cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa
Pukllaqkuna
Yaqa 6.000 pukllaqkunañam Piluta Hayt'ay Pachantin Kupapi pukllarqan. thumb|[[Miroslav Klose, lliwmanta aswan kuti punkuta taripaq.]] thumb|[[Ronaldo, lliwmanta iskay kaq aswan kuti punkuta taripaq.]]
Yawar q'icha
right|thumb|200px|Entamoeba histolytica nisqawan unqusqa ch'unchulpi kawsaykuqkuna Yawar q'icha (Dysenteria, kastilla simipi disentería) nisqaqa ch'unchulta ch'utiq, chiki (maqlluq) unquymi. Chay unquymantaqa q'ichaspa, achka runakuna wañunmi. Q'icha unquyqa runap upyasqan yakuwanmi qatiykun.
Riqsinchik iskay unquchiqninkunatam:
Liwi Liwi
Liwi Liwi (kastilla simipi: Cerro Liwi Liwi) nisqaqa Antikunapi, Buliwyapi, huk urqum Los Frailes wallapi, Chuqichaka suyupi, Oropeza pruwinsyapi, Chuqichaka munisipyupi, Kila Kila kantunpi.
John Saxon
thumb|right|260px|John Saxon 1958 Carmine Orrico sutiyuq runaqa, icha John Saxon  (* paqarisqa New York llaqtapi -   wañusqa Murfreesboro llaqtapi) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan.
Taytan: Víctor Orrico; Maman: Anne Protettore. Warmi: (1936 watamanta).<> Churinkuna: 1
Yachaywasi:.
Alma mater:
Allqu thaqu
Allqu thaqu, K'inhi icha Kini (Acacia macracantha) nisqaqa huk chaqallu sach'am.
Movimiento País
thumb|Movimiento País nisqap unanchan. MPAIS (Movimiento Alianza País, MIP) nisqaqa huk ikwaduryanu partiduman rikch'akuq Susyalismu tantanakuymi, 2006 watapi kamarisqa. Pusaqninqa Rafael Corream, Ikwadurpa umalliqnin.
Putaqa (sut'ichana)
'''
Martín Adán
thumb|250px|right|Rafael De la Fuente Benavides, Martín Adán, [[piruwanu qillqaqsi karqan.]]
Martín Adán nisqaqa, chiqaptaq Rafael de la Fuente Benavides sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lima llaqtapi -   wañusqa Lima llaqtapi) huk Piruw mama llaqtayuq qillqaqsi karqan.
T'uyuy
thumb|right|250px|T'uyuchkaq [[masintin wamp'upi.]] thumb|right|250px|Ransis Galira, nirlandis [[Galiyunwan, wamp'uranip ñawpanpi, Abraham Willaerts-pa llimphisqan, 17 kaq pachakwatapi.]] T'uyuy nisqaqa runap kikinpa kallpanwan, t'uyuna nisqa k'aspiwan wamp'uta kuyuchiyninmi. rikchacha
Iwrupyu
Iwrupyu, Eu (musuq latin simipi: Europium) nisqaqa huk Lanthanu rikch'aq q'illaymi.
Víktor Yanukóvich
Víktor Fédorovich Yanukóvich (ukranya simipi: Віктор Федорович Янукович) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Yenákiievo llaqtapi - ) huk 🇺🇦 mama llaqta Allwya kamayuqmi wan pulitiku qarqan.
Yaya:  ; Mama:
Yachaywasi:
Alec Douglas-Home
thumb|right|250px| Alec Douglas-Home (1903-1995) Alexander Frederick Douglas-Home sutiyuq runaqa, icha Alec Douglas-Home (* paqarisqa London llaqtapi -  †   wañusqa Berwickshire llaqtapi) huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq pulitikumi qarqan.
681
681 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Yanuna kachi
thumb|Yanuna kachi. Yanuna kachi (NaCl) nisqaqa huk yuraq, sinchi, q'ispi, rumi hinapas kachim, Natriyup (Na+) Kluruppas (Cl-) q'ipisqa iñukukunayuqmi (iyun nisqakunayuq).
Yanuna kachitaqa astawanmi kachi ninchik. Chay yanuna kachitaqa qullpa quchakunamantam hurqunchik.
Imereti suyu
41° 45′ 00″ N, 45° 43′ 00″ E
533 906 runakuna (2014) - 6 630 km².
Uma llaqtaː Kutaisi.
Pulitika rakiy
Kamachiq runa: Zviad Shalamberidze
Pampachiri distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Parajti kantun
Parajti kantun nisqaqa (kastilla simipi: Cantón Parajti / Paracti) Buliwya suyupi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Chapari pruwinsyapi, Qulumi munisipyupi. Uma llaqtanqa Parajti llaqtam.
Bebeto
José Roberto Gama de Oliveira, icha Bebeto (* paqarisqa Salvador llaqtapi - ), Brasil mama llaqta hayt'aq.
Blanca Varela
Blanca Leonor Varela Gonzáles sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Lima llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq qillqaqmi qarqan.
Carlos Julio Arosemena Tola kiti
Tsatsa-Yaku kiti (Tzatza-Yacu kiti) nisqaqa, kunan Carlos Julio Arosemena Tola kiti nisqa, (kastilla simipi: Cantón Carlos Julio Arosemena Tola) Ikwadur mama llaqtapi, Napu markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Tsatsa-Yaku / Carlos Julio Arosemena Tola llaqtam.
Blanca Varela
Fundación Octavio Paz nisqa kamarisqap suñaynintas chaskirqan, Federico Garcia Lorca nisqa suñaytapas uktuwri killapi 2006 watapi.
Taytan:	Alberto Varela Orbegoso; Maman: Esmeralda Gonzales. Qusan: Fernando de Szyszlo. Churinkuna: 2.
Carlos Julio Arosemena Tola kiti
Runakuna
Carlos Julio Arosemena Tola kitipiqa Napurunakunam, huk kichwa simitam rimaq Kichwa runa llaqtam, tiyanku.
Pulitika Rakiy
Huk kitillinmi kan: Carlos Julio Arosemena Tola kitilli.
Kaynaku
Kaynaku nisqaqa (kastilla simipi: estación) khillayñanpi antakurup sayananpaq puystum, puriq runakunap antakuruman yaykunanpaq antakurumanta lluqsinanpaqpas.
682
682 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Ripuwlika
Ripuwlika (kastilla simimanta: República, latin simipi: res publica) nisqaqa mama llaqtayuq runakuna kamachiyniyuq mama llaqtam. Manam huklla sapan qhapaqchu kan. Ripuwlikap umalliq nisqa pusaq runantaqa mama llaqtayuq runakunam akllanku.
682
Wañusqakuna
680'erne
Ripuwlika
Huk ripuwlika nisqakuna:
Ispañaqa manam ripuwlika nisqachu, qhapaq suyum.
Urin Kharthli suyu
270px|right|thumb| Rustavi, Urin Kharthli suyu 270px|right|thumb|Urin Kharthli suyu Khvemo Kharthli suyu (Kartul simi: ქვემო ქართლის მხარე, Khvemo Kharthlis Mkhare, kastilla simipi: Región de Kvemo Kartli (Región de Bajo Kartli))  mama llaqtap suyu.
41°31′00″ N 44°31′00″ E
423 986 runakuna (2014) - 6 530 km².
Suntuntu
Suntuntu (kastilla simipi: Sondondo) nisqaqa huk llaqtacham Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, Lukana pruwinsyapi, Qawana distritupi. thumb|left|170px|Suntuntu llaqtapi
Wamp'urani
thumb|300px|Wamp'urani, [[Avalon Bay nisqapi, California suyupi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi.]] Wamp'u qhispina, Wamp'urani icha Wamp'uwatana nisqaqa wamp'ukunata, hatun wamp'ukunata chalapi icha mayu patapi watanapaq pampam, runakunap qhatunakunappas yaykunanpaq lluqsinanpaqpas.
Wayan distritu
Wayan distritu (kastilla simipi: Distrito de Huayan) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Anqash suyupi, Warmiy pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Wayan llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Amuqlli unquy
Amuqlli unquy (Amygdalitis, Tonsillitis) nisqaqa amuqllikunap unquymi, añakikunap icha añawkunap paqarichisqan.
Imran Khanta wañuchiyta munaspa
Imran Khanpa urmachiy
Pakistán mama llaqtapi pulitiku sasachakuyqa 2022 watapi qallarirqan, Pakistán Demokratiku Kuyuy (opositor partidu) Imran Khanpa kuntranpi mana iñiy mañakuyta apachiptin. Chay sasachakuyqa hatun kamachiy sasachakuytam apamurqan, Arif Alvi umalliq Khanpa yuyaychasqanman hina Rimana Wasita ch'usaqyachiptin. Hatun Tribunal Rimana Wasita kutichirqan, Khantaq mana iñiy mañakuyta chinkachirqan, kunan umalliq Shahbaz Shariftaq paypa rantinpi kamachirqan.
Khanqa urmachisqanmantam "Amerikamanta rimanakuy" nispa suticharqan, musuq kamachiytataq "yaykuna apamusqa kamachiy" nispam suticharqan.
Azadi 2022 watapi marzo killapi
Azadi marzo 2022 (Marzo-II) nisqaqa Lahore llaqtamanta Islamabad llaqtapi puriymi, 28 ñiqin chakra yapuy killapi 2022 watapi qallarisqa, Khanpa yanapaqninkunawan pusasqa, kamachiypa ñawpaq akllanakuykunata mana rurayta munasqanmanta hark'akuspa.
wañuchiyta munaspa
Isqun runakunam k'irisqa karqanku, Imran Khan, senador Faisal Javed Khan, huk runa wañurqan.
Patarakuq yuyaysapa karurimana
Samsung yuyaysapa karurimanakuna (awpaq law)     Samsung yuyaysapa karurimanakuna (qhipa law)
Patarakuq yuyaysapa karurimana, patarakuqlla icha iskaychakuqlla (Kastilla simipi: teléfono con pantalla plegable) kayqa huk patarakuq rikukunan suyu qhawarichikuq yuq yuyaysapa karurimana. Kunan pacha q'impina icha tikrakuq karurimana. Wakin rikukunankuna hamut'aymanta achka llukchina qhawanapampa sayakuna huk karurimanakunaqtin k'uchunan kaqpi llamk'achinku, huk pallanakuna huk anku qhawanapampata llamk'achinku. Kayhina llamk'anaunap hamut'ayninkunaqa ñawpaqmantaraq Nokia qta "Morph" hamut'ayninmanta 2008 watapi, chaymanta huk hamut'ay Samsung Electronics kaqwan 2013 watapi rikuchisqa (astawan hatun hamut'aykunamanta huknin hina anku OLED qhawanapampa kunata llamk'achispa), ñawpaq qhatuypi tarikuq patarana yuyaysapa karurimana kachkaptin OLED qhawanapampakunawan 2018 watapi Nuwrinri killapi lluqsiyta qallarirqan.
Pukyukuna
<references group="" responsive="1">
Antanka qhispina
thumb|250px|right|[[Zürich llaqtap antanka pampan, phawaspa hanaqmanta rikusqa.]] Antanka qhispina kancha (ninalla simipi antanka pamapa sutichasqa) nisqaqa antankakunap allpamanta phawarinanpaq, allpaman chayamunanpaq pampam, runakunap yaykunanpaq lluqsinanpaqpas.
Niptun (puriq quyllur)
thumb|right|250px|Niptun thumb|right|250px|Niptun kimsa satilitinwan. Niptun (latin simimanta: Neptunus, kastilla simipi: Neptuno) nisqaqa intimanta pusaq karu kaq puriq quyllurmi inti llikapi.
Franz Tamayo pruwinsya
Franz Tamayo pruwinsya (aymara simipi: Franz Tamayo jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Franz Tamayo) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Chuqiyapu suyupi. Uma llaqtanqa Apulu llaqtam.
Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan.
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam, Aymara runakunam tiyanku.
Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa (Apulu qhichwa simi), aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Wila Quta urqu (Sandia)
Wila Quta (aymara simi wila puka icha yawar, quta qucha "puka qucha" icha "yawar qucha", kastilla qillqaypi Vilacota) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Antikunapi, huk urqum, Apulupampa wallapi, Punu suyupi, Sandia pruwinsyapi, Kiyaqa distritupi, Kuyu Kuyu distritupipas, Ananiya rit'i urquñiq, Rinkunara quchap chinchay-antinpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.179 mitrum aswan hanaq.
Jorge Eielson
Jorge Eduardo Eielson sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lima llaqtapi -  wañusqa Milano llaqtapi, Italyapi) huk Piruw mama llaqtayuq qillqaqsi karqan.
Makiyuq
Makiyuq, kichwapi Makiyuk (Primates) nisqakunaqa huk ñuñuq uywa rikch'aq ñiqim. Makiyuq nisqakunaqa allin tawa maki hina chakiyuq kaspam allin lluq'aq uywakunam. Achka makiyuqkunam sach'akunap k'allmankunapim kawsan. Kay rikch'aq ñiqiman tukuy chiqap k'usillukunam kapun, ichataq runapas.
Pusullu
Pusullu (amnesia) nisqaqa tukuy qunqaq runap mana munayniyuq, mana yuyayniyuq kachkayninmi, unquypa, musphachinap icha hatunkaray manchaypa paqarichisqan.
Phaway
thumb|right|200px|Phawachkaq [[qiwlla.]] |thumb|right|200px|[[Airbus A380, qhatuna antanka achka tiyanayuq.]] Phaway nisqaqa wayra pachapi puriymi.
Quspan distritu
Quspan distritu (kastilla simipi: Distrito de Cospán) nisqaqa Piruwpi huk distritum, Kashamarka pruwinsyapi, Kashamarka suyupi,. Uma llaqtanqa Quspan llaqtam.
Phaway
Kay uywakunam phawan: pisqukuna, palamakuna, masukuna.
683
683 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Phaway
Runaqa 18 kaq pachakwatapim apaykachanakunawan phawayta qallarirqan, q'uñi wayra balunwanmi. 20 kaq pachakwatap qallariyninpim antankatam wallparirqanku.
Quspan distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
683
Wañusqakuna
680'erne
Quspan distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Gadolinyu
Gadolinyu, Gd (musuq latin simipi: Gadolinium) nisqaqa huk Lanthanu rikch'aq q'illaymi.
Janq'u Uma
Janq'u Uma (aymara simi, janq'u: yuraq; uma: yaku; kastilla qillqaypi: Ancohuma / Jankho Uma) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk rit'i urqum, Chuqiyapu suyupi, Lariqaqa pruwinsyapi, Surata munisipyupi, Janq'u Uma kantunpi, Illampu rit'i urqu ñiqpi. Pikchunqa mama quchamanta 6.427 mitrum aswan hanaq.
1979
1979 wataqa Griguryanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
El Peruano
thumb|right|250px|El Peruano mit'awa thumb|right|250px|El Peruano, Limaq - Piruw El Peruano, huk 🇵🇪 mama llaqtayuq mit'awa.
Wiñay kawsay
Limaq llaqtapi kamasqa. Simón Bolívar.
Yuraqk'aspi munisipyu
Yuraqk'aspi munisipyu (kastilla simipi: Municipio Palos Blancos) nisqaqa tawa ñiqin munisipyu Urin Yunka pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Yuraqk'aspi (Palos Blancos) llaqtam (2.961 runa, 2001 watapi).
Kantunkuna
Huk kantunmi kan: Yuraqk'aspi kantun (Palos Blancos kantun).
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara, mana indihina, Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Ch'upu
thumb|right|220px|Ch'upu Ch'upu (absceso) nisqaqa kurkupi huk tiyaypi huñusqa q'iyam, unquchiqkunap (añakikunap, atamkunap) paqarichisqan. Kurkuta amachaq yuraq ywar kawsaykuqkunam unquchiqkunawan ch'uputa q'illuchan. Ch'upuqa mayninpipas kurkupi paqarin, ahinataq ñutqupi, tullupi, qarapi, surq'anpi, sinchi aychapi. Millay ch'upuqa ruphariyta, chirichita, unqusqa tiyaypi nanaytapas paqarichinmi.
Javier Sologuren
Javier Sologuren sutiyuq runaqa (* 1920 watapi paqarisqa Limapi - 2004 watapi wañusqa) huk Piruw mama llaqtayuq qillqaqsi karqan.
Tonchigüe kitilli
Tonchigüe kitilli (kastilla simipi: Parroquia La Unión) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim Esmeraldas markapi, Atakami kitipi. Uma llaqtanqa Tonchigüe llaqtam.
Shallka distritu
Shallka distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de La Jalca) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chachapuyas pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Shallka llaqtam.
Karu puriy
Ullapi, Piujshij, Chalacchin, Muyuq, Putquero, Secote, Llawpin
Tarikaya
Tarikaya  (Podocnemis unifilis) nisqaqa suchuq uywam, charapam, yura mikhuq. Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunapi kawsan.
Handala
rikchacha Paykunaqa aswan riqsisqa runakunam Naji Al-Ali dibujasqan dibujo animadokunapi, payqa chunka watayuq warmachatam representan. Handalaqa ñawinchaqman wasanta kutirispa 1973 watapi makinkunata wasanmanta hap’irqan. Handalaqa Naji al-Alipa firmanman tukurqan, Palestinu identidadpa simbulunpas. Naji Al-Ali nin, chunka watayuq waynaqa Palestinamanta lluqsinanpaq hikutasqa kaptin edadninta riqsichin, manataqmi edadninta yapanqachu llaqtanman kutimunankama, wasanta kutirispa makimanta hapinakuyqa, hawamanta solucionkunata mana chaskisqanmantam qawachin .Patched p’achawan churakusqan, q’ala chaki rikch’akuyninpas wakcha kayman pertenecesqanmantan rikuchin. Qhepamanmi Handalaqa askha kutita rikhurimurqan rumikunata wikch’uspa (ñawpaq intifadamantapacha rumi wawakunaq rikch’aynin) pirqapi qelqaspapas. Handalaqa Naji al-Alipa firmanman tukurqan, chaymantataqmi Palestina identidadpa, desafio nisqapa simbulun hina karqan, chay runap qillqaqnin wañuptinpas.
Achkiy wata
Achkiy wata nisqaqa (kastilla simipi: Año luz) achkiypa huk watapi purisqan karu kayninmi, 9,46·10 15 m.
Turrisilla
Turrisilla (kastilla simipi: Torrecilla) nisqaqa Antikunapi, Buliwyapi, huk urqum Los Frailes wallapi, Chuqichaka suyupi, Oropeza pruwinsyapi, Chuqichaka munisipyupi, Chaunaca kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 3.842 mitrum aswan hanaq.
Ñuñu warani
Ñuñu warani nisqaqa (kastilla simipi: galaxia, grigu simimanta: Γαλαξίες, "ñukñu, lichi hina") achka kapunakuq quyllurkunam. Anchakaray karumanta rikusqa, lichi (ñuñu) hinam rikch'akun. Ñuqanchikpa ñuñu waraninchikqa Qullqaquyllur nisqam.
Montgomery Clift
Taytan: William Brooks Clift ; Maman: Ethel Anderson Fogg.
Yachaywasi:.
Alma mater:
Puriq quyllurcha
thumb|right|250px|Puriq quyllurcha thumb|right|250px| Puriq quyllurcha; Planitacha; (kastilla simipi: asteroide).
Hatun Q'asa
Hatun Q'asa (kastilla qillqaypi: Jatun Khasa) nisqaqa Antikunapi, Buliwyapi, huk urqum Los Frailes wallapi, Chuqichaka suyupi, Oropeza pruwinsyapi, Chuqichaka munisipyupi, Kila Kila kantunpi.
684
684 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Lothar Matthäus
Lothar Herbert Matthäus sutiyuq runaqa ( paqarisqa Erlangen llaqtapi) huk Alimanya mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
684
Wañusqakuna
680'erne
Qhichwa siq'i llunpa
Qhichwa siq'i llunpa nisqaqa latin siq'i llumpamanta qhichwa simipaq rurasqa siq'i llumpam.
Qhichwa simipiqa (Qusqu-Qullawpi) kay qatiq sanampakunam, latin siq'i llumpamantam hap'isqa:
a, ch, chh, ch', h, i, k, kh, k', l, ll, m, n, ñ, p, ph, p', q, qh, q', r, s, t, th, t', u, w, y.
Chinchaysuyupi, chawpi suyukunap rimayninkunapipas kay qatiq sanampakunapas: sh (shuti = suti, mishki = misk'i, ash = as) ĉ (Wanka, Kashamarka, Inkawasi-Kañaris rimaykunapi: ĉaki = chaki, kaĉay= kachay).
"e", "o" nisqa hanllallikunataqa manam qhichwa simikunapaqchu qillqanchik, wakin rimaymanta simikunapaq chaylla.
Kay qatiq sanampakunataqa wakin rimaymanta simikunallapaqmi qillqanchik:
b, d, e, f, g, o.
Alfredo Biffi
Alfredo Biffi Urbieta sutiyuq runaqa ( paqarisqa Kallaw llaqtapi;  wañusqa Kallaw llaqtapi),  huk 🇵🇪 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
Taytan: Menotti Biffi, Maman: Enriqueta Urbieta.
Raka wirp'a punkillukuy
Raka wirp'a punkillukuy (Bartolinitis) nisqaqa rakha wirp'akunap punkiyninmi.
Wayra pacha
Tiksi muyup wayra pachanpiqa kay wapsikunam:
Wayra pachapi kaqkunamanta yachaytaqa mit'a yachay ninchikmi.
Qullqamarka distritu
Qullqamarka distritu (kastilla simipi: Distrito de Julcamarca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Anqara pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Qullqamarka llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Arhintinap llaqta takin
Oíd, Mortales nisqaqa Arhintinap llaqta takinmi. Kastilla simipi Vicente López y Planes-pa 1812 qillqasqan, takinanqa Blas Parera-p 1812 rurasqan. "Academia de Quechua Qollasuyo - Salta - Argentina" nisqap Qhichwa simiman t'ikrasqan.
Uyariychik kawsaq willka kunakata:
Qispisqan, qispisqan, qispisqan!
Etiopía-Tigray Hawka Kawsay Rimanakuy
Itiopyawan Tigraywan Hawka Kawsay Rimanakuyqa Itiopya mama llaqtap kamachiyninwan Tigray Llaqta Kacharichiy Frentewan 2 ñiqin inti raymi killapi 2022 watapi firmasqa hawka kawsay rimanakuymi, chaypi iskaynintin partidukuna "wiñaypaq awqanakuy sayachinapaq" rimanakurqanku, Tigray awqanakuy tukunanpaq.
685
Wañusqakuna
680'erne
Etiopía-Tigray Hawka Kawsay Rimanakuy
rimanakuy pacha
Pisi suyakuykunam qawarisqa karqa kay rimanakuykuna huk kutillapaq maqanakuyta sayachiyta atinankumanta; Maqanakuyqa hinallam karqa, manataqmi pisiyarqachu, hawka kawsay rimanakuy qallariptinpas, astawanqa Eritrea nacionpa fuerzankunam yaqa llapan rimanakuy tiempopi civilkunata wañuchisqankumanta willakurqaku. 28 octubre killapin Etiopía nacionqa mana confiarqanchu chay operacionpi mana reqsisqa “entidades occidentales” nisqakunaq motivonkunapi, chaypin nirqan “mana allin” agendapaq guerramanta “mana imapaq valeq, política nisqawan kallpachasqa” alegacionkuna kasqanmanta, chaymi “propaganda irresponsable” nisqa, chaytan yapamanta rimanku chay PFLP.Tigrayta mana k'amispa kacharichinapaq, astawanmi nirqa "respetasqa organizacionkuna, allin munayniyuq actorkuna mana musyaylla kay campañapi chaqrukunmanku". Chayna llakikuna kaptinpas rimanakuykunaqa hinallam karqa.
tukusqa
2 ñiqin inti raymi killapi 2022 p'unchawpi Etiopía mama llaqtap kamachiyninwan Tigraya Kacharichiy Frentewan kuska willakuyta lluqsichirqanku, "pistolakunata wiñaypaq upallachinankupaq, iskay wata Etiopía nisqap wichayninpi ch'aqwayta tukuchinankupaq rimanakusqankuta". Obasanjo sut'incharqan chay rimanakuypi "desarme sistemático, ordenado, suave y coordinado" nisqa kananmanta.
Naska distritu
Naska distritu (kastilla simipi: Distrito de Nazca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Naska pruwinsyapi, Ika suyupi. Uma llaqtanqa Naska llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu:
Arhintinap llaqta takin
Qhawariy k'irawpi llumpay huñuta.
Yaku pinchikillachana
thumb|right|Yaku pinchikillachanap [[mayu hark'an.]] 200px|thumb|Huk yaku pinchikillachana, Krasnoyarsk llaqtapi, [[Rusyapi.]] Yaku pinchikillachana nisqaqa urmaq yakup michanta pinchikillaman t'ikranapaq pinchikillachanam, sapsillaqa mayu hark'apim.
Arhintinap llaqta takin
Ñam sami k'irawta kichankuna
Urasuyu ayllukunan huñusqa
San Husiy kantun (Quchapampa)
San Husiy kantun nisqaqa (kastilla simipi: Cantón San José) Buliwya suyupi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Chapari pruwinsyapi, Qulumi munisipyupi. Uma llaqtanqa San Husiy llaqtam (San José).
Arhintinap llaqta takin
Tiksintin qispisqataq kutichin:
Hatun llaqta Arhintina, kawsachun.
QHUCHUNTIN
Wiñay kachun k'intukuna
Tariy atisqanchikkuna (bis)
Qillpumanta pillusqa kawsasun
Sullullchasun qillpupi wañuyta. (bis)
686
686 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Wañusqakuna
680'erne
Uriondo
Uriondo (kastilla simipi: Uriondo) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Tarija suyupi, huk llaqtam, José María Avilés pruwinsyap uma llaqtanmi.
Oscar Colchado Lucio
Oscar Colchado Lucio sutiyuq runaqa (1947 watapi paqarisqa Waylas wallankapi - ) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq qillqaq.
Sunqup'iti nanay
Sunqup'iti nanay (angina pectoris) nisqaqa runap sunqunpi paqarichkaq nanaymi, sunqu sirk'a unquymantam.
Sunqu sirk'akuna sirk'a iskuyaymanta k'ichkichasqa kaptinqa, manañam aypallachu muksichaqniyuq yawar sunqu sinchi aychap kawsaykuqninkunaman chayaykun. Chay muksichaq muchuyrayku sunqu nanachinmi.
Mtsketha-Mthianethi suyu
270px|right|thumb| Mtsketha, Mtsketha-Mthianethi suyu 270px|right|thumb|Mtsketha-Mthianethi suyu Mtsketha-Mthianethi suyu (Kartul simi: მცხეთა-მთიანეთის მხარე, Mtshetha-Mthianethis Mkhare, kastilla simipi: Región de Mtsjeta-Mtianeti)  mama llaqtap suyu.
Qharqayuy
Qharqayuy icha Asma (grigu simimanta: άσθμα [ásthma]; Asthma bronchiale) nisqaqa surq'anpi tunqurchakunapi ninachay unquymi, samayninchikta sasachaq.
Mtsketha-Mthianethi suyu
42°17′ N 44°45′ E
94 573 (2014) runakuna - 6 786 km².
Rarqa
Rarqa (yarqha, larqha) icha sikya nisqaqa chakrakunata parqunapaq mayu hina allpapi aspisqa siq'i hinalla uchkum.Hukmanpa ninku raqra.
Mtsketha-Mthianethi suyu
Uma llaqtaː Mtsketha.
Pulitika rakiy
Kamachiq runa: David Nozadze
Surkay
thumb|Hanllachkaq wamracha. thumb|Hanllachkaq misi. Surkay icha Hanllay nisqaqa huk runap puñunayaspa simita anchata kichayninmi.
Hanan Kharthli suyu
270px|right|thumb| Gori, Hanan Kharthli suyu 270px|right|thumb|Hanan Kharthli suyu Hanan Kharthli suyu (Kartul simi: შიდა ქართლის მხარე, Shida Kharthlis Mkhare, kastilla simipi: Región de Shida Kartli)  mama llaqtap suyu.
Terbyu
Terbyu, Tb (musuq latin simipi: Terbium) nisqaqa huk Lanthanu rikch'aq q'illaymi.
Hanan Kharthli suyu
42°11′00″ N 44°00′00″ E
263 382 runakuna (2014) - 4 807 km².
Uma llaqtaː Gori (გორი).
Urin Tirul
thumb|right|290px|Saywitu: Urin Tirul thumb|right|200px|Urin Tirul pruwinsyap distritunkuna Urin Tirul icha Bolzano pruwinsya nisqa pruwinsyaqa (italya simipi: Alto Adige, provincia di Bolzano, aliman simipi: Südtirol, Provinz Bozen) nisqaqa Italyap lliwmanta aswan chincha pruwinsyanmi, Trentino Urin Tirul suyup chincha rakinmi.
Abdullah bin Abdul-Aziz
2005 watamanta 2015 watakama ñawpaq kuti Sawud Arabyapa Qhapaqnin karqan.
Urin Tirul
Uma llaqtanqa Bolzano llaqtam.
Kunankamapas Urin Tirulpiqa achka aliman rimaqkunaraqmi, antinpitaq ladin simitapas rimanku.
Llaqtakuna
Aswan hatun llaqtakuna:
Abdullah bin Abdul-Aziz
Yachaywasi:
Parya
Parya (genus Passer) nisqaqa huk takiq pisqukunam.
Mulinus distritu
Mulinus distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Molinos) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Shawsha pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Mulinus llaqtam.
Sunqu unquy
Achka sunqu unquy (Cardiopathia) nisqa, sunqup unquyninkunatam riqsinchik.
Mulinus distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Tinkipaya kantun
T’inkipaya kantun (kastilla simipi: Cantón Tinguipaya) nisqaqa Buliwya suyupi juk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Tomás Frías pruwinsyapi, T’inkipaya munisipyupi. Uma llaqtanqa T’inkipaya llaqtam (499 runa, 2001 watapi).
Sunqu unquy
Lliwmanta aswan achka kaq sunqu unquyqa sunqu sirk'a unquymi (Morbus arteriarum coronariarum), sirk'a iskuyaypa (Atherosclerosis) paqarisqan.
Mulinus distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Qurani mayu
Qurani mayu (kastilla simipi: Río Corani) nisqaqa Buliwyapi huk mayum, Quchapampa suyupi, Chapari pruwinsyapi, Qulumi munisipyupi.
Hark'a qucha
thumb|right|300px|[[Jung Hua hark'a quchawan apaqan, Da Han mayupi, Taoyuan k'itipi, Taywanpi.]] thumb|right|300px|[[Reschen qucha|Reschen (Resia) qucha: quchap yakunkunaqa Reschen (Resia), Graun llaqtakunatam nuyuchirqan (Uralan Tirul, Italyapi).]] thumb|right|300px|[[Guri hark'a qucha, Winisuylapi.]] Hark'a qucha nisqaqa mayu hark'ap hananpi mayup puriq yakunmanta tukukuq qucham. Mayu hark'ata pirqachaptinqa, chay hark'a quchap yakunqa qhichwapi allpakunatam llukllaspa llump'ispa nuyuchin.
687
687 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Qarati
Qarati (Pityriasis capitis) nisqaqa uma qarap paspachasapa kayninmi. Chukchapuraqa achka paspachakunam lluqsin.
Billie Holiday
thumb|right|250px| Eleanora Fagan Gough sutiyuq warmiqa, icha Billie Holiday Lady Day (* paqarisqa Philadelphia llaqtapi -  wañusqa New York llaqtapi) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq Jazz takiqsi qarqan.
Qusan: Joe Guy
Diskunkuna
=== Sencillos ===
688
688 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Wañusqakuna
680'erne
Xavier Abril
thumb|right|290px| Xavier Abril Xavier Abril de Vivero (Hapi April, maypis Runa Simipi qillqasqa) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Lima llaqtapi -  wañusqa Montevideo llaqtapi, Uruwayipi) huk  🇵🇪 mama llaqtap qillqaqsi karqan, awangardistas ñawpaqkachayta qatiran.
Taytaː Carlos Abril Borgoño; Mamaː Amalia de Vivero y Merino.
Alma materː Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin.
Malwas distritu
Malwas distritu (kastilla simipi: Distrito de Malvas) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Anqash suyupi, Warmiy pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Malwas llaqtam (362 runa, 2007 watapi).
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Uskil distritu
Uskil distritu (kastilla simipi:  Distrito de Usquil) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, Utusku pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Uskil llaqtam.
Inti t'iksuy
Inti t'iksuy nisqaqa p'unchawpa iskay ñiqin kuskanmi, chawpi p'unchawmanta ch'isikama pacham, inti t'iksuchkaptinña.
Súa kitilli
Súa kitilli (kastilla simipi: Parroquia Súa) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim Esmeraldas markapi, Atakami kitipi. Uma llaqtanqa Súa llaqtam.
Ankucha llika
thumb|upright=1.3|[[Runap ankucha llikan.]] Ankucha llika nisqaqa kurkupi willakunata pusaykunapaq ankuchakunap llikanmi.
Runap, tulluyuq uywakunappas ankucha llikapiqa kay kurku yawrikunam:
Villa Alemana
thumb|right|200px|Villa Alemana Villa Alemana nisqaqa Chili mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Villa Alemana llaqtapiqa 122.806 runakunam kawsachkanku (2002).
Amaychura
Amaychura (Cachexia) unquyniyuq runaqa anchata yarqasqam, mana icha pisillata mikhuq. Mana mikhunayay, qhaqya icha apanqara unquyniyuq runam ñataq-ñataq amaychurayuq. Mana hampisqa kaspa wañuy chiki kapunmi.
Mutilu
Mutilu icha Tsawata (Geochelone denticulata) nisqaqa suchuq uywam, qaraparam, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi sach'a-sach'akunapi kawsaq, yura mikhuq.
Bromu
Bromu, Br (musuq latin simipi: Bromum) nisqaqa huk kachichaq mana q'illaymi.
Antakuyukuyu
thumb|right|200px|Union Pacific-pa diesel antakuyukuyun, [[USA-pi]] Antakuyukuyu, Kuyukuyu antakuru, Purichiq, Makina icha Lukumutura (kastilla simipi: locomotora, inlish simipi: locomotive) nisqaqa antakurup kuyuchinanmi, khillayñanpi purinanpaq.
Kay hinam antakuyukuna:
Puquwanka distritu
Puquwanka distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Pocohuanca) Piruw mama llaqtapi distritum Aymara pruwinsyapi, Apurimaq suyupi. Uma llaqtanqa Puquwanka llaqtam.
Wisk'achani (mawk'a llaqta)
Wisk'achani (Viscachani) nisqaqa huk mawk'a llaqtam, Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, JAruma pruwinsyapi, Patakamaya munisipyupi, Wisk'achani llaqta ñiqpi, Chuqiyapu-Uru-Uru ñan ñiqpi.
Puquwanka distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Disprosyu
Disprosyu, Dy (musuq latin simipi: Dysprosium) nisqaqa huk Lanthanu rikch'aq q'illaymi.
Puquwanka distritu
Simikuna
Pukyu:
Pumaqucha distritu (Apurimaq)
Pumaqucha distritu nisqaqa (kastilla simipi: distrito de Pomacocha) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Antawaylla pruwinsyapi, Apurimaq suyupi. Uma llaqtaqa Pumaqucha llaqtam.
Gregor Mendel
Johann Gregor Mendel (Aliman simipi: Johann Mendel, qhichwa simipi: Griguriw Mendel,Chiku simipi: Řehoř Mendel, Latin simipi: Ioannes (in religione Gregorius) Mendel) sutiyuq runaqa (* paqarisqa Heinzendorf llaqtapi (Awstiriya Silisya resp. Murawya-Silisya) - † wañusqa Brno-(Aliman simipi:Brünn ) llaqtapi (Awstiriyapi, kunantaq Chiksuyupi) ) huk 🇦🇹 🇨🇿 mama llaqtap yachaqmi karqan.
Pumaqucha distritu (Apurimaq)
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Victor Millan
thumb|right|260px| Victor Millan Joseph Brown sutiyuq runaqa, icha Victor Millan  (* paqarisqa Los Angeles llaqtapi -   wañusqa Santa Monica llaqtapi) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan.
Alma mater: University of California, Los Angeles
Piero Alva
Piero Fernando Alva Niezen; "Ciego" sutipaq runaqa (* paqarisqa Lima llaqtapi - ) huk Piruw mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Pumaqucha distritu (Apurimaq)
Simikuna
Pukyu:
Hamp'arapata antañiqiq
rikchacha| Huk antañiqiq hamut'ay wasi hamp'arapata PCkunayuq, pampa-yayanan qhawanapampakunayuq rikchacha| Huk istilisasqa siq'i, huk hamp'arapata [[Computadora personal nisqa|nuqallaqta antañinqiq, huk p'uktaki (mama maru chaymanta thatkichiq kaqwan), huk qhawanpampa, huk yatallumpa chaymanta, huk huk'ucha kaqwan ruwasqa]] Hamp'arapata antañiqiq icha hamp'arapatalla (kastilla simipi: Computadora de escritorio) kayqa sapa kuti llamk'anapaq ruwasqa, huk llamk'ana kananpi icha qayllanpi, hatun kayninrayku, kallpanrayku ima kan, chayrayku hampa'ra patapi turanayki llamkanaykipaq. Astawan riqsisqa wakichiyqa huk p'uktakiyuq, chaypiqa kan kallpa quq, mama maru (huk imprisu muyu maru mikru-thatkichiqwan chawpi thatkichiy hukkay hina, yuyay, bus, wakin piriphirikuna huk iliktruniku rak'inakuna), disku waqaychay (aswanta huk icha astawan sinchi disk hukkaykuna, pachanka kanan hukkaykuna (SSD), uptiku disku hukkaykuna, ñawpaq rikch'aqkunapitaq diskiti hukkay); yaykuchinapaq yatallumpawan huk'uchawan; hinaspa antañiqiq qhawanapampa, antarimaqkuna, hinaspa, sapa kuti, huk antañiqiq ch'ipachina lluqsinanpaq. Chay p'uktakiqa horizontal utaq vertical nisqapi churasqa kanman, chaymantataq hampa'ra pataq uranpi, lawnpi utaq hawanpi churasqa kanman.
Uma nanay
Uma nanay nisqaqa umapi nanaymi, huk unquykunap paqarichisqan, ahinataq
Hamp'arapata antañiqiq
Nuqallaqta antañiqiq kunataqa p'uktakichankunata sayaqman qhawarispaqa pukarakuna nispam sutichanku. Imaynachus astawan achka casokuna qusqa chawpi 1990 kaqmanta kay rikukunan suyu qhawarichikuq kaqpi kachkanku, kay término hamp'ara kaqwan ñawpasutiyuq llamk'achisqa karqan kunan pacha casokuna qusqa ñawpaq horizontal mananlawman qhawan kaqtin kaqpi.
Riyad
Riyad (arabya simipi: الرياض ‎) icha Riad llaqtaqa Sawud Arabya mama llaqtap uma llaqtanmi.
Yuyaysapa karurimana
paña|rikchacha| Yuyaysapa karurimanawan llamk’aq runa Yuyaysapa karurimana icha umayuq karurimana (Inlish simipi: smartphone, kastilla simipi: teléfono inteligente) kayqa huk huch'uy apaychana antañiqiq, chay ankichiy karimanawan, antañiqiq wan huñusqa qamun purispa llamk'anapaq.
Riyad
Runakuna
4 878 723 runakuna
Yuyaysapa karurimana
Paykunaqa ruwana tiliphunukunamanta sapaqchasqa kanku aswan kallpasapa sinch'i kaq atiyninkuwan chaymanta hatun kuyuchina llamk'anakuna, mayqinkunachus astawan hatun llamp'u kaq, intirnit (kayhina web wamp'uq kuyuchina sakha wanda kaqpi), chaymanta multimitya ruwanakuna (kayhina taki, kuyuq rikch'a, rikch'a hap'inakuna, chaymanta phuqllay), nukliyuphunuwan kuska ruwaykuna kunkawan waqyay, qillqanakuy ima. Yachayniyuq tiliphunu huk yupay q'illay–uqidu–chawpipi-kunduktur (Inlish simpi: metal–oxide–semiconductor) sirkuyitu churasqawan (Inlish simipi: integrated circuit) chipkuna kaqwan kanku, imaymana sinsurkuna kaqwan kanku mayqinkunachus ñawpaqmanta churasqa chaymanta kimsa kaq llump'u kaq kaqwan apruwichayta atinku (ahinataq huk maqnitmitru, qaylla sunsurkuna, warumitru, qiru-iskupiyu, asilirumitru kaymanta astawan), chaymanta mana alanriyuq willanakuy prutukulukuna yanapakuy (kayhina Bluetooth, Wi-Fi, utaq antakilla puriy). Kunanpachaqa yachaynuyuq tiliphunu ruwaqkuna antakilla willay tinkuyta chaymanta antakilla imirhinsiya qaraqkuna llamk'anakunaman tinkuyta qallarinku karu suyukunapi llamk'anapaq, maypichus mana kanchu hallp'api llika atikuq.
Wiñay-kawsay qillqa
rikchacha| IBM Simon wan hut'achina pampa (1994)
Waqhina rikukuq, llamk'aykuna llika sistima tikrakuykuna
rikchacha| LG Prada hatun atinniyuq taktil qhawanapmapayuq 2006 watapi riqsichisqa rikchacha| Ñawpaq kaq Apple iPhone; riqsichiyninta qatispa chay kumun rikukunanpampa phaktur hatun taktil qhawanapampa llamp'ukaq chawpi uya mana sinch'i yatana llumpa kaqkunaman tikrasqa
Patarakuq yuyaysapa karurimana
paña|rikchacha| Nokia 9 PureView nisqaqa pichqa lintiyuq rikch'a hap'ina matrixwan Zeiss uptikawan, llimp'iwan hukkrumuwan chaqrusqawan. paña|rikchacha| Huawei P30 kimsa qhipaman qhawaq rikch'a hap'ina lintikunayuq Leica uptikawan.
Hananqucha
Hananqucha (inlish simipi: Lake Superior) nisqaqa Kanadap Hukllachasqa Amirika Suyukunawan saywanpi kaq ancha hatun misk'i yaku qucham.
Allpa saywachi
thumb|left|200px|Hanan qucha (NASA)
Atucha munisipyu
Atucha munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Atocha) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Urin Chichas pruwinsyapi, P'utuqsi suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Atucha llaqtam.
Pulitika rakiy
Pusaq kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa astawan Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Atucha munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Samtskhe-Javakheti suyu
270px|right|thumb| Akhaltsikhe, Samtskhe-Javakheti suyu 270px|right|thumb|Samtskhe-Javakheti suyu Mtsketha-Mthianethi suyu (Kartul simi: სამცხე-ჯავახეთის მხარე Samtskhe-Javakhetis Mkhare, kastilla simipi: Región de Samtsje-Yavajeti)  mama llaqtap suyu.
Chutki
rikchacha| Huk sumaqchasqa champi punku chutki rikchacha| Huk waril chutki Chutkiqa iskay takyasqa imayaykunata t'inkinakuq, chayqa mikaniku muyuy, lliwmanta astawan pisi muyuriq k'uchullatam saqispa. Iskay imayaykunaqa huk allin chutkiwan tinkisqa, huk takyasqa t'urpimanta huknin hukninwan tupachisqa muyunku: llapa huk tikraykuna icha muyuriykuna hark'asqa, chay hinataq huk chutki, huk pata kacharisqamanta. Chutkikunaqa kanman anku materiyalmanta otaq kuyukuq componentekunamanta. Kawsay yachay piqa achka artikulasiyunkunam chutki hina llamkan, maki muqu artikulasiyunhina.
Samtskhe-Javakheti suyu
41°35′00″ N 43°16′00″ E
160 504 runakuna (2014) - 6 413 km².
Uma llaqtaː Akhaltsikhe.
Pulitika rakiy
Kamachiq runa: Besik Amiranasvili
689
689 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Wañusqakuna
680'erne
Gerd Müller
thumb|Gerd Müller hayt'ana pilutakunatam silq'uchkan (1967 watapi). Qhipanpi [[Franz Beckenbauer, Sepp Maier.]] Gerd Müller sutiyuq runaqa ( paqarisqa Nördlingen llaqtapi - ) huk 🇩🇪 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi. 1974 watapi Kunti Alimanya quchuntinwan Piluta Hayt'ay Pachantin Kupatam ayparqan. Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa atipanakuykunapi chunka tawayuq kutim punkuta tariparqan.
Magdalena distritu (Amarumayu)
Magdalena distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Magdalena) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chachapuyas pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Magdalena llaqtam (694 runa, 2007 watapi).
San Francisco (California)
thumb|250px|San Francisco
Asna charapa
Asna charapa, kichwapi Ashna charapa (Kinosternon scorpioides) nisqaqa suchuq uywam, qaraparam, aycha mikhuq. Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunapi kawsan.
San Francisco (California)
San Francisco nisqa llaqtaqa, Californiapi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun llaqtam, Pasiphiku mama quchap chalanpi.
Khillayñan
thumb|right|250px| Chawpi Khillayñan, [[Uruya Piruw]] thumb|right|250px|[[Montana suyu, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi khillay ñan.]] thumb|right|250px|Khillayñan, "[[Phuyukunaman antakuru" nisqa antakuruwan, Arhintinapi.]] Khillayñan icha Antakuruñan icha Phirrukarril (kastilla simipi: ferrocarril) nisqaqa iskay sunikaray khillay k'aspiyuq, achka q'iru k'aspikunawan watasqa, antakurukunap purinanpaq ñanmi.
Antakuruqa kaynaku nisqapim sayakun.
Unquy
right|thumb|300px|"Hampikamayuq", [[Samuel Luke Fildes-pa 1891 watapi siq'isqan]] Unquy nisqaqa ima runap, uywap icha yurap mana allin, mana sinchi, mana qhali, mana thañi kachkayninmi.
Unqusqa runataqa hampinapaq hampiq runa (hampikamayuq icha hampiq yachaq) hampikunatam quykun.
Unquykuna
Unquyqa unquchiqkunarayku icha huk hamukunaraykum paqarin.
Qatiq unquykuna
Qatiq unquy nisqakunaqa unquchiq nisqakunap paqarichisqanmi. Chay unquchiqkunaqa añakikunam, qurwarakuna, ch'ulla kawsaykuqkuna, atamkuna (runapi kawsaq kurukuna), añawkunapas.
Mana qatiq unquykuna
Mana qatiq unquykunataq manam unquchiqpa paqarichisqanchu, huk hamurayku paqarin.
Samegrelo–Zemo Svanethi suyu
42°30′ N  41°51′ E
330 761 runakuna (2014) - 7 441 km².
Uma llaqtaː Zugdidi.
Antaparqu distritu
Antaparqu distritu (kastilla simipi: Distrito de San Antonio de Antaparco) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Anqara pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Antaparqu llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Chira mayu
Chira mayu (kastilla simipi: Río Chira) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Piwra suyupi, Ikwadur mama llaqtapipas, Loja markapi, huk mayum. Chira mayuqa yaku tinkuqmantam Katamayu Makara mayuwan (río Macará) qallarin. Pasiphiku mama quchaman purin.
T'ikraq
thumb|[[John Wyclif, Dyuspa Simin Qillqata inlish simiman t'ikrachkaq.]] T'ikraq nisqaqa huk rimaypi kaq qillqata wakin rimaymanmi t'ikran.
Q'asa distritu
Q'asa distritu (kastilla simipi: Distrito de La Encañada) nisqaqa Kashamarka pruwinsyapi, Kashamarka suyupi, (Piruwpi), huk distritum. Uma llaqtanqa Encañada llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Musiku
Q'asa distritupiqa Yanaqucha qhuyam tiyan.
Sepp Maier
Josef-Dieter "Sepp" Maier sutiyuq runaqa ( paqarisqa Metten llaqtapi) huk Alimanya mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Chiwaku
Chiwaku, chiwanku icha ch'iwanku (Turdus chiguanco) nisqaqa huk takiq pisqum, Urin Awya Yalapi (Arhintina, Buliwya, Chili, Ikwadur, Piruw) kawsaq.
Takir qhayan paruta ( qotsur qayan tamyata). Kawsan 1500 m -manta 4 000m-kama. Rumilanchupa (Kastilla simipi:Saúco) murunta uchun.
691
691 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Yuqalla kantun
Yuqalla kantun (kastilla simipi: Cantón Yocalla) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Tomás Frías pruwinsyapi, Yuqalla munisipyupi. Uma llaqtanqa Yuqalla llaqtam (413 runa, 2001 watapi).
Sarah Vaughan
thumb|right|250px|Sarah Vaughan Sarah Lois Vaughan sutiyuq warmiqa, icha Sassy (*  paqarisqa Newark llaqtapi -  wañusqa Los Angeles llaqtapi) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq Jazz takiqsi qarqan.
Qusankuna: George Treadwell (1946-1958) / Clyde Atkins (1958-1961) / Waymond Reed (1978-1981). Churi: Debra Lois.
Rimay t'ikray
thumb|250px|[[Rosetta Rumi, grigu simipi iqiptu simipipas, 196 kñ-si rurasqa, 1799 watapi tarisqa. Paywan hiruqliphiku nisqakunatam hap'iqayta qallarirqanku.]] Rimay t'ikray nisqawanqa t'ikraq nisqa runa qillqata huk rimaypi hap'iqaspa wakin rimaypim qillqamun.
Manchester United FC
Manchester United FC (Manchester United Football Club), icha Manchester, nisqaqa huk Inlatirraniyuq piluta hayt'ay klubmi.
Wiñay kawsay
Kamasqa Manchester llaqtapi.
Mama llaqta kampiunatukuna
right|thumb|290px|Manchester United truphyukuna
Hawa t'inkikuna
thumb|center|480px|Old Trafford Manchester istadyu.
Phuyu ñawi
thumb|right|200px|Phuyu ñawita kuchunku allichanapaq. Phuyu ñawi (Cataracta) nisqaqa huk ñawi unquymi. Ñawi q'ispi phuyuyaptin, unquq ñawsayanmi.
Allichanapaqqa kurku kuchuq runa phuyuyasqa ñawi q'ispita kuchuspa musuq artifisyal q'ispita qunmi.
Patapata
Allwiya kamay
Antañiqiq patapata
Uskil
Uskil (kastilla simipi: Usquil) nisqaqa huk uchuy llaqtam Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, Utusku pruwinsyapi, Uskil distritupi.
692
692 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Discriminación racial contra la población quechua
1969 watapi, Jorge Sangenis, cine director Jorge Sangenis, Quechua Yaormaiko peliculapi quechua, aymara warmikuna esterilización nisqamanta rimarirqa, Alberto Fujimoripa gobiernonpa kamachisqan políticas de esterilización forzada nisqa, quechua, aymara runakunata yaqa 200. Discriminación étnica nisqapas kanraqmi parlamentario nisqapi, Rimana Wasi umalliqmi peruano Martha Hildebrand, Rimana Wasimanta Carlos Torres ima, ñawpaq kutita quechua simipi juramentota jurasqankuta, chayllaraq akllasqa Hilaria Supa Huaman, Maria Sommer ima.
Supay Qallu
Supay Qallu (kastilla simipi: Cerro Supay Galo / Supray Gallo) nisqaqa Antikunapi, Buliwyapi, huk urqum Los Frailes wallapi, Chuqichaka suyupi, Oropeza pruwinsyapi, Chuqichaka munisipyupi, Chaunaca kantunpi.
Pankan distritu
Pankan distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Pancán) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Shawsha pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Pankan llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Pata-pata
Pata-pata nisqaqa achka hayk'a hanaq patakunapi kaq chakrakunam, urqukunapi, allpap hawan nisyu sayaylla kaptinmi.
Los Angeles
rikchacha|250px|Los Angeles Los Angeles, Yaanga nisqa llaqtaqa, Californiapi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun llaqtam, Pasiphiku mama quchap chalanpi.
Warmiy distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
Urunquta
Urunquta icha Hurunquta (Oroncota) nisqaqa huk mawk'a llaqtam, Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, José María Linares pruwinsyapi, Puna munisipyupi, Turuchipa kantunpi.
Warmiy distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Tunsupa kitilli
Tunsupa kitilli (kastilla simipi: Parroquia Tonsupa) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Esmeraldas markapi, Atakami kitipi. Uma llaqtanqa Tunsupa llaqtam.
Warmiy distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Chillwi urqu
Chillwi (kastilla simipi: Cerro Chillhui) nisqaqa Antikunapi, Buliwyapi, huk urqum Los Frailes wallapi, Chuqichaka suyupi, Oropeza pruwinsyapi, Chuqichaka munisipyupi, Kila Kila kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 3.420 mitrum aswan hanaq.
Miqllapata antañiqiq
rikchacha| Huk 2020 watapi [[MacBook Air nisqa|MacBook Air nisqa Apple Inc.]] rikchacha| Huk 2019 [[Microsoft Surface Pro 7 qhawanapmpa k'uchun dismuntana atiniyuq chutki (lluq'i) chaymanta huk 2018 Dell XPS 15 9570 360 pata chutkiyuq (alliq)]] rikchacha| Huk 2014 watapi [[Acer Inc. nisqa.|Acer Chromebook 11]] Miqllapata antañiqiq, miqllapata, miqlla antañiqiq icha lappata (Inlish simimanta laptop, kastilla simipi: portatil) huk huch'uy, apaykachana nuqallaqta antañiqiq (Inlish simipi personal computer (PC)). Lappatakunaqa yaqa sapa kutiqa huk clamshell rikukunan suyu qhawarichikuqyuq kanku huk qhananapampa p'allta-sayanan kaqwan (astawanta 11–17 nisqapi otaq 280–430 mm diagonal sayayniyuq) hanaq tapa ukhupi, chaymanta huk alpha-yupana yatana llumpa (achka kutita QWERTY lla) uray tapa ukhupi, ichaqa 2-1ninpi (iskay hukninpi) PCkuna huk yatana llumpa dismuntakuy atin kaqwan sapa kuti miqllahina utaq huk "miqllapata churan". Ukhu sich'ikaqkuna yatana llumpa urapi uray tapa wichq'ana ukhupi churasqa kanku, chaymanta mana mana riqsisqachu lappatakuna huk t'usuchiy icha unanchay llamk'anayuq kasqanku kayhina trackpad utaq trackpoint. Achka kunan pacha laptopkunapas webcam nisqayuq, llukchina qhawanapampa nisqatapis.
Pukyukuna
<references group="" responsive="1">
Micha
Kay hinam micha rikch'aqkuna:
Holmyu
Holmyu, Ho (musuq latin simipi: Holmium) nisqaqa huk Lanthanu rikch'aq q'illaymi.
Parquy
rikchacha|paña|400px|Ima hinam parqunku. rikchacha|290px|[[Utkhu parquy.]] rikchacha|paña|290px|[[Chuqhawaya, Buliwya: 125 ayllukunapaq musuq parquy]] Parquy icha Qarpay nisqaqa chakrakunata yakuchaymi, nisyu ch'aki kaptinmi.
Chakrata parqunapaqqa rarqakunatam aspinchik. Tawantinsuyu pachapiñas, Chimu runakunapas achkata parqurqanku.
Usya m'itapi chakrakunata parqukan yapukananpaq, icha mukakananpaq papata tarpuyta munarqa; Yakuqa (unuqa) yurakuna wiñachin. Chaymi ruwayan Unu raymita, kunanyaq Waruchiri llaqtapi runakuna wichayan qucha k'uchunyaq, allichaq raqra unuta. Tukuy aywayan: yasqa, wayna, sipas, qhari, warmi, warmakunapas. Tusuyanpas tinyawan, pinkulluwan.
Robert Ryan
thumb|right|260px| Robert Ryan wan [[Janet Leigh ]] Robert Bushnell Ryan sutiyuq runaqa, icha Robert Ryan  (* paqarisqa Chicago llaqtapi -  wañusqa New York llaqtapi) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan.
Sirpiya
Sirpiya (Sirpiya simipi Srbija) Iwrupapi mama llaqtam. Uma llaqtanqa Beograd llaqtam.
Robert Ryan
Taytan: Timothy Aloysius Ryan; Maman: Mable Arbutus (Bushnell) Warmi: Mable Arbutus Bushnels Churinkuna: Timothy p. 1946); Cheyney (p. 1948)
Alma mater: Dartmouth College.
Juan Pajuelo
Taytan:   ; Maman:. Warmi: Churinkuna:
Yachay wasi:.
Piruwpa hatun kamachin
thumb|100px| [[Piruwpa mama llaqtap sillu ]] Piruwpa hatun kamachin.
Chunka iskayniyuq Piruw Republikap hatun kamachinkuna:
694
694 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
693
693 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.