cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wawra pruwinsya
thumb|right|290px|Lima suyup 9 pruwinsyan: 1 [[Barranca pruwinsya 2 Qaqatampu pruwinsya 4 Kanta pruwinsya 5 Kañiti pruwinsya 6 Waral pruwinsya 7 Waruchiri pruwinsya 8 Wawra pruwinsya 10 Uyun pruwinsya 11 Yawyu pruwinsya]] thumb|right|200px|Wawra llaqtapi wasi: Balkunninpi sayakuchkaspa, nuwimri killapi [[1820 watapi Generalisimo José de San Martín Piruwpa qispi kaytas rimarirqan.]] Wawra pruwinsya (aymara simipi: Wawra jisk'a suyu kastilla simipi: Provincia de Huaura) nisqaqa Lima suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Wachu llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Alan García Umalliq.
Pulitika rakiy
Wawra pruwinsyaqa 4.891.92 km² hatunmi. Chunka iskayniyuq distrituyuqmi:
Turpu distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Wawra pruwinsya
Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
Rimapaqarinan yachay
Rimapaqarinan yachay huk rimanakuqta paqarinanmanta, rima saphi yachanapaq yachay, chay maymantachus hamunku tukuyima rimakuna, simikunap rikch'ayninpa willayninmanta, mast'arispataq, paqarimuyninmanta, wiñay imakanamanta simantika nisqa pachapa chawpinpi. Chayqa ñawpaq simi yachaypa huch'uy yachaynin, tupanachiy simimanta, rimana yachay nisqamanta, chawpi-riqsiqa rimakuna (simiyutika) manta, phunitika nisqamantawan hurqusqa.
Wawra pruwinsya
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Turpu distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Wawra pruwinsya
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Rimapaqarinan yachay
Pukyukuna
<references group="" responsive="1">
Wawra pruwinsya
Simikuna
Pukyu:
Rinus Michels
thumb|right|250px| Rinus Michels (1928-2005) Marinus Jacobus Hendricus Michels sutiyuq runaqa icha "Rinus" Michels, (* paqarisqa Amsterdam  llaqtapi -   wañusqa Aalst  llaqtapi), huk  mama llaqtayuq  piluta hayt'aq wan pukllaykamachiqmi qarqan.
Wayaqi qucha
Wayaqi qucha (kastilla simipi: Laguna Guayaques) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi, Hatun Qitina kantunpi, Eduardo Abaroa anti faunapaq mama llaqta risirwapi.
Rinus Michels
Hawa t'inkikuna
.
Turpu distritu
Simikuna
Pukyu:
Mamaniri
Mamaniri nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk urqum, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Turqu munisipyupi, Turqu kantunpi.
Pinwinu
Pinwinu (Spheniscidae) nisqakunaqa yana yuraq alqa-alqa, ancha allinta wayt'aq, mana phawayta atiq pisqukunam. Pinwunukunaqa mama qucha patapim, chalapim q'isachan. Challwakunatam, umachakikunatam, yukrakunatapas mikhunku.
Chinaqa iskay icha ch'ulla runtutam wachan. Urqu chinawan kuska kawsan, sapsi runtuta uqllaspa. Iskay runtu kaptin, huklla kawsarin (wakin-wakinllapim iskaynin).
Rikch'aqkuna
Abya Yalapiqa kay pinwinukunam kawsan:
Kalifornyu
Kalifornyu, Cf (musuq latin simipi: Californium) nisqaqa huk Aktinyu rikch'aq q'illaymi, illanchaykuq, runallap rurasqanmi.
La Prensa (Arhintina)
thumb |right|200px|Libertad, progreso y civilización thumb|right|250px|La Nación mit'awa thumb|right|250px|La Nación, Buenos Aires - Arhintina La Prensa , huk 🇦🇷 mama llaqtayuq mit'awa.
Wiñay kawsay
Buenos Aires llaqtapi kamasqa. José C. Paz.
Diriktur: Florencio Aldrey Iglesias.
Benito Juárez
1858 watamanta 1864 wan 1867 watamanta 1872 ñawpaq kuti Mishikupa Umalliqnin karqan.
Tayta: Marcelino Juárez; Mama: Brígida García
Ñawpaq warmi: Margarita Maza
Wawakuna:
Qillqaqkuna
Kastilla simipi:
Kaypipas qhaway
thumb|250px|right|Benito Juárez
741
741 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
San Fernando kiti
San Fernando kiti (kastilla simipi: San Fernando) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Asway markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa San Fernando llaqtam.
Pulitika Rakiy
Iskay kitillinmi kan: San Fernando, Chumplin.
P'utuqsi munisipyu
P'utuqsi (kastilla simipi: Potosí) nisqaqa huk munisipyu Tomás Frías pruwinsyapi, P'utuqsi suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa P'utuqsillaqtam.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
P'utuqsi munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara, waraniyi simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Simiki
Shimiki, Shimi patma icha t'ipi nisqaqa rimap tiksi rakinmi, huk samaychawan rimanam. Ankash qallupi shimillki.
Shimi rakiy pashtaypita
wákanánacu Ya no deseo vaca), shútaqnánacu ( no quiero aspirador).
Kunturiri (Uru Uru)
Kunturiri (Condoriri) nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk urqum, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Turqu munisipyupi, Turqu kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta +4.000 mitrum aswan hanaq.
Sándor Kocsis
Sándor Kocsis Peter sutiyuq runaqa (* paqarisqa Budapest llaqtapi -  paqarisqa Barcelona llaqtapi) mama llaqtayuq Unriya piluta hayt'aqmi wan pukllaykamachiqninmi kachkan.
Pichiwa (Kiskachay)
Pichiwa nisqaqa (kastilla simipi: Santa Lucía de Pichigua) Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Kiskachay pruwinsyapi, Pichiwa distritupi huk llaqtacham.
Pichiwa ñiqpiqa K'ana runakunap Hatun K'ana nisqa uma llaqtansi karqan.
742
742 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Salango kitilli
Salango kitilli (kastilla simipi: Parroquia Salango) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk chakramanta kitillim, Puerto López kitipi, Manawi markapi.
743
743 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Antarapa
Antarapa (kastilla simipi: Andarapa) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Apurimaq suyupi, Antawaylla pruwinsyapi, huk llaqtam, Antarapa distritup uma llaqtanmi.
Qurisaphi
Qurisaphi (Hydrastis canadensis) nisqaqa huk quram, hampi yuram.
Eduardo Abaroa anti fauna mama llaqta risirwa
Abaroa anti fauna mama llaqta risirwa nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Urin Lipis pruwinsyapi, huk sallqa pachapaq parkim. Kay suyuqa Eduardo Abaroa Hidalgomantam (icha Eduardo Avaroa Hidalgo) sutichasqa.
Gloria Macapagal
María Gloria Macaraeg Macapagal- Arroyo, sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa San Huwan (Manila) llaqtapi - ). Philipinakunapi mama llaqta musikuqmi wan pulitiku qarqan.
2001 watamanta 2010 watakama ñawpaq kuti Philipinakunapa Umalliqnin karqan.
Yaya: Diosdado Macapagal; Mama: Evangelina Macaraeg-Macapagal. Ñawpaq qusan: José Miguel Arroyo. Wawakuna: (5) Juan Miguel M. Arroyo, Evangelina Lourdes Arroyo-Bernas, Diosdado Ignacio Jose Maria M. Arroyo.
Yachay wasi:
Ramiro Prialé
thumb|right|260px|Ramiro Prialé, 1964 Ramiro Prialé Prialé (* paqarisqa Wankayuq llaqtapi  - †  wañusqa Lima llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq taripay amachaqi wan pulitikupas qarqan.
APRA partidupi wankurisqan kaspa. Sinator, apulliqpas karqan.
Taytan: Pedro Sixto Prialé Ráez; Maman:  Edelmira Prialé Morales. Warmikuna: Carmen Luzmila Jaime Torres Churinkuna (5): Ramiro Alfonso, Raquel Edelmira, Pedro José, Víctor Gustavo wan Carmen Luzmila.
Yachay wasi: Mama llaqtap Santa Isabel Yachay wasi (Wankayuq).
Chupamarka distritu
Chupamarka distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Chupamarca) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chuqlluqucha pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Chupamarka llaqtam.
Ramiro Prialé
Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin.
Piruwpa Sinatu Umalliq (1964-1965)
Chupamarka distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Ampatu kitilli
Ampatu kitilli (kastilla simipi: Parroquia Ambato) nisqaqa huk kitillim Ikwadur mama llaqtapi, Ampatu kitipi, Tunkurawa markapi. Uma llaqtanqa Ampatu llaqtam.
744
744 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Apuwasinyuq pukllaykuna 2004
thumb|Ulimpiku Pukllaykunap unanchan
Ulimpiku pukllaykuna 2004 nisqaqa 2004 watapi Athina llaqtapi (Grisya mama llaqtapi) XXVIII ñiqin Musuq pacha Ulimpiku pukllaykunam.
thumb|250px|Imágenes de la ceremonia de apertura
Clarín (Arhintina)
thumb |right|200px|Libertad, progreso y civilización thumb|right|250px|La Clarín mit'awa thumb|right|250px|Clarín, Buenos Aires - Arhintina Clarín , huk 🇦🇷 mama llaqtayuq mit'awa.
Wiñay kawsay
Buenos Aires llaqtapi kamasqa. Roberto Noble.
Trần Lê Xuân
Tran Lê Xuân, Madame Nhu sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Hanoi llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi), 🇻🇳 mama llaqtap pulitiku qarqan.
Yaya: Trần Văn Chương; Mama: Thân Thị Nam Trân Ñawpaq qusan: Ngô Đình Nhu Churinkuna: Ngô Đình Trác, Ngô Đình Quynh Ngô Đình Lệ Thủy (wañusqa 1967), Ngô Đình Lệ Quyên (wañusqa 2012).
Felipe Calderón
Felipe de Jesús Calderón Hinojosa (* paqarisqa Morelia llaqtapi -  ), huk 🇲🇽 mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku qarqan.
2006 watamanta 2012 watakama ñawpaq kuti Mishikupa Umalliqnin karqan.
Taytan: Luis Calderón Vega; Maman: Carmen Hinojosa Calderón. Ñawpaq warmi: Margarita Zavala. Churinkuna: 3 (María, Luis Felipe wan Juan Pablo)
Qillqaqkuna
Kastilla simipi:
Einsteinyu
Einsteinyu, Es (musuq latin simipi: Einsteinium) nisqaqa huk Aktinyu rikch'aq q'illaymi, illanchaykuq, runallap rurasqanmi.
Lukri
Lukri (kastilla simipi: Lucre) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Qispiqanchi pruwinsyapi, huk llaqtam, Lukri distritup uma llaqtanmi.
Jorge del Castillo
Jorge Alfonso Alejandro del Castillo Gálvez sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq taripay amachaqmi, pulitikupas.
Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturninpim yachaqarqan. 2006 watamanta 2008 watakama, Alan García ñawpaqta Piruwpa umalliqnin kachkaptin, Piruwpa uma kamayuqninmi karqan.
Tawa kuti Piruw suyup Rimana Wasinpi apulliqmi karqan (1985-1990; 1990-1992; 2000-2001; 2001-2006; 2006-2011 watakunapi), Amirika Mamallaqtap Pachakutinapaq Huñunakuynin partidupi wankurisqa kaspa.
Deutsche Lufthansa
Deutsche Lufthansa AG nisqaqa huk aliman antanka ruruchinam. Uma tiyananqa Köln llaqtapim, Alimanyapi.
Tengiz Sigua
Tengiz Sigua (Kartulsuyu simipi: თენგიზ სიგუა) sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lentekhi  llaqtapi -  wañusqa Tbilisi llaqtapi), huk  mama llaqtayuq allwiya kamayuq wan pulitiku.
1992 watamanta 1993 watakama ñawpaq kuti Kartulsuyupa Uma kamayuqnin qarqan.
Yachaywasi:
Alma mater: Georgian Technical University
Yuthu
Yuthu (Tinamidae) nisqakunaqa chakillapi puriq, mana phawayta atiq pisqukunam.
Kaymi huk rikch'aqkuna:
Pedro Domingo Murillo pruwinsya
Pedro Domingo Murillo pruwinsya (kastilla simipi: Pedro Domingo Murillo) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Chuqiyapu suyupi. Uma llaqtanqa Pallqa llaqtam.
Pulitika Rakiy
Pichqa munisipyunmi kan.
FC Dynamo Kyiv
FC Dynamo Kyïv - nisqaqa huk Ukranya piluta hayt'ay klubmi.
Pasa Willk'i
Pasa Willk'i (Pasa Willkhi) nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk urqum, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Turqu munisipyupi, Turqu kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 4.870 mitrum aswan hanaq.
Pedro Domingo Murillo pruwinsya
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Champiñun
Champiñun (Agaricus bisporus) nisqaqa huk tiksicha k'allampam, rikch'aq quncham. Tukuy Tiksimuyuntinpi lliwmanta astawan puquchisqa mikhusqapas k'allampam.
José Manuel Moreno
José Manuel «Charro» Moreno Fernández (*  paqarisqa Buenos Aires llaqtapi —   wañusqa Merlo partidupi), Arhintina mama llaqtape piluta hayt'aq
Tayta: ; Mama:
Warmi: Pola Alonso.
Yawyu
Yawyu nisqaqa (kastilla simipi: Yauyos ) Piruw mama llaqtapi, Lima suyupi, huk llaqtam, Yawyu pruwinsyap uma llaqtanmi.
Llaqta saruy
Llaqta saruy icha Liktatura (latin simimanta: dictatura) nisqa mama llaqtapiqa huklla liktatur icha llaqta saruq, (dictator) nisqa runam atiyniyuq.
Yawyu
Wiñay kawsay
Santo Domingo de Atun Yauyo kamasqa 1571 watapi, Diego Dávila de Briceño ispañul atipaq.
Llaqta saruy
Huk pulitiku ñasakunapiqa diktaturap hayunqa akllanakuspa kamachinakuymi (dimukratiya nisqam).
Pilliyuyu
Pilliyuyu icha Lichuwa (Lactuca sativa) nisqaqa huk ch'ulla wata quram, lichi hillisapam, yuyupakunapaq llamk'achisqa.
Lampalliqi pruwinsya
Lampalliqi pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Lambayeque) nisqaqa Lampalliqi suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Lampalliqi llaqtam.
Pulitika rakiy
12 distritunmi kan.
Qallu watana
Kaymi huk qallu watanakunam:
745
745 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Supay Qullu
Supay Qullu (kastilla qillqaypi: Supaicollo) nisqaqa Antikunapi, Buliwya mama llaqtapi, juk urqum Asanaki wallapi, Uru Uru suyupi. Pikchunqa mama quchamanta 3.879 mitrum aswan hanaq.
Nabón kiti
Nabón kiti (kastilla simipi: Nabón) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Asway markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Nabón llaqtam.
Pulitika Rakiy
Tawa kitillinmi kan: Nabón, Kuchapata, El Progreso, Chaya (icha Las Nieves).
Ukuchacha
Ukuchacha icha Huk'uchacha (Microryzomys minutus) nisqaqa chincha Urin Awya Yalapi kawsaq khankiqmi, ukucha rikch'aqmi, ancha uchuyllam.
Maryland suyu
Maryland nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Annapolis llaqtam.
Chuqiyapu suyu
Chuqiyapu suyu (aymara simipi: Chuqiyapu jach'a suyu; kastilla simipi: Departamento de La Paz) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Chuqiyapu llaqtam.
Pulitika Rakiy
Chuqiyapu suyupiqa kanmi 20 pruwinsya, 75 munisipyu, 438 kantun.
Runakuna
Chuqiyapu suyupiqa 2.812.000 runakunam kawsachkanku (2005).
Runa llaqtakuna
Suyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Huk indihina runa llaqtakuna:
Simikuna
Suyupiqa kastilla, aymara, qhichwa, waraniyi, takana simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Payun Matru
Payun Matru nisqaqa Arhintina mama llatapi huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 3.680 mitrum aswan hanaq.
IKEA
rikchacha|Ikea qhatu rantina wasimanta rikch'a IKEA nisqaqa Suwispampa mama llaqtayuq achka mama llaqtayuq tantanakuy, Urasuyu mama llaqtapi tiyaq, t'ikyuq, qhatuq, yanunapaq llamk'anakuna, achhalkuna, wasipi imapas ruwanapaq kaqkuna, hinaspa imaymana huk allinkuna hinaspa wasipi yanapakuykuna. 1943 watapi Ingvar Kamprad-pa qallarisqan, IKEA nisqaqa 2008 watamanta pacha astawan hatun kuyuyllakuna qhatuqmi karqan   Huñup llamk'achisqan markaqa huk siklakunamanta hurqusqam, chaytaq kamaqpa qallariy qillqankunamantam, chaymanta Elmtarydpa, ayllu chakra maypichus paqarirqan, chaymanta qaylla llaqtacha Agunnaryd (Småland llaqtapi llaqtan, Suwispampa suyup urayninpi). rikchacha| IKEA nisqap kamaqnin Ingvar Kamprad (alliqpi) Hans Axewan, IKEA nisqap ñawpaq qhatu wasi kamachiqninwan, 1965 watapi makiwan hap'inakuspa rikchacha|300x300px|IKEA qhatukunayuq suyukunaqta saywit'i
Huch'uy yachay wasi
thumb|right|230px|Huch’uy yachay wasi, [[Guantánamo pruwinsiya, Kuba.]] thumb|right|230px|Huch'uy yachay wasi, [[Phinsuyu]] thumb|right|230px|Huch’uy yachay wasi, [[Iskusya]]
Willachikuy
rikchacha|Willachikuy Willachikuy icha willanakuy nisqaqa (kastilla simipi: comunicación) runapura, ima willaq kaqpurapas willakunatam kachaypas chaskiypas.
Huch'uy yachay wasi
Huch'uy yachay wasi, Ñawpaq runayay wayi (Ankash qallu); (kastilla simipi: Escuela primaria, Educación primaria) nisqaqa wawakunap yachakuyta qallarinanpaq yachay wasim. Yachachiqqa yachakuqkunata ñawiriymanta, qillqaymanta, yupaylliymanta, tiksi kawsay yachaymantapas yachachinmi. Wamra chaykunata yachakurqaspanqa, chawpi yachay wasiman riyta atinmi.
Hawa t'inkikuna
[
Sullu Chunta
Sullu Chunta nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk urqum, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Turqu munisipyupi, Turqu kantunpi.
746
746 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Willachikuy
Ñawpa pachamantaña runa rikch'aq kikinpa sapsi willana yawrininwanmi runapura willanakun: rimaywanmi. Aswanqa, kurku hawanchayninchikwanmi, uya hawanchayninchikwanmi willanakunchikmi.
Qillqa wallparisqa karqaptinmi, qillqaywanpas willarinakurqanchik, liwruwanmi, willay p'anqawanmi.
Willay p'anqakunata kachanakunapaqqa chaski nisqa runa mink'akunam llamk'ayta qallarirqan.
Pacha musuqyaptin, musuq, pinchikillawan llamk'aq willachikuy llikakunatam wallpariqanku: karu qillqaymi, karu rimaymi, ñaqha watakunapitaq antañiqiq llikakunam, internet nisqa hatun sapsi antañiqiq llikakunap llikanpas.
Huk puririylla riq willachikuypaq llikakunataq willay kancha nisqam. Chay willay kanchaqa willay p'anqa nisqawanmi qallarirqan. Hinallataqmi liwrukunam - ahinataq Dyuspa Simin Qillqam - willay kancha hinam mast'asrisqa karqan. Kunan pachataq pinchikillawan llamk'aq willay kancha llikakunam llamk'aykun: ankichiymi, ñawikaruymi.
Kankallu pruwinsya
Kankallu pruwinsya (ñawpa: Anccayo) nisqaqa (Qaqallu icha Qanqallu nisqapas; kastilla simipi: Provincia de Cangallo) Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Kankallu (Qaqallu, Qanqallu) llaqtam.
Machkhana
Pachaykamay yachaypiqa, machkhana icha kuwantum (inlish simipi: Quantum, kastilla simpi: Cuantica) nisqaqa ima aychap kaqninpa (aychap kaqninpa) astawan pisi kaqnin, huk tinkinakuypi kaq. Huk aychap kaqnin "machkhasqa" kanman nisqa fundamental yuyayqa "kuwantisasiyunpa hiputhisis" nispam sutichasqa. Kayqa niyta munan, aychap kayninpa hatun kayninqa huk machkhana hunt'asqa yupay achkamanta rurasqa sapaq chanikunallatam hap'iyta atin.
Kankallu pruwinsya
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Machkhana
Pukyukuna
<references group="" responsive="1">
Kankallu pruwinsya
Pulitika rakiy
Suqta distritunmi kan.
Ispa
thumb|Ispachkaq wamracha wank'a, [[Brussel llaqtapi]] Ispa, Qusqu-Qullawpi hisp'a nisqaqa (ispay, hisp'ay nisqapas) runap, uywakunappas yawarninmanta wasa rurunpi paqariq, ispay purupi pallasqa, chaymanta ullunta icha chinap ispay hutk'unta, ispana ñanninta wisch'usqa yaku chullusqam.
Kankallu pruwinsya
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Uyun pruwinsya
thumb|right|290px|Lima suyup 9 pruwinsyan: 1 [[Barranca pruwinsya 2 Qaqatampu pruwinsya 4 Kanta pruwinsya 5 Kañiti pruwinsya 6 Waral pruwinsya 7 Waruchiri pruwinsya 8 Wawra pruwinsya 10 Uyun pruwinsya 11 Yawyu pruwinsya]] Uyun pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Oyón) nisqaqa Lima suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Uyun llaqtam.
Kankallu pruwinsya
Simikuna
Pukyu:
Karu puriy
thumb|right|200px|[[Chikitukus, Chuschi distritumanta kusituymi.]]
Uyun pruwinsya
Pulitika rakiy
Suqta distritunmi kan.
Pedro de Valdivia
Pedro de Valdivia sutiyuqqa (* paqarisqa Castuera llaqtapi -  wañusqa Tucapel) Chilip ispañul atipaqninsi (kunkistadur nisqa) karqan.
Pulla
Pulla (genus Allium) nisqaqa huk yurakunap rikch'anam, waranqamanta aswan rikch'aqniyuq.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk pulla rikch'aqkuna:
Quriqaqa distritu
Quriqaqa distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Curicaca) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Shawsha pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Rusariyu (Rosario) llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Ojos del Salado
Ojos del Salado (kastilla simi: Kachichasqap Ñawinkuna) nisqaqa Arhintina mama llaqtapi, Chili mama llaqtapipas, huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 6.891 mitrum aswan hanaq.
Quriqaqa distritu
Simikuna
Pukyu:
T'anta wawa
rikchacha|Anit t'anta wawakuna T'anta wawa nisqaqa huk misk'i t'anta hina rikch'aq Qhishwaruna, Aymararunakuna ruwakunqu, chay huch'uy wawa icha wawahina sumaqchasqa. Chaykunaqa triqumanta ruwasqa kanku, wakin kutitaq misk’i hunt’achisqa kanku. Chaykunataqa Antikuna, Ikwayur, Piruw, Kulunwiyap uralanpi, Arhintina Wuliwiyap wichayninpipis ñawpaq tayta-mamakunap ruwasqankunatam ruranku, mikhunkupas, astawanta Wañusqa yuyay p'unchawpi, ichataq chakra raymikunapi, karnawalkunapi, Qhapaq raymi p'unchawkunapipis.
Salango wat'a
Salango nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk wat'am, Pasiphiku mama quchapi, Manawi markapi, Puerto López kitipi, Salango kitillipi. Payqa Machalilla mama llaqta parkipi tiyan.
Air Berlin
Air Berlin nisqaqa huk aliman antanka ruruchinam. Uma tiyananqa Berlin llaqtapim, Alimanyapi.
Simun Piyru
thumb|right|Simun Pidru, [[Abrecht Dürer-pa llimphisqan.]] Simun Piyru, manaqa Simun Piiru Ankash qalluchaw, (iwriyu simipi שמעון Shimon, grigu simipi Πέτρος Pétros'', "qaqa, rumi"; Betsaida llaqtapi paqarisqa;  wañusqa Ruma llaqtapi) Musuq Rimanakuypi nisqakamaqa Jesuspa chunka iskayniyuqnintin willarikuq nisqa qatirikuqpura huksi karqan. Mawk'a Kristuyuyayp ñawpaq kaq pusaqninsi karqan, Romap ñawpaq yayayninsi karqan.
Tiwiriyas quchapi challwaq kaspa, Hisusta uyarispa qatirqan. Hisus wañuyman taripasqa kaptin, "manam riqsinichu" nirqan. Hisus hanaq pachaman rirqaptinsi, Kristiyanu inlisyata kamariywan ruraykacharqan.
Pan American World Airways
Pan American World Airways icha Pan Am nisqaqa huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq antanka ruruchinam.
Zviad Gamsakhurdia
thumb|right|250px| Zviad Gamsakhurdia (1939-1993) right|250px| Zviad Konstantines dze Gamsakhurdia (kartul simipi: ზვიად გამსახურდია, rusu simipi: Звиа́д Константи́нович Гамсаху́рдия) sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Tbilisi  llaqtapi -  wañusqa Khibula llaqtapi), huk  mama llaqtayuq simi kamayuq wan pulitiku.
Taytanː Konstantin Gamsakhurdia. Ñawpaq warmi: Manana Archvadze-Gamsakhurdia. Churinkuna: (3).
Yachaywasi:
Alma mater: Tbilisi Mama llaqta Yachay Sunturnin.
El Tiempo (Kulumbya)
thumb|right|250px| «Infórmate bien» thumb|right|270px|El Tiempo mit'awa thumb|right|250px|El Tiempo, Bogota (Kulumbya) El Tiempo, huk 🇨🇴 mama llaqtayuq mit'awa.
Wiñay kawsay
Bogotá llaqtapi kamasqa. Alfonso Villegas Restrepo.
Diriktur: Roberto Pombo.
Uyun
Uyun (kastilla simipi: Oyón) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Lima suyupi, huk llaqtam, Uyun pruwinsyap uma llaqtanmi.
Fermyu
Fermyu, Fm (musuq latin simipi: Fermium) nisqaqa huk Aktinyu rikch'aq q'illaymi, illanchaykuq, runallap rurasqanmi.
Santa Elena marka
Santa Elena marka nisqaqa (kastilla simipi: Provincia de Santa Elena) Ikwadur mama llaqtapi huk markam. Uma llaqtanqa Santa Elena llaqtam.
Venustiano Carranza
thumb|right|300px|Venustiano Carranza (1916) José Venustiano Carranza Garza, Venustiano Carranza sutiyuq runaqa (* paqarisqa Cuatro Ciénagas llaqtapi – †  wañusqa Tlaxcalatantongo llaqtapi) mishikunapas ruruchinap wan pulitiku qarqan.
Santa Elena marka
Pulitika rakiy
Kimsa kitinmi kan.
Venustiano Carranza
1917 watamanta 1920 watakama Mishiku mama llaqta Umalliq.
Santa Elena marka
Hatun llaqtakuna
La Libertad, Salinas, Santa Elena, Manglaralto, Ancón, Anconcito, Punta Blanca, San José, Olón, Ayangue, Chanduy, Palmar
Luis Cruzado
Luis Fernando Cruzado Sánchez sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lima llaqtapi -  wañusqa Lima llaqtapi ) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
750
750 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Luis Cruzado
Taytan: Arcadio Cruzado. Warmi: Margarita Navarrete.
Venustiano Carranza
1911 watamanta 1913 watakama Coahuila Gubirnadur.
Tayta: Jesús Carranza Neira; Mama: María de Jesús Garza.
Warmi: Virginia Salinas Balmaceda / Ernestina Hernández Churinkuna: Leopoldo Carranza Salinas, Virginia Carranza Salinas, Julia Carranza Salinas, Jesús Carranza Hernández, Venustiano Carranza Hernández, Emilio Carranza Hernández y Rafael Carranza Hernández.
Ñust'awan K'ayrawan
Ñust'awan K'ayrawan (inlish simipi: The Princess and the Frog, kastilla simipi: La princesa y el sapo) nisqaqa 2009 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa John Musker, Ron Clementsmi. Disney ruruchinapaqmi rurasqa.
Wayaqi
Wayaqi (kastilla simipi: Guayaques) nisqaqa Buliwyapi (P'utuqsi suyu, Urin Lipis pruwinsya, San Pawlu Lipis munisipyu, Hatun Qitina kantun) Chilipipas huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.598 mitrum aswan hanaq.
Hilario Mendívil
Hilario Mendívil Velasco sutiyuq runaqa (* Qusqu, 1927 - † idem, 1977) 🇵🇪 mama llaqta maki kapchiq karqan. Piruwanu ritawlu yachaq.
Warmiː Georgina Dueñas.
Turaya distritu
Turaya distritu; (kastilla simipi: distrito de Toraya) nisqaqa huk distritum Aymara pruwinsyapi, Apurimaq suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Turaya llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
748
748 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Antonio Olave
Antonio Olave Palomino sutiyuq runaqa (* paqarisqa P'isaq llaqtapi -  ) 🇵🇪 mama llaqta maki kapchiq karqan.
Ch'iyara (Apurimaq)
Ch'iyara (aymara simim, kastilla qillqaypi Chiara) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Apurimaq suyupi, Antawaylla pruwinsyapi, huk llaqtam, Ch'iyara distritup uma llaqtanmi.
Antonio Olave
Tayta: Fortunato Olave Vásquez; Mama: Jacoba Palominɔ Warmi: Avelina Rupa. Churinkuna: Francisco, Lidia, Washington Santiago, Vito Moisés wan María Josefina
Mercedario
Mercedario nisqaqa Arhintina mama llatapi huk urqum. Pikchunqa mama quchamanta 6.720 mitrum aswan hanaq.
Puru
thumb|Purukuna, [[qhatunapaq, Kinyapi.]] Puru nisqaqa mati rurumanta rurasqa yaku churana wisinam, upyanapaqpas.
Mendelewyu
Mendelewyu, Md (musuq latin simipi: Mendelevium) nisqaqa huk Aktinyu rikch'aq q'illaymi, illanchaykuq, runallap rurasqanmi.
Elpidio Herrera
Elpidio Rafael Herrera sutiyuq runaqa ( paqarisqa Villa Atamisqui llaqtapi, - Villa Atamisqui llaqtapi,  Santiago del Estero wamanipi), huk 🇦🇷 mama llaqtayuq takiqmi, takichaqmi (qhichwa simipi kastilla simipipas), t'ikraqmi, sachakitara waqachiqpas qarqan.
Churi: Manolo Herrera
749
749 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Chini ukucha
Chini ukucha (Proechimys quadruplicatus) nisqaqa Urin Awya Yalapi kawsaq khankiqmi, rikch'aq kichka ukucham (kasha ukucha). Amarumayu sach'a-sach'a suyupi sach'akunapi kawsan.
Pukara kiti
Pukara kiti (kastilla simipi: Cantón Pucará) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Asway markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Pukara llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kunanqa iskay kitillinmi kan: Pukara kitilli, San Rafael de Sharug kitilli.
Runakuna 2001 watapi:
Pillanwasi
Pillanwasi icha Pissis urqu (Monte Pissis) nisqaqa Arhintina mama llatapi huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 6.795 mitrum aswan hanaq.
Ch'aska
thumb|right|200px|Ch'aska. thumb|right|200px|Ch'aska. thumb|right|200px|Ch'askap intita muyupayaynin. Ch'aska (latin simipi: Venus, kastilla simipi: Venus) nisqaqa intimanta iskay karu kaq puriq quyllurmi inti llikapi.
Francisco Madero
Francisco Ignacio Madero González sutiyuq runaqa (* paqarisqa Parras de la Fuente llaqtapi – †  wañusqa Mishiku llaqtapi) mishikunapas ruruchinap wan pulitiku qarqan.
1911 watamanta 1913 watakama Mishiku mama llaqta Umalliq.
Tayta: Francisco Madero Hernández; Mama: Mercedes González Treviño.
Warmi: Sara Pérez Churinkuna:.
Tsachila marka
Tsachila marka nisqaqa (kastilla simipi: Provincia de Santo Domingo de los Tsáchilas) huk markam Ikwadur mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Santo Domingo Tsachila llaqtam.
Pulitika rakiy
Huk kitinmi kan: Santo Domingo Tsachila kiti (Santo Domingo de los Colorados kiti).
Qanchis chakrapura kitillinmi kan:
José María Avilés pruwinsya
José María Avilés pruwinsya (aymara simipi: José María Avilés jisk'a suyu; kastilla simi: José María Avilés ) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Tarija suyupi. Uma llaqtanqa Uriondo llaqtam.
Alfredo Bryce Echenique
Alfredo Bryce Echenique icha Alpriyu Prayis Ichinikisutiyuq runaqa (* paqarisqa Lima llaqtapi, Piruwpi -   ) huk Piruw mama llaqtayuq kastilla simipi qillqaq runam.
Alvaro Obregón
Alvaro Obregón Salido sutiyuq runaqa (* paqarisqa Siquisiva llaqtapi – †  wañusqa Mishiku llaqtapi) mishikunapas Awqaq pusaq wan pulitiku qarqan.
Alfredo Bryce Echenique
Yaya: Francisco Bryce Arróspide; Mama: Elena Echenique Basombrío.
Alvaro Obregón
1920 watamanta 1924 watakama Mishiku mama llaqta Umalliq.
Alfredo Bryce Echenique
Kallpaq mama: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin.
Alvaro Obregón
1914 Mishiku distritu fidiral Gubirnadur.
El Espectador (Kulumbya)
thumb |right|250px| «La opinión es noticia» thumb|right|250px|El Espectador mit'awa thumb|right|250px|El Espectador, Bogotá (Kulumbya) El Espectador, huk 🇨🇴 mama llaqtayuq mit'awa.
Sunaraya
Sunaraya nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk urqum, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Turqu munisipyupi, Turqu kantunpi.
Nawel Wapi qucha
Nawel Wapi qucha (mapudungun simi, "uturunku wat'a": nawel, "uturunku", wapi, "wat'a"; kastilla simipi: Lago Nahuel Huapi) nisqaqa Arhintinapi huk qucham, Pataqunyapi. Mama quchap hawanmanta 764 mitru aswan hanaqmi.
Atawallpa kitilli
Atawallpa kitilli icha Chisalata kitilli nisqaqa (kastilla simipi: Parroquia Atahualpa / Parroquia Chizalata) Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Ampatu kitipi, Tunkurawa markapi.
751
751 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Phuru
thumb|Phuru. Phuru icha Patpa nisqaqa pisqukunap qaranpi millmasapa hina p'achanmi, kiratinamantam. Pisqukunaqa raprankunapi rakhu hatuchaq phuruyuq, qhasqunpitaq ñañu ñut'u phuruchakunayuq.
Alvaro Obregón
Tayta: Francisco Obregón Gámez; Mama: Cenobia Salido Palomares.
Igor Belanov
Ígor Ivánovich Belánov (Rusu simipi: Игорь Иванович Беланов Ígor Ivánovich Bielánov; ukranya simipi: Ігор Іванович Бєланов Ígor Ivánovich Bielánov), (* paqarisqa Odessa llaqtapi, Ukranya mama llaqtapi  -  ) huk 20px Ukranya mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
El Espectador (Kulumbya)
Wiñay kawsay
Medellín llaqtapi kamasqa. Fidel Cano Gutiérrez.
Alvaro Obregón
Warmi: María del Refugio Urrea / María Claudia Tapia Monteverde Churinkuna: Humberto wan María del Refugio Obregón Urrea.
José María Avilés pruwinsya
Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan:
Huwan Matamanta
Huwan Matamanta santu, (ransiya simipiːJean de Matha; kastilla simipi: Juan de Mata) sutiyuq runaqa, (* 1150 watapi paqarisqa Faucon llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk 🇫🇷 mama llaqtayuq kathuliku taytakura wan Santu qarqan.
Kuntur Chukuña (Antonio Quijarro)
Kuntur Chukuña (kastilla qillqaypi Condor Chucuña) nisqaqa Antikunapi, Buliwya mama llaqtapi, juk urqum, P'utuqsi suyupi, Antonio Quijarro pruwinsyapi, Tumawi munisipyupi, Tumawi kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.290 mitrum aswan hanaq.
Rapra
thumb|[[Chukcha k'utup rapran.]] thumb|Pisqup rapran. Rapra icha Likra nisqaqa huk uywakunap phawanapaq kurku yawrim, iskaynintin icha tawantin rapram.
José María Avilés pruwinsya
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.
Huwan Matamanta
Santu Huwan Matamanta raymi p'unchawninmi.
Taytan: ; Maman:.
Rapra
Kay phawayta atiq uywakunam raprayuq:
José María Avilés pruwinsya
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
El Espectador (Kulumbya)
Wiñay kawsay
Diriktur: Fidel Cano Correa.
Hédi Baccouche
thumb|right|250px| Hédi Baccouche (1930-2020) Hédi Baccouche  (arabya simiː الهادي البكوش ) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Hammam Sousse llaqtapi - wañusqa Yeda llaqtapi), huk 🇹🇳 mama llaqtayuq pulitiku runam qarqan, mama llaqtayuq uma kamayiqninpas.
Võ Văn Kiệt
Vo Van Kiet, witnam simipi: Võ Văn Kiệt, chinu simipi: 武文杰 (* 23 ñiqin ayamarq'a killapi 1922 watapi paqarisqa Trung Hiep distritupi - wañusqa Singapur suyupi) huk 🇻🇳 mama llaqtap pulitikumi qarqan.
Hédi Baccouche
1987 watamanta 1989 ñawpaq kuti Tunisyapa Uma kamayuqnin qarqan.
Võ Văn Kiệt
1992 watamanta 1997 watakama Witnampa uma kamayuqninmi karqan.
Uchpa ukucha
Uchpa ukucha (Hylaeamys perenensis) nisqaqa chincha Urin Awya Yalapi kawsaq khankiqmi, ukucha rikch'aqmi. Amarumayu sach'a-sach'a suyupi sach'akunapi kawsan.
Qalasasaya
thumb|right|250px|[[Qalasasaya qhapana, Tiwanaku, Buliwya]]
Qalasasaya nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Tiwanakupi, huk mawk'a qhapanam. 2000 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan (Tiwanaku).
Kuntur Ikiña (Uru Uru)
Kuntur Ikiña (Aymara simim. ikiña: puñuy; : "Puñuq kuntur"; kastilla simipi: Cerro Condor Iquiña) nisqaqa Antikunapi, Buliwyapi, huk urqum Asanaki wallapi, Uru Uru suyupi, Uru Uru pruwinsyapi, Surakachi munisipyupi, Parya kantunpi.
Chuma munisipyu
Chuma icha Aymara simimanta Ch'uma (kastilla simipi: Municipio Chuma) nisqaqa huk munisipyum Muñecas pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Chuma / Ch'uma llaqtam (392 runa, 2001 watapi).
Kantunkuna
Suqta kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara, Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Hédi Baccouche
Taytan: ;  Maman:. Ñawpaq warmiː. Churinkuna:
Yachaywasi:
Kawsachikuy
Kawsachikuy icha Nutrisyun (nutrición) nisqawanqa kawsaqkuna kawsachikuy imayaykunatam hurqun.
Uywakuna runakunapas kawsachikunapaqqa mikhun, hinaspa mikhuq nisqam.
Huk kawsaqkunataq - wayllaqkuna (yurakuna, anqas añakikuna), ismuchiqkunapas (k'allampakuna, añakikunapas) yakupi chullusqa kawsachikuy imayaykunata muyuriq pachamanta hurqunmi.
Patranka
thumb|right|200px|Wayt'achkaq patranka
Patranka (Spheniscus humboldti) nisqaqa Uralan Abya Yalap kunti chalanpi kawsaq pinwinum, mama qucha patapi q'isachaq. Aswantaqa chuqi challwakunatam, huk uchuy challwata, umachakikunata, yukrakunatapas mikhun.
Chinaqa iskay runtutam wachan, ichaqa hukllam kawsarin. Urqu chinawan kuska kawsan, sapsi runtuta uqllaspa.
FC Schalke 04
FC Schalke 04 (FC Gelsenkirchen-Schalke 04 e.V.) icha Schalke 04, Alimanya mama llaqtayuq piluta hayt'ay klub. thumb|250px| [[Allianz Arena istadyu]]
Wiñay kawsay
Turnverein 1877, Kamasqa Gelsenkirchen llaqtapi,  Nordrhein-Westfalen suyupi.
Mama llaqta kampiunatukuna
1. Bundesliga: 1934, 1935, 1937,1939, 1940, 1958.
752
752 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Jesús Urbano
Jesús Urbano Rojas sutiyuq runaqa (* paqarisqa Wanta llaqtapi -  wañusqa Lima llaqtapi) Piruw mama llaqta maki kapchiq karqan. Piruwanu ritawlu yachaq.
Michina urqu
Michina nisqaqa huk urqum Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi, Hatun Qitina kantunpi, Chili suyupipas. Pikchunqa mama quchamanta 5.215 mitrum aswan hanaq.
Qaqatanpu
Qaqatanpu nisqaqa (kastilla simipi: Cajatambo) Piruw mama llaqtapi, Lima suyupi, huk llaqtam, Qaqatampu pruwinsyap uma llaqtanmi.
Wira
thumb|210px|Llika minuywa: timiristina, huk wira t'inkisqa. Wira nisqakunaqa glisirulpa wira p'uchquwan esterninkunam (huk wira iñuwaqa huk glisirul iñuwamantam kimsa wira p'uchqu iñuwamantawan), mikhuna imayaykuna. Kawsananchikpaq muchunchikmi.
Wirakunaqa kay mikhuykunapim:
Puriqlla wirataqa asiti ninchikmi.
Kawsachikuy imayay
Kawsachikuy imayay icha Nutrimintu (nutrimentum) nisqakunaqa kawsaqkunap kawsachikunanpaq muchusqan imayaykunam.
Uywakunap runakunappas mikhunanpi kaq kawsachikunanpaq kawsachikuy imayaykunaqa mikhuna imayay nisqapas, kaymi:
Yurakunataq kay kawsachikuy imayaykunatam muchun, allpamanta hurquspa, wanuchanapipas kaq:
Phan Văn Khải
Phan Van Khai, witnam simipi: Phan Văn Khải, chinu simipi: 潘文凱 (* 25 ñiqin qhapaq raymi killapi 1933 watapi paqarisqa Củ Chi distritupi - ) huk 🇻🇳 mama llaqtap pulitikumi qarqan.
Titiri
Titiri nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk urqum, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Turqu munisipyupi, Turqu kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 887 m (?) mitrum aswan hanaq.
Phan Văn Khải
1997 watamanta 2006 watakama Witnampa uma kamayuqninmi karqan.
Hamanq'ay yura rikch'aq ayllu
Hamanq'ay yura rikch'aq ayllu (familia Amaryllidaceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, 73 rikch'anayuq, 1600-chá rikch'aqniyuq.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk hamanq'ay hina yurakuna:
Kuka distritu
Kuka distritu (kastilla simipi: Distrito de Cocas) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Chuqlluqucha pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Kuka llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Atakama kachi qucha
Atakama kachi qucha (kastilla simipi: Salar de Atacama) nisqaqa Chili mama llaqtapi qucham, ancha hatun kachi qucham.
Paqupampa
Paqupampa (kastilla simipi: Pacobamba) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Apurimaq suyupi, Antawaylla pruwinsyapi, huk llaqtam, Paqupampa distritup uma llaqtanmi.
José Antonio Reyes
thumb|right|260px| José Antonio Reyes (1983-2019) José Antonio Reyes Calderón sutiyuq runaqa (* paqarisqa Utrera llaqtapi -  wañusqa Alcalá de Guadaira llaqtapi) huk 🇪🇸 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
753
753 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
754
754 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Kañamu
thumb|right|Kañamu. Kañamu (Cannabis sativa) nisqaqa q'aytuchasapa chillkiyuq, wirasapa muruyuq quram, THC nisqa musphachinayuq muru.
Nobelyu
Nobelyu, No (musuq latin simipi: Nobelium) nisqaqa huk Aktinyu rikch'aq q'illaymi, illanchaykuq, runallap rurasqanmi.
Kañamu
Kañamup chillkinpi q'aytuchamantaqa waskakunatam, p'achapaq q'aytukunatapas ruranchik.
Musphachinanrayku huk mama llaqtakuna kañamu puquchiytaqa manam saqillankuchu.
Robert Koch
thumb|right|260px|Robert Koch (1843 - 1910) Heinrich Hermann Robert Koch (* 11 ñiqin qhapaq raymi killapi 1843 watapi paqarisqa Clausthal (Alimanyapi) llaqtapi - † 27 ñiqin aymuray killapi 1910 watapi wañusqa Baden-Baden (Alimanya) llaqtapi; huk 🇩🇪 kawsay yachaymanta hampi yachaymantapas yachaqsi karqan.
Chullusqa
thumb|[[Kachita yakupim chulluchkanku.]] Chullusqa nisqaqa chulluq nisqa puriqllapi chaqrusqa manaña rikunalla chulluna nisqa sinchiyasqa icha wapsi kasqa. Chulluy nisqawan chay sinchiyasqaqa icha wapsiqa puriqlla ukhunman rin, ichataq manam musuq t'inkisqachu tukukun.
Robert Koch
1905 llaqtapi Nobel Suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Hampi Yachaypi).
Chullusqa
Yaku pachapi wayaypas chullusqam, yakupi kawsaq challwakunap, huk uywakunap samananpaq anchata muchusqam. Chay yakupi wayayqa inti wayllaq laqukunamantam, huk yaku yuramantakunamantapas lluqsin.
Augusto Martínez kitilli
Augusto Martínez kitilli icha Mundugleo kitilli nisqaqa (kastilla simipi: Parroquia Augusto Martínez / Mundugleo) Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Ampatu kitipi, Tunkurawa markapi.
Qichuy
Qichuy nisqaqa kay yupa hap'ichiymi:
1) 4 - 2 = 2
Tawamanta, iskayta qichuy, iskaymi.
2) 9 - 4 = 5
Isqunmanta, tawata qichuy, pichqam.
3) 18 - 11 = 7
Chunka pusaqniyuqmanta, chunka hukniyuqta qichuy, qanchismi.
4) 37 - 9 = 28
Kimsa chunka qanchisniyuqmanta, isqunta qichuy, iskay chunka pusaqniyuqmi.
Chimputu
Chimputu (Neacomys spinosus) nisqaqa chincha Urin Awya Yalapi kawsaq khankiqmi, ukucha rikch'aqmi. Amarumayu sach'a-sach'a suyupi sach'akunapi kawsan.
Chiang Ching-kuo
thumb|right|260px| Chiang Chingkuo (1910-1988) right|200px| sign Chiang Ching-kuo (chun simipi: 蔣經國, musuq chun simpi: 蒋经国; pinyin: Jiǎng Jīngguó) sutiyuq runaqa, icha Jiànfēng  (* paqarisqa Fenghua llaqtapi -  wañusqa T'aypik llaqtapi), huk 🇹🇼 mama llaqtayuq pulitiku karqan.
Taytan: Chiang Kai-shek; Maman: Mao Fumei. Ñawpaq warmikuna: Faina Vakhreva / Chang Ya‑juo. Churinkuna: (6).
Alma mater: Sun Yat-sen Yachay Sunturnin.
Sampuna
Sampuna (Holochilus sciureus) nisqaqa chincha Urin Awya Yalapi kawsaq khankiqmi, ukucha rikch'aqmi. Amarumayu sach'a-sach'a suyupi sach'akunapi kawsan.
Wiru Wiru antanka pampa
Wiru Wiru antanka pampa (kastilla simipi: Aeropuerto Internacional Viru Viru) nisqaqa huk antanka pampam, Santa Krus llaqtapi, Buliwyapi, Santa Krus suyupi.
Santo Domingo Tsachila
Santo Domingo Tsachila nisqaqa (kastilla simipi: Santo Domingo de los Colorados; "Los Colorados" = "Tsa'chila runa") Ikwadur mama llaqtapi huk llaqtam, Tsachila markap uma llaqtanmi.
Pulitika rakiy
Llaqta kitillikuna:
Trucha
Trucha (Salmo trutta) nisqaqa huk mayukunapi kawsaq, ancha utqaylla wayt'aq, aycha mikhuq wach'i wayt'ana challwam.
Truchaqa Iwrupamantam Piruwman apamusqa, musuq uywa nisqa challwa. Aswan allinta miraykuptinmi, ñawpaq challwa rikch'aqkuna, ahinataq such'i, qarachipas, llakipayaspa pisiykuchkanmi.
Imayay yamkiy
Imayay yamkiy icha Mitabulismu (metabolismo) nisqaqa tukuy kawsaqkunapi - kawsaykuqkunapi - chaqllisinchi ruranakuykunam: hatarichiy yamkiy (anabulismu) nisqawan chaquy yamkiy (katabulismu) nisqawan.
Kawsaqpa kurkunpi tukuchisqan huptana nisqa imayaykunam chay imayay yamkiy ruranakuykunataqa rurachin.
Beji Caid Essebsi
right|250px| Beji Caid Essebsi (1926-2019) right|200px| Beji Caid Essebsi sign Beji Caid Essebsi (arabya simiː الباجي قائد السبسي, Muhammad al-Bājī Qā’id as-Sabsī ) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Sidi Bou Said llaqtapi -  wañusqa Tunis llaqtapi), huk 🇹🇳 mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku runam qarqan.
2014 watamanta 2019 ñawpaq kuti Tunisyapa Umalliqnin qarqan.
Taytan: ;  Maman:. Ñawpaq warmiː	Chadlia Saïda Farhat. Churinkuna:
Yachaywasi:
Andrés Prado
thumb|Andrés Prado Andrés Prado Loayza sutiyuq runaqa ( paqarisqa Lima llaqtapi - ) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq kitara waqachiqmi, takiqmi, takichaqmi, taki qillqaqpas.
Diskunkuna
Albumkuna With others
Raúl Gorriti
Raúl Enrique Gorriti Drago sutiyuq runaqa (* paqarisqa Kamana llaqtapi -  wañusqa Kamana llaqtapi)  huk 🇵🇪 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
Taytan: José Manuel Gorriti; Maman: Elda Elena Drago.
Yanaqa distritu
Yanaqa distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Yanaca) Piruw mama llaqtapi distritum, Aymara pruwinsyapi, Apurimaq suyupi. Uma llaqtanqa Yanaqa llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Oña kiti
Oña kiti (kastilla simipi: Oña) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Asway markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Oña llaqtam.
Yanaqa distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Yapay
Yapay (+) nisqaqa kay yupa hap'ichiymi:
Dante Alighieri
thumb|200px|Dante Alighieri Dante Alighieri sutiyuqqa ( icha paqarisqa Firenze llaqtapi, Italyapi,  wañusqa Ravenna llaqtapi, Italyapi) huk Italya mama llaqtayuq qillqaq runam karqan.
Yapay
Iskaywan iskay, tawam. [Ishkay ishkay-wan (+), paqtan (iguala a) chusku-man]
Yanaqa distritu
Simikuna
Pukyu:
755
755 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Oña kiti
Runakuna
Oña kitipiqa Kañari Kichwa runakunam tiyanku. Paykuna Susudel kitillipi kawsanku.
Yapay
Tawawan isqun, chunka kimsam .
Nguyễn Tấn Dũng
2006 watamanta Witnampa uma kamayuqninmi karqan.
Yapay
3) 14 + 28 = 42
Wichhu Qullu (Surakachi)
Wichhu Qullu (kastilla simipi: Cerro Wichu Kkollu / Huicho Kkollu) nisqaqa Antikunapi, Buliwyapi, huk urqum Asanaki wallapi, Uru Uru suyupi, Uru Uru pruwinsyapi, Surakachi munisipyupi, Sipulturas kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 4.271 mitrum aswan hanaq.
Yapay
Chunka tawawan iskay chunka pusaq, tawa chunka iskaymi.
Wichhu Qullu (Surakachi)
Wichhu Qullup sutinqa aymara simimantam, wichhu: huk yuram, Antikunapi wiñaq, qullu: urqu;.
Yapay
Iskay chunka pichqawan' Chunka isqun, tawa chunka tawam.
Panpa yupakuna-wan
Panpa yupakunata atskamanpa qillqakan. Kaynaw a + bi, ( real part),  (imaginary part );
Yana Urqu (Buliwya)
Yana Urqu (kastilla simipi: Cerro Negro) nisqaqa Buliwyapi huk urqum, P'utuqsi suyu, Urin Lipis pruwinsya, San Pawlu Lipis munisipyu, Hatun Qitina kantunpi.
Plutarco Elías
Francisco Plutarco Elías Campuzano icha Plutarco Elías Calles sutiyuq runaqa (* paqarisqa Guaymas llaqtapi – †  wañusqa Mishiku llaqtapi) mishikunapas yachachiq, Awqaq pusaq wan pulitiku qarqan.
1924 watamanta 1928 watakama Mishiku mama llaqta Umalliq.
1915 watamanta 1919 watakama Sonora suyupas Gubirnadur.
Tayta: Plutarco Elías Lucero; Mama: María de Jesús Campuzano Noriega.
Pampachiri
Pampachiri (kastilla simipi: Pampachiri) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Apurimaq suyupi, Antawaylla pruwinsyapi, huk llaqtam, Pampachiri distritup uma llaqtanmi.
Plutarco Elías
Warmi: Natalia Chacón Churinkuna (12): Rodolfo (1900-1965), Plutarco (1901-1976), Bernardina (1902-1903), Natalia (1904-1998), Hortensia (1905-1996), Ernestina (1906-1984), Elodia (1908-1908), Josefina (1910-1910), Alicia (1911-1988), Artemisa (1915-1998) wan Gustavo (1918-1990).
Warmi: Leonor Llorente Machado Churinkuna (2): Plutarco José (1931) wan Leonardo Gilberto (1932).
Barbara Nikomidyamanta
thumb|right|200px| Santa Barbara Nikomidyamanta (Santa Bárbara) sutiyuq warmiqa huk kathuliku santam, Nikomidya (Νικομήδεια, İzmit) llaqtapis paqarisqa, kimsa kaq pachakwatapi kawsasqa kristiyanu martirsi.
Pando suyu
thumb|right|290px|[[Mayutata mayup tiyaynin Mayutata pruwinsyapi Manuripi pruwinsyapipas]] Pando icha Panthu suyu (aymara simipi: Pando jach'a suyu; kastilla simipi: Departamento de Pando) nisqaqa huk suyum Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Kuwiha llaqtam.
Runakuna
Pando suyupiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Pando suyupiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.
Katariy
paña|rikchacha| [[Wiphala, Qulla Suyu 2009 watamanta pacha unancha.]] Katariy icha Katarismu nisqaqa Wuliwiya suyumanta huk kawpana puriy, XVIII pachakwatapi indihina umalliq Thupak Katari sutiyuq runap sutinwan sutichasqa. Pawaninqa, indihiyayman yapasqa, 1970 watamantapacha wiñasqa procesos de emergencia indígena nisqapa yanapakuynin, chay 2000 watamanta 2005 watakama musuq-thakchiqkuna nisqapa movilizacionkunapi awqalliq, chay Wuliwyia suyu umalliq kananpaq aparqan Evo Morales sutiyuq runam. Indiyaq, katariq nisqa formulacionkunaqa huk chikan churasqa karqan Wuliwiya suyupa muuoq kunstitusiyunninpi 2009 watapi hinallataq Morales suyu kamachiq oficial rimayninpipis formulasqa karqan "sumaq kawsay" hinallataq "estado plurinacional" hina, ichaqa manan hunt'asqatachu hunt'akurqan. rikchacha| [[Felipe Quispe, "Mallku".]]
Wayllamarka mayu
Wayllamarka mayu nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Uru-Uru suyupi huk mayum. Wayllamarka mayu patapiqa Wayllamarka llaqtam.
Carolus Magnus
Carolus Magnus, Karlus Hatun (Karlus hukyuq kaq) ( kastilla simipi: Carlomagno, aliman simipi: Karl der Grosse, latín simipi: Carolus Magnus,  Ransiya simipi wan inlish simipi: Charlemagne sutipaq runaqa (*  paqarisqa Herstal llaqtapi - †  wañusqa Aquisgrán llaqtapi ).
thumb|right|250px|Representación de la coronación imperial de Carlomagno.
Tayta: Pépin le Bref Mama: Bertrada de Laon
Ñawpaq warmikuna wan Wawakuna:
ABC (Ispaña)
right|250px| ABC logo thumb|right|270px|ABC mit'awa thumb|right|250px|ABC, Madrid (Ispaña) ABC, huk 🇪🇸 mama llaqtayuq mit'awa.
Carolus Magnus
Concubinatokuna wan wawakuna
ABC (Ispaña)
Wiñay kawsay
Madrid llaqtapi kamasqa. Torcuato Luca de Tena.
Carolus Magnus
Yachaywasi: thumb|right|220px|Carolus Magnus wan Pipino el Jorobado. Siglo X (original 830) thumb|right|230px|Istatua Carolus Magnus (Alimanya)
ABC (Ispaña)
Wiñay kawsay
Diriktur: Bieito Rubido Ramonde.
Carolus Magnus
Qillqasqankuna
Inlish simipi:
Kanta
Kanta (kastilla simipi: Canta) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Lima suyupi, huk llaqtam, Kanta pruwinsyap uma llaqtanmi.
San Jerónimo
San Jerónimo kristiyanu inlisyap huk santunsi karqan.
Paypa sutinqa kay llaqtakunamanmi kapun:
Piruwpi: