cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wamachuku
Sutin
Wamachuku suti qhichwa simipi wamaq chuku nisqaman anchata rikch'akuptinpas, kulli simimantachá hamun. Wamachukupiqa manas hayk'appas qhichwa simitachu rimarqanku, ichataq ñawpa pacha kulli simitas. Čuko "allpa" niyta munansi, ichataq wama nisqap sut'intaqa manam riqsinchikchu.
Wiñay kawsay
Awgustinu munqhikunas 1553 watapis Wamachuku llaqtataqa kamarirqan.
1821 watapi Simón Bolívarwan José Faustino Sánchez Carriónsi Piruw republikap Ispañamanta kachariytas rimarispa kacharikuna awqanakuytas qallarirqan.
10 ñiqin anta situwa killapi 1883 p'unchawpitaq Wamachuku maqanaku nisqapi chilinu awqaqkuna piruwanukunatas atiparqan, Qullpa maqanakuy nisqapi.
Ankaqhatu kantun
Ankaqhatu kantun (kastilla simipi: Cantón Ancacato) nisqaqa Buliwyapi huk kantunmi, Uru Uru suyupi, Ch'allapata pruwinsyapi, Ch'allapata munisipyupi. Uma llaqtanqa Ankaqhatu llaqtam.
Runa kuchuy
thumb|right|200px|[[Sunqupi lluq'i llaplla kirpana (Valva atrioventricularis sinsistra) nisqata astachkaq kuchuq hampikamayuq, ayamarq'a killa 1990 watapi.]] Runa kuchuy nisqaqa kuchuq hampikamayuq (siruhanu) nisqa hampikamayuqpa unquqta kuchuspa ukhu yawrinkunata llamk'apuspa qhalichaykuy kapchiyninmi.
Puñuchiq hampikamayuqtaq runa kuchuypi unquqta musphachinawan puñuchinmi.
Churu munisipyu
Kantunkuna
Pichqa kantunmi kan:
Kantun - (Uma llaqta):
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Churu munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Bellavista distritu
Bellavista distritu; (kastilla simipi: distrito del Bellavist) nisqaqa huk distritum Qallaw pruwinsyapi, Qallaw suyupi, Piruw mama llaqtapi.
Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa Bellavista llaqtam.
Runakuna
72 761
Sinru qillqa: Ancha riqsisqa pitu waqachiq
Sinru qillqa: Ancha riqsisqa pitu waqachiq;
Harry Potter nina q'iruwan
Harry Potter nina q'iruwan (inlish simipi: Harry Potter and the Goblet of Fire) nisqaqa kawsay rikch'a liwrum, Joanne K. Rowling-pa qillqasqan 2000 watapi.
1042
1042 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Pukara distritu (Lampa)
Pukara distritu (kastilla simipi: Distrito de Pucará) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, Lampa pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Pukara llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Karu puriy
thumb|right|200px|[[Qalasaya (Punu)|Qalasaya]]
1043
1043 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Karu puriy
thumb|right|200px|[[Rafting, Val di Sole, Italya]] thumb|right|200px|[[Machu Pikchu, Piruw]] thumb|right|200px|[[Qullqa qhichwa, Piruw]] thumb|right|200px|Musiyu [[El Prado. Ispaña]] right|thumb|200px|[[Koh Chang wat'a, Thaysuyu.]] 200px|thumb|[[Uralan Tirulpi urqukunapi puriy, Alta Via Meranese, Meran niqpi, Italyapi.]] thumb|200px|[[Angkor Wat, Kambuyapi.]] thumb|right|200px|Karu puriypaq sanancha. Karu puriy icha Turismu nisqaqa runakunap karu llaqtakunaman puriyninmi, mana llamk'anapaq, mana chaypi unay pacha kawsanapaq, ichataq hawkanapaq, kusikunapaq, huk llaqtakunata rikunapaq.
Chay turismuwanqa achka llaqtakunam achka qullqitam chaskin.
Karu puriq kanku kaykunatam rurananpaq:
Panki kiti
Panki kiti (kastilla simipi: Cantón El Pangui) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Zamora Chinchipi markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Panki llaqtam.
Q'araqullu munisipyu
Q'araqullu munisipyu nisqaqa (aymara simipi: Q'araqullu jisk'a t'aqa suyu; kastilla simipi: Municipio de Caracollo) Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Uru Uru suyupi, Uru Uru pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Q'araqullu llaqtam.
Kay llaqtap sutinqa aymara simim.
Kantunkuna
Qanchis kantunmi kan:
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara, Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Q'araqullu munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
3
3 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
2
2 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
3
Wañusqakuna
0er
2
Wañusqakuna
0er
Iray distritu
Iray distritu (kastilla simipi: Distrito de Iray) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kuntisuyus pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Iray llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Wila Wila munisipyu
Wila Wila munisipyu nisqaqa (kastilla simipi: Municipio de Vila Vila) iskay ñiqin munisipyu Misk'i pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Wila Wila llaqtam (426 runa, 2001 watapi).
Iray distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Wila Wila munisipyu
Kantunkuna
Iskay kantunmi kan:
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Wila Wila munisipyupiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Santiago de Agencha kantun
Santiago de Agencha kantun (kastilla simipi: Cantón Santiago de Agencha) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qulcha "K" munisipyupi. Uma llaqtanqa Santiago de Agencha llaqtam.
Qun Tiksi Wiraqucha
Kunanqa qhichwa runakuna Ispañamanta runakunata, lliw Iwrupamanta hamuq runakunatapas Wiraqucha ninku.
250 kñ
250 Kristup ñawpan wataqa (250 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
249 kñ
249 Kristup ñawpan wataqa (249 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
4
4 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Wañusqakuna
0er
Laura Mendoza
Laura Irene Mendoza Suasti sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Kitu llaqtapi -  †  wañusqa Kitu llaqtapi) huk 🇪🇨 mama llaqtayuq runa llaqta takiqmi qarqan.
Taytan: José Mendoza, Maman: María Suasti. Ñaña: Mercedes Mendoza. Qusan. Churinkuna: (12).
Sean Penn
thumb|right|290px|Sean Penn Sean Justin Penn sutiyuq runaqa, icha Sean Penn (* paqarisqa Santa Mónica llaqtapi - ) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq aranway pukllaqmi karqan.
Taytan: Leo Penn; Maman: Eileen Ryan. Warmi: Madonna (1985-1989) Robin Wright (1996-2010). Churinkuna: (2) Hopper Penn wan Dylan Penn.
Ernesto Guevara
thumb|200px|Ernesto Guevara, 1945. thumb|200px|Ernesto "Che" Guevara. Ernesto Che Guevara sutiyuq runaqa (Rosario llaqtapi (Arhintinapi) paqarisqa 14 ñiqin inti raymi killapi 1928 p'unchawpi; † La Higuera llaqtapi (Buliwyapi) wañusqa 9 ñiqin kantaray killapi 1967 p'unchawpi) huk kumunista ankalli runas karqan, Kuba pachakutiypi Fidel Castrop yanapaqninsi. Buliwyapi maqanakuspa awqaqkunap wañuchisqan karqan.
Harry Potter Askabanmanta ayqiq samk'asqawan
Harry Potter Askabanmanta ayqiq samk'asqawan (inlish simipi: Harry Potter and the Prisoner of Azkaban) nisqaqa kawsay rikch'a liwrum, Joanne K. Rowling-pa qillqasqan 1999 watapi.
Huwan IV
thumb|right|280px| Huwan IV (Tayta Papa 640-642) Huwan IV, Huwan IV tawa ñiqin (latin simipi:  Ioannes PP. IV, Italya simipi: Giovanni IV)  sutiyuq runaqa (* 580 watapi paqarisqa Salone llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.
manta kama Tayta Papam.
1044
1044 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Huwan IV
Tayta: Anastasius.
251 kñ
251 Kristup ñawpan wataqa (251 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Ñawpa Qirisya
Mawk'a grigukunaqa manas hukllachu mamallaqtapi kawsarqan, ichataq achka uchuylla mana warkukuq, polis nisqa mamallaqtachakunapis.
Harry Potter phinikspa ñiqinwan
Harry Potter phinikspa ñiqinwan (inlish simipi: Harry Potter and the Order of the Phoenix) nisqaqa kawsay rikch'a liwrum, Joanne K. Rowling-pa qillqasqan 2003 watapi.
Saqawaya
Saqawaya (Sacabaya) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk nina urqum, Uru Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, Sawaya munisipyupi, Saqawaya kantunpi, Lawqa mayup qullanpi, Saqawaya llaqtap qulla-antinpi, Saqawaya quchap antinpi. Pikchunqa mama quchamanta 4.215 mitrum aswan hanaq.
Willka Qhichwa
thumb|230px|[[Willkamayu, Willka Qhichwa]] Willka Qhichwa (kastilla simipi: Valle Sagrado) nisqaqa Willkamayup qhichwanmi, Qusqu suyupi, Piruw mama llaqtapi. rikchacha|Una mujer quechua y chica en el Sagrado Valle de los Incas, Perú.
Harry Potter wañuypa chiqanyankunawan
thumb|250px|Harry Potter wañuypa chiqanyankunawan. Harry Potter wañuypa chiqanyankunawan (inlish simipi: Harry Potter and the Deathly Hallows) nisqaqa kawsay rikch'a liwrum, Joanne K. Rowling-pa qillqasqan 2007 watapi.
Willka Qhichwa
Yurakuna
thumb|right|230px|[[Wiñay wayna (Epidendrum secundum) huk Machu Pikchu distritupi kawsaq yuram]] Yaqa 400 rikch'aq hillurinakuna (Orchidaceae: walkanki, wiñay wayna, hukkunapis), wakintaq mana tiqsimuyuntinpi kanchu.
Puririy
Puririy icha ñiqta (dirección) nisqaqa imappas icha pipapas maymanpas, imamanpas t'uksiyninmi, riyninmi, puriyninmi, rikuyninmi.
Willka Qhichwa
Uywakuna
400 laya p'isqukunata wasapan hinallataq kayllapi tarikuq uywakunapas anti ukumarihina, sapallanmi kay ukumari nisqa Uralan Awya Yalantinmanta. Kaykunapin pakakullankutaq huch'uy taruka, sach'a cabra nisqanku hinallataq tanka tarukapas.
Puririy
Hanaq pachapi, Tiksimuyupi huk tiyachkaymanta huk iñuman puririykunataqa, (hatun rikuchiq iñukuna: chincha, anti, uralan, kunti) Tawantin iñu ninchikmi.
Caspar David Friedrich
thumb|right|250px| Caspar David Friedrich (1774-1840) right|200px|Caspar David Friedrich Caspar David Friedrich sutiyuq runaqa (* paqarisqa Greifswald llaqtapi -  wañusqa Dresden llaqtapi), huk 🇩🇪 mama llaqtayuq llimphiq yachaqpas qarqan.
Willka Qhichwa
Willka Qhichwapi tarikuq kaqkuna
thumb|right|230px|[[Machu Pikchupi]]
Caspar David Friedrich
TaytanːAdolf Gottlieb Friedrich, Mamanː Sophie Dorothea Friedrich. Warmiː Christiane Caroline Bommer. Churinkunaː Emma Friedrich, Agnes Adelheid Friedrich wan Gustav Adolf Friedrich.
Willka Qhichwa
Willka Qhichwapi tarikuq kaqkuna
Qusquqa aswantataq Willka Qhichwa, qhapaqmi kanku; pacha kaqninkunapi, kawsayninkunapipas. Kay kawsayqa hawa llaqta hamuqkunapaq imaymana kawsaykunata kicharin. Kanqan: puriykuna, q'uñi unu wayt'aykuna, qaqa siqaykuna, mayupi wamp'upi tuytuy kuna, p'isqukuna, sallqa kawsay qhawaykunapas, kawallupi puriykachaykuna, wasichakuy, mikhuykuna, ñawpa willakuykuna, ñawpa wasichakuyninkuna qhawaykunapis. Aswan chanin ñawpa raqaykuna: Ullantaytampu pukara, P'isaq willka chawpi, Huch'uy Qusqu, Khallkapi tarikuq llaqtacha.
Caspar David Friedrich
Alma mater:
Willka Qhichwa
Apaykachana
2 ñan:
Liyun, layqa warmi, p'acha waqaychana ima
Liyun, layqa warmi, p'acha waqaychana ima (inlish simipi: The Lion, the Witch, and the Wardrobe) nisqaqa wawakunapaq liwrum, C.S. Lewis-pa qillqasqan 1950 watapi.
Sinchi Ruq'a
thumb|right|200px|Inca Sinchi Ruq'a Sinchi Ruq'a (Sinchi Ruqa ñisqapas) Inkakunap iskay ñiqin qhapaqninsi karqan.
1230 ñiq watakunapi qhapaq inkas karqan.
Ñawpaqnin inka qhapaq: Manqu Qhapaq
Qhipaqnin inka qhapaq: Lluq'i Yupanki
Bolívar marka
Bolívar marka (kastilla simipi: Provincia de Bolívar) nisqaqa huk markam Ikwadur mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Waranta llaqtam.
Kay markaqa Simón Bolívarmantam sutichasqa.
Pulitika Rakiy
Qanchis kitinmi kan, isqun llaqta kitilli 21 chakrapura kitillipas.
Pukyu:
Runakuna
Bolívar markapiqa Waranka Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa aswanta kay kitikunapi kawsanku: Waranta kiti, Chillanes kiti, Chimpu kiti, Echeandía kiti, San Miguel kiti, Kaluma kiti.
La Esperanza (Santa Krus) distritu
La Esperanza distritu (kastilla simipi: Distrito de La Esperanza) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Santa Krus pruwinsyapi. Uma llaqtanqa La Esperanza llaqtam.
Yaku
Yaku, Qusqupi Unu nisqaqa q'ispi puriqllam (likidu), t'inkisqa imayaymi, yakuchaqpa muksinmi. Huk yaku iñuwapiqa iskay yakuchaq iñukuwan huk muksichaq iñukum (H2O). 0 °C-manta aswan chiriyaspaqa, yaku chullunkuyanmi (rit'iyan). 100 °C-manta aswa q'uñiyaspataq, wapsiyanmi. 4 °C kaptinqa, puriqlla yaku aswan llasaqmi. Chullunkuqa puriqlla yakumanta aswan pisim llasaq.
Tiksi muyupiqa yakuta mayukunapim, quchakunapipas. Mayupiqa yaku purinmi, quchapitaq mana purinchu. Mama quchaqa kachiyuq yakum. Chay tukuy tiksi muyupi yakukunataqa yaku pacha ninchikmi.
Tukuy kawsaqkunaqa, yurakuna, uywakuna, runakunapas kawsanapaq yakuta mat'ipayanku. Mana yaku kaptin, wañunchikman.
Runaqa upyana yakuta yaku hurqunakunamantam icha pukyukunamantam hurqun. Yaku purichina nisqa wiruwan icha witkhuwan runap wasinkunamanmi purichiyta atinku. Hatun llaqtakunapi kawsaq runakunata yaku pilakunantam yakuwan ñukyunku.
Eulalio González
Taytan: Pablo González Barrera; Maman: Elvira Ramírez. Warmi: Ernestina Ballí. Churinkuna: Elvira, Eulalio, Pablo, Ernestina wan Eleana.
Mama chanka
thumb|180px|Mama chanka. thumb|180px|[[Mama chanka tullu.]] Mama chanka, Chanka aycha, Laphi icha Nanati nisqaqa chankap hanaq rakinmi, mama chanka tullu (chaki tullu) sinchi aychakunawan qarawan, tiqnipi pata tulluwan t'inkisqa.
Tata Sawaya
Tata Sawaya (kastilla simipi: Tata Sabaya) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk nina urqum, Uru Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, Sawaya munisipyupi, saywapi Pagador kantun, Pitaqullu kantun, Qawana kantun, Witalina kantun. Pikchunqa mama quchamanta 5.430 mitrum aswan hanaq.
Suniqira kantun
Suniqira kantun (kastilla simipi: Cantón Soniquera) nisqaqa Buliwyapi huk kantunmi P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qulcha "K" munisipyupi. Uma llaqtanqa Suniqira llaqtam.
Pedro Castillo
José Pedro Castillo Terrones (achalapi: Husiy Piyru Kastillu Tirrunis) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Puña llaqtapi, Takapampa distritupi, Chuta pruwinsyapi, Kashamarka suyupi) huk piruwanu primaryapi yachachiqmi, sindikatu pusaqmi, pulitiku runam. p'unchawmantapacha Piruwpa umalliqninmi kachkan, Piruw akllanakuykunapi akllasqa karqaspa. Warmin kashan Lilia Paredes.
Tayapampa distritu
Tayapampa distritu (kastilla simipi: Distrito de Tayabamba) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qispi kay suyupi, Patas pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Tayapampa llaqtam.
Pedro Castillo
Piyruqa Puña llaqtapim wiñarirqan. Piruwpa Yachachiy Llamk'aqninkunap Huñusqa Sindikatu-n (Sindicato Único de Trabajadores de la Educación del Perú) nisqap pusaqnin kaspa 2017 watapi yachachiqkunap hatun llamk'ay sayachiynintam pusarqan. Kashamarka suyupitaq Piruw Atikuq (Perú Posible) nisqa partidup suyu pusananpim llamk'arqan, chaymantataq Qispi Piruw (Perú Libre) partidupim wankurirqan. Piruw akllanakuykunapim Piruwpa umalliqnin kananpaq tukuy akllaykunamanta 18,92%-ninta chaskirqan, tukuy mañakuqkunamanta aswan achka akllaykunata chaskisqa. Piruwpa umalliqnin kanapaq akllanakuykunapi iskay muyuriypim umalliqman akllasqa kaspa Keiko Fujimoritam atiparqan, tukuy akllaykunamanta 50,12%-ninta chaskispa. Achka p'unchawtaq akllanakuypi atipaqqa manam riqsisqachu karqan, p'unchawllapim rimarisqa karqan,  p'unchawmanta umalliq kananpaq. rikchacha|Piruwpa umalliqnin aqllasq'akuna
Juan Carlos Onetti
Juan Carlos Onetti Borges sutiyuq runaqa (* paqarisqa Montevideo llaqtapi -  wañusqa Madrid llaqtapi)  mama llaqtayuq qillqaq runam, kastilla simipi qillqaqmi.
Miguel de Cervantes Suñay|20px 1980 watapis simi kapchiypi Miguel de Cervantes Suñaytam chaskirqan.
Yaya: Calo;s Onetti Mama: Honoria Borges.
Warmikuna: María Amalia Onetti (1930-1933) / María Julia Onetti / Elizabeth María Pekelharing / Dorothea Muhr Churinkuna: Jorge Onetti Borges (1930-1998) wan Isabel María (1949).
Puni kantun
Puni kantun (kastilla simipi: Cantón Villa Puni) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Eliodoro Camacho pruwinsyapi, Iskuma munisipyupi. 6 ñiqin hatun puquy killapi 2009 p'unchawkama Waychu munisipyupi kantunmi karqan. Uma llaqtanqa Puni llaqtam (Villa Puni).
Saywakuna:
5
5 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Wañusqakuna
0er
Kaspian awki
Kaspian awki (inlish simipi: Prince Caspian) nisqaqa wawakunapaq liwrum, C.S. Lewis-pa qillqasqan 1951 watapi.
Pacha paqariy riqpa puriynin
Pacha paqariy riqpa puriynin (inlish simipi: The Voyage of the Dawn Treader) nisqaqa wawakunapaq liwrum, C.S. Lewis-pa qillqasqan 1952 watapi.
Sinru qillqa: Ancha riqsisqa wiyula waqachiq
Sinru qillqa: Ancha riqsisqa wiyula waqachiq;
Viola
Manqu Qhapaq
thumb|180px|Manqu Qhapaq, ñawpaq ñiqin inka qhapaq, Waman Pumap siq'isqan thumb|180px|Retrato colonial de Manco Cápac thumb|180px|Muros exteriores de [[Colcapata, antiguo palacio de Manco Cápac.]] thumb|180px|Manku Qhapaq Plasa, [[La Victoria distritu]]'' Manqu Qhapaq (Manku Qhapaq nisqapas) Inkakunap ñawpaq ñiqin qhapaqninsi karqan. 1200 ñiq watakunapi qhapaq inkas karqan. Titiqaqa wat'amantas Mama Uqllu warminwan paqarirqan. Tupa yawri nisqa quri tawnanta chamqaspa, Qusqu llaqtatas tawnap chayamusqanpi kamarqan. Chaypi kawsaq runakunatas allin kawsaymanta yachachirqan. Tarpuyta, llamk'ayta yachachirqan qatinniq runakunata. Qhipaqnin inka qhapaq: Sinchi Ruq'a
Amarupa mayu
Amaru mayu (Kastilla simipi: Río Madre de Díos) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Buliwya mama llaqtapipas huk 1.150 km suni mayum. Paqarin Pillqupata mayu Piñipiñi mayuwan tikuptin Q'usñipata hacha hachanpi, Pauqartanpu wamani, Qusqu suyupi.
Świnoujście
290px|right|thumb|Świnoujście ([[Pulskapi)]]
Świnoujście llaqtaqa (aliman simipi: Swinemünde) Pulskapi huk hatun llaqtam, Kunti Pumiranya pruwinsyapi, 50.000 tiyaq runakunayuq.
1045
1045 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Faraón Love Shady
Jesús Vladimir Valle Choque sutiyuq runaqa, icha Faraón Love Shady (19 ñiqin chakra yapuy killapi 2000 watapi paqarisqa Ariqipa llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq takiqmi.
Ricardo Darín
thumb|right|260px| Ricardo Darín Ricardo Alberto Darín sutiyuq runaqa (* paqarisqa Buenos Aires llaqtapi - ) huk  🇦🇷 mama llaqtayuq aranway pukllaqmi karqan.
Taytan: Ricardo Darín (1925-1989); Maman: Renée Roxana. Warmi: Florencia Bas (1987-) / Susana Giménes (1978-1987). Churin: Chino Darín.
252 kñ
252 Kristup ñawpan wataqa (252 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Hatun wamp'u
thumb|right|250px|Kuyuchinayuq wamp'u: Queen Mary 2 nisqa hatun wamp'u. thumb|right|250px|[[Wayra tanqanayuq wayra wamp'u: Cristobal Colonpa Santa María nisqa hatun wamp'un.]] thumb|right|250px|Hatun [[wayra tanqanayuq wamp'upi sikllana phirunku, sikllaq runawan.]] thumb|right|250px|Hatun wamp'upi [[sikllana last'a.]] Hatun wamp'u, Yaku antawa icha Warku nisqaqa ancha karu, hatun quchanta, mama quchanta purinapaq wamp'um.
Ñawpa pacha hatun wam'pukunaqa hatun t'uyuna wamp'u icha wayra wamp'u karqan, t'uyurka nisqa hatun hatun k'aspipi watasqa wayra tanqanakunayuq, wayrap kallpanwan purinapaq. Kunan pachataq yaqa tukuy hatun wamp'ukunataq rawray kuyuchinayuqmi.
Wamp'urani nisqapim hatun wamp'ukuna chayamun watakuq, runakunap qhatunakunappas yaykunanpaq lluqsinanpaqpas.
Hatun wamp'upi llamk'aq runakunaqa wamp'u runa nisqam. Achka pruphisyunkunam.
6
6 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Wañusqakuna
0er
Hatun Mayu distritu
Hatun Mayu distritu (kastilla simipi: Distrito de Rio Grande) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kuntisuyus pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Iquipi llaqtam.
San Pablo pruwinsya
San Pablo pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de San Pablo ) nisqaqa Piruw mama llaqtap Kashamarka suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa San Pablo llaqtam.
Hatun Mayu distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Carmen de la Legua-Reynoso distritu
Carmen de la Legua-Reynoso distritu; (kastilla simipi: distrito de Carmen de la Legua-Reynoso) nisqaqa huk distritum Qallaw pruwinsyapi, Qallaw suyupi, Piruw mama llaqtapi.
Wiñay kawsay
Kamasqa pi.
Hatun Mayu distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
San Pablo pruwinsya
Wiñay kawsay
Kamasqa, Fernando Belaúnde Umalliqmi.
Hatun Mayu distritu
Simikuna
Pukyu:
San Pablo pruwinsya
Pulitika rakiy
Tawa distritunmi kan.
Carmen de la Legua-Reynoso distritu
Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa Carmen de la Legua llaqtam.
Umup kunchan
Umup kunchan (inlish simipi: The Magician's Nephew) nisqaqa wawakunapaq liwrum, C.S. Lewis-pa qillqasqan 1955 watapi.
George Eliot
right|thumb|260px|George Eliot Mary Ann Evans sutiyuq warmiqa, icha George Eliot ( paqarisqa Nuneton llaqtapi - † wañusqa Chelsea llaqtapi) huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq qillqaqmi qarqan.
Taytanː Robert Evans; Mamanː Christiana Pearson. Qusanː George Henry Lewes.
Kawsay rikch'akuna
thumb|George Eliot, ca.1865
1046
1046 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
7
7 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Wañusqakuna
0er
253 kñ
253 Kristup ñawpan wataqa (253 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Belén (Piruw)
Belén nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, huk llaqtam, Sucre pruwinsyap uma llaqtanmi.
Wikipidiya:Lliw Wikipidiyapaq qillqanakuna
Kay qillqaqa huk rimaykunapim: Aymara(ay) - 日本語 (ja) - Башҡорт (ba) - Català (ca) - Cymraeg (cy) - Español (es) - Guaraní (gn) - Náhuatl (nah) - Simple English (en) - Norsk (no) - Polski (pl) - Português (pt) - Quechua (qu) - Italiano (it) - Latina (la) - ... Traduce esta página! Ñawpaqtaqa kaypim rikuchisqa: meta:List of articles all languages should have
Kaypiqa tukuy qillqanakunam, imatachus ñuqanchikpa lliw Wikipidiyapaq qillqananchik tiyananmi.
Qhichwa simipi qillqanaykipaq kaypipas qhawariy: Wikipidiya:Allin qillqay
= Qillqananchikkuna =
Kawsay qillqa (Biografía)
Debería haber al menos tres frases por cada artículo biográfico, siendo unas cien biografías a completar.
Se usa esta pagina como modelo para todas las biografías en quechua:
Achahala
Achahala, icha Hukllachisqa Qichwa Siq'i Llumpa huk simi qillqananpaqmi kan. Simi yachaqkuna Rodolfo Cerrón Palomino, Alfredo Torerontawan kay siq'i llumpata paqarichisqan, lliw k'itimanta huñuchaykuspa Urin qhichwa simiqa achka rimaykunan kapun, chaykuna kanku: Wamanqa rimay, Qusqu rimay, Qullaw rimay, Santiagu Istiru rimay. Chay rimaykuna yaqa kaqlla kanku, chaymantari huklla alphawituwan aswan allinmi qillqanku.
Wikipidiya:Lliw Wikipidiyapaq qillqanakuna
Llaqtakuna (Países), kamachinakuna (leyes), pulitika (política)
Una tabla con una lista que contenga todos los países (203 artículos):
Achahala
Piruwpi, Qullasuyupi, achka sunturkuna kay Yachay Ministeriokunatapas achahalawan qillqan. Piruwtin Qullasuyuntin yaqa kaqlla qillqan, huklla mana kaqllachu, Qullasuyupi (j)-wan qillqan, manam (h)-wanchu. Lliw urin qichwa rimakunata allin kaywan qillqanta atinku.
Wikipidiya:Lliw Wikipidiyapaq qillqanakuna
Mikhunakuna
Se usa esta pagina como modelo para todas las plantas en quechua:
Achahala
Qhichwa simipiqa kay qatiq sanampakunam, latin siq'i llumpamantam hap'isqa:
Wikipidiya:Lliw Wikipidiyapaq qillqanakuna
Allpa pacha (Continente)
Al menos se tendría que escribir tres frases por continente.
Achahala
a, ch, chh, ch', h, i, k, kh, k', l, ll, m, n, ñ, p, ph, p', q, qh, q', r, s, t, th, t', u, w, y.
Chaki muqu
thumb|320px|Chaki muqup tullunkuna. Chaki muqu nisqaqa chakita pichuwan waman tulluwanpas t'inkiq muqunmi.
Qhipaq maqanakuy
Qhipaq maqanakuy (inlish simipi: The Last Battle) nisqaqa wawakunapaq liwrum, C.S. Lewis-pa qillqasqan 1956 watapi.
Achahala
"e", "o"-wan ama qillqankichu. Chaykunataqa manam qhichwa simikunapaqchu qillqanchik, wakin rimaymanta simikunapaq chaylla.
1047
1047 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Achahala
Kay qatiq sanampakunataqa wakin rimaymanta simikunallapaqmi qillqanchik (kastilla simi, inlis simipipas):
Wikipidiya:Lliw Wikipidiyapaq qillqanakuna
Wiñay kawsay (Historia)
Habría que escribir, al menos cinco frases de:Akllanakuspa kamachinakuy
Iñiy (Religión)
Habría que escribir, al menos, cinco frases introductorias de cada religión:
Achahala
Kikinpa sutinkunapaq chaylla kay qatiq sanampakunatam qillqanchik:
Wikipidiya:Lliw Wikipidiyapaq qillqanakuna
Iñiy (Religión)
Mención a ideas que niegan o dudan de la existencia de Dios:
Achahala
c, v, x, z, j.
Wikipidiya:Lliw Wikipidiyapaq qillqanakuna
Yachay kawsay, Kultura (Cultura)
Habría que escribir, al menos, tres frases sobre:
Yachay / Yachaysapa (Ciencia)
Habría que escribir, al menos, cinco frases introductorias para las principales categorías:
Kawsa (vida)
Se usa esta pagina como modelo para todos los animales en quechua: Se usa esta pagina como modelo para todas las plantas en quechua:
Allpapi tiyaqkuna (Recursos)
Hukkuna
100 inventos
Los inventos más útiles, no los más usados por el hombre
Militar
No están en la lista pero son similares Fuerzas Armadas - Policía
Imaykanakuna (Materiales)
(Imayay = Sustancia)
Yachay sunqu kay, Yachay wayllukuy (Filosofía)
= Kastilla simipi sut'inchana qillqa =
El motivo por el que se ha creado esta página (listar los artículos que toda Wikipedia debería tener) está siendo discutido en el canal#wikilist de la red IRC Freenode así como los artículos que aquí se incluyen, por lo tanto, por favor, si se desea incluir alguna entrada sería preferible discutirla previamente en la #wikilist, aunque si hay algún aspecto muy importante de la cultura quechua, lo puedes incluir al listado, o crear un listado nuevo con aspectos fundamentales de la cultura quechua. Otra de las cosas que puedes ir haciendo es ir traduciendo este listado al quechua.
Para crear uno de estos artículos tan solo tienes que pulsar el enlace en rojo y ponerte a escribir en el editor de texto que te aparece en la pantalla. Cuando termines de escribir, pulsas save page, que está debajo de la ventana del editor de texto a la izquierda, y ya has creado una página de la futura enciclopedia en quechua. Para modificar una página que ya está creada, sólo tienes que pulsar el botón edit que está en la parte de encima de la página, y ya puedes modificar, corregir, ampliar lo que quieras. Es muy fácil.
Hay un creciente número de proyectos wikipédicos. Algunos crecen rápidamente, pero otros todavía parecen necesitar un empuje. A propuesta de un usuario se creó esta lista para facilitar y asegurar que el mayor número de Wikipedias tienen cubiertos unos campos mínimos de información, útil para el usuario y exigible a cualquier enciclopedia. Así, aquellos que se acerquen a la wikipedia podrán sentirse más motivados para participar en su desarrollo.
Por lo tanto, dicho usuario propuso que se crease una lista con 1000 enlaces a esbozos de artículos que deberíamos esforzarnos por que existan en todas y cada una de las distintas Wikipedias.
Estos artículos podrían ser muy sencillos, incluyendo la información más esencial. En algunos casos, puede ser tan solo una tabla, mientras que en otros casos puede ser un esbozo. Esta iniciativa puede impulsar los pequeños proyectos y se espera proveer artículos que se puedan traducir fácilmente.
Cómo se utiliza este listado
Hay varias formas de usar esta lista. Una de ellas es traducirla a una segunda lengua en la que la wikipedia cuente con pocos artículos y así comprobar qué artículos todavía no tiene Wikipedia en dicha lengua. Muchos de los artículos en esta lista aparecerán en la Wikipedia en español o en la Wikipedia en inglés sencillo. De esta forma, una posibilidad es traducir dichos artículos desde alguna de estas wikipedias. Además, también se pueden comprobar los enlaces que tenga cualquier artículo a versiones de Wikipedia en otras lenguas si se quiere buscar más información sobre el artículo.
Particularidades culturales
Propuesta de Lista de artículos que la Wikipedia en español debería tener. Siéntase libre de agregar lo que falte.
Machiqinqa simi
Machiqinqa (Matsigenka) simiqa yaqa 10.000 Machiqinqa runakunap rimayninmi, Piruw mama llaqtapi rimasqa, Qusqu suyupi (Urupampa mayup suyunpi), asllatataq Mayutata suyupipas.
Lluq'i Yupanki
1260 ñiq watakunapi qhapaq inkas karqan.
Ñawpaqnin inka qhapaq: Sinchi Ruq'a
254 kñ
254 Kristup ñawpan wataqa (254 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Lluq'i Yupanki
Qhipaqnin inka qhapaq: Mayta Qhapaq
8
8 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Wañusqakuna
0er
K'apa
thumb|200px|right|K'apa [[kawsaykuq tantalli.]] K'apa (cartilago) nisqaqa tullu muqukunapi kaq, mana tullu kaq, llamp'u kaq imayaymi.
Kawallu maqt'anwan
Kawallu maqt'anwan (inlish simipi: The Horse and His Boy) nisqaqa wawakunapaq liwrum, C.S. Lewis-pa qillqasqan 1954 watapi.
Qullqi tiyana
Qullqi tiyana (inlish simipi: The Silver Chair) nisqaqa wawakunapaq liwrum, C.S. Lewis-pa qillqasqan 1953 watapi.
Achi Tayta (kuyu walltay)
Achi Tayta (inlish simipi: The Godfather, kastilla simipi: El Padrino) nisqaqa huk pilikulam, 1972 watapi rurasqa. Kuyu walltay pusaqninqa Francis Ford Coppola karqan.
Qaem Shahr
thumb|right|260px|Qaem Shahr
Qaem Shahr (Pharsi simipi: قائم‌شهر) llaqtaqa Iran mama llaqtapi, Mazandaran pruwinsyapi huk hatun llaqtam.
Sinru qillqa: Urqu (Alimanya)
Lista: Urqu (Alimanya);
9
9 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Sayrikapur
Sayrikapur nisqaqa (kastilla simipi: Sairecabur) Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, Chili mamallaqtapipas, huk nina urqum, nina urqu qutupas (Sairecabur (5.971 m), Quriqinqa (5.722 m), Escalante (5.819 m), Pukaurqu (Cerro Colorado) (5,728 m).
Javier Bardem
Javier Ángel Encinas Bardem  sutiyuq runaqa icha Javier Bardem (*  paqarisqa Hatun Kanarya llaqtapi - ) huk 🇪🇸 mama llaqtayup aranway pukllaqmi qarqan.
Taytan: José Carlos Encinas Doussinague, Maman: Pilar Bardem.
Warmi: 	Penélope Cruz. Churikuna: Leo Encinas Cruz (2011) / Luna Encinas Cruz (2013).
Pilikulakuna
(**) Realiza pequeños papeles, aparición esporádica
Ninapampa distritu
Ninapampa distritu (kastilla simipi: Distrito de Ninabamba) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Santa Krus pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Ninapampa llaqtam.
1048
1048 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Wichaykuna k'aspi
thumb|150px|Wichaykuna k'aspi. Wichaykuna k'aspi icha Siqana nisqaqa achka k'aspichakunayuq ch'ulla icha iskaynintin k'aspim, runap lluq'ananpaq, siqananpaqpas (wichananpaq) uraykunanpaq.
Mayta Qhapaq
Mayta Qhapaq Inkakunap tawa ñiqin qhapaqninsi karqan.
1290 ñiq watakunapi qhapaq inkas karqan.
Ñawpaqnin inka qhapaq: Lluq'i Yupanki
Qhipaqnin inka qhapaq: Qhapaq Yupanki
Uru Uru munisipyu
Uru Uru munisipyu nisqaqa (kastilla simipi: Municipio de Oruro) uma llaqta munisipyu, Uru-Uru pruwinsyapi, Uru-Uru suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Uru Uru llaqtam.
Kantunkuna
Huk kantunmi kan: Uru-Uru kantun.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam, Qhichwa, Aymara runakunapas tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Uru Uru munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara, waraniyi simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Llaqtayuq Kane
thumb|200px|Citizen Kane. Llaqtayuq Kane (inlish simipi: Citizen Kane, kastilla simipi: Ciudadano Kane) nisqaqa huk pilikulam, 1941 watapi rurasqa. Kuyu walltay pusaqninqa Orson Welles karqan.
Umurata
Umurata icha Umarata nisqaqa Buliwya suyupi huk nina urqum, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Turqu munisipyupi, Chachakumani kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 6.052 m mitrum aswan hanaq.
Wikispecies
thumb|150px|Logo Wikispecies (Wikirikch'aq) nisqaqa Wikimedia nisqa ruruchinap huk ruraykamayninmi, tukuy kawsaqkunap rikch'aqninkunamanta qillqakunata qhawachinapaq. Rikch'aqmanta qillqakunaqa inlish simillapim qillqasqa, Qhapaq p'anqataq huk rimaykunapipas, qhichwa simipipas.
Germán Denis
Germán Gustavo Denis (* paqarisqa Remedios Escalada llaqtapi - ) huk 🇦🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aq wan pukllaykamachiqmi qarqan.
Chaparru
Chaparru (Quercus suber; kastilla simimanta: chaparro) nisqaqa huk uralan Iwrupapi wiñaq sacham. Qaranmanta puturata kuchuspa butilla kirpanakunatam ruranku.
Germán Denis
Warmi: Churinkuna:
256 kñ
256 Kristup ñawpan wataqa (256 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Chiñi kimsa k'uchu
Chiñi kimsa k'uchu (Baccharis trinervis) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
1049
1049 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
257 kñ
257 Kristup ñawpan wataqa (257 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Siqana pata-pata
thumb|150px|Siqana pata-pata. thumb|150px|Siqana pata-patayuq [[chuntu, Becán, Mishiku.]] Siqana pata-pata nisqaqa runap lluq'ananpaq pata-patam, siqananpaqpas (wichananpaq) uraykunanpaq.
Luis Rosales
Luis Rosales Camacho sutiyuq runaqa (* paqarisqa Granada llaqtapi - †  wañusqa Madridllaqtapi) 🇪🇸 mama llaqtayuq qillqaq runam, kastilla simipi qillqaqmi.
Miguel de Cervantes Suñay|20px 1982 watapis simi kapchiypi Miguel de Cervantes Suñaytam chaskirqan.
Santa Lusiya distritu (Punu)
Santa Lusiya distritu (kastilla simipi: Distrito de Santa Lucía) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, Lampa pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Santa Lusiya llaqtam.
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Casablanca (kuyu walltay)
thumb|200px|Casablanca. thumb|200px|[[Ingrid Bergman, Humphrey Bogartmi.]]
Casablanca nisqaqa huk pilikulam, 1942 watapi rurasqa. Kuyu walltay pusaqninqa Michael Curtiz karqan.
John Milton
right|thumb|260px|John Milton 220px|right| John Milton silq'uynin John Milton sutiyuq runaqa ( paqarisqa London llaqtapi - wañusqa London llaqtapi) huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq qillqaqmi qarqan.
Taytanː John Milton; Mamanː Sarah Jeffrey. Warmiː Mary Powell.
Qallaw hatun kamachiy wamani
Qallaw hatun kamachiy wamani icha Qallaw pruwinsya nisqaqa (kastilla simipi: Provincia Constitucional del Callao) Piruw mama llaqtapi huk Kamachiy pruwinsyam.
Wiñay kawsay
Kamasqa 20 ñiqin chakra yapuy killapi 1836 watapi.
Pulitika Rakiy
Susqta distritunmi kan.
250px|Qallaw pruwinsya
258 kñ
258 Kristup ñawpan wataqa (258 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Qhapaq Yupanki
Qhapaq Yupanki Inkakunap pichqa ñiqin qhapaqninsi karqan.
1320 ñiq watakunapi qhapaq inkas karqan.
Ñawpaqnin inka qhapaq: Mayta Qhapaq
Qhipaqnin inka qhapaq: Inka Ruq'a
300px
1050
1050 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Waruchiri qillqasqa
Waruchiri qillqasqa nisqaqa Waruchiri k'itimanta willaykuq qillqam, 1600-chá watapi qhichwa simipi qillqasqa.
Waruchiri qillqasqaqa ch'ullam kachkaqraq ñawpaq apukunamanta, wak'akunamanta qhichwa simipi willaq qillqasqa. José María Arguedaspaq, kastilla simiman t'ikrarqan,Alfredo Torero 1968 watapi uyaychaspa.
Waruchiri qillqasqapiqa ñawirinchik, ima hinam Paryaqaqa Wallallu Kharwinchuta atiparqan.
Waq'akay (1960 kuyu walltay)
Waq'akay (inlish simipi: Psycho, kastilla simipi: Psicosis), nisqaqa huk pilikulam, 1960 watapi rurasqa. Kuyu walltay pusaqninqa Alfred Hitchcock karqan.
Wiraqucha Inka
Wiraqucha Inka Inkakunap pusaq ñiqin qhapaqninsi karqan.
1410 ñiq watakunapi qhapaq inkas karqan.
Ñawpaqnin inka qhapaq: Yawar Waqaq
Qhipaqnin inka qhapaq: Pachakutiq Inka Yupanki
Inka Ruq'a
Inka Ruq'a (Inka Ruqa ñisqapas) Inkakunap suqta ñiqin qhapaqninsi karqan. 1350 ñiq watakunapi qhapaq inkas karqan. Inka Ruq'aq churinmi karqan Yawar Waqaq
10
10 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Inka Ruq'a
Ñawpaqnin inka qhapaq: Qhapaq Yupanki
Qhipaqnin inka qhapaq: Yawar Waqaq
Beni mayu
Beni mayu nisqaqa Buliwyapi huk 1.600 km suni mayum.
Kañar marka
Runakuna
Kañar markapiqa Kañari Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa kay kitillikunapi kawsanku:
2001: A Space Odyssey
2001: A Space Odyssey (inlish simipi: 2001: A Space Odyssey, kastilla simipi: 2001: Odisea del espacio), nisqaqa huk pilikulam, 1968 watapi rurasqa. Kuyu walltay pusaqninqa Stanley Kubrick karqan.
Yawar Waqaq
Yawar Waqaq Inkakunap qanchis ñiqin qhapaqninsi karqan. Yawar Waqaq taytansi karqan Inka Ruq'a
1380 ñiq watakunapi qhapaq inkas karqan.
Saqtaq mayu
Santa mayu (Kastilla simipi: Río Santa) nisqaqa Piruwpi huk 347 km suni mayum, Anqash suyupi, Rikuway pruwinsyapi, Santa pruwinsyapi, Waras pruwinsyapi, Waylas pruwinsyapi, Qispi kay suyupipas, Waylas qhichwanta Pasiphiku mama quchaman puriq.
Yawar Waqaq
Ñawpaqnin inka qhapaq: Inka Ruq'a
Saqtaq mayu
Kaypipas qhaway
thumb|left|160px|Patu Wayq'u
Yawar Waqaq
Qhipaqnin inka qhapaq: Wiraqucha Inka
Titanic (1997 kuyu walltay)
Titanic nisqaqa huk pilikulam, 1997 watapi rurasqa. Kuyu walltay pusaqninqa James Cameron karqan.
Qullasuyu kantun
Qullasuyu kantun (kastilla simipi: Cantón Collasuyo) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Eliodoro Camacho pruwinsyapi, Iskuma munisipyupi. 6 ñiqin hatun puquy killapi 2009 p'unchawkama Waychu munisipyupi kantunmi karqan. Uma llaqtanqa Qullasuyu llaqtam.
Saywakuna:
Pulan distritu
Pulan distritu (kastilla simipi: Distrito de Pulán) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Santa Krus pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Pulan llaqtam.
Orson Welles
George Orson Welles sutiyuq runaqa (* paqarisqa Kenosha llaqtapi (Wisconsin suyupi) - †  wañusqa Los Angeles llaqtapi, California suyupi) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan.
Taytan: Richard Head Welles; Maman:  Beatrice Ives. Warmikuna: Virginia Nicholson (1934-1940) / Rita Hayworth (1943-1948) / Paola Mori (1955-1985) Churinkuna
Yachay wasikuna: Todd School for Boys
Alma mater:
Sinru qillqa: Urqu (Phinsuyu)
Lista: Urqu (Finlandya);
Juan Ramón Jiménez
Juan Ramón Jiménez Mantecón sutiyuq runaqa (* paqarisqa Moguer llaqtapi - †  wañusqa San Juan llaqtapi), Ispaña mama llaqtayuq qillqaq runam, kastilla simipi qillqaqmi.
Susan Ochoa
thumb|right|250px|Susan Ochoa Susan Kelly Ochoa Bustamante sutiyuq warmiqa, icha  Susan Ochoa ( paqarisqa Patapu llaqtapi (Patapu distritupi) - ) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq takiqmi qarqan.
Juan Ramón Jiménez
Nobel Suñay|20px 1956 watapis simi kapchiypi Nobel Suñaytam chaskirqan.
Susan Ochoa
2019 watapi 60 ñiqin Festival Internacional de la Canción de Viña del Mar nisqapi Qullqi Qiwlla Suñay (Gaviota de Plata) nisqatam chaskirqan.
Taytan: ; Maman: Maruja Bustamante. Qusan: Churinkuna:
Juan Ramón Jiménez
Ñawpaq warmi: Zenobia Camprubí Aymar (1916-1956) Churinkuna:
Susan Ochoa
Yachaywasi:
Huwan V
thumb|right|280px| Huwan V (Tayta Papa 685-686) Huwan V, Huwan V pichqa ñiqin (latin simipi:  Ioannes PP. V, Italya simipi: Giovanni V)  sutiyuq runaqa (* ? watapi paqarisqa Antakya llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.
manta kama Tayta Papam.
Tayta: Anastasius.
Aykili munisipyu
Aykili munisipyu nisqaqa (kastilla simipi: Municipio de Aiquile) huk ñiqin munisipyu Narciso Campero pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Aykili llaqtam.
Kay llaqtap sutinqa aymara simim, "ukhupi".
Mamallaqtayuq maqanakuy
Mamallaqtayuq maqanakuy nisqaqa mana mamallaqtapura, ichataq huklla mamallaqtapi mamallaqtayuq runapura maqanakuymi, ahinataq partidupura, klasipura, ahinataq llamk'aq runa, chakra runa maqanakun patrunkunawan hayu kaspa.
Aykili munisipyu
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Aykili munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Dolores Veintimilla
Taytan: José Veintimilla, Maman: Julia Jerónima Carrión y Antepara. Qusan: Sixto Galindo. Churin: (1) Santiago.
Ben-Hur (1959 kuyu walltay)
thumb|250px|Ben-Hur (Charlton Heston). Ben-Hur nisqaqa huk pilikulam, 1959 watapi rurasqa. Kuyu walltay pusaqninqa William Wyler karqan.
Aqupampa distritu (Tarma)
Aqupampa distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Acobamba) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Tarma pruwinsyapi, Hunin suyupi. Uma llaqtanqa Aqupampa llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Ch'allapata munisipyu
Ch'allapata munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Challapata) nisqaqa huk ñiqin munisipyu, Ch'allapata pruwinsyapi, Uru Uru suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Ch'allapata llaqtam.
Aqupampa distritu (Tarma)
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Ch'allapata munisipyu
Kantunkuna
Tawa kantunmi kan.
Aqupampa distritu (Tarma)
Simikuna
Pukyu:
Ch'allapata munisipyu
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam Aymara runakunapas tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Ch'allapata munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
259 kñ
259 Kristup ñawpan wataqa (259 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Salamanka distritu (Ariqipa)
Salamanka distritu (kastilla simipi: Distrito de Salamanca, Arequipa, Perú) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kuntisuyus pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Salamanka llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Sankhu
thumb|250px|T'anta ruranapaq sankhu. Sankhu nisqaqa riwi hak'umanta yakumantawan chaqrusqa mikhunam, t'antata ruranapaqpas.
1051
1051 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Ch'iyar Qullu
Ch'iyar Qullu icha Ch'iyarqullu (Chiar Kkollu) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk urqum, Uru Uru suyupi, Urin Qaranqa pruwinsya, Antamarka munisipyu, Jurinuqa kantun.
Qhapaq Liyun
Qhapaq liyun (inlish simipi: The Lion King, kastilla simipi: El rey león) nisqaqa 1994 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Roger Allers, Rob Minkoffmi. Disney ruruchinapaqmi rurasqa.
Ch'iyar Qullu
Kay urqup sutinqa aymara simim, ch'iyar(a) yana, qullu urqu,, "Yana Urqu".
Christian Bach
thumb|right|250px|[[Sebastián Zurita wan Christian Bach]] Adela Christian Bach Bottino sutiyuq warmiqa, icha Christian Bach  (* paqarisqa Buenos Aires llaqtapi -  wañusqa Mishiku llaqtapi) huk 🇦🇷 mama llaqtayuq aranway pukllaqmi qarqan.
Taytan: Bach; Maman: Adela Adamowa Bottino. Qusan: Humberto Zurita Churinkuna: (2) Sebastián Zurita wan Emiliano Zurita.
1052
1052 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
China t'ula
China t'ula icha china thula (Baccharis tricuneata, Sin. B. magellanica) nisqaqa Urin Awya Yalapi (Buliwya, Piruw) wiñaq hampi yuram.
Wila Wila distritu
Wila Wila distritu icha Wilawila (kastilla simipi: Distrito de Vilavila) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Lampa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Wila Wila llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Machiqinqa
Tiyay
Paykunaqa 32 ayllu llaqtapi, kay mayu patakunapi tiyanku: Urupampa mayu, Picha mayu, Camisea mayu, Timpía mayu, Manu mayu (Urupampa mayup purimuq mayunkuna).
Tuqurpuri
Tuqurpuri icha Tuqur Puri (kastilla simipi: Tocorpuri / Tocor Puri) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi, Hatun Qitina kantunpi, Chili mama llaqtapipas, huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.808 mitrum aswan hanaq.
Chiñaya kantun
Chiñaya kantun (kastilla simipi: Cantón Chiñaya 6 de Agosto) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Eliodoro Camacho pruwinsyapi, Waychu munisipyupi. Uma llaqtanqa Chiñaya llaqtam (150 llaqtayuq, 2001 watapi).
Qulluma
Qulluma (Colluma) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk nina urqu luq'um, Uru Uru suyupi, Qaranqa pruwinsyapi, Qurqi munisipyupi, Jupuqiri kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 3.876 mitrum aswan hanaq.
1053
1053 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Pilquya kantun
Pilquya kantun (kastilla simipi: Cantón Pelcoya) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qimis munisipyupi. Uma llaqtanqa Pilquya llaqtam (79 runa, 2001 watapi).
Alvaro Arzú
Alvaro Enrique Arzú Irigoyen sutiyuq runaqa (* paqarisqa Watimala llaqtapi -  wañusqa Watimala llaqtapi ), huk  mama llaqtayuq ruruchiq wan pulitiku. 1996 watamanta 2000 watakama ñawpaq kuti Watimalapa Umalliqnin karqan.
1986 watamanta 1990 watakama wan 2004 watamanta 2018 watakama ñawpaq kuti Watimala llaqtapa Kurakanin karqan.
Taytan: Arzú; Maman: Irigoyen Ñawpaq warmi: Patricia Escobar Churinkuna: (7): Roberto, Diego, María, María Andrée, Roberto Manuel, Alvaro wan Isabel.
Yachaywasi:
Alma Mater: Universidad Rafael Landívar.
262 kñ
262 Kristup ñawpan wataqa (262 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Sinaqara
Sinaqara nisqaqa (Sinakara nisqapas) Awsanqati urqupi, Uqunqati distritupi, Qispiqanchi pruwinsyapi, Qusqu suyupi, Piruwpi huk ayllu llaqtacham.
Sinaqara llaqtapiqa runakuna sapa wata Quyllur Rit'i raymitam phistakunku, Apu Awsanqatitam yupaychaspa.
Hanan Chunku distritu
Hanan Chunku distritu (kastilla simipi: Distrito de Chongos Alto) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Wankayu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Hanan Chunku llaqtam.
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
261 kñ
261 Kristup ñawpan wataqa (261 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Waruchiri
Waruchiri nisqaqa (kastilla simipi: Huarochirí) Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Lima suyupi, Waruchiri pruwinsyapi.
1600-chá watapi paqarisqa Waruchiri qillqasqa Waruchirip machunkunap kawsasqanmantam willawanchik.
Kunanqa chaypi runakuna kastilla simillatam rimanku. Qhichwa simi chunka isqun kaq pachakwatap qallirisqanpis wañukurqan. Ancha ñawpa pachataqsi haqaru simitapas rimarqan.
Chuschi
Chuschi nisqaqa huk piruwanu qhichwa ayllu llaqtacham, Chuschi distritup uma llaqtanmi, Kankallu pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, Piruw mama llaqtapi.