cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bactrocera absona
Bactrocera absona nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Hamchi
thumb|right|200px|Hamchi Hamchi icha Aprichu (afrecho) nisqaqa kutasqamanta puchunkunam, riwi murup qarankunam. Huk pachakuna ninku Amshi.
Bactrocera absona
Wiñay kawsay
1941 watapi, tayta Hering-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
Akawara
Akawara, Hananta icha Mitay nisqaqa wawachata k'irunapaq p'acham, wawap akapunanpaq.
Roque Santa Cruz
Roque Luis Santa Cruz Cantero , sutipaq ruqnaqa, (* paqarisqa  Luque llaqtapi -  ), huk 🇵🇾 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi wan pukllaykamachiqmi.
Mulli yura rikch'aq ayllu
Mulli yura rikch'aq ayllu (familia Anacardiaceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, Tiksimuyuntinpi 72 rikch'ana, 500-chá rikch'aqniyuq.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk ruq'i hina yurakuna:
Challas distritu
Challas distritu (kastilla simipi: Distrito de Santiago de Challas) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qispi kay suyupi, Patas pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Challas llaqtam.
447
447 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Ayakuchu Pampa willkachasqa ñawpa suyu
thumb|right|200px|Kunan Ayakuchu Pampa willkachasqa ñawpa suyu (kastilla simipi: Santuario Histórico Pampa de Ayacucho ) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, Wamanqa pruwinsyapi.
Kusikancha distritu
Kusikancha distritu (kastilla simipi: Distrito de San Antonio de Cusicancha) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Waytara pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Kusikancha llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
San Markus (Wari)
thumb|right|250px|San Markus, San Markus distritu San Markus nisqaqa (kastilla simipi: San Marcos) Piruw mama llaqtapi llaqtam, Wari pruwinsyapi, Anqash suyupi, Musna mayup patanpi. San Markus distritup uma llaqtanmi.
Pedernales
Pedernales (kastilla simipi: Pedernales) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Manawi markapi, huk llaqtam, Pedernales kitip uma llaqtanmi.
Puka qura
Puka qura icha Puka qhura (Rumex acetosella) nisqaqa huk quram, anchata mast'arispa miraykuq rumasa rikch'aqmi, chakrakunapi yurakunata ithichiq, Awya Yalapi musuq yuram.
Munaku
thumb|right|200px|Munaku, Iwrupa. thumb|right|200px|Munaku thumb|right|200px|Monte Carlo, Munaku, palacio thumb|right|200px|Monte Carlo, Munaku, Casino Munaku nisqaqa Iwrupapi huk mamallaqtam, Munaku mamallaqtap uma llaqtanmi.
448
448 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Runa sipiy
thumb|250px|[[Kain Abelta sipichkan, Jan van Eyck-pa ch'iqusqan, Gent llaqtapi.]] thumb|250px|Runa sipiy, [[Paul Cézanne-pa llimphisqan.]] Runa sipiy nisqaqa ancha millay q'umam, runap huk runata wañuchiyninmi, mana amachakunallapaq, aswantaq millay ima raykupas.
Runa sipiyqa tukuy mama llaqtakunapim uma q'uma. Ñawpa pacha tukuy runa sipiqkunata wañuy wanayman tariparqanku, kunan pachataqmi achka mama llaqtakunapi samk'ay wasiman, achka watapaq icha wañunankama.
Kiski distritu
Kiski distritu icha Kichki distritu (kastilla simipi: Distrito de Quisqui / Kichki) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wanuku suyupi, Wanuku pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Wankapallaq (Huancapallac) llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Edinburgh
thumb|right Edinburgh  (kastilla simipi: Edimburgo) llaqtaqa Iskusya mama llaqtap uma llaqtanmi. Edinburgh 453 430 runakunam kawsachkanku (2002).
Ichirō Mizuki
thumb|Ichirō Mizuki at Japan Expo (6-7-2007) Ichirō Mizuki (水木一郎 Mizuki Ichirou) sutiyuq runaqa, icha Toshio Hayakawa (早川俊夫 Hayakawa Toshio) ( paqarisqa Tukyu llaqtapi -), huk mama llaqtayuq anison takiqmi, taki qillqaq, takichaqmi, simi kapchiqpas qarqan.
Bactrocera abundans
Bactrocera abundans nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
1989 watapi, tayta Drew-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
Yuraq waqar
Yuraq waqar (Egretta thula) nisqaqa huk mayu patapi kawsaq, challwa mikhuq pisqum, huk waqarmi.
Joseph Haydn
thumb|right|200px|Joseph Haydn. Franz Joseph Haydn sutiyuq runaqa (Rohrau an der Keitha, llaqtapi (Awstryapi) paqarisqa 31 ñiqin pawqar waray killapi 1732 p'unchawpi; † Wien llaqtapi (Awstiriyapi) wañusqa 31 ñiqin aymuray killapi 1809 p'unchawpi) klasiku musika takichaqmi karqan.
Emilio Salgari
Emilio Salgari sutiyuq runaqa  (*  paqarisqa Verona llaqtapi - †  Torino wañusqa llaqtapi), Italya mama llaqtamanta willay kamayuq wan qillqaqmi karqan.
Suluqu distritu
Suluqu distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Soloco) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chachapuyas pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Suluqu llaqtam.
Phiriyu
250px|thumb|Phiriyu api, [[Taiwan.]] 250px|thumb|Phiriyukunata rurachkanku, [[Seúl|Seoul, Uralan Kuriyapi.]] 250px|thumb|[[fideuà|Fideua Walinsyiana, Ispaña.]] Phiriyu, Hiriyu icha Fidiyu (kastilla simimanta: fideo) nisqaqa ch'ukru (anaq) triyu ch'aqi hak'u sankhumanta rurasqa mikhunam, yanunam.
Entre Ríos wamani
Entre Ríos wamani (kastilla simipi: Provincia de Entre Ríos) nisqaqa huk wamanim Arhintina mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Paraná llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa
Suyukuna
thumb|350px|Pulitika rakiy (Entre Ríos wamani) 18 suyukuna wan uma llaqtakuna:
449
449 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Rubén Toribio Díaz
Taytan: ; Maman:. Warmi:, Churinkuna:.
Wendy Sulca
thumb|right|Wendy Sulca (2014) Wendy Sulca Ahuite sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Chorrillos, Lima pruwinsyapi) huk piruwanu wayñu takiq warmim.
Utqa kay
Utqa kay, Utqay, Millwa, Phullu, Saphraycha icha Wayralla nisqaqa, Qusqu Qullawpi T'ihuña nisqapas (aymara simimanta t'ijuña "utqaylla puriy, utqay, kallpay"; kastilla simipi: velocidad) nisqaqa imappas huk mit'api purisqan karu kayninmi, karu kay pachamanmi.
Hatun waqar
Hatun waqar (Ardea alba syn. Casmerodius albus) nisqaqa huk yaku patapi kawsaq pisqum.
Utqa kay
Utqa tupukunaqa kaymi:
Juan Alberto Schiaffino
Juan Alberto Schiaffino Villano sutiyup runaqa, "Pepe" qayay suti (* paqarisqa Montevideo llaqtapi, Uruwayi mama llaqtapi - †  wañusqa Montevideo llaqtapi) huk Uruwayi mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.
Sunampi distritu
Sunampi distritu; (kastilla simipi: distrito de Sunampe) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chincha pruwinsyapi, Ika suyupi. Uma llaqtanqa Sunampi llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
450
450 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Q'uma
Q'uma, kichwapi Kuma nisqaqa ima mana allin, wakip, huk runakunap mana saqillasqan rurasqapas, hucha nisqapas. Q'uma ruraq runaqa q'umalli nisqam.
Chiqay rimay llikapiqa (jurisdicción nisqapi) q'umalli runata wananam tiyan.
Nawarra
Nawara, kastilla simipi Navara, yuskara simipi Nafarroa nisqaqa huk suyum (comunidad autónoma) Ispaña mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Pamplona llaqtam.
Q'uma
Kaymi huk q'umakuna:
Quevedo kiti
Quevedo kiti (kastilla simipi: Cantón Quevedo) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Mayukuna markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Quevedo llaqtam.
Q'uma
Huk runata k'iriy icha wañuchiyqa atipakuy q'uma (violencia) nisqam.
Quevedo kiti
Quevedo kitiqa Timoteo Quevedomanta sutichasqa.
Hiqin
Hiqin icha Hijin nisqaqa (kastilla simipi: Higin) Piruw mamallaqtapi ayllu llaqtacham, Anqash suyup Wanuku suyuwan saywanpi, Wari pruwinsyap Wamali pruwinsyawan saywanpi. Hiqin ñiqpiqa Hiqin qucham.
Sipiy
Sipiy, Nak'ay icha Wañuchiy nisqaqa huk kawsaqpa (runap, uywap, yurappas) kawsayninta tukuchiyninmi, chaywan chay sipisqaqa wañunmi.
Qullpachaq
Qullpachaq, Chhukwi icha Nitruhinu (musuq latin simipi: Nitrogenium, grigu simimanta νίτρον "qullpa", γένος "paqari", Azōton, Άζωτον "mana kawsaq" nisqapas), N nisqaqa huk mana q'illay qallawam, ñawpaq ñiqin, lliwmanta aswan llamsam (chhallam). Tiksi muyup wayra pachanpiqa lliwmanta aswan kaq wapsim, yaqa tawa kuti pichqa patma qullpachaqmi, iskaynintin iñukup iñuwankunayuq (N2).
Qullpachaqqa qullpapipas t'inkisqam.
451
451 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Tawriha distritu
Tawriha distritu (kastilla simipi: Distrito de Taurija) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qispi kay suyupi, Patas pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Tawriha llaqtam.
Bactrocera aceraglans
Bactrocera aceraglans nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
1999 watapi, tayta White & Evenhuis-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
Chawchuri rikuri
thumb|300px|Awya Yalapi [[Kastilla kamachiy pachapi kasta llikapi Ispañamanta blanco runakunaman lliwmanta aswan hayñikunatam qurqanku.]] Chawchuri rikuri icha Rasismu nisqaqa rasista nisqap runakunap yuyayniyninmi, huk "rasa" (raza) nisqaman kapuq runakunaqa wakin "rasa" kunaman kapuq runakunamanta awsan allinmi, aswan yuyayniyuq kaq, aswan allinta yuyaychakuq, aswan qhali, nispa.
Huk chawchuyuq runakunaman manam llamk'aytachu qun, aswan pisi qullqita imatapas rantispa qun, manam yanapanchu.
Chawchuri rikuriq runaqa nin, huk chawchuyuq runakuna manam pay hina allinchu, nispa. Hinaspaqa rasistakuna nin, indio runakuna, negro runakuna mana blanco hina allinchu, aswantaq q'anra, upa, nispa allquchaspa.
Chawchuri rikuriqa huk mama llaqtakunap kawpaynimi, ahinataqmi karqan Iwrupa mama llaqtakunap kawpaynin kulunyankunapi, isklawniyuq asindayuqpas Awya Yala republikakunapi 19 kaq pachakwatapi, Alimanyapi Adolf Hitler kaptin, 1994 watakama Urin Afrikapi Apartheid nisqa kawpayninpas. Chay hina kawpaspaqa huk rasa nisqayuq runakunaman wakin rasayuq runakunamanta aswan hayñikunatam qun.
Pyotr Ilyich Tchaikovsky
thumb|right|200px|Pyotr Ilyich Tchaikovsky. thumb|right|200px|Pyotr Ilyich Tchaikovsky. Pyotr Ilyich Tchaikovsky (rusu simipi: Пётр Ильич Чайковский) sutiyuq runaqa (Vótkinsk llaqtapi (Rusiyapi) paqarisqa 7 ñiqin aymuray killapi 1840 p'unchawpi; † San Petersburgo llaqtapi (Rusiyapi) wañusqa 6 ñiqin ayamarq'a killapi 1893 p'unchawpi) rumantiku musika takichaqmi karqan.
Buliwyapi Jesuita Misyunkuna
Buliwyapi Jesuita Misyunkuna (kastilla simipi: Misiones jesuíticas de Bolivia) nisqakunaqa 17, 18 kaq pachakwatapi (Kastilla kamachiy pachapi) Jesuita munqikunap wasichasqan riduksyunkunas karqan, chaypi kawsaq indihina runakunata kristiyanuchanapaq.
1990 watapis UNESCO suqta llaqtaqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan:
Santa Krus suyupi hukkuna inlisyakuna (Misiones jesuíticas de Bolivia):
José Luis Chilavert
José Luis Félix Chilavert González , sutipaq ruqnaqa, (* paqarisqa Luque llaqtapi -  ), huk 🇵🇾 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi wan pukllaykamachiqmi.
Samkayayku distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
José Luis Chilavert
Taytan: Chilavert; Maman: González.
Samkayayku distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
José Luis Chilavert
Mama llaqta Kampiuonatukuna
{|align="center" bgcolor="#f7f8
Samkayayku distritu
Simikuna
Pukyu:
P'ikwachiy
300px|thumb|P'ikwachiy a, [[utqa kaypa v pachaman s mirayninmi.]] P'ikwachiy nisqaqa (kastilla simipi: aceleración) nisqaqa imappas utqa kayninpa huk mit'api mirayninmi, utqa kay pachamanmi. Kaymi kuskanchaku pikwachiy minuywa:
Uqaña distritu
Uqaña distritu (kastilla simipi:  Distrito de Ocaña) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, Lukana pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Uqaña llaqtam.
P'ikwachiy
Kaymi kuskanchaku pikwachiy minuywa:
Uqaña distritu
Simikuna
Distritupiqa kastilla simitam, qhichwa simitam rimanku.
452
452 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Uqaña distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Latin simi
Latin simi (Lingua latina) nisqaqa romanukunap rimaynin karqan. Ruma llaqtayuq atipaqkunaqa urin Iwrupapi, kunti Asiyapi, chinchay Afrikapipas mast'arqan, latin simita mast'arispa. Chaymantataqmi musuq simikunam, romanu simi nisqa paqarirqan: Kastilla simi, Purtuyis simi, Fransis simi, Italya simi, Rumanya simi. Tukuy chay rimaykunataqa latin siq'i llumpawanmi qillqanku.
P'ikwachiy
Utqa tupuqa kaymi:
Uqaña distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Latin simi
Yachaykunapiqa, Katuliku inlisyapipas chunka isqunniyuq pachakwatakamaraqmi chay simita llamk'achirqanku. Kunan pachaqa wañusqa simipaqmi qhawarikun.
Uqaña distritu
Simikuna
Pukyu:
Hatun p'unchaw
Hatun p'unchaw icha Phista nisqapiqa runakuna huñunakuspa kusikuspa pukllaspa mikhuspa upyaspa takispa tususpa quchukunmi, wata hunt'ay, kasarakuy, huk raymiraykum.
Javier Zanetti
Javier Adelmar Zanetti (* paqarisqa Buenos Aires llaqtapi -  ) huk 🇦🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.
Mamallaqtapura Kupakuna (5)
(*) Incluyendo Arhintina quchu
Pumaq sach'a-sach'a willkachasqa ñawpa suyu
Pumaq sach'a-sach'a willkachasqa ñawpa suyu, ñawpa Hatun Batan risirwa suyu (kastilla simipi: Santuario Histórico Bosque de Pómac, ñawpa Zona Reservada de Batán Grande), suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Lampalliqi suyupi, Phirriñaphi pruwinsyapi, Pitipu distritupi.
Uywakuna
Pumaq sach'a-sach'a willkachasqa ñawpa suyupiqa kay uywakunam kawsanku:
Pisqukuna
Pumaq sach'asach'a willkachasqa ñawpa suyupiqa kanmi 89-chá laya pisqukuna.
Utuqa distritu
Utuqa distritu (kastilla simipi:  Distrito de Otoca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, Lukana pruwinsyapi, huk distritum. uma llaqtanqa Utuqa llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa kastilla simitam, qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
453
453 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Kayran distritu
Kayran distritu (kastilla simipi: Distrito de San Francisco de Cayrán) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wanuku suyupi, Wanuku pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Kayran llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Bactrocera aceroglans
Bactrocera aceroglans nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
1999 watapi, tayta White & Evenhuis-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
Huk nasyunkuna rimanakuy qhawaq
Huk nasyunkuna rimanakuy qhawaq; (Kastilla simipi: Política exterior)
Marañun sach'a
Marañun sach'a, Kashu icha Akashu (Anacardium occidentale) nisqaqa Urin Awya Yalapi Umawa nisqapi wiñaq wayuq sach'am. Misk'i kaq kapka rurunkunatam mikhunchik.
Runa wañuchiy
Mana amachakunapaq kaspaqa, runa wañuchiyqa q'umam, runa sipiymi.
Kay hinam runa wañuchiykuna:
Hatun ukucha
Hatun ukucha icha Hatun huk'ucha (genus Rattus) nisqakunaqa huk khankiq uywa rikch'anam, hatun ukuchakunam.
Martin Heidegger
thumb|200px|[[Diagrama de Ser y tiempo ( alimanya simipi).]] Martin Heidegger sutiyuq runaqa (* paqarisqa Messkirch llaqtapi, Alimanyapi -  wañusqa Friburg Brisgovia llaqtapi) huk aliman  pulitiku runam, yachay wayllukuqpas karqan.
Rómulo Betancourt
thumb|right|250px|Rómulo Betancourt - [[Barranquilla (Colombia), 1930]] thumb|right|250px|Rómulo Betancourt - Caracas, 1936 Rómulo Antonio Betancourt Bello sutiyuq runaqa (* paqarisqa Guatire llaqtapi - †  wañusqa New York llaqtapi) huk Winisuylanu Willay kamayuq, taripay amachaq wan pulitikumi, kawpaqpas karqan.
Tayta: Luis Betancourt; Mama: Virginia Bello Milano.
Warmikuna: Carmen Valverde / Reneé Hartman
Yachay wasi: Liceo Andrès Bello.
454
454 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Kalakali kitilli
thumb|right|290px|Kalakali kitilliqa [[Kitu kitipi]] Kalakali kitilli (kastilla simipi: Parroquia Calacalí) nisqaqa huk chakrapura kitillim, Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi, Kitu kitipi. Uma llaqtanqa Kalakali llaqtam.
Liam Neeson
thumb|right|250px| Liam Neeson William John Neeson sutiyuq runaqa, icha Liam Neeson ( paqarisqa Ballymena llaqtapi - ) huk  mama llaqtayuq aranway pukllaqmi qarqan.
Taytan: Bernard "Barney" Neeson; Maman: Katherine "Kitty" Brown. Warmi: Natasha Richardson (1994-2009). Churinkuna: (2)	.
Kila Kila kantun
Kila Kila kantun icha Q'umirmayu kantun (kastilla simipi: ''Cantón Rio Verde (C. Quila Quila)'') nisqaqa huk kantunmi Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, Rafael Bustillo pruwinsyapi, Chayanta munisipyupi. Uma llaqtanqa Kila Kila llaqtam.
Urdaneta kiti
Urdaneta kiti (kastilla simipi: Cantón Urdaneta) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Mayukuna markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Katarama llaqtam.
Chiqap Jesuspa Inlisyan
Chiqap Jesuspa Inlisyan (inlish simipi: True Jesus Church) nisqaqa huk mana t'inkisqa kristiyanu inlisyam, 1917 watapi paqarisqa Beijing llaqtapi (Chunwa mama llaqtapi). Kunanqa 1.5 icha 2.5 hunuchá wankurisqan iñiqkunas tawa chunka pichqayuq mama llaqtakunapis kachkan. Chay inlisyaqa Pintikustis Inlisyap iskay chunka kaq pachakwatap qallarisqanpi yurisqan huk chinu wawa inlisyansi. Mama llaqtapura huñunakuyninsi Los Angeles llaqtapi qallarirqan 1967 watapi. Chay inlisyaqa iwanhilyuta mast'arinayansi lliw runa llaqtakunaman Tiksi muyuntinpi, Jesuspa iskay ñiqin hamunankama.
Urdaneta kiti
Urdaneta kitiqa Luis Urdanetamanta sutichasqam (1796 - 1831).
Chiqap Jesuspa Inlisyan
Kaymi chunkantin uma tiksi iñiyninkuna:
Ñakay
Ñakay icha Ñakapay nisqaqa runap huk runaman icha dyusman millayta munayninmi, mana allin rimasqanmi, k'amiypas. Ñakaypa hayunqa samincham.
Chulukanas
Chulukanas (kastilla simipi: Chulucanas) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Piwra suyupi, Chulukanas distritupi, Murrupun pruwinsyap uma llaqtanmi.
455
455 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Kasta
Awya Yalapi Kastilla Kamachiy pachapiqa kasta (casta) nisqakunaman kapuq runakuna chikan rasa (raza) nisqayuq tayta mamamanta paqarimuq runakunas karqan.
Stephen Boyd
thumb|right|250px| Stephen Boyd William Millar sutiyuq runaqa, icha Stephen Boyd ( paqarisqa Glengormley llaqtapi - wañusqa Northridge llaqtapi) huk  mama llaqtayuq aranway pukllaqmi qarqan.
Taytan: James Alexander Millar; Maman: Martha Boyd. Warmi: Mariella di Sarzana (1958-1958) / Elizabeth Mills (1977-1977). Churinkuna: (2)	.
Kasta
Kamachiq ispañul wiraquchakuna chawchuri rikurispa tukuy kamachipusqa runakunata sapaq hayñiyuq rasa icha kasta nisqakunamansi rakirqan.
Ispañul kamachiqkunaqa kay tiksi nisqa kastakunatam kamarqan:
456
456 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Samk'ay wasi
thumb|right|230px|Samk'asqakunap muyuynin, [[Vincent van Gogh-pa llimphisqan 1890 watapi.]] Samk'ay wasi, (hatun) wichq'ay wasi icha karsil (kastilla simipi: prisión, cárcel) nisqaqa taripasqa huchallikuqkunata wananapaq icha ancha millaymanta ch'atasqa runakunata taripana kachkaptin wichq'anapaq wasim.
Wamp'u distritu (Ariqipa)
Wamp'u distritu (kastilla simipi: Distrito de Huambo) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Kaylluma pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Wamp'u llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Bactrocera aceromata
Bactrocera aceromata nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wamp'u distritu (Ariqipa)
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Bactrocera aceromata
Wiñay kawsay
1999 watapi, tayta White & Evenhuis-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
Wamp'u distritu (Ariqipa)
Simikuna
Pukyu:
457
457 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Louis Braille
Tayta: Simon-René Braille;   Mama:
Yachay wasi: thumb|right|250px|Istatua Braille (Buenos Aires) thumb|right|250px|Braille (Ransiya Pantheon)
Inka wamp'uwatana pruwinsya
Inka wamp'uwatana pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Puerto Inca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Wanuku suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Inka wamp'uwatana llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Fernando Belaúnde Umalliqmi.
Pulitika rakiy
Pichqa distritunmi kan.
Runakuna
Kay pruwinsyapiqa Ashaninka, Cashibo-Cacataibo, Yanisha runakunam tiyanku.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu:
Uqshapampa pruwinsya
Uqshapampa pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Oxapampa) nisqaqa Pasqu suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Uqshapampa llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Uywakuna
thumb|left|180px|[[susupi icha shushupi (Lachesis muta)]]
Pulitika rakiy
Pusaq distritunmi kan.
Runakuna
thumb|right|120px|[[Yanisha wamrakuna, Amarumayu sach'a-sach'a suyu, Piruw]] Uqshapampa pruwinsyapiqa Ashaninka, Yanisha runakunam tiyanku.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu:
San Miguel (Ayakuchu)
San Miguel nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, huk llaqtam, Lamar pruwinsyap uma llaqtanmi.
Muni
Rikch'aqkuna
Kaymi rikch'aqninkuna:
Urpay distritu
Urpay distritu (kastilla simipi: Distrito de Urpay) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qispi kay suyupi, Patas pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Urpay llaqtam.
Salinas de Garcí Mendoza munisipyu
Salinas de Garcí Mendoza (Municipio)
458
458 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Donald Sutherland
thumb|right|290px| Donald Sutherland (1998) Donald McNicol Sutherland, sutiyuq runaqa icha Donald Sutherland (*   paqarisqa Saint John llaqtapi) huk 🇨🇦 mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan.
Taytan: Frederick McLea Sutherland (1894–1983) ; Maman: Dorothy Isobel McNichol (1892–1956). Warmikuna: Lois Hardwick (1959-1966) / Shirley Douglas (1966-1970) / Francine Racette (1974 watamanta). Churinkuna: (5).
Wirpakancha distritu
Wirpakancha distritu (kastilla simipi: Distrito de San Isidro) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Waytara pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa San Huwan Wirpakancha llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
11 ñiqin qhulla puquy killapi
11 ñiqin qhulla puquy killapi p'unchawqa (11.01., 11-I, 11ñ inirupi) Griguryanu kalindaryupi watap chunka hukniyuq kaq (11ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 354 p'unchaw (wakllanwatapi 355 p'unchaw) kanayuq.
José Antonio Páez
Tayta: Páez
Mama: Herrera.
Warmi: Dominga Ortiz
Yachay wasi:
Mistul
Mistul, Mishtul icha Mishtol (Ziziphus mistol) nisqaqa huk kichkasapa wayuq sach'acham, puka ruruyuq, chincha kunti Arhintinapi Hatun Chakupi wiñaq.
Waqachina qucha
Waqachina qucha nisqaqa huk qucham Piruwpi, Ika suyupi, Ika pruwinsyapi, Ika distritupi. thumb|left|200px|Waqachina qucha
Panta
Panta nisqaqa manam chaninchu, runap mana munaylla, pantaspa mana chiqapchu nisqan, rimasqapas qillqasqapas.
Franz Liszt
thumb|right|200px|Franz Liszt. thumb|right|200px|Franz Liszt, 1886. Franz Liszt sutiyuq runaqa (Raiding llaqtapi (Unriyapi) paqarisqa 22 ñiqin kantaray killapi 1811 p'unchawpi; † Bayreuth llaqtapi (Alimanyapi) wañusqa 31 ñiqin anta situwa killapi 1886 p'unchawpi) huk 🇭🇺 mama llaqtap rumantiku musika takichaqmi karqan.
Tabaconas-Namballe mamallaqta wak'a
Tabaconas-Namballe mamallaqta wak'a (kastilla simipi: Santuario Nacional Tabaconas-Namballe) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, San Ignacio pruwinsyapi, Namballe distritupi, Tabaconas distritupipas.
Uywakuna
Tabaconas-Namballe mamallaqta willkachasqa suyupiqa kanmi 33 laya pisqukuna 17 layapas ñuñuqkuna
Qilla
thumb|Qilla runakuna: [[Triyumanta chirisuylamantapas rikch'anachiy, Abraham Bloemaert-pa llimphisqan 1624 watapi.]] Qilla runaqa manam llamk'ayta munanchu.
Qirisya simi
Qirisya simi, Qiriyiqu simi icha Ilinika simi (Ελληνική γλώσσα) nisqaqa Qiriyikukunap rimayninmi. Ñawpa pacha lliw anti Iwrupapim rimarqanku, aswan yachaqkuna Qirisyapi kaptinmi. Qiriyiku simitaqa Qiriyiku siq'i llumpa nisqawan qillqanku.
Chay rimaypiqa achka chaninchasqa qillqakunatam rurarqanku, ahinataq Platon pa qillqasqan Politeia (Πολιτεία: mama llaqta tantari) icha Aristotelis pa qillqasqan Organon (Όργανον).
Thiyuspa Simin Qillqap Musuq Rimanakuynin (Καινή Διαθήκη) Qiriyiku simipi qillqasqam. Ñawpa Rimanakuy iwriyu simipi kaptinmi, Qiriyiku rimaq hudyukuna Qiriyiku simiman t'ikrarqan (latin simipi septuaginta, "qanchis chunka").
Pisantiyu qhapaq suyup simin karqan. Turkukuna Pisantiyu llaqtata atipaptin, Qiriyiku simip chaninchasqa kaynin chinkarqan.
12 ñiqin qhulla puquy killapi
12 ñiqin qhulla puquy killapi p'unchawqa (12.01., 12-I, 12ñ inirupi) Griguryanu kalindaryupi watap chunka iskayniyuq kaq (12ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 353 p'unchaw (wakllanwatapi 354 p'unchaw) kanayuq.
Qirisya simi
Kunanqa musuq Qiriyiku simi nisqaqa Qirisya, Kipru mama llaqtakunap tukri siminmi.
thumb|left|250px|Qiriyiku simipi qillqasqa: [[Iliadap qallariynin.]]
Cotocollao kitilli
thumb|right|280px|Cotacollao kitilli, [[Kitu kitipi]] Cotocollao kitilli (kastilla simipi: Parroquia Cotocollao) nisqaqa Kitu llaqtap kitillinmi, Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi, Kitu kitipi.
13 ñiqin qhulla puquy killapi
13 ñiqin qhulla puquy killapi p'unchawqa (13.01., 13-I, 13ñ inirupi) Griguryanu kalindaryupi watap chunka kimsayuq kaq (13ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 352 p'unchaw (wakllanwatapi 353 p'unchaw) kanayuq.
Corrientes wamani
Corrientes wamani (kastilla simipi: Provincia de Corrientes, guaraní simipi: Taragüí Tetãmini) nisqaqa huk wamanim Arhintina mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Corrientes llaqtam.
459
459 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Saysa distritu
Saysa distritu (kastilla simipi:  Distrito de Saisa) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, Lukana pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Saysa llaqtam.
Corrientes wamani
Wiñay kawsay
Kamasqa
Saysa distritu
Simikuna
Distritupiqa kastilla simitam, qhichwa simitam rimanku.
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Bactrocera aculeus
Wiñay kawsay
1973 watapi, tayta Hardy-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
Mura Tampu distritu
Mura Tampu distritu; (kastilla simipi: distrito de Tambo de Mora) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chincha pruwinsyapi, Ika suyupi. Uma llaqtanqa Mura Tampu (Tambo de Mora) llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Emma Thompson
thumb|right|250px|Emma Thompson (2005) Dane Emma Thompson sutiyuq warmiqa ( watapi paqarisqa London llaqtapi -  ), huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq aranway pukllaqmi qarqan.
Taytan: Eric Thompson, maman: Anne Phyllida Law. Qusankuna: Kenneth Branagh (1989-1995) / Greg Wise (2003 watamanta). Churi: (1).
Rasa
Rasa nisqaqa (kastilla simimanta: raza) - chawchu icha chawchuri nisqapas - sapaq khuskan kapuqniyuq kaq runakunas.
SC Internacional
SC Internacional (Sport Club Internacional), icha Porto Alegremanta Internacional, nisqaqa huk Brasilniyuq piluta hayt'ay klubmi.
Rasa
Kunanraqmi achka runakuna chawchuri rikurispa runakunata sapaq rasakunamanmi rakinku.
SC Internacional
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Rasa
Awya Yalapi Kastilla Kamachiy pachapiqa kamachiq ispañul wiraquchakuna chawchuri rikurispa tukuy kamachipusqa runakunata sapaq hayñiyuq rasa icha kasta nisqakunamansi rakirqan.
SC Internacional
Mama llaqta kampiunatukuna
right|thumb|290px|SC Internacional Truphyukuna Sala
Rasa
Kastilla Kamachiy pachapi raza nisqakunaqa kaysi karqan:
SC Internacional
Hawa t'inkikuna
thumb|center|600px|Beira-Rio istadyu.
Rasa
Chikan raza nisqayuq tayta mamamanta paqarimuq runakunatataq kasta (casta) nisqakunamansi rakirqan: misti, kastisu, sampu, mulatu, murisku, chuluchinu.
460
460 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Sara musk'uru
Sara musk'uru (Ustilago maydis) nisqaqa huk tiksicha k'allampam, rikch'aq musk'urum, sara parwakunapi wiñaspa waqllichiq atam. Runakuna kay k'allampata mikhunkum.
Uwas
Uwas (genus Vitis) nisqakunaqa huk siqakuq wayuq yurakunap rikch'anam.
Rurunkunap (wayunkunap) hillinmanta winutam ruranchik. Rurunkunata ch'akispataq pasatam ruranchik.
Puerto López
Puerto López (kastilla simipi: Puerto López) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Manawi markapi, huk llaqtam, Puerto López kitip uma llaqtanmi.
Hawa t'inkikuna
center|550px
Ryutaro Hashimoto
Ryutaro Hashimoto, (Nihun simipi: 橋本 龍太郎, Hashimoto Ryūtarō), sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa Soja llaqtapi, Okayama suyupi -   wañusqa Tokyo llaqtapi ).
1996 watamanta 1998 ñawpaq kuti Nihunpa Uma kamayuqnin karqan.
Chanin
Chanin icha chiqan nisqaqa allinllam, chiqap nisqam, mana pantasqa, rimasqapas qillqasqapas.
Ryutaro Hashimoto
Tayta: Hashimoto Ryogo
Mama:
Ñawpaq warmi: Kumiko Hashimoto
Wawakuna:
Yachaywasi: thumb|right|Bill Clinton wan Ryutaro Hashimoto
Qillqaqkuna
Inlish simipi:
461
461 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Bactrocera adusta
Bactrocera adusta nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
1989 watapi, tayta Wang & Zhao-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
Kenneth Branagh
thumb|right|250px| Kenneth Branagh Kenneth Charles Branagh sutiyuq runaqa, icha Kenneth Branagh ( paqarisqa Belfast llaqtapi - ) huk mama llaqtayuq aranway pukllaq wan kuyu walltay pusaqmi qarqan.
Valencia kiti
Valencia kiti nisqaqa (kastilla simipi: Cantón Valencia) Ikwadur mama llaqtapi, Mayukuna markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Valencia llaqtam.
Valencia kitiqa Gregorio Valenciamanta sutichasqam.
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Munqul suyu
Munqul suyu icha Munqulya Asyapi mama llaqtam.
Kawpay rak'iy
thumb|right|300px| Mungul suyu pruwinsyakun Mungul suyu pulitika rakiyː 21 aymguud (pruwinsyakuna; sing. aimag o aymag) wan huk munisipyu (khot): * munisipyu
UNESCO
thumb|right|200px|(UNESCO)
UNESCO nisqaqa Huñusqa Nasyunkunap Tiksimuyuntinpi kawsay saphita amachanapaq tantanakuyninmi. Chawpinqa Paris llaqtapim.
Oswaldo Ramírez
Oswaldo Felipe Ramírez Salcedo sutiyuq runaqa, "Cachito" (* paqarisqa Lima llaqtapi - )  huk Piruw mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
Taytan: ; Maman:. Warmi:, Churinkuna:.
14 ñiqin qhulla puquy killapi
14 ñiqin qhulla puquy killapi p'unchawqa (14.01., 14-I, 14ñ inirupi) Griguryanu kalindaryupi watap chunka tawayuq kaq (14ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 351 p'unchaw (wakllanwatapi 352 p'unchaw) kanayuq.
Nuestra Señora de la Inmaculada Concepción inlisya
Nuestra Señora de la Inmaculada Concepción nisqaqa huk inlisyam Kunsipsyun llaqtapi, Buliwyapi, Santa Krus suyupi, Ñuflo de Chávez pruwinsyapi. 1990 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
15 ñiqin qhulla puquy killapi
15 ñiqin qhulla puquy killapi p'unchawqa (15.01., 15-I, 15ñ inirupi) Griguryanu kalindaryupi watap chunka pichqayuq kaq (15ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 350 p'unchaw (wakllanwatapi 351 p'unchaw) kanayuq.
Chawlan distritu
Chawlan distritu (kastilla simipi: Distrito de San Pedro de Chaulán) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wanuku suyupi, Wanuku pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Chawlan llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Chuqurwus distritu
Chuqurwus distritu (kastilla simipi: Distrito de Santiago de Chocorvos) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Waytara pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Chuqurwus llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Yakuma mayu
Yakuma mayu (kastilla simipi: Río Yacuma) nisqaqa huk mayum Buliwyapi, Beni suyupi, José Ballivián pruwinsyapi Yakuma pruwinsyapipas, Santa Ana munisipyupi.
Cardiff
Cardiff (inlish simipi: Cardiff; kamri simipi: Caerdydd) llaqtaqa Kamri mama llaqtap uma llaqtanmi. Cardiff llaqtapiqa 316.800 runakunam kawsachkanku (2002).
Yachachiy
thumb|left
Kacha
Kacha (Cacha) nisqaqa Ikwadurpi huk llaqtam, Chimpurasu markapi, Rispampa kitipi, Kacha kitillip uma llaqtanmi.
Wanka distritu
Wanka distritu (kastilla simipi: Distrito de Huanca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kaylluma pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Wanka llaqtam.
Kallpa
thumb|300px|[[T'iksu pampapi kallpakuna.]] Kallpa icha Sinchi nisqaqa (kastilla simipi: fuerza) ima wisnuppas utqa kayninpa huk mit'api mirayninmi, wisnup p'ikwachiyninmi, huk iñuman nispaqa, wisnu kuti p'ikwachiymi. Sayachkaqraq wisnuta kuchinmi, kuyuchkaqtataq sayachiytam atin.
Wanka distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Kallpa
Kallpa tupuqa kaymi:
Wanka distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Kallpa
Tiksimuyup hawanpiqa huk kilugramuqa 9,81 N llasaqmi, Tiksimuyup llasaturakun (grawitasyun) nisqarayku.
Waylas pruwinsya
Wiñay kawsay
Huk ñiqin Waylas pruwinsya kamasqa  .
Pisqu llaqta
Pisqu nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ika suyupi huk llaqtam, Pisqu pruwinsyap uma llaqtanmi.
Waylas pruwinsya
Pulitika rakiy
Chunka distritunmi kan.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Musk'uru
Musk'uru (genus Ustilago syn. Uredo) nisqakunaqa huk q'achukunapi wiñaspa waqllichiq tiksicha k'allampam, atamkunam. Runakuna sarapi wiñaq sara musk'urutam mikhunkum.
Wankaspata distritu
Wankaspata distritu (kastilla simipi: Distrito de Huancaspata) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qispi kay suyupi, Patas pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Wankaspata llaqtam.
Pachitiya pruwinsya
Pachitiya pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Pachitea) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Wanuku suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Panaw llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, José Pardo y Barreda Umalliqmi.
Pulitika rakiy
Tawa distritunmi kan.
Alberto Quintanilla del Mar
Alberto Quintanilla del Mar sutiyuq runaqa ( paqarisqa Qusqu llaqtapi, ) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq ch'iquq (iskultur) wan llimphiqmi qarqan.
Warmi: Hélène Chatenet. Churinkuna: (3)
San Francisco Javier inlisya
San Francisco Javier nisqaqa huk inlisyam San Javier llaqtapi, Buliwyapi, Santa Krus suyupi, Ñuflo de Chávez pruwinsyapi, San Javier munisipyupi. 1990 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
462
462 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Chikusluwakya
thumb|200px|Chikusluwakyap unanchan.
thumb|right|200px|Chikusluwakya saywitu. Chikusluwakya nisqaqa (chik simipi, isluwakya simipi Československo) nisqaqa Iwrupapi huk mama llaqtam karqan, 1918 watamanta 1991 watakama, kunan Chiksuyu, Isluwakya musuq mama llaqtakunapi. Ñawpaq Awstiriyaman kapuq Buhimya, Murawya, Awstiriya Silisya (kunan Chiksuyu), Chincha Unriya (kunan Isluwakya) 1918 watapi tukurqan, Chik, isluwakya runakunap mamallaqtan.
1918 watamanta 1939 watakama, 1945 watamanta 1949 watakama Chikusluwakya Republika nikurqan. Saywankunap k'itinkunapi lliwmanta aswan Aliman runakunam kawsarqan. Chay k'itikunataqa 1938 watapi Adolf Hitlerpa pusasqan Alimanyam hap'irqan. 1939 watapitaq Aliman awqaqkunam tukuy Chiksuyu kaq Chikusluwakyata tiyarirqanku. Isluwakyataq Hitlerpa yanapaq mama llaqta tukrqan.
1989 watapi kumunista kamachinia urmaptin, ñawpaqtaqa Tantasqa Chikusluwakya Republika tukurqan, chaymantataq musuq Chiksuyu, Isluwakyapas.
463
463 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Ceferino Namuncurá
Ceferino Namuncurá (Chimpay, Arhintinapi, 1886 wata - Roma, 1905) jatun kusiq Kathuliku Inlisyapa mapuchi suyumanta Arhintinamantawan kan.
Debrecen
thumb|right|250px| Debrecen nisqaqa Unriya mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Debrecen llaqtapiqa 207308 runakunam kawsachkanku (2002).
Ceferino Namuncurá
Romawan aywarkan. Kaypi Pápata Pio X rikurqan.
Qhaqya unquyrayku wañurqan.
Luque (Parawayi)
Luque  nisqaqa 🇵🇾pi huk llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa wata
Itchimbía kitilli
thumb|right|290px|[[Kitu kitip kitillinkuna]] Itchimbía kitilli (kastilla simipi: Parroquia Itchimbía) nisqaqa Kitu llaqtap kitillinmi, Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi, Kitu kitipi.
Wakarpay
Wakarpay (kastilla simipi: Huacarpay) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Qusqu suyupi, Qispiqanchi pruwinsyapi, Lukri distritupi, Willka Qhichwapi. Wakarpayqa Qusqu llaqtamanta 25 km karum.
Lukri-Wakarpay qucha k'itipiqa kimsa qucham:
464
464 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
K'illichu
K'illichu (Falco sparverius) nisqaqa huk tukuy Abya Yalapi kawsaq uchuy hap'iq pisqum, huk wamanmi, kuru wallpa.
K'illi k'illichu; huk sutin: k'illimcha. Kastilla simipi: 'cernícalo'. Ankash rimaypi: killiksha
Wakarpay quchapi achka k'illichu q'isachanmi.
Alfredo Salazar
Alfredo Salazar Southwell sutiyuq runaqa (* 1913 paqarisqa Lima llaqtapi, Piruwpi - † wañusqa Miraflores llaqtapi), Piruw mama llaqtayuq Phawaq awqaq suyupi, militarpas.
Tayta: Salazar;  Mama: Southwell.
Yachay wasi: Colegio Anglo-Peruano (punchaw Colegio San Andrés (Lima)).
ACF Fiorentina
ACF Fiorentina (italya simipi: Associazione Calcio Firenze Fiorentina S.p.A) nisqaqa huk italyanu piluta hayt'ay klubmi.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Hawa t'inkikuna
thumb|center|480px|Artemio Franchi istadyu.
Eduardo Abaroa
Eduardo Abaroa Hidalgo (* paqarisqa San Pedro de Atacama llaqtapi -  wañusqa Calama llaqtapi). huk 🇧🇴 mama llaqtayuq ruruchiq wan qhatuq runam.
Wuliwiyapi kay llaqtakunaqa Eduardo Abaroamantam sutichasqa:
Ventanas kiti
Ventanas kiti nisqaqa (kastilla simipi: Cantón Ventanas) Ikwadur mama llaqtapi, Mayukuna markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Ventanas llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Miskolc
thumb|right|230px| Miskolc nisqaqa Unriya mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Miskolc llaqtapiqa 181.565 runakunam kawsachkanku (2004).
Ventanas kiti
Pulitika Rakiy
Runakuna 2001 watapi (Kimsaluma kitilliwan):
San Kristuwal distritu (Lukana)
San Kristuwal distritu (kastilla simipi:  Distrito de San Cristóbal) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, Lukana pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa San Kristuwal llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
16 ñiqin qhulla puquy killapi
16 ñiqin qhulla puquy killapi p'unchawqa (16.01., 16-I, 16ñ inirupi) Griguryanu kalindaryupi watap chunka suqtayuq kaq (16ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 349 p'unchaw (wakllanwatapi 350 p'unchaw) kanayuq.
San Kristuwal distritu (Lukana)
Simikuna
Pukyu:
Illisqa yaqa wat'a
Illisqa yaqa wat'a nisqaqa (kastilla simipi: Illescas) Piruw mama llaqtapi, Piwra suyupi huk yaqa wat'am.
Sergio Huanca Yruri
Sergio Huanca Yruri icha Serguio Wanka payqa huk Piruw suyumanta yupaykamayuq runa, anti icha inka yupay yachaymanta mayt'ukunata qillqarqan.
Sergio Wanka huk mayt'uta qillqarqa, chay mayt'upiqa pay "Awakuqa khipumantachu wiñarqa?" ñasasqa.
17 ñiqin qhulla puquy killapi
17 ñiqin qhulla puquy killapi p'unchawqa (17.01., 17-I, 17ñ inirupi) Griguryanu kalindaryupi watap chunka qanchisniyuq kaq (17ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 348 p'unchaw (wakllanwatapi 349 p'unchaw) kanayuq.
465
465 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Szeged
thumb|right|230px| Szeged nisqaqa Unriya mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Szeged llaqtapiqa 163.173 runakunam kawsachkanku (2003).
Llipata distritu
Llipata distritu; (kastilla simipi: Distrito de Llipata) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Palpa pruwinsyapi, Ika suyupi. Uma llaqtanqa Llipata llaqtam.
Turu
Turu nisqaqa urqu wakam.
Llipata distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Waña Quta kantun (Quchapampa)
Waña Quta kantun (waña quta aymara simim, waña ch'aki, quta qucha, "ch'aki qucha", kastilla qillqaypi Huañacota) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi juk kantunmi, Quchapampa suyupi, Kapinuta pruwinsyapi, Santiwañis munisipyupi. Uma llaqtanqa Waña Quta llaqtam.
Llasaturaku
thumb|200px|Sir [[Isaac Newton sutiyuq runaqa llasaturakumanta yuyaychakuq yachaqsi karqan.]] Llasaturaku nisqaqa (kastilla simipi: gravitación) huk wisnup huk wisnuman ruranakusqa hap'imuq kallpanmi.
left Kaymi Isaac Newtonpa sapsi llasaturakumanta kamachi minuywan:
Chay llasaturakuraykuqa Tiksimuyup hawanpi huk kilugramuqa 9,81 N llasaqmi.
Caravaggio
Michelangelo Merisi da Caravaggio, Caravaggio sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Milano llaqtapi, Italyapi - †  wañusqa Porto Ércole llaqtapi, Italyapi), huk 🇮🇹 mama llaqtayuq rumirum (iskultur), llimphiqmi qarqan.
Taytan: Fermo Merisi, Maman: Lucia Aratori.
Kaypipas qhaway
thumb|right|250px|[[La muerte de la virgen. 1601 - 1606. Óleo sobre lienzo, 396 x 245 cm. Louvre Musiyu, París.]]
Puka pili
Puka pili (Spatula cyanoptera) nisqaqa huk Piruwpi kawsaq pilim, puka raprayuq.
Retama
Retama nisqaqa huk pichana thansakunap sutinmi, ahinataq:
Rocafuerte
Rocafuerte (kastilla simipi: Rocafuerte) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Manawi markapi, huk llaqtam, Rocafuerte kitip uma llaqtanmi.
Kay llaqtaqa Ikwadurpa umalliqnin (1835-1839) Vicente Rocafuertemantam sutichasqa.
Győr
Győr nisqaqa Unriya mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Győr llaqtapiqa 127.594 runakunam kawsachkanku (2005).
Anime
thumb|right|200px|Animepi [[warmi.]] thumb|200px|Anime istilupi [[ñawikuna.]] Anime icha Animi (Nihun simipi: アニメ [anime]) nisqaqa Hapunmanta kuyuchisqa rikch'akunam.
466
466 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Llasaq kay
Llasaq kay nisqaqa llasaturakup huk wisnuman rurasqa hap'imuq kallpanmi.
Tiksimuyup chawpipachanpiqa huk kilugramuqa 9,81 N llasaqmi, qhipaqninkunapitaq 9,83 N, Tiksimuyup llasaturakunrayku.
Llasaq kaytaqa aysanawanmi tupunchik.
Huk puystupi huk wisnup llasaq kayninqa kay hinam:
Mohamed Ould Abdel Azyz
thumb|right|260px| Mohamed Ould Abdel Aziz (2014) Mohamed Ould Abdel Aziz (arabya simi: محمد ولد عبد العزيز‎ Muḥammad Wald ‘Abd al-‘Azīz) sutiyuq runaqa (* paqarisqa Akjoujt llaqtapi - ) huk undefined mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku qarqan.
Taytan:, Maman:. Warmi: Mariam Mint Ahmed Dit Tekber Churinkuna (?):
Llasaq kay
Tương tác hấp dẫn
Bactrocera aenigmatica
Bactrocera aenigmatica nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
1931 watapi, tayta Malloch-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
Santa Mariya Qichwachaw distritu
Santa Mariya Qichwachaw distritu (kastilla simipi: Distrito de Santa María del Valle) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Wanuku suyupi, Wanuku pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Santa Mariya Qichwachaw (Santa María del Valle) llaqtam.
Pécs
thumb|right|250px| Pécs nisqaqa Unriya mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Pécs llaqtapiqa 159.794 runakunam kawsachkanku (2001).
Santa Mariya Qichwachaw distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Qullqa mayu
Qullqa mayu nisqaqa (kastilla qillqaypi Colca), kuntiman Mahis mayu icha Kamana mayu nisqa, Piruw mama llaqtapi huk mayum, Ariqipa suyupi, Kaylluma pruwinsyapi, Aplaw pruwinsyapi, Kamana pruwinsyapipas. Pukyunqa Qallalli distritupi, Janq'u Lakaya (Ancolaccaya) llaqtap uray-antinpi. Pasiphiku mama quchaman purin.
Llaqtakuna
Achuma, Qanaquta, Chiway, Ichupampa, Lari, Maqa, Madrigal, Pinchullu, Qhawanakunti, Qupuraki, Tuti, Yanqi, Aplaw, Kamana
Bactrocera aemula
Bactrocera aemula nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
1989 watapi, tayta Drew-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
Ritama
Ritama icha Ritach'u (Spartium junceum) nisqaqa huk chaqallu yuram, thansam, Awya Yalaman Iwrupamantam apamusqa.
Waylillas distritu
Waylillas distritu (kastilla simipi: Distrito de Huaylillas) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qispi kay suyupi, Patas pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Waylillas llaqtam.
Yunta
thumb|300px|[[Yukuwan yuntanakusqa iskaynintin buwis, Qarawi (Carahue),Chili.]] Yunta nisqaqa yuku nisqa q'iru chakakuqwan huñusqa, yuntanakusqa iskaynintin masintin buwismi, chakrapi t'akllata aysaspa yapunapaq. Yuntawanmi urqukunapi chakrakunata yapunku. Llumpay qaqa, waqta urqukunapiqa manam buwiskuna puriyta atinchu. Mana buwiskuna puriyta atiptinqa chaki t'akllallawanmi runakuna haytanku.
Paquyaq asuka
Paquyaq asuka icha ch'ullasuphu asuka (Otaria flavescens) nisqaqa huk asukam, Urin Awya Yalap chalanpi kawsaq, Pasiphiku, Atlantiku mama quchakunapi. Challwakunatam mikhun.
Ampuq
Ampu (kastilla simipi: Ambo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Wanuku suyupi, Ampu pruwinsyap uma llaqtanmi.
467
467 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Waqwa
Waqwa, Mayu sunsu icha Wajchilla (Nycticorax nycticorax) nisqaqa huk mayu patapi kawsaq, challwa mikhuq pisqum.
Los Manglares de Tumbes mamallaqta willkachasqa
Los Manglares de Tumbes mamallaqta willkachasqa (kastilla simipi: Santuario Nacional Manglares de Tumbes) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Tumpis suyupi, Sarumilla pruwinsyapi.