cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Anra listritu
Simikuna
Listritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
Leonardo DiCaprio
Taytaː George DiCaprio; Mamaː Irmelin —Indenbirken.
Brito
Brito (Hércules Brito Ruas) sutiyuq runaqa (* paqarisqa Rio de Janeiro llaqtapi - ) huk Brasil mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Anra listritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Nuna yachay
thumb|200px|Psi, Nuna yachay. Nuna yachay icha Sikhuluhiya (grigu simimanta: ψυχολογία [psychología]) nisqaqa runap kawllayninmanta, musyayninmanta, llakllayninmanta, purtakuy nisqa ima hinatapas rurayninmanta, runap nunanmanta yachaymi.
Indipindinsya distritu (Ayakuchu)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Anra listritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Columbia (South Carolina)
Columbia nisqa llaqtaqa, South Carolina suyup, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun llaqtam. Columbia llaqtapiqa 129.333 runakuna (2009) tiyachkan.
Indipindinsya distritu (Ayakuchu)
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Laura Pausini
thumb|250px|Laura Pausini. Laura Pausini sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Solarolo llaqtapi -  ),  huk 🇮🇹 mama llaqtayuq  pop takiqmi.
Qusan: Paolo Carta (2005-) Churinkuna: Paola Carta Pausini (2013)
Inti wañuy
thumb|Inti wañuy kachkaptin, inti [[inti chimpu|chimpuyuqmi kachkan.]] Inti wañuy nisqa pachapiqa p'unchaw kachkaptin inti laqhayachkanmi, killa musuq killa (killa wañuy) pachapi tiksi muyup rakichanta llanthuchaptin. Hunt'a inti wañuy nisqataqa tiksimuyup uchuy rakichallanpi rikunchik, wakin rakinkunapitaq mana imatapas (pasaqlla hunt'a intita) icha raki inti wañuy nisqatam rikunchik. Inti wañuy kachkaptinqa, intip chimpuntam rikunchik.
Sonnen- und Mondfinsternisse
1, 4 iñukunapi killa unquy kaymi atin, 2, 3 iñukunapitaq inti wañuymi. Huk iñukunapi killa manam tiksi muyup llanthunman yaykunchu.
Yawrisqi distritu
Yawrisqi distritu (kastilla simipi: Distrito de Yaurisque) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Paruru pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Yawrisqi llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
Inti wañuy
Mana chhikapura hinachu siq'isqa.
Yawrisqi distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna
Kaypi p'anqapiqa Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukunata - mamallaqta parkikuna risirwakunapas - rikunki.
Puerto López kiti
Puerto López kiti (kastilla simipi: Cantón Puerto López) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Manawi markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Puerto López llaqtam.
Dora Mayer
thumb|right|260px| Dora Mayer (1868-1959) Dora Mayer sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Hamburg llaqtapi - †  wañusqa Limaq llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq willay kamayuqmi.
Yawrisqi distritu
Simikuna
Pukyu:
Dora Mayer
Taytan: Anatol Adolf Mayer; Maman: Matilde Loeht. Qusan: Pedro Zulen
Yachaywasi:
Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna
Hukkuna
Area Nacional de Recreación
Ilikturun
rikchacha|Atumiku muyuriq phuyukuna Illatari icha Ilikturun nisqaqa iñuku hawapi kaq niyatiwu chaqnasqa tiksi k'atacham, pisi-pisillalla iñuku wisnuyuq.
Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna
Hukkuna
Parque Binacional
-
Puerto López kiti
Uywakuna
Machalilla mama llaqta parki kay uywakunam kawsanku:
Pulitika Rakiy
Kimsa kitillinmi kan:
Dora Mayer
Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin.
Hawa t'inkikuna
.
Tiksi k'atacha
Tiksi k'atacha, Tiksi kaqyi icha Tiksi chhipi nisqakunaqa imayaypa lliwmanta aswan pisilla k'atachankunam. Iñukup rakichankuna - prutunkuna, niwtrunkuna, iliktrunkuna - tiksi k'atachakunam.
Walter Centeno
Walter Centeno Corea sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Palmar Sur llaqtapi -  ) 🇨🇷 mama llaqtayuq  piluta hayt'aqmi.
Yaya: Centeno; Mama: -
Iñuku huk'i micha
Iñuku huk'i micha nisqaqa kaykunatam niyta munan:
Iñuku hawa
Iñuku huwa nisqaqa iñukup hawanmi, iliktrunniyuq. Niyatiwu chaqnasqam. Iñuku hawapiqa pisi-pisillalla wisnum.
Samwa
Samwa (samwa simipi: Samoa) nisqaqa Usiyanyapi huk mama llaqtam, Samwa wat'akunap kuntinmi, chayrayku Kunti Samwa nisqapas.
Andrés de Santa Cruz
thumb|right|180px|Andrés de Santa Cruz Andrés de Santa Cruz Villavicencio y Calahumana  sutiyuq runaqa ( paqarisqa Chuqiyapu llaqtapi, Wuliwiyapi, wañusqa Beauvoir, Ransiyapi), huk 🇧🇴 mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku karqan.
Wuliwiya suyup umalliqninmi karqan ( 1829 watamanta 1839 watakama).
Virginia Woolf
thumb|250px|right|Litton Strache wan Virginia Woolf (1923)
Adeline Virginia Woolf sutiyuq warmiqa paqarisqa London llaqtapi - †  wañusqa Lewes ñiqpi, Sussex k'itipi) huk qillqaqsi karqan, warmi rikch'arimuypa chaninchasqan, Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtayuq.
Ñawpa runa: Leonard Woolf (1912)
Cuatro Cañadas munisipyu
Cuatro Cañadas munisipyu nisqaqa (kastilla simipi: Municipio de Cuatro Cañadas) suqta ñiqin munisipyu Ñuflo de Chávez pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Cuatro Cañadas llaqtam.
Kantunkuna
Huk kantunmi kan: Cuatro Cañadas kantun.
Runakuna
Munisipyupiqa kay runa llaqtakunam tiyanku:
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
218
218 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Cuatro Cañadas munisipyu
Simikuna
Cuatro Cañadas munisipyupiqa kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Wawra mayu
Wawra mayu nisqaqa (kastilla simipi: Río Huaura) Piruw mama llaqtapi mayum, Lima suyupi, Wawra pruwinsyapi. Pasiphiku mama quchaman purin.
Tikina yaku k'ikllu
thumb|right|220px|Tikina yaku k'ikllu thumb|right|220px|Saywitu: Titiqaqa qucha Tikina yaku k'ikllu (kastilla simipi: Estrecho de Tiquina) nisqaqa Titiqaqa quchapi huk yaku k'ikllum, Buliwyapi, Chuqiyapu suyupi, Manqu Qhapaq pruwinsyapi, San Pidru Tikina munisipyupi.
Kalintharyu
thumb|right|240px|Ima p'unchaw kasqata rikuna qillqa ([[Mishikakunap llamk'achisqan).]] Watanay qillqa, wata yupana, killawatana, pachawatana, wata pacha, pachakhipu icha Kalintharyu (kastilla simimanta: calendario) nisqaqa watapi ima p'unchaw kasqata rikuna qillqam.
Chūbu suyu
right|thumb|300px|Chubu suyu, Nihun.
Kalintharyu
Kaymi huk Kalintharyu nisqakuna:
Chūbu suyu
Chūbu suyu (kastilla simipi: Región de Chūbu nihun simipi: 中部地方; Hepburn simipi: Chūbu-chihō, Kunrei-shiki simipi: Tyûbu-tihô, nisqaqa huk suyum Nihun mama llaqtapi.
Wiñay kawsay
Kamasqa
Kañun uma
Kañun uma icha Pintarillu nisqaqa, kichwapi: Pintadillo bagre (Pseudoplatystoma tigrinum), Puma tsunkaru nisqapas, huk hatun p'aspannaq challwam, ancha hatun bagrim, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunap ukhunpi kawsaq.
Chūbu suyu
Llaqta kamachiykuna
9 llaqta kamachiykuna (ken) :
Bülent Korkmaz
thumb|right|250px| Bülent Korkmaz Bülent Korkmaz sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Malatya llaqtapi - ) huk 🇹🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
Kisma
thumb|Kisma. Kisma, shukllachishka kichwapi Wawa tiyana (Uterus) nisqaqa warmip wiksanpi ukhu yawrinmi.
Bülent Korkmaz
Taytan: ; Maman:.
Churinkuna:
Kisma
Warmi wiksayaptinqa yumasqa runtuchamanta runacham tukukun. Kismapi chay runachaqa wawachaman tukukun, paqariyninkama.
Runtucha mana yumasqa kaptinqa, warmi k'ikunmi.
Iñuku huk'i sinchi micha
Iñuku huk'i micha nisqaqa iñuku huk'ipi kaq tiksi k'atachakunata (iliktrunkunata, niwtrunkunata) hap'inakuq micham.
Iñuku huk'i
Iñuku huk'i nisqaqa iñukup chawpinmi, prutunniyuq niwtrunniyuq. Pusitiwu chaqnasqam. Iñuku huk'ipiqa yaqa tukuy iñukup wisnunmi.
Piazza
Piazza (Wilson da Silva Piazza) sutiyuq runaqa (* paqarisqa Ribeirão das Neves llaqtapi - ) huk Brasil mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Chūgoku suyu
right|thumb|300px|Chūgoku suyu, Nihun.
Chūgoku suyu (kastilla simipi: Región de Chūgoku nihun simipi: 中国地方, Hepburn simipi: Chūgoku-chihō), nisqaqa huk suyum Nihun mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Hiroshima llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa
Llaqta kamachiykuna
4 llaqta kamachiykuna (ken) :
Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin
Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin (kastilla simipi: Universidad Nacional Mayor de San Marcos, UNMSM; latin simimanta: Academia Sancti Marci Urbis Regum in Peruvia) nisqaqa Piruwpi qhapaq Yachay sunturmi, Lima llaqtapi. Aswan chaninchasqa, sut'inchasqa yachay wankurina Piruw mamallaqtapi kan, hinan kaspa Piruwpi, Awya Yalawpi ñawpaq yachay sunturnin kan. 1548 watapi, Santo Domingo kunwintupi pata yachaqkunamanta qallarisqaku. Fray Tomas de San Martín nispa, chiqanchasqa paqarirqaku, hinaqtin 1551 wata ayriwa killa 12 ñiqin Carlos I Ispañamanta Qhapaq kamaqillqanninwan chaynallata kawsarirkaku. Sacro Impero Romano Germánico-wan, 1571-pi Puntifisya kutirirqaku, Pio V papa chay puntifisya nispa qurqan, hinaqtin sutin tikrarqan kayhina: Qhapaq Puntifisya Lima Qhapaqkunan Llaqtan Yachay Suntur (Kastilla simipi: "Real y Pontificia Universidad de la Ciudad de los Reyes de Lima" ). Ispañan kurunanmanta riqsispaqa, ñawpa Awya Yala yachay sunturnin, qhapaq kamaqillqa paqarispaqa hina, 1551- manta 1821-kama, Lima Llaqtan Yachay Sunturnin Virreinato pachan. Ispañamanta qispikusqa pachan, aswan chaninchasqa kutirqan, wakin hatun runakunam k'anchaspa, yachachispa, Piruwpa qispichinkama. Chaykunapas qhipanmi, ripuwlika pachapi Lima Yachay Suntur sutinta takyay. 1946 watakama, chay watapi kunan sut'inta hap'irqapun kunanmanta Mamallaqtap Yachaysunturnin kan.
Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin kusaq Piruwmanta yachay wankurina riqsispaqa, aswan hatuchasqa, sut'ichasqa, chaninchasqa, kaykunarayku: «allinkamachinrayku, akllaykamachinrayku, wiñankawsayninrayku», hinaqtin chiqachisqa aswan allin hamut'a wankurina, waki wankurina hina kaspaqa. Yaqa tukuy pachaqa 1º ñiqin Piruwpi kan, kay ranking-kuna nispa yupaychasqa University Rankings by Academic Performance URAP Center-manta hina,     QS World University Rankings por Quacquarelli Simonds hina,     Rankings Web of Universities CSIC-manta hina (aswan riqsisqa Webometrics hina),     University Web Rankings 4ICU-manta,  SIR World Reports SCImago Research Center-manta, waqkuna. Aswanpataq, sapa Piruw yachay sunturnin acreditación-wan kan, hawa mamallaqtakunamanta chaninchakuspataq.
Achka hatun Piruwmanta runakuna, Awya Yala runakunantin, sunturmanta lluqsimurqan, paykunaqa t'aqwiqkuna, hamut'a-runakuna, qillqaqkuna, waqkuna kan; tukuy paykunaqa sut'ichispa yachay sunturnin chaninta, aswan allin kaspaqa, Piruwa wiñaykawsaynin hatunchakuspa, wiñachikuspa. San Markus Yachay Suntur nispaqa Piruw kaqlla hina, tukuy mamallaqtan ñawpankuna, qhipanankuna mirachininrayku, hinaspataq yachaqnin sinchi qaywisqa umayuq kanku, yachakuq, kallpachakuq yachaqkuna, Piruw mamallaqtam runakuna hina. 21 Mamallaqtam umalliqnin 1 Premio Nobel-tin  —Mario Vargas Llosa, sapa piruwanuqa kay suñay wan      — kay yachay sunturmanta lluqsimurqan, ña t'aqwiqkuna, amawtakunapas kapun.
Yaqa 500 watakunawan, San Markus Hatun Yachay Suntur achka wasikuna purirqaku, wakin kunankama tiyan, chanin; kaytaqa San Markus Hatun Wasi kan, huk kaq San Markus wasin aswan 400 watakuna puririrqan, kaytaqa wakin wasikuna, Lima llaqta chawpinpi, UNESCO-manta Patrimonio de la humanidad nisqa riqsirqan,    — kunan yachay sunturnin chaninchasqa llamk'achiykuna wasi, waq imankunapas kan, hinaqtin aswan kusaq runakunam riqsichinanpaq, kunan "San Fernando" Hampi Yachay Facultad-nin nispa 1901 wata paqarirqan, ñawpaq hamp'ina wasi tukuy Piruwpa kan; hinaqtin 1960-manta Yachay Sunturnin Llaqtan pusamurqan, hinaqtin kuraq campus kan; chaypi achka Facultad-kuna, chawpi bilbioteca, kancha, pusaq wasi, hamut'a wasikuna tiyan. Tukuy kaykuna Lima llaqtap chawpin kachkan. Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin, 65 suntur-yachaywasikunawan kan, 20 facultadkuna huñusqa, hinaqsi, paykunaqa huñusqa 6 yachaysunturpa p'atmakunapi, Piruwmanta Yachay Suntur ancha yachaqkuna mast'arispaqa, tukuy facultad-kunasninta ñawpa-grado, qhipa-grado programakunata aypun. Hinaqtin, sinchi achka wankurinakuna, hamut'akuna, qutukunan kachkan, kaykuna hina: centro cultural, musiyukuna, ñawiriy wasikuna, unquna wasikuna, press, waqkuna.
Wiñay kawsay
thumb|right| Ñawpa San Markus Yachay Suntur kunwintu Santu Dumingu-qa. Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnintaqa Carlos V sutiyuq Ispañap Qhapaqnim kamarirqan. Chayrayku mi kachkan, Awya Yalapi ñawpaq yachay sunturmi, Piruwpi ñawpaq yachay sunturmipas.
Piruw mamallaqtam kuraq yachayninta qallarirqapun Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin qallarinwan, hinaq hak’ay 1548 watapi, estudios generales-manta  kunventokunapiqa yachasparqan kamachirqaku (santu dumingu orden nispa). Paykunaqa taripanninkunata musuq ispañapa hallp’ankunapi clero runakunaqa allinta yachayta karqan
Hinaspataq, Limapa cabildo-n Ispañakama apachirqaku kaykuna fray Tomas de San Martín nispa, Jeronimo de Aliaga-ntin, paykunaqa Qhapaq Carlos I V, sacro imperio romano germánico-manta qhapaq kamaqillqa hap’ikurqan (Fray Tomas llamk’aninta kusasqa karqan). Kay qhapaq kamaqillqaqa 1551 wata, 12 aymuraqa lluqsimurqan, Valladolid llaqtapi; hinaspataq chiqaqpuni yachay sunturqa paqarirqaku kay sut’inwan: Qhapaq Lima Llaqtam Yachay Sunturnin (kastilla simi: Real Universidad de Lima)
Kay qhapaq kamaqillqan ñawinchanku kayhina: Lima Llaqta Yachay Sunturnin chiqapuniwa qallarinnanqa runakunam cristiyanu iñiy yachanaypaq, hinaspataq Qhapaq kamachiy uyarinaypaq. Kay qillqatawan Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin, 1553 wata qulla puquy 2 p’unchay clasesta qallarinqaku, Nuestra señora del Rosario kunwintupi, ñawpa kaq pusaqninta Juan Bautista de la Roca karqa, huq kaq amawtaqa Andrés Cianca y Corona Cosma Castillo
San Markus Yachay Sunturnin pusamusqanta yanapana, virrey Francisco Toledo-qa, kamachiqnin tikranaypaq yanapakun, hinaqtin, amawtakuna, yachaqkuna, yachachiqkuna, waqkunapas haqay boloñes llumphata hapisqanku, kay llumphayta yachay sunturqa q'ispi k'itiqa kutiyta munarqaku; chaykunawansi Piruw haruchkaqay q'ispichinaypaq paqarirqamun, Ispaña qispikusqapaq kutinaypaq. Hinaqtin, kay yachay sunturqa, Hayñi Qillqakunap San Karlus Yachay Wasipas, San Fernando Hampi Yachay Yachay Wasipas, kimsakuna qhawachisqata kapurqakun, Piruwpa wirriymanta qhawachiraspa, yachayqkunan, runakunan mana allin llumphanninrayku.
Yachay sunturnin riqsichina ilustración llumphankuna yaykuyta saqipurqanku, hinataqsi, Piruwpa qispichinaypaq atimuranqaku, runakunam waq llumphayninta kutipachkarqaku. 1813 watapi, Jose Fernando de Abascal kamachin pachapi, San Fernando Hampi Yachay Facultadnin qayllarinqaku, Fernando VII Ispañamanta, Santa Ana hawk'aypatapi —kunanpacha Italiya hawk'aypata— chaqaypi Kamachiy Ministeryupi karqan, wasirqan; kay facultad-qa Hampina Yachaywasimanta paqarimurqaku.
1960 watakunapi, hunt'a yachaysuntur wasin kapuapti, achka facultadkuna kuyuyta qayllarirqanku, musuq yachay sunturnin pacha-kama, chaqay musuq pacha kuna kan yachay sunturpa llaqtan, kunanpacha, chaqaypi 17 facultadkuna kapun (20-manta)
thumb|650px|center| Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin Hawk'aypata rikuchina. thumb|650px|center| San Markuspa Hatun Wasin. thumb|650px|center| San Fernando Hampi Yachaypa Facultadnin
Kamachi
Mama Llaqtap Kurak San Markus Yachay Suntur qallarin pacha, munastiku clerigokunaqa kamachiq karqa, paykunaqa kamachirqan; ilustración pachapi mana imapipas iñina kutimurqan, kunan p'unchaykama qiqin qhatipan. Kunanpacha, kamachi tantanakuynin kaykunaqa kanku:
thumb|right| "[[Jorge Basadre" riktur wasi, chaqay San Markus Yachay Suntur uman kachkan. ]]
Yachaysunturpa p'atmakuna
Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturninpi 20 apulliyuq-kunawan kayan, 5 p'atmakuna huñusqa, kaykunawan 65 ñawpapata, 104 qhipapata yachanakuna qurin, kaykunatawan Piruw mamallaqtapi, aswan yachanakuna yachay sunturnin kapuapti kan.
Qhali-kay hamut'a: kamayuchiqkuna, yachaywasikuna
Qhali-kay hamut'a kay facultad-kunawan kapun:
thumb| Wiñay kawsana campus San Fernando kamayuchiq haykuna, kaypi aswan qhali-kay hamut'ap yachaywasikuna kachkan.
Kay tawak'a tukuy facultadkuna A qutuqa rikuchirin, hinaqsi, yachaywasikunan:
Llump'ay hamut'akuna: kamayuchiq-kuna, yachaywasikuna
Kay kamayuchiq-kuna kan: thumb|right| Yupaykamachiy facultad.
Kay tawak'a tukuy facultadkuna B qutuqa rikuchirin, hinaqsi, yachaywasikunan:
Killikacha yachay: facultad-kuna, yachaywasikuna
Killikacha paykunaqa facultad-kuna kapun: thumb| Ruraychaqa killikachap facultad-nin.
Kay tawak'a tukuy facultadkuna C qutuqa rikuchirin, hinaqsi, yachaywasikunan:
Musiku, kamachiy hamut'akuna: facultad-kuna, yachaywasikuna
Kayta paykunaqa facultad-kuna kapun: thumb|right| Yupay Hamut'ap Facultad-nin, Musiku Hamut'ap Facultad-ninpas.
Kay tawak'a tukuy facultadkuna D qutuqa rikuchirin, hinaqsi, yachaywasikunan:
Runakay patachaywan ayllukaywan yachayna: facultad-kuna, yachaywasikunapas
Kay Runakay patachaywan ayllukaywan yachayna p'atmaqa kaykunawan facultad-kuna kapun:
thumb|right| Qillqakuna, Runakay Hamut'ap Facultad-nin.
thumb|right| Hayñi, Llaqtapusay Hamut'ap Facultad-nin.
Kay tawak'a tukuy facultadkuna E qutuqa rikuchirin, hinaqsi, yachaywasikunan:
Haykuna
Ñawpagradu yachayta yaykunapaq huk yaykuchina ch'iklluriy qusqayta kanan, kay ñawpagradupqa bachillerato, hinaqtin licenciatura nispa qurin. Ña wakin yaykuna paykunapaq kan: hawa mamallaqtamanta yachaqkunapaq, kusa yachaqpaq yachaywasipipaq, thultu runakunantinpaq. Waq wakin aswan runakunapaq kan, ordinario nispa, huk watapi iskay kuti ruwanku: pawqarwaraypi, tarpuykillapi. Piruw mamallaqtapi, Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin sinchi qhalisqa yaykuchina ch'iklluriy qusqayta kanan (ñawpagradupi), istadistica kaqninta, pasaq akllaqpuni kan, kayta haykuchinap sasaninrayku, sinchi achka mañaq runakunamrayku. Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin yaykuchina sinchi riqsisqa Pirumanta runakunapaq, qhalininrayku, akllaninrayku; sapa wata 60 waranqa mañaq runakuna kayman yaykuta munan, yaykuchinaman, yayllinraqa, 6 waranqata yachaysunturta qurin (tukuy watapi, iskaykunam yaykuchina), hinaqtin akllayninta llaqa 10% kapun. Ña yaqa kaykunam watapi (2008, pawqar waray killa), huk t'aqwinaqa nin, aswan mañasqa carrerakuna kaykunaka kapun: hampi yachay 5.923 mañaqkunawan 43 yaykuchinapaq, hayñi 1.690 mañaqkunawan 93 yaykuchinapaq, yupay yachay 1.894 mañaqkunawan 120 yaykuchinapaq,kamachiy yachay 1.676 mañaqkunawan 120 yaykuchinapaq,sistemakunap killikachan 1.665 mañaqkunawan 160 yaykuchinapaq makipura killikachanpas 1.578 mañaqkunawan 25 yaykuchinapaq.
Qhipagradupaq, maaestria, especializacion, doctoradopaq; qhipagrapupa yachaywasin qillqayman yaykuchina ruwan, Mana achka vacantekunam kachkanrayku, huk ch'iklluriy ruwayta kanan, kay ch'iklluriyta especial juradoman chaninchasqa kan, kaykuna juradokuna yachachiq kan, hamawt'akunam kan, kaypita kikin qhalisqa kan. 2010 watapipaq llaqa 200 vacantekunap qurirqanku.
Yachay Suntur Llaqtan
San Markus Hatun Yachay Suntur llaqtan, yachay suntur llaqtan hina riqsisqa, huk kaq campus nispa kay San Markus yachay suntur kan, kayta kachkan Venezuela ñanpi —34-36 tawak'a—, Yachay suntur ñanpi, Amezaga Oscar Benavides-tin ñankunap, Lima distritu, Lima suyu, kay yachay suntur llaqtan achka facultad-kuna kachkan, ima ruranachina kikin tiyan, kamachiwasi, rikturwasi tiyan. Kaypi kachkan 17 facultad-kuna (iskay chunkamanta), estadio nispaqa kachkan, yachay sunturpa gimnasyun nispa, San Markus wakan, chawpi biblioteca-ta tiyan, yachay sunturpa mikhunawasin, hinallataqasi, yachaqkuna wasin. San Markus wakapi sinchi t'aqwisqa kan.
Yaykunapaq 8 punkukuna kachkan, sinchi hatun area-wan, musuq pabellon-kuna ruwanaypaq atin; areanpiqa sinchi achka arqueologico resto-kuna patan tiyan, chaqay ñawpa wakikuna: lima, ichma, kay sunturpiqa arean achka llamk'ayta karqan, 1500 watakuna qhipan.
2007 watamanta ñankunap hatunllachispa ruwachirqaran qaylla kay yachay sunturpi, hawan. Kay rurachikunam umalliq Luis Castañeda, Lima municipalidadni kamachisqa karqan, hinataqsi, paykunap manan tapurqanku yachaqkuna sichus munarqan manachus, ahina, sinchi rimasqa yachay suntur yachaqnin kutirpakun, kayrayku: rurachiqa 29,000 tawak'a metrokuna qichuyta munarqan, kayhina, rurachiqa q'umir areakuna kikin qichuyta munarqan, muyurina rurachinaypaq, kayta mana qhasi yachayta saqirparirqanchu.
2008 watapi, UNI runakunam kaymanta rimarirqanku, mana allinta kachkan nispa, sinchi hatuchasqa kachkan, mana munayniyuq, hinataqsi kunanmanta pacha kay rurachinakuna sayarirqapun. 2011 watapi, mana munaniyuq kay rurachina kaspaqa, wañuysunchik nirpakun. 2017 watapi, kay proyecto-qa sipiyqachirpakun
Chawpi ñawiriywasi
thumb|right| Chawpi ñawiriywasi.
1768 watamanta huk chawpi ñawiriywasi paqariyta munakurqan, achqa yachaqkunanpaq, sapa facultad kikin huñunakuna kaspaqa, huk aswan hatun ñawiriywasi ruwachiyta kananta. 1871 watapi, qhipa Chiliwan maqanakuy, tukuy ñawiriywasi ch'usaq karqan, hinaqsi XX siglopi, huk allin ñawiriywasi kamachiq, Pedro Zulen, Jorge Basadre-wan musuqllachiy ruwarirqanku, kamachirqanku kay chawpi ñawiriywasi, paykunaqa yuparqan tukuy qillqapanq'akunaqa, yupana churarqanku. Kunanpacha Pedro Zulen Chawpi Ñawiriywasi sinchi achka huñusqa informatización, musuqllachiy proyectokuna. Chawpi ñawiriywasi 19.800m² -pi purin, kaywan, Piruw mamallaqtapi sinchi hatun ñawiriywasi kapun, Awya Yalapi huk sinchi hatun hina kan. Tawa huñusqata wasikuna ruwan, tinkisqa kanku, pichk'a sarunakuna kapun, Mamallaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin hawk'aypatan kachkan
Kay ñawiriywasi 2500 runakunam haykuyta atin. Huk multifuncional qhawachina kapun, 400 tiyanakuna, achka allyiwakamachasqa sistemakunawan akpun, videu-pi rikuchiypaq, camara, llika tink'ina, proyector-kuna, wayrasimikuna, waqkuna. Kay ñawiriywasi tukuy rurachinta paysapa ruwayta atin, hinallataqsi, huk virtual ñawiriywasi kapun.
Sistema de bibliotecas (SISBIB)-wan tant'asqa kachkan.
Yachay Suntur Unquna Wasi
thumb|right| Yachay Suntur Unquna Wasi.
Kunanpacha Mamallaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin Unquna Wasin yachay suntur ukhun kachkan, yachaqkunam qhali kayninmanta, unquyninkunamanta, unquymanta allinchaymanta, hampikunamantapaspaq kan kay unquna wasi 1998 watapi hatun puquy killapi qallarichirqaku, ñawpa pachakuna, taqasqa consultoriokuna kamachirqaku. Kay unquna wasi, yachaqkunam, yachachiqkunam, kamachiqkunam, llaqtakunam unqunan hampichiypaq kan, qhalinchankupaq, achka imankunata ruwanku, operacion-kuna hina, achka emergencikunapipas, traumatismo hina, ruphaq runa allinchaypaq hina, nanakuna, waqkuna.
Achka serviciokuna kaman, radiologia hina, hampi kuq hina, uqhuy allinchay hina, diabetes qhawachiy hina, sida qhawachiy hina, nuna yachay hampiq kapun, khir hampiqtapas, tullu hampiq, ukhukurku hampiq, khurku kuchukuna, ginecología, waqkuna.
Achka campaña-kuna ruwanku, waq sunturkunawan, vacunacion nispapaq, yawar qunaypaq, achkatapis.
San Markus Sinku Hayt'ana Pampa
thumb|right| Hayt'ana Pampa, [[Metallica takichkan. ]]
Kunan, kaypiqa San Markus Club-ta p'ukllan (Kastilla: Club Deportivo Universidad San Marcos), kay club-ta iskay kaq Piruwpa ligan p'ukllan.
Hinaqtin, kay pampata yachaqkuna, yachachiqkuna, kamachiqkunapaq kapun, paykunaqa ima imanruwana ruwanku. Kunanpacha hinallataq, kaypiqa concierto-kuanata ruwanku, sinchi achka takiqkuna kaypi hamunqaku, wakin paykunaka: Metallica, Korn, Gustavo Cerati, Marc Anthony, Bon Jovi, Green Day, The Smashing Pumpkins, Fania All-Stars, Iron Maiden, Shakira, Slayer, Van Halen, Bad Religion, Juanes, Aerosmith, Pearl Jam, Noel Gallagher, Lady Gaga, waqkuna kan.
Yachaqkuna wasin
thumb|right| Yachaqkuna wasin.
Mamallaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin iskay yachaqkuna wasikunawan kapun, iskay akllasqa campus-ninkunapaq:
Kawsay saphi, qhapaq kayninpas
La Universidad Nacional Mayor de San Marcos cuenta —o se relaciona históricamente— también con varios monumentos considerados por el Ministerio de Cultura del Perú como Patrimonio Cultural de la Nación, al ser obras arquitectónicas o lugares de valor artístico, histórico, cultural y social:
2019 Qun Awya Yala P'ukllanaykunan Sede
2019 Qun Awya Yala P'ukllanaykunanpaq, "Lima 2019 Ruwaq Comite"-qa achka wasichakuna akllanqaku, paykunaqa qaylla Lima llaqtamanta kanayta karqan, Callao hinaq, Chaykunawanpi Mamallaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin karqan, chayman ruwanaypaq, kaykuna ruwayta atiyraq kanan:
Aylluskapuraq Uynikuna
San Markus Kuraq Yachay Suntur aswan 500 conveniokunawan kan, hawa mamallaqtakunam yanapakunaypaq achka hawa yachaysunturkunawan waq sunturkunawan. Kay conveniokuna t'aqwina kanan atin, wiñachina, hamawt'akunap aswan yachanaypaq, yachaqkunap phawanaypaq atinpas, qhipadradupitaq, hinallataq ñawpagradupi waqkunapas. Phanakuna, tantanakuykunam kamachiy wasi kaykunata qhwayta kanan, becakunap, conveniukunapas taq'ayta hina kanan, kay kamachita rikturwasipi kachkan, yachay sunturpa chawpin
Kaykunawan wakin conveniokuna kapun (2017 wata, Intiraymi killakama):
Aswan kay convenio-kuna, San Markus Yachay Suntur paynin convenionta kapu, alianza estrategica kanayrayku, kaypita wakin yachaqkuna phawanaypaq kapun, qhipagradupi, ñawpagradupi, kimsa chanisqa Piruw yachay sunturnin —UNMSM, UNI UNALM-pas—. Kay programankuna wakin hawa mamallaqtakuna yachay sunturkunawan tikranaypaq kanan, huknin: Alimanya, Ransiya, Italiyapas, waqkuna.
Yachay suntur hatun runakuna
Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin hatun runakuna: :               right|thumb|260px| Autoridades y catedráticos sanmarquinos en [[Medicina y Ciencias de la Salud, inicios del siglo XX. ]]
Pedro Zulen
thumb|right|260px| Pedro Zulen (1889-1925) Pedro Salvino Zulen Aymar, Su (chun simi: [蘇]) sutiyuq runaqa (* paqarisqa Limaq llaqtapi - †  wañusqa Limaq llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq yachay wayllukuqmi.
Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin
Sumay amawtakuna
thumb|right| Alumnos sanmarquinos de [[Jurisprudencia y Leyes en 1896. ]] Paykunaqa kapun:
Sully Prudhomme
René François Armand Prudhomme sutiyuq runaqa, icha Sully Prudhomme (* paqarisqa París llaqtapi - †  wañusqa Châtenay-Malabry llaqtapi) huk 🇫🇷 mama llaqtayuq qillqaqpas qarqan.
Pedro Zulen
Taytan: Pedro Francisco Zulen (Guì Tíng Sū, 贵 廷 蘇); Maman: Petronila Aymar. Warmi: Dora Mayer.
Jasraj
thumb|right|250px | Jasraj, 2015 right|200px| Jasraj Pandi Jasraj (hindi: पण्डित जसराज) sutiyuq runaqa, icha Jasraj ( paqarisqa Hisar llaqtapi -  wañusqa New Jersey llaqtapi), huk 🇮🇳 mama llaqtayuq takiqmi qarqan.
Taytan: Pandit Motiramji. Warmi: Madhura Jasraj.
Sully Prudhomme
Premio Nobel|20px Nobel Suñay Simi Kapchiypi 1901 watapis simi kapchiy Nobel suñaytas chaskirqan.
Pedro Zulen
Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin.
Hawa t'inkikuna
.
Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin
Sumay amawtakuna
Siglo XIX:
Qutaparakuq listritu
Qutaparakuq listritu (kastilla simipi: Distrito de Cotaparaco) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk listritum Anqash suyupi, Rikuway pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Qutaparaqu llaqtam.
Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin
Sumay amawtakuna
Siglo XX: Siglo XXI:
Qutaparakuq listritu
Simikuna
Listritupiqa aswanta kastilla simita rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Pachan simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
The Washington Post
right|250px| thumb|right|250px|The Washington Post mit'awa thumb|right|250px|The Washington Post, USa The Washington Post, huk 🇺🇸 mama llaqtayuq mit'awa.
Tunqa
Tunqa, Tunua icha Tonga nisqaqa Usiyanyapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Nuku'alofa llaqtam.
The Washington Post
Wiñay kawsay
Washington D.C. llaqtapi kamasqa. Stilson Hutchins.
Hatun t'uqyay
thumb|240px|Hatun t'uqyay kaymakamaqa qallarisqanpi pachantin huk iñupi qutuchasqas karqan. Chaymantapacha mast'ariykunsi, [[ñuñu waranikunata lliw huk wisnutapas apaykuspa.]] Hatun t'uqyay (inlish simipi: Big Bang) nisqaqa pachap qallarisqanta sut'ichaq kaymam (qatinallam). Kamaqnin yachaqkunap nisqankamaqa, ch'askancha pacha mast'ariykunsi, chayraykus qallarisqanpi tukuy wisnuntinsi michantinpas huk iñupis qutuchasqa karqan. Hatun t'uqyaywansi pachanchik qallarirqan.
Yarinaqucha listritu
Yarinaqucha listritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Yarinacocha) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Coronel Portillo pruwinsyapi, Ukayali suyupi. Uma llaqtanqa Puerto Callao llaqtam.
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Hawa t'inkikuna
thumb|center|600px|Yarinaqucha pata
Illanchaykuy
thumb|150px|left|Illanchaykuypaq sanancha.thumb|right|200 px|Illanchaykuypaq musuq sanancha, [[2007 ISO nisqakama kamasqa. ISO #21482 hukyachisqa.]] Illanchaykuy (kastilla simipi: radioactividad) nisqaqa ismuykuq, radyunuklidu nisqa iñuku rikch'aqkunap illanchayninmi.
Kay hinam illanchaykuykunam:
Illanchaykuyqa runapaq, huk kawsaqkunapaqpas ancha millaqmi. Sinchi illanchaykuy runata wañuchinmi.
Kay hinam ismuykunku:
José Ballivián
thumb|right|160px|José Ballivián José Ballivián Segurola sutiyuq runaqa ( paqarisqa Chuqiyapu llaqtapi - wañusqa Rio de Janeiro llaqtapi), huk 🇧🇴 mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku karqan.
Isqun ñiqi wuliwiyanu umalliqmi karqan (1841-1847).
Taytan: Jorge Ballivián; Maman. Isidora Segurola. Warmi: Mercedes Coll. Churi: Adolfo Ballivián.
José Ballivián pruwinsyaqa José Balliviánmantam sutichasqa.
Pay, ñuqa, sumaq ñuqa ima
Pay, ñuqa, sumaq ñuqa nisqakunaqa psicoanalítica nisqa ñasa nisqapi kimsa hamut'akunap huñunmi, psíquico nisqa aparatopi sapaq, tinkukuq agentekunata willaq (Sigmund Freudpa psique nisqap estructural modelo nisqapi sut'inchasqa). Kimsa agentes nisqakunaqa constructos ñasakunam, chaypim willakun runapa yuyay kawsayninpa ruwayninkunata, tinkuyninkunatapas. Psiquispa ñuqalla pacha psicología nisqa modelonpiqa, pay icha chay nisqa mana kuskachasqa instintivo munaykunapa huñusqanmi; chay sumaq-ñuqalla nisqataqmi ruwan critico y moralizador nisqa ruwayta; hinaspapas ñuqaqa organizasqa, cheqaq kaq agente, chaymi paypa instintivo munayninkunawan sumaq ñuqa criticowan chawpichakun; Freud sut'incharqan:
Pukyukuna
<references group="" responsive="1">
Karkin Kalita distritu
Karkin Kalita distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Caleta de Carquin) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Lima suyupi , Wawra pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Karikin / Karkin Kalita (Carquín / Caleta de Carquin) llaqtam.
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Kayma
Kayma, Qatinalla icha Mudilu (modelo) nisqaqa imatapas sut'ichanapaq yanapana kayninmi, rikusqap, chiqap kaypa rikch'anmi, yachaykunapi, yachachiypi llamk'achisqa.
K'uskiykuypi icha yachay wayllukuypi allinta takyasqa kaymataqa ñasa (theoría) ninchikmi.
Teoria
Michael Ballack
Michael Ballack sutiyuq runaqa (* paqarisqa Görlitz llaqtapi - ) sutiyuq runaqa huk 🇩🇪 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
H. P. Lovecraft
thumb|right|260px|H. P. Lovecraft, 1934 right|250px|Lovecraft sign Howard Phillips Lovecraft sutiyuq runaqa icha H. P. Lovecraft (* paqarisqa Providence  llaqtapi -  wañusqa Providence llaqtapi), huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq willay kamayuq wan qillqaqmi qarqan.
Taytan: Winfield Scott Lovecraft; Maman: Sarah Susan Phillips. Warmi: Sonia Greene (1924-1926).
Yachaywasi: Hope High School.
Qillqasqankuna
' La sombra sobre Innsmouth
Lurin mayu
Lurin mayu nisqaqa (kastilla simipi: Río Lurín) Piruw mama llaqtapi mayum, Lima suyupi, Lima pruwinsyapi, Waruchiri pruwinsyapi. Pasiphiku mama quchaman purin.
Illari-llut'ariy
rikchacha|300x300px| Kay plasma globo nisqapi k'anchariq filamentos nisqamantaqa Illari-llut'ariynisqa interacciones nisqakunam Pachaykamaypiqa illari-llut'ariy, sirma llut'ariy icha pinchikilla nisqaqa illari kargayuq partikulakunap llut'ariy pampakunawan ruwasqa tinkiyninmi. Illari-llut'ariy kallpaqa tawa fundamental kallpakunamanta hukninmi. Iñukukunap, iñukukunap hukllanakuyninpi kamachiq kallpam. Illari-llut'ariynisqaqa illarisayaqwan llut'ariywan kuskachasqa hinam yuyasqa kanman, iskay sapaq ichataq ancha t'inkisqa fenómenokuna. Ima iskay kargayuq partikulakunap chawpinpi illari-llut'ariy kallpakunaqa, chimpapuray kargayuq partikulakunap aysaynintam ruran, kikin kargayuq partikulakunap qarquynintam ruran, magnetismo nisqaqa kargayuq partikulakunapuralla relativo kuyuypi rurasqa tinkiyninmi. Kay iskay llamk'aykuna hukllanakuspam karga partikulakunap qayllanpi illari iñukukunata ruran, chaytaq huk kargayuq partikulakunatam Lorentz kallpawan utqayman puriyta atin. Hatun kallpapiqa pisi kallpa kallpawan illari kallpawan hukllachasqa kanku huklla illariy llawch'i kallpa hina.
Juan Bosch
Juan Emilio Bosch Gaviño sutiyuq runaqa (* paqarisqa Concepción de La Vega llaqtapi -  wañusqa Santo Domingo llaqtapi ), huk  🇩🇴 mama llaqtap yachachiq, qillqaq wan pulitiku karqan.
Tayta: José Bosch Subirats; Mama: Ángela Gaviño Costales Warmikunaː Isabel García Aguiar (1934-1943) / Carmen Quidiello Castillo (1949-2001) Churinkunaː León, Carolina, Patricio wan Bárbara.
Wata distritu (Punu)
Wata distritu (kastilla simipi: Distrito de Huata) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum Punu pruwinsyapi, Punu suyupi. Uma llaqtanqa Wata llaqtam.
Juan Bosch
Yachaywasi:
Alma mater: Santo Domingomanta Awtunuma Yachay Sunturnin
221
221 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Wata distritu (Punu)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Manuel Isidoro Belzu
thumb|Manuel Isidoro Belzu (1808-1865) Manuel Isidoro Belzú Humerez sutiyuq runaqa ( paqarisqa Chuqiyapu llaqtapi - wañusqa Chuqiyapu llaqtapi) huk 🇧🇴 mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku karqan.
Wata distritu (Punu)
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Manuel Isidoro Belzu
Manuel Isidoro Belzu kantunqa Manuel Isidoro Belzumantam sutichasqa.
Taytan:	Gaspar Belzu; Maman: Manuela Humérez. Warmi: Juana Manuela Gorriti. Ususikuna: Mercedes Belzú Gorriti wan Edelmira Belzú Gorriti.
The Times
right|250px| thumb|right|250px|The Times mit'awa thumb|right|250px|The Times, HBr The Times, huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq mit'awa.
Kantō suyu
right|thumb|300px|Kantō suyu, Nihun.
Kantō suyu (kastilla simipi: Región de Kantō nihun simipi: 関東地方, Hepburn simipi: Kantō-chihō), nisqaqa huk suyum Nihun mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Tokyo llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa
Runakuna
7 563 428 runakuna
Llaqta kamachiykuna
7 llaqta kamachiykuna (ken) :
Alci Acosta
Taytan: Acosta. Mama: Cervantes. Churinkunaː Checo Acosta.
Álbumkuna
<LI>2011 Para Los Bohemios</LI> <LI>2008 2 Grandes De Siempre (con Julio Jaramillo)</LI> <LI>2006 Bendigo El Licor</LI> <LI>2006 30 Mejores: Alci Acosta</LI> <LI>2006 Mano a Mano De Ídolos (con Rodolfo Aicardi)</LI> <LI>1996 Mano a Mano Musical (con Óscar Agudelo)</LI> <LI>1995 Trago Amargo</LI> <LI>1995 Los Románticos De Siempre</LI> <LI>1994 Su Voz Y Su Piano</LI> <LI>1991 Su Piano Y Su Voz</LI> <LI>1991 Reminicensia Y Otros</LI> <LI>1978 Junto Al Jaguey</LI> <LI>1965 Son Recuerdos Sello Tropical
Kompilasyunkuna
<LI>2007 Sólo Hits</LI> <LI>2006 Los 30 Mejores Codiscos</LI> <LI>2005 16 Éxitos de Oro</LI> <LI>1999 Los 20 Mejores Codiscos</LI> <LI>1999 Mis Mejores Canciones Discos Fuentes</LI> <LI>1996 Éxitos de Alci Acosta</LI> <LI>1995 Románticos de Siempre Musical Productions</LI> <LI>1995 Éxitos de Siempre </LI> <LI>1992 Mis Mejores Canciones Sonotone Latino</LI> <LI>1991 20 Grandes Éxitos <LI>1971 El Dou de oro
Ñasa
Ñasa, Unanchalliku, Umanchalliku icha Thiyuriya (grigu simimanta: θεωρία [theoría]) nisqaqa chiqap kaymanta yuyaymi, yuyachakuymi, chiqapmanta, rikusqamanta, yachasqamanta yuyay rikch'am, kaymam.
Ch'iñi chhika
rikchacha|250x250px| Ribosoma nisqaqa huk kawsaq makinam, ch'iñi chhika nisqapi proteína dinámica nisqawan llamk'aq rikchacha|300x300px| Imaymana objetos biológicos y tecnológicos nisqakunaq escalankunata tupachiy. Ch'iñi chhika (icha ch'iñiqhawana chhika) nisqaqa aswanta ch'iñi-allwiyakama nisqaman aplicable suni chhikayuq estructurakunamantam riman, aswantaqa 1–100 nanómetros (nm) nispam citasqa. Ch'iñimetro nisqaqa huk mitrumanta waranqa waranqa hunu kaqmi. Chay ch'iñiqhawana nisqa escalaqa (yaqa rimaspaqa) aswan pisi solidukunapaqmi mesoscópica nisqa escalaman.
San Ramun munisipyu
San Ramun munisipyu nisqaqa (kastilla simipi: Municipio de San Ramón) kimsa ñiqin munisipyu Ñuflo de Chávez pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa San Ramun (San Ramón) llaqtam.
Kantunkuna
Huk kantunmi kan: Santa Rosa de la Mina kantun.
Runakuna
Munisipyupiqa kay runa llaqtakunam tiyanku:
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
San Ramón munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Filomeno Ormeño
thumb|right|250px| Filomeno Ormeño (1930-1975) Filomeno Ormeño Belmonte sutiyuq runaqa (* paqarisqa Limaq llaqtapi -   wañusqa Limaq llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq takichaq wan yatana qallwa waqachiq qarqan.
Taytan: Filomeno Ormeño Bustamante; Maman: María Isabel Belmonte Valdivia.
Qashash distritu
Qaqay distritu nisqaqa (kastilla simipi: distrito de Cajay) Piruw mama llaqtap distritum, Wari pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Qaqay llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa achka runam qhichwa simita rimanku (94,1).
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pukyu:
Inchik
Inchik (Qusqupi Inchis) icha Chuqupi  (Arachis hypogaea) nisqaqa huk chaqallu chakra yuram. Allpap ukhunpi puquq rurunpa, wirasapa, prutinasapa murunkunatam mikhunchik.
Butros Butros-Ghali
thumb|right|200px|Butros Butros-Ghali, Huñusqa Nasyunkunap Sapsi Qillqakamayuqnin Butros Butros-Ghali sutiyuq runaqa (* paqarisqa Qahira llaqtapi - ) wañusqa Giza llaqtapi), 🇪🇬) mama llaqtayuq taripay amachaqmi wan diplumatiqu qarqan.
1992 watamanta 1996 watakama Huñusqa Aylluskakunap huk Qayllachiqninmi karqan ( pushallaqnin).
222
222 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Edison Flores
Edison Michael Flores Peralta sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lima llaqtapi  -   )  huk 🇵🇪 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
Taytan: Carlos Flores Pérez; Maman: Alicia Peralta. Warmi: Ana Siucho.
Gonzalo Escudero
{{Qillqaq }} Gonzalo Escudero Moscoso sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Kitu llaqtapi -   wañusqa Brussel llaqtapi) huk 🇪🇨 mama llaqtayuq qillqaqmi qarqan.
Taytan: Manuel Eduardo Escudero Viteri; Mama: Ilina Moscoso Dalgo. Warmi: Gladys Dillon Calisto.
José María Achá Valiente
José María Achá Valiente sutiyuqqa (1810 paqarisqa Quchapampa llaqtapi, Buliwyapi, 1868 wañusqa Quchapampa llaqtapi), Buliwya suyup chunka tawayuq ñiqin umalliqninmi karqan (4 ñiqin aymuray killapi 1861 watamanta 28 ñiqin qhapaq raymi killapi 1864 watakama).
K'isura
K'isura icha gramu nisqaqa (grigu simimanta: γράμμα [grámma] = ñawpa pacha Grisyapi llasay tupuy, 1,25 g ñiq, chaymanta kastilla simipi: gramo) wisnu tupum SI tupuypi.
Paqta kay
1 gramuqa kay hinallataqmi:
K'isura mirasqakuna t'aqasqakunapas
Mirasqakuna
T'aqasqakuna
Hokkaidō suyu
right|thumb|300px|Hokkaidō suyu, Nihun.
Hokkaidō suyu (kastilla simipi: Región de Hokkaidō nihun simipi: 北海道, Hepburn simipi: Hokkaidō-chihō), nisqaqa huk suyum Nihun mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Sapporo llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa
Pinchikillachana
Pinchikillachana nisqaqa huk qallariy michata pinchikillaman t'ikranapaq phawrikam.
Chiqap
Chiqap nisqaqa chaymi, imachus kan, karqan, kanqa, imamanchus arí nispa niyta atinchik.
Yachay wayllukuypi, yupay yachaypipas ancha chaniyuqmi imakay. Yupay yachapi hayunqa panta nisqam. Munaylla mana chiqaptataq rimaqqa llulla nisqam.
Marshall Wat'akuna
Marshall Wat'akuna nisqaqa Pasiphiku mama quchapi, Usiyanyapi huk wat'akunam, mama llaqtapas.
Hokkaidō suyu
Llaqta kamachiykuna
1 llaqta kamachiykuna (ken) :
Pinchikillachana
Yaku pinchikillachanapiqa urmaq yakup kallpanmi turbinata kuyuchin, ahinataq pinchikilla ruraqta kuyuchispa.
Inti pinchikillachana, wayra pinchikillachana nisqakunaqa musuqchakuq michakunatam llamk'achinku, manam allpamanta tiyakunatachu hurquyta atin.
Llankanati mama llaqta parki
Llankanati mama llaqta parki (kastilla simipi: Parque Nacional Llanganates) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk mama llaqta parkim, Napu markapi, Tina kitipi, Pastasa markapi, Mera kitipi, Kutupaksi markapi, Salcedo kitipi, Tunkurawa markapipas, Baños kitipi, Patate kitipi, Pillaru kitipi.
223
223 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Misk'i unquy
Misk'i unquy (Diabetes mellitus) nisqaqa mana qatiqlla unquymi, yawarpi ispaypipas aswan misk'iyuq. Paqarinqa mana insulin kaptin icha kurku mana insulinman kutichiptin.
Portoviejo kiti
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
T'una chhika
T'una chhika, T'unaqhawana chhika icha Mikru chhika (Ñawpaq Iliniki simimanta μικρός "Huch'uy") nisqaqa ñawiwan mana sasachakuspalla qawanapaq kaqkunamanta aswan uchuylla imakunapa hinaspa imapas pasasqanpa escalanmi, chaymi allinta qawanapaq linti utaq t'unaqhawana nisqawan yanapachikuna. Pachaykamaypiqa, t'una chhika nisqa escalataqa wakin kutim makruqhawana escalawan kuantiku escalawan chawpi kaq escala hinam qhawanku. Unidades microscópicas nisqawan tupuykunawanmi ancha uchuy imakunatapas rakinapaq, willanapaq ima. Huk común microscópico largo escala unidad nisqaqa micrómetro ( micron nisqapas) (simbo: μm), huk millonninmi huk mitru.
Pukyukuna
<references group="" responsive="1">
Tatki
Ama ninkichu mitru, hawa sutim.
Qhaway
Suni tupuna
Llut'ariy
thumb|250px|Llut'ariy suyup siq'inkuna, khillay allpawan rikuchisqa. Llut'ariy icha Maqnitismu nisqaqa pachaykamaypi huk hap'inakuq kallpam. Maqnitu nisqaqa ima llut'ariq kaqpas, chinchay llut'ariy qhipa, uralan llut'ariy qhipa nisqakunayuqmi, llut'ariy suyuyuq. Pinchikillam llut'ariyta paqarichin. Kay hinam huk q'illaykunam - khillay, kubaltu, nikil - phirrumaqnitismu nisqawan mana tukuriq maqnitukunatam ruran.
Juan Montalvo
Juan María Montalvo Fiallos sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Ampatu llaqtapi -   wañusqa Paris llaqtapi) huk 🇪🇨 mama llaqtayuq qillqaqmi qarqan.
Taytan: Marcos Montalvo; Maman: Josefa Fiallos Villacrés. Warmi: María Adelaida Guzmán. Churinkuna: (2).
Chakas distritu
Chakas distritu icha Chaqas distritu (kastilla simipi: Distrito de Chacas) nisqaqa huk distritum Asunsyun pruwinsyapi, Anqash suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Chakas llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Chilipi amachasqa sallqa suyukuna
Kaypi p'anqapiqa Chilipi amachasqa sallqa suyukunata - mamallaqta parkikuna risirwakunapas - rikunki.
Chakas distritu
Simikuna
Pukyu:
Hakan Şükür
thumb|right|250px| Hakan Şükür Hakan Şükür  sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Sapanca llaqtapi - ) huk 🇹🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi wan pulitiku qarqan.
Taytan: ; Maman:. Warmikuna: Esra Elbirlik (1995) / Beyda Sertbaş (1999 watamanta). Churinkuna: (3)
Eleazar Soria
Eleazar José Manuel Alejandro Soria Ibarra sutiyuq runaqa (* paqarisqa Limaq llaqtapi - )  huk 🇵🇪 mama llaqtayuq taripay amachaq wan piluta hayt'aqmi.
Taytan: Alberto Soria; Maman: Victori Ibarra. Warmi:. Churinkuna:.
Yachaywasikuna: Escuela No. 430 Andrés Avelino Aramburú (La Victoria) / Gran Unidad Escolar Alfonso Ugarte.
Alma mater: Federico Villarreal Yachay Suntur.
224
224 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Sawrama distritu
Sawrama distritu (kastilla simipi:  Distrito de Saurama) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, Willkawaman pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Sawrama llaqtam (326 llaqtayuq, 2007 watapi).
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Llasaq yawar
Llasaq yawar nisqaqa huk unquymi, yawarpa ñitiynin aswan hatun kaptinqa mana allinyaspa.
Llasaq yawarqa sirk'a iskuyaypaq chiki ruraqmi.
Mariano Melgarejo
buliwyanu umalliqmi karqan.
225
225 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Oliver Kahn
Oliver Rolf Kahn sutiyuq runaqa (* paqarisqa Karlsruhe llaqtapi - ) sutiyuq runaqa huk 🇩🇪 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Rupa Rupa distritu
Runakuna
Bena Jema llaqtapiqa Shipiwu-Quniwu runakuna tiyanku.