cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qatana
Qata nisqaqa ima qatanapaq, imamantapas amachanapaq, ahinataq.
Qata
thumb|right|Iskay runa puñuna qatap ukhunpi, [[Henri de Toulouse-Lautrec.pa llimphisqan.]] thumb|[[Hopi runa, qatata awachkaq (1879 watapi).]] Qata nisqaqa runata qatanapaq, chirimanta amachanapaq p'acham, puñunapi, hukkunapi.
Mariposas
Mariposas (kastilla simipi: Mariposas) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Quchapampa suyupi, Tutura pruwinsyapi, Puerto Villarroel munisipyupi, huk llaqtam, Mariposas kantunpa uma llaqtanmi.
Llanqanukhu quchakuna
Llankanuku quchakuna (Llanqanuku kallki kallki --> desfiladero de Llanganuco, Ankash qallupi) (Lagunas de Llanganuco Kastilla simipi), Chinanqucha Urqunquchawan, nisqakunaqa iskay qucham  Waskaran mamallaqta sach'a sach'allaypi,  Piruw mama llaqtapi, Yuraq Walla wallapi, Ankash suyupi, Yunkay  wamanipi, Yunkay  listritupi. Yunkay llaqtaqa nisqamanta 25 km karum.
Patakamaya
Patakamaya (Aymara simi, kastilla qillqaypi Patacamaya) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Jaruma pruwinsyapi, Patakamaya munisipyup uma llaqtanmi.
Istiki mayu
thumb|right|220px| Istiki mayu, [[Istiki-Pampa llaqtapi]] Istiki mayu nisqaqa (kastilla simipi: Río Estique) Piruw mama llaqtapi huk mayum, Taqna suyupi, Tarata pruwinsyapi.
893
893 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
China sapatillan
China sapatillan, China amay sapatu, Amay takiña icha Ayaq sapatillas (Calceolaria engleriana) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Sama distritu
Sama distritu (kastilla simipi: Distrito de Sama) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Taqna suyupi, Taqna pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Las Yaras llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa wata 1823
Runakuna
2 387 runakuna (1 350 qhari, 1 037 warmi)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Qarawáya pruwinsya
Qarawáya pruwinsya nisqaqa (aymara simipi Kallawaya jisk'a suyu, kastilla simipi Provincia de Carabaya) Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Makusani llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa 1821 watapi.
Pulitika rakiy
Chunka distritunmi kan:
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu:
Yachay tarpuy
Tusuykuna:
Uliwukuna listritu
Los Olivos distritu; (kastilla simipi: distrito de Los Olivos) nisqaqa huk distritum Lima pruwinsyapi, Piruw mama llaqtapi.
Wiñay kawsay
Puncha'w, Alan García Umalliq.
Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa Las Palmeras llaqtam.
Runakuna
175 793 runakuna.
Carlos Andrés Pérez
Carlos Andrés Pérez Rodríguez sutiyuq runaqa (* paqarisqa Rubio llaqtapi - †  wañusqa Miami llaqtapi) huk 🇻🇪 mama llaqtap pulitikumi, kawpaqpas karqan.
Tayta: Antonio Pérez Lemus; Mama: Julia Rodríguez. Warmikuna: Blanca Rodríguez (1948-2010) Churinkuna: sonia, Thais, Martha, Carlos Manuel, María de Los Ángeles, Carolina, María Francia wan Cecilia Victoria
Yachay wasi:.
K'alchaki
K'alchaki icha Khara huma (genus Hordeum) nisqaqa huk rikch'ana qachum, riwi yurakunam, 32 rikch'aqniyuq. Siwarap murunkunatam mikhunchik. Uywakunatam siwarawan mikhuchinchik.
Bactrocera furvescens
Bactrocera furvescens nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Urqupiñamanta Llump'aq Mariya
thumb|right|200px|San Ildefonso inlisyaq ñawpaq altarninpi Wirjin Maria Urqupiñaq lantinnin, Killaqullu llaqtapi. Urqupiñamanta Llump'aq Mariya icha Wirjin Maria Urqupiña (Virgen de Urkupiña) nisqaqa Buliwya suyupi huk hatun raymim, 15 ñiqin chakra yapuy killapi Killaqullu llaqtapi phistasqam, Quchapampa suyupi, Killaqullu pruwinsyapi.
Bactrocera furvescens
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Drew, 1989.
320 watakuna kñ
320 Kristup ñawpan watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 329 kñ watapi qallarispa 320 kñ watapi puchukarqan.
33 ñiqin Kristup ñawpan chunkawata nisqataq 330 kñ watapi qallarispa 321 kñ watapi puchukarqan.
Qhariphuyu munisipyu
Qhariphuyu munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Caripuyo) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Alonso de Ibáñez pruwinsyapi, P'utuqsi suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Qhariphuyu llaqtam.
Pulitika rakiy
Pusaq kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam, Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Alonso de Ibáñez pruwinsyapiqa qhichwa, aymara, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Runtus
thumb|right|290px|Runtus Runtus (kastilla simipi: Rondos) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Wanuku suyupi, Lawriqucha pruwinsyapi. Runtus distritup uma llaqtanmi.
Chuqipampa distritu (Amarumayu)
Chuqipampa distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Chuquibamba) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chachapuyas pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Chuqipampa llaqtam.
Chuntapampa distritu
Chuntapampa distritu (kastilla simipi: Distrito de Chontabamba) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Uqshapampa pruwinsyapi, Pasqu suyupi. Uma llaqtanqa Chuntapampa llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Victoria qucha (Beni)
Victoria qucha (kastilla simipi: Laguna Victoria) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Beni suyupi, Iténez pruwinsyapi, Baure munisipyupi, Yanamayu ñiqpi.
Galyu
Galyu, Ga (musuq latin simipi: Gallium) nisqaqa huk q'illaymi.
Giacomo Puccini
thumb|200px|Giacomo Puccini. Giacomo Antonio Domenico Michele Secondo Maria Puccini sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lucca llaqtapi (Italya) - †  wañusqa Brussel llaqtapi (Bilhika)) italyanu takichaqmi karqan.
Qucha 69
Qucha 69 (kastilla simipi: Laguna 69) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Anqash suyupi, Yunkay pruwinsyapi.
894
894 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Kashapampa distritu (Kashamarka)
Yachachiy
--
Manila
Manila llaqtaqa Philipinakuna mama llaqtap uma llaqtanmi.
Tukhu-Halla kantun
Tukhu-Halla kantun (kastilla simipi: Cantón Tokho-Halla) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Kapinuta pruwinsyapi, Kapinuta munisipyupi. Uma llaqtanqa Tukhu-Halla llaqtam.
Arnulfo Arias
thumb|right|250px| Arnulfo Arias (1901-1988) Arnulfo Arias Madrid sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa  Penonomé llaqtapi - †  wañusqa Miami llaqtapi), huk 🇵🇦 mama llaqtayuq hampikamayuq, qillqaq wan pulitiku qarqan.
Qillqay
thumb|Qillqachkaq p'asñacha ñañanwan ([[Albert Ankerpa llimphisqan 1865 watapi).]] Qillqay  (kichwapi Killkana)  nisqaqa sanampakunata icha huk sananchakunata p'anqaman icha ima p'allta kaqmanpas siq'inchaspa qillqata ruraymi, kikun icha huk runakuna chay qillqapi willakunata qhipaqta ñawirinanpaq.
Arnulfo Arias
Ñawpaq kuti Panamapa Umalliqnin (1940-1941, 1949-1951 wan 1968).
Qillqay
Qillqayta ñawiriytapas yachay wasipim yachaqanchik.
Arnulfo Arias
Taytan: Antonio Arias, Maman: Carmen Madrid. Wayqi: Harmodio Arias Madrid. Warmikuna: Ana Matilde Linares (1927-1955) / Mireya Moscoso (1964-1988). Churi: Gerardo Edilberto Arias (1929-2002).
Qillqana
rikchacha|Qillqana Qillqana nisqaqa qillqanapaq llamk'anam.
Arnulfo Arias
Alma mater: Harvard Yachay Sunturnin.
Qillqana
Kaymi huk qillqanakuna:
895
895 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Kusillakuy
Kusillakuy niyan shumaq huk runa kaptin; mana unqguyyuq; mana huchayq, mana chiki. ( Felicity, felicidad)
330 watakuna kñ
330 Kristup ñawpan watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 339 kñ watapi qallarispa 330 kñ watapi puchukarqan.
34 ñiqin Kristup ñawpan chunkawata nisqataq 340 kñ watapi qallarispa 331 kñ watapi puchukarqan.
Colimes kiti
Colimes kiti (kastilla simipi: Cantón Colimes) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Wayas markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Colimes llaqtam.
Sawna
thumb|right|200px|Sawna.thumb|right|200px|Iskay puñuq runap umanpa uranpi sawnakuna, [[kawitupi, Henri de Toulouse-Lautrec-pa llimphisqan.]] Sawna nisqaqa puñunapaq p'acham, runap umanpa uranman churanapaq.
Hamp'atu
Hamp'atu (familia Bufonidae: Bufo vulgaris, Bufo spinulosus hukkunapas) nisqakunaqa huk allpa yaku kawsaq uywakunam.
Joaquín Balaguer
Joaquín Antonio Balaguer Ricardo sutiyuq runaqa (* 1 ñiqin tarpuy killapi 1906 watapi paqarisqa Navarrete llaqtapi - 14 ñiqin anta situwa killapi 2002 wañusqa Santo Domingo llaqtapi ). Duminikana mama llaqtap taripay amachaq, qillqaq wan pulitiku karqan.
1953 watamanta 1955 watakama ñawpaq kuti Duminikanapa Hawa ministrunin karqan.
Yaya: Joaquín Balaguer Lespier; Mama:  Carmen Celia Ricardo Heureaux.
Yachaywasi:
Alma mater: Santo Domingo Awtunuma Yachay Sunturnin wan Paris Yachay Sunturnin
Apaychikchi
thumb|right|200px|Apaychikchi. Apaychikchi (eczema) nisqaqa qarap mana qatiqllachu unquyninmi.
Piwra
Wiñay kawsay
Kamasqa 1532 watapi.
Siwya
Siwya (kastilla simipi: Sivia) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Ayakuchu suyupi, Wanta pruwinsyapi, Siwya distritup uma llaqtanmi.
K'ita puru-puru
K'ita puru-puru, k'ita puru puru icha hukuchupay (Calceolaria viminalis) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
340 watakuna kñ
340 Kristup ñawpan watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 349 kñ watapi qallarispa 340 kñ watapi puchukarqan.
My Chemical Romance
thumb|350px|right|My Chemical Romance. My Chemical Romance nisqaqa huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq alternative rock, post-hardcore & Pop punk.
340 watakuna kñ
35 ñiqin Kristup ñawpan chunkawata nisqataq 350 kñ watapi qallarispa 341 kñ watapi puchukarqan.
Napuruna
Napuruna icha Sunu nisqa runakunaqa huk kichwa rimaq runa llaqtam, Ikwadurpi, Napu markapi, Sukumpiyu markapi, Orellana markapi, Kulumbyapi, Piruw suyupipas, Luritu suyupi, Mayutata suyupipas, Napu mayup suyunpi. Piruwpa Luritu suyunpi 35 ayllu llaqtapi kawsaq 12.680 napuruna 2008 watapi. Kulumbyap Putumayu suyunpi 7.607 napuruna karqan, Ikwadurpipas 5.943 napuruna karqan 2008 watapi. Qaynaraq Ikwadurpi tiyaq napurunaqa "yumbo" sutichasqankum.
Napurunaqa misti qhatuq patrunkunap piyunninkunas karqan. 1978 watapi Kichwaruna Wangurina (ORKIWAN - Organización Kichwaruna Wangurina) nisqa tantanakuynintas kamarirqan, patrunkunamanta qispichikunanpaq. 1989 watakamas chay patrunkunatas qarqurqan.
Piruwpi Napurunakuna
Pukyu:
Ikwadurpi Napurunakuna
Pukyu:
897
897 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Bactrocera furvilineata
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Drew, 1989.
Kadmiyu
Kadmiyu, Cd (musuq latin simipi: Cadmium) nisqaqa huk q'illaymi.
896
896 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Machu Pikchu
Machu Pikchu icha Machupíkchu icha Patallaqta nisqaqa (QSHKS qillqaypi: Machu Piqchu icha Machu Pijchu), Piruwpi, Qusqu suyupi kaq mawk'a llaqtam, Inkakunap qhipaq pukaranmi karqan.
Hacha hacha sumaqkay rankachikuqyuq, Machupíkchu pukara tiyaykan hatikasa Qosqo chawpi Antikunapi. Kaykan 2.430 t. q. s. h. . Qusqu (Qosqo) llaqtamantaqa 70 km. karum.
Manam hayk'appas Ispañamanta awqakuna chay llaqtata tarirqaptinku, chinkaykurqan. 1911 watapi USA-manta wiñay kawsay yachaqmi, Hiram Bingham, tarirqan; llapan Pacha runakuna musyananpaq. Kunanqa tukuy tiksi muyumanta Piruwman hamuykuq karu puriqkunap lliwmanta aswan watukusqanmi llaqta.
1986 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
2007 watapi 7 ñiqin anta situwa killapi p'unchawpi Bernard Weber sutiyuq runap paqarichisqan New Open World Corporation (NOWC) nisqa Suwisa ruruchina Machu Pikchutaqa Musuq Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla nisqap huk achachillanmi kanman rimarirqan.
Kaypipas qhaway
Tukuy runakunap qhapaq kaynin (Piruw):
Siris (tuna puriq quyllur)
Siris icha (1) Siris (latin simimanta: Ceres, kastilla simipi: Ceres, sanancha: ) nisqaqa intimanta huk karu kaq tuna puriq quyllurmi inti llikapi.
Chukcha k'utu
thumb|left|240px|Huk chukcha k'utup qirisan Chukcha k'utu nisqakunaqa (ordo Odonata) tawantin phawanapaq raprakunayuq, aycha mikhuq palamakunam. Qirisankunaqa yakupi kawsan, hinallataq aycha mikhuq.
Millq'uti
thumb|right|250px|Runap millq'utin. Millq'uti icha Tunquchu nisqaqa (latin simipi: Oesophagus, grigu simimanta Οισοφάγος) simimanta hiq'iman pusaq mikhunata pusaq yawrim, pila hinam.
Muruqucha
Muruqucha nisqaqa huk qucham Piruwpi, Anqash suyupi, Yunkay pruwinsyapi, Yanama distritupi.
350 watakuna kñ
350 Kristup ñawpan watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 359 kñ watapi qallarispa 350 kñ watapi puchukarqan.
36 ñiqin Kristup ñawpan chunkawata nisqataq 360 kñ watapi qallarispa 351 kñ watapi puchukarqan.
898
898 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
360 watakuna kñ
37 ñiqin Kristup ñawpan chunkawata nisqataq 370 kñ watapi qallarispa 361 kñ watapi puchukarqan.
Hatun tunqur
thumb|right|250px|Runap hatun tunqurnin, [[surq'anpas.]] Hatun tunqur nisqaqa (latin simipi: Trachea, grigu simimanta Τραχεία) simimanta surq'anman pusaq samayta pusaq yawrim, pila hinam.
Raúl Leoni
Raúl Leoni Otero sutiyuq runaqa (* paqarisqa Upata llaqtapi - †  wañusqa New York llaqtapi) huk 🇻🇪 mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitikumi qarqan.
Taytan: Clemente Leoni; Maman: Carmen Otero Fernández. Warmi: Carmen América Fernández
Yachay wasi:.
Marcel Proust
right|250px| Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust Marcel Proust sutiyuq runaqa (* paqarisqa Auteuil llaqtapi  - †  wañusqa París llaqtapi), Ransiya mama llaqtamanta qillqaqmi karqan.
Qillqasqankuna
« La mort des cathédrales », Le Figaro, 16 août 1904
Musuq Pacha qucha
Musuq Pacha qucha (kastilla simipi: Laguna Nuevo Mundo) nisqaqa huk qucham, Buliwyapi, Beni suyupi, Marbán pruwinsyapi, San Andrés munisipyupi, Santa Krus suyupipas, Warayu pruwinsyapi.
Qirisa
thumb|right|Huk palamap qirisan thumb|right|Huk [[chukcha k'utup qirisan]] thumb|[[Papilio machaon nisqa pillpintup sika-sikan.]] Qirisa, Tispu icha Tintaya nisqaqa llullu palamakunam. Aslla t'ikrakuq (Hemimetabola) nisqa palamakunap qirisankunaqa wiñakusqaña palama hinam (Hemimetabola) - ahinataq haqarwitu (aqaruway), usa, yura usa, winchuka -, hunt'a t'ikrakuq (Holometabola) nisqaptaq kuru hinam - ahinataq suntu (urunquy, champi, khachu), sisi, wayrunqu, pillpintu, piki. Pillpintup qirisanqa sika-sika nisqam.
Qirisaqa wiñan aswan kuti qaranta t'ikraspa. Wiñasqaña hunt'a t'ikrakuqpa kuru hina qirisanqa suqta kaq qara t'ikraypi marucham tukukun. Chay maruchamantaqa wiñakusqaña palamam t'uqyan.
Panquwa distritu
Panquwa distritu (kastilla simipi: Distrito de Pangoa) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Satipu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Panquwa llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Qalamarka (Buliwya)
Qalamarka (kastilla simipi: Calamarca) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Jaruma pruwinsyapi, huk llaqtam, Qalamarka munisipyup uma llaqtanmi.
Tomás Arias
thumb|right|260px|Tomás Arias (1856-1932) Tomás Arias Ávila sutiyuq runaqa, (* paqarisqa  Panama llaqta llaqtapi -  wañusqa Panama llaqtapi), huk 🇵🇦 mama llaqta pulitiku qarqan.
Taytan: Ramón Arias Feraud Maman: Manuela Ávila. Ñawpaq warmi:. Churinkuna:.
Yachaywasi:
Bactrocera fuscalata
Bactrocera fuscalata nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Drew, 1989.
Aqu distritu
Aqu distritu; (kastilla simipi: Distrito de Aco) nisqaqa huk distritum Kurunku pruwinsyapi, Anqash suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Aqu llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Tiqllu qucha
Tiqllu qucha (Tecllococha) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Anqash suyupi, Yunkay pruwinsyapi, Qillu distritupi.
Quyishqu
Quyishqu (kastilla simipi: Coishco) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Anqash suyupi, Saqtan pruwinsyapi, Quyishqu distritup uma llaqtanmi.
899
899 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Allpa llamk'ay
Allpa llamk'ay nisqaqa runap yurata uywatapas kamachiynin. Chay kamachiyninwanqa runap manañam chakunan, sallqa yurakunata pallanan chayllachu atin. Allpa llamk'ayqa iskaynintin kuraq llamk'aymi:
Amarildo
Amarildo Tavares da Silveira icha Amarildo ( paqarisqa Campos dos Goytacazes llaqtapi -   ) huk Brasil mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.
Mullipata distritu
Mullipata distritu (kastilla simipi: Distrito  de Mollepata) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Anta  pruwinsyapi, Qusqu suyupi.
Simikuna
Distritupi aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Luwichu
thumb|right|200px|[[Yuraqchupa luwichu (Odocoileus virginianus)]] Luwichu (Luychu, Luych'u), Taruka icha Kuyapisi (familia Cervidae) nisqakunaqa huk iskay ruk'anayuq ñuñuqkunam, yura mikhuq.
Mullipata distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
370 watakuna kñ
370 Kristup ñawpan watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 379 kñ watapi qallarispa 370 kñ watapi puchukarqan.
Luwichu
Rikch'aqkuna
Kaymi huk Uralan Awya Yalapi kawsaq taruka, luychu rikch'aqkuna:
Kaymi huk rikch'aqkuna, Chincha Awya Yalapi, Asyapi, Iwrupapipas kawsaq:
370 watakuna kñ
38 ñiqin Kristup ñawpan chunkawata nisqataq 380 kñ watapi qallarispa 371 kñ watapi puchukarqan.
Harmodio Arias
thumb|right|250px| Harmodio Arias (1886-1962) Harmodio Arias Madrid sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa  Penonomé llaqtapi - †  wañusqa Miami llaqtapi), huk 🇵🇦 mama llaqtayuq taripay amachaq, qillqaq wan pulitiku qarqan.
Lorenzo Bernardi
250px|thumb|right|Lorenzo Bernardi
Harmodio Arias
Ñawpaq kuti Panamapa Umalliqnin (1931, 1932-1936).
Taytan: Antonio Arias, Maman: Carmen Madrid. Wayqi: Arnulfo Arias Madrid. Warmi: Rosario Guardia. Churi: Roberto Emilio Arias (1918-1989).
Alma mater: Cambridge Yachay Sunturnin.
Tunqur muqu
thumb|right|250px|Runap tunqur muqun. Tunqur muqu nisqaqa (latin simipi: Larynx, grigu simimanta Λάρυγξ) millp'utita millq'utiwan hatun tunqurwanpas t'inkiq runap kurku yawrinmi.
Chimuriy
Chimuriy (kastilla simipi: Chimoré) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, T'utura pruwinsyapi, Chimuriy munisipyup uma llaqtanmi.
Yaku qullqi
Yaku qullqi icha Puriq qullqi, Hg (musuq latin simipi: Hydrargyrium icha Mercurium) nisqaqa huk q'illaymi, huklla kaq puriqlla q'illay. Huk suti: parya (cinabrio: HgS).
Santiwañis kantun
Santiwañis kantun (kastilla simipi: Cantón Santivañez) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Kapinuta pruwinsyapi, Santiwañis munisipyupi. Uma llaqtanqa Santiwañis llaqtam.
900
900 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
380 watakuna kñ
380 Kristup ñawpan watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 389 kñ watapi qallarispa 380 kñ watapi puchukarqan.
Hatunquchamanta Maqlalina listritu
Magdalena del Mar distritu; (kastilla simipi: distrito de Magdalena del Mar) nisqaqa huk distritum Lima pruwinsyapi, Piruw mama llaqtapi.
Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa Magdalena del Mar llaqtam.
Runakuna
48 445 runa
Karu puriy
thumb|right|200px|Corazón de María Inlisya.
Ñawiriy
thumb|[[Chaski qillqata ñawirichkaq p'asña (Ilya Repinpa llimphisqan 1876 watapi).]] Ñawiriy, Ñawinchay,   Qillqaqatiy (kichwapi Killkakatina) icha Liyiy nisqaqa qillqata qhawaspa chay qillqapi willakunata yuyaspa hap'iyninchikmi.
Ñawiriytaqa qillqaytapas yachay wasipim yachaqanchik.
Ñawirinanchikpaqqa willay p'anqatam icha liwrutam qhatuspa icha manuspa chaskinchik ichataq ñawiriy wasimanmi rinchik.
Qhawaq ñawsa mana ñawirinchu, mana qilqanchu. Qaprahina mana ñawirintsu, mana qillqantsu.
Christoph Willibald Gluck
Christoph Willibald Ritter von Gluck sutiyuq runaqa (Erasbach llaqtapi (Alimanyapi) paqarisqa - Wien llaqtapi (Awstryapi)  wañusqa ) aliman takichaqmi karqan.
Haq'arwitu
Haq'arwitu, aqarqitu, aqaruway, chiyampu, ch'ariña, kharma icha tinti nisqakunaqa (ordo Orthoptera) iskay ch'ila (kapka) hark'akunapaq raprakunayuq, iskay wiquriqtaq phawanapaq raprakunayuq palamakunam, khachuq k'akllachayuq. Haq'arwitukunap qirisankuna wiñakusqaña mama palama hinam.
Aswan haq'arwitukunaqa yurakunatam mikhun, hukkunataq palamachakunatam.
Puqu
Puqu (kastilla simipi: Pojo) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Quchapampa suyupi, Tutura pruwinsyapi, huk llaqtam, Puqu munisipyup uma llaqtanmi.
Bactrocera fuscans
Bactrocera fuscans nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Wang, 1988.
Andrias jiangxiensis
Jiangxi hatun salamandra (Andrias jiangxiensis) nisqaqa ancha hatun salamandra rikch'aqmi, China mama llaqtapi Jiangxi pruwinsyapi kawsaq. Andrias género nisqapiqa sapallan china rikch'aqmi, genéticamente ch'uya sallqa runayuq kasqanmanta riqsisqa.
Sitaqucha distritu
Sitaqucha distritu (kastilla simipi: Distrito de Sitacocha) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum,  Kashamarka suyupi, Kashapampa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Lluchupampa llaqtam.
Tinikachi distritu
Tinikachi distritu (kastilla simipi: Distrito de Tinicachi ) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, Yunkuyu pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Tinikachi llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamachi 24042 distritu kamasqa watakama 28 ñiqin qhapaq raymi killapi 1984 watapi, Fernando Belaúnde Umalliq.
Runakuna
1 490 runakuna (746 qhari, 744 warmi).
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Millp'uti
thumb|right|250px|Runap millp'utin. Millp'uti nisqaqa (latin simipi: Pharynx, grigu simimanta Φάρυγξ) simip ukhunmi, qalluyuq, millp'unapaq. Millq'utiwanqa hatun tunqurwanpas tunqur muqum t'inkin.
902
902 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
901
901 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Qullqiya
Qullqiya, Pt (musuq latin simipi: Platinum) nisqaqa huk q'illaymi.
Yana huchk'u
wak=Blackness of space with black marked as centre of donut of orange and red gases|rikchacha|240x240px| [[Messier sutiyuq runa 87|Messier 87 nisqap ukhunpi huk ancha hatun yana husk'up chiqan rikch'aynin. ]] rikchacha|240x240px| [[Schwarzschild yana uchku|Schwarzschild yana husk'umanta kawsaq hinaku, qhipanpi huk wiraqucha pasashaqtin. Chaynichasqa pacha muyuriqpiqa wiraqucha ancha llasaturaku qhaway nisqatam qhawanku.]] Yana Huchk'u, Yanawara, Ukhu pacha icha Yana Uchku nisqaqa huk pachaqta suyun, maypichus llasaturaku atiy ancha kallpayuq, mana imapis, k'anchaypis icha huk iliktruniku waqrakunapis, chawpipi kallpayuq kaqta, kanan pampa nisqamanta ayqinanpaq. Kasqa rilatiwidad (Pacha) ñasa nin, chawpipi kumpaktu wisnu pachata q'iwiyta atinman, yana huchk'uta ruwananpaq. Mana ayqikuypa tukunantaqa "kanan pampa" ninchis. Hatun kamanata ruwaptinpis, huk imapis chimpaptinpa chayananpi hinaspa pasananpipis, mana nima willay yanapaq riqch'ananyuqchu "kasqa rilatiwidad" nisqamanhina. Achka ruwaykunapi, yana husk'uqa allin yana kurku hinam llamk'an, mana k'anchayta rikuchisqanrayku. Chaymantapis, kurkuyuq pachapi kuwantum pampa ñasa icha yachayqa willan kanan pampakuna Hawking radiyasiyunta lluqsichisqanmanta, kikin ispiktru icha qhawanyuq yana kurkuwan huk ruphaywan waqlawmanta kikilawkunayuq wisnunman. Kay q'uñi kayqa chaskancha yana huchk'ukunapaq Kelvinpa hunukunamanta yapanan huknin, chayraykum astawantaqa mana chiqap qhawayta atikunchu.
Bactrocera fuscipennula
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Drew & Romig, 2001.
Wallamayu
Wallamayu nisqaqa (kastilla simipi: Huallamayo) Pasqu suyupi huk mayum. Chaypiqa mayu hark'am, hark'a qucham.
Punu
Karu puriy
thumb|left|160px|[[Diablada, Punu]] thumb|left|160px|[[Istiwis wat'awan Punu llaqta, Titiqaqa qucha]]
390 watakuna kñ
390 Kristup ñawpan watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 399 kñ watapi qallarispa 390 kñ watapi puchukarqan.
40 ñiqin Kristup ñawpan chunkawata nisqataq 400 kñ watapi qallarispa 391 kñ watapi puchukarqan.
Kuntipampa distritu
Kuntipampa distritu (kastilla simipi: Distrito de Condebamba) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Kashapampa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Cauday llaqtam.
Titu Yupanki munisipyu
Titu Yupanki munisipyu icha Parqipukyu munisipyu nisqaqa (kastilla simipi: Municipio de Tito Yupanqui / Parquipujiu) kimsa ñiqin munisipyu Manqu Qhapaq pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Titu Yupanki / Parqipukyu llaqtam.
Kantunkuna
Titu Yupanki munisipyupiqa huk kantunmi: Titu Yupanki kantun icha Parqipukyu kantun
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Puerto Bermúdez distritu
Puerto Bermúdez distritu (kastilla simipi: Distrito de Puerto Bermúdez) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Uqshapampa pruwinsyapi, Pasqu suyupi. Uma llaqtanqa Puerto Bermúdez llaqtam.
Runakuna
Kay distritupiqa Ashaninka runakunam kawsanku.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Qalira kantun
Qalira kantun (kastilla simipi: Cantón Calera) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Kapinuta pruwinsyapi, Santiwañis munisipyupi. Uma llaqtanqa Qalira llaqtam.
903
903 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Qhatamarka wamani
thumb|right|290px|Pulitika rakiy Qhatamarka wamani (kastilla simipi: Provincia de Catamarca) nisqaqa huk wamanim Arhintina mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Qhatamarka (San Fernando del Valle de Catamarca) llaqtam.
Levanto distritu
Levanto distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Levanto) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chachapuyas pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Levanto llaqtam.
Sulta kisulta
Sulta kisulta, Sultaq-sultaq, Laranha-laranha, Laranha pinku-pinku icha Pinku-pinku chaylla (Ephedra americana) nisqaqa huk rikch'aq pinku-pinkum, Antikunapi wiñaq thansam.
Musuq T'aypik
thumb|[[Taiwan Taoyuan International Airport.]] thumb|Musuq T'aypik Runa ñit'inakuy Musuq T'aypik (chunwa simipi: 新北市, pinyin: Xīnběi Shì, Pe̍h-ōe-jī: Sin-pak-chhī Kastilla simipi: Nuevo Taipéi) icha Musuq Taipei hatun llaqtaqa Chunwa Republika mama llaqtap.
Marcelino Maridueña kiti
Coronel Marcelino Maridueña kiti (kastilla simipi: Cantón Coronel Marcelino Maridueña) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Wayas markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Marcelino Maridueña llaqtam.
Musuq T'aypik
25°00′40″N 121°26′45″E
Marcelino Maridueña kiti
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Musuq T'aypik
Pulitika Rakiy
29 distritukuna
Iris (tuna puriq quyllur)
thumb|right|250px|Eris, Disnumya nisqa satilitinwan. Iris, (136199) Iris (kastilla simipi: Eris; sanancha: ) icha 2003 UB313 nisqaqa intimanta ancha karu kaq tuna puriq quyllurmi, inti llikapi.
Atlácatl
Atlácatl (Cuzcatlán, XVI pachakwata-San Salvador, 1529) huk Pipil indihina cacique karqan, Ispañamanta conquistador Pedro de Alvarado invasión nisqawan tuparqan; Sutinqa nahuat simimanta hamun, "yakumanta runa" niyta munan. Mana allin tikrasqa Cakchiquel qillqasqamanta paqarimusqanmanta yuyasqa kaptinpas, kunankamaqa heroísmo nisqa tradición oral nisqapim kawsachkan.
Qallariy
Atlácatl indihina runaqa Señorío de Cuscatlán nisqamanta karqan, paymi kunan El Salvador sutiwan reqsisqanchis askha ruwaykunata pusarqan. Paypa kamachiyninkunaqa kunan pacha El Salvador suyup hatun rakinta hap'irqan.
Unquy hark'aypa chaskisqa waqlliynin
thumb|[[Runa unquy hark'ay waqlliy añaw (HIV-1, q'umir), limphusitup hawanpi ukhunmanta paqarimuchkaq.]] Unquy hark'aypa chaskisqa waqlliynin UHCW, SIDA icha AIDS nisqaqa runa unquy hark'ay waqlliy añaw (HIV, VIH) nisqa añawkunap paqarichisqan, runap unquy hark'ayninta ch'utiq, yuquywan qatichisqa (yuquy unquy nisqa), ancha chiki (maqlluq) unquymi. Achka runakunam chay unquywan wañun.
Atlácatl
Chay atipay
Historiamanta willakuykunapiqa, cacique Atlacatlqa allin estrategam karqa, Pedro de Alvaradota embuscaspa huk nota de entregawan; chaymi qallariymantapacha huk trampa karqan, chaymi indígena runakunaqa territorionkuta defiendeyta atirqanku 1524. Chaymantapacha, Alvarado llaqtaqa Cuscatlán llaqtaman encargasqa karqan, hinaspan tarirqan huk hatariq llaqtata, chaymi urqukunamanta atacarqan; chaymi awqanta atipayta atirqan, kunankamapas allin reqsisqa kayninta chaskinanpaq.
Umalliqmi hombronpi churarqan llaqtanta kawsachinanpaq, chaymi orqokunaman pusarqan; Pedro de Alvaradowan maqanakuspa atipaspapas, qhipamanmi huk awqawan tupanan karqan.
Wañuy
Ispaña llaqta San Salvadorman atacasqankupi atipasqa hinaspa warkusqa, kunankamapas iskayrayaymi kachkan ima punchaw chiqap kasqanmanta.
Atlácatl llaqtap buston
Huknin aswan allin ejemploqa Salvadormanta Valentín Estrada escultorpa llamkayninmi, paymi broncewan plasticizayta munan Atlacatl estatuapa rikchayninta, chaymi 1928 watapi Españamanta El Salvadorman chayamurqa. Atonal parquepi tarikun Atlacatl barrio sunqunpi, San Salvador municipiopi, 2,20 metro sayayniyuq bronce escultura kachkan chay emblemático indio.
Atlácatlpa kasqanmanta tapusqa
Historiador Jorge Lardé y Larínpa nisqanman hinaqa, 1855 watapi abad Charles Étienne Brasseur de Bourbourgqa Cakchiquel simimanta francés simiman t'ikrarqan huk qillqasqata Tecpán - Atitlán Yuyarina nispa sutichasqan, chaymantataqmi 150 yupayniyuq qillqasqata qillqarqan maypichus chay "Pedro" nisqa qillqasqata qillqarqan de Alvarado Cuscatlán llaqtaman chayaspa Atlácatl llaqtata, cortenpi wiraqochakunatapas wañuchirqan". Kay qillqasqata huk qillqaqkunapas qatiq watakunapi mirachinkuman karqan ahinataq Juan Gavarrete Boletín de la Sociedad Económica de Guatemala (1873) nisqapi;  Daniel G. Brinton sutiyuq runaqa Cakchiqueles runakunap kawsaynin (1885) nisqapi, Georges Raynaudtaq Les Manuscrits précolombiens (1893) nisqapi.  Chaynallataqmi Salvadormanta qillqaqkunapas kay qillqasqata hapirqaku, Carlos Arturo Imendia (1903) hinaspa Juan José Laínez (1905).[1]
1948 watapiraqmi guatemalteco Adrián Recinos runaqa Cakchiquelmanta kastilla simiman chiqap tikrayta ruwarqa, chaytam suticharqa Sololá Yuyarina nispa. Ñawpaq rimasqanchik yupayta 150 nisqatam kayhinata tikrarqa: «Llaqtaman chayasqanmanta iskay chunka pichqayuq punchawmanta (Iximchée utaq Tecapán - Guatemalamanta) Tonatiuh (Pedro de Alvarado) Cuzcatán llaqtaman rirqa, ñanpi Atacat (utaq Escuintla) llaqtata chinkachispa. 2 ñiqin Queh p'unchawpi (9 ñiqin qhulla puquy killapi 1524 watapi) kastilla runakunaqa Atacat (icha Escuintla) llaqtamanta kaqkunata wañuchirqanku...»
Kay t’ikrayman hinaqa, Atacat, Atágat icha Atlácatl sutiqa Cakuelkunaq sutinmi karqan yaqui otaq pipil llaqta Escuintla nisqaman, manan Bourbourgpa nisqan hinachu huk kamachikuqpa sutinta. Ichaqa yapananchismi Pipil llaqtapi simi "Atacat" nisqaqa México suyup hatun pampankunap nahuatl simip "Atlacatl" nisqawanmi tupan. Chaymantapas, "Atacat" nisqapiqa manam ima taripay tukukuypas kanchu: "tan", "riy", sapa kuti hina, chaymi iskayrayayqa qipan.
Lurín distritu
Lurín distritu; (kastilla simipi: distrito de Lurín) nisqaqa huk distritum Lima pruwinsyapi, Piruw mama llaqtapi.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa Lurín llaqtam.
Lwiw
thumb|right|290px|Lwiw ([[Ukranya)]] Lwiw (ukranya simipi: Львів; pulska simipi: Lwów; aliman simipi: Lemberg) nisqaqa Ukranya mama llaqtap huk hatun llaqtam, Lwiwska oblast suyup uma llaqtanmi. Lwiw llaqtapi 808.900 runakuna kawsachkanku (2005).
Lurín distritu
Runakuna
55 953 runa
Lwiw
Pulitika Rakiy
6 distritunmi kan:
Charles Darwin
thumb|260px|Charles Robert Darwin [[1880 watapi]] thumb|160px|Hornet magazine nisqa willay p'anqapi Darwinmanta [[karikatura, 1866 watapi.]] Charles Robert Darwin (12 ñiqin hatun puquy killapi 1809 watapi paqarikamurqa Shrewsbury llaqtapi, Inlatirra mama llaqtapi; 19 ñiqin ayriway killapi 1882 watapitaq wañurqa), Hukllachasqa Qhapaq Suyuyuq kawsay yachaqsi karqan. Kawsaqkunap rikch'aqyayninmi llamk'aynin karqa, payqa rikch'aqyay (evolution) imakay rikch'aqkunamanta parlarqa hinataq imaynatachus kawsay pisipisimanta puriyninmanta sallqa akllay (natural selection).
Runamantataq nirqan, runaqa k'usillumantam tukurqan, nispa.
Qallu
thumb|[[Runa qallu]] Qallu nisqaqa siminchikpi mana tulluyuq tukuyniqman kuyuykachaq aycham.
Qalluwanqa rimanchikmi, mikhunchik, mallinchik ima.
Laqri
Laqri, Yuraq laqri icha Yuraq k'allampa (genus Steccherinum) nisqaqa tiksicha k'allampap huk rikch'ananmi, sach'akunap kurkunpi wiñaspa q'iruta ismuchispa waqllichiq. Tukuy Tiksimuyuntinpim wiñanku.
905
905 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
904
904 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Uqi tayanka
Uqi tayanka (Baccharis incarum) nisqaqa Piruwpi wiñaq yuram.
Mark Knopfler
thumb|right|260px| Mark Knopfler, 2011 Mark Freuder Knopfler sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Glasgow llaqtapi - ) huk  mama llaqtayuq Dire Straits takiqmi, takina qillqaqmi, takichaqmi wan yatana qallwa waqachiq qarqan.
Taytan: Earwin Knopfler, Maman: Louisa Mary Laidler. Warmi: Kitty Aldridge Churi:
Yachaywasi:.
Pampas distritu (Kurunku)
Pampas distritu; (kastilla simipi: Distrito de Bambas ) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kurunku pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Pampas llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
Bactrocera fuscitibia
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Drew & Hancock, 1994.
Pampas distritu (Kurunku)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pukyu:
Germanyu
Germanyu, Ge (musuq latin simipi: Germanium) nisqaqa huk yaqa q'illaymi.
Dar es Salaam
Dar es Salaam nisqaqa (arabya simipi دار السلام [Dār as-Salām], "qasi kaypa wasin") Tansanya mama llaqtap lliwmanta aswan hatun llaqtanmi. 1974 watakamaqa uma llaqtanmi karqan (kunantaq Dodomam).
Ezra Pound
Ezra Weston Loomis Pound sutiyuqqa (* 30 ñiqin kantaray killapi 1885 Hailey llaqtapi, Idaho suyupi paqarisqa - 1 Ayamrq'a killa 1972 Venezia llaqtapi wañusqa), Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtamanta qillqaqmi karqan.
San Antonio qucha (Beni)
San Antonio qucha (kastilla simipi: Laguna San Antonio) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Beni suyupi, Moxos pruwinsyapi, San Ignacio kantunpi.
Kunkawa qucha
Kunkawa qucha, San Jorge qucha icha San José qucha (kastilla simipi: Laguna de San Jorge / San José Conguagua) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Beni suyupi, Marbán pruwinsyapi, Santa Krus suyupipas, Warayu pruwinsyapi.
Pacha
Hayk'aptaq? tapuptin, kay pachapi kutichispa kunan pacha niyta munaspa mit'awi (timpu) icha mit'a nispa ninchik.
Ezra Pound
Llimanta aswan riqsisqa qillqasqanqa Cantos nisqa kawsay rikch'anmi karqan.
Pacha
Ahinataq:
Ezra Pound
Tayta:Homer Loomis; Mama: Isabel Weston Pound
José Luis Rodríguez Zapatero
José Luis Rodríguez Zapatero, sutiyuq runaqa (* paqarisqa Valladolid llaqtapi -), huk 🇪🇸 mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitikumi qarqan.
Ezra Pound
Audio recordings
Readings of Ezra Pound's work by other than author
Pacha
Maypitaq? tapuptin, kay pachapi kutichispa kay pacha niyta munaspa chhika pachata (mundu) ninchik.
José Luis Rodríguez Zapatero
2004 watamanta 2011 watakama ñawpaq kuti Ispañapa Uma kamayuqnin qarqan.
Palumu
Palumu (kastilla simipi: Palomo) nisqaqa Antikunapi, Piruw llaqtapi, huk urqum Chunta wallapi, Wankawillka suyupi, Chuqlluqucha pruwinsyapi, Santa Ana distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.308 mitrum aswan hanaq.
José Luis Rodríguez Zapatero
Taytan: Juan Rodríguez García-Lozano (taripay amachaq); Maman: Purificación Zapatero. Ñawpaq warmin: Sonsoles Espinoza Churinkuna: 2 (Laura wan Alba).
Yachaywasi: Colegio Discípulas de Jesús, de León (1966–1970); Bachillerato y COU Colegio Leonés (1970–1977).
Alma mater: León Yachay Suntur.
Eduardo Chirinos
Eduardo Chirinos Arrieta sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lima llaqtapi -   wañusqa Missoula llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq qillqaq runam, kastilla simipi qillqaqmi.
Tayta: Eduardo Chirinos Quesada; Mama: Ana María Arrieta Lostaunau.
Alma mater: Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur.
Qillqari
Crítica literaria sobre autores de habla española.
Apurimaq mayu
Apurimaq icha Apu Rimaq nisqaqa Piruwpi, Ariqipa suyupi, Apurimaq suyupi, Ayakuchu suyupi, Qusqu suyupipas, huk 730,70 km suni mayum. Mismi urqukunapi pukyunmi, chaymanta Anti suyupi sach'a-sach'anta kallpaspa Ukayali mayuta chayamun.
Eduardo Chirinos
Takushqa
Son obras donde conviven la prosa crítica con la crónica y el verso:
Apurimaq mayu
Pukyunmantaqa 731 kilumitrupi Mantaru mayuwan tinkun. Chay tinkunmanta urin rakintaqa Iniy mayu (kastilla simipi: Río Ené), chaymantataqmi Tampu mayu (Río Tambo) nispa sutichanku. Chay Tampu mayuqa Ukayali mayupim chayamun.
Eduardo Chirinos
Huk shimipi qilqakuna
Inlish simi:
Qullqincha
Qullqincha (kastilla simipi: Colquencha) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Jaruma pruwinsyapi, Qullqincha munisipyup uma llaqtanmi.
Uyuni munisipyu
Kantunkuna
Wanchaka kantunpi pisi runalla tiyanku (qhipa runayupayman 2001 watapi: 11 runa).
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Uyuni munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Challwani
Challwani (kastilla simipi: Chalguani / Challhuani) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Quchapampa suyupi, Tutura pruwinsyapi, Puqu munisipyupi, huk llaqtam, Challwani kantunpa uma llaqtanmi.
Katharine Hepburn
Katharine Houghton Hepburn sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Hartford llaqtapi Connecticut suyupi - wañusqa Old Saybrook llaqtapi, Connecticut suyupi) huk kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.Oskar Suñay.
Hepburnqa wañurqan 2003 watapis.
Pilikulakuna
thumb|right|200px|Katharine Hepburn, [[The African Queen (pilikula).]]
Waypu qucha
Waypu qucha (kastilla qillqaypi: Lago Huaypo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Qusqu suyupi, Anta pruwinsyapi, Anta distritupi, Urupampa pruwinsyapipas, Chinchiru distritupi, Maras distritupipas.
Pawllu Inka Tupaq
thumb|250px|right|Pawllu Inka Tupaq, [[Wayna Qhapaqpa churin.]] Pawllu Inka Tupaq sutiyuq runaqa (1510 icha 1518 watapi paqarisqa Qusqu llaqtapi; 1549 icha 1550 wañusqa Qusqu llaqtapi) Inka panakayuq awkis karqan, Wayna Qhapaqpa churinsi, Ninan Kuyuchip, Waskarpa, Atawallpap, Tupaq Wallpap Manku Inka Yupankippas wawqinsi.
Kachimayu
Llaqtakuna: Mayukuna:
Pawllu Inka Tupaq
Manqu Qhapaq Sapa Inka tukurqaptin Pawllu Inkata Willaq Umu kaq wawqintapas 3-VII-1535 p'unchawpi Diego Almagro sutiyuq ispañulwan Piruwpa uralanman kacharqan.
1536 watapi Manqu Qhapaqwan hayu kaspa Almagrop larunpi maqaykurqan. Ispañulkunap llaqtayuq maqanakuypitaq huk kuti Almagrop larunpis huk kutitaq Francisco Pizarrop llarunpis maqaykurqan. 1537 watapi Las Salinas maqanakupitaq mana maqaykuspa sipinakuchkaq Ispañulkunatas qhawallarqan.
1543 watapi Cristóbal sutiwan bawtisasqa karqan.
José Agustín Arango
thumb|right|260px| José Agustín Arango (1841-1909) José Agustín Arango Remón  sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa  Panama llaqtapi - †  wañusqa Panama llaqtapi), huk 🇵🇦 mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku qarqan.
Ñawpaq kuti Panamapa Umalliqnin (1903-1904).
Taytan: Arango, Maman: Remón. Warmi: Josefina Chiari Paredez. Churinkuna: Ricardo Manuel, Belisario, Elida, Aminta, Matilde, Clotilde, Jose Agustín, Oderay wan Lastenia Arango Chiari.
Alma mater:  Yachay Sunturnin.
Pikillaqta
Pikillaqta (muyuna (ñawpa)) nisqaqa Warip ñawpa llaqtam Piruw suyupi, Qusqu suyupi, Qispiqanchi pruwinsyapi (Antawaylla distritu, Lukri distritu, Urupisa distritu). Qusqumanta 30 km karum.
Tampu mayu (Hunin)
Tampu mayu (kastilla simipi: Río Tambo) nisqaqa Piruwpi, Hunin suyupi, Satipu pruwinsyapi, Tampumayu distritupi, Ukayali suyupipas, Atalaya pruwinsyapi, Raymondi distritupi, huk mayum. Ukayali mayuman purin (Atalaya llaqta, Ukayali suyu). thumb|left|160px|Saywitu
Allpa saywachi
thumb|left|160px|Tampu mayuqa Puerto Prado llaqtañiq
Santiago Feliú
Santiago Feliú Sierra, sutiyuq runaqa (*  paqarisqa La Habana llaqtapi -   wañusqa La Habana llaqtapi - ) huk   Kuba mama llaqtapas Musuq Trova takiqsi karqan, runaqa Kuba mama llaqtayuq takiqmi, taki qillqaq, kitara waqachiq, simi kastilla karqan, takichaqpas qarqan.
Yaya: Feliú ; Mama: Sierra.
Iniy mayu
Iniy mayu (kastilla simipi: Río Ene) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Hunin suyupi, huk 180,6 km suni mayum.
Pukyura distritu
Pukyura distritu; (kastilla simipi: distrito de Pucyura) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Anta  pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Pukyura llaqtam.
Simikuna
Distritupi aswanta qhichwa simitam rimanku.
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Kapuraya kantun
Kapuraya kantun (kastilla simipi: Cantón Caporaya) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Kapinuta pruwinsyapi, Santiwañis munisipyupi. Uma llaqtanqa Kapuraya llaqtam.
Yanamayu distritu
Yanamayu distritu (kastilla simipi: Distrito de Río Negro) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Satipu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Yanamayu llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Kicha pukyu qillqa
Pukyukuna
<references group="" responsive="1">
906
906 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Quntumasa distritu
Quntumasa distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Contumazá) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Quntumasa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Quntumasa llaqtam.
Mariscal Castilla distritu
Mariscal Castilla distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Mariscal Castilla) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chachapuyas pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Durasnupampa / Durasnu Pampa (Duraznopampa / Durazno Pampa) llaqtam.
T'ika kaka
T'ika kaka (Usnea florida) nisqaqa huk rikch'aq sunkha kakam, hampinapaqpas llamk'achisqa.
Bactrocera fuscohumeralis
Bactrocera fuscohumeralis nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta White & Evenhuis, 1999.
Baden-Württemberg
Baden-Württemberg nisqaqa huk suyum (Land/ Bundesland) Alimanya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Stuttgart llaqtam.
Demetrio Brid
Ñawpaq kuti Panamapa Umalliqnin (1903).
Taytan: Federico Alberto Brid Chirino, Maman: Josefa Cayetana Lasso y Paredes. Warmi: Edelmira Dutary de Alba / Elida Cantera de Alba. Churinkuna: (10).
Sisi
Sisi icha Sik'imira, kichwapi Añanku nisqakunaqa (familia Formicidae) huk palamakunam.
Sisikunaqa waki palamam: Huk mama sisip wawankuna huk sisi wakitam ruran. Achka sisikunam chay hatun ayllupi kuska kawsanku. Wayna china, urqu sisikunapas raprayuqraq kaspa, yumanakurqaspa rapranta chinkachin. Yumasqa china sisiqa allpapi q'isatam wasichakuyta qallarin, tukuy sisi wakipaq. Chay huk sisi ayllupiqa tukuy sisikunap mamantaqa mama sisi icha sisi mama ninchik.
Mama sisip runtunkunamanta t'uqyaq qirisakunaqa kuru hinam. Llamk'aq sisikuna paqariptin, mama manaña llamk'anchu, runtukunallatam wachan. Sisikunaqa kikinpa mikhunanpaq tuktu misk'illata pallaspa qirisankunata wañusqaña icha wañuchisqan palamakunawan mikhuchin.
907
907 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Arsiniku
Arsiniku, As (musuq latin simipi: Arsenicum) nisqaqa huk yaqa q'illaymi.
Ian Gillan
thumb|right|260px| Ian Gillan, 2005 right|200px| Ian Gillan Ian Gillan sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Hounslow llaqtapi - ) huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq Dire Straits takiqmi, takina qillqaqmi, takichaqmi wan takana waqachinayuq qarqan.
Taytan: Bill Gillan, Maman: Audry. Warmi: Bron Gillan (1984 watamanta) Churi:
Yachaywasi:.
K'uychi
thumb|right|200px|K'uychi (Chirapa). K'uychi (Qusqu-Qullawpi, kichwa rimaypipas) icha Chirapa (chanka runasimipi) nisqaqa para yaku sut'ukunap p'akisqan intip achkiynin, llimphisapa, hanaq pachapi rikuriq hatun muyu. Chay k'uychipiqa lliw achkiy llimphikunatam rikunchik.
Rupastin paramuptinmi k'uychi icha chirapaqa kan. Para intip k'anchayninwan kuska kachkaptinqa, k'uychitam rikunchik.
Tawantinsuyup wiphalan k'uychi hina llimphikunayuqmi.
left|thumb|250px|
Urqus qucha
Urqus qucha nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Qusqu suyupi, Qispiqanchi pruwinsyapi, Urqus distritupi.
Ayasapatu
Ayasapatu (Calceolaria salicifolia) nisqaqa Piruw suyullapi wiñaq yuram.
Siwuk
left|thumb|Manaraq puqusqa murunkuna. Siwuk (Setaria italica; ) icha qik nisqaqa huk riwi yuram. Chunwapi ñawpa pacha Q'illu mayu pacha nisqamantapacha tarpunku. Murunkunatam yanuspa mikhunku. Kinwa hina siwuktapas yanunku.
Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Kulumbya)
Lista: Qillqaqkuna (Kulumbya)
Unikachi distritu
Unikachi distritu (kastilla simipi: Distrito de Unicachi ) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, Yunkuyu pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Marcaja llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamachi 23382 distritu kamasqa watakama 18 ñiqin aymuray killapi 1982 watapi, Fernando Belaúnde Umalliq
Runakuna
3 571 runakuna (1 809 qhari, 1 762 warmi)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
San Pidru Tikina kantun
San Pidru Tikina kantun (kastilla simipi: Cantón San Pedro de Tiquina) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Manqu Qhapaq pruwinsyapi, San Pidru Tikina munisipyupi. Uma llaqtanqa San Pidru Tikina llaqtam.
Felipe González
Felipe González Márquez, sutiyuq runaqa (* paqarisqa Sevilla llaqtapi - ), huk 🇪🇸 mama llaqtap taripay amachaq wan pulitiku qarqan.
1982 watamanta 1996 watakama ñawpaq kuti Ispañapa Uma kamayuqnin karqan.
Tayta: Felipe González Helguera; Mamaː Juana Márquez Domínguez Ñawpaq warmi: Carmen Romero López (1969-2008) / Mar García Vaquero (2012 watamanta) Churinkuna: 3 ( Pablo González Romero, David González Romero wan María González Romero ).
Yachaywasi:
Alma mater: Sevilla Yachay Suntur.
Pachi urqu
Pachi nisqaqa Antikunapi, Piruw llaqtapi, huk urqum Chunta wallapi, Wankawillka suyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.400 mitrum aswan hanaq.
Makusani distritu
Makusani distritu (kastilla simipi: Distrito de Macusani) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Kallawaya pruwinsyapi, Uma llaqtanqa Makusani llaqtam. Makusani´distritupiqa 11.434 runakunam kawsachkanku. Makusani k'itipiqa ancha achka paquchakunatam michichinku.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata