cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Runa wilancha
Ñawpa pacha achka hawaykawsaykunapis runakunata apunkunaman wilanchaq karqan.
Wiraku distritu
Simikuna
Wiraku distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
Musquy
Musquy nisqaqa runap puñuchkaspa yuyayninpi rikusqakunam, chiqap kawsaypi hinapas, ichataq manam chiqapchu.
Wiraku distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Wilancha
thumb|[[Chuqiyapu llaqtapi wilanchanakuna: Llamap sulluchankuna - wañusqaña paqarisqa -, añakakuna, ch'aqu qunupakuna.]] Wilancha nisqapiqa paqu yachaq icha huk runa huk uywatam wañuchin, wak'aman, urqup apunman, huk dyus kayman qaranapaq.
César Canevaro
thumb|right|260px|César Canevaro César Canevaro Valega sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Lima llaqtapi -  wañusqa Lima llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitikumi qarqan.
Piruw Umalliq ranti (1894-1895 wan 1919-1922)
Limap kurakan akllasqa tukurqan (1881-1882, 1883-1884, 1895).
Taytan: José Canevaro Raggio, Maman: Francisca Valega Yribar. Warmi: Ignacia Rodulfo López-Gallo.
Alma mater:
Pawsa distritu
Allpa saywachi
thumb|left|160px|Sara Sara, 5.522 m
Simikuna
Distritupiqa kastilla simitam, qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Sipita distritu
Sipita distritu (kastilla simipi: Distrito de Zepita ) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, Chukuwitu pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Sipita llaqtam.
Pawsa distritu
Simikuna
Pukyu:
Liyun Urqu
Liyun Urqu icha Siraluyni llaqtaqa (inlish simipi: Sierra Leone, kastilla simimanta) Aphrikapi huk mama llaqtam.
Eduardo Orrego
thumb|right|250px|Eduardo Orrego (1933-1994) Eduardo Orrego Villacorta sutiyuq runaqa (* paqarisqa Chiklayu llaqtapi -  wañusqa Limaq llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq wasichay kamayuq wan pulitiku qarqan.
Taytan: Agustín Orrego Herrera, Maman: Isabel Villacorta Arana. Warmi: Carolina Acuña Roeder.
Alma mater: UNI
Liyun Urqu
Liyun Urqupiqa 6.144.562 runakunam kawsachkanku.
Yvonne De Carlo
thumb|right|260px| Yvonne De Carlo  (1922-2007) Margaret Yvonne Middleton sutiyuq warmiqa, icha Yvonne De Carlo (  paqarisqa Vancouver llaqtapi -  wañusqa Los Angeles llaqtapi), huk 🇨🇦 mama llaqtayuq aranway pukllaq qarqan.
Taytanː William Middleton, Mamanː Marie De Carlo. Qusan: Robert Drew Morgan (1955-1973) Churinkunaː (2) Bruce Ross (p.1956) wan Michael (1957–1997).
Yawar wiqi
thumb|ight|220px|[[Yawar wiqi]] Yawar wiqi (Ochroma pyramidale syn. Ochroma lagopus) nisqaqa huk sach'am.
Sipita distritu
Runakuna
19 796 runakuna: 10 007 qhari, 9789 warmi.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Mayukuna suyu
Mayukuna suyu nisqaqa (kastilla simipi: XIV Región de Los Ríos) Chili mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Valdivia llaqtam.
Sikwanka
Sikwanka (Ramphastos) nisqakunaqa huk Chawpi Awya Yalapi Uralan Awya Yalapi kawsaq, ancha chhukrunasapa pisqukunam, yana yuraq wiksayuq, q'uñi allpakunallapi tiyaq.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
Alberto Sordi
Alberto Sordi sutiyuq runaqa (* paqarisqa Roma llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk  🇮🇹 mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan.
Taytanː Pietro Sordi,, Mamanː Maria Righetti.
Ayapata distritu
Ayapata distritu (kastilla simipi: Distrito de Ayapata) nisqaqa Kallawaya pruwinsyapi, Punu suyupi (Piruwpi) huk distritum. Uma llaqtanqa Ayapata llaqtam.
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Quywi
Quywi (mapudungun simimanta; Nothofagus dombeyi) nisqaqa Arhintinapi, Chilipi wiñaq sach'am, rikch'aq wallim, chalamanta 1200 mitrukama mama qucha hawamanta aswan hanaq wiñaq.
Quchakuna suyu
thumb|right|200px|Los Lagos suyu Los Lagos suyu (kastilla simipi: Región de los Lagos) nisqaqa Chilipi huk suyum. Uma llaqtanqa Puerto Montt llaqtam.
Wamantanka distritu
Wamantanka distritu (kastilla simipi: Distrito de Huamantanga) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kanta pruwinsyapi, Lima suyupi. Uma llaqtanqa Wamantanka llaqtam.
Runakuna
1.076 runa
Kulta distritu
Kulta distritu; (kastilla simipi: Distrito de Colta) nisqaqa huk distritum Sarasara Pawqar pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Kulta llaqtam (324 llaqtayuq, 2001 watapi).
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Walli
Walli icha Quywi (mapudungun simimanta; genus Nothofagus, familia Nothofagaceae) nisqakunaqa Arhintinapi, Chilipi, Musuq Silandapi, Awstralyapi, Ñukinipi, Kanakipipas wiñaq sach'akunam.
Jarani munisipyu
Jarani icha Arani nisqaqa huk ñiqin munisipyu Jarani pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Jarani llaqtam.
Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan.
Runakuna
Jarani munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Jarani munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Waru distritu
Waru distritu (kastilla simipi: Distrito de Huaros) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kanta pruwinsyapi, Lima suyupi. Uma llaqtanqa Waru llaqtam.
Simpapwi
Simpapwi ich Simpaqwi llaqtaqa Aphrikapi huk mama llaqtam.
Simpapwipiqa 13.010.000 runakunam kawsachkanku.
Alec Guinness
thumb|right|270px|Alec Guinness (1914-2000) Alec Guinness de Cuffe sutiyuq runaqa, ( paqarisqa London llaqtapi - wañusqa Midhurst llaqtapi), huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan.
Maman: Agnes de Cuffe. Warmi: Merula Salaman (1938-2000). Churi: Matthew Guiness (1940).
Wiru yura rikch'aq ayllu
Wiru yura rikch'aq ayllu icha Qachu yurakuna (familia Gramineae icha Poaceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi.
Juan Guaidó
thumb|right|260px|Juan Guidó, 2019 200px|right| Juan Gerardo Guaidó Márquez sutiyuq runaqa ( paqarisqa La Guaira llaqtapi - ), huk 🇻🇪 mama llaqtayuq allwiya kamayuq wan pulitikumi runa qarqan.
Wiru yura rikch'aq ayllu
Rikch'aqkuna
Kaymi huk qachu yurakuna:
Juan Guaidó
Taytan: Wilmer Guaidó, Maman: Norka Márquez. Warmi: Fabiana Rosales. Churinkuna: Miranda.
Kastaña
Kastaña (Bertholletia excelsa) nisqaqa huk Uralan Awya Yala (Brasil, Buliwya, Kulumbya, Wayana, Winisuyla) kawsaq sach'am. thumb|left|160px
Juriqi
Juriqi (kastilla simipi: Juriques) nisqaqa Antikunapi huk nina urqum, Buliwya suyupi, Kunti Wallapi, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi, Hatun Qitina kantunpi, Chili mama llaqtapipas, Antofagasta suyupi, El Loa pruwinsyapi. Pikchunqa mama quchamanta 5.860 mitrum aswan hanaq.
Kariwayrasu
Kariwayrasu (kastilla qillqaypi: Carihuairazo) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Tunkurawa markapi, huk nina urqum, Ampatu kitipi, Pilawin kitillipi, Mocha kitipipas, Mocha kitillipi. Pikchunqa mama quchamanta 5.018 mitrum aswan hanaq. Chimpurasu urqumantaqa chunkalla kilumitru karum.
Qispikay suyu
thumb|right|290px|Qispi kay suyupi pruwinsyakuna Qispi kay suyu (kastilla simipi Departamento de La Libertad) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Truhillu llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Llaqta pusa rakiy
Chunka iskayniyuq pruwinsiyanmi kan.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Karu puriy
thumb|right|180px|[[Truhillup katidralnin]] thumb|right|180px|''[[Chan Chan, Chimukunap uma llaqtan kasqa.]]
Elías Malpartida
thumb|right|250px|Elías Malpartida Elías Malpartida Franco sutiyuq runaqa (* paqarisqa Pasqu urqu llaqtapi -  wañusqa Limaq llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq ruruchiq wan pulitiku qarqan.
Taytan: Malpartida, Maman: Franco. Warmin: María Rosa Herencia-Zevallos y Sanz de Santo Domingo. Churinkuna: Jorge Elías Malpartida Herencia-Zevallos; José Julio Malpartida Herencia-Zevallos.
Alma mater: Brussells Yachay Suntur.
Ayawaka
Ayawaka (kastilla simipi: Ayabaca / Nuestra Señora del Pilar de Ayavaca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Piwra suyupi, Ayawaka distritupi, huk llaqtam, Ayawaka pruwinsyap uma llaqtanmi.
Jach'a Waracha
Katantika qutupiqa kanmi kay umachakunam:
Arqi munisipyu
Arqi (kastilla simipi Arque) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Arqi pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Arqi llaqtam.
Kantunkuna
Iskay kantunmi kan.
Runakuna
Arqi munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Wanqara
Wanqara (kastilla simipi: bombo) nisqaqa huk Tawantinsuyupi paqarisqa takana waqachinam, huk wankar rikch'aqmi.
Kathuliku Inlisya
Kathuliku Inlisya (grigu simimanta: Καθολική Εκκλησία (katholikī´ ekklīsía) "sapsi inlisya [qayakusqa runakuna]", chaymanta latin simipi Ecclesia Catholica, kastilla simipi: Iglesia Católica) nisqaqa Tayta Papap kamachisqan Tiksimuyuntinpi kaq kristiyanu inlisyam.
16 kaq pachakwatapi prutistanti inlisyakunas Katuliku Inlisyamanta rakikupurqan.
Magallanes Antartika suyu
thumb|right|200px|Región de Magallanes y de la Antártica Chilena Magallanes Antartika suyu nisqaqa (kastilla simipi: XII Región de Magallanes y de la Antártica Chilena) Chilipi huk suyum. Uma llaqtanqa Punta Arenas llaqtam.
Kathuliku Inlisya
Ispañakuna, purtugalkunapas katuliku inlisyata Abya Yalaman chiqiykuchimurqan.
Anzoátegui suyu
thumb|right|220px|Anzoátegui suyu, [[Winisuylapi]] Anzoátegui suyu nisqaqa Winisuylapi huk suyum. Uma llaqtanqa Barcelona llaqtam.
Wisconsin suyu
Wisconsin nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunap huk suyunmi. Uma llaqtanqa Madison llaqtam.
Leonardo Padura
thumb|right|Leonardo Padura Leonardo de la Caridad Padura Fuentes sutiyuq runaqa ( 1955 watapi paqarisqa La Habana llaqtapi - ) huk 🇨🇺 mama llaqtayuq qillqaqmi karqan, Awya Yalapi ancha riqsisqam.
Warmi: Lucía Coll.
Alma mater:'La Habana Yachay Sunturnon.
Isku q'illay
Isku q'illay, Iskuya, Q'atawi icha Kalsyu, Ca (latin simipi: Calcium) nisqaqa huk allpa alkali q'illaymi, allpapiqa aswanqa t'inkisqa chuqin, waki-wakinllapi llump'aymi.
Kurkulla distritu
Kurkulla distritu (kastilla simipi: Distrito de Corculla) nisqaqa huk distritum Sarasara Pawqar pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Kurkulla llaqtam (303 llaqtayuq, 2001 watapi).
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Chiqan Iñitsay
Orthodoksa Inlisya (grigu simimanta: Ορθόδοξη Εκκλησία (orthódoxī ekklīsía) "allin iñiy inlisya [qayakusqa runakuna]", chaymanta latin simipi Ecclesia Orthodoxa, kastilla simipi: Iglesia Ortodoxa) nisqaqa anti Iwrupapi kaq kiristiyanu inlisyam.
Hatun rakiypi chunka hukniyuq kaq pachakwatapis ñawpaq kaq inlisyamanta Pisantiyumanta qhapaq suyupi tukurqan, kunti Iwrupapi kaq Kathuliku Inlisyamantas rakispa. Chay pacha inlisyap umanqa Pisantiyu llaqtapis karqan, hatun Aya Sophiya Άγια Σοφία (Santa Sophiya) nisqa hatun inlisyayuq. 1453 watapi Turkukuna Bisantyuta atispa Orthodoksa Inlisyata saruparqan, Islam nisqata mast'aspa.
Kunan pachaqa Qirisyapim, Pulqaryapim, Chinchay Masithuñapim, Sirpiyapim, Rumanyapim, Ukranyapim, Pilurusyapim, Rusyapim lliwmanta aswan hatun inlisyam.
Amarumayu suyu (Winisuyla)
thumb|right|220px|Amarumayu suyu, [[Winisuylapi]] Amarumayu suyu (kastilla simipi: Amazonas) nisqaqa Winisuylapi huk suyum. Uma llaqtanqa Puerto Ayacucho llaqtam.
Pastor
Pastor nisqaqa latin simipi, kastilla simipipas kaykunatam niyta munan:
Apure suyu
thumb|right|220px|Apure suyu, [[Winisuylapi]] Apure suyu (kastilla simipi: Apure) nisqaqa Winisuylapi huk suyum. Uma llaqtanqa San Fernando de Apure llaqtam.
Atakasu
Atakasu (kastilla simipi: Atacazo) nisqaqa Antikunapi, Ikwadur mama llaqtapi, huk nina urqum, Kunti Wallapi, Pichincha markapi, Kitu kitipi, Mejía kitipipas, Alóag kitillipi. Pikchunqa mama quchamanta 4.463 mitrum aswan hanaq.
Murlupu waska
Misi sillu, Mullupu waska icha Murlupu waska (Uncaria tomentosa) nisqaqa, kichwapi Mushupa shillu icha Mushupa shilluk nisqapas huk hampi yuram, misi sillu waskam, Awya Yalapi paray sach'a-sach'akunapi wiñaq.
Kutawasi distritu
Kutawasi distritu (kastilla simipi: Distrito de Cotahuasi) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Unyun pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Kutawasi llaqtam.
Mink'a
Mink'ataqa ayllu llaqtanchikkunapi sapsi ruranakunapim ruranchik, ahinataq ñanchaypi, sapsi wasichaypi, sapsi chakrakunapim kuskalla llamk'aspa. Kay hinam, Tawantinsuyupi hinam ñawpa pachamantañam ayninakuq kanchik.
Kutawasi distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Phukuna waqachina
thumb|200px|"La orquesta de la Ópera" de [[Edgar Degas, 1870.]] 200px|right thumb|200px|right|[[Gisle Johansen, saxo tenor.]] thumb|200px|right|Erke. Phukuna waqachina nisqa waqachinata phukuspa waqachinchik.
Phukuna waqachinakunap samiyachiynin (klasifikasyun):
Yatawakipi phukuna waqachinakuna
Kaymi yatawakipi waqachisqa phukuna waqachinakuna (wichq'achiqpi: italya simipi):
Quwi
Quwi, Saka icha Haka, kichwapi Kuy (genus Cavia) nisqakunaqa Awya Yalapi kawsaq ñuñuq, khankiq uywakunam.
Phukuna waqachina
Yatawakipi phukuna waqachinakuna
Qiru phukuna waqachinakuna
Quwi
Wishik, wishik, wishik ninku qiwata muskikur. Allin aswan anti mikuyta ruranku hakawan.Aychan kallpa mirachiq, qhali qukuq.
Phukuna waqachina
Yatawakipi phukuna waqachinakuna
Lata phukuna waqachinakuna
Saksuphun nisqaqa latamanta rurasqam, ichaqa simi rakin qipa pinkuyllu, qiru phukuna waqachinapi hinam. Chayraykum mana qiru phukuna waqachinachu, mana qiru phukuna waqachinachu.
Sinru qillqa: Iskusya suyupi wat'akuna
Sinru qillqa: Iskusya suyupi wat'akuna
Uchuy wat'akuna
(Wat'akuna < 40 ha)
Chaqallu yura rikch'aq ayllu
Chaqallu yura rikch'aq ayllu (familia Leguminosae icha Fabaceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, sach'akunam, sach'acha, ch'ulla watayuq icha achka watayuq qurakunapas. Rurunkunaqa chaqallum.
Ñawpaq mitan kamaypiqa Leguminosae nisqa rikch'aq ñiqim nikurqan, Papilionaceae, Mimosaceae, Caesalpiniaceae rikch'aq ayllu kaptin.
Faboideae (Papilionaceae kasqa, latin simipi Papilio = "pillpintu") yurakunaqa pillpintu hina rikch'aq tuktuyuq kaptin, Caesalpinioideae, Mimosoideae nisqakunataq wach'illa (quyllur hina) pichqantin raphi sillwiyuq tuktuyuqmi.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk chaqallu hina yurakuna:
Faboideae
Mimosoideae
Caesalpinioideae
Araway distritu
Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa Araway llaqtam.
Runakuna
742 runa
Rumaki qhapaq llaqta
thumb|350px|Ramanu qhapaq suyu [[117 watapi.]] thumb|250px|right|Ramanu qhapaq suyup wiñay kawsasqan: [[Romanu republika|Republika (puka), Qhapaq suyu (khuchinilla), Kunti romanu qhapaq suyu (anqas), Bisantyu suyu (q'illu).]] Ramanu qhapaq suyu icha Rumaki qhapaq llaqta (latin simipi: Imperium Romanum) nisqaqa ñawpa pachas huk ancha hatun qhapaq suyus karqan, Iwrupapi, anti Afrikapi, kunti Asyapipas. Uma llaqtanqa Roma llaqtas karqan. Chay Roma llaqtapis Romanukunap qallaqrisqansi karqan.
Romanukunaqa latin simitas rimarqan.
Chiles
Chiles (kastilla simipi: Chiles) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Karchi markapi, Kulumbya mama llaqtapipas, huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 4.723 mitrum aswan hanaq.
Linsi
Linsi (genus Lynx) nisqakunaqa Chincha mama llaqtakunapi kawsaq aycha uquq ñuñuq uywakunam.
Katisismu
Katisismu icha Katikhismu nisqaqa kristiyanu inlisyapi kristiyanu iñiymanta yachaqanapaq liwrum.
Katuliku katisismupiqa kaykunamantam qillqasqa:
Luis Miró Quesada de la Guerra
Taytan: José Antonio Miró Quesada, Maman: Matilde de la Guerra Gorostidi. Warmin: Elvira Mercedes Garland Roel. Churinkuna: (4) Luis, Alejandro.
Likankawur
Likankawur (kastilla simipi: Licancabur) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, Chili mama llaqtapipas huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.920 mitrum aswan hanaq.
Luis Miró Quesada de la Guerra
Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin.
Puka linsi
Puka linsi (Lynx rufus) nisqaqa Chinchay Awya Yalapi kawsaq aycha uquq ñuñuq uywam.
Thaqu yura urin rikch'aq ayllu
Thaqu yura urin rikch'aq ayllu (subfamilia Mimosoideae) nisqaqa huk chaqallu yurakunap urin rikch'aq ayllunmi, rurunkunaqa chaqallum. 83 rikch'ananmi, 3275 rikch'aqninmi kan.
Tuktunkuna
thumb|left|200px|A [[Mimosa pudica, B Acacia lopantha: tuktu siq'intin.]]
Tuktunkunaqa iskay - wakin-wakinllapi ch'ulla - yumanayuqmi, wach'illam, pichqantin raphimuyum, wakin-wakinllapi kimsantin, tawantin icha suqtantin. Sapsilla achka sisa raphinkunam, kimsamanta pachakkama. Sapsilla huklla ruru raphinmi, wakin-wakinlla iskay icha chunka suqtayuqkamam. Patapi chawpi wayta raphiqa hatunyasqam, iskaynintin urapi wayta raphiqa huñusqam, pila hinam, wamp'ucha nisqam. Chay wamp'uchapiqa sisa raphikunam, ruru aspiqchapas tiyanku. Kinraykunapi kaq iskay wayta raphiqa wamp'uchata p'intum.
Tuktu minuywanqa kay hinam:
Rurunqa chaqallum.
Wilhika
thumb|right|200px|Pilhika thumb|right|200px|Pilhika (Suyukuna) thumb|right|200px|Bruselas (parlamento) thumb|right|200px|Pilhika, Iwrupa Pilhika icha Wilhika (nirlandis simi: België, fransis simipi: Belgique, aliman simipi: Belgien) icha Bilgasuyu nisqaqa Iwrupapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Brussel (nirlandis simipi; Ransiya simipi: Bruxelles) llaqtam.
Sichillakuna
Sichillakuna nisqa wat'akunaqa (phransis simipi: Seychelles) Indiku mama quchapi wat'akunam, mama llaqtapas, Aphrikamanmi kapuq.
Sichillakunapiqa 80.654 runakunam kawsachkanku.
Aragua suyu
thumb|right|220px|Aragua suyu, [[Winisuylapi.]] Aragua suyu (kastilla simipi: Aragua) nisqaqa Winisuylapi huk suyum. Uma llaqtanqa Marakay llaqtam.
Kawsay qillqa
Kawsay qillqa (kastilla simipi: biografía) nisqaqa runap kawsasqanmanta qillqasqam.
Chanrara
thumb|250px|right|Chanrara k'aspi, achka chanrarayuq. Chanrara, Saqapa icha Kaskawil (kastilla simimanta: cascabel) nisqaqa huk takana waqachinam, q'illaymanta rurasqa, t'uquyuq, ch'usaq rump'ucham. Katataspaqa chhallchhall nin.
Kura
thumb|right|200px|Iskay [[Katuliku Inlisya|katuliku taytakura, Roma llaqtapi.]] Kura nisqaqa Kathuliku Inlisyapi misa nisqa Dyusta yupaychayta ruraq inlisyapi mink'asqa runam. Huk prutistanti inlisyakunapi Pastur (latin simipi pastor, "michiq") nikunkum.
"Chinirun kuuraqa, chiinata rikapan:el cura mujeriego mira atentamente a una varona joven"
Kapurata
Kapurata (kastilla simipi: Capurata) nisqaqa huk nina urqum, Buliwya mama llaqtapiwan Chili mama llaqtapi. Pikchunqa mama quchamanta 5.990  mitrum aswan hanaq.
Mojanda
Mojanda (kastilla simipi: Mojanda) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi, Pedro Moncayo kitipi, Tocachi kitillipi, huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 4.263 mitrum aswan hanaq.
Manuel Yrigoyen Diez Canseco
thumb|right|250px|Manuel Yrigoyen Manuel Yrigoyen Diez Canseco sutiyuq runaqa (* paqarisqa Limaq llaqtapi -  wañusqa Limaq llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq pulitiku qarqan.
Chulli distritu
Chulli distritu (kastilla simipi: Distrito de Juli) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum Punu suyupi, Chukuwitu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Chulli llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Manuel Yrigoyen Diez Canseco
Alma mater:.
Demis Roussos
thumb|280px| Demis Roussos, 1973. Artemios Ventouris Roussos sutiyuq runaqa, icha Demis Roussos (*  paqarisqa Iskandariya llaqtapi -  wañusqa Athina llaqtapi) huk  mama llaqtayuq takiqmi qarqan.
Chulli distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Demis Roussos
Taytan: Giorgios; Maman: Olga. Warmi:. Churinkuna: Emily wan Cyril.
Diskukuna
thumb|250px|Demis Roussos en Kiev, en 2012.
Chulli distritu
Karu puriy
thumb|right|200px|Chulli Kathidral
Sika-Sika
thumb|Sika-sika ([[Papilio machaon).]]
Uywakuna: Buliwyapi llaqtakuna:
Mat'iykay
Mat'iykay ( Protestantismo) icha Mat'iykaq Iñiy( Fe Protestante) nisqaqa chunka suqtayuq kaq pachakwatapi Kathuliku Inlisyamanta rakisqa icha qhipaqnin pachapi paqarisqa kristiyanu inlisyakunam.
Kunan pacha Abya Yalapi prutistanti inlisyakunam anchatam miraykun Dyuspa Simin Qillqata runapura mast'aspa.
Huk prutistanti inlisyakuna
Wawakunatapas bawtisaqkuna:
Wiñasqaña, chiqapta iñiq runakunallata bawtisaqkuna:
Wankar
|thumb|right|250px|Drums for sale at the National Museum of the American Indian thumb|right|250px|Giant Taiko Drum Nagoya Wankar nisqakunaqa (kastilla simipi: tambor) huk takana waqachinakunam.
Wanqara nisqa huk Tawantinsuyupi paqarisqa wankarmi.
San Pawlu Tikina
San Pawlu Tikina (kastilla simipi: San Pablo de Tiquina) nisqaqa huk buliwyanu llaqtam, Titiqaqa quchap patanpi, San Pidru Tikina munisipyupi, Manqu Qhapaq pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi.
Carlos Castillo Mattasoglio
Limapi Uma Hatun yaya (2019 - ).
Barinas suyu
thumb|right|220px|Barinas suyu, [[Winisuylapi]] Barinas suyu (kastilla simipi: Barinas) nisqaqa Winisuylapi huk suyum. Uma llaqtanqa Barinas llaqtam.
Jarani pruwinsya
Jarani pruwinsya icha Arani pruwinsya (aymara simipi: Jarani jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Arani, jarani icha jallmani nisqamanta sutinchasqa) nisqaqa Buliwya suyupi, Quchapampa suyupi, huk pruwinsyam, jinallataq uj ñiqin munisipyu. Quchapampa llaqtamanta 55 km karum. Uma llaqtanqa Jarani llaqtam.
Allpa saywachi
thumb|left|160px|[[Asiruqucha (Quchapampa)|Asiruqucha]]
Flora
160px|thumb|left|160px|[[Chukiqayara mallki Khurupampa urqupi, Wak'as munisipyupi]] thumb|left|160px|Cestrum parqui Wak'as munisipyupi tiyan Chukiqayarakuna (Titanka (Puya raimondii)), mayqinkunachus sapa pachaq wataslla t'ikanku, chantapis Jarani pruwinsya ukhupiqa Wak'asllapi tiyanku.
Tiyallantaq kay waq alikuna:
Fauna
Quchakunapi tiyan ashkha uywakuna: challwakuna, wallatakuna (Chloephaga melanoptera), suq'a, panama, chullunpa.
Chaymanta kallankutaj waq uywakuna: wisk'acha, atuq, añathuya (Mephitidae), k'itaquwi, ch'usiqa, wamani, p'isaqa, yuthu, katari.
Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan.
Runakuna
Jarani pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
thumb|right|290px| Yachakuqkuna [[Ismael Montes Jatun Yachay Wasimanta Wak'aspi]]
Pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Raymikuna
thumb|right|290px|K'acha llump'aq Mariyaq wak'an Jarani llaqtapi thumb|right|290px| [[Wak'as, Santa Bárbara inlisya]] Jarani munisipyupi:
Pitu
thumb|right|400px|Pitu 200px|right|Pitu Pitu nisqaqa (kastilla simipi: flauta travesera) huk sirinka, qiru phukuna waqachinam.
Jarani pruwinsya
Raymikuna
Wak'as munisipyupi:
Pruwinsyapi paqarisqa runakuna
Takirikuna:
Ñawra takiqkuna / Waqachiqkuna:
Lampa distritu (Ayakuchu suyu)
Lampa distritu; (kastilla simipi: distrito de Lampa) nisqaqa huk distritum Sarasara Pawqar pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Lampa llaqtam.
Vito Andrés Bártoli
Vito Andrés Bártoli sutiyuq runaqa, icha Tano Bártoli (* paqarisqa Buenos Aires llaqtapi -  wañusqa) huk 🇦🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aq wan pukllaykamachiqmi qarqan.
Warmi: Churinkuna:
Lampa distritu (Ayakuchu suyu)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Piyun distritu
Piyun distritu (kastilla simipi: Distrito de Pión) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Chuta pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Piyun llaqtam.
Lampa distritu (Ayakuchu suyu)
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Tinya
thumb|right|200px|Tinya Tinya (kastilla simipi: tamboril) nisqaqa Tawantinsuyumanta takana waqachinam.
Lampa distritu (Ayakuchu suyu)
Simikuna
Pukyu:
Chayanta kantun
Chayanta kantun (kastilla simipi: Cantón Chayanta) nisqaqa huk kantunmi Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, Rafael Bustillo pruwinsyapi, Chayanta munisipyupi. Uma llaqtanqa Chayanta llaqtam.
Wikipidiya:Rimachina
Rimachina icha Rimanakuy p'anqa (talk page) nisqaqa Wikipidiyapi, Wikimediap huk ruraykamayninkunapipas sapa p'anqap sapaq rimanakunapaq p'anqanmi, chay p'anqamanta ruraqpura rimanakunapaq.
Natriyu
Natriyu icha Sudyu, Na (latin simipi: Natrium, inlish simipi: Sodium) nisqaqa huk alkali q'illaymi, allpapiqa aswanqa t'inkisqa chuqin, waki-wakinllapi llump'aymi.
Wikipidiya:Rimachina
Rimachinapi qillqaspaqa, ruraqkuna qillqamusqanta tawantin tilde nisqa ~ sananchakunawan silq'umunmi.
Karikucha
Karikucha (kichwapi) icha Qhariqucha (urin runasimipi; kastilla simipi: Caricocha icha Laguna Grande, ) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, huk qucham Impapura markapi, Utawalu kitii, Pichincha markapi, Pedro Moncayo kitipi, Mojanda nina urqup calderapi.
Mojanda quchakuna qutuqa kimsa qucham:
Suthusuyu
Suthusuyu icha Lisuthu llaqtaqa Afrikapi huk mama llaqtam.
Lisuthupiqa 1.795.000 runakunam kawsachkanku.
Jean-Marie Vianney
Jean-Baptiste-Marie Vianney, (kastilla simipi: Juan María Vianney), sutiyuq runaqa, Ars Taytakura (*  paqarisqa Dardilly llaqtapi - †  wañusqa Ars llaqtapi) huk 🇫🇷 mama llaqtayuq kathuliku taytakura wan Santu qarqan.
4 Chakra yapuy killa Santu Jean-Marie Vianney raymi p'unchawninmi.
Taytan: Vianney; Maman: Marie Béluze.
thumb|right|180px|Istatua Santu Jean-Marie Vianney thumb|right|200px|Ars Tayta kura santu Copus incorruptus|
Iskuchaka
Iskuchaka nisqaqa isku rumimanta rurasqa chakam.
Silq'uy
Silq'uy (latin simipi: signatura, firma) nisqaqa ima qillqasqappas qhipanpi runap kikinpa makinwan qillqamusqa sutinmi, sananchanmi, ahinataq arininakuypim, chanin rimariypim. Runaqa silq'uyninwan ninmi: arí nini, allillanmi, nispa.
Quqata distritu
Quqata distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Cojata) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Wankani pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Quqata llaqtam.
Inka chaski
thumb|right|250px|Chaski, q'ipiyuq, khipuyuq, [[putututa waqachichkaq.]] Chaski nisqakunaqa Tawantinsuyupi Sapa Inkapaq kallpaq wayna runakunas karqan, putututa waqachiq, willaykunata, willayuq khipu q'aytukunata, q'ipinpi imakunatapas apaykuqsi. Huk chakiqa huk tampumantas wak tampullakamas puriq karqan, chay tampumantataqsi huk chaskis, inka ñankunapi puriqsi.
Chay hinaqa chay puriqkuna inkakunap allin llamk'aq chaski llikas karqan.
Quqata distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Lachaki distritu
Wiñay kawsay
Kamasqa
Kalyu
Kalyu icha Putasyu, K (latin simipi: Kalium, inlish simipi: Potassium) nisqaqa huk alkali q'illaymi, allpapiqa aswanqa t'inkisqa chuqin, waki-wakinllapi llump'aymi.
Lachaki distritu
Runakuna
1070 runa
Quqata distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Bolívar suyu (Winisuyla)
thumb|right|220px|Bolívar suyu, [[Winisuylapi]] Bolívar suyu (kastilla simipi: Bolívar) nisqaqa Winisuylapi huk suyum. Uma llaqtanqa Bolívar llaqtam (Ciudad Bolívar).
Quqata distritu
Simikuna
Pukyu:
Wu Xueqian
Wu Xueqian  sutiyuq runaqa (* (chinu simi simplificado: 吴学谦, chino tradicional: 吳學謙, pinyin: Wú Xuéqiān); (* paqarisqa Shanghai llaqtapi -  wañusqa Pikkin llaqtapi ) huk 🇨🇳 mama llaqtayuq diplumatiku wan pulitiku qarqan.
1982 watamanta 1988 watakama Chunwa Runallaqta Republikap hawa ministrunmi
Niqir
Niqir llaqtaqa Aphrikapi huk mama llaqtam.
Niqirpiqa 22.772.361 runakunam kawsachkanku.
San Martin suyu
San Martin suyu nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Muyupampa llaqtam. Aswan hatun llaqtanqa Taraputu llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Pulitika rakiy
Chunka pruwinsyanmi kan, 77 distritunmi kan.
Runakuna
San Martin suyupi Chayawita, Llakwash runakunam tiyanku.
Simikuna
Qhichwa simi, kastilla simi, awahun simi chayawita simipas
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
San Martín qhichwa simipi kastilla simipipas willakuykuna ILV
(1. Busqueda de páginas seleccionadas: sample.pdf / 2.Bajar archivo comprimido: zip)
Iwriyu simi
Iwriyu, Hiwriyu icha Iwrit simi (iwriyu simipi: עברית) nisqaqa Hudyukunap willka rimayninmi.
Mururata
Mururata (kastilla simipi: Cerro Mururata) nisqaqa Buliwyapi huk urqum, Chuqiyapu suyupi, Urin Yunka pruwinsyapi, Irupana munisipyupi, Lampati kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.869 mitrum aswan hanaq.
Iwriyu simi
Dyuspa Simin Qillqap Ñawpa Rimanakuyninmi iwriyu simipi qillqasqa.
Kunan pachaqa Israyil mama llaqtapi tukri simim. Pusaq hunuchá rimaqnin kachkan.
Manu mamallaqta wari kancha
Manu mamallaqta parki nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Mayutata suyupi, Manu pruwinsyapi, Qusqu suyupipas, Pawqartampu pruwinsyapi, huk mama llaqta parkim. Chay muyuyqa qhawasqan kasan. Llipinchispa qhawakuntaqmi askha qhapaq kasqan hina.
1987 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
Flora Faunapas
Kay mamallaqta parkipiqa kanmi 200-chá laya ñuñuqkuna (Yellowstone mamallaqta parkipiqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi: 28 laya), 1.000-chá laya pisqukuna (tiqsimuyupi: 9.000-chá). Kallantaqmi askha yurakuna (50 %) kay muyuyllapi wiñaq manataqmi tarikunchu waq tiqsimuyuynintinpi. Kay parkipiqa kanmi hatun zona de protección istrikta. Kay kitikunaman atinkumanmi haykuyta yachaqkuna yachay riqsiq, chay warda parkikunaq qawasqantaqmi kanan paykuna.
Flora
Phuyu sach'a-sach'api:
Pilkupata - Q'irus k'itipi:
Fauna
rikchacha|paña|200px|Manu mamallaqta parkipiqa askha [[Yaku pumakuna kawsanku.]] rikchacha|paña|200px|Manu mama llaqta parkipi rikchacha|paña|200px|Manu mama llaqta parkipi Ñuñuqkuna:
Pisqukuna:
Phuyu sach'a-sach'api:
Aqhanaku k'itipi:
Wallpama
Wallpama, ahina, hina, kay rikch'asqa, qhawarichiy icha unanchu (ejemplo) nisqaqa imatapas sut'ichanapaq ima tawqamantapas, imakunappas tantachisqanmanta hap'isqa huklla kayninmi, tukuynintinta allinta rikuchinapaq, yachaykunapi, yachachiypi llamk'achisqa.
Manu mamallaqta wari kancha
Runakuna
rikchacha|paña|350px|[[Chipitiere llaqta, huk indihina llaqtam, Manu]]
Pranab Mukherjee
2012 watamanta 2017 watakama ñawpaq kuti Indyapa Umalliqnin karqan.
Tayta: ;  Mama: Ñawpaq runa: Suvra Mukherjee Churinkuna: Sharmistha, Abhijit, Indrajit.
Yachaywasi:
Alqa distritu
Alqa distritu (kastilla simipi: Distrito de Alca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Unyun pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Alqa llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pukyu:
Likupis distritu
Likupis distritu (kastilla simipi: Distrito de San Juan de Licupis) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, Chuta pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Likupis (Licupis) llaqtam.
San Buenaventura distritu (Lima)
San Buenaventura distritu (kastilla simipi: Distrito de San Buenaventura) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum Kanta pruwinsyapi, Lima suyupi. Uma llaqtanqa San Buenaventura llaqtam.
Markapampa distritu
Simikuna
Distritupiqa kastilla simitam, qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Morse siq'i llumpa
thumb|right|200px| thumb|right|200px| thumb|right|200px| Morse siq'i llumpa
−− −−− ·−· ··· ·    /     −·−· −−− −·· · M  O   R   S   E  (space)  C    O   D   E
Marcellin Champagnat
6 Inti raymi killa Santu Marcellin Champagnat raymi p'unchawninmi.
thumb|right|210px|Istatua Santu Marcellin Champagnat
Valentino Mazzola
Valentino Mazzola sutiyuq runaqa (* paqarisqa Cassano d'Adda llaqtapi -  wañusqa Torino llaqtapi), huk 🇮🇹 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Taytan:  Mazzola
Churinkuna: Sandro Mazzola
Kunti Pumiranya suyu
Kunti Pumiranya suyu  (pulaku simiː Województwo Zachodniopomorskie, kastilla simipi: Voivodato de Pomerania Occidental) nisqaqa huk suyum 🇵🇱 mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Szczecin llaqtam.
Siwikunap Apun: Siwi masikuna (kuyu walltay)
Siwikunap Apun: Siwi masikuna (inlish simipi: The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring, kastilla simipi: El Señor de los Anillos: la Comunidad del Anillo) nisqaqa huk pilikulam, 2001 watapi rurasqa. Kuyu walltay pusaqninqa Peter Jackson karqan.
Takupaya munisipyu (Quchapampa)
Takupaya (kastilla simipi: Tacopaya) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Arqi pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Takupaya llaqtam.
Kantunkuna
Iskay kantunmi kan.
Runakuna
Arqi pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Takupaya munisipyupiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Sirinka
thumb|right|200px|Pitu thumb|right|200px|Qina thumb|right|200px|Qinakuna thumb|right|200px|Pitu waqachichkaq warmi Sirinka nisqakunaqa runap phukusqan phukuna waqachinakunam. Wayraqa hutk'up manyanman phukuspa luqyaspa sirinkata waqachin.
Sirinkakunap samiyachiynin (klasifikasyun):
Yatawakipi sirinkakuna
Kaymi yatawakipi waqachisqa sirinkakuna (wichq'achiqpi: italya simipi):
Lista: Sirinkakuna
(Inlish simi (mama llaqta) - Runa simi)
Pumiranya suyu
Pumiranya suyu  (pulaku simiː Pòmòrsczé wòjewództw, kastilla simipi: Voivodato de Pomerania) nisqaqa huk suyum 🇵🇱 mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Gdansk llaqtam.
Vittorio Gassman
Vittorio Gassman sutiyuq runaqa (* paqarisqa Genova llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk  🇮🇹 mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan.
Taytanː Heinrich Gassmann, Mamanː Luisa Ambron. Warmikunaː Nora Ricci (1944-1952) / Shelley Winters (1952-1954) / Diletta D'Andrea (1972-2000). Churinkunaː 4 Alessandro Gassman.
Kuyu walltay
thumb|right|250px| Guerra e pace, Vittorio Gassman wan [[Audrey Hepburn ]]
Qapun
Qapunpiqa 1.384.000 runakunam kawsachkanku.
Ampay
Ampay (QSHKS qillqaypi: Anpay) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk urqum, Apurimaq suyupi, Awankay pruwinsyapi, Tampurqu distritupi, Willkapampa urqukunapi, Ampay mamallaqta willkachasqapi. Pikchunqa mama quchamanta 5.235 mitrum aswan hanaq.
Flora
thumb|left|160px|[[Tarwi]]
Charkana distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Sapallu yura rikch'aq ayllu
Sapallu yura rikch'aq ayllu (familia Cucurbitaceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk sapallu hina yurakuna:
Demetrio Tupaq Yupanki
Demetrio Tupah Yupanki (kikinpa qillqasqan), Demetrio Tupaq Yupanki (urin runasimipi), Demetrio Túpac Yupanqui (kastilla qillqaypi) sutiyuq runaqa ( paqarisqa San Jerónimo distritupi, Qusqu llaqta ñiqpi; wañusqa Lima llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq t'ikraqmi, qhichwa simimanta hatun yachaqpas karqan. Kaymanta kaymanpas simikuna t'ikraqmi karqan: kastilla simi, latin simi, qhichwa simi.
Don Quijote nisqata, Piruwpa llaqta takintapas kastilla simimantam qhichwa simiman t'ikrarqan.
Pululawa
Pululawa (kastilla simipi: Pululahua) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi, huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 3.356 mitrum aswan hanaq.
Timothy Dalton
thumb|right|260px| Timothy Dalton 1987 Timothy Peter Dalton sutiyuq runaqa (* paqarisqa Colwyn Bay llaqtapi - ) huk  mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan,
Yerusalem
thumb|right|220px|Yerusalem Yerusalem icha Jerusalen (iwriyu simipi: ירושלים; Yerushalayim, arabya simipi: القدس; Al Quds, inlish simipi: Jerusalem) nisqaqa Israyil utaq Palistina mama llaqtap uma llaqtanmi.
Timothy Dalton
Taytan: Dalton; Maman:. Warmi: Vanessa Redgrave (1971-1986) / Oksana Grigorieva (?-?). Churinkuna: Alexander Dalton (1997).
Yerusalem
Hudyukunap, kristiyanukunap, muslimkunap willka llaqtanmi.
Sinru qillqa:Inlatirra suyupi wat'akuna
Lista:Inlatirra suyupi wat'akuna
Siwikunap Apun: Qhapaqpa kutimusqan (kuyu walltay)
Siwikunap Apun: Qhapaqpa kutimusqan (inlish simipi: The Lord of the Rings: The Return of the King, kastilla simipi: El Señor de los Anillos: el retorno del Rey) nisqaqa huk pilikulam, 2003 watapi rurasqa. Kuyu walltay pusaqninqa Peter Jackson karqan.
Siwikunap Apun: Iskaynintin pukara (kuyu walltay)
Siwikunap Apun: Iskaynintin pukara (inlish simipi: The Lord of the Rings: The Two Towers, kastilla simipi: El Señor de los Anillos: las dos torres) nisqaqa huk pilikulam, 2002 watapi rurasqa. Kuyu walltay pusaqninqa Peter Jackson karqan.
Chakaltaya
Chakaltaya (kastilla simipi: Chacaltaya) nisqaqa Buliwyapi, huk urqum Chuqiyapu suyupi, Pedro Domingo Murillo pruwinsyapi. Pikchunqa mama quchamanta 5.350 mitrum aswan hanaq.
António Guterres
António Manuel de Oliveira Guterres sutiyuq runaqa (* p'unchawpi paqarisqa Santos-o-Velho llaqtapi, Lisboa, Purtugal), huk  mama llaqtap Allwiya kamayuq wan pulitiku qarqan, uma kamayuqninmi kachkan.
2017 watamanta Huñusqa Nasyunkunap huk Sapsi Qillqakamayuqninmi karqan.
Taytan: Virgílio Dias Guterres  (*Lisbon, São José, 21 X 1913) Maman: Ilda Cândida de Oliveira (*Fundão, Donas, 12 II 1923).
Warmi: Luísa Amélia Guimarães e Melo (†), Catarina de Almeida Vaz Pinto Churinkuna: Pedro Guimarães e Melo Guterres, Mariana Guimarães e Melo Guterres.
Julia Navarrete
Julia Navarrete Stagnaro sutiyuq warmiqa, (* paqarisqa Lima llaqtapi -  ), huk 🇵🇪 mama llaqtayuqllimphiqmi qarqan.
Taytan: Navarrete; Maman: Stagnaro.
Alma materː Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur / L´Ecole des Beaux Arts.
Wak'a
rikchacha|Tawa Chakana rikchacha|Apu illa khun tiqsi wiraqucha pachayachachiq pachakamq rikchacha|Raqchi wiraqucha kancha Wak'a nisqaqa huk puystupi tiyaq apu, diyus icha wiraqucha kaymi, Tawantinsuyu iñiypi. Wak'akuna kanqu chay apukuna tiqsi muyuchikpi.
Chakana (nina urqu)
Chakana (kastilla simipi: Chacana) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Impapura markapi, huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 4.643 mitrum aswan hanaq.
Muruchata munisipyu
Kantunkuna
Pusaq kantunmi karqan 2001 watapi (Kukapata kantunwan):
qa Kukapata munisipyu kamasqa karqan, mama munisipyun Muruchata munisipyu karqan.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Muruchata munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Allin simi
Allin simi nisqaqa runap huk runata chaninchaspa sumaq rimayninmi. Mana allin simiqa millay simim.
K'amiy
K'amiy nisqaqa huk runaman ima millay, mana allin simiwan rimasqapas, manchachinapaq, llakichinapaq. Ashlliy, Ankash qallupi.
Allin simi
Allin simiwan rimaspaqa ama kamacharillasunchikchu - Yaw runa, ruray, rimay! nispa - ichataq sumaqta rimaspa mañakullasunchik, ahinataq Ama hina kaspayki masillay, yanapallaway, rimariy ...
Kunturwasi qhapana
Kunturwasi qhapana nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mawk'a qhapanam, Kashamarka suyupi, San Pablo pruwinsyapi, San Pablo distritupi.
Añaychay
Añaychay nisqaqa runap huk runaman allin samita munayninmi, chay runa yanapaptinqa.
Runa allin simiwan rimaspaqa yanapaqninta añaychanmi, Añaychayki nispa.
Ch'awar yura rikch'aq ayllu
Ch'awar yura rikch'aq ayllu (familia Bromeliaceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk ch'awar hina yurakuna:
Sami
Sami nisqaqa runap allin kayninmi, allin kawsayniyuqmi kaynin. Samiyuq runaqa kusipallam kawsan.
Glück
Nawru
Nawru, icha Nawiru (Nawru simi: Naoero), nisqaqa Usiyanyapi huk mama llaqtam, wat'akunam.
Awankay
Awankay icha Awanqay (kastilla simipi: Abancay) nisqaqa huk piruwanu llaqtam, Apurimaq suyup uma llaqtanmi.
Jachuju kantun
Jachuju kantun (kastilla simipi: Jachojo) nisqaqa huk kantunmi Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, Rafael Bustillo pruwinsyapi, Llallawa munisipyupi. Uma llaqtanqa Jachuju llaqtam.
Urin Silisya suyu
Urin Silisya suyu  (pulaku simiː Województwo dolnośląskie, kastilla simipi: Voivodato de Baja Silesia) nisqaqa huk suyum 🇵🇱 mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Brislawya llaqtam.
Wankani distritu
Wankani distritu nisqaqa (kastilla simipi Distrito de Huancané ) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Wankani pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Wankani llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Arika
"Arika" ( peñón pronunciado, morrete en lengua aimara)
Wankani distritu
Simikuna
Pukyu:
Túpac Katari (antakilla)
}TKSAT-1 Antakilla (Tupaq Katari) -qa Qullasuyu p huklla antakilla m. Qullasuyu Mamallaqtamanta rimanakuna allinchakupaq purichikun, 2013 watapi inti raymi killa pi 13 p'unchaw purichisqan, Chunwa Xichang Antakillap purichiq pampamanta
thumb|300px|derecha| Tupak Katari TKSAT-1 purichichkan pacha
Chakana tuktuyuq rikch'aq ayllu
Tuktunkuna
thumb|left|110px|[[Brassica: tuktu siq'intin.]] Kintu tuktu-tuktu icha iskay kintu tuktu-tuktu manam tiyana raphiyuqchu.
Tuktunkunaqa iskay yumanayuqmi, tawantin raphimuyum, wach'illam, chakana hinam. Tawantin wayta raphinkunaqa qispillan, hinallaqtami tawantin akilla raphinkuna, iskay muyupim. Suqtantin sisa raphinkuna iskay muyupim. Hawa sisa muyuqa chutu iskayniyuqmi, ukhu muyutaq tawa suni sisa raphiyuqmi. Ruru raphintinqa hawa tiyaqmi, ch'ulla icha iskay q'illayuq. Iskay puquna ruru raphim. Tuktu minuywanqa kay hinam: 20px
Malawi
Malawipiqa 12.884.000 runakunam kawsachkanku.
Uyulu distritu
Uyulu distritu; (kastilla simipi: distrito de Oyolo ) nisqaqa huk distritum Sarasara Pawqar pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Uyulu llaqtam (622 runa, 2007 watapi).
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Moon siq'i llumpa
Moon siq'i llumpa
Lubusz suyu
Lubusz suyu  (pulaku simiː Województwo lubuskie, kastilla simipi: Voivodato de Lubusz) nisqaqa huk suyum 🇵🇱 mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Gorzów Wielkopolski wan Zielona Góra llaqtam.
San Benito llaqta (Quchapampa)
thumb|right|290px|Punata pruwinwyap saywitun San Benito icha Villa José Quintín Mendoza nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, Punata pruwinsyapi, San Benito munisipyup uma llaqtanmi.
Waraqu yura rikch'aq ayllu
Waraqu yura rikch'aq ayllu (familia Cactaceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, waraqu chaylla icha añapanku nisqapas ch'aki pachakunapi wiñaq yurakunam, mana p'allta raphiyuqchu, kichkasapa, rakhulla kaq, ukhunpi kaq yakuta waqaychanapaq, ancha ch'aki ancha ruphaq inti kaq.
Silisya suyu
Silisya suyu  (pulaku simiː Województwo Śląskie, kastilla simipi: Voivodato de Silesia) nisqaqa huk suyum 🇵🇱 mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Katowice llaqtam.
Amaru suyu
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Pulitika rakiy
Mayutata suyupiqa kimsa pruwinsyam chunka distritumpas.
Tulio Mora
thumb|right|250px| Tulio Mora Tulio Mora sutiyuq runaqa (* paqarisqa Wankayu llaqtapi -  wañusqa Lima llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq  qillqaq wan willay kamayuqmi qarqan.
Amaru suyu
Runakuna
Kay suyupiqa Amawaka, Amarakaeri, Napuruna, Piru, Shipibo-Conibo, Yaminawa, Machiqinqa tiyanku.
Waraqu yura rikch'aq ayllu
Rikch'aqkuna
Kaymi huk waraqu hina yurakuna:
Amaru suyu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Tulio Mora
Warmi: Tatiana Berger; Churinkuna:.
Waynakuta distritu
Waynakuta distritu (kastilla simipi: Distrito de Huaynacotas) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Unyun pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Tawrisma llaqtam.
Tulio Mora
Yachaywasi:
Samincha
Samincha nisqaqa dyuspa icha runap huk runaman allin samita munayninmi, allin rimasqanmi. Saminchap hayunqa ñakaymi.
Opole suyu
Opole suyu  (pulaku simiː Województwo opolskie, kastilla simipi: Voivodato de Opole) nisqaqa huk suyum 🇵🇱 mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Opole llaqtam.
Tulio Mora
Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin.
Waynakuta distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
Amaru suyu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Runtuma yura rikch'aq ayllu
Rikch'aqkuna
Kaymi huk runtuma hina yurakuna:
Kina yura rikch'aq ayllu
Kina yura rikch'aq ayllu (familia Rubiaceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi.
Tulio Mora
Harawi
2000 - "Cementerio general" (inlish quchu) - 3a edición. kimsakaq qillqa hurquna
Waynakuta distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Kina yura rikch'aq ayllu
Tuktunkuna
thumb|120px|left|[[Galium odoratum: tuktu siq'intin.]] Tuktunkunaqa tawantin icha pichqantin raphimuyum, wach'illam. Wayta raphikunaqa ura rakinpi huñusqam. Huklla sisa raphi muyum. Iskay ruru raphim. Ruru raphintinqa ukhu tiyaqmi. Tuktu minuywanqa kay hinam: icha
Amaru suyu
Simikuna
Pukyu:
Waynakuta distritu
Simikuna
Pukyu:
Kina yura rikch'aq ayllu
Tuktunkuna
Rurunqa murusapa rakikuq rurum.
Daniel Alomía Robles
Daniel Alomía Robles sutiyuq runaqa (* paqarisqa Wanuku llaqtapi  -  †  wañusqa  Lima llaqtapi), huk Piruw mama llaqtayuq Taki aranway takichaqmi karqan, kastilla simillapim qillqarqan.
Kina yura rikch'aq ayllu
Rikch'aqkuna
Kaymi huk kina hina yurakuna:
Daniel Alomía Robles
Tayta: Marcial Alomía (phransyayuq), Mama: Micaela Robles.
Ch'antakuq rimay
Ch'antakuq rimay icha Yapaq rimay nisqakunaqa (kastilla simipi: lengua flexiva, lengua sintética) rimankunata hukchaykuq, rimankunaman rimana yapaqkunata yapamuq rimaykunam. Chay yapamusqa k'askaqkunaqa manam hukyanchu, tiyaqllam.
Napaykuy
Napaykuy icha Rimaykuy nisqaqa huk runawan rimanakuyta qallarinapaq icha tukuchinapaq, chay runata, runakunata taripaspa icha paymanta saqirparispa, payta kacharparispa ima rimasqapas, huk runaman allin kayta munapuspa.
Napaykunakuspaqa makinchikkunata haywarinakusunchik icha marq'anakusunchik. Hinallataqmi kacharparispaqa, icha makinchikwan raphapapasunchik. Huk mama llaqtakunapitaq rimaykunakullaspa manam makita haywarinakunkuchu, ahinataq Asyapi - Chunwapi, Nihunpi - k'umukullankum.
Kaymi huk taripay allin simi napaykuykuna (qhichwa simipi):
Kay hinatam huk runata qayakunchik:
Kaymi huk saqirpariy, kacharpariy rimakuna: