cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Awaycha distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
110
110 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Mocha kiti
Mocha kiti nisqaqa (kastilla simipi: Cantón Mocha) Ikwadur mama llaqtapi, Tunkurawa markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Mocha llaqtam.
Runakuna
Mocha kitipiqa Tunkurawa Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa Mocha kitillipi, Pinwili kitillipipas kawsanku.
Pulitika Rakiy
Iskay kitillinmi kan:
Suntu
Suntu (Shuntu), urunquy, khachu (katsu, hatsu), waka-waka icha champi nisqakunaqa (ordo Coleoptera) iskay ch'ila (kapka) hark'akunapaq raprakunayuq, iskay wiquriqtaq phawanapaq raprakunayuq palamakunam, khachuq k'akllachayuq. Suntukunap qirisankuna kuru hinam, ichaqa khachuq k'akllachayuqña, suqta chakiyuqpas.
Huk suntukunaqa yurakunatam mikhun, hukkunataq palamakunatam icha huk uywachakunatam.
Punu suyu
Punu suyu nisqaqa (aymara simipi: Punu jach'a suyu; kastilla simipi: Departamento de Puno) Piruw mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Punu llaqtam.
Suntu
Mitan kamay
Kaymi huk rikch'aq ayllunkuna, rikch'aqninkunapas:
Punu suyu
Wiñay kpawsay
Kamasqa.
Yurakuna
thumb|right|180px|[[Tutura (Scirpus californicus)]] thumb|right|180px|Yarita
Johannes Brahms
thumb|right|200px|Johannes Brahms. thumb|right|200px|Johannes Brahms, 1853. Johannes Brahms sutiyuq runaqa (* paqarisqaHamburg llaqtapi (Alimanyapi)  - †  wañusqa Wien llaqtapi (Awstryapi)), alimanyapi rumantiku musika takichaqmi karqan.
Punu suyu
Yurakuna
Hampi yurakuna: thumb|right|180px|[[Uchuq'aspa icha q'illu t'ika (Calendula officinalis), huk hampi yura]]
Uywakuna
Ururillu quchapiqa, Melgar pruwinsyapi, kay pisqu layakunam kawsanku:
Hukkunapas Punu suyupi:
Pisqukuna:
Antharu
Antharu, Waywacha, Waywachi icha Waywashi (familia Sciuridae) nisqakunaqa huk khankiq uywakunam.
Punu suyu
Uywakuna
Yaku pisqukuna: thumb|right|200px|[[ch'uwankira Plegades ridgwayi]]
Antharu
Rikch'aqkuna
Huk iskay piruwpi kawsaq rikch'aqkuna:
Cruz Azul FC
Cruz Azul FC (Cruz Azul Fútbol Club, A.C.), icha Cruz Azul, nisqaqa huk mishikanu piluta hayt'ay klubmi.
Punu suyu
Uywakuna
Allpa yaku kawsaqkuna:
Ñuñuqkuna:
Cruz Azul FC
Wiñay kawsay
Kamasqa, Mishiku llaqtapi.
Punu suyu
Uywakuna
Suchuqkuna:
Chorzów
thumb|right|290px| Chorzów nisqaqa Pulunya mama llaqtapi huk llaqtam. Chorzów llaqtapiqa 110.538 runakunam kawsachkanku (2014).
Punu suyu
Uywakuna
Challwakuna:
Elbląg
thumb|right|280px|Elbląg Elbląg nisqaqa Pulunya mama llaqtapi huk llaqtam. Elbląg llaqtapiqa 122.568 runakunam kawsachkanku (2014).
PlayStation
thumb|250 px|PlayStation nisqa widya kunsula thumb|250 px|PlayStation nisqa widya kunsula PlayStation (inlish simipi: "pukllana tiyana") nisqaqa huk widyu kunsulam, Nihun qallarikuy Sony sutiyuqpa rurasqanmi.
Daniel Radcliffe
thumb|right|200px|Daniel Radcliffe Daniel Jacob Radcliffe ( paqarisqa Fulham barriyupi, London llaqtapi) sutiyuq runaqa huk aranway pukllaqmi, kuyu walltaypi pukllaqmi, inlish runam.
T'uru
thumb|200px|right|T'uru. T'uru nisqaqa allpamanta, ch'aqumanta, yakumanta chaqrusqam.
T'urumantaqa tikakunatam, k'apratam ruranchik.
Cruz Azul FC
Piluta hayt'aqkuna
Miguel Marín, Javier "Kalimán" Guzmán, Alberto Quintano, Javier Sánchez Galindo, Ignacio Flores, Cesáreo Victorino Sr., Octavio Muciño, Fernando Bustos, Eladio Vera, Horacio López Salgado, Carlos Jara Saguier, Rodolfo Montoya, Miguel Ángel Cornero, Guillermo Mendizábal, Gerardo Lugo Gómez, José Luis Ceballos y Adrián Camacho.
Punu suyu
Pulitika Rakiy
Chunka kimsayuq pruwinsyanmi kan:
Wiñay kawsay
thumb|right|200px|[[Titiqaqa wat'api inti yupaychana wasi]]
Runakuna
thumb|right|200px|Wasikuna [[Uru wat'akuna]] 2005 watapiqa Punu suyupi 1.245.508 runakunam kawsachkanku.
Simikuna
Punu suyupiqa Qusqu-Qullaw runasimita, kastilla simita, aymara simita rimanku.
1993 watapi
Kay pruwinsyakunapi aswanta qhichwa simitam rimanku 1993 watapi: Kallawaya (88,1%), Lampa (85,0%), Asankaru (83,3%), Melgar (76,9%).
Kay pruwinsyakunapi aswanta huk indihina simitam (aswanta aymara simitam) rimanku 1993 watapi: Muhu (87,2%), Yunkuyu (82,5%), Chukuwitu (81,2%), Qullaw (80,9%), Wankani (60,2%).
San Ruman pruwinsyapiqa aswanta kastilla simitam rimanku (45,1%) 1993 watapi.
Osborne Reynolds
thumb|right|350px| Osborne Reynolds Osborne Reynolds sutiyuq runaqa ( paqarisqa Belfast llaqtapi -  wa̪ñusqa Watchet llaqtapi) huk  mama llaqtayuq Pachaykamay yachaq wan allwiya kamayuqmi qarqan.
Punu suyu
1993 watapi
Pukyu: www1.inei.gob.pe
Kunan
Kay llaqtakunapi aswanta aymara simitam rimanku:
El Ingenio distritu
El Ingenio distritu; (kastilla simipi: distrito de El Ingenio) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Naska pruwinsyapi, Ika suyupi. Uma llaqtanqa El Ingenio llaqtam.
Cruz Azul FC
Hawa t'inkikuna
thumb|center|480px|Azul istadyu.
Punu suyu
Kunan
Kay llaqtakunapi aswanta qhichwa simitam rimanku:
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Daniel Radcliffe
Hukllachasqa Amirika Suyukunapi Hollywood llaqtapi Harry Pottermanta pusaq pilikulapi Harry Pottertam pukllarqan.
Punu suyu
Kunan
Pukyu:
thumb|right|200px|Karu puriy ([[Uru wat'akuna)]] thumb|right|200px|[[Sillustani llaqtapi chullpa.]]
Chawinillu
Chawinillu (kastilla simipi: Chavinillo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Wanuku suyupi, huk llaqtam, Yaruwillka pruwinsyap uma llaqtanmi, Marañun mayu patanpi tiyaq.
Yana ch'illka
Yana ch'illka (Baccharis intermedia) nisqaqa Urin Awya Yalapi wiñaq hampi yuram.
Punu suyu
Karu puriy
Punu suyupitaq Titiqaqa qucha, hinaspa Sillustanipi chullpakuna kan.
111
111 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Mario Puzo
Mario Gianluigi Puzo sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Hell's Kitchen llaqtapi -  wañusqa Long Island llaqtapi), 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq qillqaqmi qarqan.
Churinkuna: Anthony Puzo, Joseph Puzo, Dorothy Antoinette Puzo, Virginia Erika Puzo wan Eugene Puzo.
El Ingenio distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Ch'aqu
thumb|250px|Llink'i laq'a Ch'aqu (Al2O3 · 2SiO2 · H2O) nisqaqa huk ancha achka kaq qiqllam, Ch'aqu q'illay muksim Ullayawan Yakuwanpas kakuq chhikawapi chaqrusqam.
Ch'aqruta kañaspa k'apratam ruranchik.
El Ingenio distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Cúcuta
thumb|right|200px|San Isidro, Cúcuta
Cúcuta nisqaqa Kulumbyapi huk hatun llaqtam.
Lagunillas munisipyu
Kantunkuna
Iskay kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta indihina runakunam tiyanku:
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Lagunillas munisipyupiqa kastilla, waraniyi, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
K'anas pruwinsya
K'anas (aymara simipi: K'anas jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Canas) nisqaqa Qusqu suyupi (Piruwpi) huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Yanawqa llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Pulitika rakiy
K'anas pruwinsyapiqa pusaq distritum.
Wiñay kawsay
Ñawpa pacha chay k'itipiqa K'ana runakunap mama llaqtansi karqan. Chay K'ana runakunaqa Qanchi runakunawan Pachakutiq Inka Yupankiwanpas 1438 watapi Yawarpampa nisqapi Chanka runakunatas atirqan.
Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Johann Jakob von Tschudi
thumb|250px|Johann Jakob von Tschudi. Johann Jakob von Tschudi sutiyuq runaqa ( paqarisqa Glarus llaqtapi, Suwisapi; wañusqa Lichtenegg llaqtapi, Awstiriyapi) huk suwisa kawsay yachaq, runamanta yachaq, rimaymanta yachaqpas runam karqan.
Awya Yalapi kawsaqkunamanta anchatam k'uskiykurqan. Hinallataq qhichwa simimantam, qhichwa runap kawsayninmantam yachayninmantam k'uskikurqan.
Megawati Sukarnoputri
thumb|right|230px|[[Sukarno, churikuna Megawati wan Guntur, Indian Uma kamayuq Jawaharlal Nehru wan Indira Gandhi.]] thumb|right|255px|Bush wan Megawati Diah Permata Megawati Setiawati Soekarnoputri (o Sukarnoputri) sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Yogyakarta llaqtapi - ). Indunisya pulitiku wan Umalliq.
2001 watamanta 2004 watakama ñawpaq kuti Indunisyapa Umalliqnin karqan.
Tayta: Sukarno; Mama: Fatmawati. Ñawpaq runa: Surendro Supjarso (d. 1970), Hassan Gamal Ahmad Hassan (1972), Taufiq Kiemas (m. 1973). Wawakuna: 3 Mohammad Rizki Pramata, Mohammad Prananda, Puan Maharani.
Yachaywasi:
Jastrzębie Zdrój
thumb|right|290px| Jastrzębie Zdrój nisqaqa Pulunya mama llaqtapi huk llaqtam. Jastrzębie Zdrój llaqtapiqa 91.073 runakunam kawsachkanku (2014).
Manuel Posada
Miihiku llaqtapi Uma Hatun yaya (1839-1846)
Tayta:, mama:.
Piła
Piła nisqaqa Pulunya mama llaqtap huk llaqtam. Piła llaqtapiqa 74.471 runakunam kawsachkanku (2014).
Petrarca
Latin simi qillqasqankuna (harawi)
thumb|200px|Retrato de Francesco Petrarca, [[Andrea del Castagno, Ciclo de los hombres y mujeres ilustres.]]
Latin simi qillqasqankuna
thumb|200px|Francesco Petrarca. [[Altichiero, 1370 - 1380.]] thumb|200px|Estatua de Petrarca, [[Galería Uffizi, Florencia.]] thumb|200px|Tumba del poeta en [[Arquà Petrarca.]]
Legnica
Legnica nisqaqa Pulunya mama llaqtapi huk llaqtam. Legnica llaqtapiqa 101.768 runakunam kawsachkanku (2014).
114
114 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
113
113 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Bactrocera andamanensis
Bactrocera andamanensis nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Qura Qura distritu
Qura Qura distritu icha Quraqura distritu (kastilla simipi:  Distrito de Coracora) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, Pariwanaqucha pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Qura Qura llaqtam
Bactrocera andamanensis
Wiñay kawsay
1971 watapi, tayta Kapoor-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
Qura Qura distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Ibagué
Ibagué nisqaqa Kulumbyapi huk hatun llaqtam.
San Buenaventura (Chuqiyapu)
San Buena Ventura icha San Buenaventura (kastilla simipi: San Buena Ventura / San Buenaventura) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, huk llaqtam, San Buenaventura munisipyup uma llaqtanmi.
112
112 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Gijón
thumb|right|280px|Gijon, Ispaña mama llaqta Gijón (asturianu simi: Xixón) nisqaqa Ispañapi (Asturias suyupi) huk hatun llaqtam.
Chachakumani llaqta (Chuqiyapu)
Chachakumani (kastilla simipi: San Juan de Chachacomani) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Antikuna pruwinsyapi, Chachakumani kantunpa uma llaqtanmi.
Aguas Verdes distritu
Aguas Verdes distritu (kastilla simipi: Distrito de Aguas Verdes) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Sarumilla pruwinsyapi, Tumpis suyupi. Uma llaqtanqa Aguas Verdes llaqtam.
Chumuch
Chumuch nisqaqa huk llaqtam, Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, Celendín pruwinsyapi, Chumuch distritup uma llaqtanmi.
Izabal suyu
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Alfredo Alberdi Vallejo
Alfredo Alberdi Vallejo Wamangapin paqarimurqa, Wamanpuma yachay wasipim yachayninta huntachirqa. Hatun Amauta Wasi San Cristobalpipas yachakuq karqa; chaymantaqa Hatun Amauta Wasi Berlinpi duktur lloqsimurqa. Chay yachay wasipitaqmi yachachiy qarqa.
Bactrocera anchitrichota
Bactrocera anchitrichota nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Alfredo Alberdi Vallejo
Llaqtampiñatami Archivo Departamental Ayackuchupitaqmi sayarichirqa huk llamkaqmansinkunawan kuska. Ñawpa pacha qellqatapas "paleografía " nisqantapas ñawinkuspa niqmi kampas. Qellqankunam rikurin Pokrakunamanta nanachikuspa (La negaación de los Pokras o la tergiversación de la historia de Huamanga), chaynallataqmi Waman Pumantapas (El mundo al revés. Guaman Poma anticolonialista, wvb-Berlín, 2010). Qellqarqa Tiksimuyumantapas (Tiksimuyu: El Universo. La etnoastronomía quechua y su incidencia en el hombre andino, wvb-Berlín, 1999), Sarwa llaqtamantapas (Sarhua, eine Andine Comunbidad der Indio-künstler, edit. Tumi, Berlín, 1992), chaynallataqmi rikurichimurqa "Imamantam Unquchikuni: Waruchiri ñawpa qellqapa imanam unkuykuna karqaku qapa watakunapi (La antropología médica andina prehispánica según el manuscrito Quechua de Huarochirí-Perú del siglo XVI. Magister, Fu-Berlín, 1996). Yachachiq Amauta kaspan llamkapum Qatun Amauta Wasi Berlimpim (Instituto de Estudios Latinoamericanos de la Freie Universidad de Berlín), wakmanta qinan "RUNA YACHACHIY" qamasqanta, kayta qawarinaykipaq kay kaqta tipsink
Bactrocera anchitrichota
Wiñay kawsay
1989 watapi, tayta Drew-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
Alfredo Alberdi Vallejo
Hawa t'inkikuna
http://www.alberdi.de/
Tikira
Tikira icha Tisikira (Schinopsis haenkeana) nisqaqa huk q'acha-q'acha (paaq) sach'am, Buliwyapi Antikunap antinpi wiñaq.
Paryarqa Chawin distritu
Simikuna
Kay distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
Utusku pruwinsya
thumb|right|220px|[[Utusku llaqtapi]] Utusku pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Otuzco) nisqaqa Qispi kay suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Utusku llaqtam.
Paryarqa Chawin distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pallpata distritu
Pallpata distritu (kastilla simipi: Distrito de Pallpata) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kiskachay pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Hector Tejada llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
Paryarqa Chawin distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Jalapa suyu
Jalapa suyu (kastilla simipi: Departamento de Jalapa) náhuatl XAL y Pan, nisqaqa huk suyum Watimala mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Jalapa llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Munisipyukuna
7 munisipyukuna:
Pallpata distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Utusku pruwinsya
Wiñay kawsay
Kamasqa, Ramón Castilla Umalliqmi.
Pallpata distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Utusku pruwinsya
Pulitika rakiy
Chunka distritunmi kan.
Pallpata distritu
Simikuna
Pukyu:
Utusku pruwinsya
Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
thumb|left|180px|[[Uskil llaqta, Uskil distritu]]
Yachay tarpuy
humb|left|150px|Virgen de la Puerta
Yaw Kuntur
Yaw Kuntur (Kuntur phawan) nisqa takiqa ancha riqsisqa piruwanu qhachwam, Daniel Alomía Robles-pa El cóndor pasa nisqa sarsuylamantam (zarzuela).
Simikuna
Yaw kuntur llaqtay urqupi tiyaq
116
116 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Yaw Kuntur
Simikuna
maymantam qawamuwachkanki,
San Jacinto qucha
thumb|right|220px|San Jacinto qucha, Tarija munisipyupi (Tulumusa kantun - Tarija kantun) thumb|right|220px|Saywitu San Jacinto qucha (kastilla simipi: Lago San Jacinto) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Tarija suyupi, Tarija pruwinsyapim (Tulumusa kantun - Tarija kantun).
Heinrich Gelzer
Heinrich Gelzer ( paqarisqa Berlin llaqtapi -  wañusqa Jena llaqtapi), huk Alimanya mama llaqtayuq qillqaqmi qarqan.
Yaw Kuntur
Simikuna
kuntur, kuntur
apallaway llaqtanchikman, wasinchikman
chay chiri urqupi, kutiytam munani,
kuntur, kuntur.
Qusqu llaqtapim plasachallanpim
suyaykamullaway,
Machu Pikchupi Wayna Pikchupi
purikunanchikpaq.
Lubin
thumb|right|290px| Lubin nisqaqa Pulunya mama llaqtapi huk llaqtam. Lubin llaqtapiqa 73.820 runakunam kawsachkanku (2014).
Borussia Dortmund
Wiñay kawsay
Kamasqa, Dortmund llaqtapi, Nordrhein-Westfalen.
Churulki urqu
Churulki (kastilla qillqaypi: Chorolque) nisqaqa Buliwyapi huk urqum, Chinchay Chichas pruwinsyapi (Qutaqayta munisipyupi, Saqraryu kantunpi), Urin Chichas pruwinsyapipas (Atucha munisipyu, Atucha kantun), P'utuqsi suyupim. Kay urquqa Chichas wallapi aswan hanaq urqum, 5.571 m hanaqmi.
Cevallos kiti
Cevallos kiti nisqaqa (kastilla simipi: Cantón Cevallos, Pedro Fermín Cevallosmanta sutichasqa ) Ikwadur mama llaqtapi, Tunkurawra markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Cevallos llaqtam.
Pulitika Rakiy
Huk kitillinmi kan: Cevallos kitilli.
Chuyas
thumb|right|200px|Chuyas llaqtap inlisyachan Chuyas llaqtaqa Piruw mamallaqtapi huk llaqtam, Pumapampa pruwinsyapi, Pumapampa distritupi, Anqash suyupi, Pumapampa llaqtap kuntipim.
Pakasmayu pruwinsya
Pakasmayu pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Pacasmayo) nisqaqa Qispi kay suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa San Pedro Lluq llaqtam.
Willay pukyukuna
Kamasqa.
Pulitika rakiy
Pichqa distritunmi kan.
Carmela Bolívar
rikchacha|paña|280px| Carmela Bolívar Carmela Bolivar Ríos sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Limaq llaqtapi - ), huk 🇵🇪 mama llaptayuq kallpanayuq, huk karu kaq purinakunapim (100 m, 200 m).
Taytan: Bolivar, Maman: Ríos. Qusan: ) Churinkuna: (3)
Luis Arbulú
Taytan: Luis Antonio Arbulú Farfán, Maman: Alcas. Warmi: Magalli Zumaeta Baffigo. Churinkuna: Margaret, Roberson wan Cristhyan.
Juan Seminario
Juan Roberto Seminario Rodríguez sutiyuq runaqa, icha "Loco" (*    paqarisqa Piwra llaqtapi - ) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Qullqapampa distritu (Tayaqaqa)
Qullqapampa distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Colcabamba) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Tayaqaqa pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Qullqapampa llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Ayawaka pruwinsya
Ayawaka pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Ayabaca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Piwra suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Ayawaka llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Pulitika rakiy
Chunka distritunmi kan.
Nizhniy Novgorod
Nizhniy Novgorod nisqaqa (rusu simipi: Нижний Новгород) Rusiya mama llaqtapi, Wolga suyupi, huk llaqtam. Nizhniy Novgorod llaqtapiqa 1.286.000 runam kawsachkanku (2007).
Bactrocera aneuvittata
Bactrocera aneuvittata nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Ch'inqu
Ch'inqu (Lessonia oreas) nisqaqa Urin Awya Yalapi (Arhintina, Buliwya, Chili, Piruw) kawsaq pisqum.
Anqara
thumb|[[Romanu anqara]] Anqara nisqaqa k'aprapas q'irupas q'illaypas wisinam, huk mikhuykunata - yuyupata, sankhuta, chupita, lawata - churanapaq.
Sullana
Sullana nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Piwra suyupi, Sullana pruwinsyapi, Sullana distritupi, Chira mayup patanpi. Sullana pruwinsyap uma llaqtanmi. thumb|left|160px|Sullana llaqtapi
Jutiapa suyu
Wiñay kawsay
Kamasqa 1852 watamanta.
Munisipyukuna
15 munisipyukuna:
Aqupampa (Hunin)
thumb|right|220px|Aqupampa, Tarma pruwinsya Aqupampa (Acobamba) nisqaqa Piruwpi huk llaqtam, Hunin suyupi, Tarma pruwinsyapi, Aqupampa distritup uma llaqtanmi.
Bactrocera anfracta
Bactrocera anfracta nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
PlayStation 2
thumb|250 px|PlayStation2. thumb|250 px|[[Yuyaykuq last'a (Memory card), PlayStation-paq (lluq'i), PlayStation 2-paq (paña).]] PlayStation 2 (PS2) nisqaqa (inlish simi "pukllana tiyana"; nihun simipi: プレイステーション2) huk widyu kunsulam, Nihun qallarikuy Sony sutiyuqpa rurasqanmi PlayStation nisqap qatiqninmi, PlayStation 3 nisqap ñawpaqninmi.
Markuna distritu
Markuna distritu; (kastilla simipi: Distrito de Marcona) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Naska pruwinsyapi, Ika suyupi. Uma llaqtanqa Markuna llaqtam.
Nowosibirsk
thumb|right|290px| Nowosibirsk nisqaqa (rusu simipi: Новосибирск) Rusiya mama llaqtapi, Sibir suyupi, huk llaqtam. Nowosibirsk llaqtapiqa 1.397.000 runam kawsachkan (2006).
Markuna distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Jekaterinburg
thumb|right|290px| Jekaterinburg Jekaterinburg nisqaqa (rusu simipi: Екатеринбург) 🇷🇺 mama llaqtapi, Uralsuyupi, huk Sverdlovsk oblast llaqtam. Samara llaqtapiqa 1 455 904 runam kawsachkan (2006).
Wiñay kawsay
1723 watamanta
Kuraka
Yevgueni Roizman
Ch'ampa
thumb|right|200px|[[T'uruta qachuwan chaqruspa ch'ampatam rurachkanku (Wankawillka, Piruw).]] thumb|right|200px|Ch'ampamanta rurasqa [[mayu qincha, Piruwpi]] Ch'ampa icha Champa nisqaqa t'uru ch'akisqa qachuwan chaqrusqam, tikakunata ruranapaq, pirqachanapaq, wasichanapaq.
PlayStation 3
thumb|200px|PlayStation 3. thumb|right|150px|Mando "boomerang", [[2005 rikuchisqa, manañam mañachisqa.]] thumb|right|200px|PlayStation 3 E3 nisqapi, [[2006 watapi.]] PlayStation 3 (PS3) nisqaqa (inlish simi "pukllana tiyana"; nihun simipi: プレイステーション3) huk musuq widyu kunsulam, Nihun qallarikuy Sony sutiyuqpa rurasqanmi, PlayStation 2 nisqap qatiqninmi, PlayStation 4 nisqap ñawpaqninmi.
Awankay pruwinsya
Awankay (kastilla simipi: Abancay) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Apurimaq suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Awankay llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Allpa saywachi
thumb|left|140px|[[Uspaqucha Ampay nina urquwan]]
Pulitika rakiy
Isqun distritunmi kan.
Harawi
thumb|right|220px|Harawi: [[Beowulf (Inlatirra)]] Harawi, Arawi icha Yarawi nisqaqa, Puyma nisqapas (kastilla simipi poema, poesía, grigu simimanta ποίησις, ποίημα [poíēsis, poíēma]) simi kapchiypa huk rikch'aqninmi, harawiq nisqa runap rurasqan. Harawiqa wachuchikunapi (wirsukunapi) rurasqam. Harawitaqa takispa uyarichiyta atinchik (rimay taki).
Awankay pruwinsya
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Harawi
Harawi simiqa Tawantinsuyu pachamanta paqarinmi. Chay pacha takisqan Yarawikuna llaki rimay takikuna karqan. Harawi nisqaqa Tawantinsuyupi takisqa llaki harawikuna icha llaki rimay takikunam.
Awankay pruwinsya
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Puñus distritu
Puñus distritu (kastilla simipi: Distrito de Puños) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wanuku suyupi, Wamali pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Puñus llaqtam.
Harawi
Shuqan
Patsallanmi panpaqa, tsaynullam
Washachu yuraq waytan hachakunapa
Puñus distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Chuka distritu
Chuka distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de San Antonio de Chuca) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kaylluma pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Imata llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
117
117 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Grimm wawqikuna
rikchacha|[[Wilhelm Grimm (lluq'i), Jacob Grimm (paña), Elisabeth Maria Anna Jerichau-Baumann-pa llimphisqan 1855 watapi.]] rikchacha|Grimm wank'a, Hanau llaqtapi. Grimm sutiyuq wawqikunaqa, Jacob, Wilhelm sutiyuq, iskaynintin aliman simi yachaqsi, runallaqta willakuy pallaqpas karqan, Grimm willakuykuna (Grimms Märchen) nisqap pallaqninsi. Karl Lachmann, Georg Friedrich Benecke sutiyuq runakuna hina, Aliman simi yachay (Germanistik) nisqap kamariqninkunas nisqa.
Indu iwrupiyu rimaykunap kururayninmantas hamut'arqan, iskaynintin kunkalla wakinyay nisqamanta k'uskiykuspa - germanu, hanan aliman wakinyaymantas.
Grimm wawqikunaqa kay waqintinsi karqan:
Kaymi Grimm wawqikunap huk pallasqan willakuykuna:
Philadelphia (Pennsylvania)
Philadelphia nisqa llaqtaqa, Pennsylvania suyup, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun llaqtam. Philadelphia llaqtapiqa 1.540.351 runakuna (2008) tiyachkan.
Piwra suyu
Piwra suyu (kastilla simipi: Departamento de Piura) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Piwra llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Flora
thumb|left|160px|huk [[thaqu sach'a-sach'a, Piwra suyupi, Piruw]]
Fauna
thumb|left|160px|Pelecanus thagus
Pulitika rakiy
Pusaq pruwinsyanmi kan, 64 distritunmi kan.
Simikuna
Suyupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
K'illimsa
thumb|Yana k'illimsa thumb|Rawraq yana k'illimsa thumb|Paqu k'illimsa K'illimsa nisqaqa allpa ukhunpi tiyaq, yana, rawraypaq, rumi hina sinchi kaq k'illimsayaqmi, pisilla huk imayaykunawan chaqrusqam, rumiyasqa rawranam.
K'illimsataqa rawranapaq, q'uñichinapaqmi llamk'achinchik, pinchikilla ruranapaqpas (rawrana pinchikillachanakunapi).
Kay allpapi tiyaq k'illimsa rikch'akunata riqsinchik:
Tiwtinku
Tiwtinku (Tringa melanoleuca) Awya Yalapi kawsaq pisqum.
Samara
thumb|right|290px| Samara nisqaqa (rusu simipi: Самара) Rusiya mama llaqtapi, Wolga suyupi, huk llaqtam. Samara llaqtapiqa 1.133.418 runam kawsachkan (2005).
Qhapaq kamaqillqa
Qhapaq kamaqillqa (kastilla simipi: Real cédula) huk kamay kan, Ispañamanta qhapaqkuna kaytaqa qurirqan.
Ikwadurpa markankuna
Ikwadurpi markakuna
118
118 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Ikwadurpa markankuna
Musuq rakiy
Ikwadur mama llaqtap markankunari kaymi (24 marka): (++) Kamasqa wata: 2007
Mawk'a rakiy
22 marka
Marka - (Uma llaqta):
Ketty Baldwin
Ketty Baldwin Cahuas sutiyuq warmiqa (* 1939 watapi paqarisqa Limaq llaqtapi - ) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq maki illapaq runa.
Omsk
Omsk nisqaqa (rusu simipi: Омск) Rusiya mama llaqtapi, Sibir suyupi, huk llaqtam. Omsk llaqtapiqa 1.142.800 runam kawsachkan (2005).
Wakilla llaqta
Wakilla (kastilla simipi: Huaquillas) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Wakilla kitipi, Kuri markapi, huk llaqtam, Wakilla kitip uma llaqtanmi.
Chumpi distritu
Chumpi distritu (kastilla simipi:  Distrito de Chumpi) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, Pariwanaqucha pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Chumpi llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
119
119 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Hamut'ay wasi
rikchacha|Hamut'ay wasi Hamutáy wasi (kastilla simipi: laboratorio) huq wasi mask'anaypaq, t'aqwinaypaq kan, kikin makipura ruwanaypaq atin
Sartimpampa distritu
Sartimpampa distritu (kastilla simipi: Distrito de Sartimbamba) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qispi kay suyupi, Wamachuku pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Sartimpampa llaqtam.
Pukallpa
Pukallpa (Puka Allpa) (kastilla simipi: Pucallpa) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk hatun llaqtam, Ukayali mayu patanpi, Ukayali suyup uma llaqtanmi. Pukallpapiqa 180.000 runakunam kawsachkanku.
Ñaña llaqtakuna
left|20px| Miami-Dade County, Florida, USA
Pelagio Antonio de Labastida
Pelagio Antonio de Labastida y Dávalos sutiyuq runaqa (* paqarisqa Zamora llaqtapi -  †  wañusqa Yautepec llaqtapi) huk 🇲🇽 mama llaqtayuq kathuliku taripay amachaq, taytakura wan Uma Hatun yaya Miihiku llaqtapi qarqan.
Mishiku llaqtapi Uma Hatun yaya (1863-1891)
Taytan:, maman:.
Petén suyu
Petén suyu (kastilla simipi: Departamento de Petén) nisqaqa huk suyum Watimala mama llaqtapi. Itzá aru: Noh Petén = Hatun Wat'a; Uma llaqtanqa Flores llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa 1866 watamanta.
Munisipyukuna
13 munisipyukuna:
Tostão
thumb|right|250px|Piluta hayt'ay Brasil quchu - Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 1970 Eduardo Gonçalves de Andrade sutiyuq runaqa, icha "Tostão", (*  paqarisqa Belo Horizonte llaqtapi, Brasil mama llaqtapi -  ) huk Brasil mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.
T'aqwiq
Taqwiq (kastilla simipi: investigador) huk mask'aq runa kan, payqa hamut'awan aswan karukama challayta atin, hinaspataq ima ruwaninkunapas mask'an
Siwayu distritu
Siwayu distritu (kastilla simipi Distrito de Sibayo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kaylluma pruwinsyapi, Ariqipa suyupi, Qullqa qhichwapi. Uma llaqtanqa Siwayu llaqtam (Aymara sutin) icha Rumillaqtam.
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
120
120 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
121
121 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
26 ñiqin qhulla puquy killapi
26 ñiqin qhulla puquy killapi p'unchawqa (26.01., 26-I, 26ñ inirupi) Griguryanu kalindaryupi watap chunka pusaqniyuq kaq (26ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 339 p'unchaw (wakllanwatapi 340 p'unchaw) kanayuq.
Kazan
thumb|right|285px| Kazan nisqaqa (rusu simipi: Казань) Rusiya mama llaqtapi, Wolga suyupi, huk llaqtam. Kasan llaqtapiqa 1.110.000 runam kawsachkan (2005).
Uywana hampiy
(Kastilla simipi: veterinaria) uywanakuna hampiq kan
Muyusiki
Muyusiki (Actitis macularius) nisqaqa Awya Yalapi kawsaq pisqum.
Bactrocera angusticostata
Bactrocera angusticostata nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
1989 watapi, tayta Drew-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
Sechín
Sechín (Sechín) nisqaqa Piruwpi huk mawk'a llaqtam, Anqash suyupi, Kasma pruwinsyapi, Kasma distritupi. Kasma llaqtamantaqa 5 km karum.
Andreas Möller
Andreas Möller (* paqarisqa Frankfurt am Main llaqtapi - ), Alimanya mama llaqtayuq piluta hayt'aq.
Suñaykuna
Borussia Dortmund
Juventus FC
FC Schalke 04
Alimanya piluta hayt'ay quchu
Anwar Sadat
Muḥammad Anuar as-Sādāt, Anuar el-Sadat, Anuar Sadat sutiyuq runaqa arabya simipi: محمد أنور السادات,r (* paqarisqa Mit Abu I-Kum llaqtapi -  wañusqa Qahira llaqtapi), huk 🇪🇬 mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku qarqan.
Premio Nobel|20px Nobel Suñay Qasikaypi chaskirqan. 1978 watapiqa chiqniq.
Tayta: Mohammed Sadati; Maman:  Sitt-Al-Barrein. Ñawpaq warmikuna:
Yachaywasi:
Patas pruwinsya
Patas pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Pataz) nisqaqa Qispi kay suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Tayapampa llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Pulitika rakiy
Chunka kimsayuq distritunmi kan.
Khiru hampiy
(Kastilla simi: Odontología) Huk khiru hampina uyachayta kan, ñawpapachamanta hamunqaku
Kiru kiti
Kiru kiti nisqaqa (urin runasimipi: Q'iru; kastilla simipi: Cantón Quero) Ikwadur mama llaqtapi, Tunkurawra markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Santiago Kiru llaqtam.
Gutiérrez munisipyu
Gutiérrez munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Gutiérrez) nisqaqa pichqa ñiqin munisipyu Cordillera pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Gutiérrez llaqtam.
Qataq
Qataq (kastilla simipi: Cátac) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Rikuway pruwinsyapi, Anqash suyupi.
Kiru kiti
Runakuna
Kiru kitipiqa Tunkurawa Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa Kiru kitillipi, Rumipampa kitillipi, Yanayaku kitillipipas kawsanku.
Pulitika Rakiy
Kimsa kitillinmi kan:
Gutiérrez munisipyu
Kantunkuna
Iskay kantunmi kan.
Olavarría
thumb|right|290px| Olavarría nisqaqa Arhintina mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Olavarría llaqtapiqa 83.738 runakunam kawsachkanku (2001).
Gutiérrez munisipyu
Kantunkuna
Kantun - (Uma llaqta):
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Gutiérrez munisipyupiqa waraniyi, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
27 ñiqin qhulla puquy killapi
27 ñiqin qhulla puquy killapi p'unchawqa (27.01., 27-I, 27ñ inirupi) Griguryanu kalindaryupi watap chunka pusaqniyuq kaq (27ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 338 p'unchaw (wakllanwatapi 339 p'unchaw) kanayuq.
28 ñiqin qhulla puquy killapi
28 ñiqin qhulla puquy killapi p'unchawqa (28.01., 28-I, 28ñ inirupi) Griguryanu kalindaryupi watap chunka pusaqniyuq kaq (28ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 337 p'unchaw (wakllanwatapi 338 p'unchaw) kanayuq.
Quetzaltenango suyu
Quetzaltenango suyu (kastilla simipi: Departamento de Quetzaltenango) nisqaqa huk suyum Watimala mama llaqtapi. Itzá aru: Noh Petén = Hatun Wat'a; Uma llaqtanqa Quetzaltenango llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa }.
Runakuna
624 716 runakuna
Munisipyukuna
24 munisipyukuna:
Arinillas (Ikwadur)
Arinillas (kastilla simipi: Arenillas) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kuri markapi, huk llaqtam, Arinillas kitip uma llaqtanmi.
Pichiwa distritu
Pichiwa distritu (kastilla simipi: Distrito de Pichigua ) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kiskachay pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Pichiwa llaqtam (622 runa, 2007 watapi).
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Sándor Weöres
Sándor Weöres ( paqarisqa Szombathely llaqtapi –, Budapest), huk 🇭🇺 mama llaqtayuq qillqaqmi qarqan.
Roberta Flack
thumb|270px| Roberta Flack, [[2003]] Roberta Cleopatra Flack sutiyuq warmiqa, (* paqarisqa Black Mountain llaqtapi -  ) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna  mama llaqtap soul takiqmi qarqan.
Qusan: Steve Novosel. Churin: Bernard Wright.
Vista Alegre distritu
Vista Alegre distritu; (kastilla simipi: distrito de Vista Alegre) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Naska pruwinsyapi, Ika suyupi. Uma llaqtanqa Vista Alegre llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Pasqu suyu
Pasqu suyu nisqaqa huk suyum Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Pasqu urqu llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa
Allpa saywachi
thumb|left|160px|[[Waqurunchu]]
Pulitika rakiy
Kimsa pruwinsyanmi kan.
Jean-Jacques Rousseau
thumb|Jean-Jacques Rousseau, [[Allan Ramsay (pintor)|Allan Ramsay, 1766, National Gallery of Scotland.]] Jean-Jacques Rousseau sutiyuq runaqa (* paqarisqa Genève llaqtapi -  wañusqa Ermenonville llaqtapi) huk phransis qillqaqsi yachay wayllukuqpas karqan.
Tayta: Isaac Rousseau (Genève, 1672 – Nyon, 1747), Mama: Suzanne Bernard (Genève, 1673 – ibídem, 1712),
Tupaq Katari Jatun Yachay Wasi
Tupaq Katari Jatun Yachay Wasi, Tupaq Katari Hatun Yachay Wasi icha Tupaq Katari Yachay Suntur nisqaqa (aymara simipi: Tupak Katari Jach'a Yatiñ Uta) Buliwya suyupi indihina yachay sunturmi, Wayrukuntu (Huayrocondo) llaqtapim, Warisata kantunpim, Jach'ak'achi munisipyupim, Umasuyu pruwinsyapim, Chuqiyapu suyupim.
Punchaw distritu
Punchaw distritu (kastilla simipi: Distrito de Punchao) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wanuku suyupi, Wamali pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Puchaw llaqtam.
Pasqu suyu
Runakuna
Pasqu suyupiqa Ashaninka Yanisha runakunapas tiyanku.
Punchaw distritu
Simikuna
Kay distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
Pasqu suyu
Suyupi paqarisqa
thumb|right|150px|[[Daniel Alcides Carrión]]
Punchaw distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Tupaq Katari Jatun Yachay Wasi
Tupaq Katari sutiyuqmantam sutinchasqa. Qullawpa chakra kamaynin, Mikhuy ruraychaqa, P'acha ruraychaqa, Uywa hampiy kamaypas yachayninkunam.
123
123 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Wankapanpa wamani
Wankapanpa wamani (kastilla simipi: Provincia de Huancabamba) nisqaqa Piwra suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Wankapanpa llaqtam.
Daniel Hernández distritu
Daniel Hernández distritu (kastilla simipi: Distrito de Daniel Hernández) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Tayaqaqa pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Mariscal Cáceres llaqtam.
Wankapanpa wamani
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Kitarawaqachiqpa mach'aynin
Kitarawaqachiqpa mach'aynin (kastilla simipi: Cueva del Guitarrero) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk ñawpa llaqtam, Waylaspi, Anqash suyupi, Yunkay pruwinsyapi, Shupluy distritupi, Santa mayu patanpi.
Daniel Hernández distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Wankapanpa wamani
Llaqta pusay Rakiy
Pusaq distritunmi kan.
124
124 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Daniel Hernández distritu
Simikuna
Pukyu:
Kaypipas qhaway
thumb|left|130px|[[Daniel Hernández]]
Pikikuy
Pikikuy (Tringa flavipes) nisqaqa Awya Yalapi kawsaq pisqum.
Helen Keller
Helen Adams Keller sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Tuscumbia llaqtapi Alabama suyupi - †  wañusqa Westport llaqtapi Connecticut suyupi), huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtap qillqaqmi. war eine taubblinde US-amerikanische Schriftstellerin. thumb|right|270px|Name Helen Keller in [[Brailleschrift]] thumb|right|270px|Helen Keller right|270px| Helen Keller [[silq'uynin.]]
Tayta: Arthur H. Keller (1836-1896),; Mama: Kate Adams (1856-1921).
Bactrocera angustifasciata
Bactrocera angustifasciata nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
1989 watapi, tayta Drew-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
Santa Rosa (Arhintina)
thumb|right|290px|[[Santa Rosa (Arhintina)|Santa Rosa llaqtapi]] Santa Rosa nisqaqa Arhintina mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Santa Rosa llaqtapiqa 110.640 runakunam kawsachkanku (2001).
Kaliningrad
thumb|right|290px|Königsberg llaqtap mawk'a katidralnin. Kaliningrad nisqaqa (rusu simipi: Калининград, aliman simipi: Königsberg) Rusiya mama llaqtapi, Chinchay-Kunti Rusiyapi, huk llaqtam. Kaliningrad llaqtapiqa 423.651 runam kawsachkan (2006). Ñawpa pacha Anti Prusyap uma llaqtansi karqan.
Tandil
thumb|right|290px| Tandil nisqaqa Arhintina mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Tandil llaqtapiqa 101.010 runakunam kawsachkanku (2001).
Jens Stoltenberg
Jens Stoltenberg sutiyuq runaqa ( * paqarisqa Oslo llaqtapi - ), huk 🇳🇴 mama llaqtayuq musiku, pulitiku wan Uma kamayuq.
17 ñiqin kantaray killapi 2005 watamanta ñawpaq kuti Nurwigapa Uma kamayuqnin karqan.
Taytan: Thorvald Stoltenberg; Maman: Karin Stoltenberg. Ñawpaq warmi: Geertrui Windels. Churinkuna:
Yachaywasi:
La Banda
La Banda nisqaqa Arhintina mama llaqtap huk hatun llaqtam. La Banda llaqtapiqa 95.178 runakunam kawsachkanku (2001).
Angela Merkel
thumb|right|200px|Angela Merkel 2010 Angela Merkel, Angela Dorothea Kasner sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Hamburg llaqtapi) huk aliman pachaykamay yachaqmi, pulitikupas.
2005 watamanta Alimanya mama llaqtap kansillirninmi kachkan.
Leipzig llaqtapi yachay sunturpim yachaqarqan pachaykamayta 1973 watamanta 1978 watakama.
Kalallusta
Kalallusta ayllu llaqtachaqa Ansaltu munisipyupim, T'arata pruwinsyapim, Quchapampa suyupim, Buliwya mamallaqtapim.
Kay ayllupi pisi runa riyakunku.
Willkawasi
Willkawasi icha Willkawayi (Willkap wasin, Willkap wayin) nisqaqa huk ñawpa Wari qhapanam, Piruwpi, Anqash suyupi, Waras pruwinsyapi, Wayllas qhichwapi.
Willkawasiqa Waras llaqtamanta 6 km karum.
29 ñiqin qhulla puquy killapi
29 ñiqin qhulla puquy killapi p'unchawqa (29.01., 29-I, 29ñ inirupi) Griguryanu kalindaryupi watap chunka pusaqniyuq kaq (29ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 336 p'unchaw (wakllanwatapi 337 p'unchaw) kanayuq.
Agallpampa distritu
Agallpampa distritu (kastilla simipi: Distrito de Agallpampa) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qispi kay suyupi, Utusku pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Agallpampa llaqtam.
Pukara (mawk'a llaqta, Punu)
Pukara (kastilla simipi: Pucará) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mawk'a llaqtam, Punu suyupi, Lampa pruwinsyapi, Pukara distritupi, Pukara llaqtañiq.
Córdoba (Arhintina)
Córdoba llaqtaqa Arhintina mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Córdobapiqa 1.272.334 runakunam kawsachkanku (2001).
Wiñay kawsay
Córdoba llaxtachan kuski 24, 1573.
Bactrocera angustifinis
Bactrocera angustifinis nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
1982 watapi, tayta Hardy-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
Johannes Gutenberg
thumb|right|200px|Johannes Gutenberg, huk aliman [[chaski sananchapi: Aliman chaski (Deutsche Bundespost) - Chaninchasqa alimankuna (Bedeutende Deutsche) - 8 Pfennig - 1961]] thumb|right|200px||[[Dyuspa Simin Qillqa, Johannes Gutenberg-pa ch'ipachisqan]] thumb|right|200px|Johannes Gutenberg wank'a katidralwan, [[Mainz llaqtapi]]
Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg (1394-chá 1400-chá paqarisqa Mainz llaqtapi, Alimanyapi; † 3 ñiqin hatun puquy killapi 1468 p'unchawpi wañusqa Mainz llaqtapi) sutiyuq runaqa Alimanya mama llaqtayuq maki kapchiqsi karqan. Johannes Gutenbergqa liwru ch'ipachinatas chunka pichqayuq kaq pachakwatapi kamarqan, ancha achka Martin Luther-pa aliman simiman t'ikrasqan Dyus Simin Qillqa liwrukunata ch'ipachispa.
Ch'uku-ch'uku
Ch'uku-ch'uku icha Taruka rinri nisqaqa (Hieracium neo-herrerae, Hieracium neoherrerae qillqasqapas) Antikunapi wiñaq taruka rinri quram, hampi yuram.
Wamachuku pruwinsya
Wamachuku pruwinsya icha Sánchez Carrión pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Sánchez Carrión) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Wamachuku llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, José de San Martín Libertadur.
30 ñiqin qhulla puquy killapi
30 ñiqin qhulla puquy killapi p'unchawqa (30.01., 30-I, 30ñ inirupi) Griguryanu kalindaryupi watap chunka pusaqniyuq kaq (30ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 335 p'unchaw (wakllanwatapi 336 p'unchaw) kanayuq.
Formosa (Arhintina)
Formosa nisqaqa Arhintina mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Formosa llaqtapiqa 198.074 runakunam kawsachkanku (2001).
Jürgen Kohler
Jürgen Kohler ( paqarisqa Lambsheim llaqtapi -  ) Alimanya mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Pichinku
Pichinku (icha Pichitanka) (Zonotrichia capensis) nisqaqa Urin Awya Yalapi kawsaq pisqum.
Arthur Rubinstein
thumb|right|200px| Arthur Rubinstein Arthur Rubinstein sutiyuq runaqa ( paqarisqa Łódź llaqtapi, Pulunya mama llaqtapi, wañusqa Genève llaqtapi, Suwisa mama llaqtapi) huk 🇵🇱 mama llaqtayuq yatana qallwa waqachiq wan takichaq karqan.
Yehudi Menuhin
thumb|right|200px|Yehudi Menuhin (from the film Stage Door Canteen, 1943) Yehudi Menuhin ''Yehudi Menuhin, lord Menuhin of Stoke d'Abernon (* Nueva York, 22 de abril de 1916 - † Berlín, 12 de marzo de 1999) fue un virtuoso violinista y director de orquesta judío, de origen estadounidense y nacionalizado británico. Recibió el Premio de la Paz de los libreros alemanes en 1977, y el Premio Príncipe de Asturias de la Concordia en 1997.''
127
127 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
31 ñiqin qhulla puquy killapi
31 ñiqin qhulla puquy killapi p'unchawqa (31.01., 31-I, 31ñ inirupi) Griguryanu kalindaryupi watap chunka pusaqniyuq kaq (31ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 334 p'unchaw (wakllanwatapi 335 p'unchaw) kanayuq.
128
128 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Retalhuleu suyu
Retalhuleu suyu (kastilla simipi: Departamento de Retalhuleu) nisqaqa huk suyum Watimala mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Retalhuleu llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Runakuna
304 168 runakuna
Munisipyukuna
9 munisipyukuna:
Sinru qillqa: Urqu (Arhintina)
Lista: Urqu (Arhintina).
Imasa mayu
Imasa mayu icha Chunchunga mayu nisqaqa (kastilla simipi: Río Imasa) Piruw mama llaqtapi huk mayum, Amarumayu suyupi, Bongará pruwinsyapi.
Anisu distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
1 ñiqin hatun puquy killapi
1 ñiqin hatun puquy killapi p'unchawqa (01.02., 01-II, 1ñ phiwrirupi) Griguryanu kalindaryupi ñawpaq kaq (32ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 333 p'unchaw (wakllanwatapi 334 p'unchaw) kanayuq.
Quiché suyu
Quiché suyu (kastilla simipi: Departamento de Quiché ) nisqaqa huk suyum Watimala mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Santa Cruz Quiché llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa 1872 watapi.
Runakuna
655 100 runakuna
Munisipyukuna
21 munisipyukuna:
Corrientes
thumb|right|200px| Corrientes nisqaqa Arhintina mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Corrientes llaqtapiqa 328.689 runakunam kawsachkanku (2001).
Tukipala mach'ay
Tukipala mach'ay (kastilla simipi: Cueva de Toquepala) nisqaqa Piruwpi, Taqna suyupi, Jorge Basadre pruwinsya, huk mach'aymi, mawk'a llaqtapas.
Sacatepequez suyu
Sacatepequez suyu (kastilla simipi: Departamento de Sacatepequez, náhuatl aru: saca = yerba o zacate, wan tepet= cerro, urqu, nisqaqa huk suyum Watimala mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Antigua Watimala llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Umakuna munisipyu
Umakuna (kastilla simipi: Municipio de Cabezas) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu Urquwallqa pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi.
Kantunkuna
Suqta kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
129
129 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Urqu taruka rinri
Urqu taruka rinri (Hieracium fulvipes) nisqaqa Antikunapi wiñaq taruka rinri quram, hampi yuram.
2 ñiqin hatun puquy killapi
2 ñiqin hatun puquy killapi p'unchawqa (02.02., 02-II, 2ñ phiwrirupi) Griguryanu kalindaryupi ñawpaq kaq (33ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 332 p'unchaw (wakllanwatapi 333 p'unchaw) kanayuq.
Willem Einthoven
thumb|right|260px|Willem Einthoven (1860 - 1927) Willem Einthoven sutiyuq runaqa (* paqarisqa Semarang llaqtapi -  wañusqa Leiden llaqtapi); huk  mama llaqtayuq hampikamayuq qarqan.
25px|Nobel Suñay 1924 watapi Nobel Suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Hampi Yachaypi).
Purway qucha
Purway qucha nisqaqa (kastilla simipi: Laguna / Lago Purhuay) Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, huk qucham, Wari pruwinsyapi, Wari distritupi.
Baños kiti
Baños kiti (kastilla simipi: Cantón Baños) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Tunkurawra markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Baños llaqtam.
Allpa saywachi
thumb|left|160px|[[Q'umirmayu phaqcha icha Pailón del Diablo, Baños kiti, Río Verde kitilli]]