cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ch'umpi
Ch'umpi nisqaqa chaqrusqa llimphim. Kaphiyqa, umachakip tullpunpas ch'umpi llimphiyuqmi. Achkiyqa manam hayk'appas ch'umpichu.
Joya de los Sachas kiti
Joya de los Sachas kiti (kastilla simipi: Cantón Joya de los Sachas) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Orellana markapi huk kitim. Uma llaqtanqa La Joya de los Sachas llaqtam.
Runakuna
Joya de los Sachas kitipiqa Napurunakunam tiyanku. Paykunaqa Joya de los Sachas kitillipi, Pompiya kitillipi, San Carlos kitillipi San Sebastián del Coca kitillipipas kawsanku.
Pulitika Rakiy
1.- San Sebastián del Coca.
2.- Enokanqui.
3.- Unión Milagreña.
4.- Rumipamba.
Bern
Bern  (Bern-aliman simipi: Bärn) llaqtaqa Suwisa mama llaqtap uma llaqtanmi, Bern suyup uma llaqtanmi. Bern 128 153 runakunam kawsachkanku (2005).
Joya de los Sachas kiti
Pulitika Rakiy
5.- Pompeya.
Bern
Hawa t'inkikuna
center|1000px|Bern
Joya de los Sachas kiti
Pulitika Rakiy
6.- San Carlos.
8.- Tres de Noviembre.
Runakunaqa 2001 watapi:
Pukyukuna
www.ame.gov.ec
Kalallitsuyu
Kalallitsuyu icha Qunlantiya nisqaqa (kalallit simipi: Kalaallit Nunaat, dan simipi: Grønland) Tiksimuyuntinpi lliwmanta aswan hatun wat'am, chullu-chullunkusapa, Chinchay mama quchapi, Chinchay Awya Yalaman kapuq.
Kalalit Suyuqa huk mama llaqtam, Dansuyumanta warkukuq. Inuwit runakunap mama llaqtanmi.
Sahara Arabya Dimukrata Republika
Sahara Arabya Dimukrata Republika (SADR) nisqaqa huk rimarisqan republikam, Kunti Saharapi, 43 mama llaqtap riqsirisqan. Kunti Sahara Marukup ukupasqan kaptinmi, chay republikap pusaqninkunaqa karupim, Arhilyapim kachkan.
Markaraa distritu
Markara distritu; (kastilla simipi: Distrito de Marcará) nisqaqa Piruw suyupi huk distritum, Qarwa pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Markara llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Allpa saywachi
Ayllu llaqtakuna
Papil
thumb|Huk qillqana raphi. Papil, Qillqana raphi (Qillqana rapi) icha Raphi chaylla nisqaqa ima qillqanapaq raphi (p'anqa) hina last'apas, yurakunap q'aytuchanmantam rurasqa. Sapsilla imaykana hina huk qillqana raphillatapas qillqana raphi icha raphi chaylla nispa ninchikmi.
Kunsipsyun pruwinsya
thumb|right|250px| Kunsipsyun hatun wasi Kunsipsyun pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Concepción) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Sunin suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Kunsipsyun llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Ramón Castilla Umalliqmi.
Pulitika rakiy
15 distritunmi kan.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu:
Yaku wapsi
Yaku wapsiqa tukukun yaku alli-allimanta wapsiyaptin - mana q'uñi kaptinpas - icha q'uñisqa kaspa t'impuptin yakup wapsichana iñunpi (100 °C).
Muqiwa suyu
thumb|right|200px|[[Ubinas nina urqu, Muqiwa suyu, Piruw]] Muqiwa suyu nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk suyum. Muqiwa suyupiqa 163.757 runakunam kawsachkanku (2004). Uma llaqtanqa Muqiwa llaqtam.
Yaku wapsi
Wayra pachapipas yaku wapsi kanmi. Chay wayra pachapi kachkaq yaku wapsi chiriyachkaspaqa, puriqllayaspa sut'uchakuna tukuspa phuyu tukukun.
Muqiwa suyu
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Yaku wapsi
Runakuna yaku wapsitaqa yaku wapsi kuyuchinapim, yaku wapsi anta kuyupipas llamk'achin.
Muqiwa suyu
Pulitika rakiy
Kimsa pruwinsyanmi kan.
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Khuchinilla
Khuchinilla (Dactylopius coccus, nawa simipi: nocheztli) nisqaqa huk Abya Yalapi kawsaq, sintuqkunap (Opuntia) hillinta ch'unqaq wallqanqacha usakunam. Khuchinillamantaqa khuchinilla llimphiyuq tullpunatam hurqunku.
Hatun kamachi
Hatun kamachi icha Mama kamachiy (kastilla simipi: Constitución) nisqaqa mama llaqtap tiksi kamachikunam. Hatun kamachiqa mama llaqta yawrinkunatam kamachin, ima hina kamachiy, rimana huñunakuy, hatun yachaq tantari llamk'achunku.
Baños distritu
Baños distritu (kastilla simipi: Distrito de Baños) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wanuku suyupi, Lawriqucha pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Baños llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Runakuna
5 412 runakuna
Yura usa
Yura usa (superfamilia Aphidoidea) nisqaqa yurakunap hillinta ch'unqaq palamakunam. Achka yura usakunaqa chakra yurakunapaq ancha millaymi.
Brighton
Brighton nisqaqa Inlatirra suyupi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi huk hatun llaqtam.
Pampamarka qucha
Pampamarka qucha icha Tunka Suka quta (aymara simim, kastilla qillqaypi: Pampamarca icha Tungasuca) nisqaqa Piruwpi huk qucham, Qusqu suyupi, K'anas pruwinsyapi, Pampamarka distritupi, Tupaq Amaru distritupipas, Aqumayu pruwinsyapipas, Musuqllaqta ñiqpi.
Hawanqa mama quchamanta 3.750 mitrum aswan hanaq.
Qawachu distritu
Qawachu distritu (kastilla simipi: Distrito de Cahuacho) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qarawili pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Qawachu llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Muyurqa qucha
Muyurqa qucha (kastilla qillqaypi Mueurca, huk mana allin sutikuna Mururca, Mucurca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Ariqipa suyupi, Kaylluma pruwinsyapi, Qhawanakunti distritupi.
Qawachu distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Salinas
300px|thumb|[[Lanzarote wat'api kachi hurquna.]] Salinas nisqaqa kastilla simipi kachi qhuya, kachi hurquna, kachi-kachi niyta munanmi.
Isaac Newton
Philosophiae Naturalis Principia Mathematica nisqa liwrunpi sapsi llasaturaku kamachi nisqamanta willarqan, Klasiku Mikhanika nisqap tiksinta churaspa, chaymanta Newtonpa kamachinkuna nisqakunawan. Hinallataqsi achkiymanta (optika nisqamanta), yupanamantapas willaspa qillqarqan.
Taripay amachaq
thumb|Ransis taripay amachaq, iskay chunka kaq pachakwatap qallarisqanpi. Taripay amachaq icha Apukathu (kastilla simipi: abogado) nisqaqa ch'atasqa runatam, mañaq runatapas amachaspa rimapun, taripay sunturpim, huk chiqarimay rimanakunapi, ruranakunapipas.
Alexander Graham Bell
thumb|right|260px|Alexander Graham Bell. right|200px|Alexander Graham Bell [[silq'uynin]] Alexander Graham Bell sutiyuq runaqa (3 ñiqin pawqar waray killapi 1849 paqarisqa Edinburgh llaqtapi - 2 ñiqin chakra yapuy killapi 1922 watapi wañusqa Beinn Bhreagh llaqtapi, Kanadapi) huk  mama llaqtayuq rimaymanta, pachaykamaymantapas yachaqsi, rimay allinchina kamayuqsi, musikuqsi karqan, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi New York llaqtapi AT&T nisqa karu rimay ruruchinap kamaqninsi.
Taytan:	Alexander Melville Bell; Maman: Eliza Grace. Warmi: Mabel Hubbard (1857-1923).
Luritu kiti
Luritu kiti (kastilla simipi: Cantón Loreto) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Orellana markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Luritu llaqtam.
Runakuna
Luritu kitipiqa Napurunakunam tiyanku. Paykunaqa Luritu kitillipi, Ávila kitillipi, Puerto Murialdo kitillipi, San José de Payamino kitillipi, San José de Dahuano kitillipi kawsanku.
Wallqanqacha usa
Wallqanqacha usa (superfamilia Coccoidea) nisqaqa yurakunap hillinta ch'unqaq palamakunam, wallqanqacha hinawan amachakusqa. Achka wallqanqacha usakunaqa chakra yurakunapaq ancha millaymi.
Chala distritu
Chala distritu (kastilla simipi: Distrito de Chala) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qarawili pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Chala llaqtam.
Mataqutu distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
Chala distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Chaski
thumb|[[Hatun Britañapi chaski qillqa pallana (busun), 19 ñiqin pachakwatamanta.]] Chaski icha Kurriyu (kastilla simipi: correo, inlish simipi: mail, post, huk iwrupa rimaykunapi: posta) nisqaqa ima willaykunata, chaski qillqakunata, q'ipikunata wantukunapaq, kachaqmanta chaskiman apamunapaq runa llikam. Chaskiqa qallariyninpi mama llaqtap iman kaptinpas, huk mama llaqtakunapi akuna qallarikuyman qurqan.
Hatun yachaq tantari
Hatun yachaq tantari icha Kamachikamayuq tantari (kastilla simipi: Corte Suprema) nisqaqa mama llaqtapi lliwmanta hawa kaq taripay sunturmi. Rimana huñunakuypa kamasqan kamachikuna hatun kamachiwan paqtachus mana paqtachus kayta riqsichin. Taripanakuykunap qhipaqmi sinkun (instancia nisqa).
Chaski
Kaymi mama llaqtap chaskinpa ruranankuna:
Chala distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Mataqutu distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Chaski
Kunan pachaqa anchata willanakunchik internet nisqantam, e-chaskiwanmi, manañam mama llaqtap chaskinwanchu.
Mataqutu distritu
Simikuna
Pukyu:
Pallan distritu
Pallan distritu (kastilla simipi: Distrito de La Libertad de Pallán, "Pallanpa qispi kaynin") nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Celendín pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Pallan llaqtam.
Enrico Fermi
thumb|right|250px|Enrico Fermi (1901-1954). Enrico Fermi sutiyuq runaqa (29 ñiqin tarpuy killapi 1901 paqarisqa Roma llaqtapi - 28 ñiqin ayamarq'a killapi 1954 wañusqa Chicago llaqtapi), huk 🇮🇹 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna pachaykamay yachaqsi karqan.
20px|Nobel Suñay 1938 llaqtapi Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Pachaykamaypi).
Alma mater: Scuola Normale Superiore Pisamanta.
Warmi: Laura Capon. Churinkuna (2): Giulio wan Nella.
Sikuwani
Sikuwani (kastilla simipi: Sicuani) llaqtaqa Qanchi pruwinsiyap uma llaqtanmi, Qusqu suyupi, Piruwpi.
Sikuwani llaqtapa sutinqa sikuwa ichhumanta hamun.
Sikuwani llaqtapiqa ankichiq wasim kan: Radio Sicuani.
Internet
thumb|Internet (T'inkinakusqa llikakuna) rikchacha|Chawpinllika (Internet) patayayku ñankuna rikuchikuna Internet, Intirnit icha Chawpinllika - inlish simipi Interconnected o9Networks: T'inkinakusqa llikakuna - lliw tiksimuyuntinpi antañiqiq llikakunap ancha hatun llikanmi, yawirkawan icha ankichiywan t'inkinakusqa, antañiqiqpura willakunata qunakunapaq. Tiksimuyuntinpi ima antañiqiq kay internetpi t'inkisqa kayta atinmi. Antañiqiqkunaqa willankunata "tantari qillqa" (protocol) nisqakunawanmi qunakun.
Wiñay kawsay
Internetqa 1969 watapi Hukllachasqa Amirika Suyukunap awqanakuy ministiryunpa (Pentagon nisqap) ARPANET nisqa antañiqiq llikanmantas paqarirqan. Hatun yachaywasikunas, k'uskiykuy sunturkunapas chay ARPANET nisqataqa willanakunapaqsi llamk'achirqan. Chay pachas UNIX nisqa llamk'aykuna llikatapas kururachirqan. 1982 watapiqa ARPANET TCP/IP (Transmission control protocol / Internet protocol, "karpay llanchiy tantari qillqa / t'inkinakusqa llikakuna tantari qillqa") nisqa tantari qillqatas llamk'achiyta qallarirqan. 1993 watapi WWW (Internet p'anqakunap llikan) paqariptin, internet anchata mast'arikuytam qallarirqan.
Sahara
thumb|right|300px|Sahara ([[ch'in pacha).]] Sahara nisqaqa chinchay Aphrikapi huk hatunkaray ch'in pacham.
Taripakuq
right|thumb|300px|Huk taripakuq, [[taripay wasipi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi.]] Taripakuq, Chiqanchaq, Chaninchaq, Kuskachaq icha Huwis (kastilla simipi: juez) nisqaqa taripay suntur icha chaninchay wasi nisqapi wanana taripana nisqapi ima hucha rurasqamanta ch'atasqa runata taripaywan wanachan icha - ama nispa - qispichin, iskay mañaqpurataq taripanakuy nisqapi huk mañaqta chiqachan icha mañaqpura chimpapuraychinmi.
Taripay suntur
250px|thumb|[[Old Bailey nisqa taripay sunturpi taripana, London llaqtapi, Thomas Rowlandson, Augustus Pugin-pa siq'isqan Ackermann's Microcosm of London nisqapaq (1808-11 watakunapi).]] Taripay suntur icha Yachaq tantari (kastilla simipi: tribunal, corte) nisqaqa chirarimanapaq tantaymi, kamachikuna chay chiqarimaypa tiksin kaptin.
Kay runakunam taripay sunturpiqa rimanakun:
Kay iskay hinatam chiqarimanku:
Mama llaqtapi Hatun yachaq tantari icha Kamachikamayuq tantari nisqaqa rimana huñunakuypa kamasqan kamachikuna hatun kamachiwan paqtachus mana paqtachus kayta riqsichin.
Johannes Kepler
thumb|right|270px| Johannes Kepler Johannes Kepler sutiyuq runaqa ( paqarisqa Weil der Stadt llaqtapi - wañusqa Regensburg llaqtapi) huk 🇩🇪 mama llaqtayuq quyllur yachaymanta, yupanamanta yachaqsi, quyllur iñiy (astrología) runam qarqan.
Maka
Maka, Willku, ayaq willku, ayaq chichira icha anu kara nisqaqa (Lepidium meyenii syn. Lepidium peruvianum) huk quram, chakra yuram, hampi yuram, hayaq q'aparniyuq. Saphinkunatam mikhunchik. Wakikuna Maaka niyaami.
Kay Suni panpakunapi muruyan quriyan maka hawata; Unturispi, Qarwamayu, Ninaqaqa y kay llaqakunapa haapanpanpi. Wanukuman payaq wamrankuna kananpaq, yashqa hanpi yachaqkuna rantikuyaqrantikuyaq pakayllapa
Kay mikuy hawa Berbabé Cobo unayna qillqaran allim nir.
Waaraykuna may tsika Limaqpi qatuyan aqashqata, tinpushqata, mishkishqata, tantawan allis upuyan naani manyanpi. Aswatapas ruwanchik.
Kalahari
thumb|right|300px|Kalahari ([[ch'in pacha).]] Kalahari nisqaqa uralan Afrikapi huk ch'in pacham.
Henry Ford
Henry Ford sutiyuq runaqa (* paqarisqa  Greenfield llaqtapi, Michigan suyupi - †  wañusqa Fair Lane llaqtapi) huk l 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq ruruchiqmi qarqan.
Hiwya distritu
Hiwya distritu (kastilla simipi: Distrito de Jivia) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wanuku suyupi, Lawriqucha pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Hiwya llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Henry Ford
Taytan: William Ford (1826-1905); Maman: Mary Litogot (c. 1839-1876).
Warmi: Clara Jane Bryant (1888–1947). Churi: Edsel Bryant.
Hiwya distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Karu kay tupu
Karu kay tupu nisqaqa karu kaypa tupunkunam:
SI Tupuy
Mitru multiplukuna:
Mitru sub-multiplukuna:
Hukllachasqa Amirika Suyukunapi chakra kamay tupukuna
chakra tupuna mila = 5.280 chakra tupuna chaki
Qhapaq p'anqa
<templatestyles src="Portada600k/styles.css" />
Exeter
Exeter nisqaqa Inlatirra suyupi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi huk hatun llaqtam.
Qutuqa munisipyu
Qutuqa munisipyu (kastilla simipi: Municipio Cotoca) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Andrés Ibáñez pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Qutuqa llaqtam.
Kantunkuna
Iskay kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa astawan mana indihina, Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Qutuqa munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara, waraniyi simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Huq'ullu
Allpa yaku kawsaqkunaqa ancha llamp'u, ñut'u runtukunatam yakuman wachan. Chay runtumantaqa huq'ullu t'uqyan. Wiñarqaspaña, huq'ulluqa wayra samaq k'ayra, hamp'atu, salamandram tukukun.
Namib
thumb|right|300px|Namib ([[ch'in pacha).]] Namib nisqaqa uralan kunti Afrikapi (chala ñiqpi) huk ch'in pacham.
Riyunyun
Riyunyun nisqaqa Indiku mama quchapi huk wat'am, Aphrikaman kapuq, Ransiyap huk kulunyan.
Chankaku
thumb|Chankaku, chakipi. 200px|thumb|Chankakukuna. Chankaku nisqaqa chakikunapaq, chankakunapaq p'acha churanam.
Shunko
thumb|right|200px| thumb|right|200px|kuyu walltaymanta lanti
Karakum
Karakum nisqaqa Asyapi huk ch'in pacham.
Chiwawa ch'in pacha
thumb|right|300px|Chiwawa [[ch'in pacha.]] Chiwawa ch'in pacha nisqaqa Mishikupi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapipas huk ch'in pacham.
Sulimana
Sulimana (kastilla simipi: Solimana) nisqaqa Piruw mamallaqtapi huk nina urqum, Ariqipa suyupi, Kuntisuyus pruwinsyapi, Chichas distritupi, Salamanka distritupi, Unyun pruwinsyapipas, Qutawasi distritupi, Turu distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.093 mitrum aswan hanaq.
Chaparra distritu
Chaparra distritu (kastilla simipi: Distrito de Chaparra) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qarawili pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Achanisu llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Paryawanka distritu (Anqash)
Paryawanka distritu; (kastilla simipi: Distrito de Pariahuanca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum Qarwa pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Paryawanka llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Qirupallqa distritu
Qirupallqa icha Q'irup'allqa (kastilla simipi: Distrito de Queropalca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wanuku suyupi, Lawriqucha pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Qirupallqa (Q'irup'allqa) llaqtam.
Paryawanka distritu (Anqash)
Simikuna
Pukyu:
Yawri llaqta
Yawri nisqaqa (kastilla simipi: Yauri) huk piruwanu llaqtam, Kiskachay pruwinsyap uma llaqtanmi, Qusqu suyupi.
Qirupallqa distritu
Wiñay kawsay
Kamasqa, Manuel Prado Umalliq.
Atakama
thumb|right|300px|Atakama [[ch'in pacha.]] Atakama nisqaqa Uralan Abya Yalapi (chinchay Chilipi) huk ch'in pacham.
Qirupallqa distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Zürich
Zürich  llaqtaqa Suwisa mama llaqtap lliwmanta aswan hatun llaqtanmi, Zürich suyup uma llaqtanmi. Zürich llaqtapiqa 347.517 runakunam kawsachkanku (2005).
Chalan distritu
Chalan distritu icha Miguel Iglesias distritu (kastilla simipi: Distrito de Miguel Iglesias) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Celendín pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Chalan llaqtam.
Sankurachi
thumb|right|[[Kiwicha (Amaranthus caudatus).]] Sankurachi, hat'aqu icha ataqu (genus Amaranthus) nisqakunaqa huk yura rikch'anam, qurakunam, ancha chaniyuq riwikunapas.
Chinchay Awya Yala
<div style="float: right; margin: 0 0 1em 2em; width: 27em; text-align: right; font-size: 0.86em; line-height: normal;"> <div style="border: 1px solid #ccd2d9; background: #f9f9f9; text-align: left; padding: 0.5em 1em; text-align: center;"> Chinchay Awya Yala 220px
Sankurachi
Antikunapiqa kiwicha (Amaranthus caudatus), ataqu (Amaranthus quitensis) nisqa rikch'akunatap murunkunatam yanuspa sankhutapas ruraspapas mikhunchik.
Chinchay Awya Yala
Chinchay Awya Yala icha Chinchay Amerika nisqapi kay qatiq mama llaqtakunam:
Hukllachasqa Amirika Suyukuna, Kanada, Mishiku, Kalalit Suyu.
Kay allpa pacha rakikunataqa hinallataq Chinchay Abya Yalaman tawqachinchikmi:
Taklamakan
thumb|right|300px|Taklamakan ([[ch'in pacha).]] Taklamakan nisqaqa Asyapi huk ch'in pacham.
Wawallku
thumb|250px|Das Ankleiden der Puppe ([[aliman simi, "Urputa p'achallikuy"), 1844 watapi.]] thumb|250px|[[Romanu pukllanakuna, urpupas.]] thumb|250px|[[Rusya|Rusu urpu.]] thumb|250px|[[Nihun urpu.]] Wawallku nisqaqa runa hina rikch'aq pukllanam, wawakunap icha urpu aranway nisqapi pukllananpaq. Wawallkuqa musuq simim.
Tanta wawa nisqata ruwayan tantamanta, wawam nir, "kumpari kashun" nir huk warmi ullqu makyan wakaq warmi ullquta. Tanta wawata warkayanpas llimllaman hacha walluypi, 'Kalishturan' nisqapi.
Tiqti wawa niyankupas tiqtimanta ruwasqata.
Muñani distritu
Muñani distritu (kastilla simipi: Distrito de Muñani) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Asankaru pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Muñani llaqtam.
Muñani distritu kamasqa wata 2 ñiqin aymuray killapi 1854 watapi.
Runakuna
7 582 runakuna (3 714 qhari, 3 868 warmi)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pukyu:
Urpu aranway
thumb|right|200px|[[Chunwapi urpu aranway.]] thumb|right|200px|Wayang nisqa wanki llanthu aranwaypaq, [[Bali wat'api, Indunisiyapi.]] Urpu aranway nisqaqa urpukunawan pukllasqa aranwaymi.
Gibson ch'in pacha
thumb|right|300px|Gibson [[ch'in pacha.]] Gibson ch'in pacha nisqaqa Awstralyapi huk ch'in pacham.
Yupa hap'ichiy
Yupa hap'ichiy icha Arithmitika (grigu simimanta: αριθμητική τέχνη [arithmītikī´ téchnī] > kastilla simipi aritmética; latin simipi: calculare, calculatio > calcular, calculación) nisqaqa yupay yachaypi kay yupaylliykunam:
Edward Jenner
thumb|Edward Jenner. Edward Jenner sutiyuq runaqa (17 ñiqin aymuray killapi 1749 paqarisqa; 26 ñiqin qhulla puquy killapi 1823 wañusqa) huk inlish hampi kamayuqsi karqan, Berkeley llaqtapi (Gloucestershire k'itipi, Inlatirrapi) llamk'aq, wakuna nisqap kamariqninsi, John Hunter sutiyuq siruhanup yachay masinsi.
Gobi
thumb|right|300px|Gobi ([[ch'in pacha).]] Gobi nisqaqa Asyapi (Chunwapi, Mungulsuyupipas) huk ch'in pacham.
Allpamayu
Chay Allpamayu sutiyuqqa kay llaqtakunam: Chay Allpamayu sutiyuqqa kay mayukunam:
Sapatu
right|thumb|Huk sapatu. right|thumb|[[Kurku kallpanchay|Kurku kallpanchanapaq sapatu.]] Sapatu nisqaqa chakikunapaq churanam, qaramanta icha huk sinchi p'achamanta rurasqa, uray larupitaq sinchi qara, k'awchu icha plastikamanta rurasqa sapatu p'alltayuq.
Wanuwanu distritu
Wanuwanu distritu (kastilla simipi: Distrito de Huanuhuanu) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qarawili pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Tocota llaqtam.
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Cambridge
Cambridge nisqaqa Inlatirra suyupi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi huk hatun llaqtam.
San Miyil Aqu distritu
San Miyil Aqu distritu (kastilla simipi: distrito de San Miguel de Aco) nisqaqa huk distritum Qarwa pruwinsyapi, Anqash suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Aqu llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Nicolaus Copernicus
Copernicusqa De revolutionibus orbium coelestium (latin simipi, Hawa pacha muyukunap muyuriyninmanta) nisqa qillqasqanpiqa musuq yachay tarisqanmanta qillqarqan, Inti tukuy pachap chawpinpi kan, Tiksimuyutaq Intitam muyurin nispa, huk yachaqkuna Tiksimuyu pacha chawpi kan, chaymantaraq iñiptin.
San Miyil Aqu distritu
Simikuna
Pukyu:
Ransis Pulinisya
Ransis Pulinisya icha Ransiya Pulinisya nisqaqa Ransiya mama llaqtap huk kulunyanmi, Usiyanyapi wat'akunam. Pulitiku, musiku chawpinqa Papeete llaqtam, Tahiti wat'apim, lliwmanta aswan hatun wat'am kaq.
Klasiku musika
Klasiku musika; (genre, not period)
Isanka rump'u
thumb|right|250px|Isanka rump'u. Isanka rump'u (inlish simipi: basketball, kastilla simipi: baloncesto) nisqaqa iskay quchup rurasqan muyuqara pukllaymi. Pilutaqa hayu quchup isankaman chamqanam atin.
Silvía Nótt
Silvía Nótt (Inlis simipi: Silvia Night) icha Silwya Tuta huk Islandya mama llaqtayuq takiq, aranway pukllaqpas. 2006 Iwrupisyun Taki Atipanakuy Islandyapaq karqanmi, Congratulationsmi takirqan.
Galileo Galilei
right|220px|left|Galileo Galilei [[silq'uynin]] thumb|220px|left|Galileo Galilei wasi thumb|220px|Galileo Galilei thumb|left|220px|
Galileo Galilei sutiyuq runaqa (15 ñiqin hatun puquy killapi 1564 paqarisqa Pisa llaqtapi - 8 ñiqin qhulla puquy killapi 1642 wañusqa Arcetri llaqtapi) huk 🇮🇹 mama llaqtap pachaykamaymanta, quyllur yachaymanta, yupanamanta yachaqsi, yachay wayllukuqsi karqan.
Taytanː Vincenzo Galilei; Mamanː Giulia Ammannati.
Kallpanakuy
thumb|right|250px|Kallpanakuy Kallpanakuy nisqaqa (inlish simipi: athletics, kastilla simipi: atletismo) yallinakuna kurku kallpanchaykunam.
Riwi
thumb|350px|Awina, siwara, huk riwikunamanta rurasqa mikhuna. Riwi icha Ch'aki puquy (cereales) nisqakunaqa chakrapi puquchisqanchik uma t'ikanpi miqusapa murusapa chakra yurakunam, aswanqa qachu yurakunam.
Riwi yurakunata qallcharqaspa iranchik murukunata chaskinapaq. Murukunataqa kutanchik, hak'umanta t'antata ruranapaq, ichataq murukunata yanunchik.
Kaymi huk riwikunam:
Pikchu Pikchu
Pikchu Pikchu (kastilla qillqaypi: Nevado Picchu Picchu) nisqaqa Piruwpi, huk nina urqum Ariq Wallapi, Ariqipa suyupi, Ariqipa pruwinsyapi, Puqsi distritupi, San Juan Tarukani distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta 5.650 mitrum aswan hanaq.
Allpapi puquq
Allpapi puquq nispa chakrapi puquchisqanchik chakra yurakunata ninchik, imapachus chillkin icha saphinkunata allpa ukhunpi puquqtam mikhunchik.
Antikunapi lliwmanta aswan chaninchasqa allpapi puquqkunaqa kay qatiqpim:
Sojourner Truth
thumb|Sojourner Truth Sojourner Truth sutiyuq warmiqa (chay sutinwanqa 1843 watamantas, 1797-cha watapi paqarisqa Isabella Bomefree sutinchasqa kaspa; 1883 watapi wañusqa) Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq, isklaw kaq yana runap qispi kayninpaq rimapuq kawpaqsi karqan.
Paqarirqanqa isklawsi kaspa.
1781
Ima tukuykuna
(acontecimientos · events)
Sunin suyu
Sunin suyu (kastilla simipi: Departamento de Junín), Piruw. Uralan Sunin suyupiqa Wanka limay nisqatam rimanku, chinchaypitaq Yaru rimaytam. Uma llaqtanqa Wankayu llaqtam.
1781
Yurisqakuna
(nacimientos · births)
Sunin suyu
Pulitika rakiy
Isqun pruwinsyanmi kan:
1781
Wañusqakuna
(fallecimientos · deaths)
Sunin suyu
Runakuna
Sunin suyupi Ashaninka, Nomatsiguenga, Yanisha runakunam tiyanku.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Uqshamarka distritu
Uqshamarka distritu (kastilla simipi: Distrito de Oxamarca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Celendín pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Uqshamarka llaqtam.
Sunin suyu
Karu puriy
thumb|right|200px|[[Tunanmarka]] thumb|right|200px|[[Inka Kanchaniq]]
Pawqartampu
Pawqartampu icha Pawkartampu (kastilla simipi: Paucartambo) nisqaqa huk piruwanu llaqtam, Qusqu suyupi, Pawqartampu pruwinsyap uma llaqtanmi. Pawqartampu llaqta tarikun Pawqartampu mayup patanpi. thumb|left|180px|Virgen del Carmen, Pawqartampu
Bretagne
Bretagne nisqaqa Ransiya mama llaqtapi huk riqyunmi. Uma llaqtanqa Rennes llaqtam
Santa Kurus munisipyu
Santa Kurus munisipyu nisqaqa (kastilla simipi: Municipio de Santa Cruz) uma llaqta munisipyu Andrés Ibáñez pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Santa Krus llaqtam.
Simikuna
Santa Kurus munisipyupiqa kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Kiwicha yura rikch'aq ayllu
Kisa yura rikch'aq ayllu (Amaranthaceae) nisqaqa huk iskay phutuy raphiyuq yurakunap rikch'aq ayllunmi, qurakunam, 160 rikch'anam, 2.400-chá rikch'aq.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'anakuna, rikch'aqkunapas:
Shilla listritu
Shilla listritu; (kastilla simipi: Distrito de Shilla) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qarwa pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Shilla llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Germaine Greer
thumb|right|Germaine Greer (2006)
Germaine Greer sutiyuq warmiqa (29-I-1939 paqarisqa) huk Awstralyayuq qillqaqmi.
Wallqa Wallqa
Wallqa Wallqa (kastilla simipi: Hualcahualca icha Hualca Hualca) nisqaqa Piruwpi, Hamp'atu wallapi, Kunti Wallapi, huk rit'i urqum, Ariqipa suyupi, Kaylluma pruwinsyapi, Lluta distritupi, Maqa distritupi, Qhawanakunti distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.025 mitrum aswan hanaq.
Eastbourne
Eastbourne nisqaqa Inlatirra suyupi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi huk hatun llaqtam.
Amboró mamallaqta parki
Amboró mamallaqta parki (kastilla simipi: Parque Nacional y Área Natural de Manejo Integrado Amboró) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi, huk mamallaqta parkim, Santa Krus suyupi, Andrés Ibáñez pruwinsyapi, Florida pruwinsyapi, Ichilu pruwinsyapi, Manuel María Caballero pruwinsyapipas.
Flora
thumb|left|160px|Didymopanax morototoni = Schefflera morototoni
Fauna
thumb|left|160px|[[Wampurushu Leopardus wiedii]] thumb|left|160px|Oncifelis geoffroyi thumb|left|160px|Alouatta caraya thumb|left|160px|Myiopsitta monachus
thumb|left|160px|[[Puma sunkaru Pseudoplatystoma fasciatum]] thumb|left|160px|Piaractus brachypomus Ñuñuqkuna: Kay amachasqa suyupiqa kanmi 15 laya marsupialia, 7 laya k'usillukuna, 19 laya aycha mikhuqkuna, 44 laya masukuna, 7 laya xenarthra, 1 laya ch'ulla ruk'anayuqkuna, 4 iskay ruk'anayuqkuna, 1 laya rinrisapa khankiqkuna, 9 laya khankiqkuna.
Allpa chinkari
thumb|right|300px|Wayrap paqarichisqan allpa chinkari, [[Punu suyupi, Piruwpi.]] thumb|right|300px|Urqukunapi yakup paqarichisqan allpa chinkari. thumb|right|300px|Huk [[sara chakrapi allpa chinkari, University of Washington, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi.]] Allpa chinkari (kastilla simipi: erosión) nisqaqa pachap, tiksip hawanpi allin allpap chinkayninmi.
Amboró mamallaqta parki
Fauna
Khankiqkuna:
Runtus distritu
Runtus distritu (kastilla simipi: Distrito de Rondos) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wanuku suyupi, Lawriqucha pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Runtus llaqtam.
Amboró mamallaqta parki
Fauna
Masukuna Chiroptera
Runtus distritu
Wiñay kawsay
Kamasqa, Luis Sánchez Cerro Umalliq.
Allpa chinkari
Urqukunapi sach'akunam, thansakunam saphinkunawan allpata hap'ispa hark'aykunmi, ahina allin allpa kakuykunmi. Sach'a-sach'akuna mutusqa kaptinqa, manañam allpata hark'aykunchu. Para yakuwan, wayrawan chinkanmi. Chaymantataqmi manañam puquna allpachu kan.
Amboró mamallaqta parki
Fauna
Suchuqkuna: 105 rikch'aq
Runtus distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Amboró mamallaqta parki
Fauna
Challwakuna: 109 rikch'aq
Kaa Iya mamallaqta parki
Kaa Iya mamallaqta parki (kastilla simipi: Parque Nacional de Kaa Iya del Gran Chaco / Nacional y Area Natural de Manejo Integrado Kaa-Iya) nisqaqa Buliwya mamallaqtap Santa Krus suyupi huk mamallaqta parkim.
Amboró mamallaqta parki
Runakuna
thumb|right|200px|[[Kumarapa, Amboró mamallaqta parki ñiqpi huk llaqta]] Kunan kay parkipiqa Aymara runakunawan Qhichwa runakunawan aswanta tiyanku. Parkipiqa (IMNA k'itipi) 19.000-chá runa 3.900-chá ayllupi, 110 ayllu llaqtapi kawsan. Buena Vista llaqtapi 821 ayllu kan, Yapakani llaqtapi 703 ayllu kan, Kumarapa llaqtapi 882 ayllu kan (2001 watapi). Yapakani llaqtapi 75% Qhichwa runakuna kan, Buena Vista llaqtapi 69,7% (FAN-TNC, 1997).
Runtus distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Kaa Iya mamallaqta parki
Flora
'' Kay mamallaqta parkipiqa kanmi 878 rikch'aq yura.
Qillu distritu
Killu distritu icha Qillu distritu (kastilla simipi: Distrito de Quillo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Yunkay pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Killu llaqtam.
Emmeline Pankhurst
rikchacha|Emmeline Pankhurst. thumb|right|200px|Emmeline Pankhurstmanta wank'a. Emmeline Pankhurst sutiyuq warmiqa (14 ñiqin anta situwa killapi 1858 paqarisqa Manchester llaqtapi Emmeline Goulden sutiwan; 14 ñiqin inti raymi killapi 1928 wañusqa London llaqtapi) huk inlis pulitiku warmis karqan, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi warmikunap akllanakuy hayñinpaq rikch'arimuypa kamariqninsi.
Qillu distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Ch'uyanchaku (Musika)
Ch'uyanchaku (Musika)
Kaa Iya mamallaqta parki
Fauna
Kay parkipi kanmi 350-chá rikch'aq uywa.
Pisqukuna:
Runa llaqtakuna
Kaa Iya mamallaqta parki uhupi mana runakuna tiyanku. Mamallaqta parki ñiqpi kay runa llaqtakuna kawsanku:
Ch'uyanchaku (Musika)
Ch'uyanchaku
Taki kapchiyqa qati-qatilla, uyaywakunam huk mit'api, ñiqichisqa icha mana ñiqichisqa.
Taki kapchiypa kayninkuna
Taki kapchiypiqa kay iskaynintinmi: uyaywakunawan ch'inkunam. Uyaywayqa tawantin kayniyuqmi:
Uyaywakunawan ch'inkunawanpas ñiqichiyqa kay taki kapchiypa tiksinkunatam quwan:
Patricia Teherán
right|thumb|350px|Patricia Teherán Patricia Teherán Romero  sutiyuq warmiqa,  (  paqarisqa Cartagena llaqtapi -  wañusqa Loma de Arena llaqtapi) huk 🇨🇴 mama llaqtayuq takiq wan takichaqmi qarqan. Las Musas del Vallenato.
Runtus distritu
Simikuna
Pukyu:
Ångström
Ångström icha angstrom (sanancha: Å) nisqaqa mana-SI tupuy nasyunpura chaninchasqa karu kay tupum; 0.1 nm-ta kikim. Yachaq nutasyunpi 10-10m-hina (kamasqa hina) icha 1 E-10 m-hina (ixpuninsyal hina) qillqayta atikunmi, iskaynin 1⁄10000000000 mitruta niyta munanku. Mawkaqmi iñuku sayay, chaqllisinchi tinki karu kay sutti-achkiy ispiktrukunapas, tinkisqa sirkwitukunap diminsyunninkunapas ninapaq.
Wiñay kawsay
Sutichasqa ångströmmi suysya llaqta pachaykamaq Anders Jonas Ångströmmanta (1814 watamanta - 1874 watakama) karan, ispiktruskupiyap huk tiksiqninsi.
Allpa chinkari
Chayrayku allpa chinkarita hark'anapaqqa amachana sach'a-sach'am kachun.
Llikcha
Llikcha, kinwilla icha khuchi kinwa (Chenopodium album) nisqaqa huk ayara quram.
Allpa chinkari
Lliwmanta aswan hatun allpa chinkariqa urqukunapi lluqllakunam.
Gloucester
Gloucester nisqaqa Inlatirra suyupi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi, huk hatun llaqtam.
Patricia Teherán
Taytan:, Maman:. Churi: Yuri Alexander Teherán Romero (Alex Teherán Romero).
Jorge W. Ábalos
Jorge W. Ábalos sutiyuq runaqa ( paqarisqa La Plata llaqtapi, Arhintinapi; wañusqa Córdoba llaqtapi, Arhintinapi), huk qillqaqmi karqan.
Putuni distritu
Putuni distritu (kastilla simipi: Distrito de Potoni) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Asankaru pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Putuni llaqtam.
Putuni distritu 2 ñiqin aymuray killapi 1854 watapi.
Runakuna
6 592 runakuna (3 288 qhacha, 3 304 warmi)
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Île-de-France
Île-de-France nisqaqa Ransiya mama llaqtapi huk riqyunmi. Uma llaqtanqa Paris llaqtam
Santu Tumas (Chumpiwillka)
Santu Tumas (kastilla simipi: Santo Tomás) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, huk llaqtam, Chumpiwillka pruwinsyap uma llaqtanmi.
Raymikuna
Santu Tumaspiqa, Nawidad p'unchawpi, takanakuy nisqa rimaypi iskaylla kaspa takanakunkum, wayliya nisqata takispa tususpa.
Carrasco mamallaqta parki
thumb|right|180px| [[Wampurushu Leopardus wiedii / Felis wiedii]] thumb|right|180px|[[Tuwi puma Herpailurus yaguarondi ]] thumb|right|180px|[[Chinchay Leopardus pardalis ]] thumb|right|180px| [[Wankana: Tayassu pecari]] thumb|right|180px|[[Tayu Steatornis caripensis]] thumb||right|180px|Tigrisoma fasciatum Carrasco mamallaqta parki nisqaqa Buliwya mamallaqtap Quchapampa suyupi huk mamallaqta parkim, T'utura pruwinsyapi, T'iraqi pruwinsyapi, Chapari pruwinsyapipas, kay munisipyukunapi: Puerto Villarroel, Chimuriy, Tunari, Qulumi, T'utura, Puquna, Puqu, T'iraqi, Mayupurapas.
Flora
Sach'akuna:
(Ibisch and Mérida, 2003).
Leonardo da Vinci
Taytanː Piero Fruosino di Antonio; Mamanː Caterina.
Qillqaskankuna
thumb|right| [[La Gioconda o Mona Lisa]]
Haki distritu
Haki distritu (kastilla simipi: Distrito de Jaqui) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qarawili pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Haki llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Suruchuku distritu
Suruchuku distritu (kastilla simipi: Distrito de Sorochuco) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Celendín pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Suruchuku llaqtam.
Rhône-Alpes
Rhône-Alpes nisqaqa Ransiya mama llaqtapi huk riqyunmi. Uma llaqtanqa Lyon llaqtam
Runayupay
Runayupay (kastilla simi: demografía)
Urqus
Urqus (kastilla simipi: Urcos) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, huk llaqtam, Qispiqanchi pruwinsyap uma llaqtanmi.
Ipswich
Ipswich llaqtaqa 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtapi Suffolk k'itipi huk llaqtam.
Runakuna
2011 watapi runa yupaykamaqa 122 300 runayuqmi kachkan.
Wiñay kawsay (Musika)
Wiñay kawsay (Musika). Kay p'anqaqa taki kapchiypa wiñay kawsayninmantam willasunki.
Wiñay kawsay
Taki kapchiypa pachakuna:
Kaypipas qhaway
Musika Taki kapchiy
Kaska
Kaska (kastilla simipi: Casca) nisqaqa huk Piruwpi, Ariqipa suyupi, wat'am.
Tinku distritu (Anqash)
Tinku distritu; (kastilla simipi: distrito de Tinco) nisqaqa huk distritum Qarwa pruwinsyapi, Anqash suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Tinku llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Chunwa)
Kay sinru qillqapiqa Chunwa mama llaqtayuq qillqaqkunatam rikunki.
Tang panaka, qatiqninkuna
Hauptartikel: Tang-Dynastie
Peterborough
Peterborough nisqaqa Inlatirra suyupi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi, huk hatun llaqtam.
Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Chunwa)
Song panaka, qatiqninkuna
Hauptartikel: Song-Dynastie
Ming panaka
Hauptartikel: Ming-Dynastie
Qing panaka
Hauptartikel: Qing-Dynastie
Qillqaqkuna (Taiwan)
.
Qallu-qallu (sut'ichana)
Yurakuna Uywakuna
Hampi yura
Hampi yura nisqakunaqa lliw runakunata hampinakunapaq, unquymanta alliyachinapaq llamk'achisqan yurakunam.
Wankayuq pruwinsya
Wankayuq pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Huancayo) nisqaqa Piruw mama llaqtap Sunin suyupi huk pruwinsyam.
Pulitika rakiy
28 distritunmi kan.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pukyu:
Hampi yura
Kaymi huk hampi yurakunam:
Ranrahirka distritu
Ramrahirka distritu (kastilla simipi: Distrito de Ranrahirca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Yunkay pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Ranrahirka llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Suntuntu mayu
Suntuntu mayu (kastilla simipi: Sondondo) nisqaqa huk mayum Piruwpi, Ayakuchu suyupi, Lukana pruwinsyapi.
Arnaldo André
thumb|right|250px| Arnaldo André Andrés Pascua Zaracho sutiyuq runaqa, icha Arnaldo André (* paqarisqa San, Bernardino llaqtapi - ) huk 🇵🇾 mama llaqtayuq aranway pukllaqmi qarqan.
Taytan: Pascua; Maman: Zaracho. Warmi:. Churinkuna: (?).
2008
2008 wataqa Griguryanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Ranrahirka distritu
Simikuna
Pukyu:
Quyllur
thumb|right|300px|Quyllurkuna: [[Unquy quyllurkuna|Qutu warani]] Quyllur nisqaqa kikin achkiq (k'anchaq) hawa pacha pachankam.
Tiksi muyuman lliwmanta aswan qaylla quyllurqa intim, muyupayasqam. Hanaq pachata qhawapayaspanchikqa, quyllurkunata ancha uchuylla hina kaqta rikunchik, ancha hatun kaptinpas, ancha karukaray kayninrayku.
Shupluy Listritu
Shupluy listritu (kastilla simipi: Distrito de Shupluy) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk listritum, Yunkay pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Shupluy llaqtam.
Simikuna
Kay distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Qallu yura rikch'aq ayllu
Qallu yura rikch'aq ayllu (familia Plantaginaceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi.
Shupluy Listritu
Simikuna
Pukyu:
Qallu yura rikch'aq ayllu
Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqkuna:
Middlesbrough
Middlesbrough llaqtaqa Inlatirra suyupi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi, huk hatun llaqtam.
Phiyi
Phiyi icha Witi (phiyi simipi: Viti, inlish simipi: Fiji) nisqaqa Usiyanyapi huk wat'a huñum, mama llaqtapas.
Yunka distritu (Anqash)
Yunka distritu; (kastilla simipi: distrito de Yungar) nisqaqa huk distritum Qarwa pruwinsyapi, Anqash suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Yunka llaqtam.
Yana Chaka-Chemillén mamallaqta wari kancha
Yana Chaka-Chemillén mamallaqta parki nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mamallaqta parkim, Pasqu suyupi, Uqshapampa pruwinsyapi, Uqshapampa distritupi, Villa Rica distritupi, Wankapampa distritupi Pususu distritupipas,.
Chupan distritu
Chupan distritu icha Aparicio Pomares distritu (kastilla simipi: Distrito de Aparicio Pomares / Chupán) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum Wanuku suyupi, Yaruwillka pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Chupan llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pukyu:
Lukana mayu
Lukana mayu (kastilla simipi: Lucanas) nisqaqa Piruwpi, Ayakuchu suyupi huk mayum.
2009
2009 wataqa Griguryanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Chawpi Awya Yala
Chawpi Awya Yalap Wat'ankunataqa hinallataq Chinchay Awya Yalaman tawqachinchikmi:
Yunka distritu (Anqash)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pukyu:
Champagne-Ardenne
Champagne-Ardenne nisqaqa Ransiya mama llaqtapi huk riqyunmi. Uma llaqtanqa Châlons-en-Champagne llaqtam
Wawku distritu
Wawku distritu icha Sucre distritu (kastilla simipi: Distrito de Sucre / Distrito de Huauco) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Celendín pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Wawku (Sucre) llaqtam.
María Eva Duarte
thumb| Evita (1919 - 1952) María Eva Duarte sutiyuq warmiqa, icha Eva Perón (* p'unchawpi paqarisqa Los Toldos llaqtapi, Arhintinapi - †   wañusqa Buynus Ayris llaqtapi) huk 🇦🇷 mama llaqtayuq aranway pukllaq, pulitikupas warmim karqan.
Juan Domingo Perón sutiyuq umalliqpa warmin kaptinmi, Eva icha Evita Perón nirqanku.
1999
1999 wataqa Griguryanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
María Eva Duarte
Llamk'aqkunap hayñinkunapaq, warmikunap akllanakuna hayñinpaqpas rurarqan. Fundación Eva Perón nisqa qullqi qullqatam kamarqan.
Qusan: Juan Domingo Perón Churinkuna: Blanca (1908-2005), Elisa (1910-1967), Juan Ramón (1914-1953), Erminda Luján (1916-2012) & Eva María (1919-1952).
Sacavém
right|thumb|250px|Sacavém wallqanqan Sacavém llaqtaqa Purtugalpi huk llaqtam. Sacavém llaqtapiqa 17.659 runakunam kawsachkanku (2001).
Rosa Luxemburg
Rosa Luxemburg icha Rozalia Luksenburg ( paqarisqa Zamość llaqtapi, Pulunyapi; wañusqa (sipisqa) Berlin llaqtapi) huk aliman kumunista pulitiku warmim, yachay wayllukuqpas karqan. Alimanyapiqa Karl Liebknecht sutiyuq masinwan Alimanyap Kumunista Partiduntam kamarqan. Susyalista pachakutiypaq llamk'aspa, maqanakuyta rurachkaq kapitalista, qhapaqkunaman hayu kaspa, awqankunap wañuchisqan karqan.
1997
1997 wataqa Griguryanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Yuyu
Yuyu nisqa yurakunapiqa llapan yurata, allpa hawanpi yurap rakinkunata icha raphikunatam, ima q'umir kaq rakinkunatapas mikhunchik. Yuyukunaqa chakra yurakunam, k'ita yurakunapas. Siwulla hina yurakunata hinallataq yuyu ninchik.
Kaymi huk yuyukunam:
Huk wayuqkuna, allpapi puquq yurakunatapas yuyu hina yanuspa mikhunchik.
Kichwa runa
Kichwa runa (Kichwaruna) nisqakunaqa - Inka icha Inga nikuqpas - lliw Kichwa rimaq runakunam, Ikwadur, Kulumbya, Chincha Piruwpi kaq Qhichwa runam, ahinataq Puruhakuna, Kañarikuna hukkunapas.
1998
1998 wataqa Griguryanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Kichwa runa
Ikwadur mama llaqtapi kichwa runakunap tantanakuyninqa ECUARUNARI nisqam.
Kichwa runakunapak wiñay kawsaymanta
Ikwadurpi, kichwa runakunaka ñawpak ashtawan waranka watakaman sapiyakurka. Tawka wiñay kawsay yachakkuna, Juan de Velascoshina yuyarkan, ashta watamanta, Inkakuna shamushkakaman, shuk mamallakta hatun pushak Kitupi kawsarka, pay Ikwadurpa Antikunata kawarkan, Puruha llaktamanta (Chimpurasu markapi), San Gabriel llaktaman (Karchi markapi). Chay hatun pushakka, Shyri nishkami. Kunanka, mana tukuy wiñay kawsay yachakkuna shina yuyan. Ashtawan yachakkuna yuyan, Ikwadurpi, Inkakuna shamushkakaman, mana shuklla hatun pushak tiyarka, shinapashmi tawka kurakakuna tiyarka, shuk kurakaka, tawka ayllu llaktakunata kawarkan. Kipa, Inkakuna Tupak Yupankika Wayna Kapakkapash Ikwadurpi Antikunata kamachirirka, kipa Ikwadur Antikunapa runakuna Tawantinsuyupi kawsarkan. Kimsa chunka wata kipa, Ispañulkuna shamurka, Francisco Pizarro pushakmi, 1533 watapi Atawalpa Inkata wanchirka. 1534 watapi, Kunkistadur Sebastián de Belalcázarka Kitu llaktata hapirkan, chay llakta Ispañapakmi nirka. Chay kipa, 19 ñiqin pachakwataman, ashta kichwa runakunaka asindakunapi kawsarkakun, ashta llankakushun, shinapash mana kullkitapash, mana allpatapash charikurkan. 20 ñiqin pachakwatapi, hatun pushak Eloy Alfaro kichwa runakunapak hayñikunata kararkan, chay kipa, tawka runakunapak pushakkuna (shina Dolores Cacuango, Tránsito Amaguaña) hayñiman makakurka. Shinalla mushuk tantanakuykuna (shinalla ECUARUNARI), tukuchirirka, kashnalla kichwa runakunaka Iskay simipi iskay kawsaypi yachaykunata rurarka.
Musiku
Kunan punchapi, ashta kichwa runakuna allpata llankakkunami kan. Kashna, tawka kichwa runakuna maki kapchiyta llankakkunami kan. Ashtawan kichwa runakunaka uchilla, mana sumak allpata charikun, shinalla kunan pachapi wakchalla kawsakun (2001 watapi, 87%). Shinapash Utawalu runakanaka, Sarakuru runakunakapash sumak maki kapchiykunata hatunkapa ruran. Paykunaka chay churanakunata, pachalinakunatapash Ikwadurpi karullaktapipash hatun. Shuktak kichwa runakunaka takikkunami kan.
Nord-Pas-de-Calais
Nord-Pas-de-Calais nisqaqa Ransiya mama llaqtapi huk riqyunmi. Uma llaqtanqa Lille llaqtam
Kichwa runa
Chimpurasu marka
thumb|right|160px|Kichwa warmi, [[Alawsi llaqtayuq (Chimpurasu markapi), Ikwadur mama llaqtamanta]]
Pichincha marka
thumb|right|200px|[[Karapunku kitillipi Kichwa runakunam]]
1995
1995 wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
1996
1996 wataqa Griguryanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Blackpool
Blackpool llaqtaqa Inlispampa suyupi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi huk hatun llaqtam.
Haqaru simi
Haqaru simiqa (Jaqaru, "runa simi") piruwanu Lima suyupi, Yawyu pruwinsyapi 3.000 runakunap rimayninmi. Ñawpa pachas achka runakuna chay simita rimarqan, huk suyukunapipas.
Valladolid
Valladolid llaqtaqa Ispañapi huk hatun llaqtam. Kastilla Liyunpas uma llaptap.
1993
1993 wataqa Griguryanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
1994
1994 wataqa Griguryanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Inti Llika
[[Image:Solar planets.jpg|thumb|upright|Inti llikapi puriq quyllurkuna:
1 Qatuylla
2 Ch'aska
3 Tiksi muyu
4 Awqakuq
5 Pirwa
6 Hawcha
7 Uranu
8 Niptun]] Inti llikacha nisqaqa intim, lliw muyupayaqnin puriq quyllurkunawan, huk muyupayaqnin hawa pacha pachankachakunawanpas.
Inti llikapiqa pusaq puriq quyllurkunam (intimanta karu kayninkukamam sinruchasqa):
Inti llikapiqa kimsa tuna planitakunam (intimanta karu kayninkukamam sinruchasqa):
Khallkamayu
Khallkamayu, Pampas mayu icha Kankallu mayu nisqaqa (kastilla simipi: río Calcamayo, río Pampas, río Cangallo) Piruwpi huk mayum, Ayakuchu suyupi, Lamar pruwinsyapi, Lukana pruwinsyapi, Victor Fajardo pruwinsyapi, Apurimaq suyupipas, Chinchiru pruwinsyapi.
Beatriz Merino
Yachay suntur: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin, Harvard Yachay Suntur
Kathuliku
Kathuliku (grigu simi: καθολικός, καθολικόή, καθολικό (katholikós, katholikī´, katholikó): "sapsi") nisqa inlisya tukuy Jesukristupi iñiq runakunapaq inlisya niyta munan.
Huk iskay inlisyakunam chay hina nikun, ichataq sapsilla "kathuliku inlisya" nispaqa "Romanu Kathuliku Inlisya" niyta munanchik.