cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Atawallpa
1527 watamanta 1532 watakama Kashamarka llaqtapi Chinchaysuyuta kamachirqan. 1532 watapi Waskar wawqintas wañuchichirqan. Aswan hatun awqaq pusaqninkunaqa Rumiñawi, Kiskis, Challkuchimaq sutiyuqsi karqan. Kikin watapi Ispañamanta awqakunaqa Kashamarkaman chayamuspas, payta hap'irqan. Atawallpa achka qullqitas apachimuptinpas, chay awqakunaqa paytas sipirqan. Anchata chaskiskir, karu marka runakuna wañuchiranlla
Ñawpaqnin inka qhapaq: Waskar
Qhipaqnin inka qhapaq: Tupaq Wallpa
Islay distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
1074
1074 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Sayri Tupaq
Sayri Tupaq Inkakunap chunka suqtayuq ñiqin qhapaqninsi, Willkapampap iskay ñiqintaq qhapaqnin karqan.
1544 watamanta 1561 watakamas qhapaq karqan.
Ñawpaqnin inka qhapaq: Manqu Qhapaq iskay ñiqin
Qhipaqnin inka qhapaq: Titu Kusi Yupanki
21 ñiqin hatun puquy killapi
21 ñiqin hatun puquy killapi p'unchawqa (21.02., 21-II, 21ñ phiwrirupi) Griguryanu kalindaryupi ñawpaq kaq (52ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 313 p'unchaw (wakllanwatapi 314 p'unchaw) kanayuq.
Sapaliri
Sapaliri (Zapaleri) nisqaqa Lipis wallapi, Antikunapi, huk ariqmi, Arhintinapi, Jujuy wamanipi, Buliwya suyupipi, P'utuqsi suyupi (Urin Lipis pruwinsya, San Pawlu Lipis munisipyu, Hatun Qitina kantun), Eduardo Abaroa anti fauna mama llaqta risirwapi, Chili mama llaqtapipas, Antofagasta suyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.619 m / 5.653 mitrum aswan hanaq.
285 kñ
285 Kristup ñawpan wataqa (285 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Alalay kantun
Alalay kantun nisqaqa (kastilla simipi: Cantón Alalay) Buliwya suyupi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Misk'i pruwinsyapi, Alalay munisipyupi. Uma llaqtanqa Alalay llaqtam (638 llaqtayuq, 2001 watapi).
Qallayuq distritu
Qallayuq distritu (kastilla simipi: Distrito de Callayuc) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Cutervo pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Qallayuq llaqtam (525 runa, 2007 watapi).
Kukuli Qullqamar
Kukuli Qullqamar (Patagioenas oenops) nisqaqa huk urpim, Qullqamarpi qaylla kawsaq.
Francisco de Quevedo
Francisco Gómez de Quevedo y Santibáñez Villegas, Francisco de Quevedo sutiyuq runaqa (* 17 ñiqin tarpuy killapi 1580 paqarisqa Madrid llaqtapi - † 8 ñiqin tarpuy killapi 1645 Ciudad Real wañusqa llaqtapi), Ispaña mama llaqtamanta pulitiku wan qillqaqmi yachaqpas karqan.
Tayta:  Francisco Gómez de Quevedo, Mama: María de Santibáñez. Warmikuna:
Qillqasqankuna
thumb|180px|right|Quevedo Munumintu [[Madrid (A. Querol, 1902).]]
30 watakuna kñ
30 Kristup ñawpan watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 39 kñ watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 30 kñ watapi puchukarqan.
4 ñiqin Kristup ñawpan chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 40 kñ watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 31 kñ watapi puchukarqan.
Vaupés suyu
Pulitika rakiy
Vaupés suyu: 6 munisipyukuna:
Runanaq Ruray
rikchacha|upright|[[Yonhy Lescano, AP nisqap pusaqnin.]] rikchacha|lluqi|80px|AP nisqap unanchan. Runanaq Ruray (Acción Popular, AP) nisqaqa huk piruwanu partidum, Fernando Belaúnde Terrypa kamarisqan p'unchawpi.
Kunan umalliqninqa Mesías Guevaram kachkan, rantinqa Bertha Arroyo de Alvam, partidup pusaqnintaq Yonhy Lescanom.
Chinchay
Chinchay, Yantana icha Atalla puma (Leopardus pardalis) nisqaqa huk aycha mikhuq, aycha uquq ñuñuq uywam, Awya Yalapi kawsaq.
286 kñ
286 Kristup ñawpan wataqa (286 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Pukarahu
Pukarahu, Kharwallun icha Santa Krus (kastilla qillqaypi Pucaraju, Caruayun, Santa Cruz, Pico de Waylas ) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk rit'i urqum, Yuraq Wallapi, Anqash suyupi, Waylas pruwinsyapi, Santa Krus distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.259 mitrum aswan hanaq.
Kanmi kimsa pikchu:
Tupaq Wallpa
Tupaq Wallpa Inkakunap chunka tawayuq ñiqin qhapaqninsi, Hanan Qusqup isqun ñiqintaq qhapaqnin karqan.
22 ñiqin hatun puquy killapi
22 ñiqin hatun puquy killapi p'unchawqa (22.02., 22-II, 22ñ phiwrirupi) Griguryanu kalindaryupi ñawpaq kaq (53ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 312 p'unchaw (wakllanwatapi 313 p'unchaw) kanayuq.
Tupaq Wallpa
1533 watallapi qhapaq inkas kaspa, kikin llaqtapis wañurqan.
Ñawpaqnin inka qhapaq: Wayna Qhapaq
Qhipaqnin inka qhapaq: Manqu Qhapaq iskay ñiqin
Piyanupa tiksiqallaykuna
Piyanupa tiksiqallaykunata wananchik, qallarinanmanta wari yupakunata pachachinapaq. Kamaran italiaki yupakamaq, Giuseppe Peano nisqa. Pisqantin kanku.
Turu pukllay
thumb|right|240px|Paseíllo, turu pukllaypa qallariyninpi. right|thumb|240px|Pukllaypi turu. Turu pukllay nisqapiqa huk torero icha matador (wañuchiq) nisqa runam huk turuwan maqanakunmi, turup wañuyninkama. Kay hinam Ispañapi hatun pukllaykuna.
Antikunapitaq huk ayllu llaqtakunapi Yawar phista nisqapi kunturta turuwan maqanachinku. Chay yawar phistataq yaqa qunqasqañam.
Titu Kusi Yupanki
Titu Kusi Yupanki Inkakunap chunka qanchisniyuq ñiqin qhapaqninsi, Willkapampap kimsa ñiqintaq qhapaqnin karqan.
1561 watamanta 1570 watakamas qhapaq karqan.
Ñawpaqnin inka qhapaq: Sayri Tupaq
Qhipaqnin inka qhapaq: Tupaq Amaru
Tony Abbott
Anthony John Abbott  sutiyuq runaqa, icha Tony Abbott (*  paqarisqa London llaqtapi - ), huk 🇦🇺 mama llaqtayuq  pulitiku qarqan.
2013 watamanta 2015 ñawpaq kuti Awstralyapa Uma kamayuqnin qarqan.
Taytan: Richard Henry «Dick» Abbott; Maman: Fay Peters. Ñawpaq warmi: Margie Abbott. Churinkuna: 3.
Yachaywasi:
1075
1075 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Arhintina
{{MamaLlaqta Arhintina Ripuwlika Umalliq ranti Cristina Fernández de Kirchner • Rimarisqa 25 ñiqin aymuray killapi 1810 9 ñiqin anta situwa killapi 1816 }} thumb|right|290px|Saywitu (Arhintina) thumb|right|290px|[[Cristina Fernández de Kirchner, umalliq]] thumb|right|290px|[[Salta wamani]] Arhintina icha Qullqillaqta nisqaqa Uralan Awya Yalapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Buenos Aires llaqtam. Arhintina suyupiqa 39.921.833 tiyaqmi kawsachkanku. Hallka k'iti k'ancharn kay 2.766.890 km². Hukllachasqa Qullqimayu Wamanikuna icha Qullqisuyu
Tiyaqkuna
Arhintina: 86.4% iwrupa panakayuq, 8% misti, 1.6% indihina runa, 750.000 wamaq runa (Buliwyamanta, Piruwmanta, Parawayimanta, Hapunmanta, Kuriyamanta)
Suyukuna
thumb|right|290px|[[Arhintina suyupi pruwinsyakuna]]
Kanmi 23 wamani astawan huk Autónoma Llaqta:
Qhapaqa
Qhapaqa (Aymara, kastilla qillqaypi (Capaja) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Uru Uru suyupi, huk urqum, Sajama pruwinsyapi, Turqu munisipyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.056 mitrum aswan hanaq.
287 kñ
287 Kristup ñawpan wataqa (287 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
40 watakuna kñ
5 ñiqin Kristup ñawpan chunkawata nisqataq ñawpaq ñiqin p'unchawpi 50 kñ watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 41 kñ watapi puchukarqan.
Llalli distritu
Llalli distritu (kastilla simipi: Distrito de Llalli) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, Melgar pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Llalli llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
1076
1076 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Llalli distritu
Simikuna
Pukyu:
23 ñiqin hatun puquy killapi
23 ñiqin hatun puquy killapi p'unchawqa (23.02., 23-II, 23ñ phiwrirupi) Griguryanu kalindaryupi ñawpaq kaq (54ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 311 p'unchaw (wakllanwatapi 312 p'unchaw) kanayuq.
Tullparahu
Tullparahu, Tullpa rahu, Tullpa Rahu, Tullparaju (mawk'a sutin) icha Wantuy (kastilla simipi: Huandoy) nisqaqa Piruwpi, Yuraq Wallapi, Waskaran mamallaqta parkipi, huk urqum, Anqash suyupi, Yunkay pruwinsyapi, Yunkay distritupi (Urin Tullparahu) Waylas pruwinsyapipas, Qaras distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.395 mitrum aswan hanaq.
Yawar mayu
Antikunapi runakuna willakun, chay yawar mayu runap yawarninta apakun, ima hinachus indihinakuna wiraquchakunap, asindadukunap atiyninmanta muchuspa wañurqan.
José María Arguedaspa uyarispa qillqasqan Tampupampinu maqt'a nisqa harawipas chay yawar mayumantam willakun.
288 kñ
288 Kristup ñawpan wataqa (288 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
San Pidru distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Esmeralda munisipyu
Esmeralda munisipyu nisqaqa (aymara simipi: Esmeralda jisk'a t'aqa suyu; kastilla simipi: Municipio de Esmeralda) Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Litoral pruwinsyapi, Uru Uru suyupi. Uma llaqtanqa Esmeralda llaqtam.
Adolfo Bioy Casares
Adolfo Bioy Casares sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Buenos Aires llaqtapi -   wañusqa Buenos Aires llaqtapi), Arhintina mama llaqtamanta willay kamayuq wan qillqaqmi yachaqpas karqan.
Esmeralda munisipyu
Kantunkuna
Tawa kantunmi kan:
Adolfo Bioy Casares
Miguel de Cervantes Suñay|20px 1990 watapis simi kapchiypi Miguel de Cervantes Suñaytam chaskirqan.
50 watakuna kñ
50 Kristup ñawpan watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 59 kñ watapi qallarispa 50 kñ watapi puchukarqan.
Adolfo Bioy Casares
Yaya: Adolfo Bioy Domecq; Mama: Marta Ignacia Casares Lynch.
Esmeralda munisipyu
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
50 watakuna kñ
6 ñiqin Kristup ñawpan chunkawata nisqataq 60 kñ watapi qallarispa 51 kñ watapi puchukarqan.
Adolfo Bioy Casares
Warmi: Silvina Ocampo.
Esmeralda munisipyu
Simikuna
Esmeralda munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Amarumayu sach'a-sach'a suyup Kichwa runan
thumb|right|200px|Achala (Ikwadur) thumb|right|200px|(Ikwadur) Amarumayu sach'a-sach'a suyup Kichwa runankuna (Kichwa de la Amazonía) nisqakunaqa huk Ikwadurpi (Napu markapi, Orellana markapi, Pastasa markapi, Sukumpiyu markapi) Piruwpipas tiyaq Kichwa runa llaqtam, kichwa simita rimaq.
Adolfo Bioy Casares
Suñaykuna
1990 - Miguel de Cervantes Suñay.
Huwan XII
thumb|right|280px| Huwan XII (Tayta Papa 955-964) Huwan XII, Huwan XII chunka iskay ñiqin (latin simipi:  Ioannes PP. XII, Italya simipi: Giovanni XII) Ottaviano sutiyuq runaqa (* 939 watapi paqarisqa Roma llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.
manta kama Tayta Papam.
Amarumayu sach'a-sach'a suyup Kichwa runan
Napurunakuna
Napurunakunaqa (Kichwas del Napo / Napo-Kichwa) Ikwadurpi, Kulumbyapi, Piruwpipas kawsanku.
Ikwadurpi Napurunakuna
Pukyu:
Piruwpi Napurunakuna
Pukyu:
Munay
Munay nisqaqa runap ima ruranatapas kamarispa qallarispa aypaynin.
Amarumayu sach'a-sach'a suyup Kichwa runan
Pastasa runakuna
Pastasa runakunaqa (Kichwas de(l) Pastaza / Canelo-Kichwa) Ikwadurpi, Piruwpipas kawsanku.
Munay
Huk runata khuyay nispatapas munay ninchikmi.
Ilu pruwinsya
Ilu pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Ilo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Muqiwa suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Ilu llaqtam.
Tampupampinu maqt'a
Chay harawipiqa huk p'asñas yananta maskaspa manas tarinchu, yawar mayu maqt'ata apakuptinsi.
Andy Lau
thumb|right|260px| Andy Lau Andy Lau Tak-Wah sutiyuq runaqa, icha Andy Lau (chinu simi: 劉德華; pinyin, Liú Déhuá)(* paqarisqa Hong Kong llaqtapi - ) huk 🇨🇳 mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan.
Ilu pruwinsya
Wiñay kawsay
Kamasqa, Juan Velasco Alvarado Umalliq.
Andy Lau
Taytan: Lau Lai; Maman:. Warmi: Carol Chu (2008 watamanta).
K'uchumuyla munisipyu
290px|thumb|right|Punata pruwinsya K'uchumuyla munisipyu icha Villa Gualberto Villarroel munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Cuchumuela / Municipio de Villa Gualberto Villarroel) nisqaqa pichqa ñiqin munisipyu Punata pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Qhipa runayupayman jina tiyapun 1.708 runakunan. Uma llaqtanqa K'uchumuyla llaqtam.
Ilu pruwinsya
Pulitika rakiy
Ilu pruwinsyapiqa kimsa distritum.
Andy Lau
Yachaywasi:.
K'uchumuyla munisipyu
Kantunkuna
Huk kantunmi kan: K'uchumuela kantun.
Ilu pruwinsya
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu:
Andy Lau
Alma mater:
Amarumayu sach'a-sach'a suyup Kichwa runan
Piruwpi Qhichwa Pastasa-Tigre
Pukyu:
K'uchumuyla munisipyu
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
K'uchumuyla munisipyupiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Jisk'airumuqu
Jisk'airumuqu nisqaqa (aymara simi: jisk'a: uchuy, iru: ichhu, kichka, muqu: muqu) Piruw mama llaqtapi huk mawk'a llaqtam, Punu suyupi, Punu pruwinsyapi, Aqura distritupi, Jach'ak'achi llaqta Ilawi mayupas ñiqpi (Punu: 54 km).
Wasqar q'inti
Wasqar q'inti icha Burru q'inti (Patagona gigas) nisqaqa huk Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Wakarpay quchap patanpi kawsaq q'intim.
Muyuriq pacha
Muyuriq pacha icha Awariy pacha nisqaqa (kastilla simipi: medio ambiente) runap icha huk kawsaqpa - yurap icha uywap - muyuriqnin ima kaqninkunapas, kawsaqkunapas mana kawsaqpas, ichataq wakin runakunapas.
Runap qhali kawsananpaqqa ch'uya muyuriq pachatam muchun, mana waqllisqa sallqa pacham, allin kawsaysapa runakunapas. Waqllisqa muyuriq pachapi kawsaqkuna wañunqam, achka yura, uywa rikch'aqkunam.
Runaqa mana allin rurayninkunawan muyuriq pachata miyuchaspa waqllinmi, ahinataq miyu q'upawan, kuru qullunawan, nisyu wanuchanakunawan, miyuta saqiykuq apaykachanakunawan - antawawan, antankawan - phawrikakunawanpas.
Chayraykum muyuriqninchik pachata amachananchikmi anchata tiyan.
1077
1077 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Lolita Torres
Beatriz Mariana Torres Iriarte sutiyuq warmiqa, icha Lolita Torres    (*  paqarisqa   Avellaneda llaqtapi  -  wañusqa Buenos Aires llaqtapi),  huk 🇦🇷 mama llaqtayuq aranway pukllaqsi wan takiqsi,  kastilla simillapim qillqarqan.
Qullwas distritu
Qullwas distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Cullhuas) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Wankayu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Qullwas llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Keanu Reeves
thumb|right|260px|Keanu Reeves (Berlin Film Festival 2009) Keanu Charles Reeves sutiyuq runaqa ( paqarisqa Beyrut llaqtapi) huk 🇨🇦 mama llaqtayuq aranway pukllaqmi.
Taytan: Samuel Nowlin Reeves, Jr.; Maman: Patricia Taylor. Warmikuna: Alexandra Grant / Jennifer Syme (1998-2000). Churinkuna:.
Luritu pruwinsya
thumb|right|200px|[[Urarina paqu yachaq, 1988 watapi]] Luritu pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Loreto) nisqaqa Luritu suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Nawta llaqtam.
Ayapampa kantun
Ayapampa kantun (kastilla simipi: Cantón Ayapampa) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi Quchapampa suyupi, Misk'i pruwinsyapi, Alalay munisipyupi. Uma llaqtanqa Ayapampa llaqtam (277 llaqtayuq, 2001 watapi).
Platon
200px|thumb|right|Platon. Platon (grigu simipi: Πλάτων) (427 icha 428 Kristup ñawpan watapis paqarisqa Athina llaqtapi; 347 Kristup ñawpan watapis wañusqa Athina llaqtapi) huk grigu yachay wayllukuqsi runa karqan, Sokratispa yachakuqninsi, Aristotelispataq yachachiqninsi.
Luritu pruwinsya
Wiñay kawsay
Kamasqa 1942 watapi, Manuel Prado Umalliqmi.
Platon
Platonqa Athinapi akadimiyap kamaqninsi karqan. Runap nunan manam wañunchu nispa nirqan. Politiya (Πολιτεια), "Mama llaqta" nisqa qillqasqanpis mama llaqtapi runakunap kuska kawsayninmanta yuyaychakurqan. Huklla, allinlla nisqamantas qillqarqan.
Luritu pruwinsya
Pulitika rakiy
Pichqa distritunmi kan.
Runakuna
Luritu pruwinsyapiqa Urarina runakuna tiyanku.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu:
24 ñiqin hatun puquy killapi
24 ñiqin hatun puquy killapi p'unchawqa (24.02., 24-II, 24ñ phiwrirupi) Griguryanu kalindaryupi ñawpaq kaq (55ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 310 p'unchaw (wakllanwatapi 311 p'unchaw) kanayuq.
Ruqyay
Ruqyay, Chanra (taki), Uyarikuq (ima ruqyakunapis) icha T'uqyay (phatay) nisqaqa ima uyarinallapaqpas, rimasqapas, takisqapas, waqachisqapas, kunkallapas, rinrinchikkunawan ima musyanapaqpas.
Ruqyayqa wayra pachapi, imayaykunapi pillunyakunam, maywiq iñukukunawan iñuwakunam.
Wayra pachapi ruqyaypa utqayninqa kimsa pachak mitru sikundumanmi (300 m/s).
Takipi, waqachinawan rurasqa, sapaq hayñiq kayniyuq, sapaq maywiy kutinchiqniyuq kaq ruqyayqa suynay nisqam.
1078
1078 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Mejía distritu
Mejía distritu (kastilla simipi: Distrito de Mejía) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Islay pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Mejía llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
YouTube
rikchacha|YouTubepi riqsinapaq rikcha (2017 - kunankama) YouTube nisqaqa tiksi muyuntinpi intirnitpi kuyuq rikch'akuna (Wiryukuna) rak'inakuymi, qutukawsay chawpin nisqapipas umalliq wasiyuqmi San Bruno llaqtapi, California suyupi. 14 ñiqin pawqar waray killapi 2005 watapi Steve Chen, Chad Hurley, Jawed Karim sutiyuq runakunap qallarichisqan. Google kaqpa kaqninmi, iskay kaq astawan watukusqa webk'itim, Google Mask'aymanta qhipaman. YouTube nisqapiqa sapa killa 2.5 hunu hunumantapis astawan llamk'aqkunam huñusqa sapa p'unchay huk hunu pachamanta astawan kuyuq rikch'akunata qhawanku. 2019 mayu killapi, kuyuq rikch'akunatan sapa minutu 500 hura aswannin kuntiniduta churasharqanku.
YouTube nisqaqa Hukllachasqa Amirika Mamallaqtamanta webk'itim, kuyuq rikch'akunata rak'inapaq. Chayqa imaymana clips kuyuq wankikunamanta, TV rikuchiykunamanta, kuyuq rikch'a takikunamanta ima rikuchin, chaymanta amateur contenido vlogging hinallataq YouTube Pukllayhina. Kay patapatapaq contenido ruwaq runakuna tukuypaq YouTubeyaqkunahina riqsisqa kanku YouTube huk internetpi pukllaq HTML5 kaqpi llamk'achin, mayqinchus W3C riqsichisqanmanta pisi pachamanta riqsichisqa karqa chaymanta aswan riqsisqa web mask'aqkunawan yanapasqa. Pukllaqnin Adobe Flash kaqwan llamk'aq karqa, ichaqa kay yanapakuyqa 2016 watapi qullusqa karqa.YouTube kuyuq rikch'akunaman t'inkikuna blogs kaqman chaymanta sapalla webk'itikunaman APIkuna llamk'achispa utaq wakin HTML codigo churaspa churakunmTube nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq web kitim, kuyuq rikch'akunata rakinapaq. Chayqa imaymana clips kuyuq wankikunamanta, TV rikuchiykunamanta, kuyuq rikch'a musicalkunamanta ima rikuchin, chaymanta amateur contenido vlogging hinallataq YouTube Gaminghina. Kay patapatapaq contenido ruwaq runakuna tukuypaq YouTuberkunahina riqsisqa kanku.
Mejía distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Uqi
Uqi nisqaqa mana pawqar kaq llimphim. Titiqa uqim. Achkiyqa manam hayk'appas uqichu. Uqi llimphi yanamanta aswan phaqsayuqmi, yuraqmantataq aswan laqham.
Achuni
Achuni,   Kapisu, Wachi,  Kuchuchu,  Mashu icha Tihun  (genus Nasua) nisqaqa tukuy mikhuq aycha uquq ñuñuq uywam. Q'uñi allpakunallapim tiyan. Atuq hina chhuqu uyayuqmi.
Rikch'aqkuna
Kaymi rikch'aqninkuna: Urqukuna achuni nisqaqa wakin rikch'anapim (Nasuella olivacea). Antikunapim kawsan.
290 kñ
290 Kristup ñawpan wataqa (290 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Tsa'chila
Tsa'chila nisqakunaqa huk Ikwadurpi (Tsachila markapi, Puerto Limón kitillipi, Pichincha markapipas) tiyaq runa llaqtam, Tsaphiki simita rimaq.
Mathieu Kérékou
Mathieu Kérékou sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Kouarfa llaqtapi -  wañusqa Cotonou llaqtapi) huk 🇧🇯 mama llaqtapi awqaq pusaq wan pulitiku karqan.
Tayta: ; Mama:.
Warmi: Churinkuna: ?.
Pedro Marieluz
thumb|right|250px|Fray Pedro Urraca (1780-1825) Fray Pedro Marieluz Garcés sutiyuq runaqa, (* 1780 watapi paqarisqa Tarma llaqtapi - †  wañusqa Kallaw llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq kathuliku taytakuram.
Artisanrahu
Artisanrahu icha Artisan Rahu (kastilla qillqaypi Artesonraju) nisqaqa Piruwpi huk urqum, Yuraq Wallapi, Anqash suyupi, Waylas pruwinsyapi, Santa Krus distritupi, Qaras distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta 5,999m (6,025 m) mitrum aswan hanaq.
Qunqay
Qunqay nisqaqa yuyaypa hayunmi.
Chaniyuq imakunatapas yuyananchikpaqqa, mana chaniyuq imakunata qunqananchikmi.
Kawsaykuq
right|thumb|400px|Kawsaykuqpa [[kawsaykuq yawri|phatmachankuna:
1. Huk'icha (Nucleolus)
2. Huk'i (Nucleus)
3. Ribosoma
7. Uchuylla pilachakuna (Microtubuli)
8. P'aqra KIL (RE levis)
9. Michachaq (Mitochondrion)
10. Chulluchiqcha (Lysosoma)
11. Kawsaykuq imayay (Cytoplasma)
1080
1080 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Kawsaykuq
12. Pachankachakuna (Microbodies)
Ch'ulla kawsaykuq nisqa kawsaqchakunaqa ch'ullalla kawsaykuqmi kaqkuna.
Ch'ulla kawsaykuqkunaqa kawsaykuq huk'innaq (Procariota) icha kawsaykuq huk'iyuq (Eucariota) nisqakunam. Lliw runap, uywakunap, yurakunap, k'allampakunappas kawsaykuqninkuna kawsaykuq huk'iyuqmi, Eucariota kanchik. Añaki (Bacteria) nisqakunataq, anqas añakikunapas (Cyanobacteria) kawsaykuq huk'innaqmi.
Kawsaykuq huk'iyuq nisqa kawsaykuqpiqa kay kawsaykuq yawrikunam:
Tupaq Amaru
thumb|Wiraquchakunaqa Tupaq Amarup umanta kuchunku 1572 watapi, Waman Pumap siq'isqan Tupaq Amaru, 1545 watapi paqarisqa, 24-IX p'unchawpi 1572 watapi Qusqu llaqtapi wañusqa, Inkakunap chunka pusaqniyuq ñiqin, qhipaqtaq qhapaqninsi, Willkapampap tawa ñiqintaq qhapaqnin karqan. Kaypa yawarninsi karqan Tupan Amaru II.
1570 watamanta 1572 watakamas qhapaq karqan.
Ispañulkunaqa payta atispas 1572 watapi Qusqu llaqtapi umanta kuchurqan, Francisco de Toledo sutiyuq qhapaq rantipa kamachisqankama.
Ñawpaqnin inka qhapaq: Titu Kusi Yupanki
Huaycán
Huaycán, nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Lima suyupi, huk llaqtam, Ancha llaqta Limaq uma llaqtanmi.
Kuri marka
Kuri marka (kichwapi; urin runasimipi: Quri laqta, kastilla simipi: El Oro) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk markam. Uma llaqtanqa Machala llaqtam. Qhichwa I: Quri marka
Pulitika rakiy
Chunka tawayuq kitinmi kan.
Fortaleza (Ceará)
Fortaleza (purtuyis simipi: Fortaleza de Nossa Senhora de Assunção) llaqtaqa Brasil mama llaqtapi huk hatun llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Runakuna
Salvador 2 447 409 runakunam kawsachkanku.
Hawa t'inkikuna
thumb|center|580px|Fortaleza do Cocó
Ciro Gálvez
Surkupampa llaqtapim paqarirqaspa Aníbal Gálvez, Felícita Herrera runakunap wawan kaspa, ayllunwan Wankayu llaqtapim kawsaq rirqan. Wankayupi yachaqarqan Institución Educativa Emblemática Santa Isabel nisqa yachaywasipim. Chaymantataq Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin (Universidad Nacional Mayor de San Marcos, UNMSM) nisqapi yachaqarqan chiqarimaytam yachaqarqan, Qhichwa Simi Kuraq Wallpachay (Instituto Superior de Quechua, INSUC) nisqapitaq Qhichwa simitam. Wankayupi Universidad Nacional del Centro del Perú (UNC) nisqapi chiqarimay runa yachaytam (Antropología Jurídica nisqatam) yachaqarqan. Taripay amachaq kaspa Wankayu llaqtapi llamk'arqan.
Astawanpaq, takikunatam qillqarqan, kastilla simipipas qhichwa simipipas, ahinataq Kutisaq / Volveré, Pim wañuchiwachkanchik / Quién nos está matando, Iskay pishtaku chawpimpi / Entre dos fuegos nisqa takikunatam, Piruwpi Sasachakuy pacha nisqamanta willaq.
1993 watapi Antikuna Musuqmanta Yuriy (Renacimiento Andino) nisqa partidutam kamarirqan, 2013 watamantapacha Huñusqa Mamallaqta Musuqmanta Yuriy (Renacimiento Unido Nacional) icha RUNA sutinchasqa. p'unchawpi musuq umalliq Pedro Castillom payta kawsay saphi ministrumanmi kamachirqan.
1081
1081 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Paryaqaqa
Paryaqaqa (kastilla simipi: Nevado Pariacaca) nisqaqa Piruwpi, Paryaqaqa wallapi, huk rit'i urqum, Lima suyupi, Yawyu pruwinsyapi, Tanta distritupi, Waruchiri pruwinsyapipas, Qinti distritupi, Hunin suyupipas, Shawsha pruwinsya, Kanchayllu distritupi, Chinchay Yawyu-Quchas risirwapi. Chincha pikchunqa mama quchamanta 5.730 mitrum aswan hanaq, uralan pikchuntaq 5.750 mitrum. thumb|left|200px|Paryaqaqap urin uyan: Chaypis [[Apu Paryaqaqata yupaycharqanku.]]
Kyōko Kagawa
thumb|right|260px|Kyōko Kagawa  (1954) Kyōko Kagawa Machiko Kyō (香川 京子, Kagawa Kyōko) sutiyuq warmiqa ( *  paqarisqa Tokyo llaqtapi - ) huk  mama llaqtayuq aranway pukllaq qarqan.
Paryaqaqa
Ñawpa pacha Apu Paryaqaqaqa Waruchiri runakunap yupaychasqansi karqan, chaymantaqa Waruchiri qillqasqam willawanchik. Wankakunap yupaychasqan Wallallu Kharwinchu sutiyuq wak'atas atiparqan.
Montero (Buliwya)
Montero (kastilla simipi: Montero) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Santa Krus suyupi, huk llaqtam, Obispo Santiestevan pruwinsyap uma llaqtanmi.
Kay llaqtaqa Coronel Marceliano Monteromantam sutichasqa.
Tihun
Tihun,  Uchuylla achuni (icha Achuni chaylla),  Wachi,  Kuchuchu  icha Mashu (Nasua nasua) nisqaqa tukuy mikhuq aycha uquq ñuñuq uywam, Urin Awya Yalapi kawsaq achunim.
Takachi munisipyu
thumb|right|290px|Punata pruwinsyap pulitika rakiynin Takachi  (kastilla simipi: Tacachi ) nisqaqa tawa ñiqin munisipyu Punata pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Takachi llaqtam (750 runa, 2001 watapi).
Kantunkuna
Huk kantunmi kan: Takachi kantun.
Runakuna
Munisipyupiqa awanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Takachi munisipyupiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Hawa t'inkikuna
‎
Arqi kantun
Arqi kantun (kastilla simipi: Arque) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Arqi pruwinsyapi, Arqi munisipyupi. Uma llaqtanqa Arqi llaqtam.
1082
1082 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Pastururi
Pastururi (kastilla simipi: Pastoruri) nisqaqa huk urqum Piruwpi, Anqash suyupi, Waskaran mama llaqta parkipi. Pikchunqa mama quchamanta 5.200 mitrum aswan hanaq. thumb|left|170px|Pastururiman
Llimphi
Llimphikuna (Pawqarkuna)
Kaypiqa achkiypa llimphinkuna, huk chaqrusqa llimphikunapas:
Wikipidiya:Rimakunata t'ikrana
Kay p'anqaqa kay Wikipidiyap uyapuranta (interface nisqata) t'ikraypim yanapanapaq.
Esta página es para ayudar a traducir el interface de esta wikipedia al Quechua.
Vichada suyu
Vichada suyu nisqaqa (kastilla simipi: Departamento del Vichada) Kulumbya mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Puerto Carreño llaqtam.
Wiñay kawsay
Departamento p'unchaw kamasqa.
Pulitika rakiy
Vichada suyu: 4 munisipyukuna:
Juan Ramón Quintana
thumb|right|260px|Juan Ramón Quintana, 2019 Juan Ramón Quintana Taborga sutiyuq runaqa ( paqarisqa Aiquile llaqtapi - ), huk 🇧🇴 mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku karqan.
26 ñiqin hatun puquy killapi
26 ñiqin hatun puquy killapi p'unchawqa (26.02., 26-II, 26ñ phiwrirupi) Griguryanu kalindaryupi ñawpaq kaq (57ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 308 p'unchaw (wakllanwatapi 309 p'unchaw) kanayuq.
Ty Cobb
Tyrus Raymond "Ty" Cobb sutiyuq runaqa icha The Georgia Peach (*  paqarisqa Narrows llaqtapi - †  wañusqa Georgia llaqtapi), huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna kurku kallpanchaq.
Tayta: William Herschel Cobb, Mama: Amanda Chitwood Cobb.
1905 watamanta 1926 watakama Detroit Tigers. 1927 watamanta 1928 watakama Philadelphia Athletics.
Yunkuyu munisipyu
Yunkuyu (kastilla simipi: Yunguyo del Litoral) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Litoral pruwinsyapi, Uru Uru suyupi. Uma llaqtanqa Yunkuyu llaqtam.
Kantunkuna
Huk kantunmi kan: Yunkuyu kantun.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Yunkuyu munisipyupiqa kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Jonava
Jonava (lituwa simipi Jonava) llaqtaqa Lituwa mama llaqtapi huk llaqtam. Jonava llaqtapiqa 34 056 runakunam kawsachkanku (2010).
Sachsen
Sachsen nisqaqa huk suyum (Land / Bundesland) Alimanya mama llaqtapi.
Uma llaqtanqa Dresden llaqtam.
Pulitika Rakiy
300px|Landkreiskarte: Sachsen
1083
1083 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
T'utura pruwinsya
T'utura pruwinsya icha Carrasco pruwinsya nisqaqa (kastilla simipi: Provincia de Carrasco) Buliwya mama llaqtapi, Quchapampa suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa T'utura llaqtam.
Pulitika Rakiy
Suqta munisipyunmi kan.
Runakuna
Pruwinsyapiqa astawan Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Tutura pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Karu puriy
thumb|right|200px|[[Uturunku (Panthera onca), huk Carrasco mamallaqta parkipi kawsaq uywam]]
Inti wayllay
right|thumb|Q'umir raphi Inti wallay, Wayruru icha Phutusinthisis (Kastilla simipi: fotosíntesis, grigu simimanta: Φωτοσύνθεσις) nisqaqa yurakunap raphi q'umirwan intip achkiyninpi chimlasayta huk mana kawsaq imayaykunatapas yurap kawsa imayayninman t'ikraykuyninmi.
Yurakunap raphinkunapi kawsaykuqkunapiqa kawsaykuq inti wayllaq (khloroplastu) nisqakunam. Chay raphi q'umirniyuq (khlorophila nisqayuq) inti wayllaqkunawan inti wayllayta ruraspa yaku iñuwakunata ch'iqtanku, muksichaqta kachaykuspa. Chimlasayta wayra pachamanta hurquykuspa kikinpa imayayninta ruraykuspa hinatapas wiñaspa uwas misk'itam ruraykunku. Yurap kachaykusqan muksichaqtam ñuqanchik runakunataq kawsananchikpaq mat'ipayanchik. Mana yurakuna kaptin, manam wayra pachapi muksichaq kanmanchu. Chayraykum ancha-anchatam kawsaq pachapi yurakunatam, sach'a-sach'akunatam mat'ipayanchik. Tukuy uywakuna, runakunapas muksichaq wapsita hurquykuspa chimlasayta qarquykuspa samanku, hinallataqmi yurakunapas mana inti wayllachkaspan. Mana inti achkichkaptinqa, yura manam inti wayllayta atinchu.
Qala Phusa
Qala Phusa, Q'ululu icha Khachura (aymara simim, kastilla qillqaypi Khala Phusa, Cololo, Ccachura) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Apulupampa wallapi, huk urqum, Chuqiyapu suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Pilichuku munisipyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.915 mitrum aswan hanaq.
Huwan XIII
thumb|right|280px| Huwan XIII (Tayta Papa 965-972) Huwan XIII, Huwan XIII chunka kimsa ñiqin (latin simipi:  Ioannes PP. XIII, Italya simipi: Giovanni XIII) Giovanni Crescenzi sutiyuq runaqa (* 939 watapi paqarisqa Roma llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.
manta kama Tayta Papam.
Inti Awki Inka
Inti Awki Inka sutiyuq runaqa Qhapaq Yupanki Inkap huk churinsi karqan.
Oscar Arias
Óscar Rafael de Jesús Arias Sánchez sutipaq (* 13 ñiqin tarpuy killapi 1940 watapi paqarisqa Heredia (Kustarika) llaqtapi - ). Kustarika mama llaqtapi tariapay amachaq, musikuq wan pulitiku runa qarqan.
Waskhar
Iskay sapaq waskharkunataqa utqaylla t'inki, mosquetón, grillete icha clevis nisqawanmi tinkuchiyta atikunman. Q'ipitaqa waskharmanta huk imayaymanpas waskhar hark'aqwanmi apayta atikunman.
Oscar Arias
Premio Nobel|20px Nobel Suñay Qasikaypi chaskirqan. 1987 watapiqa chiqniq.
1986 watamanta 1990 wan 2006 watamanta 2010 watakama ñawpaq kuti Kustarikapa Umalliqnin karqan.
Yaya: Juan Rafael Arias Trejos, Mama: Lylliam Sánchez Cortés Ñawpaq warmi: Margarita Penón Góngora (1973-2005) / Suzanne Fischel (2012-) Churinkuna: (2) Silvia wan Óscar Felipe.
Yachaywasi:
Illapa
thumb|right|Garand nisqa illapa Illapa nisqaqa t'uqyayllawan t'uqyachina ayñim.
Kunan pachaqa lliw awqaqmi maqanakuypi illapata llamk'achin.
Inkakunaqa chay ayñita mana riqsirqaptinmi, Ispañamanta awqakunaqa illapankunawan, khillaychukinkunawanpas utqaylla atiparqan.
Qawayu kantun
Qawayu kantun (kastilla simipi: Cantón Cahuayo) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Tomás Frías pruwinsyapi, Urmiri munisipyupi. Uma llaqtanqa Qawayu llaqtam.
Cujillo distritu
Cujillo distritu (kastilla simipi: Distrito de Cujillo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Cutervo pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Cujillo llaqtam (277 runa, 2007 watapi).
Qharinchu
thumb|right|300px|Qharinchu [[masintin.]] Qharincha, Qharinchu icha Lesbiana (kastilla simimanta) nisqaqa huk warmita khuyaq, huk warmita wayllukuq warmim. Warmipura khuyay nisqapas ninchikmi.
Inti Kusi Wallpa Waskar
Inti Kusi Wallpa Waskar sutiyuq runaqa Wayna Qhapaq Inkap kuraq churinsi karqan, Hanan Qusqu panakap qhipaq kaqsi.
Marcelo Gallardo
Marcelo Daniel Gallardo sutiyuq runaqa ( paqarisqa Merlo llaqtapi -  ), huk 🇦🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi wan kallpachaq qarqan.
Taytan:  Gallardo; Maman;. Warmi: Alejandra Larrosa. Churinkuna: (3) Nahuel (*1998), Matías (*2004) wan Santino (*2007).
Inti Kuntimayta
Inti Kuntimayta sutiyuq runaqa Mayta Qhapaq Inkap huk churinsi karqan.
Phuyu
rikchacha|paña|Phuyukuna Phuyu icha Pukutay nisqaqa wayra pachapi kachkaq ancha achka yaku sut'uchakunam.
Wayra pacha chiriyachkaptin, yaku wapsi manañam wayrapi wapsi kayta atinchu. Chayraykum yakuyan, phuyu tukuspa. Aswan wapsi yakuyaptin, sut'ukunaqa miraykun. Aswan hatunyaspa, param tukukunku.
Allpa hawapi kaq phuyutaqa pacha phuyu nichikmi.
Mullintu distritu
Mullintu distritu (kastilla simipi: Distrito de Mollendo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Islay pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Mullintu llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
27 ñiqin hatun puquy killapi
27 ñiqin hatun puquy killapi p'unchawqa (27.02., 27-II, 27ñ phiwrirupi) Griguryanu kalindaryupi ñawpaq kaq (58ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 307 p'unchaw (wakllanwatapi 308 p'unchaw) kanayuq.
1084
1084 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Impapura marka
Impapura marka (kastilla simipi: Provincia de Imbabura) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk markam. Uma llaqtanqa Ibarra llaqtam.
Pulitika Rakiy
Suqta kitinmi kan:
Runakuna
Impapura markapiqa Karanki, Kayampi, Natawila, Otavalopas Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa kay kitillikunapi kawsanku:, , ,
Carlos Romero Bonifaz
thumb|right|260px|Carlos Romero Bonifaz, 2019 Carlos Gustavo Romero Bonifaz sutiyuq runaqa ( paqarisqa Chuqiyapu llaqtapi - ), huk 🇧🇴 mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku karqan.
28 ñiqin hatun puquy killapi
28 ñiqin hatun puquy killapi p'unchawqa (28.02., 28-II, 28ñ phiwrirupi) Griguryanu kalindaryupi ñawpaq kaq (59ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 306 p'unchaw (wakllanwatapi 307 p'unchaw) kanayuq.
Kamiri
Kamiri (kastilla simipi: Camiri) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Cordillera pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Kamiri munisipyup uma llaqtanmi.
1085
1085 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Lunawana distritu
Lunawana distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Lunahuaná) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kañiti pruwinsyapi, Lima suyupi. Uma llaqtanqa Lunawana llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Gonzalo Portocarrero
thumb|right|260px| Gonzalo Portocarrero Gonzalo Javier Enrique Portocarrero Maisch sutiyuq runaqa ( paqarisqa Lima llaqtapi - wañusqa Lima llaqtapi ) huk  🇵🇪 mama llaqtayuq waki yachaqmi (sociólogo) qarqan.
Taytan: Félix Portocarrero Olave, Maman: Lucrecia Maisch Von Humboldt.
Perrovaca
thumb|300px|right|Perrovaca Olga, icha Perrovaca, huk Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin allqu kan, sinchi chaninchasqa, riqsisqa uywana, Piruw runakuna achkata munan, kay allquta uywana-munaqpaq kallpaqninta hasp'in.
Gonzalo Portocarrero
Yachaywasi: Colegio de La Recoleta (Lima). Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin
Perrovaca
Kawsay
Perrovaca 2008 watap paqarirqan, Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin-pi, kay yachay suntur achka hawamanta waqcha uywanakunap wasin kan. 2019 watap tukuy yachay suntur uywanakunan yupanqaku, paykunaman astawan allin allinchananpaq. Perrovaca-qa San Markus Yachay Suntur Huñunap purinan huñusqa ripurqan, hinaspataq astawan riqsisqa kapusqa. San Markus hawamanta, "Ni una Menos"pas purinakuy, waq purinakuykunapas huñusqa kapurqa. San Markuspi, yachaqkuna achka allquqa munanqaku, ima achka mikhunatapas qurirqan.
Paq'arip sut'in Olga karqan, yallinraq, muyu kurkunta, q'aranta kaspaqa, yachaqkuna Perrovaca sut'inta kurqan. Kay sut'iwan astawan riqsisqa kutisqa, hinaspataq yachaqkuna, ima waq hawa suntur runakuna riqsisqapun. Allin kaptinqa astawan munasqa kapun, tukuy yachay suntur payqa munanku, mikhuna, hamp'ikuna, qurinqaku.
P'uyñu
right|thumb|[[Ilandapi rurasqa p'uyñu.]] P'uyñu icha Puytu nisqaqa k'apramanta rurasqa yaku churanam, upyanapaqpas.
Perrovaca
Kawsay
2014-p huk atichinapi ñawpaqpa lluqsisqa, "Field" t'antacha kay atichina kamachisqaku, hinaspataq, Perrovaca ñawpachispa, allquman huk musuq wasi, mikhuna, pach'a imaraqmi qurqan
Wañuy
Payqa 2019 watapi wañurqan, payqa San Markus mikhuna waspi qhipan p'ampasqa kachkan.
Sikuwani distritu
Sikuwani distritu (kastilla simipi: Distrito de Sicuani) nisqaqa Qanchi pruwinsyapi, Qusqu suyupi,  Piruwpi, huk  distritum. Uma llaqtanqa Sikuwani llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Chankuwaña
Chankuwaña (kastilla simipi: Chancohuañachico / Chancohuana / Chancoaña) nisqaqa Antikunapi, Piruw mama llaqtapi, huk rit'i urqum, Wansu wallapi, Apurimaq suyupi, Antapampa pruwinsyapi, Urupisa distritupi, Qusqu suyupipas, Chumpiwillka pruwinsyapi, Santu Tumas distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.494 mitrum aswan hanaq.
Khirlepposi
Khirlepposi (rusu simi Хирлеппоси, chuvasiu simi Хирлеппуҫ Мӗлӗш) nisqaqa Rusiya mama llaqtapi huk hatun llaqtam, Chuvasia suyup uma llaqtanmi.
Mariscal Ramón Castilla pruwinsya
Mariscal Ramón Castilla pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Mariscal Ramón Castilla) nisqaqa Luritu suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Kawalluqucha (Caballococha) llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Francisco Morales Bermúdez Umalliqmi.
Pulitika rakiy
Tawa distritunmi kan.
Simikuna
Kay wamanipiqa aswanta kastilla simitam rimanku. /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu:
T'uqyachina ayñi
thumb|right|Garand nisqa illapa T'uqyachina ayñi nisqakunaqa t'uqyayllawan t'uqyachina ayñikunam.
Kunan pachaqa lliw maqanakuypi chay t'uqyachina ayñikunata llamk'achinku. Lliw awqaqpa huk illapanmi kan.
Inkakunaqa chay ayñita mana riqsirqaptinmi, Ispañamanta awqakunaqa illapankunawan, khillaychukinkunawanpas utqaylla atiparqan.
Sikuwani distritu
Simikuna
Pukyu:
Patti Smith
Taytan: Grant Smith; Maman: Beverly Smith. Qusan: Fred "Sonic" Smith.
P'uru
P'uru nisqaqa ch'usaq rump'um, ahinataq:
Huwan XIV
thumb|right|280px| Huwan XIV (Tayta Papa 983-984) Huwan XIV, Huwan XIV chunka tawa ñiqin (latin simipi:  Ioannes PP. XIV, Italya simipi: Giovanni XIV) Pietro Cane de Panova sutiyuq runaqa (* ? watapi paqarisqa Pavia llaqtapi - † wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.
manta kama Tayta Papam.
Inka wamp'uwatana distritu
Inka wamp'uwatana distritu (kastilla simipi: Distrito de Puerto Inca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wanuku suyupi, Inka wamp'uwatana pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Puerto Inka (Inka wamp'uwatana) llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Manuel A. Odría Umalliq.
Chinchay Sinti pruwinsya
Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan.
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Chinchay Sinti pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Mariscal Nieto pruwinsya
Allpa saywachi
Ariq Walla - Barroso walla
Pulitika rakiy
Mariscal Nieto pruwinsyapiqa 6 distritum:
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Tetón
Tetón (kastilla simipi: Tetón) nisqaqa Piruwpi, Apurimaq suyupi, huk urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.300 mitrum aswan hanaq.
Mariscal Nieto pruwinsya
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Qulcha kantun
Qulcha kantun (kastilla simipi: Colcha) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, Quchapampa suyupi, Arqi pruwinsyapi, Arqi munisipyupi. Uma llaqtanqa Qulcha llaqtam (81 runa, 2001 watapi).
1086
1086 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Ururillu distritu
Ururillu distritu (kastilla simipi: Distrito de Orurillo ) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, Melgar pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Ururillu llaqtam.
Uywakuna
Ururillu quchapiqa kay pisqu layakunam kawsanku:
Simikuna
Ururillu distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Samay
Samay icha Rispirasyun (Kastilla simipi: respiración, latin simimanta: respirare, "samay") nisqaqa kawsaqkunap muksichaqta hurquspa mikhusqa kawsa imayayta chimlasayman t'ikraykuyninmi kawsanankupaq, kuyunankupaq.
Runaqa, ñuñuq uywakuna, pisqukuna, suchuq uywakuna, allpa yaku kawsaq uywakunapas wayra pachamanta muksichaqta surq'anwanmi samaykunku. Chay samasqa wapsikunataqa samaytu ninchikmi. Challwakunataq, apanqurakuna, yakupi kawsaq ch'urukunapas yawsamaq nisqakunawan yakupi chullusqa muksichaqtam samanku.
Tukuy uywakuna, runakunapas muksichaq wapsita hurquykuspa chimlasayta qarquykuspa samanku, hinallataqmi yurakunapas mana inti wayllachkaspan. Mana inti achkichkaptinqa, yura manam inti wayllayta atinchu, samananmi atin.
Aymuray
Aymuray nisqa mit'apiqa chakranchikkunapi puqusqa rurukunata, papakunata, riwi murukunata p'itispa allaspa aymuranchik.
Aymuraymantaqa watapi pichqa kaq killa pachataqa Aymuray killa ninchikmi.
Aymuraypi riwimanta kakuq ch'aki p'uchunkunataqa chhalla ninchikmi.
Esmeraldas marka
Esmeraldas marka nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk markam. Uma llaqtanqa Esmeraldas llaqtam.
Pulitika rakiy
Pusaq kitinmi kan.
Pawriyali Qispillaqta
Pawriyali Qispillaqta (kastilla simipi: Pueblo Libre de Pauriali) nisqaqa huk llaqtacham, Masamari distritupim, Satipu pruwinsyapim, Hunin suyupim, Pawriyali mayup patanpi, Santa Mariya llaqtap urinpim.
Punta de Bombón distritu
Punta de Bombón distritu (kastilla simipi: Distrito de Punta de Bombón) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Islay pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Punta de Bombón llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pukyu:
Vavá
Edvaldo Izidio Neto icha Vavá (* 12 ñiqin ayamarq'a killapi 1934 watapi paqarisqa Recife llaqtapi Pernambuco suyupi - † 19 ñiqin qhulla puquy killapi 2002 wañusqa Rio de Janeiro llaqtapi) huk Brasil mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.
Quchapampa pruwinsya
Pulitika Rakiy
Huk munisipyunmi kan: Quchapampa munisipyu. Huk kantunmi kan: Quchapampa kantun
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Tapaqari pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa, aymara, waraniyisimikunatam lliwmanta astawan rimanku.
P'aqu
P'aqu nisqaqa chaqrusqa llimphim. Paquchaqa p'aqu llimphiyuqmi. Achkiyqa manam hayk'appas p'aquchu.
Sapa Inka
thumb|250px|[[Sapa Inka Pachakutiq Inka Yupanki munumintu, Q'uñiyaku llaqtapi, (Piruw)]] Qhapaq Inka icha Inka chaylla nisqaqa Inkakunap Sapan Inka nisqa sapallan qhapaqninsi karqan. Paykunap nisqankamaqa Intip churinsi karqan. Chayraykutaqsi dyus hinata yupaycharqanku.
Sapa Inkap kuraq churin awki nisqas, musuq Sapa Inka kanansi kasqa. Llapa Inkap hatun ayllun panakansi nisqa.
Inkakunap wiñay kawsasqanpiqa chunka kimsayuq qhapaqsi karqan. Pachakutiq Inka Yupanki nisqamantapachas inkap qhapaq suyuntaqa Tawantinsuyu nirqan.
Para
thumb|right|Phuyukunamanta parachkan Para, Paray icha Tamyay nisqaqa phuyukunamanta urmaykuq yaku sut'ukunam, urmamuq yakukuna nisqa.
Sapa Inka
Tawantinsuyu pachapi Sapa Inka nisqakuna
Kaysi chay chunka kimsayuq qhapaq inka:
Para
Wayra pacha chiriyachkaptin, yaku wapsi manañam wayrapi wapsi kayta atinchu. Chayraykum yakuyan, phuyu tukuspa. Aswan wapsi yakuyaptin, sut'ukunaqa miraykun. Aswan hatunyaspa, param tukukunku.
Para inti k'anchayninwan kuska kachkaptinqa, k'uychitam rikunchik.
Palumani
Palumani nisqaqa (kastilla qillqaypi Palomani) Antikunapi, Apulupampa wallapi, huk urqum, Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Pilichuku munisipyupi, Piruw mama llaqtapipas, Punu suyupi, Putina pruwinsyapi, Ananiya distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.723 mitrum aswan hanaq.
1087
1087 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Impakucha
thumb|right|230px|Impakucha Impakucha (kichwa rimaypi; urin runasimipi: Impaqucha, Imbakucha nisqapas, kastilla simipi: Laguna de San Pablo) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk qucham, Impapura markapi, Impapura nina urquñiq, Utawalu kitipi.
Impakucha makñanpi, Utawalu runakunaka tuturata hapin, Tutura wampunakunata, esterakunatapash shinankapa. Paykuna, chay esterakunata, karu llaktaman hatunkapa apamun.
Impakuchapiqa impa (Astroblepus ubidiai) nisqa challwachakunam kawsan. Runa huk challwakunatam challwayrayku apamutpinmi, kunanqa pisillañam impakuna kachkan. 1964 watapi Impakuchaman apamusqa "simisapa" yana lubinam (Micropterus salmoides) impakunatam mikhun. Chayrayku ima chaypi yaqa wañusqa rikch'aqmi.
Awitu
Awitu (genus Abies) nisqaqa huk Iwrupapi, Asyapi, Chinchay Abya Yalapipas wiñaq llat'an muruyuq sach'akunam.
18 ñiqin pachakwata
18 ñiqin pachakwataqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1701 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1800 watapi puchukarqan.
Bena Jema
Bena Jema llaqtaqa (shipiwu simi: "Musuq llaqta") Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Wanuku suyupi, Leoncio Prado pruwinsyapi, kaylla Tinku Mariya llaqtapi, Rupa Rupa distritupi, Wallaqa mayu patanpi. Kay shipiwu-quniwu llaqtaqa m kamasqa karqan.
Yachachiy
thumb|left|170px|huk shipiwu simikuna (Bena Jema llaqtap yachaywasin) Bena Jema llaqtapiqa huk wawa wasim, huk iskay simi huch'uy yachay wasim kan.
Allqumiyu yura rikch'aq ayllu
Allqumiyu yura rikch'aq ayllu (familia Apocynaceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk allqumiyu hina yurakuna:
1088
1088 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Umati
Umati (kastilla simipi: Omate) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Muqiwa suyupi, General Sánchez Cerro pruwinsyapi, huk llaqtam.
Charles Aznavour
thumb|280px| Charles Aznavour (2014). Charles Aznavour, Shahnourh Varinag Aznavourian (Շահնուր Վաղինակ Ազնավուրյան)  sutiyuq runaqa (* paqarisqa Paris llaqtapi -  wañusqa Mouriès llaqtapi ) huk 🇫🇷 mama llaqtayuq aranway pukllaq.takiqsi karqan, takichaq qarqan.
1089
1089 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Alejandro Sanz
thumb|right|260px|Alejandro Sanz, 2016 Alejandro Sánchez Pizarro sutiyuq runaqa icha Alejandro Sanz (* paqarisqa Madrid llaqtapi -  ), huk 🇪🇸 mama llaqtayuq takiqsi wan takichaq qarqan.