cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bactrocera infesta
Bactrocera infesta nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Enderlein, 1920.
Dél-Dunántúl
thumb|right|290px|[[Unriya suyupi riqyunkuna]] Dél-Dunántúl (Urin Transdanuwyu ) nisqaqa Unriya mama llaqtap huk riqyunmi.
Közép-Dunántúl
thumb|right|290px|[[Unriya suyupi riqyunkuna]] Közép-Dunántúl (Chawpi Transdanuwyu) nisqaqa Unriya mama llaqtap huk riqyunmi.
Suynay
Suynay icha Uyarikuq nisqaqa sapaq hayñiq kayniyuq, chaywan sapaq maywiy kutinchiqniyuq kaq ruqyaymi.
Takipi, waqachinawanmi chay suynaykunata ruranchik. Huk sapalla suynayqa - huklla llamsa kayniyuq, huk sapaq mit'alla kaq - win ninchikmi.
Uruya distritu
thumb|right|290px| Chawpi Khillayñan (Piruw) Uruya distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de La Oroya) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Sunin suyupi, Yawli pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Uruya (La Oroya) llaqtam.
Alto de la Alianza distritu
Alto de la Alianza distritu (kastilla simipi: Distrito de Alto de la Alianza) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Taqna suyupi, Taqna pruwinsyapi, huk distritum, kamasqa. Uma llaqtanqa La Esperanza llaqtam.
Uruya distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku. /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu:
Alto de la Alianza distritu
Runakuna
35 439 runakuna (17 492 qhari, 17 947 warmi)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Luis García Meza Tejada
Luis García Meza Tejada sutiyuqqa ( paqarisqa Chuqiyapu llaqtapi, Buliwyapi) Buliwya suyup umalliqninmi karqan ( 1980 watamanta 1981 watakama).
Alto de la Alianza distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Universidade Federal do Recôncavo da Bahia
Recôncavo da Bahia Yachay Suntur (purtuyis simipi: Universidade Federal do Recôncavo da Bahia) nisqaqa Brasil mama llaqtapi huk yachay sunturmi.
Bernardino Caballero
thumb|right|250px| Bernardino Caballero (1839-1912) Juan Bernardino Caballero de Añasco y Melgarejo sutiyuq runaqa (* paqarisqa Ybycuí llaqtapi -  wañusqa Asunción llaqtapi), huk 🇵🇾 mama llaqtayuq awqaq pusaq Hiniral wan pulitiku qarqan.
Taytan: José Ramón Caballero de Añasco; Mama: Melchora Melgarejo y Genes. Warmi: María Concepción Díaz de Bedoya (1883-1884) / Julia Álvarez (1909-1912). Churinkuna: ?
Észak-Alföld
thumb|right|290px|[[Unriya suyupi riqyunkuna]] Észak-Alföld (Chinchay Hatun P'allta ) nisqaqa Unriya mama llaqtap huk riqyunmi.
River Plate
River Plate nisqaqa huk arhintinu piluta hayt'ay klubmi.
Hawa t'inkikuna
center|800px|
Bactrocera infulata
Bactrocera infulata nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Drew & Hancock, 1994.
Allqaminka distritu
Allqaminka distritu (kastilla simipi: Distrito de Alcamenca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum Victor Fajardo pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi. Uma llaqtanqa Allqaminka llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Maywiy kutinchiq
Kay chhikan kaypa SI tupuyniqa Hertz (Hz):
Maywiy kutinchiqqa mit'awip t'ikrasqa yupayninmi:
f = maywiy kutinchiq, T = mit'awi.
Simón Bolívar distritu
Simón Bolívar distritu (kastilla simipi: Distrito de Simón Bolívar) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Pasqu pruwinsyapi, Pasqu suyupi. Uma llaqtanqa San Antonio de Rancas llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Quri distritu
Quri distritu icha Ayaway distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de El Oro) Piruw mama llaqtapi huk distritum Antapampa pruwinsyapi, Apurimaq suyupi. Uma llaqtanqa Ayaway llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Ch'aki munisipyu
Ch'aki munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Chaquí) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Cornelio Saavedra pruwinsyapi, P'utuqsi suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Ch'aki llaqtam (651 llaqtayuq, 2001 watapi).
Maureen Stapleton
250px|thumb|right|Maureen Stapleton (1925 - 2006). Lois Maureen Stapleton sutiyuq warmiqa, icha  Maureen Stapleton ( paqarisqa Troy llaqtapi - wañusqa Lenox llaqtapi); huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq aranwaypi wan kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan.
Ch'aki munisipyu
Kantunkuna
Iskay kantunmi kan:
Maureen Stapleton
Taytan: John P. Stapleton, Maman: Irene Walsh. Qusankuna: Max Allentuck (1949-1959) / David Ray fiel (1963-1966) Churinkuna: (2).
Ch'aki munisipyu
Kantunkuna
Kantun - (Uma llaqta):
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Simikuna
Munisipyupiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Pila k'uyka
Pila k'uyka (Ascaris lumbricoides) nisqaqa huk runappas ch'unchulninkunapi kawsaq atam q'aytu kurum.
Juan Gualberto González
thumb|right|250px| Juan Gualberto González (1851-1912) Juan Gualberto González Berges sutiyuq runaqa (* paqarisqa Asunción llaqtapi -  wañusqa Asunción llaqtapi), huk 🇵🇾 mama llaqtayuq pulitiku qarqan.
Mama: Genoveva Gonzalez. Warmi: Rosa Peña Guanes. Churinkuna: ?
Kinwara
Kinwara, Unkaka icha Wincha k'uyka (Cestoda) nisqakunaqa huk uywakunap runappas ch'unchulninkunapi kawsaq atam pampa kurukunam. Unkakakunaqa llut'aq umayuq, rakisapa, ch'unchulnaq kurukunam.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk iskay pampa kuru rikch'aqkuna:
Kristup Ukhun raymi
thumb|Corpus Christi, [[Barcelona llaqtapi.]] Kristup Ukhun, latin simipi Corpus Christi nisqaqa kathuliku raymim, Kimsantin Dyus raymita qatiq illapachawpim, Paskwamantataq suqta chunka ñiqin p'unchawpim. Kristup Ukhun raymipiqa Siñurpa Sinanpi t'anta Kristup ukhunman tukukuymantam yuyaykuspa phistakunku.
Pampa kuru
Pampa kuru (Platyhelminthes) nisqakunaqa huk uywa rikch'aq putum. Sillwi kurukunaqa sillwinnaq, llusp'i, chakinnaq, siki hutk'unnaq uywachakunam. Muyuri kuru (Turbellaria) nisqakunaqa yakupi, allpapi mayninpipas aycha mikhuspa kawsaptin, lliw wakin pampa kuru rikch'aqkunataq uywakunapi runapipas atam kaspa kawsanku.
Kaymi huk iskay pampa kuru rikch'aqkuna:
San José (Kustarika)
San José llaqtaqa Kustarika mama llaqtap uma llaqtanmi. San José llaqta 650 864 runakunam kawsachkanku (2005).
Pulitiku rakiy
11 distritu:
Alberto Natusch Busch
Alberto Natusch Busch sutiyuqqa ( paqarisqa Riberalta llaqtapi, Buliwyapi, wañusqa Santa Krus suyupi, Buliwyapi) Buliwya suyup umalliqninmi karqan ( 1979 watamanta  1979 watakama).
Philipinakuna
280px|thumb|right|Umalliq Noynoy Aquino Philipinakuna icha Philipinas nisqaqa kunti Pasiphiku mama quchapi, Chinu hatun quchapi wat'akunam, Asyaman kapuq mama llaqtapas.
Pulitika Rakiy
thumb|right|290px|Pulitika rakiy
Sajama pruwinsya
Sajama pruwinsya nisqaqa (aymara simipi: Sajama jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Sajama) Buliwyapi, Uru Uru suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Karanka Kurawara llaqtam.
Yurakuna
thumb|right|200px|[[Qiwuña: Polylepis rugulosa, Sajama mamallaqta parkipi]]
Uywakuna
thumb|right|200px|[[Uchuy suri (Pterocnemia pennata garleppi), Tika Uta, Turqu munisipyu, Sajama pruwinsya]]
Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan:
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Sajama pruwinsyapiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Kimsantin Dyus raymi
thumb|[[Kimsantin Dyus|Santa Trinidad, frisku, Luca Rossetti da Orta-p llimphisqan 1738 watamanta 1739 watakama (St. Gaudenzio inlisya, Ivrea, Torino).]] Kimsantin Dyus raymi icha Trinidad raymi (latin simipi Trinitatis dies) nisqaqa kathuliku raymim, Pintikustista qatiq intichawpim, Kimsantin Dyusta yuyaykuna phistam.
Chawpi Unriya
thumb|right|290px|[[Unriya suyupi riqyunkuna]] Chawpi Unriya (unriya simipi: Közép-Magyarország) nisqaqa Unriya mama llaqtap huk riqyunmi.
Lidia Gueiler Tejada
thumb|Lidia Gueiler Tejada (1921-2011) Lidia Gueiler Tejada sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Quchapampa llaqtapi - wañusqa Chuqiyapu llaqtapu) Buliwyapi pulitiku karqan.
Wuliwiya suyup umalliqninmi karqan ( 1979 watamanta 1980 watakama).
Taytan: Moisés Gueiler; Maman: Raquel Tejada. Qusankuna: Mareiriam Pérez Ramírez / Edwin Möller Pacieri. Warmi wawa: María Teresa Pérez Gueiler.
Anti Timur
Anti Timur (Purtuqis simi: Timor-Leste) nisqaqa Timur wat'api huk mama llaqtam, Urin Anti Asiyaman kapuq. Uma llaqtanqa Tili llaqtam.
Mitru
thumb|200px|[[Paris llaqtapi qullqiya iridyumanta huk mitru karu kaq.]] Mitru (metro) icha thatki nisqaqa (grigu simimanta: μέτρον [métron] = tupuy) karu kay tupum SI tupuypi. Sut'inchaku kay hinam: achkiypa ch'usaqpi purisqan karu kay 1/299 792 458 sikundupi (3,34 nanusikundu-chá). Metromanta polomanta - chawpipachakama karu kaypa 1⁄10000000-n kaq imapas hina ñawpata rimakurqanku.
Iñini
Iñini (grigu simipi: Πιστεύω [Pisteúō] icha συμβολον [symbolon], latin simipi Credo) nisqaqa kristiyanu iñiqkunaqa iñiyninpa tiksikunata willanku.
Ñawpaq kristiyanukunañam iñiyninta willarqanku. Chay iñini nisqaqa pachak icha iskay pachak watakunapim kikinchakurqan.
Grigu simipi
''Πιστεύω εἰς θεòν πατέρα παντοκράτορα, ποιητὴν οὐρανοῦ καὶ γῆς. Καὶ εἰς Ἰησοῦν Χριστòν, υἱὸν αὐτοῦ τòν μονογενῆ, τòν κύριον ἡμῶν, τòν συλληφθέντα ἐκ πνεύματος ἁγίου, γεννηθέντα ἐκ Μαρίας τῆς παρθένου, παθόντα ὑπὸ Ποντίου Πιλάτου, σταυρωθέντα, θανόντα, καὶ ταφέντα, κατελθόντα εἰς τὰ κατώτατα, τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ ἀναστάντα ἀπò τῶν νεκρῶν, ἀνελθόντα εἰς τοὺς οὐρανούς, καθεζόμενον ἐν δεξιᾷ θεοῦ πατρὸς παντοδυνάμου, ἐκεῖθεν ἐρχόμενον κρῖναι ζῶντας καὶ νεκρούς. Πιστεύω εἰς τò πνεῦμα τò ἅγιον, ἁγίαν καθολικὴν ἐκκλησίαν, ἁγίων κοινωνίαν, ἄφεσιν ἁμαρτιῶν, σαρκὸς ἀνάστασιν, ζωὴν αἰώνιον. Αμήν.''
Latin simipi
''Credo in Deum Patrem omnipotentem, Creatorem caeli et terrae. Et in Iesum Christum, Filium Eius unicum, Dominum nostrum, qui conceptus est de Spiritu Sancto, natus ex Maria Virgine, passus sub Pontio Pilato, crucifixus, mortuus, et sepultus, descendit ad ínferos, tertia die resurrexit a mortuis, ascendit ad caelos, sedet ad dexteram Dei Patris omnipotentis, inde venturus est iudicare vivos et mortuos. Credo in Spiritum Sanctum, sanctam Ecclesiam catholicam, sanctorum communionem, remissionem peccatorum, carnis resurrectionem, vitam aeternam. Amen''.
Qhichwa simiman t'ikrasqaqa hay hinas:
Iñinim Dyus Yaya llapa atipaqman, hanaq pachap kay pachap ruraqinman. Jesukristu paypa Sapay Churin Apunchikmanpas; kaymi Espiritu Santup k'achayninmanta runa tukurqan, Qullana Mariyap wiksanmanta paqarimurqan; Ponsyu Pilatup siminmanta muchurqan; Kruspi chakatasqa wañurqan, p'ampasqataq karqan; ukhu pachakunaman uraykurqan, kimsa ñiqin p'unchawpi wañusqakunamanta kawsarimpurqan; hanaq pachakunaman wicharipurqan; chaypim Dyus Yaya llapa atipaqpa paña makinpi tiyachkan, chaymantan kay pacha p'uchu kayta kawsaq runakunata wañusqakunatawanpas taripaq hamunqa. Espiritu Santuman iñinim, Ch'uya tukuypaq inlisyata, Santukunap hukllachakuyninta, huchakunap pampachakuyninta, ayakunap kawsarimpuyninta, wiñay kawsaytapas iñinitaqmi. Hinataq kachun.
Ankash qallupi
Apuyayaman Qapaq Yayayman iñiy,. Hanaq patsata, kay patsata yuritsiq, Hisukristuchawpis, hapallan tsurin, wiraqutsantsik, ruray yarpashqa Willka Haypa; yuriran ñusta Mariyapita, Punsiyu Pilaatus ñakatsiran. Tsakaskir, wañushqata panpayaran. Wiñay nanatsinaman yarpuran, kimsakaq punchawchaw kawarimuran wañushqakunapita; witsaran hanaq patsapa; hamaraykan Apuyaypa Qapaq Yayay allawkanchaw: tsaypita kutimunqa paymitsaq kawaqkunata, wañushqakunata.
Iñiy Willka Hayman, hutsa qunqayman, aytsa kawariyman, wiñay kawayman.
Tsaynaw katsun.
Puma raya
Puma raya icha Batan raya (Potamotrygon hystrix) nisqaqa huk rayam, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunap ukhunpi kawsaq.
Bactrocera invadens
Bactrocera invadens nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Suntur distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Bactrocera invadens
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Drew, Tsuruta & White, 2005.
Suntur distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Antañiqiq hamut'ay
rikchacha|Antañiqiq hamut'ana Antañiqiq hamut'ay nisqaqa huk antañiqiy, awtumatisay, willaykunamanta yachana. Antañiqiq hamut'ayqa ñasasqa yachaykunata (ahinataq allquritmukuna, antañiqiy ñasa, willakuna ñasa, awtumatisaypis) ruway yachanakunaman (chaypi sich'ikaq, llamp'ukaq qta ruwayninpis) mast'arikun. Antañiqiq hamut'ayqa tukuypaq yachay mask'aypa llamk'aynin, antañiqiq pukyu qillqanamanta hukniray.
Suntur distritu
Simikuna
Pukyu:
Qhali kay
Qhali kay icha Allillakay nisqaqa runap icha uywap allin kayninmi, kusi, mana unquq kayninmi, kurkunpi, nunanpi, ayllunpi, wakinpi ima.
Antañiqiq hamut'ay
Pukyukuna
<references group="" responsive="0">
Warmi Wañusqa
Warmi Wañusqa (huk sutikuna Huarmihuanusca, Huarmihuañusqa, Warmihuañusca, Warmihuanuscca, Warmiwañusca, Warmiwañuscca, Warmi Wanusca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Qusqu - Machu Pikchu Inka ñanpi huk q'asam (4.200 m).
Qhali kay
Runap qhali kayninqa runa hayñim. Manam ima runapas huk runap, mama llaqtap mink'achisqanpa, mink'achiqpa hipachisqachu kachun.
Qhali kayninpaqqa runa kaykunatam muchukun:
Yawachi kiti
Yawachi kiti (kastilla simipi: Cantón Yaguachi / Cantón San Jacinto de Yaguachi) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Wayas markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Yawachi icha Musuq Yawachi llaqtam (kastilla simipi: San Jacinto de Yaguachi / Yaguachi Nuevo).
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Jisk'a Pata
Jisk'a Pata (Aymara simi jisk'a uchuy, pata pata, "uchuy pata", kastilla qillqaypi Jiskha Pata) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi juk urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.508 mitrum aswan hanaq. Kay urquqa Qhapaq Wallapi tiyan, Chuqiyapu suyupi, Antikuna pruwinsyapi, Batallas munisipyupi, Janq'u Laya, Janq'u Uyu, Mullu Apachita, Pasu Mullu urqukunañiq.
Teresa Bolívar
Maria Teresa Eli Bolívar Fernandini sutiyuq warmiqa, icha Teresa Bolívar, (* paqarisqa Limaq llaqtapi -  wañusqa Limaq llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq takichaq wan takiq karqan.
Taytan: Francisco Bolívar; Maman: Consuelo Fernandini.
Bayern München
Bayern München (Fußball Club Bayern München) nisqaqa huk Alimanya mama llaqtayuq Piluta hayt'ay klubmi.
Sinru qillqa: Waqachina
Lista: Waqachina;
Bayern München
thumb|250px| [[Allianz Arena istadyu]]
Wiñay kawsay
Kamasqa
Sinru qillqa: Waqachina
(The following is a list of musical instruments, categorized by section.)
Bayern München
Mama llaqta kampiunatukuna
1. Bundesliga: 1968-69, 1971-72, 1972-73, 1973-74, 1979-80, 1980-81, 1984-85, 1985-86, 1986-87, 1988-89, 1989-90, 1993-94, 1996-97, 1998-99, 1999-00, 2000-01, 2002-03, 2004-05, 2005-06, 2007-08, 2009-10, 2012-13.
Mamallaqtapura kampiunatukuna
Placa UEFA (in. The UEFA Plaque) en calidad de haber conquistado las tres principales competiciones UEFA a nivel de clubes.
Pallasqa distritu
Pallasqa distritu (kastilla simipi: Distrito de Pallasca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Anqash suyupi, Pallasqa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Pallasqa llaqtam.
Sinru qillqa: Waqachina
Brass instruments
(not necessarily made from brass)
Bayern München
Mamallaqtapura kampiunatukuna
Insignia de campeón múltiple (in. Multiple-winner badge) por haber ganado tres veces consecutivas la Copa de Campeones Iwrupa (hoy: UEFA Kampiunkuna Liga 1974, 1975 wan 1976.
Kaypipas qhaway
Piluta hayt'ay (Alimanya)
Pallasqa distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Chinchay Unriya
thumb|right|290px|[[Unriya suyupi riqyunkuna]] Chinchay Unriya (unriya simipi: Észak-Magyarország) nisqaqa Unriya mama llaqtap huk riqyunmi.
Zorritos distritu
Zorritos distritu (kastilla simipi: Distrito de Zorritos) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Tumpis suyupi, Contralmirante Villar pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Zorritos llaqtam.
Tupisa kantun
Tupisa kantun (kastilla simipi: Cantón Tupiza) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, P'utuqsi suyupi, Urin Chichas pruwinsyapi, Tupisa munisipyupi. Uma llaqtanqa Tupisa llaqtam (21707 runa, 2001 watapi).
K'uyka
K'uyka nisqaqa kaykunatam niyta munan:
Muyuriq pacha amachay
Muyuriq pacha amachay nisqaqa runakunap muyuriq pachanchikta waqlliymanta amachay rurayninchikkunam.
Kay pacha musuqyaptinmi runakuna phawrikankunawan, antawakunawan, q'upankunawan miyuchaspa runap qhali kaynintam waqllirqaptin, huk runakuna chay sasachakuykunatam qhawayta qallirqan. Chaywan muyuriq pacha rikch'arimuymi p'aqarimurqan.
Chinchiru distritu (Qusqu)
Chinchiru distritu (kastilla simipi: distrito de Chinchero) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Urupampa pruwinsyapi, Qusqu suyupi,  kamasqa. Uma llaqtanqa Chinchiru llaqtam.
Runakuna
9 422 runakuna (4 628 qhari, 4 794 warmi)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Muyuriq pacha amachay
Chay sasachakuykuna musikuypaq, tukuy runa wakipaq miraykuptinmi, mama llaqtakunapas muyuriq pacha amachaypaq kamachikunatam kamachirqan.
Ch'ililaya munisipyu
Ch'ililaya munisipyu icha Puerto Pérez munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Puerto Pérez) nisqaqa tawa ñiqin munisipyu Antikuna pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Ch'ililaya (Puerto Pérez) llaqtam.
Muyuriq pacha amachay
Muyuriq pacha amachaypaq ruranakuna kaymi:
Ch'ililaya munisipyu
Kantunkuna
Tawa kantunmi kan.
HEC Paris
Wiñay kawsay
HEC Paris, kamarisqa karqan.
Ch'ililaya munisipyu
Kantunkuna
Kantun - Uma llaqta
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Surinam
Surinam llaqtaqa Urin Awya Yalapi huk mama llaqtam. Surinampiqa 487.024 runakunam kawsachkanku.
Chinchiru distritu (Qusqu)
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pitaqullu kantun
Pitaqullu kantun (kastilla simipi: Cantón San Antonio de Pitacollo) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, Uru Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, Sawaya munisipyupi. Uma llaqtanqa San Antonio Pitaqullu llaqtam.
Chinchiru distritu (Qusqu)
Simikuna
Pukyu:
Qulumi
Qulumi (kastilla simipi: Colomi) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, Chapari pruwinsyapi, Qulumi munisipyup uma llaqtanmi.
Quyllurchawwan qallarisqa chhasku wata
Kayqa quyllurchawwan qallarisqa chhasku watapaq kalindaryum, ahinataq 2003 icha 2014.
(Chhasku wataqa 365 p'unchawniyuqmi — manam wakllanwatachu.)
Huk quyllurchawwan qallarisqa chhasku watakuna
<tr style="background-color:#efefef;"> Waranqawata Pachakwata <th align="center" colspan="11">Wata <td style="background-color:#efefef;">2 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">19 ñiqin pachakwata: <td width="3%">1800 <td width="3%">1806 <td width="3%">1817 <td width="3%">1823 <td width="3%">1834 <td width="3%">1845 <td width="3%">1851 <td width="3%">1862 <td width="3%">1873 <td width="3%">1879 <td width="3%">1890 <td style="background-color:#efefef;">2 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">20 ñiqin pachakwata: <td width="3%">1902 <td width="3%">1913 <td width="3%">1919 <td width="3%">1930 <td width="3%">1941 <td width="3%">1947 <td width="3%">1958 <td width="3%">1969 <td width="3%">1975 <td width="3%">1986 <td width="3%">1997 <td style="background-color:#efefef;">3 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">21 ñiqin pachakwata: <td width="3%">2003 <td width="3%">2014 <td width="3%">2025 <td width="3%">2031 <td width="3%">2042 <td width="3%">2053 <td width="3%">2059 <td width="3%">2070 <td width="3%">2081 <td width="3%">2087 <td width="3%">2098 <td style="background-color:#efefef;">3 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">22 ñiqin pachakwata: <td width="3%">2110 <td width="3%">2121 <td width="3%">2127 <td width="3%">2138 <td width="3%">2149 <td width="3%">2155 <td width="3%">2166 <td width="3%">2177 <td width="3%">2183 <td width="3%">2194
Chinchiru distritu (Qusqu)
Distritupi paqarisqa
Antonio Cusihuamán Gutiérrez (1934-1981) Chinchiru distritumantam karqan. Payqa 1960 1970 watakunapi achkhatam runasimi istudyukunapaq rurarqan.
Kaypipas qhaway
thumb|right|200px|[[Chinchiru (mawk'a llaqta)|Chinchiru (mawk'a llaqta) ]]
OpenAI
rikchacha|OpenAIqta riqsinapaq rikch'an OpenAI huk Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakunamanta kapchisqa yuyay (AI) mask'ay hamut'aywasi, qullqi urqunapaq imprisa OpenAI LP kaqmanta chaymanta tata impirisanmanta, OpenAI Inc mana qullqi urqunanpaq. Imprisaqa AI nisqapi taripanata ruwan, chay nisqa chayanawan, masichakuq kapchisqa yuyay (freindly AI) nisqa allin kananpaq, wiñachiypas, llapan runaq allinninpaq hina. Kay tantanakuyqa San Francisco llaqtapi, 2015 watapi Sam Altman, Elon Musk, Reid Hoffman, Jessica Livingstonwan, icha waq runakunawapis, hukllamanta kamasqa karqan, paykuna huñusqa $1 waranqa hunu USD dularta qurqanku. Muskqa 2018 watapi huknusqa rukuchunamanta lluqsirqan ichataq qullqi quq hina qhipakurqan. 2019 watapi OpenAI LP $1 waranqa hunu USD chaskirqan qullqi churay Microsoft kaqmanta. OpenAI nisqaqa Yachanan Distritupi, San Francisco llaqtapi, Pioneer Building nisqapi umalliq wasiyuq.
Mikhuy
Mikhuy nisqaqa mikhuq nisqa kawsaqkunap - uywakunap, runakunap - mikhunap ukhunchakuyninmi. Kay hinam runa mikhun:
École polytechnique
Wiñay kawsay
École polytechnique, kamarisqa karqan.
Mikhuy
Runaqa kaywanmi mikhun:
Llaqta
Llaqta nisqaqa achka runakunap kuska kaynin.
Juan Bautista Egusquiza
thumb|right|250px| Juan Bautista Egusquiza (1845-1902) Juan Bautista Luis Egusquiza Isasi sutiyuq runaqa (* paqarisqa Asunción llaqtapi -  wañusqa Asunción llaqtapi), huk 🇵🇾 mama llaqtayuq awqaq pusaq Hiniral wan pulitiku qarqan.
Sinru qillqa: Llaqtakuna (Ikwadur)
thumb|right|250px|Ikwadurpa saywitun Kaypi p'anqapiqa Ikwadurpi hatun llaqtakuna rikunki.
.
Witsayhanka
Wichahanka icha Wichaqhanqa (kastilla qillqaypi: Huichajanga / Huichaganga / Huischajanga / Huichcanga / Huichganga / Huichjanca) nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, huk urqum, Yuraq Wallapi, Anqash suyupi, Asunsyun pruwinsyapi, Chakas distritupi, Qhanqaraqha, Wallqan rit'i urqukuna ñiqpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.267 mitrum aswan hanaq.
Riqsichana nuna yachay
rikchacha|Riqsichana Riqsichana nuna yachay (Inlish simimanta: Cognitive psychology) kayqa yuyay puriykunamanta yachaysapa yachay, ahinataq qhawapayay, simip llamk'aynin, yuyay, hamut'ay, sasachakuy allichay, kamay, humu.
Ñaqch'a raya
Ñaqch'a raya, kichwapi Ñakcha raya (Achirus achirus) nisqaqa huk p'anqaraya challwam, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunap ukhunpi kawsaq. Manam chiqap rayachu, aswantaq wach'i wayt'ana challwam.
Paskuwa
thumb|right|220px|Paskuwa raymi: [[Jesuspa wañusqanmanta sayarisqan.]] Paskuwa (iwriyu simipi: פסח [pésah], chaymanta grigu simipi: πάσχα [páskha], chaymanta kastilla simipi: Pascua) nisqa p'unchawpiqa, - ch'iraw mit'api (p'unchawpa tutap kaqlla kachkayninpa qhipaqnin) ñawpaq hunt'a killap qhipaqnin intichawpi, chaypa qhipaqnin killachawpipas - kristiyanukuna Jesuspa wañusqa kayninmanta sayarisqanmantam yuyaykuspa phistakunku.
Kristiyanu iñiypiqa lliwmanta aswan hatunmi raymi, Jesuspa kawsarikusqanrayku. Simana Santap tukukuyninmi.
Hudyukunataq chay p'unchawpiqa Iqiptumanta ayqisqankumantam (Exodus nisqamantam) yuyaykuspa phistakunku.
Markapumaqucha distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Surqu listritu (Limaq pruwinsya)
Surku distritu (kastilla simipi: Distrito de Santiago de Surco) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Lima pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Surku (Santiago de Surco) llaqtam.
Emilio Aceval
thumb|right|280px| Emilio Aceval (1853-1931) Emilio Aceval sutiyuq runaqa (* paqarisqa Asunción llaqtapi -  wañusqa Asunción llaqtapi), huk 🇵🇾 mama llaqtayuq pulitiku qarqan.
Taytan: Leonardo Aceval; Maman: Mónica Marín. Warmikuna: Adelina Díaz de Bedoya / Josefina Rivarola. Churinkuna: ?
Surqu listritu (Limaq pruwinsya)
Uywakuna
Pisqukuna:
Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
qhari, 5 494 warmi).
Runakuna
272 690 runa
Chikitus pruwinsya
Chikitus pruwinsya (aymara simipi: Chikitus jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Chiquitos) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Santa Krus suyupi. Uma llaqtanqa San José Chikitus llaqtam.
Sallqa
Sallqa nisqaqa kaykunatam niyta munan:
Chikitus pruwinsya
Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan:
Tak'a
Tak'a (familia Tabanidae) nisqakunaqa yawar ch'unqaq ch'uspikunam.
Chikitus pruwinsya
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Chikitus pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Santos Reyes (Beni)
Santos Reyes icha Reyes (kastilla simipi: Santos Reyes / Reyes) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, huk llaqtam, José Ballivián pruwinsyap uma llaqtanmi.
Jost Gippert
Jost Gippert  sutiyuq runaqa (*12 pawqar waray killapi 1956 watapi paqarisqa Winz-Niederwenigern llaqtapi (kunan: Hattingen llaqta, Alimanyapi), Alimanyapi) huk aliman lingwistan, caucasologon, lingwistika komparatiwamanta yachaqmi, qillqaqpasmi. Kunanqa Frankfurt am Main llaqtapi Johann Wolfgang Goethe universidapi yachachishan.
Kawsay
Jost Gippert bachilleratuta 1972 watapi Leipzig institutopi Essen-Altessen llaqtapi ruwaran. 1972 watamanta 1977 watakama lingwistikata, indologiata, japonologiata, sinologiata universidakunapi Berlin llaqtapi Marburg llaqtapi estudiaran. Estudian qhepa doctoradota filosofiapi 1977 watapi hurqukuran. 1977 watamanta 1990 watakama asistente universitarion, lectorpasmi Berlin llaqtapi, Wien llaqtapi, Salzburg llaqtapi. 1991 watapi arminu simipi georgiano simipi, iraní simi simikunamanta obrawan habilitacionta hurqukuran. 1994 watamanta Jost Gippertmi lingwistika comparativata Johann Wolfgang Goethe universidapi Frankfurt am Main llaqtapi yachachishan. 1996 watamanta hamut’ay academiapi Gelati llaqtapi (Georgia mama llaqta) miembron. 2002 watamanta Turfan comisionpi miembron. 2007 watamanta Sprache centropi hamut’ay academiapi Berlin-Brandenburgo suyupi miembron. Jost Gippert doctor honoris causan wakin universidapi Georgia mama llaqtapi: 2009 watapi Ivane Javakhishvili universidamanta, 2013 watapi Shota Rustaveli universidamanta Batumi llaqtapi. Jost Gippertpa llank’anan manan sapallanchu indoeuropeo simikunamanta, tipologia lingwistikamanta, ichaqa caucaso simikunamantapas.
Yaku quyllur
Yaku quyllur (Asteroidea) nisqakunaqa quyllurman rikch'aq, pichqa icha aswan marq'ayuq kichka qarayuqkunam, aycha mikhuq.
Jost Gippert
Manuscritokunaq analisisnin
1990 watamanta Jost Gippert letrakunaq palimpsestokunaq analisisnin k’askallikun. Chaywan 2009 watapi Manuskriptkulturen k’uskiykuqkunaq qhuchunwan universidapi Hamburg llaqtapi k’uskiykurqan. Puquypi 2013 watapi Petra-Kappert-Fellowhina huq kutitawan Hamburg llaqtapi kasharan, “Encyclopedia of Manuscript Cultures of Asia and Africa” liwruta, “Comparative Oriental Manuscript Studies” liwruta qellqayta yanapananpaq.
École nationale des ponts et chaussées
Wiñay kawsay
École nationale des ponts et chaussées, kamarisqa karqan.
Qalana distritu
Qalana distritu (kastilla simipi: Distrito de Calana) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Taqna suyupi, Taqna pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Qalana llaqtam.
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Salman Khan
250px|thumb|right|Salman Khan (1946-2016) Salman Khan  (hindi simi: सलमान ख़ान,  urdu simi: سلمان خان) sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Mumbai llaqtapi - ) huk 🇮🇳 mama llaqtayuq aranway pukllaqmi qarqan.
Taytan: Salim Khan; Maman: Salma Khan. Warmi:. Churinkina:.
Quruyqu
Quruyqu (aymara simpi Quruyqu; kastilla simipi: Coroico) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, huk llaqtam.
École normale supérieure
Wiñay kawsay
École normale supérieure, kamarisqa karqan.
AC Milan
AC Milan (italya simipi: Associazione Calcio Milan S.p.A.) nisqaqa huk italyanu piluta hayt'ay klubmi.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Mama llaqta kampiunatukuna
Klub que más títulos posee de esta competición.
Hawa t'inkikuna
thumb|center|500px| AC Milan San Siro istadyu.
Tatsuya Mihashi
Warmi: Kyoko Anzai. Churin: Tadao.
Pachiqu kantun
Pachiqu kantun (kastilla simipi: Cantón Villa Pacheco) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Urin Chichas pruwinsyapi, Tupisa munisipyupi. Uma llaqtanqa Pachiqu llaqtam (474 runa, 2001 watapi).
Pintikustis
thumb|right|160px|(Pintikustis), ([[El Greco, 1604-1614)]] Pintikustis (grigu simipi: Πεντηκοστή (ημέρα) [Pentikostí (iméra)] "pichqa chunka ñiqin (p'unchaw)", chaymanta kastilla simipi: Pentecostés) nisqa p'unchawpiqa, paskwa intichawmanta pichqa chunka kaq p'unchawpi - mana kikin paskwa intichawta yapasqa tawa chunka isqunniyuq kaq p'unchawpi, qanchis ñiqin intichawpi - kristiyanukuna hanaq pachapi Dyuspa Ch'uya Ispirituta iñiq runakunaman kachasqanmantam yuyaykuspa phistakunku.
Dyuspa Simin Qillqaqa nin, pintikustis p'unchawpi Ch'uya Ispirituqa iñiq runakunaman hamuptin, wakin simikunata rimaspapas siminkunata hap'inakurqan.
Kristiyanu iñiypiqa ancha hatunmi raymi.
Bács-Kiskun
thumb|right|290px|[[Unriya mama llaqtap suyunkuna]] Bács-Kiskun nisqaqa Unriya mama llaqtap huk suyum (megyék). Uma llaqtanqa Kecskemét llaqtam.
Sondorillo distritu
Sondorillo distritu (kastilla simipi: Distrito de Sondorillo) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Wankapampa pruwinsyapi, Piwra suyupi, 27 ñiqin pawqar waray killapi 1935 watapi kamasqa (umalliq Oscar R. Benavides). Uma llaqtanqa Sondorillo llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Paco de Lucía
2004 watapi 15px|Príncipe de Asturias Suñay Príncipe de Asturias Suñay
Yaya: Antonio Sánchez, Mama: Lucía Gómez Ñawpa Warmi: Churinkuna:.
Yaku askanku
Yaku askanku (Echinoidea) nisqakunaqa isku rumi kichkasapa rump'uman rikch'aq kichka qarayuqkunam.
Sondorillo distritu
Simikuna
Pukyu:
Killachawwan qallarisqa chhasku wata
Kayqa killachawwan qallarisqa chhasku watapaq kalindaryum, ahinataq 2007 icha 2018.
(Chhasku wataqa 365 p'unchawniyuqmi — manam wakllanwatachu.)
Huk killachawwan qallarisqa chhasku watakuna
<tr style="background-color:#efefef;"> Waranqawata Pachakwata <th align="center" colspan="11">Wata <td style="background-color:#efefef;">2 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">19 ñiqin pachakwata: <td width="3%">1810 <td width="3%">1821 <td width="3%">1827 <td width="3%">1838 <td width="3%">1849 <td width="3%">1855 <td width="3%">1866 <td width="3%">1877 <td width="3%">1883 <td width="3%">1894 <td style="background-color:#efefef;">2 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">20 ñiqin pachakwata: <td width="3%">1900 <td width="3%">1906 <td width="3%">1917 <td width="3%">1923 <td width="3%">1934 <td width="3%">1945 <td width="3%">1951 <td width="3%">1962 <td width="3%">1973 <td width="3%">1979 <td width="3%">1990 <td style="background-color:#efefef;">3 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">21 ñiqin pachakwata: <td width="3%">2001 <td width="3%">2007 <td width="3%">2018 <td width="3%">2029 <td width="3%">2035 <td width="3%">2046 <td width="3%">2057 <td width="3%">2063 <td width="3%">2074 <td width="3%">2085 <td width="3%">2091 <td style="background-color:#efefef;">3 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">22 ñiqin pachakwata: <td width="3%">2103 <td width="3%">2114 <td width="3%">2125 <td width="3%">2131 <td width="3%">2142 <td width="3%">2153 <td width="3%">2159 <td width="3%">2170 <td width="3%">2181 <td width="3%">2187 <td width="3%">2198
Yarusyaqan distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Q'inti challwa
Q'inti challwa, kichwapi Kinti challwa (Boulengerella xyrekes) nisqaqa huk challwam, lapis challwaman rikch'akuq, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunapi kawsaq.
Carmen Montejo
thumb|right|250px| Carmen Montejo (1925-2013) María Teresa Sánchez González sutiyuq warmiqa, icha Carmen Montejo (* paqarisqa Pinar del Río llaqtapi  -  wañusqa Mishiku llaqtapi  ) huk 🇨🇺 🇲🇽 mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan.
Taytan: Sánchez; Maman: González. Qusan: Manuel González Ortega. Churinkuna:  María González Sánchez
San Pedro de Totora pruwinsya
San Pedro de Totora pruwinsya (aymara simipi: San Pedro de Totora jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de San Pedro de Totora) nisqaqa Buliwyapi, Uru Uru suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa T'utura llaqtam.
Pulitika Rakiy
Huk munisipyunmi kan: T'utura munisipyu icha San Pedro de Totora munisipyu.
Akshay Kumar
Taytan: Hari Om Bhatia;Maman: Aruna Bhatia. Warmi: Twinkle Khanna (2001 watamanta). Churinkina: (2).
San Pedro de Totora pruwinsya
Pulitika Rakiy
Qanchis kantunmi kan.
Runa llaqtakuna
Pruwinsyapiqa astawan Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
San Pedro de Totora pruwinsyapiqa (Tutura munisipyupi) aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Janq'u Uyu
Janq'u Uyu (Aymara simi janq'u yuraq, uyu kancha, "yuraq kancha", kastilla qillqaypi Jankho Huyo, Janko Huyo) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi juk urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.512 mitrum aswan hanaq. Kay urquqa Qhapaq Wallapi tiyan, Chuqiyapu suyupi, Antikuna pruwinsyapi, Batallas munisipyupi, Chachakumani kantunpi, Lariqaqa pruwinsyapipas, Wanay munisipyupi, Challana kantunpi,   Jisk'a Pata, Wila Lluxita  urqukunañiq.
Rusaryu kantun
Rusaryu kantun (kastilla simipi: Cantón Villa Rosario) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, Uru Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, Sawaya munisipyupi. Uma llaqtanqa Rusaryu llaqtam.
Runa llaqta
Runa llaqta nisqaqa huk hina, huk kultura nisqayuq, huk mama llaqtapi kawsaq runakunam.
Huk Abya Yalapi kawsaq indihina runa llaqtakuna:
Huk mama llaqtapi kawsaq runa llaqtataqa nasyun ninchikpas.
Pampas distritu (Pallasqa)
Pampas distritu (kastilla simipi: Distrito de Pampas) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Anqash suyupi, Pallasqa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Pampas llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Lukana wamani
Lukana wamani (aymara simipi: Luk'ana jisk'a suyu ; kastilla simipi: Provincia de Lucanas) nisqaqa huk piruwanu pruwinsyam, Ayakuchu suyupi. Uma llaqtanqa Pukyu llaqtam.
Pulitika rakiy
Iskay chunka hukniyuq distritunmi kan.
Simikuna
Pruiwnsyapiqa kastilla simitam, qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Hawa t’inkikuna
[[
Muruqucha distritu
Muruqucha distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Morococha) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Yawli pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Muruqucha (Morococha) llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Wayllani
Wayllani (kastilla simipi: Waillani icha Huayllani) nisqaqa Antikunapi, huk urqum Buliwya suyupi, Kimsa Krus wallapi, Chuqiyapu suyupi, José Ramón Loayza pruwinsyapi, Malla munisipyupi, Rodeo kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.193 mitrum aswan hanaq.
Wakirka distritu
Wakirka distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Huaquirca) Piruw mama llaqtapi huk distritum Antapampa pruwinsyapi, Apurimaq suyupi. Uma llaqtanqa Wakirka llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Collège de France
Wiñay kawsay
Collège de France, 1530 kamarisqa karqan.
Mamallaqta parki
thumb|225px|Los Cardones mamallaqta parki, [[Argentina.]] thumb|225px|[[Banff mamallaqta parki, Alberta, Kanada.]] Mamallaqta parki nisqaqa mama llaqtap kamachisqan amachasqa sallqa suyum.
Mamallaqta parkiqa sallqa pachata amachanapaqmi, ichataq runakunap sallqa pachata riqsirinanpaqpas, sallqamanta yachaqananpaq. Runaqa parkiman rispapas ima yuratapas, uywatapas icha k'allampatapas ama chakunchu, ama pallanchu, ama wañuchichunchu.
T'uqu llaqta
T'uqu (kastilla qillqaypi: Toco) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, Klisa pruwinsyapi, T'uqu munisipyup uma llaqtanmi.
Riqsichana antañiqiy
Riqsichana antañiqiy icha Cognitive computing (CC) inlish simipi, kayqa tik yachaypa plataphurmankunatam riman, hatun rimaypiqa, kapchisqa yachay nisqapi, unancha thatkichiypipis hamut'aq yachanakunapim sayasqa. Kay plataphurmakuna makiq yachay, mumu, purun icha sallqa pacha simi thatkichiy, rimay riqsiy chaymanta rikuy (chayanan riqsiy), runa–antañiqiq tinkiynin, ch'away chaymanta willakuy miray, huk tecnologiakuna ukhupi.
Wayllapampa distritu (Qusqu)
Wayllapampa distritu (aymara simipi: Wayllapampa jisk'a t'aqa suyu; kastilla simipi: Distrito de Huayllabamba ) nisqaqa huk distritum, Piruw mama llaqtapi, Urupampa pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Wayllapampa llaqtam.
Luis Adolfo Siles Salinas
Luis Adolfo Siles Salinas sutiyuqqa ( paqarisqa Chuqiyapu llaqtapi, Wuliwiyapi, wañusqa Chuqiyapu llaqtapi), huk 🇧🇴 mama llaqtayuq pulitiku karqan.
Wayllapampa distritu (Qusqu)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Luis Adolfo Siles Salinas
Wuliwiya suyup umalliqninmi karqan ( 1969 watamanta 1969 watakama).
Errol Flynn
thumb|right|300px| [[Olivia de Havilland wan Errol Flynn - The Adventures of Robin Hood]] Errol Leslie Thomson Flynn  sutiyuq runaqa, icha Errol Flynn ( paqarisqa Hobart llaqtapi - wañusqa Vancouver llaqtapi), huk  🇦🇺-🇺🇸 mama llaqtap kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan.
Luis Adolfo Siles Salinas
Taytan: Hernando Siles. Warmi: Clemencia García Santa Cruz Churinkuna: Luis, Clemencia, Luisa, Bernardo wan Loretto Siles.
Wayllapampa distritu (Qusqu)
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Errol Flynn
Taytaː Theodore Thomson Flynn (1883 - 1968), Mamaː Marelle Young Warmikuna: Lili Damita (1931–1942) / Nora Eddington (1943–1948) / Patrice Wymore (1950–1959) Churinkunaː Sean Flynn (1941-1970), Deirdre Flynn (1945), Rory Flynn (1947) wan Arnella Flynn (1953-1998).
Antapunqu kamay
paña|rikchacha| Kay llanthu antapunqu maki llamk'anan (llikacha) Antapunqu yachay, antapunqu kamay icha ruwutika sutiwan riqsisqa, kayqa huk yachaypura icha chawpi-yachana llamk'ay, antañiqiq hamut'aypa, k'illikachay nisqap huk rak'in. Antapunqu yachay nisqapiqa antapunqukunata ruway, llamk'achiy ima. Antapunqu yachay nisqapa chayananqa runakunata yanapananpaq hinaspa yanapananpaq makiqkunata ruway. Antapunqu kamayqa mach'a purichiq yachay, illarina k'illikachay, willay k'illikachay, mikatrunika, illarina yachay, kawsay k'illikachay, antañiqiq k'illikachay, kamachina k'illikachay, llamp'ukaq k'illikachay, yupay yachay, hukkunapis hukllawakun.
San Ignacio de Moxos
San Ignacio de Moxos (kastilla simipi: San Ignacio de Moxos) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, huk llaqtam, Moxos pruwinsyap uma llaqtanmi.
CentraleSupélec
Wiñay kawsay
CentraleSupélec, 2015 kamarisqa karqan.
Isabela Corona
thumb|right|250px| Isabela Corona (1913-1993) Refugio Corona Pérez Frías ( sutiyuq warmiqa, icha Isabela Corona (* paqarisqa Autlán de Navarro llaqtapi  -  wañusqa Mishiku llaqtapi) huk 🇲🇽 mama llaqtayuq aranway pukllaqmi qarqan.
T'uru T'uru
T'uru T'uru (kastilla qillqaypi: Toro Toro / Torotoro) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, P'utuqsi suyupi, Charkas pruwinsyapi, T'uru T'uru munisipyup uma llaqtanmi.
Hukllachasqa Kawsayllaqtakuna
Hukllachasqa Kawsayllaqtakuna (HK), Hukllachasqa Suyukuna, Huñusqa Aylluchasqakuna (HA), (inlish simipi: United Nations UN, kastilla simipi: Naciones Unidas ONU) tukuy Tiksi muyuntinpi kawsayllaqtakunap, mamallaqtakunap tantanakuyninmi. Qurikashqa Alluskakuna (Ankash qallu). Huñusqa Aylluskuna Allichay (ONU).
Nancy Pelosi
thumb|right|260px| Nancy Pelosi Nancy Patricia D'Alesandro Pelosi sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Baltimore llaqtapi - ) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq pulitikumi.
Taytan: Thomas D'Alesandro Jr., Maman: Annunciata M. "Nancy" Lombardi.
Santa Rosa distritu
Santa Rosa distritu (kastilla simipi: distrito de Santa Rosa) nisqaqa huk distritum Lima pruwinsyapi, Piruw mama llaqtapi.
Wiñay kawsay
Santa Rosa distritu kamasqa.
Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa Santa Rosa llaqtam.
Runakuna
10 903 jaqi (5 409 qhari, 5 494 warmi).
Sallqa amachay
thumb|250px|Huk chikichasqa uywa rikch'aq: [[Hatun panda, WWF (World Wide Fund for Nature) nisqa sallqa amachay tantanakuypa sananchan.]] thumb|250px|[[Sach'a muthuywan sach'a-sach'a qulluymi - kay rikch'aqa Buliwyamantam (Tierras Bajas) - tiksimuyupi ancha hatun sasachakuymi. Chayraykum sallqa suyu amachaywan sach'a-sach'akunatapas amachanku.]] Sallqa amachay nisqaqa runakunap sallqa pachata waqlliymanta amachay rurayninkunam.
Chukcha quyllur
Chukcha quyllur icha Phuru chask’a (Crinoidea) nisqakunaqa mama quchap tiksinpi watasqa kaspa wiñaq, marq'asapa kichka qarayuqkunam, muyurikuspa mikhuqkunam.
Sallqa amachay
Iskaynintin sallqa pacha amachay layakunatam riqsinchik:
Rikch'aq amachay
Rikch'aq amachaywanqa runa waki icha mama llaqta runata sapaq yura, uywa icha k'allampa rikch'aqkunata manam chakuyta, manam pallayta, manam wañuchiyta saqillanchu. Chayta ruranku rikch'aqkuna ama wañunanpaq.
Sallqa suyu amachay
Mamallaqtap kamachisqan amachasqa sallqa suyukunaqa mamallaqta parki nisqapas.
Roberto Carlos
thumb|right|280px thumb|right|280px|Roberto Carlos 2011
Manuel Francisco Dos Santos sutiyuq runaqa icha Roberto Carlos (* 10 ñiqin ayriway killapi 1973 paqarisqa Garça llaqtapi - ) huk Brasil mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.
Roberto Carlos paqarisqa São Paulo suyu, Brasil.
Kw
Kw, kw nisqaqa huk t'inkisqa sanampam, kunkawaki kunkapaqmi. Qhichwa simipiqa huk rimaykunamanta simikunallapim, ahinataq kwintu (<cuento), kwirpu (<cuerpo), kwartil (<cuartel).
Eloy Alfaro
José Eloy Alfaro Delgado sutiyuqqa ( *  paqarisqa Montecristi llaqtapi, Manawi markapi -  †  wañusqa Kitu llaqtapi) huk 🇪🇨 mama llaqtayuq awqaq pusaq wan kawpaq runam karqan.
Tr
Tr, tr nisqaqa huk t'inkisqa sanampam, kunkawaki kunkapaqmi. Qhichwa simipiqa huk rimaykunamanta simikunallapim, ahinataq trawahu (<trabajo), triyu icha triw (<trigo), trucha.
Huk Wanka qillqaqkunaqa, ahinataq Rodolfo Cerrón Palomino, chay tr nisqata ĉ sanampapaqmi qillqan, [tr] kunkawan mana kaqlla kaptinpas ("traki" = ĉaki, "trayay" = ĉayay, "katray" = kaĉay).
Eloy Alfaro
Taytan: Manuel Alfaro y González, republicano español natural de Cervera del Rio Alhama (Rioja), exiliado político; Maman: María Natividad Delgado López.
Warmi: Ana Paredes Arosemena Churinkuna: (9) Bolívar, Esmeraldas, Colombia, Colón, Bolívar (2), Ana María, América, Olmedo wan Colón Eloy; Rafael. thumb|right|200px|Eloy Alfaro
Wach'iq
thumb|right|Wach'ichkaq runa. [[Rikbaktsa, Brasil.]] thumb|right|[[Chunwapi wach'iq.]] Wach'iq nisqaqa t'iwkawan wach'ikunata taripanawan - sallqa uywaman icha awqaman - lluqsichiq chakuqmi icha awqaqmi.
Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Awstralya)
Lista: Qillqaqkuna (Awstralya)
Raymundo Capetillo
thumb|right|250px|Raymundo Capetillo (1943-2020) Raymundo Sánchez y Capetillo,  sutiyuq runaqa, icha Raymundo Capetillo (* paqarisqa Mishiku llaqtapi -  paqarisqa Mishiku llaqtapi), huk 🇲🇽 mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi.
Watmi: Soledad Rebolledo. Churinkuna:
Hipachiy
thumb|250px|right|[[Inkisisyun nisqapi hipachiy: Chinaku kaymanta ch'atasqatam hipachichkanku, 18 kaq pachakwatapi, Ispañapi.]] Hipachiy (latin simipi, kastilla simipi: tortura) nisqaqa runap huk hap'isqa, samk'asqa runata nanachiyninmi, k'iriyninmi, muchuchiyninmi, ima millaytapas rurapuyninmi, chay runata imatapas willachinapaq icha ima huktapas rurachinapaq. Ancha millay hipachiyqa nanachisqa runata wañuchinmi icha mutuchispa wañuyninkama unquchinmi.
Ñawpa pacha tukuy mama llaqtakunas samk'asqa runakunata hipachirqan, ahinataq Iwrupapi inkisisyun nisqapi, layqa qulluypipas waranqa-waranqa bruja sutinchasqa warmikunata huk runakunatapas, wañuyninkama.
Hugo Ballivián Rojas
Hugo Ballivián Rojas sutiyuq runaqa ( paqarisqa Chuqiyapu llaqtapi, Buliwyapi, 1995 wañusqa Chuqiyapu llaqtapi) Buliwya suyup umalliqninmi karqan ( 1951 watamanta 1952 watakama).
Satyajit Ray
Satyajit Ray (banla simi: সত্যজিত রায় o সত্যজিৎ রায় Shottoyit Rae) sutiyuq runaqa ( *  paqarisqa Kolkata llaqtapi -  wañusqa Kolkata llaqtapi) huk 🇮🇳 mama llaqtayuq kuyu walltay pusaq runam qarqan.
Qhupiyapu
thumb|right|200px| Qhupiyapu nisqaqa Chili mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Qhupiyapu llaqtapiqa 155.208 runakunam kawsachkanku (2002). Icha samun qhupuymanta + apumanta ( soberano de los nudos). ( Copiapó kastillakipi). Icha samun aymar arumanta.
Peter Drucker
Peter Ferdinand Drucker sutiyuq runaqa (* paqarisqa Wien llaqtapi -  wañusqa Claremont llaqtapi) 🇦🇹 mama llaqtayuq Taripay amachaq wan qillqaqmi.
Tayta: Adolf Drucker, Mama: Caroline Bondi Warmi: Doris Churinkuna: 4.
Uma llaqta
Uma llaqta nisqaqa hatun llaqtam, chaypim mama llaqtanpa kamachiqninkuna tiyaykun.
San Philipi urqu
San Philipi (kastilla simipi: San Felipe) nisqaqa Antikunapi, huk urqum Buliwya suyupi, Kimsa Krus wallapi, Chuqiyapu suyupi, Inkisiwi pruwinsyapi, Q'imi munisipyupi, Chuqitanka kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.330 mitrum aswan hanaq.
Sapamama
Sapamama (genus Triportheus) nisqakunaqa huk challwakunam, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunapi kawsaq.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
Phaq'u Kiwuta
Phaq'u Kiwuta (Aymara simi phaq'u, paqu, p'aqu p'aqu, kiwu waq'u, -ta k'askaq,  kastilla qillqaypi Pacokeuta, Paco Keuta, Pakokiuta, Pakokiwuta) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi juk urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.589 mitrum aswan hanaq. Kay urquqa Qhapaq Wallapi tiyan, Chuqiyapu suyupi, Antikuna pruwinsyapi, Batallas munisipyupi, Kirani kantunpi, Warawarani, Wila Lluxi urqukunañiq.
Ciudad Nueva distritu
Ciudad Nueva distritu (kastilla simipi: Distrito de Ciudad Nueva) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum, Taqna suyupi, Taqna pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Ciudad Nueva llaqtam.
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)