cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Iskay simipi yachay
Liwrukuna
Puku pukumantawan utulumantawan: ¿pitaq maytaq kanchik?, ayakuchu chanka runa simipi aranway .- Lima: Ministerio de Educación. Dirección Nacional de Educación Bilingue Intercultural, 2005. 58 p.; il., col; 28 cm. CUENTO / LITERATURA DE FICCION / LENGUA AMERINDIA / QUECHUA
Puku pukumpita chhankampita: ¿kititansa?, aymara yatichawini jawari .- Lima: Ministerio de Educación. Dirección Nacional de Educación Bilingue Intercultural, 2005. 58 p.; il., col; 28 cm. CUENTO / LITERATURA DE FICCION / LENGUA AMERINDIA / AYMARA
Ukushpa maman kakashwan: ¿pikunatan kayaa?, qichwa anqashpita aranway .- Lima: Ministerio de Educación. Dirección Nacional de Educación Bilingue Intercultural, 2005. 58 p.; il., col; 28 cm. CUENTO / LITERATURA DE FICCION / LENGUA AMERINDIA / QUECHUA
Atuqpitawan ratsak 1: wamrakuna, llapan nunakunapis qichwawmi nawintsaanantsik, qillqanantsikpis, anqas qichwa .- Lima: Ministerio de Educación. Dirección Nacional de Educación Bilingue Intercultural, 2005. 18 p.; il., col; 28 cm. CUENTO / LITERATURA DE FICCION / LENGUA AMERINDIA / QUECHUA
K'ayramantawan atuqmantawan 1: wawakunapas kuraq runakunapas siminchikpi ñawinchasunpas qillqasunpas, qusqu qullaw qhicwa .- Lima: Ministerio de Educación. Dirección Nacional de Educación Bilingue Intercultural, 2005. 18 p.; il., col; 28 cm. CUENTO / LITERATURA DE FICCION / LENGUA AMERINDIA / QUECHUA
Qamaqimpita k'ayrampita 1: wawanakasa, jiliri jaqinakasa arusata qillqapxañani, ullapxañani .- Lima: Ministerio de Educación. Dirección Nacional de Educación Bilingue Intercultural, 2005. 18 p.; il., col; 28 cm. CUENTO / LITERATURA DE FICCION / LENGUA AMERINDIA / AYMARA
Cartillas de actividades para la enseñanza del castellano como segunda lengua .- Lima: Ministerio de Educación. Dirección Nacional de Educación Bilingue Intercultural, 2005; 22 cm. ESPAÑOL / ENSEÑANZA / COMUNICACIÓN / EUCACION BILINGUE
¿Cuántos cuentos cuentas tú?: laminas de secuencia para castellano como segunda lengua .- Lima: Ministerio de Educación. Dirección Nacional de Educación Bilingue Intercultural, 2005. ESPAÑOL / ENSEÑANZA / COMUNICACIÓN / EUCACION |BILINGUE
Elon Musk
rikchacha|Muskpata phutun Elon Reeve Musk sutiyuq runaqa (Pruturiya, Urin Aphrika, 28 ñiqin qhapaq raymi killapi 1971 watapi paqarisqa), Elon Musk sutiyuq runaqa Urin-Aphrika mama llaqtayuq qhatuq, qullqi churaq, hatun qhapaq, Kanata, Hukllachasqa Amirika Suyukunap mama llaqtayuqpis. Payqa SpaceX nisqap kamaqnin, CEO, umalliq inhiniyirun; anqil qullqi churaq, CEO chaymanta producto arquitecto Tesla, Inc .; The Boring Company nisqap kamaqnin; Neuralink wan OpenAI nisqap kuska kamaqnin, manaña OpenAI nisqapi qullqiyuqchu kaptinpas, imprisap ñanninpi mana rimanakuy kasqanrayku, kunan Twitter nisqap dueñon kasqanmantapas. 2023 watapi Iniru killakama yaqa 140 waranqa hunu dular qullqiyuq, Muskqa iskay ñiqin astawan qhapaq runam Muskqa iskay ñiqin astawan qhapaq runam, Bloomberg Billionaires Index nisqahinata, Forbes Real-Time Billionaires List nisqahinatapis.
Magdalena (Iténez)
Magdalena (kastilla simipi: Magdalena) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, huk llaqtam, Iténez pruwinsyap uma llaqtanmi.
Surq'an
300px|rikchacha|Runa surq'an. Surq'an nisqaqa qhasqunchikpi ukhu yawrim. Surq'anwan samanchikmi.
Samachkaptinchikqa, wayra pachamanta hamuchkaq muksichaq yawarninchikman hamun, puka yawar kawsaykuqkunap hap'isqan.
Surq'anqa sinchi aychannaqmi (ñutunnaqmi), laqullawanmi wiksanchikta kuyuspa samanchik. Kallpachakuspataq, llaphinwan qhasqutam kuyuspa samanchik.
Jach'a Paquni
Jach'a Paquni (kastilla qillqaypi: Jacha Pacuni) nisqaqa Antikunapi, huk urqum Buliwya suyupi, Kimsa Krus wallapi (Saywa: Inkisiwi pruwinsya / José Ramón Loayza pruwinsya), Chuqiyapu suyupi, Kampanani urqup chinchayninpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.560 mitrum aswan hanaq.
Ruthenyu
Ruthenyu, Ru (musuq latin simipi: Ruthenium) nisqaqa huk q'illaymi.
Anka
Anka (Geranoaetus melanoleucus) nisqaqa huk hatun hap'iq pisqum, antikunapi kawsaq.
Kutaisi
100px|right|thumb| Kutaisi wallqanqa 300px|right|thumb| Kutaisi Kutaisi (Kartul simi: ქუთაისი, kastilla simipi: Kutaisi)  llaqtaqa mama llaqtap. Imeretia suyu uma llaqtanmi, Rioni mayu (რიონი).
147 635 runakuna (2014) - 70 km².
Uhu
thumb|[[T'ukuch'uquyuq wawa, uhuchkaq.]] Uhu, Qusu icha Ch'uqu (latin simipi: Tussis) nisqaqa siminta, chayllapi wichq'achkaq tunqur k'ikllunta samaytup kallpasapa lluqsiyninmi, samana tunqurpi, qaparinapi siqsiymanta paqarichisqan, samanakunapi isillakunapi kachkaq llawsata lluqsichinapaq.
Ohio suyu
Ohio nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Columbus llaqtam.
Chiksuyu
Chiksuyu icha Chika (Chiku simipi: Česko) nisqaqa Iwrupapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Praha llaqtam.
Atuq (Warani)
thumb|right|250px|[[Warani Atuq]] Atuq (Vulpecula) nisqaqa huk waranim.
Bactrocera ismayi
Bactrocera ismayi nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Drew, 1989.
Alfredo Sirkis
thumb|right|250px| Alfredo Sirkis (1950-2020) Alfredo Hélio Syrkis ( paqarisqa Rio de Janeiro llaqtapi -  wañusqa Nova Iguaçu llaqtapi ) huk 🇧🇷 mama llaqtayuq pulitiku, willay kamayuq wan qillqaq runa qarqan.
Taytanː, Mamanː. Warmiː. Churi:
Yachaywasi: Colegio / Alma mater: Yachay Sunturnin.
Chillkas distritu
Chillkas distritu (kastilla simipi: Distrito de Santiago de Chilcas) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, Uqrus pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Chillkas (Santiago de Chilcas) llaqtam (350 runa, 2007 watapi).
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Amaru kuntur
thumb|right|250px|Amaru kuntur thumb|right|250px|Amaru kuntur Amaru kuntur (15px  Scorpius, Σκορπιός "sira-sira", Sco ♏) nisqaqa huk waranim.
Lliw quyllurninkunamanta astawan k'anchaqqa Chuqichinchay (Antares, Αντάρης) nisqam.
Ullantaytampu distritu
Simikuna
Ullantaytampu distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pukyu:
Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Pachar, Cachiccata, Rumira, Phiri, Tanccac, Chillca, Sillque, Willuq, Patakancha
Atipamanta Mariya Llaqta listritu
Villa María del Triunfo distritu; (kastilla simipi: distrito de Villa María del Triunfo) nisqaqa huk distritum Lima pruwinsyapi, Piruw mama llaqtapi.
Wiñay kawsay
Kamasqa
Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa Villa María del Triunfo llaqtam.
Runakuna
355 761 runa.
Rodyu
Rodyu, Rh (musuq latin simipi: Rhodium) nisqaqa huk q'illaymi.
David Samanez
thumb|right|230px|David Samanez (1866-1947) David Samanez Ocampo y Sobrino (* 1866 watapi paqarisqa Wankarama llaqtapi - †  wañusqa Qusqu llaqtapi), Piruw mama llaqtap agricultor, pulitiku wan Umalliq (1931).
Tayta: José Benigno Samanez Ocampo; Mama: Balbina Sobrino de Piérola.
Warmi:. Yuqanaka:.
Ricardo Montaner
thumb|right|250px| Ricardo Montaner Héctor Eduardo Reglero Montaner sutiyuq runaqa, icha Ricardo Montaner ( paqarisqa Buenos Aires llaqtapi -   ), huk 🇦🇷 🇻🇪 mama llaqtayuq sirinka, takiq wan taki qillqaq qarqan.
Taytan: ; Maman:. Warmiː Ana Vaz (1976-1987) / Marlene Rodríguez (1989 watamanta)  Churinkunaː (5).
Istudyu albumkuna
{| class="wikitable" ! style="background:lightsteelblue; color:black"|Año ! style="background:lightsteelblue; color:black"|Título ! style="background:lightsteelblue; color:black" |Discográfica
SS Lazio
SS Lazio (italya simipi: Società Sportiva Lazio S.p.A.) nisqaqa huk italyanu piluta hayt'ay klubmi.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Hawa t'inkikuna
thumb|center|480px|Roma Ulimpiku istadyu.
Tito Caycho
thumb|right|280px| "Los Destellos" : Fernando Quiroz, Enrique Delgado, Carlos Ramírez wan Tito Caycho. Humberto Florencio Caycho Alcántara sutiyuq runaqa, icha Tito Caycho (* paqarisqa Lima llaqtapi  -  †  wañusqa  Lima llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq takichaqmi, takiqmi, taki qillqaqmi, kitara waqachiqmi karqan, kastilla simillapim qillqarqan.
Bactrocera isolata
Bactrocera isolata nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Hardy, 1973.
Awaru
Awaru; (constelación andina del Mono). Warani
Chiquito de la Calzada
Gregorio Esteban Sánchez Fernández alias Chiquito de la Calzada ( paqarisqa Málaga llaqtapi -  watapi wañusqa Málaga llaqtapi), huk 🇪🇸 mama llaqtayuq takiqmi (flamenco).
Wamanpallpa
Wamanpallpa icha Hatun Wamancha (Buteo poecilochrous) nisqaqa huk hatun hap'iq pisqum, antikunapi kawsaq.
Chinchay runashimi
Chinchay runashimi nisqaqa Piruwpa chinchanpi, Ikwadurpi, Kulumbyapipas rimasqa, Kichwa nikuq qhichwa simip k'iti rimayninkunam.
Chinchay rimaykunapiqa manañam [q] nisqa kunkatachu rimanku, ichataq iskaynintin /q/, /k/ kunkapaq [k] nispam, k-llatam qillqaspa. Mana urin runasimi hinaqa, mawk'a qhichwap /s/, /š/ kunkantaraq sapaqchankum, s, sh qillqaspa.
Chinchay runashimi rimaykunaqa kaymi:
San Enrique urqu
San Enrique (kastilla simipi: San Enrique) nisqaqa Antikunapi, huk urqum Buliwya suyupi, Kimsa Krus wallapi, Inkisiwi pruwinsyapi, Chuqitanka kantunpi, Chuqiyapu suyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.555 mitrum aswan hanaq.
Alejandra Pizarnik
Flora Alejandra Pizarnik ( paqarisqa Buenos Aires llaqtapi –, ibidem), huk 🇦🇷 mama llaqtayuq qillqaqmi qarqan.
Germán Leguía
Germán Carlos Leguía Drago sutiyuq runaqa (* paqarisqa Breña, Lima llaqtapi -  ) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
Pukañawi chul
Pukañawi chul (Moenkhausia sanctaefilomenae) nisqaqa huk challwam, puka ñawiyuq, Amarumayu sach'a-sach'a suyup mayunkunapi kawsaq.
Runap kurku yawrinkuna (kastilla simi - qhichwa simi)
Kurkunchikpa phatmankuna
(PARTES DEL CUERPO).
RUK'ANAKUNAQ SUTIN
(NOMBRES DE LOS DEDOS)
Killachawwan qallarisqa wakllanwata
Kayqa killachawwan qallarisqa wakllanwatapaq kalindaryum, ahinataq 1996 icha 2024.
Urupisa distritu (Apurimaq)
Urupisa distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Oropesa) Piruw mama llaqtapi huk distritum Antapampa pruwinsyapi, Apurimaq suyupi. Uma llaqtanqa Urupisa llaqtam.
Killachawwan qallarisqa wakllanwata
(Wakllanwataqa 366 p'unchawniyuqmi.)
Huk killachawwan qallarisqa wakllanwatakuna
<tr style="background-color:#efefef;"> Waranqawata Pachakwata <th align="center" colspan="11">Wata <td style="background-color:#efefef;">2 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">19 ñiqin pachakwata: <td width="3%">1816 <td width="3%">1844 <td width="3%">1872 <td style="background-color:#efefef;">2 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">20 ñiqin pachakwata: <td width="3%">1912 <td width="3%">1940 <td width="3%">1968 <td width="3%">1996 <td style="background-color:#efefef;">3 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">21 ñiqin pachakwata: <td width="3%">2024 <td width="3%">2052 <td width="3%">2080 <td style="background-color:#efefef;">3 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">22 ñiqin pachakwata: <td width="3%">2120 <td width="3%">2148 <td width="3%">2176
Baranya suyu
thumb|right|290px|[[Unriya mama llaqtap suyunkuna]] Baranya nisqaqa Unriya mama llaqtap huk suyum (megyék). Uma llaqtanqa Pécs llaqtam.
Yukay distritu
Yukay distritu (aymara simipi: Yukay jisk'a t'aqa suyu; kastilla simipi: Distrito de Yucay) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Urupampa pruwinsyapi, Qusqu suyupi.
Millaris kantun
Millaris kantun (kastilla simipi: Millares) nisqaqa huk kantunmi Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, Cornelio Saavedra pruwinsyapi, Betanzos munisipyupi. Uma llaqtanqa Millaris (Millares) llaqtam (360 llaqtayuq, 2001 watapi).
Urupisa distritu (Apurimaq)
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
Yukay distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Urupisa distritu (Apurimaq)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Yukay distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Urupisa distritu (Apurimaq)
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Yukay distritu
Simikuna
Pukyu:
Urupisa distritu (Apurimaq)
Simikuna
Pukyu:
Hannah Arendt
thumb|right|250px| Hannah Arendt, ’1933 Hannah Arendt sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Hannover llaqtapi - wañusqa New York llaqtapi) huk 🇩🇪 🇺🇸 nuna yachaqsi, Waq'ayay yachaq, willay kamayuq, yachay wayllukuqpas karqan.
Yaya: Paul Arendt; Mama: Martha Cohn.
Batumi
100px|right|thumb| Batumi wallqanqa 300px|right|thumb| Batumi ბათუმი Batumi (Kartul simi: ბათუმი, kastilla simipi: Batumi)  llaqtaqa mama llaqtap. Adjara suyu uma llaqtanmi, Yana hatun qucha.
Hannah Arendt
Qusan: Günther Anders / Heinrich Blücher.
Batumi
41°38′45″N 41°38′30″E
Jerry Herman
Taytan: Harry Herman; Maman: Ruth Sachs Herman. Qusankuna: Martin Finkelstein (w. 1990) / Terry Marler (?–2019).
Pilikulakuna
Source: TCM
Batumi
152 839 runakuna (2014) - 64,9 km².
Pukañawi paña
Pukañawi paña, Yana paña, Yuraq paña icha Paña chaylla (Serrasalmus rhombeus) nisqaqa huk rikch'aq pañam, aycha mikhuq challwam, Uralan Awya Yalapi Amarumayu sach'a-sach'a suyup mayunkunapi kawsaq.
Cuernos de Diablo
Cuernos de Diablo (kastilla simipi: Cuernos de Diablo) nisqaqa Antikunapi, huk urqum Buliwya suyupi, Kimsa Krus wallapi (Saywa: Inkisiwi pruwinsya / José Ramón Loayza pruwinsya), Chuqiyapu suyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.271 mitrum aswan hanaq.
Aqupampa distritu (Wankawillka)
Aqupampa distritu (kastilla simipi: Distrito de Acobamba) nisqaqa Piruw suyupi, huk distritum Aqupampa pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Aqupampa llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Chiquinquirá Pallan
Raymi: 9 ñiqin anta situwa killapi.
Carlos Germán Belli
Yachay suntur: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin
Atipachawwan qallarisqa wakllanwata
(Wakllanwataqa 366 p'unchawniyuqmi.)
Huk atipachawwan qallarisqa wakllanwatakuna
<tr style="background-color:#efefef;"> Waranqawata Pachakwata <th align="center" colspan="11">Wata <td style="background-color:#efefef;">2 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">19 ñiqin pachakwata: <td width="3%">1828 <td width="3%">1856 <td width="3%">1884 <td style="background-color:#efefef;">2 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">20 ñiqin pachakwata: <td width="3%">1924 <td width="3%">1952 <td width="3%">1980 <td style="background-color:#efefef;">3 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">21 ñiqin pachakwata: <td width="3%">2008 <td width="3%">2036 <td width="3%">2064 <td width="3%">2092 <td style="background-color:#efefef;">3 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">22 ñiqin pachakwata: <td width="3%">2104 <td width="3%">2132 <td width="3%">2160 <td width="3%">2188
Chinchaysuyu rimaykuna
Chinchaysuyu rimaykuna nisqaqa Tawantinsuyup Chinchaysuyun kasqapi rimasqan, tukuy mana urin runasimichu kaq qhichwa simip k'iti rimayninkunam, waywash rimay, yunka runashimi, chinchay runashimipas, tukuy sh, chusku, tamyay nispa rimaq qhichwa runakunap k'iti rimayninkunam.
Paladyu
Paladyu, Pd (musuq latin simipi: Palladium) nisqaqa huk q'illaymi.
Santa Rosa Saqu distritu
Santa Rosa Saqu distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Santa Rosa de Sacco) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Yawli pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Santa Rosa Saqu llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Akas distritu
Akas distritu icha Akas listritu (kastilla simipi: Distrito de Acas) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, Uqrus pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Akas llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Otar Chiladze
Otar Chiladze (kartul simi: ოთარ ჭილაძე, kastilla simipi: Otar Chiladze) sutiyuq runaqa (  paqarisqa Signagi llaqtapi  -  wañusqa Tbilisi llaqtapi), huk  mama llaqtaq qillqaqmi karqan.
Akas distritu
Raymikuna
thumb|left|160px|Inlisya, Akas
Otar Chiladze
Tayta: ; Mama:
Warmi: Churinkuna:
Bactrocera jarvisi
Bactrocera jarvisi nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Tryon, 1927.
Jordan Peterson
thumb|210px|Jordan Peterson Jordan Peterson sutiyuq runaqa (12 ñiqin inti raymi killapi 1962) huk 🇨🇦 yachaq.
Ramón Rodríguez del Solar
Ramón Rodríguez del Solar sutiyuq runaqa; icha "Ratón Rodríguez" (* paqarisqa Q'usñipata distritupi - ) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Pedro Azabache
Pedro Azabache Bustamante sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Moche distritupi, Piruwpi - †   wañusqa Moche distritupi) 🇵🇪 mama llaqtayuq llimphiqpas qarqan.
Junichiro Koizumi
Junichiro Koizumi, (Nihun simipi: 小泉 純一郎, Koizumi Jun'ichirō), sutiyuq runaqa,(*8 ñiqin qhulla puquy killapi - 1942 paqarisqa Kanagawa llaqtapi - ).
Pedro Azabache
Taytan: Azabache; Maman: Bustamante
Jayu Quta (Qaranqa)
Jayu Quta (aymara simi jayu kachi, quta qucha, "kachi qucha", kastilla qillqaypi Jayu Kkota) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Puwpu Quchap kuntinpi, Uru Uru suyupi, Qaranqa pruwinsyapi, Qhurqhi munisipyupi, Urin Qaranqa pruwinsyapipas, Antamarka munisipyupi.
Junichiro Koizumi
2001 watamanta ñawpaq kuti Nihunpa Uma kamayuqnin karqan.
Tayta: Junya Koizumi
Mama:
Tomás Monje Gutiérrez
Tomás Monje Gutiérrez sutiyuqqa (1884-1959) Buliwya suyup umalliqninmi karqan ( 1946 watamanta 1947 watakama).
Junichiro Koizumi
Ñawpaq warmi: Kayoko Miyamoto (divorciado)
Oropeza pruwinsya
Oropeza pruwinsya (aymara simipi: Oropeza jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Oropeza) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Chuqichaka suyupi, Los Frailes wallapi. Uma llaqtanqa Chuqichaka llaqtam.
Junichiro Koizumi
Wawakuna:
Oropeza pruwinsya
Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan:
Junichiro Koizumi
Yachaywasi: Seikei High School thumb|right|250px|Koizumi [[Graceland, 2006]]
Oropeza pruwinsya
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Salvador Apachita
Salvador Apachita (kastilla simipi: Salvador Apacheta) nisqaqa Antikunapi, huk urqum Buliwya suyupi, Kimsa Krus wallapi, Chuqiyapu suyupi, José Ramón Loayza pruwinsyapi, K'ayruma munisipyupi, Tienda Pata kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.565 mitrum aswan hanaq.
Yuraqphaqcha (Perlamayu)
Yuraqphaqcha (kastilla simipi: Chorro blanco) nisqaqa Piruwpi huk phaqcham, Perlamayupi, Kashamarka suyupi, Chuta pruwinsyapi, Qiruqutu distritupi.
Junichiro Koizumi
Qillqaqkuna
Inlish simipi:
Urin Qaranqa pruwinsya
Urin Qaranqa pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Sud Carangas) nisqaqa Buliwyapi, Uru-Uru suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Antamarka (Santiago de Andamarca) llaqtam.
Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan.
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Uralan Qaranqa pruwinsyapiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Oropeza pruwinsya
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Urupisa pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Karu puriy
thumb|right|170px|Chuqichaka-pi [[takiqkuna]]
Enrique Hertzog
Enrique Hertzog Garaizabal sutiyuqqa ( paqarisqa Chuqiyapu llaqtapi, Buliwyapi, wañusqa Buenos Aires llaqtapi, Arhintinapi) Buliwya suyup umalliqninmi karqan ( 1947 watamanta  1949 watakama).
Simi yachay
Simi yachay, wanka simipi Shimi yatray icha shimi yaćhay, Ankash qallupi shimi yachay nisqaqa (kastilla simipi: lingüística) rimaymanta yachaymi. Chay rimaykunata k'uskiykuq runataq simi yachaq, wanka simipi shimi yatraq nisqam.
K'iti rimay
K'iti rimay nisqaqa aswan hatun rimaypa suyunpa rakillanpi aslla wakin hina rimaymi.
Ahinataq qhichwa simim k'iti rimaysapa, qhichwa rimaykuna nisqam:
Qhichwa simi pichqa (5) nisqataqa kay hinam rimanku sapaq k'iti rimaykunapi:
Shota Rustaveli
Shota Rustaveli (kartul simi: შოთა რუსთაველი, kastilla simipi: Shota Rustaveli) sutiyuq runaqa ( 1172 watapi paqarisqa - 1216 watapi wañusqa ), huk  mama llaqtaq qillqaqmi karqan.
Tayta: ; Mama:
Germán Busch pruwinsya
Germán Busch pruwinsya (aymara simipi: Germán Busch jisk'a suyu; kastilla simipi: Germán Busch) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Santa Krus suyupi. Uma llaqtanqa Puerto Suárez llaqtam.
Shota Rustaveli
Warmi: Churinkuna:
Wikipidiya:Allin qillqay
Qhichwa simipi allin qillqay
Kay hinam qillqasunchik:
Germán Busch pruwinsya
Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan.
Iridyu
Iridyu, Ir (musuq latin simipi: Iridium) nisqaqa huk q'illaymi.
Wikipidiya:Allin qillqay
Kastilla simimanta chaskisqa simikuna
Kastilla simimanta chaskisqa simikunataqa qhichwa simip allin qillqayhinam qillqanchik.
Germán Busch pruwinsya
Runakuna
Pruwinsyapiqa kay runa llaqtakunam tiyanku:
Wikipidiya:Allin qillqay
Kastilla simimanta chaskisqa simikuna
c/qu ---> k ce, ci ---> si z ---> s e ---> i o ---> u v ---> w au ---> aw ao ---> aw ai ---> ay aba ---> awa
Germán Busch pruwinsya
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Wikipidiya:Allin qillqay
Kastilla simimanta chaskisqa simikuna
Kay hinatam qillqanchik:
Germán Busch pruwinsya
Simikuna
Germán Busch pruwinsyapiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.
Néstor Guillén Olmos
Néstor Guillén Olmos sutiyuqqa (1890-1966) Buliwya suyup umalliqninmi karqan ( 1946 watamanta 1946 watakama).
Wikipidiya:Allin qillqay
Kastilla simimanta chaskisqa simikuna
Dios --> Dyus
Hap'iq pisqu
Hap'iq pisqu (ordo Falconiformes) nisqaqa chakinpi sillukunawan uywakunata hap'iq, aycha mikhuq pisqukunam, p'unchawpi phawaq.
Wikipidiya:Allin qillqay
Kastilla simimanta chaskisqa simikuna
-ion ---> -yun:
Hap'iq pisqu
Huk iskay Piruwpi kawsaq rikch'aqkuna
Accipitridae Falconidae
Wikipidiya:Allin qillqay
Kastilla simimanta chaskisqa simikuna
-ía, -ío ---> -iya, -iyu
-ia, -io ---> -ya, -yu
br-, dr-, fr-, gr- ---> r-
T'utura (Quchapanpa)
T'utura nisqaqa (kastilla qillqaypi Totora) Buliwya mamallaqtapi, Quchapanpa suyupi, huk llaqtam, wamanip uma llaqtanmi.
Shinzo Abe
Shinzo Abe, (Nihun simipi: 安倍 晋三 Abe Shinzō), sutiyuq runaqa,(*21 ñiqin tarpuy killapi 1954 paqarisqa Nagato llaqtapi - 8.07.2022).
Bactrocera javadica
Bactrocera javadica nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Shinzo Abe
2012 watamanta ñawpaq kuti Nihunpa Uma kamayuqnin karqan.
Bactrocera javadica
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Mahmood, 1999.
Shinzo Abe
Tayta: Shintaro Abe; Mama: Yoko Kishi
Ñawpaq warmi: Akie Abe
Wawakuna:
Qillqaqkuna
Inlish simipi:
Kutu paña
Kutu paña icha Muyu paña (Pygocentrus nattereri) nisqaqa huk rikch'aq pañam, aycha mikhuq challwam, Uralan Awya Yalapi Amarumayu sach'a-sach'a suyup mayunkunapi kawsaq.
Pachiya distritu
Pachiya distritu (kastilla simipi: Distrito de Pachía) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Taqna suyupi, Taqna pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Pachiya llaqtam.
Wiñay kawsay
Distritu kamasqa watapi.
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Yunka runashimi
Chinchay rimaykunapiqa manañam [h] nisqa kunkatachu rimanku, ahinataq manam hatun nispachu, ichataq atun nispam rimanku. Mana urin runasimi hinaqa, mawk'a qhichwap /s/, /š/ kunkataraq sapaqchankum, s, sh qillqaspa, hinallataq /ch/, /ĉ/ kunkatapas, ch, ĉ (ch' Kashamarkapi) qillqaspa. Manam chinchay runashimi hinachu, ichataq urin runasimi hinam, mawk'a qhichwap /k/, /q/ kunkantaraq sapaqchanku.
Chinchay runashimi rimaykunaqa kaymi:
Qucha paña
Qucha paña, kichwapi Kucha paña (Pristobrycon striolatus) nisqaqa huk rikch'aq pañam, aycha mikhuq challwam, Uralan Awya Yalapi Amarumayu sach'a-sach'a suyup mayunkunapi kawsaq.
Mama Uqllu urqu
Mama Uqllu icha Puntiagudo (kastilla simipi: Mama Okllo / Puntiagudo) nisqaqa Antikunapi, huk urqum Buliwya suyupi, Kimsa Krus wallapi (Saywa: Inkisiwi pruwinsya / José Ramón Loayza pruwinsya), Chuqiyapu suyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.281 / 5.400 mitrum aswan hanaq.
Neuralink
rikchacha|Neuralinkqta riqsinapaq rikch'an Neuralink Corporation nisqaqa huk ankucha tik-yachay qa llamk'ay, implantanaq ñuqtu–antañiqiq chawpi-uyakuna (BCIkuna)ta ruwaq. Elon Muskpa kamasqan, qanchis yachaqkunamanta, inhiniyirukunamanta kamaq llamk'anawan, chay imprisap umalliq wasinqa Fremont (California) llaqtapim kachkan. Neuralinkqa 2016 watapi qallarisqa karqan, ñawpaq kutitaq 2017 watapi Marsu killapi tukuy runaq qayllanpi willasqa karqan.
Pukyukuna
<references group="" responsive="1">
Yawyu runasimi
Yawyu runasimi nisqa rimaykunaqa Yawyu pruwinsyapi (Lima suyupi, Piruwpi) qhichwa simi k'iti rimaykunam, ñawra rimaykunam, kastilla simip ancha chikichasqanmi.
Kaymi k'iti rimayninkuna:
Ispa muyu
Ispa muyu, kichwapi ishpa muyu (genus Hibiscus) nisqakunaqa huk tuktuyuq yurakunam, 220 rikch'aqniyuq, Malwa yura rikch'aq aylluman kapuq.
Walakisa kiti
Walakisa kiti (kastilla simipi: Cantón Gualaquiza) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Morona Santiago markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Walakisa llaqtam.
Pulitika Rakiy
Chunka kitillinmi kan (kamasqa):
Jatun Wila Qullu
Jatun Wila Qullu (Qhichwa simi jatun, Aymara simi wila puka, qullu urqu, "jatun puka urqu", kastilla qillqaypi Jatun Wila Kkollu, Jatun Willa Kollu) nisqaqa Antikunapi, Buliwya mama llaqtapi, juk urqum, Uru Uru suyupi, Ch'allapata pruwinsyapi, Killaqa munisipyupi, Soraga kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.214 mitrum aswan hanaq.
Yupana
Yupana (Kastilla simipi: cuenta) kaykunata qhawarinman:
Utuyu kantun
Utuyu kantun (kastilla simipi: Cantón Otuyo) nisqaqa Buliwya suyupi, huk kantunmi P'utuqsi suyupi, Cornelio Saavedra pruwinsyapi, Betanzos munisipyupi. Uma llaqtanqa Utuyu llaqtam.
Kantunpi paqarisqa
thumb|left|120px|Cornelio Saavedra (1759 - 1829), [[Arhintinap umalliqnin]]
Llamaq mayu
thumb|right|220px|[[Llamaq (Bolognesi)|Llamaq llaqta Llamaq mayuwan]] Llamaq mayu (kastilla simipi: Río Llamac) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mayum, Anqash suyupi, Bolognesi pruwinsyapi, Paqllun distritupi, Waywash wallapi. Tinkun Achin mayuwan. Achin mayuqa Patiwillka mayuman rin.
Antañiqiq
thumb|200px|[[Hamp'arapata antañiqiq|Hamp'ara hawa (desktop) nisqa antañiqiq]] thumb|200px|right|[[Apple Macintosh|iMac G5.]] thumb|200px|Apaykunapaq PC [[IBM]] [[Image:Personal computer, exploded 4.svg|thumb|right|200px|PC nisqa antañiqiqpa rakinkuna.
1: Qhawana pampa
3: Chawpi willa llamk'apuykuq antacha (processor)
4: Lliwchisqa antacha ñiqina punku ATA (Integrated Drive Electronics IDE)
5: Kutiykuq yuyaykuq antacha (RAM)
6: Yapasqa last'akuna: siq'ina last'a, ruqyana last'a, llika last'a
8: Ñit'isqa phiruru kuyuchina
9: Sinchi phiruru (hard disk)
10: Yatana llumpa
11: Ukucha antacha ]] Antañiqiq icha Yuparparina icha Huchhachana icha Kumputarura (inlish simipi: computer, kastilla simipi: computadora, ordenador) nisqaqa willakunata (infurmasyun nisqakunata) wakichisqawan (prugramisqawan) yupana llamk'anawan - wakichi (prugrama nisqawan) - llamk'apuyta atiq, pinchikillawan llamk'aq llamk'anam.
Imakunamantam rurasqa
Willa llamk'apuykuq antachakunaqa yaqa pusaykuqmantam, silisyumanta rurasqa, ch'iñicha (pisilla milimitrum hatun), antañiqiq chhillpa (inlish simipi computer chip) nisqam.
Antañiqiq kapchiytaqa willa kapchiy (infurmasyun tiknuluhiya) ninchikmi.
Antañiqiqpa rikuna, imayaymanta rurasqantaqa sinchi kaq (inlish simipi: hardware) ninchik. Lliw wakichisqakunataq - manam imayaymantachu rurasqa - llamp'u kaq (software) nisqam.
Sinchi kaq
John von Neumann-pa 1946-pi nisqankamaqa antañiqiq kay pichqa uma rakiyuqmi:
Urin qhichwa simi
Chinchay rimaykunapiqa manañam [š] nisqa kunkatachu rimanku, ichataq iskaynintin /s/, /š/ kunkapaq [s] nispam, s-llatam qillqaspa. Aswan k'iti rimaykunapi hinaqa, /ĉ/ nisqa kunkatapas manañam rimankuchu, ichataq iskaynintin /ch/, /ĉ/ kunkapaq [č] nispam, ch-llatam qillqaspa.
Urin qhichwa rimaykunaqa kaymi:
Urin qhichwa simipaqqa, tukuy k'iti rimayninkunapaq huk allin qillqaymi kachkanñam, Rodolfo Cerrón Palominop kamarisqanmi: Urin runasimi.
Kėdainiai
Kėdainiai (lituwa simipi Kėdainiai, pulaku simipi Kiejdany) llaqtaqa Lituwa mama llaqtapi huk llaqtam. Kėdainiaipiqa 31 226 runam kawsachkanku (2007).
Wari
Wari (Huari) nisqa runakunaqa ñawpa pachas huk piruwanu runa llaqtas karqan.
Willakuykuna
Willakuykuna: Kay p'anqapiqa yachay wasipaq liwrukunapi willakuykunatam qhawachichkaykichik.
Waka Michiq
(Wanka simipi, Serafín Coronel Molina)
Ayni wakichiykuna: Ayni Gasettito
(inlish simipi, kastilla simipi, qhichwa simipi)
Qusqu qhichwapi willakuykuna
(Clímaco Rodríguez Ch.)
Hanaq Urupampamanta willakuykuna
(Cuentos del alto Urubamba)
San Martín qhichwa simipi kastilla simipipas willakuykuna
(SIL) (1. Busqueda de páginas seleccionadas: sample.pdf / 2.Bajar archivo comprimido: zip)
Anqash qhichwa simikunapi kastilla simipipas willakuykuna (hukkunapas)
(SIL) ! > 1 MB
Quripata munisipyu
Quripata munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Coripata) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Chinchay Yunka pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Quripata llaqtam (2.205 llaqtayuq, 2001 watapi).
Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan.
Kantun - (Uma llaqta):
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Julia Codesido
Julia Manuela Codesido Estenós sutiyuq warmiqa, (* paqarisqa Lima llaqtapi -   wañusqa Lima llaqtapi), 🇵🇪 mama llaqtapi llimphiqpas karqan.
Quripata munisipyu
Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Runakuna
Quripata munisipyupiqa Aphru-buliwiyanu runakunam tiyanku.
Qasem Soleimani
150px|thumb|right|Qasem Soleimani 2004 watapi. Qasem Soleimani sutiyuq runaqa (pharsi simipi:   قاسم سلیمان ), (  paqarisqa Rabor llaqtapi -   wañusqa Bagdad llaqtapi) huk 🇮🇷 mama llaqtayuq awqaq pusaqmi, pulitikupas runam,  islam iñiqmi qarqan.
Eduardo Acevedo Díaz
Eduardo Acevedo Díaz   sutiyuq runaqa (*   paqarisqa Montevideo  llaqtapi -  wañusqa Buenos Aires llaqtapi), huk  mama llaqtayuq qillqaq wan pulitikumi qarqan.
Taytan: Norberto Acevedo Maturana; Maman: Fátima Díaz. Warmi:. Churinkuna:
Kawsay rikch'a
right|250px| BRENDA (qillqa)
Quyllurit'i
Quyllur Rit'i nisqaqa Sinaqara urqupi (Awsanqati urqu ñiqpi), Sinaqarapi (Mawayani ayllu llaqtapi, Uqunqati listritupi, Qispiqanchi pruwinsyapi, Qusqu suyupi, Piruwpi) phistasqan raymim. Awsanqati urqupiqa runakuna sapa watam Quyllurit'i raymipiqa tunakunku. Chaypiqa Apu Awsanqatitam yupaychanku.
Rimana yachay
Rimana yachay nisqaqa (kastilla simipi: morfología, grigu simimanta μορφ-, morph "rikch'akuy" + λογία logía "imamantapas yachay") rimay yachaypi rimap ch'antasqa kayninmanta yachaymi.
Pukachupa tihiras challwa
Pukachupa tihiras challwa icha Tihiras challwa chaylla (Hemiodus microlepis) nisqaqa huk tihiras challwam, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunapi kawsaq, runap mikhusqan.
Max Born
thumb|right|260px|Max Born (1882-1970). right|200px|Max Born. Max Born  sutiyuq runaqa ( paqarisqa Wrocław |llaqtapi -   wañusqa Göttingen llaqtapi) huk 🇩🇪 mama llaqtap pachaykamay yachaqsi qarqan.
20px|Nobel Suñay 1954 llaqtapi Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Pachaykamaypi).
Alma mater: Wrocław Yachay Sunturnin
Chusi-chusi
Chusi-chusi icha Sanu-sanu (Cyathea cuspidata syn. Alsophila cuspidata) nisqaqa huk hatun raki-rakim, rikch'aq aschaqmi, Awya Yalapi wiñaq, sach'a kaq, 15 mitrukama wiñaq, kurkuntaq 10 cm rakhukama.
Bactrocera javanensis
Bactrocera javanensis nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Carlos Quintanilla Quiroga
Carlos Quintanilla Quiroga sutiyuqqa ( paqarisqa Quchapampa llaqtapi, Buliwyapi, wañusqa Quchapampa llaqtapi) Buliwya suyup umalliqninmi karqan ( 1939 watamanta  1940 watakama).
Osmiyu
Osmiyu, Os (musuq latin simipi: Osmium) nisqaqa huk q'illaymi.
Osmiyumantaqa sansa q'aytuta sansa k'anchanakunapim llamk'achinku, ancha q'uñilla puriqchana iñunrayku.
Enrique Peñaranda
Enrique Peñaranda Castillo sutiyuqqa ( paqarisqa Chuqiyapu llaqtapi, Buliwyapi, wañusqa Madrid llaqtapi, Ispañapi) Buliwya suyup umalliqninmi karqan ( 1940 watamanta  1943 watakama).
Adalet Ağaoğlu
thumb|right|250px| Adalet Ağaoğlu (1929-1963) Adalet Sümer sutiyuq runaqa, icha Adalet Ağaoğlu (* paqarisqa Nallıhan llaqtapi -  wañusqa Istanbul llaqtapi), huk 🇹🇷 mama llaqtayuq qillqaq wan willay kamayuq qarqan.
Taytanː Hafiz Mustafa Sumer; Mamanː. Qusan: Halim Ağaoğlu (1954-2020). Churinkunaː.
Alma materː Ankara Yachay Sunturnin.
Llamaq (Bolognesi)
thumb|right|220px|Llamaq llaqta [[Llamaq mayuwan]] Llamaq (kastilla qillqaypi: Llamac) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Anqash suyupi, Bolognesi pruwinsyapi, Paqllun distritupi, Waywash wallapi.
Badajoz
thumb|right|280px|Alta Plasa thumb|right|280px|Badajoz Alcabaza Badajoz (arabya simipi: بطليوس, Batalyaws) nisqaqa Ispañapi (Ikstrimadura suyupi) huk hatun llaqtam.
Jaruma (Jaruma pruwinsyapi)
Jaruma icha Manuel Isidoro Belzu nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Jaruma pruwinsyapi, Sika Sika munisipyupi, Manuel Isidoro Belzu kantunpa uma llaqtanmi.
Bactrocera jiannanus
Bactrocera jiannanus nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Chao & Lin, 1996.
Pachakunas distritu
Pachakunas distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Pachaconas) Piruw mama llaqtapi huk distritum Antapampa pruwinsyapi, Apurimaq suyupi. Uma llaqtanqa Pachakunas llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Intichawwan qallarisqa chhasku wata
Kayqa intichawwan qallarisqa chhasku watapaq kalindaryum, ahinataq 2006 icha 2017.
(Chhasku wataqa 365 p'unchawniyuqmi — manam wakllanwatachu.)
Huk intichawwan qallarisqa chhasku watakuna
<tr style="background-color:#efefef;"> Waranqawata Pachakwata <th align="center" colspan="11">Wata <td style="background-color:#efefef;">2 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">19 ñiqin pachakwata: <td width="3%">1809 <td width="3%">1815 <td width="3%">1826 <td width="3%">1837 <td width="3%">1843 <td width="3%">1854 <td width="3%">1865 <td width="3%">1871 <td width="3%">1882 <td width="3%">1893 <td width="3%">1899 <td style="background-color:#efefef;">2 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">20 ñiqin pachakwata: <td width="3%">1905 <td width="3%">1911 <td width="3%">1922 <td width="3%">1933 <td width="3%">1939 <td width="3%">1950 <td width="3%">1961 <td width="3%">1967 <td width="3%">1978 <td width="3%">1989 <td width="3%">1995 <td style="background-color:#efefef;">3 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">21 ñiqin pachakwata: <td width="3%">2006 <td width="3%">2017 <td width="3%">2023 <td width="3%">2034 <td width="3%">2045 <td width="3%">2051 <td width="3%">2062 <td width="3%">2073 <td width="3%">2079 <td width="3%">2090 <td style="background-color:#efefef;">3 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">22 ñiqin pachakwata: <td width="3%">2102 <td width="3%">2113 <td width="3%">2119 <td width="3%">2130 <td width="3%">2141 <td width="3%">2147 <td width="3%">2158 <td width="3%">2169 <td width="3%">2175 <td width="3%">2186 <td width="3%">2197
Rimana yapaq
Rimana yapaq nisqaqa (morphima, grigu simimanta μόρφημα "rikchachiq", chaymanta kastilla simipi morfema) nisqaqa rimap hukchakuq rakinmi.
Qhichwa simipi huk k'askachakuq rimaykunapipas chay rimana yapaqkunataqa k'askaq ninchikmi.
Antikuna atuq
Antikuna atuq icha Piruwanu atuq (Lycalopex culpaeus = Pseudalopex culpaeus = Dusicyon culpaeus) nisqaqa huk aycha uquq ñuñuq uywam, Abya Yalapi kawsaq.
Antikunapi kawsaq atuqmi.
Antapampa distritu (Wankawillka)
Antapampa distritu (kastilla simipi: Distrito de Andabamba) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Aqupampa pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Antapampa llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
Suytukancha listritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Antapampa distritu (Wankawillka)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Suytukancha listritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Antapampa distritu (Wankawillka)
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Suytukancha listritu
Simikuna
Pukyu:
Li Xiannian
Li Xiannian, (Chinu simipi:  李先念, chino tradicional: 李先念, pinyin: Lǐ Xiānniàn, Wade-Giles: Li Hsien-nien) sutiyuq runaqa, 23 ñiqin inti raymi killapi 1909 paqarisqa Hong'an llaqtapi - 21 ñiqin inti raymi killapi 1992 wañusqa Pikkin llaqtapi) Chunwa mama llaqtapi pulitiku qarqan.
Pest suyu
thumb|right|290px|[[Unriya mama llaqtap suyunkuna]] Pest suyu nisqaqa Unriya mama llaqtap huk suyum (megyék). Uma llaqtanqa Budapest llaqtam.
Li Xiannian
Ñawpaq warmi: Lin Mei.
Churinkuna:
Qillqaqkuna
Kastilla simipi:
Inlish simipi:
Antapampa distritu (Wankawillka)
Simikuna
Pukyu:
K'uychichawwan qallarisqa chhasku wata
Kayqa k'uychichawwan qallarisqa chhasku watapaq kalindaryum, ahinataq 2005 icha 2011.
(Chhasku wataqa 365 p'unchawniyuqmi — manam wakllanwatachu.)
Huk k'uychichawwan qallarisqa chhasku watakuna
<tr style="background-color:#efefef;"> Waranqawata Pachakwata <th align="center" colspan="11">Wata <td style="background-color:#efefef;">2 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">19 ñiqin pachakwata: <td width="3%">1803 <td width="3%">1814 <td width="3%">1825 <td width="3%">1831 <td width="3%">1842 <td width="3%">1853 <td width="3%">1859 <td width="3%">1870 <td width="3%">1881 <td width="3%">1887 <td width="3%">1898 <td style="background-color:#efefef;">2 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">20 ñiqin pachakwata: <td width="3%">1910 <td width="3%">1921 <td width="3%">1927 <td width="3%">1938 <td width="3%">1949 <td width="3%">1955 <td width="3%">1966 <td width="3%">1977 <td width="3%">1983 <td width="3%">1994 <td style="background-color:#efefef;">3 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">21 ñiqin pachakwata: <td width="3%">2005 <td width="3%">2011 <td width="3%">2022 <td width="3%">2033 <td width="3%">2039 <td width="3%">2050 <td width="3%">2061 <td width="3%">2067 <td width="3%">2078 <td width="3%">2089 <td width="3%">2095 <td style="background-color:#efefef;">3 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">22 ñiqin pachakwata: <td width="3%">2101 <td width="3%">2107 <td width="3%">2118 <td width="3%">2129 <td width="3%">2135 <td width="3%">2146 <td width="3%">2157 <td width="3%">2163 <td width="3%">2174 <td width="3%">2185 <td width="3%">2191
Simi qullqa
thumb|250px|Shimi pilwa (latin) Simi qullqa, Simi taqi, Simiyuq p'anqa icha Simi pirwa, Wanka simipi Shimi pilwa (kastilla simipi: diccionario) nisqaqa simikunata (rimakunata) qhawanapaq liwrum.
Huklla rimaypi kaptin, rimakunata maskaspa qhawaspa chaylla rimaypi sut'ichakukunatam qhawanchik.
Iskay icha aswan rimaypi kaptin, huk rimaypi rimakunata maskaspa qhawaspa wakin rimaypi sut'intam ñawirinchik.
Asnaq qucha (Urin Lipis)
Asnaq qucha (kastilla simipi: Laguna Hedionda) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, huk qucham.
Parun urqu
Parun (kastilla simipi: Paron) nisqaqa Piruw suyupi, Yuraq Hankapi, huk rit'i urqum, Anqash suyupi, Waylas pruwinsyapi, Santa Krus distritupi, Yunkay pruwinsyapipas, Yanama distritupi, Parun qucha ñiqpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.600 mitrum aswan hanaq.
Puna munisipyu
Puna munisipyu icha Talawira munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Puna / Villa Talavera) nisqaqa huk ñiqin munisipyu José María Linares pruwinsyapi, P'utuqsi suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Puna llaqtam.
Pulitika rakiy
Isqun kantunmi kan (2001 watapi: 12 kantun):
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
San Cristóbal de Raján distritu
San Cristóbal de Raján distritu (kastilla simipi: Distrito de San Cristóbal de Raján) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, Uqrus pruwinsyapi. Uma llaqtanqa San Cristóbal de Raján llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Abu Mahdi al-Muhandis
260px|thumb|right|Abu Mahdi al-Muhandis, (1954 - 2020). Jamal Jafaar Mohammed Ali Ebrahimi sutiyuq runaqa, icha Abu Mahdi al-Muhandis (arabya simipi:   جمال جعفر محمد علي آل إبراهيم),    ( paqarisqa Abu Al-Khaseeb distritupi -  wañusqa Bagdad llaqtapi) huk  🇮🇶 mama llaqtayuq awqaq pusaqmi, pulitikupas runam,  chii islam iñiqmi qarqan. Churinkunaː (3)
Quyllurchawwan qallarisqa wakllanwata
Kayqa quyllurchawwan qallarisqa wakllanwatapaq kalindaryum, ahinataq 1992 icha 2020.
Kunturiri (Loayza)
Kunturiri (kastilla qillqaypi: Condoriri) nisqaqa Antikunapi, huk urqum Buliwya suyupi, Kimsa Krus wallapi, Chuqiyapu suyupi, Loayza pruwinsyapi, Malla munisipyupi.
Quyllurchawwan qallarisqa wakllanwata
(Wakllanwataqa 366 p'unchawniyuqmi.)
Chinkasqa Churi
thumb|„Chinkasqa churip kutimusqan“ ([[Rembrandt van Rijn|Rembrandt-pa llimphisqan).]] thumb|right|200px|Chinkasqa churi ([[Hieronymus Bosch-pa llimphisqan).]] Chinkasqa Churi nisqamantaqa Jesusmi Lukaspa qillqasqanpi, chunka pichqayuq uma rakipi, 11-manta 32-kama kaq wirsupi rikch'anachinapi willan pharisiyukuna niptin: "Kay runaqa huchasapakunawanmi mikhuspa kawsakun", nispa.
Kaytam nin: Huk runap iskay churinmi karqan. Sullka churinqa taytanmanta tupaqninta mañakuspa tupaqninwan karu llaqtaman ripurqan. Tukuy tupaqninta mana allinta kawsaspa chinkachirqan. Wakchayasqa kaspa huk chakra runapaq khuchikunata michispa yarqaspa nikurqan: Taytayman kutimusaq, manaña churinchu kaspay. Wasinman chayamuchkaspa taytanqa karumantaña rikurqan. Churinqa "manañam churiykichu kachkani" niptinpas taytanqa churintata marq'aspa much'aspa chaskirqan, chitata sipispa sirwiqkunawan phistarqan. Kuraq churintaq chayta rikuspa phiñakuspa taytanta "imaraykum chay?" nispa tapurqan. Taytantaq kutichirqan: "Churíy, qamqa ñuqawanpunim kachkanki, tukuy kapuqniykunapas qampataqmi; ichaqa kay wawqiyki wañusqa kachkaspa kawsariramusqanraykum, chinkasqa kachkaspa tarimusqa kasqanraykupiwanmi, q'uchukuspa kusikuna karqan."
Chunka qanchisniyuq kaq pachakwatapis Juan de Espinosa Medrano Chinkasqa Churimantamanta aranwaytas qillqarqan.
Kuwala
Kuwala icha, mana chiqaptaqa, kuwala hukumari (Phascolarctos cinereus), huk sach'aku raphi icha yura mikhuq, marsupiyal (wayaqa uywa) qa, Awstraliya mama llaqtayuq. Phascolarctidae ayllumanta sapallan kunankamapis qhawachikninq, astawan qaylla kawsaq ayllunkunaqa wum-masukunam. Kuwalaqa tarikun hatun suyup inti lluqsimuy lawpi, urayninpipas quchapatanpi, Queensland, Musuq Urin Gales, Victoria, Urin Awstraliya suyukunapi. Chaytaqa mana sasachakuspallam riqsinchik, mana chupayuq cuerponwan hinaspa hatun umanwan, muyu, sumaq rinriyuq hinaspa hatun kuchara hina siminwan. 60-85 cm kurku sayayniyuqmi hinaspa 4-15 cm llasayuq. Millwapa llimp’inqa qullqi uqimanta chukulata q’illukamam. Chincha lawpi tiyahkunamanta Kuwalakunaqa astawan uchuylla, astawan llampu llimpiyuqmi kanku, astawan qulla lawpi kaqkunamantaqa. Kay runa kanqukuqkunaqa ichapis sapaq ura-rikch'aq kuna, ichaqa kayqa ch'aqwasqam.
Tomás Barrón pruwinsya
Tomás Barrón pruwinsya (aymara simipi: Tomás Barrón jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Tomas Barrón) nisqaqa Buliwyapi, Uru Uru suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Kalistu llaqtam.
Pulitika Rakiy
Huk munisipyunmi kan: Kalistu munisipyu icha Eucaliptus munisipyu. Huk kantunmi kan: Kalistu kantun.
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Tomas Barrón pruwinsyapiqa (Kalistu munisipyupi) kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
José Eugenio Ellauri
José Eugenio Ellauri sutiyuq runaqa (* paqarisqa Montevideo llaqtapi -  wañusqa   Montevideo llaqtapi) huk  mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitikupas runam qarqan.
Wila Qullu (Ch'allapata)
Wila Qullu (Aymara simi wila puka, qullu urqu, "jatun puka urqu", kastilla qillqaypi Wila Kkollu, Wila Kollu) nisqaqa Antikunapi, Buliwya mama llaqtapi, juk urqum, Uru Uru suyupi, Ch'allapata pruwinsyapi, Ch'allapata munisipyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.144 mitrum aswan hanaq.
José Eugenio Ellauri
1973 watamanta pacha umalliq kachkaptin 1875 watakama. Hawa ministru (1868).
Taytan: José Longinos Ellauri Fernández; Maman: Francisca Obes y Álvarez. Ñawpa warmi:. Churinkuna: (?).
Yachaywasi:
Hark'ay
Hark'ay nisqaqa ima ruraypas, imappas icha pipapas ama imananpas, rurayninta ama tukuchinanpaq. Kaypi qhaway:
Willarina
thumb|right|250px Willarina icha Kuwintu nisqaqa huk rimasqallam simi kapchiypa rikch'aqnin. Willaqqa hayk'appas pay kaspa, ñawpa pachapim willaykun, qhichwa simipitaq hayk'ap hinapas kasqa pacha nisqapim.
Qhichwa simi kapchiypiqa achka ñawpa pachamanta willakuq kwintukunatam riqsinchik. Kay pachaqa wamaqyachkaptinmi, sumaq willakuykunata qunqachkaptinmi, sinchi-sinchita qillqananmi tiyan.
Kay samiqniyuqmi qhichwa simipi willakuykuna:
Illapachawwan qallarisqa wakllanwata
Kayqa illapachawwan qallarisqa wakllanwatapaq kalindaryum, ahinataq 2004 icha 2032.
Qupa distritu (Anqash)
Qupa distritu (kastilla simipi Distrito de San Pedro de Copa) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Anqash suyupi, Uqrus pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Qupa llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Mach'aqway (warani)
thumb|right|250px|[[Warani: Mach'aqway]] Mach'aqway (20px  Cancer, Καρκίνος "apanqura", Cnc ♋) nisqaqa huk waranim.