cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Deep Purple
thumb|right|230px|Deep Purple, 2004 watapi. Deep Purple nisqaqa huk Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtayuq Rock kusituymi, 1968 watapi paqarisqa London llaqtapi.
Jiang Qing
thumb|right|250px|Poster 1934
Agatha Christie
right|thumb|260px|Agatha Christie, [[Torquay llaqtapi Torre Abbey nisqapi huk phutu.]] 220px|right Agatha Mary Clarissa Christie sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Torquay llaqtapi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi - † wañusqa Wallingford llaqtapi) huk Hukllachasqa Qhapaq Suyu 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq qillqaqmi qarqan.
Yanaqucha
Yanaqucha sutiyuqqa kay quchakunam:
Yanaqucha sutiyuqqa kay urqukunam:
Yanaqucha sutiyuqqa kay qhuyam:
Agatha Christie
Ñawikaruy
Qatinakuna:
Rinat Dasajev
Churinkuna: Elmira Dasajeva
Joan Sutherland
thumb|right|260px| Joan Sutherland, Allan Warren
Coritiba Foot Ball Club
Coritiba Foot Ball Club nisqaqa huk brasilanu piluta hayt'ay klubmi.
165
165 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Coritiba Foot Ball Club
Wiñay kawsay
12 ñiqin kantaray killapi 1909 watapi kamarisqa karqan.
Joan Sutherland
Qusan: Richard Bonynge. Churinkuna:.
Pashin
Pashin,  Wanchichi, Wasaku icha Tararira (Hoplias malabaricus) nisqaqa huk challwam, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunap ukhunpi kawsaq, hatun challwa mikhuq, runap mikhusqan.
165
Wañusqakuna
160er
K'aki tullu
thumb|right|300px|K'aki tullu, kinrayninmanta rikusqa thumb|right|300px|K'aki tullu, ñawpaqninmanta rikusaq K'aklla tullu icha Waqu tullu (mandibula) nisqaqa uma tullup uranpi kaq tullum, k'akip ukhunpi kaq, khachunapaq.
Tirachina
Tirachina nisqaqa huk chakunapaq chuqana ayñim, pallqa (arawa) k'aspip iskaynintin puchupura watayuq, rumikunata chuqanapaq.
166
Wañusqakuna
160er
6 ñiqin hatun puquy killapi
6 ñiqin hatun puquy killapi p'unchawqa (06.02., 06-II, 6ñ phiwrirupi) Griguryanu kalindaryupi ñawpaq kaq (37ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 328 p'unchaw (wakllanwatapi 329 p'unchaw) kanayuq.
Qincha
thumb|right|Musuq yura qincha, Northamptonshire, [[Hukllachasqa Qhapaq Suyu.]] thumb|right|Ch'aki rumi qinchata pirqachachkanku, [[South Wales, Hukllachasqa Qhapaq Suyu.]] thumb|right|Musuq ch'aki rumi qincha, [[South Wales, Hukllachasqa Qhapaq Suyu.]] Qincha nisqaqa kanchata muyuriq pirqam icha yura saywam, kichka yuramanta, ch'ampamanta, rumimantapas rurasqa, uywasqakunata ayqiymanta hark'anapaq icha chakra yurakunata yura mikhuqkunamanta amachanapaq.
Miguel Ángel Brindisi
Miguel Ángel Brindisi de Marco sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Buenos Aires llaqtapi - ) huk 🇦🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
Iker Casillas
Iker Casillas Fernández sutiyuq runaqa; (* paqarisqa Madrid llaqtapi -  )  huk Ispaña mama llaqtayuq wan Real Madrid piluta hayt'aqmi.
Bactrocera atrabifasciata
Bactrocera atrabifasciata nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
2001 watapi, tayta Drew & Romig-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
CA Independiente
rikchacha| CA Independiente (Club Atlético Independiente) icha Independiente de Avellaneda nisqaqa huk arhintinu piluta hayt'ay klubmi.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Avellaneda, Buenos Aires wamani.
Chincha pruwinsya
thumb|right|200px|1863 Chincha pruwinsya nisqaqa (aymara simipi: Chincha jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Chincha) Ika suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Hanan Chincha llaqtam.
Yanaqucha (Kashamarka suyupi)
Yanaqucha (Yanaqocha) nisqaqa huk piruwanu qucham, Kashamarka suyupi. Yanaqucha k'itipiqa huk hatun quri qhuyam (Yanaqucha qhuya), ancha sallqa waqlliqmi.
Chincha pruwinsya
Pulitika rakiy
Chincha pruwinsyapiqa chunka hukniyuq distritum.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
thumb|right|200px|caja takiqkuna [[El Carmen distritupi, Chincha pruwinsya]]
Llamillin distritu
Llamillin distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Llamellín) Piruw mama llaqtapi huk distritum Antonio Raymondi pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Llamillin llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
167
167 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Wañusqakuna
160er
Qirmanu simikuna
thumb|right|300px|Iwrupapi germanu rimaykuna. Qirmanu simikuna icha Hirmanu simikuna (Qirmanu) nisqaqa Inru-iwrupiyu simikunap huk urin rimaykunap ayllunmi. Qallarisqanpi Iwrupallapi rimasqa kaptin, kunantaq huk Iwrupa mama llaqtakunap kulunyan kasqa suyukunapipas rimanku, ahinataq Awya Yalapi (inlish simi, urasuyu simi).
Kaymi germanu rimaykuna:
168
168 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Wañusqakuna
160er
Lamas-Luritu
Lamas-Luritu nisqaqa huk qhichwa simi k'iti rimaymi, San Martin suyupi, Luritu suyupipas (Piruwpi) rimasqa. Llakwash runakunap rimayninmi.
Mayabeque pruwinsya
thumb|300px|Mayabeque pruwinsya saywitu thumb|300px|Kathuliku inlesya San José de las Lajas. Mayabeque pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Mayabeque), nisqaqa huk pruwinsyam Kuba mama llaqtapi. Uma llaqtanqa San José Lajasmanta llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa
Runakuna
502 392 runakuna
Munisipyukuna
11 munisipyukuna:
Qatuylla
thumb|250px Qatuylla (latin simipi: Mercurius, kastilla simipi: Mercurio) nisqaqa intimanta huk karu kaq puriq quyllurmi inti llikapi.
7 ñiqin hatun puquy killapi
7 ñiqin hatun puquy killapi p'unchawqa (07.02., 07-II, 7ñ phiwrirupi) Griguryanu kalindaryupi ñawpaq kaq (38ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 327 p'unchaw (wakllanwatapi 328 p'unchaw) kanayuq.
Bactrocera atrifacies
Bactrocera atrifacies nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
1938 watapi, tayta Perkins-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
Upawachu distritu
Upawachu distritu (kastilla simipi:  Distrito de Upahuacho) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, Pariwanaqucha pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Upawachu llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Hanan Chincha
Hanan Chincha nisqaqa (kastilla simipi: Chincha Alta) Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Ika suyupi, Hanan Chincha distritupi, Chincha pruwinsyap uma llaqtanmi.
Allpa saywachi
thumb|left|170px|1863
Llata distritu
Simikuna
Llata distritupiqa aswanta runa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
8 ñiqin hatun puquy killapi
8 ñiqin hatun puquy killapi p'unchawqa (08.02., 08-II, 8ñ phiwrirupi) Griguryanu kalindaryupi ñawpaq kaq (39ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 326 p'unchaw (wakllanwatapi 327 p'unchaw) kanayuq.
Hullaqa
225.146 runakuna (2007) kaypiqa tiyan, 3824 mitrukuna kachkan, wichay Titiqaqa qucha, qaylla Chakas quchantin, Sillustani chullpakunata qaylla hinaq
Ñawpaqta, warmikuna ruarqan p'achakuna, qhatun churarqan waj mama llaqtarunakunapaq. Chaywanchu, churamurkan 'chankakuq llajta'
Sapa hatun puquy, pawqar waray killantin Hullaqa p'ukllay paqarin, kayta aswan hatun tukuy Piruw raymichakuy kan, tusuqkuna sinchi llimphisqa pach'a llaqtan ñankuna purin, tusun, upyan. Achka Qullasuyum tusunakuna kallpachinku, hinaqtin sapa qhulla puquy killa, San Sebastian qhachwa qallarin.
Allin apaykachana kay llajtapi kan, ñankuna, antakuru allinchasqa kachkan, kaykunaqa llapa runakuna qarukama apan, lliw Piruw uransuyu llaqtakunap tinkin (Punu, Qusqu, Ariqipa, Takna), Qullasuyu qiqin Chuqiyapu Ña may urin llaqta riqti kaypi puriyta kananta.
Kay llaqtapi hinaq tiyan kay Inka Manqu Qhapaq antanka pampa, wakin hawa llaqtakunamanta runap Hullaqaman chayan hinaqtin mayqinkama ripun. Kaymanta tukuy Punu Suyu atiwanlla chayanaypaq kan.
Suti
Ramón Ríos wiñaykawsay yachaq, Hullaqa chhullasqa kaypi rimaynin hamun. Chayta nin, Waynaruqipi achka qhiskata kan, hinaptin, inkakunap chayamuptin qhiskata qhawarqanku, hina nirqan "chhullasqa kaypi".
Ña, Justo Ruelas nin; Hullaqa Shulla Qaqa rimana hamun, qhiskarayku qiqin hina
Unay pacha: 10,000 pñ – 1532
Huqkaq runam chayarkan chinchaymanta, Ñawpa 6000 watakuna kunamanta, urukuna tiyarqan qaylla mayuqata quchaqatantin. Chakas qucha, T'uruqucha, Qoriwat'a qucha, Quchapampa hina. Chay runakuna mikurqan: ispi, challwa, karachi, mauri, tutura, waqkunanmin. Paykunaqa, tutura wamp'u ruwarqan, chaywanchu, ripurkan waq quchakunakama challwa hap'irqanpaq.
Huqkaj wakikuna
Ñawpa 3000 watakuna kunanmanta, Qaluyu waki paqarisqan Q'omer Moqopi, paykuna ruarkan waruwarukuna, p'achakuna, rumi llank'aypaq. Uywarqan papa, kuy, qinua, alpaca, karachi, kañiwa, wajkunanmin. Chaqay pachapi, Pukaraq runa hampurqan, chaywanchu, Waynaruqi waki paqarirqa. Kayta allin raqch'ikuna saqerqawan. Llachay mawq'a wakiyoq Oscar Ayca Gallegospa nirqapun paykunaqa ch'awpi llajta tiyarkan qaylla Waynaruqi urquqata.
Tiyaqkuna
thumb|border|250px|Plaza de Armas. thumb|border|250px|Ciudad de Juliaca. {|
Karu puriy
thumb|right|Santa Catalina inlisya
Santa Catalina inlisya
Hullaqa waqaypatampi kachkan, warruku-indihina ruwachinasqa kan, ruwayta qallarinta yaqa kay 1649 watam, jisuitakunam paqarinkaqu, ña 1774 tukurqanku, sinchi sasapuni sayachinanpaq. Sapa huq turri kanku, kaypika huk sapa kampana kan, sillar rumi Ariqipaman aprarirqanku, kay pirqawasinta ruwananpaq. Kunansi, franciskanukunap kamachikun.
thumb|right|border|150px|La Merced inlisya.
La Merced inlisya
Kay La Merced inlisya sinchi chanisqa ripublikam pacha kapun, allin wasiy kamay ruwasqa. Kuntip Bolognesi Patam kan.
Puka rumiwan ruwasparkaqu mitalkuna hinaq, kanku sapa huq turri intiwatanantin, kay inlisyia Diego Laymeman ruwasqa karqan. 1959 watam qallarinqaku 1995 musuqmanta tikraypakun. Kunan pacha, kay inlisyata achka runakuna purin, ima imankunapas apayananku. Kay qaylla Hullaqa sayana kachkan
thumb|border|150px|Franciscanu kunwintu.
Franciscanu kunwintu
Kikin sutichasqa Santa Barbara kunwintu.
William Holden
thumb|right|260px|William Holden (1918-1981) William Franklin Beedle Jr. sutiyuq runaqa, icha  William Holden sutiyuq runaqa ( paqarisqa O'Fallon llaqtapi - wañusqa Los Angeles llaqtapi) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq aranway pukllaqmi runam. Oskar Suñaytas chaskirqan.
Taytan: ; Maman:. Warmikuna: Brenda Marshall (1941-1971) / Stefanie Powers (1973-1981). Churinkuna: Virginia Holden (1937), Peter Westfield Holden (1943) wan Scott Porter Holden (1946).
Kuskan ismuykuy mit'a
Kuskan ismuykuy mit'a t1/2 nisqaqa chay mit'am, imapichus ima ismuykuq kaqpa kuskan kaqnin ismuykun.
Bactrocera atrichus
Bactrocera atrichus nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Kuskan ismuykuy mit'a
Illanchaykuymanta pachakamay yachaypiqa kuskan ismuykuy mit'a nisqapi ima illanchaykuq imayaypa iñukunkunap kuskan kaqnin wakin imayaypa iñukukunam tukukun, alpha icha bita illanchaspa.
Martti Ahtisaari
Martti Oiva Kalevi Ahtisaari, (*23 Inti raymi killa - 1937 paqarisqa Viipuri llaqtapi, Phinsuyupi -  ) huk pulitiku Phinsuyupi karqan.
Bactrocera atrichus
Wiñay kawsay
1919 watapi, tayta Bezzi-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
Wanuku rimay
Wanuku rimay nisqaqa huk qhichwa simi k'iti rimaymi, Wanuku suyupi (Piruwpi) rimasqa.
Rinrihirka
Rinrihirka (kastilla qillqaypi: Rinrihirca / Rinrijirca) nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, Yuraq Hankapi, huk rit'i urqum, Waylas pruwinsyapi, Santa Krus distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.810 mitrum aswan hanaq.
Pavel Nedvěd
Pavel Nedvěd sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Cheb llaqtapi (Chikusluwakya) - ) huk 🇨🇿 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.
Kuskan ismuykuy mit'a
Huk illanchaykuq iñuku rikch'aqkunap kuskan ismuykuy mit'ankuna
!Qallawa !!Sananchan !!Kuskan ismuykuy mit'an
Hullaqa
Franciscanu kunwintu
Kan huq hatunwasi tawa sarunakuna Hatun Rumiyoq Urqu wichan ruwarqanku, llaqa 40m Hullaqa waqaypatampi, kanku huk rumanu wasiy kamay Katuliku pachamanta ruqarqankiku.
Ñawpa pacha chanisqanrayku, kunan achka llumphasqa kan.
thumb|border|150px|Yuraq Kristu.
Yuraq Kristu, Waynaruqi urqu
Waqhaypatam urin kunti kan, ñawpa siq'i hinaq kan, sobre Waynaruqi chimpan. Yuraq kristu, urmiyun ruwachisqaqa, widrio hinam, karu pachamanta rikunta atinchu.
Kaymanta aswan Karu hina rikurkan atinku, hinaqtin, ña llapan Hullaqa llaqta, Arapa qucha, Titiqaqa qucha, Qaraqutu, hatun pampakunata waq quchakunapas rikuyta atinku. Hinaqtin kay Urqumanta sinchi willqasqa kan, kallpachakun llapan Hullaqa qayllakunapas, ña 1987 ruwarqanku, iskay killata tukuchirqanku. Kunanmi kay urquman achka runakuna siqan, kallpanapaq, rikhunapaq; alasitas raymin p'ukllantin kayta hunt'asqa kutin, sumaq chanisqa kan
Las Calceteras wasiukhu qhatu
Kimsa sarunakuna kan, chinchay Bolognesi pata kan. Huk hatun qhatu wasi ukhumpin kachkan, sinchi makipura windinkan,rantin achka pach'akunata (chullukuna, chumpakuna, lliqllakuna, waq pach'akuna) kayta alpaqantin ruwan. Wakin pach'akuna, allin ruwanchasqa kan, hinaq, hawa mamallaqtakunaman rin, qhatun, allin chaninchasqa kan.
thumb|rightt|border|150px|Chakas qucha.
Pavel Nedvěd
Yaya: Vaclav; Mama: Ana.
Hullaqa
Chakas qucha
Chakas qucha (Laguna de Chacas) nisqaqa huk qucham, 10 chinchan Hullaqa kan, qaylla Qukan Chakas ayllu llaqtam. Hatun Urququna kay quchata muyurin, Ikinitu hinam (aswan hanaq kay kitikuna kan)
Islaw rimaykuna
thumb|right| {{legend|#7cdc87|Kunti islaw rimayniyuq mama llaqta}} {{legend|#008000|Anti islaw rimayniyuq mama llaqta}} {{legend|#004040|Uralan islaw rimayniyuq mama llaqta}} thumb|right|Islaw rimaykuna Islaw rimaykuna nisqaqa indu iwrupiyu rimaykunap huk urin rimaykunap ayllunmi, Anti Iwrupapi rimasqa.
Pavel Nedvěd
Churinkuna:
Ankash qallu
Anqash rimay nisqaqa huk qhichwa simi k'iti rimaymi, Anqash suyupi, kunti Wanuku suyupipas (Piruwpi) rimasqa.
Punta de Bombón
Punta de Bombón nisqaqa huk llaqtam, Piruwpi, Ariqipa suyupi, Islay pruwinsyapi, Punta de Bombón distritup uma llaqtanmi.
Inru simikuna
thumb|right|300px|Inru rimaykuna. Inru simikuna icha Inru-arinu simi nisqaqa Inru-iwrupiyu simikunap huk urin rimaykunap ayllunmi, Uralan Asyapi rimasqa: Waratpi, Pakistanpi, Nipalpi, huk mama llaqtakunapipas.
Martti Ahtisaari
Premio Nobel|20pxNobel Suñay Qasikaypi chaskirqan. 2008 watapiqa chiqniq.
Santa Rosa (Kuri marka)
Santa Rosa (kastilla simipi: Santa Rosa) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kuri markapi, huk llaqtam, Santa Rosa kitip uma llaqtanmi.
Qulcha distritu
Qulcha distritu (kastilla simipi: Distrito de Colcha) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qusqu suyupi, Paruru pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Qulcha llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
Inru simikuna
Kaymi islaw simikuna:
Martti Ahtisaari
Tayta: Oiva Ahtisaari ; Mama: Tyyne
Islaw rimaykuna
Kaymi islaw rimaykuna:
Ankash qallu
Maqtsiy/Difusión
Maqtsina 'Ankash rimayta yachayan Ankash suyu kuraq patmapi, astawan walla walla laqtakunapi; rimayanpas Wanuku suyupa wamaninkunapi: Marañun wamani, Wakaypanpa wamani Wamaliyis wamani; Qahatanpu wamani, Limaq suyupi.
Hullaqa
Chakas qucha
Kay quchata wiqihina kan, qaylla 6. km-kuna, Achka uywana, yurana imankunapas kan, pharay pacha sinchita wiñarinku, sumaqpacha kan
Rijchakuna
Rikcha:Carnaval de juliaca.jpg|Karnawal
Ankash qallu
Maqtsiy/Difusión
Kunan Qheswaqa Ikwaadur Piruw, Boliwya llaqtahuñupi Kasqapa (State) simin kan. Rimayan Chilipi, Arhintinapi, Kulumwyapi, tikmuq suyukunapi, manam Kasqa simichu.
Hullaqa
Riqcharismu
1933 watam Qullasuyumpi, huk llumpha
Ankash qallu
Kikin pashtaqkuna / vocales
A a; Aa, aa; I i; Ii, ii; U u; Uu, uu.
Qulcha distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Martti Ahtisaari
Warmi: Eeva Irmeli Ahtisaari
Hullaqa
Willay kamayuq
Wakin willana Hullaqapi kachkan:
Ankash qallu
Yanapi pashtaqkuna / consonantes
Ch, ch- 'cha'; H, h 'ha'; K, k 'Ka' ;L, l 'La' ; Ll, ll 'Lla' ;M, m, 'Ma' ;N, n 'Na' ;Ñ, ñ Ña' ;P, p 'Pa' ;Q, q 'Qa ;R,r 'Ra' ;S, s 'Sa' ;Sh 'Sha' ;T, t 'Ta' ;T, ts 'Tsa'; W, w 'wa'; Y, y 'Ya'. . 'Ts'qa 'T' qipanpi chaynu alli y 't'qallarir, manaqa ts = thetahina chanrarar ñawpapi kanman.
Bon Jovi
thumb|250px|Bon Jovi, [[Baile Átha Cliathpi, 2006 watapi.]] Bon Jovi nisqaqa huk Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq Hard Rock kusituymi, 1983 paqarisqa.
169
169 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Ankash qallu
Qillqaka
Kikin pashtqakunata, yanapi pashtaqkunata nirku qillqaka, astamusqa lainiki achhaamanta ( QII: siq'i).
Martti Ahtisaari
Wawakuna: 1 (Marko Ahtisaari)
Qulcha distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Ankash qallu
Mañakuykuna / préstamos
B b 'ba'; C c 'asa'; D d 'da'; F, f, fa; G q, 'ga'; J j 'hata'; V, v 'uwa'; X x 'aksa'; Z z 'sata';.
Kashamarka rimay
Kashamarka rimay nisqaqa huk qhichwa simi k'iti rimaymi, Kashamarka pruwinsyapi (Piruwpi) rimasqa, Chitilla, Purkun, Pultumarka (Baños del Inca) ayllu llaqtakunapi.
Ankash qallu
Mitma Qillqikuna / grafías extranjeras
Α, α 'alfa'; Β,β bita ; Γ, γ 'qama' ; Δ, δ 'dilta' ; E, ε 'ipsilon'; Θ, θ 'tsita'; Φ, φ 'fi'; Ω ω ' umiqa', etc.,.
169
Wañusqakuna
160er
Ankash qallu
simikunata k'askan / aglutinante
Shuqankuna (ejemplos):
Atskayay / pluralizar
Sutipa, suti rantinpa, suti tumaqpa qipanman qillqay kunata.
Shutikuna/ nombres
Shutiwan imay kaqkuna rikurquchikan. Ima kawaqta, ima yayusata.
Kashamarka rimay
Kunan pacha Kastilla simip ancha chikichasqanmi k'iti rimay. Kashamarka llaqtapi kaq Hatun Yachaywasi Kichwarimay Kashamarka (Atun Yach`aywasi Kichwarimay Kashamarkapa) nisqam chay rimayta yachachin, Dolores Ayay Chilónpa kamachisqan.
Ankash qallu
Lluta shutikuna / nombres genéricos
Wanakan imayta, runakunata, uywakunata llapanllaypa shutichanapaq.
Hullaqa
Willay kamayuq
1950-pi,Federación de Periodistas del Perú tampunta ruwarqan, Dr. Manuel Nuñez Butrón ummaliq.
9 ñiqin hatun puquy killapi
9 ñiqin hatun puquy killapi p'unchawqa (09.02., 09-II, 9ñ phiwrirupi) Griguryanu kalindaryupi ñawpaq kaq (40ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 325 p'unchaw (wakllanwatapi 326 p'unchaw) kanayuq.
Martti Ahtisaari
Yachaywasi: Kuopion Lyseo
P'acha
P'achataq q'aytumantam ruranchik. Chay q'aytuqa millmamanta icha yurakunap q'aytuchamantam - utkumanta icha huk yuramanta - puchkanchik. Utku yura lliwmanta aswan chaninchasqa q'aytucha yuram.
P'itasqa p'achataqa hatun akwakunawan p'itanchik.
Hullaqa
Willay kamayuq
1959, Radiyu Hullaqa qallariqqan Victor Urviola Garrido, kamchiknin.
P'acha
Kay pachaqa wamaqpayaptin, kunanqa aswan p'achakunata awana antakunawan awanku.
Hullaqa
Kapchiy
Hullaqapi tiyan Escuela Superior de Formación Artística Pública de Juliaca, kachiychasqa ruwankupaq
Simi
Hullaqapi kay simikunata kan: Qhichwa, Aymara, Kastilla simi
Hullaqap simin qhichwata, kastilla simipi kuyurirqan. Kunan pacha, wakin aymar runakunata anti laruman hamurqa, ñaWankani Muhumanta runakunap hamun, hinaqsi aymaran hamunqaku.
Mikhunakuna
thumb|Salteñakuna
Ankash qallu
Shuti tumatsiqkuna/ adjetivos
Shuti tumatsiq chaninchan, manaqa cheganchan ima shuti ninqanta.Shuqunkuna (ejemplos): Yuraq punchu (poncho blanco), chaninchaq(calificativo); taqay wayna(aquel joven), cheqanchaq( determinativo).
Hullaqa
Mikhunakuna
Hullaqapi achka mikhunakuna kan, sumaqmi.
Ankash qallu
Shutirantinkuna/pronombres
'Shutirantin ruran shuti rurankaqta, mana shutita qayarlla. Shutirantinkunan kayan:
Hullaqa
Kurku kallpanchay
Hullaqa llaqtaman, aswan runakuna sinku hayt'ana pukllan, isanka rump'u hinam. Hullaqap hukkaq sinku hayt'ana wankurinakuna kan American Star nisqa.
Ankash qallu
Qipa churana/ posposiciones
Kikillanpita mana imatasi nintsu, wakin qipanchu, nin imaykata. Ruran huntana aruy, wakin rimaypa(oración) chayanta.
Hullaqa
Kurku kallpanchay pampa
Hullaqapi wakin Sinku haytay pampa kachkan
Ankash qallu
Qipa churana/ posposiciones
yaqa: sí en verdad, él es feroz.
Hullaqa
Qayanqillqakuna
Kay qayanqillqakuna hap'in:
Ankash qallu
Maymanpa/ lugar
Kaychuw (kaypi), aquí; rurichuw (ukupi), adentro; káyllachuw (aquí mismo); káyllapa (por este lado); waqtachuw (afuera); wakaqpa (por aquel lado); qepachuw (atrás); tsaymanpa( a ese lado); taqaychuw (allá); karuchuw (lejos); tsaychuw (allí); tsinpachuw ( en la otra orilla); hananchuw (encima); ñawpanchuw (adelante):witsaychuw (arriba); maychusi ( en cualquier lugar). Tsinpachaw ( al frente, en la otra banda).
Hullaqa
Waq sut'ikuna
Hullaqa kay sut'ichasqa karqan:
Ankash qallu
Imaytan(imay patsa)/ tiempo
Kanan (heute); tsaypinqa (alsdann); paqas(nacht); naqa (vor); tsaypita (nachher)
Hullaqa
Apaykachana
Hullaqapi tukuy apaykachana kachkan, kaykunatawan allinchasqa hinaq, kaypi Inka Manqu Qhapaq antanka pampa kan, antakuru, karrukuna kan.
Bactrocera atrifemur
Bactrocera atrifemur nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Ankash qallu
Ama icha ari niyta/ negación - afirmación
Mana, m (non // ne pas); Ari, Awmi, (oui); amaraq (encore);  na (déjà)
Hullaqa
Apaykachana
Ña pitaq mayqin Punu Suyu ripuptin munan, Hullaqaman qallarinka, hina, kaykunaman tinkisqa kan:
Palpa pruwinsya
Palpa pruwinsya nisqaqa Ika suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Palpa llaqtam.
Hullaqa
Antanka apaykachana
thumb|border|200px]|[[Inka Manqu Qhapaq antanka pampa.]]
Ankash qallu
Imanaw/ modo
Kaynaw( así); tsaynaw, tsaynaw ( así, así);allim ( bien); tsaynawpis( así también); pis (también); mana alli( malo), imay alli (muy bien).
Chicago
Chicago tarikum Hukllachasqa Amirika Suyukunapi cheynallatan. Kima hatum llaqta Hukllachasqa Amirika Suyukunapi. Michigan qucha patapi.
Ankash qallu
Aykatan/ cantidad
May tsika, may atska ( muchísimo); waallka ( un poco); waallkalla ( muy poco); atska ( mucho, bastante); pishilla ( muy tierno); astawan ( mañakuy) más.
T'anta
T'antapaq hak'utaqa kay murukunamantam kutanchik:
170
170 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Palpa pruwinsya
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Hullaqa
Antanka apaykachana
Inka Manqu Qhapaq antanka pampa Hullaqampi kachkan, kay antanka pampa sapalla tukuy Punu Suyu kan, llaqtan wichay kitiman ruwasqa kachkan, kaylla walsapata kiti, Lampa lluqsina. Kay antanka pampa, tukuy Awya Yala sayt'uchaq kan, llaqa 4.2 km. Aeropuertos Andinos del Perú kamachisqa. K'alan antankakuna kaypi uranchata atin
Qayllariy 2013 Boeing-ta antankanta mallinapaq nirqan Boeing Kay antanka pampa akllasqa karqan, allin pacha, pampa, chiri, chaki, waqkunaraykupas; mallinakunaqa allinchasqa kan, nirqan.
Chaninlla, kaykunakama rin Limaq, Qusqu, Ariqipa
Kay wankurina kamachin:
Pacha apaykachana
thumb|border|200px]|Vía Juliaca-Puno.
Hullaqapaq kay apaykachana chanisqa kan. Hullaqa chawpin Piruw urinsuyu kachkan, hinaqtin ñankunata kaymanta qallarin maykinkama. Hullaqamanta asphaltasqa ñankunata rin: Qusqu, Ariqipa, Punu, Wankani, Lampa, waq k'iti-kama
Brasil-man kunan, kay Interoceanica nispa tinqirqan. Covisur nisqa, asphaltarqa kay Hullaqa-Punu ñan, hinaqtin sinchi hunt'asqa kay ñanta kachkan, kunansi, wakin mask'aqkuna nin, kay ñanta waq ñan ruwachina karqan, hinaqtin kunan huk hatun ñan ruwachkan autopista nisqa.
Kay chawpi Punu Suyumanta, musiku sinchita wiñasqa, pampa kananptin aswan ñankunata uskhachasqa kan
Antakuru apaykachana
thumb|border|200px]|Hullaqa sayana. Llaqtapura, Tras-Andino Antakuruñan rin, Perú-Rail-man kamachisqa. Puno, Cuzco, Ariqipa-ntin chayan, waq mamallaqtakuna runam apaspa. Ripublika pachan sinchi mawk'asqa karqan, kunanmi hinaq, wakin runakuna kaywan kuyun, qallarirqan llaqa huq pachawata (1871), lantin llaqtakuna aswa-phisi wiñarkan, hinaqtin achka qhatun apan makipurantin.
Kay ñankunata kan: Qusqu-Hullaqa-Punu, Qusqu-Hullaqa-Ariqipa, Ariqipa-Hullaqa-Pununtin.
Kunan, sinchi llumphasqa kay antakuru kan, hawamanta runakunap chaniyuq kan
Karu rimana llikantin
OSIPTEL-ta nin: 2012-2013, Hullaqa qaylla 7000 Internetman tinkisqa kan.
Karu rimay llikantin, kaykunawan hasp'isqa: Movistar, Claro, Entel, Bitel, Virgin Mobile.
Kichasqa ñawikaruy
Ñawikaruy
VHF
UHF
Palpa pruwinsya
Pulitika rakiy
Palpa pruwinsyapiqa pichqa distritum.
Veinticuatro de Mayo kiti
Veinticuatro de Mayo kiti (kastilla simipi: Cantón Veinticuatro de Mayo) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Manawi markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Sucre llaqtam.
Palpa pruwinsya
Simikuna
Kay pruwinsyapiqa aswanata kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu:
Karu puriy
thumb|right|200px|[[Palpa, Palpa pruwinsyap uma llaqtan]]
Giancarlo Carmona
Giancarlo Carmona Maldonado sutiyuq runaqa ( * paqarisqa Lima llaqtapi - ) huk Piruw mama llaqtayuq wan F. B. C. Melgar piluta hayt'aqmi.
Ankash qallu
Imanuraq/ duda
Tsaynuunaachi ( podría ser así); imanuuraq ( quién sabe, cómo será); kanqam( podría ser, podría haber); maypis, maysi ( tal vez); maynaachi (quizás sea); aashi (dice que sí); tsaynuushi ( dice que es así).
Charawa munisipyu
Charawa munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Charagua) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Cordillera pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Charawa llaqtam.
Kantunkuna
Tawa kantunmi kan.
Iranu rimaykuna
thumb|right|300px|Iranu rimaykuna Iranu rimaykuna nisqaqa indu iwrupiyu rimaykunap huk urin rimaykunap ayllunmi, Uralan kunti Asyapi rimasqa: Iranpi, Afganistanpi, Pakistanpi, Tayikistanpi, huk mama llaqtakunapipas.
Charawa munisipyu
Kantunkuna
Kantun - (Uma llaqta):
Simikuna
Charawa munisipyupiqa kastilla, waraniyi, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Runakuna
Charawa munispyupiqa Waraniyi runakunam tiyanku.
Iranu rimaykuna
Kaymi iranu rimaykuna:
Gloria Swanson
thumb|right|260px|Gloria Swanson (1899-1983) Gloria May Josephine Svensson sutiyuq warmiqa, icha  Gloria Svensson ( paqarisqa Chicago llaqtapi - wañusqa New York llaqtapi) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq aranway pukllaqmi runam.
Ankash qallu
Tapukuna/ indagación
Ima (what?); imata ( what thing?); imaq, imaman ( ¿a qué?).Imapaq ( ¿para qué?); tsaynuukuw, hinachu ( ¿así es?), ima hanan,ima nir, imanasqa ( ¿por qué?).
Gloria Swanson
Taytan: Joseph T. Swanson; Maman: Adelaide Klanowski. Qusankuna: Wallace Beery (1916-1919) / Herbert K. Somborn (1919-1922) / Henri de la Falaise (1925-1931) / Michael Farmer (1931-1934) / George W. Davey (1945-1948) / William Dufty (1976-983). Churinkuna: Gloria Swanson Somborn (1920–†2000), Joseph Patrick (1922–†1975) wan Michelle Bridget Farmer (1932).
Ankash qallu
Kamana tumatsiq
Verbalizador. Rimaypita huk kamanakuna kay qipanallawan yarqun; wakinqa huk kamanapitam.
Kapuywan kay
Kapuy. Ser o existir uno para otro. (En Occidente: tener o poseer)
Allqu kapaman, existe un perro para mí (tengo perro); allqu kapushinki, hay un perro para ti (tienes perro); allqu kapun, hay un perro para él)tiene perro; wahi kapayaaman, ( hay una casa para nosotros, (tenemos casa (Ex)); wahi kapamantsik, existe una casa para nosotros (tenemos casa (In)); wahi kapuyaashunki hay una casa para ustedes; wahi kapuyan, hay una casa para ellos (tienen casa). No prima el derecho de propiedad, sino de existencia y el vínculo es entre seres autónomos, con la naturaleza de existir de cada ser.
Kay. Existir, haber con vínculo, ser.
Tsurii kan, hay un hijo mío; tsuriki kan, hay un hijo tuyo; tsurin kan, hay un hijo suyo; nuqakunapa qiruukuna kan, hay un palo nuestro (Ex);  qiruntsik kan, hay un árbol nuestro, (In); qiruykikuna kan, hay un palo  de ustedes; qirunkuna kan, hay un palo de ellos.
Shimi kamariy
(formación de palabras)
Churanakatsiy
(Composición)Ishkay hawa shimikunata churantsik huk mushuq shimi yarqunanpaq.
Sutaypa
(derivación) Huk shimipa qipanman laqantsik qipaqta.
Raq
Mana hinchita tikratsimunqatsu.
Hawa t'inkikuna
thumb|right|220px
Wanuku
Wanuku (kastilla simipi: Huánuco) nisqaqa huk piruwanu hatun llaqtam, Wanuku suyup uma llaqtanmi.
Kaypipas qhaway
̈* Pasqu urqu
Hawa t'inkikuna
center|400px
Mansana
thumb|right|200px|Mansanakuna thumb|right|200px|Fuji nisqa mansanakuna Mansana icha T'iyu (Malus domestica) nisqaqa huk wayuq mallkim. Rurunkunatam (mansanakunata) mikhunchik.
Deportivo Toluca FC
Deportivo Toluca FC (Deportivo Toluca Fútbol Club S.A. de C.V), icha Chivas, nisqaqa huk mishikanu piluta hayt'ay klubmi.
Wiñay kawsay
Kamasqa Toluca de Lerdo llaqtapi, Mishiku suyupi.
Hawa t'inkikuna
thumb|center|400px| Nemesio Diez istadyu.
Matanzas pruwinsya
thumb|300px|Matanzas pruwinsya saywitu
Matanzas pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Matanzas), nisqaqa huk pruwinsyam Kuba mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Matanzas llaqtam.
Runakuna
677 300 runakuna
Munisipyukuna
13 munisipyukuna:
Sullana pruwinsya
Sullana pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Sullana) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Piwra suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Sullana llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Ramón Castilla Umalliqmi.
Pulitika rakiy
Pusaq distritunmi kan.
Joey King
Joey Lynn King sutiyuq runaqa (July 30, 1999) huk aranway pukllaqmi, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.
173
173 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Kisu
thumb|220px|Kisu tika Kisu icha Masara nisqaqa (kastilla simimanta: queso) lichimanta rurasqa sinchi mikhunam.
172
172 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Pukaurqu distritu
Pukaurqu distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Cerro Colorado) Ariqipa llaqtap distritun, Piruw mama llaqtapi, Ariqipa suyupi, Ariqipa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa La Libertad llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Bruce Springsteen
Taytan: ; Maman:  Warmi: Patti Scialfa (1991- ) Churinkuna: Evan James (1990), Jessica Rae (1991) wan Sam Ryan (1994).
Bactrocera atriliniellata
Bactrocera atriliniellata nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
1989 watapi, tayta Drew-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
Saruma
Saruma nisqaqa (kastilla simipi: Zaruma) Ikwadur mama llaqtapi, Kuri markapi, huk llaqtam, Saruma kitip uma llaqtanmi.
Bobby Vernon
thumb|right|260px|Bobby Vernon (1897-1939) Sylvion de Jardin sutiyuq runaqa, icha  Bobby Vernon sutiyuq runaqa ( paqarisqa Chicago llaqtapi - wañusqa Los Angeles llaqtapi) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq aranway pukllaqmi runam. Oskar Suñaytas chaskirqan.
Taytan: ; Maman: Dorothy Vernon. Warmi: Angela Repetto. Churi: (1).
11 ñiqin hatun puquy killapi
11 ñiqin hatun puquy killapi p'unchawqa (11.02., 11-II, 11ñ phiwrirupi) Griguryanu kalindaryupi ñawpaq kaq (42ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 323 p'unchaw (wakllanwatapi 324 p'unchaw) kanayuq.
Olga Guillot
Olga Guillot sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Santiago de Cuba llaqtapi  - †  wañusqa  Miami llaqtapi) Kuba mama llaqtayuq kastilla simillapim  takiqmi qarqan.
Tayta:
Chachapuya runashimi
Chachapuya runashimi nisqaqa huk qhichwa simi k'iti rimaymi, Amarumayu suyupi (Piruwpi) rimasqa. Kastilla simip ancha chikichasqanmi k'iti rimay.
Olga Guillot
Diskukuna
Con Panart Records
Chachapuya runashimi
Luya pruwinsyapi kaq Kunila llaqta qhipaq Chachapuyas qhichwa rimaq llaqtam, wawakunapas qhichwataraqchá yachakun.
Olga Guillot
Diskukuna
Con Puchito Records
Chachapuya runashimi
Chachapuyas pruwinsyapitaq kay distritukunapim rimanku: Lamud (Kunti Chachapuyas), Grenada-Mendoza (Anti Chachapuyas), Shallka (Urin Chachapuyas), Llakwash Chachapuyas.
Olga Guillot
Diskukuna
Con Musart Records
Con CBS Records
Con Orfeon Records
Con Interdisc Records
Con Warner Records
Josef Masopust
Josef Masopust sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Střimice llaqtapi (Chikusluwakya) - ) huk 🇨🇿 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.
Bactrocera atrisetosa
Bactrocera atrisetosa nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Josef Masopust
Churinkuna:
Sallqawasi distritu
Sallqawasi distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Salcahuasi) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Tayaqaqa pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Sallqawasi llaqtam.
174
174 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Sallqawasi distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Juanes
right|thumb|350px|Juanes, 2008 Juan Esteban Aristizábal Vásquez sutiyuq runaqa, icha Juanes ( paqarisqa Carolina del Príncipe llaqtapi - ) huk 🇨🇴 mama llaqtayuq takiq wan takichaqmi qarqan. Pop, Rock.
Warmi: Karen Martínez (2004 –). Churinkuna: Paloma Aristizabal Martínez, Luna Aristizabal Martínez wan Dante Aristizabal Martínez.
Richard Griffiths
Richard Griffiths sutiyuq runaqa (July 31, 1947) huk aranway pukllaqmi, Hukllachasqa Qhapaq Suyuyuq.
Arhintinapi amachasqa sallqa suyukuna
Arhintinapi mama llaqta parkikuna risirwakunapas
Cienfuegos pruwinsya
thumb|300px|Cienfuegos pruwinsya saywitu (Kuba)
Cienfuegos pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Cienfuegos), nisqaqa huk pruwinsyam Kuba mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Cienfuegos llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa
Runakuna
677 300 runakuna
Munisipyukuna
8 munisipyukuna:
12 ñiqin hatun puquy killapi
12 ñiqin hatun puquy killapi p'unchawqa (12.02., 12-II, 12ñ phiwrirupi) Griguryanu kalindaryupi ñawpaq kaq (43ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 322 p'unchaw (wakllanwatapi 323 p'unchaw) kanayuq.
Brian Wilson
thumb|right|250px|Brian Wilson Brian Douglas Wilson sutiyuq runaqa ( paqarisqa Inglewood llaqtapi -  ) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq takichaq wan takiqmi qarqan.
Warmi: Marilyn Wilson-Rutherford / Melinda Ledbetter Churinkuna: Carnie Wilson wan Wendy Wilson.
Mayu atuq
Mayu atuq (Chrysocyon brachyurus) nisqaqa huk aycha uquq ñuñuq uywam, Hatun Chakupi kawsaq.
175
175 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Kim Il-Sung
Kim Il-Sung (kuriya simipi: 김일성, hancha: 金日成) sutiyuq runaqa, ( paqarisqa Mangyongdae llatapi - wañusqa Pyongyang  llaqtapi), huk 🇰🇵 mama llaqtayuq pulitiku, qillqaq wan awqaq pusaq qarqan.
1948 watamanta 1994 watakama ñawpaq kuti 🇰🇵 Kamachiq runa qarqan.
Taytan: Kim Hyong-jik; Maman: Kang Pan-sok. Ñawpaq warmi: Kim Hye-sun (w.1940) / Kim Jong-suk (w.1949) / Kim Song-ae (w.2014). Churinkuna: (6) Kim Jong-il, Kim Man-il, Kim Kyong-hui, Kim Kyong-jin, Kim Pyong-il wan Kim Yong-il.
Dättlikon
Dättlikon llaqtaqa Suysa mama llaqtapi huk llaqtacham, Zürich suyupi.
Dättlikon llaqtachapiqa 762 runakunam kawsachkanku (2014).
Dmitri Medvédev
Dmitri Anatólievich Medvédev sutiyuq runaqa (Rusiya simipi: Дмитрий Анатольевич Медведев; IPA: [ˈdmʲitrʲɪj ɐnɐˈtolʲjɪvʲɪtɕ mʲɪˈdvʲedʲɪf]; 14 ñiqin kantaray killapi 1965 paqarisqa Leningrad llaqtapi) Rusiya mama llaqtayuq taripay amachaqmi pulitikum. Rusiya umalliq.
2012 watamantapacha Rusiyap Uma kamayuqninmi kachkan. 2008 watamanta 2012 watakama Rusiyap Umalliqninmi karqan.
Willkawaman distritu
Willkawaman distritu nisqaqa (kastilla simipi:  Distrito de Vilcashuamán / Vilcas Huamán) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Ayakuchu suyupi, Willkawaman pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Willkawaman llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Yupana (makiq)
rikchacha| [[Qanchis kikinchayniyuq puriqlla-piñi qhawanapampa (LCD)yuq iliktruniku ch'uspa, lunku icha wulsillu nisqa yupaywan, yupay llamk'ayta ruwayta atin]] rikchacha| Kunan pacha hamut'asqa yupana [[LCD nisqa|LCD nisqawan]] Illari yupana icha Yuparpana nisqaqa yupaykunata ruwanapaq apaykachana illari apaykachanam, yupay yachaymanta sapsi yupay yachaykama.
13 ñiqin hatun puquy killapi
13 ñiqin hatun puquy killapi p'unchawqa (13.02., 13-II, 13ñ phiwrirupi) Griguryanu kalindaryupi ñawpaq kaq (44ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 321 p'unchaw (wakllanwatapi 322 p'unchaw) kanayuq.
Yupana (makiq)
Ñawpaq kaq solid-state electronic yupana nisqaqa 1960 wata qallariypi kamasqa karqan. Uña sayayniyuq apaykachanakunaqa 1970 watakunapim rikurirqan, aswanta Intel 4004, ñawpaq mikru-musyaq, Intel nisqap rurasqan qhipaman, Nihunpa yupanapaq llamk'aynin Busicom nisqapaq.
176
176 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Yupana (makiq)
Kunan pacha electrónico yupayniyuqkunaqa hukniraymi, mana qullqipaq, qunapaq, tarjeta de crédito nisqa sayayniyuq modelokunamanta, sinchi escritorio modelokunaman, impresorakuna churasqayuqkama. Chaykunaqa 1970 watakunap chawpinpi ancha riqsisqam karqan, hukllachasqa sirk'akuna churasqa kaptin, hatun kayninta, qullqita pisiyachisqanrayku. Chay chunka wata tukukunanpaqqa, preciokuna pisiyarurqa, chaymi yaqa llapankupaq calculadora básica nisqa mana qullqillapaq karqa, chaymi escuelakunapiqa comunña rikurirurqa.
Aqshu distritu
Aqsu distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Aczo) Piruw mama llaqtapi huk distritum Antonio Raymondi pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Aqsu llaqtam.
Clive Dunn
Clive Robert Benjamin Dunn sutiyuq runaqa (January 9, 1920 – November 6, 2012) huk aranway pukllaqmi, Hukllachasqa Qhapaq Suyuyuq.
Yupana (makiq)
Unix qallariymanta pacha computadora llamk'ana llamkanakuna dc chaymanta hoc hina interactivo yupay programakunata churarqanku, chaymanta interactivo BASIC llamk'achiyta atikunman yupaykunata ruwanapaq aswan 1970 watakunapi 1980 watakunapi wasi computadorakunapi. Yupay ruwanakuna aswan sapalla yanapakuq dihital (PDA) laya dispositivokunapi churasqa kanku.
Aqshu distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Yupana (makiq)
Tukuyimapaq yupanakunamanta aswantaqa, kanmi qhatukunapaq ruwasqakuna. Kayhinapaq, kanmi calculadores científicos nisqakuna, chaykunapim kachkan trigonométrico hinaspa estadística nisqa yupaykuna. Wakin calculadorakunaqa computadorapi algebra nisqatapas ruwayta atinkuraqmi. Grafico nisqa yupaykunataqa chiqap chirupi, icha aswan hatun dimensional euclídeo nisqa espaciopi sut'inchasqa llamk'anakunatam siq'inapaq llamk'achiy atikun. As of 2016, calculadores básicos nisqakunaqa pisillatam qullqita qunku, ichaqa modelos científicos y gráficos nisqakunaqa aswan qullqipaqmi.
Aqshu distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Yupana (makiq)
As the very wide availability of yachay karurimana, uñahamp'ara antañiqiqkuna chaymanta personal antañiqiq, dedicado sinch'ikaq yupaykuna, kunankama ancha llamk'achisqa, aswan pisi kanku ñawpaq kaqmanta. 1986 watapi, yupaqkuna 41% hina pachantinpi tukuypaq llamk'ana hardware atiyninmanta willayta yupanapaq rikuchisqaraq. 2007 watapaqqa kayqa pisiyarurqa 0,05% nisqamanta pisiman.
Chachapuya
Chachapuya nisqa runakunaqa ñawpa pachas huk runa llaqtas karqan, kunan Chachapuyas pruwinsyapi, Amarumayu suyupi (Piruwpi) kawsaq.
Yupana (makiq)
Pallay
rikchacha| Fracciones nisqamanta, decimal equivalentes nisqamantawan hamut'asqa yupana nisqa rikuchiy
Aqshu distritu
Simikuna
Pukyu:
Chachapuya
Tawantinsuyu pachapiqa chachapuya runashimi rimaqsi karqan.
Yupana (makiq)
Sullu churay
Kay qatiq llavekunaqa yaqa llapan bolsillo calculadorakunapaqmi. Dígitos nisqakunap churakuyninqa estándar kaptinpas, huk llavekunap maypi kayninqa huk modelomanta huk modeloman hukniraymi; chay rikch’anachiyqa huk ejemplon.
Ukhunpi llamk’ana
rikchacha| Casio FX-991s nisqa yupay ruwaqpa ukun Tukuypiqa, huk calculadora electrónica básica nisqa kay componentes nisqamanta ruwasqa kachkan:
Hussein I
Hussein bin Talal, Hurdanya Qhapaq, arabya simipi: حسين بن طلالḤusayn bin Ṭalāl:, (*14 ñiqin ayamarq'a killapi 1937 paqarisqa Amman llaqtapi - 7 ñiqin hatun puquy killapi 1999 watapi wañusqa Amman llaqtapi). Hurdanya pulitiku wan Qhapaq.
1952 watamanta ñawpaq kuti Hurdanyapa Qhapaqnin karqan.
Tayta: Talal bin Abdullah; Mama: Zein al Sharaf Talal
Wawakuna: 11 (Princess Alia, Qhapaq Abdullah II Prince Faisal, Princess Aisha, Princess Zein, Princess Haya Prince Ali, Prince Hamzah, Prince Hashim, Princess Iman wan Princess Raiyah)
Yachaywasi: Victoria College (Alexandria) thumb|right|Hussein I wan Jimmy Carter
Turkminsuyu
Turkminsuyu icha Turkministan Asyapi huk mama llaqtam.
Gary Oldman
thumb|right|260px|Gary Oldman Gary Leonard Oldman sutiyuq runaqa, icha  Gary Oldman sutiyuq runaqa ( paqarisqa London llaqtapi -), huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq aranway pukllaqmi runam.
Taytan: Leonard Bertram Oldman; Maman: Kathleen Cheriton. Warmi: Isabella Rossellini. Churinkuna: (3).
Tom Jobim
thumb|right|250px|Tom Jobim (1927-1994) Antônio Carlos Brasileiro de Almeida Jobim  sutiyuq runaqa icha Tom Jobim (* paqarisqa Río de Janeiro llaqtapi -  wañusqa New York llaqtapi), huk 🇧🇷 mama llaqtayuq kitara waqachiq, bossa nova takiq wan takichaqmi qarqan.
Warmikuna: Thereza de Otero Hermanny (1949-1978) / Ana Beatriz Lontra (1986-1994) Churinkuna: Paulo (p.1950), Elizabeth (p.1957), João Francisco (1979-1998) wan Maria Luiza (p.1987).
Rui Costa
Rui Manuel César Costa sutiyuq runaqa (Amadora, (*  paqarisqa Amadora llaqtapi -  )  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Tayta:, Mama:
Warmi:  Churinkuna: 3.
Wii
thumb|300px|Wii thumb|150px|Wii-pa musyana k'aspin: puka ñawpa phutu. thumb|150px|Classic Controller ("klasiku llanchina"). thumb|200px|Wii zapper. Wii nisqaqa huk widyu kunsulap qanchis ñiqin mirayninmi, Nintendo GameCube nisqap qatiqninmi, Nihun qallarikuy Nintendo sutiyuqpa rurasqanmi.
Villa Clara pruwinsya
thumb|300px|Villa Clara pruwinsya saywitu (Kuba)
Villa Clara pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Villa Clara), nisqaqa huk pruwinsyam Kuba mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Santa Clara llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa
Runakuna
833 424 runakuna
Munisipyukuna
8 munisipyukuna:
14 ñiqin hatun puquy killapi
14 ñiqin hatun puquy killapi p'unchawqa (14.02., 14-II, 14ñ phiwrirupi) Griguryanu kalindaryupi ñawpaq kaq (45ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 320 p'unchaw (wakllanwatapi 321 p'unchaw) kanayuq.
177
177 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Montecristi kiti
Montecristi kiti (kastilla simipi: Cantón Montecristi) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Manawi markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Montecristi llaqtam.
Elsau
90px|right Elsau llaqtaqa Suysa mama llaqtapi huk llaqtacham, Zürich suyupi.
Montecristi kiti
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Grau pruwinsya
Grau pruwinsya nisqaqa (unay pachapi: "Qutapampa pruwinsya" (Provincia de Cotabambas); aymara simipi: Grau jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Grau; Rafael Grau Cavero-manta sutichasqa ) Piruw mama llaqtapi, Apurimaq suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Chuqipampilla llaqtam.
Pilanku rit'i urqu
Pilanku (kastilla qillqaypi: Pilanco) nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, Yuraq Wallapi, huk urqum, Waylas pruwinsyapi, Yuraqmarka distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.150 mitrum aswan hanaq.
Elsau
Elsau llaqtachapiqa 3464 runakunam kawsachkanku (2014).
Grau pruwinsya
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Montecristi kiti
Musiku
thumb|left|130px|Montecristimanta Panama [[k'umpukuna]]
Grau pruwinsya
Pulitika rakiy
Chunka tawayuq distritunmi kan.
Montecristi kiti
Kitipi paqarisqa
Eloy Alfaro, Ikwadur mama llaqtap umalliqnin (1895-1901), paqarimurqa Montecristi llaqtapi.
Grau pruwinsya
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Pumawasi distritu
Pumawasi distritu icha Daniel Alomía Robles distritu (kastilla simipi: Distrito de Daniel Alomía Robles, Daniel Alomía Robles-mantam sutinchasqa) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wanuku suyupi, Leoncio Prado pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Pumawasi llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Manuel A. Odría Umalliq.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
178
178 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Christopher Lee
Sir Christopher Frank Carandini Lee sutiyuq runaqa ( paqarisqa Belgravia, London llaqtapi - wañusqa Chelsea, London llaqtapi), huk 🇬🇧 Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtap aranway pukllaqmi.
Wanukiti distritu
Wanukiti distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Huanoquite) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qusqu suyupi, Paruru pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Wanukiti llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Sara García
Sara García Hidalgo sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Orizaba llaqtapi  -  wañusqa Mishiku llaqtapi   ) huk  Mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan.
Tayta: Isidoro García Ruiz; Mama: Felipa Hidalgo Runa: Fernando Ibañez
Wawakuna: Fernanda Mercedes Ibañez.
Tinkullpa
paña|rikchacha| [[Iskaymuyu|Iskaymuyupa tinkullpa sección cruzada]] rikchacha| Tubular tinkullpayuq k’aspimanta iskaymuyuqta qallan Tinkullpa icha llanta nisqaqa "huk qallaqta hawan kantunmi, qalla iruru hap'ispa". Chayqa qalla iruruqta ukunpi kaq kantun antawakunapi churasqa qallaqta hawanpi muyu rikch'aynintam ruwan. Kayhinapaq, iskaymuyu qallanpiqa tinkullpaqa hatun qallam, qallaqta radiyunkunapa hawanpi kaq puntankunaman watasqa, chay qallatapas tuqurutapas hapin. Sección transversal nisqapiqa, tinkullpaqa chawpi ukhupi ukhu, hawa kantukunapitaq mana ancha ukhuchu, chaywantaq "U" nisqa rikch'ayta ruwan, chaytaq llantakunap t'ikrakuqta pirlanta sayachin.
1 kaq waranqa watakunapi manaraq Kristuqta hamusqan pacha, antawakunaqta k'aspimanta qallankunap muyuriqninpi khillaymanta llantatam churarqanku, q'ara pampakunapi unay kawsananpaq.
Pukyukuna
<references group="" responsive="0">