cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Esquistosomiasis
Kay esquistosomiasis (bilharziasis kaqhina, riqsisqa ch’urukuna khurukunamanta ruphay, chaymanta Katayama ruphay) kay unquy khururayku rikurin kay Esquistosoma imayna kayninhina kan. Kayta unkusqa chimpachiyta hisp’anaman utaq ch’unchulaman quyta atin. Rikuchinnin kanman wisa nanay, k’ichalira, aka yawarwan, hisp’aykaqpi yawar. Maypichus unaymanta hepatitis hap’ichin, ruru nanay, infertilidad, utaq isqu unquy p’urupi quyta atikunman. Wawakunapi hap’iyta atikunman mana sumaq hatuyaq mana yuyay kanchu.
Hap’iynin
Kay unquy chimpakun yakurayku maychus khurukuna tiyan. Kay khurukuna unqusqayakurayku rikurimunku. Kay unquy ancha wawallapipuni hatunyachasqa suyukunapi rikun maychus kanku asuwan munasqa unqusqa yaku pukllaspa. Wak qutukuna kanku tarpuq runakuna, challwa hap’iqkuna hinapis runakuna maychus hap’inku mana llimphu yakuta punchawkunapi. Kayta helmintos unqusqakuna qutupi khusqa. Kay rikuchin qallarin mask’aspa runtukunata khurupta utaq akapi khurukuna runakunapi. Hinapis anticuerpos kay yawar unquypi mask’akuyta atikunman.
Hark’akuna hampinakuna ima
Tukuy ima chaynana tiyan hark’anapaq kay unquyta yakuta pichan chaymanta ch’urukuna yupaynin huchuyachin. Ayllukunapi maypi unquykunaqa atinkun llapa qutupaq praziquantel hampiwan khusqan sapa wata hamut’aspan. Kay ruwakun pisiyachispa yupayta unqusqa runakunata chanta mirachisqa unqusqamanta huchuyachiy. Hinapis praziquantel hampita kay unqusqapaq maychus ñin Organización Mundial de la Salud kaqrayku maychus yachanku mana sumaqta kayta.
Epidemiología
Kay esquistosomiasis unquy hap’in 210 (iskay junu chunkayuq)runakunapi kay k’alitun pachapi, chaymanta nikunpis 12.000 (chunka waranqa iskayuq) kaqmanta 200.000 (iskay pachaq waranqapaqa) kaqman sapa wata runakuna wañunku. Kay unquy asuwan Africa kaqpi tarisqan, hinapis Asia chaymanta America del Sur. 700.000.000 (qamchis junu) runakunapi, aswan 70 (qanchis chunkayuq) suyukunapi, tiyakunku maychus unquy riqsisqa. Esquistosomiasis chanta malaria unqusqalla kan huk parasitokuna unquy aswan hatun economico impactohina tiyan. Ñawpaq pachamanta musuq punchawkunaman 20 siglopi, kay esquistosomiasis riqsisqa sintoma kay yawar hisp’api kasqan chayta huk qhari yawar menstruaciónpi Egipto kaqmanta hinapis rikusqa rito qallariypaq wawakunapaq t’aqakun q’uñi unquykunawan. Kayta akllasqa mana qhawasqa tropical unqusqa kaqhina kan.
Kurawara munisipyu
Kurawara (kastilla simipi: San Pedro de Curahuara) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Gualberto Villarroel pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi. Uma llaqtanqa Kurawara / San Pedro de Curahuara llaqtam.
Kantunkuna
Chunka hukniyuq kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Pawkar
Pawkar, Manku icha Mukutulun (Mukutulum) (genus Psarocolius) nisqaqa huk takiq pisqukunam, Awya Yalapi kawsaq.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
Iténez pruwinsya
Iténez pruwinsya (aymara simipi: Iténez jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Iténez) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Magdalena llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan:
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.
Lorik Cana
thumb|right|260px|Lorik Cana. Lorik Cana  sutiyuq runaqa (* paqarisqa Pristina llaqtapi -  ) huk  🇦🇱 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.
1280 watakuna
1280 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1280 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1289 watapi puchukarqan.
129 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1281 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1290 watapi puchukarqan.
1290 watakuna
1290 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1290 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1299 watapi puchukarqan.
130 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1291 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1300 watapi puchukarqan.
Tunan distritu
Tunan distritu (kastilla simipi: Distrito de San Jerónimo de Tunán) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Hunin suyupi, Wankayu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa San Jerónimo llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Tabla
thumb|right|Tabla. Tabla nisqaqa (Hindi: तबला, Telugu: తబలా, Urdu: تبلہ tablā) huk takana waqachinam, Indyamanta hamuq, iskaynintin wankarmi. rikchacha|The carvings in Bhaja Caves in the state of Maharashtra in India shows a woman playing Tabla and another woman performing a dance, dating back to 200
P'allta pukllay
P'allta pukllay nisqakunaqa pukllay p'allta pukllasqa pukllaykunam.
Adolphe Thiers
Louis Adolphe Thiers sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa Bouc-Bel-Air llaqtapi -  wañusqa Saint-Germain-en-Laye llaqtapi) Ransiya mama llaqtap taripay amachaq, qillqaq, wiñay kawsayuq, willay kamayuq wan pulitiku qarqan.
1871 watamanta 1873 watakamam ñawpaq kuti Ransiyapa Umalliqnin karqan.
P'allta pukllay
Kaymi huk p'allta pukllaykuna:
Adolphe Thiers
Yaya: Pierre Thiers (1759-1843); Mama: Marie-Madeleine Amic (1774-1852).
Rishi Sunak
Rishi Sunak ((uyariy); paqarisqa 12 ñiqin qhulla puquy killapi 1980 watapi) huk Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtayuq kawpaq karqan, Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtap umalliqninmi karqan, Kunsirwatiwu Partidup umalliqninpas 2022 watapi inti raymi killapi. Ñawpaqtaqa Boris Johnsonpa kamachisqan iskay gabinetepi llamk'arqan, qhipamantaq 2020 watamanta 2022 watakama Haciendapa Kansillirninmi karqan. Sunakqa 2015 watamantapacham Richmond (Yorks) mama llaqtap Rimana Wasipi (Inlish simipi: Member of Parliament(MP)) karqan.
Adolphe Thiers
Ñawpaq warmi: Eulalie Élise Dosne Churinkuna:
Yachaywasi: Lycée Marseille manta.
Alma mater: Université d'Aix-en-Provence.
Qillqaqkuna
Kastilla simipi:
San Miguel (José Miguel de Velasco)
San Miguel (kastilla simipi: San Miguel de Velasco) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Santa Krus suyupi, José Miguel de Velasco pruwinsyapi, San Miguel munisipyup uma llaqtanmi.
Ch'iwa
Ch'iwa (genus Veronica) nisqakunaqa huk yura rikch'anam, qallu yura rikch'aq aylluman kapuq, pichqa pachak rikch'aqniyuqmi.
Adolphe Thiers
Qillqaqkuna
Inlish simipi:
1169
1169 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Pukaqapa
Pukaqapa (Pucacapa) nisqaqa Piruwpi, Ayakuchu suyupi, Wankasanku pruwinsyapi, huk urqum.
Charles Perrault
Charles Perraultsutiyuq runaqa (* paqarisqa Paris llaqtapi paqarisqa - †  wañusqa Paris llaqtapi), 🇫🇷 mama llaqta qillqaqmi karqan.
Linsi distritu
thumb|right|250px| Linsi munisipyu Linsi distritu (kastilla simipi: distrito de Lince) nisqaqa huk distritum Lima pruwinsyapi, Piruw mama llaqtapi.
Wiñay kawsay
Puncha'w kamasqa, Oscar R. Benavides Umalliq.
Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa Linsi llaqtam.
Runakuna
52123 runakuna
Llaqtap amachana santun
thumb|right|250px|Sagrado Corazón Pallan (Linsi, 2007) thumb|right|250px|Pachakamilla Kristu, Linsi distritu
Mikhail Lomonosov
Mikhaíl Vasilievich Lomonosov sutiyuq runaqa (rusya simipi: Михаи́л Васи́льевич Ломоно́сов)(* paqarisqa Misháninskaya llaqtapi -   wañusqa San Petersburgo llaqtapi) huk Rusyap mama llaqtayuq qillqaq wan pachaykamay yachaq runam.
Tayta: ; Mama:.
Ñawpa Warmi: Elisabeth Christine Zilch
Maswa
thumb|[[Uqa (lluq'i), maswa (paña).]] Maswa, (kichwapi Mashwa icha Mashuwa),  Añu,  Allawsu, Apiña,  Apiñu, Anyu, Isañu  icha Yanauqa (Tropaeolum tuberosum R. et P.) nisqaqa huk allpapi puquq chakra yuram.
Wachu
Wachu icha Tunu (columna) nisqaqa sayaqlla ñiqinchasqa sananchakunam icha willakunam, ahinataq wachuchasqapi wachukunam.
Kiripati
Kiripati nisqaqa Usyanyapi (Mikrunisyapi) huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Tarawa llaqtam. 92.533 runakunayuqmi (2005 watapi).
Kunishige Kamamoto
Kunishige Kamamoto (nihun simipi: 釜本 邦茂 ) sutiyuq runaqa (* paqarisqa Kyotp) llaqtapi -  ) mama llaqtayuq Nihun piluta hayt'aqmi.
Tikipaya
Tikipaya (kastilla simipi: Tiquipaya) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Killaqullu pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Tikipaya munisipyup uma llaqtanmi.
Boru
rikchacha|Boru Boru icha Buru, B (latin simipi: Boron) nisqaqa huk yaqa q'illaymi.
1170
1170 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Paqucha (Muqiwa) distritu
Paqucha distritu (kastilla simipi: Distrito de Pacocha) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Ilu pruwinsyapi, Muqiwa suyupi. Uma llaqtanqa Pueblo Nuevo llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Limpani distritu
Limpani distritu (kastilla simipi: Distrito de Limbani) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, Sandia pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Limpani llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Yayani kantun
Yayani kantun (kastilla simipi: Cantón Yayani) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Jayupaya pruwinsyapi, Muruchata munisipyupi. Uma llaqtanqa Yayani llaqtam.
Laja
Laja nisqaqa Buliwyapi juk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Antikuna pruwinsyapi, Laja munisipyup uma llaqtanmi.
Montgomery (Alabama)
Montgomery nisqa llaqtaqa, Alabama suyup, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun llaqtam. Montgomery llaqtapiqa 205.764 runakuna (2010) tiyachkan.
1300 watakuna
1300 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1300 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1309 watapi puchukarqan.
131 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1301 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1310 watapi puchukarqan.
Pau Casals
Pau Carles Salvador Casals i Defilló ,(kastilla simipi: Pablo Casals) sutiyuq runaqa (* paqarisqa El Vendrell llaqtapi  -  wañusqa San Juan (Burinkin)),  huk Ispaña mama llaqtayuq takichaqmiwan chilu waqachiqmi, kastilla simillapim qillqarqan.
Mawka Luya distritu
Mawka Luya distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Luya Viejo) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Amarumayu suyupi, Luya pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Mawka Luya llaqtam.
Pau Casals
Tayta: Carles Casals Riba; Mama: Defilló.
Nawat simi
Nawat simi icha Pipil simi (Nawat) nisqaqa Pipil runakunap rimayninmi, El Salvador (Kuskatan) mama llaqtapi rimasqa, nawa rimaykunaman kapuq. 200-llachá mama rimaqninkuna kachkan (Witzapan, Itzalku, Nawitzalku, Kwisnawat munisipyukunapi), 3000 yachakuqkunataq.
Pau Casals
Warmi: Susan Metcalfe Wawakuna:.
thumb|right|Casals munumintu (Barcelona)
Uqalli
Uqalli (kastilla simipi: Ocalli) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Uqalli distritupi, Luya pruwinsyapi, Amarumayu suyupi, huk llaqtam.
Qhapaq chunkana
right|thumb|Qhapaq chunkana wankichakuna. Qhapaq chunkana (ajedrez) nisqaqa huk p'allta pukllaymi, iskay pukllaqniyuq, lliw pukllaqtaq chunka suqtayuq wankichayuq.
Achka t'asla
thumb|Huk uyararakuna thumb|Huk pukllana [[wayrukuna, manam machinallachu, aswantaq wakin uyararapas.]] Uyarara, achka t'asla icha achka uya nisqaqa (poliedro, polyhedron) achka p'allta chirukunap (uyakunap) saywasqan pachankam.
Qhapaq chunkana
Qhapaq chunkanaqa maqanakuy pukllaymi. Wankichakunaqa huk kinraypa wankichakunatam maqan. Pukllaypa taripanaqa, tukunaqa huk lawpa qhapaqta maqaytam.
Achka t'asla
Kaymi huk uyararakuna:
Qhapaq chunkana
Qhapaq
<br style="clear:both;"/> Inruqi (enroque): Qallari iñunpi kachkaqraq qhapaqqa iskay iñuta pañaman icha lluq'iman kuyukun. Qallari iñunpipas kachkaqraq pukarataq qhapaqpa chimpasqan iñuman kuyukun. Atinayasqa qhapaqqa ama inruqichunchu. <br style="clear:both;"/>
Quya
<br style="clear:both;"/>
Pukara (ruqi)
<br style="clear:both;"/>
Hatun yaya
<br style="clear:both;"/>
Kawallu
<br style="clear:both;"/>
1310 watakuna
1310 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1310 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1319 watapi puchukarqan.
132 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1311 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1320 watapi puchukarqan.
Francisco de Paula González Vigil
thumb|right|260px|[[Francisco de Paula González Vigil (1792-1875)]] Francisco de Paula González Vigil sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Taqna llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk pulitiku, qillqaq wan kathuliku tayta kura piruwanu karqan.
Samay mit'a
Samay mit'a nisqapiqa llamk'aq icha puriq runa rurayninta tatichinmi, musuqmanta kallpachakunanpaq, qhali kananpaq.
Francisco de Paula González Vigil
1836 watamanta 1838 watakama wan 1845 watakama 1875 watakama Piruw mama llaqta Ñawiriy wasi Directur.
Yaya: Joaquín González Vigil; Mama: María Micaela Yáñez.
Samay mit'a
Chay samay nisqaqa runa hayñim. Chayrayku tukuy llamk'aqkunapaq tukuy llamk'ay p'unchawkunapi samay ura kananmi, astawantaqpas samay p'unchawkunam.
Tullu
300px|thumb|Runa chakip tullunkuna. Tullu nisqaqa kurkunchikpi ch'ila (kapka) ukhu yawrim. Tukuy tulluntinqa saqru nisqam.
Runap kurkunpa saqrunpiqa 208-manta 214-kamam tullukuna.
Tulluyuq uywakunataqa Vertebrata ninchik.
Wayllamarka
Wayllamarka (kastilla simipi: Huayllamarca / Santiago de Huayllamarca) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Uru Uru suyupi juk llaqtam, Wayllamarka mayu patanpi, Chinchay Qaranqa pruwinsyap uma llaqtanmi.
1172
1172 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Ayti (mama llaqta)
Ayti nisqaqa Chawpi Awya Yalap Wat'ankunapi, Ayti wat'api huk mama llaqtam.
Ayti mama llaqtapiqa 8.121.622 (2005) runakunas kawsachkanku. Uma llaqtanqa Port au Prince llaqtam (1.900.000 runakuna (2003)).
Piñi
thumb|[[Krumu alumri (KCr(SO4)2·12H2O) pusaqt'asla piñiyuqmi (kaypi 2,5 cm chinruyuq piñi).]] thumb|[[Yanuna kachi (NaCl) nisqaqa machina piñiyuqmi.]] Piñi, Rirphu icha Kristal nisqaqa sinchiyasqa imayaypa allinchasqa kachkayninmi, uyarara (achka t'asla) kaq. Piñipiqa iñukukuna allichasqa llikapi hinam tiyan, manam chaqrusqa hinachu. Kachikunap piñinpi iyunkuna chay hinam allinchasqa tiyan, aniyunpas katiyunpas.
Hatun ukupanku
Hatun ukupanku (Megalobulimus popelairianus) nisqaqa ancha hatun ch'urum, rikch'aq ukupankum, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi kawsaq, yura mikhuq.
Maranura distritu
Maranura distritu (kastilla simipi: Distrito de Maranura) nisqaqa Killapampa pruwinsyapi, Qusqu suyupi (Piruwpi), huk distritum.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Manuel Prado Umalliqmi.
Angélica Aragón
Angélica Espinoza Stransky sutiyuq warmiqa icha Angélica Aragón (* paqarisqa Mishiku llaqta pi  - ) huk 🇲🇽 mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan.
Maranura distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Angélica Aragón
Taytan: José Ángel Espinoza "Ferrusquilla"; Maman: Sonia Stransky. Qusan: Shajid (1972-1979) / Rodrigo Martínez (1989). Churinkuna: María (p. 1989).
Maranura distritu
Simikuna
Pukyu:
Laqha
Laqha nisqaqa achkinnaq pacham, mana p'unchaw, ichataq tuta kachkaptin.
Santiago distritu
Santiago distritu; (kastilla simipi: distrito de Santiago) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Qusqu pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Santiago llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
1173
1173 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Ayllu (sut'ichana)
Rimay Ayllum iskay mawkayniyuq:
Umamarka
Umamarka (kastilla simipi: Umamarca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk llaqtam Apurimaq suyupi, Antawaylla pruwinsyapi, Tumaywaraka distritup uma llaqtanmi.
Llantan
Llantan, Llantin icha Chirakruyuyu (genus Plantago) nisqakunaqa huk yura rikch'anam, qallu yura rikch'aq aylluman kapuq, iskay pachak rikch'aqniyuqmi.
Pukaq Wayra
Pukaq Wayra icha Pukaj Wayra nisqaqa huk buliwiyanu kusituymi Quchapampa suyumanta. Kamasqa karqa 1977 watapi, Istukulmu llaqtapi, Suwisya mama llaqtapi.
Llantan
Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna Antikunapi wiñaq:
Pukaq Wayra
Diskunkuna
Betty Veizaga Pukaj Wayra Qutuwan: Betty - Quilla Pukaj Wayra Qutuwan:
1320 watakuna
1320 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1320 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1329 watapi puchukarqan.
133 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1321 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1330 watapi puchukarqan.
Achuqcha
Achuqcha icha qaywa (Cyclanthera pedata) nisqaqa huk wayuq chakra yuram. Rurunkunatam mikhunchik.
Eduardo Ninamango Mallqui
Eduardo Ninamango Mallqui sutiyuq runaqa (1947 watapi paqarisqa Wankayu llaqtapi) piruwanu qhichwa simipi, kastilla simipipas qillqaqmi. Wanka rimaqmi.
Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturninpi, Pontificia Universidad Católica del Perú nisqapipas simi kapchiytam yachaqarqan. Kunanqa Piruwanu Awtunuma Yachay Sunturpim amawtam kachkan.
Qillqasqankuna
Qhichwapi harawikuna:
Víctor Valdés
thumb|right|260px| Víctor Valdés Víctor Valdés Arribas sutiyuq runaqa, ( paqarisqa Hospitalet de Llobregat llaqtapi - ) huk 🇪🇸 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Suñaykuna
Nota: en negrita competición vigente.
Wayna P'utuqsi (Sajama)
Wayna P'utuqsi (kastilla qillqaypi: Wayna Potosí) nisqaqa Buliwya suyupi huk urqum, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Karanka Kurawara munisipyupi, Sajama kantunpi, Sajama mamallaqta parkipi, Sajama nina urquñiq.
Android
rikchacha|Android riqsinapaq rikch'a (2019 - kunankama) rikchacha|Android 12 wirsiyun Android nisqaqa huk apaychana llamk'aykuna llikacha, Linux k'itimanta huk t'ikrasqa laya kaqpi chaymanta huk kicha pukyu-qillqa llamp'ukaq kaqpi ruwasqa, ñawpaqta qhawanapampa llachpana kuyuchina llamk'anakunapaq ruwasqa ahinataq yachayniyuq karurimana chaymanta tawllitkuna. Android nisqaqa huk tantanakuy paqarichiqkunap rurasqanmi, Open Handset Alliance sutiyuq, ichataq aswan llamk'achisqa llamk'ayninqa ñawpaqta Google nisqap rurasqanmi. 2007 watapi inti raymi killapi rikuchisqa karqan, ñawpaq qhatuypaq Android apaychanawan, HTC Dream, 2008 watapi sitwa killapi qallarisqa.
Dida Aguirre García
Dida Aguirre García (Maypis Liya Ayiirri Larsiya) sutiyuq warmiqa (1953 watapi paqarisqa Pampas llaqtapi, Wankawillka suyupi) piruwanu harawiqmi, qhichwa simipi, kastilla simipipas qillqaqmi.
Qillqasqankuna
Qhichwapi harawikuna:
Punata
Punata (kastilla simipi: Punata) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Quchapampa suyupi, Punata pruwinsyapi, Punata munisipyupi huk llaqtam.
1330 watakuna
1330 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1330 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1339 watapi puchukarqan.
134 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1331 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1340 watapi puchukarqan.
Pedro Gálvez distritu
Pedro Gálvez distritu, 1984 watakama San Markus distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Pedro Gálvez) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, San Markus pruwinsyapi. Uma llaqtanqa San Markus llaqtam.
Papil Pampa munisipyu
Papil Pampa (kastilla simipi: Papel Pampa) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Gualberto Villarroel pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Papil Pampa llaqtam.
Kantunkuna
Isqun kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
1174
1174 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
1360 watakuna
1360 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1360 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1369 watapi puchukarqan.
137 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1361 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1370 watapi puchukarqan.
Kérkira
Kérkira (grigu simipi: Κέρκυρα, italya simipi: Corfù) nisqaqa Allpapura hatun quchaman kapuq Yunyu quchapi huk Grisyaman kapuq wat'am.
Pawqaray urqu
Pawqaray (Paujuray, Pauqaray) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk urqum, Ayakuchu suyupi, Wankasanku pruwinsyapi, Lukanamarka distritupi, Sanku distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta yaqa 4.600 mitrum aswan hanaq.
Mihiku
290px|right
Mihiku icha Mishiku nisqaqa (nawatl simipi: Mēxihco; kastilla simipi: México) Chinchay Awya Yalapi mama llaqtam.
Pulitika Rakiy
Suyukuna:
Simikuna
Mishikupi kawsaq runakunaqa 60%-cha mistikuna, 20%-cha iwrupa panakayuqkuna, 7% icha 14% runa indihina nisqakuna.
Alaymuska rumi
thumb|Alaymuska rumi. thumb|[[Payni wank'akuna (Torres del Paine), Chilipi, alaymuska rumimanta urqukuna.]] Alaymuska rumi (granito) nisqaqa huk rikch'aq rumim, ninat'urumantam tukusqa. Alaymuskaqa kimsantin qiqllayuqmi: qhisqa (kwarsu, SiO2), phildispatu (feldespato), mika rumi nisqayuq.
Santa Ana (José Miguel de Velasco)
Santa Ana (kastilla simipi: Santa Ana de Chiquitos icha Santa Ana de Velasco) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Santa Krus suyupi, José Miguel de Velasco pruwinsyapi, San Inasyu munisipyupi.
Mikhurana
Mikhurana (Origanum majorana) nisqaqa huk quram, hampi yuram.
Ibarra kiti
Ibarra kiti nisqaqa (kastilla simipi: Cantón Ibarra) Ikwadur mamallaqtapi, Impapura markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Ibarra llaqtam.
Ibarra kitiqa José María Velasco Ibarramanta sutichasqa (Ikwadurpa umalliqnin).
Pulitika Rakiy
Chunka kimsayuq kitillinmi kan:
Runakuna
Ibarra kitipiqa Utawalu Natawilapas Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa kay kitillikunapi kawsanku:
1175
1175 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Llamk'achiy llikacha
rikchacha|Llamk'aykuna llikachap ruwanan. thumb|300px|[[Ubuntu]] Llamk'achiy llikacha icha Llamk'aykuna llikacha nisqaqa (inlish simipi: operating system, OS) antañiqiqpi tiyachisqa tiksi llamp'u kaqmi, antañiqiqpa ruranankuna, rurana wakichikunata allichinapaq, antañiqiqpa sinchi kaqta ruraq runawan willanakunanpaq.
Chakra yura
thumb|right|280px|Chakra yura ruruchisqakuna. Chakra yura nispa lliw chakrapi puquchisqanchik yurakunata, mallkikunata ninchik.
Piruwpi lliwmanta aswa chaninchasqa chakra yurakunaqa kay qatiqpim:
Pataqunya
thumb|right|200px|Pataqunya Pataqunya nisqaqa Arhintinap, Chilippas lliwmanta aswan uralan suyunkunam, ancha chirim.
Puwpu
Puwpu (kastilla simipi: Poopó) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Uru Uru suyupi, huk llaqtam, Puwpu pruwinsyap uma llaqtanmi.
1350 watakuna
1350 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1350 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1359 watapi puchukarqan.
136 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1351 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1360 watapi puchukarqan.
Little Rock (Arkansas)
Little Rock nisqa llaqtaqa, Arkansas suyup, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun llaqtam. Little Rock llaqtapiqa 193.524 runakuna (2010) tiyachkan.
Qhichwa simikuna Kastilla simipi
Kechwaqam huk simi rimasa Arqintina, Puliwya, Chili, Kulunpya, Ikwatur, Piruw llaqtahuñuqkunapi. Samun inkakunapa m'itayninpita, mastayasa iñiq maqchiqkuna.Iskay chunka ñiqin pachak wata,usananpi, llaqta pusaqkuna, Puliwya, Ikwatur, Piruwpi kamariyasa  riqsia simi kananpaq.
Kastilla simiwan tinkuynin
Qichwa simikunan paqarin, Ispañamanta runakuna samuskiptin, 1532 watapi. Kan: Aparecen voces quechuas-después de la llegada de los españoles a Perú en 1532- en lo que sigue:
Willanakuna
Ir a ↑ Diccionario de la Real Academia de la Lengua (2001) ISBN 84-239-6824-3 (Tomo II) Ir a ↑ Wölck, Wolfgang: "Pequeño Breviario Quechua", Instituto de Estudios Peruanos, Lima (1987) Ir a ↑ Inca Garcilaso de la Vega: "Comentarios Reales de los Incas" (2007) ISBN 978-9972-888-63-2 Ir a ↑ "La "Crónica del Perú", Pedro Cieza de León (1973), PEISA, Lima.
Hawa t'inkikuna
· ·
Ch'aphra ch'aphra
Ch'aphra ch'aphra; sin.: Ch'aphsa ch'aphsa(Formaciones cerradas de matorrales)
Jacqueline Andere
María Esperanza Jacqueline Andere Aguilar sutiyuq warmiqa icha Jacqueline Andere (* paqarisqa Mishiku llaqta pi  - ) huk 🇲🇽 mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan.
Taytan: Andere; Maman: Aguilar. Qusan: José María Fernández Unsáin (1967-1997). Churinkuna: Chantal Andere (p. 1972).
Georg Friedrich Händel
right|thumb|Georg Friedrich Händel, 1733 watapi.
Georg Friedrich Händel (inlish rimaqkunap George Frideric Handel nisqan, paqarisqa Halle (Saale) llaqtapi,  wañusqa London llaqtapi) sutiyuq runaqa Alimanyapi, Inlatirrapipas kawsasqa takichaqmi karqan, barruku musika nisqata ruraq. Aswan pacha Hatun Britanya kawsarqan.
1370 watakuna
1370 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1370 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1379 watapi puchukarqan.
138 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1371 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1380 watapi puchukarqan.
Patampuku distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
San Martin mayu
San Martin mayu (kastilla simipi: Río San Martín) nisqaqa Buliwyapi huk mayum, Santa Krus suyupi, Beni suyupipas, Iténez pruwinsyapi, Baure munisipyupi, Magdalena munisipyupipas.
Yana manku
Palamatam, qaraywatam, k'ayratam, ukuchatam, waranqachakitam, kusi-kusitam, runtutam, rurukunatam, t'ika hillitapas mikhun. Urquqa 46 cm-kama sunim, 300 g llaqsaqmi; chinataq 37 cm-kama sunim, 180 g-kama llasaqmi.
Enzo Francescoli
Enzo Francescoli Uriarte (* paqarisqa Montevideo llaqtapi, Uruwayi mama llaqtapi -  ) huk Uruwayi mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.
Ts
Ts, ts nisqaqa huk t'inkisqa sanampam, Anqash suyullapi qichwapi kichwallapipas qillqasqa sanampam, kunkawaki kunkapaqmi.
1340 watakuna
135 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1341 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1350 watapi puchukarqan.
Chankay distritu (Kashamarka)
Chankay distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Chancay) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, San Markus pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Chankay llaqtam.
1176
1176 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Q'iya
Q'iya nisqaqa phusullikunamanta, imawan ruphachikusqamanta chayri khichka yaykukuptin rikhurin aychapi. Q'iyapiqa achka yuraq yawar kawsaykuqkunam, añakikunatam awqaq.
IOS
rikchacha|2017 - iOS riqsinapaq rikch'a iOS (awpaq iPhone OS ) huk apaychana llamk'ana llikacham, Apple Inc. nisqap ruwasqan, ruwasqanpas, llamk'anakunaraykulla. Chayqa llamk'ana llikam, achka kuraq ruruchiqpa apaykachana apaychanakunata kallpachaq, chaymanta iPhone; chay tirminuqa iPadOS ñawpaq kaq iPadkuna kaqpaq sistima llamp'u kaq kaqtapas yapan —mayqinchus 2019 watapi riqsichisqa karqa— chaymanta iPod Touch llamk'anakunapipas— mayqinkunachus 2022 chawpipi saqisqa karqanku. Tiksimuyuntinpi iskay ñiqin aswan churasqa apaychana llamk'aukuna llikacham, Android nisqamanta qhipaman. Chayqa kimsa huk llamkanakuna Applepa ruwasqanpa sapinmi: iPadOS, tvOS, watchOS. Kaypaqta llamk'u kaq kaq, wakin partikuna kichasqa qullqiyuq kaptinpas Apple Public Source Lisinsiya kaqwan wak lisinsiyakunawan.
Pipil
thumb|[[Itzalku runakuna (mawk'a rikch'a).]] thumb|[[Kuskatan mama llaqta.]] Pipil nisqa runakunaqa El Salvador mama llaqtapi kawsaq, nawat simita rimaq runakunam.
Pipilkunap ñawpa machunkunaqa Mishikumanta hamuq nawa runas karqan. Ñawpa pacha Kuskatan nisqa mama llaqtansi karqan, 1528 watapi Pedro de Alvaradop pusasqan ispañulkunap atipasqansi.
19 kaq pachakwatapi hatun asindadukuna pipilkunap chakrankunata suwarqansi, El Salvadorpa pusaqninkuna kamachiptinsi.
1932 watapi Pipilkuna hatariptin, hiniral Maximiliano Hernández Martínezpa awqaqninkuna 30.000 runakunatas sipirqanku. Itzalkupi pipil pusaq Feliciano Ama sutiyuqtas warkurqanku. Chay Matanza nisqarayku aslla Pipilkunas kakun.
Madeira
thumb|130px thumb|130px thumb|right|220px|Madeira, [[Purtugal]] thumb|right|220px| Madeira nisqaqa (purtuyis simi, "q'iru") nisqaqa Atlantiku mama quchapi huk wat'am, Purtugal mama llaqtaman kapuq.
Uma llaqtanqa Funchal llaqtam.
Ninat'uru
thumb|[[Kilawea nina urqumanta hamuchkaq ratata (Hawayipi).]] Ninat'uru (magma, grigu simimanta: μάγμα) nisqaqa Tiksimuyup ukhunpi kaq ancha q'uñi puriqllayasqa rumi imayaymi. Nina urqu ratatachkaptinqa luq'unmanta chay ninat'uru hawaman hamunmi, chay kunantaq ratata (lava) nisqam.
Feliciano Ama
José Feliciano Ama sutiyuq runaqa (1881 watapi paqarisqa Itzalku llaqtapi, Sentzunat suyupi, wañusqa Itzalku llaqtapi) El Salvador mama llaqtapi huk pipil chakra runa pusaqsi, ankalli runas karqan.
1932 watapi Pipilkuna hatariptin, Feliciano Ama Itzalkupi pipil chakra runakunatas pusarqan. ichataq Maximiliano Hernández Martínezpa awqaqninkuna pipilkunata atipaspanku, 30.000 runakunatas sipirqanku. Feliciano Amatataq warkurqankus.
Warwasku
Warwasku icha Barbasku nisqaqa (genus Lonchocarpus) huk chaqallu yurakunam, ancha miyusapam.
Challwaqkunam chay warwasku yurakunataqa llamk'achin challwakunata wañuchinapaq. Palamakunata wañuchinapaqpas llamk'achinku.
Antonio Vivaldi
200px|thumb|Antonio Vivaldi. Antonio Lucio Vivaldi sutiyuq runaqa (4 ñiqin pawqar waray killapi 1678 watapi paqarisqa Venezia llaqtapi (Italyapi) - † 28 ñiqin anta situwa killapi 1741 watapi  wañusqa Wien llaqtapi, Awstriyapi) 🇮🇹 mama llaqtayuq barruku musika takichaqmi wiyulinchaqwan wiyulinyachaqwan karqan.
Warwasku
Rikch'aqninkuna
Kaymi huk warwasku yurakuna:
Sañu distritu
Sañu distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de San Pedro de Saño) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Wankayu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Sañu llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Rumi kaq
thumb|[[Rumi takana pampa.]] Rumi kaq icha Rumi nisqaqa Tiksimuyupi, ima planitapipas sinchiyasqa kaqpas, achka qiqllayuq. P'akinkunataqa rumi ninchik.
Kay rumi kaqpa layankunatam riqsinchik:
Sañu distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Wintu
Wintu (Aymara simi,, kastilla qillqaypi Vinto) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, Killaqullu pruwinsyapi, Wintu munisipyup uma llaqtanmi.
Rod Stewart
thumb|right|230px|Rod Stewart (1986) Roderick David Stewart sutiyuq runaqa icha Rod Stewart (* paqarisqa Highgate llaqtapi - ) huk Hukllachasqa Qhapaq Suyuyuq rock takiqmi, piano wan qitara waqachiq, takina qillqaqmi, takichaqmipas karqan.
Yaya: Robert Stewart; Mama: Elsie Gilbart.
Warmi: Alana Hamilton / Rachel Hunter / Penny Lancaster-Stewart Churinkuna: Kimberley Alana Stewart (*1979), Sean Roderick Stewart (*1980), Ruby Stewart (*1987), Renée Stewart (*1992), Liam McAlister Stewart (* 1994), Alastair Wallace Stewart (*2005) wan Aiden Patrick Stewart (*2011).
Chala
Chala icha Challa nisqaqa (aymara simimanta ch'alla, "aqu") Javier Pulgar Vidal-pa nisqankama Pasifiku mama quchawan saywayuq, Piruwpi lliwmanta aswan urin, Antikunap kuntinpi sallqa suyum, mama quchap hawanmanta 500 mitrukama.
Pikullu
Pikullu (Picullo) nisqaqa Piruwpi, Ayakuchu suyupi, Wankasanku pruwinsyapi, huk urqum.
1380 watakuna
1380 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1380 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1389 watapi puchukarqan.
Domenico Scarlatti
thumb|280px|right|Domenico Scarlatti Giuseppe Domenico Scarlatti sutiyuq runaqa ( paqarisqa Napoli llaqtapi (Italyapi) -  wañusqa Madrid llaqtapi (Ispañapi) ) huk 🇮🇹 mama llaqtap takichaqmi karqan.
1380 watakuna
139 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1381 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1390 watapi puchukarqan.
Qaruma distritu
Qaruma distritu (aymara simipi: Qaruma jisk'a t'aqa suyu; kastilla simipi: Distrito de Carumas) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Mariscal Nieto pruwinsyapi, Muqiwa suyupi. Uma llaqtanqa Qaruma llaqtam.
Nihunpi pacha kuyuy (2011)
thumb|250px|Nihunpi pacha kuyuy (2011). Nihunpi pacha kuyuy (2011) nisqaqa 12 ñiqin pawqar waray killapi 2011, 05:46 UTC pachapi qallarirqan, 9.0 graduyuq.
Qurqa
Qurqa (kastilla simipi: Ccorca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Qusqu pruwinsyapi, huk llaqtam, Qurqa distritup uma llaqtanmi.
Nihunpi pacha kuyuy (2011)
Waranqa runam wañurqan.
Qaruma distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Qurqa
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku (88.3 %).
Qaruma distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Takina
Takina icha Miluriya ima takinapaq rurasqanpas, simiwan takinapaq, maykunapitaq waqachinawan waqachinapaq. Taki sanampakunawan qillqasqaqa takina qillqasqa ninchik.
Ch'uru phuku
thumb|[[Putututa waqachichkaq inka chaski, q'ipita khipu q'aytutapas apaykuspa]] thumb|Ch'uru phuku ([[sankhara), Tibet (Dung Kar)]] Ch'uru phuku nisqaqa ch'urup wasichanmanta rurasqa phukuna waqachinam.
Puklla
thumb|Q'iswa aysay. thumb|Karta pukllaqkuna, [[Paul Cézanne-pa llimphisqan, 1895 watapi.]] thumb|Wawa pukllaykuna, [[Pieter Bruegel-pa llimphisqan.]] Puklla, Phuklla icha Pukllay nisqaqa ima runap kusikunanpaq icha llallinakunapaq rurasqanpas, hukllap, iskaypa icha aswan pukllaqkunap pukllasqan.
Takina
Hinallataq pisqukunap takisqantam taki ninchik.
Abuná pruwinsya
Abuná pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Abuná ) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Pando suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Santa Rosa del Abuná llaqtam.
Ch'uru phuku
Tawantinsuyupi inka chaskikuna pututu nisqa ch'uru phukutam waqachiq karqan.
1180
1180 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Ruwachina llamp'ukaq
thumb|right|275px|[[OpenOffice.org Writer]] thumb|[[Llamk'aykuna llikacha|Llamk'aykuna llikachap ruwachinan.]] Ruwachina llamp'ukaq icha Ruwachina wakichi, icha Churaypa llamp'ukaqnin nisqapisqa (Inlish simipi: application, app) antañiqiqpi tiyachisqa llamp'u kaq wakichim, sapaqlla ruwanakunata tukuchinapaq, sinchi kaqwan llamk'aykuna llikachanta willanakuq. Ruwachina wakichikunaqa antañiqiqwan ruwaq runapaq allin hap'iqanallam kanan.
Miraflores distritu
Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa Miraflores llaqtam.
Utawalu kiti
Utawalu kiti nisqaqa (kastilla simipi: Cantón Otavalo) Ikwadur mama llaqtapi, Impapura markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Utawalu llaqtam (Otavalo / San Luis de Otavalo).
Nihun simi
left|50px Nihun simi (日本語 - Nihongo) nisqaqa Nihun mama llaqtapi rimasqa rimaymi. Pachak iskay chunka qanchis hunu rimaqninmi kan.
Reynaldo Martínez Parra
Reynaldo Martínez Parra sutiyuq runaqa ( paqarisqa Chawiña llaqtapi, Lukanas pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi; wañusqa) piruwanu qhichwa simipi, kastilla simipipas qillqaqmi karqan.
Machu inlish simi
Machu inlish simi kan simi imata rimaykaq Inlatirrapi 500 watamanta 1100 watakama. Kan musuq inlish simipa tayta simi.
San Kristuwal distritu (Luya)
San Kristuwal distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de San Cristóbal) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Amarumayu suyupi, Luya pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Ultu (Olto / San Cristóbal de Olto) llaqtam.
Utawalu kiti
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
2001 watapi runa yupaykamaqa 90.188 runayuqmi kachkan.
Runakuna
Utawalu kitipiqa Karanki, Kayampi, Utawalu Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa kay kitillikunapi kawsanku:, ,
Nihun simi
Nihun suyupi nihun simita tukri simimanta riqsichiq liy manam kanchu. Ichaqa, Nihun suyup llapan institucionninqa nihun simillapim llamkakunku. Yachaywasikunapitaq nihun simip kursunpa sutinqa "国語" (kokugo = Mamallaqtap simin). Internetpi, nihun simiqa 7niqin simim.
Puruy
Puruy (kastilla simipi: Poroy) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Qusqu pruwinsyapi, huk llaqtam, Puruy distritup uma llaqtanmi.
Nihun simi
Ruqyayninkuna:
っtapas (Huchuy 'tsu') んtapas ('N') qichuptinchikqa, Nihun simipi llapan simikunaqa hanllallillapi tukukun.
Reynaldo Martínez Parra
Qillqasqankuna
Qhichwapi harawikuna: Hukkuna:
Nihun simi
Qillqayninkuna:
Nihun simi qillqanapaq kimsa qillqayninmi kan: Hiragana, Katakana, Kanji ima kanku.
Kana:
Kana nisqaqa nihun simip silaba qillqayninmi. Kanaqa iskay t'aqayuqmi:
Hiragana:
Hiraganaqa tiqsinnin qillqayninmi. Warmakunaqa yachaywasita qallaykuspa, chay hiraganataqa yachaykun. Chaymi, warmapaq mayt'ukunapi kanjip lawninpi hiraganata churaykuspa kanjita likachin. Hiraganaqa chayhina kaspaqa Furiganam.
T'arata kantun
Tarata kantun nisqaqa (kastilla simipi: Cantón Tarata) Buliwya suyupi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, T'arata pruwinsyapi, T'arata munisipyupi. Uma llaqtanqa T'arata llaqtam.
1390 watakuna
1390 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1390 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1399 watapi puchukarqan.
Llika mayu
Llika mayu (kastilla simipi: Río Llica) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk mayum, Chuqiyapu suyupi, Lariqaqa pruwinsyapi, Takakuma munisipyupi, Ananiya kantunpi, Muñecas pruwinsyapipas, Awqapata munisipyupi.
T'arata kantun
Allpa saywachi
thumb|left|180px|T'arata pruwinsyap pulitika rakiynin
Saylla distritu
Saylla distritu; (kastilla simipi: distrito de Saylla) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Qusqu pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Saylla llaqtam.
1390 watakuna
140 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1391 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1400 watapi puchukarqan.
Anil Kapoor
thumb|right|250px|Anil Kapoor (1956-) Anil Kapoor (hindi simi अनिल कपूर) sutiyuq runaqa, ( paqarisqa Mumbai llaqtapi - ), huk 🇮🇳 mama llaqtayuq aranway pukllaq wan takiqmi qarqan.
Purinkin
Purinkin icha Puwirtu riku utaq Puwirturiku nisqaqa (kastilla simipi: Puerto Rico) Chawpi Awya Yalap Wat'ankunapi huk mama llaqtam, Hukllachasqa Amirika Suyukuna-manta warkukuq. Uma llaqtanqa San Huwan llaqtam.
Anil Kapoor
Taytan: Surinder Kapoor; Maman: Nirmal Devi. Warmi: Sunita Bhambhani (1984 watamanta). Churinkuna: (3) Harshwardhan Kapoor, Rhea Kapoor wan Sonam Kapoor.
Saylla distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Purinkin
Purinkin mama llaqtapiqa 3.916.632 (2005) runakunas kawsachkanku.
1177
1177 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Saylla distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Winchu
thumb|Winchu rumi. Winchu, Wichu icha Wini rumi (kastilla simipi: magnetita) nisqaqa huk llut'ariq (wini kaq) qiqllam, iskay-kimsachani khillay muksi (Fe3O4).
Saylla distritu
Simikuna
Pukyu:
Wolfgang Amadeus Mozart
thumb|right|200px|W. A. Mozart, [[1789.]] thumb|right|200px|Requiem KV 626 thumb|right|200px|Piano Sonata KV 545 thumb|right|200px|W. A. Mozart, wañusqan qhipa llimphisqan, Barbara Krafft, 1819 thumb|right|200px|W. A. Mozart, 1763 rikchacha|200x200px|Mozart, [[clavicordio nisqata waqachichkaq, Thomas Linley (kaqlla watayuq) llikillikitataq. Firenze llaqtapi, 1770]] thumb|right|Salzburg, Mozart-pa yurisqanpa wasin Wolfgang Amadeus Mozart sutiyuq runaqa (Salzburg llaqtapi (Awstryapi) paqarisqa ; † Wien llaqtapi (Awstriyapi) wañusqa ) huk klasiku musika takichaqmi karqan.
Deepin
rikchacha|2017 - Deepin OS riqsinapaq rikch'a rikchacha|Deepin 20.1pa [[Hamp'ara muyuriq pacha|hamp'ara muyuriq pachan]] Deepin (deepin sutiwan istilisasqa; ñawpaq Linux Deepinwan Hiweed Linux ) nisqaqa Linux rak'iymi, Debian "takyasqa" k'allmapi sayasqa. Chayqa Deepin Hamp'ara Mama pacha (Inlish simipi: Deepin Desktop Environment) kaqwan kachkan, Qt kaqpi ruwasqa chaymanta imaymana rak'iykunapaq tarikun. Ruwaqpa tiyananqa aswanta chuwnwamanta runakunam, ichataq aswan riqsisqa Linux rak'inakuna waqaychasqakunapi huk huk hamp'ara muyuriq hina. Chay wiñachiypa qhipanpi kaq impirisa, Deepin Technology, UnionTech (统信软件) nisqap tukuynin kaqnin), Wuhan llaqtapi, Chunwa suyupi tiyan.
Wolfgang Amadeus Mozart
Imaymana
Wolfgang Amadeus Mozartqa 27 p'unchawpi Iniru killapi 1756 watapim Salzburg llaqtapi (Awstriyapi) nasirqan. Taytanmi, Leopold, llikillikip takiqnin karqan, pay Wolfgangman yachachirqan llikillikita takiq. Wolfgang suqta tawa kaptirqan, Awstriyap Impiriunpa Kurtinpi takirqan.
Taki aranwaykuna
thumb|right|230px|Mozart: Taki aranway: [[Die Zauberflöte]]
Deepin
Pukyukuna
<references group="" responsive="0">
1400 watakuna
1400 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1400 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1409 watapi puchukarqan.
Umiña
Umiña nisqaqa pawqarquri, k'anchaq, q'ispi rumikunam.
Kay umiñakunatam riqsinchik:
Chuymala
Chuymala Urqu (kastilla qillqaypi Chuymala Orcco) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk urqum, Ayakuchu suyupi, Wankasanku pruwinsyapi, Sanku distritupi. Pikchunqa mama quchamanta yaqa 4.200 mitrum aswan hanaq.
Wayrukuna
Achka wayrukuna pukllaykunam kan.
1181
1181 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Hampi yachay
Hampi yachay nisqaqa runap qhali kayninmanta, unquyninkunamanta, unquymanta allinchaymanta, hampikunamantapas yachaymi.
Hawa t'inkikuna
Unquykuna
1178
1178 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
1410 watakuna
142 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1411 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1420 watapi puchukarqan.
Eduardo Villanueva distritu
Eduardo Villanueva distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Eduardo Villanueva) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, San Markus pruwinsyapi. Uma llaqtanqa La Grama llaqtam.
Wiyacha
Wiyacha (kastilla simipi: Viacha) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Inkawi pruwinsyapi, Wiyacha munisipyupi, huk llaqtam, Inkawi pruwinsyap uma llaqtanmi.
Chakarilla munisipyu
Chakarilla (kastilla simipi: Chacarilla) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu Gualberto Villarroel pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Chakarilla llaqtam.
Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Lachay mama llaqta risirwa
Lachay mama llaqta risirwa nisqaqa huk sallqa pachap risirwam Piruwpi, Lima suyupi, Wawra pruwinsyapi, Sayan distritupi, Waral pruwinsyapipas.
Flur
Flur, F (latin simipi: Fluor) nisqaqa huk sinchi miyu, kachichaq mana q'illaymi, allpapiqa t'inkisqallam.
Q'ispi umiña
thumb|right|200px|Q'ispi icha Yuraq umiña thumb|right|200px|Q'ispi umiña qhuyakunayuq mama llaqtakuna Q'ispi umiña icha Yuraq umiña (kastilla simipi: Diamante) nisqaqa huk k'illimsayaqpa rikch'ayaynin. Q'ispi umiñaqa lliw imakunamantapas aswan sinchikaraymi. Ancha wamaq kaspam, ancha chaninchasqa umiñam.
Phara distritu
Phara distritu (kastilla simipi Distrito de Phara) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Sandia pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Phara llaqtam.
Qullu
thumb|130px|[[Chakiyasiy qullu.]] thumb|130px|[[Amirika chakiyasiy qullu.]] thumb|130px|[[Unihukiy qullu.]] Qullu, papa awki, qara t'iqichu icha sinku nisqaqa pukllanapaq rump'um.
Kaymi huk piluta pukllaykuna:
Phara distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Llaqta pusay
Kawpay, Llaqta pusay icha pulitika (kastilla simipi: política; grigu simimanta: πολιτικός (politikós) «mamallaqtayuq, llaqtayuq, llaqtaman kapuq, llaqtap kamachiyninman kapuq») nisqaqa huk runakunap idiyuluhiya nisqaman ruraynin, huk yuyanakunatapas aypanapaq, mama llaqtapi, maypipas runapura. Kawpay yachay nisqapim yuyaychakunchik.
Phara distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Ayti
Ayti nisqaqa kaykunatam niyta munan:
Phara distritu
Simikuna
Pukyu:
Bismarck (North Dakota)
Bismarck nisqa llaqtaqa, North Dakota suyup, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun llaqtam. Bismarck llaqtapiqa 61.272 runakuna (2010) tiyachkan.
Apaychana karurimana
thumb|300px|Huk apaychana karurimanakuna. thumb|300px|[[München llaqta ñiqpi apaycahana karurimananchay lluqlla.]] Apaychay karurimana, ankichina karurimana, chilliku icha apaychanalla (Inlish simipi: mobile telephone icha cell phone) nisqaqa maymanpas apana karurimanapura ruqyay willakunata ankichina nisqa ratyu illanchaywan apaykuspa t'inkinakuspa llamk'aykuq llamk'ana llikacham.
Kamachina
Kamachina icha Riqla (kastilla simimanta: regla) nisqaqa ima rurana tiksipas, maypipas.
Kayampi urqu
Kayampi nisqaqa (kastilla simipi: Cayambe) Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi, Kayampi kitipi,huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.796 mitrum aswan hanaq.
Kayampi nina urqup qunti kinrayninpiqa Kayampi llaqtam, urqumanta sutichasqa.
Bobby Moore
thumb|right|250px|Bobby Moore (1969) thumb|right|250px|Bobby Moore (Upton Park munumintu)
Microsoft Edge
Microsoft Edgeqa Microsoft nisqaqta ruwasqan, chimpa-patapata web wamp'uq. Ñawpaqta 2015 watapi Windows 10 kaqpa chaymanta Xbox One kaqpa huknin kaqnin hina lluqsirqa chaymanta huk patapatakunaman huk phurk hina Googlepa Chromium kichasqa qullqisapa llamk'aynin hina apasqa: Android chaymanta iOS, macOS, ñawpaq Windows ruwanakuna (Windows 7 chaymanta qhipaman),  chaymanta astawan qhipa Linux. Internet Explorer (IE) nisqap qatiqnin hinam kamasqa karqan.
Bobby Moore
Robert Frederick Chelsea Moore sutiyuq runaqa, icha "Bobby Moore" (* paqarisqa Barking London llaqtapi,, - † wañusqa London llaqtapi) huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.
Achuqalla llaqta
Achuqalla (kastilla simipi: Achocalla) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Pedro Domingo Murillo pruwinsyapi, huk llaqtam, Achuqalla munisipyup uma llaqtanmi.
1179
1179 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Pukllana
rikchacha|Lego
Chawiña
Chawiña (kastilla simipi: Chaviña) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi huk llaqtam, Lukana pruwinsyapi, Chawiña distritup uma llaqtanmi.
Pukllana
thumb|right|[[Krishna wayllunk'api (huk Bharatniyuq runap llimphisqan, 1755 watapi).]]
Pukllana nisqaqa ima pukllanapas. Achka pukllaykunapim pukllanakunataqa llamk'achinku.
Kaymi huk pukllanakuna:
Karanka Kurawara
Karanka Kurawara (kastilla qillqaypi: Curahuara de Carangas) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Uru Uru suyupi, huk llaqtam, Sajama pruwinsyap uma llaqtanmi.
San Francisco del Yeso distritu
San Francisco del Yeso distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de San Francisco del Yeso) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Amarumayu suyupi, Luya pruwinsyapi. Uma llaqtanqa San Francisco del Yeso llaqtam.
Mauricio Funes
2009 wata akllanakuypi Frente Farabundo Martí para la Liberación Nacional nisqapaqmi atirqan.
1420 watakuna
1420 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1420 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1429 watapi puchukarqan.
143 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1421 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1430 watapi puchukarqan.
Hatun maqaq ch'uru
thumb|Hatun maqaq ch'uru sillp'inkuna, runap mikhunanpaq wañuchisqan ch'urukunamanta. thumb|left|[[Quya wayllaqipap sillp'in (Lobatus gigas).]] Hatun maqaq ch'uru icha Quya wayllaqipa ch'uru (Lobatus gigas) nisqaqa ancha hatun ch'urum, rikch'aq maqaq ch'urum, laqukunata mikhuq. Chawpi Awya Yalap chalankunapi, Kariwi hatun quchapim kawsan. Khillaychakiwan maqapuq runa hina wasicha kirpanawan pachapi aysaspam kuyukuykun.