cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Runa hayñi
Piruwpiqa llaqta amachaq (defensoría del pueblo) nisqam runa hayñita chaninchaytam qhawaykun. Pipallapas runa hayñinkunata k'irisqa kaptinqa, chay llaqta amachaqtam uyarichikuyta atin.
Bactrocera honiarae
Bactrocera honiarae nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Drew, 1989.
Tomás Frías Ametller
thumb|right|160px|Tomás Frías Ametller (1804-1884) Tomás Frías Ametller sutiyuq runaqa ( paqarisqa P'utuqsi llaqtapi - wañusqa Firenze llaqtapi, Italyapi), huk 🇧🇴 mama llaqtayuq qhatuq wan pulitiku karqan.
Wuliwiya suyup umalliqninmi karqan (1872-1873, 1874-1876).
Uquri munisipyu
Uquri (kastilla simipi: Ocurí) nisqaqa tawa ñiqin munisipyu Chayanta pruwinsyapi, P'utuqsi suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Uquri llaqtam.
Pulitika rakiy
Tawa kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Llaqta kallpay
rikchacha|400px| Llaqta kallpay icha Akllanakuspa kamachinakuy, Runakamay, Dimukratiya icha Dimukrasya (grigu simimanta: Δημοκρατία, chaymanta kastilla simipi: democracia) nisqa mama llaqtapiqa mama llaqtayuq runakunaqa mama llaqta pusaq runankunata, umalliq nisqa runatapas akllankum.
Huk pulitiku ñasakunapiqa dimukratiya nisqap hayunqa diktaturam.
Hallka k'iti k'anchar
thumb|right|200px|T'asra: Hallka k'iti k'anchar Hallka k'iti k'anchar (kastilla simipi: área, superficie) nisqaqa pacha tupuypi hallka k'itip tupuyninmi, huk imappas iskaynintin chiqanyachikuq pustun (diminsyun nisqakuna): suni kaywan sayt'u kay.
Huk f(x) kancha chani suyup ukhunpi hallka k'iti k'anchartaqa intigral huchhay nisqawanmi yupahap'inchik.
Augusto Polo Campos
Augusto Armando Polo Campos sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Pukyu llaqtapi - †  wañusqa Limaq llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq Takichaqmi, kastilla simillapim qillqarqan.
Taytanː Rodrigo Polo Alzamora; Mamanː Flor de María Campos. Churinkuna: Giomar Polo, Marco Polo, Selena Polo Bracamonte, Augusto Polo, Jr., Carmen Polo Vásquez, Cristovals Polo wan Flor Polo Díaz.
Yachaywasi:.
San Juan de la Virgen distritu
San Juan de la Virgen distritu (kastilla simipi: Distrito de San Juan de la Virgen) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Tumpis suyupi, Tumpis pruwinsyapi. Uma llaqtanqa San Juan de la Virgen llaqtam.
Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla
thumb|276px|Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla (lluq'imanta pañaman, hanaqmanta urayman): [[Giza hatun chuntu, Babilunpa warkhuq muyankuna, Artemis manqus wasi, Olimpyapi Zeus wank'a, Alikarnassospi Maussollospa aya wasin, Rodospi Kolossos, Aleksandriya pharu. 16 kaq pachakwatapi Urasuyuyuq Marten Heemskerk-pa llimphisqan.]] Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla nisqaqa Mawk'a Grisyapi nisqa ancha sumaqsi kaq wasikuna, chaypacha Tiksimuyuntinpi lliwmanta aswan sumaqsi.
Kaykunatas chaypachas yachaqkuna Qanchisnintin Achillakuna nirqan:
Pitusiray
Pitusiray nisqaqa huk piruwanu urqum, Qusqu suyupi, Khallka pruwinsyapi. Pikchunqa mama quchamanta 5.800 mitrum aswan hanaq.
Dita Parlo
290px|thumb|right| Dita Parlo (1908-1971) Grethe Gerda Kornstädt sutiyuq warmiqa, icha Dita Parlo (🇩🇪 mama llaqtayuq ( paqarisqa Szczecin llaqtapi -  wañusqa Paris llaqtapi) huk 🇩🇪 kuyu walltaypi pukllaqmi qarqan.
Taytan: Kornstädt; Maman:. Qusan: Franck Gueutal (1949 watamanta). Churinkuna:
Bolognesi distritu
Bolognesi distritu (kastilla simipi Distrito de Bolognesi) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Anqash suyupi, Pallasqa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Bolognesi llaqtam, Francisco Bolognesi Cervantesmantam sutichasqa.
Ruranakuy paqtachani
Ruranakuy paqtachani nisqaqa ruranakuypa kaynintam rikuchinapaq paqtachani minuywa hina qillqasqam.
Bolognesi distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
Ruranakuy paqtachani
Lluq'i kinrayninpi qallariy imayaykunap minuywankunatam qillqamunchik, paña kinraynintaq tukuna imayaykunap minuywankunatam. Kinraykunap chawpinpitaq wach'icham (t'uksinacham), chaqllisinchi nankay kaptintaq iskaynintin wach'icha.
Bolognesi distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Ruranakuy paqtachani
Ahinataq inti wayllaypa ruranakuy paqtachaninmi:
Bolognesi distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Kaypipas qhaway
thumb|left|120px|Francisco Bolognesi
Puñuy wayaqa
Puñuy wayaqa nisqaqa p'achamanta rurasqa puñunam, hatun wayaqa hinam.
Chillku kantun
Chillku kantun (kastilla simipi: Cantón Chillco) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, P'utuqsi suyupi, Urin Chichas pruwinsyapi, Tupisa munisipyupi. Uma llaqtanqa Chillku llaqtam (339 runa, 2001 watapi).
Ch'uspa
thumb|right|200px|Ch'uspa. Ch'uspa nisqaqa millma icha utkhu q'aytumanta awasqa wayaqacha, kuka hukkunatapas apaykachanapaq.
Monteagudo
Monteagudo (kastilla simipi: Monteagudo) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqichaka suyupi, huk llaqtam, Hernando Siles pruwinsyap uma llaqtanmi.
Cambridge Yachay Suntur
thumb|200px|Cambridge Yachay Sunturpa wallqanqan. Cambridge Yachay Suntur (inlish simipi: University of Cambridge) nisqaqa Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtapi huk yachay sunturmi.
Monteagudo
Kay llaqtaqa Bernardo de Monteagudomantam sutichasqa.
Cambridge Yachay Suntur
Wiñay kawsay
Cambridge Yachay Suntur, 1231 watapi kamarisqa karqan.
Monteagudo
Kaypipas qhaway
thumb|left|140px|Bernardo de Monteagudo
Soda Stereo
right|260px| Soda Stereo logo thumb|right|260px| CeratiA, Alberti wan Bosio Soda Stereo  nisqaqa huk 🇦🇷 mama llaqtayuq rock kusituymi. 1982 watapim rakinakurqan.
Kaypipas qhaway
Los Abuelos de la Nada Sui Generis (kusituy) Auténticos Decadentes Los Fabulosos Cadillacs Enanitos Verdes Mimi Maura
Kulli urqu
Kulli icha Qulli (kastilla qillqaypi: Cerro Culle / Cule) nisqaqa Antikunapi, Piruw llaqtapi, huk urqum, Rawra wallapi, Lima suyupi, Uyun pruwinsyapi, Uyun distritupi, Wanuku suyupipas, Lawriqucha pruwinsyapi, Kawri distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.550 mitrum aswan hanaq.
Buliwya suyupi runa llaqtakuna
Kay Buliwya suyupiqa kanmi askha Indihina runa llaqtakuna.
Zhu De
thumb|right|300px|Zhu De (1886 - 1976) Zhu De (chinu 朱德, Wade-Giles: Chu Teh; –  Chunwa mama llaqta awqaq pusaq wan pulitiku qarqaqn.
1954 watamanta 1959 watakamapacha Chunwa Runallaqta Republika Umalliq ranti.
Hugo Orellana Bonilla
Hugo Orellana Bonilla sutiyuqqa (1932 paqarisqa Jauja llaqtapi, Piruwpi, 28-I-2007 wañusqa) huk Piruw mama llaqtayuq llimphiq runam karqan.
Hampikuq
thumb|right|290px|[[Piruwanu retablo|Retablo: Hampikuq (Piruw)]] Hampikuq (kastilla simipi: curandero) nisqaqa huk qurachakunawanpas sallqachakunawanpas apukunata mink’akuspapas unquqkuna alliyachiq runam.
Wisk'achani urqu (Kimsa Krus walla)
Wisk'achani (kastilla simipi: Viscachani) nisqaqa Antikunapi, huk urqum Buliwya suyupi, Kimsa Krus wallapi, Chuqiyapu suyupi, Inkisiwi pruwinsyapi, Loayza pruwinsyapipas, Yaku munisipyupi, Qaqata kantunpi.
José Gil de Castro
José Gil de Castro sutiyuqqa (1785 paqarisqa, 1841 wañusqa) huk Piruw mama llaqtayuq llimphiq runam karqan.
Wachachiq
Wachachiq nisqaqa wawata wachakuchkaq warmikunata yanapaq warmim.
Bactrocera hsui
Bactrocera hsui nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Tseng, Chen & Chu, 1992.
Harvard Yachay Suntur
Wiñay kawsay
Harvard Yachay Suntur, kamarisqa karqan.
Raúl Taibo
Raúl Jorge Tignanelli Mascaró sutiyuq runaqa, icha Raúl Taibo (* paqarisqa Buenos Aires llaqtapi - ) huk 🇦🇷 mama llaqtayuq aranway pukllaqmi qarqan.
Taytan: Tignanelli; Maman: Beatriz Taibo. Warmikuna: Pía Meritello / Marcela Ortiz / Mercedes. Churinkuna: (2) Antonella Tignanelli (p.1987) wan Francesca Tignanelli (p. 22 III 2016).
Pagador kantun
Pagador kantun (kastilla simipi: Cantón Pagador) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, Uru Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, Sawaya munisipyupi. Uma llaqtanqa Pagador llaqtam (134 llaqtayuq, 2001 watapi). Sebastián Pagadormantam sut'ichasqa.
Puñuchiq hampikamayuq
thumb|right|200px|XIX pachakwatapi. Puñuchiq hampikamayuq nisqaqa (kastilla simipi: anestesista) runa kuchuypi unquqta musphachinawan puñuchiq hampikamayuqmi.
Oxford Yachay Suntur
Oxford Yachay Suntur (inlish simipi: University of Oxford) nisqaqa Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtapi huk yachay sunturmi.
Wiñay kawsay
Oxford Yachay Suntur, 1096 watapi kamarisqa karqan.
Islam
thumb|100px|Islam iñiypa sananchan: quyllurwan kuska killa. Islam nisqaqa Muhamad sutiyuq runap kamasqan iñiymi.
Islam iñiqkunaqa, Muslim nisqa, "Huklla Dyusmi kan. Muhamad-qa paypa willaq runanmi" nispa huklla dyuspi iñinmi.
Islam iñiymantaqa Quranmi willakun.
Muslimkunaqa Allah (Alá) nisqa dyusta miskita nisqa manqus wasikunapim yupaychan.
Mariano Prado
thumb|right|230px|Mariano Prado (1826-1901) Mariano Ignacio Prado Ochoa (* paqarisqa Wanuku llaqtapi - †  wañusqa Paris llaqtapi), Awqaq pusaq, pulitiku, Piruw Umalliq (1865-1867, 1867, 1867-1868; 1876-1879).
Tayta: Ignacio Prado Marín; Mama: Francisca Ochoa Tafur.
Warmi: María Magdalena Ugarteche Gutiérrez de Cossío. Churinkuna: Javier wan Manuel Prado Ugartechae.
Ryan O'Neal
Taytanː Charles O'Neal, Maman: Patricia O'Callaghan. Warmikuna: Joanna Moore (1963-1968) / Leigh Taylor-Young (1967-1973) / Farrah Fawcett (1979–1997) (2003–2009). Churinkuna: (4) Tatum O'Neal, Griffin O'Neal, Patrick O'Neal wan Redmond O'Neal.
San Luwis urqu (Kimsa Krus walla)
San Luwis (kastilla simipi: San Luis) nisqaqa Antikunapi, huk urqum Buliwya suyupi, Kimsa Krus wallapi (saywa: Inkisiwi pruwinsya / Loayza pruwinsya), Chuqiyapu suyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.620 mitrum aswan hanaq.
Tiyupunti munisipyu
Tiyupunti (kastilla simipi: Teoponte) nisqaqa pusaq ñiqin munisipyu Lariqaqa pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Tiyupunti llaqtam.
Kantunkuna
Tawa kantunmi kan.
Nataniel Aguirre
Nataniel Aguirre sutiyuq runaqa ( paqarisqa Quchapampa llaqtapi - wañusqa Montevideo llaqtapi) huk 🇧🇴 mama llaqtayuq taripay amachaq, pulitiku wan qillqaqmi karqan.
Tiyupunti munisipyu
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam, mana indihina runakunam, Qhichwa runakunapas tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Tiyupunti munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa, simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Putuq
thumb|right|200px|Putuq (pilla t'asra). Putuq, Pilla t'asra icha Inkapunku (kastilla simimanta: trapecio) nisqaqa iskay chimpa kaq chimpanasqa (chasllasqa) kaq chiruyuq kaq, wakin chiruntaq mana chimpanasqa kaptintaqmi.
Kunturwachana
Kunturwachana icha Kuntur Wachana (kastilla qillqaypi Condorwachana, Cóndorwachana) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk urqum, Qusqu suyupi, Khallka pruwinsyapi, Khallka distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.073 mitrum aswan hanaq.
Chaqllisinchi nankay
Chaqllisinchi nankay icha nankay ruranakuy nisqaqa yanantin kaq ruranakuynintinmi. Huk kaq ruranakuyqa iskay kaqpa kutichiq ruranakuyninmi. Ruranakuchkaq nankaymi. Chayqa, nankay ruranakuy tukuna imayaykunap tukukuyninqa - lluq'i kinraypi qillqasqa - qallariy imayaykunap tukukuyninman - paña kinraypi qillqasqa - kaqllam.
Ahinataq kay nankay ruranakuy paqtachanim:
T'ika k'arachiq
thumb|200px|T'ika k'arachiqpa ukhu yawrinkuna. T'ika k'arachiq (Anthozoa) nisqakunaqa t'ika hina rikch'akuq, mana kuyukuq k'arachiq uywakunam, pulipullam. Mullu (kural) nisqakuna uywa tantallipi kawsaptin, yaku animunataq ch'ullallam kawsan.
Roberto Firmino
thumb|right|250px|Roberto Firmino Roberto Firmino Barbosa de Oliveira sutiyuq runaqa, icha Firmino ( paqarisqa Maceió llaqtapi - ) huk  🇧🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Warmi unquy hampikamayuq
thumb|right|200px|Warmi unquy hampikamayuq. Warmi unquy hampikamayuq nisqaqa warmip unquyninkunamanta yachaq hampikamayuqmi, wiksayuq, wachakuchkaq warmikunata yanapaqpas.
Apuwasinyuq pukllaykuna 1896
thumb|250px|right| Athina 1896 right|200px|Apuwasinyuq Pukllaykunap unanchan Apuwasinyuq pukllaykuna 1896 nisqaqa 1896 watapi Athina llaqtapi (Grisya mama llaqtapi) I ñiqin Musuq pacha Ulimpiku pukllaykunam.
watamanta watakama.
Mama llaqtakuna
🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna, Chili
Umalliq
Umalliq icha Kamachiq apu nisqaqa (kastilla simipi: presidente; Hatun pusaq nisqapas) huk mama llaqtap icha tantanakuypa, runakunap akllasqan pusaq runanmi.
Kichwa rimaypiqa Ikwayur mama llaqtap umalliqninta Mamallaktata Pushak ninkum.
COICE
COICE nisqaqa (Coordinadora de Organizaciones de la Costa Ecuatoriana, "Ikwadur Chalap Tantanakuyninkunap T'inkinakuynin") Ikwadur mama llaqtap kuntinpi kaq Chalapi kawsaq indihina nisqa runakunap tantanakuyninmi.
COICE-qa Ecuador Runakunapak Hatun Tantanakuy (CONAIE) nisqapim wankurisqa.
Uyaywa
Uyaywa icha Win nisqaqa taki kapchiypi huklla sapaq maywiy kutinchiqniyuq (huklla hayñiq kayniyuq), huk sapaq mit'alla (pachayayniyuq) kaq suynaymi.
Uyaywakunaqa ch'inkunawanpas taki kapchiytam ruraykun.
Mullu
Mullu icha Kural nisqakunaqa uywa tantallipi kawsaq, iskuntin saqru hinata ruraq t'ika k'arachiq uywachakunam, kachisapa yakupi mama quchakunapi kawsaq. Ancha uchuylla uywachakunatam mikhunku.
Hayaq
150px|thumb|[[Uchu (Capsicum annuum).]] Hayaq nisqaqa ima ancha sinchi q'aparniyuq kaqpas, achka q'apachanakunam, mikhunakunam, ahinataq:
Ñawi hampikamayuq
thumb|right|220px|Ñawi hampikamayuq wawawan. thumb|right|220px| Ñawi hampikamayuq nisqaqa (kastilla simipi: oculista) ñawip unquyninkunamanta yachaq hampikamayuqmi.
Tinkurachina siwi
thumb|right|350px|Tinkurachina siwikuna. Tinkurachina siwi nisqakunaqa (kastilla simipi: coordenada geográfica) Tiksimuyupi ima puystutapas sut'ichanapaq, taripanapaq runap kamachisqan siwi hina muyukunam.
Suni siwi icha Tinkurachina suni (longitud) nisqataq London llaqtanta puriq Greenwich siwimanta iskaynintin kinraymanmi yupasqa. Greenwich siwipiqa London llaqtapi ch'usaq k'atma (0°), chay siwipqa huk kinrayman, anti puriyllaman anti pachak pusaq chunka k'atma (180° An / 180° E) nisqakama, kunti puriyllaman kunti pachak pusaq chunka k'atma (180° Ku / 180° W) nisqakamam yupanchik.
Maine suyu
Maine nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Augusta llaqtam.
Urin Yunka pruwinsya
Urin Yunka pruwinsya (kastilla simipi Sud Yungas) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, huk pruwinsyam.
Pulitika Rakiy
Pichqa munisipyunmi kan.
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Qawana distritu (Anqash)
Qawana distritu (kastilla simipi: Distrito de Cabana) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Anqash suyupi, Pallasqa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Qawana llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Shenzhen
thumb|right|280px|Pulitika rakiy
Shenzhen chinu simipi: 深圳, hatun llaqta Guangdong pruwinsya, Chunwa Runallaqta Republika mama llaqta. 2 050 km2
Wiñay kawsay
Kamasqa wata 1979.
Kuraka: Xu Qin (许勤).
Piruwanu ritawlu
Piruwanu ritawlu (retablo) nisqaqa Ayakuchu suyupi, Piruwpi, huk kapchiymi.
Shenzhen
Runakuna
1 072 093 runakuna.
Pulitika rakiy
6 distritukuna:
Qiluqanuqa
Qiluqanuqa (kastilla simipi: Quelocanoca) nisqaqa huk piruwanu urqum, Qusqu suyupi, Urupampa pruwinsyapi. Pikchunqa mama quchamanta 6.250 mitrum aswan hanaq.
Bactrocera humilis
Bactrocera humilis nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Drew & Hancock, 1981.
Samborondón kiti
Samborondón kiti (kastilla simipi: Cantón Samborondón) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Wayas markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Samborondón llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Tarapuku
Tarapuku (kastilla simipi: Tarabuco) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Tarapuku munisipyupi, Chuqichaka suyupi, huk llaqtam, Yampara pruwinsyap uma llaqtanmi.
El Carmen de la Frontera distritu
El Carmen de la Frontera distritu (kastilla simipi: Distrito de El Carmen de la Frontera ) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wankapampa pruwinsyapi, Piwra suyupi, 4 ñiqin qhapaq raymi killapi 1964 watapi kamasqa. Uma llaqtanqa Sapalachi (Sapalache) llaqtam.
Runakuna
12 681 runakuna (6 366 qhari, 6 315 warmi)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Greenwich Park
rikchacha|Greenwich Q'urmirpampa Greenwich Park nisqaqa Greenwich llaqtapi ñawpaq chaku q'umir pampa, Lundun llaqtap uralan-inti lluqsimuy lawpi astawan hatun sapallan q'umir pampakunamanta huknin.Lundun llaqtapi huk Royal Parkkuna, ñawpaq kaq wichq'asqa (1433 watapi), 74 ha, Greenwich World Heritage Site nisqap huknin. Thamis mayu, Allqu wat'a, Lundun llaqtapis qhawaykunatam kamachin (Simon Jenkinsmi Royal Hospital nisqap qhawayninta karumanta Canary Wharf nisqawan Inlishpampa suyupi chunka allin kaqkunamanta huknin nispa chanincharqan).
Chay q'umir pampaqa watantin kichasqa kachkan. Chayqa Register of Historic Parkkuna and Gardenkuna nisqapi Pata I nisqapi churasqam kachkan. 2020 watapi, National Lottery nisqa yanapayta qusqaku, ñawpaqmanta pacha kaqkunata kutichipunanpaq, yachay wasi ruwananpaq, q'umir pampapa "biodiversidad" nisqa wiñananpaq, mana atiyniyuq runakunaman aswan allinta haykunankupaq.
Pukyukuna
<references group="" responsive="1">
Rusu simi
Rus simi, Rusya simi icha Rusu simi nisqaqa Rusya mama llaqtapi rimasqa simim. Ancha rimaqsapam, 285 hunu rimaqninmi, 160 hunu mama rimaqnin.
Ruski simitaqa kirilitsa nisqa siq'i llumpawan qillqanku. Anti islaw rimaymi.
Musuq Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla
Musuq Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla nisqaqa Bernard Weber sutiyuq runap paqarichisqan New Open World Corporation (NOWC) nisqa Suwisa ruruchinap pallasqan, VII ñiqin anta situwa killapi 2007 p'unchawpitaq rimarisqan hatun, Tiksimuyuntinpi aswan sumaqsi wasikunam, mawk'a Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla nisqamanta sutinchasqa.
Kaykunas chay Musuq Qanchisnintin Tiksimuyu Achachillakuna nisqa:
Kiristuyuyay iñiy
thumb|100px|Kiristiyanuiñiypa sananchan: kurus. Kiristuyuyay iñiy nisqaqa Hisukiristu qispichiq kaymanta iñiymi.
Kiristuyuyay iñiymantaqa Apuyayam willakun.
Tiksinkuna
Kiristiyanuiñiykama Hisusqa Thiyuspa Churinmi. Huklla Thiyusmi kaspa, chay Thiyusqa kimsantin hinam:
Thiyusqa Israel llaqtanwan Sinai urqupi Moysesman Chunkantin Kamachiykunatam qillqachispa Ñawpa Rimanakuytam kamachirqan. Hisustaq Urqupi Kamiykuypiqa musuq kamachiykunatam kamarqan. Qhipaq Sinapiqa rakinakuspa kuruspi kurkunta yawarnintapas quspa Musuq Rimanakuyta kamachirqan iñiqninkunata huchankunamanta qispichinapaq, wiñay kawsanankupaq. Wañuymanta sayarispa wañuytam atiparqan. Pisilla chaymanta hanaq pachaman rirqan. Chaymanta pacha Thiyuspa pañanpi tiyachkan. Hamunqa kay pachaman runakunata taripanapaq.
Kristiyanukunaqa tiksi sut'iyachiyninkunataqa Iñini mañaypi rimaykunku.
Yayayku nisqa, Iwanhilista Matiyukama Hisuspa kamachisqan mañayqa ancha chaninchasqam.
Matapalu distritu
Matapalu distritu (kastilla simipi: Distrito de Matapalo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Tumpis suyupi, Sarumilla pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Matapalu llaqtam.
Ismuraqa kantun
Ismuraqa kantun (kastilla simipi: Cantón Esmoraca) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Urin Chichas pruwinsyapi, Tupisa munisipyupi. Uma llaqtanqa Ismuraqa llaqtam (636 runa, 2001 watapi).
Kiristuyuyay iñiy
Ima hinam kawsanku
Kristiyanukunaqa huk runakunatam katisismunisqa qillqawan Kiristiyanuiñiymantam yachachinku, Hisusqa hanaq pachaman rina kaspa lliw iñiqninkunata chay yachachiyta kamachirqaptinmi.
Kiristiyanutukuspa, runaqa bawtisakun huchankunamanta qhispichikunapaq. Hisu Kristumanta yuyanapaq, huchanmanta qhispikunapaqpas Siñurpa Sinantam mikhun.
Lliwmanta aswan chaninchasqa Kiristiyanuphistakunaqa kaymi:
Paskwapqa ñawpaqnin tawa chunka p'unchawkuna mallaspa sasinku Hisuspa muchusqanta yuyanapaq. Paskwap qanchistaq ñawpaqnin p'unchawkunaqa Simana Santa nikun. Chay pachaqa Hisuspa muchasqanta Yerusalempi chayasqanmanta sayarisqankama pacha yuyaykunku.
Wiñay kawsaynin
Hisuspa hanaq pachaman risqanmantapachaqa kristiyanukuna achka pisilla iñiykunaman rakikurqanku. Chayrayku kunan pacha achka Kiristiyanuinlisyakunam: 600px|thumb|center||Kristiyanukunap rakikusqankuna iñiypa paqarisqanmanta.
Apya Yalapi Kiristuyuyay iñiy
Ispañamanta Purtugalmantapas awqakunaqa Apya Yalapi chayamuspa, kaypi runakunata ñit'ipayta, qullqita qurita qichuytapas munaspa "katuliku, kristiyanukunam kayku" nispa llullarqan. Runakunap Tawantinsuyu iñiyta ama nichaspa, Kiristiyanuiñiyta runakunaman kamachirqan. Chay munay mana munaywan iñichiyqa manam Hisuspa siminkamachu karqan, Kiristiyanuiñiyqa runap qispillam kamarikuyninwan chiqaptaq iñinan kaptin.
Kunanqa Apya Yala mama llaqtakunapi lliw runakunamanta aswan katuliku kaptin, hukkunataq protestantu inlisyakunapi iñiqkunapas kanku. Chaywanpas, achka runakunam kunanraq Pachamamata huk apukunatapas yupaychan.
Ususi
Ususi nisqaqa huk qharip warminpa warmi wawanmi, chayqa qharip warmi churinmi.
Ikwadurpi kichwa rimaypitaq ushushi icha ushi nisqaqa qharip icha warmip warmi wawan nisqatam niyta munan.
Quriwaya distritu
Quriwaya distritu (aymara simipi: Quriwaya jisk'a t'aqa suyu; kastilla simipi: Distrito de Curibaya) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Taqna suyupi, Kantarawi pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Quriwaya llaqtam.
Teodoro Núñez Ureta
thumb|right|250px| «Teodoro Núñez Ureta» (1912-1988)
Quriwaya distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Sawasiray
Sawasiray (kastilla qillqaypi Sahuasiray) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Antikunapi, huk urqum Qusqu suyupi, Khallka pruwinsyapi. Pikchunqa mama quchamanta 5.818 mitrum aswan hanaq.
San Luis distritu (Lima pruwinsya)
Wiñay kawsay
P'unchaw kamasqa 30 ñiqin aymuray killapi 1968 watapi wata.
Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa San Luis llaqtam.
Runakuna
46 258 runakuna.
Mullu lakachu
Mullu lakachu (genus Spondylus) nisqaqa mama quchakunapi kawsaq lakachukunam.
Inkakunaqa sillp'inkunata achalapaqsi llamk'achirqan.
Bactrocera hyalina
Bactrocera hyalina nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Shiraki, 1933.
Wiqu distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Doris Day
Doris Mary Ann Kappelhoff sutiyuq warmiqa, icha Doris Day (* paqarisqa Cincinnati llaqtapi -  wañusqa Carmel Valley llaqtapi ) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna takiq wan kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan.
Wiqu distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Pantaleón Dalence pruwinsya
Pantaleón Dalence pruwinsya nisqaqa (aymara simipi: Pantaleón Dalence jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Pantaleón Dalence) Buliwya mama llaqtapi, Uru Uru suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Wanuni llaqtam.
Doris Day
Yaya: William Joseph Kappelhoff ; Mama: lma Sophie Kappelhoff. Qusankuna: Al Jorden (1941–1943) / George Weidler (1946–1949) / Martin Melcher (1951–1968) /Barry Comden (1976–1981) Churi: Terry Melcher (1942-2004)
Justo Figuerola
Tayta: Domingo Figuerola Castiglio; Mama: Ana María Juana Francisca de Estrada Alvarado.
Pantaleón Dalence pruwinsya
Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan:
Santa Wira Krus urqu
Santa Wira Krus (kastilla simipi: Santa Vera Cruz) nisqaqa Antikunapi, huk urqum Buliwya suyupi, Kimsa Krus wallapi (saywa: Inkisiwi pruwinsya / Loayza pruwinsya), Chuqiyapu suyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.550 mitrum aswan hanaq.
Pantaleón Dalence pruwinsya
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Justo Figuerola
Warmi:.
Jamie Foxx
Eric Marlon Bishop sutiyuq runaqa, icha Jamie Foxx (* paqarisqa Terrell llaqtapi - ) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq takiq, takichaq wanaranway pukllaq. Oskar Suñaytas chaskirqan.
Pantaleón Dalence pruwinsya
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Johnny Albino
Tayta:  Mama:
Diskukuna
300
Pantaleón Dalence pruwinsya
Simikuna
Pantaleón Dalence pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Karu puriy
thumb|right|200px|[[Khillayñan musiyu, Machaqa Marka, Pantaléon Dalence pruwinsya]]
Quripata
Quripata (kastilla simipi: Coripata) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, pruwinsyapi, Quripata munisipyup uma llaqtanmi.
Jamie Foxx
Churinkuna: Corinne (1994) wan Annalise (2009).
Kaypipas qhaway
Hukllachasqa Amirika Suyukunapa Kuyu walltaynin
Yanawanka
thumb|[[Inkawasi (Yanawanka)|Inkawasi, Warawtampu, Yanawanka, Pasqu suyu.]] thumb|[[Paqcha (Yanawanka)|Paqcha (Pileta Inca), Warawtampu, Yanawanka, Pasqu suyu.]] thumb|[[Warmiwasi (Yanawanka)|Warmiwasi, Warawtampu, Yanawanka, Pasqu suyu.]] thumb|[[Inka paqcha (Yanawanka)|Inka Paqcha, Warawtampu, Yanawanka, Pasqu suyu.]] Yanawanka (kastilla simipi: Yanahuanca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Pasqu suyupi, huk llaqtam, Daniel Alcides Carrión pruwinsyap uma llaqtanmi, Chawpiwaranqa mayup patanpim.
Alpikuna
thumb|right|250px|Alpikuna (NASA) thumb|right|250px|Saywitu: Alpikuna thumb|right|250px|[[Mont Blanc 4.809 m (2004) watapi]] Alpikuna (ransis simipi kastilla simipipas: Alpes; aliman simipi: Alpen; italya simipi: Alpi) nisqaqa ancha hatun urqukunam Alimanya, Ransiya, Italya, Munaku, Suwisa, Liechtenstein, Awstiriya Isluwinyawan mama llaqtakunapi.
Tawantinsuyu iñiy
Tawantinsuyu iñiy nisqakunaqa Uralan Abya Yalapi, Tawantinsuyu kasqa suyukunapi ispañul purtuyispas awqakuna manaraq chayamuptin runakunap iñisqankunam, kunanraq chaymanta yurisqa iñiykunapas.
Ispañulkunap chayamusqanmanta wiñay kawsay
Ispañamanta Purtugalmantapas awqakunaqa Abya Yalapi chayamuspa, kaypi runakunata ñit'ipayta, qullqita qurita qichuytapas munaspa "kristiyanukunam kayku" nispa llullarqan. Runakunap iñiyta ama nichaspa, kristiyanu iñiyta runakunaman kamachirqan. Chay munay mana munaywan iñichiyqa manam Jesuspa siminkamachu karqan, kristiyanu iñiyqa runap qispillam kamarikuyninwan chiqaptaq iñinan kaptin.
Kunan pachapi Antikunapi ñawpa pachamanta iñiy
Kunanqa Abya Yala mama llaqtakunapi lliw runakunamanta aswan katuliku kaptinpas, Antikunapi achka runakunam kunanraq Pachamamata huk apukunatapas yupaychan.
Kunankamapas paqu yachaqkuna Pachamamaman uywakunata qaraspa wilanchanmi, qurakunata qaraspa q'uwaykunmi.
P'ulin
P'ulin (kastilla simipi: volumen) nisqaqa pacha tupuypi huk pachankap tupuyninmi, huk imappas kimsantin chiqanyachikuq pustun (diminsyun nisqakuna): suni kaywan sayt'u kaywan lank'u kay (hanaq icha altu nisqapas).
Isqun ñiqin anta situwa killapi distritu
Isqun ñiqin anta situwa killapi distritu (kastilla simipi: Distrito de Nueve de Julio) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Kunsipsyun pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Santo Domingo del Prado llaqtam.
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Arawiya simi
Arawiya simi icha Arapya simi nisqaqa Kunti Asyapi, Chincha Aprikapipas, achka mama llaqtakunapi rimasqa rimaymi. Ancha rimaqsapam, 225 hunu rimaqninmi.
Arapya simitaqa Arapya siq'i llumpawan qillqanku.
Qaraywa
thumb|right|Iwrupapi kawsaq [[pirqa allallanka.]] thumb|right|200px|Iwrupapi kawsaq [[pirqa allallanka.]] Qaraywa, Allallanka icha Sukulluku (subordo Sauria) nisqaqa tawantin chakiyuq, yura icha aycha mikhuq suchuq uywakunam.
Mama Llaqtap San Antunyu Apach Yachay Sunturnin
thumb|right|200px|Mama Llaqtap San Antonio Abad Yachay Sunturnin. Mama Llaqtap San Antonio Abad Yachay Sunturnin (kastilla simipi: Universidad Nacional de San Antonio Abad del Cusco, UNSAAC) nisqaqa Piruwpi, Qusqu llaqtapi huk yachay sunturmi.
Wiñay kawsay
Mama Llaqtap San Antunyu Apach Yachay Sunturnintaqa Inusinsyu XII sutiyuq Tayta Papam kamarirqan. Chayrayku mi kachkan.
Víctor Paz Estenssoro
Víctor Paz Estenssoro sutiyuq runaqa ( paqarisqa Tariha llaqtapi, Wuliwiyapi, wañusqa Tariha llaqtapi) huk 🇧🇴 mama llaqtayuq taripay amachaqmi,  llaqta pusaqpas karqan.
Kimsa kuti Buliwyap umalliqninmi karqan, Nasyunalista Pachakutiy Rikch'arimuy (Movimiento Nacionalista Revolucionario, MNR) nisqap kamariqninmi karqan Hernán Siles Zuazowan. 1952 watapi Wuliwiya Mamallaqta Pachakutiypa pusaqninmi karqan.
Ullantaytampu
Ullantaytampu (kastilla simipi: Ollantaytambo, QSHKS qillqaypi: Ollantaytanpu) huk willka qhichwapi llaqtam, Piruwpi, Qusqu suyupi, Urupampa pruwinsyapi. Ullantaytampuqa inkakunap ancha chaniyuq pukaram karqan. Chay inka pachamanta thuñikunaraqmi, ancha hatun pata-patakunam kachkan.
Víctor Paz Estenssoro
Chay Wuliwiya Pachakutiywanqa, kaykunatam kamachirqan: 1) Chayanta qhuya mamallaqtachay; 2) Chakra kamay allinchay; 3) Tukuy runakunapaq akllanakuy hayñin; 4) Yachachiy allinchay.
Kachura distritu
Kachura distritu (kastilla simipi: Distrito de San Pedro de Cachora) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Apurimaq suyupi, Awankay pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Kachura llaqtam (805 runa, 2007 watapi).
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Jorge Amado Nunes
Jorge Amado Nunes Infrán sutiyuq runaqa ( * paqarisqa Berazategui llaqtapi, Arhintina mama llaqtapi) huk Arhintina - Parawayi mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi wan pukllay kamachiq.
Eloy Ureta
thumb|right|230px|Eloy Ureta (1892-1965) Eloy Gaspar Ureta Montehermoso (*  paqarisqa Chiklayu llaqtapi - †  wañusqa Ispaña suyupi). Piruw mama llaqtap Awqaq pusaq.
Tayta: Gaspar Ureta; Mama: Mercedes Montehermoso.
Warmi: Consuelo Ureta, Churinkuna (3): Eloy, José Luis wan Mercedes Ureta y Ureta.
Stanford Yachay Suntur
thumb|200px|Stanford Yachay Suntur. Stanford Yachay Suntur (inlish simipi: Stanford University) nisqaqa 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtapi huk yachay sunturmi.
Uqshapampa
Uqshapampa (kastilla simipi: Oxapampa) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Pasqu suyupi, huk llaqtam, Uqshapampa pruwinsyap uma llaqtanmi.
Stanford Yachay Suntur
Wiñay kawsay
Stanford Yachay Suntur, kamarisqa karqan.
Simón Díaz
Simón Narciso Díaz Márquez sutiyuq runaqa icha Tío Simón (* paqarisqa Barbacoas llaqtapi  -  wañusqa Caracas llaqtapi),  🇻🇪 mama llaqtayuq takichaq wan takiqmi, kastilla simillapim qillqarqan.
Yaya: Juan Díaz; Mama: María Márquez de Díaz.
Ñawpa warmi: Churinkuna: Bettsimar Díaz.
Apuwasinyuq pukllaykuna 1900
thumb|250px|right| Paris 1900 right|200px|Apuwasinyuq Pukllaykunap unanchan Apuwasinyuq pukllaykuna 1900 nisqaqa 1900 watapi Paris llaqtapi (Ransiya mama llaqtapi) II ñiqin Musuq pacha Ulimpiku pukllaykunam.
watamanta watakama.
thumb|thumb|250px|Demetrius Vikelas - MAP Kumiti Umalliqnin
Mama llaqtakuna
28
Jatun Mayu (P'utuqsi)
Jatun Mayu nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk mayum, P'utuqsi suyupi, Tomás Frías pruwinsyapi, Tinkipaya munisipyupi, Tinkipaya kantunpi, P'utuqsi llaqtap chinchayninpi.
Chhasku wata
Chhasku wata nisqaqa kalindaryupi 365 p'unchawniyuq watam, manam wakllanwatachu.
Huk trupiku wataqa 365,2422 p'unchawniyuqmi, chayqa yaqa 365 p'unchaw 6 urayuqmi. Chayrayku lliwmanta aswan watakunaqa chhaskum, ichataq yaqa llapa tawa ñiqin wataqa wakllanwatam.
Bactrocera hypomelaina
Bactrocera hypomelaina nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Drew, 1989.
Pisiga Bolívar-Sucre kantun
Pisiga Bolívar-Sucre kantun (kastilla simipi: Cantón Pisiga Bolívar-Sucre) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, Uru Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, Sawaya munisipyupi. Uma llaqtanqa Pisiga Bolívar llaqtam (718 llaqtayuq, 2001 watapi).
Ch'iyar Juqhu mayu
Ch'iyar Juqhu (Aymara simi ch'iyara yana, juqhu t'uru t'uru, "yana t'uru t'uru", kastilla qillqaypi Chiar Jokho, Chiar Joko) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk mayum, Chuqiyapu suyupi, Antikuna pruwinsyapi, Umasuyu pruwinsyapipas. Qhapaq Wallamanta Titiqaqa quchaman purin.
James Stewart
thumb|right|290px|James Stewart The Mortal Storm  ( kuyu walltay 1940 pilikula) James Maitland Stewart sutiyuq runaqa, icha James Stewart ( (* [ paqarisqa Indiana llaqtapi  - †  wañusqa Los Angeles llaqtapi) huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtap kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan,  1940 Oskar Suñaytas chaskirqan.
Jach'a Khunuqullu
Jach'a Khunuqullu, Jach'a Khunu Qullu, Jach'akhunuqullu icha Jach'a Qullu (kastilla qillqaypi: Jachacunocollo / Jacha Collo / Jacha Cuno Collo) nisqaqa Antikunapi, huk urqum Buliwya suyupi, Kimsa Krus wallapi (saywa: Inkisiwi pruwinsya / Loayza pruwinsya), Chuqiyapu suyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.800 mitrum aswan hanaq.
James Stewart
Taytaː Alexander Maitland Stewart, Mamaː Elizabeth Ruth Jackson Warmikuna: Gloria Hatrick (1949–(†) 1994). Churinkuna: Judy Stewart-Merrill, Kelly Stewart-Harcourt, Ronald Stewart wan Michael Stewart.
Jach'a Khunuqullu
Kay urqup sutinqa aymara simim: jach'a hatun, khunu rit'i, qullu urqu, "Hatun rit'i urqu".
James Stewart
Pilikulakuna
thumb|right|290px|Katherine Hepburn wan James Stewart - The Philadelphia Story (kuyu walltay 1940 pilikula) thumb|right|290px|James Stewart - [[Rear Window]]
Upluqa kantun
Upluqa kantun (kastilla simipi: Cantón Oploca) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Urin Chichas pruwinsyapi, Tupisa munisipyupi. Uma llaqtanqa Upluqa llaqtam (672 runa, 2001 watapi).
Hernán Siles Zuazo
Hernán Siles Zuazo sutiyuq runaqa ( paqarisqa Chuqiyapu llaqtapi, Wuliwiyapi, wañusqa Montevideo llaqtapi, Uruwayipi) huk 🇧🇴 mama llaqtayuq taripay amachaqmi, pulitikupas karqan.
Iskay kuti Buliwyap umalliqninmi karqan, Nasyunalista Pachakutiy Rikch'arimuy (Movimiento Nacionalista Revolucionario, MNR) nisqap kamariqninmi karqan Víctor Paz Estenssorowan. 1952 watapi Wuliwiya Mamallaqta Pachakutiypa huk pusaqninmi karqan.
Martin Peters
thumb|right|250px|Martin Peters Martin Stanford Peters sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa London llaqtapi - †  wañusqa London llaqtapi), huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi wan pukllaykamachiq qarqan.
Agustín Morales Hernández
thumb|right|160px|Agustín Morales Hernández Agustín Morales Hernández sutiyuq runaqa ( paqarisqa Chuqiyapu llaqtapi, Buliwyapi, wañusqa Chuqiyapu llaqtapi), huk 🇧🇴 mama llaqtayuq qhatuq, awqaq pusaq wan pulitiku karqan.
Wuliwiya suyup umalliqninmi karqan (1871-1872).
Taytan: Pedro Morales; Maman: Antonia Hernández. Warmi: Petrona López.
Muña
Muña (genus Minthostachys, syn. Menthostachys) nisqaqa Urin Awya Yalapi wiñaq thansachakunam, hampi yurakunam.
Hayaqi
thumb|[[Hayaqi p'uru.]] Hayaqi nisqaqa (latin simipi: bilis, grigu simipi: χολή [kholī´]) kukupinpi paqariq kurku puriqllam, mikhusqapi wirakunata ñañu ch'unchulpi kaq yakupi maqchinawan hina chullunapaq. Hayaqiqa hayaqi p'urupim pallakun.
Yahya Jammeh
Yahya Alphonse Jemus Jebulai Jammeh sutiyuq runaqa (* paqarisqa Kanilai llaqtapi huk Gambya mama llaqta Awqaq pusaq wan pulitiku karqan.
President (1994-2017)
Tayta: ; Mama:.
Warmi: Zeinab Suma Jammeh / Alima Sallah Churinkuna (2): Mariam wan Muhammed.
Rock Hudson
thumb|right|300px|Rock Hudson Roy Harold Scherer, Jr. sutiyuq runaqa, icha Rock Hudson ( paqarisqa Winnetka llaqtapi - wañusqa Beverly Hills llaqtapi)) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq kuyu walltay aranway pukllaqmi qarqan.
Taytan: Roy Harol Scherer, Sr.; Maman: Katherine Wood. Warmi:Phyllis Gates (1955-1958).
Yachaywasi: New Trier High School.
Camargo
Camargo nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqichaka suyupi, huk llaqtam, Chinchay Cinti pruwinsyap uma llaqtanmi.
Kay llaqtaqa José Vicente Camargomantam sutichasqa.
Kunchuku distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Bactrocera icelus
Bactrocera icelus nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Hardy, 1974.
Qumlik
Qumlik (waraniyi suti: Toba, "mat'i") nisqa runakunaqa (Ntokóit, Q'om, Qom, Qom'lek icha Qom'lik nikuq) qumlik simita rimaq runa llaqtam, Hatun Chaku suyupi, Arhintinapi, Buliwyapi, Parawayipipas, tiyaq.
Santa Elena kiti
Santa Elena kiti (kastilla simipi: Cantón Santa Elena) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Santa Elena markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Santa Elena llaqtam.
Jatun Mayu (T'iraqi)
Jatun Mayu nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk mayum, Quchapampa suyupi, T'iraqi pruwinsyapi, T'iraqi munisipyupi, Jarani pruwinsyapipas, Wak'as munisipyupi. Parqu Quchaman purin.
Suqchupampa
Suqchupampa (kastilla qillqaypi: Succhubamba) nisqaqa huk piruwanu urqum, Qusqu suyupi, Urupampa pruwinsyapi. Pikchunqa mama quchamanta 5.450 mitrum aswan hanaq.
K'anchana
thumb|50px|[[Wariqulli.]] thumb|50px|[[Sansa k'anchana.]] K'anchana nisqaqa ima achkiyta, k'anchayta ruranapaq llamk'anam.
Kaymi huk k'anchanakuna:
Chinchay Han simi
Kuwan Han simi (, lit. official speech) icha Chinchay Han simi/Chinchay Chun simi nisqaqa lliw Han simimanta aswan rimaqniyuq rimaymi, Chunwa suyupim. 836 hunu rimaqniyuqmi kachkan.
Pinchikilla pila
thumb|180px|Pinchikilla pilakuna. Pinchikilla pila nisqaqa chaqllisinchi michata pinchikilla michaman t'ikraq llamk'anam, iyunsapa puriqllapi iskaynintin q'illaykunam icha huk pinchikilla pusaq imayaykunam, iskay k'aspi, ichataq huk k'aspi, huktaq suyk'u kaq tiñiqim.
Huk q'illay ridusisqa kachkaptin, huktaq uksidasqam kachkan. Uksidasqa q'illaymanta iliktrunkunam ridusisqa q'illayman purin.
Ñawpaq kaq pinchikilla pilataqa 1800 watapi Alessandro Voltas wallparirqan.
Hawa t'inkikuna
center|
K'uyukuq ankucha llika
rikchacha|CNN = K'uyukuq ankucha llika (KAL) Ukhu yachaypiqa, (inlish siminta convolucional neural network (CNN icha ConvNet): 'tukuyimayuqta k'uyuy anku llika') kayqa huk kapchisqa ankucha llika sinri (ANN), astawanta llamk'achisqa rikuy siq'ikunata t'aqwinapaq. CNNkuna riqsisqataq kanku Shift Invariant utaq Space Invariant Artificial Neural Networks (SIANN), k'uyuna k'itikuna utaq suysuna icha sut'uchinakuna rakisqa-llasay arkhitiktura kaqpi sayasqa, chaymanta yaykuy ruwanakunawan llimp'iq chaymanta tikray-kikin wist'u kutichiykunata qun ruwanakuna mapakuna hina riqsisqa. Astawan k'uyuy ankucha llikakuna mana mama wist'uchu kanku tikraypaq, chay downsampling ruwarinan rayku chaymanta chay yaykusqaman churanku. Paykunaqa ruwanakunayuq kanku siq'i, widiyu riqsiypi, yuyaychaq sistimakunapi, siq'i t'aqaypi, siq'i siqmintaypi, hampi siq'i t'aqwiypi, saqlla pacha simi ruwaypi, ñuqtu–antañiqiq chawpi-phasikuna kaqpi, chaymanta qullqi pacha siriyikunapi.
Yale Yachay Suntur
Wiñay kawsay
Yale Yachay Suntur, 1701 watapi kamarisqa karqan.
Ch'iqun
Ch'iqun (kastilla simipi: Nevado Chicón) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Urupampa wallapi, huk rit'i urqum, Qusqu suyupi,  Khallka pruwinsyapi, Khallka distritupi, Urupampa pruwinsyapipas, Urupampa distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.250 m / 5.500 mitrum aswan hanaq.
Jayupaya llaqta
Jayupaya, Ayupaya icha Indipindinsya llaqta (kastilla simipi: Ayopaya / Villa Independencia) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi, Quchapampa suyupi, huk llaqtam, Jayupaya pruwinsyap uma llaqtanmi.
Puka Mayu (Quchapampa)
Puka Mayu nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk mayum, Quchapampa suyupi, Kapinuta pruwinsyapi, Kapinuta munisipyupi. Caine mayuman purin.
Tayhan Ripuwlika
Urin Kuriyu, Kuriya Ripuwlika icha Urin Kuriya (kuryu simipi: 대한민국, hancha: 大韓民國, Daehan Minguk) nisqaqa Asyapi, Urin Kuriyapi huk mama llaqtam.
Halanikuna
Halanikuna (kastilla qillqaypi: Halanicona) nisqaqa huk piruwanu urqum, Qusqu suyupi, Urupampa pruwinsyapi. Pikchunqa mama quchamanta 6.000 mitrum aswan hanaq.
Tayhan Ripuwlika
Pulitika Rakiy
thumb|right|290px|Urin Kuriyapi pulitika rakiy Urin Kuriya: 9 pruwinsya, espisyal llaqtawan 6 metropolitanu llaqta.
Pachantin llaqtakunapi runap allin kananpaq hatun kamachikuy
thumb|right|250px|Pachantin llaqtakunapi runap allin kananpaq hatun kamachikuy. Pachantin llaqtakunapi runap allin kananpaq hatun kamachikuy nisqaqa Huñusqa Nasyunkunap Sapsi Huñunakuyninpa 10 ñiqin qhapaq raymi killapi 1948 p'unchawpi 217 A (III) nisqa huyakunpi Paris llaqtapi kamarikusqan rimariymi, tiksi nisqa runa hayñikunam hawa.
Kachu k'arachiq
Kachu k'arachiq (Scyphozoa) nisqakunaqa kachu, chuku hina rikch'akuq, kachisapa yakupi mama quchakunapi wamp'uq k'arachiq uywakunam, midusakunam. Llulluraq kachkaspaqa pulipukunam, tiksipi wiñaq, manaraq kuyuqchu.
Pinchikilla ruraq
Pinchikilla ruraqpiqa tiyaq llut'arinawan paqarichisqa llut'ariy suyupi pinchikilla kururmi muyurikun, ichataq kakuqlla llut'ariq muyurikun tiyaq pinchikilla kururkunap chawpinpi. Muyurikuqpa t'urpintaq hawamanta muyurichisqam. Lorentz kallpa nisqarayku muyurikuq llutariy suyu pinchikilla kururkunapi pinchikilla puriytam paqarichin.
Pinchikilla ruraqqa pinchikilla kuyuchinap t'ikrasqa llamk'ananmi. Pinchikilla kuyuchina pinchikilla ruraq hinam llamk'anman, pinchikilla raraqtaq pinchikilla kuyuchina hinam.
Pinchikilla ruraqkunawan pinchikillachanakunapim pinchikillata ruranku. Antawakunapipas, iskaymuyupipas pinchikilla ruraqpas, pinchikillawan k'anchanapaq.
Urqutuna distritu
Urqutuna distritu (kastilla simipi: Distrito de Orcotuna) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Kunsipsyun pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Urqutuna llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Machina k'arachiq
Machina k'arachiq (Cubozoa) nisqakunaqa machinaman rikch'akuq, kachisapa yakupi mama quchakunapi wamp'uq k'arachiq uywakunam, midusakunam, anchatam k'arachiq, challwakunatam mikhuq.
Apuwasinyuq pukllaykuna 1904
thumb|250px|right| St. Louis (Missouri) 1904 right|200px|Apuwasinyuq Pukllaykunap unanchan Apuwasinyuq pukllaykuna 1904 nisqaqa 1904 watapi St. Louis llaqtapi (🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtapi) III ñiqin Musuq pacha Ulimpiku pukllaykunam.
thumb|thumb|250px|   Archie Hahn USA
Mama llaqtakuna
12
Yanakancha distritu
Yanakancha distritu (kastilla simipi: Distrito de Yanacancha) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Pasqu pruwinsyapi, Pasqu suyupi. Uma llaqtanqa Yanakancha llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Alfredo Ovando Candía
thumb|right|160px|Alfredo Ovando Candía Alfredo Ovando Candía icha Alprillu Uwanllu Kanlliya nisqa Runa Simipi, sutiyuqqa ( paqarisqa Buliwyapi, wañusqa Chuqiyapu llaqtapi, Wuliwiyapi), huk 🇧🇴 mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku karqan.
Yanakancha distritu
Simikuna
Pukyu:
Alfredo Ovando Candía
Wuliwiya suyup umalliqninmi karqan (1964-1966, 1969-1970).
Wanwara distritu
Wanwara distritu (aymara simipi: Wanwara jisk'a t'aqa suyu; kastilla simipi: Distrito de Huanuara) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Taqna suyupi, Kantarawi pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Wanwara (Huanuara) llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Kuru k'arachiq
Kuru k'arachiq (Hydrozoa) nisqakunaqa huk k'arachiq uywakunam, pulipupas midusapas.
Sansa k'anchana
thumb|200px|Sansa k'anchana, 230 V, 60 W, 720 [[Lumen (huklla kay)|lm, E27 tiksipaq, 110 mm hanaq.]] thumb|200px|Achkichkaq sansa k'anchana. Sansa k'anchana nisqaqa pinchikilla michata achkiy michaman t'ikraq - aswantaq q'uñi michaman - k'anchanam.
Sansa k'anachanaqa ch'usaq p'ulin q'ispillupi q'illay (Wolframyu, Osmiyu, ñawpa pachataq k'illimsamanta) q'aytuyuqmi.
Chay q'aytunta pinchikilla purichkaptinqa, q'aytu q'uñikunmi, sansachkaspa achkichkaspa.
Betanzos munisipyu
Betanzos munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Betanzos) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Cornelio Saavedra pruwinsyapi, P'utuqsi suyupi, Buliwya mama llaqtapi.
Sansa k'anchana
Ñawpaq kaq sansa k'anchanataqa Thomas Alva Edisonsi wallparirqan.
Betanzos munisipyu
Pulitika rakiy
Chunka kantunmi kan:
Chhachani
Chhachhani icha Chachani nisqaqa Piruwpi, Misti urqup, Ariqipa llaqtap chinchay antinpi huk ariqmi, rit'iyuq urqum, Ariqipa suyu, Ariqipa pruwinsyapi, Cerro Colorado distritupi, Yura distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta 6.075 mitrum aswan hanaq.
Betanzos munisipyu
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Apaykachana
thumb|right|200px|[[Kaynaku, Mariaca, Betanzos munisipyu]]
Papayal distritu
Papayal distritu (kastilla simipi: Distrito de Papayal) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Tumpis suyupi, Sarumilla pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Papayal llaqtam.
Hawa t'inkikuna
{{Suyukuna (Piruw)]]
Challwamayu
Challwamayu nisqaqa (Chalhuamayo) Piruw mama llaqtapipi mayum, Hunin suyupi, Satipu pruwinsyapi, Llaylla distritupi.
Tampurqu distritu
Tampurqu distritu (kastilla simipi Distrito de Tamburco) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum Awankay pruwinsyapi, Apurimaq suyupi. Uma llaqtanqa Tampurqu llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Maldiwakuna
Maldiwakuna icha Maldivas llaqtaqa Asya mama llaqtapi huk mama llaqtam.
Tampurqu distritu
Simikuna
Pukyu:
California, Berkeley Yachay Suntur
right|200px|The seal of the University of California, Berkeley 1868 thumb|260px|California, Berkeley Yachay Suntur. California, Berkeley Yachay Suntur (inlish simipi: University of California, Berkeley) nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtapi huk yachay sunturmi.
Wiñay kawsay
California, Berkeley Yachay Suntur, kamarisqa karqan.