cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Preston
Preston nisqaqa Inlatirra suyupi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi, huk hatun llaqtam.
Beograd
right|thumb|230px|Beograd, [[Sirbya]] Beograd llaqtaqa Sirbya mama llaqtap uma llaqtanmi. Beograd llaqtapiqa 1.670.000 runakunam kawsachkanku (2006).
Chilata qucha
Chilata qucha (kastilla simipi: Laguna Chilata) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Lariqaqa pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi.
D
D, d nisqaqa latin siq'i llumpapi tawa kaq sanampam. Qhichwa simipiqa huk rimaykunamanta simikunallapim.
Ch'ulla kawsaykuq
paña|rikchacha|240px|[[Usut'a uywacha (Paramecium): huk suphuyuq uywacha (Ciliophora).]] Ch'ulla kawsaykuq (Protista) nisqaqa ima ch'ulla kawsaykuq kaq kawsaqmi, inti wayllay ruraq icha mana ruraq, imaymana hina kawsaq.
T'utura
T'utura (Schoenoplectus californicus ssp. totora) nisqaqa yaku patapi, pampilku yakupi wiñaq runtuma hina yuram. Titiqaqa qucha patanpi achka tuturam wiñan.
Tuturataqa wasi qatachanapaq, wamp'una ruranapaq llamk'achinku. Kawri nisqa saphintataq mikhunkum.
Iskay ruk'anayuq
thumb|right|200px|[[Uchpa luwichu icha Wasuncha (Mazama gouazoubira) - Piruwpi kawsaq]] Iskay ruk'anayuq (ordo Artiodactyla) nisqakunaqa huk ñuñuq, yura mikhuq uywakunam, llapa chakinpi iskay phapayuq.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk iskay ruk'anayuqkuna:
Tylopoda Ruminantia Suina
Suru
Suru (genus Chusquea) nisqakunaqa sach'a hina ancha hatunman wiñaq qachu yurakunam.
Kaymi suru rikch'aqkuna:
B
B, b nisqaqa latin siq'i llumpapi iskay kaq sanampam. Qhichwa simipiqa huk rimaykunamanta simikunallapim.
Iru
Iru icha Iru ichhu (Festuca orthophylla) nisqaqa huk q'uya rikch'aqmi, Punapi wiñaq.
Ll
Ll, ll nisqaqa huk t'inkisqa sanampam, qhichwa simipi qanchis kaq sanampam, kunkawaki kunkapaqmi.
Wanay
Wanay wanutam wanuchanapaq pallanku.
Aynin mayu
Aynin mayu (kastilla simipi: Río Ainín) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk mayum Anqash suyupi, Bolognesi pruwinsyapi, Wasta distritupi.
Qillqa distritu
Qillqa distritu (kastilla simipi: Distrito de Quilca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kamana pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Qillqa llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Wu Zetian
Wu Zetian (625 - 16 - XII - 705), Wu Zhao (武曌) sutiyuq warmiqa Chunwa mama llaqtap wiñay kawsasqanpi huklla hatun quya warmis karqan (Huangdi; 皇帝'').
Qillqa distritu
Simikuna
Pukyu:
T
T, t nisqaqa latin siq'i llumpapi iskay chunka kaq sanampam. Qhichwa simipitaq chunka suqtayuq kaq sanampam, kunkawaki kunkapaqmi.
Kusuri
Kusuri, Chinchaysuyupi Kushuri (Phalacrocoracidae) nisqakunaqa yaku patapi, mama quchap, mayukunappas patanpi kawsaq, challwa imaymanapas mikhuq pisqukunam.
Y
Y, y nisqaqa latin siq'i llumpapi iskay chunka pichqayuq kaq sanampam. Qhichwa simipitaq chunka isqunniyuq kaq sanampam, kunkawaki kunkapaqmi.
Kusuri
Kaymi Piruwpi kawsaq kusurikuna:
Raqash distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Papa
right|200px|thumb|Papaq t'ikan right|thumb|200px|Papa yura. thumb|right|200px|Piruwpi papakuna thumb|right|200px|Ch'uñu
Wapsi
right|thumb|Wapsipi [[iñukukuna, iñuwakuna, iyun qispillam tukuy puririyman kuyuykun.]] right|thumb|[[Yudu wapsi, ch'uya qi'spillu wisinapi.]] Wapsi nisqaqa (kastilla simipi: gas) imayaypa t'inki kachkaynin, imapichus chay imayayqa p'ulinnintam rikch'aynintapas hukchan. Chay hinam kay pacha phatakunapi, wasi q'uñipi wayra pacham. Wapsiyasqa yakutaqa yaku wapsi ninchikmi.
Papa
Piruwpiqa tawa pachakmanta aswan papa rikch'aqkunatam riqsinchik.
Papa tarpuy
Papakunaqa chillki kaspa, allpapi rump'ukuna tukuspa puqunku. Chayraykum papa yurap chillkinkunataqa allpachaspa hallmanchik.
Ch'uñuta ruranapaq papakunataqa qasaq pachaman mast'arinchik. Pacha laqhayaptin, papakunataqa iskay, kimsa tutata qasaqpi saqinchik. Papap qaran lluqsinanpaqqa chakinchikwan sarurinchik, runawan warmiwanpas llamk'aspa. Chaymantataqmi saqirinchik ch'akinanpaq.
M
M, m nisqaqa latin siq'i llumpapi chunka kimsayuq kaq sanampam. Qhichwa simipitaq pusaq kaq sanampam, kunkawaki kunkapaqmi.
Papa
Papa tarpuy
Murayata ruranchik ch'uñukunata mayuman churaspa. Puriq yakum pachap qaranta apaykuspa t'iqpan, papakunata yuraqchaspa.
P
P, p nisqaqa latin siq'i llumpapi chunka suqtayuq kaq sanampam. Qhichwa simipitaq chunka hukniyuq kaq sanampam, kunkawaki kunkapaqmi.
Samuel Pastor distritu
Samuel Pastor distritu (kastilla simipi: Distrito de Samuel Pastor) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kamana pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa La Pampa llaqtam.
N
N, n nisqaqa latin siq'i llumpapi chunka tawayuq kaq sanampam. Qhichwa simipitaq isqun kaq sanampam, kunkawaki kunkapaqmi.
Quya
Quya nisqaqa Tawantinsuyu pachapi Sapa Inkap warminsi karqan. Kunan pachataq quyaqa ima qhapaq suyupipas qhapaq warmim.
Asiruqucha (Apurimaq)
Asiruqucha (kastilla simipi: Acerococha) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Lamrama distritupi, Awankay pruwinsyapi, Apurimaq suyupi.
Puriqlla
thumb|100px|[[Yura wirakunaqa puriqllam. Wisinap chantantam chaskikun.]] Puriqlla icha Likidu nisqaqa (kastilla simipi: líquido) imayaypa t'inki kachkaynin, imapichus chay imayayqa manam p'ulinnintachu, ichaqa rikch'aytataqmi hukchan. Chay hinam kay pacha phatakunapi, wasi q'uñipi yakum.
Laqu
right|thumb|240px|Huk q'umir laqu, runap makinpi. Laqu (latin simipi: Alga - Algae, grigu simipi: Φύκος - Φύκη) nisqaqa saphinnaq, chillkinnaq, chiqap raphinnaq, ichaqa yura hina raphi q'umirniyuq, chaywan inti wayllay nisqatam ruraq kawsaq, achka kawsaykuqniyuq icha ch'ulla kawsaykuq. Lliwmanta aswan-aswan laqukunaqa yakupim kawsan.
Puriqchana iñu
Puriqchana iñu nisqaqa chay q'uñi kaymi, imamantachus sinchiyasqa imayay aswan q'uñikuptin puriqllam tukukun, imamantachus aswan chiriyaptintaq sinchayanmi. Puriqlla imayayqa wapsichana iñumanta aswan q'uñikuptin wapsim tukukun, puriqchana iñumanta aswan chiriyaptintaq puriqlla tukukunmi.
K'itilli
K'itilli nisqaqa Ikwayur mama llaqtapi kichwapi parrukya (kastilla simipi: parroquia) niyta munanmi.
Wapsichana iñu
Wapsichana iñu icha T'impuy iñu nisqaqa chay q'uñi kaymi, imamantachus puriqlla imayay aswan q'uñikuptin wapsim tukukun, imamantachus aswan chiriyaptintaq puriqlla tukukunmi.
Hatshepsut
thumb|right|200px|Hatshepsut pharaw quyamanta wank'a. Hatshepsut sutiyuq warmiqa Iqiptup pusaq kaq panakap pichqa kaq pharaw quyansi karqan, 1479 kñ watamanta 1457 kñ watakamas. Quya sutinqa Maatkara-Hatshepsut nisqas karqan. Lliw Iqiptuyuq quyakunamanta astawan unayta quyas karqan.
Chunkantin Kamachiykuna
thumb|right|Chunkantin kamachiykuna, iwriyu simipi qillqasqa, Jekuthiel Sofer, 1768 watapi. Chunkantin kamachiykuna nisqaqa (iwriyu simipi: עשרת הדיברות, grigu simipi: Δεκάλογος [Dekálogos]) hudyu iñiypi, kristiyanu iñiypipas, Torakama, Ñawpa Rimanakuy nisqa qillqasqakama Moshe sutiyuq runaman Sinay urqupi Dyuspa kamachisqankunam.
Sinchiyasqa
thumb|250px|[[Chullunku: sinchiyasqa yaku.]] Sinchiyasqa (kichwapi sinchiyashka), sinchi imayay icha sulidu nisqaqa (kastilla simipi: sólido) imayaypa t'inki kachkaynin, imapichus chay imayayqa manam rikch'aynintachu, p'ulintachu hukchan.
Istampul
Istampul icha Istanbul llaqtaqa Turkiya mama llaqtapi huk hatun llaqtam.
Chumpi
thumb|right|220px|Chumpikuna, [[Mumbai llaqtapi.]] thumb|220px|right|[[Warapaq chumpi.]] Chumpi nisqaqa awasqa icha qaramanta rurasqa suni p'acham, chumpillikunapaq.
C
C, c nisqaqa latin siq'i llumpapi kimsa kaq sanampam. Qhichwa simipiqa ch nisqa t'inkisqa sanampallapim (urin runasimipitaq ch', chh nisqa t'inkisqa sanampakunapipas, Wanka, Kashamarka, Inkawasi rimaykunapitaq ĉ nisqa waki sanampapim).
Istampul
Istampulpiqa 12.573.836 runakunam kawsachkanku (2007).
Samuel Pastor distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Taqna suyu
Taqna suyu nisqaqa (aymara simipi: Taqna jach'a suyu; kastilla simipi: Departamento de Tacna) Piruw mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Taqna llaqtam.
Titira
Titira (Abya Yalapi: genus Lutzomyia, Asyapi, Afrikapi: genus Phlebotomus) nisqakunaqa yawar ch'unqaq ch'iti ch'uspikunam. Piruwpiqa Lutzomyia nisqaqa sirk'i unquytam (Bartonellosis), uta unquytapas (Leishmaniasis) apaykun.
Puka wantuq
Puka wantuq, Puka kampanchu icha Puka kamapchu (Brugmansia sanguinea syn. Datura sanguinea) nisqaqa Urin Awya Yalapi kawsaq hampi yuram, sach'acham, puka tuktuyuq wantuqmi.
Samuel Pastor distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Ch'ulla ruk'anayuq
Ch'ulla ruk'anayuq (ordo Perissodactyla) nisqakunaqa huk ñuñuq, yura mikhuq uywakunam, llapa chakinpi huklla phapayuq.
Wikipidiya:Chankaku urpu
Chankaku urpu (Sock puppet) nisqaqa internetpi, Wikipidiyapipas huk ruraqpa iskay icha aswan ñiqin rakiqunanmi. Huk ruraqkunam paka-pakalla imatapas - millaykunatapas - ruranapaq chay chankaku urputa kichan.
Qusqu, Qusqu, willkasqam sutiyki
Qusqu, Qusqu, willkasqam sutiyki nisqaqa Qusqu Yupaychana Takim. Chunka hukniyuq ñiqin p'unchawpi Hunyu killapi 1984 watapis, chunka qanchisniyuq ñiqin Decreto Municipal ñisqawansi kay takiqa Qusqu llaqtap willka takinsi tukurqan. 1944 watapi, huk ñiqin Inti Raymipis, Qusqu llaqtamanta harawi kamayuqkunas Luis Nieto-wan Roberto Ojeda Campana kay haylli takitaqa rurarqan.
Ch'ulla ruk'anayuq
Kaymi huk ch'ulla ruk'anayuqkuna:
Sirk'i
Sirk'i (Bartonellosis) nisqaqa Bartonella nisqap añakikunap paqarichisqan ancha millay qarap unquymi, tuqa hina mana allin wiñaq qaramantam, yawarchaq tikti hina, titira nisqa millay yawar ch'unqaq ch'iti ch'uspikunap apaykusqan. Mana hampita chaskispaqa, yaqa kuskan unqusqakunam wañun.
Chunkantin Kamachiykuna
Chay kamachiykunaqa hudyukunap, kristiyanukunap tiksi kamachiykunam kawsanakunapaq.
Kleopatra VII
Kleopatra qanchis ñiqin Philopator (Κλεοπάτρα Ζ' Φιλοπάτωρ) sutiyuq warmiqa (iniru killapi 69 kñ paqarisqa;30 ñiqin ayamarq'a killapi 30 kñ wañusqa) Iqiptupi huk quyas karqan. Qhaparqanqa taytanwan (Ptolemayos XII Auletes), turinkunawan, qusankunawan Ptolemayos XIII, Ptolemayos XIV, Gaius Julius Caesar romanu qhapaqwantaq kawsanakurqansi, quya tiyayninta sinchichaspa. Caesar sipisqa karqaptin, Marcus Antoniuswansi kawsanakurqan, pitu wawata wachakuspa.
Kulantru
Kulantru (Coriandrum sativum) nisqaqa huk quram. Rurunkunatam q'apachanapaq hurqunchik.
Chunkantin Kamachiykuna
Dyuspa Simin Qillqapiqa Exodus (Mitikuy) nisqa qillqapim nin :
Rimana huñunakuy
Rimana huñunakuy, Kamachitantari icha Parlamintu (kastilla simipi: parlamento) nisqaqa akllanakuspa kamachinakuy (dimukrasya) nisqa mama llaqtapi akllanakuykunapi mama llaqtayuqkunap akllasqan apulliq, kamachiruraq nisqa pulitiku runakunap huñunakuyninmi, kamachikunata ruranapaq, mama llaqtap uma kamayuqninta akllanapaq.
Rimana huñunakuyqa kamachiruraq atiy nisqam, kamachikunata rurayninrayku.
Huk mama llaqtakunapi rimana huñunakuytaqa Kunrisu (kastilla simipi: congreso, inlish simipi: congress) icha Rimana Wasi ninku, ahinataq Piruwpi (Piruw suyup Rimana Wasin), Hukllachasqa Amirikika Suyukunapipas.
Katharina II
thumb|right|200px|Katharina II Sophie Friederike Auguste von Anhalt-Zerbst, Katharina II sutiyuq warmiqa (Ekaterina Alekséyevna, rusiya simipi: Екатерина Великая) (2 ñiqin aymuray killapi 1729 watapi paqarisqa Stettin llaqtapi, Pomeranyapi, chaypacha Alimanyapi - 17 ñiqin tarpuy killapi 1796 watapi gregoryo kalindaryu nisqakama wañusqa Sankt Peterburg llaqtapi), Hatun Katharina nisqapas Rusyap huk hatun quyansi karqan.
Tayta: Cristián Augusto Anhalt-Zerbst; Mama: Juana Isabel Holstein-Gottorp.
Kaypipas qhaway
Katharina I Pidru III
T'inki kachkay
thumb|[[Iñuwakunap/Iñukukunap allinchakuynin kimsantin t'inki kachkaypi (sinchiyasqa = solid, puriqlla = liquid, wapsi = gas.]] thumb|300px|[[T'inki kachkay rikch'a. Iñusapa siq'ipi yakup sapaq kayninta rikunki. Q'umir siq'ikuna puriqchana iñup ñit'iymanta wachakuynintam rikuchisunki, anqas siq'ikunataq wapsichana iñup ñit'iymanta wachakuynintam. Puka siq'iqa sinchimanta wapsiyay icha wapsimanta sinchiyay atiyninpa saywanta rikuchisunki.]] T'inki kachkay nisqaqa imayaypa kachkayninmi, kay hinam kachkayta atin: Sinchiyasqa imayayqa puriqchana iñumanta aswan q'uñikuptin puriqllam tukukun, puriqchana iñumanta aswan chiriyaptintaq sinchayanmi. Puriqlla imayayqa wapsichana iñumanta aswan q'uñikuptin wapsim tukukun, puriqchana iñumanta aswan chiriyaptintaq puriqlla tukukunmi.
Uchuqu
Uchuqu icha Ljuchi pili (Phalacrocorax brasilianus) nisqaqa Uralan Abya Yalapi, Umawa nisqapi kawsaq kusurim, challwa mikhuq.
Norwich
Norwich nisqaqa Inlatirra suyupi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi, huk hatun llaqtam.
Tunpis suyu
thumb|right|290px|Pruwinsyakuna (Tunpis suyu) Tunpis suyu nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Tunpis llaqtam.
Way kawsay
Kamasqa.
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Wiswiru
Wiswiru (Mespilus germanica, Mespilus canescens) nisqaqa huk wayuq mallkim. Rurunkunataqa mikhunchik.
S
S, s nisqaqa latin siq'i llumpapi chunka isqunniyuq kaq sanampam. Qhichwa simipitaq chunka tawayuq kaq sanampam, kunkawaki kunkapaqmi.
Wakatay
Wakatay (Tagetes minuta) nisqaqa huk chikchipa rikch'aqmi. Lliw qurantintam q'apachanapaq llamk'achinchik.
C
Romanu simikunapiqa c sanampataqa e, i, y ñawpanpi [ s ] hinam rimanku, manataq [ k ] hinam. Chayrayku qhichwa simipi wamaq rimaykunamanta hap'isqa simikunataqa s, k sanampakunawanmi qillqanchik.
Tunari llaqta
Tunari llaqtaqa (kastilla simipi: Villa Tunari) Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Tunari munisipyupi, Chapari pruwinsyapi, Quchapampa suyupi.
Kunti Sahara
Kunti Sahara nisqaqa Aphrikapi huk mama llaqtam. 1976 watakama ispañul kulunyam karqaptin, ispañul tiranu Francisco Franco wañurqaptin Kunti Saharayuq runakuna Sahara Arabya Dimukrata Republika nisqatam rimarirqan. Chawanpas Marukuwan Mawritanya awqaqkuna hap'irqan. Mawritanya awqaqkuna anchuptin Marukum tukuy Kunti Sahram hap'irqan.
Wanaku
Wanaku nisqaqa (Vicugna pacos) huk ñuñuq, iskay ruk'anayuq sallqa uywam. Millmanmantaqa puchkaspa awaspa p'achatam ruranchik.
Elisabeth II
thumb|right|200px|Elisabeth II, [[Hukllachasqa Qhapaq Suyup quya]] Elisabeth II sutiyuq warmiqa (Elizabeth Alexandra Mary Windsor) (* paqarisqa Mayfair, London llaqtapi - † ) Hukllachasqa Qhapaq Suyup quyanmi kachkan, Commonwealth nisqa qhapay suyukunappas (Antiwa Barbudawan, Awstralya, Bahamas, Barbados, Bilisi, Kanada, Grinada, Shamayka, Musuq Silanda, Papwa Ñukini, San Kitts Niwiswan, Santa Lusiya, San Wisinti Grinadinakunawan, Salumun wat'akuna, Tuwalu).
Tayta: George VI; Mama: Elizabeth Bowes-Lyon.
San Marino (uma llaqta)
right|thumb|220px| San Marino llaqtaqa San Marino mama llaqtap uma llaqtanmi. San Marino llaqtapiqa 4.426 runakunam kawsachkanku (2006).
Chapari mayu
Chapari mayu nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk mayum, Quchapampa suyupi, Chapari pruwinsyapi, Tunari munisipyupi.
Katharina I
thumb|right|00px|Katarina I Marta Skavronska, Katarina I sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Jakobstadt llaqtapi -  wañusqa San Petersburg llaqtapi ), huk Rusyap quyansi karqan 1725 watamanta 1727 watakamas.
Puquy k'allku
rikchacha Puquy k'allku icha Limun (Citrus x limon) nisqaqa huk wayuq mallkim. Ancha k'arku rurunkunatam (limunkunata) mikhunchik.
Sophia Loren
thumb|right|260px| Sophia Loren Sofia Villani Scicolone sutiyuq warmiqa, icha Sophia Loren ( paqarisqa Roma llaqtapi - ) huk 🇮🇹 mama llaqtayuq aranway pukllaqmi qarqan.
Katharina I
Taytaː Samuel Skavronsky; Mamaː Elisabeth Moritz.
Kaypipas qhaway
Katharina II
Khipu
frame|right|Khipukuna: watasqa q'aytukuna. Khipu nisqaqa ima watasqapas q'aytukunam, q'ipikunam.
A
A, a nisqaqa latin siq'i llumpapi huk kaq sanampam. Qhichwa simipitaq huk kaqpas sanampam, hanllalli kunkapaqmi.
Allqamarinayuq
Allqamarinayuq (kastilla qillqaypi: Alcamarinayoc) icha Qullqi Krus nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk urqum, Qusqu suyupi, Qispiqanchi pruwinsyapi, Uqunqati distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.102 mitrum aswan hanaq.
Yukatan
Yukatan nisqaqa kaykunatam niyta munan:
Kiyiw
Kiyiw (ukranya simipi: Київ) llaqtaqa Ukranya mama llaqtap uma llaqtanmi. Kiyiw llaqtapiqa 2.455.900 runakunam kawsachkanku (2006).
Qarawili distritu
Qarawili distritu (kastilla simipi: Distrito de Caravelí) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qarawili pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Qarawili llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Wayna P'utuqsi (Chuqiyapu)
Wayna P'utuqsi nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk urqum, Chuqiyapu suyupi, Pedro Domingo Murillo pruwinsyapi. Pikchunqa mama quchamanta 6.088 mitrum aswan hanaq.
Taqna suyu
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Sara
rikchacha|paña|200px|Chuqllukuna, Piruwpi rikchacha|paña|200px|Sara chakra
Ataqiru distritu
Ataqiru distritu (kastilla simipi: distrito de Ataquero) nisqaqa huk distritum Qarwa pruwinsyapi, Anqash suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Qarwaq llaqtam.
Alfredo Palacio
Dr. Alfredo Palacio González sutiyuq runaqa (22 ñiqin qhulla puquy killapi 1939 watapi paqarisqa Wayakil llaqtapi, Ikwadurpi - ) huk ikwaduryanu pulitiku runam.
Bournemouth
Bournemouth llaqtaqa Inlatirra suyupi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi huk hatun llaqtam.
O
O, o nisqaqa latin siq'i llumpapi chunka pichqayuq kaq sanampam, hanllallipaq. Qhichwa simipitaq wamaq rimaykunamanta simikunallapim. QSHKS runakunataq qillqankum, "qhichwa simipi pichqantin hanllallim" nispa, chay o-taq u kunkapaq q-wan rimasqa huk rimay hinalla kaptinpas, ahinataq:
Hisus distritu (Wanuku)
Hisus distritu (kastilla simipi: Distrito de Jesús) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wanuku suyupi, Lawriqucha pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Hisus llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Taqna suyu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Hisus distritu (Wanuku)
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Taqna suyu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Hisus distritu (Wanuku)
Simikuna
Pukyu:
Taqna suyu
Simikuna
Pukyu:
Karu puriy
thumb|right|180px|Petroglifos de [[Mikulla]] thumb|180px|right| [[Tukipala mach'aypi llimphikuna]]
Chumuch distritu
Chumuch distritu (kastilla simipi: Distrito de Chumuch) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Celendín pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Chumuch llaqtam.
Ataqiru distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Ingrid Bergman
right|thumb|Ingrid Bergman, 14 watayuq. Ingrid Bergman sutiyuq warmiqa (29 ñiqin chakra yapuy killapi 1915 paqarisqa Stockholm llaqtapi, 29 ñiqin chakra yapuy killapi 1982 wañusqa London llaqtapi) huk kuyu walltaypi Suysyayuq aranway pukllaqmi karqan. Oskar Suñaytas chaskirqan.
U
U, u nisqaqa latin siq'i llumpapi iskay chunka hukniyuq kaq sanampam. Qhichwa simipitaq chunka qanchisniyuq kaq sanampam, hanllalli kunkapaqmi.
Sara
Piruwpiqa ancha achka sara rikch'aqkunatam riqsinchik.
Sara tarpuy
Saraqa chakrapim wiñan. Chuqllunpiqa murunkunam puqunku.
Murukunaqa puquptin, chuqllukunatam p'itinchik. Murukunata iraspa chhallunchik.
Sara mikhuy
Chuqllu llulluraq kaptin, hak'alawatam yanunchik.
Murunkunata kutaspa sankhuta, sara t'antatapas ruranchik.
Sara sankhuta yakupi yanuspa misk'ichaspa humint'atam ruranchik.
Murukunata yakupi t'impuspa mut'itam yanunchik. Sapalluwan, purutuwan, huk yuyukunawan chaqruspa luqrutam ruranchik.
Sara apimantaqa aqhatapas ruranchik.
Sara mut'i
Sara Kamcha
Chuchuqa
Kay pacha phatakuna
Kay pacha phatakuna pachaykamaypi nispaqa kay pachapi, tiksimuyup hawanpi kaq phatakunatam ninchik:
Sarajevo
Sarajevo llaqtaqa Busna-Hirsiquwina mama llaqtap uma llaqtanmi. Sarajevo llaqtapiqa 897.523 (?) runakunam kawsachkanku (2005).
Chullin distritu
Chullin distritu icha San Huwan distritu (kastilla simipi: Distrito de San Juan) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Siwas pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Chullin llaqtam.
Yukatan yaqa wat'a
right|300px|thumb|Yukatan yaqa wat'a. Yukatan nisqaqa Chawpi Awya Yalapi huk hatun yaqa wat'am. Mishiku mama llaqtap anti qhipan, Watimalap chinchaynin, Bilisi mama llaqtapas chay Yukatanpaqa rakinkunam. Yukatan yaqa wat'apiqa Maya runakunam kawsachkan.
Chullin distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Akari distritu
Akari distritu (kastilla simipi: Distrito de Acarí) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qarawili pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Akari llaqtam.
Chullin distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Kutipay munisipyu
Kutipay munisipyu icha El Torno munisipyu nisqaqa (kastilla simipi: Municipio de El Torno) tawa ñiqin munisipyu Andrés Ibáñez pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Kutipay (El Torno) llaqtam.
Chullin distritu
Simikuna
Pukyu:
Akari distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Kutipay munisipyu
Kantunkuna
Tawa kantunmi kan:
Shiqshipampa distritu
Shiqshipampa distritu (kastilla simipi: Distrito de Sicsibamba) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Siwas pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Umpi llaqtam.
Kutipay munisipyu
Runakuna
Munisipyupiqa astawan mana indihina, Qhichwa runakunam tiyanku.
Shiqshipampa distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Llamp'uka
Llamp'uka, kichwapi Atyawa (Mollusca) nisqakunaqa huk uywa rikch'aq putum. Llamp'u uywakunaqa yaqulla nisqawan isku rumi sillp'ita ruraqmi. Mikhunanta kiruchasapa qalluchanwan khachunku. Huk llamp'u uywaqa yura mikhuqmi, hukkunataq aycha mikhuqmi, lakachukunataq yaku hurquqmi.
Akari distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
José Guillermo Del Solar
José Guillermo Del Solar Alvarez-Calderón sutiyuq runaqa, "Chemo" (* paqarisqa Lima llaqtapi -  ) huk Piruw mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi wan pukllaykamachiq.
Kutipay munisipyu
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Akari distritu
Simikuna
Pukyu:
Llamp'uka
Kaymi rikch'aq sinrinkuna:
Shiqshipampa distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Kutipay munisipyu
Simikuna
Kutipay munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara, waraniyi simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Shiqshipampa distritu
Simikuna
Pukyu:
Urupampa
Urupampa (kastilla simipi : Urubamba) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Qusqu suyupi, Urupampa pruwinsyapi, Urupampa distritup uma llaqtanmi.
Wasa tiwlliyuq
Wasa tiwlliyuq (Chordata) nisqakunaqa huk uywa rikch'aq putum.
Kaymi rikch'aq sinrinkuna:
Hawa t'inkikuna
Ñuqanchik
Samiruka
Samiruka icha Chaqruna (Psychotria viridis) nisqaqa huk miyusapa thansam, Umawa sach'a-sach'akunapi wiñaq.
Umawa suyupi paqu yachaqkunaqa ayawaska (Banisteriopsis caapi) nisqawan chaqruspa musphachikun.
Zagreb
Zagreb llaqtaqa Hurwatsuyu mama llaqtap uma llaqtanmi. Zagreb llaqtapiqa 700.717 runakunam kawsachkanku (2006).
Chiriq sananku
Chiriq sananku, Chiri k'aspi, Chiri wayusa, Wayra p'anqa, Chaqruku (genus Brunfelsia) nisqaqa huk thansakunam, pawqar tuktuyuq, miyusapa, ancha sinchi sulluchiqmi. Umawa suyupi paqu hampiqkunaqa chhulli (chirichi) unquypi ruphariyta chirinapaq, tullu muqukuna nanaypipas hampinapaq llamk'achin.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqkuna:
Ayawaska
thumb|200px|left|Ayawaska samirukawan upyanata rurachkanku, [[Napu suyu, Ikwadurpi.]] Ayawaska (Banisteriopsis caapi; Banisteriopsis rubsyana) nisqaqa huk miyusapa awram (anku yuram), Umawa sach'a-sach'akunapi wiñaq.
Chimuch distritu
Chimuch distritu icha Cortegana distritu (kastilla simipi: Distrito de Cortegana) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Celendín pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Chimuch llaqtam.
Ayawaska
Umawa suyupi paqu yachaqkunaqa samiruka (Psychotria viridis) nisqawan chaqruspa musphachikun.
Ava Gardner
thumb|Ava Gardner (1946). Ava Gardner sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Smithfield llaqtapi - wañusqaWestminster llaqtapi) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq  aranway pukllaqmi qarqan.
Taytan: Jonas Bailey Gardner; Maman: Molly. Qusankuna: Mickey Rooney (1942-1943) / Artie Shaw (1945-1946) / Frank Sinatra (1951
Atiku distritu
Atiku distritu (kastilla simipi: Distrito de Atico) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qarawili pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Atiku llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Chanchamayu pruwinsya
Chanchamayu pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Chanchamayo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Zunin suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Chanchamayu llaqtam (La Merced).
Wiñay kawsay
Kamasqa, Francisco Morales Bermúdez Umalliqmi.
Pulitika rakiy
Suqta distritunmi kan.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu:
Yaqa wat'a
right|thumb|250px|[[Florida yaqa wat'a, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi.]] right|thumb|250px|[[Hurwatsuyupi huk yaq'a wata.]] Yaqa wat'a nisqaqa quchapi, kimsalla kinraypi yakupura allpam, manaraqtaq wat'achu, huk kinraypi hatun allpawan t'inkisqam.
Paparawa yura rikch'aq ayllu
Paparawa yura rikch'aq ayllu (familia Moraceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk paparawa hina yurakuna:
Santa Kurus llaqta
Santa Kurus, Santa Chakata icha Santarus nisqaqa Puliwya mama llaqtapi huk hatun llaqtam, Santa Kurus suyup uma llaqtanmi.
Vivien Leigh
Vivien Leigh, Vivian Mary Hartley chiqap sutiyuq warmiqa (5 ñiqin ayamarq'a killapi 1913 p'unchawpi paqarisqa Darjeeling, Barat; 7 ñiqin anta situwa killapi 1967 p'unchawpi wañusqa London llaqtapi) huk Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtayuq aranway pukllaqsi karqan. Oskar Suñaytas chaskirqan.
Apanakuy
Apanakuy, Astaypura, Chimpapurachi, Puray (relación) nisqaqa iskay imapurapas, yupaypura, runapura, llaqtapura kaqkunam, ima hinam kapunakunku, ima hinam ruranakunku.
Iskay yupay tantachisqapura apanakuyqa - huk tantachisqap llapan nipanpaq wakin tantachisqapi huklla sut'inchasqa nipayuqmi - kinraysuyu nisqam.
Oxford
Oxford nisqaqa Inlatirra suyupi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi, huk hatun llaqtam.
Aqumayu llaqta
Aqumayu (kastilla simipi: Acomayo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, huk llaqtam, Aqumayu pruwinsyap uma llaqtanmi.
Paparawa
Paparawa (Artocarpus altilis) nisqaqa huk Asyapi paqarisqa, kunanqa Uralan Abya Yalapipas wiñaq sach'am. Rurunkunatam mikhunchik.
Nipa
Nipa (elemento) nisqakunaqa tantachisqaman kapuqkunam, yupaykunam, imakunapas, haqipas t'alapas.
Tantachisqa
Tantachisqa (conjunto) nisqaqa yuyaychakuyninchikwan nisqanchikkama tantachisqanchik nipa nisqa kaqkunam, yupaykunam, imakunapas, haqipas t'alapas.
Mara
Mara (genus Swietenia) nisqaqa Abya Yalap paraysapa sach'a-sach'akunapi wiñaq sach'akunam, ancha sinchi q'iruyuq.
Aqupampa distritu (Qarwa)
Aqupampa distritu; (kastilla simipi: Distrito de Acopampa) nisqaqa huk distritum Qarwa pruwinsyapi, Anqash suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Aqupampa llaqtam.
Mara
Kaymi kimsan mara rikch'aqkuna:
Aqupampa distritu (Qarwa)
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
José Luis Carranza
Tayta: Roberto Carranza; Mama: Rosa Vivanco.
Warmi: Carmen Rodríguez Wawakuna: 4
Yachay wasi: Ricardo Bentin.
Tilu
Tilu (genus Tilia) nisqakunaqa huk sach'akunam, kimsa chunka rikch'aq, Iwrupapi, Asyapi, Chinchay Awya Yalapipas wiñaq.
Wasmin distritu
Wasmin distritu (kastilla simipi: Distrito de Huasmin) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Celendín pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Wasmin llaqtam (216 runa, 2007 watapi).
Amashqa distritu
Amashca distritu; icha  Amashqa listritu (kastilla simipi: distrito de Amashca) nisqaqa huk distritum Qarwa pruwinsyapi, Anqash suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Amashca llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Tunari munisipyu
Tunari munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Villa Tunari) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu, Chapari pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Tunari llaqtam.
Kantunkuna
Iskay kantunmi kan:
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Tunari munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Tunari munisipyupiqa 395 llaqtanmi kan.
Hawa t'inkikuna
‎
Siwas distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Tankama
Tankama (Ficus insipida, Ficus glabrata) nisqaqa, Uhiy nisqapas (kastilla simimanta Ojé) huk Uralan Abya Yalapi sach'a-sach'api wiñaq hatun sach'am. Rurunkunaqa manam mikhunachu, chumam.
Igu
Igu (Ficus carica) nisqaqa huk Asyapi paqarisqa, kunanqa Uralan Abya Yalapipas wiñaq sach'am. Rurunkunatam mikhunchik.
Chupa distritu
Chupa distritu (kastilla simipi: Distrito de Chupa) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Asankaru pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Chupa llaqtam.
Runakuna
13 746 runa (6 848 qhari, 6 898 warmi)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Olivia Newton-John
thumb|200px|right|Olivia Newton John, 1988 Olivia Newton-John sutiyuq warmiqa (26 ñiqin tarpuy killapi 1948 paqarisqa Cambridge llaqtapi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi) huk takiqmi, aranway pukllaqpas, Awstralyayuq.
Kinraysuyu
Kinraysuyu (función) nisqaqa iskay yupay tantachisqapura apanakuymi, huk tantachisqap llapan nipanpaq wakin tantachisqapi huklla sut'inchasqa nipayuq.
Kay hinam kinraysuyup minuywantam qillqanchik:
Kinraysuyuqa kay iskaynintin phatantam hunt'an:
Llapa apanakuyqa, x\in X nipayuq, chaywan huk (hukllalla) y\in Y apanakuq nipayuq, f(x)=y\, nisqam (kinraysuyu paqtachani), (x,y)\in f nisqa ranti.
Bette Davis
250px|thumb|right|Bette Davis, [[Jezebel pilikulapaq qhatirapi (1938 watapi).]] Bette Davis icha Ruth Elizabeth Davis (chiqap) sutiyuq warmiqa (5 ñiqin ayriway killapi 1908 paqarisqa Lowell llaqtapi, Massachusetts suyupi; 6 ñiqin kantaray killapi 1989 wañusqa Neuilly sur Seine llaqtapi, Ransiyapi) aranwaypi, kuyu walltaypi, ñawikaruypipas pukllaqmi karqan, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq. Oskar Suñaytas chaskirqan.
Qusan: Harmon Nelson (1932-1938); Arthur Farnsworth (1940-1943); William Grant Sherry (1945-1950); Gary Merrill (1950-1960). Churinkuna: Barbara Sherry, Michael Merrill wan Margot Merrill.
Amaku
thumb|right|Huk amaku. thumb|right|Iskay amaku ([[Ixodes ricinus): Hukqa manaraqmi suqurqanchu, huktaq yawarwan hunt'asqapuniñam.]] Amaku, Hamak'u, Jamak'u (ordo Ixodida, superfamilia Ixodoidea) nisqakunaqa runap, ñuñuqpa, pisqup, suchuqpa yawarninta ch'unqaq khikikunam. Millay unquykunatam, ahinataq Borreliosis nisqata apaykunku.
Willka Wiqi
Willka Wiqi, Waqrawillk'i, Waqaywillk'i, Waynawillka Waqaywillka  icha Waqaywillkay (kastilla qillqaypi: Willka Weqe, Wequey Willca, Huacrahuilki, Wakaywillque, Huacay Huilcay, Huajayhuillca, Padre Eterno icha Verónica) nisqaqa Piruwpi, Urupampa wallapi, huk rit'i urqum, Qusqu suyupi, Killapampa pruwinsyapi, Wayupata distritupi, Urupampa pruwinsyapipas, Ullantaytampu distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.682 mitrum aswan hanaq.
Warin distritu
Warin distritu icha Francisco de Asís distritu (kastilla simipi: Distrito de Francisco de Asís / Huarín) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wanuku suyupi, Lawriqucha pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Warin llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Manuel Prado Umalliq.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Siwinaqucha
Siwinaqucha (kastilla qillqaypi: Sibinacocha) nisqaqa Piruwpi, Willkanuta wallapi, huk qucham,Qusqu suyupi, Qanchi pruwinsyapi, Pitumarka distritupi, 265,40 km² hatunmi, mama quchamanta 4.865 mitrum aswan hanaq.
Altu llaqta
Altu llaqta icha Hanaq llaqta (aymara simipi: Altu Pata; kastilla simipi: El Alto, "hanaq kaq") nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk hatun llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Pedro Domingo Murillo pruwinsyapi, Altu llaqta munisipyup uma llaqtanmi.
Audrey Hepburn
thumb|250px|Audrey Hepburn, Charade pilikulapi. thumb|right|250px|Audrey Hepburn & Cary Grant, Charade pilikulapi. Audrey Hepburn sutiyuq warmiqa (4 ñiqin aymuray killapi 1929 watapi paqarisqa Ixelles llaqtapi, Brussel k'itipi, 20 ñiqin qhulla puquy killapi 1993 wañusqa Tolchenaz llaqtapi, Suysapi) kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq, Bilhikapi paqarisqa.
Kaskapara distritu
Kaskapara distritu (kastilla simipi: Distrito de Cascapara) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Yunkay pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Kaskapara llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata -- /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Chumpiwillka pruwinsya
Chumpiwillka pruwinsya (aymara simipi: Chumpiwillka jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Chumbivilcas) nisqaqa Qusqu suyupi, Piruwpi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Santo Tomás llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Pulitika rakinin
Pusaq distritunmi kan.
Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Musiku
thumb|right|200px|[[Kinwa]] thumb|right|200px|[[Alpaqa]]
Yachay tarpuy
thumb|left|120px|Kultura Wari
P'utuqsi urqu
P'utuqsi urquqa ñawpa pacha qullqisapas karqan. Kastilla atiymanta, kastilla qhapaq pacha nisqapiqa Abya Yalapi runakuna wiraquchakunapaq, mistikunapaq yanqa llamk'ana atirqan. Chay wiraquchapaq llamk'ay mit'api ancha achka runakunaqa ñak'a-ñak'aspa qhuyakunapi, ahinataq P'utuqsi urqupi Paylawiri nisqa qullqi qhuyapi, wañurqan.
Chunka isqunniyuq, iskay chunka pachakwatakunapi ancha hatun chayanta qhuyam karqan, 1980 watakunapi wichq'asqa.
Rinaku
Rinaku (Ficus spp.) nisqaqa huk sach'a-sach'akunapi wiñaq hatun sach'akunam. Pisqukuna akanwan murukunata huk sach'akunap k'allmanman apamurqaptin, muru phutuspa musuq rinakuchatam paqarichin. Chay yuracha huk sach'a hawanpi awram (anku yura) hina wiñaq, saphinkunata allpaman kachaspa. Allpaman chayamuptin, rinaku kallpasapalla wiñarin, huk sach'ata muyu-muyulla wiñapuspa wañuchispa.
Rinakup rurunkunaqa manam mikhunachu, chumam.
Atiquipa distritu
Atiquipa distritu (kastilla simipi: Distrito de Atiquipa) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qarawili pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Atiquipa llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pukyu:
Sillwichaki
Sillwichaki (Arthropoda) nisqakunaqa huk uywa rikch'aq putum. Sillwichakikunaqa khitina nisqamanta kapka qarayuqmi. Chakikunaqa raki-rakisqam, sillwikuna hina.
Kaymi rikch'aq sinrinkuna:
Wachanqa yura rikch'aq ayllu
Wachanqa yura rikch'aq ayllu (familia Euphorbiaceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk wachanqa hina yurakuna:
Pawqaray
Pawqaray nisqaqa (Santiago de Paucaray) Pawqaray distritup uma llaqtanmi, Pawqaray urqu ñiqpi, Ayakuchu suyupi, Piruwpi.
Swindon
Swindon nisqaqa Inlatirra suyupi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi, huk hatun llaqtam.
Louis Pasteur
thumb|280px|Louis Pasteur, c.[[1880.]] Louis Pasteur sutiyuq runaqa (* 27 ñiqin qhapaq raymi killapi 1822 watapi paqarisqa Dole llaqtapi, Ransiyapi - † 28 ñiqin tarpuy killapi 1895 watapi wañusqa Villeneuve-L'Etang llaqtapi Paris ñiqpi) huk 🇫🇷 mama llaqtap chaqllisinchi, yachaq karqan.
Arpaysapa ruraykuspas unquchiq añakikunamantas k'uskiykurqan. Upyanata mikhunata quñichispa chaypi unquchiqkunata wañuchispa pastirisasyun nisqatas kamarqan.
Ika suyu
Ika suyu (aymara simipi: Ika jach'a suyu; kastilla simipi: Departamento de Ica) nisqaqa 🇵🇪 mama llaqtayuq huk suyum. Uma llaqtanqa Ika llaqtam. Aqu aqu suyupimi kaykan. Hatun qucha manyanpi.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Yurakuna
thumb|left|160px|Cressa truxillensis
Pulitika Rakiy
thumb|right|270px|Bahía y puerto de San Nicolás en [[Markuna.]] Pichqa pruwinsyanmi kan, tawa chunka kimsayuq distritunmi kan.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Kaypipas qhaway
thumb|right|200px|[[Asukakuna, Ballestas wat'akunapi]]
K'awchu sach'a
K'awchu sach'a icha Shirinka (genus Hevea) nisqaqa Abya Yalap paraysapa sach'a-sach'akunapi wiñaq sach'akunam. Lichi hillinmanta k'awchuta ruranku.
Qatar
Qatar nisqaqa Asyapi huk mama llaqtam.
La Guardia munisipyu
La Guardia munisipyu nisqaqa (kastilla simipi: Municipio de La Guardia) kimsa ñiqin munisipyu Andrés Ibáñez pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa La Guardia llaqtam.
Kantunkuna
, Suqta kantunmi kan:
Runakuna
Munisipyupiqa astawan mana indihina, Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
La Guardia munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara, waraniyi simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Southend-on-Sea
Southend-on-Sea nisqaqa Inlatirra suyupi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi, huk hatun llaqtam.
Chiqap wayusa
Chiqap wayusa (Ilex guayusa) nisqaqa Ikwadurpa paray sach'a-sach'akunapi wiñaq wayusa thansam, hampi yuram.
Chipaq wayusaqa lliw yurakunamanta aswan kaphiynayuqmi. Raphikunamantaqa q'uñi yakuwan upyanatam ruranchik, huk raphikunamantaqa achka kutim, ancha kaphiynasapa kaptinmi. Chay wayusa upyanataqa musquykunata yayanapaqpas uypankum, tutallamantam, inti manaraq paqarimuptin.
Ayawaska chaqrusqamanpas chaqrunkum.
Chupaka pruwinsya
Chupaka pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Chupaca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Sunin suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Chupaka llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa ; Alberto Fujimori Umalliqmi.
Pulitika rakiy
Isqun distritunmi kan.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu:
Ukhu Qucha (Piruw)
Ukhu Qucha icha Pumaqanchi qucha (kastilla qillqaypi Pomacanchi) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Qusqu suyupi, Aqumayu pruwinsyapi, Aqupiya distritupi, Pumaqanchi distritupi, Sankarara distritupipas, Pumaqanchi llaqta ñiqpi.
Hawanqa mama quchamanta 3.679 mitrum aswan hanaq.
Kaphiy yura
Kaphiy yura (Coffea arabica) nisqaqa huk thansam, Piruwpi musuq yuram. Rurunkunamantaqa kaphiy nisqatam ruranchik.
Chuqiwanka distritu
Chuqiwanka distritu (kastilla simipi: Distrito de José Domingo Choquehuanca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Asankaru pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Husiy Dumingu Chuqiwanka llaqtam.
Chuqiwanka distritu kamasqa wata 11 ñiqin kantaray killapi.
Runakuna
5 189 runakuna (2 545 qhari, 2 644 warmi)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Asiwu
Asiwu (Ilex aquifolium) nisqaqa Iwrupapi wiñaq wayusa sach'am.
Wituq
Wituq icha Witu (Genipa americana) nisqaqa huk wayuq mallkim. Misk'i rurunkunatam mikhunchik. Q'umir puquynin kusa yanata tullpunapaq, chantaqa hampi ch'uhupaq, chantaqa ch'uspita ayqinchin puquyninta kutaspa hawikuptinchik.
Lankilayu
Lankilayu (kastilla simipi: Languilayo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Qusqu suyupi, K'anas pruwinsyapi, Lanki distritupi, Layu distritupipas. Lankilayu quchaqa Qusqu llaqtamanta 168 km karum.
Uywakuna
thumb|left|140px| [[Wallata ( (Chloephaga melanoptera), huk Lankilayu quchapi kawsaq pisqu]]
Alcalá de Henares
Alcalá de Henares nisqaqa Ispaña mama llaqtapi Madrid suyupi huk hatun llaqtam.
Ukayali suyu
thumb|right|200px|[[Ukayali mayumanta Piraña]] Ukayali suyu (aymara simipi: Ukayali jach'a suyu; kastilla simipi: Departamento del Ucayali) nisqaqa huk suyum Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Pukallpa llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Francisco Morales Bermúdez Umalliqmi.
Runakuna
Ukayali suyupiqa kay runa llaqtakunam tiyanku:
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Khallka
Khallka (kastilla simipi: Calca) nisqaqa huk piruwanu llaqtam, Khallka pruwinsyap uma llaqtanmi, Qusqu suyupi. Tawantinsuyu pachapiqa Inkakunap huk pukaransi karqan.
Llaqtapi paqarisqakuna
Odi Gonzales (1962)
København
København (kastilla simipi: Copenhague, dan simipi: København) llaqtaqa Dansuyu mama llaqtap uma llaqtanmi. København llaqtapiqa 503.699 runakunam kawsachkanku (2007).
Hawa tinkikuna
thumb|center|700px|København, [[Danmarka]]
Poole
Poole llaqtaqa Inlatirra suyupi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi, huk hatun llaqtam.
Kawri distritu
Kawri distritu (kastilla simipi: Distrito de San Miguel de Cauri) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wanuku suyupi, Lawriqucha pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Kawri llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Manuel Prado Umalliq.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Anta distritu (Anqash)
Anta distritu; (kastilla simipi: distrito de Anta) nisqaqa huk distritum Qarwa pruwinsyapi, Anqash suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Anta llaqtam.
Luqmapampa distritu
Luqmapampa distritu icha Jorge Chávez distritu (kastilla simipi: Distrito de Jorge Chávez) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Celendín pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Luqmapampa llaqtam (214 runa, 2007 watapi).
Anta distritu (Anqash)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Hawa Qucha
Hawa Qucha, Aquphiya qucha icha Aqupiya qucha (kastilla simipi: Laguna (de) Acopia / Acopía ) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Qusqu suyupi, Aqumayu pruwinsyapi, Aqupiya distritupi, Aqupiya llaqta ñiqpi.
Qarwa distritu
Qarwa distritu (kastilla qillqaypi Distrito de Carhuaz) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qarwa pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Qarwa llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Yanawqa
Yanawqa (kastilla simipi: Yanaoca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, huk llaqtam, K'anas pruwinsyap uma llaqtanmi.
Illari chaski
thumb|right|300px|Ima hinam e-chaskita wantunku. E-chaski, sirma chaski, illari chaski icha pinchikilla chaski (inlish simipi: e-mail) nisqaqa antañiqiqwan qillqasqa, antañiqiq llikanta icha internet nisqanta kachasqa apaqillqam.
Kay hinam e-chaskiqa allichasqam:
Moon Geun young
thumb|right|Moon Geun young (2010) Moon Geun young sutiyuq warmiqa (6-V-1987 p'unchawpi paqarisqa Cuangju llaqtapi, Uralan Kuriyapi) huk kuriyanu aranway pukllaq warmim.
Asnaqucha (Qusqu)
Asnaqucha (kastilla simipi: Laguna Asnacocha / Laguna de Mosoqllacta) nisqaqa Piruwpi mama llaqtapi huk qucham, Qusqu suyupi, Aqumayu pruwinsyapi, Musuqllaqta distritupi, Musuqllaqta ñiqpi.
Martin de Porres
thumb|250px|right|San Martín de Porras, Lima llaqtapi.
Martín de Porres (kastilla simipi: Martín de Porras), Pichanapas santu sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq kathuliku Santu qarqan. Niyan manash hutsayuqchu.
3 kaq p'unchawqa novimbri San Martín de Porres raymi p'unchawninmi.
Taytan: Juan de Porras; Maman: Ana Velázquez.
Wiruchu
thumb|left|Yawarta ch'unqachkaq wiruchu. Wiruchu (Desmodus rotundus) nisqaqa huk yawar ch'unqaq, Awya Yalapi kawsaq masum, tutapi phawaykachaq.
Alexander Fleming
thumb|250px|right|Sir Alexander Fleming 250px|right|Sir Alexander Fleming thumb|250px|right|Sir Alexander Fleming silq'uynin Sir Alexander Fleming sutiyuq runaqa ( paqarisqa Darvel llaqtapi - wañusqa, London llaqtapi) huk  (Hukllachasqa Qhapaq Suyu) mama llaqtayuq hampikamayuq qarqan.
Wakapampa distritu
Wakapampa distritu icha José Gálvez distritu (kastilla simipi: Distrito de José Gálvez) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, Celendín pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Wakapampa llaqtam.
Alexander Fleming
Lisusima nisqa añaki qulluq prutinatas, Penicillium notatum nisqa qurwara rikch'amanta chaskisqa pinisilina nisqatapas tarirqan.
Taytan: Hugh Fleming (1816–1888), Maman: Grace Stirling Morton (1848–1928). Warmikuna: Sarah Marion McElroy (†1949) / Amalia Koutsouri-Voureka. Churi: Robert Fleming (1924–2015).
Manqus distritu
Mankuq distritu icha Manqus distritu (kastilla simipi: Distrito de Mancos) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Yunkay pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Mankuq llaqtam.
Simikuna
Kay distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Yaya Inti
thumb|150px|[[Arhintinap unanchanpi Tayta Inti.]]
Mama Killa
Inkakunaqa killata Mama Killa nispa yupaycharqanku.
Yaya Inti
Inkakunaqa payta Yaya Inti nispa yupaycharqanku.
Mama Killa
Mama Killaqa Tayta Intiwan yanantinmi.
Yaya Inti
Yaya Intiqa Mama Killawan yanantinmi.
Mama Killa
Mama Killaqa tukuypa warmi qallarinansi.
Ayakuchu munisipyu
Ayakuchu munisipyu  icha Purunqu munisipyu  nisqaqa (kastilla simipi: Municipio de Ayakucho icha Porongo) iskay ñiqin munisipyu Andrés Ibáñez pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Purunqu llaqtam.
Yaya Inti
Yaya Intiqa tukuypa qhari qallarinansi.
Ayakuchu munisipyu
Kantunkuna
Iskay kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa astawan mana indihina, Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Ayakuchu munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara, waraniyi simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Bella Unión distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
York
York nisqaqa Inlatirra suyupi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi, huk hatun llaqtam.
Bella Unión distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu: