cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Parun qucha
Parun (kastilla simipi: Laguna Parón) nisqaqa huk qucham Piruwpi, Anqash suyupi, Waylas pruwinsyapi, Qaras distritupi.
Qarasa kantun
Qarasa kantun (kastilla simipi: Cantón Caraza) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Kapinuta pruwinsyapi, Santiwañis munisipyupi. Uma llaqtanqa Qarasa llaqtam.
Burinkin mana warkurinapaq partidu
paña|rikchacha|205px|The flag of Puerto Rico (1895), which soon came to symbolize the ideals of the Puerto Rican independence movement, is now composed of the Puerto Rican Independence Party (PIP) and other organizations.
Burinkin mana warkurinapaq partidu nisqaqa (inlish simipi: Puerto Rican Independence Party, kastilla simipi: Partido Independentista Puertorriqueño, PIP) Burinkin mama llaqtap Hukllachasqa Amirika Suyukunamanta kachariyninpaq ruraq burinkinu partidum, 20-X-1946 p'unchawpi kamarisqa.
Hawa t'inkikuna
rikchacha|257px|paña|Burinkin mana warkurinapaq partidu (PIP)
Warani
thumb|300px|Antiguo esquema de la constelación de [[Orión (constelación)|Orión]] Warani (latin simipi: constellatio) nisqaqa achka quyllurnintin hanaq pachapi suyum.
Hamachi yura rikch'aq ayllu
Hamachi yura rikch'aq ayllu (familia Iridaceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, 66 rikch'anayuq, 2000-chá rikch'aqniyuq.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk hamachi hina yurakuna:
Qarwarasu (Wankawillka)
Qarwarasu (kastilla qillqaypi Carhuarazo) nisqaqa Antikunapi, Piruw mama llaqtapi, huk rit'i urqum, Chunta wallapi, Wankawillka suyupi, Chuqlluqucha pruwinsyapi, Santa Ana distritupi, Wankawillka pruwinsyapipas, Wankawillka distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.169 mitrum aswan hanaq.
Asnu
thumb|right|200px|Asnu Asnu (Equus asinus) nisqaqa huk ch'ulla ruk'anayuq ñuñuq, runap uywasqan uywam.
Roberto Sánchez
thumb|right|250px|Roberto Sánchez (1913-1997) Roberto Sánchez Vilella  sutiyuq runaqa (* paqarisqa Mayagüez llaqtapi -  wañusqa San Juan llaqtapi), huk 🇵🇷 mama llaqtayuq pulitiku wan allwiya kamayuq qarqan.
1965 watamanta 1969 watakama ñawpaq kuti Burinkinpa Kamachiq runanin qarqan.
Taytan: ; Maman: Ñawpaq warmi: Conchita Dapena (1936-1967) / Janette Ramos Buonomo (1967-1995) Churinkuna: Roberto Sánchez Ramos.
Yachaywasi:
Alma mater: 🇺🇸 Ohio Yachay Sunturnin.
Ewan McGregor
thumb|right|220px|Ewan McGregor, 2006 thumb|right|220px| Ewan McGregor, 2012 250px|right|Ewan McGregor Ewan Gordon McGregor sutiyuq runaqa (* paqarisqa Perth llaqtapi) huk  mama llaqtayuq aranway pukllaq wan takiqmi qarqan.
Taytan: James Charles Stewart "Jim" McGregor, Maman: Carol Diane Lawson. Warmiː Eve Mavrakis (1995-2017). Churinkunaː (4) Clara Mathilde (1996), Esther Rose (2001), Jamiyan (2001) wan Anouk (2011).
Chakata
Chakata icha Chakana nisqaqa iskay chimpanakuq, chakatakuq siq'im.
Kiristiyanu iñiykamaqa Hisus chakatapi wañurqan, Kurus nisqapi.
Jimmy Wales
thumb|right|Jimmy Wales (2006 watapi). Jimmy Wales icha Jimbo Wales sutiyuq runaqa (7 ñiqin chakra yapuy killapi 1966 paqarisqa Huntsville llaqtapi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi) Wikimedia nisqa ruruchinap, Wikipidiyap kamaqninmi.
Adolfo Suárez
1976 watamanta 1981 watakama ñawpaq kuti Ispañapa Uma kamayuqnin karqan.
Yaya: Hipólito Suárez Guerra; Mama: Herminia González Prados. Ñawpaq warmi: Amparo Illana Elórtegui Churinkuna: 5 (Mariam, Laura, Javier, María Sonsoles wan Adolfo).
Yachaywasi:.
Alma mater: Salamanca Yachay Suntur.
Christopher Marlowe
250 px|right|Christopher Marlowe sign Christopher Marlowe ( paqarisqa Canterbury llaqtapi - wañusqa Deptford llaqtapi) huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq harawi wan aranwa qillqaq runam qarqan.
Taytan: John Marlowe; Maman: Catherine.
Bactrocera gnetum
Bactrocera gnetum nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Drew & Hancock, 1995.
Windows
rikchacha|Windows 11 - Riqsinapaq rikch'a Windows (inlish simipi, "wintanakuna") nisqaqa antañiqiqkunapaq huk llamk'aykuna llikacham, Bill Gates pa Microsoft sutiyuq ruruchinanpa ruwasqan, Tiksimuyuntinpi lliwmanta aswan mast'asqam. paña|227x227px|"Windows 95"
Sunku mayu
Sunku mayu (Aymara simi sunku juklla marq'ayuq, kastilla qillqaypi Río Zongo) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk mayum, Qhapaq Wallap kuntinpi, Chuqiyapu suyupi, Pedro Domingo Murillo pruwinsyapi, Altu llaqta munisipyupi, Altu llaqtap chinchayninpi.
Tiraqi "C"
Tiraqi "C" (kastilla simipi: Tiraque "C") nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, Tutura pruwinsyapi, Tutura munisipyupi, Tiraqi "C" kantunpa uma llaqtanmi.
Silvia Lazarte
Silvia Lazarte Flores sutiyuq runaqa ( paqarisqa Santiváñez llaqtapi - wañusqa Santa Rosa del Sara llaqtapi) huk 🇧🇴 mama llaqtayuq  runa simi rimaq pulitiku wan chakra runam. .
Buliwya Achka Nasyun Kamachi Quq Rimana Huñunakuypa umalliqnin akllasqa karqan (6.VI.2006-10.X.2007).
Taytan: Desiderio Lazarte. Qusan: Francisco Flores.
Luis Alberto Ferré
thumb|right|250px|Luis Alberto Ferré (1904-2003) Luis Alberto Ferré Aguayo sutiyuq runaqa (* paqarisqa Ponce llaqtapi -  wañusqa San Juan llaqtapi), huk 🇵🇷 mama llaqtayuq pulitiku wan allwiya kamayuq qarqan.
1969 watamanta 1973 watakama ñawpaq kuti Burinkinpa Kamachiq runanin qarqan.
Taytan: Antonio Ferré Bacallao; Maman: Aguayo. Ñawpaq warmi: Lorenza Ramírez de Arellano (1931–1970) / Tiody de Jesús. Churinkuna: Rosario wan Antonio Luis Ferré.
Yachaywasi:
Alma mater: 🇺🇸 MIT.
Kusikuy
thumb|Kusikuymanta aliguriya ([[Angelo Bronzinop llimphisqan 1546 watapi).]] Kusikuy, chinchaysuyupi Kushikuy nisqaqa allin kawllaymi (llakusim), runa q'uchukuptinqa, saksasqa, qhali kaptinqa.
Kuska listritu
Kuska listritu; (kastilla simipi: Distrito de Cusca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kurunku pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Kuska llaqtam.
Simikuna
Pukyu:
Musuq Antikuna
rikchacha| Huk chulit El Alto llaqtapi, Puliwya suyupi. Musuq Antikunakaq wasimusika (Kastilla simipi: cholet) kunan pacha huk wasichay kamay purina, astawanta El Alto llaqta, Puliwyapi, llaqtap achka chulitkuna, icha uña-mansiyunkuna, tusuna wasikunapipis rikuchisqa. Puliwyamanta wasimusikaq Freddy Mamani sutiyuq runaqa musuq Antikunakaq wasimusikap "astawan riqsisqa wasimusikaq" nispam ninku. Mamaniqa "llaqta k'illakacha, iskay chunka wata ñawpaqtaraq huk sanu llamk'aqhina qallarirqan", 2005 watamanta pachataq El Alto llaqtapi 60 astawan musuq-antikunakaq pawakunata ruwarqan.
920
920 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Tacuaral qucha
Tacuaral qucha (kastilla simipi: Laguna Tacuaral) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, huk qucham.
Hugo Banzer
Hugo Banzer Suárez (10 ñiqin aymuray killapi 1926 paqarisqa Kunsipsyun llaqtapi, Santa Krus suyupi (Buliwya) llaqtapi, 5 ñiqin aymuray killapi 2002 wañusqa Santa Krus llaqtapi (Buliwya)), huk 🇧🇴 mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku karqan.
Wuliwiya suyup umalliqninmi karqan ( 1971 watamanta 1978 watakama,  1997 watamanta  2001 watakama.
Taytan: César Banzer; Maman: Luisa Suárez kasqaku. Ñawpaq warmi: Yolanda Prada.
Phaqcha
Phaqcha nisqaqa mayupi hutk'u suni tiyaypi hanaqmanta uraman urmaq yakum. thumb|center|800px|Phaqcha
Chromium
rikchacha|Chromiumpa riqsinapaq yupin Chromium nisqaqa yanqalla, kicha pukyu qillqayuq ima web wamp'uq llamk'aymi, aswanta Google nisqap rurasqan, waqaychasqapas. Kay kuriku tiksi aswan achka pukyu qillqa Google Chrome wamp'uqpaq qun, mayqinchus kapuq llamp'ukaq kaqmanta wakin yapasqa ruwanakunayuq.
Chromiump pukyu qillqa tiksi nisqa ancha llamk'achisqam. Microsoft Edge, Samsung Internet, Opera, achka wak wamp'uqkuna Chromium pukyu qillqapi sayasqa kanku. Astawan, pukyu qillqamanta hatun partikuna achka app marcokuna llamk'achinku.
Google mana huk tukri takyasqa wirsiyun Chromium maskaqmanta qunchu, ichaqa wakin ruwanakunapaq tukri API kichanakuna qun, kayhina rimaymanta qillqaman chaymanta t'ikrayman.
Lisinsiya
Chromiumqa yanqalla, kicha pukyu qillqa ima llamp'ukaq llamk'aymi. Google-pa qillqasqan rakiqa 3-kalawsula BSD lisinsiya nisqawanmi rak'isqa kachkan. Kimsa kaq partimanta dependenciakuna imaymana licenciakunayuq kanku, chaymanta MIT, LGPL, Ms-PL, chaymanta huk MPL / GPL / LGPL kimsa lisinsiyayuq.
Santiago Manuin Valera
Santiago Manuin Valera sutiyuq runaqa ( paqarisqa Kunturkanki pruwinsyapi - wañusqa Chiklayu llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq qillqaq wan pulitiku. Awahun ayllu runa rimaqnin.
Taytan: ; Maman:.
Alma mater: Deusto Yachay Sunturnin.
Phiruru
Tiyaq phiruruta kuyuq phirurutapas riqsinchik.
Tawaniya distritu
Sipawa distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Tahuanía ) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Atalaya pruwinsyapi, Ukayali suyupi. Uma llaqtanqa Bolognesi llaqtam.
Runakuna
Distritupiqa Nawa, Piru, Yaminawa runakunam tiyanku.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Bill Gates
thumb|right|Bill Gates (2004 watapi). Bill Gates sutiyuq runaqa (28 ñiqin kantaray killapi 1955 paqarisqa Seattle llaqtapi - ), huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq ruruchiqmi qarqan.
Windows nisqa llamk'aykuna llikap kamaqninmi, Microsoft nisqa ruruchinap kamaqninmi pusaqninpas.
Llakikuy
thumb|250px|Llakikuchkaq runa ([[Vincent van Goghpa llimphisqan 1890 watapi).]] Llakikuy nisqaqa mana allin kawllaymi (llakusim), runa mana kusiptinqa, mana qhali kaptinqa, unquptinqa, yanan, huk ayllu masin icha runa masin chinkaptinqa, imatapas mana aypaptinqa.
Llakikuchkaq runaqa waqanayanmi. Wañusqa masitaqa waqapukunchikmi.
Bill Gates
Hawa t'inkikuna
j
George Harrison
thumb|200px|George Harold Harrison (1974) George Harold Harrison  sutiyuq runaqa (* paqarisqa Liverpool llaqtapi, Inlatirrapi - 29 ñiqin ayamarq'a killapi 2001 wañusqa Los Angeles llaqtapi) huk Hukllachasqa Qhapaq Suyuyuq rock takiqmi, takina qillqaqmi, takichaqmipas karqan.
Tayta: Harold Hargreaves Harrison, Mama: Louise French: (Louise, Harry, Peter wan Harrison).
Ñawpa warmi: Pattie Boyd (1966-1977), Olivia Trinidad Arias (1978-2001) Churinkuna: Dhani Harrison.
Juan Carlos Rodriguez Clavijo
Juan Carlos Rodriguez Clavijo sutiyuq runaqa ( paqarisqa Wak'as llaqtapi -), huk 🇧🇴 takiq runam, Quchapampa suyupi.
== Kaypipas qhaway ==
Pinqullu (Wankawillka)
Pinqullu (aymara simim, kastilla qillqaypi Pincullo) nisqaqa Antikunapi, Piruw llaqtapi, huk urqum Chunta wallapi, Wankawillka suyupi, Wankawillka pruwinsyapi, Ascensión distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.096 mitrum aswan hanaq.
Sikaya kantun
Sikaya kantun (kastilla simipi: Cantón Sicaya) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Kapinuta pruwinsyapi, Sikaya munisipyupi. Uma llaqtanqa Sikaya llaqtam.
Paqucha qucha
Paqucha qucha (kastilla qillqaypi Pacucha) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Apurimaq suyupi, Antawaylla pruwinsyapi.
Kinhalka distritu
Kinhalka distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Quinjalca) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chachapuyas pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Kinhalka (Quinjalca) llaqtam (143 runa, 2007 watapi).
921
921 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Wiesbaden
thumb|right|240px|Wiesbaden, Alimanya Wiesbaden llaqtaqa Alimanya mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Wiesbaden llaqtapiqa 274.640 runakunam kawsachkanku (2007 watapi).
Rimaq distritu
Rimaq distritu (kastilla simipi: distrito de Rímac) nisqaqa huk distritum Lima pruwinsyapi, Piruw mama llaqtapi. thumb|right|285px|Rimaq mayu
Wiñay kawsay
P'unchaw kamasqa 2 ñiqin qhulla puquy killapi 1920 wata, Augusto B. Leguía Umalliq.
Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa Rimaq llaqtam.
Runakuna
175 793 runakuna.
Satipu distritu
Satipu distritu (kastilla simipi: Distrito de Satipo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Satipu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Satipu llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Manuel Prado Umalliqmi.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
922
922 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
T'iksu pampa
thumb|right|250px|T'iksu pampa [[kallpakunawan: F1 = G·sen(α) F2 = G·cos(α) Qhaquy kallpa: FR FR = μ·F2 = μ·G·cos(α) / μ : qhaquy miraq Aysana kallpa (F) F = F1 + FR = G·sin(α) + μ·G·cos(α) = [sin(α) + μ·cos(α)]·G.]] T'iksu pampa icha Chinru pampa nisqaqa allpa hawawan ñawch'i chhukata ruraq, mana siriq, aswantaq t'iksu kaq p'alltam, llasaq wisnukunata aswan pisilla kallpawan huqarinapaq. Sikllalla kuyunam.
Qiqlla
thumb|200px|Handstück mit ineinander verwachsenen Pyritkristallen, 12 cm Qiqlla (mineral) nisqaqa ima sallqapi kaq t'inkisqapas, runap llamk'ananpaq.
Tiyupunti
Tiyupunti (kastilla simipi: Teoponte) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Lariqaqa pruwinsyapi, Tiyupunti munisipyup uma llaqtanmi.
Bactrocera gombokensis
Bactrocera gombokensis nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
923
923 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Bactrocera gombokensis
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Drew & Hancock, 1994.
Tarpuy
Tarpuymantaqa watapi isqun kaq killa pachataqa Tarpuy killa ninchikmi.
Asankaru
Asankaru nisqaqa (kastilla simipi: Azángaro) Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, huk llaqtam, Asankaru pruwinsyap uma llaqtanmi.
Allpa saywachi
Asankaru llaqtaqa Asankaru mayu patanpi tiyan.
Simikuna
Asankaru distritupiqa aswanta qhichwa simita rimanku.
Yachachiy
2000 watapiqa Asankarupi hamawt'akuna iskay chunka yachay wasipi irqikunata iskay simipi yachachiranku.
Llaqtapi paqarisqa
thumbnail|150px|left|José Domingo Chuqiwanka
Gerardo Manuel
Gerardo Manuel Rojas Rodó sutiyuq runaqa, icha  Gerardo Manuel (* paqarisqa Limaq llaqtapi  -  wañusqa Limaq llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq rock takiqmi qarqan. Gerardo Manuel y El Humo.
Taytan: Rojas; Maman: Rodó. Warmi: Nancy Carpio Salas. Churinkuna: (3) Gerardo wan Alex Émerson Rojas Carpio.
Yachaywasi: San Luis Gonzaga (Ika).
Diskukuna
Los Shain's The (St. Thomas) Pepper Smelter: Gerardo Manuel y el Humo:
Quya distritu
Quya distritu (kastilla simipi: distrito de Coya) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Khallka pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Quya llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
Hamachi
Hamachi (genus Iris) nisqakunaqa huk rikch'ana ch'ulla phutuy raphiyuq yurakunam, 200-chá 280-chá rikch'aqniyuq.
Kirk Douglas
right|280px|
Quya distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
924
924 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Kirk Douglas
Issur Danilovich Demsky sutiyuq runaqa, icha Kirk Douglas ( paqarisqa Ámsterdam, New York suyupi - ) wañusqa Beverly Hills llaqtapi ), huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan. Oskar Suñay.
Quya distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Hamachi
Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
Quya distritu
Simikuna
Pukyu:
Aripuchu
Aripuchu (kastilla simipi: Arepucho) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, Tutura pruwinsyapi, Tutura munisipyupi, Aripuchu kantunpa uma llaqtanmi.
San Benito distritu
San Benito distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de San Benito) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Quntumasa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa San Benito llaqtam.
Canterbury
Canterbury nisqaqa Inlatirra suyupi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi huk hatun llaqtam.
Larga qucha (Beni)
Larga qucha icha Hatun qucha (kastilla simipi: Laguna Larga) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Beni suyupi, Marbán pruwinsyapi, San Andrés munisipyupi.
Oscar Wilde
thumb|right|280px Oscar Fingal O'Flahertie Wills Wilde sutiyuq runaqa (* paqarisqa Dublin llaqtapi - †  wañusqa Paris llaqtapi) Ilanda mama llaqtayuq qillqaq, pulitiku runam, inlish simipi qillqaqmi.
Tayta: Sir William Robert Wills Wilde MD, FRCSI, (1815 – 1876); Mama: Jane Francesca Agnes, Lady Wilde (paqarisqa Jane Francesca Elge (1821–1896)).
Warmi: Constance Lloyd (1859–1898)
Yachaywasi:
La Acebeda
La Acebeda nisqaqa Ispaña mama llaqtapi Madrid suyupi huk uchuy llaqtam.
Chaypiqa 55 runakunam kawsanku (2004 watapi).
Chakayan distritu
Chakayan distritu (kastilla simipi: Distrito de Chacayán) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Daniel Alcides Carrión pruwinsyapi, Pasqu suyupi. Uma llaqtanqa Chakayan llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Qaraqruyuwa
thumb|200px|Huk [[yukra (Stenopus hispidus)]] Qaraqruyuwa (subphylum Crustacea) nisqakunaqa yakupi kawsaq, yawsamaq nisqawan samaq uywakunam, sillwichakim.
Kaymi rikch'aq sinrinkuna:
Chakayan distritu
Simikuna
Pukyu:
Rafael Hernández
thumb|right|250px| Rafael Hernández Colón (1936-2019) Rafael Hernández Colón sutiyuq runaqa (* paqarisqa Ponce llaqtapi -  wañusqa San Juan llaqtapi), huk 🇵🇷 mama llaqtayuq pulitiku wan taripay amachaq qarqan.
Anqasqucha (Awankay)
Ankasqucha (icha kastilla simipi: Laguna Chica) nisqaqa Piruwpi huk qucham, Santuario Nacional de Ampaypi, Apurimaq suyupi, Awankay pruwinsyapi.
Rafael Hernández
1973 watamanta 1977 watakama wan 1985 watamanta 1993 watakama ñawpaq kuti Burinkinpa Kamachiq runanin qarqan.
Taytan: Rafael Hernández Matos; Maman: Dorinda Colón Clavell. Ñawpaq warmi: Lila Mayoral Wirshing (1956-2003) / Nelsa López (2003-2019). Churinkuna: Rafael, José Alfredo, Dora Mercedes wan Juan Eugenio.
Yachaywasi:
Alma mater: 🇺🇸 Johns Hopkins Yachay Suntur.
Ch'utiy
thumb|right|200px|Phiñakuspa qhaparichkaq awqaq pusaq. Ch'utiy nisqaqa runap icha uywap huk kaqta phiñakuspa, millay kawllayniyuq kachkaspa maqaynin, rimapuynin, ima millaytapas rurapuyninmi.
Phiñakuy
thumb|right|200px|Phiñakuq uyap sananchan. thumb|right|200px|Phiñakuspa qhaparichkaq awqaq pusaq. Phiñakuy nisqaqa runap icha uywap huk millay kawllayninmi (llakusinmi), chiqniypa, llallinakuypa icha ch'utichkaq hayu kaqpa paqarichisqan, huk llallinakuqkunata ithichinapaq. Runa icha uywa phiñakuptinqa, hayuta, awqata maqayta, ch'utiyta munanmi.
Piruru
Piruru:
Puka atuq
thumb|right| [[Atuq]] thumb|right|[[Atuq]] right|thumb|Vulpes vulpes- Puka atuq (Vulpes vulpes) nisqaqa huk aycha uquq ñuñuq uywam, Chinchay Awya Yalapi, Iwrupapi, Asyapipas kawsaq atuqmi, puka millmaqarayuq.
Antarasu
Antarasu (kastilla simipi: Nevado Antarazo) nisqaqa Antikunapi, Piruw llaqtapi, huk urqum Chunta wallapi, Wankawillka suyupi, Chuqlluqucha pruwinsyapi, Santa Ana distritupi, Wankawillka pruwinsyapi, Wankawillka distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.180 mitrum aswan hanaq.
Alejandro Filio
Alejandro Gómez Herrera sutiyuq runaqa, icha Alejandro Filio (*  paqarisqa Mishiku llaqtapi - ) huk  🇲🇽 mama llaqtayuq Musuq Trova takiqsi, taki qillqaq, kitara waqachiq, simi kastilla takichaqpas qarqan.
Taytan: Salvador Gómez Castellanos;   Maman: Filia Herrera. Warmiː Susana Álvarez.
925
925 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Wachuna qucha
Wachuna qucha (kastilla simipi: Laguna Guachuna) nisqaqa huk qucham, Buliwyapi, Beni suyupi, Yakuma pruwinsyapi.
Bactrocera gracilis
Bactrocera gracilis nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Drew, 1972.
Urquma kantun
Urquma kantun (kastilla simipi: Cantón Orcoma) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Kapinuta pruwinsyapi, Sikaya munisipyupi. Uma llaqtanqa Urquma llaqtam.
Los Doltons
thumb|right|260px| Los Doltons Los Doltons nisqaqa huk 🇵🇪 mama llaqtayuq rock kusituymi. 1965 watapim rakinakurqan
Challwa
Challwa nisqakunaqa (superclassis Pisces) sap'aqakunayuq wayt'anakunayuq, yakupi kawsaq, yawsamaq nisqawan samaq tulluyuq uywakunam.
Purqu munisipyu
Purqu munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Porco) nisqaqa Buliwya suyupi huk munisipyum, Antonio Quijarro pruwinsyapi, P'utuqsi suyupi. Uma llaqtanqa Purqu llaqtam.
Kantunkuna
Pichqa kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Purqu munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
926
926 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Jaime Paz Zamora
Jaime Paz Zamora sutiyuq runaqa ( paqarisqa Quchapampa llaqtapi - ), huk 🇧🇴 mama llaqtayuq pulitikum qarqan.
1989 watamanta 1993 watakama Wuliwiya suyup umalliqnin karqan.
Taytan: Néstor Paz Galarza; Maman: Edith Zamora. Warmikuna: Carmen Pereira / Viviana Limpias.
927
927 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Ajalvir
Ajalvir nisqaqa Ispaña mama llaqtapi Madrid suyupi huk hatun llaqtam.
Chaypiqa 2925 runakunam kawsanku (2004 watapi).
Among Us
Among Us (Qhichwa simipi: Ñuqanchikpura) huk 2018 watapi illasqa intirnitpi achka phukllaqkuna chaqway qichuy phukllana, Amirikamanta phukllay llamk'ana-wasi Innersloth nisqap ruwasqan, lluqsichisqan. Chay pukllayqa Maphiya nisqa raymi phukllaymanta, The Thing nisqamanta ciencia ficción manchay siq'isqa kuyuq wankillimantam yuyaychasqa karqan. Kay phukllana chimpa-patapata phukllay kan, ñawpaqta iOS chaymanta Android llamk'anakunapi lluqsisqa huniyu killapi 2018 watapi chaymanta Windows kaqpi chay wata qhipaman Nuwiyimri killapi. Chaymanta phukllayqa Nintendo Switch nisqaman qhapaq raymi killapi 2020 watapi apasqa karqan, PlayStation 4, PlayStation 5, Xbox One nisqapi, Xbox Series X/S nisqapipis qhapaq raymi killapi 2021 watapi. Qallariypi phukllayqa 2018 watapi pisi hatun qhawasqa kaptinpis, 2020 watapi hatun yaykuyta chaskirqan, achka riqsisqa Twitch streamerkuna, YouTube kaqkuna phukllasqankurayku, chaymanta COVID-19 pandimiyarayku. Huk wirtuwal kanan hap'ina, Among Us VR, 10 ñiqin inti raymi killapi 2022 watapi lluqsirqan.
Phuklllana phukllay
rikchacha|Kay phukllay pantalla hap'iypi ñawpaq saywiti, The Skeld, yuraq Impustur wañuchisqa anqas Crewmate. Yuraqpa puka llanqa phukllaqmanta rikuyninqa pirqawanmi huk chikanta tutayachisqa kachkan. Mayqin phukllaqpis, wañuchiqpis, wañusqa ayamanta willayta atin, huñunakuytataq qallarichinman.
San Francisco de Daguas distritu
San Francisco de Daguas distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de San Francisco de Daguas) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chachapuyas pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Daguas / San Francisco de Daguas llaqtam (228 runa, 2007 watapi).
Microsoft
rikchacha|Microsoft - Riqsinapaq rikch'a thumb|right|[[Bill Gates (2004 watapi), Windows-pa pusaqnin.]] Microsoft nisqaqa huk antañiqiq llamp'ukaq hatun ruruchiqmi, Bill Gates sutiyuq runap Hukllachasqa Amirika Suyukunapi kamasqan pusasqanpas, Windows nisqa llamk'aykuna llikap ruraqninmi. Kayqa tiksimuyuntinpi astawan hatun llamp'ukaq ruwaqmi karqan qullqi tarisqanman hina 2019. Hukninmi Hatun Pichqa Amirikamanta willakuy allwiyakama imprisakunamanta, Alphabet (Google), Amazon, Apple, Meta (Facebook) nisqawan kuska.
Alpanya
Alpanya, Alpaña, Alpaniya icha Shkipirya nisqaqa (alpanya simipi: Shqipëria) Iwrupapi huk mama llaqtam.
Makusani llaqta
Makusani nisqaqa (kastilla simipi: Macusani) Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, huk llaqtam, Kallawaya pruwinsyap uma llaqtanmi.
Quriwayrachina
Quriwayrachina (kastilla qillqaypi Corihuayrachina, Qoriwayrachina) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Kumbinsyun pruwinsyapi huk mawk'a Inka llaqtam.
Ikuna
Ikuna (kastilla simipi: Icuna) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Quchapampa suyupi, Tutura pruwinsyapi, Tutura munisipyupi, huk llaqtam, Ikuna kantunpa uma llaqtanmi.
Bactrocera grandifasciata
Bactrocera grandifasciata nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta White & Evenhuis, 1999.
Carlos Romero Barceló
thumb|right|250px|Carlos Romero Barceló (1932-) Carlos Antonio Romero Barceló sutiyuq runaqa (* paqarisqa San Juan llaqtapi - ), huk 🇵🇷 mama llaqtayuq pulitiku wan taripay amachaq qarqan.
1977 watamanta 1985 watakama ñawpaq kuti Burinkinpa Kamachiq runanin qarqan.
Yachaywasi: Perpetuo Socorro wan Saint Johns.
Alma mater: 🇺🇸 Yale Yachay Suntur.
Alameda del Valle
Alameda del Valle nisqaqa Ispaña mama llaqtapi Madrid suyupi huk hatun llaqtam.
Pura-pura qara
thumb|200px|[[Langusta nisqa]] Pura-pura qara (classis Malacostraca) nisqakunaqa kachi icha misk'i yakupi kawsaq, hatun icha uchuylla, ancha kapka qarayuq qaraqruyuwakunam.
Karpaqucha (Wanuku)
Karpaqucha (kastilla simipi: Laguna Carpa / Laguna de Carpa) nisqaqa Piruwpi huk qucham, Wanuku suyupi, Wamali pruwinsyapi, Tantamayu distritupi.
El Empalme kiti
El Empalme kiti (kastilla simipi: Cantón El Empalme) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Wayas markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Velasco Ibarra (icha El Empalme) llaqtam. Kay llaqtaqa José María Velasco Ibarramanta sutichasqa (Ikwadurpa umalliqnin).
Kaypipas qhaway
thumb|left|160px|José María Velasco Ibarra
La Pampa distritu
La Pampa distritu (kastilla simipi: Distrito de La Pampa) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kurunku pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa La Pampa llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Santa Cruz de Toledo distritu
Santa Cruz de Toledo distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Santa Cruz de Toledo) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Quntumasa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Santa Cruz de Toledo llaqtam.
Tumichuqua qucha
Tumichuqua qucha (kastilla simipi: Laguna Tumichuqua) nisqaqa Buliwyapi, Beni suyupi, huk qucham.
Samaypata pukara
Samaypata pukara 1998 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
928
928 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Yapuy
Yapuy icha Yapyay nisqa mit'apiqa chakranchikkunapi allpata yapuna lamk'anawan - t'akllawan icha chaki t'akllawan - thamispa t'ikraykunchik chakra yuranchikkunap allin wiñanankupaq.
Ñawpaq kaq yapuyqa - sallqa pachamanta chakrata ruranapaq - chakmay nisqam.
Yapuymantaqa watapi pusaq kaq killa pachataqa Chakra yapuy killa ninchikmi.
Alcobendas
Alcobendas nisqaqa Ispaña mama llaqtapi Madrid suyupi huk hatun llaqtam.
Chaypiqa 107.098 runakunam kawsanku (2006 watapi).
Yurwa distritu
Yurwa distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Yurúa ) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Atalaya pruwinsyapi, Ukayali suyupi. Uma llaqtanqa Breu llaqtam.
Tiyaqkuna
Distritupiqa Nawa, Yaminawa runakunam tiyanku.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
929
929 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
GitHub
rikchacha|GitHubpta riqsinapaq rikch'an GitHub, Inc. huk Intirnit qunakuy yanapakuy llamphukaq wiñachiypaq chaymanta laya kamachiypaq Git llamk'achispa. Git kaqmanta rakisqa laya kamachiyta qun chaymanta yaykuy kamachiyta, pantasqa qatiy, llamp'ukaq ruwana mañakuykunata, llamkana kamachiy, sapa kuti tinkiynin, wikikunatapis sapa llamk'anapaq. California llaqtapi umalliq wasiyuq, 2018 watamantapacha Microsoft nisqap huk llamk'ayninmi karqan.
K'usillu
K'usillu (Chinchaysuyupi: Kushillu), Chipi, Wititi icha Miku nisqakunaqa (latin simipi simia - k'usillukuna simiae, mitan kamaypaq sutin Simiiformes) ñuñuq uywakunam. Primates (makiyuq) nisqa rikch'aq ñiqimanmi kapunku.
K'usillukunaqa allin makiyuqmi, maki hina chakiyuqmi, tawa maki hina kaq.
Mitan kamay
Kaymi k'usillukunap mitan kamaynin, huk iskay rikch'aqninkunapas:
Piruwpi Sasachakuy pacha
Piruwpi Sasachakuy pacha (Sasachakuy tiempo) nispaqa Piruwpi 1980 watakunapi mamallaqtayuq maqanakuytam sutichanku, Piruwpi ukhu maqanakuy (Conflicto armado interno en el Perú) nisqapas. Chaypacha K'anchaq Ñan icha Akchiq Ñan (Sendero Luminoso) nisqa maoista, terrorista nisqa ankalli tantanakuymi Piruw mamallaqtatam awqanakurqan. Senderista nisqa ankallikuna, piruwanu awqaqkunapas 70.000-chá runakunata sipirqan, paypura lliwmanta aswan Qhichwa runakunatas.
Ima pacha karqan
rikchacha|304x304px|Maypim K'anchaq Ñan maqanakurqan. 1980 watapi umalliq akllanakuypi Chuschi llaqtachapi akllana p'anqakunata kañispa maqanakuyta qallarirqan. Antikunapi, Ayakuchu, Apurimaq, Wankawillka suyukunapi karulla k'itikunapi kamachinatam hap'irqan. Fernando Belaúnde Terry sutiyuq Piruwpa umalliqninqa awqaqkunamanta manchakuspa, qallariypi mamallaqta pulisiyallatam maqanakuyman kacharqan. 1982 K'anchaq Ñan Wamanqapi samk'ay wasita ch'utispa masikunata qispichispa, pulitiku hayu runakunatataq sipiptin, Belaúndeqa Ayakuchu suyupi maqanakuy kamachiytam rimarirqan. Alberto Fujimori piruwanu umalliq kachkaptin, piruwanu awqaqkunam Akchiq Ñanta yaqata k'asuyachirqan, ichataq kunankamapas aslla pachakchá senderista nisqakuna Amarumayu sach'a-sach'a suyupi maqanakun. Antikunapitaq manañam kankuchu. 12 ñiqin tarpuy killapi 1992 p'unchawpiqa GEIN (Grupo Especial de Inteligencia) nisqa pakasqa pulisiyam Abimael Guzmánta Lima llaqtapi hap'irqan.
Maqanakuy puchukaptinpas, Antikunapiqa llik'isqa ayllukuna, llaqtakuna kakunmi. Tukuy millay rurasqamanta willanapaqqa, disimri killapi 2000 Valentín Paniagua sutiyuq umalliq Piruwpa Chiqappaq Allinyanakapunapaq Kacharimuynin (Comisión de la Verdad y Reconciliación de Perú) nisqata kamarqan. Chay kacharimusqa runakunaqa 16985 runata willachispa 21 tantaykunapi 9500 ñak'arichisqa runata uyarispa hatun willayta qillqarqan, 28 ñiqin chakra yapuy killapi 2003 p'unchawpi Alejandro Toledo sutiyuq umalliqman willaspa.
Ruraqkuna llakiqkunapas
Chay Piruwpi ukhu maqanakuyqa Ayakuchu suyupi, huk suyukunapipas Qhichwa runakunapaq ancha sasachakuymi pacha karqan. Lliwmanta aswan maqanakuqkunaqa manam Qhichwa llaqtayuq runakunachu karqan, manam Qhichwa runakunapaq muchuypaqchu karqan. Ichataq lliw sipisqa runakunamantaqa 56%-nin chakra runam, 75%-nin qhichwa rimaqmi, 68%-nin wakcham, 79%-nin ayllu llaqta, mana hatun llaqta k'itikunamantam. Chay sipisqakunata ruraqkunamanta 57%-ninsi ankallikuna karqan - Senderista nisqakunam, 1,5 %-ninsi MRTA-pa ankallikuna, wakinkunataq piruwanu wardyakunam, awqaqkunam. Chay ankallikunaqa hinallataqmi wardyakuna, awqaqkuna mana ayñiyuq chakra runakunatam, wawakunatapas sipirqan. Hinaptinmi chay maqanakuyqa Piruw Republikap wiñay kawsayninpi lliwmanta aswan yawarchaq maqanakuymi karqan.
Sipisqakuna
Piruwanu awqaqkunaqa k'apak qhichwa ayllu llaqtakunata puchukachirqan (ahinataq Matara, Chiyara, Suqus, Tutus, Walla, Tikiwa, Wankaraylla, Sirkamarka, Qispillaqta, Aqumarka, Askipata, Iripampa, Pampay ayllu llaqtakunapi), hinallataqmi K'anchaq Ñanmi qhichwa runakunata ñak'aykurqan, lliw Lukanamarka llaqtayuq runakunatam wañuchispa, achka Uchuraqay llaqtayuq runakunatapas.
Tukuy chay terror nisqa manchachiyninwan K'anchaq Ñanqa maqanakuyta tukuy Piruq mama llaqtapi, Lima llaqtamanpas mast'arqan. Chaypi María Elena Moyano illapayayarqanku.
Ichataq Piruwpi atiyniyuqkunap wañuy iskadrunninkunapas achka runakunatam, pulitiku hayunkunatam sipirqanku - ahinataq Grupo Colina nisqaqa Pedro Huillca Tecse sutiyuq sindikatukunap pusaqninta.
Simi kapchiypi
Huk qillqaqkunam Sasachakuy pacha nisqamanta qhichwa simipipas qillqarqanku. Carlos Falconí Aramburú sutiyuq takichaq taki qillqaqmi chaypachaña chay hatun sasachakuymanta takikunata qillqarqan, ahinataq Ofrenda (1982), Viva la patria (1986), Tierra que duele (1987), Justicia punkupi suyasaq (2002) nisqa takikunatam. Huk takinkunatam Manuelcha Pradopas takirqan, ahinataq Ofrenda nisqa, qhichwa simipi takita. Pablo Landeo Muñoz 2016 watapi Aqupampa sutiyuq kawsay rikch'anpipas chay Sasachakuy pachapi hatun llaqtaman ayqisqa runakunamantam willan.
Pedro Rosselló
Pedro Juan Rosselló González  sutiyuq runaqa (* paqarisqa San Juan llaqtapi - ), huk 🇵🇷 mama llaqtayuq pulitiku wan hampikamayuq qarqan.
1993 watamanta 2001 watakama ñawpaq kuti Burinkinpa Kamachiq runanin qarqan.
Qaqapampa rit'i urqu
Qaqapampa (Jacabamba) nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, huk rit'i urqum, Yuraq Wallapi, Anqash suyupi, Wari pruwinsyapi, Wari distritupi, Asunsyun pruwinsyapi, Chakas distritupi, Qarwa pruwinsyapipas, Markara distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.500 mitrum aswan hanaq.
Pedro Rosselló
Taytan: Juan Antonio Rosselló Matanzo (1913-2001); Maman: Iris M. González Paz (1919-2012). Ñawpaq warmi:	Irma Margarita Nevares de Rosselló. Churinkuna: Juan Oscar Rosselló (p. 1971), Luis Roberto Rosselló (p. 1973) wan Ricardo Rosselló (p. 1979).
Yachaywasi:
Alma mater: 🇺🇸 Yale Yachay Suntur wan Notre Dame Yachay Suntur.
Aldea del Fresno
Aldea del Fresno nisqaqa Ispaña mama llaqtapi Madrid suyupi huk hatun llaqtam.
Chaypiqa 1889 runakunam kawsanku (2004 watapi).
T'aklla
thumb|[[Kawallupaq t'akllawan yapuq runa]]
thumb|[[Qharastaq tawantin t'akllawan]] T'aklla nisqaqa huk yapuna llamk'anam.
Tawantinsuyu pachapiqa chaki t'akllallatam riqsiranku. Chay chaki t'akllawan Andeskunapi kunankamam yapunku.
T'akllataqa kawalluwanmi icha buyis yuntawanmi qharastanku, kunan pachataq qharastaq nisqa antawanmi.
Akira Toriyama
thumb|right|260px| Akira Toriyama (1955 - ) right|250px| Akira Toriyama siquynin Akira Toriyama (nihun simi: 鳥山 明 Toriyama Akira?) sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Nagoya llaqtapi - ), huk  mama llaqtayuq anime wan manga hupayllaq.
Warmi: Nachi Mikami (1982). Chirinkuna: (2).
Signal
rikchacha|Signalpta riqsinapaq rikch'an Signal huk chimpa-patapata chawpichasqa haskasqa chayllapi qillqanakuy yanapakuymi, mana qullqipaq Signal Foundation kaqwan chaymanta supsidiyariya kaqwan, Signal Messenger LLC kaqwan ruwasqa. Ruwaqkuna hukmanta hukman chaymanta qutu willayta apachiyta atinku, mayqinkunachus willañiqikuna, kunka qillqakuna, rikch'akuna, kuyuq rikch'akuna ima kanman. Chaymantapas hukmanta hukmanta hinaspa huñupi kunkawan widiyuwan waqyanapaq. Android kaqpis munasqaman hina SMS ruwana wakichi hina llamkan, ichaqa kay ruwayqa 2023 watapi hurqusqa kanqa.
Vladimir
thumb|right|300px| Vladimir
Vladímir (Rusiya simipi: Владимир) nisqaqa Rusiya suyupi, Rusiyapi huk hatun llaqtam.
56°14′30″ N  40°20′13″ O
331 700 runakuna (2001 wata).
Jilawi (Punu)
Jilawi nisqa huk aymara rimam, wiñay.
930
930 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Daniel Alcides Carrión
thumb|Daniel Alcides Carríon García Daniel Alcides Carríon García sutiyuq runaqa (* 13 ñiqin chakra yapuy killapi 1857 paqarisqa Cerro de Pasco llaqtapi, Piruwpi - † 5 ñiqin kantaray killapi 1885 wañusqa Lima llaqtapi) huk piruwsis hampi yachaqsi, hmpikamayuq qarqan. Arpaysapa ruraykuspas  Bartonella bacilliformis unquchiq añakikunamantas k'uskiykurqan. Upyanata mikhunata quñichispa chaypi unquchiqkunata wañuchispa pastirisasyun nisqatas kamarqan.
Tayta: Baltasar Carrión de Torres; Mama: Dolores García.
Yachaywasi: Colegio Nuestra Señora de Guadalupe (Lima).
Alma_mater: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin
Massiel
María de los Ángeles Félix Santamaría Espinosa sutiyuq warmiqa, icha Massiel (* paqarisqa Madrid llaqtapi -  ) huk 🇪🇸  mama llaqtayuq takiq wan aranway pukllaqmi qarqan.
Llama
Llama (Lama glama) nisqaqa huk ñuñuq, iskay ruk'anayuq, runap uywasqan uywam. Millmanmantaqa puchkaspa awaspa p'achatam ruranchik.
Utirayay
thumb|right|Utirayachkaq warmi. Utirayay nisqaqa runap icha uywap kawllayninmi (llakusinmi), mana suyakusqa tukusqap paqarichisqan.
Sirkonyu
Sirkonyu, Zr (musuq latin simipi: Zirconium) nisqaqa huk q'illaymi.
Sinru qillqa: Urqu (Urin Awya Yala)
Lista: Urqu (Uralan Awya Yala)
Urqukunap hanaq kayninkunaqa rimanakusqaraqmi.
Aqu distritu (Kunsipsyun)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Uxi kantun
Uxi kantun icha Santyagu Uxi kantun (kastilla simipi: Cantón Santiago de Ojji) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Manqu Qhapaq pruwinsyapi, San Pidru Tikina munisipyupi. Uma llaqtanqa Uxi / Santyagu Uxi (Santiago de Ojji) llaqtam (382 runa, 2001 watapi).
Kay llaqtap sutinqa aymara simim: machapu.
Kaypipas qhaway
thumb|left|180px|Uxi llaqtap tiyakuynin
Chaki t'aklla
Tawantinsuyu pachapiqa chay chaki t'akllallatam riqsiranku. Chaywan Andeskunapi kunankamam yapunku.
Hunruras
Hunruras, Hunthuras icha Unthuras (Kastilla simipi: Honduras) llaqtaqa Chawpi Awya Yalapi huk mama llaqtam.
Pichqaqucha (Wanuku)
Pichqaqucha (Pichcacocha / Pichgacocha) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Wanuku suyupi, Ampu pruwinsyapi, Qunchamarka distritupi.
Hunruras
Hunruraspiqa 7 326 496 runakunam kawsachkanku.
Shiwirqu
Shiwirqu (kastilla simipi: Nevado Shihuerjo) nisqaqa Antikunapi, Piruw llaqtapi, huk urqum Chunta wallapi, Ariqipa suyupi, Kaylluma pruwinsyapi, Qhawanakunti distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.000+ mitrum aswan hanaq.
San Isidro de Maino distritu
San Isidro de Maino distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de San Isidro de Maino) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chachapuyas pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Maino llaqtam.
Q'imina
thumb|150px|Q'imina: kaypi siriqman kallpaqa sayaqman kallpamanta achkata aswan hatunmi. Q'imina icha Kuña nisqaqa huk sikllalla kuyuna nisqa llamk'anam, ancha sinchi imaykanamanata - q'irumanta, q'illaymanta -, iskaynintin ñawch'i chhukata ruranakuq p'alltakunayuq, imakunatapas ch'iqtanapaq icha q'iminapaq.
Kallpakunaqa t'iksu pampapi hinam ruran.
Q'asa
right|250px|thumb|[[Sankt Bernhard q'asa, Suwisapi, rit'isapa.]] Q'asa nisqaqa iskay urqupura kaq purinam, urqukunap iskaynintin kinraypi kaq qhichwakunata ñanwan t'inkiq, urqup pikchunmanta aswan hurin kaq, qhichwamantataq aswan hanaqmi.
Park Chung-hee
Park Chung-hee, Korianu simipi: 박정희, hanja simipi:朴正熙, Bak Jeonghui, Pak Chǒnghŭi sutiyuq runaqa, (* 14 ñiqin ayamarq'a killapi 1917 paqarisqa Seonsan llaqtapi - 26 ñiqin kantaray killapi 1979 wañusqa Siul llaqtapi).
1963 watamanta 1979 watakama ñawpaq kuti Uralan Hansuyupa Umalliqnin karqan.
Tayta: ; Mamma
Ñawpaq warmi: Yuk Young-soo Wawakuna:
931
931 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Bactrocera grandistylus
Bactrocera grandistylus nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Drew & Hancock, 1995.
Adobe Photoshop
rikchacha|Adobe Photoshop CCqta riqsinapaq riqch'an Adobe Photoshop huk raster siq'ikuna allichaq, Adobe Inc. nisqap Windows pi, macOS nisqapaqpis ruwasqan, lluqsichisqanpis. Qallariypiqa 1987 watapi Thomas wan John Knoll sutiyuq runakunap kamasqanmi karqan. Chaymanta pacha, llamp'ukaq astawan llamk'achisqa yanapakuyman tukusqa pruphisiyunal dihital arti kaqpaq, aswanta raster siq'ikuna allichaypi. Llamp'ukaqpa sutinqa sapa kuti rimaypi huk rimay hina llamk'achisqa (kayhina "huk siq'ita photoshop ruway", " phutushupiyay", chaymanta "photoshop atipanakuy") Adobe chayhina llamk'ayta mana kallpachaptinpis.
Asya
Asya icha Aruchaka nisqaqa lliwmanta aswan hatun hallp'a pacham. rikchacha|Asya suyupi aswan achka runayuq suyupa mapan, aychapi, pulitikapi, runapa imayna kayninta qawachispan, 2018 watapi hina
Adobe Photoshop
Pukyukuna
<references group="" responsive="0">
Yukra
Yukra (Caridea) nisqakunaqa kachi yakupi kawsaq pura-pura qara qaraqruyuwakunam.
Luján Pallan
Luján Pallan (kastilla simipi: Virgen de Luján, Nuestra Señora de Luján ) nisqaqa Arhintina mama llaqtapi huk raymim, chakra yapuy killapi. Luján Pallanqa Arhintinap wan Uruwayi patronanmi nisqa. thumb|right|250px|[[Pallanchikpa basilikan (Lujánpi).]]
Giuseppe Garibaldi
Giuseppe Garibaldi, sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Niza llaqtapi, Piamonte suyupi - †   wañusqa Caprera llaqtapi), Italya Awqaq suyupi wan pulitikupas.
Tayta: Domenico Garibaldi;   Mama: Rosa Raimondi.
Lucio Gutiérrez
Lucio Gutiérrez sutiyuq runaqa ( paqarisqa Kitu llaqtapi) huk ikwaduryanu awqaq pusaqmi, pulitiku runapas, 2003 watamanta 2005 watakama Ikwadurpa umalliqnin (Mamallaktata Pushak nisqa) karqan.
Saint-Omer
right|thumb|200px|Saint-Omer wallqanqa right|thumb|400px|Saint-Omer Saint-Omer llaqtaqa Ransiya mama llaqtapi huk hatun llaqtam.
Lucio Gutiérrez
2000 watapi CONAIEwan kuska awqallikurqan Jamil Mahuad sutiyuq umalliqta qarqunapaq. Jamil Mahuad urmaptinmi, awqaq suyup yanapayninwan Gustavo Noboam umalliq tukurqan. Awqaq pusaqkuna Gutierrezta samk'ay wasimanmi churarqan, chaypi suqta killam kawsarqan. Chaymantataq CONAIE tantanakuypa, Pachakutik partiduppas yanapayninwan 2003 watapi Gutierrez Mamallakta pushak akllasqam karqan. Pachakutikwan CONAIEwanpas Ikwadur mamallaqtatam kamachirqan, Nina Pacari, Luis Macas sutiyuq indihina pusaqkuna paypa ministrunkunam karqan. Suqta killa yallisqa kaptin, Gutierrez paykunata guwirnumanta qarqurqan. 2005 watapi Gutierrezqa karu llaqtaman lluqsirqan, chaymanta qatiq umalliqnin (vice-presidente nisqa) Alfredo Palacio sutiyuq pusaqmi musuq Mamallakta pushak tukurqan.
Saint-Omer
Chamonixpiqa 14 848 runakunam kawsachkanku (2007).
Yarawisqu
Yarawisqu (Leucaena leucocephala) nisqaqa Uralan Awya Yalapi wiñaq huk sach'am, 3-7 mitrukama wiñaq, kurkuntaq 5-50 sintimitrukama rakhum.
Q'illay llamk'ay
Q'illay llamk'ay (metalurgia) nisqaqa tukuy q'illaykunawan llamk'aykunam.
Ñawpaqta qhuyapi chuqitam hurqunku. Qhapaq q'illaykuna - quri, qullqiyapas - chay qhuyapiña q'illay hinam. Huk q'illaykunataq - khillay, hukkunapas - manaraq q'illay hinachu, ichataq chuqi nisqapi t'inkisqam. Chay chuqimanta hurqunam, q'illaychay nisqa allwiyakunapi.
Chaymantataq q'illay takaqkunam, irrirukunam q'illayta takaspa llamk'apun, irramintakunata, achalata, hukkunatapas ruraspa.
Qullpayaku
Qullpayaku nisqaqa (Collpa Ciaco) Buliwya mama llaqtapi llaqtam, Quchapampa suyupi, Jarani pruwinsyapi, Jarani munisipyupi. Qullpayaku kantunpa uma llaqtanmi.
Yu Lan
Taytan:. Qusan: Tian Fang (1940-1974). Churinkuna: (?) Tian Zhuang-zhuang.
Rumichaka listritu
Rumichaka listritu; (kastilla simipi: distrito de Puente Piedra) nisqaqa huk listritum Limaq pruwinsyapi, Piruw mama llaqtapi.
Wiñay kawsay
P'unchaw kamasqa 14 ñiqin hatun puquy killapi 1927 watapi wata.
Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa Puente Piedra llaqtam.
Runakuna
203 473 runakuna.
Karu puriy
thumb|right|285px|Puente Piedra llaqta thumb|right|285px|Puente Piedra Munisipiu
Quyllariskisqa distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Lamay distritu
Lamay distritu (kastilla simipi: Distrito de Lamay) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Khallka  pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Lamay llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku. /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu:
932
932 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Sila Calderón
thumb|right|250px|Sila María Calderón (1942-) Sila María Calderón Serra sutiyuq warmiqa (* paqarisqa San Juan llaqtapi - ), huk 🇵🇷 mama llaqtayuq pulitiku wan ruruchiq qarqan.
2001 watamanta 2005 watakama ñawpaq kuti Burinkinpa Kamachiq runanin qarqan.
Taytan: César Augusto Calderón; Maman: Sila Serra Jesús. Ñawpaq qusan:	Francisco González (1964-1975) / Adolfo Krans (1978-2002) / Ramón Cantero Frau (2003-2005). Churinkuna: Sila Mari, María Helena, Francisco Javier.
Yachaywasi:
933
933 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Apanqura
Apanqura (Astacidae) nisqakunaqa misk'i yakupi (mayupi, quchapi) kawsaq, aycha mikhuq pura-pura qara qaraqruyuwakunam.
Jaruma pruwinsya
Jaruma pruwinsya (jaruma: aymara simimanta, jaru uma, jaru: qhatqi; uma: yaku: "qhatqi yaku"; kastilla simipi: Provincia de Aroma) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Chuqiyapu suyupi. Uma llaqtanqa Sika Sika (icha Jaruma) llaqtam.
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Aruma pruwinsyapiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Pruwinsyapi paqarisqa
thumb|right|200px| Qalamarka
António de Spínola
António Sebastião Ribeiro de Spínola sutiyuq runaqa (* p'unchawpi paqarisqa Estremoz llaqtapi -  wañusqa Lisboa llaqtapi) Purtugal mama llaqtap militar wan umalliqninmi kachkan.
Tayta: Mama:
Warmi: María Helena Monteiro de Barros.
José Saramago
José de Sousa Saramago sutiyuq runaqa (* paqarisqa Azinhaga llaqtapi -   wañusqa Tías llaqtapi Ispañapi), huk  mama llaqtayuq qillqaq runam qarqan, purtugal simipi qillqaqsi qarqan.
20px|Nobel suñay Nobel Suñay Simi Kapchiypi 1998 watapis simi kapchiy Nobel suñaytas chaskirqan.
Taytan: José de Sousa, Maman: Maria da Piedad. Warmikuna: 1944-1970: Ilda Reis, Churinkuna: Violante 1986-2010: María del Pilar del Río Sánchez.
Audacity
rikchacha|Audacitypaqata riqsinapaq riqch'an Audacity huk mana rantina, kicha pukyu-qillqayuq dihital uyarina allichaq chaymanta kawsaq hap'ypaq llamk'ana lllamp'ukaq, Windows, macOS, Linux, huk Unix hina llamk'ana llamkanakunapaqpis. Chay llamk'ayqa 1999 watapi urquy killapi Dominic Mazzoniwan Roger Dannenbergwan Carnegie Mellon Hatun Yachay Sunturpi qallarirqan, 28 ñiqin qhulla puquy killapi 2000 watapitaq 0.8 kaq laya hinam lluqsirqan.
Pukyukuna
<references group="" responsive="0">
Niyobyu
Niyobyu, Nb (musuq latin simipi: Niobium) nisqaqa huk q'illaymi.
El Triunfo kiti
El Triunfo kiti (kastilla simipi: Cantón El Triunfo) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Wayas markapi huk kitim. Uma llaqtanqa El Triunfo llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Bactrocera guangxiana
Bactrocera guangxiana nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Chao & Lin, 1993.
Samaypata
Samaypata nisqaqa Wuliwiya mama llaqtapi, Santa Krus suyupi, huk llaqtam, Florida pruwinsyap uma llaqtanmi. Saymaypata ñiqpiqa Samaypata pukaram, 1998 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
934
934 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Illampu chullunku qucha
Illampu chullunku qucha (kastilla simipi: Laguna Glaciar) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Qhapaq Wallapi, huk chullunku qucham, Illampu-Janq'u Uma qutupi, Chuqiyapu suyupi, Lariqaqa pruwinsyapi.