cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Panu rimaykuna
Lliwmanta aswan rimaqniyuq panu rimayqa shipibu simim, anti Piruwpi kawsaq Shipibu-Qunibu runakunap rimaynin, 25.000-chá rimaqniyuq.
Napu mayu
Napu mayu (kastilla simipi: Río Napo) nisqaqa huk mayum, Ikwadur mama llaqtapi, Napu markapi Orellana markapipas, Piruw mama llaqtapipas, Luritu suyupi.
Qhichwa runa
Qhichwa runakunaqa achka ñawpaq runa llaqtakunamantam paqarin, ahinataq Wankakuna, Chankakuna, K'anakuna, Qanchikuna, Inkakuna, Kallawayakuna, Qullakuna, Kañarikuna hukkunamantapas.
Manaraq huk Qhichwa runa llaqta kaptinpas, huk Qhichwa pusaqkunam chay hina huk runa llaqtapaq rimapuykunku.
Piruwpiqa manam lliw Qhichwa runakunapaq tantanakuyninchu kan. Ikwadur mama llaqtapitaq ECUARUNARI tantanakuymi lliw Kichwa runakunata rikuchiykun. Chay ECUARUNARI-qa hatun CONAIE sutiyuq, lliw indihina nisqa runa llaqtakunata rikuchiykuq tantanakuypim wankurisqa. Wuliwiyapiqa lliw Qhichwa runakuna yaqa kaqllatam Qhichwa siminkuta rimanku. Manaraq huk tantanakuyninku kaptinpas, ñam Yachay Ministiryupiqa huk kunayninku CENAQ nisqa kachkan.
Arhintinapi Qhichwa runakuna
Arhintina suyupiqa 140.000-chá 160.000-chá Qhichwa rimaq kawsan Santiago del Estero pruwinsyapi. Astawan 6290 qhichwa runakuna Huhuy (Jujui) pruwinsyapi tiyanku. 1.379.000 urin Wuliwiyamanta qhichwa rimaq runakunaqa waq Arhintina suyukunapi kankus.
Wuliwiyapi Qhichwa runakuna
Wuliwiya suyupiqa 2.920.000 Qhichwa rimaq kawsan, Chuqichaka suyupi, Quchapampa suyupi, P'utuqsi suyupi, Uru-Uru suyupi, Chuqiyapu suyupi, Santa Kruspipas.
Apaykachana: Apulu, Mirq´amaya, hukkunapas: antanka
Piruwpi Qhichwa runakuna
Piruw suyupiqa 3.262.137 Qhichwa rimaq kawsarqan 2007 watapi pikunachus 5-watayuq aswan kuraq ima karqanku. Qusqu suyupi, Ayakuchu suyupi, Apurimaq suyupi, Wankawillka suyupi, Anqash suyupi, Wanuku suyupi, Hunin suyupi, Pasqu suyupi, Kashamarka suyupi, Lima suyupi, Punu suyupi, Ariqipa suyupi, hukkunapas.
New Jersey suyu
New Jersey nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Trenton llaqtam.
311
311 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Iru Phutunqu (Daniel Campos-Chili)
Iru Phutunqu nisqaqa (aymara simi iru, phutunqu, kastilla qillqaypi Iruputuncu, Irruputuncu) Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, juk urqum, P'utuqsi suyupi, Daniel Campos pruwinsyapi, Llika munisipyupi, Chakuma kantunpi, Chili mama llaqtapipas. Pikchunqa mama quchamanta 4.200 mitrum aswan hanaq.
El Universo (Ikwayur)
thumb|right|250px|El Universo mit'awa thumb|right|250px|El Universo Ikwayur mit'awa El Universo, huk 🇪🇨 mama llaqtayuq mit'awa.
Harakmbet simikuna
Harakmbet simikuna icha Harakmbut nisqaqa huk uchuy rimaykunap ayllunmi, Piruwpi, Uralan Abya Yalapi.
Independencia thisritu (Ika)
Independencia thisritu; (kastilla simipi: distrito de Independencia) nisqaqa Piruw mama llaqtapihuk thisritum Pisqu puruwinsiyapi, Ika suyupi. Uma llaqtanqa Independencia llaqtam.
Churu kantun
Churu kantun nisqaqa (kastilla simipi: El Choro) Buliwya suyupi kantunmi, Uru Uru suyupi, Uru Uru pruwinsyapi, Churu munisipyupi. Uma llaqtanqa Churu llaqtam.
Independencia thisritu (Ika)
Simikuna
thisritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
Mickey Rooney
thumb|right|310px|Mickey Rooney - Babes in Arms tráiler (kuyu walltay 1939) thumb|right|310px|Mickey Rooney (Los Ángeles, 1986). thumb|right|310px|Mickey Rooney wan Jan Chamberlin (2000). Joseph Yule Jr. sutiyuq runaqa, Mickey Rooney (* 1 ñiqin tarpuy killapi 1920 paqarisqa New York llaqtapi - † 16 ñiqin ayriway killapi 2014 wañusqa Los Angeles llaqtapi, California suyupi) huk kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq. Oskar Suñaytas chaskirqan.
Independencia thisritu (Ika)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
El Universo (Ikwayur)
Wiñay kawsay
Diriktur: Carlos Pérez Barriga
Mickey Rooney
Warmikuna: 1942-1943: Ava Gardner (1922-1990). 1944-1949: Betty Jane Rase (1927-2002), iskay churinkuna 1949-1951: Martha Vickers (1925-1971), huk churinkuna. 1952-1958: Elaine Mahnken (1930-), tawa churinkuna. 1958-1966: Barbara Ann Thomason. 1966: Marge Lane. 1969-1974: Carolyn Hockert, iskay churinkuna. 1978-2014: Jan Chamberlin (1939-).
Mel Ferrer
right|thumb|300px| Mel Ferrer Melchor Gastón Ferrer sutiyuq runaqa, icha Mel Ferrer ( paqarisqa Richmond llaqtapi -  wañusqa Santa Bárbara llaqtapi) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq kuyu walltay pusaq wan aranway pukllaq runam.
Independencia thisritu (Ika)
Simikuna
Pukyu:
Mel Ferrer
Taytan: José María Ferrer; Maman: Mary Matilda Irene O'Donohue. Warmikuna: Frances G. Pilchard (1937-1939) / Barbara C. Tripp (1939-1943) / Frances G. Pilchard (1944-1950) / Audrey Hepburn (1954-1968) / Elizabeth Soukutine (1971-†2008). Churinkuna:	Pepa Phillippa (1941), Mela (1943), Mark Young Ferrer (1944), Christopher Ferrer (1944), Sean Hepburn Ferrer (1960).
Peba yagua rimaykuna
Iskaynintinmi rimayninkuna:
San Martin pruwinsya
San Martin pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de San Martín) nisqaqa Piruw mama llaqtap San Martin suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Taraputu llaqtam.
Pulitika Rakiy
Chunka tawayuq distritunmi kan.
Runakuna
San Martin pruwinsyapiqa Chayawita, Llakwash runakunam tiyanku.
Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Latakunka kiti
Latakunka kiti (kastilla simipi: Cantón Latacunga) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Kutupaksi markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Latakunka llaqtam.
Runakuna
Latakunka kitipiqa Pansaliyu Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa kay kitillikunapi kawsanku: Eloy Alfaro, Ignacio Flores, Juan Montalvo, Buena Ventura, Alaques, Belizario Quevedo, Guaytacama, Joséguango Bajo, Mulaló, 11 de Noviembre, Poaló, San Juan de Pastocalle, Tanicuchí, Toacazo.
Pulitika Rakiy
15 kitillinmi kan:
Ricardo Peña
thumb|right|260px| Ricardo Peña(1885-1960) Ricardo Peña Barrenechea sutiyuq runaqa, icha  Percy Gibson ( paqarisqa Limaq llaqtapi -  wañusqa Limaq llaqtapi) huk  🇵🇪 mama llaqtayuq taripay amachaq, yachachiq wan harawi qillqaqmi.
Taytanː Estanislao S. Peña; Mamanː Fidelia Barrenechea. Warmiː.
Yachaywasiː Colegio de la Inmaculada. Alma materː Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin.
Denver (Colorado)
Denver nisqa llaqtaqa, Colorado suyup, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun llaqtam. Denver llaqtapiqa 598.707 runakuna (2008) tiyachkan.
Johnny Depp
John Christopher Depp II sutiyuq runaqa (Jun killapi paqarisqa 9, 1963) sutiyuq runaqa huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq aktor wan musiku. Payqa achka yupaychasqakunatam chaskirqan, Quri Globo nisqa suñaytapas, Screen Actors Guild nisqa suñaytapas, kimsa Oscar nisqa suñaykunapaq iskay BAFTA nisqa suñaykunapaqpas akllasqa.
Deppqa ñawpaq kuti largometraje nisqapi llamk'arqan manchay siq'isqa pilikulapi A Nightmare on Elm Street (1984) nisqapi, Platoon (1986) nisqapipas rikurirqan, manaraq 21 Jump Street (1987-1990) nisqa telewisyupi wayna sipas idolo hina ancha riqsisqaman wicharichkaspa. 1990 watakunapi Deppqa aswanta sapanchasqa siq'isqa pilikulakunapim rurarqan, auteur kamachiqkunawan, achka kutitaq excéntricos nisqa runasimikunata pukllarqan. Chaykunan karqan Cry-Baby (1990), Imataq mikhushan Gilbert Grape (1993), Bennywan Joonwan (1993), Wañusqa runa (1995), Donnie Brasco (1997), Las Vegas llaqtapi manchakuywan millakuywan (1998). Deppqa unay watakunam Tim Burton sutiyuq pusaqwanpas llamk'ayta qallarirqan, Edward Scissorhands (1990), Ed Wood (1994), Sleepy Hollow (1999) nisqa siq'isqa pilikulakunapi umalliqkunata siq'ispa.
Kawapana rimaykuna
Kawapana rimaykuna (Chayawita simi Jebero simipas) nisqaqa huk rimaykunap ayllunmi, Piruwpi, Uralan Abya Yalapi.
I. Chayawita simi (icha Balsapuertino, Kawapa, Chawi, Chayabita, Chayawita, Chaywita, Tshaawi, Paranapura, Shayabit): 11.000 rimaqniyuq
II. Jebero simi (icha Chebero, Xebero, Xiwila): yaqa wañusqaña
Purtuqal
thumb|250px|Torre de Belém Purtuqal icha Purtuyal Iwrupapi mama llaqtam. Uma llaqtanqa Lisboa llaqtam.
310
310 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
312
312 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
313
313 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Turu Wayq'u phaqcha
thumb|right|200px|Turu Wayq'u phaqcha Turu Wayq'u phaqcha nisqaqa Buliwyapi huk phaqcham, Quchapampa suyupi, Jarani pruwinsyapi, Wak'as llaqtamanta tarikun chunka tawayuq km.pi, yaku phaqchamun pachak chunkayuq m. aswan patamanta.
Sut'i
Sut'i (sentido, significado) nisqaqa ima rimapaqpas, rimasqapaqpas, ima rurasqapaqpas icha kaqpaqpas niyta munaq kayninmi.
Linus (Tayta Papa)
thumb|right|280px|San Linus Tayta Papa (67-76)
San Linus, Linu Volterra (latin simipi: Linus PP., Italya simipi: Papa Lino)  sutiyuq runaqa (*  27 watapi paqarisqa Volterra llaqtapi - † 76 watapi wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.
67 watamanta 76 watakama Tayta Papam.
Raymi: 23 ñiqin tarpuy killapi.
Chunkuyapi distritu
Chunkuyapi distritu (kastilla simipi: Distrito de Chongoyape) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Chiklayu pruwinsyapi, Lampalliqi suyupi. Uma llaqtanqa Chunkuyapi llaqtam.
Panaka
Panaka nisqaqa Tawantinsuyu pachapi Sapa Inkap hatun ayllunsi kasqa, manataqsi awkichu, chay awki kikinpa panakayuq kaptinsi.
Inkakunap willasqankamaqa chay panakakunas kasqa:
314
314 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
K'askachakuq rimay
K'askachakuq rimay nisqakunaqa (kastilla simipi: lengua aglutinante, latin simimanta: lingua "qallu, rimay", agglutinare "llut'ampuy") rimankunap qhipanman k'askaqkunata yapamuq ch'antakuq rimaykunam. Chay yapamusqa k'askaqkunaqa manam hukyanchu, tiyaqllam.
Kaymi huk k'askachakuq rimaykuna:
Ñukch'u
Ñukch'u icha Sipita (genus Salvia) nisqakunaqa huk qurakunam, hampi yurakunam. Tukuy Tiksimuyuntinpi 900 rikch'aqninchá.
315
315 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Lirqay
Lirqay (kastilla simipi: Lircay) nisqaqa Piruw mama llaqtap Wankawillka suyupi huk llaqtam, Anqara pruwinsyap uma llaqtanmi.
Allpa saywachi
Mayukuna: Sikra mayu, Upa mayu.
Chawpi thatkichiy hukkay
rikchacha|CTHqta qhipan rikchacha|CTH ñawpan Chawpi thatkichiy hukkay (CTH), chawpi thatkichiq, hatun icha qullana thatkichiq icha thatkichiqlla nisqapis (Inlish simanata central processing unit (CPU)), huk iliktruniku sirk'a, huk wakichi p'anqata ruwaq kamachiykunata ruwaq. CTH ruwan qallariq yupa hap'ichiy, umachasqa kutichina, kamachiy, chaymanta yaykunan/lluqsinan (Y/L) ruwanakuna wakachipi kamachiykunawan nisqa. Kayqa hawa componentekunawanmi chiqninakun, ahinataq hatun icha qullana yuyaywan chaymanta Y/L pinchikilla muyuwan, chaymanta ispisiyalisasqa ruwaqkunawan ahinataq qillqa thatkichiy hukkay (GPUkuna) kaqwan.
Pukyukuna
<references group="" responsive="0">
Waylillas
Waylillas (kastilla simipi: Huaylillas) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk llaqtam Qispi kay suyupi, Patas pruwinsyapi, Waylillas distritup uma llaqtanmi.Waylillas llaqtapiqa 598 runa kawsanku (2007 watapi).
Shell Mera
Shell Mera nisqaqa kastilla simipi: Shell Mera) Ikwadur mama llaqtapi, Pastasa markapi, Mera kitipi, huk llaqtam.
Shella Mera llaqtaqa hatun allpa wira ruruchinamantam, Shell nisqa, qillqaq Juan León Meramantapas  sutichasqa (Ikwadurpa llaqta takin).
Monteagudo munisipyu
Monteagudo (kastilla simipi: Municipio de Monteagudo) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Hernando Siles pruwinsyapi, Chuqichaka suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Monteagudo llaqtam, Bernardo de Monteagudomantam sutichasqa.
Allpa saywachi
thumb|left|170px|Canyon Heredia
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, qhichwa, waraniyi, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Kaypipas qhaway
thumb|right|140px|Bernardo de Monteagudo
Uqhu urqu
Uqhu urqu (kastilla simipi: Cerro Bofedal) nisqaqa Antikunapi huk urqum, Buliwya suyupi, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qimis munisipyupi, Kana kantunpi, Chili mama llaqtapipas, Iruphut'unku nina urqup chinchayninpi. Pikchunqa mama quchamanta 4.500+ mitrum aswan hanaq.
Shell Mera
Allpa saywachi
thumb|left|160px|Anti Ikwadur
Ninasuyu wamani
Ninasuyu wamani (kastilla simipi: Provincia de Tierra del Fuego, Antártida e Islas del Atlántico Sur) nisqaqa huk wamanim Arhintina mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Ushuaia llaqtam.
Suyukuna
4 suyukuna:
Climinti
San Climinti, Climinti Romamanta (latin simipi: Clemens Romanus PP., Italya simipi: Papa Clemente I)  sutiyuq runaqa (*  ? watapi paqarisqa Roma llaqtapi - † 99 watapi wañusqa Pontus suyupi) huk Tayta Papam karqan.
92 watamanta 99 watakama Tayta Papam.
Raymi: 23 ñiqin ayamarq'a killapi.
Wankawillka distritu
Wankawillka distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Huancavelica) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wankawillka pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Wankawillka llaqtam.
Sitajara distritu
Sitajara distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Sitajara) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Taqna suyupi, Tarata pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Sitajara llaqtam.
Wankawillka distritu
Simikuna
Distritupiqa kastilla simitam, qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Sitajara distritu
Runakuna
560 runakuna (298 qhari, 363 warmi)
Wankawillka distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Sitajara distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pukyu:
Qarapu distritu
Qarapu distritu (kastilla simipi:  Distrito de Carapo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Ayakuchu suyupi, Wankasanku pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Qarapu llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa achka runam qhichwa simita rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
316
316 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Rimana saphi
Rimana saphi nisqaqa (leksima, grigu simimanta λέξημα, kaymanta: λέγω "nini", chaymanta kastilla simipi lexema) nisqaqa rimap tiyaqlla, mana hukchakuq rakinmi, tiksi sut'iyuqmi.
Qarapu distritu
Simikuna
Pukyu:
Miguel de la Madrid
Miguel de la Madrid Hurtado sutiyuq runaqa (* paqarisqa Colima llaqtapi – †  wañusqa Mishiku llaqtapi), huk 🇲🇽 mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku qarqan.
1982 watamanta 1988 watakama Mishiku mama llaqta Umalliq.
Taytan: Miguel de la Madrid Castro; Maman: Alicia Hurtado Oldenbourg. Warmikuna: Paloma Cordero. Churinkuna: (5) Gerardo, Federico wan Enrique de la Madrid Cordero.
Asamoah Gyan
Asamoah Gyan sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Accra llaqtapi -  ) mama llaqtayuq Gana piluta hayt'aqmi.
Miguel de la Madrid
Alma materː Mishiku Mama llaqtap Awtunuma Yachay Sunturnin.
Awki
Awki nisqaqa qhapaqpa kuraq churinmi, musuq qhapaq kananmi.
Qaqatampu distritu
Qaqatampu distritu (kastilla simipi Distrito de Cajatambo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qaqatampu pruwinsyapi, Lima suyupi. Uma llaqtanqa Qaqatampu llaqtam.
Christopher Reeve
thumb|right|290px| Christopher Reeve (1952-2004) Christopher D'Olier Reeve  sutiyuq runaqa, icha Christopher Reeve (* paqarisqa New York llaqtapi -  wañusqa Mount Kisco llaqtapi) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq aranway pukllaq qarqan.
Qaqatampu distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Christopher Reeve
Taytan: Franklin D'Olier Reeve (1928–2013); Mama: Barbara Pitney Lamb (1929–2000). Warmikuna: Gae Exton (1979-1987) / Dana Morosini (1992-2004). Churinkuna (3):
Alma mater: Cornell Yachay Suntur (BA) / Juilliard School (GrDip).
Qaqatampu distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Llaqtakuna
thumb|left|180px|Astupampa llaqta
317
317 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Joanne K. Rowling
Joanne Kathleen Rowling sutiyuqqa (31 ñiqin anta situwa killapi 1965 paqarisqa Yate llaqtapi, Hukllachasqa Qhapaq Suyu-pi) huk Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtayuq qillqaq warmim. Harry Potter sutiyuq layq'a maqt'amanta qanchisnintin kawsay rikch'a liwrutam qillqarqan, 1997 watamanta 2007 watakama.
Karunchi
Karunchi, Karuntsi, Puka pawa icha Pukakunka (Penelope jacquacu) nisqaqa huk pisqum, Umawapi, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi kawsaq, Buliwyapi, Brasilpi, Kulumbyapi, Ikwadurpi, Wayanapi, Piruwpi, Winisuylapi.
318
318 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
319
319 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Rima
Rima icha simi nisqaqa rimaypa tiksi huk kayninmi, huk samaywan rimasqa, huk sut'iyuq.
Tito Gobbi
thumb|right|260px| Tito Gobbi (1913-1984) Tito Gobbi sutiyuq runaqa (* paqarisqa Bassano del Grappa llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi)  huk 🇮🇹 mama llaqtayuq aranway pukllaq wan taki aranway takiqmi qarqan. Warmi: Tilda. Churi: Cecilia.
Rima
Huk rimaqa huklla (ahinataq: ñan), iskay (ahinataq: runa) icha aswan (ahinataq: ulluku) simikiyuqmi.
Rimamanqa rimana saphiwan rimana yapaqmi kapun, ahinataq:
Qhichwa simipi:
Kastilla simipi:
Rimakunataq rima layakunamanmi sapaqchanchik.
K'ullpina
K'ullpina (kastilla simipi: Culpina) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Chuqichaka suyupi, Urin Sinti pruwinsyapi, K'ullpina munisipyup uma llaqtanmi.
Saksamarka distritu
Saksamarka distritu (kastilla simipi:  Distrito de Sacsamarca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Ayakuchu suyupi, Wankasanku pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Saksamarka llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa achka runam qhichwa simita rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Carlos Salinas
Carlos Salinas de Gortari sutiyuq runaqa (* paqarisqa Mishiku llaqtapi – ), huk 🇲🇽 mama llaqtayuq musikuq wan pulitiku qarqan.
1988 watamanta 1994 watakama Mishiku mama llaqta Umalliq.
Taytan: Raúl Salinas Lozano; Maman: Margarita de Gortari Carvajal. Warmikuna: Cecilia Occelli / Ana Paula Gerard. Churinkuna: (6) Carlos Emiliano, Mateo, Juan Cristóbal, Ana Emilia, Cecilia wan Patricio.
Alma materː Mishiku Mama llaqtap Awtunuma Yachay Sunturnin.
Etén distritu
Etén distritu (kastilla simipi: Distrito de Etén) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chiklayu pruwinsyapi, Lampalliqi suyupi. Uma llaqtanqa Etén llaqtam.
Qawana (Unyun)
Qawana (Cahuana) nisqaqa Piruwpi huk llaqtacham, Ariqipa suyupi, Unyun pruwinsyapi, Allqa distritupi.
Urin Chichas pruwinsya
thumb|right|200px|[[Tupisa]] Urin Chichas pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Sur Chichas) nisqaqa Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Tupisa llaqtam.
Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan:
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
320
320 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Urin Chichas pruwinsya
Simikuna
Urin Chichas pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Kanta distritu
Kanta distritu (aymara simipi: Kanta jisk'a t'aqa suyu; kastilla simipi: Distrito de Canta) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum Kanta pruwinsyapi, Lima suyupi. Uma llaqtanqa Kanta llaqtam.
Runakuna
3.196 runa
Loja kiti
Loja kiti (kastilla simipi: Cantón Loja) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Loja markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Loja llaqtam.
Runakuna
Loja kitipiqa Sarakuru Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa San Lukas kitillipi kawsanku.
Pulitika Rakiy
17 kitillinmi kan:
Ch'allaqullu kantun
Ch'allaqullu kantun (kastilla simipi: Cantón Challacollo) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, Uru Uru suyupi, Uru Uru pruwinsyapi, Churu munisipyupi. Uma llaqtanqa Ch'allaqullu llaqtam.
K'askaq
K'askachakuq rimaykunapim - ahinataq qhichwa simipim - chay k'askaqkunataqa rimakunaman yapanku.
Kaymi qhichwa simipi huk k'askaqkuna: -pi, -paq, -pura, -man, -n, -y, -yki, -mi, si, hukkunapas.
Hawa t'inkikuna
Affixe Affiks
Akullina llipt'a
Llipt'a nisqaqa kukawan chaqruna qura uchpakunam - ahinataq mulli hamillumantam -, kukawan chaqrusqata akullispa kukapi kaq kukaynata llipt'a kaqninkunawan thuqapi astawan chulluspa allinta chaskinapaq, astawan musphachikunapaq.
Anunas
Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
Mulli hamillu
Mulli hamillu (Phrygilanthus cuneifolius) nisqaqa mullip k'allmankunapi wiñaq atam yuram, hamillum.
Mulli hamillup uchpantaqa akullina llipt'a ruranapaq llamk'achinku, kukawan chaqrunapaq.
Wakarita munisipyu
Wakarita (kastilla simipi: Municipio de San Pablo de Huacareta) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Hernando Siles pruwinsyapi, Chuqichaka suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Wakarita llaqtam.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam Waraniyi runakunapas tiyanku.
San Clemente distritu
San Clemente distritu; (kastilla simipi: distrito de San Clemente) nisqaqa huk distritum Pisqu pruwinsyapi, Ika suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa San Clemente llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
Clive Staples Lewis
Clive Staples Lewis sutiyuqqa (* paqarisqa Belfast llaqtapi, Chinchay Ilandapi - †   wañusqa Oxford llaqtapi, Inlatirrapi) huk Chinchay Ilandayuq qillqaqmi, simi yachaqpas karqan. Narnia llaqtamanta wiñay willaykuykuna nisqa kawsay rikch'akunatam qillqarqan.
Chuqlluqucha llaqta
Chuqlluqucha nisqaqa (kastilla simipi: Castrovirreyna) Piruw mama llaqtapi, Wankawillka suyupi, huk llaqtam, Chuqlluqucha pruwinsyap uma llaqtanmi.
Iván Hurtado
thumb|right|260px| Iván Hurtado Iván Jacinto Hurtado Angulo sutiyuq runaqa, icha Bam Bam  (*  paqarisqa Esmeraldas llaqtapi - ),  huk 🇪🇨 mama llaqtayuq piluta hayt'aq karqan.
San Clemente distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pukyu:
Panwa kiti
Panwa kiti (kastilla simipi: Cantón Pangua) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Kutupaksi markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Shunku (El Corazón) llaqtam.
Mamallaktata Pushak
Mamallaktata Pushak (Mamallaqtata Pusaq) icha Mamallakta Pushak (Mamallaqtap Pusaqnin) nispa Kichwa shimipi ninkum Ikwadur mama llaqtap umalliqnintam, kastilla simipi ufisyaltaqa Presidente de la República del Ecuador nisqatam.
Santa Krus wamani
Santa Krus wamani (kastilla simipi: Provincia de Santa Cruz) nisqaqa huk wamanim Arhintina mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Río Gallegos llaqtam.
Mamallaktata Pushak
Kunanqa Rafael Corream Mamallaktata Pushak kachkan, p'unchawmantam.
Santa Krus wamani
Wiñay kawsay
Pedro Eugenio Aramburu Umalliq, decreto-ley N° 21178.
Panwa kiti
Runakuna
Panwa kitipiqa Pansaliyu Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa Sunqu kitillipi, Muraspunku kitillipi, Pinllupata kitillipi Ramón Campaña kitillipipas kawsanku.
Tarana kantun
Tarana kantun (kastilla simipi: Cantón San Francisco de Tarana) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Antonio Quijarro pruwinsyapi, Tumawi munisipyupi. Uma llaqtanqa Tarana (San Francisco de Tarana) llaqtam.
Panwa kiti
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Ernesto Zedillo
Ernesto Zedillo Ponce de León sutiyuq runaqa (* paqarisqa Mishiku llaqtapi – ), huk 🇲🇽 mama llaqtayuq musikuq wan pulitiku qarqan.
1994 watamanta 2000 watakama Mishiku mama llaqta Umalliq.
Google
Google nisqaqa Google Inc. sutiyuq hatun ruruchiqp kamachisqan, lliwmanta aswan hatun internet mask'anam.
Ernesto Zedillo
Taytan: Rodolfo Zedillo Castillo; Maman: Martha Alicia Ponce de León. Warmikuna: Nilda Patricia Velasco. Churinkuna: (5) Ernesto, Emiliano, Carlos, Nilda Patricia wan Rodrigo..
Alma materː Mishikupa IPN wan Yale Yachay Sunturnin.
Santa Krus wamani
Suyukuna
7 suyukuna: thumb|250px|División territorial de la Provincia de Santa Cruz, y su capital.
Nuevo Rocafuerte
Nuevo Rocafuerte nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Orellana markapi, huk llaqtam, Awariku kitip uma llaqtanmi.
Climinti II
thumb|right|280px| Climinti II Tayta Papa (1046-1047)
Nuevo Rocafuerte
Kay llaqtaqa Ikwadurpa umalliqnin (1835-1839) Vicente Rocafuertemantam sutichasqa.
Climinti II
Climinti II, Suidger von Morsleben sutiyuq runaqa (latin simipi: Clemens II PP., Italya simipi: Papa Clemente II)  (*  1005 watapi paqarisqa Hornburg llaqtapi - † kantaray killapi 1047 watapi wañusqa Pesaro suyupi) huk Tayta Papam karqan.
Nuevo Rocafuerte
Runakuna
Nuevo Rocafuerte kitillipiqa Napurunakunam tiyanku.
Willkawaman pruwinsya
Willkawaman pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Vilcas Huamán) nisqaqa huk piruwanu pruwinsyam, Ayakuchu suyupi. Uma llaqtanqa Willkawaman llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Fernando Belaúnde Umalliqmi.
Pulitika rakiy
Pusaq distritunmi kan.
Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu:
Karu puriy
thumb|left|170px|Willkawaman katidral Inti kanchawan thumb|left|170px|Pumaqucha (mawk'a llaqta)|Pumaqucha / Intiwatana
James Mason
thumb|right|180px|James Mason (1909-1984) James Neville Mason sutiyuq runaqa, icha James Mason ( paqarisqa Huddersfield llaqtapi - wañusqa Lausanne llaqtapi) huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq aranway pukllaqmi qarqan.
Tani-tani
Tani-tani (Tani tani) (Gentianella primuloides) nisqaqa q'illu siq'iyuq puka t'ika yuram, rikch'aq phallchacham, Antikunapi wiñaq.
James Mason
Taytan: John Mason; Maman: Mabel Hattersley Gaunt. Warmikuna: Pamela Mason (1941-1964) / Clarissa Kaye-Mason (1971-1984) Churinkuna: Portland Mason Schuyler (1948–2004) wan Morgan Mason (1955).
Tukachi pruwinsya
Tukachi pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Tocache) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, San Martin suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Tukachi llaqtam.
Pulitika Rakiy
Pichqa distritunmi kan.
Runa llaqtakuna
Tukachi pruwinsyapiqa Llakwash runakunam kawsanku.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
321
321 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Tukachi pruwinsya
Simikuna
Pukyu:
Sumaq qhaway
Sumaq qhaway (kastilla simipi Bellavista) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, San Martin suyupi, huk llaqtam,Sumaq qhaway pruwinsyap, uma llaqtanmi.
Alberto Gilardino
Alberto Gilardino sutiyuq runaqa ( paqarisqa Biella llaqtapi) huk Italya mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Mamalllatapura kupakuna
(*) Incluyendo la Selección
Wiruntu distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Astor Piazolla
Astor Pantaleón Piazolla Manetti sutiyuq runaqa, icha Astor Piazolla (* paqarisqa Mar del Plata llaqtapi -  wañusqa Buenos Aires llaqtapi ), huk Arhintina mama llaqtayuq takiq, takichaq wan bandinyun waqachiq ruraq karqan.
Tayta: Vicente Piazzolla; Mama: Asunta Manetti Ñawpa Warmi: Dedé Wolf Churinkuna: (2) Diana wan Daniel.
Cecilia (santu)
22 ñiqin ayamarq'a killapi Santa Cecilia warmip raymi p'unchawninmi.
thumb|right|250px|El martirio de Santa Cecilia thumb|right|250px|Estatua yacente de Cecilia en la catedral Sainte Cécile, en [[Albi (sur de Francia)]] thumb|right|250px|Enterramiento de santa Cecilia (1504-1506), del pintor [[boloñés Francesco Francia (1450-1517)]] thumb|right|250px|Santa Cecilia con un coro de ángeles, anónimo, [[siglo XVII]] thumb|right|250px|Virgen Cecilia, de [[Hartmann Schedel (1493)]] thumb|right|250px|Santa Cecilia, de [[Ambrosius Benson (1495-1550), en la Weiss Gallery]] thumb|right|250px|La Virgen recoge a santa Cecilia
Paraqas distritu
Paraqas distritu; (kastilla simipi: distrito de Paracas ) nisqaqa huk distritum Pisqu pruwinsyapi, Ika suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Paraqas llaqtam.
Yurakuna
thumb|left|160px|Cressa truxillensis
Uywakuna
thumb|left|160px|[[Asukakuna, Ballestas wat'akunapi]]
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Susapaya distritu
Susapaya distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Susapaya) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Taqna suyupi, Tarata pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Susapaya llaqtam.
Wiñay kawsay
Susapaya distritu kamasqa wata, Manuel Odría Umalliq.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Wantu distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Q'uwa
Q'uwa (Salvia officinalis) nisqaqa huk quram, huk rikch'aq ñukch'um (sipita), hampi yuram.
Hukllachasqa Qhapaq Suyu
Wiñay kawsay
Sapan kallpay
Urqukuna
thumb|left|200px|[[ben Nevis, Iskusya]] Aswan hatun urqukuna:
Hatun urqukuna:
Quchakuna
thumb|left|200px|[[Loch Lomond]]
Mayukuna
thumb|left|270px|[[Dartmoor suyupi]]
Runakuna
60.294.000 runa 2004 watapi
Kawpay Rak'iy
Hukllachasqa Qhapaq Suyumanqa kay suyukunam kapunku:
Hatun llaqtakuna
thumb|right|280px|[[London]]
Honoré de Balzac
Honoré de Balzac sutiyuq runaqa (* > paqarisqa Tours llaqtapi -  wañusqa Paris llaqtapi), 🇫🇷 mama llaqtayuq qillqaq runam karqan, phransya simipi qillqaqsi karqan.
Tayta: Bernard-François Balzac, Mama: Anne-Charlotte-Laure Sallambier. Warmi: Ewelina Hańska
Steve Reeves
thumb|right|280px|Steve Reeves wan [[Gordon Scott 1961]] Stephen Lester Reeves  sutiyuq runaqa, icha Steve Reeves (* paqarisqa Glasgow -  wañusqa Escondido llaqtapi) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq aranway pukllaq qarqan.
Taytan: Lester Dell Reeves; Mama: Goldie Reeves. Warmikuna: Sandra Smith (1955-1956) / Aline Czartjarwicz (1963-1989) / Deborah Ann Engelhorn (1994-2000) . Churinkuna (?):
Pilikulakuna
thumb|300px|right|Steve Reeves in [[Hercules (1958 pilikula)|Iraklis]] (''in parentheses the original suti pilikula)
Puhili kiti
Puhili kiti (kastilla simipi: Cantón Pujilí) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kutupaksi markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Pujilí llaqtam.
Runakuna
Puhili kitipiqa Pansaliyu Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa Puhili kitillipi, Ankamarka kitillipi, Wankahi kitillipi, La Victoria kitillipi, Pilalu kitillipi, Tinku kitillipi, Sumpawa kitillipipas kawsanku.
Pulitika Rakiy
Qanchis kitillinmi kan:
Splash and Bubbles
Splash and Bubbles kay qhipaq runa yapasqa kanqaku PBS Kids.
Chiri mit'a
rikchacha|Chiri mit'a Chiri mit'a icha Chiripacha nisqaqa watapi aswan chiri mit'am. Chiri mit'apiqa suni tutam, pisillataq p'unchawmi, aslla achkiymi. Aswan chiri kaq suyukunapi chiri mit'api qasanmi, rit'inmi.
Tiksimuyup chincha larunpi chiri mit'aqa disimri, iniru, phiwriru killakunapim, uralan larunpitaq hunyu, hulyu, awustu killakunapim. Kalindaryukamaqa Qhapaq raymi inti t'ikrakuy p'unchawmanta pawqarwara p'unchaw tuta kuskan kayninkama mit'am.
322
322 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Sanku distritu (Wankasanku)
Sanku distritu (kastilla simipi:  Distrito de Sancos) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, Wankasanku pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Wankasanku llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Climinti IV
thumb|right|280px| Climinti IV Tayta Papa (1265-1268)
manta kama Tayta Papam.
Ch'iraw mit'a
Ch'iraw mit'a, Sisa pacha, T'ikay pacha icha Pawqarwara nisqaqa watapi chiri mit'ata qatiq mit'am. Ch'iraw mit'apiqa p'unchawkuna suniyanmi. Ñawpaq qasa kasqa allpamanta musuq yurakunam phutumun, musuq kawsaymi tukukun.
Tiksimuyup chincha larunpi ruphay mit'aqa marsu, awril, mayukilla killakunapim, uralan larunpitaq sitimri, uktuwri, nuwimri killakunapim. Kalindaryukamaqa pawqarwara p'unchaw tuta kuskan kaynin p'unchawmanta Inti raymi inti t'ikrakuykama mit'am.
Ukhuqucha (Chinchay Lipis)
Ukhuqucha (kastilla simipi: Laguna Honda) nisqaqa Buliwya suyupi, huk qucham P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Suniqira kantunpi (saywa: San Juan kantun), Ramaditas qucha, Araral urqu ñiqpi.
San Luis wamani
Suyukuna
9 suyukuna: thumb|350px|right|Pulitika rakiy (San Luis wamani)
Ruphay mit'a
Ruphay mit'a nisqaqa watapi aswan q'uñi mit'am. Ruphay mit'apiqa suni p'unchawmi, pisillataq tutam, achka achkiymi.
Joya de los Sachas
Joya de los Sachas (kastilla simipi: La Joya de los Sachas) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Orellana markapi, huk llaqtam, Joya de los Sachas kitip uma llaqtanmi.
Runakuna
Joya de los Sachas kitillipiqa Napurunakunam tiyanku.
San José de Sisa
San José de Sisa nisqaqa Piruw mama llaqtapi, San Martin suyupi, huk llaqtam, Qurisapa pruwinsyap, uma llaqtanmi.
Hamillu
Hamillu nisqakunaqa (genus Tristerix syn. Phrygilanthus) huk sach'akunap k'allmankunapi wiñaq atam yuram.
Huk hamillukunataqa - ahinataq mulli hamillutam - kañaspa uchpantaqa akullina llipt'a ruranapaq llamk'achinku, kukawan chaqrunapaq.
Puerto Etén distritu
Puerto Etén distritu (kastilla simipi: Distrito de Puerto Etén) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chiklayu pruwinsyapi, Lampalliqi suyupi. Uma llaqtanqa Etén Puerto llaqtam.
Vicente Fox
Vicente Fox Quesada sutiyuq runaqa (* paqarisqa Mishiku llaqtapi – ), huk 🇲🇽 mama llaqtayuq ruruchiq wan pulitiku qarqan.
2000 watamanta 2006 watakama Mishiku mama llaqta Umalliq.
Taytan: José Luis Fox Pont; Maman: Mercedes Quesada Etxaide. Warmikuna: Lilian de la Concha (1969-1990) / Marta Sahagún (2001 watamanta). Churinkuna: (4) Ana Cristina, Vicente, Paulina wan Rodrigo.
Alma materː Mishikupa Ibiruamirikana Yachay Sunturnin.
323
323 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Makara kiti
Makara kiti (kastilla simipi: Cantón Macará) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Loja markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Makara llaqtam.
Pulitika Rakiy
Pichqa kitillinmi kan:
Ch'aki mit'a
thumb|right|220px|[[Tansanyapi sawana]] Ch'aki mit'a, ch'aki pacha icha Usyay mit'a nisqaqa watapi aswan ch'aki mit'am, inti anchata k'anchaptinmi pisillatapas paraptinmi.
324
324 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Paray mit'a
thumb|right|250px|[[Munsun para, Vindhya urqukunapi, Chawpi Indya]] Paray mit'a, Paray pacha icha Tamyay pacha nisqaqa watapi aswan uqu mit'am, achkata paraptinmi, intitaq aswan pisillatapas k'anchaptinmi.
325
325 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Ch'ullku
Ch'ullku   (genus Oxalis) nisqakunaqa huk yurakunam, qhurakunam.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
Kutakachi llaqta
Kutakachi (Cotacachi) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Impapura markapi huk llaqtam, Kutakachi kitip uma llaqtanmi.
Llaqta kitillikuna
Iskay llaqta kitillinmi kan: El Sagrario kitilli, San Phransisku kitilli.
Tarapuku munisipyu
Tarapuku (kastilla simipi: Municipio de Tarabuco) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Yampara pruwinsyapi, Chuqichaka suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Tarapuku llaqtam.
Kantunkuna
Iskay kantunmi kan:
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Simikuna
Tarapuku munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Marcel Desailly
Marcel Odenkey Addy-Desailly sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Accra llaqtapi -  ) mama llaqtayuq Gana piluta hayt'aqmi.
Hatun yuthu
Hatun yuthu (Tinamus major), Anqash rimaypi tsakwa, chakwa icha kutuchupa, nisqaqa lliw yuthukunamanta aswan hatunmi.
José Ignacio Checa
José Ignacio Checa y Barba sutiyuq runaqa (* paqarisqa Kitu llaqtapi -  †  wañusqa Kitu llaqtapi) huk 🇪🇨 mama llaqtayuq  kathuliku taytakura karqan.
Salaverry distritu
Salaverry distritu (kastilla simipi: Distrito de Salaverry) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, Truhillu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Salaverry llaqtam.
José Ignacio Checa
Kitupi Uma Hatun yaya (1868-1877)
Taytan: Feliciano Checa y Barba, maman: Alegría Barba y Borja,.
326
326 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Sapusuwa
Sapusuwa (kastilla simipi Saposoa) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, San Martin suyupi, huk llaqtam, Wallaqa pruwinsyap uma llaqtanmi.
Francisco Solano López
Francisco Solano López Carrillo sutiyuq runaqa (* paqarisqa Asunción llaqtapi - †  wañusqa Cerro Corá llaqtapi) huk Parawayianu awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan.
1862 watamanta 1879 watakama Parawayi Umalliqkarkan.
Tayta: Carlos Antonio López
Mama: Carrillo
Warmi: Elisa Alicia Lynch Wawakuna: Juan Francisco, Corina Adelaida, Enrique Venancio, Federico Morgan Lloyd, Carlos Honorio wan Leopoldo.
Puquy mit'a
Puquy mit'a, Hawkay mit'a icha Kallchay pacha nisqaqa watapi ruphay mit'ata qatiq mit'am. Puquy mit'apiqa tutakuna suniyanmi. Achka mallkikunam wayun, murukunam puqun, chayraykum hatun aymuray pacham.
Tiksimuyup chincha larunpi ruphay mit'aqa sitimri, uktuwri, nuwimri killakunapim, uralan larunpitaq marsu, awril, mayukilla killakunapim. Kalindaryukamaqa puquy mit'a p'unchaw tuta kuskan kaynin p'unchawmanta Qhapaq raymi inti t'ikrakuykama mit'am.
Wayna
Wayna nisqaqa qharicham, manaraq kasarakusqa icha manaraq kimsa chunka watayuq.
Wayllawara distritu
Wayllawara distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Huayllahuara) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wankawillka pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Wayllawara llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Sanurya urqu
Sanurya icha Sanawrya (Cerro Sanabria) nisqaqa Buliwyapi, Antikunapi, huk urqum, Buliwyap Kunti Wallanpi, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi, Hatun Qitina kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.392 mitrum aswan hanaq.
Q'araqullu kantun (Uru Uru)
Q'araqullu kantun nisqaqa (kastilla simipi: Cantón Caracollo) Buliwya suyupi huk kantunmi, Uru Uru suyupi, Uru Uru pruwinsyapi, Q'araqullu munisipyupi. Uma llaqtanqa Q'araqullu llaqtam (4.412 runa, 2001 watapi).
Churkampa
Churkampa nisqaqa (kastilla simipi: Churcampa) Piruw mama llaqtapi, Wankawillka suyupi, huk llaqtam, Churkampa pruwinsyap uma llaqtanmi.
P'asña
P'asña nisqaqa warmi wamram.
Fernando Farrés
Juan Fernando Santa Cruz Cavero  sutiyuq runaqa, icha Fernando Farrés (* paqarisqa Limaq llaqtapi - †  wañusqa Limaq llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq simi willay kamayuq wan aranway pukllaqmi karqan.
Warmiː Revolledo. Churinkunaː Luis Fernando, Clara María, María del Rosario wan Guillermo Fernando Santa Cruz Revolledo.
Wanapana
Wanapana (Annona muricata) nisqaqa huk wayuq mallkim, rikch'aq anunasmi. Rurunkunatam mikhunchik.
Maqt'a
Maqt'a nisqaqa qhari wamram.
328
328 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Lukanamarka distritu
Lukanamarka distritu (kastilla simipi:  Distrito de Santiago de Lucanamarca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Ayakuchu suyupi, Wankasanku pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Lukanamarka (Santiago de Lucanamarca) llaqtam.
Quna yachay
Quna yachay icha Haywana yachay (Inlis simimanta transfer learning) kayqa makiq yachaypi (ML) yachay mask'ay sasachakuy, huk sasachakuy allichaspa yachay tarisqakunata waqaychaypi, hukniray ichaqa tupaq sasachakuyman churaypi. Kayhinapaq, antawakunata riqsiyta yachaspa yachay tarisqankuqa kamiyunkunata riqsiyta munaspaqa allin kanman. Kay mask'ay kananqa wakin relacionta apamun literatura psicológica nisqapa unay historianwan quna yachay nisqamanta, ichaqa iskaynin pampakunapura lazos prácticos nisqakuna pisillam. Ruwaymanta qhawariypiqa, ñawpaq yachasqa ruwaykunamanta willakuykunata musuq ruwaykunata yachanapaq musuqmanta llamk’achiy utaq apachiyqa, kallpachana yachay ruwaqpata muestra eficiencianta anchata allinchaypaq atiyniyuq.
Pukyukuna
<references group="" responsive="1">
Ruranakuy
Imayaykunap ruranakunanpaqqa ruranachiy michap kananmi. Ruranakurquspa musuq imayarquspa ruranakusqa michatam lluqsichin.
Iskaynintin ruranakuykunatam riqsinchik:
Ruranakuypa kaynintaqa ruranakuy paqtachani nisqawanmi rikuchinchik, imayaykunap minuywankunata paqtachani hinapi qillqamuspa.
Alberto Fernández
thumb|right|250px| Alberto Ángel Fernández Alberto Ángel Fernández  sutiyuq runaqa (* paqarisqa Buenos Aires llaqtapi -   ) huk 🇦🇷 mama llaqtayuq  ruruchiq wan pulitikumi qarqan.
Lukanamarka distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
Alberto Fernández
2019 watamanta 🇦🇷 umallinamanta qarqurqan.
Lukanamarka distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Alberto Fernández
Taytan: Carlos Galindez, Maman: Celia Pérez. Warmikuna: Marcela Luchetti (1993-2005) / Fabiola Yáñez (2014 watamanta). Churi: (1) Estanislao (p.1994).
Lukanamarka distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
329
329 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Alberto Fernández
Alma materː Buenos Aires Yachay Sunturnin.
Lukanamarka distritu
Simikuna
Pukyu:
Ch’uhu unquy
Kay ch’uhu unquy (chantapas kay nasofaringitis, rinofaringitis, utaq ch’uhu) huk chimpachikuq vías respiratorias superiores kaqmanta unquy kaytaq ñawpaqta sinqaman hap’in. Aswan riqsisqa unqunayaq kanku ch’uju, kunka nanay, qhuña chaymanta k’aja ima chaymanta qamchismanta chunka p’unchawtahina qukun, ichaqa wakin kutiqa kimsa simanatahina qukun. Aswan kay 200 virusmanta kay ch’uju unquyta hap’ichikun, ichaqa aswan riqsisqaqa kanku kay rinovirus kaqkuna.
Pawillun (Urin Lipis)
Pawillun (Cerro Pabellón) nisqaqa Buliwyapi, Antikunapi, huk urqum, Buliwyap Kunti Wallanpi, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi, Hatun Qitina kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.196 mitrum aswan hanaq.
Killkiña
Killkiña icha Kirkiña (Porophyllum ruderale) nisqaqa huk quram, Awya Yalapi wiñaq. Q'apachanapaqmi hurqunchik.
Ch’uhu unquy
Mana hampiy kay ch’uju unquypaq tiyanchu, ichaqa unqunayaqnin hampikunman. Kayqa aswan hap’ikuq runakunapurapi chimpachikuq unquy: machu runaqa iskayta utaq kimsa kutita watapi hap’ichikun, wawataq suqtamanta chunka iskayniyuqkama kutita. Kay unquy chimpakuykunaqa ñawpamantapacha runata qatimun.
Unanchaq chaymanta unqunayaq
Aswan riqsisqa unqunayaq huk ch’uju unquymanta kanku, ch’uju, qhuña sinqa wichq’akuywan chaymanta kunka nanay ima. Wakin kutiqa, aycha nanay, sayk’u, uma nanay chaymanta yarqhay chinkapuy ima kanman. 40% kaqpi casosmanta kunka nanay tiyan, 50% kaqpi ch’uju tiyan chaymanta khuskanpi kay casosmanta aycha nanay. Machu runaqa mana k’ajayuqchu kanku, ichaqa wawakunaqa ari. Ch’ujuqa mana ancha sinchichu kay influenza kaqta qatiq kaqman tupachispa. Kay ch’ujupas chaymanta k’ajapas ima machu runakunapi influenza ñisqata willaptinpas, rich’akuykuna tiyan kay iskay unquykunapi. Achkha kay viruskunamanta ch’uju unquyta hap’ichikuq, kay asintomaticas chimpachikuykunata hap’ichillanmantaq. Llimp’iqa kay llawsamanta utaq qhuñamantaqa ch’uwa, q’illu utaq q’umir kanman chaymanta mana willanchu ima laya viruschus kay chimpakuyta ruwachiq.
Thaskiynin
Aswan rikukuqpi, ch’uju unquyqa sayk’uywan, chiriwan, achhuykunawan chaymanta uma nanaywan ima qallarin. Chaymanta machkha p’unchaw qhipantaqa qhuña chaymanta ch’uju qallarin. Unqunayaq kaqkunaqa kay ñawpaq 16 phanikunapi rikhurinman chaymanta aswan sinchinman chayan iskaymanta tawa p’unchawmanhina qallarisqanmanta. Aswan rikukuqpi qamchis p’unchawmanta chunka p’unchawpihina chinkapun, ichaqa kimsa semanata unayllanman. 35-40% kaqpi kay wawakuna casosmanta, ch’ujuqa aswan chunka p’unchawkunamanta unayllan chaymanta aswan 25 kaqmanta 10% kaqpi.
Virus
Kay ch’uju unquyqa huk viral chimpakuy kay vías respiratorias superiores kaqmanta. Kay aswan riqsikuq virus hap’ichiq kaqqa kan kay rinovirus kaq (30–80%), huk picornavirus laya kan kay 99 riqsisqa serotipos kaqwan. Wakkunaq tiyapunku: coronavirus (10–15%), influenza (5–15%), parainfluenza, virus sincitial respiratorio runamanta, adenovirus, enterovirus, chaymanta metapneumovirus. Achkha kutiqa aswan huk virusmanta tiyan. Tukuyta yupaspa, aswan kay 200 laya virales ukhina ch’uju unquykunamanta tiyan.
Luis Cordero Crespo
Luis Cordero Crespo sutiyuq runaqa (* paqarisqa Kañar markapi - †  wañusqa Tumipampa llaqtapi), huk 🇪🇨 mama llaqtayuq hayñi kamayuqsi, pulitikus, kichwa rimaypi kastilla simipipas qillqaqsi karqan. Katuliku Partido Progresista nisqapi wankurisqa kaspa, p'unchawmanta  p'unchawkama Ikwayurpa umalliqninsi (Mamallaktata Pushak) karqan.
Ch’uhu unquy
Clima
Ñawpa ñiykunaqa ñin hukqa ch’uju unquyta hap’inman kay chiri pachapi unayta kaqrayku, parahina utaq invernal pachahina chaymanta chayhinata karqa imaynatachus unquy sutinta hap’irqa. Kay kurpumanta chirillay ruwayninqa huk riesgo factorhina ch’aqwakuman apan kay ch’uju unquypaq. Wakinkuna kay ch’uju unquyta hap’ichiq viruskunamanta estacionales kanku chaymanta aswanta hap’ikun kay chiri utaq huq’u pachapi. Wakinkuna ñinku kayqa kan imaraykuchus wichq’asqa wasikunapi anchata kankurayku chaymanta wak runakuna qayllanpirayku; aswanta kay wawakuna yachaywasiman kutinku chaykunapi. Ichaqa, kay sistema respiratorio kaqpi tikraykunarayku kanman mayqinchus aswan manchhichiyta qukun. Kay huq’u pacha achkhallachinman kay viral chimpachiyta imaraykuchus ch’aki wayra yanapan kay huch’uy partículas virales aswan karuman chayanankupaq chaymanta aswan unayta wayrapi kanankupaq.
Fisiopatología
Ñikun kay ch’uju unquy unqunayaq kaqninqa aswan k’askasqa kachkanku kay inmunológica kutichiywan kay virusman. Kay mecanismo kay mana unqunapaq kutichiymantaqa sumaq riqsisqa sapa virusmanta. Ahinata, kay rinovirus kaqkunaqa chiqan tinkuywan chimpachikun; kay runa ICAM-1 receptoresman k’askakunku huk mana riqsisqakuna mecanismos kaqninta mayqinkunachus kay punkiymanta mediadores ruwaqkunata kacharinku. Kay mediadores unqunayaqta ruwachinku. Aswan rikukuqpi mana waqllinkuchu epitelio nasal kaqta. Wakhinamanta, kay sincitial respiratorio (VSR) virusqa anchata chimpachikun chiqan tinkuywan chaymanta wayrapi yaku kaqninta. Chaymanta sinqapitaq kunkapitaq karinku manaraq vías respiratorias inferiores kaqman chayaptin. Kay VSR kaqqa ari kay epitelial waqlliyta ruwan. Kay parainfluenza aswan rikukuqpi sinqa, kunka chaymanta bronquios ima punkiyta qukun. Huch’uy wawakunapiqa, tunqurita waqlliptin, kay crup unqunayaqninta qunman imaraykuchus kay vías respiratorias huch’uy kayninrayku.