cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Paqariqtampu distritu
Paqariqtampu distritu (kastilla simipi: Distrito de Paccaritambo) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Paruru pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Paqariqtampu llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
199
199 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Bactrocera bidentata
Wiñay kawsay
Fue descrita para la hamut'ay en el wata 1963 por May.
Sion
thumb|Sion (Sitten) Sion (Sitten) nisqaqa Suysa mama llaqtapi huk hatun llaqtam, Wallis suyup uma llaqtanmi. Sion llaqtapiqa 33.879 runakunam kawsachkanku (2015).
Ballestas wat'akuna
thumb|270px|[[Asukakuna, Ballestas wat'akuna]] thumb|270px|Candelabro de Paracas. Ballestas wat'akunaqa (kastilla simipi:  Islas Ballestas) nisqaqa Piruw mama llaqtapi Pasiphiku mama quchapi Ika suyupi wat'akuna.
Qhawana q'ispillu
thumb|right|200px|Qhawana q'ispillu. thumb|right|200px|Qhawana q'ispillup iskay k'umuq lintin. Qhawana q'ispillu nisqaqa mana allinta rikuq ñawiyuq runapaq rurasqa iskaynintin q'ispillu lintim, rikunanta allinchanapaq.
Huk runa karulla rikuq ñawiyuq kaspaqa, qhawana q'isillupi pallana lintikunatam chaskin; qayllalla rikuq ñawiyuq kaspaqa, ch'iqichina lintikunatataqmi chaskin.
Qutapata mamallaqta parki
Qutapata mamallaqta parki (kastilla simipi: Parque Nacional y Área Natural de Manejo Integrado Cotapata) suyuqa amachasqam kachkan, Buliwya mamallaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Chinchay Yunka pruwinsyapi, Pedro Domingo Murillo pruwinsyapipas.
Flora
thumb|left|160px|[[Kina Cinchona officinalis ("quina") ]] thumb|left|160px|[[Tuqti [Juglans regia)]]
1.000 - 2.500 m:
Wint'u kantun
Wint'u kantun nisqaqa (kastilla simipi: Cantón El Paso) Buliwya suyupi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Killaqullu pruwinsyapi, Wint'u munisipyupi. Uma llaqtanqa Wint'u llaqtam (14.180 llaqtayuq, 2001 watapi).
Qutapata mamallaqta parki
Fauna
-
Pukyu:
Runakuna
Qutapata mamallaqta parkipiqa 1.600-chá 2.000-chá runa 17 ayllu llaqtapi kawsan (300-chá ayllu).
Sávio Bortolini
Sávio Bortolini Pimentel sutiyuq runaqa  (*  paqarisqa Vila Velha llaqtapi - ) huk Brasil mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Linti
Pallana lintiqa huk rikch'a hamuq ackiywan huk rich'atam, t'ikrasqa rikch'atam, rikch'ay (virtual) nisqa rikch'atam ruranmi. Q'ispillumanta rurasqa pallay lintikunaqa phutu hap'inakunapim, ch'iñi qhawana (mikruskupu) nisqapim, karu qhawana (tiliskupu) nisqapim. Qhawana q'ispillupitaq pallana lintikunam icha ch'iqichina lintikunam.
Huk runa karulla rikuq ñawiyuq kaspaqa, qhawana q'ispillupi pallana lintikunatam chaskin; qayllalla rikuq ñawiyuq kaspaqa, ch'iqichina lintikunatataqmi chaskin.
200
200 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Resident Evil
Resident Evil (inlish simi, "tiyachkaq saqra") nisqaqa huk widyu pukllaymi, Hapun qallarikuy Capcom sutiyuqpa rurasqan, Survival Horror ("kawsaspa waqaychakuy manchay") nisqa hinam.
Awqankilcha
Awqankilcha (kastilla qillqaypi: Aucanquilcha) nisqaqa Chilipi, Antofagasta suyupi, huk nina urqum, Hanan Loa mama llaqta risirwapi.
Mama Tirisa Kolkatamanta
right|280px Mama Tirisa Kolkatamanta, Agnes Gonxha Bojaxhiu sutiyuq warmiqa, ˈagnɛs gɔnˈʤa bɔˈjadʒju sutipaq (* paqarisqa Skopje, 20px Imperio Otomano llaqtapi -  †  wañusqa Kolkata llaqtapi). Kathuliku mama.
Premio Nobel|20px Nobel Suñay Qasikaypi chaskirqan. 1979 watapiqa chiqniq.
Tayta: Nikollë Bojaxhiu (1878-1919); Mama: Dranafile Bojaxhiu (1889-1972).
Yachaywasi:
Signau
thumb|250px Signau llaqtaqa Suysa mama llaqtapi huk llaqtacham, Bern suyupi.
Signau llaqtachapiqa 2714 runakunam kawsachkanku (2014).
Millma
thumb|right|200px|Millma Millma icha Millwa nisqaqa ñuñuq uywakunap chukchankunam, millmaqarapi kaq.
Aymara Wikipidiya
Aymara Wikipidiya, aymara simipi Wikipidiyaqa 2005 watapim qallarirqan. Kay Aymara Wikipidiyaqa 4270 qillqasqa p'anqayuqñam.
Alberto Spencer
thumb|right|260px | [[Pelé wan Spencer, 1962]] right|180px| Alberto Pedro Spencer Herrera sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Ancón llaqtapi -  wañusqa Cleveland llaqtapi) huk 🇪🇨 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
Taytan:, Maman: América Herrera.
Nipali simi
Nipali simi (नेपाली) nisqaqa huk Indu rimaymi, indu rimaykunaman kapuq. Nipal mama llaqtap tukri siminmi.
Steve Irwin
thumb|300px|Steve Irwin. thumb|250px|Irwin [[uywapampapi, Awstralyapi.]] Stephen Robert "Steve" Irwin (22 ñiqin hatun puquy killapi 1962 paqarisqa Essendon llaqtapi, Awstralyapi; 4 ñiqin tarpuy killapi 2006 wañusqa Hatun Hark'ana Mullu-mullupi) huk Awstraliyayuq ñawikaruy tunachiqmi karqan.
Sallqa uywakunawanmi ñawikaruy qhawaqkunataqa tunachirqan, ahinataq The Crocodile Hunter (inlish simi, "Lagartu chakuq") nisqa ankichina qatintinpi. Beerwahpi Awstralya Uywapampa (Australia Zoo) nisqap pusaqninmi karqan. 2006 watapi huk wach'i rayam Irwintaqa wach'inwan miyuchaspa wañuchirqan.
Ariqipa pruwinsya
thumb|right|290px|Ariqipa pruwinsyap saywitun Ariqipa pruwinsya nisqaqa (aymara simipi: Ariqipa jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Arequipa) Piruw mama llaqtapi pruwinsyam, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Ariqipa llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Libertadur José de San Martín.
Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla simitam, [qhichwa simi]]tam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Chincha wat'akuna
290px|thumb|Chincha wat'akuna (1863) Chincha wat'akunaqa (kastilla simipi: Islas Chincha) nisqaqa Piruw mama llaqtapi Pasiphiku mama quchapi Ika suyupi wat'akuna.
Pillpintu distritu
Pillpintu distritu (kastilla simipi: Distrito de Pillpinto) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Paruru pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Pillpintu llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Ankucha
thumb|200px|Ankucha [[kawsaykuq tantalli.]] thumb|220px|Hanan [[marq'api ankuchakuna.]] Ankucha (latin simipi: Nervus) nisqakunaqa runap, uywappas kurkunpi willakunata pusaq ukhu yawrikunam. Tukuy kurkup ankuchantintaqa ankucha llika ninchikmi.
Gilbert du Motier de La Fayette
thumb|250px|Gilbert du Motier Marquis de Lafayette (1792)‎ Gilbert du Motier de La Fayette sutiyuq runaqa icha Marquis de La Fayette  (* paqarisqa Castillo de Chavaniac-Lafayette, Haute-Loire llaqtapi, Auverniae - †  wañusqa Paris llaqtapi) huk Ransiya mama llaqtayuq pulitiku runas, awqaq pusaqsi karqan.
Tayta: Michel Louis Christophe Roch Gilbert Paulette du Motier, marqués de Lafayette, coronel de Granaderos, Mama: Marie Louise Jolie de La Rivière.
Adolfo Pedernera
Adolfo Alfredo Pedernera sutiyuq runaqa (* paqarisqa Avellaneda llaqtapi -  wañusqa Buenos Aires llaqtapi, Arhintina mama llaqtapi ) huk 🇦🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.
Antonio Gonzales
Antonio Emiliano Gonzales Canchari sutiyuq runaqa ( * paqarisqa Lima llaqtapi - ) huk Piruw mama llaqtayuq wan Universitario de Deportes piluta hayt'aqmi.
201
201 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Los Navegantes
thumb|Lus Navigantis 2006. Los Navegantes (qhichwa simi, "wamp'uqkuna") chilinu Pichilemu llaqtapi suyuchanmi.
Sinchi aycha
right|300px|thumbnail|Tullu sinchi aycha. Sinchi aycha nisqakunaqa runap, uywappas kurkunta kuyuchinapaq ukhu yawrinkunam, k'ustukuyta, aysariyta atiq.
Kaymi sinchi aycha rikch'aqkunam:
Santa Leonor distritu
Santa Leonor distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Santa Leonor) Piruw mama llaqtapi distritum,  Lima suyupi, Wawra pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Jucul llaqtam.
Simikuna
Distritupiqapiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
San Julián munisipyu
San Julián munisipyu (kastilla simipi: Municipio de San Julián ) nisqaqa huk munisipyu Ñuflo de Chávez pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa San Julián llaqtam.
Kantunkuna
Iskay kantunmi kan:
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta indihina runakunam tiyanku:
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
San Julián munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara, waraniyi simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
202
202 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Rirpu
thumb|Huk puytup rirpu rikch'an, huk rirpupi. thumb|Huk p'allta rirpup rirpusqan achkiy illakuna. thumb|Rirpu rikchap t'ikraynin. thumb|Huk ripuq. Rirpu nisqaqa ima achkiyta sansaq, rirpuq p'alltam. Rirpupiqa paqariy rikch'amanta huk rikchay rikch'atam rikunchik, rirpu rikch'a nisqam, chawpipi kaq rirpu t'urpi nisqa siq'inta t'ikrasqam.
Sallqapiqa yakukunap hawan rirpu hinam, chayraykum quchakunapi huk imakunap rirpu rikch'ankunatam, rikch'anchikkunatapas rikunchik.
Q'illay p'alltawan llut'asqa q'ispillu p'alltamantam rirpukunata ruranchik.
Santa Ana kiti
Santa Ana kiti (kastilla simipi: Cantón Santa Ana) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Manawi markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Santa Ana llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Holguín pruwinsya
thumb|300px|Holguín pruwinsya saywitu (Kuba)
Holguín pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Holguín), nisqaqa huk pruwinsyam Kuba mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Holguín llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa 1976 watapi.
Runakuna
1 036 900 runakuna
San Pedro (nina urqu)
San Pedro (kastilla simipi: San Pedro) nisqaqa Chilipi, Atakama ch'in pachapi, huk nina urqum.
Holguín pruwinsya
Munisipyukuna
14 munisipyukuna:
Bactrocera bifasciata
Bactrocera bifasciata nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Fue descrita para la hamut'ay en el wata 1982 por Hardy.
José Luis Bustamante y Rivero distritu
José Luis Bustamante y Rivero distritu  nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Jose Luis Bustamante y Rivero) Ariqipa llaqtap distritun, Piruw mama llaqtapi, Ariqipa pruwinsyapi, Ariqipa suyupi.
Simikuna
Distritupiqa kastilla simitam, qhichwa simitam rimanku
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
thumb|left|Saywitu: José Luis Bustamante y Rivero distritu (chawpi), Ariqipa pruwinsyapi thumb|left|170px|José Luis Bustamante y Rivero distritu, satillitimanta rikusqa
Runtuma
thumb|right|[[Papiru (Cyperus papyrus).]] Runtuma, Dunduma icha Ichi (genus Cyperus) nisqakunaqa runtuma yura rikch'aq aylluman kapuq yurakunam, achka rikch'aqmi, 600-chá.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk runtuma yurakuna:
Mahinda Rajapaksa
thumb|right|250px|Mahinda Rajapaksa Percy Mahendra Rajapaksa  sutiyuq runaqa (Sinhala simi: මහින්ද රාජපක්ෂ, Tamil simi: மஹிந்த ராஜபக்ஷ), icha Mahinda Rajapaksa (* paqarisqa Kulumbu llaqtapi - ), huk 🇱🇰 mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku.
2005 watamanta 2015 watakama ñawpaq kuti Sri Lankapa Umalliqnin qarqan.
Taytan: D. A. Rajapaksa; Maman:. Ñawpaq warmi: Shiranthi Wickremesinghe. Churinkuna: (3) Namal, Yoshitha wan Rohitha.
Yachay wasi:
Alma mater: Sri Lanka Yachay sunturnin.
Acadia mamallaqta parki
Acadia mamallaqta parki nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtap Maine suyupi huk mamallaqta parkim.
203
203 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Fatih Terim
thumb|right|250px| Fatih Terim Fatih Terim  sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Adana llaqtapi - ) huk 🇹🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
Taytan: ; Maman:.
Churinkuna:
Juan Joya
thumb|right|260px| Juan Joya, Peñarol, 1965 Juan Víctor Joya Cordero sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Limaq llaqtapi -  wañusqa Limaq llaqtapi)  huk 🇵🇪 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
Diwanaqri siq'i llumpa
thumb|right|[[Rigveda nisqa qillqamanta, sanskrit simipi|250px]] Diwanaqri siq'i llumpa (देवनागरी - Devanagari icha Devanagri) nisqaqa huk siq'i llumpam, sanskrit simipi, hindi simipi, marathi simipi, nipali simipi llamk'achisqa.
Yitzhak Rabin
Yitzhak Rabin (iwriyu simipiː יִצְחַק רָבִּין, kastilla simipi: Isaac Rabin) sutiyuq runaqa (* paqarisqa Yerushalayim llaqtapi -  wañusqa Tel Awiw llaqtapi), huk 🇮🇱 mama llaqtayuq pulitiku qarqan.
Premio Nobel|20px Nobel Suñay Qasikaypi chaskirqan. 1994 watapiqa chiqniq.
1974 watamanta 1977 watakama wan 1992 watamanta 1995 ñawpaq kuti Israyilpa Uma kamayuqnin karqan.
Taytan: Nehemiah Rubichov; Maman: Rosa Cohen. Ñawpaq warmi: Leah Schloßberg Churinkuna: (2) Dalia Rabin-Pelossof wan Yuval Rabin.
Yachaywasi: thumb|right|300px|Apretón de manos entre Hussein de Jordania e Yitzchak Rabin, acompañados por Bill Clinton, durante las negociaciones de paz entre Israyil y Hurdanya, [[26 ñiqin kantaray killapi 1994]]
Kachi-kachi
thumb|right|250px|Kachi-kachi, [[Uyuni kachi qucha, Buliwya]] thumb|right|250px|Cono de Arita, [[Arizaro kachi qucha (Arhintina)]] Kachi-kachi (kastilla simipi: salar) nisqaqa kachisapa luq'um, ch'akisqa kachi qucham.
Amarumayu sach'a-sach'a suyu
thumb|right|290px|Amarumayu sach'a-sach'a suyu: Amarumayu purimuq mayukunawan. thumb|220px|[[Umawa sach'a-sach'a, Amarumayu sach'a-sach'a suyu, Piruw]] Amarumayu sach'a-sach'a suyu icha Amasuniya (Amazonía) nisqaqa Amarumayup, purimuqnin mayukunappas ancha hatun pampam, paray sach'a-sach'asapa, isqun mama llaqtapi: Brasil, Piruw, Kulumbya, Winisuyla, Ikwadur, Buliwya, Wayana, Surinam, Ransis Wayana. Piruwpi Amarumayu sach'a-sach'a suyup rakinqa Umawa nispa ninchikmi.
Buliwyapi
180px|thumb|left|[[Moxos runa, Buliwya]]
Brasilpi
thumb|left|180px|[[Brasilpi]]
Ikwadurpi
thumb|right|130px|[[Paqu yachaq (paray sach'a-sach'api, Ikwadurpi)]]
Piruwpi
thumb|left|110px|[[Urarina paqu yachaq, 1988 watapi (Piruwpi)]]
Luyando distritu
Luyando distritu icha Padre Felipe Luyando distritu (kastilla simipi: Distrito de Padre Felipe Luyando) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum Wanuku suyupi, Leoncio Prado pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Naranjillo llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Manuel A. Odría Umalliq.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simita rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Vincent Price
thumb|right|280px| Vincent Leonard Price, Jr. (1911-1993) Vincent Leonard Price, Jr. sutiyuq runaqa (* paqarisqa St. Louis llaqtapi -  wañusqa Los Angeles llaqtapi) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtap aranway pukllaqmi karqan.
Qhapaq yaya
Qhapqaq yaya nisqaqa kristiyanu iñiykama hanaq pachapi tiyachkaq, tukuy imappas tukuy runappas tukuy pachappas kamaqninmi.
Vincent Price
Taytaː Vincent Leonard Price, Sr; Mamaː Marguerite Cobb (Wilcox) Price (1874-1946). Warmikuna: Edith Barrett (1938-1948) / Mary Grant (1949-1973) / Coral Browne (1974-1991) Churinkuna: Vincent Barret Price (1940) / Victoria Price (1962)
Qhapaq yaya
Runakunata huchankunamanta pampachanapaq churinta, Hisusta kay pachaman kacharqan.
Bactrocera biguttata
Bactrocera biguttata nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Fue descrita para la hamut'ay en el wata 1916 por Bezzi.
Kim Dae-jung
Kim Dae-jung, (Korianu simipi: 김대중, hanja simipi: 金大中), (*  paqarisqa Haui-do, Uralan Jeolla (Uralan Hansuyu) llaqtapi - †  wañusqa Siul llaqtapi).
1998 watamanta 2003 watakama ñawpaq kuti Uralan Hansuyupa Umalliqnin karqan.
Premio Nobel|20pxNobel Suñay Qasikaypi chaskirqan. 2000 watapiqa chiqniq.
Tayta: ; Mama:
Ñawpaq warmi: Rhee Hee-hoh
Wawakuna:
Qillqaqkuna
Inlish simipi:
Utku
thumb|300px|Puqusqa utku rurukuna. Utku icha Utkhu nisqaqa utku yurap murunkunap hawanpi kaq q'aytuchakunamanta puchkasqa q'aytukunam, chay q'aytukunamanta awasqa p'achapas.
Utukis mamallaqta parki
Utukis mamallaqta parki (kastilla simipi: Parque Nacional y Área Natural de Manejo Integrado Bañados de Otuquis) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi, Santa Krus suyupi, Germán Busch pruwinsyapi, Cordillera pruwinsyapipas, huk mamallaqta parkim.
Flora
Utukis mamallaqta parkipiqa kanmi 1.647 laya yurakuna 693 rikch'anapi 134 ayllupipas.
Fauna
thumb|left|160px|[[Mach'aqway: yana amaru Eunectes murinus ]] Mamallaqta parkipiqa kanmi 700-chá laya pisqukuna, 700 laya ñuñuqkuna, 400 laya challwakuna, 1.100 laya pillpintukuna.
Kunsipsyun distritu (Ayakuchu)
Kunsipsyun distritu nisqaqa (kastilla simipi:  Distrito de Concepción) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Ayakuchu suyupi, Willkawaman pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Kunsipsyun llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
Antonio José de Sucre
thumb|right|200px|Antonio José de Sucre Antonio José de Sucre Alcalá‎ sutiyuqqa ( paqarisqa Cumaná llaqtapi, Winisuylapi,  wañusqa Berruecos llaqtapi, Kulumbyapi), huk 🇻🇪 mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku.
Wuliwiya suyup iskay ñiqin umalliqninmi karqan ( 1825 watamanta 1828 watakama), Piruw suyup umalliqninmi karqan ( 1823 watamanta  1823 watakama).
Kunsipsyun distritu (Ayakuchu)
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Vissoie
thumb|250px right|90px Vissoie llaqtaqa Suysa mama llaqtapi huk llaqtacham, Wallis suyupi.
Vissoie llaqtachapiqa 473 runakunam kawsachkanku (2014).
Pisqu pruwinsya
Pisqu pruwinsya nisqaqa Ika suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Pisqu llaqtam.
Yurakuna
thumb|left|160px|Cressa truxillensis
Uywakuna
thumb|left|160px|[[Ballestas wat'akunapi pinwinukuna]] thumb|left|130px|[[Pseudalopex sechurae, Chaparri, Kunti Piruw ]]
Pulitika Rakiy
200px|thumb|right|Paraqas [[yaqa wat'a, Pisqu pruwinsya]] thumb|right|200px|[[Asukakuna, Ballestas wat'akunapi]] Pusaq distritunmi kan.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Chuqichaka
Chuqichaka nisqaqa (kastilla simipi: Sucre, ñawpa pacha Charcas, chaymantataq Chuquisaca) Puliwya suyup uma llaqtanmi. Chuqichaka llaqtapiqa 300.000 runam kawsachkan.
Pisqu pruwinsya
Karu puriy
thumb|right|200px|[[Pukatampu, Humay distritu, Pisqu pruwinsya]] thumb|right|200px|[[Ballestas wat'akunapi, Paraqas mama llaqta risirwa]]
Chuqichaka
Tukuy runakunap qhapaq kaynin
1991 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
Puerto Callao
thumb|right|220px|[[Wamp'urani, Yarinaqucha]] Puerto Callao nisqaqa Piruwpi huk llaqtam, Ukayali suyupi, Coronel Portillo pruwinsyapi, Yarinaqucha distritup uma llaqtanmi.
Sinru qillqa: Kusituy (Piruw)
Lista: Kusituy (Piruw)
A
Alter Ego (kusituy)
Arena Hash
C
F
Frágil
Kuyayky
L
Piri-piri
thumb|right|[[Papiru (Cyperus papyrus).]] Piri-piri (Cyperus giganteus) nisqaqa ancha hatun runtumam, Awya Yalapi wiñaq.
Sinru qillqa: Kusituy (Piruw)
Leusemia
Líbido
Los Fuckin Sombreros
José María Pérez de Urdininea
thumb|right|José María Pérez de Urdininea José María Pérez de Urdininea sutiyuqqa ( paqarisqa Luribay llaqtapi - wañusqa Santa Krus llaqtapi), huk 🇧🇴 mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku karqan.
Phutun
rikchacha|Phutunkunaqa hawapi cian laser k'anchaywan, chillina laser k'anchaywan calcita ukhupi, fluorescencia nisqawan ima Huk Phutun, P'unchaw icha Uru (Ñawpa griego simipi: φῶς, φωτός; "K'ancha") nisqaqa huk tiksi k'atacham, illatari llut'ariy nisqaqta machkhana, k'anchaypas radiyu wallchha hina illari-llut'ariy nisqaqta llimp'inpas, illari kallpapaq kallpa apaykachanapas. Phutunkunaqa mana masayuq, chay sapa kuti kuyunku k'anchaypa usqaylla puriyninpi ch'usaqpi, 299792 458 m/s (icha yaqa 186,282 mi/s). Phutunqa boson nisqakunaqta klasiman kapun.
José María Pérez de Urdininea
Wuliwiya umalliqninmi qarqan ( 1828 watamanta 1828 watakama).
Sinru qillqa: Kusituy (Piruw)
Los Shapis
M
Madre Matilda
Mar de Copas
Mitimaes
Nosequien y Los Nosecuantos
P
Perú Negro
R
Rio (kusituy)
T
Theremyn 4
Turbopotamos
U
Uchpa kusituy
Z
Los Zodiacs
Utku yura
Utku icha Utkhu (genus Gossypium) nisqakunaqa thansa kaq yurakunam, chakra yuram. Murunkunap hawanpi q'aytuchakunam. Chay q'aytuchakunawanqa utku nisqa q'aytukunatam puchkanchik.
205
205 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Uchu
thumb|right|200px|Tuktuyuq uchu yura thumb|right|200px|Puquq uchu yura thumb|right|200px| Uchu (genus Capsicum L.) nisqakunaqa huk chakra yurakunam, papa yura rikch'aq aylluman kapuq.
X-wach'i
rikchacha| Purun llimphi X-wach'i [[Fotograma nisqa|rikch'achimpuna huk winu chay kananmanta. Reparay ch’usaq cilindrokunaq kantunkunata, sinchi velawan tupachisqa hina.]] X-wich'i, icha, astawan pisi, X-Illanchay, ancha kallpayuq iliktruniku iñukup yaykuq rikch'aynin. Yaqa llapan radiografía nisqakunaqa 10-mantam ondayuq picómetros nisqamanta 10kama nanómetros, chaymi tupan frecuenciakuna 30 nisqapi petahertzmanta 30kama exahertz ( 3 × 10 16. 1999 watapi Hzmanta 3× 10kama 19 Hz ) hinaspa kallpakuna 145 nisqapi eVmanta 124kama keV. X-wich'i nisqap llimp'inkunaqa UV nisqa rayukunamanta aswan pisillam, gamma wach'ikunamanta aswan hatuntaq. Achka rimaykunapiqa X-illanchay nisqatam Röntgen illanchay nispa sutichanku, Alimaniyamanta Wilhelm Conrad Röntgen sutiyuq yachaqpa sutinwan, pay 8 ñiqin inti raymi killapi 1895 watapi tarirqan. Chaytaqa suticharqa X-illanchay nispa, mana riqsisqa clase illanchayta qawachinanpaq. Qhichwa simipi illanchayqillqa nisqap qillqayninqa illanchayqillqa, x-wich'i, illanchayqillqa nisqa rikch'aqkunam. X-wich'i nisqawan astawan riqsisqa llamk’ayqa p’akisqa (tullu p’akisqa) kasqanmanta qhaway, ichaqa illanchayqillqa nisqawanpas huk ruwaykunapipas llamk’achinku. Kayhinapaq, sinqapi illanchayqillqa nisqawan neumonía unquyta rikukunman. Mamografía nisqapiqa illanchayqillqa nisqawanmi ñuñupi apanqara unquy unquyta maskhanku.
Uchu
Yurakunamanta
Rurunkunatam mikhunchik, hayaq q'apachanam. Rurunkunapi kaq hayaq imayayninqa kapsaysina (capsaicina) nisqam.
Tiksimuyuntinpi lliwmanta astawan puquchisqa uchu rikch'aqqa wata uchu (Capsicum annuum) nisqam. Chay yuramantaqa achka chakra yura layakunatam akllaspa mirachirqan, hayaq ruruyuq (sallqa yura hina), misk'i ruruyuqpas (misk'i uchu icha paprika nisqa).
Huk ancha hayaq uchuqa ruqutu (Capsicum pubescens) nisqam.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
Kardinal Karu pruwinsya
Cardenal Caro (Kastilla simipi: Provincia Cardenal Caro) nisqaqa O'Higgins suyupi (Chilipi) huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Pichilemu llaqtam.
Wari distritu
Wari distritu (kastilla simipi: distrito de Huari) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Wari pruwinsyapi, Anqash suyupi, Yuraq Wallapi. Uma llaqtanqa Wari llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Illanchay
Illanchay nisqaqa mast'arikuq micham, pillunya hinam icha tiksi k'atacha hinam.
Kaymi huk illanchay rikch'aqkuna:
Illanchaykuq, ismuykuq iñuku rikch'aqkunataqa radyunuklidu nichikmi. Chay radyunuklidukunaqa illanchaykuy ismuykuyninpim kay hinam iyunchaqta illanchaykun:
Pakisha
Pakisha (kastilla simipi: Paquisha) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Pakisha kitipi, Zamora Chinchipi markapi, huk llaqtam, Pakisha kitip uma llaqtanmi.
Kulchawa pruwinsya
Kulchawa (Kastilla simipi: Provincia de Colchagua) nisqaqa O'Higgins suyupi (Chilipi) huk pruwinsyam.
Bactrocera biguttula
Bactrocera biguttula nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Fue descrita para la hamut'ay en el wata 1922 por Bezzi.
Yellowstone mamallaqta parki
Yellowstone mama llaqta parki nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk mamallaqta parkim, Idaho suyupi, Montana suyupi, Wyoming suyupipas.
Sankt Gallen
thumb|Sankt Gallen llaqtapi kathidralpa turrinkuna Sankt Gallen nisqaqa Suysa mama llaqtapi huk llaqtam, Sankt Gallen suyup uma llaqtanmi. Sankt Gallen llaqtapiqa 75.310 runakunam kawsachkanku (2014).
207
207 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Lawa
Lawa nisqaqa kachichasqa yakumanta, rurukunamanta, kutamanta yanusqa mikhunam, khaka puriqlla kaq, chupimanta aswan khakam.
Ruqutuwan chilltumanta yanusqa lawaqa llaqwa nisqam.
Raimundo Orsi
Raimundo Bibiani Orsi sutiyuq runaqa (* paqarisqa Avellaneda llaqtapi -  wañusqa Santiago de Chile llaqtapi) huk 🇦🇷 🇮🇹 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.
Santiago de Cuba pruwinsya
thumb|300px|Santiago de Cuba pruwinsya saywitu (Kuba)
Santiago de Cuba pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Santiago de Cuba), nisqaqa huk pruwinsyam Kuba mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Santiago de Cuba llaqtam.
Jairzinho
Jair Ventura Filho sutiyuq runaqa icha Jairzinho (*  paqarisqa Rio de Janeiro llaqtapi - ) huk Brasil mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Gamma wach'i
rikchacha|300x300px| NASA nisqap espectro electromagnético nisqap pusaqninmi, radiografías nisqawan rayos gamma nisqawan frecuencia nisqap tupanakuyninta rikuchispa Gamma wach'i, gamma illanchay nisqapas (γ icha simbolo... \gamma) illanchaykuy Iñuku huk'i Chayqa aswan pisi wallch'akunayuq illarilat'uriy wallch'akunamantam, típicamente aswan pisi X-wach'imanta. 30manta aswan frecuenciayuq exahertz (3× 10 19. 1999 watapi Hz), aswan hatun phutun kallpatam qun. Paul Villard sutiyuq Franciamanta chakllisinch'ikaq, pachaykamaq runa, 1900 watapi gamma illanchata tarirqan, radiyumanta lluqsiq radiacionta yachachkaspa. 1903 watapi Ernest Rutherford sutiyuq runam chay radiacionta gamma wach'i nispa suticharqa, chaytaqa churarqa materiaman mana ancha kallpawan yaykusqanraykum; 1900 watapiqa iskay mana ancha yaykuq laya ismuq radiacionkunatam (Henri Becquerelpa tarisqan) alpha wach'ikunata, beta wach'ikunatapas sutichasqaña, yaykuq kallpanpa wichariq ordenninpi.
Santiago de Cuba pruwinsya
Wiñay kawsay
Kamasqa 1976 watapi.
Runakuna
1 045 337 runakuna
Munisipyukuna
9 munisipyukuna:
Iwurafrasiya
(Kastilla simi: Euroafrasia)
208
208 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Iwrasya
right|thumb|250px|Iwrasya Iwrasya icha Iwrasiya (kastilla simipi: Eurasia)
Green Day
thumb|250px|Green Day, takichkaq. thumb|250px|[[Billie Joe Armstrong, takichkaq, 2005 watpi.]] Green Day (inlish simi, q'umir p'unchaw) nisqaqa huk punk rock, pop punk kusituymi, Berkeley llaqtayuq, (California suyupi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi).
Runtuy distritu
Runtuy distritu (kastilla simipi: Distrito de San Juan de Rontoy) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum Antonio Raymondi pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Runtuy (San Juan de Rontoy) llaqtam.
Ima nin
Runtuy allaapa runtuy kan, hay harta granizada. ( Runtuy= granizar, precipitarse pedriscas)
Bernabé Ferreyra
Bernabé Ferreyra sutiyuq runaqa (* paqarisqa Rufino llaqtapi -  wañusqa Buenos Aires llaqtapi) huk 🇦🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
Runtuy distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
Bernabé Ferreyra
Warmi: Juana Boneto. Churinkuna: Bernabé wan Carlos.
Runtuy distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Wampalpa distritu
Wampalpa distritu (kastilla simipi:  Distrito de Huambalpa ) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, Willkawaman pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Wampalpa llaqtam (433 llaqtayuq, 2007 watapi).
Runtuy distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Wampalpa distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Qapachiqa distritu
Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
16 munisipyunmi kan: Llachun, Yapura, Anqasqucha, Qullpa, Miraflores, Qapanu, Qutus, Siyali, Chillura, Isañura, Isqallani, Tuqturu, Hilata, San Cristóbal, Yanqaqu, Qapachiqa.
San Pablo (nina urqu)
San Pablo (kastilla simipi: San Pablo) nisqaqa Chilipi huk nina urqum, Atakama ch'in pachapi, Antofagasta suyupi, El Loa pruwinsyapi, San Pedro nina urquñiq.
Qapachiqa distritu
Simikuna
Kapachika distritupiqa aswanta qhichwa simita rimanku.
David Hume
thumb|280px| David Hume ([[1711 - 1776).]]
Wampalpa distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
David Hume
David Hume sutiyuq runaqa ( paqarisqa Edinburgh llaqtapi - wañusqa Edinburgh llaqtapi) huk  mama llaqtap yachay wayllukuq wan wiñay kawsay qillqaq karqan.
La Joya distritu (Ariqipa)
La Joya distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de La Joya) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Ariqipa pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa La Joya llaqtam.
Narnia llaqtamanta wiñay willaykuykuna
Narnia llaqtamanta wiñay willaykuykuna (inlish simipi: The Chronicles of Narnia) nisqaqa wawakunapaq qanchisnintin liwrum, C.S. Lewis-pa qillqasqan 1949 watamanta 1954 watakama.
Qapachiqa distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
David Hume
Alma materː Edinburgh Yachay Sunturnin.
La Joya distritu (Ariqipa)
Simikuna
Distritupiqa kastilla simitam, qhichwa simitam rimanku.
Qapachiqa distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Wampalpa distritu
Simikuna
Pukyu:
La Joya distritu (Ariqipa)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
209
209 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Badlands mamallaqta parki
Badlands mamallaqta parki nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtap South Dakota suyupi huk mamallaqta parkim.
José Miguel de Velasco
thumb|right|160px|José Miguel de Velasco José Miguel de Velasco Franco sutiyuq runaqa ( paqarisqa Santa Krus llaqtapi - wañusqa Santa Krus llaqtapi), huk 🇧🇴 mama llaqtayuq awqaq pusaq pulitiku  karqan.
Wuliwiya suyup umalliqninmi karqan:
José Miguel de Velasco pruwinsyaqa José Miguel de Velascomantam sutichasqa.
210
210 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Bactrocera bimaculata
Bactrocera bimaculata nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Fue descrita para la hamut'ay en el wata 1994 por Drew & Hancock.
Ángel Clemente Rojas
Ángel Clemente Rojas sutiyuq runaqa (* paqarisqa Avellaneda llaqtapi -  ) huk 🇦🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.
Kachapuwal pruwinsya
Kachapuwal (Kastilla simipi: Provincia de Cachapoal) nisqaqa O'Higgins suyupi (Chilipi) huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Rankawa llaqtam.
Turgay Şeren
thumb|right|250px| Turgay Şeren Turgay Şeren sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Ankara llaqtapi -  wañusqa Istambul llaqtapi) huk 🇹🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
Taytan: ; Maman:.
Churinkuna:
Svante August Arrhenius
thumb|right|200px| Svante August Arrhenius Svante August Arrhenius (*19 ñiqin hatun puquy killapi 1859 paqarisqa Vik (Suwidsuyupi) llaqtapi - † 2 ñiqin kantaray killapi 1927 wañusqa Estocolmo (Suwidsuyu) llaqtapi; huk kawsay yachaymanta hampi yachaymantapas yachaqsi karqan.
20px|Nobel Suñay1903 Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Chaqllisinchipi Hampi Yachaytaqpi).
Tayta: Svante Gustav; Mama: Carlonia Thunberg Arrhenius.
Yachaywasi: Catedral School (Upsala llaqtapi).
Ana María Sánchez
thumb|250px|Ana María Sánchez Vargas de Ríos Ana María Sánchez Vargas de Ríos sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Lima llaqtapi - ) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku karqan.
2015 watamanta Piruwpa Hawa ministruninmi karqan.
Alma materː Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur
Chupi
thumb|250px|right|[[Papa chupi.]] Chupi nisqaqa kachichasqa yakumanta, rurukunamanta icha papamanta yanusqa mikhunam, lawamanta aswan puriqlla kaq.
Murcia
Murcia llaqtaqa Ispañapi huk hatun llaqtam, Murcia suyup uma llaqtanmi.
Jorge Bolaños
thumb|right|260px | Jorge Bolaños (1944-1996) Jorge Bolaños Carrasco sutiyuq runaqa, icha El Pibe Bolaños (* paqarisqa Wayakil llaqtapi -  wañusqa Wayakil llaqtapi) huk 🇪🇨 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
Murcia
Qhipaq kaq arabya mama llaqtap uma llaqtansi karqan, 1492 watapis ispañulkunap rikunkista (reconquista) nisqapi atipasqan.
Jorge Bolaños
Taytan:, Maman:.
Murcia
Wiñay kawsay
Madina Murcia (825 watapi) emir de Al-Ándalus Abderramán II.
Runakuna
436 870 runa
Llaqtap amachana santun
thumb|right|280px|Fuensanta Pallan
Niwari simi
Niwari simi (Newar, Diwanaqri: नेपाल भाषा) Nipal mama llaqtapi huk rimaymi, hunuchá rimaqniyuq, tibetu birmanu rimaykunaman kapuq.
Arches mamallaqta parki
Arches mamallaqta parki nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtap Utah suyupi huk mamallaqta parkim.
Dolores del Río
right|thumb|220px|Dolores con [[Orson Welles en 1941.]] María de los Dolores Asúnsolo y López Negrete de Martínez del Río sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Durango llaqtapi  -  wañusqa Newport Beachpi) huk 🇲🇽 Mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan.
Tayta: Jesús Leonardo Asúnsolo; Mama: Antonia López Negrete
Kuyu walltay
En Hollywood:
En Arhintina
Ñawikaruy
Su última aparición en la televisión estadounidense fué en Marcus Welby MD en el episodio El Legado, en 1970 con Robert Young, James Brolin] ] y [[Janet Blair.<
Bactrocera binoyi
Bactrocera binoyi nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Fue descrita para la hamut'ay en el wata 2002 por Drew & Raghu.
Chiqra distritu
Chiqra distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Checras) Piruw mama llaqtapi, huk distritum Lima suyupi, Wawra pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Maray llaqtam.
Simikuna
Distritupiqapiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Yantzaza
Yantzaza (kastilla simipi: Yantzaza) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Yantzaza kitipi, Zamora Chinchipi markapi, huk llaqtam, Yantzaza kitip uma llaqtanmi.
Runakuna
Yantzaza kitillipiqa Sarakuru Kichwa runakunam tiyanku.
211
211 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
RMS Titanic
thumb|RMS Titanic. thumb|RMS Titanic.
RMS Titanic (inlish simipi: Royal Mail Steamship Titanic) nisqaqa huk hatun wamp'um.
Clodoaldo
Clodoaldo (Clodoaldo Tavares de Santana) sutiyuq runaqa (* paqarisqa Aracaju llaqtapi -  ) huk Brasil mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
212
212 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Chuqiyapu
thumb|right|200px|[[Killa Qhichwa (Chuqiyapu suyu, Buliwya)|Killa Qhichwa]] thumb|right|200px|Chukiyapu, calle Jaen
Putusi
Putusi (aymara simipi: P'utuqsi, kastilla qillqaypi: Potosí, waraniyi simipi: Potosi) nisqaqa Wuliwya mama llaqtapi huk hatun llaqtam, Putusip uma llaqtanmi. Putusi llaqtapiqa 132.966 runakunam (2001 watapi) kawsachkan. Kunanri 823.517 runakunam (2012 watapi) kawsachkanku.
Elvis Presley
Elvis Aaron Presley, el Rey, sutiyuq runaqa (* paqarisqa Tupelo llaqtapi, Misisipi suyupi - †  wañusqa Memphis llaqtapi, Tennessee suyupi) huk Rock takiqsi karqan, takichaq, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.
Chuqiyapu
Wiñay kawsay
20 ñiqin kantaray killapi 1548 watapi Alonso de Mendoza Kamariy.
Putusi
1987 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
Elvis Presley
Warmi: Priscilla Ann-Beaulieau (Priscila Presley)
Chuqiyapu
Karu puriy
thumb|left|160px|Katidral, [[Chuqiyapu]] Llaqtañiq:
Putusi
Ima nin kay simi
Putusi nin: chanraraq qolqe. Shuqan: 'putusisapa warmi', askha kapuyuq kaptin; (varona con harto contante y sonante).
Elvis Presley
Wawa: Lisa Marie Presley
Chuqiyapu
Ñaña llaqtakuna
-
Putusi
Llaqtapi paqarisqa
Tomás Frías Ametller, Buliwya suyup umalliqnin (1872-1873, 1874-1876), paqarimurqa Putusi llaqtapi.
Niwtrun
Niwtrun icha Nipiwan-sayari nipiwan nisqaqa iñuku huk'ipi kaq mana chaqnasqa tiksi k'atacham, huk iñuku wisnuyuq.
Eiji Yoshikawa
thumb| Eiji Yoshikawa (1892-1962) Eiji Yoshikawa (吉川 英治 Yoshikawa Eiji) sutiyuq runaqa ( *  paqarisqa Kanagawa Prifiktura -  wañusqa Tokyo  llaqtapi)  mama llaqtayuq qillqaq qarqan.
Bactrocera bipustulata
Bactrocera bipustulata nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Fue descrita para la hamut'ay en el wata 1914 por Bezzi.
Kamana pruwinsya
Kamana pruwinsya (aymara simipi: Kamana jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Camaná) nisqaqa Piruwpi, Ariqipa suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Kamana llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Pulitika rakiy
Pusaq distritunmi kan.
Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla simita, qhichwa simita rimanku. /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu:
Guantánamo pruwinsya
Guantánamo pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Guantánamo), nisqaqa huk pruwinsyam Kuba mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Guantánamo llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa 1976 watapi.
Runakuna
511 116 runakuna
Munisipyukuna
10 munisipyukuna:
San Javier munisipyu (Santa Krus)
San Javier munisipyu (kastilla simipi: Municipio de San Javier) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Ñuflo de Chávez pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa San Javier llaqtam.
Kantunkuna
Huk kantunmi kan: San Javier kantun.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta indihina runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
San Javier munisipyupiqa kastilla, qhichwa, waraniyi simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Pedro Mir
Pedro Julio Mir Valentín sutiyuq runaqa (* paqarisqa [San Pedro de Macorís]] llaqtapi -  wañusqa Santo Domingo llaqtapi), huk 🇩🇴 mama llaqtayuq  taripay amachaqpas qillqaqpas runam, kastilla simipi qillqaqmi.
Tayta: Pedro Mir; Mama: Vicenta Valentín Mendoza.
Warmi: 	 Churinkuna: ?
Alma mater: Santo Domingo-manta Awtunuma Yachay Suntur.
Yosemite mamallaqta parki
Yosemite mamallaqta parki nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtapi, California suyupi, huk mamallaqta parkim.
Iliktrumaqnitiku illanchay
Iliktrumaqnitiku illanchay nisqaqa mast'arikuq micham, illanchaymi, maywiykuq pinchikilla suyukunam maqnitiku suyukunawan ch'allisqam. Iliktrumaqnitiku illanchayqa achkiypa utqayninwanmi c mastarikun. Pinchikilla maqnitiku suyukunap maywiykuynintaqa kutinchiykuy (frecuencia) \nu nisqawan icha pillunya suni kay (longitud de onda) \lambda nisqawan tupuytam atinchik.
Chhikawankuqa kay hinam:
Illanchaypa michantaq kay hinam, E = micha (energía), h = Max Planckpa sinchichanin nisqa kaptinqa:
700px|center|thumb|Iliktrumaqnitiku illanchaynintin.
Quwata distritu
Quwata distritu (aymara simipi: Quwata jisk'a t'aqa suyu; kastilla simipi: Distrito de Coata) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Punu pruwinsyapi, Punu suyupi. Uma llaqtanqa Quwata llaqtam.
Simikuna
Kay distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Inti chimpu
thumb|[[Inti wañuy kachkaptin, inti chimpuyuqmi kachkan.]] Inti chimpu (latin simipi: corona solis icha corona solaris) nisqaqa hunt'a inti wañuy pachapi intip achkiq muyuriynin, tukuy ancha achkiysapa inti killap llanthunpi kachkaptin.
Oscar Niemeyer
Alma mater: Escola Nacional de Belas Artes
Hinri simi
left thumb|Hinri simipi qillqasqa. Hinri simi icha Inriya simi (Hindi simi) nisqaqa Warat mama llaqtapi lliwmanta aswan rimasqa rimaymi, tukri simim, pichqa pachak hunu rimaqkunayuq. Urthu simitaq, Pakistan mama llaqtap tukri simin, ancha kaqllam. Hinri simitaqa Diwanaqri siq'i llumpawanmi qillqanku.
Aqu shaqa listritu
Aqu shaqa listritu; (kastilla simipi: Distrito de Acochaca ) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk listritum Asunsyun pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Aqu shaqa llaqtam.
Hatun llaqta
rikchacha|Hatun llaqta rikchacha|[[Tampere, llaqtaqa Phinsuyu]] Hatun llaqta (kastilla simipi: ciudad) nisqaqa ancha achka, hatun wasikunayuq llaqtam, chaypim achka runakuna kawsan.
Aqu shaqa listritu
Simikuna
Listritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
Hatun llaqta
Hatun llaqtapiqa rumi wasikuna icha kusasqa tikakunamanta isku chapusqawanmi wasichasqakunam. Hatun llaqtapiqa atukaymi (industria nisqa), maki kapchiqkuna, qhatuqkunapas. Ancha hatun llaqtakuna hatun yachay wasiyuqmi, hamut'ana kuraq sunturyuqpas.
Aqu shaqa listritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Hatun llaqta
Mama llaqtap kamachiqninkunap tiyaqninniyuq hatun llaqtataqa uma llaqta ninchikmi.
Aqu shaqa listritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Hatun llaqta
Huk Tawantinsuyupi, Inkakunap pachanpiña kachkasqa hatun llaqtakuna:
Aqu shaqa listritu
Simikuna
Pukyu:
Hatun llaqta
Ispaña mama llaqtayuqpa, wiraquchakunap kamasqan huk llaqtakuna:
Andrea Palma
Guadalupe Bracho Pérez Gavilán sutiyuq warmiqa icha Andrea Palma (* paqarisqa Durango llaqtapi  -  wañusqa Mishiku llaqtapi) huk 🇲🇽 Mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan.
Pusitrun
Pusitrun nisqaqa pusitiwu chaqnasqa tiksi k'atacham, hayu imayaymi, iliktrunpa hayunmi.
Andrea Palma
Tayta: Julio Bracho y Zuloaga; Mama: Luz Pérez Gavilán
215
215 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Andrea Palma
Wawakuna:
Mariano Melgar distritu
Mariano Melgar distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Mariano Melgar) Ariqipa llaqtap distritun, Piruw mama llaqtapi, Ariqipa suyupi, Ariqipa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Mariano Melgar llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
thumb|left|170px|Mariano Melgar distritu, satillitimanta rikusqa
Mariano Dámaso Beraún distritu
Mariano Dámaso Beraún distritu (kastilla simipi: Distrito de Mariano Dámaso Beraún) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Wanuku suyupi, Leoncio Prado pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Las Palmas llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Manuel A. Odría Umalliq.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
Luis Conejo
Luis Gabelo Conejo Jiménez sutiyuq runaqa, (* paqarisqa San Ramón llaqtapi -  ) 🇨🇷 mama llaqtayuq  piluta hayt'aqmi.
Pearl S. Buck
thumb|Pearl Buck, c. 1932 Pearl Sydenstricker Buck (chinesischer simi 賽珍珠 Sai Zhenzhu; icha John Sedges; (* paqarisqa Hillsboro, West Virginia suyupi - †  wañusqa Danby llaqatapi, Vermont suyupi). 🇺🇸 mama llaqtap qillqaqmi qarqan.
Luis Conejo
Yaya: Conejo; Mama: -
Mariano Dámaso Beraún distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pearl S. Buck
20px|Nobel suñay Nobel Suñay Simi Kapchiypi 1938 watapis simi kapchiy Nobel suñaytas chaskirqan.
Mariano Dámaso Beraún distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Rikch'aqyay
Rikch'aqyay icha Iwulusyun (evolución) nisqaqa huk ñawpa kawsaq rikch'aqmanta musuq, huk kayninkunayuq rikch'aqpa tukukuyninmi.
Everaldo
Everaldo (Everaldo Marques da Silva) sutiyuq runaqa (* paqarisqa Porto Alegre llaqtapi -  wañusqa Santa Cruz do Sul) huk Brasil mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Rikch'aqyay
Charles Darwinpa nisqankamaqa llapa rikch'aq manas tiyaqlla kayninkunayuqchu, ichataq hukchakuq kayninkunayuqsi. Huk rikch'aqpi kawsaqpuraqa hayk'a aslla chikanyanakuq kikin kaqkunap kayninkunas. Huk kayninkunaqa manas allinchu, hukkunataq allinsi. Chay allin kayninkunayuq kikin kaqkunaqa kawsanqas, hukkunataq wañunqas, sallqa akllay (selección natural) nisqamanta.
Illawi
Illawi icha Sach'a amaru (Boa constrictor) nisqaqa huk amarum, Umawa nisqapi, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi sach'a-sach'api kawsaq.
Sebastián Ágreda
thumb|right|160px|Sebastián ÁgredaSebastián Ágreda sutiyuq runaqa (1795 paqarisqa P'utuqsi llaqtapi, Wuliwkyapi, wañusqa Chuqiyapu llaqtapi, Buliwyapi) 🇧🇴 mama llaqtayuq awqaq pusaq, pulitiku wan umalliqninmi qarqan ( -, 29 punchaw).
Yaman
Yaman icha Yemen nisqaqa Asyapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Sana'a llaqtam.
217
217 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Anra listritu
Anra listritu icha Anra listritu (kastilla simipi: Distrito de Anra) nisqaqa huk listritum Piruw mama llaqtapi, Wari pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Anra llaqtam. Apusimi 23533 (24-12-1982, pacha yupaynin) kamarisqa listrutunuw.
Leonardo DiCaprio
Leonardo Wilhelm DiCaprio sutiyuq runaqa (11 ñiqin ayamarq'a killapi 1974 paqarisqa Los Angeles llaqtapi - ) huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtap aranway pukllaqmi.
Anra listritu
Maymanta sutin
Sutin paqarisqa qichwa simi ranramanta ( 'ranra' = guijarral, morrena); 'r'qa 'anra'pi rimachin 'para'pihina Runa simipi.
Indipindinsya distritu (Ayakuchu)
Indipindinsya distritu (kastilla simipi:  Distrito de Independencia) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, Willkawaman pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Phaqcha Wallwa icha Phaqchawallwa (Paccha Huallhua / Pacchahuallhua) llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.