cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
T'uqu munisipyu
Simikuna
T'uqu munisipyupiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Hawa t'inkikuna
‎
Waska
thumb|Waska. Waska nisqaqa imam llañupas, suytupas (suni, yanqana), yura (paqpa, kañamu hukkunapas) q'aytuchamantam k'uyusqa, k'antisqa, kawpusqa icha chimpasqa, imakunatapas watanapaq.
Ichhumanta k'uyusqa waskataqa q'iswa ninchikmi, aswan rakhu waskataq yawirkam.
233 kñ
233 Kristup ñawpan wataqa (233 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Isqun
Ñiqi yupayninqa isqun ñiqi icha isqun kaq.
Yupay sanampanqa 9.
Ñawpaqnin tiyaq yupayqa pusaqmi (8), qhipaqnintaq chunkam (10).
Kiskachay pruwinsya
thumb|right|200px|Plasa, Espinar Kiskachay (aymara simipi: Kiskachay jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Espinar) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, huk pruwinsyam, Qusqu llaqtamanta 250 km karu uralan kuntinpi, mama quchap hawanmanta 3 800 mitru hanaqmanta 5.000 mitru hanaqkama, 5 311.09 km2-yuq. Uma llaqtanqa Yawri llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Pulitika rakiy
Pusaq distritunmi kan.
Hanan Warka
Hanan Warka ayllu llaqtaqa (Alto Huarca) Kañipya mayup lluq'i patanpim, pampa-pampapi, lluq'i patapi Q'illu urqu, Saywa urqu, Chuq'i pirwa urqukunap kinrayninpi.
Kapchiy
K'apra: Challa, Raki, Manka, Mak'as, Phuku, Chatu.
Chakra kamay:
Kawsay
Kapchiy, away:
Chakra kamay, michiy:
Hanan Wankani
Hanan Wankani ayllu llaqta (Comunidad campesina de Alto Huancane)
Kawsay
Kapchiy, raqch'i:
P'achallina
Warmikuna:
Qharikuna:
Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Antaray distritu
290px|thumb|right| [[Karmin Pallan, Antaray Patruna]]
Kiskachay pruwinsya
Karu puriy
thumb|right|200px|Suyk'utampu llaqtapi
Antaray distritu
Antaray distritu (kastilla simipi: Distrito de Andaray) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kuntisuyus pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Antaray llaqtam.
Kiskachay pruwinsya
Hawa t'inkikuna
Tintaya:
Antaray distritu
Wiñay kawsay
Kamasqa, Ramón Castilla Umalliq.
Qayarani distritu
Qayarani distritu icha Kayarani distritu (kastilla simipi: Distrito de Cayarani) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kuntisuyus pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Qayarani / Kayarani (Cayarani) llaqtam.
Wiru distritu
Wiru distritu (kastilla simipi: Distrito de Virú) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wiru pruwinsyapi, Qispi kay suyupi. Uma llaqtanqa Wiru llaqtam.
Santa Krus distritu (Santa Krus pruwinsya)
Santa Krus distritu (kastilla simipi: Distrito de Santa Cruz) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Santa Krus pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Santa Krus Sukchapampa llaqtam.
Antaray distritu
Runakuna
808 runakuna
Qayarani distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Antaray distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Qayarani distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Antaray distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Qayarani distritu
Simikuna
Pukyu:
Antaray distritu
Simikuna
Pukyu:
Ch'ulla phutuy raphiyuq
thumb|right|Phutuchkaq sulluchakuna: Lluq'i: Ch'ulla phutuy raphiyuq sullucha. Paña: Iskay phutuy raphiyuq sullucha Ch'ulla phutuy raphiyuq nisqakunaqa (Liliopsida icha Monocotyledoneae) nisqa qatasqa muruyuq yurakunap murunpi sulluchanqa ch'ullalla phutuy raphiyuqmi. Raphinkunapi sirk'achakunaqa chimpanasqam.
Mitan kamaynin
Arthur John Cronquist nisqankama rikch'aq ayllunkunari kaymi:
234 kñ
234 Kristup ñawpan wataqa (234 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Mit'a
Mit'a nisqaqa watapi pachakunam. Ima mit'awip (pachap) rakintapas mit'a ninchikmi, hinallapas llamk'ay mit'atam.
Kaymi watapi tawantin mit'a:
Kaypitaq watapi iskaynintin mit'am:
Kastilla atiymanta, kastilla qhapaq pacha nisqapiqa Abya Yalapi runakuna wiraquchakunapaq, mistikunapaq yanqa llamk'ana atirqan. Chay munay mana munay wiraquchapaq llamk'ay mit'api ancha achka runakunaqa ñak'a-ñak'aspa qhuyakunapi, ahinataq P'utuqsi qullqi qhuyapi, wañurqan.
Nina
thumb|Nina. Nina nisqaqa ima kawsaykunapaq ruphachkaqpas, rawrachkaqpas. Kañanapaqqa q'irutam ch'iqtaspa yamt'a nisqatam ruranchik. K'illimsapas rawranmi. Hinallataq huk puriqllakunatam kañanchik, ahinataq allpa wiram.
Sinchiyasqa kaqraq, achkiq q'uñi imayaykunaqa sansa nisqam, chaymanta paqariq rawrachkaq wapsikunataq rapa nisqam. Ninamantaqa q'usñipas paqarinmi. Mana rawrasqa imayaymantaqa uchpam tukukun.
Jorge Guillén
Jorge Guillén y Alvarez sutiyuq runaqa (* paqarisqa Valladolid llaqtapi - †  wañusqa Málagallaqtapi) 🇪🇸 mama llaqtayuq qillqaq runam, kastilla simipi qillqaqmi.
Miguel de Cervantes Suñay|20px 1976 watapis simi kapchiypi Miguel de Cervantes Suñaytam chaskirqan.
Pachak
Pachak nisqaqa tiyaq yupaymi. Pachakqa chunka kuti chunkam.
Jorge Guillén
Yaya: Guillén; Mama: Alvarez.
Pachak
Ñiqi yupayninqa pachak ñiqi icha pachak kaq.
Jorge Guillén
Warmikuna: Germaine Cahen / Irene Mochi-Sismondi Churinkuna: Claudio Guillén wan Teresa Guillén (Gilman).
Pachak
Ñawpaqnin tiyaq yupayqa isqun chunka isqunniyuqmi (99), qhipaqnintaq pachak hukniyuqmi (101).
Waranqa
Waranqa nisqaqa tiyaq yupaymi. Waranqaqa chunka kuti pachakmi - icha chunka kuti chunka kuti chunkam.
Chunka
Chunka nisqaqa tiyaq yupaymi. Iskay makinchikpi chunka rukanakunam, iskay kuti pichqam. Chayraykuqa chunkakunawanmi yupaspa chhikaynanchik.
Ñiqi yupayninqa chunka ñiqi icha chunka kaq.
Waranqa
Ñiqi yupayninqa waranqa ñiqi icha waranqa kaq.
Chunka
Yupay sanampanqa 10.
Ñawpaqnin tiyaq yupayqa isqunmi (9), qhipaqnintaq chunka hukniyuqmi (11).
Waranqa
Yupay sanampanqa 1000.
Mara yura rikch'aq ayllu
Mara yura rikch'aq ayllu (familia Meliaceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk mara hina yurakuna:
Ulqa
Ulqa (kastilla simipi: Olca) nisqaqa Antikunapi huk nina urqum, Buliwya suyupi, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qimis munisipyupi, Kana kantunpi, Chili mama llaqtapipas, Antofagasta suyupi, El Loa pruwinsya, Paruma nina urquñiq. Pikchunqa mama quchamanta 5.407 mitrum aswan hanaq.
San Kristuwal kantun
San Kristuwal kantun (kastilla simipi: Cantón San Cristóbal) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qulcha "K" munisipyupi. Uma llaqtanqa San Kristuwal llaqtam.
Aka
thumb|Aka thumb|Wanu Aka icha Isma nisqaqa runap, uywakunappas mikhusqanpa puchunmi, uqutinta wisch'usqa (akasqa).
Huk uywakunap akantaqa wanu ninchik, chakrata wanuchanapaq allinmi.
Hawa t'inkikuna
Poopy
Jack Palance
thumb|280px|Jack Palance (1919-2006) Vladymir Ivanovich Palahniuk sutiyuq runaqa; icha Jack Palance (*  paqarisqa Hazle llaqtapi -  wañusqa Montecito llaqtapi) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq takiq wan kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan.
K'aspicha ruwli
K'aspicha ruwli icha Ruwli chaylla (Quercus robur; kastilla simimanta: roble) nisqaqa huk Iwrupapi wiñaq sacham, chaypi ancha pasaqmi, rikch'aq ruwlim.
Jack Palance
Taytan: Ivan Palahniuk; Maman: Anna Gramiak. Warmikuna: Virginia Baker (1949-1968) / Elaine Rogers (w. 1987). Churinkuna: Holly (1950-), Brooke (1952-) wan Cody (1955–1998).
K'aspicha ruwli
Kapka rurunkunaqa walluta (bellota) nisqam.
Jack Palance
Yachaywasi:.
Uquwiri distritu
Uquwiri distritu (kastilla simipi: Distrito de Ocuviri) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, Lampa pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Uquwiri llaqtam.
Jack Palance
Alma mater: Stanford Yachay Suntur.
Uquwiri distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Miguel Chong Cáceres
Miguel Ángel Chong Cáceres sutiyuq runaqa (19 ñiqin tarpuy killapi 1960 paqarisqa Lima llaqtapi - 16 ñiqin aymuray killapi 2021 wañukusqa Lima llaqtapi) huk chaqllisinchi yachaqmi karqa. Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur-pi chaqllisinchipaq yachakuspa, hinallataq hamawt'ahina chay Hatun-wasillapis karqan. Qichwa Wikipidiyapaq ancha yupaychasqa qillqakunata ruwakusqan.
Wiñay-kawsay
1966 watapi Escuela América de La Victoriaman yaykukusqa, chaymanta San Andrés Anglo-Peruano chawpi yachay-wasipi yaykukusqa. 1984 watapi Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Sunturman chaqllisinchi yachaypaq yaykukusqa, chaqay unaypi hamut'ayta qallarinasqan. Chaymanta wakin watakunapi yachachiqmi, hinallataq hamawt'am kasqa, kikin hatun yachay-wasipim.
Qichwa Wikipidiya
Payqa Qichwa simipaq ancha afisyunta hap'ikusqan. 2006 watamanta kay Wikipidiyata tikrayta qallarirqan, chay unay pachamantaqa 5 608 p'anqakunata paqarichirqan, waranqa-waranqapas llamk'achirqan ancha riqsisqa llamk'ayninmanta
Dámaso Alonso
Miguel de Cervantes Suñay|20px 1978 watapis simi kapchiypi Miguel de Cervantes Suñaytam chaskirqan.
Yaya: Alonso; Mama: Fernández de las Redondas.
Warmikuna: Churinkuna:.
Tulata munisipyu
Tulata (kastilla simipi: Tolata) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu Klisa pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Tulata llaqtam.
Kantunkuna
Huk kantunmi kan: Tulata kantun.
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Tulata munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Tulata munisipyupiqa 12 llaqtanmi kan.
1030
1030 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Akwayuq
thumb|right|200px|Podocarpus macrophyllus Akwayuq (Coniferae, Pinophyta, Pinopsida icha Coniferophyta) nisqa llat'an muruyuq yurakunaqa akwa nisqa raphikunayuqmi. Rurunkunaqa chhuquruqutu ("siwis puquy") hinam.
José Mário Branco
thumb|right|270px|José Mário Branco (1942-2019). José Mário Monteiro Guedes Branco sutiyuq runaqa, icha José Mário Branco ( paqarisqa Porto llaqtapi  -  wañusqa Lisboa llaqtapi) huk  mama llaqtayuq kitara waqachiq wan musika takichaqmi qarqan.
Sapara runa
Kawsaynin
Ñawpa pacha Sapara runakunaqa sach'awakata, wankanata, yuthuta, chachalakata chakurqan. Makisapatataq manas chakurqanchu, machunkuna kaptinsi. Kunan pachataq, manañam huk sallqa uywakuna kaptinmi, makisapatapas mikhunku.
José Mário Branco
Taytan: ; Maman:. Warmikuna:  Churinkuna:. Alma materː Coimbra Yachay Sunturnin.
Sapara runa
Kawsaynin
Iskay chunka kaq pachakwatap qallarisqanpiqa, k'awchu waq'ayay kachkaptinsi, saparu runap sach'a-sach'ankuna muthusqa karqan, Saparu runataq isklawchasqas karqan, k'awchuta pallananpaq qhapaq wiaquchakunapaq.
Ikwadurpi
Ikwadurpiqa Pastasa markapi, Pastasa kitipi, Sarayaku kitillipi, Tikri mayu kitillipipas kawsanku.
Zàpara runakunaqa chunka llaqtapi kawsanku.
Piruwpi
Piruwpiqa Luritu suyupi tiyanku. Arabela runakunaqa Arabela mayu patanpi kawsanku, Ikitu runakunaqa Hanan Nanay mayu patanpi tiyanku.
Indihina tantanakuykuna
thumb|left|200px|[[Bartolo Ushigua, Zápara runa llaqtap umalliqnin, CONAIE kunqrisupi, Ikwadur, 2004 watapi]]
Vybiti
thumb|320px|Vasilchikov prinsipikunap tiyanan Vybiti (rusu simipi: Выбити) nisqaqa Rusiya mama llaqtapi llaqtam Novgorod suyupi Kaloshka mayup patanpipas. Vybiti llaqtaqa chunka kilumitru Soltsy llaqtamanta karum.
Llaqtap Sutin
Chay hinalla huk willakuy willakuwanchis llaqtap sutinqa rusu rimamantas "выбивать" (qarquy) purinmi. Ñawpa pacha chaymanta tiwtunik wallakunata qarqurqayku. Hinallataq k`uchullapi tiyaq Kuk, Úpolzy, Úgosha llaqtakunaqa sutichurakusqanku. Úgosha llaqtapi awqakunata anqusarqayku (rusu simipi: Úgosha - ugoshát imachiqmanta, runa simipi: anqusay). Vybiti llaqtaman chayarqaptinku paykunata chaymanta qarqurqayku (rusu simipi: Vybiti - vybivát imachiqmanta, runa simipi: qarquy), Kuk llaqtapitaqqa awqakunaqa waqyachisqaykurayku waqyarqanku (rusu simipi: Kuk - kukovát imachiqmanta, runa simipi: waqyay).
Wiñay Kawsay
Novgorod suyu ancha mawk`a suyum. Shelóñ mayup patankunapi Soltsýwan Gorodókwan llaqtakunaqa kanku. Gorodók (runa simipi: Huch`uy Llaqta) llaqtata Alixandru Niwski sutiyuq runa kamarqas. Vybiti llaqtapi Vasilchikov prinsipikuna tiyarqanku. Kunanqa kaypi paykunap tiyanan kachkanmi. Kay tiyanaqa achka sumaq parkiyuqmi.
Kendall Jenner
Kendall Nicole Jenner sutiyuq runaqa (November 3, 1995) huk aranway pukllaqmi, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.
Juan Perón
Juan Domingo Perón sutiyuq runaqa (*8 ñiqin kantaray killapi 1895 p'unchawpi paqarisqa Lobos llaqtapi - †1 ñiqin anta situwa killapi 1974 wañusqa Olivos llaqtapi, Arhintinapi) huk arhintinu awqaq pusaq, pulitikupas runam karqan.
1945 watamanta 1952 watakamaqa María Eva Duarte sutiyuq (Evita nisqapas) warmiwan kasarakusqa karqan, 1956 watamanta wañuyninkamataq María Estela Martínez (Isabelita nisqapas) warmiwanmi.
Kimsa kuti Arhintinap umalliqninmi akllasqa karqan: 1946, 1951, 1973 watakunapi. 1946 watamanta pacha umalliq kachkaptin, 16 ñiqin tarpuy killapi 1955 p'unchawpi awqaq pusaqkuna umallinamanta qarqurqan. Chaymanta pacha Arhintinamanta mitikuspa chunka pusaqniyuq wata karu llaqtapi karqan. Arhintinaman kutimuspa, 23 ñiqin tarpuy killapi 1973 musuqlla umalliq tukurqan, ichaqa 1974 watapiña wañurqan.
Tayta: Mario Tomás Perón (1867-1928), Mama: Juana Sosa (1875-1953).
Warmikuna: Aurelia Gabriela Tizón de Perón (1929-1938), María Eva Duarte de Perón (1945-1952) wan María Estela Martínez de Perón (1961-1974).
Wañuy wanay
[[Rikcha:Death Penalty World Map.svg|thumb|300px|Maypim wañuy wanayta llamk'achinku (VI/2005):
]] thumb|right|250px|Maksimilianu [[Mishikup Qhapaqninta illapachkanku, Edouard Manet-pa llimphisqan.]] |thumb|right|250px|Sipina k'urpana, [[Philipinakunapi, 1901 watapi.]] thumb|right|250px|[[Uma kuchu, "Cosmographie Universelle", Munster, Basel, 1552 watapi.]] thumb|right|250px|[[Runa warkhuna, Pisanello-p llimphisqan 1436-1438 watakunapi.]] thumb|right|250px|[[Pinchikilla tiyana.]] thumb|right|250px|[[Runa kañay: Layqa qulluy.]] Wañuy wanay icha Wañuy kamachiy nisqaqa huchallikuq runata wañuchinapaq wanachaymi.
Wañuy wanayqa huk mama llaqtakunapi - ahinataq Iwrupa Huñupi wankurisqa mama llaqtakunapi - manañam kanchu, hukkunapitaq - ahinataq Hukllachasqa Amirika Suyukuna, Chunwapi, Nihunpi - kunanraqmi llamk'achinku.
Qhurqhi munisipyu
Qhurqhi munisipyu (aymara simipi: Qhurqi Awki Marka; kastilla simipi: Municipio de Corque) nisqaqa huk ñiqin munisipyu, Qaranqa pruwinsyapi, Uru-Uru suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Qhurqhi llaqtam.
Kantunkuna
13 kantunmi kan.
Kantun - (Uma llaqta):
Urarina
Urarina icha Shimaku nisqakunaqa, Kachá (runa) nikuq Piruwpi, Luritu suyupi, Luritu pruwinsyapi, Chambira, Urituyaku, Corrientes mayukunap patakunapi tiyaq runa llaqtam, urarina simita rimaq.
Qhurqhi munisipyu
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Urarina
Tiyay
Paykunaqa kay 22 ayllu llaqtapi tiyanku.
Qhurqhi munisipyu
Simikuna
Qurqi munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Celendín pruwinsya
thumb|right|200px|Celendín Celendín pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Celendín) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Celendín llaqtam.
Santiago Chuku distritu
Santiago de Chuco distritu; (kastilla simipi: distrito de Santiago de Chuco) nisqaqa huk distritum Santiago Chuku pruwinsyapi, Qispi kay suyupi, Piruw mama llaqtapi.
Celendín pruwinsya
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Pulitika rakiy
Chunka iskayniyuq distritunmi kan.
Karu puriy
thumb|right|200px|San Isidro qhawana thumb|right|200px|Celendín llaqtaqa San Isidro qhawanamanta rikusqa
Pruwinsyapi paqarisqa
Qillqaqkuna Llimphiqkuna Itnuluqiya Kawpay Hampi yachay Pachaykamay
1031
1031 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Suqus
Suqus icha Sukcha (Phragmites australis syn. Phragmites communis) nisqaqa uqu puystukunapi, mayup, quchap patanpi wiñaq qachu yuram, tukuy Tiksimuyuntinpi.
Huk yachaqkunaqa ninku, suqus (Phragmites) rikch'anapi hukllam rich'aq, hukkunataq tawantinmi rikch'aqman rakinku.
Pasqu urqu
Pasqu urqu (kastilla simipi: Cerro de Pasco) nisqaqa huk piruwanu hatun llaqtam, Pasqu suyup uma llaqtanmi.
Pasqu urquqa Lima llaqtamanta 295 km karum.
Musiku
rikchacha|lluqi|160px|[[Qhuya, Pasqu urqu]]
Llaqtapi paqarisqa runakuna
rikchacha|paña|140px|[[Daniel Alcides Carrión]]
Llapanmin sinchi ashkjata pukllanku Sinku hayt'ayta
Llapan suyumanta sinchi ashkja Sinku hayt'aqkuna caypi huillamuska kan.
Yana qillqawan ruwaypiraq kachkan.
19 punchay Qhapaq situwa killa 2023 wataqama.
Grupo ASIA
ASIYA Wankurina huk Pirwmanta huñuna kan,2010 watam paqarirqan, San Markus Hatun Yachay Sunturninpi. Kay wankurina huk kaq Asiya yachay t'aqwiy kan, payta aswan hatunñatapas kapun; kayta musiku yachay t'aqwin, yachanninta hina qiqin tak'anku. Hama mamallaqtakunapas, Piruwwan huñusqata wiñachinaypaq yachaynin mask'an, llumpharispa iskaykuna huq chika qiqin musiku kamachina kaqtin. Atiwastaqa waqin allin t'aqwiq runa kapun, hinaqtin, yachanninta hawaman qillqan. Hinaqtin, aswan imankunapis ruwan, tallerkuna nispa, qalltakuna,... waq. Umachiqnin, amawt'a, t'aqwiq Carlos Aquino kan
Warmi Qulluchisqa Piruwpi
Kay Warmi Qulluchisqa Piruwpi kastilla simipi sutichasqa Esterilización forzosa en el Perú qulluchiy apakurqan Piruw umalliq Alberto Fujimori (1990-2000) kashaktin, imatataq mashqaranku, indígenas, mana liyiy, hinallataq wakcha warmikunata qulluchiyta mashqaranku.
Puririsqan
Kay 9-09-1995, Alberto Fujimori q'illqarqan huk proyecto de ley nisqata, kaymi kamachikurqan "ley general de población", sutichasqa "Plan de salud pública", imarayku, kay qulluchiyta qallarinankpaq. Kay OMS allinta kayta qawarirqan Alberto Fujimori ruwasqanta.
Pukllana pampa
Riqsisqa pukllana wasi sutiyuq; chaypi pukllanku iskay quchum, llapanpa chunka hukniyuq runayuq.
Antapampa distritu (Kashamarka)
Antapampa distritu (kastilla simipi: Distrito de Andabamba) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Santa Krus pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Antapampa llaqtam.
Karl Marx
thumb|250px|right|Karl Marx (1818-1883). thumb|250px|right|Karl Marxpa [[silq'uynin.]] Karlus Mars sutiyuq runaqa (5 ñiqin aymuray killapi 1818 paqarisqa Trier llaqtapi, Alimanyapi - 14 ñiqin pawqar waray killapi 1883 wañusqa London llaqtapi) huk 🇩🇪 mama llaqtap kumunista pulitiku runam, yachay wayllukuqpas karqan.
1848 hatariypi Friedrich Engels sutiyuq masinwan Kumunista manifistu nisqata qillqarqan. Hatariy chinkaptin, London llaqtaman ayqirqan. Chaymantataq Engelswan Marksismu nisqa yachay wayllukuytam kamarqan, Das Kapital nisqata huk liwrukunatapas qillqaspa.
235 kñ
235 Kristup ñawpan wataqa (235 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Suqus llaqta
Suqus nisqaqa (kastilla simipi: Socos) huk piruwanu qhichwa ayllu llaqtacham, Suqus distritupi, Wamanqa pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, Piruw mama llaqtapi.
Suqus llaqtachaqa kayraykum ancha riqsisqa: Ayamarq'a killapi 1983 watapi Akchiq Ñan maqaqkunata maskachkaq piruwanu wardyakunas 32 mana ayñiyuq Suqus llaqtayuq chakra runata ñak'arqan.
José Afonso
thumb|right|270px|José Afonso (1929-1987). José Manuel Cerqueira Afonso dos Santos sutiyuq runaqa, icha José Afonso ( paqarisqa Aveiro llaqtapi  -  wañusqa Setúbal llaqtapi) huk  mama llaqtayuq kitara waqachiq wan musika takichaqmi qarqan.
Taytan: José Nepomuceno Afonso dos Santos; Maman: Maria das Dores Dantas Cerqueira. Warmi: Maria Amália de Oliveira Churinkuna:. Alma materː Coimbra Yachay Sunturnin.
Diskukuna
thumb|right|240px| [[José Santa-Bárbara, capa do disco de José Afonso ''Venham mais cinco, 1973]] Álbuns de estúdio
Álbuns ao Vivo
236 kñ
236 Kristup ñawpan wataqa (236 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Qarwa
Qarwa (kastilla qillqaypi Carhuaz) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, huk llaqtam, Qarwa pruwinsyap uma llaqtanmi.
Pukaq'illu
thumb|Suqu [[chukchayuq runa.]] Pukaq'llu icha Qurillku nisqaqa chaqrusqa llimphim. Pukaq'illu, pukaq'illu runap chukchanpas pukaq'illu llimphiyuqmi.
Carlos Aquino
Kawsay qillqa
Musiku yachachirqan Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturninpi, Lima llaqta Piruw suyu. Chaymantari, Osaka Yachay Suntur, Nihun mamallaqtapi, Nihun simi yacharkan; Kobe Yachay Sunturpi, yachankunata kusakurqan; chaqaypi,hawa mamallaqtakunam makipura yachay tukuchirqan. Kusachirqan wakin lanthikuna, hawa mamallaqtam musiku icha Asiya musiku hinaq. 1993 wata, Piruwpi, huk kaq Nihun simi tikraq kutirirqan, "juramentado" nispa; chaymanta, Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Sunturpi, Antikunam Sunturpi yachachiq kutirirqan (1994-2009). Kunan, hawa mamallaqtakunanpi (Asiya aswan riqsisqa), puriq yachachiq kan, wakin: Tohoku Gakuin Yachay Suntur, Yokohama Mamallaqtap Yachay Sunturnin, Tamkang Yachay Suntur.
2011-pi Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin Musiku Mask'aq Suntur umachiq karqan, 2012-pi Nihun kansillir suñay hap'irqan, huñuna llamk'anninrayku Nihun Piruw iskaypura. Kunan Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin huk amawta kan. ( 1996-manta),. Piruw, Asiyantinpi, qillqarqa aswan imankuna; kayhina: El Peruano, China Daily, Noticias Nippon, waqkunaman. 2014-manta Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin Musiku T '' aqwiq Suntur huk kutin umachiq kapun, 2017-kama.
1032
1032 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Bremen
thumb|Bremen llaqtap llaqtakamachiq wasin Bremen llaqtaqa Alimanya mama llaqtapi huk hatun llaqtam, Bremen suyup uma llaqtanmi. Bremen llaqtapiqa 547.535 runakunam kawsachkanku (2010 watapi).
Chinchipi kiti
Chinchipi kiti (kastilla simipi: Cantón Chinchipe) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Zamora Chinchipi markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Zumba llaqtam.
Pulitika Rakiy
Runakuna 2001 watapi:
237 kñ
237 Kristup ñawpan wataqa (237 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Warma Kuyay
Warma Kuyay nisqaqa José María Arguedaspa kastilla simipi qillqasqan willakuymi, warmakunap khuyanakuyninmanta willaq.
1033
1033 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Albert Einstein
220px|right|thumb|Albert Einstein, [[1921]] Albert Einstein sutiyuqqa (*14 ñiqin pawqar waray killapi 1879 paqarisqa Ulm llaqtapi, Alimanyapi - 18 ñiqin kantaray killapi-1955 wañusqa Princeton llaqtapi, Hukllasqa Kasqakunapi) huk Alimanyayuq, mama llaqtanmanta ayqirqaspataq Hukllasqa Kasqakunayuq pachaykamay yachaq runam karqan.
Sapsi pachapi tiyaq chimpaykuna nisqa ñasatam kamarirqan.
Hudyu aylluyuq kaptinsi, Adolf Hitlerpa Nasyunalsusyalistankunas Alimanyamanta ayqichirqan.
20px|Nobel Suñay1921 Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Pachaykamaypi Hampi Yachaytaqpi).
thumb|200px|La famosa ecuación es mostrada en [[Taipei 101 durante el evento del año mundial de la física en 2005]]
Tayta: Eltern Hermann Einstein (*30 Chakra yapuy killa 1847 Buchau, Württemberg - †10 Kantaray killa 1902 Mailand llaqtapi). Mama: Pauline Einstein (* Koch; 8 Hatun puquy killa 1858 Cannstatt, Württemberg - †20 Hatun puquy killa 1920 Berlin llaqtapi).
Warmikuna: Mileva Marić / Elsa Löwenthal
Paruma
Paruma nisqaqa Antikunapi huk nina urqum, Buliwya suyupi, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qimis munisipyupi, Kana kantunpi, Chili mama llaqtapipas, Antofagasta suyupi, El Loa pruwinsya, Ulqa nina urquñiq. Pikchunqa mama quchamanta 5.420 mitrum aswan hanaq.
Iskuma munisipyu
Iskuma munisipyu (kastilla simipi: Municipio Escoma) nisqaqa pichqa ñiqin munisipyu Eliodoro Camacho pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya suyupi, kamasqa. Kay p'unchawkama Waychu munisipyupi kantunmi karqan. Uma llaqtanqa Iskuma llaqtam.
Saywakuna:
Kantunkuna
Tawa kantunmi kan:
Yachay tarpuypi rimanakuy
Yachay tarpuypi rimanakuy (kastilla simipi: interculturalidad) nisqaqa ima iskay kultura nisqa yachay tarpuypura kaqpas, ahinataq huk atiq kulturawan atisqa kulturam, ahinataq Abya Yalapi ispaña kulturawan indihina kulturam.
Qarwamayu
Qarwamayu nisqaqa (kastilla simipi: Carhuamayo) Piruw mamallaqtapi, Hunin suyupi, huk mayum.
Punku p'anqa: Piruw
{| cellspacing="5" cellpadding="0" style="background:transparent;"
Semaphoru
rikchacha|190x190px|Tantak'anchakuna Tantak'anchakuna, Simaphuruqa huk tiyaq ñanpa hunuyninpi, wakin k'itikunapas riqsichiq dispositivoqa kanku traphiku, runakunap puriyninkupas kamachinanpaq.
Wamaq simaphuruqa, John Peake Knight-manta paqarichisqa, 1868 watapi Lundun pi churachirqan.
238 kñ
238 Kristup ñawpan wataqa (238 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Qasaqsuyu
Qasaqsuyu icha Qasaqsuyu Ripuwlika nisqaqa chawpi Asyapi huk mama llaqtam. 1991 watakama Suwit Huñuman tantakusqam. Uma llaqtanqa Nur-Sultan llaqtam.
Wallqayuq pruwinsya
Wallqayuq pruwinsya (aymara simipi: Wallqayuq jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Hualgayoc) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Pampamarka llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, José Balta Umalliq.
Pulitika rakiy
Kimsa distritunmi kan.
239 kñ
239 Kristup ñawpan wataqa (239 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Chanka
thumb|150px|right|Runap chankan. Chanka, Chaka icha Chaki t'usu nisqaqa runap sikinpi, tiqninpi pata tullunwan t'inkisqa iskaynintin kurku kuyuchiqmi, kurkuta kuyuchinapaq, ñawch'inpi chakiyuq. Chankap hanaq rakinqa mama chanka nisqam.
1034
1034 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Osasco
Osasco nisqaqa Brasil mama llaqtapi, San Pawlu suyupi, huk hatun llaqtam. Osascopiqa 718.646 runakunam kawsachkanku.
Paracelsus
thumb|200px|Theophrastus Bombastus von Hohenheim (Paracelsus). Theophrastus Bombastus von Hohenheim sutiyuq runaqa, Paracelsus nisqapas (1493 watapi paqarisqa Egg bei Einsiedeln llaqtapi, Suwisapi; 24 ñiqin tarpuy killapi 1541 wañusqa Salzburg llaqtapi, Awstiriyapi) huk chaqllisinchi, hampi yachaqsi karqan.
Yagua runa
Yagua nisqakunaqa Piruwpi, Luritu suyupi, tiyaq runa llaqtam, Yagua simita rimaq.
Wakichi
Wakichi icha Puruqrama (inlish simipi: program[me], kastilla simipi: programa) nisqaqa ima ruranapas. Antañiqiqpi wakichi yupana llamk'anam, willakunata llamk'apunapaq, antañiqiqta pusanapaq. Wakichiyuq willañiqitaqa wakichi willañiqi ninchik, sapsilla .exe chupayuq.
Asway marka
Pulitika rakiy
Chunka pichqayuq kitinmi kan.
Runakuna
Asway markapiqa Kañari Kichwa runakunam tiyanku. Paykuna aswanta Nabón kitipi, Santa Isabel kitipi, Siksik kitipi, Tumipampa kitipi, Oña kitipi Walasiyu kitipipas kawsanku.
Chichas distritu
Chichas distritu (kastilla simipi: Distrito de Chichas) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kuntisuyus pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Chichas llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Khana
Khana icha Kanachu (genus Sonchus) nisqakunaqa huk kichkasapa, lichi hillisapa yurakunam, rikch'aqsapa rikch'anam, ch'antasqa tuktuyuq rikch'aq ayllu (Compositae) nisqaman kapuq.
Lichi hillinrayku lichi-lichi nisqapas ninchik.
Rikch'aqkuna
Kaymi Antikunapi wiñaq huk rikch'aqninkuna:
Cristóbal de Losada y Puga
Cristóbal de Losada y Puga sutiyuq runaqa (* paqarisqa New York llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) 🇵🇪 mama llaqtayuq allwiya kamayuq wan yupay yachaq qarqan.
Anqas añaki
Anqas añaki (Cyanobacteria) nisqaqa raphi q'umirniyuq añakikunam, inti wayllaq.
Cristóbal de Losada y Puga
Taytan: Enrique Cristóbal de Losada Plissé; Maman: Amalia Natividad Puga y Puga. Warmi: María Luisa Marrou y Correa. Churinkuna: 5.
Anqas añaki
Laquman rikch'akuptinmi, ñawpa pacha kawsay yachaqkunam Cyanophyceae ("anqas laqu") suticharqan. Kawsaykuq huk'innaq (Procariota) kaptinmi, manam laqachu, ichataq añakim.
Cristóbal de Losada y Puga
Yachaywasi:  Kashamarka Yachaywasi.
Alma_mater: Mama Llaqtap Inhiniriya Yachay Sunturnin wan Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin
Bertel Thorvaldsen
thumb|right|250px| Bertel Thorvaldsen (1770-1844) Albert Bertel Thorvaldsen sutiyuq runaqa (* paqarisqa København llaqtapi -  wañusqa København llaqtapi), huk  mama llaqtayuq ch'iquqm (iskultur) yachaqpas qarqan.
Warmiː Anna Maria Magnani. Alma mater:
American History X
American History X nisqaqa huk pilikulam, 1998 watapi rurasqa. Kuyu walltay pusaqninqa Tony Kaye karqan.
Mississippi mayu
Mississippi mayu nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtapi huk 6.270 km suni mayum.
Hatun llaqtakuna
thumb|left|200px|[[Winona, Minnesota]]
1035
1035 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Misk'i munisipyu
Misk'i (kastilla simipi: Mizque) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Misk'i pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi.
K'itikuna
Suqta k'itim kan:
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Misk'i munisipyupiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
241 kñ
241 Kristup ñawpan wataqa (241 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
1036
1036 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Alikarnassospi Maussollospa aya wasin
thumb|200px|Alikarnassospi Maussollospa aya wasin (Mawsuliyu) Alikarnassospi Maussollospa aya wasin (Mawsuliyu), Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla.
Gone with the Wind
Gone with the Wind nisqaqa huk pilikulam, 1939 watapi rurasqa. Kuyu walltay pusaqninqa Victor Fleming karqan.
Patilla Pata
Patilla Pata (kastilla simipi: Patilla Pata) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk nina urqum,  Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Karanka Kurawara munisipyupi, Sajama kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.430 mitrum aswan hanaq.
Urin Awya Yala
Urin Awya Yala icha Urin Amerika nisqa allpa pachapiqa.
Mama llaqtakuna
right|210px|thumb|[[UNASURpi mama llaqtakuna]]
T'urpi
T'urpi icha Tisri (latin simipi: axis, kastilla simipi: eje) nisqaqa ima muyupayaqpapas muyupayasqan siwk siq'im.
Ephesos Artemis manqus wasi
thumb|200px|Ephesos Artemis manqus wasi thumb|200px|Ephesos Artemis manqus wasi Ephesos Artemis manqus wasi, Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla.
T'urpi
Tiksimuyup t'urpinqa chinchay qhipantam uralan qhipantapas purin.
Sach'a-sach'a
thumb|right|250px|[[Kalistu sach'a-sach'a]] thumb|right|250px|[[Buliwyapi Yunka sach'a-sach'a]] thumb|right|250px|[[Ikwadurpi paray sach'a-sach'api P'uchqu qucha (Lago agrio)]] Sach'a-sach'a nisqaqa achka kuska wiñaq sach'akunam. Sach'a-sach'aqa yurakunapaq, uywakunapaqpas ancha chaniyuq kawsay suyum, kawsay pachantinpi chanisapam.
240 kñ
240 Kristup ñawpan wataqa (240 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
San Juan kantun
San Juan kantun (kastilla simipi: Cantón San Juan) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qulcha "K" munisipyupi. Uma llaqtanqa San Juan llaqtam. thumb|left||140px| [[Qullaw pariwanakuna, Kañapa qucha, Qulcha "K" munisipyu, San Juan kantun]]
Paratiya distritu
Paratiya distritu (kastilla simipi: Distrito de Paratía / Paratia) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Lampa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Paratiya (Paratía / Paratia) llaqtam.
Simikuna
Paratiya distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Rodospi Kolossos
thumb|200px|Rodospi Kolossos thumb|200px|Rodospi Kolossos Rodospi Kolossos, Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla.
José Tola
thumb|right|260px|José Tola Pasquel (1914-1999) José Tola Pasquel sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lima llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) 🇵🇪 mama llaqtayuq allwiya kamayuq wan yupay yachaq qarqan.
Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur Riktur (1977-1989)
Taytan: Luis Tola Cires ; Maman: Carmen Julia Pasquel Cáceres. Warmi:. Churinkuna: 1.
Yachaywasi: San Husiy Clunymanta Yachaywasi wan San Luis Yachaywasi (Barranco distritu).
Alma_mater: Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur wan Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin
Mana kamachiy tantanakuy
thumb|300px|right|[[Greenpeace nisqa tantanakuypi wankurisqa aknachaq hatun wasichasqata wichachkan Exxon Mobil sutiyuq allpa wira ruruchinaman hayu thutunapaq (marsu killapi 2003 watapi).]] Mana kamachiy tantanakuy nisqaqa (MKT, inlish simipi: non-governmental organization NGO) manam mama llaqtapchu paqarichisqan, manam kamachiypachu kapuq tantanakuymi, kamachiymantaqa manam warkukuqchu. Kañinataqa wankurisqankunamantam icha hawamantam chaskiykun.
Ch'allapata kantun (Chuqiyapu)
Ch'allapata kantun icha Ch'allapata yaqa wat'a kantun (kastilla simipi: Peninsula de Challapata) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Eliodoro Camacho pruwinsyapi, Iskuma munisipyupi. 6 ñiqin hatun puquy killapi 2009 p'unchawkama Waychu munisipyupi kantunmi karqan. Uma llaqtanqa Ch'allapata llaqtam.
Saywakuna:
Tumina pruwinsya
Tumina pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Tomina) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Chuqichaka suyupi. Uma llaqtanqa Padilla llaqtam.
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Tumina pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Risaralda suyu
Risaralda suyu nisqaqa (kastilla simipi: Departamento de Risaralda) Kulumbya mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Pereira llaqtam.
242 kñ
242 Kristup ñawpan wataqa (242 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Risaralda suyu
Wiñay kawsay
Departamento p'unchaw kamasqa.
Pulitika rakiy
Risaralda suyu: 14 munisipyukuna:
Missouri mayu
Missouri mayu nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtapi huk 4.130 km suni mayum.
Anthony Perkins
thumb|280px|Anthony Perkins (1932-1992) Anthony Perkins sutiyuq runaqa; icha Anthony Perkins (*  paqarisqa New York llaqtapi -  wañusqa Los Angeles llaqtapi) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq takiq wan kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan.
Sinru qillqa: Ancha riqsisqa kitara waqachiq
Sinru qillqa: Ancha riqsisqa kitara waqachiq;
Anthony Perkins
Taytan: Osgood Perkins; Maman: Janet Rane. Warmikuna: Berry Berenson (w. 1973). Churinkuna: Oz Perkins wan Elvis Perkins.
Yachaywasi: Brooks School wan Browne&Nichols School.
Alma mater: Rollins College wan Columbia Yachay Suntur.
Qatachi distritu
Qatachi distritu (kastilla simipi: Distrito de Catache) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Santa Krus pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Qatachi llaqtam.
Gian Lorenzo Bernini
thumb|right|250px|Gian Lorenzo Bernini (1598-1680) Gian Lorenzo Bernini sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Napoli llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi), huk 🇮🇹 mama llaqtayuq ch'iquq wan wasichay kamayuqmi (arkitiktu) qarqan. Taytanː Pietro Bernini; Mamanː Angelica Galante.
Kaypipas qhaway
' Carlos Madero
Mach'ina
Wayrukunawan pukllanchik.
thumb|Machina (Hexaeder, Hexahedron nisqa)|Cube, de
Wayru icha Machina nisqaqa suqta kaqlla chiruyuq, chunka iskayniyuq kaqlla manyayuq, pusaq ñawch'inkunayuq pachankam, paqtan suqtawask'am.
Hamu
Wichachikan huk t'asrata sayaqllapa chachinchin karunnin kanqa manyanpa tupun.
Siwk siq'i
Siwk siq'i (QSHKS qillqaypi: Siuj Seq’e, latin simipi: linea recta) nisqaqa ima siwk kaq siq'ipas. Iskay iñupura siwk siq'iqa lliw atinalla kaqman siq'ipuramanta aswan sispa, aswan pisi suni siq'im. Chay iskay iñupura kaq siwk siq'ip patmantataq siwk patmam ninchik.
Amalia Puga de Losada
Amalia Natividad de las Mercedes Puga y Puga, Amalia Puga de Losada sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Kashamarka llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq kastilla simipi qillqaqmi qarqan.
Santiago kantun
Santiago kantun (kastilla simipi: Cantón Santiago) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qulcha "K" munisipyupi. Uma llaqtanqa Santiago llaqtam.
Qallaw distritu
Qallaw distritu; (kastilla simipi: distrito del Callao, Cercado del Callao) nisqaqa huk distritum Qallaw pruwinsyapi, Qallaw suyupi, Piruw mama llaqtapi.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa Qallaw llaqtam.
Runakuna
389 579
Steve Jobs
thumb|right|250px|Steve Jobs (1955-2011). thumb|right|200px| Steven Paul Jobs sutiyuq runaqa (* 24 ñiqin kantaray killapi 1955 watapi paqarisqa San Francisco llaqtapi - wañusqa Los Angeles llaqtapi), huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq  ruruchiqmi qarqan.
iPhone nisqa llamk'aykuna llikap kamaqninmi, Apple Computer Company nisqa ruruchinap kamaqninmi pusaqninpas.
Ñawpaq warmi: Laurene Powell (1991-2011) Churinkuna: Lisa, Reed, Erin wan Eve.
Kankallu
Kankallu icha Qaqallu (kastilla simipi: Cangallo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, huk llaqtam, Kankallu pruwinsyap uma llaqtanmi.
Iwrupa haya
thumb|180px|[[Alimanyapi haya sach'a-sach'a.]] Iwrupa haya (Fagus sylvatica; kastilla simimanta: haya) nisqaqa huk Iwrupapi wiñaq sacham, chaypi ancha pasaqmi.
Aleksandriya pharu
thumb|200px|Aleksandriya pharu thumb|200px|Aleksandriya pharu Aleksandriya pharu nisqaqa huk Qanchisnintin Tiksimuyu Achachillaman kapuqsi karqan, Aleksandriya llaqtapi hatunkaray pharus.
1037
1037 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Christoffer Wilhelm Eckersberg
Taytanː Henrrik Wilhelm Eckersberg Warmiː. Alma mater:
244 kñ
244 Kristup ñawpan wataqa (244 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Tawqamarka
Tawqamarka nisqaqa (kastilla simipi: Tauccamarca) huk qhichwa ayllu llaqtacham, Kaykay distritupi, Pawqartampu pruwinsyapi, Qusqu suyupi, Piruw mama llaqtapi.
Roger Waters
Taytan: Eric Fletcher Waters, Maman: Mary. Warmikunaː udy Trim (1969-1975) / Lady Carolyne Christie (1976-1992) / Priscilla Phillips (1993-2001) / Laurie Durning (2012-2015). Churinkunaː	Harry Waters wan India Waters.
Chuqipampa distritu (Ariqipa)
Chuqipampa distritu (kastilla simipi: Distrito de Chuquibamba) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Kuntisuyus pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Chuqipampa llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Iñu
Iñu icha T'upsi (kastilla simipi: punto) nisqaqa ima ch'iñilla kaqpas. Pacha tupuykama iñuqa hallka k'iti kancharninnaqmi.
1038
1038 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Zamora kiti
Zamora kiti (kastilla simipi: Cantón Zamora) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Zamora Chinchipi markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Zamora llaqtam.
Runakuna
Zamora kitipiqa Sarakuru Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa Guadalupe kitillipi Imbana kitillipipas kawsanku.
Tommy Lee Jones
thumb|right|290px|Tommy Lee Jones) Tommy Lee Jones sutiyuq runaqa (* paqarisqa San Saba llaqtapi - ) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq aranway pukllaqmi karqan.
Taytan: Clyde C. Jones; Maman: Lucille Marie Scott. Warmikuna: Katherine Lardner (1971–1978) / Kimberlea Cloughley (1981–1996) / Dawn Laurel (2001). Churinkuna: (2) Austin Leonard (1982) wan Victoria Kafka (1991).
Alalay munisipyu
Alalay munisipyu nisqaqa (kastilla simipi: Municipio de Alalay) kimsa ñiqin munisipyu Misk'i pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Alalay llaqtam (638 runa, 2001 watapi).
Kantunkuna
Iskay kantunmi kan:
Runakuna
Munisipyupiqa astawan Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Alalay munisipyupiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
San Pedro Lluq distritu
San Pedro Lluq distritu (kastilla simipi: Distrito de San Pedro de Lloc) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qispi kay suyupi, Pakasmayu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa San Pedro Lluq llaqtam.
Oscar Berger
Oscar José Rafael Berger Perdomo (* paqarisqa Watimala llaqtapi -), huk  ruruchiq wan pulitiku. 2004 watamanta 2008 watakama ñawpaq kuti Watimalapa Umalliqnin karqan.
1991 watamanta 1999 watakama ñawpaq kuti Watimala llaqtapa Kurakanin karqan.
Tayta: Berger; Mama: Perdomo Ñawpaq warmi:Wendy Widmann Churinkuna: (5).
Yachaywasi:
Sinru qillqa: Ancha riqsisqa sirinka waqachiq
Sinru qillqa: Ancha riqsisqa sirinka waqachiq;
Blockflöte
Siehe Blockflöte
Parajachi kantun
Parajachi kantun (kastilla simipi: Cantón Puerto Parajachi) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Eliodoro Camacho pruwinsyapi, Aqusta munisipyupi. Uma llaqtanqa Parajachi llaqtam.
1039
1039 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Francisco Miró Quesada
Francisco Miró-Quesada Cantuarias  sutiyuq runaqa, icha Paco Miró-Quesada ( paqarisqa Lima llaqtapi - wañusqa Lima llaqtapi), huk yachay wayllukuq karqan; hinallataqsi huk 🇵🇪 mama llaqtayuq willay kamayuq qarqan.
Taytan: Óscar Miró Quesada de la Guerra; Mamam: María Josefina Cantuarias Dañino tatankuna kapun. Warmi: Doris Rada Jordán; Churinkuna: Francisco Miro Quesada Rada, Eduardo Miro Quesada Rada wan Diego Miro Quesada Rada.
Chawpipacha
thumb|right|290px|[[Chawpipacha, Tiksimuyupi]] Chawpipacha (latin simipi: aequator, kastilla simipi: ecuador) nisqaqa Tiksimuyupi chinchay qhipap uralan qhipap chawpinpi kaq, t'urpinwan Chiqan chhukapi kaq, p'allta muyu kaq siq'im, 40.000 mitru suni kaq.
Chawpipacha siq'iqa Ikwadur mama llaqtantapas purinmi.
Rhein
Rhein nisqaqa Iwrupapi huk 1230 km suni mayum.
2005
2005 wataqa Griguryanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
246 kñ
246 Kristup ñawpan wataqa (246 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
245 kñ
245 Kristup ñawpan wataqa (245 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Ch'illka distritu (Hunin)
Ch'illka distritu nisqaqa (kastilla simipi Distrito de Chilca) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Wankayu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Ch'illka llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
1040
1040 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Pumarapi
Pumarapi   (Pomarape) nisqaqa Buliwyap Kunti Wallanpi huk nina urqum, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Karanka Kurawara munisipyupi, Sajama kantunpi, Sajama mama llaqta parkipi, Chili mama llaqtapipas, Arika Parinaqutapas suyupi, Parinaquta pruwinsyapi, Lawqa mama llaqta parkipi. Pikchunqa mama quchamanta 6.282 mitrum aswan hanaq.
Chankaybaños distritu
Chankaybaños distritu (kastilla simipi: Distrito de Chancaybaños) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Santa Krus pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Chankaybaños llaqtam.
Sérgio Godinho
Taytan: ; Maman:. Warmi:. Churinkuna:. Alma materː Coimbra Yachay Sunturnin.
Ñit'isqa phiruru
paña|rikchacha|Huklla kuti kañana ñit'isqa phiruru (CD-R). Ñit'isqa phiruru, CD (inlish simipi: compact disc, kastilla simipi: disco compacto) nisqaqa achkiywan llamk'aq willa waqaychanam, taki kapchiyta huk ruqyaykunatapas, ima willakunatapas waqaychanapaq.
1
1 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Wikipidiya:Unanchakunap Plantillankuna
Achkam p'anqakuna mama llaqtakunamanta sutisuyuyuq. Chay wiki p'anqakunapiqa t'inkikunam kachun sapa mama llaqtamanta p'anqakunawan. Chay ruranapaqqa kaykunata llamk'achisunchik:
Val Kilmer
thumb|right|290px|Val Kilmer, 2005 Valentine Edward Kilmer sutiyuq runaqa, icha Val Kilmer (* paqarisqa Los Angeles llaqtapi - ) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq aranway pukllaqmi karqan.
Taytan: Eugene Dorris Kilmer (1921–1993); Maman: Gladys Swanette Ekstadt (1928–2019). Warmi: Joanne Whalley (1988-1996). Churinkuna: (2) Mercedes Kilmer (p. 1991) wan Jack Kilmer (p. 1995).
1
Wañusqakuna
0er
Harry Potter pakasqa ukhuwan
Harry Potter pakasqa ukhuwan (inlish simipi: Harry Potter and the Chamber of Secrets) nisqaqa kawsay rikch'a liwrum, Joanne K. Rowling-pa qillqasqan 1998 watapi.
Wikipidiya:Unanchakunap Plantillankuna
Achka sanampa tuyrukunam kan. Kay Wikipidiyapiqa kimsantin sanampa ISO 3166 tuyrutam, Mama llaqtapura ulimpya kumitiypa tuyruntapas llamk'achinchik.
Kapiqa qhichwa simipi sutikunam. Kikin sutikunata qhawanaykipaqqa mama llaqtamanta p'anqapi qhaway.
Enlaces externos
Land Världsgeografi
Ñit'isqa phiruru
Kunan antañiqiqkunaqa ñit'isqa phiruru kuyuchinayuq, ñit'isqa phiruruta kañanapaqpas.
Yanisha
Yanisha (Yanesha) icha Amuesha nisqakunaqa Piruwp Amarumayu sach'a-sach'a suyunpi, Chanchamayu pruwinsyapi (Hunin suyu), Uqshapampa pruwinsyapi (Pasqu suyu), Inka wamp'uwatana pruwinsyapipas (Wanuku suyu), tiyaq runa llaqtam, Yanisha simita rimaq.
Sinru qillqa: Urqu (Suwisa)
Lista: Urqu (Suysa)
Gerardo Diego
Gerardo Diego Cendoya sutiyuq runaqa (* paqarisqa Santander llaqtapi - †  wañusqa Madrid llaqtapi) 🇪🇸 mama llaqtayuq qillqaq runam, kastilla simipi qillqaqmi. Harukuq Pransisku Prankupa qillin karqan.Shutinta hipiyanqa huk Matrit nanipita.
Miguel de Cervantes Suñay|20px 1979 watapis simi kapchiypi Miguel de Cervantes Suñaytam chaskirqan.
Yaya: Diego; Mama: Cendoya.
Warmikuna: Churinkuna:.
Harry Potter yachaqpa ruminwan
Harry Potter yachaqpa ruminwan (inlish simipi: Harry Potter and the Philosopher's Stone) nisqaqa kawsay rikch'a liwrum, Joanne K. Rowling-pa qillqasqan 1997 watapi.
247 kñ
247 Kristup ñawpan wataqa (247 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Marq'a
thumb|right|250px||Marq'ap [[sinchi aychankuna.]] Marq'a nisqaqa runap rikranpi qarminwan t'inkisqa iskaynintin kurku kuyuchiqmi, allinta llamk'anapaq, ñawch'inpi makiyuq.
1041
1041 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
248 kñ
248 Kristup ñawpan wataqa (248 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Siwikunap Apun
Siwikunap Apun (The Lord of the Rings) nisqaqa John Ronald Reuel Tolkien-pa 1954-1955 watapi inlish simipi qillqasqan kawsay rikch'am, kimsantin liwrum. Chay siwikunap apunqa huk siwikunata kamachiq, millay kallpayuq siwim.
Eric Clapton
thumb|right|220px|Eric Clapton thumb|right|220px|Cream (kusituy), 1960s 250px|right|Eric Clapton signature Eric Patrick Clapton sutiyuq runaqa; (* paqarisqa Ripley llaqtapi) huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq rock takiqmi, takina qillqaqmi, takichaqmipas karqan.
Punku p'anqa:Kulumpiya
{| cellpadding="5" style="background:#FFFFFF; border:5px solid #CD3700" width="100%" valign="top"
Wamachuku
Wamachuku nisqaqa (kastilla simipi: Huamachuco) Wamachuku pruwinsyap uma llaqtanmi, distritupas, Qispi kay suyupi, Piruwpi.