cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Klisa
Klisa (kastilla simipi: Cliza / Villa Cliza) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi, Quchapampa suyupi, huk llaqtam, Klisa pruwinsyap uma llaqtanmi.
Qupa distritu (Anqash)
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Renyu
Renyu, Re (musuq latin simipi: Rhenium) nisqaqa huk q'illaymi.
David Toro
José David Toro Ruilova sutiyuq runaqa ( paqarisqa Chuqichaka llaqtapi, Wuliwiyapi, wañusqa Santiago de Chile llaqtapi, Chilipi), huk 🇧🇴 mama llaqtayuq pulitiku karqan.
Buliwya suyup umalliqninmi karqan ( 1936 watamanta 1937 watakama).
José Luis Tejada Sorzano
José Luis Tejada Sorzano sutiyuqqa ( paqarisqa Chuqiyapu llaqtapi, Buliwyapi, wañusqa Arika llaqtapi, Chilipi) Buliwya suyup umalliqninmi karqan ( 1934 watamanta  1936 watakama).
Chawpin uya
rikchacha|Maple 2016 watapi [[Llamp'u kaq|llamp'ukaq chawpin-uya]] Antañiqiypiqa, chawpin uya icha chawpin-uya nisqaqa huk rak'isqa k'itim, mayqinpichus iskay icha aswan sapaq k'itikuna huk antañiqiq llikachamanta willayta t'inkinakunku. Chay t'inkinakuyqa llamp'ukaq, antañiqiq sinch'ikaq, piriphiriku llamk'anakuna, runakuna, chaymanta kaykunap huñusqakunapura kanman. Wakin antañiqiq sinch'ikaq llamk'anakuna, ahinataq llamkhay qhawanapampa, iskaynintin willayta apachiyta atinku chaymanta chaskiyta atinku chawpin-uya kaqnintakama, wakintaq ahinataq huk antañiqiq hukuch'a utaq ruqya hap'iq huk chawpin-uyallata qunman willayta huk qusqa llikachaman kachanapaq.
Sinchikaq chawpin-uya
rikchacha| [[Miqllapata antañiqiq|Miqllapata antañ iqiq qta sich'ikaq chawpin-uyakunanin: Ethernet llika socket (chawpi), lluq'iman VGA portmanta huk rak'i, pañaman (hanaq) rikuchiq pampa port socket, pañaman (ura) USB-B socket.]]
Campora San Giovanni
thumbnail|250px|left|Campora San Giovanni Campora San Giovanni nisqaqa Italya mama llaqtapi, Calabria suyupi, huk llaqtam.
Chawpin uya
Rimapaqarinan yachay
Chawpin uya (uya chawpipi utaq chawpipi uya) kanman.
Pukyukuna
<references group="" responsive="1">
Puqu Puqu kantun
Puqu Puqu kantun (kastilla simipi: Cantón Poco Poco) nisqaqa huk kantunmi Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, Cornelio Saavedra pruwinsyapi, Betanzos munisipyupi. Uma llaqtanqa Puqu Puqu llaqtam (1.069 llaqtayuq, 2001 watapi).
Qalawala yura rikch'aq ayllu
Qalawala yura rikch'aq ayllu (familia Polypodiaceae) nisqaqa huk raki-rakikunap rikch'aq ayllunmi.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk qalawala rikch'aq yurakuna:
976
976 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Tijuana (munisipyu)
Tijuana nisqaqa Mishiku mama munisipyupi Baja Californiapi huk llaqtam.
Ixiamas
Ixiamas (kastilla simipi: Ixiamas) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, huk llaqtam, Abel Iturralde pruwinsyap uma llaqtanmi.
Bactrocera kaghanae
Bactrocera kaghanae nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Mahmood, 2005.
Much'aykusqayki Mariya
Much'aykusqayki Mariya (latin simipi: Ave Maria) nisqaqa Kathuliku Inlisyapi Qullana Mariyata yupaychanapaq mañaymi.
Much'aykusqayki Mariya
Mañaypa ñawpaq kaq rakinqa Dyuspa Simin Qillqapi Anqilpa Napaykuyninmi, Mariyap watukuyninpi Elisabetpa Napaykuyninpas. Qhipaq kaq rakintataq taytakurakuna 13 ñiqin pachakwatapim yaparqanku.
Bactrocera kanchanaburi
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Drew & Hancock, 1994.
Qhaquy
Qhaquy nisqaqa iskay q'imirinakuq pachankap kuyuyninta hark'anakuq kallpam.
Simana Santa
thumb|230px|Simana Santa [[Valladolid llaqtapi, Ispañapi'']] Santa Simana niqataqa kristiyanu iñiqkuna Paskwap qanchis ñawpaqnin p'unchawkunapi phistanku Jesuspa muchusqanta Yerushalayimpi chayasqanmanta sayarisqankama pacha yuyanapaq. Chay pachaqa Jesuspa Kruspi wañusqanmanta sayarisqanmantapas yuyaykun.
Qhaquy
Huk kallpa astaptinqa, q'uñim tukukun.
977
977 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Pampa sach'awaka
Pampa sach'awaka, kichwapi Pampa wakra (Tapirus terrestris) nisqaqa huk rikch'aq sach'awakam, Amarumayu sach'a-sach'a suyup sach'a-sach'a pampankunapi (Umawa nisqapi), ichataq Piruwpi ruparupa nisqa urqukunapipas kawsaq.
Francisco Orueta
Francisco de Asís Orueta y Castrillón sutiyuq runaqa (* paqarisqa Limaq llaqtapi -  †  wañusqa Limaq llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq  kathuliku taytakura wan Uma Hatun yaya Limapi karqan.
XXIII Limapi Uma Hatun yaya (1875-1886)
Sunil Gavaskar
rikchacha|paña|280px|Sunil Manohar Gavaskar (1949 - ) Sunil Manohar Gavaskar sutiyuq runaqa icha Sunny Gavaskar (* paqarisqa Mumbai llaqtapi - ), huk 🇮🇳 mama llaqtayuq sirp'i pukllaq runa.
Yachay wasi:
Kanka
thumb|250px|Aycha kanka. thumb|250px|Kanka. Kanka icha Aycha kanka nisqaqa ninapi, sansapi wayk'usqa aycham.
Kankataqa quwimantam, kunumantam, uwihamanta, khuchimanta, wakamanta, huk uywakunap aychanmantapas wayk'unku.
Qispilla urmay
right|thumb|Qispilla urmay. Qispilla urmay nisqaqa llasaq wisnup urmaynin, llasaturakullap aknachsqan, huk kallpakunap mana aknachasqan.
Wisnup risqan karu kayninqa kay hinam:
Itapalluni
Itapalluni nisqaqa Antikunapi, huk urqum Buliwya suyupi, Kimsa Krus wallapi, Chuqiyapu suyupi, Loayza pruwinsyapi, Malla munisipyupi, Malla kantunpi.
Imre Kertész
Imre Kertész sutiyuq runaqa (  paqarisqa Budapest llaqtapi -  wañusqa Budapest llaqtapi ), huk 🇭🇺 mama llaqtaq qillqaqmi karqan.
Nobel Suñay|20px 2002 watapis simi kapchiypi Nobel Suñaytam chaskirqan. Tayta: László Kertész; Mama: Aranka Jakab.
Warmi: Albina Vas (w.1995) / Magda Ambrus (w.2016) Churinkuna:
Qillqasqankuna
bélyegkép|jobbra|280px|right|Kertész Imre a [[Szegedi Tudományegyetemen (2007)]]
Willay pukyukuna
̺
Wampuya kiti
Wampuya kiti (kastilla simipi: Cantón Huamboya) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Morona Santiago markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Wampuya / 24 de Mayo llaqtam.
Inter Milano
Inter Milano (italya simipi: Football Club Internazionale Milano) nisqaqa huk italyanu piluta hayt'ay klubmi.
Hawa t'inkikuna
thumb|center|500px| Inter Milano kampiun 2008-09
Inclán distritu
Inclán distritu (kastilla simipi: Distrito de Inclán) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Taqna suyupi, Taqna pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Sama Grande llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Urqu sach'awaka
Urqu sach'awaka, kichwapi Urku wakra (Tapirus pinchaque) nisqaqa huk rikch'aq sach'awakam, Antikunap antinpi kaq sach'a-sach'a urqukunapi (ruparupa nisqapi) kawsaq.
978
978 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Carlos Blanco Galindo
Carlos Blanco Galindo sutiyuqqa ( paqarisqa Quchapampa llaqtapi - wañusqa Quchapampa llaqtapi), huk 🇧🇴 mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku karqan.
Wuliwiya suyup umalliqninmi karqan ( 1930 watamanta 1931 watakama).
Ch'usaq pacha
thumb|right|120px|[[Tiksimuyup wayra pachap suyunkuna. Exosfera ("hawa suyu") nisqa ch'usaq pachataq manañam wayra pachachu.]] Ch'usaq pacha icha Hanan pacha nisqaqa quyllurpura kaq, mana wayra pachayuq kaq, (yaqa) ch'usaq kaq p'ulinmi, yaqa mana iñukuyuq kaq.
Sunil Chhetri
rikchacha|paña|280px|Sunil Chhetri (1984 - ) Sunil Chhetri sutiyuq runaqa  (*  paqarisqa Sikandarabad llaqtapi - ), huk 🇮🇳 mama llaqtayuq piluta hayt'aq runa.
Asqupi
Asqupi (kastilla simipi: Ascope) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, huk llaqtam, Asqupi pruwinsyap uma llaqtanmi.
Rurusapa qalawala
Rurusapa qalawala icha Qalawala chaylla (Polypodium pycnocarpum) nisqaqa Urin Awya Yalapi kawsaq raki-rakim, rikch'aq qalawalam.
Heves suyu
thumb|right|290px|[[Unriya mama llaqtap suyunkuna]] Heves suyu nisqaqa Unriya mama llaqtap huk suyum (megyék). Uma llaqtanqa Eger llaqtam.
979
979 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Qurikancha
Qurikancha nisqaqa Qusqu llaqtapi lliwmanta aswan hatun inka kancham. Chaypiqa Inkakuna Tayta Intitas yupaychaq karqan. Ispañulkuna kanchata thuñichirqaspa Santu Dumingu kumbintutam, huk hatun munastiryutam wasichamurqan. Tiksi pirqakunataq Tawantinsuyu pachamantaraqmi.
Ch'usaq p'ulin
thumb|[[Kay pachapiqa manam chiqap ch'usaq p'ulinta rurayta atinchikchu.]] Ch'usaq p'ulin nisqaqa mana imayuq p'ulinmi, mana wayra pachayuq, manam imayuqchu.
Quyllurpura kaq ch'usaq pacha nisqa p'ulinqa (yaqa) ch'usaq p'ulinmi, yaqa mana iñukuyuq.
Misk'i llaqta
Misk'i nisqaqa (kastilla qillqaypi Mizque) Buliwya mamallaqtapi, Quchapampa suyupi, huk llaqtam, Misk'i pruwinsyap uma llaqtanmi.
Kañapa qucha
Kañapa qucha (kastilla simipi: Laguna Cañapa) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qulcha "K" munisipyupi, San Juan kantunpi, Kañapa urqu ñiqpi.
Luis Fernando Orozco
Taytan: ; Maman:. Warmi: Carmenza Aristizábal. Churinkuna:	Ana María Orozco, Verónica Orozco, wan Juliana Orozco.
Inriya
thumb|right|200px|Suyukuna thumb|right|200px|Mayukuna Inriya icha Warat nisqaqa (Hinri simipi: भारत; Bhārat, Inlish simipi: India) chawpi Asyapi huk mama llaqtam.
Wiñay kawsay
Kachariy Hukllachasqa Qhapaq Suyumanta
Suyukuna
States
Union territories
Panlathish
Panlathish icha Panlathis nisqaqa (Panla simipi: বাংলাদেশ) Asyapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Dhaka llaqtam.
Tawantin iñu
thumb|right|Wayrawayta: C: [[Chincha; A: Anti; U: Uralan; K: Kunti; CA: Chincha anti; UA: Uralan anti; UK: Uralan kunti; CK: Chincha kunti.]] Tawantin iñu nisqaqa hanaq pachapi, Tiksimuyupi huk tiyachkaymanta huk iñuman puririykunam, Hatun rikuchiq iñukuna nisqam:
Waychu llaqta
Waychu (kastilla simipi: Huaycho icha Puerto Acosta) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, huk llaqtam, Waychu mayu patanpi. Eliodoro Camacho pruwinsyap uma llaqtanmi.
Tawantin iñu
Tawantin iñutaqa suyu rikuchiq nisqawanmi tarinchik.
Lorenzo Batlle
Yachaywasi:
Putupampa kantun
Putupampa kantun (kastilla simipi: Cantón Potobamba) nisqaqa huk kantunmi Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, Cornelio Saavedra pruwinsyapi, Betanzos munisipyupi. Uma llaqtanqa Putupampa llaqtam (418 llaqtayuq, 2001 watapi).
Kunturkiña
Kunturkiña (Condorquiña) nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, huk urqum, Punu suyupi, Putina pruwinsyapi, Such'i quchap chinchay-kuntinpi, Lakayaki quchap chinchayninpi. Yaqa 4.900 m hanaqmi.
Anta distritu (Wankawillka)
Anta distritu (kastilla simipi: Distrito de Anta) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Aqupampa pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Anta llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Kallsuñani
Kallsuñani (kastilla qillqaypi: Calsonani / Calzonani) nisqaqa Antikunapi, huk urqum Buliwya suyupi, Kimsa Krus wallapi (Saywa: Inkisiwi pruwinsya / José Ramón Loayza pruwinsya), Chuqiyapu suyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.124 mitrum aswan hanaq.
Antonio Gutiérrez
thumb|right|200px|Antonio Gutiérrez (1796 - 1878) Antonio Gutiérrez de la Fuente (* paqarisqa Tarapaka llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi)  Piruw mama llaqtap awqaq pusaq,  pulitiku qarqan. Lima kurakan wan Piruw Jefe Supremo (1829).
Atawka
Atawka, icha Lupu (Canis lupus, kastilla simimanta: lobo) nisqaqa huk sallqa aycha uquq ñuñuq uywam, Iwrupapi, Asyapi, Chinchay Abya Yalapipas (Kanada, Hukllachasqa Amirika Suyukuna) kawsaq.
Ñawpa pacha runa atawkata manaqa atuqta uywaptinsi allqus paqarisqa.
980
980 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Elota
thumbnail|250px|left|Elota
Elota nisqaqa Mishiku mama munisipyupi Sinaloapi huk llaqtam.
981
981 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Gostha Pal
rikchacha|paña|280px|Gostha Pal (1896 - 1976) Gostha Pal sutiyuq runaqa  (*  paqarisqa Faridpore llaqtapi -  paqarisqa Kolkata llaqtapi), huk 🇮🇳 mama llaqtayuq piluta hayt'aq runa.
Tulum (munisipyu)
thumbnail|250px|left|Tulum
Tulum nisqaqa Mishiku mama munisipyupi Quintana Roopi huk llaqtam.
982
982 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
René Cornejo
René Helbert Cornejo Díaz  sutiyuq runaqa ( 1962 watapi paqarisqa Ariqia llaqtapi -  ) huk 🇵🇪 mama llaqtap allwya kamayuq wan pulitikupas. Chayrayku Ollanta Humala payta Piruwpa uma kamayuqninman rurarqan, César Villanueva saqirqaptinmi.
2011 watamanta 2014 watakama Piruw Wasichay Ministru.
Bactrocera katoi
Bactrocera katoi nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Hardy, 1974.
Elvira Lindo
Elvira Lindo Garrido  ( paqarisqa Cádiz llaqtapi -  ), huk 🇪🇸 mama llaqtayuq qillqaqmi qarqan.
FC Barcelona
FC Barcelona (kastilla simipi: Fútbol Club Barcelona) nisqaqa huk ispañul piluta hayt'ay klubmi.
Ichilu pruwinsya
Ichilu pruwinsya (aymara simi: Ichilu jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Ichilo) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Santa Krus suyupi. Uma llaqtanqa Buena Vista llaqtam.
Bactrocera kandiensis
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Drew & Hancock, 1994.
Ichilu pruwinsya
Pulitika Rakiy
Tawa munisipyunmi kan:
Qaysa "D" munisipyu
Qaysa "D" munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Caiza "D" ) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu José María Linares pruwinsyapi, P'utuqsi suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Qaysa "D" llaqtam.
Ichilu pruwinsya
Runa llaqtakuna
Pruwinsyapiqa kay runa llaqtakunam tiyanku.
FC Barcelona
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Qaysa "D" munisipyu
Pulitika rakiy
Pichqa kantunmi kan.
Ichilu pruwinsya
Runa llaqtakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Qaysa "D" munisipyu
Pulitika rakiy
Kantun - (Uma llaqta):
FC Barcelona
Hawa t'inkikuna
thumb|center|500px|[[Camp Nou FC Barcelona istadyu]]
Ch'uxña Quta urqu (Loayza)
Ch'uxña Quta (kastilla qillqaypi: Chojñakhota, Chojña Kkota) nisqaqa Antikunapi juk urqum, Buliwya suyupi, Kimsa Krus wallapi, Chuqiyapu suyupi, José Ramón Loayza pruwinsyapi, Malla munisipyupi, Rodeo kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 4.459 mitrum aswan hanaq.
Tantalyu
Tantalyu, Ta (musuq latin simipi: Tantalium) nisqaqa huk q'illaymi.
Chullunku pacha
thumb|280px|right|[[Antartikapi kaq chullunku suyu. Kay hinas chullunku pachapi Tiksimuyupi achka suyukunapis Antikunantinpipas kasqa.]] Chullunku pacha nisqaqa ancha ñawpa pachas Tiksimuyupi chirisapa chullunkusapa kasqa. Chaypacha hatun chullunkukunas anchata hatunyasqa, achka suyukunata chullunkuchaspa.
Qaysa "D" munisipyu
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
983
983 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Qaysa "D" munisipyu
Simikuna
Munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Akapana chuntu
Akapana nisqaqa huk chuntum Tiwanakupi, Buliwyapi, Chuqiyapu suyupi, Inkawi pruwinsyapi.
Juan Almeida
rikchacha|Juan Almeida Juan Almeida Bosque sutiyuq runaqa (* 17 ñiqin hatun puquy killapi 1927 paqarisqa La Habana llaqtapi - 11 ñiqin tarpuy killapi 2009 wañusqa La Habana llaqtapi) huk 🇨🇺 mama llaqtap takichaq wan pulitiku runam. 1961 watapi susyalista kubanu pachakutiywan kunankamapas kachkanmi. Kumunistam.
Arhintinap runasimin
Arhintinap runasimin nisqaqa Arhintinap chinchanpi rimasqa qhichwa simi k'iti rimaymi, Santiago del Estero wamanipi rimasqa. Kastilla simip ancha chikichasqan k'iti rimaymi.
Juan Almeida
1961 watapi kubanu pachakutiy nisqapi ankalli runakunawan Fulgencio Batista sutiyuq tiranu umalliqtam atirqan.
Ichilu pruwinsya
Simikuna
Ichilu pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Juan Almeida
Yaya: Almeida; Mama: Bosque Warmi: Dolores Isabel Gallardo Churinkuna:
Ch'askachawwan qallarisqa wakllanwata
Kayqa ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatapaq kalindaryum, ahinataq 1988 icha 2016.
(Wakllanwataqa 366 p'unchawniyuqmi.)
Huk ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatakuna
<tr style="background-color:#efefef;"> Waranqawata Pachakwata <th align="center" colspan="11">Wata <td style="background-color:#efefef;">2 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">19 ñiqin pachakwata: <td width="3%">1808 <td width="3%">1836 <td width="3%">1864 <td width="3%">1892 <td style="background-color:#efefef;">2 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">20 ñiqin pachakwata: <td width="3%">1904 <td width="3%">1932 <td width="3%">1960 <td width="3%">1988 <td style="background-color:#efefef;">3 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">21 ñiqin pachakwata: <td width="3%">2016 <td width="3%">2044 <td width="3%">2072 <td style="background-color:#efefef;">3 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">22 ñiqin pachakwata: <td width="3%">2112 <td width="3%">2140 <td width="3%">2168 <td width="3%">2196
Rampana
thumb|250px|Rampana, [[Utrecht llaqtapi, Urasuyupi.]] Rampana, Rampana antawa icha Awtupus (autobus) nisqaqa achka runakunata apanapaq hatun antawam.
Arhintinap runasimin
Kaypim wakillan Arhintinap runasiminpa siminkunaqa wak runasimi k'iti rimaykunap hina kaq siminwan:
Kay simikunaqa Arhintinap runasiminpa Ayakuchu Chanka runasimiman kuska kayninta rikuchiwanchik.
Hamawt'a Domingo Bravo ancha allinta Arhintinap runasiminmanta qillqan kay liwrupi: «El quichua santiagueño. Reducto idiomático argentino» (Tucumán, 1956). Kay hamawt'a runasimip allin-rimay-yachayninmanta qillqan. Paypa liwrunpi runasimimanta kastilla simiman t'ikraq simi-pirwa kachkan suqta waranqa qhichwa simiwan. Hamawt'a Domingo Bravo kastilla simimanta runasimiman t'ikraq simi-pirwata 1977 watapi qillqarqan.
Hamawt'a Emilio Christensen-pas Arhintinap runasiminmanta qillqan paypa Buenos Aires llaqtapi 1970 watapi lluqsisqa liwrunpi: «El quichua santiagueño: Lengua supérstite del Tucumán incaico». Ichaqa ñawpaq aswan allin Arhintinap runasiminmanta qillqaqqa hamawt'a Sergio Grigórieff-mi. Kay rusu sutiyuq hamawt'a Buenos Aires llaqtapi 1935 watapi lluqsisqa liwruta qillqarqan: «Compendio del idioma quichua: 1. Gramática. 2. Diccionario quichua-castellano. 3. Paradigmas del verbo (tablas). Con notas detalladas sobre las particularidades del idioma en Santiago del Estero». Kay liwrunpi hamawt'a Sergio Grigórieff yaqa 60 wata hamawt'a Rodolfo Cerrón Palominomanta ñawpaqmi «urin runasimi»-hina qillqan.
Wolframyu
Wolframyu icha Wolfram, W (musuq latin simipi: Wolframium) nisqaqa huk q'illaymi.
Muray
Muray (kastilla simipi: Moray) nisqaqa huk piruwanu mawk'a llaqtam Urupampa pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Murayqa Qusqu llaqtamanta 38 km karum, Maras llaqtamantataq 7 km karum.
Wolframyu
Wolframyumantaqa sansa q'aytuta sansa k'anchanakunapim llamk'achinku, ancha q'uñilla puriqchana iñunrayku.
Sabaynu distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
984
984 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Jacques Derrida
thumb|250px|Jacques Derrida (1930 - 2004) Jacques Derrida sutiyuq runaqa (* paqarisqa El-Biar llaqtapi -  wañusqa Paris llaqtapi) huk 🇫🇷 mama llaqtap qillqaq wan yachay wayllukuqpas  qarqan.
Warmi: Marguerite Aucouturier (1957-2004).
Qillqasqankuna
miniaturadeimagen|La voz y el fenómeno (1967)
K'uychichawwan qallarisqa wakllanwata
Kayqa k'uychichawwan qallarisqa wakllanwatapaq kalindaryum, ahinataq 2000 icha 2028.
(Wakllanwataqa 366 p'unchawniyuqmi.)
Huk k'uychichawwan qallarisqa wakllanwatakuna
<tr style="background-color:#efefef;"> Waranqawata Pachakwata <th align="center" colspan="11">Wata <td style="background-color:#efefef;">2 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">19 ñiqin pachakwata: <td width="3%">1820 <td width="3%">1848 <td width="3%">1876 <td style="background-color:#efefef;">2 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">20 ñiqin pachakwata: <td width="3%">1916 <td width="3%">1944 <td width="3%">1972 <td width="3%">2000 <td style="background-color:#efefef;">3 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">21 ñiqin pachakwata: <td width="3%">2028 <td width="3%">2056 <td width="3%">2084 <td style="background-color:#efefef;">3 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">22 ñiqin pachakwata: <td width="3%">2124 <td width="3%">2152 <td width="3%">2180
Jach'ak'achi munisipyu
Jach'ak'achi munisipyu (aymara simi: Jach'ak'achi jisk'a t'aqa suyu; kastilla simipi: Municipio Achacachi) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Umasuyu pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi. Uma llaqtanqa Jach'ak'achi llaqtam (7.540 runa, 2001 watapi).
Kantunkuna
2005 watakama chunka tawayuq kantunmi karqan.
Musuq munisipyukuna, 2005, 2009, 2010 watakunapi kamasqa:
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Yawli distritu (Yawli pruwinsya)
Yawli distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Yauli) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Yawli pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Yawli llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Tipun
Tipun (kastilla simipi: Tipón) nisqaqa huk ñawpa llaqtam Piruwpi, Qusqu suyupi, Qispiqanchi pruwinsyapi, Urupisa distritupi, Chuqipira (Choquepeda) llaqtapi.
Trần Đại Quang
Tran Dai Quang sutiyuq runaqa, witnam simipi Trần Đại Quang, ( paqarisqa Ninh Bình pruwinsyapi - paqarisqa Hanoi llaqtapi), huk 🇻🇳 mama llaqtap Yupay yachaq wan pulitikum,  kumunista pusaqmi karqan.
2016 watamanta 2018 watakama Witnampa umalliqninmi qarqan.
Machalilla mama llaqta parki
Machalilla mama llaqta parki nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Puerto López kitipi, Manawi markapi, huk mama llaqta parkim.
Yurakuna
thumb|left|140px|(Bursera graveolens) thumb|left|140px|(Alchornea iricurana) thumb|right|200px|Isla de la Plata, Machalilla mama llaqta parkipi, Puerto López kiti thumb|right|200px| Agua Blanca, Machalilla mama llaqta parki
Llipa distritu
Llipa distritu (kastilla simipi: Distrito de Llipa) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, Uqrus pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Llipa llaqtam (627 runa, 2007 watapi).
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
985
985 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Nepal simi
''Ama pantaychu! Manapunim kaqllachu rimaykuna!''
Bactrocera kelaena
Bactrocera kelaena nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Drew, 1989.
Liyun
Liyun (Panthera leo, kastilla simimanta: león) nisqaqa huk sallqa aycha uquq ñuñuq uywam, Afrikapi kawsaq. Ñawpa pachas uralan Iwrupapi Asyapipas kawsasqa, kunantaq chaypi wañusqañam, manataq 300-lla liyun Barat mama llaqtapi (Gujarat suyupi).
Liyunqa Afrikapi lliwmanta aswan hatun aycha uquqmi. Kanchakunapim chakun, aswantaq chinakunam. Huk kanchapi huklla urqum aswan chinakunawan.
Werder Bremen
Sport-Verein Werder von 1899 e. V. Bremen icha SV Werder Bremen, Alimanya mama llaqtaqyuq piluta hayt'ay klubmi. thumb|250px| [[Weserstadion]]
Wiñay kawsay
Kamasqa
Juana Huancahuari
thumb|Juana Huancahuari (lluq'i), [[María Sumirewan, Piruwpa Kunrisunpi.]] Juana Aidé Huancahuari Páucar (Wankawari Pawqar) sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Ayakuchu suyupi) huk piruwanu, qhichwa simi rimaq pulitiku warmim, chakra kamay inhinyirum, Ayakuchu suyumanta.
Chakra warmi kaspa, chakra runa pusaqsi tukurqan, Ayakuchu suyupi chakra runa tantanakuypa umalliqninsi karqan 2001 watamanta 2004 watakama.
Piruwpaq Huñu (Unión por el Perú) partidupi wankurisqa kaspa, 2006 watapi Piruwpa Kunrisunman akllasqa karqan.
Juanaqa Piruw Chakraruna Hatun Tantanakuypim (Confederación Campesina del Perú CCP) wankurisqa.
Carlos Monzón
rikchacha|paña|280px|Carlos Monzón Carlos Monzón sutiyuq runaqa (* paqarisqa San Javier llaqtapi - †  wañusqa Santa Rosa de Calchines llaqtapi), huk 🇦🇷 mama llaqtayuq saqmanakuyuq qarqan.
Taytan: Roque Monzón. Maman: Amalia Ledesma. Warmin:. Churinkuna: (5) Carlos Alberto, Silvia, Abel, Carlos Raúl wan Maximiliano Roque.
Hatun chimpansi
Hatun chimpansi (Pan troglodytes) nisqaqa huk hatun k'usillum, aswan hatun chimpansi rikch'aqmi, Afrikapi kawsaq.
Kunturiri (sut'ichana)
'''
Lucía Etxebarria
Lucía Etxebarria de Astienza  (  paqarisqa Valencia llaqtapi -  ), huk 🇪🇸 mama llaqtayuq qillqaqmi qarqan.
Wila Qullu (Buliwya-Chili)
Wila Qullu (aymara simi wila puka, qullu urqu, "puka urqu", kastilla qillqaypi Wila Kkollu) nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk urqum, Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, Daniel Campos pruwinsyapi, Llika munisipyupi, Canquella kantunpi, Chili mama llaqtapipas, Tarapaka suyupi. Pikchunqa mama quchamanta 4.948 mitrum aswan hanaq.
Uqshapallqa
Uqshapallqa (kastilla qillqaypi: Ocshapalca) nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, huk rit'i urqum, Yuraq Hankapi, Anqash suyupi, Waras pruwinsyapi, Independencia distritupi, Tarika distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.888 mitrum aswan hanaq.
P'allqa distritu (Taqna)
P'allqa distritu (kastilla simipi: Distrito de Palca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Taqna suyupi, Taqna pruwinsyapi. Uma llaqtanqa P'allqa llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Intellivision
Intellivision nisqaqa huk musuq widyu kunsulam, Hukllachasqa Amirika Suyukuna qallarikuy Mattel Electronics sutiyuqpa rurasqanmi, Intellivision Amico nisqap ñawpaqninmi.
P'allqa distritu (Taqna)
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Mayu mansana
Mayu mansana icha Murtiñu (Hesperomeles lanuginosa) nisqaqa huk wayuq thansam, Antikunapi (Kulumbyapi, Ikwadurpi, Piruwpi, Buliwyapi) wiñaq.
Muqti
Muqti (Hesperomeles cuneata) nisqaqa huk wayuq thansam, Antikunapi wiñaq.
Santiago Antúnez de Mayolo Rynning
Santiago Antúnez de Mayolo Rynning sutiyuq runaqa (* paqarisqa Ayha distritupi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtaq taripay amachaq, yachaq wan pulitiku qarqan.
Hafniyu
Hafniyu, Hf (musuq latin simipi: Hafnium) nisqaqa huk q'illaymi.
Santiago Antúnez de Mayolo Rynning
Tayta: Santiago Antúnez de Mayolo; Mama: Lucie Rynninɡ. Warmiː Susana Maurer Carriquiry. Churinkunaː 4
Yachaywasi: Waras wan Lima llaqta Yachaywasi.
Alma_mater: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin
1939 watamanta 1945 watakama Apulliq Piruw suyup Rimana Wasin
Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
Kaypi p'anqapiqa Piruwpi amachasqa sallqa suyukunata - mamallaqta parkikuna risirwakunapas - rikunki.
Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
+ Nº 12: Ichigkat muja - Cordillera del Condor mamallaqta parki (kamasqa wata 2007)
Mama llaqta wari kanchakuna
thumb|right|200px|[[Chullu walli (Harpia harpyja)]] thumb|right|200px|Cabins at Wayqecha Biological Station, [[Pawqartampu pruwinsya]]
Wikipidiya:Inlish yanapa
Welcome to Quechua/Runa Simi Wikipedia!
The Wikipedia encyclopedia in Quechua language is being built on these pages. This project is just in its infancy. This help page in English exists so that people without deep knowledge of the Quechua language can also collaborate.
Severo Fernández Alonso Caballero
thumb|right|260px|Severo Fernández (1849-1925) Severo Fernández Alonso Caballero sutiyuqqa ( paqarisqa Chuqichaka llaqtapi, Wuliwiyapi, wañusqa Qutaqayta llaqtapi, Wuliwiyapi), huk 🇧🇴 mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku karqan.
Wikipidiya:Inlish yanapa
Why help in English?
In South America it is estimated that around 14 million people live who speak the Quechua language. Unfortunately, most of these people belong to the poorest sectors of the population and, therefore, few have access to the Internet.
Gregorio Pacheco Leyes
thumb|right|260px|Gregorio Pacheco (1823-1899) right|200px| Gregorio Pacheco Gregorio Pacheco Leyes sutiyuq runaqa ( paqarisqa Liwi Liwi llaqtapi - wañusqa P'utuqsi suyupi), huk 🇧🇴 mama llaqtayuq ruruchiq wan pulitiku karqan.
ColecoVision
ColecoVision nisqaqa huk musuq widyu kunsulam, Hukllachasqa Amirika Suyukuna qallarikuy Coleco Industries sutiyuqpa rurasqanmi, Coleco Telstar nisqap qatiqninmi.
Gregorio Pacheco Leyes
Wuliwiya suyup umalliqninmi karqan ( 1884 watamanta 1888 watakama).
Severo Fernández Alonso Caballero
Wuliwiya suyup umalliqninmi karqan ( 1896 watamanta 1899 watakama).
Gregorio Pacheco Leyes
Taytan: José Brígido Pacheco; Maman: Josefa Leyes Madariaga.
Severo Fernández Alonso Caballero
Taytan: Ángel Fernández, Maman: Casimira Caballero. Warmi: Filomena Perusqui Aramayo.
Kaypipas qhaway
' Wuliwiyapa wiñay kawsaynin
Hanan Purus mamallaqta wari kancha
Hanan Purus mamallaqta parki (kastilla simipi: Parque Nacional Alto Purús) nisqaqa Piruw mamallaqtapi huk mamallaqta parkim, Ukayali suyupi (Purus pruwinsyapi Atalaya pruwinsyapipas) Mayutata suyupipas (Tawamanu pruwinsyapi).
Wikipidiya:Inlish yanapa
Why help in English?
That is why it is not surprising that there are currently few Quechua-speaking people collaborating with the free encyclopedia, called Wikipidiya in Quechua. However, the few existing articles and the translation of the main page show that there are. However, the process of building the Wikipidiya in Quechua -similar to those of other South American aboriginal languages, such as Guaraní- would be very slow without the collaboration of more people. That is why it would be very useful if people without deep knowledge of the language also participate, especially for translations.
Remember, this encyclopedia is, more than anything, for Quechua-speaking people, that is, it is an instrument for communicating knowledge and for the dissemination and preservation of a language that, gradually, is in danger of losing its true importance, both because of The fault of the scarcity of educational resources and dissemination, such as books and Web pages, published in Quechua language. By writing in this encyclopedia, you contribute to the preservation of cultural diversity and, above all, interest in learning the languages of native and indigenous cultures of the Americas, such as Quechua, is stimulated.
How to collaborate on Wikipedia
If you don't know yet: Wikipedia is based on the Wiki format that allows online editing of all pages (except for a few that can only be edited by administrators). That means that anyone can edit the articles in the encyclopedia, write new articles, link pages, etc. Each article also has a discussion page, where you can express and confront opinions on the topics of the article, write criticisms of the existing text, propose changes, and so on.
To find out how articles are written and edited well, please consult the Help Section of the English Wikipedia.
Acquire basic knowledge
In the article "Quechua" of the English Wikipedia you have some basic information about the language. In addition, an online Quechua course is being prepared in English Wikibooks and a dictionary in the Wiktionary. Here is a list of links to web pages that can be helpful in getting closer to the Quechua language (several of the links are courses in Spanish):
Do you know more useful pages? Add them to the list!
What can I do with almost no knowledge of Quechua?
Many things just need some simple tool like a dictionary. For example:
Actually, you can do just about anything... except writing full texts.
Things to do in this phase
There are also things, which we ask you NOT to do:
Yes, it can be argued to allow, in a first phase, the use of isolated terms in Spanish in lists and in tables. For example, if you are passing a table with the basic data of a country and you do not know what "population" or "area" means in Quechua, you could put this term in parentheses and someone at some point will surely translate it. But this practice will only be necessary in the first phase of construction of this encyclopedia, since in a while all the possible terms in tables and lists of this type will already have examples.
With a little knowledge, you can do much more
This project also needs people to write texts. In the current state of the project, it does not matter if they are perfectly written without misspellings or meaning. This will change over time: when the project becomes more popular, someone who knows the language well is sure to correct your mistake. Or you do it yourself, learning the language better...
Take the opportunity and get into one of the Quechua language courses mentioned below without fear. This language has somewhat different bases from those of the European languages; however, it does have some features that make it quite easy to learn. For example: There is only one verb conjugation mode! The technical and scientific language is based almost entirely on Spanish; this also makes it possible to deduce the meanings of several words (for example paahina). It is a language with very subtle expressions, with a few words you can say more than in a whole page in Spanish, German or English.
If you want to learn the language in more depth, here is a list of institutions that teach it:
If you know of others, feel free to add them to the list!
For people who know Quechua
Welcome! We urgently need you as there are things that only you can write.
Alawsi
Alawsi llaqtaqa (kastilla simipi: Alausí) Ikwadur mama llaqtapi, Chimpurasu markapi, huk llaqtam.Alawsi kitip uma llaqtanmi.
Wikipidiya:Inlish yanapa
For people who know Quechua
Very urgent is, for example, a help section in the Quechua language, so that the Quechua-speaking "surfer" can consult this section to know how to edit pages, write new articles, etc. Even if it is only a list of recommendations at first... go ahead!
Alawsi
Allpa saywachi
thumb|left|160px|Alawsi
Runakuna
Alawsi kitillipiqa Puruwa Kichwa runakunam tiyanku.
Wikipidiya:Inlish yanapa
For people who know Quechua
Manchay osqjastuta, maypichoj yanapayniykita munayku qhichwa qallupi, maypichos pichuoj kay laqueta qawajka riqsinampaq allinta ajimanta riqsichikunaykupaq ñawpaqman ripapahima tukuyninchiq.
'''Following the tradition of several of the large Wikipedias, it is also useful to build a Village pump as in the English Wikipedia (en:Wikipedia:Village pump), that is, a space for consultation and discussion. This should also be in Quechua.'''
In the near future, when the project gets a little bigger, surely we will also need administrators with "special powers", that can make corrections, delete articles (that is, articles that deserve to be eliminated since the previous collaboration of other users of good intention should not be underestimated), eliminate users who cause damage, etc. If someone volunteers for this job, they can comment on the talk page on the front page.
Hutk'una
thumb|200px|right|Maki hutk'una. thumb|right|200px|Hutk'uchkaq karpintiru. thumb|right|200px|Pinchikilla hutk'una. Hutk'una nisqaqa imatapas hutk'unapaq, hutk'uta ruranapaq llamk'anam, irramintam.
987
987 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
986
986 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Qaqa distritu
Qaqa distritu (kastilla simipi: Distrito de Caja) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum Aqupampa pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Qaqa llaqtam.
Piruwanu Nasyunalista Partidu
rikchacha|lluqi|80px|Piruwanu Nasyunalista Partidup unanchan Piruwki llaqtanaq pusana raki, kastilla simipi Partido Nacionalista Peruano nisqaqa huk piruwanu partidum, 2005 watapi Ollanta Humalap kamarisqan.
Piruwpaq Huñuwan 2005 watapi tantari tukuspa 2006 watapi umallinapaq rimana huñunakuypaqpas akllanakuykunapi yallinakurqan. Ollanta Humala mana umalliq tukuptin APRA-pa Alan Garcían atiparqan.
Qaqa distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Qañawimayu
Qañawimayu, Jaraucata, Qullpa, Yawina icha Santu Tumas mayu nisqaqa (kastilla simipi Río Cañahuymayo, Jaraucata, Collpa, Yavina, Santo Tomás) Piruw mama llaqtapi huk mayum, Apurimaq suyupi, Qusqu suyupipas, Chumpiwillka pruwinsyapi, Paruru pruwinsyapi. Apurimaq mayuman purin.
Qaqa distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Chincha
thumb|right|Wayrawayta: C: Chincha; A: [[Anti; U: Uralan; K: Kunti.]] Chincha, inti paña icha chawpi tuta law, Arhintinap runasiminpi anaqlaw (hanaq law) nisqaqa huk rikuchiq iñum. Chinchapiqa inti manam hayk'appas kachkanchu.
Qaqa distritu
Simikuna
Pukyu:
Chincha
Tiksimuyup t'urpin chincha qhipannintam purin. Chay chincha qhipaqa Tiksimuyup hawanpi lliwmanta aswan chincha kaq iñunmi.
Kompasretning
Friedrich Nietzsche
Friedrich Wilhelm Nietzsche sutiyuq runaqa (IPA ˈfʁiːdʁɪç ˈvɪlhəlm ˈniːtʃə) ( * paqarisqa Röcken llaqtapi -  wañusqa Weimar llaqtapi) Alimanya mama llaqtayuq yachay wayllukuq wan qillqaq runam, aliman simipi qillqaqmi.
thumb|175px|right|Friedrich Nietzsche, 1861. Yaya: Carl Ludwig Nietzsche (1813–1849); Mama: Franziska Oehler (1826–1897). Warmi:
Qillqasqankuna
thumb|200px|Friedrich Nietzsche - [[Basilea, 1875]]
thumb|right|[[Lou Andreas-Salomé, Paul Rée y Nietzsche, 1882.]]
Sik'ina
200px|thumb|Sapsi sik'ina. thumb|150px|Suyt'u sik'ina. thumb|150px|Pinchikilla [[yawirkapaq sik'inakuna.]]thumb|150px|Ñit'ina sik'ina. thumb|Yaku wiru sik'ina. thumb|Khachuna sik'ina. thumb|Lapista hap'ichkaq sik'inacha.
Sik'ina nisqaqa imatapas sik'inapaq, achka kallpawan hap'inapaq llamk'anam, irramintam.
Kaymi huk sik'inakuna:
Hatun k'usillu
Hatun k'usillu icha Runa k'usillu nisqakunaqa (ñawpa pacha familia Pongidae nisqa, kunantaq runakunawan familia Hominidae nisqawan ch'aqtasqa) huk runa hina hatun, chupannaq k'usillukunam, Afrikapi Asyapipas kawsaq.
Tan Son Nhat antanka pampa
Tan Son Nhat antanka pampa (witnam simipi: Sân bay quốc tế Tân Sơn Nhất) nisqaqa Witnampi, Ho Chi Minh llaqta ñiqpi, huk antanka pampam.
Kuchuna
thumb|200px|[[Tihiraskuna.]] thumb|200px|[[Kuchillukuna: yanuqpa kuchunankuna.]] thumb|200px|[[Khistunakuna.]] thumb|200px|[[Muyuna khistuna.]] Kuchuna (Buliwyapi Khuchuna nisqapas), Ruquna, Rutuna icha K'utuna nisqakunaqa imatapas kuchunapaq, k'utunapaq llamk'anakunam, irramintakunam.
Kaymi huk kuchunakuna:
Turini
Hawa t'inkikuna
JKatiguriya:José Ramón Loayza pruwinsya
Hatun chullunku
Hatun chullunku icha Illima, wanka limaypi Wallallu nisqaqa tukuy watantinkunapi kaq, ancha hatun chullunkum, hatun urqukunap hanka nisqa hawanpi, kinrayninkunapi kaq urqu chullunku nisqam, Antartikapi Kalalit Nunatpipas kaq chullunku suyu nisqataqmi.
Aswan urqukunata qataq, ichataq mana hunt'a suyu hina hatun kaq chullunkuqa urqu chullunku pampa nisqam (ahinataq Qillqaya Rit'ipampa).
Hatun chullunkuqa achka chiri suyukunapim. Urmamusqa achka tawqa rit'imantam achka ñit'iywan chiriypi chullunkum tukukun. Hatun chullunkuqa hatun qallu hina qhichwakunapi uraykuspa lluchk'anmi, pampanpi hatun ñit'iywan puriqllayaspa yakuyaspa, chayrayku aslla qhaquy kaptinmi.
Limón Indanza kiti
Limón Indanza kiti (kastilla simipi: Cantón Limón Indanza) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Morona Santiago markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa General Leonidas Plaza Gutiérrez (icha General Plaza, General Leonidas Plaza) llaqtam.
Hatun chullunku
Chullunku pachapi hatun chullunkukuna anchatas hatunyarqan, achka suyukunata chullunkuchaspa. Kunan pachataq pacha q'uñiyaptinmi, hatun chullunkukunaqa chullukuspa yakuyaspa pisiyachkanmi, huk p'unchawchá puchukaspa.
Limón Indanza kiti
Pulitika Rakiy
Suqta kitillinmi kan (kamasqa):
Hatun chullunku
thumb|center|800px|Hatun chullunku.
Manuela Sáenz
thumb|right| Manuela Sáenz Aispuru (1797-1856) Manuela Sáenz Aispuru, Manuelita Sáenz, "Libertadora del Libertador" sutiyuq warmiqa (* 27 ñiqin qhapaq raymi killapi 1797 watapi paqarisqa Kitu llaqtapi - † 23 ñiqin ayamarq'a killapi 1856 wañusqa Paita llaqtapi ), huk ikwaduranu,pulitiku warmim, taripay amachaqpas.
Bactrocera kinabalu
Bactrocera kinabalu nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Limón Indanza kiti
Pulitika Rakiy
Runakuna 2001 watapi:
Manuela Sáenz
Tayta: Simón Sáenz Vergara; Mama: María Joaquina de Aispuru.
Bactrocera kinabalu
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Drew & Hancock, 1994.
Jach'a Kunturiri (Chuqiyapu)
Jach'a Kunturiri (kastilla simipi: Condoriri Grande) nisqaqa Antikunapi, huk urqum Buliwya suyupi, Kimsa Krus wallapi, Chuqiyapu suyupi, José Ramón Loayza pruwinsyapi, K'ayruma munisipyupi, Araka kantunpi.
Susyalismuman Rikch'arimuy (Buliwya)
thumb|Susyalismuman Rikch'arimuypa sananchan. Susyalismuman rikch'arimuy, kastilla simipi Movimiento al Socialismo (MAS) nisqaqa huk buliwyanu susyalista partidum, 1997 watapi Evo Moralespa kamarisqan.
Panla simi
Panla simi nisqaqa Panladish mama llaqtapi, Warat mama llaqtapipas (Kunti Panla, Tripura suyukunapi) rimasqa rimaymi, tukri simim. Ancha rimaqsapam, iskay pachak hunumanta aswanmi.
Susyalismuman Rikch'arimuy (Buliwya)
2005 watapi umallinapaq rimana huñunakuypaqpas akllanakuykunapi yallinakurqan. Evo Morales atispa 22 ñiqin qhulla puquy killapi 2006 p'unchawpi Buliwyap umalliqninmi tukurqan.
Khallana
thumb|200px|Kuchillukuna: [[yanuqpa kuchunankuna.]] Khallana, Kuchuna (Khuchuna) icha Tumi nisqaqa, kichwapi Llita icha Kuchuhillay nisqapas, ankashpi Ruquna nisqaqa, runasimipi astawantaq Kuchillu  (ankashpi Kutsillu, kastilla simipi cuchillo nisqamanta) nisqataq, huklla rakimanta rurasqa khuchuna llamk'anam, irramintam, asirumanta icha khillaymanta.
Waylla (Buliwya-Chili)
Waylla (aymara simi Stipa obtusa juk laya ichhu,, kastilla qillqaypi Guailla, Huailla) nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk urqum, Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, Daniel Campos pruwinsyapi, Llika munisipyupi, Canquella kantunpi, Chili mama llaqtapipas, Tarapaka suyupi. Pikchunqa mama quchamanta 4.923 mitrum aswan hanaq.
988
988 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Yaku puma
Yaku puma, Hatun pishña icha Yaku lobo (Pteronura brasiliensis) nisqaqa huk aycha uquq ñuñuq uywam.
Jorge Córdova
thumb|right|260px|Jorge-Córdova Jorge Córdova sutiyuq runaqa ( paqarisqa Chuqiyapu llaqtapi - wañusqa Matanza del Loreto llaqtapi, Chuqiyapu suyupi), huk 🇧🇴 mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku karqan.
Kurawara
Kurawara (kastilla simipi: San Pedro de Curahuara) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, huk llaqtam, Gualberto Villarroel pruwinsyap uma llaqtanmi.
Jorge Córdova
Wuliwiya suyup umalliqninmi karqan ( 1855 watamanta 1857 watakama).
Warmi: Edelmira Belzu Gorriti. Warmi wawa: Margarita Córdova Belzú.
Qiwincha kantun
Qiwincha kantun (kastilla simipi: Cantón Quivincha) nisqaqa huk kantunmi Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, Cornelio Saavedra pruwinsyapi, Betanzos munisipyupi. Uma llaqtanqa Qiwincha (Quivincha) llaqtam (599 llaqtayuq, 2001 watapi).
Cần Thơ antanka pampa
Cần Thơ antanka pampa (Witnam simi: Sân bay Cần Thơ) nisqaqa Witnampi, Cần Thơ llaqta ñiqpi, huk antanka pampam.
Piruwpaq Huñu
rikchacha|lluqi|80px|Piruwpaq Huñup unanchan Piruwpaq Huñu, kastilla simipi Unión por el Perú nisqaqa huk piruwanu partidum, 1994 watapi Javier Pérez de Cuéllar-pa kamarisqan.
Manaña Pérez de Cuéllar wankurisqayuq kachkaspa, Piruwpaq Huñuqa Piruwanu Nasyunalista Partiduwan (PNP) 2005 watapi tantari tukuspa 2006 watapi umallinapaq rimana huñunakuypaqpas akllanakuykunapi yallinakurqan. PNP-pa Ollanta Humalan mana umalliq tukuptin APRA-pa Alan Garcían atiparqan.
Chaypacha pusaqninqa Aldo Vladimiro Estrada Choque-m karqan, sapsi qillqakamayuqninqa José Vega Antonio-m.
2006 watamanta 2011 watakama tukuy 120 kunrisistapura 45 UPP nisqapaqmi akllasqa karqan, paypura Hilaria Supa Huamán (Qusqu suyu), María Sumire (Qusqu suyu), Juana Huancahuari‎ (Ayakuchu suyu).
Wayllay mamallaqta willkachasqa
Wayllay mamallaqta willkachasqa (kastilla simipi: Santuario Nacional de Huayllay) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Pasqu suyupi, Pasqu pruwinsyapi.
Limanchu
Limanchu (genus Peperomia) nisqaqa huk ancha hatun yura rikch'anam, 1.500-manta aswan rikch'aqmi.
Chunchi
Chunchi (kastilla simipi: Chunchi) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Chimpurasu markapi, huk llaqtam,Chunchi kitip uma llaqtanmi.
Paymantalla pusachiq antawa
Paymantalla-pusachiq antawa, sapa-pusachiq antawa, mana purichiqniyuq antawa, sapallanmanta pusachiq antawa icha antapunqu antawa nisqapis. Kayqa mana runa yaykuchinanniyuq puriy atiq antawa. Paymantalla puriq antawakunaqa muyuriqninta riqsinapaq sinsurkunata llamk'achinku, ahinataq uptika, thirmu-qillqa nisqa kamarakuna, radar, lidar, ultra-uyarina/sunar, GPS, odometría, inercial tupuna hukkaykuna. Kamachina sistimakunam willakuykunata musyaqkuna nisqakunata chawpi t'ikranku, chaynapi muyuriqninpa kimsa dimensional mudilo nisqa ruwanankupaq. Mudilu nisqapi hapipakuspam, antawaqa riqsichin allin purina ñankunata, chaynallataq estrategias nisqakunata controles de tránsito (sayana unanchakuna, hukkunapis) hinaspa harkakuykunatapas kamachinapaq.
Allwiya kamay icha tik-yachay puquptinqa, awtunumu antawakuna automovil industria, salud, bienestar, planificación urbana, tráfico, seguro, llamkay qhatu hinaspa huk ruwaykunapipas impaktakunanta willakun.
Pachakuti Indihina Rikch'arimuy
Pachakuti Indihina Rikch'arimuy, kastilla simipi Movimiento Indígena Pachakuti (MIP) nisqaqa huk Wuliwiyanu partiduman rikch'akuq indihina tantanakuymi, 2000 watapi Felipe Quispep kamarisqan.
Qunqas distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
Waras
Waras (kastilla simipi: Huaraz, manaqa Huarás) nisqaqa huk piruwki hatun llaqtam; Anqash suyupi, Waras wamanip, Waras listritupas uma llaqtanmi. Waras llaqtapiqa 190 000 runakunam kasachkan.
Qunqas distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Waras
Waras ñiqpiqa Willkawain nisqa mawk'a llaqtam. Wantar Chawinqa Waras llaqtamanta manam karuchu.
Qunqas distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Waras
Waras thuñisqa 1941 watapi
p'unchawpa pachapaqariypis huk hatun chullunku Pallqaquchap ukhunman urmaptin quchap patankuna thuñirqan, yakunkunataq wayq'uta Hiraquchatapas llump'ispa achka allpata apakuspa lluqlla tukuspa, chunka pichqayuq minutumanta Waras llaqtata haywaspa thuñichispa suqta, qanchis waranqa runatas wañuchirqan.
Qunqas distritu
Simikuna
Pukyu:
Waras
Urqukuna
Waras llaqta ñiqpi kay urqukunam:
Raymikuna
thumb|left|140px|Inlisya, Waras