cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Andrés García
right|thumb|300px|Andrés García Andrés García sutiyuq runaqa ({{Pun|24|5|1941}-2023} paqarisqa Santo Domingo llaqtapi - ), huk 🇩🇴 🇲🇽 mama llaqtayuq aranway pukllaqmi qarqan.
Warmikuna: Sandra Vale / Fernanda Ampudia / Sonia Infante / Margarita Portillo. Churinkunaː Andrea García, Leonardo García wan Andrés García Jr.
William Cullen
thumb|280px|William Cullen ([[1710 - 1790).]]
William Cullen sutiyuq runaqa (* paqarisqa Hamilton llaqtapi - †  wañusqa Edinburgh llaqtapi) huk  mama llaqtap chaqllisinchi  yachaq wan hampikamayuq karqan.
Tayta: William Cullen; Mama: Elizabeth Roberton.
403
403 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
404
404 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Alonso de Ibáñez pruwinsya
Alonso de Ibáñez pruwinsya (aymara simipi: Alonso de Ibáñez jisk'a suyu, kastilla simipi Provincia de Alonso de Ibáñez) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Sakaka llaqtam.
Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan:
Waraniyi runa
Waraniyi runa nisqaqa lliw Waraniyi simita rimaq runakunam, Arhintina, Parasil, Puliwya, Parawayi mama llaqtakunapi tiyaq.
Alonso de Ibáñez pruwinsya
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam, Aymara runakunam tiyanku.
Mayukillap Iskaynin pruwinsya
Mayukillap Iskaynin pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Dos de Mayo) nisqaqa Piruw mama llaqtap Wanuku suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Tantasqa llaqtam. Anqas killapa ishkaynin ( Ankash qallupi)
Pumallqa distritu
Pumallqa distritu (kastilla simipi: Distrito de Pomalca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chiklayu pruwinsyapi, Lampalliqi suyupi. Uma llaqtanqa Pumallqa llaqtam.
Mayukillap Iskaynin pruwinsya
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Alonso de Ibáñez pruwinsya
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Mayukillap Iskaynin pruwinsya
Allpa saywachi
thumb|left|180px|Liryupampa urqu, Chaywapuntamanta rikusqa
Baba kiti
Baba kiti (kastilla simipi: Cantón Baba) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Mayukuna markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Baba llaqtam.
Mayukillap Iskaynin pruwinsya
Pulitika rakiy
Isqun distritunmi kan.
Alonso de Ibáñez pruwinsya
Simikuna
Alonso de Ibáñez pruwinsyapiqa qhichwa, aymara, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Mayukillap Iskaynin pruwinsya
Waki
thumb|right|200px| [[Tantasqa (Wanuku)|Tantasqa (La Unión), Urqumayu patanpi]] thumb|right|200px|Progreso, [[Sillapata distritu]]
Punchana
Punchana (Punllana, Punshana), Siku icha Yana chiwayru (Dasyprocta fuliginosa) nisqaqa huk chiwayrum, Uralan Awya Yalapi sach'a-sach'akunapi kawsaq.
Baba kiti
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Mayukillap Iskaynin pruwinsya
Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla simita, qhichwa simita rimanku. /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu:
Waraniyi runa
Waraniyi runa llaqtakuna
Waraniyi runakunamanqa achka runa llaqtakunam kapun: Simba, Chiriwanu (Chiriguano), Mbya (Mbyá), Achiy wayaki (Aché Guayakí), Kaywa (Kaiwá), Chiripa (Chiripá), Pay tawitira (Paí tavyterá), Tapitiy (Tapieté), Shita (Xetá).
Mayukillap Iskaynin pruwinsya
Karu puriy
thumb|right|200px|[[Wanuku Pampa]]
Waraniyi runa
Puliwya suyupi Waraniyi runakuna
Puliwya suyupiqa 133.393 Waraniyi runa kawsan, Chiriwanu nisqakunam, Santa Kurus suyupi, Chuqichaka suyupi, Tarija suyupipas.
Truyanu maqanakuy
Truyanu maqanakuy nisqaqa (grigu simipi Τρωικός πόλεμος) ñawpa grigukunap willaykusqansi karqan, tukuy grigu llaqtakuna Truya llaqtap hayunsi kaptin.
Waraniyi runa
Rimay
Waraniyi runakunaqa Waraniyi simitam (Rimakunap ayllun: Tupi waraniyi) rimanku.
Truyanu maqanakuy
Truya llaqtap Priamos sutiyuq qhapaqninpa churin, Paris sutiyuq, Spartip qhapaqninpa Eleni sutiyuq warminta hap'ikuptinsi, tukuy grigu qhapaqkuna ancha phiñakuspas awqaqninkunata Truya llaqtaman maqanapaq qayakurqan. Chay Truya llaqtapi chunka watas maqanakuspapas manas atirqanchu. Chay maqanakuymanta Omirosmi Iliada nisqanpi willaykun.
Waraniyi runa
Rimay
Huk rimakuna (Qhichwa simi - Wanariyi simi):
Truyanu maqanakuy
Achka awqaqkuna, grigukunap Akhiliyasnin, truyanukunap Ektorninpas wañuptinña, grigukuna manaraq atiptin, Odisiw sutiyuq Ithakip qhapaqnin qiqutamantas yuyarqan: Truyanukunaman manañam awqapuykikuchu nispa llullaspa Truyanu Kawalluta haywarqan. Chay kawallup ukhunpis Odisiw huk awqaqkunawan pakakurqan. Truyanukuna iñiptinsi kawalluta llaqtap ukhunman aysamurqan. Truyanukuna anchata phistarqaspa ch'allkurqaspa machakurquptinsi, grigu awqakuna llaqtap punkunkunatas kicharqan. Hawamanta kutimuq grigukunas llaqtaman yaykurqan, chaypi truyanu runakunata wañuchispa.
Ayaq pilli
Ayaq pilli icha Q'illu tani, kichwapi Killu tane (Hypochaeris sessiliflora) nisqaqa Antikunapi wiñaq philli-philli yuram, hampi yuram.
Ayawi distritu
Ayawi distritu (kastilla simipi: Distrito de Ayaví) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Waytara pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Ayawi llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pukyu:
Yuraq tani
Yuraq tani, kichwapi Yurak tane (Hypochaeris sonchoides) nisqaqa Ikwadurpi Antikunapi wiñaq philli-philli yuram, hampi yuram.
1962
1962 wataqa Griguryanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Awqara distritu
Awqara distritu (kastilla simipi:  Distrito de Aucara) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, Lukana pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Awqara llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pukyu:
405
405 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Waylillas urqu
Waylillas (Huaylillas) nisqaqa Piruwpi huk urqum, Qispi kay suyupi, Wamachuku pruwinsyapi.
Apulu kantun
Apulu kantun (kastilla simipi: Cantón Apolo) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Apulu munisipyupi. Uma llaqtanqa Apulu llaqtam (2.123 llaqtayuq, 2001 watapi).
Arinillas kiti
Arinillas kiti (kastilla simipi: Cantón Arenillas) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Kuri markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Arinillas llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Chitilla distritu
Runakuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Wakaya munisipyu
Wakaya (kastilla simipi: Municipio de Villa de Huacaya) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Luis Calvo pruwinsyapi, Chuqichaka suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Wakaya llaqtam (152 llaqtayuq, 2001 watapi).
Chitilla distritu
Runakuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Wakaya munisipyu
Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan:
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Waraniyi runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, waraniyi simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
1961
1961 wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Hanan Chincha distritu
Hanan Chincha distritu (kastilla simipi: Distrito de Chincha Alta) nisqaqa huk distritum Chincha pruwinsyapi, Ika suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Hanan Chincha llaqtam. thumb|left|160px|[[Chincha wat'akuna 1863]]
406
406 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Hanan Chincha distritu
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu:
Chinchiru (Qusqu)
Chinchiru (kastilla simipi: Chinchero) nisqaqa huk piruwanu llaqtam, Qusqu suyupi, Urupampa pruwinsyapi, Chinchiru distritup uma llaqtanmi.
Ricardo Castro Pinto
Ricardo Castro Pinto sutiyuq runaqa ( paqarisqa Qusqu llaqtapi, wañusqa Qusqu llaqtapi) huk piruwanu puywanku waqachiqmi, takichaqmi, aranway pukllaqmi, tusuqmi, ayllu llaqtakunamanta takikunata pallaqmi ima karqan.
Kawsasqan
Puywankutaqa Virgen del Rosario nisqa inlisyapi Pawqartampupi, 1940 watamanta Kikihana (Qispiqanchipi), 1943 watamantataq Qusqupi katidralpim pukllarqan. Eulogio Nishiyamap Kukuli nisqa pilikulanpaq takikunatam qillqarqan. Qusqupi Inti Raymipi Willaq Umutam pukllarqan, 1958 watapitaq Faustino Espinoza Navarro ranti kaspa Inkatam pukllarqan.
1960 watakunamanta Qhichwa Simi Hamut'ana Suntur nisqapim wankurirqan.
1970 watakunapi Taytacha Timpluris nisqapaq wawqi huñutam kamarirqan. Hatun Papa Huwan Pawlu II Qusqu llaqtata 1985 watapi watukuptin Qhichwa simipi misatam qillqarqan, Coro Polifónico Municipal Cusco nisqataqmi chay misataqa churin Samuel Castro Yrrarazábal pusaq kaptin Saksaywamanpi takirqan.
Ricardo Castroqa achka takikunata Qusqu suyupi uyarispa qillqamurqan, Willka Taki I, Taytanchisman Takikuna, Willka Taki II, Mamanchisman Takikuna nisqa liwrukunapi uyanchaspa.
1992 watapi Qusqu llaqtap Daniel Estrada Pérez sutiyuq kurakanmanta suñaytam chaskirqan.
Chuni
Chuni (kastilla simipi: Chone icha San Cayetano de Chone) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Manawi markapi, huk llaqtam, Chuni kitip uma llaqtanmi.
Ch'usaq yupay
Ch'usaq, kichwapi illak nisqaqa mana ima kaqtapas niq yupaymi. Yupay sanampanqa 0.
0 imapas icha "ch'usaq" imapas nisqaqa mana imapas niyta munanmi.
{} = \emptyset \ pa yupaynin.
Mayqan yupapis katsun x, tsaypita yarqun
Ch'usaq ima yupayman yapasqaqa chay yupaymi kakun: x+0=x.
Ch'usaq ima yupaymanta qichusqaqa chay yupaymi kakun: x-0=x.
Kwame Nkrumah
Francis Nwia Nkrumah sutiyuq runaqa (* paqarisqa Nkroful llaqtapi -  wañusqa Bukuresti llaqtapi) Gana mama llaqtayuq pulitiku wan Umalliq.
Ch'usaq yupay
Ch'usaqwan ima yupaypas mirasqaqa ch'usaqmi tukukun: x\cdot 0=0.
Tiyaqlla
Tiyaqlla icha Pasaqlla (constante) nisqaqa yupanapi, pachaykamaypi mana hukyaq, mana chikanyaq, kaqlla kakuq chanim, huchham.
Kwame Nkrumah
1960 watamanta 1966 watakama ñawpaq kuti Ganapa Umalliqnin karqan.
Tayta: ; Mama:
Ch'usaq yupay
Manam saqillanchu ch'usaqwan rakiy:.
Kwame Nkrumah
Ñawpaq warmi: Fathia Rizk
Ch'usaq yupay
Huqmi lluqsin hatarisqa
Hukwan (1) ch'usaqllawan (0), llapan yupaykunata atinchik qillqayta.
Ururillu qucha
Ururillu qucha (kastilla simipi: Lago Orurillo) nisqaqa Piruwpi huk qucham, Punu suyupi, Melgar pruwinsyapi, Ururillu distritupi, Ururillu llaqtañiq.
Ururillu quchapiqa kay pisqu layakunam kawsanku:
Ilya Mechnikov
thumb|right|260px|Ilya Mechnikov (1854 - 1915) Ilya Iljitsch Mechnikov Nadar (Илья Ильич Мечников) sutiyuq runaqa (* paqarisqa Jarkov llaqtapi -  wañusqa Paris llaqtapi); huk 🇺🇦 mama llaqtayuq hampikamayuq qarqan.
25px|Nobel Suñay 1908 watapi Nobel Suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Hampi Yachaypi).
Shukllachishka Kichwa
Shukllachishka Kichwa (Hukllachasqa Qhichwa) nisqaqa Ikwadurpi, Kichwa nisqa Qhichwa simipaq allin qillqayninmi, Ampatu llaqtapi kaq Kichwa Amawta Kamachik nisqa yachay sunturpa kamachisqan.
Chay allin qillqayqa ECUARUNARI tantanakuypa ufisyal nisqa allin qillqay kaptinpas, achka kristiyanu tantanakuykuna manaraqmi llamk'achinkuchu, astawantaq kastilla simipi hina qillqanku.
Iskay simipi yachaypiqa Shukllachishka Kichwata yachachinkum.
Siyantpitsu
Siyantpitsu icha sinik (Caluromys lanatus) nisqaqa huk rikch'aq millma q'arachupam, Urin Awya Yalapi sach'akunap k'allmankunapi kawsaq.
Zlatan Ibrahimović
Warmi: Helena Seger; Churinkuna (2): Maximilian Ibrahimović wan Vincent Ibrahimović.
Mama llaqta kampiunatukuna
Con la Juventus FC ganó las ligas italianas de 2004-05 y 2005-06, pero tras el juicio por manipulación de partidos consecuencia del Moggigate, la primera liga quedó desierta, y la segunda se otorgó al Inter de Milán.
Billy Joel
William Martin Joel sutiyuq runaqa, icha Billy Joel (* paqarisqa New York llaqtapi - ) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq rock takichaq, yatana qallwa waqichaq wan takiqsi karqan.
Taytan: ; Maman:
Urin Qichwa
Chay allin qillqaytaqa tayta Rodolfo Cerrón Palominom kamaspa, 1994 watapi urin qhichwa simipaq qhichwa - kastilla simi taqitas uyaycharqan. Chay Chanka Qusqu Qullaw allin qillqaytaqa Piruwpa urinpi, Bulibiyapipas llamk'achinchik, chay hinataq wikipidiyapi. Arhintinap runasiminpaq chay hinallataqmi allin kanman.
Lliw k'iti rimaykunamanta aswan ñawpaq t'uqyaykuna hinam qillqanchik, ahinataq:
Billy Joel
Warmi:
Urin Qichwa
Simikuna
Kaypim wakillan Apulu qhichwa siminpa siminkunaqa wak runasimi k'iti rimaykunap siminwan:
Emil Kocher
25px|Nobel Suñay 1909 watapi Nobel Suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Hampi Yachaypi).
Alfredo Torero
Alfredo Augusto Torero Fernández de Córdova sutiyuq runaqa ( paqarisqa Wachu llaqtapi  -  wañusqa Valencia llaqtapi, Ispaña mama llaqtapi) huk piruwanu simikunamanta yachaqmi karqan.
Tayta Alfredoqa Antikunapi rimaykunata k'uskipayaspa, umalli qhichwa k'iti rimaykunatas tarirqan, Qhichwa simip paqarisqanta Lima k'itipi tarispa.
Yachay wasikuna: Colegio San José de los Hermanos Maristas (Wachu llaqta) wan Colegio Nacional de Nuestra Señora de Guadalupe (Lima).
Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin
407
407 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Lumière wawqikuna
Auguste Lumière (Auguste Marie Louis Nicolas Lumière, paqarisqa Besançon llaqtapi; †  wañusqa Lyon llaqtapi), Louis Lumière (Louis Jean Lumière) (*  paqarisqa Besançon llaqtapi - †  wañusqa Bandol llaqtapi) sutiyuq wawqikunaqa Ransiyayuq yachaqkunas karqan, kuyu walltay wallpariqkunas. thumb|right|250px|Lumière wasi (Lyon)
Burgay mayu
Burgay mayu nisqaqa (kastilla simipi: Río Burgay) Ikwadur mama llaqtapi huk mayum, Kañar markapi, Asuwi kitipi, Asuwi kitillipi.
408
408 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Bactrocera abdoangusta
Bactrocera abdoangusta nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
1972 watapi, tayta Drew-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan
Imakay
Imakay (concepto) nisqaqa ima rimapaqpas, kapunakuq rimantinpaqpas, ima rimasqapas hap'iqana, sunq'uchakuna sut'inmi. Yuyaychakuspaqa chay rimakunapaq imakaykunatam ñutqunchikpi allinchanchik.
Luksimbur (llaqta)
Luksimbur (Ransiya simipi: Luxembourg; Luksimbur simipi: Lëtzebuerg) llaqtaqa Luksimbur mama llaqtap uma llaqtanmi.
Chhukruna
thumb|right|200px|10-21: Pisqu chhukrunakuna. 1-9: Pisqu chakikuna.
Chhukruna, Chhuru, Chhutu, Tupsa, Tapsa, T'apsana icha Ch'ikana nisqaqa pisqukunap siminmi, waqra imayaymantam, k'aki tullumantam sanka tullumantapas ch'antasqa.
Rikuway
Rikuway (kastilla simipi: Recuay) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, huk llaqtam, Rikuway pruwinsyap uma llaqtanmi.
Pukala distritu
Pukala distritu (kastilla simipi: Distrito de Pucalá) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Chiklayu pruwinsyapi, Lampalliqi suyupi. Uma llaqtanqa Pukala llaqtam.
Qhichwa pilli
Qhichwa pilli (Hypochaeris chillensis) nisqaqa Antikunapi wiñaq philli-philli yuram.
El Carmen (Ikwadur)
El Carmen (kastilla simipi: El Carmen) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Manawi markapi, huk llaqtam, El Carmen kitip uma llaqtanmi.
Pastasa
Pastasa, kastilla simipi Pastaza nisqaqa kaykunatam niyta munan:
Córdova distritu
Córdova distritu (kastilla simipi: Distrito de Córdova) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Waytara pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Córdova llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Transformers: Rise of the Beasts
Transformers: Rise of the Beasts (Qhichwa simipi: Wakmantukuqkuna: Uywakunap hatariynin) nisqaqa huk hamuq Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakunamanta hamut'ay-ñukña ruway siq'isqa kuyuq wankim, Hasbro qta Transformerkuna pukllanapi siq'inmanta ruwasqa, ñawpaqtaqa Beast Wars willakuyqta siq'inmantam ruwasqa. Chay siq'isqa kuyuq wankilliqa Transformers siq'isqa kuyuq wankilliqta qanchis ñiqin rakin, Bumblebee (2018) nisqap sapallan qatiqnin. Chay siq'isqa kuyuq wankillitaqa Steven Caple Jr. sutiyuq runap pusasqanmi, Joby Harold, Darnell Metayer, Josh Peters, Erich Hoeber, Jon Hoeber sutiyuq runakunaqta yachanapaq qillqaninmanta. Chaypiqa Anthony Ramos wan Dominique Fishback sutiyuq runakunapis Peter Cullen, Ron Perlman, Peter Dinklage sutiyuq runakunaqta kunka yachayninkunam phukllanqa. Chay siq'isqa kuyuq wankilliqa kimsa t'aqa Transformerkunaqta muyuriqninpim kanqa, Tiksimuyuqta ñawpaq kawsayninman watasqa, chaypiqa 1994 watapi Brooklyn, Musuq York llaqtapi, Piruwqta wakin rak'inkunapipis, ahinataq Machu Pikchu, Qusqu, Taraputu, San Martin.
Pukyukuna
<references group="" responsive="1">
Ch'ariña
Ch'ariña, Chiyampu icha Chutu waqracha (Caelifera) nisqakunaqa huk yura mikhuq haq'arwitukunam, chutulla waqrachayuq.
Qawana distritu (Lukana)
Qawana distritu (kastilla simipi:  Distrito de Cabana) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, Lukana pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Qawana llaqtam.
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Albrecht Kossel
thumb|right|260px|Albrecht Kossel (1853 - 1927) Ludwig Karl Martin Leonhard Albrecht Kossel (* paqarisqa Rostock llaqtapi -  wañusqa Heidelberg llaqtapi); huk 🇩🇪 mama llaqtayuq hampikamayuq qarqan.
25px|Nobel Suñay 1910 watapi Nobel Suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Hampi Yachaypi).
Karakas
Karakas llaqtaqa Winisuyla (kastilla simipi: Santiago de León de Caracas) mama llaqtap uma llaqtanmi.
Llaqta pusaypaq Rakiy
Pichqa kuraq wasisqam kan.
Chincha Baja distritu
Chincha Baja distritu; (kastilla simipi: distrito de Chincha Baja) nisqaqa huk distritum Chincha pruwinsyapi, Ika suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Chincha Baja llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Babahoyo kiti
Babahoyo kiti nisqaqa (kastilla simipi: Cantón Babahoyo) Ikwadur mama llaqtapi, Mayukuna markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Babahoyo llaqtam.
Janq'uquta (Punu)
Janq'uquta (Janjojota / Janjoqota) nisqaqa Piruwpi huk qucham, Punu suyupi, Melgar pruwinsyapi, Ururillu distritupi.
Babahoyo kiti
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
410
410 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Buldibuyo distritu
Buldibuyo distritu (kastilla simipi: Distrito de Buldibuyo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qispi kay suyupi, Patas pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Buldibuyo llaqtam.
Allvar Gullstrand
thumb|right|260px|Allvar Gullstrand (1862 - 1930) Allvar Gullstrand (* paqarisqa Landskrona llaqtapi -  wañusqa Stockholm llaqtapi); huk 🇸🇪 mama llaqtayuq hampikamayuq qarqan.
25px|Nobel Suñay 1911 watapi Nobel Suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Hampi Yachaypi).
Ch'aran pilli
Ch'aran pilli (Hypochaeris taraxacoides) nisqaqa Antikunapi wiñaq philli-philli yuram.
Achuma distritu
Simikuna
Distritupiqa qhichwa simitam, kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Amparo Rivelles
María Amparo Rivelles y Ladrón de Guevara  sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Madrid llaqtapi - †  wañusqa Madrid llaqtapi) huk 🇪🇸 Mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan.
Tayta: Rafael Rivelles ; Mama: María Fernanda Ladrón de Guevara.
Runa:
Wawakuna:
Suñaykuna
Premios Goya
Bactrocera abdoaurantiaca
Bactrocera abdoaurantiaca nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Pata kantun
Pata kantun (kastilla simipi: Cantón Pata) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Apulu munisipyupi. Uma llaqtanqa Pata San Antonio llaqtam.
Bactrocera abdoaurantiaca
Wiñay kawsay
1989 watapi, tayta Drew-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
409
409 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Kalipuy mamallaqta wak'a
Kalipuy mamallaqta wak'a (kastilla simipi: Santuario Nacional de Calipuy) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, Santiago Chuku pruwinsyapi, Kalipuy mama llaqta risirwa ñiqpi.
Challwa hap'iy
thumb|right|300px|Wamp'upi challwa hap'iqkuna. Challwa hap'iy nisqaqa runakunap challwakunata hap'iynin, mikhunanpaq.
Chay challwata hap'iq runakunataqa challwaq ninchikmi.
Challwakunataqa kay hinatam hapinku:
Tullpuy
thumb|[[Alimanyapi p'acha tullpuq, 15 kaq pachakwatapi.]] thumb|200px|[[Marukupi p'acha tullpuqkuna, Fes llaqtapi.]] Tullpuy nisqaqa p'achakunata tullpuwan llimphichay allwiyam.
Waaka
thumb|right|Mama waka uñanwan. Waka (Bos taurus, kastilla simimanta: vaca, "china waka") nisqaqa runap uywasqan huk ñuñuq uywam, iskay waqrayuqmi. waaka nisqa Ankash qallupi
Runakunaqa wakap ñukñunta upyanku, ayachantataq mikhunku.
Ispañul chawchukuna
270px|thumb|right|Tudanca
T'ala
T'ala (concreto) nisqaqa ima rikunallapas, uyarinallapas, mana haqi kaq.
Mayrana munisipyu
Mayrana (kastilla qillqaypi Mairana) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu Florida pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Mayrana llaqtam.
Kantunkuna
Huk kantunmi kan, Mayrana kantun
Runakuna
Munisipyupiqa astawan mana indihina, Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Mayrana munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Yatana qallwa
thumb|right|250px| thumb|right|250px| right|thumb|250px|Yatana qallwap ukhun thumb|right|250px| Yatana qallwa icha Piyanu (italya simimanta: piano "qasilla") nisqaqa huk yatana llumpayuq takana tiwlli waqachinam. Piyanutaqa yatana llumpapi ñit'inakunata (yatanakunata) ñit'ispa waqachinchik.
Hawa t'inkikuna
Lista: Ancha riqsisqa yatana qallwa waqachiq‎
Wikipidiya:Chaqllisinchi plantilla
Chaqllisinchimanta qillqakunapiqa kay plantillakunatam llamk'achinchik:
Mayu patu
Mayu patu icha mayu chhulla (Merganetta armata) nisqaqa huk Urin Awya Yalapi, Antikunapi, kawsaq pisqum.
411
411 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Atawallpa kiti
Atawallpa kiti (kastilla simipi: Atahualpa) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Kuri markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Pakcha llaqtam.
Millma q'arachupa
Millma q'arachupa (genus Caluromys) nisqakunaqa huk rikch'ana q'arachupakunam, Urin Awya Yalapi sach'akunap k'allmankunapi kawsaq, ch'isipi tutapipas puriq.
Atawallpa kiti
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Millma q'arachupa
Antikunap antinpi rikch'aqninqa siyantpitsu (Caluromys lanatus) nisqam.
Kichwa
Kichwa nisqaqa Ikwadurpi, Kulumbiyapipas qhichwa simip lliw k'iti rimayninkunam, Kichwa runap rimaynin.
Kichwa rimaykunapiqa, manam [q] kunkatachu t'uqyanku, chay rantiqa [k] t'uqyanku. Ahinataq qillqankupas: Mana "qhichwa" nispanmi, "kichwa" qillqanku.
Ikwadurpi kichwapaqqa Shukllachishka Kichwatam llamk'achinku.
Kichwapiqa manam kaqniyuqpaq k'askaq nisqakunatachu llamk'achinku, ahinataq:
Kichwa shimipiqa manam ñuqanchik, ñuqayku icha kanchik, kayku nispa sapaqchankuchu, aswantaq ñukanchik, kanchik nispalla rimanku.
412
412 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Tullpuna
thumb|right|200px|[[Q'illu 2G nisqa t'inkisqap minuywan.]] thumb|200px|[[Marukupi tullpukuna, Fes llaqtapi.]] Tullpuna nisqaqa llimphiyuq imayaymi, p'achakunata tullpunapaq llamk'achisqa.
Kaymi huk sallqamanta tullpukuna:
Antikunapi yuramanta hurqusqa tullpunakuna kaymi:
Anqas Q'umir Q'illu P'aqu Puka Killmu Kulli Ch'umpi Yana
Qipa pinkuyllu
Qipa pinkuyllu (kastilla simipi: clarinete) nisqaqa huk sirinka, qiru phukuna waqachinam.
413
413 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Ruysiñur
Ruysiñur (Luscinia megarhynchos) nisqaqa huk ancha sumaqta takiq pisqum, Iwrupapi kawsaq.
Germán Valdés "Tin Tan"
thumb|right|320px|Germán Valdés "Tin Tan" (1915-1973)
Germán Genaro Cipriano Gómez de Valdés y Castillo sutiyuq runaqa, icha "Tin Tan" (* paqarisqa Mishiku llaqtapi -  wañusqa Mishiku llaqtapi) huk 🇲🇽 mama llaqtayuq aranway pukllaq wan takiqmi qarqan.
Taytan: Rafael Valdés Gómez Angelini; Maman: Guadalupe Castillo. Warmikuna: Magdalena Martínez (1937-1948) / Micaela Vargas (1948-1955) / Rosalía Julián (1956-1973). Churinkuna: Francisco Germán Valdés Martínez, Javier Valdés Vargas, Olga Valdés Vargas, Genaro Valdés Vargas, Rosalía Valdés Julián wan Carlos Valdés Julián.
Qawana llaqta
Qawana (kastilla simipi: Cabana) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, huk llaqtam, Pallasqa pruwinsyap uma llaqtanmi.
Georgetown
Georgetown llaqtaqa Wayana mama llaqtap uma llaqtanmi.
Tuman distritu
Tuman distritu (kastilla simipi: Distrito de Tumán) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chiklayu pruwinsyapi, Lampalliqi suyupi. Uma llaqtanqa Tuman llaqtam.
1 ñiqin qhulla puquy killapi
1 ñiqin qhulla puquy killapi p'unchawqa (01.01., 01-I, 1ñ inirupi) Griguryanu kalindaryupi ñawpaq kaq (1ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 364 p'unchaw (wakllanwatapi 365 p'unchaw) kanayuq.
414
414 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Haqi
Haqi, llapanllisqa icha llulmisqa (abstracto) nisqaqa ima yuyaychakunallapas, mana t'ala kaq, manam rikunallachu, manam uyarinallachu.
Miguelina Acosta
thumb|right|260px| Miguelina Acosta (1887-1933) Miguelina Aurora Acosta Cárdenas sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Muyupampa llaqtapi - †  wañusqa Kallaw llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq taripay amachaqmi.
Wayakuntu Arma distritu
Wayakuntu Arma distritu (kastilla simipi: Distrito de Huayacundo Arma) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Waytara pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Wayakuntu Arma llaqtam.
Miguelina Acosta
Taytan: Acosta ; Maman: Cárdenas. Taytan
Wayakuntu Arma distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Miguelina Acosta
Yachaywasi:
Wayakuntu Arma distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Miguelina Acosta
Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin
Hawa t'inkikuna
.
Maya Angelou
Marguerite Ann Johnson Maya Angelou sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa St. Louis (Missouri) llaqtapi - 28 ñiqin aymuray killapi 2014 watapi wañusqa Winston-Salem, llaqtapi) huk 🇺🇸 mama llaqtaq qillqaq, yachachiq, takichaq wan ankallis karqan.
Alexis Carrel
thumb|right|260px|Alexis Carrel (1873 - 1944) Marie Joseph Auguste Carrel-Billiard sutiyuq runaqa, icha Alexis Carrel (* paqarisqa Landskrona llaqtapi -  wañusqa Paris llaqtapi); huk 🇫🇷 mama llaqtayuq yachaq wanhampikamayuq qarqan.
25px|Nobel Suñay 1912 watapi Nobel Suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Hampi Yachaypi).
Wamali pruwinsya
Wamali pruwinsya (aymara simipi: Wamali jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Huamalíes) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Wanuku suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Llata llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, José de San Martín Libertadurmi.
Pulitika rakiy
Chunka hukniyuq distritunmi kan.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu:
Kaypipas qhaway
thumb|right|130px| [[Piruru (mawk'a llaqta)|Piruru, Tantamayu distritu, Wamali pruwinsya]]
Kal Urqu
thumbnail|200px|Kal urqu, [[dinusawrup yupinkunawan.]]
Kal Urqu (isku urqu) nisqaqa Buliwyapi, Chuqichaka suyupi, huk urqum, parkipas.
415
415 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Juan Antonio Álvarez de Arenales
Juan Antonio Álvarez de Arenales González sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Villa de Reinoso llaqtapi - †  wañusqa Moraya llaqtapi), huk ispañaul - arhintinu awqaq pusaq wan ankallis karqan.
Kampuya
Kampuchya icha Kampuya nisqaqa Asyapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Phnom Penh llaqtam.
Juan Antonio Álvarez de Arenales
Urin Awya Yala allpa pachapi Ispaña kamachiyta 1781 watapi ankallikurqan.
Tayta: Francisco Álvarez Arenales; Mama: María González
Warmi: María Serafina González de Hoyos Torres Wawakuna: Florentín Antonio de Arenales Hoyos, 14 III 1797, San Antonio de Arque, Bolivia,  José Ildefonso Arenales Hoyos, 5 II 1798, San Antonio de Arque, Buliwya, María Josefa Arenales Hoyos, 1 IX 1807, Salta, Arhintina, wan Juana Antonia Arenales Hoyos.
Yachay wasikuna:
Yachay suntur:
Parquy distritu
Parquy distritu (kastilla simipi: Distrito de Parcoy) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qispi kay suyupi, Patas pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Parquy llaqtam.
Flavio Alfaro llaqta
Flavio Alfaro nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Manawi markapi, huk llaqtam, Flavio Alfaro kitip uma llaqtanmi.
Takich'unku
Takich'unku (kastilla simipi: coro) nisqaqa takiqkuna kuskam. thumb|300 px|Takich'unku. Die Wiener Sängerknaben, [[Wien llaqtapi]]
Patu jirka
Patu jirka (Anas georgica) nisqaqa huk Urin Awya Yalapi kawsaq pisqum.
Carmen Carbonell
Carme Carbonell i Nonell sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Barcelona llaqtapi  -  wañusqa Barcelona llaqtapi   ) huk 🇪🇸 Mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan.
Tayta: Carbonell; Mama: Nonell Runa: Antonio Vico
Wawakuna: Jorge Vico (1933-1977)
Alto Larán distritu
Alto Larán distritu; (kastilla simipi: Distrito de Alto Larán) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chincha pruwinsyapi, Ika suyupi. Uma llaqtanqa Alto Larán llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
Ch'in pacha
thumb|250px|right|[[Atakama ch'in pacha.]] thumb|250px|right|Ch'in pacha ([[Namib).]] Ch'in pacha nisqaqa mana kawsayniyuq, ancha ch'aki, ancha q'uñi icha chiri, yurannaq puystum.Kaypas suti: purun. Nin Qusqu Kuraq wasi Taqi
Alto Larán distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Ch'in pacha
Kay hinam ch'in pachakunata riqsinchik:
Alto Larán distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
La Pampa wamani
La Pampa wamani (kastilla simipi: Provincia de La Pampa) nisqaqa huk wamanim Arhintina mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Santa Rosa llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa
Suyukuna
thumb|350px|Pulitika rakiy (La Pampa wamani) 22 suyukuna:
Machariti munisipyu
Machariti munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Macharetí) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Luis Calvo pruwinsyapi, Chuqichaka suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Machariti llaqtam (1.090 llaqtayuq, 2001 watapi).
Kantunkuna
Suqta kantunmi kan:
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam Waraniyi runakunapas tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Kalipuy mama llaqta risirwa
Kalipuy mama llaqta risirwa (kastilla simipi: Reserva Nacional de Calipuy) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, Santiago de Chuco pruwinsyapi, Santiago de Chuco distritu, Wiru pruwinsyapipas, Chaw distritupi, Kalipuy mamallaqta wak'a ñiqpi.
Tinaku
Tinaku icha Añil (Indigofera suffruticosa) huk chaqallu thansam, Awya Yalapi wiñaq. Raphinkunata p'uchquchispa llipt'awan chaqruspa anqas tullpunatam hurqunchik.
Buena Fe kiti
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Escalante
Escalante icha El Apagado (Escalante / El Apagado; mana: Qhawana (nina urqu) icha Apagado!) nisqaqa Chili mamallaqtapi huk nina urqum, Sayrikapur qutupi, saywapi Chili-Buliwya (P'utuqsi suyu, Urin Lipis pruwinsya, San Pawlu Lipis munisipyu, Hatun Qitina kantun).
Santiago Acasiete
Wilmer Santiago Acasiete Ariadela sutipaq runaqa; "Santi" "Chany" qayay suti (* paqarisqa Kallaw llaqtapi - ) huk Piruw mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Chadli Bendjedid
thumb|280px|Chadli Bendjedid (1929-2012) Chadli Bendjedid  (arabya simk: شاذلي بن جديد) sutiyuq runaqa (* paqarisqa Bouteldja llaqtapi -  wañusqa Alhir llaqtapi). 🇩🇿 mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku qarqan.
1979 watamanta 1992 watakama kuti Alhiryapa umalliqnin karqan.
416
416 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Gerardo Chávez
Gerardo Chávez López sutiyuq rumanka, (* paqarisqa Truhillu llaqtapi - ), 🇵🇪pi mama llaqtaq llimphiqpas karqan.
Tayta: Pedro Chávez; Mama: Rosa Estela López.
Balsas kiti
Balsas kiti (kastilla simipi: Cantón Balsas) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kuri markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Balsas llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Methanul
Methanul CundefinedH3OH nisqaqa huk alkul nisqa t'inkisqam, runapaq miyum, ñawsachaq, wañuchiqpas.
Johan Fano
Johan Javier Fano Espinoza sutiyuq runaqa; "Gavilán" "Cholo" qayay suti (* paqarisqa Wanuku llaqtapi - ) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Pañamarka
Pañamarka (Pañamarca) nisqaqa huk mawk'a llaqtam, Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, Santa pruwinsyapi, Nipiña distritupi, Nipiña qhichwapi, San Jacinto llaqta ñiqpi. thumb|left|300px|[[Pañamarka]]
Immanuel Kant
thumb|Immanuel Kant, [[J. L. Raab-pa qillqasqan 1791 watapi, Döbler-pa llimphisqamanta.]] Immanuel Kant sutiyuq runaqa (22 ñiqin ayriway killapi 1724 paqarisqa Königsberg llaqtapi, Anti Prusyapi; 12 ñiqin hatun puquy killapi 1804 wañusqa Königsberg llaqtapi) huk aliman Yachay wayllukuqsi karqan.
Bactrocera abdofuscata
Bactrocera abdofuscata nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Barbara Eden
thumb|right|Barbara Eden Barbara Jean Morehead sutiyuq warmiqa, icha Barbara Edén (*  paqarisqa Tucson llaqtapi -  ) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq aranway pukllaqsi, takiq qarqan.
Bactrocera abdofuscata
Wiñay kawsay
1971 watapi, tayta Drew-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
Robert Bárány
thumb|right|260px|Robert Bárány (1876 - 1936) Robert Bárány sutiyuq runaqa (* paqarisqa Wien llaqtapi -  wañusqa Uppsala llaqtapi); huk 🇦🇹 mama llaqtayuq yachaq wan hampikamayuq qarqan.
2 ñiqin qhulla puquy killapi
2 ñiqin qhulla puquy killapi p'unchawqa (02.01., 02-I, 2ñ inirupi) Griguryanu kalindaryupi iskay kaq (2ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 363 p'unchaw (wakllanwatapi 364 p'unchaw) kanayuq.
Piruwpi pacha kuyuy (2007)
Pichqa pachak runam wañurqan, waranqa pusaq pachaktaq k'irisqa karqan, 16.200 wasi kawsana thuñisqam.
Robert Bárány
25px|Nobel Suñay 1914 watapi Nobel Suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Hampi Yachaypi).
Chawiña distritu
Chawiña distritu (kastilla simipi:  Distrito de Chaviña) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, Lukana pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Chawiña llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Jama
Jama nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Manawi markapi, huk llaqtam, Jama kitip uma llaqtanmi.
Telly Savalas
thumb|right|260px| Telly Savalas (1922-1994) Aristotelis "Telly" Savalas sutiyuq runaqa ( paqarisqa New York llaqtapi -  wañusqa New York llaqtapi), huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq aranway pukllaq qarqan.
Taytan: Nick Savalas, Maman: Christina Savalas. Warmikuna: Katherine Nicolaides (1948-1957) / Marilyn Gardner (1960-1974) / Julie Hovland (1984-1994). Churinkuna: (6)
Aspiq
thumb|right|100px|Aspiqkuna. Aspiq, Hasp'iq, Qillqana k'aspi icha Lapis nisqaqa q'iru k'aspip chawpinpi graphitu k'aspiyuq qillqanam, qillqanapaq siq'inchanapaqpas.
417
417 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Tala
Tala (Celtis tala) nisqaqa huk sach'am, rikch'aq sataqchim, Urin Awya Yalapi Hatun Chakupi wiñaq.
4 ñiqin qhulla puquy killapi
4 ñiqin qhulla puquy killapi p'unchawqa (04.01., 04-I, 4ñ inirupi) Griguryanu kalindaryupi watap tawa kaq (4ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 361 p'unchaw (wakllanwatapi 362 p'unchaw) kanayuq.
Atun challwa
Atun challwa (genus Thunnus) nisqaqa hatun mama quchakunapi kawsaq tullu challwakunam.
Wayllapampa (Qusqu)
Wayllapampa (kastilla simipi: Huayllabamba) nisqaqa huk piruwanu llaqtam, Qusqu suyupi, Urupampa pruwinsyapi, Wayllapampa distritup uma llaqtanmi.
419
419 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Louis XIV
Louis XIV (Luis chunka tawayuq kaq) Louis-Dieudonné sutiyuq runaqa, Inti Qhapaq (Le Roi Soleil) nisqapas (*5 ñiqin tarpuy killapi - 1638 paqarisqa Saint-Germain-en-Laye llaqtapi - †1 ñiqin tarpuy killapi - 1715 wañusqa Versailles llaqtapi ).
L'État, c’est moi! – "Mama llaqtaqa ñuqam!" nispa apsulutismu nisqa pachap hatun runansi karqan.
Paramaribo
Paramaribo llaqtaqa Surinam mama llaqtap uma llaqtanmi. Paramaribo 250 000 runakunam kawsachkanku (2002).
Louis XIV
Ñawpaq warmi: María Teresa de Austria
Wawakuna: María Ana (1664); María Teresa (1667–1672); Felipe (1668–1671), Duque de Anjou wan Luis Francisco (1672).
Yachaywasi: thumb|right|200px
Qillqasqankuna
Kastilla simipi:
Inlish simipi:
Laramarka distritu
Laramarka distritu (kastilla simipi: Distrito de Laramarca) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Waytara pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Laramarka llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
August Krogh
thumb|right|260px|August Krogh (1874 - 1949) NSchack August Steenberg Krogh sutiyuq runaqa (* paqarisqa Grenaa llaqtapi -  wañusqa København llaqtapi); huk  mama llaqtayuq hampikamayuq qarqan.
Laramarka distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
August Krogh
25px|Nobel Suñay 1920 watapi Nobel Suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Hampi Yachaypi).
Laramarka distritu
Simikuna
Pukyu:
Chawin distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Cáceres qucha
Cáceres qucha nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Santa Krus suyupi, Germán Busch pruwinsyapi, Utukis mamallaqta parki ukhupi.
Antonio Quijarro pruwinsya
Antonio Quijarro pruwinsya nisqaqa (aymara simipi: Antonio Quijarro jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Antonio Quijarro) Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Uyuni llaqtam.
5 ñiqin qhulla puquy killapi
5 ñiqin qhulla puquy killapi p'unchawqa (05.01., 05-I, 5ñ inirupi) Griguryanu kalindaryupi watap pichqa kaq (5ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 360 p'unchaw (wakllanwatapi 361 p'unchaw) kanayuq.
Chawin distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Antonio Quijarro pruwinsya
Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan:
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Antonio Quijarro pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Chuqi
thumb|[[Khillay chuqi.]] thumb|[[Manganisu chuqi.]] thumb|[[Titi chuqi.]] thumb|[[Quri chuqi.]] Chuqi nisqaqa t'inkisqa q'illayniyuq qiqllam, sallqapi kaq, q'illayta hurqunapaq runap llamk'achisqan.
Chiklayu distritu
Chiklayu distritu (kastilla simipi: Distrito de Chiclayo) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Chiklayu pruwinsyapi, Lampalliqi suyupi. Uma llaqtanqa Chiklayu llaqtam.
Jules Bordet
thumb|right|260px|Jules Bordet (1870 - 1961) Jules Jean-Baptiste Vincent Bordet sutiyuq runaqa, icha Jules Bordet (* paqarisqa Soignies llaqtapi -  wañusqa Brussel llaqtapi); huk 🇧🇪 mama llaqtayuq yachaq wan hampikamayuq qarqan.
25px|Nobel Suñay 1919 watapi Nobel Suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Hampi Yachaypi).
Bactrocera abdolonginqua
Wiñay kawsay
1971 watapi, tayta Drew-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
Hatun Pampa munisipyu
Hatun Pampa munisipyu (kastilla simipi: Municipio Pampa Grande / Pampagrande) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Florida pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Hatun Pampa llaqtam.
Kantunkuna
Iskay kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa astawan mana indihina, Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Hatun Pampa munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Charkas
Charkas icha Charcas nisqaqa kaykunatam niyta munan:
Ch'iti ch'uspi
thumb|right|300px|Chironomus plumosus, huk ch'iti ch'uspi Ch'iti ch'uspi (Nematocera) nisqakunaqa kuyaylla waqrachayuq, kuyaylla iskaylla raprayuq palamakunam. Aswan rikch'aqkunaqa yawartam ch'unqan. Qirisankunaqa yakupim kawsan.
Wanuku distritu
Wanuku distritu (kastilla simipi: Distrito de Huánuco) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Wanuku suyupi, Wanuku pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Wanuku llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu:
Kaypipas qhaway
̽* Tinku Mariya
Tumay aranwa
right|thumb|250px|[[Colosseum, Roma, Italya.]] Tumay aranwa nisqaqa (grigu simipi: Αμφιθέατρον, chaymanta latin simipi: amphitheatrum) ancha ñawpa pacha Iwrupapi, mawk'a Grisyapi, Romanu suyupi rumimanta pirqachasqa aranway wasikunas karqan. Kunankamapas raqayninkunatam rikunchik.
= Iwrupa =
Qillqana phuru
wak=|rikchacha|365x365px|Qillqana phuru. Qillqana phuru nisqaqa tullpuwan hunt'ana k'aspi qillqanam, tullpu pusana ch'iqtayuq asiru ñawch'iyuq qillqanapaq siq'inchanapaqpas.
Ñawpa pachataq chiqap pisqu phurunkunawansi qillqaq karqan, ñawch'inta ñawpaqta muthuspa. Huk suyukunapitaq yura wirumanta rurasqa qillqana wiru (kalamos) nisqawansi qillqaq karqan.
Chipaw distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Elton John
Par: David Furnish Churinkuna: Zachary Jackson Levon Furnish-John, Elijah Joseph Furnish-John.
Abdelaziz Buteflika
thumb|280px|Abdelaziz Buteflika (1937-2021) Abdelaziz Buteflika  (arabya simi:  عبد العزيز بوتفليقة)  sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Oujda llaqtapi -  Zéralda Alhirya), huk 🇩🇿 mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku qarqan.
1999 watamanta 2019 watakama kuti Alhiryapa umalliqnin karqan.
Warmi: Libiaamine Zéroual
El Carmen distritu
El Carmen distritu; (kastilla simipi: distrito de El Carmen) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chincha pruwinsyapi, Ika suyupi. Uma llaqtanqa El Carmen llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Jaramijó
Jaramijó (kastilla simipi: Jaramijó) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Manawi markapi, huk llaqtam, Jaramijó kitip uma llaqtanmi.
El Carmen distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
420
420 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
El Carmen distritu
Simikuna
Pukyu:
Qhawanakunti distritu
Qhawanakunti distritu (kastilla simipi: Distrito de Cabanaconde) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kaylluma pruwinsyapi, Ariqipa suyupi, Qullqa qhichwapi. Uma llaqtanqa Qhawanakunti llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Kaypipas qhaway
thumb|left|500px|Qullqa qhichwam: Sangalle ([[lluq'i, Qhawanakunti distritupi), pata patakuna (chawpi), iskay ayllu: Malata, Q'usñiwa (paña, Thapay distritu)]]
Bactrocera abdomininigra
Bactrocera abdomininigra nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
David Bowie
Tayta: Haywood Stenton «John» Jones, Mama: Margaret Mary «Peggy» (Burns).
Warmi: Angela Barnett (1969-1980) / Iman (1992-2016) Churinkuna: Duncan Jones (1971-) wan Alexandria Zahra Jones (2000-)
Mukachi kiti
Mukachi kiti nisqaqa (kastilla simipi: Cantón Mocache) Ikwadur mama llaqtapi, Mayukuna markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Mukachi llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Qarapara
Qarapara (ordo Testudines) nisqakunaqa p'aspa-p'aspasapa pura-purayuq suchuq uywakunam, yura mikhuq icha aycha mikhuq.
Mayukunapi kawsaq qaraparakunataqa Charapa,  allpa hawapi kawsaqkunata Tsawata (Sawata, Chawata), yakupi allpa hawapipas kawsaqkunatataq Yawati ninchik.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk iskay charapa rikch'aqkuna:
Pukaurqu (Chili)
Pukaurqu (Cerro Colorado) nisqaqa Chili mamallaqtapi huk nina urqum, Sayrikapur qutu ñiqpi, saywapi Chili-Buliwya (P'utuqsi suyu, Urin Lipis pruwinsya, San Pawlu Lipis munisipyu, Hatun Qitina kantun). Pikchunqa mama quchamanta 5.728 mitrum aswan hanaq.
SARS Kurunawirus 2
200px|thumb|SARS [[Kurunawirus 2-ta llimphiy.]] SARS Kurunawirus 2, SARS Kuruna añaw 2 icha SARS-CoV-2 (kastilla simipi: coronavirus 2 del síndrome respiratorio agudo grave) nisqakunaqa huk kuruna añawkunam.
Bobby Charlton
Robert Charlton sutiyuq runaqa icha "Bobby" (* paqarisqa Ashington llaqtapi - ) sutiyuq runaqa huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
421
421 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Chillya distritu
Chillya distritu (kastilla simipi: Distrito de Chillia) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qispi kay suyupi, Patas pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Chillya llaqtam.
Otto Meyerhof
thumb|right|260px|Otto Meyerhof (1884 - 1951) Otto Fritz Meyerhof sutiyuq runaqa (* paqarisqa Hannover llaqtapi -  wañusqa Philadelphia llaqtapi); huk 🇩🇪 mama llaqtayuq hampikamayuq qarqan.
423
423 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Kurunawirus
200px|thumb|Kurunawirus-ta llimphiy. Kurunawirus icha Kuruna añaw (kastilla simipi: coronavirus) nisqakunaqa huk añawkunam.
Abane Ramdane
Abane Ramdane sutiyuq runaqa ( paqarisqa Larbaâ Nath Irathen llaqtapi - wañusqa Tétouan llaqtapi), huk 🇩🇿 mama llaqtayuq ankallis qarqan.
Chilla kiti
Chilla kiti (kastilla simipi: Cantón Chilla) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kuri markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Chilla llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Paulo Coelho
Paulo Coelho sutiyuq runaqa (* paqarisqa Rio de Janeiro - ), Brasil mama llaqtayuq qillqaq, kastilla simipi qillqaqsi karqan.
Yukay
Yukay (kastilla simipi: Yucay) nisqaqa huk piruwanu llaqtam, Qusqu suyupi, Urupampa pruwinsyapi, Yukay distritup uma llaqtanmi.
Qillqana isku
thumb|200px|[[Llimphichasqa qillqana isku k'aspikuna.]] Qillqana isku icha Qillqa isku, kichwapi Killkaisku nisqaqa isku rumimanta (icha quntaymanta) rurasqa qillqana k'aspim, qillqana pirqaman qillqanapaq. Anqas qallupi: pachachik.
Turpiña
Turpiña, ujujuy icha suk'a (Fulica gigantea) nisqaqa Urin Awya Yalapi (Arhintina, Buliwya, Chili, Piruw) kawsaq pisqum.
Rafael Trujillo
Rafael Leónidas Trujillo Molina sutiyuq runaqa (* 24 ñiqin kantaray killapi 1891 watapi paqarisqa San Cristóbal llaqtapi - 30 ñiqin aymuray killapi 1961 wañusqa Santo Domingo llaqtapi ). Duminikana mama llaqtap Awqaq pusaq wan pulitiku karqan.