cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Evola virusmanta unquyqa
<!—Rak’ikuynin --> Rak’ikuyninqa kachkan kay chimparachiy unquyta pisillachiywan ima kay infectasqa k’usillukunamanta chaymanta khuchikunamanta runakunaman. Kay ruwakuyta atinman kay infeccionta sumaq yacharaspa chay uywakunapi, wañurachiypi chaymanta kurpumanta virusta sumaq raqparachiypi sichus unquy tarikun chay. Sumaqta aychata wayk’uspa chaymanta hark’akunapaq p’achata churakuspa aychata ruwanapaq kusallataq kanman, hark’akunapaq p’achatahina churakuna chaymanta makita mayllakuna kaqjina sichus huk runa kay unquyniyuq muyurinninpi kachkanchik chay. Kurpumanta wapsi muestrasqa chaymanta kay unquywan runakunamanta tejidosqa sumaq hark’aywan llamk’akunanku tiyan. Mana huk aqllasqa hampikuynin kay unquypaq tiyanchu; ruwaykuna kay infectasqa runasta yanapanapaq qukunan tiyantaq Kay terapia [siminta rehidratación (yaku pisi misk’itaq millutaq upyanapaq) utaq intravenosos yakus. Kay unquyqa huk achkha wañuymanta tasakaqniyuq: aswantaqa mañuchispa kachkan 50% kaqmanta chaymanta 90% kaqkama kay viruswan infectasqa kaqkunata. Kay EVD ñawpataqa riqsichikurqa kay Sudán kaqpi chaymanta kay Congo kaqmanta República Democrática kaqpi. Aswataqa kay unquyqa rikhuriykunapi kay África Subsahariana k’aja pampakunapi rikhurin. Kay 1976 kaqpi(ñawpata riqsikuptin) kay 2013 kaqkama, aswan pisi kay 1.000 runakunamanta chimpachikurqanku watapi. Aswan hatun rikhuriyqa kunankamaqa kay Ebola rikhuriyninmanta kay 2014 kay África Occidentalthaskiypi, kaqta Guinea kaqta, Sierra Leona kaqta, Liberia kaqta waqllichkan chaymanta ichapas Nigeria kaqtapas ima. Kay Qhapaq Sitwa 2014 kaqmanta qallarispa aswan kay 1.600 casosmanta riqsikurqanku. Sinchita llamk’akuchkan huk t’uqsina kaqta ruwanapaq; ichaqa, manaraq nihuk kanraqchu.
Ashka wiñaypa kaqninkuna
Itsuq urkupa kallpan
a-n = 1/ an, - n itsuq pakinnin yupa (entero negativo)
1754
1754 wataqa Griguryanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam).
Waraka hirka
Waraka hirka (Huaraca) nisqaqa Piruw llaqtapi, Waywash wallapi, huk urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.537 mitrum aswan hanaq.
Chuntu wasi
thumb|250px|[[Giza chuntu wasikuna (Iqiptu).]] thumb|250px|[[Kukulkan chuntu wasi, Chichen Itza (Mishiku).]] thumb|right|250px|[[Inti chuntu wasi, Teotiwakan (Mishiku.)]] Chuntu wasi icha Mintu wasi nisqaqa chuntup (mintu nisqappas) rikch'ayniyuq wasim.
Mawk'a Iqiptu runakuna, Maya, Mishika runakunapas achka mintu wasikunatas wasicharqan.
Mawk'a Iqiptupiqa wañusqa qhapaqninkunata - pharaw nisqakunata - ayanta waqaychaspa p'ampacharqan.
Awya Yalapi, Asyapipas lliwmanta aswan chuntu wasikunaqa manqus wasis karqan, dyus kayninkunata yupaychanapaq. Hinallataqsi Inkakunapas chuntu wasinkunata wasicharqan, usnu nisqa.
Kallpa qurqa
Kallpa qurqa huk qurqa yurisha qurqa A-pita. Tsaypaq qurishun A-pa patmankunata (sus partes). Llapanta quriskir sharitsiyan A-pa kallpa qurqanta.
1756
1756 wataqa Griguryanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq killachawwan qallarisqa wakllanwatam).
Kallpa qurqa
P(A) = {X/ X A-pa patman).
X, P(A) kaqnin ( elemento) tsay tsanúlla kanqa (s.s.s) X A-pa patman kaptin.
Shuqan
A= {m,n} kaptin: yarqun P(A) = {Φ, A, {m},{n}}; Φ = tsunya qurqa.
P(Φ ) = { Φ }
P(A)-ta kukmanpa qillqayan 2A; tsaypitam shutin kallpa qurqa.
Daniel Hernández
Daniel Hernández Morillo sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Sallqapampa llaqtapi, Piruwpi - †  wañusqa Lima llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq llimphiqpas karqan.
Taytan: Leocadio Hernández, Maman: Basilia Morillo.
François Rabelais
François Rabelais sutiyuq runaqa  (*  Chinon llaqtapi paqarisqa - †  wañusqa París llaqtapi), huk 🇫🇷 mama llaqtayuq hampikamayuq wan qillqaqmi qarqan.
Taytanː Antoine Rabelais.
Qillqasqankuna
Gargantúa y Pantagruel, tawa qillqasqankuna:
1755
1755 wataqa Griguryanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq intichawwan qallarisqa chhasku watam).
Ruraychaqa
Ruraychaqa icha Industriya (industria) nisqaqa imaykanamanta allwiyawan tawqa-tawqa ruruchisqa (producto) nisqa imakunatapas ruraymi, phawrika (ruraychaqawasi) nisqakunapi.
Juan Antonio Pezet
thumb|200px|Juan Antonio Pezet Rodríguez (1809-1879) Juan Antonio Pezet Rodríguez de la Piedra sutiyuq runaqa (* 11 ñiqin anta situwa killapi 1809 paqarisqa Lima llaqtapi - † 24 ñiqin pawqar waray killapi 1879 wañusqa Chorrillos Lima llaqtapi) huk piruwanu awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan.
Tayta: José Pezet Monel Mama: María del Rosario Rodríguez de la Piedra.
Warmi:
Bill Clinton
William Jefferson "Bill" Clinton, William Jefferson Blythe III Jr., sutiyuq runaqa ( paqarisqa Hope (Arkansas) llaqtapi) huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq pulitiku runam, Demokrata Partidupi wankurisqa.
42 kaq umalliqnin qarqan 1993 watamanta 2001 watakama.
Kaypipas qhaway
thumb|Hillary wan Bill Clinton thumb|right|230px|Clinton wan [[Jimmy Carter, Arkansas, 1978.]]
Palistina
thumb|right|280px|Palistina unancha. thumb|right|Palistina. Palistina icha Philistina (kastilla simipi: Palestina, grigu simipi: Παλαιστίνη, Palaistinē; latín Syria Palæstina; iwriyu simipi Palestina פלשתינה icha Eretz Israel ארץ ישראל; arabya simipi Jund Filastin فلسطين) icha Urdun nisqaqa Asyapi huk mama llaqtam.
Allpapura hatun quchawan Jordan mayup chawpinpim.
Kunan pacha Israyil mama llaqtap kamachiyninpim kachkan, huk rakichankunataq Palistina kamachikuy nisqam kikintataq kamachikuchkanpas.
Palistinaqa ancha ñawpa pacha Kanaan nisqa kasqa.
Apalli tukuytukshi (yupay yachay)
Apalli tukuytukshi V huk qurqam, kaqninkunapa shutin apaq, astawan ishkay ruranakuna shutiyuq yapay, miray sutaq-wan. Chunka qallirana kayninkuna.
Qillqasha
x, y V-chu kaptin, α sutaq kaptin, yapayta qillqay x + y, x-pa miraynin α sutaqwan αx.
Milton Nascimento
thumb|right|270px|Milton Nascimento, 2008. Milton Silva Campos Nascimento icha Milton Nascimento sutiyuq runaqa (  paqarisqa Rio de Janeiro llaqtapi  - ) huk 🇧🇷 mama llaqtap kitara waqachiq wan musika takiq & takichaqmi karqan.
Taytan: manan ; Maman: Maria do Carmo do Nascimento. Warmikuna: Churinkuna:
Diskukuna
{|width="95%" cellpadding=2
Greenwich (Lunrun borough)
rikchacha|Greenwich [[Hatun Lunrun ukhupi rikuchisqa]] rikchacha|Coat of arms ([[wallqanqa)]] Greenwich Qhapaq Borough icha Royal Borough of Greenwich nisqaqa Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtam, Hatun Lunrun llaqtapi uralan inti lluqsimuy waqtapi. London Borough of Greenwich nisqaqa 1965 watapi Lunrun Kamachiqkuna kamachiywan 1963 watapi kamasqa karqan. Musuq boroughqa ñawpaq Metropolitan Borough of Greenwich nisqap suyunta, inti lluqsimuy waqtapi Metropolitan Borough of Woolwich nisqap huk rak'intapas qatarqan. Chay boroughqa tukuyninpi Kent sutiyuq ñawpaq pacha kitip saywanpim kachkan. Chay llaqtap kunsinqa Greenwich London Borough Council nisqa, Woolwich llaqta wasipi huñunakuq. Kuraq sunturpa llamk'aywasinkunapas Woolwich llaqtapim kachkan, chaymi chay boroughpi hatun llaqtapa chawpin.
Palistina kamachikuy
Palistina kamachikuy (arabya simipi دولة فلسطين Dawlat Filastin) nisqaqa Palistinap rakinkunapi 1994 watapi kamarisqa kamachiymi. Chay k'itikunataqa Israyil awqaqkunam 1967 watapi hap'irqan, aswan Palistina k'itikunatapas, tukuy ñawpa Palistina nisqa suyutam.
Allpa saywachi
left|thumb|[[Kunti Jordan suyupi, Gaza ch'imipi Israyil llaqtachasqakuna, q'umir: Palistina kamachikuyniyuq kachkaq k'itikuna (2007 wat'api).]]
1757
1757 wataqa Griguryanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam).
Puntarenas pruwinsya
thumb|right|290px|Kantunkuna (Puntarenas pruwinsya) thumb|right|290px|Puntarenas kantun (Puntarenas pruwinsya)
Puntarenas, Kustarika mama llaqtap pruwinsya # 6. Puntarenas pruwinsya 368 827 runakunam kawsachkanku (2010).
Pulitiku rakiy
11 kantunkuna:
Angkor Wat
thumb|300px|Manqu wasip hatun punkun, [[Naga ñanpa anti ñawch'inmanta rikusqa.]] Angkor Wat (kambuya simipi: អង្គរវត្ត) nisqaqa Angkor llaqtapi, Kambuyapi ancha hatun manqus wasim, lliw Tiksimuyuntinpi aswan hatun manqus wasim.
Suryavarman II sutiyuq qhapaqsi 12 kaq pachakwatapi wasicharqan.
Kunankamapas Hindu manqus wasim. Vishnu sutiyuqta (qhipaqta Budista kaqta) yupaychanku.
Ricardo Durand
Ricardo Durand Flórez S.J. , sutiyuq runaqa (* paqarisqa Ampu llaqtapi -  † wañusqa Lima llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq kathuliku Taytakura wan Hatun yaya qarqan.
Qusqu Hatun yaya (1966-1975)
Kallaw Hatun yaya (1975-1995).
Martine Carol
Martine Carol ( Saint-Mandé 1920 - [[Monte-Carlo 1967]] huk phransya aranway pukllaqsi.
Suyrurahu
Suyrurahu (suyru, shuyru: ancha suni p'achallina + rahu; kastilla simipi Sueroraju) nisqaqa Piruw llaqtapi, Waywash wallapi, huk urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.439 mitrum aswan hanaq.
Fernando del Paso
Fernando del Paso Morante sutiyuq runaqa (* paqarisqa Mishiku llaqtapi -  wañusqa Guadalajara llaqtapi) huk 🇲🇽 mama llaqtayuq qillqaq runam, kastilla simipi qillqaqmi.
Miguel de Cervantes Suñay|20px 2015 watapis simi kapchiypi Miguel de Cervantes Suñaytam chaskirqan.
Yaya:del Paso; Mama: Morante.
Aya
thumb|right|Runa ayakuna, [[aya wantupi.]] Aya nisqaqa wañusqa runap icha uywap kurkunmi.
Fernando del Paso
Warmi: Socorro Gordillo Churinkuna: Fernando, Alejandro, Adriana wan Paulina.
Aya
Kawsaq wañurqaptinqa, ayan ismuytam qallarin. Ismuchiq nisqa kawsaqkunam - añakikuna, hukkunapas -, aya aychamanta kawsachikun. Hinallataq aya mikhuq uywakunam ayap aychanta mikhun.
Chayrayku kawsaq pachapi aya manam kakunchu.
Runakunaqa ayakunata p'ampachankum.
1758
1758 wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq illapachawwan qallarisqa chhasku watam).
T'asta
T'asta (Escallonia myrtilloides) nisqaqa huk sach'acham, chachakuma rikch'aqmi.
Ashkamanya (pacha tupuy)
Ashkamanya ( many sides, english) ( Atskallimla, Ankash qichwa) ( polígono, Kastilla simipi) huk patma panpa ashka manyayuq. Huk suti, ashkak'uchu. P'allta tupuynin kan, huk rikcha yupa m chu'saq atiq ( m > 0).
Paqtalla ashkamanya
Manyankuna huk tupulla. K'uchukuna tupulla.
1759
1759 wataqa Griguryanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam).
1760
1760 wataqa Griguryanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq k'uychichawwan qallarisqa wakllanwatam).
Istriptukuku pharinhitis
Istriptukuku pharinhitis, istriptukuku amiktalitis, istriptukuku amuqlli unquy kaqqa, lat. Pharyngitis streptococcica, Amygdalitis streptococcica, kast. Faringitis estreptocócica, amigdalitis estreptocócica, mana chay dolor de garganta estreptocócico kaqqa (tunquri nanay riqsikuq hina) huk faringitis kaq hina huk bacteria huchayuq rayku sutichasqa estreptococo del grupo A. Nanachin faringe kaqta, amígdalas kaqta wakin kutitaq laringe kaqta. Aswan rikukusqa sintomasqa kanku fiebre, dolor de garganta punkiy kay ganglios linfáticos kaqpi. Wawapurapi, 37% tunquri nanaywan machu runakunapurapitaq 5 chanta 15% kay nanayllawantaq.
Faringitis kaqqa huk bacteria huchayuq raykuqa huk unquy chimpachikuq huk unqusqa runawan kaptiykipacha. Lluqsiyninqa kay hisopado de garganta kaqmanta huk pachan willayta quchiy atinku. Mana ruwakunmanpischu kay qhawayqa imaraykuchus sanillachikuyqa ñikunman sintomasllamantapacha. Sichus diagnosticoqa ari ñikunña chay mana chay sichus kaynin ancha hatun, qukunku antibióticos kaqta aswan qhipa nanaykunata chinkachinapaq chanta aswan utqhay kutirinanpaq.
Signos y síntomas / Unanchakuna watupanakunawan
Aswan rikukuq sintomasqa kay faringitis estreptocócica kaqmanta kanku dolor de garganta, fiebre aswan kay 38 C, secreción (pus kay amígdalas kaqpi) chanta punkisqa ganglios linfáticos.
Wak síntomas kanku: dolor de cabeza, náuseas chanta vómitos, dolor abdominal,, dolor muscular, , mana chay fiebre escarlata mana chay puntos rojos en el paladar. Kay qhipakaq mana anchata rikukunchu ichaqa kan característico kay unquymanta. Kay unquyqa huk período de incubación kaqniyuq huk mana chay kimsa p’unchawmanta chinpachikuy qhipanmanta, chanta síntomas rikhurimurqanku. Mana qhaja tiyan chay, ojos enrojecidos, ch’aka, qhuña mana chay sarna simipi, manasina faringitis estreptocócica kanmanchu.
Causas / Qallakuna
Faringitis estreptocócica kaqqa huk bacteria huchayuq kan kayqa sutichasqa estreptococo beta-hemolíticopa A qutunmanta (chantapas sutichakun GAS). Wak basterias kay estreptococos mana beta-hemolíticospa grupo A kaqnin kaq chanta fusobacterias kaqkunapas faringitiskaqta quchikunkuman  Huk unqusqa runawan chiqan chanta qaylla kaptiyki chimpakun chayraykutaq maypichus achkha runakuna tiyanku chaypi, ejércitopi hina chanta yachaywasipi hina, chimpachikuy aswan hatun kanqa. Tarikurqa kay ch’aki bacterias polvopi mana chimpachikuqchu kanku, kay juq’u bacteriasri kay kiru pichanapi mana chay wak rich’akuq kayman kaqkunapi kaqkunaqa chunka phichqayuq p’unchawkunakamapuni kawsankuman. Mana rikukuqchu kay chimpasqa mikhunakunaqa kay unquyta quchikuqqa. huk 12% wawakunapuramanta mana signosniyuq manataq sintomasniyuq kaqkunaqa kay bacteria GAS kaqniyuq tunqurinpi.
Diagnóstico / Reqsichisa
Ima ruwaytachus faringitis unqusqa runakunaman quyta yachanapaqqa kay huk hinasqa Centor yuyay kaqkunawan llamk’akunman. Kaykunaqa willanku kay infección estreptocócica kaq kayninmanta phichqa clínicos criteriosman hina.
Pruebas de laboratorio/ K'uchu qhawana chuya ruwaykuna
Huk isopado de fauces kay allinnin huk faringitis estreptocócica kaqta tarinapaq huk 90–95% llulluwan kaqwan. Chantapas huk prueba rápida de estreptococos kaqwan llamk’akunman (riqsichikuq huk utqhay prueba hina mana chay RADT). Ichapas kusa kan prueba aswan utqhay chay, huk llulluwan aswan pisi (70%) chanta nikusqa kikin (98%) kay faucesmanta hisopado.
Lluqsiynin huk faucesmanta hisopado mana kan allin, sintomasman yapasqa chay diagnosticuta ch’uwanchan, sichus musphaypi kakuchkan chayqa. Machu runapiqa, huk RADT negativo tiyapuqwan kusapacha diagnosticuta wich’unapaq, ichaqa wawapurapiqa huk tunquri cultivota ruwakunanta munakun kay lluqsiyta ch’uwanchanapaq. Mana faucesmanta hisopatuta sapa p’unchaw ruwanachu sichus unqusqa mana sintomasniyuq chay, imaraykuchus wakin runakuna "apanku" sapa kuti kay bacterias estreptococos kaqkunata tunquripi mana ni ima nanayniyuq.
Diferencial reqsichisa
Kay faringitis estreptocócica sintomasninku wak unquykunawan yapakuptinku chay, ancha ch’ampa diagnosticuta ruwana kanqa mana qhawayta ruwasparaq. ch’ujuqa, qhuñaqa, diarrea chanta ojos irritados, enrojecidos kaqkunaqa k’ajaman yapasqa chanta uma nanayman ima aswan willakuq kanku kay dolor de garganta viral faringitis estreptocócica kaqta. Kay rikukusqa punkiy kay kunka ganglios kaqmanta yapasqa tunquri nanaywan, k’ajawan chanta amígdalas punkiywan ima chantapas kay mononucleosis infecciosa kaqpi rikhurinman.
Prevención
Kay amigdalectomía mana chay amígdalas operación huk allin ñawpa willakuq kanman kay pikunachus sapa kuti tunquripi infeccioneswan kaqkunapaq (astawa kimsamanta watapi). Ichaqa, kusakunaqa mana achkhachu chanta episodiosqa pachawan pisillachkan, aswan jaqaymanta kay aqllasqa ruwaykunamanta. Kay episodios kutiruwakusqakuna kay faringitis kaqmanta kay Gas positivo quqkuna huk runapi pichus cronica GAS kayniyuq kaqpi pichus virales infeccionesta sapa kuti hap’ichkan chaypi rikhurimullankumantaq. Mana allinchu tratamiento ruwanaqa kay runakuna qayllasqa unquyman ichaqa mana sintomasniyuqchu chay. Ama munakunchu yanapana kay GAS unquywan runakunata imaraykuchus chimpachikuy kaynin chanta aswan qhipa nanaykuna ancha pisi chay.
Tratamiento
Faringitis estreptocócica kaqqa mana yanapasqa chinkapun huk machkha p’unchawkunapi. Saniyachiy antibióticos kaqwanqa unquy kawsayninta pisillachin huk chunka suqta phanipi. Imaraykuchus saniyachiyta kay antibióticos kaqwan jampinaqa kan aswan qhipa nanaykunata pisillachina kay hinata fiebre reumática chanta absceso retrofaríngeo chanta ancha kusa sichus kay jisq’un p’unchawkunapi kay síntomas rikhurimusaptinpacha kamachikun chay.
Analgésicos
Analgésicos kaqqa kay antinflamatorios no esteróideos (AINE) chanta paracetamol (acetaminofeno) kaqqa ancha kusa nanayta kay faringitis estreptocócica kaqwan kamachinankupaq. lidocaína kaqqa sankhu ima chaypas kusa kanman. Ichapas kay esteroides kaqkuna nanaywan yanapankuman chay mana sapa kuti ruwanapaq kusachu. Machu runakunaqa aspirinasta upyankuman ichaqa wawakunaqa ama upyanankuchu tiyan kay síndrome de Reyekaq rayku.
Antibióticos
Kay aqllasqa antibiótico Estados Unidospi kay faringitis estreptocócica kaqta saniyachinapaq kan penicilina V hark’ayninrayku, chaninninrayku chanta allin ruwayninrayku. Europapitaq amoxicilinakaqta munakun. Indiapi, maypichus k’aja reumática aswan hatun, penicilina benzatínica G kaqta kamachikun intramuscular hina ñawpa aqllayta hina sanillaypaq. Allin antibióticos kaqqa kay síntomas thaskiyninta kay 3-5 p’unchawkunamanta huk p’unchawman pisillachin chantaqa chimpachikunata pisillachillantaq. Yanapakunku aswanta imaraykuchus kay mana ancha rikukuq nanaykunata pisillachinapaq kay hinata fiebre reumática kaqta chanta abceso retrofaríngeokaqtawan. Ichapas achkha kusa ñiykuna antibióticos saniyachiypaq kan chay, chantapas qhipa jamuyninkunata yachakunallantaq ima tiyan. chanta allin mana imapas saniyayta kusa machu runakunaman pichunatachus mana allintachu jampikuna ruwan chaykunaman qunaqa. Antibióticos kaqkunata faringitis estreptocócica kaqpaq willakun aswan hatun ritmuman suyasanchikmanta kay difusión grado. Willakun eritromicina chanta wak kunamacrólidos mana chay clindamicina runakunapaq anchaalergias a la penicilinakaqkunayuq. Ñawpaqta kay cefalosporinas kaqwan saniyachikunman tukuypaq, pikunapichus mana ancha ch’ampa alergiaschu. Infeccionesqa kay estreptococo kaqpas huk glomerulonefritis aguda, kaqman apanman ichaqa, antibióticos upyayninqa mana kay qhipa ruwakuypaq frecuencianta pisillachinchu.
Pronóstico
Faringitis sintomasqa allichapunku saniyachiywan manapas chaywan kay kimsa – phichqa p’unchawninpi. Antibioticoswan saniyachiyqa aswan qhipa nanaykunata chimpachiykunata pisillachin, wawakunaqa 24 chininita antibióticos upyaytawan yachay wasiman kutinkuman. Machu runapiqa aswan qhipa nanaykunaqa ancha pisi. Wawakunapiqa tukuy pachapi reumática k’ajaqa pisi rikukun, ichaqa, aswan riqsikuq kay cardiopatía qukuq kay Indiapi, África subsaharianapi chanta wakin k’uchus Australiamanta.
Kay complicaciones faringitis kaqmanta estreptococo kaqrayku kanku:
Aswan pisi qullqi junt’achina kay unquypaq kay Estados Unidospi wawaspaq $350.000.000 kan.
Epidemiología
Faringitis aswan hatun ñiqi maypichus faringitis estreptocócica kachkan kaytaq 11 junu runakunapi huk watapi Estados Unidospi tarikun. Aswan achkha unquykuna virusmanta kanku chay, kay estreptococos kay A beta-hemolitico qutumanta huchayuq kanku kay 15-30% kay unqusqakunamanta kay faringitis kaqwan wawakunapi chanta 5-20% machu runakunapi. Kay unquykunaqa invierno tukukuptin rikhurimun chanta primavera qallariyninpi ima.
Kisillu hirka
Kisillu (Quesillo) nisqaqa Antikunapi, Piruw llaqtapi, huk urqum Waywash wallapi, Lima suyupi, Qaqatampu pruwinsyapi, Qaqatampu distritupi, Wanuku suyupipas, Lawriqucha pruwinsyapi, Hisus distritupi, Huraw rit'i urquñiq. Pikchunqa mama quchamanta 5.600 mitrum aswan hanaq.
Sirya urqu
Sirya (Seria) nisqaqa Piruw llaqtapi, Waywash walla, huk urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.543 mitrum aswan hanaq.
1761
1761 wataqa Griguryanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq killachawwan qallarisqa chhasku watam).
Kathidral
right|thumb|220px|Kathidral. thumb|220px|Kathidral Notre Dame, [[Paris, Ransiya.]] Kathidral icha Katidral nisqaqa (grigu simimanta: καθέδρα kathédra, "tiyana", kastilla simipi: catedral) Kathuliku Inlisyap hatun yayanpa tiyanan kaq ancha hatun inlisyam.
Carlos Jurgens
Carlos María Jurgens Byrne, sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lima llaqtapi -  † wañusqa Lima llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq kathuliku Taytakura wan Hatun yaya qarqan.
Truhillu Hatun yaya (1965-1976)
Qusqu Hatun yaya (1956-1965).
Wankawillka Hatun yaya (1949-1954).
Chillanes kitilli
Chillanes kitilli (kastilla simipi: Parroquia Chillanes) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk kitillim, Bolívar markapi, Chillanes kitipi. Uma llaqtanqa Chillanes llaqtam.
Runakuna
Kitillipiqa Waranka Kichwa runakunam tiyanku.
Phuyuq hirka
Phuyuq hirka (huk sutikuna Cuyoc, Puyoc) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Waywash wallapi, huk rit'i urqum, Lima suyupi, Qaqatampu pruwinsyapi, Qaqatampu distritupi, Puskanturpa rit'i urquñiq. Pikchunqa mama quchamanta 5.550 mitrum aswan hanaq.
Qulli
Qulli, Puna kiswar icha Puna kiswara (Buddleja coriacea) nisqaqa Antikunapi, Puna suyupi wiñaq sach'am, ancha sinchi q'iruyuq, q'illu tullpunapaqpas llamk'apusqa.
Apuwasinyuq pukllaykuna 2012
thumb|Pukllaykunap sananchan.
Ulimpiku pukllaykuna 2012 nisqaqa 2012 watapi London llaqtapi (Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtapi) XXX ñiqin Musuq pacha Ulimpiku pukllaykunam.
Peret
Pedro Pubill Calaf sutiyuq warmiqa, icha Peret (* paqarisqa Mataró llaqtapi  -  wañusqa Barcelona llaqtapi) huk 🇪🇸 Mama llaqtayuq takiq, takichaq, kitara waqachiq, kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan.
Tayta: Pubill ; Mama: Calaf.
Qatiq pusana
Qatiq pusana huk apaykachana, qillqanapaq, awasha qatiqman Internet) yaykunapaq. (Kastillapi, 'laptop'). Pisi warmatanu apakunki
Fiatau Penitala Teo
Sir Fiatau Penitala Teo GCMG ISO MBE sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Funafutipi -   wañusqa Funafuti llaqtapi ), huk 🇹🇻 mama llaqtayuq pulitiku  qarqan.
1978 watamanta 1986 watakama ñawpaq kuti Tuwalupa Kamachiq runanin qarqan.
Taytan: ; Maman: Ñawpaq warmi:. Churinkuna:  Samuelu Teo.
Yachaywasi:
Alma mater: Yachay Sunturnin.
Teófilo Castillo
Teófilo Castillo Guash sutipaq runaqa, (* paqarisqa Qarwa llaqtapi, Piruwpi - †  wañusqa Tucumán llaqtapi), Piruwpi llimphiqpas karqan.
Tayta: Juan Amancio Castillo; Mama: Petronila Guash.
Toaripi Lauti
Sir Toaripi Lauti, GCMG PC sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Gilbert wan Ellice wat'akunapi -   wañusqa Funafuti llaqtapi ), huk 🇹🇻 mama llaqtayuq pulitiku wan yachachiq qarqan.
Hillary Clinton
Hillary Diane Rodham Clinton sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Chicago llaqtapi, Illinois suyupi) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika SUYUKUNA taripay amachaq wan pulitiku runam.
Toaripi Lauti
1990 watamanta 1993 watakama ñawpaq kuti Tuwalupa Kamachiq runanin qarqan.
Hillary Clinton
2009 watamantapacha 2013 watakamaHukllachasqa Amirika Suyukunap hawa ministrunmi (Secretary of State, istaw sikritaryun) kachkan.
Toaripi Lauti
Yachaywasi:
Hillary Clinton
thumb|right|250px|Hillary, Bill Clinton
Manqus wasi
thumb|[[Iphaystos manqus wasi, doriku manqus wasi, Athina (Grisya), 449 kñ watapi wasichasqa.]] thumb|[[Angkor Wat, 12 ñ pachakwatapi wasichasqa, Hindu manqus wasi, Kambuyapi, Tiksimuyuntinpi lliwmanta aswan hatun manqus wasi.]] Manqus wasi nisqaqa dyus kayta, dyus kaykunata yupaychanapaq wasim.
Kristiyanu manqus wasiqa inlisya nisqam. Hudiyukunaqa sinaguga nisqapim dyusta yupaychan, Islam manqus wasitaq miskitam.
Awya Yalapi, Asyapipas achka manqus wasikunaqa chuntu wasis karqan. Hinallataqsi Inkakunapas chuntu wasinkunata wasicharqan, usnu nisqa.
Toaripi Lauti
Alma mater: Yachay Sunturnin.
Héctor Cornejo Chávez
Héctor Cornejo Chávez sutiyuq runaqa (* paqarisqa Ariqipa llaqtapi - †  Lima llaqtapi) Piruw mama llaqtayuq taripay amachaq, willay kamayuq, qillqaq wan pulitiku runam, kastilla simipi qillqaqmi.
Piruwpas Kunrisun Apulliq.
Waqaysapa Ñan
right|400px|thumb|Map of United States [[Indian Removal, 1830-1835. Oklahoma is depicted in light yellow-green.]] Waqaysapa Ñan (inlish simipi: Trail of Tears) nisqapiqa Hukllachasqa Amirika Suyukunap kamachinan 1830 watamanta 1838 watakama Pichqantin Siwilchasqa Runallaqtakunatas mama llaqtankunamanta Indyu Suyumansi (Indian Territory, kunan Oklahoma suyu) ayqichirqan.
Augusto G. Pino Durand
Augusto G. Pino Durand (yuriran 1. 09.  1925, Wankawillka; wañuran, 18. 03. 2009, Ayakuchu). Payqa kaasha huk katuliku fransikanu sasirduti. Simi runa yachaq.
Héctor Cornejo Chávez
Warmi: Favetta Fava (†) Churinkuna: María Teresa, Cecilia, Héctor Enrique wan Lucía.
Yachaywasikuna: Colegio San Francisku Ariqipa Yachay suntur: Mama Llaqtap San Agustín Yachay Sunturnin
1763
1763 wataqa Griguryanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam).
Waqaysapa Ñan
1830 watapi Indian Removal Act nisqa kamachitas kamachirqanku, HAS-pa antinpi tukuy indihina runakunata Mississippi mayup kuntinpas ayqichinapaq. 1837 watakamaqa 46.000 runakunatas ayqichirqan. 15.000 ayqichisqa Chiruki runakunamantaqa 4.000 runachá wañurqan.
Augusto G. Pino Durand
Kaway
Ñawpalla yachakuyta qatiran yurikuynin llaqtachu. Ishkayllkaq yachakuyta usharan Colegio Seráfico-chu, Kallaw. Ushaskir aywaran Ukupapa, kuraqkaq yachakuyta qatinanpaq. Yacahakuran Yachay munayta, Thews yuyayta. Huk patasallata iñiy mashtaq kachayaran. Misakuqnu, yachachiran kechwata, paypa mahankuna kayananpap. Tsaychu astawan kechwata yachakuran, hatun yachaypana.
Sayakuq rumi
thumbnail|Sayakuq rumi, [[Rentrisch llaqtapi (Alimanyapi), pichqa mitru sayaq.]] Sayakuq rumi nisqaqa maypipas kaq runap (icha sallqa pachappas) sayachisqan, sayaq rumitam ninchik.
Sayaq rumikunaqa ñawpa machu runakunapaq sananchakunas, manqus rumipaschá karqan, Tayta Intita yupaychanapaqchá.
Iwrupapi mawk'a kilta runakunap sayakuq runakunaqa menhir nisqam (britun simimanta rima).
Ankash qallupi: rumi wanka.
Michael Phelps
rikchacha|paña|280px|Michael Phelps rikchacha|paña|280px|Michael Phelps (2009) rikchacha|paña|280px|Michael Phelps (2010)
Michael Fred Phelps sutiyuq runaqa (* paqarisqa Towson, Maryland llaqtapi - ), Hukllachasqa Amirika Suyukunapas Kurkukallpanchaq. Mamallaqtapura Wayt'ay kampiun.
1764
1764 wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq illapachawwan qallarisqa wakllanwatam).
Michael Phelps
Ñawpaq warmi: Churinkuna
Alma mater: Indiana Yachay suntur.
Peter O'Toole
thumb|right|250px|Peter O'Toole (1932-2013) Peter Seamus Lorcan O'Toole icha Peter O'Toole (* paqarisqa Connemara llaqtapi,  wañusqa London llaqtapi) huk 🇮🇪 mama llaqtayuq aranway pukllaqmi qarqan.
Warmi: Siân Phillips (1959–1979) Churinkuna: Kate O'Toole (1960), Patricia O'Toole (1963) wan Lorcan O'Toole (1983).
Yachay p'anqa
Kaytapas qhawallay''
Qillqa p'anqa
Franklin Roosevelt
thumb|right|200px|FDR como Secretario de Marina, 1913 Franklin Delano Roosevelt sutiyuq runaqa (* paqarisqa Hyde Park - New York) llaqtapi - †  wañusqa Warm Spring - Georgia llaqtapi) huk 🇺🇸  Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq pulitiku runas qarqan.
32 kaq umalliqnin (1933 watamanta 1945 watakama), ñawpaq Demokratikanu Partidupi kaq umalliqsi.
Hukllachasqa Amirika Suyukunapi Llaqtayuq Maqanakuypi Kunfidirasqa Amirika Suyukunata llallispas Hukllachasqa Amirika Suyukunata musuqta hukllachaspas isklaw kaytas puchukachirqan.
Taytan: James Roosevelt; Maman: Sara Ann Delano. Warmi: Eleanor. Churinkuna:Anna Eleanor (1906–1975), James (1907–1991), Franklin Delano, Jr. (Marzo a Abril de 1909), Elliott (1910–1990), Franklin Delano Jr. (1914–1988), John Aspiwall (1916–1981).
Aguascalientes suyu
Aguascalientes nisqaqa Mishikupi huk suyum. Uma llaqtanqa Aguascalientes llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa 1857 watapi.
Partes de la cabeza
Umapa puchankuna ( 'partes de la cabeza' Kastilla simipi). Allawkapi, qichwapi; Itsuqpi, Kastilla simipi.
Andrés Hurtado de Mendoza
Andrés Hurtado de Mendoza, II Marqués de Cañete sutiyuq runaqa (* paqarisqa Granada llaqtapi, Ispañapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk ispañul awqaq pusaqsi, 1556 watamanta 1561 watakamataq Piruwpa wirriyninsi karqan.
Franz Schubert
thumb|right|270px|Franz Schubert (1797-1828). Franz Peter Schubert sutiyuq runaqa ( paqarisqa Wien llaqtapi  - †  wañusqa Wien llaqtapi)), huk 🇦🇹 mama llaqta klasiku musika takichaqmi wan Yatana qallwawaqachiqmi karqan.
Andrés Hurtado de Mendoza
Warmi: Magdalena de Manrique.
Wari (simi)
Runa simipi Wari simipa aska ninkunan:
rikchacha|paña|Wari ichiraykan rahu kuchunchu
Pedro Pascual Farfán
Pedro Pascual Francisco Farfán de los Godos, sutiyuq runaqa (* paqarisqa Qusqu llaqtapi -  †  wañusqa Lima llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq kathuliku taytakura wan Hatun yaya qarqan.
Lima Hatun yaya (1933-1945)
Qusqu Hatun yaya (1918-1933).
Pindilig kitilli
Pindilig kitilli nisqaqa (kastilla simipi: Parroquia Pindilig) Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Asuwi kitipi, Kañar markapi. Uma llaqtanqa Pindilig llaqtam.
Runakuna
Pindilig kitillipiqa Kañari Kichwa runakunam tiyanku.
Gotthold Ephraim Lessing
Gotthold Ephraim Lessing sutiyuq runaqa (* paqarisqa Kamenz llaqtapi - †  wañusqa Braunschweig llaqtapi), huk 🇩🇪 mama llaqtayuq qillqaq qarqan.
Taytan: Johann Gottfried Lessing; Maman: Justine Salomé Feller. Warmi: Eva König.
Esther Chávez
Esther Chávez Constantino sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Lima llaqtapi - †  wañusqa Miami llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq aranway pukllaqmi qarqan.
Taytan: Chávez; Maman: Constantino.
Qusan:. Churinkuna: (2) Ivette Kellems
Tupua Leupena
Sir Tupua Leupena GCMG MBE sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Funafutipi -   wañusqa Funafuti llaqtapi ), huk 🇹🇻 mama llaqtayuq pulitiku  qarqan.
1986 watamanta 1990 watakama ñawpaq kuti Tuwalupa Kamachiq runanin qarqan.
Taytan: ; Maman: Ñawpaq warmi:. Churinkuna:.
Yachaywasi:
Alma mater: Yachay Sunturnin.
1766
1766 wataqa Griguryanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq intichawwan qallarisqa chhasku watam).
W runasimi sutipi
Qillqi 'W paqarin kastillasimimanta, rantir huk qillqita. Rikuy:
Aswan kutikuna B, V tikran, runasimipi, Wman.
Rimay
Ankukancha
Ankukancha (Ancocancha) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Waywash wallapi, huk urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.560 mitrum aswan hanaq.
Wakrish
Wakrish (Huacrish) nisqaqa Piruw llaqtapi, Waywash wallapi, huk urqum, Anqash suyupi, Bolognesi pruwinsyapi, Paqllun distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.560 mitrum aswan hanaq.
Tsakra
Tsakra (kastilla qillqaypi Tsacra, Sacra) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Waywash wallapi, huk rit'i urqum, Anqash suyupi, Bolognesi pruwinsyapi, Paqllun distritupi, Lima suyupipas, Qaqatampu pruwinsyapi, Qaqatampu distritupi.
2013 watapi tukusqankuna
Ronnie Biggs (Wañusqa 18. 12. 2013pi, Londres, Inlaterrapa [Inglaterra] uman llaqtapim). Sutiyan Pachak wata suwa. Pay reqsisqa karqan hatun chaski qhéla kuyuqmanta ch'aspanqanmanta, chay aywaran Lasqumanta (Glasgow) Lundrisman (Londres).
H'apiyaran, s'atiyaran sankhay wasiman; chaymanta qispiran. Brasilman yaykuskir, chaychu yachasa aska wata. Qipatana, hatun llaqtanpa kutikuran. Pay kasqan pinqayninnaq, wahukuq.
Wañusqa 84 watantin.
Carmen Amaya
Carmen Amaya Amaya sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Barcelona llaqtapi  -  wañusqa Bagur llaqtapi) huk 🇪🇸 Mama llaqtayuq takiq, tusuq, kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan.
Tayta: José Amaya ; Mama: Micaela Amaya.
Leonardo Rodríguez Ballón
Leonardo José Rodríguez Ballón O.F.M. , sutiyuq runaqa (* paqarisqa Ariqipa llaqtapi -  † wañusqa Lima llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq kathuliku Taytakura wan Hatun yaya qarqan.
Carmen Amaya
Churinkuna:
Leonardo Rodríguez Ballón
Ariqipa Hatun yaya (1946-1980)
Wankayu Hatun yaya (1945-1946).
Carmen Amaya
Pilikulakuna
________
1769
1769 wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq illapachawwan qallarisqa chhasku watam).
1768
1768 wataqa Griguryanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq atipachawwan qallarisqa wakllanwatam).
Ignacio Álvarez Thomas
250px|thumb|right| Prócer Alvares Thomas Panteón de los Próceres (Limaq, Piruw) José Ignacio Álvarez Thomas sutiyuq runaqa (* paqarisqa Ariqipa llaqtapi - †  wañusqa Buenos Aires llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitikupas runam karqan.
1815 watamanta 1816 watakama umallinamanta qarqurqan.
Taytan: Antonio Álvarez y Ximénez; Maman: Isabel Thomas y Ramzé. Warmi: María del Carmen Ramos Belgrano. Churinkuna: (9) Ignacio, Eduardo, ... Wawqikuna: José, Manuela, Pascual, María, Antonio wan Melchor Álvarez Thomas.
Asankutu kitilli
Asankutu kitilli icha Asunción kitilli (kastilla simipi: Parroquia Asancoto / Asunción'') nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk kitillim, Bolívar markapi, Chimpu kitipi. Uma llaqtanqa Asunción llaqtam.
Runakuna
Kitillipiqa Waranka Kichwa runakunam tiyanku.
Camucha Negrete
thumb|right|260px| Camucha Negrete wan José Candelario "Tres Patines" Carmen Julia Chávez Negrete sutiyuq warmiqa icha Camucha Negrete (* paqarisqa Ikitus llaqtapi - ) huk 🇵🇪 mama llaqtaq aranway pukllaqmi karqan.
Taytan: Chávez ; Maman: Negrete. Qusan: Gaucho Collantes Churinkuna: Mocita, Julio wan Claudia.
Javier Pérez de Cuéllar
Javier Pérez de Cuéllar sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lima llaqtapi -  wañusqa Lima llaqtapi  ) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq taripay amachaq, diplumatiku wan pulitiku runam.
1982 watamanta 1991 watakama Huñusqa Nasyunkuna Sapsi Sikritaryu.
1994 watapi Piruwpaq Huñutam kamarirqan.
2000 watamantapacha Piruwpa uma kamayuqpa Hawa ministruninmi kachkan.
Baja California suyu
Baja California nisqaqa Mishikupi huk suyum. Uma llaqtanqa Mexicali llaqtam.
Club Social y Deportivo Colo-Colo
thumb|right|270px|Istadyu David Arellano Colo-Colo (Club Social y Deportivo Colo-Colo) nisqaqa huk chilinu piluta hayt'ay klubmi.
Baja California suyu
Wiñay kawsay
Kamasqa 1952 watapi.
Pulitiku rakiy
5 munisipyukuna
Taday kitilli
Taday kitilli nisqaqa (kastilla simipi: Parroquia Taday) Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Asuwi kitipi, Kañar markapi.
Runakuna
Taday kitillipiqa Kañari Kichwa runakunam tiyanku.
Richard Harris
thumb|right|200px|Richard Harris (1930-2002) Richard St. John Harris sutiyuq runaqa (* paqarisqa Limerick llaqtapi,  wañusqa London llaqtapi) huk 🇮🇪 mama llaqtayuq takiq wan aranway pukllaqmi qarqan.
Warmi: Elizabeth Rees-Williams (1957-1969), wan Ann Turkel (1974-1982)) Churinkuna: Damian Harris (1958), Jared Harris (1961) wan Jamie Harris (1963).
Bryan Robson
Bryan Robson sutiyuq runaqa (* paqarisqa Chester-le-Street llaqtapi - ) huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Sach'a kamay
thumb|right|[[Sach'achakunata churachkanku.]] thumb|right|[[Sach'a muthuy.]] Sach'a kamay nisqaqa runap sach'a-sach'ata, sach'akunata wiñachiyninmi - churaypas, waqaychaypas, allin tupukama sach'a muthuypas, musuqmanta churaspa tarpuspa wiñachiypas.
Sach'a-sach'a allinta kawsaspa kakunanpaqqa musuq sach'akuna wiñayninmanta ama aswantachu qichunanchik tiyan, hat'alliykuymi rurana tiyan.
Aaron Klug
rikchacha|paña|250px| Aaron Klug (1926-2018) Aaron Klug  (* paqarisqa Zelvas llaqtapi -  wañusqa Cambridge (Inlatirra) llaqtapi) huk Lituwa-🇬🇧 (Hukllachasqa Qhapaq Suyu) mama llaqtayuq Kawsay chaqllisinchi yachaqmi qarqan.
1770
1770 wataqa Griguryanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam).
Aaron Klug
1982 Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Chaqllisinchipi Hampi Yachaytaqpi). "Por el desarrollo de métodos cristalográficos para descifrar los complejos proteínicos de los ácidos nucleicos"
Chañar
Chañar (Geoffroea decorticans) nisqaqa huk chaqallu sach'am, Uralan Awya Yalapi wiñaq, sinchi q'iruyuq, misk'i ruruyuq.
Aaron Klug
Taytan: Lazar Klug, Maman: Bella Silin.
Alma mater: Cambridge Yachay Sunturnin
1771
1771 wataqa Griguryanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam).
Suyruqucha (Anqash)
Suyruqucha nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Waywash wallapi, huk qucham, Anqash suyupi, Bolognesi pruwinsyapi, Suyruqucha rahup kinrayninpi.
Mercedes Aráoz
Mercedes Rosalba Aráoz Fernández sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Lima llaqtapi - ) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq pulitiku warminam. Umalliq ranti (2016 watamanta).
2006 watamanta 2009 watakama Piruwpas Qhatu wan Karu puriy ministruninmi qanqa. 2009 watamanta Piruwpas Musiku ministruninmi qanqa.
Chimpu kitilli
Chimpu kitilli (kastilla simipi: Parroquia Chimbo) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk llaqta kitillim, Bolívar markapi, Chimpu kitipi. Uma llaqtanqa Chimpu llaqtam.
Fútbol ( Muyu hayt'ay)
Muyu hay'tay runa simipi, fútbol Kastilla simipi, puukash haytay Ankash qallupi, huk pukllam iskay gutupura. Mayqan gutupas iskay chunka pukllaqyuq.
Kancha
Hatun shuytu panpa, pullanpa rakishapi chunkayan. Pisi manyapi kan harkana nisa: iskay kallapu, hananpa tsakasha. Tsaypan muyuta yaykachiyan. Yakuyptin uchkusa (gol), nir rikaakuqkuna qayaykachayan.
Yaqaykan
Kanan watakuna qillayllapaqna chunkayan, tsikankaray chunkay wasikuna kayan. Patsa Atinakuy ninqan tawa tawa watata shumatsiyan. Llapanta llaliqkaq achkun Wiha Qiiruta ( Copa Fifa).
Apuwasinyuq pukllaykuna 1936
Apuwasinyuq pukllaykuna 1936 nisqaqa 1936 watapi Wirlin llaqtapi (Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtapi) XXX ñiqin Musuq pacha Apuwasinyuq pukllaykunam. Chaypi lluychunuw pawaq Yis Uwin llapanta atiran. Piruwpa muyu hayt'aqkuna kutiskamuran qarqushanuw.
Achuqalla
Achuqalla icha Unchuchukuy, kichwapi Chukuri  (genus Mustela) nisqakunaqa huk aycha uquq ñuñuq uywakunam.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
1772
1772 wataqa Griguryanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq intichawwan qallarisqa wakllanwatam).
Pichqantin Siwilchasqa Runallaqta
thumb|Pichqantin Siwilchasqa Runallaqtap pusaqninkuna. Pichqantin Siwilchasqa Runallaqta (inlish simipi: Five Civilized Tribes) nisqakuna Chinchay Awya Yalapi pichqantin indihina runallaqtas karqan, 1820 watamanta pacha Hukllachasqa Amirika Suyukunap hina kawsayninta mama llaqta kamachinantapas chaskikuq. Tsalaki kaq Sequoyah tsalaki simipaq qillqaytapas kamachirqan.
Pichqantin Siwilchasqa Runallaqta nisqakunaqa Tsalaki, Chikasa, Chahta, Maskoki, Siminula runallaqtakunas karqan.
Hukllachasqa Amirika Suyukunap kamachinanqa 1830 watapi Indian Removal Act nisqa kamachitas kamachirqan, HAS-pa antinpi tukuy indihina runakunata Mississippi mayup kuntinpas ayqichinapaq, Indyu Suyuman (Indian Territory, kunan Oklahoma suyu). 1838 watakama indihina runakunata ayqichirqanku, Waqaysapa Ñan nisqa. HAS mamallaqtayuq maqanakuypi rakinakusqa karqanku, hukkuna Chincha suyukunawan, hukkkunataq Urin suyukunawan maqakuq.
1889 watapi HAS kamachinaqa Indyu Suyup kuntinqa yuraq mitimaqkunapaqsi kicharqan (Oklahoma Land Run). Pichqantin Siwilchasqa Runallaqtap pusaqninkunaqa kikinpa suyunta Sequoyah sutiyuq kamariytas munarqan, ichataq HAS kamachina manas saqillarqanchu, 1907 Oklahoma suyuta kamarichispa. Chaywansi Pichqantin Siwilchasqa Runallaqtap kikinpa kamachinanta puchukarqan.
Pacha yuyay
Pacha yuyay huk yachay, rurin yupatupu yachaypi. (pacha = τόπoς´; yuyay = 'logía'). Kay yachay riqsin mana uchkukayta continuity); mana wankinta ( form), mana tupunta ( size) riqsinchu.
rikchacha|paña|Konigsburg chakakuna: Euler -pa awrishan
Pacha yuyay A qurqahawa, nisqa huk A pa qurqa kallpanpa patman ( part of 2A), T. ( T is part of P(A)). Kayninkuna:
Pacha yuyaylli tukuy tukshi (topological space) nin Awan T; <A, T >.
Lev Tolstoy
Lev Nikoláyevich Tolstoy (cirílicu rusiya Лев Николаевич Толстой), Lev Tolstoy sutiyuq runaqa (* (greg) ( (jul) ) paqarisqa Yásnaya Poliana llaqtapi - †  (greg) ( (jul) ) wañusqa Astapovo llaqtapi), Rusiya mama llaqtamanta qillqaqmi karqan.
Tipa
Tipa (Tipuana tipu) nisqaqa huk chaqallu sach'am, Uralan Awya Yalapi wiñaq, 40 mitrukama sayakuq.
Lev Tolstoy
Tayta: Nikolái Ilich Tolstói; Mama: María Nikoláyevna Volkonski.
Warmi: Sofía Bers
Llimanta aswan riqsisqa qillqasqanqa Voyna i mir nisqa kawsay rikch'anmi karqan.
Qillqasqankuna
thumb|right|Lev Tolstói.
Kuritampu kitilli
Kuritampu kitilli nisqaqa (kastilla simipi: Parroquia Cojitambo) Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Asuwi kitipi, Kañar markapi. Uma llaqtanqa Kuritampu llaqtam.
Clemente Althaus
Francisco Clemente de Althaus Flores del Campo icha Clemente Althaus sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lima llaqtapi - †  wañusqa Paris llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq qillqaq runam, kastilla simipi qillqaqmi wan willay kamayuq qarqan.
Taytan: Clemente Althaus von Hessen; Maman: Juliana de Hesse-Philippsthal.
Yachaywasi:
Alma mater:
Kaypipas qhaway
̈* Ricardo Palma
José Carvallo
José Aurelio Carvallo Alonso sutiyuq runaqa ( * paqarisqa Lima llaqtapi - ) huk Piruw mama llaqtayuq wan Universitario de Deportes piluta hayt'aqmi.
Luis Benjamín Cisneros
{{Qillqaq }} Luis Benjamín Cisneros sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lima llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi), huk {{PER}} mama llaqtayuq qillqaq runam, kastilla simipi qillqaqmi wan pulitiku qarqan.
Taytan: Roberto Benjamín; Maman: Nicolasa Cisneros.
Yachaywasi:
Alma mater:
Huntashqa ruwanakuna
Pachak watata yurinqan ushashkiptin, piruuki pushaka kamatsirqan Huntashqa ruwanankunata hipikaananpaq ( kimsa hanapa). 1939; tsayman yapakarqan Qunqakashqa lashtakuna, Alwirtu Tawru Pinupa quriynin.
Asuwi kitilli
Asuwi kitilli nisqaqa (kastilla simipi: Parroquia Azogues)  Asuwi llaqtap kitillim,  Asuwi kitipi, Kañar  markapi, Ikwadur mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Asuwi llaqtam.
Chapakutu kitilli
Chapakutu kitilli icha Magdalena kitilli (kastilla simipi: Parroquia Chapacoto / Magdalena) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk kitillim Bolívar markapi, Chimpu kitipi. Uma llaqtanqa Magdalena llaqtam.
1773
1773 wataqa Griguryanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq atipachawwan qallarisqa chhasku watam).
Martin Reim
Martin Reim sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Tallinn llaqtapi -  ) 🇪🇪 mama llaqtayuq  piluta hayt'aqmi.
Yaya: ; Mama:.
Víctor Andrés Belaúnde
Víctor Andrés Belaúnde Diez Canseco sutiyuq runaqa (* paqarisqa Ariqipa llaqtapi - †  wañusqa New York llaqtapi) huk Piruw Mama llaqtapi Taripay amachaq, diplumatiku, pulitiku runam karqan.
1958 watamantapacha Piruwpa Hawa ministruninmi karqan.
Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur Rector (1946-1947, y 1965).
Wamuwis qucha
thumb|300px|Wamuwis qucha. Wamuwis qucha icha Putumayu qucha nisqaqa (kastilla simipi: Laguna de la Cocha, "Qucha nisqap quchan") Kulumbyapi huk qucham. Wamuwis quchapiqa Wamuwis mayum qallarin, Putumayup huk qallariy mayun.
Qupa yura
thumb|230px|Tarqu, [[Musuq Silandapi, 2006]] Hamp'atu k'aspi, Qupa yura icha Wamansamana (Jacaranda copaia) nisqaqa huk sach'am, Uralan Awya Yalapi wiñaq, tarquman rikch'akuq.
Baja California Sur suyu
Baja California Sur nisqaqa Mishikupi huk suyum. Uma llaqtanqa La Paz llaqtam.
1775
1775 wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq illapachawwan qallarisqa chhasku watam).
Baja California Sur suyu
Wiñay kawsay
Kamasqa 1974 watapi.
Campeche suyu
Campeche suyu (ksatilla simipi: Estado Libre y Soberano de Campeche), nisqaqa Mishikupi huk suyum. Uma llaqtanqa San Francisco de Campeche llaqtam.
Unka
thumb|240px|Yura. Unka (genus Eugenia) nisqakuna huk yura rikch'anam, sach'apas thansapas, Awya Yalapi wiñaq, waranqachá rikch'aqmi.
Baja California Sur suyu
Pulitiku rakiy
5 munisipyukuna
Unka
Ancha sinchi k'ulluyuq rikch'aqkunam, hukkunataq mikhuna ruruyuqmi.
Campeche suyu
Wiñay kawsay
Kamasqa 1863 watapi.
Pulitiku rakiy
11 munisipyukuna
Miguel Angel Torres
Miguel Angel Torres Quintana sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lima llaqtapi)  huk Piruw mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Pedro Paz Soldán
Pedro Paz Soldán y Unanue icha Juan de Arona sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lima llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq qillqaq runam, kastilla simipi qillqaqmi wan willay kamayuq qarqan.
Taytan: Pedro Paz Soldán Ureta; Maman: Francisca Unanue y de la Cuba.
Yachaywasi:
Alma mater:
Aranwa
Varios
Apiri mayu
Apiri mayu (kastilla simipi: Río Apere) nisqaqa huk 369 km suni mayum, Buliwya mama llaqtapi.
Andres Oper
Andres Oper sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Tallinn llaqtapi -  ), huk🇪🇪 mama llaqtayuq  piluta hayt'aqmi.
Taytan: ; Maman:.
Warmi: Churinkuna:
Hawa Lunrun
thumb|200px|Khipukamaypi Hawa Lunrun thumb|200px|Ñawpaq kaq Hawa Lunrun Hawa Lunrun (Inlis simipi: Outer London) nisqaqa Lunrun minisipyukunap huñunpa sutinmi, Ukhu Lunrun nisqap muyuriqninpi huk siwi ruwaq. Ukhuwan Hawa boroughkuna kuska Lunrun, Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtap uma llaqtanmi.
Lunrun kamachiypa kamachiynin 1963
Hawa Lunrun boroughkunaqa 1963 watapi Lunrun Kamachiqkuna kamachiywanmi sut'inchasqa karqan. 1965 watamanta 1990 watakama Ukhu, Hawa Lunrun boroughkuna aswan chikan kayninqa hawa boroughkuna llaqtapi yachay kamachiqkuna kasqanmi. Kamachiy kamachisqa Hawa Lunrun boroughkuna kanku:
Chanchan mayu
Chanchan mayu (kastilla simipi: Río Chanchán) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk mayum, Chimpurasu markapi, Alawsi kitipi.
Microsoft Designer
rikchacha Microsoft Designer icha Microsoft Ch'antaq nisqaqa huk Microsoftpa t'iktuta ch'antay ruwachina wakichi Canvahina yanapakuy qutukawsay chawpin kaqpi qillqakuna, mink'akuykuna, ruk'asqa chaski panq'aku, t'uktuta chaymanta aswan ruwayta yanapasunki.
1778
1778 wataqa Griguryanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq killachawwan qallarisqa chhasku watam).
San Sebastián kitilli (Bolívar)
San Sebastián kitilli (kastilla simipi: Parroquia San Sebastián) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk kitillim Bolívar markapi, Chimpu kitipi. Uma llaqtanqa San Sebastián llaqtam.
Federico Blume
Federico Blume Corbacho sutiyuq runaqa icha Balduque (* paqarisqa Lima llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq qillqaq runam, kastilla simipi qillqaqmi wan willay kamayuq qarqan.
BlackBerry Messenger
rikchacha|BBMpa riqsinapaq rikch'an BlackBerry Messenger (BBM), huk kapuqniyuq apaychana chaylla willakuq chaymanta kuyuq-rikcha karurimaynin ruwana karqa BlackBerry q'illaysapakunapi churasqa chaymanta willayta chaymanta kunka waqyaykunata BlackBerry OS, BlackBerry 10, iOS, Android, chaymanta Windows Mobile kaqmanta ruwaqkunapura saqin. iOS kaqpaq chaymanta Android kaqpaq rantiq niraq, BBM Consumer, Inrunisya kuraq ruruchiq Emtek kaqwan ruwasqa karqa lisinsiyawan BlackBerry Limited kaqmanta (ñawpaq Research In Motion sutiyuq).
Federico Blume
Taytan: Federico Blume y Othon; Maman: Enriqueta Corbacho y Abril. Warmi: Dora Dixon.
Yachaywasi:
Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin