cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Chuschi
1980 watapi umalliq akllanakuypi Akchiq Ñanpa maqaqninkunam chay Chuschi llaqtachapiqa akllana p'anqakunatam kañirqan. Chaywan Piruwpi Sasachakuy pacha nisqam qallarirqan.
La Perla distritu
La Perla distritu; (kastilla simipi: Distrito de La Perla) nisqaqa huk distritum Qallaw pruwinsyapi, Qallaw suyupi, Piruw mama llaqtapi.
Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa La Perla llaqtam.
Runakuna
59 602
Chichen Itza
Chichen Itza nisqaqa Mishiku mamallaqtapi huk mawk'a Maya llaqtam. 1988 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
7 ñiqin anta situwa killapi 2007 p'unchawpi Bernard Weber sutiyuq runap paqarichisqan New Open World Corporation (NOWC) nisqa Suwisa ruruchina Chichen Itzataqa Musuq Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla nisqap huk achachillanmi kanman rimarirqan.
Marcelino Menéndez Pelayo
thumb|right|260px|Marcelino Menéndez Pelayo (1856-1912) Marcelino Menéndez Pelayo  sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Santander llaqtapi -  wañusqa Santander llaqta ñiqpi), huk 🇪🇸 mama llaqtayuq qillqaqmi yachaqpas karqan.
Taytanː Marcelino Menéndez Pintado, Mamanː María Jesús Pelayo y España. Wayqikuna: Enrique, Jesusa y Agustín.
Kaypipas qhaway
=Hawa t'inkikuna==
Paqtachani
Paqtachani nisqaqa yupanapi sullwa niymi, paqtachani sananchayuq minuywam, chay sananchap lluq'inpi pañanpi kaqkunap paqta, kaqlla kayninta niqmi.
Chay paqtachaniqa chiqap icha pantasqam, ahinataq:
Kinraysuyu paqtachanitaq huk kinraypi paqariy hukchakuqniyuq, wakin kinraypitaq wachariq hukchakuqniyuqmi, ahinataq:
Sinru qillqa: Urqu (Ransiya)
Kay qatiqpiqa Ransiyapi urqukunamanta sutisuyutam rikunki.
Kristu Qispichiq wank'a
thumb|250px|Kristu Qispichiq wank'a Kristu Qispichiq wank'a nisqaqa Jesu Kristu Qispichiqmanta wank'am Rio de Janeiro llaqtapi, Brasilpi.
7 ñiqin anta situwa killapi 2007 p'unchawpi Bernard Weber sutiyuq runap paqarichisqan New Open World Corporation (NOWC) nisqa Suwisa ruruchina Kristu Qispichiq wank'ataqa Musuq Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla nisqap huk achachillanmi kanman rimarirqan.
1054
1054 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Manuel Salazar
Manuel Salazar y Baquíjano  sutiyuq runaqa (*24 ñiqin anta situwa killapi 1777 paqarisqa Lima llaqtapi - † 7 ñiqin ayamarq'a killapi 1850 wañusqa Lima  llaqtapi) huk piruwanu agrikultur wan pulitiku.
Tayta: José Antonio Salazar y Breña Mama: Francisca Baquíjano y Carrillo de Córdova
Warmi: Wawakuna:
William Cowper
right|thumb|260px|William Cowper (1731-1800) 220px|right| William Cowper silq'uynin William Cowper sutiyuq runaqa ( paqarisqa Berkhamsted llaqtapi - wañusqa East Dereham llaqtapi) huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq qillqaqmi qarqan.
Taytanː John Cowper; Mamanː Ann Donne. Warmiː Mary Powell.
2022 watapi Estambul llaqtapi bombakuna wañuchisqa
rikchacha 2022 watapi Estambul llaqtapi bomba phatay icha Istiklal calle phatay nisqaqa 13 ñiqin inti raymi killapi 2022 watapi Istiklal callepi Estambul llaqtap chawpinpi Beykoglu barriopi 16:20 (13:20 GMT) pacha phataymi. Estambul suyu kamachikuq Ali Yerlikaya willakusqanman hinaqa, chay ataque nisqapin 6 runakuna wañurqanku, 81taq k’irisqa karqanku.
qallariynin
Turkiyaqa 2015 watamanta 2017 watakama Estado Islámico (ISIS) nisqawan achka kurdu huñukunawanmi hatun hinaspa rikukuq bombardeokunata ruwarqaku, Istiklal calleqa específicamentem huk serie ataquekunapi qawasqa karqa, chaytam Ankara sapa kuti “terrorista” nispa sutichan 2015 watakama hinaspa 2016 watapi, chaymi Llapanpiqa 304 runakuna wañurqaku, chaymantam 10 Turkiyamanta policiakuna hinaspa huk ejercito soldado, 1.338 runakunam heridasqa karqaku, chaymantam 62 policiakuna hinaspa 7 ejercitomanta runakuna.
Bombakuna phatay
Turquía nacionmanta OdaTV nisqa noticiakuna willasqanman hinaqa, chay phatayqa huk explosivo nisqawanmi ruwakurqan, chaymi mana reqsisqa warmipas chay phataypi kasharqan. Chay phatayqa ventanakunatan p’akirqan, redes sociales nisqapipas puriq fotokunapin rikukurqan runakuna yawar lloqsisqankuta. Bomberos y ambulancias llankaymanta mashikunami utka rishka kay llakichishka wasiman, ñawpa yanapaykunata rurankapak. Chapakkuna churashkami shuk perímetro llankay wasi muyuntipi, shinallatak harkashkami runakuna Taksim plazaman shamuchun.
1055
1055 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
2022 watapi Estambul llaqtapi bombakuna wañuchisqa
Bombardero nisqa
Turkiya chapakkuna hapishkami kay warmita, kay bombardeo rurashkamanta, shuk Siria warmi "Ahlam al-Bashir" shutita, paymi Turkiyaman yaykushka mana kamachiywan kay Afrin suyumanta Siria mamallaktamanta shuk semana ñawpak kay bombardeo kashkamanta, shinallatak shuk pistola, shuk revista de balas, shinallatak paywanmi tarirurqaku achka qullqita, Turquía qullqiwan hinaspa eurokunawan.
Turkiya mamallaktapak amachamanta willakkuna willashkami, Estambul ataka rurashkamanta huchachishka runaka Kurdistán llankaymanta Partido (PKK) shinallatak Kurdu runakunapak amachana unidadkuna (YPG) yachachishkami kan, chaykunaka Turkiya mamallaktapi terrorista tantanakuykunami kan, qanchis chunka watamanta pacha achka atakakunata rurashkami kay pasaq pachak watamanta.. Kay tapuypi, huchachishka, Ahlam, willashkami Unidades de Protección del Pueblo, Partido de Trabajadores de Kurdistán shinallatak Partido Unión Democrática llankaymanta kashkata, shinallatak Dirección de Seguridad llankaymanta willashkami kay lunes puncha willashka kay huchachishka runaka yachachishkakunami kayman tukunkapak huk agente de inteligencia nisqa, Siria nacionpa norte lawninpi kurdo organizacionpa.
Mapuchi
Mapuchi runa (icha arawkanu) nisqaqa lliw mapudungun simita rimaq runakunam, Arhintina Chiliwan mama llaqtakunapi tiyaq.
Inkakunas Mapuchikunata Awqa icha Purun awqa nirqan, Inkap hayunkuna kaptinsi. lluqi|rikchacha|272x272px|Mapuchi riqyun pukawan
Tupaq Inka Yupanki
Tupaq Inka Yupanki (Thupaq Yupanki ñisqapas) Inkakunap chunka ñiqin qhapaqninsi, Hanan Qusqup pichqa ñiqintaq qhapaqnin karqan.
1471 watamanta 1493 watakama qhapaq inkas karqan. Tupaq Inka Yupankiq ayllun karqanku: Taytan	Pachakutiq Inka Yupanki churintaq Wayna Qhapaq
Ñawpaqnin inka qhapaq: Pachakutiq Inka Yupanki
Qhipaqnin inka qhapaq: Wayna Qhapaq
Hatun awqa-tinkuchina samp'a mamaquchaman wamp'una
Tupaq Inka Yupankitapis yupaychankutaq yaqa 10 killa puriyta Samp'a mamaquchaman mask'aymanta pusasqanmanta 1480 watapi hina, willakun Nina Chumpi sutichasqan wat'akunata watukusqanmanta, Hawa Chumpi. Chay puriymantaqa Pedro Sarmiento de Gamboa sutiyuq runaqta 1572 watapi Inkakunaqta willayninpi riman.
Lucía de la Cruz
Lucía Magdalena de la Cruz Cuya sutiyuq warmiqa, icha Lucía de la Cruz (* paqarisqa Lima llaqtapi  - ) Piruw mama llaqtayuq takiqmi qarqan.
Sawsipampa distritu
Sawsipampa distritu (kastilla simipi: Distrito de Saucepampa) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Santa Krus pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Sawsipampa llaqtam.
Pachakutiq Inka Yupanki
Pachakutiq Inka Yupanki (Pachakutiq Yupanki ñisqapas, kastilla simipi: Inca del cambio del rumbo de la tierra, digno de estima) Inkakunap isqun ñiqin qhapaqninsi, Hanan Qusqup tawa ñiqin qhapaqnin karqan.
Tinaku llimphi
Tinaku nisqaqa huk llimphim. Tinaku achkiyqa 430-manta 450-kama nanometro pillunyayuqmi.
Pachakutiq Inka Yupanki
1438 watamanta 1471 watakama qhapaq inkas karqan. 1438 watapi K'ana runakunap Qanchi runakunappas yanapayninwan Chanka runakunata Yawarpampapi atirqan, suyunkuta Tawantinsuyuman hap'imuspa. 1460 watapi Wankakunata atirqan, 1470 watapitaq Chimukunata.
Umiriqi munisipyu
Umiriqi munisipyu nisqaqa (kastilla simipi: Municipio de Omereque) kimsa ñiqin munisipyu Narciso Campero pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Umiriqi (Omereque) llaqtam.
Qupa anqas
Qupa anqas nisqaqa huk llimphim. Qupa anqas achkiyqa 500-manta 520-kama nanometro pillunyayuqmi.
Umiriqi munisipyu
Kay llaqtap sutinqa aymara simim, "mayupura, qhichwapura kawsay".
Miyu-miyu
Miyu-miyu icha miyu miyu (Baccharis coridifolia) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Umiriqi munisipyu
Kantunkuna
Suqta kantunmi kan.
Pachakutiq Inka Yupanki
Taytanmi karqan	Wiraqucha Inka, churinkunataq karqanku Amaru Inca Yupanqui itaq Tupaq Inka Yupanki
Umiriqi munisipyu
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
263 kñ
263 Kristup ñawpan wataqa (263 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Pachakutiq Inka Yupanki
Qhipaqnin inka qhapaq: Tupaq Inka Yupanki
Umiriqi munisipyu
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Umiriqi munisipyupiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
La Punta distritu
La Punta distritu; (kastilla simipi: Distrito de La Punta) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum Qallaw pruwinsyapi.
Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa La Punta llaqtam.
264 kñ
264 Kristup ñawpan wataqa (264 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Killmu
Killmu, Willapi icha Churqilla nisqaqa huk llimphim. Chilina ruruqa killmum. Killmu achkiyqa 590-manta 625-kama nanometro pillunyayuqmi.
Yela Loffredo
thumb|right|250px| Yela Loffredo (1920-2020) thumb|right|250px| Yela Loffredo kapchiy ruwakusqanta Yela Loffredo Rodríguez sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Wayakil llaqtapi -  wañusqa Wayakil llaqtapi), huk 🇪🇨 mama llaqtayuq ch'iquqm (iskultur) yachaqpas qarqan.
Kawsay qillqa
Tawa watayuqpi, turankunaqa ñawpa watakunapaq ullakuna qillqankumanta, panq’a, ingruduwan chaqrusqanta qallarisqan. Hinallaqsi yachayninta qallarisqan, kaywan gastunkuna, imankuna allin kapunanpaq. Hinaqsi, tatanrayku (Salvatore Loffredo Calabrese) achka imankunata ruwasqan: grawadukuna, takiykuna, iskulturakuna, chayhina
1936 watapi, 12 watayuq kaptinqa, tatanta wañukusqan, infartuwan, chayrayku payqa kawsanta tikrakusqan. Mamanta kunan wasip umayuq kutisqa. Chaymanta 3 watakuna (1939) Mamallaqtap Wayakil Yachaywasipi yachanta qallarisqan, chaypi ballet kursukuna ruwasqan
1965 watapi, Hukllachasqa Amirika Suyukunaman ripukusqan, huk ususinta unquynin allinchakunanpaq, kay ripukusqapi, Manhattan-pi Greenwich Villageta riqsichirkan, kay k’itiqa llaqtantahina, Wayakilta kapusqa
1999 Watapi “Eugenio Espejo Suñay”-ta payman qupuchisqan
Taytan: Salvatore Loffredo Calabrese, Maman: Julia Rodríguez Coello. Qusan: Paúl Klein Wolf. Churinkuna: (5).
Alma mater: Colegio de Bellas Artes Juan José Plaza.
Karchi marka
Karchi marka nisqaqa (kastilla simipi: Provincia de Carchi) Ikwadur mama llaqtapi markam. Uma llaqtanqa Tulkan llaqtam. thumb|left|160px|[[Tulkan llaqta Chiles nina urquwan, Karchi marka]]
Pulitika rakiy
Suqta kitinmi kan.
ANPE
ANPE (Agencia de Noticias Plurinacional del Ecuador)
Quntumasa pruwinsya
Quntumasa pruwinsya (aymara simipi: Quntumasa jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Contumazá) nisqaqa Piruw mama llaqtap Kashamarka suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Quntumasa llaqtam.
Flora Faunapas
thumb|left|160px|Jaltomata cajamarca (Quntumasamanta)
Pulitika rakiy
Pusaq distritunmi kan.
Llaqtap amachana santun
thumb|right|260px| San Matiyu
ECUARUNARI
ECUARUNARI icha Ecuador Runakunapak Rikcharimuy (Ikwadur Runakunap Rikch'arimuynin) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi lliw Kichwa rimaq runakunap tantanakuyninmi. Kikinpa nisqankamaqa Ikwadur Kichwa Llaqtakunap Hatun Tantanakuyninmi (Ecuador Kichwa Llaktakunapak Jatun Tantanakuy).
K'illi K'illi
thumb|right|250px|K'illi K'illi urqu tarikun Takachi munisipyupi, [[Jarani pruwinsya|Jarani chiqakuqmanta qhawasqa "Puñusqa ilijanti" jina.]] K'illi K'illi nisqaqa Buliwyapi juk urqum, Quchapampa suyupi, Punata pruwinsyapi, Takachi munisipyupi.
ECUARUNARI
ECUARUNARI-p willay p'anqantaqa Rikcharishun ninkum.
ECUARUNARI tantanakuyqa CONAIE (Ecuador Runakunapak Jatun Tantanakuy) aylluruna nisqa hatun tantanakuypim wankurisqa, Antikuna Aylluruna Tantanakuykunap T'inkinakuynin (CAOI) nisqa mamallaqtapura aylluruna hatun tantanakuypipas.
Kunan umalliqninqa 2009 watamantapacha Delfín Tenesacam kachkan, Humberto Cholangota qatiqmi.
Rafael Alberti
Rafael Alberti Merello sutiyuq runaqa (* paqarisqa Santa Mariya Wamp'urani llaqtapi - †  wañusqa Santa Mariya Wamp'urani llaqtapi) 🇪🇸 mama llaqtayuq qillqaq runam, kastilla simipi qillqaqmi.
Susan Sarandon
thumb|right|290px|Susan Sarandon Susan Abigail Tomalin sutiyuq warmiqa, icha Susan Sarandon (* paqarisqa New York llaqtapi - ) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq aranway pukllaqmi karqan.
Taytan: Philip Leslie Tomalin; Maman: Leonora Marie Criscione. Qusankuna: Chris Sarandon (1967-1979) / Tim Robbins (1988-2009). Churinkuna: (3) Miles Robbins (1992), Jack Henry Robbins (1989), Eva Amurri (1985).
Rafael Alberti
Miguel de Cervantes Suñay|20px 1983 watapis simi kapchiypi Miguel de Cervantes Suñaytam chaskirqan.
Huwan VI
thumb|right|280px| Huwan VI (Tayta Papa 701-705) Huwan VI, Huwan VI suqta ñiqin (latin simipi:  Ioannes PP. VI, Italya simipi: Giovanni VI)  sutiyuq runaqa (* ? watapi paqarisqa Ephesos llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.
Rafael Alberti
Yaya:Alberti; Mama: Merello.
Huwan VI
manta kama Tayta Papam.
Samuel Taylor Coleridge
right|thumb|260px|Samuel Taylor Coleridge (1772-1834) 220px|right| Samuel Taylor Coleridge silq'uynin Samuel Taylor Coleridge sutiyuq runaqa ( paqarisqa Ottery St. Mary llaqtapi - wañusqa Highgate llaqtapi) huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq qillqaqmi qarqan.
Taytanː John Coleridge (1718–1781); Mamanː Anne Bowden (1726–1809). Warmiː Sara Fricker. Churinkunaː Hartley Coleridge, Sara Coleridge wan Derwent Coleridge.
Rafael Alberti
Warmi: María Teresa León Churinkuna:.
Hanaq Amarumayu pruwinsya
Hanaq Amarumayu pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Alto Amazonas) nisqaqa Luritu suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Yurimawas llaqtam.
Inkallaqta
Inkallaqta nisqaqa (Inkallajta, Incallacta, Incallajta) huk mawk'a pukaram, Buliwya mama llaqtapi, Quchapampa suyupi, Tutura pruwinsyapi, Puquna munisipyupi. 1460 watachá wasichasqam, 80 ha hatunmi. Quchapampa llaqtamanta 130 kilumitruspi tarikun, Puqunamantari 14 km kashan.
Eva Ayllón
thumb|right|250px|Eva Ayllón 2010 María Angélica Ayllón Urbina sutiyuq warmiqa, icha Eva Ayllón (* paqarisqa Lima llaqtapi - ),  huk 🇵🇪 mama llaqtayuq takiqmi. ' La Reina del Landó', 'Máxima Exponente de la Música Peruana', 'La Sucesora de Chabuca Granda', 'La voz de oro del Perú'
Inkallaqta
Hawa t'inkikuna
Phutukuna:
1057
1057 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Eva Ayllón
Taytan: Carlos Alberto Ayllón; Maman: Renee Urbina († ). Qusan: Juan Yamasaki (2005-2007). Churinkuna: Carlos Yamasaki Ayllón wan​ Francisco García Ayllón.
265 kñ
265 Kristup ñawpan wataqa (265 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Hanaq Amarumayu pruwinsya
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Pulitika rakiy
Suqta distritunmi kan.
Runakuna
Pruwinsyapiqa Chamikuru, Chayawita runakunam tiyanku.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu:
K'uyu
K'uyu nisqaqa huk llimphim. K'uyu achkiyqa 380-manta 430-kama nanometro pillunyayuqmi.
Ramón María del Valle-Inclán
thumb|right|260px| Ramón María del Valle-Inclán (1856-1912) right|200px| Ramón María Valle Peña  sutiyuq runaqa, icha Ramón María del Valle-Inclán (* paqarisqa Villanueva de Arosa llaqtapi -  wañusqa Santiago de Compostela llaqtapi), huk 🇪🇸 mama llaqtayuq qillqaqmi yachaqpas karqan.
Enzo Bearzot
Enzo Bearzot (* paqarisqa Aiello del Friuli llaqtapi, Italya mama llaqtapi -   paqarisqa Milano llaqtapi, Italya mama llaqtapi ) huk  Italya mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi wan pukllaykamachiq karqan.
Javier Solís
Gabriel Siria Levario,  sutiyuq runaqa icha Javier Solís (* paqarisqa Mishiku llaqtapi -   wañusqa Mishiku llaqtapi) huk 🇲🇽 mama llaqtayuq  takiqsi wan aranway pukllaq qarqan.
Roble
Yurakuna:
Javier Solís
Taytan: Francisco Siria Mora; Maman: Juana Levario Plata. Warmiː
Hawa t'inkikuna
° Ufisyal si te
Puka
Puka nisqaqa huk llimphim. Yawarqa pukam. Puka achkiyqa 625-manta 740-kama nanometro pillunyayuqmi.
Piruwpa Wirriynin
thumb|250px|[[Francisco de Toledo, conde de Oropesa: Piruwpa wirriynin (1569-1581).]]
Piruwpa Wirriynin nisqakunaqa Wirrinatu Piruwta kamachiq, Ispañap qhapaqninpa kamachisqan wirriykunas karqan, 1542 watamanta 1824 watakamas.
Yanaqiwa distritu
Yanaqiwa distritu (kastilla simipi: Distrito de Yanaquihua) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Kuntisuyus pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Yanaqiwa llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Kaypipas qhaway
thumb|left|140px|Nicolás Fernández de Piérola Villena Nicolás de Piérola, Piruw suyup umalliqnin 1879 watamanta  1881 watakama paqarimurqa Alpacay haciendapi, Yanaqiwa distritupi,.
Charles Lamb
right|thumb|260px|Charles Lamb (1775-1834) 220px|right| Charles Lamb silq'uynin Charles Lamb sutiyuq runaqa ( paqarisqa London llaqtapi - wañusqa Edmonton llaqtapi) huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq qillqaqmi qarqan.
Taytanː John Coleridge (1718–1781); Mamanː Anne Bowden (1726–1809). Warmiː Sara Fricker. Churinkunaː Hartley Coleridge, Sara Coleridge wan Derwent Coleridge.
Insina
right|thumb|Huk insina, Ispañapi. right|thumb|Insinap raphinkuna, tuktunkunapas. right|thumb|Rurunkuna.
Insina (Quercus ilex; kastilla simimanta: encina) nisqaqa huk uralan Iwrupapi wiñaq sacham, mana urmaykuq raphiyuq, wayusaman kaqllam.
Waqtu
Waqtu nisqaqa ethanulniyuq (alkulniyuq) machanapaq upyanam.
Alkul
Alkul nisqakunaqa yakuchaqmuksi huñu (-OH) nisqayuq (yakuchaq iñuku ranti) alkankuna icha huk k'illimsa yakuchaq t'inkisqakunam.
huk alkulkuna
propanutriyul (glisirul, glisirina):
Waqtu
Huk waqtu uypanakuna:
1058
1058 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Uma Piwra
Uma Piwra ayllu llaqtachaqa Ansaltu munisipyupim, T'arata pruwinsyapim, Quchapampa suyupim, Buliwya mamallaqtapim. 2019 watapiqa 17-si runakuna chay llaqtachapi kawsachkarqan, 8-si aylluyuq, qhichwa simi rimaq, machu, paya runas.
266 kñ
266 Kristup ñawpan wataqa (266 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
268 kñ
268 Kristup ñawpan wataqa (268 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Kumpi Mayu
Kumpi Mayu nisqaqa huk ñawpa k'itim Piruwpi, Kashamarka suyupi, Kashamarka pruwinsyapi, Kashamarka distritupi. Kashamarka Kumpi mayumantaqa 20 km karum.
Phuyupatamarka
Phuyupatamarka nisqaqa Piruwpi huk mawk'a llaqtam, Qusqu suyupi, Qusqu - Machu Pikchu Inka ñanpi,.
Charles Olson
thumb|right|290px|Charles Olson Charles Olson sutiyuq runaqa (* paqarisqa Worcester llaqtapi -  wañusqa New York llaqtapi) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq qillqaqmi karqan.
Taytan: Charles Joseph Olson; Maman: Mary Theresa Hines. Warmi: ñ Churinkuna: (2).
Kulli
Khuchinilla icha kulli nisqaqa chaqrusqa llimphim. Khuchinilla nisqa palamachaqa chay llimphiyuqmi. Achkiyqa manam hayk'appas khuchinillachu.
Awahun
Awaruna icha Awahun (awahun simipi: Awajún) nisqakunaqa Piruwpi, Amarumayu suyupi, Kashamarka suyupi, Luritu suyupi, San Martin suyupipas tiyaq runa llaqtam, awahun simita rimaq.
Qimis kantun
Qimis kantun (kastilla simipi: Cantón San Pedro de Quemes) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qimis munisipyupi. Uma llaqtanqa Qimis llaqtam (490 runa, 2001 watapi).
Killaqa munisipyu
Killaqa munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Santuario de Quillacas) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu, Ch'allapata pruwinsyapi, Uru-Uru suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Killaqa llaqtam.
Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan.
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam Qhichwa runakunapas tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Killaqa munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Jorge Pardo
thumb|right|250px|Susan Ochoa Jorge Luis Pardo Valdespino sutiyuq runaqa, icha  Jorge Pardo ( paqarisqa Lima llaqtapi - ) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq takichaq wan takiqmi qarqan.
Yachaywasi:
Taytan: ; Maman:. Warmi: Churinkuna:
Jayu Quta (Ladislao Cabrera)
Jayu Quta, Jayuquta icha Jayu quta (Jayu Khota / Jayu Kkota) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk nina urqu luq'u qucham, Uru Uru suyu, Ladislao Cabrera pruwinsya, Salinas de Garci Mendoza munisipyu, Villa Esperanza kantunpi, Uyuni kachi quchap chinchayninpi, Quwiphasa kachi quchap antinpi.
Kay quchap sutinqa aymara simim: jayu kachi, quta qucha,, "kachi qucha".
Papa ismuy
Papa ismuy nisqaqa papa yurap huk unquyninkunam, ahinataq:
San Markus pruwinsya
San Markus pruwinsya nisqaqa (aymara simipi: San Markus jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de San Marcos) Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa San Markus llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Fernando Belaúnde Umalliqmi.
Pulitika rakiy
Qanchis distritunmi kan:
Yana
Yana nisqaqa achkiyninnaq llimphim. K'illimsaqa yanam.
Pasurapa munisipyu
Pasurapa munisipyu nisqaqa (kastilla simipi: Municipio de Pasorapa) iskay ñiqin munisipyu Narciso Campero pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Pasurapa llaqtam.
Rumi Tiyana
Rumi Tiyana icha Santa Apolonia nisqaqa Kashamarka ñiqpi huk urqum, Piruwpi, Kashamarka suyupi, Kashamarka pruwinsyapi.
Pasurapa munisipyu
Kantunkuna
Huk kantunmi kan: Pasurapa kantun.
1059
1059 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Atawallpa Yupanki
Atawallpa Yupanki (Atahualpa Yupanqui) icha Héctor Roberto Chavero (Pergamino llaqtapi paqarisqa 22 ñiqin qhulla puquy killapi 1908; Paris llaqtapi wañusqa 23 ñiqin aymuray killapi 1992) sutiyuq runaqa Arhintina mama llaqtayuq takiqmi, taki qillqaq, kitara waqachiq, simi kapchiqpas karqan. Inkakunap sutinta hap'ispanpas, kastilla simillapim qillqarqan. Jorge Cafrune sutiyuq takiqmi achka Atawallpa Yupankip rurasqan takikunata takirqan.
269 kñ
269 Kristup ñawpan wataqa (269 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Hernando Siles pruwinsya
Hernando Siles pruwinsya (aymara simipi: Hernando Siles jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Hernando Siles) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Chuqichaka suyupi. Uma llaqtanqa Monteagudo llaqtam, Bernardo de Monteagudo Cáceresmantam (1789-1825) sutichasqa.
Kay pruwinsyaqa umalliq Hernando Siles Reyesmantam (1882 - 1942) sutichasqa.
Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan:
Pasurapa munisipyu
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam, Qhichwa runakunapas tiyanku.
Hernando Siles pruwinsya
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.
Huwan VII
thumb|right|280px| Huwan VII (Tayta Papa 705-707) Huwan VII, Huwan VII qanchis ñiqin (latin simipi:  Ioannes PP. VII, Italya simipi: Giovanni VII)  sutiyuq runaqa (* 650 watapi paqarisqa Rossano llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.
Hernando Siles pruwinsya
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Pasurapa munisipyu
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Hernando Siles pruwinsya
Simikuna
Hernando Siles pruwinsyapiqa kastilla, waraniyi, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Huwan VII
Tayta: Plato (c. 620 – 686), Mama: Blatta (c. 627 – 687).
Pasurapa munisipyu
Simikuna
Pasurapa munisipyupiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Titankayuq
Titankayuq nisqaqa huk titanka sach'a sach'am Piruwpi, Ayakuchu suyupi, Willkawaman pruwinsyapi.
CONAIE
thumb|220px|[[Luis Macas (2004 watapi, Kitu llaqtapi).]] thumb|right|220px|CONAIEp wankurisqankuna 2002 watapi Kitu llaqtapi, Free Trade Area of the Americas (FTAA/ALCA) nisqawan awqa kaspa. CONAIE (Ecuador Runakunapak Jatun Tantanakuy, Ikwadur Runakunap Hatun Tantanakuynin) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi lliw indihina nisqa runakunap tantanakuyninmi.
1990 watamanta 1996 watakama, 2004 watamanta 2008 watakamapas Luis Macas Ambuludími CONAIEpa umalliqnin karqan, 2008 watamanta 2010 watakamataq Marlon Santi Gualingam. 2011 watamanta umalliqninqa Humberto Cholangom.
Kaymi wankurisqa tantanakuyninkuna:
1060
1060 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Yuraq
Yuraq nisqaqa lliw ima achkiykunayuq llimphim. Rit'iqa yuraqmi.
Siqsi distritu
Siqsi distritu (kastilla simipi: Distrito de Sexi) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Santa Krus pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Siqsi llaqtam.
Kankanani kantun
Kankanani kantun (kastilla simipi: Cantón San Juan de Cancanani) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Eliodoro Camacho pruwinsyapi, Waychu munisipyupi. Uma llaqtanqa Kankanani llaqtam (172 llaqtayuq, 2001 watapi).
Yangsi mayu
Yangsi mayu nisqaqa Asyapi huk 6.380 km suni mayum.
Gonzalo Torrente
Gonzalo Torrente Ballester sutiyuq runaqa (* paqarisqa Serantes llaqtapi - †  wañusqa Salamanca llaqtapi) 🇪🇸 mama llaqtayuq qillqaq runam, kastilla simipi qillqaqmi.
Miguel de Cervantes Suñay|20px 1985 watapis simi kapchiypi Miguel de Cervantes Suñaytam chaskirqan.
Yaya: Gonzalo Torrente Piñón ; Mama: Angela Ballester.
Warmi: Josefina Malvido Churinkuna: Gonzalo Torrente Malvido.
Xiao Hong
200px|thumb|right|Xiao Hong (1911 - 1942) Xiao Hong, Qiao Yin, (chinu simi: 紅蕭, chino simplificado: 萧红, pinyin: Xiāo Hóng, Zhang Naiying (张乃莹); ) sutiyuq warmiqa, (* paqarisqa Heilongjiang llaqtapi -  wañusqa Hong Kong llaqtapi) huk chinu qillqaqsi wan pulitiku runa qarqan.
P'allqa distritu (Lampa)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Xiao Hong
Qusan: Duanmu Hongliang.
P'allqa distritu (Lampa)
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Inka Pawqar Wamataysi
Inka Pawqar Wamataysi sutiyuq runaqa Inka Ruq'a qhapaqpa, Quya Mama Michaypa icha Mikay Chimpup huk churinsi karqan.
Ethanul
Ethanul C2H5OH nisqaqa huk alkul nisqa t'inkisqam, waqtu nisqa machanapaq upyanakunapim.
Louis XV
Louis XV (Luis Chunka Pichqayuq kaq) Louis- sutiyuq runaqa, Inti Qhapaq (Bien-Aimé) nisqapas (*  paqarisqa Versailles llaqtapi - †  wañusqa Versailles llaqtapi) huk 🇫🇷 mama llaqtayuq Qhapaq qarqan.
Taytan: Louis Ransiyamanta Maman: María Adelaida de Saboya.
Ñawpaq warmi: María Leszczyńska
Churinkuna: Teresa Felicita de Francia, Madame Sixième (1736–1744). Murió en la infancia.
Fridtjof Nansen
thumb|right|200px|Fridtjof Nansen (1861-1930  Fridtjof Fridtjof Wedel-Jarlsberg Nansen sutiyuq runaqa (* paqarisqa Oslo llaqtapi -   wañusqa Lysaker llaqtapi), huk 🇳🇴 mama llaqtayuq kurku kallpanchaq. diplumatiku wan yachaq qarqan.
Premio Nobel|20px Nobel Suñay Qasikaypi chaskirqan (1922).
Tayta: Baldur Fridtjof Nansen, Maman: Hulda Adelaide Johanne Thekla Isidore Wedel-Jarlsberg. Warmi: Eva Sars. Churinkuna: Liv Nansen wan Odd Nansen.
Alvaro Colom
Alvaro Colom Caballeros (* paqarisqa Watimala llaqtapi -), huk  Allwya kamayuq, ruruchiq wan pulitiku qarqan. 2008 watamanta 2012 watakama ñawpaq kuti Watimalapa Umalliqnin karqan.
Tayta: Antonio Colom Argueta; Mama: Yolanda Caballeros Ferraté Ñawpaq warmi: Sandra Torres Churinkuna: (?) Antonio Colom Szarata.
Yachaywasi:
Alma Mater: Universidad San Carlos de Guatemala.
1061
1061 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Tuqucha listritu
Tuqucha listritu; (kastilla simipi: Distrito de Ventanilla) nisqaqa huk distritum Qallaw pruwinsyapi, Qallaw suyupi, Piruw mama llaqtapi.
Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa Tuqucha llaqtam.
Runakuna
Ventanilla distritupiqa 243 526 runam tiyanku.
Wiñay kawsay
Kamasqa m karqan.
270 kñ
270 Kristup ñawpan wataqa (270 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
CEPCLA
CEPCLA; (Centro de Preservación de la Cultura y Literatura Aymara –Quechua)
271 kñ
271 Kristup ñawpan wataqa (271 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Seyne-Maritim
Seyne-Maritimqa (76) (Fransya simi pi, Seine-Maritime) huk Fransya p departamentunmi,
2016 Qulla Puquy 1 p’unchaymanta, pichka departamentumanta huk kaspa, Normandiya suyu wan huñuchipusqanmi. (chay tyempukama qarqurisqa Hanaq Normandiya rakinakuymi kasqa).
Wiñay kawsay
Ñawpaqpi Seine-Inférieure sutiyuq riqsisqam karqa, ichataq kay mawk'a sutiqa 1955 Qulla Puquy 18pi tikrachisqam kapun
Lliw "Bas-" tukuq sutiyuq departamentukuna pisillamanta pisi tikrachisqa tukurqun, aswan "allin" sutiyuq kapunanpaq,
Demographi
Chaninchasqam llaqtakuna (1999 runayupaymanta)
Pachap kaqnin
rikchacha|257x257px|Mamaqucha Sinap saywitun Pachaqa quchaniraqmi. Chalaqa departamentup ukhunwan manam kikinchu. Chiripachapi, temperaturaqa chalapi antimanta aswan allinmi. Chiripachap kaqninqa antipi aswan musyayuqmi. Wayraqa urin-quntimanta, quntimantapas purin.
1062
1062 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
William Wordsworth
right|thumb|260px|William Wordsworth(1775-1834) 220px|right| William Wordsworth silq'uynin William Wordsworth sutiyuq runaqa ( paqarisqa Cockermouth llaqtapi - wañusqa Grasmere llaqtapi) huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq qillqaqmi qarqan.
Taytanː John Wordsworth ; Mamanː Ann Cookson. Warmikunaː Isabella Curwen (w. 1848) / Helen Ross (w. 1854) / Mary Ann Dolan (w. 1858) / Mary Gamble. Churinkunaː Jane, Henry, William, John, Charles wan Edward; Dora (p. 1858).
Sucre suyu (Kulumbya)
Sucre suyu nisqaqa (kastilla simipi: Departamento de Sucre) Kulumbya mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Sincelejo llaqtam.
Wiñay kawsay
Departamento p'unchaw kamasqa.
Pulitika rakiy
Sucre suyu: 26 munisipyukuna (5 pruwinsyakuna):
Sanancha
Sanancha nisqaqa, Sanapa, Unancha, Unanchiy, Chimpu icha Tuyru nisqapas (aymara simipi: unancha, kastilla simipi: señal, signo, grigu simipi: σύμβoλoν, chaymanta kastilla simipi símbolo, latin simipi: signum) ima rikch'acha hina siq'isqapas icha rimasqapas, ima hatun, saphisapa, sasalla sut'inchana, haqi, mana rikunalla icha mana uyarinalla kaqmanpas t'upsiq.
Terralingua
Terralingua nisqaqa huk llaqtapura tantanakuymi.
Kaymi iskaynin tiksi ruranankuna, kikinpa nisqankama:
Jurqara
Jurqara (Jorcada) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, huk nina urqum, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi Hatun Qitina kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.650 mitrum aswan hanaq.
Sanancha
Hinaptinmi achka hina sananchakunatam riqinchik:
Ellen Johnson-Sirleaf
Ellen Johnson-Sirleaf sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Monrovia llaqtapi - ). Libirya mama llaqta musikupas, pulitiku wan Umalliq.
1972 watamanta 1973 watakama Musiku Ministru. 2006 watamanta ñawpaq kuti Libiryapa Umalliqnin karqan.
Premio Nobel|20px Nobel Suñay Qasikaypi chaskirqan. 2011 watapiqa chiqniq (Leymah Gbowee wan Tawakul Karman).
Tayta: Jahmale Carney Johnson; Mama:. Ñawpaq runa: James Sirleaf
Yachaywasi:
Papa lancha
Papa lancha icha Papa ismuy (Phytophthora infestans) nisqaqa kaqlla sutiyuq papa yurap unquyninta paqarichiq qurwaram, runtu k'allampa (Oomycetes) nisqa kawsaqkunaman kapuq.
Chay papa lanchaqa 1845 watamanta 1849 watakamas Ilandapi hatun yarqaytas paqarichisqan.
Solanum bulbocastanum nisqa k'ita papa chay papa lanchawanqa manam unqunchu.
Qurwarap muruchankuna unqusqa papakunapi allpapim chiri mit'anta kawsan. Q'uñi, huq'u mi'apim ancha utqayllam wiñan.
left|thumb|Lanchawan unqusqa papa yurap raphinkuna. left|thumb|Lanchawan unquq papakuna, k'ususapa, ukhunpi ismusqa.
Urqup apun
Apu, Urqup apun icha Wamani nisqaqa urqupi tiyaq apu, thiyus kaymi, Tawantinsuyu iñiypi.
Seyne-Maritim
Tourismus
Achka turismupaq ñankuna riq departamentuta kan, kay kitip riqsichiq kulturap patrimoninta kapullantaq.
272 kñ
272 Kristup ñawpan wataqa (272 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Inka Siwi Ruq'a
Inka Siwi Ruq'a sutiyuq runaqa Waskar Inkap, Quya Mama Chuki Chikya Illpaypa huk churinsi karqan, Inka Urqup wawqinsi.
Tayanku
Tayanku, urqu t'ula icha urqu thula (Baccharis odorata) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Suñay
miniaturadeimagen|250px|[[1908 Watapi, Ulimpiku Suñaymi.]] Suñay (kastilla simipi: premio) huk runakunapaq riqsichinankupaqmi. Paykunata allinta ima ruwakusqa chaymanta huk suñayta qupun. Chay runakuna kallpayuqmi icha yuyayuqmi, hinaptin, allinta chaninchakunpaq. Kunkursukunapas runakunaqa huk suñayta hap'inta atinku.
Punata munisipyu
thumb|right|290px|Punata pruwinsyap pulitika rakiynin Punata munisipyu (kastilla simipi: Municipio Punata) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Punata pruwinsyapi, Quchapampa suyupi. Uma llaqtanqa Punata llaqtam.
Kantunkuna
Huk kantunmi kan: Punata kantun.
Runakuna
Munisipyupiqa astawan Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Punata munisipyupiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Kukachakra distritu
Kukachakra distritu (kastilla simipi: Distrito de Cocachacra) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Islay pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Kukachakra llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
1063
1063 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Q'illu
Q'illu icha Uwina, kichwapi Killu, chinchaysuyupi Qarwa nisqaqa huk llimphim. Pilli-pilli (Taraxacum officinale) t'ikaqa q'illum. Q'illu achkiyqa 550-manta 590-kama nanometro pillunyayuqmi.
Albert Camus
Albert Camus (*  paqarisqa Mondovi llaqtapi Alhiryapi -   Le Petit Villeblevin llaqtapi Ransiyapi), huk Ransiya mama llaqtayuq Yachay wayllukuqmi, qillqaq runam karqan, phransya simipi qillqaqsi karqan.
Nobel Suñay Simi Kapchiypi 1957 watapis simi kapchiy Nobel suñaytas chaskirqan.
Pennsylvania Yachay Suntur
thumb|200px|Pennsylvania Yachay Sunturpa pullkanqan. thumb|200px|Pennsylvania Yachay Suntur. Pennsylvania Yachay Suntur (inlish simipi: University of Pennsylvania, Penn, UPenn) nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi qhapaq yachay sunturmi, Philadelphia llaqtapi.
Huwan VIII
thumb|right|280px| Huwan VIII (Tayta Papa 872-882) Huwan VIII, Huwan VIII pusaq ñiqin (latin simipi:  Ioannes PP. VIII, Italya simipi: Giovanni VIII)  sutiyuq runaqa (* 820 watapi paqarisqa Roma llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.
manta kama Tayta Papam.
Aykili kantun
Aykili kantun (kastilla simipi: Cantón Aiquile) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, Quchapampa suyupi, Narciso Campero pruwinsyapi, Aykili munisipyupi. Uma llaqtanqa Aykili llaqtam.
Jorge Cafrune
Jorge Antonio Cafrune (*Jujuy llaqtapi paqarisqa 8 ñiqin chakra yapuy killapi 1937 - †Buenos Aires llaqtapi wañusqa 1 ñiqin hatun puquy killapi 1978) huk Arhintina mama llaqtayuq runa llaqta takiqmi karqan. Atawallpa Yupankip achka takinkunatam takirqan.
Runkuraqay
Runkuraqay nisqaqa Piruwpi huk mawk'a llaqtam, Qusqu suyupi, Qusqu - Machu Pikchu Inka ñanpi.
Q'umir
Q'umir, kichwapi Waylla, chinchaysuyupi Chiqyaq nisqaqa huk llimphim. Raphikunaqa q'umirmi. Q'umir achkiyqa 520-manta 565-kama nanometro pillunyayuqmi.
Pampa Awllaqa munisipyu
Pampa Awllaqa munisipyu nisqaqa (kastilla simipi: Municipio de Pampa Aullagas) iskay ñiqin munisipyu, Ladislao Cabrera pruwinsyapi, Uru Uru suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Pampa Awllaqa (Pampa Aullagas) llaqtam (525 llaqtayuq, 2001 watapi).
Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan:
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Pampa Awllaqa munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
273 kñ
273 Kristup ñawpan wataqa (273 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
1064
1064 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Karpa
thumb|Chincha Awya Yalapi tipi nisqa karpa (Oklahoma, 1869). thumb|Mawk'a Arabyapi qhapaqpa karpan. thumb|Karpa-karpa. thumb|Wayllapi karpa. thumb|Sach'a-sach'api karpa. thumb|Suysa karpapaq rakikuna. Karpa nisqaqa p'achamanta k'aspikunamantapas rurasqa kawsanam, wasicha hina, ichataq utqaylla hatarichinapaq utqayllapas chaqunapaqpas.
Chupuru distritu
Chupuru distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Chupuro) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Wankayu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Chupuru (Chupuro) llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Kalama
Kalama nisqaqa (kastilla simipi: Calama) Chili mama llaqtapi, Antofagasta suyupi huk hatun llaqtam, El Loa pruwinsyap uma llaqtanmi. thumb|left|120px|Kalama llaqtamanta [[maki kapchiy]]
274 kñ
274 Kristup ñawpan wataqa (274 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
San Miguel pruwinsya
San Miguel pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de San Miguel) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa San Miguel Pallaqi llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Fernando Belaúnde Umalliqmi.
Pulitika rakiy
Chunka kimsayuq distritunmi kan.
Antonio Buero Vallejo
Antonio Buero Vallejo sutiyuq runaqa (* paqarisqa Guadalajara llaqtapi - †  wañusqa Madrid llaqtapi) 🇪🇸 mama llaqtayuq qillqaq runam, kastilla simipi qillqaqmi.
Miguel de Cervantes Suñay|20px 1986 watapis simi kapchiypi Miguel de Cervantes Suñaytam chaskirqan.
Yaya: Francisco Buero; Mama: María Cruz Vallejos.
Warmi: Churinkuna:.
Sokratis
200px|thumb|right|Sokratis, [[Paris llaqtap Louvre nisqa musiyunpi.]] Sokratis (grigu simipi: Σωκράτης) (469 Kristup ñawpan watapis paqarisqa Athina llaqtapi; 399 Kristup ñawpan watapis wañusqa Athina llaqtapi) huk grigu yachay wayllukuqsi runa karqan, Platonpa yachachiqninsi.
Kaysi huk rimasqan: Mana yachayniymantam yachani (οἴδα οὐκ εἰδώς).
Sokratispa kawsasqanmantaqa, mana chiqan wañusqanmantapas Platonsi willarqan.
Robert Southey
right|thumb|260px|Robert Southey (1774-1843) 220px|right| William Wordsworth silq'uynin Robert Southey  sutiyuq runaqa ( paqarisqa Bristol llaqtapi - wañusqa Keswick llaqtapi) huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq qillqaqmi qarqan.
Taytanː Thomas Southey ; Mamanː Margaret Hill. Warmikunaː Edith Fricker (1795–1838) / Caroline Anne Bowles (1839–1843). Churinkunaː.
Qillqasqankuna
right|Robert Southey
Warisa
thumb|right|Warisa, kallmapi purichkaq. Warisa, Barisa, Yuramachi icha Chipuru (Tsipuru) (Saimiri sciureus) nisqaqa huk Uralan Abya Yalap paray sach'a-sach'ankunapi k'allmakunapi kawsaq k'usillum, rikch'aq chipurum.
K'aspi
thumb|[[Purutu puquchinapaq k'aspikuna.]] K'aspi nisqaqa ima suyt'u, suni kaqpas, q'irumanta, maychus hina qhachqa (chhanqa, khallka) hawayuq, k'allmamanta icha yura kurkumanta rurasqa, imatapas llamk'anapaq kanman.
Q'illaymanta lluchk'a k'aspitaqa tawna ninchikmi.
Inka Urqu
Inka Urqu sutiyuq runaqa Waskar Inkap, Quya Mama Chuki Chikya Illpaypa huk churinsi karqan, Inka Siwi Ruq'ap wawqinsi.
Gian Marco
thumb|right|250px|Gian Marco Gian Marco Javier Zignago Alcóver sutiyuq runaqa, icha  Gian Marco ( paqarisqa Lima llaqtapi - ) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq takichaq wan takiqmi qarqan.
Yachaywasi:  Colegio Santa Margarita
Taytan: Javier Zignago Viñas (Joe Danova) ; Maman: Regina Alcóver. Warmi: Claudia Moro Churinkuna: Nicole, Fabián wan Abril.
Gian Marco (1990-1991)
Su Primer Álbum
Sisa
thumb|upright=1.67|Huk yurakunap sisa k'atankuna: [[Lilium auratum (ch'ulla khata sisayuq); Wakinkunataq kimsa khata sisayuq: Inti wayta (Helianthus annuus), Kulli kumar (Ipomoea purpurea), Sildalcea malviflora, K'allma sapay warmi (Oenothera fruticosa), Ruru supay (Ricinus communis).]] thumb|left|[[Alcea rosea nisqap sisan, tuktunpi.]] Sisa nisqaqa tuktupi paqariq allpa hinam, ch'iñi k'atakuna aslla kawsaykuqniyuq, muruyuq yurakunap urqu nisqa yumana yawrinmi. Sisaqa sisa raphi (Stamina, Androeceum) nisqapim tukukun.
Sisachay nisqawan sisaqa huk tuktup china kaq ruru raphimanmi hamun, wayrawan icha uywachakunawan, palamakunawan.
Ramiz Alia
Ramiz Alia sutiyuq runaqa (* paqarisqa Shkodër llaqtapi -  wañusqa Tirana llaqtapi ), huk 🇦🇱 mama llaqtayuq musikupas, pulitiku wan Umalliq.
1991 watamanta 1992 watakama ñawpaq kuti Albanyapa Umalliqnin karqan.
Yachaywasi:
Hawa t'inkikuna
{| align="center" border="1" width=60%
Anta Uta distritu
Anta Uta distritu (aymara simim, kastilla simipi Distrito de Antauta) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum,, Punu suyupi, Melgar pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Anta Uta (Antauta) llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Maynas pruwinsya
thumb|right|200px|Wasikuna, [[Amarumayupi]] Maynas pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Maynas) nisqaqa Luritu suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Ikitus llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa
Pulitika rakiy
Chunka kimsayuq distritunmi kan.
Runakuna
Maynas pruwinsyapiqa Kukama-Kukamilla, Napurunakunam tiyanku.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Michincha
Michincha nisqaqa Antikunapi huk nina urqum, Buliwya suyupi, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qimis munisipyupi, Kana kantunpi, Chili mama llaqtapipas, Tarapaka suyupi, El Tamarugal pruwinsyapi. Pikchunqa mama quchamanta 5.305 mitrum aswan hanaq.
Guido Bellido
Guidoqa Liwitaka llaqtapim wiñarirqan, qhichwa llaqtachapi, qhichwa rimaq ayllupi. Qusqu llaqtapi Mama Llaqtap San Antunyu Apach Yachay Sunturnin (Universidad Nacional de San Antonio Abad del Cusco, UNSAAC) nisqapi yachaqarqan iliktruniku inhinyiru yachaytam. 2018 watapi Arriba Perú Adelante partidupi wankurirqan, 2019 watapitaq Qispi Piruw (Perú Libre) partidupim. p'unchawpi musuq umalliq Pedro Castillom payta uma kamayuqman kamachirqan.
1065
1065 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Naciones Unidas nisqa pacha tikraymanta hatun huñunakuy 2022 watapi
rikchacha Huñusqa Naciones Unidaspa pacha tikraymanta hatun huñunakuynin 2022 COP27 sutiyuqpas, iskay chunka qanchisniyuq Naciones Unidaspa pacha tikraymanta hatun huñunakuyninmi, 6 p'unchawmanta 18 ñiqin inti raymi killapi 2022 watapi Sharm El-Sheikh llaqtapi, Egipto suyupi.
Presidencia nisqa
República Árabe de Egipto iskay chunka qanchisniyuq huñunakuypi Naciones Unidaspa Conferencia de Cambio Climático 2022 nisqapi umalliq kayninta hap'irqan, chaymantataqmi Ihiptu mama llaqtap kancha ministrun Sameh Shoukry umalliqnin karqan, Inglaterra suyumanta umalliq kayta hap'ispa.
chaypi kaq suyukuna
Chay hatun huñunakuymanmi yaqa 197 suyukunamanta representantekuna hamunanku, chaypin kashanku 120 más suyukuna umalliqkuna, gobierno umalliqkunapas, paykunan kanku Mohammed bin Zayed bin Sultan Al Nahyan, Emiratos Árabes Unidospa umalliqnin, Mohammed bin Salman, príncipe heredero de Arabya Sawudpa qhapaq suyun, Mishaal Al-Ahmad Jaber Al-Sabah, Kuwait suyup umalliqnin, Emmanuel Macron, Ransiyap umalliqnin, Joe Biden, Hukllachasqa Amirika Suyukunap umalliqnin, achka tantanakuykunamantapas hinallataq chay hatun huñunakuypi participaq asociacionkunapas.
mana chaypi kaq suyukuna
Aswan riqsisqa suyukunamantam, mana chay cumbre climática nisqapiqa, China, Rusia, India, Ucrania suyukunam, Chinawan Indiawan yanapakusqanku ancha allin kaptinpas, aswan hatun industrializasqa suyukuna ukupi kasqankurayku, chaynallataq aswan hatun carbono lluqsichiq suyukunapi kasqankurayku. Gran Bretaña nacionmanta primer ministro Rishi Sunak sutiyoq runan willarqan chay hatun huñunakuypi mana participananta, ichaqa qhepamanmi chay decidisqanmanta kutichipurqan.
Chay hatun huñunakuy ruwanapaq imapaq
Tiempoq tikrakuyninmanta rimanapaqmi, pacha tikraypa dañonkunata atipanapaq, pacha tikraypa dañonkunata atipanapaq, pachamamapa rupayninwan tupanapaq, carbono nisqapa lluqsiyninta yapanapaq, imayna allichanapaqpas, chaynallataqmi huk rimanakuyman chayana, chaymi yanapan gases de efecto invernadero nisqa pisiyananpaq ritmo nisqa yapakunanpaq hinallataq dióxido de carbono nisqapa lluqsiyninpas, chaymi yanapan planetapi temperatura nisqa 1,5 grados Celsius nisqamanta pisiman yapakunanpaq.
Abdel Fattah El-Sisi kamachikuqmi willakurqataqmi huk hatun huñunakuypi, chay hatun huñunakuypaq huk punta kaq meta kasqanmanta, chaymi huk hoja de ruta nisqa churanapaq, chaynapi rimanakusqa ruwaykunata ruwanankupaq, ñawpaqtaraqmi rimarqaku Naciones Unidas nisqapa Conferencia de Cambio Climático 2015 nisqapi, París llaqtapi, chaymi umalliq sutichasqa (cumbre de implementación).
qawarayay
Chay hatun huñunakuypa ñawpaqninpi, Human Rights Watch nisqa, Egipto suyupi libre rimaypa imayna kasqanmanta, hinallataq aswan hatun derecho humano nisqamanta llakikuyninta rikuchisqa, hinaspa tapusqa maykamachus chay condicionkuna allinchakunanpaq mañakunapaq. K'amiqkunap, juristakunap, huk llaqta qhawaqkunap ima rimasqankuqa karqan, kamachiy pulitiku kamachiy, achka runakunap wisq'asqa kaynin, 2013 watapi Abdel Fattah al-Sisi umalliqpa awqaq suyun golpe nisqamanta pacha sociedad civil nisqaman, oposición nisqamanpas hark'aykuna churasqa.
Organizaciones internacionales de derechos humanos nisqakunan willarqanku Egipto nacionpi yaqa 60.000 político presokuna kasqankuta. Egiptomanta wisq’asqa activista Alaa Abdel-Fattahmi chay hatun huñunakuymanta k’amirqan, chaymi Egipto suyupi ruwakun, hinaspan nirqan “tukuy suyukunamanta kay hatun huñunakuy ruwayta atiq suyukunamanta, paykunan akllarqanku chay suyuta hark’aq protestakunata, llapa runakunata wisq’achiq, chaymi rikuchin imaynatas kay pacha qhawarin kay asuntomanta”, nispa. Chay kikin ladopin askha qelqaqkuna, periodistakuna, yachaysapa runakuna, políticokuna, hukkunapas firmarqanku huk cartapi, chaypin willarqanku Egipto nacionpi chay hatun huñunakuy ruwaymanta llakikuyninkuta, chay firmaqkunamantan karqanku Canadá nacionmanta qelqaq Naomi Klein, Estados Unidos nacionmanta medio ambientemanta yachaq Bill McKibbin, Caroline Lucas, a Partido Verde Británico nisqap representanten.