cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
The Return of Jafar
The Return of Jafar (inlish simipi: The Return of Jafar, kastilla simipi: El retorno de Jafar) nisqaqa 1994 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Toby Shelton, Tad Stones, Alan Zaslovemi. Disney ruruchinapaqmi rurasqa. Chay pilikulaqa Aladdin nisqap iskay ñiqin pitinmi pilikula.
Lampati kantun
Lampati kantun (kastilla simipi: Cantón Lambate) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Urin Yunka pruwinsyapi, Irupana munisipyupi. Uma llaqtanqa Lampati (Lambate) llaqtam (347 llaqtayuq, 2001 watapi).
1000 watakuna
1000 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1000 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1009 watapi puchukarqan.
101 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1001 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1010 watapi puchukarqan.
Urqu rup'u
Urqu rup'u (Malva parviflora) nisqaqa Chinchay Aphrikapi, Iwrupapi Asyapipas wiñaq hampi yuram, huk laya malwam.
1144
1144 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Sh
Sh, sh nisqaqa huk t'inkisqa sanampam, qhichwa simipi chunka pichqayuq kaq sanampam, kunkawaki kunkapaqmi.
Urin runasimitaq sh-qa manam kanchu, [š] kunkapaq [s] nispa rimaptinkum. Ahinataq rimankum:
Qusqu runasimipi -chka- nisqa k'askaqta sha hinam (Qullasuyu qhichwa simipi sa) ninku, wakin sh nisqata mana nispa. Chayrayku Qhichwa Simi Hamut'ana Kuraq Sunturmi (QSHKS) chay -chka- k'askaqta -sha- hinam qillqan, tukri (oficial nisqa) urin runasimipaq allin qillqaypitaq mana hayk'appas sh qillqaptinkupas. Ahinataq qillqanchikmi:
Ñup'u
thumb|Huk killayuq wawachap uman, ñupuyuq. thumb|Ñup'uqa uma tullu pata chawpipim. Ñup'u icha Pukyun (fontanela) nisqaqa llullu wawachakunap uma patanpi llamp'u kaq chawpin, mat'i tullu, yuya tullukunap chawpinpi kaq tullupi hutk'u hinam, uma tullu patapi. Wawa iskay watayuq kaptin chay tullukuna wiñaspa ñuputa wichq'anmi.
Utawalu runa
Utawalu runakuna nisqakunaqa huk Ikwadur llaqtapi, Impapura markapi, Antonio Ante kitipi, Ibarra kitipi, Kutakachi kitipi, Utawalu kitipipas, tiyaq Kichwa runa llaqtam, Kichwa simita rimaq, 157 llaqtapi kawsaq.
1010 watakuna
1010 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1010 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1019 watapi puchukarqan.
102 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1011 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1020 watapi puchukarqan.
15 ñiqin pachakwata kñ
15 ñiqin Kristup ñawpan pachakwataqa 1500 kñ watapi qallarirqan. 1401 kñ watapi puchukarqan.
Karpathumanta Michiq Allqu
Rumaniyamanta Karpathumanta Michiq Allqu (Rumaniya simipi: Ciobănesc Românesc Carpatin) huk hatun rikch'aq uywa waqaychaq allqukunam, Rumaniya mama llaqtamanta Karpathu urqukunapi paqarisqa.
Carlos Fermín Fitzcarrald
Carlos Fermín Fitzcarrald López sutiyuq runaqa (* paqarisqa San Luis Wari llaqtapi -  wañusqa Urupampa mayupi) huk piruwanu k'awchu qhatuqsi karqan. K'awchu waq'ayay nisqapi anchatas qullqichakurqan.
Nazim al-Qudsi
Yachaywasi:.
Altu k'iti
thumb|right| Talara pruwinsya, Piwra suyu El Alto distritu (kastilla simipi: Distrito de El Alto) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum Piwra suyupi, Talara pruwinsyapi.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Manuel A. Odría Umalliq.
Allpa saywachi
Hallka k'iti kanchar: 491,33 km2
Uma llaqtanqa [[El Alto (Talara)|El Alto] llaqtam (275 msnm).
Runakuna
6 536 runakuna
16 ñiqin pachakwata kñ
16 ñiqin Kristup ñawpan pachakwataqa 1600 kñ watapi qallarirqan. 1501 kñ watapi puchukarqan.
Tomás Estrada
Tomás Estrada Palma sutiyuq runaqa (* paqarisqa Bayarmo llaqtapi -   wañusqa Santiago llaptapi) huk Kuba mama llaqtayuq yachachiq wan pulitiku runam wan Kubap umalliqnin tukurqan.
Taytan: ; Mama:. Warmi:. Churinkuna:
Yatana waqachina
thumb|[[Piyanu]] thumb|[[Keyboard]] Yatana waqachina;
Chordophon: Piyanu, Clavichord
Aerophon: Puywanku, Yatana takiy phukulli
Idiophon: Xylophon
Elektrophon: Keyboard, (Synthesizer
Miguel d'Escoto
Miguel d'Escoto Brockmann, M.M. sutiyuq runaqa (* paqarisqa Los Angeles llaqtapi -  wañusqa Manawa llaqtapi) huk 🇳🇮 mama llaqtayuq taripay amachaq, diplumatiku, pulitiku wan taytakura runanam.
Puma
thumb|right|230px|Puma (Arizonapi) Puma (Puma concolor) nisqaqa huk hatun aycha uquq ñuñuq, aycha mikhuq uywam.
Roberto Mamani Mamani
Roberto Mamani Mamani sutiyuq runaqa, paqarisqa Quchapampa, Wuliwiyapi.
2016 Watapi, paymi ruwarqan huk pirqata kay Wiphala social housing complex, Altu_llaqtapi.
Santa Rusa distritu (Qullaw)
Santa Rusa distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Santa Rosa) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qullaw pruwinsyapi, Punu suyupi. Uma llaqtanqa Mazo Cruz llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Budapest
Budapest icha Puthapis llaqtaqa Unriya mama llaqtap uma llaqtanmi.
1145
1145 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Tsalaki simi
Tsalaki icha Chiruki (Tsalagi) simiqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi kawsaq 15.000-22.500 Chiruki runakunap rimayninmi.
Émerson Ferreira da Rosa
thimb|right|260px| Émerson Émerson Ferreira da Rosa sutiyuq runaqa, icha Émerson ( paqarisqa Pelotas llaqtapi - ) huk  🇧🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Aladdin and the King of Thieves
Aladdin and the King of Thieves (inlish simipi: Aladdin and the King of Thieves, kastilla simipi: Aladdín y el rey de los ladrones, Aladdín y los 40 ladrones) nisqaqa 1996 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Tad Stonesmi. Disney ruruchinapaqmi rurasqa. Chay pilikulaqa Aladdin nisqap iskay kimsa pitinmi pilikula wan ñiqin piti pilikula The Return of Jafar.
Kallchani kantun
Kallchani kantun (kastilla simipi: Cantón Calchani) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Jayupaya pruwinsyapi, Jayupaya munisipyupi. Uma llaqtanqa Kallchani llaqtam.
Iskay ñiqin pachantin maqanakuy
thumb|300px|Iskay ñiqin pachantin maqanakuy. Iskay ñiqin pachantin maqanakuy nisqaqa huk hatun, tukuy tiksi muyuntinpi, manataq Abya Yalapi awqasqa maqanakuymi karqan. Qallarirqan 1 ñiqin tarpuy killapi 1939 p'unchawpi aliman awqaqkuna Pulunyata ch'utiptin.
Adolf Hitler-pa kamachisqan Alimanyawan masi kaspa maqanakurqan Aksis nisqa mama llaqtakunam: Italya, Unriya, Isluwakya, Rumanya, Bulgarya, Hapun. Hitlerpa hayunkunaqa Alyadu nisqakunam karqan: Pulunya, Fransya, Hukllachasqa Qhapaq Suyu, Hukllachasqa Amirika Suyukuna, Suwit Huñu, Chunwa, hukkunapas. Yaqa tukuy pacham Alimanyap, Hapunpapas hayun karqan.
Hitlerqa lliw Iwrupapi kawsaq hudyukunata wañuchiyta kamachiptin, Nazi nisqa yanapaqninkuna suqta hunu hap'isqa, ñit'ina samk'ay pampakunapi (Konzentrationslager nisqapi) samk'asqa runakunata sipiyta atirqanku. Chay hatun wañuchiytaqa Ulukawtuma ninkum.
Iwrupapi tukukurqan 8 ñiqin aymuray killapi 1945 p'unchawpi alyadukuna aliman awqaqkunata qulluchiptin. Hukllachasqa Amirika Suyukunap awqana antankankuna 6 ñiqin chakra yapuy killapi 1945 p'unchawpi iñuku huk'i t'uqyanawan Hiroshima llaqtata, 9-VIII p'unchawpitaq Nagasaki llaqtata qulluchiptinmi, Nihuntaq 15 ñiqin chakra yapuy killapi 1945 p'unchawpim suhitakurqan.
Qatichisqankuna
Iskay ñiqin pachantin maqanakuypiqa pichqa chunka hunumanta aswan runakunas wañurqan.
Iskay ñiqin pachantin maqanakuyqa kaytam qatichirqan: Alimanyam, tukuy Iwrupapas rakisqa tukurqan. Suwit Huñup awqaqkunap hap'isqan anti Iwrupapi suyukunapi kumunista partidukuna kamachiyta hap'irqan, kapitalistakunata qarquspa, susyalismu nisqa "runa llaqta dimukratiya" nisqata kamaspa. Kunti Iwrupapitaq mama llaqtakuna kapitalista puchurqan, parlamintu dimukratiyam.
Alimanyataq tukuy antinpa, tawa ñiqin rakinta Pulunyaman, Suwit Huñumanpas chinkachirqan. Chunka hunamanta aswan runakunam chay suyukunamanta puchu Alimanyaman ayqichisqa karqan. Chay puchu Alimanyataq tawantin atiq mama llaqtap ukupasyun suyunman rakisqa karqan: Kimsantin kuntinpi kaq ukupasyun suyumanta 1949 watapi kapitalista, parlamintu dimukratiya kaq Tantasqa Republika Alimanya nisqam tukurqan, Suwit Huñup hap'isqan suyumantataq susyalista Aliman Dimukratiku Republika nisqam.
Qarapuku Chawaya munisipyu
Qarapuku Chawaya munisipyu icha Qarapuku munisipyu (kastilla simipi: Municipio Puerto Carabuco Chaguaya ) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu Eliodoro Camacho pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Qarapuku (Carabuco) llaqtam.
Kantunkuna
Tawa kantunmi kan:
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
1146
1146 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
18 ñiqin pachakwata kñ
18 ñiqin Kristup ñawpan pachakwataqa 1800 kñ watapi qallarirqan. 1701 kñ watapi puchukarqan.
Killkay mayu
thumb|right|220px|Qillqay mayu, [[Waras, Wamashrahu rit'i urquwan]] Qillqay mayu kastilla simipi: Río Quilcay) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mayum, Anqash suyupi, Waras pruwinsyapi. Santa mayuman rin. Santa mayuman chaanapaqna Waras markata pullanpa rakin.
1020 watakuna
1020 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1020 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1029 watapi puchukarqan.
Pariñas distritu
thumb|right| Talara pruwinsya, Piwra suyu Pariñas distritu (kastilla simipi: Distrito de Pariñas) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum Piwra suyupi, Talara pruwinsyapi.
Wiñay kawsay
amasqa, Luis Miguel Sánchez Cerro Umalliq.
Allpa saywachi
Hallka k'iti kanchar: 1 116,99 km2
Bertie Ahern
Bertie Ahern, Patrick Bartholomew Ahern (ilanda simi: Pádraig Parthalán Ó hEachthairn) sutiyuq runaqa (* 12 ñiqin tarpuy killapi 951 paqarisqa Dublin llaqtapi -). Ilanda mama llaqtap pulitiku qarqan.
Pariñas distritu
Allpa saywachi
Uma llaqtanqa Talara llaqtam (15 msnm).
Bertie Ahern
1997 watamanta 2008 watakama ñawpaq kuti Ilandapa Uma kamayuqnin karqan.
Pariñas distritu
Runakuna
84 978 runakuna
Bertie Ahern
1991 watamanta 1994 watakama Musiku ministru, 1993 watakama Ruraychaqa wan Qhatu ministru, 1987 watakama 1991 watakama Ch'amanaku ministru wan 1982 watakama Defensa ministru.
1986 watamanta 1987 watakama Baile Átha Cliath kurakan kanqa.
Tayta: Con Ahern; Mama: Julia Hourihane. Ñawpaq warmi: Miriam Kelly Wawakuna: 2 (Georgina wan Cecelia).
Yachaywasi: St. Patrick's National School in Drumcondra wan St. Aidan's Christian Brothers (Whitehall).
Alma mater: College of Commerce, Rathmines, Dublin Institute of Technology.
Maputu
Maputu (purtuyis simipi: Maputo) nisqaqa Musambik mama llaqtap uma llaqtanmi, 346 km²-niyuq.
Maputu llaqtapiqa 1 244 227 runakunam kawsachkanku (2006).
Wiñay kawsay
Kamasqa 1887 watapi.
Qhapaq runa
Kuraka: David Simango.
Antamarka Belen munisipyu
Antamarka Belen (kastilla simipi: Belén de Andamarca) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu, Urin Qaranqa pruwinsyapi, Uru-Uru suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Antamarka Belen llaqtam.
Kantunkuna
Tawa kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Antamarka Belen munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Wankaray
Wankaray (kastilla simipi: Huancaray) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk llaqtam Apurimaq suyupi, Antawaylla pruwinsyapi, Wankaray distritup uma llaqtanmi.
1030 watakuna
1030 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1030 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1039 watapi puchukarqan.
104 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1031 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1040 watapi puchukarqan.
Yunka distritu (Muqiwa)
Yunka distritu (kastilla simipi: Distrito de Yunga) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, General Sánchez Cerro pruwinsyapi, Muqiwa suyupi. Uma llaqtanqa Yunka llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Salasaka runa
Salasaka runakuna nisqakunaqa huk Ikwadur llaqtapi, Tunkurawa markapi, Pelileo kitipi, tiyaq Kichwa runa llaqtam, Kichwa simita rimaq, 24 llaqtapi kawsaq.
Comunidad Andina
thumb|right|Comunidad andina tantanakuypak mamallaktakuna
Walaychu (waqachina)
Walaychu (kastilla simipi: walaycho / hualaycho) nisqaqa huk Buliwiyapi paqarisqa uchuy charankum, rachina tiwlli waqachinam.
Comunidad Andina
Comunidad andina shuk mamallaktakunapa tantanakuyka nishpami kan. Chay tantanakuypi chusku mamallaktakunaka tiyan : Ikwadur mamallakta, Piruw mamallakta, Buliwiya mamallakta, Kulumbya mamallaktapash. Chay tantanakuyka 1969 watapi wacharirka. Chili mamallaktaka, 1969 watamanta, 1976 watakaman Comunidad andina tantanakuypi karka, shinalla, 1973 watamanta, 2006 watakaman, Winisuyla mamallaktakapash chay tantanakuypi karka.
19 ñiqin pachakwata kñ
19 ñiqin Kristup ñawpan pachakwataqa 1900 kñ watapi qallarirqan. 1801 kñ watapi puchukarqan.
Pocahontas II: Journey to a New World
Pocahontas II: Journey to a New World (inlish simipi: Pocahontas II: Journey to a New World, kastilla simipi: Pocahontas 2: viaje a un nuevo mundo) nisqaqa 1998 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Tom Ellery, Bradley Raymondmi. Disney ruruchinapaqmi rurasqa. Chay pilikulaqa Pocahontas nisqap iskay ñiqin pitinmi pilikula.
Jach'a Phasa
Jach'a Phasa urqu ñiqpi huk mawk'a llaqtakunam tiyanku: Taypi Phasa (pirqakuna), Thiya Phasa (pirqakuna), Ch'iyara Chullpa mawk'a llaqtapas, Rusaryu llaqtap antinpi (3 km), 78 chullpawan.
Marbán pruwinsya
Marbán pruwinsya (kastilla simi: Provincia de Marbán) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Luritu llaqtam.
Yakumuksi
thumb|Yakumuksi iyunpa [[minuywan.]] thumb|Yakumuksi iyun. Yakumuksi nisqaqa huk q'illaypa yakuchaqwan muksichaqwanpas kachi hina t'inkisqam, q'illay icha q'illaypa muksin yakuwan ruranakuptin tukukuq. Katiyunkunaqa q'illay iyunkuna, aniyunkunataq huk kuti niyatiwu kaq yakumuksi iyunmi (OH-).
Alkali q'illaykunap, allpa alkali q'illaykunap yakumuksinkunaqa ancha sinchi llipt'am. Huk q'illaykunaptaq amphutirum. Ahinataq Aluminyu yakumuksi llipt'a hina icha p'uchqu hinapas ruranakuyta atinmi.
Tampere
right|thumb|230px|Katidral (Tampere), [[Finlandya]] Tampere llaqtaqa Phinsuyu mama llaqtapi huk hatun llaqtam.
Tamperepiqa 204 385 runakunam kawsachkanku (2006).
Marbán pruwinsya
Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan.
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam, hukkuna indihina runakunapas tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.
Antenor Orrego
thumb|250px|right|Antenor Orrego Antenor Orrego Espinoza sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Montán llaqtapi - †  wañusqa Limaq llaqtapi), huk 🇵🇪 mamá llaqtayuq willay kamayuq, yachachiq, yachay wayllukuq wan pulitikupas qarqan.
Taytan: José Asunción Orrego; Maman: Victoria Espinoza Villanueva. Warmi: Carmela Spelucín. Churinkuna: Antenor, Liliana wan Alicia.
Nuna wiñachiq: Mama Llaqtap Truhillu Yachay Sunturnin.
Piruwanu Sach'a-sach'a Kururanapaq Runallaqtapura Tantanakuy
Piruwanu Sach'a-sach'a Kururanapaq Runallaqtapura Tantanakuy, kastilla simipi Asociación Interétnica de Desarrollo de la Selva Peruana (AIDESEP) nisqaqa Piruwanu Amarumayu sach'a-sach'a suyupi kaq ayllu runakunap tantanakuyninkunap hatun tantanakuyninmi.
Juan Velasco Alvaradop kamachinanqa Ley de Comunidades Nativas (Nº 20653) nisqawan, 11 kaq uma rakinwan, Piruwpa Amarumayu sach'a-sach'a suyunpi kawsaq runa llaqtakunap allpankunata amacharqan hatun akuna ruruchinap mana hap'inanpaq. Chay pacha ayllu runakunap musuq tantanakuyninkunam paqarirqan.
1979, 1980 watakunapi Ashaninka runakunap CECONSEC-nin (Central de Comunidades Nativas de la Selva Central), Shipibo runakunap FECONAU-nin (Federación de Comunidades Nativas de Ucayali), Evaristo Nugkuag Ikananpa pusasqan Awahun runakunap CAH-nin (Consejo Aguaruna y Huambisa) 1980 watakunap qallarisqanpi AIDESEP sutiyuq hatun tantanakuytam kamarirqan. Piruw mama llaqta riqsirirqanmi.
Zootopia
Zootopia (kastilla simipi: Zootrópolis) nisqaqa 2016 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Byron Howard, Rich Mooremi. Disney ruruchinapaqmi rurasqa.
Piruwanu Sach'a-sach'a Kururanapaq Runallaqtapura Tantanakuy
AIDESEP tantanakuypi wankurisqa ayllu runakuna Bagua llaqta k'itipi sach'a-sach'a suyupi allpa wira ruruchinata hark'anapaq mañaspa sayakurqanku. Umalliq Alan García wardyankunawan chay sayariyta sarupaptin kimsa chunkamanta aswan runakunam wañurqanku, pachak pichqa chunkataq k'irisqam karqan.
AIDESEP tantanakuypa kunan pusaqninqa Alberto Pizangom, Chayawita runam.
AIDESEP-qa Amarumayu Pampa Aylluruna Tantanakuykunap T'inkinakuyninpim (Coordinadora de las Organizaciones Indígenas de la Cuenca Amazónica) wankurisqa.
Sina distritu
Runakuna
1 472 runakuna (809 qhari, 663 warmi)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
1040 watakuna
1040 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1040 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1049 watapi puchukarqan.
105 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1041 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1050 watapi puchukarqan.
Rita Hayworth
right|240px|thumb|Rita Hayworth, 1942 Rita Hayworth, Margarita Carmen Cansino chiqap sutiyuq warmiqa ( paqarisqa New York - wañusqa New York llaqtapi) huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq aranway pukllaqsi karqan.
Pilikulankuna
thumb|200px|Rita Hayworth, 1941 thumb|200px|Rita Hayworth, 1977
Maya (sut'ichana)
Maya nisqaqa kaykunatam niyta munan:
1147
1147 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Muruchata kantun
Muruchata kantun (kastilla simipi: Cantón Morochata) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Jayupaya pruwinsyapi, Muruchata munisipyupi. Uma llaqtanqa Muruchata llaqtam.
20 ñiqin pachakwata kñ
20 ñiqin Kristup ñawpan pachakwataqa 2000 kñ watapi qallarirqan. 1901 kñ watapi puchukarqan.
Kuna simi
Kuna (Dulegaya) simiqa Panamap Kuna Yala nisqa suyunpi kawsaq 57.000 Kuna runakunap rimayninmi.
Awya Yala nisqa rimaqa kuna simipi Abya Yala nisqamantam hamun.
Qullqamar distritu
Qullqamar distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Colcamar) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Luya pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Qullqamar llaqtam.
1050 watakuna
1050 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1050 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1059 watapi puchukarqan.
106 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1051 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1060 watapi puchukarqan.
A Goofy Movie
A Goofy Movie (inlish simipi: A Goofy Movie, kastilla simipi: Goofy, la película, Goofy e hijo) nisqaqa 1995 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Kevin Limami. Disney ruruchinapaqmi rurasqa.
Rachina waqachina
thumb|right|220px|Ransis saltir, isqun kaq pachakwatapi siq'isqa. thumb|220px|right|[[Kitarawan luti.]] Rachina waqachina nisqakunaqa ruk'anap ñawch'inwan rachispa waqachisqa tiwlli waqachinakunam, ahinataq kitara, charanku.
Kaymi huk rachina waqachinakuna:
Santa Ana Yakumamanta
Santa Ana Yakumamanta (kastilla simipi: Santa Ana del Yacuma) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, huk llaqtam, Yakuma pruwinsyap uma llaqtanmi.
Juninho Pernambucano
thumb|right|250px| Juninho Pernambucano Antônio Augusto Ribeiro Reis Júnior  sutiyuq runaqa, icha Juninho Pernambucano ( paqarisqa Recife llaqtapi - ) huk  🇧🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Maximilian Schell
right|thumb|300px| Maximilian Schell (1930-2014) Maximilian Schell sutiyuq runaqa, (8 ñiqin qhapaq raymi killapi 1930 watapi paqarisqa Wien llaqtapi -  wañusqa Innsbruck llaqtapi) huk 🇦🇹  mama llaqtayuq  Kuyu walltay pusaq wan aranway pukllaq runam. Oskar Suñaytas chaskirqan.
Yaya: Hermann Ferdinand Schell; mama: Margarethe Noe von Nordberg.
Warmikuna: Natasha Andreichenko (1985-2005) / Iva Mihanovic (2013-2014) Churinkuna: (1).
Miguel Malvar
Taytan: Máximo Malvar; Maman: Tiburcia Carpio. Ñawpaq warmi: Paula Maloles. Churinkuna:.
Yachay wasi:
Inkillpata distritu
Inkillpata distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Inguilpata) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Amarumayu suyupi, Luya pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Inkillpata llaqtam.
Umiña wapsi
Umiña wapsi nisqakunaqa pusaq kaq qallawap huñunpa mana q'illayninkunam. Huk imayaykunawan mana ruranakuptinmi, manam t'inkisqankuna kanchu.
Kaymi allpa alkali q'illaykuna:
Mississippi suyu
Mississippi nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Jackson llaqtam.
21 ñiqin pachakwata kñ
21 ñiqin Kristup ñawpan pachakwataqa 2100 kñ watapi qallarirqan. 2001 kñ watapi puchukarqan.
Chh
Chh, chh nisqaqa huk t'inkisqa sanampam, uralan runasimillapi aymara simillapi qillqasqa sanampam, kunkawaki kunkapaqmi.
Qurqa distritu
Qurqa distritu; (kastilla simipi: distrito de Ccorca) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Qusqu pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Qurqa llaqtam.
Simikuna
Qurqa distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Tumpis distritu
Tumpis distritu (kastilla simipi: Distrito de Tumbes) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum Tumpis pruwinsyapi, Tumpis suyupi. Uma llaqtanqa Tumpis llaqtam.
Karpathus
Karpathus (Krisiya simipi: Κάρπαθος) krisIya mama llaqtap Dodecanese wat'ankunamanta iskay ñiqin hatun wat'am, Egeo mama quchap uralan inti lluqsimuy lawpi. Kuska qaylla aswan huch'uy Saria wat'awanmi Karpathus munisipiyuta ruran, chaytaq Karpathus suyu unidadpa hukninmi. Karpathus llaqtaqa karu kasqanraykun askha p’achakuykunata, tukuykutiruwanakunata, rimaykunatapas waqaychan, qhipa kaqmi Creta, Chipre llaqtakunaman rikch’akurqan. Chay wat'ataqa Latin simipipis Carpathus nispam sutichanku, Italiyanu simipipis Scarpanto nispam sutichanku.
Tumpis distritu
Runakuna
†92 646 runakuna
Karpathus
Rima paqarin yachay
Homerqa chay wat'ata Krapathos nispa sutichan, ñawpaq kaq silawapi iskay qillqakunap mitathisis nisqawan. Wat'ap huk sutinkunaqa Titrapulis, Anemoessa.
Hallp'a saywachi
lluqi|rikchacha|200x200px| Karpathus llaqtap saywiti (Scarpanto), Giacomo Franco sutiyuq runap rurasqan, 1597 watapi
Pukyukuna
<references group="" responsive="1">
1060 watakuna
1060 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1060 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1069 watapi puchukarqan.
22 ñiqin pachakwata kñ
22 ñiqin Kristup ñawpan pachakwataqa 2200 kñ watapi qallarirqan. 2101 kñ watapi puchukarqan.
Qhichway distritu
Qhichway distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Quichuay) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Wankayu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Qhichway llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Marawa kratir
thumb|right|200px|Marawa kratir thumb|right|200px|Marawa kratir Marawa kratirqa Chuqichaka suyupi, Buliwya mama llaqtapi, tiyan, Los Frailes wallapi, Oropeza pruwinsyapi, Chuqichaka munisipyupi, Marawa kantunpi, Chuqichaka llaqtap kuntinpi.
Danial Hajibarat
Danial Hajibarat (pharsi simipi: دانیال حاجی برات) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Teheran) huk 🇮🇷 mama llaqtayuq kuyu walltay pusaq runam.
Ĉ
Ĉ, ĉ nisqaqa huk waki sanampam, Chinchaysuyullapi qillqasqa, chawpi suyukunap rimayninkunallapi (Wanka, Kashamarka, Inkawasi-Kañaris rimaykunapi). Huk qhichwa simi rimaykunapitaq [č] kunkata nispa "ch" qillqanku:
Huk Wanka qillqaqkunaqa, ahinataq Rodolfo Cerrón Palomino, chay ĉ nisqapaq tr t'inkisqa sanampatam qillqan, [tr] kunkawan mana kaqlla kaptinpas ("traki", "katray", "imatr").
Sirkumfleks
Waymiyi simi
Waymiyi (Ngäbere) simiqa Panamap Ngöbe-Buglé nisqa suyunpi kawsaq 128.000 Waymiyi runakunap rimayninmi.
Ch'
Ch', ch' nisqaqa huk t'inkisqa sanampam, uralan runasimillapi aymara simillapi qillqasqa sanampam, kunkawaki kunkapaqmi.
1149
1149 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Bujumbura
thumb|right|290px|Bujumbura thumb|right|290px|Bujumbura (Burundi)
Bujumbura nisqaqa ("j"-ta inlish "j" hinata t'uqyay) Burundi mama llaqtap uma llaqtanmi, 86,54 km²-yuq.
Buyumbura llaqtapiqa 800 000 runakunam kawsachkanku (2008).
Wiñay kawsay
Kamasqa 1887 watapi.
Yawarch'unqa yura rikch'aq ayllu
Rikch'aqkuna
Kaymi huk yawarch'unqa hina yurakuna:
Suriki wat'a
Suriki nisqaqa (aymara simi suri suri, iki puñuy, "suri puñuy", kastilla qillqaypi: Suriqui)  Titiqaqa quchapi, Buliwya mama llaqtapi, huk taram, Chuqiyapu suyupi, Antikuna pruwinsyapi, Ch'ililaya munisipyupi, Suriki kantunpi.
Ñuñuq
Ñuñuq nisqaqa (latin simipi: Mammalia) suphu (chukcha) millmaqarayuq uywam. Ñuñuyuqmi kaspa uñachankunata ñukñunwan ñuñuchinku. Mana runtukunata wachaspa, kawsachkaqñam wawakunata wachanku.
Runakunaqa chay hinapas ñuñuqmi kanchik.
Huk ñuñuq rikch'aq ñiqikuna (ordo nisqa)
Ch'ulla hutk'uyuq ñuñuq (Monotremata)
Wayaqayuq ñuñuq (Marsupialia) Thaminniyuq ñuñuq (Placentalia)
Kinray q'illay
Kinray q'illay nisqakunaqa kinray huñu nisqakunapi kaq q'illay qallawakunam.
Despicable Me
Despicable Me (inlish simipi: Despicable Me, kastilla simipi: Mi villano favorito, GRU: Mi villano favorito) nisqaqa 2010 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Chris Renaud, Pierre Coffinmi. Universal Pictures ruruchinapaqmi rurasqa.
23 ñiqin pachakwata kñ
23 ñiqin Kristup ñawpan pachakwataqa 2300 kñ watapi qallarirqan. 2201 kñ watapi puchukarqan.
Inka Garcilaso de la Vega
Taytanqa Ispañamanta Garcilaso de la Vega karqan, Mamantaq Chimpu Uqllu, Wayna Qhapaq inkap kuchan. Taytan wañuptinsi, Garcilasoqa Ispañata mitmarqan. Qhichwa simi mama simin kaptinpas, "Comentarios Reales de los Incas" ñisqata kastilla simipi qillqarqan.
Qillqasqankuna
Inkakuna qapaq rimapaykuna.
24 ñiqin pachakwata kñ
24 ñiqin Kristup ñawpan pachakwataqa 2400 kñ watapi qallarirqan. 2301 kñ watapi puchukarqan.
K'
K', k' nisqaqa huk t'inkisqa sanampam, uralan runasimillapi aymara simillapi qillqasqa sanampam, kunkawaki kunkapaqmi.
Arwayqucha
thumb|right|220px|Arwayqucha Arwayqucha (kastilla simipi: Laguna Arhuaycocha) nisqaqa Piruwpi, Yuraq Hankapi, huk qucham, Waylas pruwinsyapi, Santa Krus distritupi, Waskaran mamallaqta parkipi.
Muruni
thumb|right|290px| Muruni thumb|right|290px| Muruni (Hatun Kumura)
Muruni (ransis simipi: Moroni, arabya simi:موروني‎ Mūrūnī ) nisqaqa Kumurakuna mama llaqtap uma llaqtanmi, 30 km²-yuq.
Muruni llaqtapiqa 63 700 runakunam kawsachkanku (2008).
Despicable Me 2
Despicable Me 2 (inlish simipi: Despicable Me 2, kastilla simipi: Mi villano favorito 2, Gru 2: Mi villano favorito) nisqaqa 2013 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Chris Renaud, Pierre Coffinmi. Universal Pictures ruruchinapaqmi rurasqa. Chay pilikulaqa Despicable Me nisqap iskay ñiqin pitinmi pilikula.
Ph
Ph, ph nisqaqa huk t'inkisqa sanampam, uralan runasimillapi aymara simillapi qillqasqa sanampam, kunkawaki kunkapaqmi.
Ñukñu
thumb|Mamanpa ñuñusqan kachkaq wawa. Ñukñu icha Wilali,  kichwapi Ñuñu nisqaqa warmip icha china uywap ñuñunkunamantam paqarin. Chaywanqa mamaqa wawanta ñuñun.
Tumbaden distritu
Tumbaden distritu (kastilla simipi: Distrito de Tumbaden) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, San Pablo pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Tumbaden llaqtam.
Chiliquín
Raymikuna
thumb|left|170px|Inlisyapi, [[Chiliquín]]
Miskitu simi
Miskitu (Mískitu) simiqa Nikarawap, Unduraspapas Miskitu chalan nisqapi kawsaq 183.400 Miskitu runakunap rimayninmi.
1150
1150 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
1070 watakuna
1070 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1070 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1079 watapi puchukarqan.
108 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1071 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1080 watapi puchukarqan.
1080 watakuna
1080 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1080 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1089 watapi puchukarqan.
25 ñiqin pachakwata kñ
25 ñiqin Kristup ñawpan pachakwataqa 2500 kñ watapi qallarirqan. 2401 kñ watapi puchukarqan.
Manuel Yrigoyen
thumb|right|260px| Manuel Yrigoyen (1829-1912) Manuel Yrigoyen Arias sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Limaq llaqtapi - †  wañusqa Limaq llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq taripay amachaq, diplumatiku wan pulitikumi qarqan.
Pirupas Uma kamayuq (1878-1879; 1890 y 1894-1895), Piruw Hawa ministru (1878-1879; 1879, 1889-1890 y 1894-1895) wan Musiku wan makipura ministru (1886-1887).
Taytan: Pedro de Yrigoyen y Loyola; Maman: Josefa Arias y Larrea.. Warmiː Mercedes Diez Canseco Olazábal de Yrigoyen. Churinkunaː (3) María Mercedes Yrigoyen Diez Canseco; Jesús Yrigoyen Diez Canseco; José María Yrigoyen Diez Canseco; Margarita Yrigoyen Diez Canseco; María Yrigoyen Diez Canseco; Manuel Yrigoyen Diez Canseco; Mercedes Yrigoyen Diez Canseco; Ramón Yrigoyen Diez Canseco; Gabina Yrigoyen Diez Canseco; Francisco Yrigoyen Diez Canseco; Sofía Yrigoyen Diez Canseco; Pedro Yrigoyen Diez Canseco.
Yachaywasi:
P'
P', p' nisqaqa huk t'inkisqa sanampam, uralan runasimillapi aymara simillapi qillqasqa sanampam, kunkawaki kunkapaqmi.
Chuqikamata kantun
Chuqikamata kantun (kastilla simipi: Cantón Choquecamata) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, Quchapampa suyupi, Jayupaya pruwinsyapi, Muruchata munisipyupi. Uma llaqtanqa Chuqikamata llaqtam.
1090 watakuna
110 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1091 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1100 watapi puchukarqan.
Pallaqucha (Ariqipa)
thumb|right|220px|[[Qurupuna nina urqu Pallaquchawan]] Pallaquchaqa (kastilla simipi: Laguna Pallacocha) Piruw mama llaqtapi huk qucham, Ariqipa suyupi, Kuntisuyus pruwinsyapi, Antaray distritupi.
Icharati distritu
Yurakuna
Icharati distritupiqa kay yurakunam wiñanku:
Uywakuna
thumb|right|200px|[[Paujil Mitu tuberosa]] Distritupiqa kay uywakunam kawsanku: ,
Karpathu Urqukuna
rikchacha| Kay saywitipiqa Karpathu (Chinchay Karpathu) nisqakunaqa Alpes Bastarnicae nisqa sutiyuqmi Karpathu urqu icha Karpatu nisqaqa Chawpi Iwrupapi huk arku ruraq urqukunam. Yaqa 1500 km runakuna suniyuq, Uralismanta qhipaman kimsa kaq aswan suni Iwrupa urqukuna 2500 km hinaspa Iskandinawiya urqukuna 1700 km. Chay llimp’iqa karu inti lluqsimuy lawmanta Chik suyu (3%) Awstiriya (1%) ima wichay-inti chinkaykuy lawmanta Isluwakiya (21%), Puluniya (10%), Ukraniya (10%), Rumaniya (50%) Sirwiya (5) nisqakama mast’arikun %) sur lawpi.   Karpathus ukupi astawan hatun urqukunaqa Isluwakiyapi Puluniyapipis Tatra urqukuna nispam riqsisqa, chaypim aswan hatun urqukunaqa 2600 m. Iskay kaq astawan hatun urquqa Rumaniya suyupi Ura Karpathus nisqa urqukunam, chaypi astawan hatun urqukunaqa 2500 m urqukunam hinaspa 2550 m.
Hallp'a saywachi
wak=|rikchacha| Karpathus urqukunamanta hallp'a saywachi saywiti
Icharati distritu
Uywakuna
Ñuñuqkuna: (58)
Pisqukuna:
Hamp'atukuna:
Allpa yaku kawsaqkuna suchuqkunapas :
Hatuntaki kiti
Hatuntaki kiti icha Antonio Ante kiti (kastilla simipi: Canton Antonio Ante / Canton Atuntaqui) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Impapura markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Hatuntaki llaqtam.
Icharati distritu
Uywakuna
Challwakuna: 22 laya
Hatuntaki kiti
Pulitika Rakiy
Suqta kitillinmi kan:
Runakuna
Atuntaki kitipiqa Karanki, Natawila, Otavalo Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa kay kitillikunapi kawsanku: , ,
Icharati distritu
Runakuna
Icharati distrupiqa Ashaninka, Machiqinqa, Piru runakunam tiyanku.
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Macario Sakay
1901 watamanta 1906 watakama ñawpaq kuti Philipinakunapa Umalliqnin karqan.
Taytan: Sakay; Maman:.
Yachay wasi:
RISC-V
rikchacha|RISC-V riqsinapaq rikcha RISC-V ("risk-pichqa" maypichus phichqa riman mayk’a miraykunamantachus RISC arkhitiktura kaqmanta ruwasqa karqa kay California Hatun Yachaywasi, Berkeley kaqpi 1981 watamantapacha ) huk kichasqa kamachiy huñusqa arkhitiktura (Inlish simpi: instruction set architecture (ISA)) kaqmanta RISC kamachiykunapi sayasqa. Mana astawan wakin ISA ruwanakuna hinachu, RISC-V kichasqa qullqi lisinsiyakunayuq qusqa mana qullqita mañankuchu llamk'achinapaq. Huk yupay imprisakuna RISC-V llamk'anakuna quchkanku utaq willasqa kanku, kichasqa qullqi llamk'anakuna RISC-V yanapakuywan kanku, chaymanta kamachiy huñu achka riqsisqa llamp'u kaq yanapakuy kadinakunapi yanapasqa.
Alcides Spelucín
thumb|250px|right|Alcides Spelucín Alcides Alejandro Spelucín Vega sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Asqupi llaqtapi - †  wañusqa Bahía Blanca llaqtapi), huk 🇵🇪 mamá llaqtayuq qillqaq, yachachiq wan pulitikupas qarqan.
Willkamayu
Willkamayu icha Willka Mayu nisqaqa Piruwpi, Qusqu suyupi, Urupánpa pruwinsya-pi, Ukayali suyupipas, huk mayum. Willkanuta urqukunapi (Awsanqati urqu ñiqpi) pukyunmi, chaymanta Anti suyupi sach'a-sach'anta kallpaspa Ukayali mayuta chayamun.
Urin rakinta Urupanpa mayu (Kastilla simipi: Urubamba) nispa sutichanku.
Alcides Spelucín
Taytan: Spelucín; Maman: Vega. Warmi:. Churinkuna:.
Willkamayu
Llaqtakuna
Llaqtakuna: Ullantaytampu - Urupampa - P'isaq - Machu Pikchu - Sikuwani - Raqch'i - Urqus - Antawayllacha - Pikillaqta  - Khallka - Yukay - Chinchiru - Llaqtapata  - Q'uñiyaku - Santa Teresa - Killapampa - Icharati - Q'illuunu- Atalaya
Alcides Spelucín
Yachaywasi: Colegio Nacional San Juan (Truhillu).
Nuna wiñachiq: Mama Llaqtap Truhillu Yachay Sunturnin.
George Weah
George Tawlon Manneh Oppong Ousman Weah sutiyuq runaqa icha George Weah (* paqarisqa Monrovia) llaqtapi -  ) huk 🇱🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aq wan pulitikumi qarqan.
1151
1151 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
26 ñiqin pachakwata kñ
26 ñiqin Kristup ñawpan pachakwataqa 2600 kñ watapi qallarirqan. 2501 kñ watapi puchukarqan.
Q'
Q', q' nisqaqa huk t'inkisqa sanampam, uralan runasimillapi aymara simillapi qillqasqa sanampam, kunkawaki kunkapaqmi.
Muqu Muqu munisipyu
Muqu Muqu munisipyu (kastilla simipi: Municipio Mocomoco) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Eliodoro Camacho pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Muqu Muqu llaqtam.
Saywakuna:
Kantunkuna
Pichqa kantunmi kan.
Kantun - Uma llaqta:
Runakuna
thumb|right|200px|[[Wilancha, Wilaqala]] Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Ñeqwin
Ñeqwin, Chilina, Ñeqwi; (kastilla simipi: médula espinal)
Ubinas distritu
Ubinas distritu (kastilla simipi: Distrito de Ubinas) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, General Sánchez Cerro pruwinsyapi, Muqiwa suyupi. Uma llaqtanqa Ubinas llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
1100 watakuna
1100 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1100 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1109 watapi puchukarqan.
111 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1101 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1110 watapi puchukarqan.
27 ñiqin pachakwata kñ
27 ñiqin Kristup ñawpan pachakwataqa 2700 kñ watapi qallarirqan. 2601 kñ watapi puchukarqan.
Aurelio Denegri
thumb|right|260px| Aurelio Denegri (1840-1909) Marco Aurelio Denegri Valega sutiyuq runaqa (* paqarisqa Limaq llaqtapi - †  wañusqa Limaq llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq taripay amachaq, diplumatiku wan pulitikumi qarqan.
Pirupas Uma kamayuq (1887-1899), Piruw Gobierno ministru (1887-1889), Musiku wan makipura ministru (1879) wan Limaq kurakan (1874-1875).
Alma mater:
Jurassic Park
Jurassic Park nisqaqa 1993 watapi rurasqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Steven Spielbergmi. Universal Pictures ruruchinapaqmi rurasqa.
Pansaliyu
Pansaliyu, Panzaleo icha Kutupaksi Kichwa (Kichwa del Cotopaxi) nisqakunaqa huk Ikwadur llaqtapi, Kutupaksi markapi, tiyaq Kichwa runa llaqtam, Kichwa simita rimaq, 850 llaqtapi kawsaq.
Indihina tantanakuykuna
MICC Movimiento Indígena y Campesino de Cotopaxi (ECUARUNARI, CONAIE):
1152
1152 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Ismail Qemali
thumb|right|260px|Ismail Qemali (1944-1919) right|250px| Ismail Qemalipa silq'uynin Ismail Kemal Bej Vlora sutiyuq runaqa, icha Ismail Qemali (* paqarisqa Vlorë llaqtapi -  wañusqa Perugia llaqtapi), huk 🇦🇱 mama llaqtayuq pulitiku wan diplumatiku.
Yachaywasi:
Kuna runa
Kuna, Dule icha Tule nikuq runakunaqa Panamap Kuna Yala nisqa mama suyunpi, Kulumbyapipas kawsaq indihina runa llaqtam, 57.000 runam, kuna simi rimaq.
28 ñiqin pachakwata kñ
28 ñiqin Kristup ñawpan pachakwataqa 2800 kñ watapi qallarirqan. 2701 kñ watapi puchukarqan.
Th
Th, th nisqaqa huk t'inkisqa sanampam, uralan runasimillapi aymara simillapi qillqasqa sanampam, kunkawaki kunkapaqmi.
Alonso de Mendoza
Alonso de Mendoza y Zuñiga (* Garrovillas de Alconétar, ~ 1480 1490 - † Tipuani, 1551) ispañul militar wan atipaq.
20 ñiqin kantaray killapi 1548 La Paz (Chuqiyapu) Fundadur.
Tayta: Pedro Gonzalez de Mendoza, conde de Monteagudo; Mama: Isabel de Zuñiga.
Warmi: Juana de La Cerda * c. 1480 Wawakuna: Inés de Mendoza
T'
T', t' nisqaqa huk t'inkisqa sanampam, uralan runasimillapi aymara simillapi qillqasqa sanampam, kunkawaki kunkapaqmi.
Alonso de Mendoza
Kaypipas qhaway
thumb|200 px|Alonso de Mendoza
Hawa t'inkikuna
thumb|right|200px|La Paz Alonso de Mendoza
Manaus
Manaus llaqtaqa Brasilpi (Amazonas suyupi), Amarumayu sach'a-sach'a suyupi huk hatun llaqtam, Purtuyiskunap 1669 watapis tiksisqan.
Manaus llaqtaqa 1.800.000-chá runayuq kachkan.
Qh
Qh, qh nisqaqa huk t'inkisqa sanampam, uralan runasimillapi aymara simillapi qillqasqa sanampam, kunkawaki kunkapaqmi.
Ñawi huñuna unquy
thumb|right|300px|Ñawi huñuna unquy Ñawi huñuna unquy (Conjunctivitis) nisqaqa huk ñawi huñunap unquyninmi.
1153
1153 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Latin siq'i llumpa
Latin siq'i llumpa nisqaqa machu romanukunap, latin simi rimaqkunap qillqasqan siq'i llumpam karqan. Kunan pachaqa ancha achka rimaykunapitaq chay siq'i llumpatam llamk'achinku.
Latin siq'i llumpaqa kay hinam, iskay chunka suqtayuqnintin sanampam:
a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, w, x, y, z.
Qhichwa simipiqa kay qatiq sanampakunataq latin siq'i llumpamanta hurqusqa, t'inkisqa sanampakunawan:
a, ch, chh, ch', ĉ, h, i, k, kh, k', l, ll, m, n, ñ, p, ph, p', q, qh, q', r, s, sh, t, th, t', ts, u, w, y.
Kiswara (Antawaylla)
Kiswara (kastilla simipi: Kishuara) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Apurimaq suyupi, Antawaylla pruwinsyapi, huk llaqtam, Kiswara distritup uma llaqtanmi.
Chaninchaq Kunaq Hatun Qollanan
Chaninchaq Kunaq Hatun Qollanan; (kastilla simipi: Presidente de la Corte Suprema).
29 ñiqin pachakwata kñ
29 ñiqin Kristup ñawpan pachakwataqa 2900 kñ watapi qallarirqan. 2801 kñ watapi puchukarqan.
Chaninchaq Kunaq Qollanan
Chaninchaq Kunaq Qollanan; (Kastillasimipi: Presidente de la Corte Superior de Justicia.)
Georg Philipp Telemann
right|thumb|230px|Georg Philipp Telemann thumb|230px|Manuscrito de la Pasión según San Lucas, 1728 230px|thumb|Firmas de Telemann (1714 y 1757) Georg Philipp Telemann (* Magdeburg llaqtapi, Alimanyapi, paqarisqa - Hamburg llaqtapi, Alimanyapi,  wañusqa) sutiyuq runaqa Alimanyapi kawsasqa takichaqmi karqan, barruku musika nisqata ruraq.
Mariya distritu
Mariya distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de María) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Luya pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Mariya llaqtam.
Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
thumb|left|180px|[[Quizango llaqta, Mariya distritu]]
Lamud distritu
Lamud distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Lamud) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Amarumayu suyupi, Luya pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Lamud llaqtam.
Hanan Inampari distritu
Hanan Inampari distritu (kastilla simipi: Distrito de Alto Inambari) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, Sandia pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Masyapu llaqtam.
Simikuna
Pukyu:
1154
1154 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Rabat
Rabat, (Arabya simipi: الرباط, Ar-Ribāṭ) llaqtaqa Maruku mama llaqtap uma llaqtanmi.
Wiñay kawsay
Sultán almohade Abd Al-Mumin 1146, Ribat al-Fath.
Hugo López-Gatell Ramírez
rikchacha|Hugo López-Gattel Hugo López-Gatell Ramírez (Mexico City, Feebarweri 22, 1969) waa aqoon yahan reer Mexico, cilmi baadhe, aqoonyahan, iyo sarkaal dawladeed. Ilaa iyo Diseembar 1, 2018, waa madaxa Undersecretariat ee Ka Hortagga iyo Dhiirigelinta Caafimaadka, ee Wasaaradda Caafimaadka Mexico.
Zheng Zhi
Zheng Zhi sutiyuq runaqa (* paqarisqa Shenyang) llaqtapi -  ) mama llaqtayuq China piluta hayt'aqmi.
Charasani munisipyu
Charasani munisipyu icha General Juan José Perez munisipyu (kastilla simipi: Municipio de General Juan José icha Municipio de Charazani) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Bautista Saavedra pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi.
Kantunkuna
Qanchis kantunmi kan.
Puruy distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Charasani munisipyu
Kantunkuna
Kantun - Uma llaqta:
Puruy distritu
Simikuna
Pukyu:
Charasani munisipyu
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam, Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Miskitu
thumb|Miskitu runakuna, [[Prinzapolka mayu ñiqpi.]] rikchacha|Miskitu chala. Miskitu nikuq runakunaqa Nikarawap, Unduraspapas Miskitu chalan nisqa mama suyunpi kawsaq indihina runa llaqtam, 150.000-200.000 runam, miskitu simi rimaq.
Ismail al-Azhari
Ismail al-Azhari sutiyuq runaqa (* paqarisqa Omdurman llaqtapi -  wañusqa Khartum llaqtapi) huk 🇸🇩 mama llaqtayuq yupay yachaq wan pulitikumi qarqan.
Warmi: Maryam Mustafa Salama. Churinkuna: Mohamed, Samia, Sumaya, Sana, Jalala wan Amal.
Alma mater: Gordon Memorial College.
30 ñiqin pachakwata kñ
30 ñiqin Kristup ñawpan pachakwataqa 3000 kñ watapi qallarirqan. 2901 kñ watapi puchukarqan.
Lusaka
thumb|right|290px| Lusaka) thumb|right|290px| Lusaka (Sambya)
Lusaka (kastilla simipi: Lusaka) nisqaqa Sambya mama llaqtap uma llaqtanmi, 360 km²-niyuq.
Lusaka llaqtapiqa 3 100 003 runakunam kawsachkanku (2008).
Wiñay kawsay
Kamasqa 1905 watapi.
Pulitika rakiy
Handsworth Park, Sunningdale, Kabulonga, Woodlands, Jesmondine, Acacia, Northmead, Olympia Park, Roma, Kalundu, Chelston, Avondale, Rhodes Park, Prospect Hill, Longacres, Fairview, Chainama Hills, State Lodge, Makeni, Emmasdale, Leopards Hill, New Kasama, Chalala, Ibex Hill, Mass Media, Libala, Marshlands, Manda Hill, Chainda, Chudleigh, Kamwala South, Kamwala, Mwembeshi, Barlastone, Foxdale, Madras, NIPA, Mapepe, Lilayi, Presidential Housing Initiative (PHI), Nyumba Yanga, Olympia Extension, Thorn Park, Twinpalm, Villa Elizabetha.
Qhapaq runa
Kuraka: Daniel Chisenga.
Ñutqu
right|thumb|[[Runap ñutqun.]] Ñutqu, Ñuqtu icha Ñutqhun (latin simipi: cerebrum, grigu simipi: εγκέφαλος [enképhalos]) nisqaqa umanchikpi ukhu yawrim, uma tullup amachasqan. Icha ñusqhun
Ñutquqa ankucha llikap uma yawrinmi. Ankuchakunanta lliw kurku yawrikunatam kamachin.
Ñutqunchikwanqa yuyanchikmi, yuyaychakunchikmi.
Qhurqhi
Qhurqhi (Corque) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Uru Uru suyupi, huk llaqtam, Qaranqa pruwinsyap uma llaqtanmi.
Luis Aragonés
José Luis Aragonés Suárez Martínez sutiyuq runaqa (* paqarisqa Hortaleza llaqtapi -  wañusqa Madrid llaqtapi  ) huk Ispaña mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi wan kallpachaq qarqan.
Sunin
Sunin (kay kiti qhichwa simipi: Shunin) nisqaqa huk llaqtam Piruwpi, Sunin suyupi, Sunin pruwinsyap uma llaqtanmi.
1120 watakuna
1120 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1120 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1129 watapi puchukarqan.
113 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1121 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1130 watapi puchukarqan.
Qillqas distritu
Qillqas distritu (kastilla simipi: Distrito de Quilcas) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Wankayu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Qillqas llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
32 ñiqin pachakwata kñ
32 ñiqin Kristup ñawpan pachakwataqa 3200 kñ watapi qallarirqan. 3101 kñ watapi puchukarqan.
1130 watakuna
1130 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1130 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1139 watapi puchukarqan.
114 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1131 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1140 watapi puchukarqan.
Irunqullu
Irunqullu (kastilla qillqaypi: Ironcollo) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, huk llaqtam Quchapampa suyupi, Killaqullu pruwinsyapi, Killaqullu munisipyupi, Liriuni mayu patanpi.
31 ñiqin pachakwata kñ
31 ñiqin Kristup ñawpan pachakwataqa 3100 kñ watapi qallarirqan. 3001 kñ watapi puchukarqan.
33 ñiqin pachakwata kñ
33 ñiqin Kristup ñawpan pachakwataqa 3300 kñ watapi qallarirqan. 3201 kñ watapi puchukarqan.
Wallqayuq distritu
Wallqayuq distritu (kastilla simipi: Distrito de Hualgayoc) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Wallqayuq pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Wallqayuq llaqtam.
Sapay warmi
Sapay warmi (Oenothera campylocalyx) nisqaqa Buliwyapi wiñaq quram, yawar ch'unqam, hampi yuram.
Kukapata munisipyu
Kukapata munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Cocapata) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu Jayupaya pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya suyupi. Uma llaqtanqa Kukapata llaqtam (411 llaqtayuq, 2001 watapi).
Kukapata munisipyuqa kamasqa karqan, mama munisipyuqa Muruchata munisipyum.
Runakuna
Jayupaya pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
1155
1155 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.