cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Marsha Hunt
Marsha Hunt sutiyuq runaqa (October 17, 1917) huk aranway pukllaqmi, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.
Jacques Offenbach
thumb|right|200px| Jacques Offenbach (1819-1880) Jacques Offenbach ( paqarisqa Köln llaqtapi, Alimanyapi; wañusqa Paris llaqtapi, Ransiyapi) huk takichaqsi karqan.
224 kñ
224 Kristup ñawpan wataqa (224 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Ikwayur
Ikwayur icha Ikwathur (kastilla simipi: Ecuador, "Chawpipacha") nisqaqa Uralan Awya Yalapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Kitu llaqtam. Ikwayur Runaq Imayka 13.212.742 runakunam kawsachkanku (2006).
Ñawpa pachapi
Kunan pacha Ikwadur icha Chawpipacha nisqa suyupiqa, ancha ñawpa pacha achka runa llaqtakunas tiyarqan. Ahinataq Waltiwya (Valdivia) nisqa runakunas Manawi markapi Santa Elena markapipas kawsarqan, 3,500 kñ - 1,800 kñ watakunapi. Paykunaqa sumaq k'apra ruraqsi karqan. Awya Yalapiqa manas ñawpaq huktaq runakunachu k'aprakunata rurayta yacharqan.
Achka wiñay kawsay yachaqkuna Juan de Velasco yachaq hina yuyarqan, aslla watamanta, Inkakunap hamusqankama, huk mamallaqta hatun pusaq Kitupi kawsarqan, pay Chawpipachap Antinkunatas kamachirqan, Puruha runallaqtamanta (Chimpurasu markapi), San Gabriel llaqtaman (Karchi markapi). Chay hatun pusaqqa Shyri nisqas karqan. Kunanqa manam tukuy wiñay kawsay yachaqkunachu pay hina yuyan. Astawan yachaqkuna yuyan, Chawpipachapi, Inkakunap hamusqankama, manas huklla hatun pusaqchu tiyarqan, aswantaq achka kurakakunas tiyarqan, huk kurakaqa achka ayllu llaqtakunatas kamachirqan. Qhipaqa Inkakuna Tupaq Inka Yupanki Wayna Qhapaqpas Chawpipachapi Antikunatas kamachirirqan, qhipa Chawpipacha Antikunap runankuna Tawantinsuyupi, Chinchaysuyu markapi kawsarqan. Kimsa chunka wata qhipa, Ispañulkunas hamurqan, Francisco Pizarro sutiyuq pusaqninqa 1533 watapi Atawallpa Inkatas wañuchirqan. 1534 watapiqa Kunkistadur Sebastián de Belalcázar Kitu llaqtatas hap'irqan, chay llaqta Ispañapaqmi nispa. Kunkistadurkunaqa hamurqaptinsi, Rumiñawi sutiyuq awqaq pusaqqa Kitu k'itipi tukuy wasikunatas ruphachirqan, Ispañulkuna ama tukuyta chaskinanpaq nispa, hinaspas quri imakunata khuyaylla rumikunatapas urqukunamansi apamurqan.
Kastilla Kamachiy pachapi
1534 watamanta 1822 watakama Kitu mamallaqtaqa ispañul sarushka llaqtas karqan. Chay watakunapiqa indihina runakuna anachatas llakikurqan. Ispañulkunaqa tukuy sumaq allpakunatas hap'irqan asindakunata ruranapaq. Chay asindakunapiqa kichwa runakuna sinchi-sinchilla ispañul, mistikunapaq llamk'aspas mana allin mikhunakunata chaskirqan. Misti asindadukunaqa indihinakunata anchatas maqarqan. Ispañulkunaqa hatun inlisyakunatas rurarqan, ahinataq Kitupi kaq Iglesia de la Compañia nisqata. Hinallataq achka runakuna astawan sumaq kapchiykunatas Kitupi rurakurqan. Chay runakunaqa Kitupi yachay wasi (escuela Quiteña) nisqas, paykunaqa Indihinakunap ispañulkunappas yawarniyuqsi, yuyayniyuqpas karqan.
Republika pachapi
Ispaña Amirika Kacharikuna Awqanakuy nisqapi Antonio José de Sucre, Simón Bolívar sutiyuq awqaq pusaqkuna Ispañulkunawan maqanakurqaptin 1822 watamanta Ikwadur nisqa suyuqa Hatun Kulumbyaman kapuq markam karqan. 1830 watakunapi chay Hatun Kulumbya manaña tiyaptinsi Ikwadur huk musuq mamallaqtas tukurirqan. Juan José Flores Ikwadurpa huk ñiqin mamallaqta hatun pusaqsi tukurirqan. Hinaptinpas allpayuq mistikunaqa hinallataqsi indihinakunata maqarqan, sinchitas llamk'achisparaq. Astawantaqsi kichwa runakunaqa wasipunku nisqapi kawsarqan, mistikunapaq allpankunapi llamk'aspa, uchuylla allpayuq kaspa, chay uchuylla allpankunapi mikhuchikunanpaq llamk'aspa. Allpasapakunaqa, Kathuliku Inlisyapas tukuykunata kamachirqan. 1895 watapi Eloy Alfaro sutiyuq runas Ikwadurpa hatun pusaqnin tukurirqan, indihinakunata ñawpaq ñiqin yanapaqsi hatun pusaq kaspa.
1941 watapi Ikwadurqa Piruwwansi maqanakurqan. Chay maqanakuy qhipaqa Piruw mamallaqta Amarumayu sach'a-sach'a suyupi achka allpakunata Ikwadurmantas hapirqan. Chay qhipaqa iskay maqanakuyraqsi karqan, 1981 watapi, 1995 watapipas, hinaptinqa chay maqanakuykunamanta Ikwadurqa mana Piruwmantachu, Piruwtaq mana Ikwadurmantapas ima allpatapas hap'irqanchu. 1998 watapi Ikwadurpa Pirupapas umalliqninkunaqa rimanakurqan, kay hina ninakurqan, amaña maqanakuy kachunchu, nispa. Hinallataqsi Jamil Mahuad, Alberto Fujimori sutiyuq umalliqninkuna mamallaqtapura qasi kaytas ruranakurqan.
1990 watamanta CONAIE sutiyuq tantanakuy ECUARUNARI tantanakuypas achka runakunap hatariykunatas qayakurqan, chay hatariykunamanta 2000 watapi Jamil Mahuad sutiyuq hatun pusaq kamachiyninmanta lluqsinanmi karqan. 1996 watamantataq huk Pachakutik nisqa runakunap pulitiku tantanakuyninmi tiyan. 2003 watapi chay Pachakutik nisqaqa yanaparqan Lucio Gutiérrez sutiyuq hatun pushaqta akllanakuykunapi akllayta. Payqa 2005 watapi huk hatariymanta karu llaqtamanmi ayqirqan, chaymantataqmi Alfredo Palacio hatun pushaqmi tukurqan. 2007 watapitaq, kutinmanta 2009 watapipas, Ikwadur runakunaqa Rafael Correa sutiyuq runata hatun pushaqmanmi akllarqan. Payqa huk musuq Susyalismutam Ikwadurpi ruranata munan. Pachakutik nisqaqa payta ñawpaqta yanapaspanpas, kunantaq manañam arí ninakunchu.
Ikwadur mamallaqtap mamakamachiynin
Ikwadur mamallaqtap mamakamachiyninqa 2008 watapim qillqasqam karqan. Chay mamakamachiyqa kaman, huk hatun pusaqmi tiyan, payqa Presidente de la República nisqam.
Markakuna kitikunapas
Ikwadur mamallaqtapiqa iskay chunka tawayuq markam kachkan, sach'a-sach'akunapi suqta markam, Chalapi suqta markam, Antikunapitaq chunka hukniyuq marqam, Yawatisuyupitaq huklla markam kachkan. Sapa markapiqa achka kitikunam kachkan. 290px|thumb|right|Ikwadurpa markankuna
(++) Kamasqa wata: 2007
San Ignacio pruwinsya
Wiñay kawsay
Kamasqa, Fernando Belaúnde Umalliqmi.
Pulitika rakiy
Qanchis distritunmi kan.
1021
1021 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Luis Tejada
thumb|right|250px| Luis Tejada Luis Carlos Tejada Hansell sutiyuq runaqa (* paqarisqa Panama llaqtapi - ) huk 🇵🇦 mama llaqtayuq piluta hayt'aq wan Panama quchu piluta hayt'ay.
Chawpi Aphrika Ripuwlika
Chawpi Aphrika Ripuwlika llaqtaqa Aphrikapi huk mama llaqtam.
Allpa saywachi
Chawpi Aphrika Ripuwlikapiqa 4 216 666 runam kawsachkanku. Uma llaqtanqa Bankhi llaqtam (684 190 runa, 2005 watapi))
Miraykuy
thumb|[[Yuma miraykuy: Inti waytap murunkuna phutuchkan.]] thumb|[[Yuma miraykuy: Inti waytap miraykunanpaqqa sisachananmi tiyan.]] thumb|[[Mana yuma miraykuy: Kalanchoe pinnata nisqa yurap raphinmanta llullu churaynin.]] Miraykuy nisqaqa runap, uywakunap, yurakunap, k'allampakunap, añakikunappas mirayninmi, wawankunata wachanapaq.
Iskaynintin hina miraykuy kanmi:
Truhillu
Truhillu (kastilla simipi: Trujillo, Ispañapi Trujillo llaqtamanta sutichasqa) Piruwpa chalanpi (Qispi kay suyupi) huk hatun llaqtam.
Lipis
Lipis urqu (kastilla simipi: Cerro Lípez) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Qhapaq Urqukunapi, Lipis urqukunapi, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi, San Antonio Lipis kantunpi, huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.929 mitrum aswan hanaq.
Chulka ch'illka
Chulka ch'illka (Baccharis cassinaefolia) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Copacabana
Buliwyapi:
Kulumbyapi:
Sinru qillqa: Ancha riqsisqa wiyulin waqachiq
Sinru qillqa: Ancha riqsisqa llikilliki waqachiq;
Copacabana
Arhintinapi:
Brasilpi:
Sinru qillqa: Ancha riqsisqa wiyulin waqachiq
Aktiv: Rock, Pop, Jazz, Country, History, ...
{| border=0 cellspacing=0 cellpadding=30
Kunturtawa
Kunturtawa icha Kuntur Krus nisqaqa Qullqa qhichwapi huk qhawanam, Piruw mama llaqtapi, Ariqipa suyupi, Kaylluma pruwinsyapi, Qhawanakunti distritupi.
Tawa chakana
Tawa chakana nisqaqa tawantin suyu rikuchiq iñukunata qhawachiq chakanam.
Tawa chakanaqa tawantin iñuyuqmi, sapa iñuntaq kimsantin patayuq.
Tawantin iñuqa Chincha, Anti, Uralan, Kunti.
Kaytaq iñukunap patankunam:
Tawa chanap rayminqa kimsa kaq p'unchaw pawqar waray killapim (3 de mayo).
Ch'allapata kantun (Uru Uru)
Ch'allapata kantun (kastilla simipi: Cantón Challapata) nisqaqa huk kantunmi Buliwyapi, Uru-Uru suyupi, Ch'allapata pruwinsyapi, Ch'allapata munisipyupi. Uma llaqtanqa Ch'allapata llaqtam.
1022
1022 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Qalapuha distritu
Qalapuha distritu (aymara simipi: Qalapuha jisk'a t'aqa suyu; kastilla simipi: Distrito de Calapuja) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Lampa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Qalapuha llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
225 kñ
225 Kristup ñawpan wataqa (225 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Rheinland-Pfalz
Rheinland-Pfalz nisqaqa huk suyum (Land / Bundesland) Alimanya mama llaqtapi.
Uma llaqtanqa Mainz llaqtam.
Kawpay Rak'iy
300px|thumb|right|Rheinland-Pfalz: suyuchakuna
San Felipe distritu (Jaén)
San Felipe distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de San Felipe) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Jaén pruwinsyapi. Uma llaqtanqa San Felipe llaqtam.
Llat'an muruyuq
Llat'an muruyuq nisqakunaqa (Gymnospermae, grigu simimanta γυμνός, "llat'an", σπέρμα, "muru") nisqa muruyuq yurakunap murunkunaqa manam ruru raphip qatasqanchu, ichaqa llat'anmi.
Llat'an muruyuq yurakunap mitan kamay raki huñukuna
Kaymi huk Awya Yalapi kawsaq rikch'aqninkuna:
Tony Succar
Antonio Guillermo Succar Tayrako sutiyuq runaqa, icha  Tony Succar ( paqarisqa Lima llaqtapi - ) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq takichaq wan takiqmi qarqan.
Yachaywasi:  Miami Sunset Senior High School.
Taytan: Antonio F. Succar ; Maman: Mimy Tayrako Sakaguchi. Warmi:. Churinkuna:
Qatasqa muruyuq
Qatasqa muruyuq nisqakunaqa (Angiospermae, grigu simimanta αγγείον, "sirk'a, chaskina", σπέρμα, "muru", icha Magnoliophyta) nisqa muruyuq yurakunap murunkunaqa ruru raphip qatasqanmi, rurup ukhunpim.
Aswan qatasqa muruyuq yurakunaqa pawqar tuktusapam.
Hoechst
1951 watapis kamasqa karqan (Farbwerke Hoechst AG).
Qatasqa muruyuq
Qatasqa muruyuq yurakunap mitan kamay raki huñukuna
yana rurukuna yana rurukuna yana rurukuna yana rurukuna
Stockhausen GmbH
Stockhausen GmbH nisqaqa huk aliman chaqllisinchi ruruchinam. Uma tiyananqa Krefeld llaqtapim, Alimanyapi.
1881 watapis kamasqa karqan.
Ñansa qucha
thumb|right|220px|Ñansa quchap hanaq kaynin. 220px|right Ñansa qucha icha Siwa Ñansa (kiswahili simipi: Ziwa Nyanza, inlish simipi: Lake Victoria "Atipay qucha", Ukerewe nisqapas) Aphrikapi lliwmanta aswan hatun qucham, chawpi anti Afrikapim, Ugandap, Tansanyap, Kenyappas kinrayninpi. Suninqa 69.482 km2 hatunmi, 82 mitrukama sunim. Tiksimuyuntinpiqa iskay kaq hatun misk'i qucham.
Ansaltu munisipyu
thumb|right|290px|Tarata pruwinsyap pulitika rakiynin Ansaltu (kastilla simipi: Anzaldo) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu T'arata pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Ansaltu llaqtam. Jatun kamachiknin kachkan tata Ruben Antonio Uriona Andia. Kay llaqtapi 9.126 runakuna kawsakunku, Censo INE 2012 ñisqanman jina. Jinallamantataq superficie ñisqan 543 km2 kachkan.
Kantunkuna
Kimsa kantunnmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Henkel
thumb|right|230px|Henkel, [[Genthin llaqtapi, Alimanya]] Henkel KGaA nisqaqa huk aliman chaqllisinchi ruruchinam. Uma tiyananqa Düsseldorf llaqtapim, Alimanyapi.
Ansaltu munisipyu
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Henkel
1876 watapis kamasqa karqan.
Bartolomé Herrera
thumb|Bartolomé Herrera
Bartolomé Herrera sutiyuq runaqa (* 1808 paqarisqa Lima llaqtapi - † 1864 wañusqa Ariqipa llaqtapi), huk piruwanu filusufu, tayta kura wan pulitiku karqan.
Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin Yachaq
1861 watamanta Ariqipa Uwispu
Ansaltu munisipyu
Simikuna
Ansaltu munisipyupiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Urin Aprika
Urin Aprika icha Urin Aphirika llaqtaqa Aphirikapi huk mama llaqtam.
Urin Aprikapiqa 47.432.000 runakunam kawsachkanku.
Paquni
Paquni (kastilla qillqaypi Pacuni) nisqaqa Buliwyapi huk urqum, P'utuqsi suyupi, Antonio Quijarro pruwinsyapi, Tumawi munisipyupi. Pikchunqa mama quchamanta 4.838 mitrum aswan hanaq.
Aqha qunchu
Aqha qunchu (Saccharomyces cerevisiae) nisqaqa p'uchquchiq qunchu k'allampam, waqtuta ruranapaq, qunchu sankuwan t'antata mast'aranapaq llamk'achisqa.
Qunchuqa tukuchkaq, p'uchquchk'aq aqhapim, sirwisapim, winupim misk'imanta ethanultam tukuchin, chimlasayta lluqsichispa. Chay hinaqa misk'i kaqmanta waqtu upyanam tukukun.
Yuraq t'antata rurachkaptinkuqa, qunchu sankupi tukukuq chimlasay sankuta samp'achanmi.
Ch'iñicha wayaqacha k'allampa kaspam muruchankunata wayaqacha nisqakunapim puchuchin, llapa wayaqachapi tawantinmi murucha.
Qichuychakra
right|thumb|250px|[[Uruwayipi asinda wasi.]] right|thumb|250px|[[Brasilpi asinda wasi.]] Qichuychakra (kastilla simipi: Hacienda) nisqaqa hatun asindadu, patrun nisqa wiraquchaman kapuq chakrakunam, michinakunam.
Ispañulkuna Tawantinsuyuta, Awya Yalata atirqaptin, indihina runakunap allpankunata hap'ispas wiraquchapura rakinakurqan, inkuminda nisqata kamaspa. Piyun nisqa indihina runakunap patrunpaq llamk'ananmi karqan. Patrunqa piyunta saruqmi karqan, runakunapaq sasachakuy pachas karqan. Abya Yalapi musuq mama llaqtakuna Ispañamanta qispikurqaptin, indihinapaq manam allinyarqanchu. Ispañap qhapaqman kapusqa inkuminda nisqa allpakunas wiraquchakunap kapuynin tukuspa asindas tukurqan. Wiraquchakuna asindakunapi hinallaraqsi indihinakunata sarupurqan, chay mama llaqtakuna wiraquchap kapuyninrayku.
Iskay chunka kaq pachakwatapi indihinakuna chakra kamay allinchay nisqa allpankunata kutinapaq anchatam rimanakurqan. Buliwyapi, Piruwpi, Ikwadurpipas chayraykum chay hina chakra kamay allinchaykunapi allpakunata runakunaman kutichirqan. qhichwa, aymara ayllu runakunapas chakrankunata hap'ispa asindadukunata qarquspa allpankunata ayllu llaqtakunap kapuyninman kutichimuspa chaskirqanku. Chay ayllu runakunap tantanakuyninkunaqa Piruwpi Piruw Chakraruna Hatun Tantanakuy nisqa tantanakuymi, Ikwadurpitaq ECUARUNARI nisqa tantanakuymi.
Q'illuqucha (Chuqiyapu)
Q'illuqucha (Q'elloqocha) nisqaqa huk buliwyanu qucham, Chuqiyapu suyupi, Pilichuku munisipyupi, Qupaqhawana Antakilla kantunpi.
Nobel Suñay Chaqllisinchipi
Nobel Suñay Chaqllisinchipi nisqaqa Alfred Nobelpa tistamintunpi sananchasqan pichqantin Nobel Suñaypura huk suñaymi, chaqllisinchipi ancha allin aypasqakunapaq.
2011-2020
1901 - 1910 · 1911 - 1920 · 1921 - 1930 · 1931 - 1940 · 1941 - 1950 · 1951 - 1960
Puwpu kantun
Puwpu kantun (kastilla simipi: Coripata) nisqaqa Buliwyapi huk kantunmi, Uru Uru suyupi, Puwpu pruwinsyapi, Puwpu munisipyupi. Uma llaqtanqa Puwpu llaqtam.
Qanchis
Qanchis nisqaqa tiyaq yupaymi.
Ñiqi yupayninqa qanchis ñiqi icha qanchis kaq.
Yupay sanampanqa 7.
Ñawpaqnin tiyaq yupayqa suqtam (6), qhipaqnintaq pusaqmi (8).
227 kñ
227 Kristup ñawpan wataqa (227 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
226 kñ
226 Kristup ñawpan wataqa (226 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Wachu llaqta
Wachu nisqaqa (kastilla simipi: Huacho) Piruw mama llaqtapi llaqtam, Lima suyupi, Wawra pruwinsyapi, Wachu distritupi.
Johann Wolfgang von Goethe
thumb|right|200px|Johann Wolfgang von Goethe ([[Leipzig llaqtapi)]] Johann Wolfgang von Goethe sutiyuq runaqa (* 28 ñiqin chakra yapuy killapi 1749 watapi paqarisqa Frankfurt am Main llaqtapi - † 22 ñiqin pawqar waray killapi 1832 watapi wañusqa Weimar llaqtapi) huk 🇩🇪 mama llaqtayuq aliman simipi qillqaq, pacha yachaqpas karqan. Lliw pachapi qillqaqkunamanta aswan hatunkunapuras qarqan.
Yumay
Warmip kisma rurumantaqa sapa killa huk kuti ch'ulla runtucham rurakun. Mana yumasqa kaspanmi, warmi k'ikun.
Johann Wolfgang von Goethe
Taytan: Johann Caspar Goethe, Maman: Catharina Elizabeth Textor. Warmi: Christiane Vulpius (p. 1806; w. 1816). Churinkuna: (5) Julius August Walter (1789–1830).
Wachu llaqta
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Yumay
Yuqunakuspa, qhariqa ullunta warmip rakhanman sat'in. Yumaqa q'urutakunamantam paqarispa, ullunta rakha ukhuman purin. Qharip yumanpi kaq yuma kuruchakunaqa kismapi kachkaq runtuchamanmi rinku, chupachankuta maywispa. Runtucha kachkaptinqa, ch'ulla yuma kurucha yaykuyta atispa yumanmi. Yumasqa runtuchamantaqa kismapi musuq runacham wiñariptin, warmi wiksayanmi. Chaymanta isqun killa pacha wawanta wachanmi.
Yurakunaqa wayra icha palamakuna sisachaptin tuktunkunapim yumanku. Sisa huk tuktumanta wak tuktup ruru raphiman chayaspa, ukhupi kaq runtuchaman wiñan. Huk sisacha runtuchata chayayta atispa yuman. Chaymantataq musuq murukunayuq rurukunam puquyta atinku.
1023
1023 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Bremen suyu
Bremen nisqaqa huk suyum (Land / Bundesland) Alimanya mama llaqtapi.
Bremen suyupiqa iskaylla hatun llaqtam: Bremen llaqta, Bremerhaven llaqtapas.
Harrison Dillard
thumb|right|260px|Harrison Dillard (1923-2019)
William Harrison Dillard sutiyuq runaqa (* paqarisqa Cleveland llaqtapi -  wañusqa Cleveland llaqtapi), huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq Kallpanay, huk karu kaq purinakunapim (100 m, 200 m,  4x100m).
Bolívar distritu
Kay distrituqa Simón Bolívarmantam sutichasqa.
Lanxess
LANXESS AG  nisqaqa huk aliman chaqllisinchi ruruchinam. Uma tiyananqa Leverkusen llaqtapim, Alimanyapi.
1863 watapis kamasqa karqan.
1024
1024 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Chakra kamay allinchay
Chakra kamay allinchay (kastilla simipi: reforma agraria) nisqaqa chakra runakunap kawsayninta allinchanapaq ruraymi.
Merck
thumb|right|220px|Merck, [[Darmstadt, Alimanya]] thumb|right|220px|[[Heinrich Emanuel Merck]] Merck KGaA nisqaqa huk aliman chaqllisinchi ruruchinam. Uma tiyananqa Darmstadt llaqtapim, Alimanyapi.
Chakra kamay allinchay
Awya Yala mama llaqtakunapi pisilla qapaq asindadukunaman lliwmanta aswan allpakuna, asindakuna kapuptinmi chakra runa, indihina runakuna ancha sasalla kawsarqan. Chayrayku indihinakuna allpankunata kutinapaq anchatam rimanakurqan.
Merck
1668 watapis kamasqa karqan.
Chakra kamay allinchay
Buliwyapi 9 ñiqin ayriway killapi 1952 p'unchawpi llamk'aqkuna, huk awqaqkunapas MNR nisqapi wankurisqa Víctor Paz Estenssoro sutiyuq akllasqa umalliqta kamachinaman yanaparqan. Chay MNR kamachinaqa 2 ñiqin chakra yapuy killapi 1953 p'unchawpi chakra kamay allinchayta rimarirqaspa asindakunatam indihina runaman quykurqan, asindadukunata qarquspa.
Llawika kantun
Llawika kantun (kastilla simipi: Cantón Llavica) nisqaqa Buliwya suyupipi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qulcha "K" munisipyupi. Uma llaqtanqa Llawika llaqtam.
228 kñ
228 Kristup ñawpan wataqa (228 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
DuPont
DuPont (E. I. du Pont de Nemours and Company) nisqaqa huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtapi chaqllisinchi ruruchinam. Uma tiyananqa Wilmington llaqtapim, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi.
1802 watapis kamasqa karqan.
Jatun Mundo Quri Warani
Jatun Mundo Quri Warani (kastilla qillqaypi: Jatun Mundo Khori Huarani, huk suti Nuevo Mundo) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, huk ariqmi, P'utuqsi suyupi, Antonio Quijarro pruwinsyapi, Tumawi munisipyupi, Tumawi kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.438 mitrum aswan hanaq.
Ikwadurpa llaqta takin
Ikwadurpa llaqta takin, kichwa shimipi.
Dow Chemical
Dow Chemical Company nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtapi huk chaqllisinchi ruruchinam. Uma tiyananqa Midland (Michigan) llaqtapim, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi.
1897 watapis kamasqa karqan.
229 kñ
229 Kristup ñawpan wataqa (229 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Johnny Pacheco
Juan Azarías Pacheco Kiniping sutiyuq runaqa, icha Johnny Pacheco,  (*  paqarisqa Santiago de los Caballeros llaqtapi -  wañusqa) huk   🇩🇴 mama llaqtayuq salsa takiqsi, taki qillqaq, takichaqpas qarqan.
Taytan: Rafael Azarías Pacheco; Maman: Octavia Kiniping Rochet. Warmi: "Cuqui" Pacheco.
Diskukuna
The Artist
Asqupi distritu
Asqupi distritu (kastilla simipi: Distrito de Ascope) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qispi kay suyupi, Asqupi pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Asqupi llaqtam.
Ryū Murakami
thumb| Ryū Murakami (1952-) Murakami Ryunosuke (村上龍之介?) sutiyuq runaqa, icha Ryū Murakami (村上龍) (*  paqarisqa Sasebo llaqtapi - ), huk  mama llaqtayuq qillqaq qarqan.
2006
2006 wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Sinru qillqa: Ancha riqsisqa chilu waqachiq
Sinru qillqa: Ancha riqsisqa chilu waqachiq;
Runa saqru
thumb|right|400px|Runap saqrun thumb|right|400px|Runap [[uma tullun.]] Runa saqru icha Karka, kichwapi Karkanka nisqaqa runap saqrunmi, tukuy tulluntinkunam. Maypis tullu llika
Kurkupi
Wasa tulluntin (Columna vertebralis)
1025
1025 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
San José del Alto distritu
San José del Alto distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de San José del Alto) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Jaén pruwinsyapi. Uma llaqtanqa San José del Alto llaqtam.
Dr. Oetker
thumb|right|220px|Dr.Oetker, [[Bielefeld, Alimanya]]
Dr. August Oetker KG nisqaqa huk aliman ruruchinam. Uma tiyananqa Bielefeld llaqtapim, Alimanyapi.
1891 watapis kamasqa karqan.
Inka yachay tarpuy
thumb|right|160px|Inka [[Mayta Qhapaq]] Inka nisqakunaqa ñawpaq pacha Antikunapi, Tawantinsuyu nisqan mama llaqtapi kawsaq runakunap hawaykawsayninsi karqan.
Chay hinataq "Inka" nispa Sapa Inka nisqa Inka qhapaqkunatam ninchik.
Cleveland
Wiñay kawsay
Kamasqa 1796 watamanta.
Inka yachay tarpuy
Wiñay kawsasqan
Manqu Qhapaq chunka iskayniyuq ñiqin pachakwatapi Qusqu llaqtatas kamaptin, Inkakunap qhapaq suyus qallarirqan. Aswansi wiñarqan, Awya Yalapi achka runa llaqtakunatas atipaspa.
1438 watapis Pachakutiq Inka Yupanki Sapa Inkaqa Chanka runakunata Yawarpampapi atispa, pachakutiy hinapi inkakunap musuq hatun Tawantinsuyuta kamarqan. 1460 watapi chay Pachakutiqqa Wankakunatas atirqan, 1470 watapitaq Chimukunatas.
Mama llaqtaqa manas sunitachu kawsarqan: 1533 watapi, Ispañamanta hamuq Francisco Pizarros awqaqninkunawan Kastilla Atiy nisqapi Sapa inka Atawallpataqa Kashamarkapi puchu wañuchirqan; chaysi Kastilla Kamachina pacha qallarirqan.
Kamayuqkunapa siminku Qhichwa simis karqan. 700 huch'uy simis karqanku. Runa apukunatas muchananku Inkapa kamayuqkuna munarqanku. Uma apunku Intis karqan. Qhapaq Inkakunaqa intip churinsi karqan.
Tawantinsuyu mama llaqtaqa tawantin suyunkayuqsi karqan: Chinchaysuyu, Antisuyu, Kuntisuyu, Qullasuyu. Suyukunapa kuchukuna uma llaqtapi, Qusqupi, tarikurqanku. Tawa suyumanta Tawantinsuyu suti hamun.
Kapchiynin allwiyanpas
Inkakunaqa q'illay takaytaña riqsirqan, antamanta, qullqimanta, qurimantapas achalakunata, llamk'anakunatapas - ahinataq tumikunata - ruraspa.
Inkakunap awaqninkunaqa aswan sumaq p'achakunatam ruraq karqan. Unkunkunapi pallasqa suyu-suyukunapas karqan, tukapu nisqa suyu-suyukunapas.
Khipu q'aytukunawanmi yupasqakunamanta willakunata hallch'aq karqan.
Hatun qhapaq wasinkunataqa rumilla pirqawan rurarqanku, mana pirqa llut'anata churaspa.
Wikipidiya:Mana hukllap qhawariyninlla
Huklla runap qhawariyninlla (inlish simipi: Point of View - POV) nisqataqa Wikipidiyapi ama qillqasunchikchu. Huk runakuna imatapas huk hina qhawariptinqa, imamantapas huk hina yuyaychakuptinqa, rimachina nisqa p'anqapi rimanakuspa mana hukllap qhawariyninlla (inlish simipi: Neutral Point of View - NPOV) nisqatam, tukuy runakunap qhawariyninkunatam qillqamusunchik.
Jimbo Wales sutiyuq Wikipidiyap kamaqnin nin: Mana hukpa qhawariyninllaqa apsulutum, manam rimanakunallachu nispa.
Angel Nieto
thumb|right|260px| Ángel Nieto (1947-2017) Ángel Nieto Roldán (* paqarisqa Zamora llaqtapi -  wañusqa Ibiza llaqtapi), huk 🇪🇸 Mutur phirunku kurku kallpanchaq.
Chinchaysuyu
thumb|Chinchaysuyu. thumb|Chinchaysuyup [[wiphalan.]] Chinchaysuyu nisqaqa Tawantinsuyup chinchanpi suyunsi karqan.
Chinchaysuyu rimaykuna nisqataq tukuy mana uralan runasimichu kaq qhichwa simip k'iti rimayninkunam, waywash rimay chinchay runasimipas, tukuy sh, chusku, tamyay nispa rimaq qhichwa runakunap k'iti rimayninkunam.
Wamani
Inkisisyun
thumb|300px|right|Auto de fe ("iñiy ruray") nisqa, [[Ispañapi, Pedro Berruguete-p llimphisqan 1475 watapi.]] Inkisisyun (kastilla simipi: inquisición, latin simimanta: Inquisitio Haereticae Pravitatis Sanctum Officium) nisqapiqa Kathuliku inlisya Iwrupapi kamachiqkunapas hayunta rimaq runakunata dyusta ñakaymanta ch'ataspa qatipayarqan, ancha achka runakunata wañuchispa.
Hipachiywan chay runakunamantaqa kunfisyun willakuytam atipayarqan. Achka runakunatas wañuy wanayman taripaspa yamt'a tawqapi kañaspa wañuchirqan.
Chay kunfisyun nisqata wañuy wanayta ruraytapas auto de fe ("iñiy ruray") nispas sutincharqan.
Iskay
thumb|right|Iskay iñuyuq [[wayrukuna|wayru chiru.]] Iskay nisqaqa (Chinchaysuyupiqa: Ishkay) tiyaq yupaymi. Runakunapqa, ñuqanchikpa achka ukhu yawrinchikkunam iskay-iskay kaspa kapuwanchik. Ahinataq ñawikunam, rinrikunam, makikunam, chakikunam.
Ñiqi yupayninqa iskay ñiqi icha iskay kaq.
Yupay sanampanqa 2.
Ñawpaqnin tiyaq yupayqa hukmi (1), qhipaqnintaq kimsam (3).
Klisa munisipyu
Klisa  (kastilla qillqaypi: Cliza) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Klisa pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Klisa llaqtam.
Kantunkuna
Tawa kantunmi kan:
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Klisa munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Qhawariy
Qhawariy, runap qhawariynin (inlish simipi: point of view; kastilla simipi: punto de vista) nisqaqa chay, ima hinatam chay runa imakunatapas hap'iqan, imatam munan, imatam atin, hinaspa imatapas nin, imatapas ruran
Pallanchikpa basilikan (Qupaqhawanapi)
thumb|right|250px|Pallanchikpa basilikan, [[Qupaqhawana]] Qupaqhawanapi Pallanchikpa basilikan (Nuestra Señora de Copacabana) nisqaqa huk inlisyam Qupaqhawana llaqtapi, Buliwyapi, Manqu Qhapaq pruwinsyapi, Qupaqhawana munisipyupi.
Kimsa
thumb|right|Kimsa iñuyuq [[wayrukuna|wayru chiru.]] Kimsa nisqaqa tiyaq yupaymi. Wamp'arqa kimsa k'uchuyuqmi kimsa manyayuqpas.
Ñiqi yupayninqa kimsa ñiqi icha kimsa kaq.
Yupay sanampanqa 3.
Ñawpaqnin tiyaq yupayqa iskaymi (2), qhipaqnintaq tawam (4).
Thomas Burke
thumb|right|260px| Thomas Burke (1875-1929) Thomas Burke sutiyuq runaqa (* paqarisqa Boston llaqtapi -  wañusqa Boston llaqtapi), huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq Kallpanay, huk karu kaq purinakunapim (100 m, 200 m,  4x100m).
Alma mater̠ː Boston University School of Law (Boston Yachay Sunturnin).
Piruw suyup Rimana Wasin
Piruw suyup Rimana Wasin kamakuyqanmanta pacha “capilla de San Marcos” nisqa taytachaq wasinpin llank’ananpaq puritan, chaymantataqmi llank’aranku askha wasikunapi. Ñawpaq kawsaypin Rimana Wasi karan “ bicameral” nisqa huñunasqa apullikunap llank’asqan. Cámara de Diputados” nisqa huk apulli t’aqa llank’ayninkuta rimarqanku “Universidad de San Marcos” nisqa Hatun Yachay Wasipi hinaspataqmi “Cámara de Senadores” nisqa Hatun Apullikuna Rimarqanku mauk'a "Inquisición” nisqa wasipi
Miguel Grau Seminario, suyup haylli runa ruwayninmi Rimana Wasipi Apullikuna yachapayananku atiy, paypa kawsayninmi llaqtap munasqanman hina ruwayniyuq karan chaymi Apullikuna ima llak’ayninkupipas chay yuyaypi kanan. Panmi Rimana wasipi Apulli kaspa "llyñita mañakunan” nisqata mana chaypi llank’ananpaq mañakuran ichaqa awqanakuyman rinanpaqmi.
Rimana Wasip kawsayninmi qillqasqa Piruw Suyup hatun Kamay Pirwakunapi, chayrankun Piruw suyup Hatun Kamachiqninkuna, hanaqpachapi taytachata yuyarispa hinaspa llaqtatapas llank’ananku, Rimay wasipi kamaq sutita huqarispa, llaqtap kamachiykunata qhawarispapuni hinaspa suyuntinpa sumaq kayninpaq.
Rimana Wasiqpa chaninchaq kayninmi: kamachiy qillqa ruway. Piruw Suyuq Hatun Kamay Pirwan llapan ñankunata rikun allin kamachi ruwakuykuna riqsichinankupaq.
Rimana Wasiq huk sumaq ruwaynillantaqmi “actos de gobierno” nisqa hatun kamachiqpa imaymana suyuq ruwaykunamanta. Willakuykunata mañaspa chaykunataqa ruwakun, hach'awanqukunata mink’aspa Rimana Wasipi hatun rimaypi suyupaq llank’asqankumanta rimanankupaq hinaspa “Comisiones” nisqakunapipas rimanallakutaqmi llapa qillqa kamachiykuna qillqa ruwasqanta rikunankupaq.
Rimana Wasin llapa llaqtap rimayninta rantinkan. Llapa yawarkunata, apu yuyaykunata, kamayuq kaykunata, hinaspa makiwan llank’aykunata llaqta munayninman hinapuni.
Rimana wasipi apullikunan akllasqa suyuntinpaq llank’anankupaq, qillqa kamachiy, rikuy hinaspa rantinkaykunapi llapa llaqtanchispa kawsayninkunata allin tikarinanta qhawanankupaq, chayraykun mana pipas huchallinmanchu ima rimasqankumantapas akllasqankumantapas, chaymantapas manan apipachinapi huchallisqa kankumanchu mana Rina Wasi kamachisqanqa. Llaqata runan rimana wasi apullita churanan llaqta kamachiyta chawpichananpaq paywan.
Rimana Wasipi apulliq llank’ayninqa hunt’an kanan, ichaqa wayna sipas hatun yachay wasipi yachachiypiqa atinmantaqmi yachachiyta. Rimana Wasipi apulliq ruwayninqa tukuy llaqtap yachananmi, llaqta runaqa apulliq llank’ayninqa riqsin willana masikuna mast’arisqanrayku.
1026
1026 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Serafín Coronel Molina
Kunanqa New Jersey suyupim (Hukllachasqa Amirika Suyukunapi) Princeton University nisqa yachay sunturpi amawtam kachkan.
Mama rimayninqa wanka simim.
Pantanal
2000 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
Huk
thumb|right|Huk iñuyuq [[wayrukuna|wayru chiru.]] Huk nisqaqa tiyaq yupaymi, tukuy tiyaq yupaykunap ñawpaqmi yupaynin. "Huk" nispaqa ch'ulla kaqtam ninchik. Ahinataq:
''Chaypiqa iskay runakunam. Hukqa uchuymi, huktaq hatunmi.''
Ñiqi yupayninqa huk ñiqi, ñawpaq ñiqi, huk kaq icha ñawpaq kaq.
Ñawpaqnin tiyaq yupayqa ch'usaqmi (0), qhipaqnintaq iskaymi (2).
ThyssenKrupp
thumb|right|220px|Thyssen wasi, [[Düsseldorf, Alimanya]] ThyssenKrupp AG  nisqaqa huk aliman ruruchinam.
Uma tiyay: Essen, Duisburg, Düsseldorf (Alimanya).
1999 watapis kamasqa karqan.
Hayñi
Hayñi icha Chayaqi (derecho) nisqaqa wakipi pi runappas rurananpaq, llamk'ananpaq, ima hinapas kananpaq qispi kayninmi, chiqanmi, atiyniyuq kayninmi.
Rakhee Gulzar
thumb|right|250px|Rakhee Gulzar Rakhee Majumdar sutiyuq warmiqa, icha Rakhee Gulzar, ( paqarisqa Ranaghat llaqtapi - llaqtapi), huk 🇮🇳  mama llaqtayuq aranway pukllaqmi qarqan.
Qusankuna: Ajay Biswas (1963-1965) / Gulzar (1973 watamanta). Churi: Meghna Gulzar.
Rakhu ch'unchul
thumb|right|250px|Runap rakhu ch'unchulnin (intestino grueso). Rakhu ch'unchul (Colon) nisqaqa runap wiksanpi rakhu kaq ch'unchulpa rakinmi. Kurku rakhu ch'unchulpiqa mikhusqap puchunkunamanta yakutam, chullusqa iyunkunata hurqunmi.‎ Chay hinaqa akam tukukun.
Wasi quwi
thumb|right|200px|Cavia revivim Wasi quwi, kichwapi Wasi kuy (Cavia porcellus) nisqaqa Andespi kawsaq ñuñuq, khankiq uywam, runap uywasqanmi, rikch'aq quwim. Runakunaqa quwip aychantam mikhunku.
Runtu
rikchacha|Wallpa runtup ukhu yawrinkuna rikchacha|250px|K'ayra runtukuna rikchacha|250px|Kayman (lagartu) runtukuna Runtu nisqataqa pisqukunam huk uywakunapas miranapaq wachanku. Pisqukunaqa runtunkunata uqllanku. Mana hinallapas, huktaq uywakuna runtunkunata intip q'uñiyninpim saqinku malquchap puqunanpaq. Uñachakunaqa, malqukuna nisqa, chaymanta, uqllay pacha nisqamanta runtuta t'uqyachispa paqarinku.
Pisqup runtunkunaqa isku rumi qarayuqmi.
Runakunaqa wallpakunatam huk pisqukunatapas uywanchik runtunkunata mikhunapaq.
Ñuñuq uywakunataq manam runtutachu wachanku, runa hinam uñachankunata wachaspa.
230 kñ
230 Kristup ñawpan wataqa (230 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Waychu kantun
Waychu kantun icha Aqusta kantun (kastilla simipi: Cantón Puerto Acosta / Huaycho) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Eliodoro Camacho pruwinsyapi, Waychu munisipyupi. Uma llaqtanqa Waychu llaqtam.
Saqapampa munisipyu
Kantunkuna
Pichqa kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Ñañu ch'unchul
thumb|right|250px|Runap ñañu ch'unchulnin (intestino delgado). Ñañu ch'unchul icha Llañu ch'unchul nisqaqa runap wiksanpi kaq mikhuna yawrinmi, ñañu kaq ch'unchulpa rakinmi. Kurku ñañu ch'unchulpiqa mikhusqa suyk'upinpa hillinwan, kukupinmanta hamuq hayaqiwan ukhunchakunmi.‎
Frank Jarvis
thumb|right|360px| Frank Jarvis (1878-1933) Frank Washington Jarvis sutiyuq runaqa (* paqarisqa  -  wañusqa), huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq taripay amachaq wan kallpanayuq, huk karu kaq purinakunapim (100 mm).
Alma mater̠ː Princeton University School of Law (Princeton Yachay Sunturnin).
Ispay puru
thumb|right|Ispay purup ukhun. Ispay puru icha Hisp'ay p'uru nisqaqa wasa rurukunamanta hamuq ispayta pallaspa waqaychanmi. Chayrayku huk kutillakunam ispananchik atin. Ispaptinchikqa, ispay puruqa ch'usaqyanmi.
Lampa distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Ryūichi Sakamoto
thumb| Ryūichi Sakamoto (1951-) Ryūichi Sakamoto (村上春坂本 龍一 Sakamoto Ryūichi?) sutiyuq runaqa ( *  paqarisqa Tokyo llaqtapi - ), huk  mama llaqtayuq takiq, takichaq wan yatana qallwa waqachiq qarqan. Yellow Magic Orchestra Kusituy.
Warmi: Akiko Yano (1982–2006). Pani: Miu Sakamoto.
Kaskas distritu
Kaskas distritu (kastilla simipi: Distrito de Cascas) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qispi kay suyupi, Hatun Chimu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Kaskas llaqtam.
Achiwa
Lantukhunapaq k'aspichakunaman ima awasqapas watasqa.
Félix Layme Pairumani
Félix Layme Pairumani sutiyuq runaqa (20 ñiqin kantaray killapi 1949 paqarisqa Sullka Titi llaqtapi, Jesus Machaka distritupi, Inkawi pruwinsyapi, Chukiyapu suyupi, Bulibyapi) huk bulibyanu t'ikraqmi, aymara simimanta yachaqpas.
Kay suñaykunatam chaskirqan:
Sawaya munisipyu
thumb|right|200px| [[Tata Sawaya]] Sawaya munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Sabaya) nisqaqa Buliwya mama llajtapi juk munisipyum, Sawaya pruwinsyapi, Uru Uru suyupi. Uma llaqtanqa Sawaya llajtam.
Kantunkuna
Chunka qanchisniyuq kantunmi kan:
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Sawaya munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
1027
1027 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Alejo Carpentier
Miguel de Cervantes Suñay|20px 1977 watapis simi kapchiypi Miguel de Cervantes Suñaytam chaskirqan.
Challwa ch'illka
Challwa ch'illka (Baccharis sp) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Waraniyi simi
Waraniyi simi (Avañe'ẽ; kastilla simipi: Guaraní) nisqaqa Waraniyi runakunap rimasqan rimaymi, Parawayipi, uralan Parasilpi, chinchay Arhintinapi, anti Wuliwyapipas.
Parawayipi yaqa tukuy runakunam waraniyi simita rimanku, mistikunapas.
K'iti rimayninkuna
Waraniyi simip k'iti rimayninkunaqa kaymi: Parawayi waraniyi (gug), Simba waraniyi (Simba - gnw), Chiriwanu waraniyi (Chiriguano - gui), Mbya waraniyi (Mbyá - gun), Achiy wayaki waraniyi (Aché Guayakí - guq), Kaywa waraniyi (Kaiwá - kgk), Chiripa waraniyi (Chiripá - nhd), Pay tawitira waraniyi (Paí tavyterá - pta), Tapitiy waraniyi (Tapieté - tai), Shita waraniyi (Xetá - xet).
Huk rimakuna
Kaymi huk waraniyi rimakuna (Qhichwa simi - Waraniyi simi):
231 kñ
231 Kristup ñawpan wataqa (231 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Santa Rusa distritu (Kashamarka)
Santa Rusa distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Santa Rosa) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Jaén pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Santa Rusa (Santa Rosa) llaqtam.
1028
1028 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Emilio Estefan
thumb|right|250px|Emilio Estefan Emilio Estefan sutiyuq runaqa ( paqarisqa Santiago de Cuba llaqtapi - ) huk 🇨🇺 mama llaqtayuq takichaq wan aranway pukllaqmi qarqan.
Imaykana
Imaykana nisqaqa runap imatapas ruranapaq imayaymi icha imayay chaqrusqam.
Emilio Estefan
Yachaywasi:  .
Imaykana
Kaymi huk imaykanakuna:
Tawa
thumb|right|Tawa iñuyuq [[wayrukuna|wayru chiru.]] Tawa nisqaqa, Chinchaysuyupi Chusku icha Ĉusku (trusku) nisqapas, tiyaq yupaymi. Tawantinsuyupqa tawam suyunkuna, ahinataq tawantin suyu rikuchiq iñukunam.
K'ullu
thumb|250px|right|Manaraq kuchusqa k'ullu. thumb|250px|right|Kuchusqaña k'ullu. K'ullu       nisqaqa wasichaypaq, kuyuylla (kawitu, tiyana, hamp'ara, k'irana) ruranapaq, imakunata ruranapaqpas llamk'achisqa q'irum, sach'amantam. Ima sach'amanta hatun q'iru rakitapas k'ullu ninchikmi.
Tawa
Ñiqi yupayninqa tawa ñiqi icha tawa kaq.
K'ullu
K'ullutaqa k'ullu kuchunapim q'iru last'akunaman kuchunku.
Tawa
Yupay sanampanqa 4.
Muyupampa (San Martin)
Muyupampa (kastilla simipi Moyobamba) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, San Martin suyupi, huk llaqtam, Muyupampa pruwinsyap uma llaqtanmi.
Tawa
Hukkunachaw
Ñawpaqnin tiyaq yupayqa kimsam (3), qhipaqnintaq pichqam (5).
Tawantin kaqkunaqa Tawantinsuyu iñiypi anchata chaninchasqam.
Pisqa
thumb|right|Pichqa iñuyuq [[wayrukuna|wayru chiru.]] Pisqa nisqaqa tiyaq yupaymi. Huk makipiqa, huk chakipipas pichqa rukanakunam. Pichqa ñiqin p'unchawpim wañusqataqa p'ampachanchik.
Ñiqi yupayninqa pisqa ñiqi icha pitsqa kaq.
Yupay sanampanqa 5.
Ñawpaqnin tiyaq yupayqa tawam (4), qhipaqnintaq suqtam (6). Pichqa, Wamanqa qheswapi. Pitsqa, Ankash qallupi. Phichqa, Puliwya qheswapi. Pichka, Ikwayur runa shimipi.
Kawsay yachay
thumb|100pix|right|[[Andreas Vesalius, De humani corporis fabrica nisqap paqarichuqninmi]] Kawsay yachay nisqaqa (latin simipi: Biologia, grigu simimanta: Βιολογία) tukuy kawsaqkunapa yachayninmi.
Wiñay kawsay
Kawsay yachay XVI pachakwata XVII pachakwatapas kama manam aswan allichirqanchu. Chay watakunapi, kay yachay tharinankunap musuq pachakunap yanapanrayku wiñasqanmi: kawsaykuqkunap añakikunappas pachanku.
XVI pachakwatata tukuspa, mikruskupiwup wiñaynin qallarisqa. Iskay siminakuy qallarisqapas: huk siminakuy inwruiyunpam wiñayninrayku kasqan; huktaq siminakuy manakaqpa paqariyrayku kasqan.
XVIIIpachakwata Malliy Kawsay Yachaypam mitan kasqan. Kay pachap aswan hatunruku runakuna Spallanzani, Réamurpas, Buffonpas Linnépas karanku.
XIX pachakwatapi, Kawsay yachay musuq yachaytam kawsay pachap wiñay kawsayninpa yanapanrayku tukuchikusqan: Schleiden Schwannpas Kawsaykuqpa Iñiyninmantam rimaranku; Pasteur Byuhinisismantam rimaran; Lamarck Darwinpas huktaq yachaqkunapas rikch'aqyaymanta rimaranku.
Casimiro Ulloa
thumb|right|260px| Casimiro Ulloa (1829-1891) José Casimiro Ulloa Bucello sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lima llaqtapi - †  wañusqa Ariqipa llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq hampi yachaqsi, hampikamayuq qarqan.
Tayta: José Ulloa y Molina ; Mama: Justa Bucello. Warmiː Catalina Cisneros Churinkunaː (7) Alberto, Luis, etc.
Yachaywasi:
Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin
Cesar Humberto Cotacachi Velásquez
Cesar Humberto Cotacachi Velásquez sutiyuq runaqa (1972 watapi paqarisqa Utawalu llaqtapi, Impapura markapi, Ikwadurpi) huk 🇪🇨 mama llaqtayuq kichwa rimaq kawsay pacha yachaqmi, karu puriy ruraykamachiqmi, takiqpas runam.
Kawsay pacha yachaytaqa Kitu llaqtapim Kitupi San Francisco Yachay Sunturpi, Ikwadur Kathuliku Yachay Sunturpipas yachakurqan.
Kristiyanu kusituypitaqmi takin. p'unchawmantapacha Ikwayurpa chincha urqunkunapi karu puriy kamachiqmi kachkan.
Nikasyu distritu
Nikasyu distritu (kastilla simipi: Distrito de Nicasio) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, Lampa pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Nikasyu llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Ullawi
Ullawi (kastilla simipi: Ollagüe) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi Chili mama llaqtapipas huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.868 mitrum aswan hanaq.
Iskay phutuy raphiyuq
Iskay phutuy raphiyuq (Dicotyledoneae, Magnoliopsida) nisqa qatasqa muruyuq yurakunap murunpi sulluchanqa iskaynintin phutuy raphiyuqmi. Raphinkunapi sirk'achakunaqa manam chimpanasqachu.
Musuq mitan kamaykamaqa iskay phutuy raphiyuq yurakunaqa iskay rikch'aq sinrim:
Mitan kamaynin
Arthur John Cronquist nisqankama rikch'aq ayllunkunari kaymi:
Ch'ulla khata sisayuq
Ch'ulla khata sisayuq nisqakunaqa (Magnoliopsida) nisqa iskay phutuy raphiyuq yurakunap tuktunpi paqariq sisanpi ch'ullalla khatachayuqmi.
Hatunmayu kantun
Hatunmayu kantun (kastilla simipi: Cantón Río Grande) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qulcha "K" munisipyupi. Uma llaqtanqa Hatunmayu llaqtam.
Pusaq
Pusaq nisqaqa tiyaq yupaymi. Huk machinapqa pusaq ñawch'inkunam.
Ñiqi yupayninqa pusaq ñiqi icha pusaq kaq.
Yupay sanampanqa 8.
Ñawpaqnin tiyaq yupayqa qanchismi (7), qhipaqnintaq isqunmi (9).
Saynata
thumb|240px|Huk [[q'iru saynata.]] thumb|240px|[[Venezia saynata.]] Saynata nisqaqa runap uyanta pakanapaq last'am, qaramanta, q'irumanta icha huk imaykanamanta rurasqa, raymikunapi (ahinataq Karnawal p'unchawpi), aranwaypipas llamk'achisqa.
Karnawal
rikchacha|paña|270px|[[Yana Yuraq Karnawal, Pasto llaqtapi, Kulumbyapi.]]
Suqta
thumb|right|Suqta iñuyuq [[wayrukuna|wayru chiru.]] Suqta nisqaqa tiyaq yupaymi. Huk machinapqa suqta chirunkunam.
Ñiqi yupayninqa suqta ñiqi icha suqta kaq.
Karnawal
rikchacha|paña|270px|Karnawal, [[Gijón llaqtapi (Ispañapi).]] Karnawal, Pukllay icha Anata nisqaqa (kastilla simipi: Carnaval, kaymanta: carne vale! "aycha adyus") huk raymi p'unchawmi, hatun puquy killapi. Karnawal p'unchawmanta Paskwa intichawkamaqa tawa chunka p'unchawmi, kwarisma nisqa pacham, mana aycha mikhuna pacham.
Suqta
Yupay sanampanqa 6.
Gloria Estefan
thumb|right|250px|Gloria Estefan Gloria María Milagrosa Fajardo García sutiyuq warmiqa, icha Gloria Estefan ( paqarisqa La Habana llaqtapi - ) huk 🇨🇺-🇺🇸 mama llaqtayuq takiq,  takichaq wan aranway pukllaqmi qarqan.
Karnawal
Karnawal p'unchawpiqa anchata upyaspa mikhuspa saynatawan uyanta pakaykuspa phistakunkum.
Gloria Estefan
Yachaywasi:  Our Lady of Lourdes Academy.
Suqta
Ñawpaqnin tiyaq yupayqa pichqam (5), qhipaqnintaq qanchismi (7).
Gloria Estefan
Taytan: ; Maman:. Qusan: Emilio Estefan Churinkuna: (2) Nayib (1980) wan Emily Mari (1994).
Umanata munisipyu
Umanata munisipyu (kastilla simipi: Municipio Umanata / Humanata) nisqaqa tawa ñiqin munisipyu Eliodoro Camacho pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya suyupi. Uma llaqtanqa Umanata llaqtam (192 llaqtayuq, 2001 watapi).
Saywakuna:
Kipu
Kipu nisqaqa kaykunatam niyta munan:
1029
1029 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Kimsa khata sisayuq
Kimsa khata sisayuq nisqakunaqa (Rosopsida) nisqa iskay phutuy raphiyuq yurakunap tuktunpi paqariq sisanpi kimsa khatachayuqmi.
Magallanes k'ikllu
thumb|250px|Magallanes k'ikllu, saywitu. thumb|250px|Magallanes k'ikllu, saywitu. thumb|250px|Magallanes k'ikllu, hawa pachamanta rikusqa. Magallanes k'ikllu nisqaqa Uralan Awya Yalap uralan manyanpi kaq yaku k'ikllum, Ninasuyuta allpa pachamanta rakiq, Arhintinaman Chilimanpas kapuq.
232 kñ
232 Kristup ñawpan wataqa (232 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Hulkan distritu
Hulkan, Qullqan icha Qulqan (kastilla simipi Distrito de Julcán) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qispi kay suyupi, Hulkan pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Hulkan (Qullqan, Qulqan) llaqtam.
Q'aytucha
thumb|[[Kañamu q'aytucha.]] Q'aytucha icha Phiwra (fibra) nisqaqa ima suyt'upas, ancha ñañupas, kawsaqkunapi.
Yura q'aytuchakunamantaqa q'aytukunatam (p'achapaq), waskakunatapas ruranchik.
Q'ichwa
Q'ichwa nisqaqa ichhumanta k'uyusqa waskam.
Bachata
Bachata nisqaqa huk tusuy layam, Chawpi Awya Yalap wat'ankunamanta hamuq. Bachata uqurimuran wikchusqa suyukunapi Santo Domingo llaqtapi. Kay 1960 watapi ichapas kay 1970 qallarishaktin, ashuampis sutichasqa karan wakcha runakunapaq, «K'amikuy takiy» nisqa. Kay tusuy mana allin kaymanta parlaran, sichus huk mana allimpichu yananwan kashanman. Allin riqsisqan karan chay watakunapi, manan munasqapaschu karqan, chiqnikurankun, wakchakunapaq nisqa.
Kallariykuna
Bolero tusuy kushka, uqurimusharan 1930, 1940 itaq 1950, munasqa karqan Santo Domingo llaqtapi. Kay tusuymi allin reksesqa karapun, kay corrido mexicano, huapango otaq pasillo hina 1960 watakunapi.
Huk ñiqin kay
Kay huk ñiqin allin reksesqa tucupunku Rafael Encarnación, Tommy Figueroa, Luis Segura hinallataq Edilio Paredes.
1961 watapi José Manuel Calderón, trío Los Juveniles kushkalla, chikurqanku «Borracho de amor» hinallataq «Condena (qué será de mí)» takiykunata. Kaykunan huk ñiqin riqsisqa takiykunan Bachatamanta.
Iskay ñiqin kay
Chaymanta Luis Segura «El Añoñaíto», «Pena» takiyninwan, 1982, kicharirqan kay tusuyta lliw llipinpaq. Manan wakcha kunallapaqchu ashuampis qullqiyuqkunapaqpis. Hinallataq allin riqsisqa takiykuna kashan «Chiquitita», sueco ABBA takiqkunamanta, hinallataq «Amada amante», Roberto Carlos takiqmanta.
Kimsa ñiqin kay
Kaymi qallarirqan 80´s tukukushaqtin hinallataq 90´s k'allarishaqtin. Allin riqsisqa takiqkuna kashanku Víctor Víctor hinallataq Juan Luis Guerra, piqturqan balada romantica nisqata.
Kunan kay
Bachata kunan pumchaykunapi congata, saxofonta hinallataq timbalta taqwirin, hinallataq pitukun kaykunawan.
Hinallataq, llipim tiqsi muyuman aparqan kay bachata takiyta Aventura, kay Romeo Santos takiyniyukta, pay allin riqsisqa kapun. Ashuampis, Monchy y Alexandra, Xtreme, Ivy Queen, Prince Royce, Maite Perroni, Toby Love otaq Daniel Santacruz, paykuni llipinmi musuq bachata takiykuna paqarichinku mana Santo Domingo llaqtamanta kaspa.
Chiñi ch'illka
Chiñi ch'illka (Baccharis scandens) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Phransya mama llaqtapi dipartamintukuna
thumb|right|230px|Ransiya mama llaqtapi dipartamintukuna
Waynu
Waynu (Piruwpi: Qusqu, Chanka, Anqash, Wanuku) icha Wayñu (Buliwyapi) nisqaqa huk qhichwa runakunap, aymara runakunap tusuyninmi, takinmi.
Chuqiquta munisipyu
Chuqiquta munisipyu icha Ch'uqiquta munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Choquecota) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu, Qaranqa pruwinsyapi, Uru Uru suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Chuqiquta / Chuqi Quta / Ch'uqiquta / Ch'uqi Quta llaqtam.
Kantunkuna
Huk kantunmi kan: Chuqiquta kantun.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
T'uqu munisipyu
T'uqu (kastilla simipi: Toco) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Klisa pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa T'uqu llaqtam (827 runa, 2001 watapi).
Kantunkuna
Huk kantunmi kan: T'uqu kantun.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo