cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Punchana distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Uri-uri
Uri-uri icha uri uri (Pluchea fastigiata) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Arkansas suyu
Arkansas nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Little Rock llaqtam.
Wanantu kitilli
Wanantu kitilli (kastilla simipi: Parroquia Guanando) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Wanu kitipi, Chimpurasu markapi. Uma llaqtanqa Wanantu (Guanando) llaqtam.
Yawarkucha
thumb|right|230px|Yawarqucha, Impapura Yawarkucha (kichwapi) icha Yawarqucha nisqaqa (kastilla qillqaypi: Yahuarcocha icha Yahuarcucha) Ikwadur mama llaqtapi, Impapura markapi, Ibarra kitipi, huk mana ukhu nisqa qucham.
Ibarra llaqtamanta kimsa kilumitru karum, chinchanpi, Tawantu mayup kinrayninpi, mama quchap hawanmanta 2.210 hanaq, 2.500-chá t'asra mitru hatun. Yakunqa utqayllam chinkan, 25 watamantapacha isqun mitruchá, 0,33 mitruchá huk watapi. Ratullapichá ch'akisqa kanqa.
1487 watapi Wayna Qhapaq Inka Karanki, Kitu Kara runakunata atispa ancha achka runakunata maqanakuspa wañuchirqan, chaypi kaq quchaman sitaspa. Chaypacha Karankip Kacha Duchisela sutiyuq umalliqninpas (Shiri) wañurqan Atuntaki pampapi. Chaymantapacha runakuna chay quchataqa Yawarqucha nispa sutichanmi.
Simillqa
Simillqa ( shimillqa, Ankash qallupi; grafema kastillakipi), Huklla mana pisiq; chaywan qillqayan.
Piwin yura rikch'aq ayllu
Rikch'aqkuna
Kaymi rikch'aqninkuna:
Suni tupuna
Kaypi qillqasa suni tupukunata wachuchasqawan :
Dumbo
Dumbo nisqaqa 1941 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Ben Sharpsteenmi. Disney ruruchinapaqmi rurasqa.
Simillqa
a,b, c, d, ch, tr, q, chh, ts, ...
Julie Andrews
thumb|Julie Andrews (2013). Julie Elizabeth Wells sutiyuq warmiqa, icha Julie Andrews (1 ñiqin kantaray killapi 1935 paqarisqa Walton-on-Thames llaqtapi - ) huk Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtap aranway pukllaqmi karqan.
Simillqa
Iskallqa: ch, tr, sh, th, q', qh...
Kinsallqa: chh, ch'.
Realme
rikchacha|Realme riqsinapaq rikch'a Realme (realmehinata istilisasqa) nisqaqa huk Chunwamanta suksuq illarikuna makikamaqninmi, Shenzhen llaqta, Guangdong suyupi. Li Bingzhong (sky Li sutiwan riqsisqa) sutiyuq runap kamasqanmi karqan, 4 ñiqin qhulla puquy killapi 2018 watapi, ñawpaq Oppo nisqap umalliqninmi karqan. Qallariypiqa Oppo nisqap huk huch'uy irparinhina qallarispa, Realmeqa qhipamanmi kikinpa irparinhina llamk'arqan. Chaymanta Realme aswan utqaylla wiñaq 5G karurimana irpariman tukurqan Q3 2021 watapi.
Uwina urqu
Uwina urqu (Uwimanta, quri qallwa llinpi). Riq'isqa nina urqu 5 672 taki mamallaqta qucha hananpi, Sanchisirru wamani, ( prov de Sánchez Cerro) Piruw.
Kay wata, kay yaqa urqu manchachisa runakunata, ninata, achaq rumita qusnita qarqamur.
Tanraniyuq
Tanraniyuq (kastilla qillqaypi:Nevado Tanranioc) nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, huk rit'i urqum, Yawyu wallapi, Lima suyupi, Yawyu pruwinsyapi, Laraw distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.400 mitrum aswan hanaq.
ONAMIAP
Piruwpa Antikunappas Amarumayuppas Aylluruna Warminkunap Mamallaqta Tantanakuynin, kastilla simipi Organización Nacional de Mujeres Indígenas y Amazónicas del Perú (ONAMIAP) nisqaqa Piruwpi huk aylluruna warmikunap tantanakuyninmi.
2011 watamanta 2015 watakama iskay akllana mit'a (2010, 2012 watakunapi akllasqa) Wankawillka suyumanta hamuq qhichwa warmi Luz Gladis Vila Pihue sutiyuq umalliqninmi karqan, kunantaq Ketty Marcelo Lópezmi umalliqninmi kachkan, Huni suyupi Pucharini llaqtamantam, Ashaninkam. Ayakuchu suyumanta Melania Canales Pomami kunan qatiq umalliqninmi.
T'uruyuq (Lima)
T'uruyuq (kastilla qillqaypi:Nevado Toroyoc) nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, huk rit'i urqum, Yawyu wallapi, Lima suyupi, Yawyu pruwinsyapi, Laraw distritupi, Wantan distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta 5.400 mitrum aswan hanaq.
Sach'a kuka-kuka
Sach'a kuka-kuka icha Sach'a kuka kuka (Polypodium buchtiennii) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Wilhelm II
thumb|Kaiser Wilhelm II, 1902 watapi. Frankfurtmanta T. H. Voigtpa hap'isqan phutu. thumb|Kaiser Wilhelmpa [[silq'uynin.]] Wilhelm II ( paqarisqa Berlin llaqtapi; wañusqa Doorn llaqtapi, Urasuyupi) Alimanya mamallaqtayuq, Prusyayuq kaq Hohenzollern panakayuq kaspa Aliman Impiryup qhipaq kaq hatun qhapaqninmi (impiratur, Kaiser nisqa) karqan  p'unchawmanta  p'unchawkama. Alimanya 1918 watapi huk ñiqin pachantin maqanakuypi llallisqa kaptin kamachiyninmanta wasqinan karqan, chaymanta Urasuyumanmi ayqirqan.
Ilapu kitilli
Ilapu kitilli (kastilla simipi: Parroquia Ilapo) nisqaqa huk kitillim Ikwadur mama llaqtapi, Wanu kitipi, Chimpurasu markapi.
Allichanikuna
Kaykunatam wanakan Pacha, runakuna, kaway allin aswan kananpaq.
Rikuy chaymanta
Teqse /cosmovisión andina; Mario Mejía Huamán ISBN 978-612-4059-50-6
ByteDance
rikchacha|ByteDance riqsinapaq rikch'a ByteDance Ltd. (Chunwa simipi: 字节跳动; pinyinpi: Zìjié Tiàodòng) nisqaqa Chunwamanta internet allwiyakamap tantanakuyninmi, Pikkin llaqtapi umalliq wasiyuq, Kayman wat'akunapi kamasqa.
Zhang Yiming, Liang Rubo huk huñu hukkunawan 2012 watapi kamasqa, ByteDance kuyuq rikch'a-riqisichinakuy qutukawsay llikay qaranakuna chaymanta appkuna TikTok chaymanta Chunwapi-nisqa wak kikin Douyin. Kay kurau ruruchiqqa Toutiao willaykuna patapatata wiñarichiqpas. Hawk'aykuski killa 2021 watamanta, ByteDance 1.9 waranqa hunu sapa killa kawsaqlla ruwaqkunata llapa patapatankunapi qun.
FBIpa mask'aykachaynin
2023 wata Pacha puquy killapi, Forbes willarqan Hukllachasqa Amirika Mamallaqtap Paqtachay Llamk'aywasi wan, Mask'aykachay Kamachinakusqa Llamk'aywasi wanpas ByteDance nisqamanta mask'aykachayta kicharisqankuta, willaykamayuqkunata qhawasqanmanta. Hatun ruruchip llapanpa yuyay quqnin riqsikurqa ByteDance llamk'aqkuna mana allintachu BuzzFeed News kaqpi chaymanta Financial Times kaqpi willaykamayuqkunap ruwaq willakukunaman yaykusqankuta, chaymanta hatun ruruchiqa nirqa huk ukhu mask'aykachayta qallarisqanmanta kay mana allin yaykuymanta chaymanta kamachiqkuna mask'aykachaykunawan yanapanakunanta.
La Providencia kitilli
La Providencia kitilli (kastilla simipi: Parroquia La Providencia) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Wanu kitipi, Chimpurasu markapi. Uma llaqtanqa La Providencia llaqtam.
Hakukay tupuna
Kay wachuchasqata ruwakananpaq rikusqa reqsisa turkinakunata
Misti luwichu
Misti luwichu (Misti luychu, genus Gazella) nisqakunaqa Aphrikapi, Asyapipas kawsaq huk hatun iskay ruk'anayuq, yura mikhuq ñuñuqkunam, ancha utqaylla kallpaq antilupikunam.
Ayñi simi
Qam ninki nuqa tawa chunka watayuqmi kani, nuqa niq qam manam tawa watayuqchu kanki.
Nisqa p, manam p; ayñi p'wan, manam p''.
a manam kamanchu a < 8; a >= 8, hinalla pachapi.
Waych'a
Waych'a (Senecio clivicolus) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Misti simi
Misti huk nina urqu,
Mishti, yayan: yakakamuq Ispaña qhari; maman: patsan warmi. Kay runa hinchikatsin Kunti yachay muruyta, riman kastilla simita, harutsakun runasimita; laqakan atiq yaqakunaman. (Uran runa simipi: misti)
Mishti, tanta machkawan qaran tallushqa.
Ñu
Ñu (genus Connochaetes) nisqakunaqa Aphrikapi, Asyapipas kawsaq huk hatun iskay ruk'anayuq, yura mikhuq ñuñuqkunam, antilupikunam.
Google Cloud Platform
rikchacha|Google Cloud riqsinpaq rikch'a Google Cloud Platform (GCP), Google kaqwan qusqa, huk q'ipi phuyu antañiqiy yanapakuykunamanta kanku chaymanta kikin ura-pawa kaqpi purin mayqinchus Google ukhupi llamk'achkan tukukuy ruwaq rurunkunapaq, kayhina Google Mask'ay, Gmail, Google Drive, chaymanta YouTube. Huk huñu kamachiy yanapakuykunawan kuska, huk rak’itupusqa sinrucha phuyu qaranakunata qun chaymanta antañiqiy, willaku hallch'ana, willaku t'aqwiy chaymanta makirina yachay. Qillqayukunaykipaqqa mannup'anqaku utaq qullqihallch'ay wasipi yupanamanta willakuymi kanan. rikchacha| Google Container Engine/Kubernetekunamanta hatun huñunakuymanta willakuy
Morelia
thumb|250px|[[José María Morelos|José María Morelos y Pavón - 1811]] Morelia nisqaqa Mishiku mama llaqtap hatun llaqtanmi. Michoacán suyu uma llaqtanmi.
Wiñay kawsay
Juan de Alvarado, Juan de Villaseñor wan Luis de León Romano kamasqa.
Pilichuku
Pilichuku (kastilla simipi: Pelechuco) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Pilichuku munisipyup uma llaqtanmi.
Phutuy
thumb|right|[[Inti wayta yurachakuna, phutuymanta kimsa p'unchaw pacha.]] Phutuy nisqaqa yura murukunap musuq yura tukukuyninmi.
Muru allpapi, maypipas kaspa yakuta hurquspa t'uqyaspa kikinpa ukhunpi waqaychasqa kawsa imayaykunata - miquta, yura wirata - kuyuchispa yuracha tukukuspa wiñarinmi.
Llat'an muruyuq yurakunap murunkunaqa achka phutuy raphiyuqmi. Qatasqa muruyuq yurakunataq iskay phutuy raphiyuq icha ch'ulla phutuy raphiyuqmi. Huk kinrayninpi phutuy raphiyuq apaq chillkicham hanaqman, intip achkiyninman wiñarin, huk kinraypitaq saphicham allpap ukhunpi wiñarin. Allpapi saphi, hananpitaq q'umir raphipas tukurqaspaqa, musuq yura inti wayllaspa allpamanta kawsa imayaykunata hurquykuspa allinta wiñayta atinñam.
K'allampap muruchankunap wiñariynintaqa hinallataqmi phutuy ninchik.
Jules Massenet
thumb|250px|Jules Massenet. Jules Émile Frédéric Massenet sutiyuq runaqa (* paqarisqa Saint-Étienne llaqtapi -  wañusqa Paris llaqtapi), huk 🇫🇷 mama llaqtayuq rumantiku musika takichaqmi qarqan.
Taytan:	Alexis Massenet; Maman:. Warmi: Ninon de Gressy (1866 watamanta).
Portland (Oregon)
Portland nisqa llaqtaqa Oregon suyupi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi, huk hatun llaqtam. Portland llaqtapiqa 582.130 runakuna (2009) tiyachkan.
Marisol Mena Antezana
Marisol Mena Antezana sutiyuq warmiqa, Chaska Kanchariq nisqapas (1986 watapi paqarisqa Pampallaqtapi, Chapimarka distritupi, Aymara pruwinsyapi, Apurimaq suyupi) piruwanu huch'uy yachay wasipi yachachiqmi (kastilla simipas qhichwa simipas rimaq), willay kamayuqpas, karu rikuypi llamkaqmi. 2016 watamanta 2018 watakamam TV Perú nisqapi llamk'arqan.
Kawsaynin
Ñawpaqta Apurimaq suyupi yachay wasikunapi llamk'arqaspa, warmakunapaq ankichiypi qhichwa simipi wakichiykunatapas ruraq karqaspa, p'unchawmantam Ñuqanchik nisqa willay riqsichinapim llamk'arqan, musuq willaykunamanta rimachkaspa. Chaypaqqa 200 mañakuqmanta akllasqas karqan. 2018 watakama chaypi llamk'arqan
San Andrés kitilli (Chimpurasu)
San Andrés kitilli (kastilla simipi: Parroquia San Andrés) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Wanu kitipi, Chimpurasu markapi.
Runakuna
San Andrés kitillipiqa Kichwa runakuna tiyanku.
Sach'a millma
Sach'a millma, sach'a sunkha icha qaqa wiquntuy (Tillandsia usneoides) nisqaqa ch'awar yura rikch'aq aylluman kapuq yuram, sach'akunap hawanpi wiñaq, hampi yuram.
Putumayu distritu
Putumayu distritu (kastilla simipi: Distrito de Putumayo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Luritu suyupi, Putumayu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Puka Urqu / San Antonio del Estrecho (de facto) llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Manuel Prado Umalliq.
Runakuna
Distritupiqa Napurunakunam tiyanku.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pukyu:
Gina Lollobrigida
Luigina Lollobrigida  sutiyuq warmiqa, icha Gina Lollobrigida  ( paqarisqa Subiaco llaqtapi - ) huk 🇮🇹 mama llaqtayuq aranway pukllaqmi qarqan.
Chuqichinchay
Chuqichinchay (Antares, Αντάρης) nisqaqa anchata k'anchaq quyllurmi. Amaru kuntur (Scorpius) nisqa waranipim, Alpha Scorpii (alpha Sco) nisqapas.
Ukhupampa (Apurimaq)
Ukhupampa (kastilla simipi: Ocobamba ) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk llaqtam Apurimaq suyupi, Chinchiru pruwinsyapi. Ukhupampa distritup uma llaqtanmi.
Ruggero Leoncavallo
thumb|200px|Ruggero Leoncavallo. Ruggero Leoncavallo sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Napoli llaqtapi (Italya) - †  wañusqa Montecatini Terme llaqtapi), huk 🇮🇹 mama llaqtayuq takichaqmi qarqan.
Makacha
Makacha (genus Bellis) nisqakunaqa huk qurakunam, ancha utqaylla mayninpas wiñaq.
Shiwi simi
Shiwi simi icha Suñi simi (Shiwi'ma, keres simipi Zuñi) nisqaqa Musuq Mishikupi (Hukllachasqa Amirika Suyukunapi) huk rimaymi, Shiwi runakunap rimaynin, lliwmanta astawan Shiwinna (Zuñi Pueblo) llaqtapi. Ch'ulla rimaymi.
Keres simi
Keres nisqaqa Musuq Mishikupi (Hukllachasqa Amirika Suyukunapi) huk rimaykunap ayllun icha k'iti rimaysapa ch'ulla rimaymi, Keres runakunap rimayninkunam, Pueblo nisqa llaqtakunapi.
Keres rimaykunaqa kaymi:
Yuraq ch'illka
Yuraq ch'illka (Baccharis latifolia) nisqaqa Urin Awya Yalapi (Ikwadur, Arhintina, Uruwayi, Chili) wiñaq hampi yuram.
Miguel Delibes
Miguel Delibes sutiyuqqa (*  paqarisqa Valladolid llaqtapi -  Valladolid wañusqa llaqta ñiqpi), Ispaña mama llaqtamanta qillqaqmi filusufupas karqan.
Tayta: Adolfo Delibes; Mama:  María Setién.
Warmi: 	Ángeles de Castro
Wawakuna: Miguel, Ángeles, Germán, Elisa, Juan Domingo, Adolfo y Camino.
Manuel Quezón
thumb|right|260px| Manuel Quezón (1878-1944) 200px|right|Manuel Quezón [[silq'uynin]]
Anna Magnani
right|260px|thumb|Anna Magnani (1908-1973) Anna Magnani sutiyuq warmiqa, ( paqarisqa Roma llaqtapi - wañusqa Roma llaqtapi), huk 🇮🇹 mama llaqtayuq aranway pukllaq qarqan.
Manuel Quezón
Manuel Luis Quezón y Molina sutiyuq runaqa (* paqarisqa Baler llaqtapi - †  paqarisqa New York llaqtapi), huk Philipinakuna mama llaqtayuq awqaq pusaq, taripay amachaq wan pulitiku qarqan.
San Gerardo Pakaykawan kitilli
San Gerardo Pakaykawan kitilli, San Gerardo kitilli, San Gerardo de Pacaicaguan kitilli icha San Gerardo de Pacaicahuan kitilli (kastilla simipi: Parroquia San Gerardo / Parroquia San Gerardo de Pacaicahuan / Pacaicaguan ) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk kitillim Wanu kitipi, Chimpurasu markapi.
Manuel Quezón
1935 watamanta 1944 watakama ñawpaq kuti Philipinakunapa Umalliqnin karqan.
Anna Magnani
Maman: Marina Magnani. Qusan:	Goffredo Alessandrini (1935-1950) Churin: 1 (Cellino "Luca" Serato).
Manuel Quezón
Taytan: Lucio Quezon († 1898); Maman:   María Dolores Molina (7 de junio, 1840 - 1893) Ñawpaq warmi: Aurora Aragón Churinkuna: María Zeneida Quezon-Avanceña, Manuel L. Quezon, Jr. Luisa Corazón Paz-Quezon.
Yachay wasi:
Añaw awqaq llamp'ukaq
rikchacha|300x300px| [[ClamTk, huk kicha pukyu qillqa añaw awqaq ClamAV añaw awqaq kuyuchinapi sayasqa, ñawpaqta Tomasz Kojm 2001 watapi ruwarqan.]] Añaw awqaq llamp'ukaq icha antiwirus, watupayapukaq-awqaq nisqapas, huk antañiqiq wakichim, mana allin llamp'ukaq hark'anapaq, tarinapaq, watupayapukaqta hurqunapaqpis.
Añaw awqaq llamp'ukaq nisqaqa qallariypiqa antañiqiq añawkunata riqsinapaq, hurqunapaqmi rurasqa karqan, chayraykum chay sutiwan sutichasqa karqan. Ichaqa huk malwarekuna yapakusqanwanmi añaw awqaq llamp'ukaqkuna antañiqiqpi huk manchachiykunamanta hark’ayta qallarirqan. Wakin rurukuna mana allin URLkunamanta, spam kaqmanta, phishing kaqmanta hark'ayniyuqtaq.
Janq'ulaymi
Janq'ulaymi (aymara simi; kastilla simipi: Ancoraimes) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Umasuyu pruwinsyapi, Janq'ulaymi munisipyup uma llaqtanmi.
Kukuli (pilikula)
Kukuli nisqaqa huk piruwanu pilikulam, 1961 watapi rurasqa. Aranway pukllaqkunaqa qhichwa simipim riman, willaykuqtaq kastilla simipim. Kuyu walltay pusaqninkunaqa Luis Figueroa, Eulogio Nishiyama, Cesar Villanueva karqan. Moskwa llaqtapi Moskwa llaqtap Mamallaqtapura Kuyuwalltay Hatun Raymin nisqapi qhawachisqas karqan.
Santa Fe de Galán kitilli
Santa Fe de Galán kitilli (kastilla simipi: Parroquia Santa Fe de Galán) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Wanu kitipi, Chimpurasu markapi.
Antashayri
Antashayri (kastilla qillqaypi:Cerro Antashaire) nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, huk urqum, Chawpi Wallapi, Lima suyupi, Waruchiri pruwinsyapi, San Mateo distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.250 mitrum aswan hanaq.
Sipi Sipi
Sipi Sipi (Sipe Sipe) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Quchapampa suyupi, Killaqullu pruwinsyapi, huk llaqtam, Sipi Sipi munisipyup uma llaqtanmi.
Tepic
Tepic nisqaqa Mishiku mama llaqtap hatun llaqtanmi. Nayarit suyu wan Tepic munisipyu uma llaqtanmi.
Wiñay kawsay
Nuño de Guzmán kamasqa, Villa del Espíritu Santo de la Mayor España.
Microsoft Build
rikchacha| Microsoftpa Ruway 2013 hatun huñunakuyninpaq firmasqa [[Moscone Centro nisqa|Moscone Center yaykuypi San Francisco llaqtapi]] Microsoft Build (sapa kuti //build/hina istilisasqa) huk wata hatun hunt'a huñunakuy ruway Microsoft kaqwan ruwasqa, llamp'ukaq k'illikachaqkuna chaymanta web wiñarichiqkuna Windows, Microsoft Azure chaymanta wak Microsoft allwiykamakuna llamk'achispa. Ñawpaqta 2011 watapi ruwasqa, Microsoftpa ñawpaq ruwaq ruwayninkunapaq qhatiqninhina llamkan, Puruhisiwnal Paqarichiqkuna Huñunakuy (huk mana sapa kuti ruway mayqinchus Windows llamk'achiy llikachapaq software wiñarichiyta qhatarqa) chaymanta MIX (mayqinchus web wiñarichiyta Microsoft allwiyakamapi chawpichasqata qhatarqa Silverlight hina chaymanta ASP.netpi). Chay huñunakuyman hamuqkunapa chaninmi karqa (US)$2,195 2016 watapi, 2015 watapi 2.095 thularmanta. Chayqa utqayllam rantikurqa, huk minutullapim 2016 watapi qillqayukuykuna wasi kicharikusqanmanta.
Virginia Beach (Virginia)
Virginia Beach nisqa llaqtaqa, Virginia suyup, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun llaqtam. Virginia Beach llaqtapiqa 433.746 runakuna (2008) tiyachkan.
Pietro Mascagni
thumb|250px|Pietro Mascagni. Pietro Antonio Stefano Mascagni sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Livorno llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi), huk 🇮🇹 mama llaqtayuq takichaqmi qarqan.
Waynaqutuni
Waynaqutuni icha Wayna Qutuni (kastilla qillqaypi:Nevado Huayna Cotoni / Huaynacutuni) nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, huk rit'i urqum, Yawyu wallapi, Lima suyupi, Yawyu pruwinsyapi, Ayawiri distritupi, Kinchis distritupi, Tanta distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta 5.500 mitrum aswan hanaq.
Ikwadurpi Antikuna
Ikwadurpi Antikuna nisqaqa (kastilla simipi: Andes de Ecuador) Antikunapi, Ikwadurpi, huk wallam. Chimpurasu urquqa (6.267 m) llapan urqukunamanta aswan hanaqmi.
Napu distritu
Runakuna
Distritupiqa Napurunakunam tiyanku.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Chawpi Walla (Piruw)
Chawpi Walla (Piruw) (kastilla simipi: Cordillera Central (Peru)) nisqakunaqa hatun urqukunam, Piruwpi, Antikunapi, Lima suyupi, Waruchiri pruwinsyapi. Qutuni urquqa (5.897 m) llapan urqukunamanta aswan hanaqmi.
Aswan hanaq urqukuna
(Paryaqaqa walla (P), Yawyu walla (Y), Pichqa Waqra walla (PW))
Niní Marshall
thumb|right|260px|Niní Marshall (1903-1996). Marina Esther Traveso, sutiyuq warmiqa, icha Niní Marshall (* paqarisqa ̺Buenos Aires llaqtapi -  wañusqa Buenos Aires llaqtapi), 🇦🇷 mama llaqtayuq llimphiq, takiq wan aranway pukllaq qarqan.
Taytan: Pedro Traveso; Maman: María Ángela Pérez. Qusan: Felipe Edelmann / Marcelo Salcedo / Carmelo Santiago. Churinkuna: Ángela Dora Edelmann de Abregó (p. 1926)
Michael Schumacher
right|240px|Michael Schumacher Michael Schumacher (* paqarisqa Hürth-Hermülheim, llaqtapi - ) Alimanya awtu yallinakuy.
Karl Liebknecht
Huk ñiqin pachantin maqanakuy pachapi aliman rimana huñunakuy wasipi akllasqa kaspa maqanakuyta mana yanapaq huklla kaq kunrisistam karqan. Alimanyapiqa Rosa Luxemburg, Clara Zetkin sutiyuq masinkunawan Alimanyap Kumunista Partiduntam kamarqan. Susyalista pachakutiypaq llamk'aspa, maqanakuyta rurachkaq kapitalista, qhapaqkunaman hayu kaptin, awqankuna paytam Rosatawanmi wañuchirqan.
Michael Schumacher
thumb|right|220px|Schumacher [[MGP-W01 - Jerez.]]
Monterrey
Monterrey nisqaqa Mishiku mama llaqtap hatun llaqtanmi. Nuevo León suyu uma llaqtanmi.
Wiñay kawsay
Diego de Montemayor kamasqa.
Rutuy
Rutuy nisqaqa ima sunikunatapas kuchuymi. Kaypi qhaway:
José Laurel
thumb|right|260px| José Laurel (1891-1959) 200px|right| Laurel [[silq'uynin]]
José Paciano Laurel y García sutiyuq runaqa (* paqarisqa Tanauan llaqtapi - †  paqarisqa Manila llaqtapi), huk Philipinakuna mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku qarqan.
1943 watamanta 1945 watakama ñawpaq kuti Philipinakunapa Umalliqnin karqan.
Taytan: Sotero Laurel, Sr.; Maman: Jacoba García Ñawpaq warmi: Pacencia Hidalgo Churinkuna: José B. Laurel, Jr., José S. Laurel III, Natividad Laurel-Guinto, Sotero Laurel II, Mariano Laurel, Rosenda Laurel-Avanceña, Potenciana Laurel-Yupangco, Salvador Laurel, Arsenio Laurel
Yachay wasi:
Kaplina mayu
Kaplina mayu (kastilla simipi: Río Caplina) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk mayum Taqna suyupi, Taqna pruwinsyapi.
Pakaraw runasimi
Pakaraw runasimi nisqa rimayqa Pakaraw llaqtapi, Pakaraw distritupi (Lima suyupi, Piruwpi) qhichwa simi k'iti rimaymi, yaqa wañusqam. Kunanqa Pakaraw runakuna kastilla simitam rimanku.
Qullqapirwa
Qullqapirwa (Colcapirhua) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Quchapampa suyupi, Killaqullu pruwinsyapi, huk llaqtam, Qullqapirwa munisipyup uma llaqtanmi.
Alain Prost
thumb|right|240px|Alain Prost 2008 Alain Marie Pascal Prost (* paqarisqa Saint-Chamond llaqtapi - ) Ransiya awtu yallinakuy.
Tayta: André Prost, Mama: Marie-Rose Karatchian.
thumb|right|230px|Alain Prost [[MP4-2B 1985]]
Llipina
Llipina (Cerro Llipina) nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, huk urqum, Chawpi Wallapi, Lima suyupi, Waruchiri pruwinsyapi, San Mateo distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.250 mitrum aswan hanaq.
Terence H. White
Terence Hanbury White sutiyuq runaqa, icha T.H.White (* 29 ñiqin aymuray killapi 1906 watapi paqarisqa Mumbai llaqtapi - 17 ñiqin qhulla puquy killapi 1964 wañusqa Piriws llaqtapi) huk Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtap  qillqaqpas karqan.
San Juan Bautista distritu (Maynas)
San Juan Bautista distritu (kastilla simipi: Distrito de San Juan Bautista) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Luritu suyupi, Maynas pruwinsyapi. Uma llaqtanqa San Juan Bautista llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Sergio Osmeña
thumb|right|260px| Sergio Osmeña (1878-1961) 200px|right| Sergio Osmeña [[silq'uynin]]
San Isidro Patulu kitilli
San Isidro Patulu kitilli (kastilla simipi: Parroquia San Isidro de Patulu) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Wanu kitipi, Chimpurasu markapi.
Sergio Osmeña
Sergio Osmeña sutiyuq runaqa (* paqarisqa Cebú llaqtapi - †  paqarisqa Quezón llaqtapi), huk 🇵🇭 mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku qarqan.
San Isidro Patulu kitilli
Runakuna
San Isidro de Patulu kitillipiqa Kichwa runakuna tiyanku.
Sergio Osmeña
Maman: Juana Osmeña y Suico. Ñawpaq warmi: Estefanía Veloso (1901-1918) / Esperanza Limjap (1920-1961) Churinkuna:
Yachay wasi:
Luis Llontop
Luis Ricardo Llontop Godeau sutiyuq runaqa ( * paqarisqa Lima llaqtapi - ) huk Piruw mama llaqtayuq wan Universitario de Deportes piluta hayt'aqmi.
Llawlli
Llawlli (Barnadesia horrida) nisqaqa huk kichkasapa thansacham, Antikunapi wiñaq, ancha riqsisqa yuram. Kay yuraqqa Urin Awyayalamanta hamun, Kolombyamanta Arhintinakama t'aqasqankutaq, aswantaq Anti urqukunapi wiñanku. Waqnin sut'inchasqapas clavelillo, chivo caspi, espino de gato, espino santo.
Rudyard Kipling
Joseph Rudyard Kipling sutiyuq runaqa (* 30 ñiqin qhapaq raymi killapi 1865 watapi paqarisqa Mumbai llaqtapi - † 18 ñiqin qhulla puquy killapi 1936 wañusqa London llaqtapi) huk Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtap  qillqaqpas karqan.
Premio Nobel|20px Nobel Suñay Simi Kapchiypi 1907 watapis simi kapchiy Nobel suñaytas chaskirqan.
Pakra
Pakra (Laccopetalum giganteum), kay hacha yachan puna suyupi ; t'ikanta ancha riqsisqa, ukyayan uhu hanpi. T'ikanta chaqrur kachiwan uywata guyan mirananpaq.
Ikitus k'iti
Ikitus k'iti  (kastilla simipi: Distrito de Iquitos) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Luritu suyupi, Maynas pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Ikitus llaqtam.
Runakuna
Distritupiqa Napurunakunam tiyanku.
Eduardo López de Romaña
Eduardo López de Romaña y Alvizuri sutiyuq runaqa, (* 19 ñiqin pawqar waray killapi 1847 paqarisqa Ariqipa llaqtapi - † 26 ñiqin aymuray killapi 1912 wañusqa Yura llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq allwiya kamayuqmi, kawpaqpas qarqan.
Taytan: Ariqipayuq taripakuq Juan Manuel López de Romaña y Fernández Pascua Maman:María Josefa Alvizuri y Bustamante Ariqipapis istudyarqan. Warmi: Josefa de Castresana Churinkuna: Eduardo, Carlos wan Hortensia.
Ikitus k'iti
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Valparaíso kitilli
Valparaíso kitilli (kastilla simipi: Parroquia Valparaíso) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Wanu kitipi, Chimpurasu markapi. Uma llaqtanqa Valparaíso llaqtam.
Runakuna
Valparaíso kitillipiqa Puruha Kichwa runakuna tiyanku.
Philli-philli
Philli-philli icha Pilli-pilli (Hypochaeris) nisqaqa huk Ch'antasqa tuktuyuq rikch'aq ayllu, q'illu waytaq, lichi hillisapa quram, hampi yuram.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
W'aka- wirp'a
W'aka- wirp'a ( leporino, Kastilla simipi), huk runa chayta nisqan hanaq wirp'an kuchusqa kaptin. Chichu warmikuna manchakuyan illapata kunununuta, wawa paqarin w'aka- w'irpa.
Quri urqu
Quri (Juri) nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, huk urqum, Chawpi Wallapi, Hunin suyupi, Yawli pruwinsyapi, Yawli distritupi, Lima suyupipas, Waruchiri pruwinsyapi, San Mateo distritupi. Pikchunqa mama quchamanta yaqa 5.200 mitrum aswan hanaq.
Armando Nieto
thumb|right|260px| Armando Nieto V. (1931-2017) Armando Nieto Vélez S.J. sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lima llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq taytakura wan wiñay kawsay yachaq runam qarqan. Taytan: Manuel R. Nieto; Maman: Rosa Vélez Picasso.
Yachaywasi: Colegio de la Inmaculada. Alma mater: Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur
Chankay mayu (Waral)
Chankay mayu (kastilla simipi: Río Chancay) nisqaqa huk mayum, Piruw mama llaqtapi, Lima suyupi.
Puebla de Zaragoza
Puebla de Zaragoza ( nawa Cuetlaxcōāpan ) nisqaqa Mishiku mama llaqtap hatun llaqtanmi. Puebla suyu uma llaqtanmi.
Wiñay kawsay
Fray Julián Garcés wan Juan Salmerón kamasqa.
Manuel Raygada
Manuel Raygada Ballesteros sutiyuq runaqa (* paqarisqa Kallaw llaqtapi  -  †  wañusqa  Lima llaqtapi),  Piruw mama llaqtayuq takichaqmi, takiqmi, taki qillqaqmi, kitara waqachiqmi karqan, kastilla simillapim qillqarqan.
Warmi: Juana Sepúlveda; Wawakuna: Sergio, Victoria, Gladys, María wan Julio.
Qunchupata
Qunchupata (kastilla qillqaypi Conchupata) nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, huk urqum, Chawpi Wallapi, Lima suyupi, Waruchiri pruwinsyapi, Chikla distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.275 mitrum aswan hanaq.
Hanshin Tigers
Hanshin Tigers (nihun simipi:阪神タイガース) nisqaqa Nihun mama llaqtapi huk profesional beisbol pukllaqmi. Chawpi Liga nisqamanmi kapun. Wasi pampaqa Koshien Stadium, Nishinomiya llaqtapi , Hyogo suyupi. Pisichasqa sutiqa " Hanshin " sutiyuq, sutinchasqataq " Tigres ". Wakin kutiqa " tigre " icha " tigre maqanakuq " nispam sutichanku. Nihun mama llaqtapi 12 kaq profesional beisbol equipokunamanta, Yomiuri Giants nisqamanta iskay ñiqin aswan unay historiayuqmi, 1936 watapi profesional beisbol liga qallariq equipokunamanta hukninmi. 1960 watakamaqa Osaka Tigres sutiyuqmi karqan, awqanakuy pachapi huk pachallachu. Chay llamk'aq empresaqa Hanshin Tigers Co., Ltd. Tayta-mama llamk'ayninqa Hanshin Electric Railway ( Hankyu Hanshin Holdings nisqap huk llamk'ayninmi ).
Pichqa liga atipay (5 kaqpi rankikusqan yupaypi atipaykunapi), huk kutilla Japón suyupi ( 12 equipokunamanta aswan pisi kaqpaq empatado ), chaymanta 1987 watamanta 2001 watakama, tutayaq pacha 15 pachakunamanta 10 kutita urayman chinkay.As Rikurqanim, liga kamasqa kasqanmanta pacha (1950), llapan atipaq pachakmanta iskay kaq ligapi, hinaspapas hatunchakuchkanmi achka pachakunapi takyasqa kallpanwan maykunapim A claseman yaykururqa.
José Alfredo Jiménez
thumb|right|260px| José Alfredo Jiménez José Alfredo Jiménez Sandoval sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Dolores Hidalgo llaqtapi -  wañusqa Mishiku llaqtapi) huk  🇲🇽 mama llaqtayuq  takiq wan takichaqmi qarqan.
Taytan: Agustín Jiménez Albo; Maman: Carmen Sandoval. Warmikuna: Paloma Gálvez / Mary Medel / Alicia Juárez. Churinkuna: José Alfredo Jiménez Gálvez, Paloma Jiménez Gálvez, Guadalupe Jiménez Medel, José Antonio Jiménez Medel, Martha Jiménez Medel wan José Alfredo Jiménez Medel.
Llawa P'ukru
Llawa P'ukru (kastilla qillqaypi Llaguapucro) nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, huk urqum, Chawpi Wallapi, Lima suyupi, Waruchiri pruwinsyapi, Chikla distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.200 mitrum aswan hanaq.
Teniente Manuel Clavero distritu
Teniente Manuel Clavero distritu (kastilla simipi: Distrito de Teniente Manuel Clavero) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Luritu suyupi, Putumayu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Soplin Vargas llaqtam.
Delfín Tenesaca
Delfín Tenesaca sutiyuq runaqa (1965 watapi paqarisqa Mayorazgo llaqtapi, Chimpurasu markapi, Ikwadurpi) huk ikwaduryanu, kichwa rimaq pulitikum.
Teniente Manuel Clavero distritu
Wiñay kawsay
Kamasqa 19 ñiqin kantaray killapi 2004 watapi.
Delfín Tenesaca
19 watayuq kaspa kathuliku hatun yaya monseñor Leonidas Proañop yachaqaqnin tukurqan, qispichiy yaya yachay nisqata riqsirispa.
Teniente Manuel Clavero distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Delfín Tenesaca
2005 watapiqa Chimpurasu Aylluruna Rikchamuy Hatun Tantanakuy (Confederación del Movimiento Indígena de Chimborazo, COMICH) nisqap umalliqninmi tukurqan. 2009 watamantapacha ECUARUNARI sutiyuq kichwa tantanakuypa umalliqninmi kachkan, Humberto Cholangop qatiqninmi.
Delfín Tenesacaqa María Victoria Cujilema sutiyuqwan kasarakusqam, pichqa churiyuqmi.
Teniente Manuel Clavero distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Manuel González Prada
José Manuel de los Reyes González de Prada y Ulloa sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lima llaqtapi - *  wañusqa Lima llaqtapi) huk Piruw mama llaqtayuq qillqaqmi, simi yachaqpas karqan. Pájinas Libres, Horas de Lucha nisqa kawsay rikch'akunatam qillqarqan.
Tayta: Francisco González de Prada Mama: Josefa Álvarez de Ulloa.
Chaman mayu
Chaman mayu (kastilla simipi: Río Chamán) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mayum, Qispi kay suyupi. Pasiphiku mama quchaman purin.
María Cristina Vilanova
thumb|right|260px|María Cristina Vilanova (1915-2009) right|260px|thumb|María Cristina Vilanova wan [[Jacobo Árbenz ]] María Cristina Vilanova Castro de Árbenz , warmi, (*   paqarisqa San Salvador llaqtapi -  wañusqa San José llaqtapi)  mama llaqtayuk pulitiku.
Taytan: José Antonio Vilanova Kreitz; Maman: María Dolores Castro Arrechea. Qusan: Jacobo Árbenz Yuqanaka:
Katalisachaq
thumb|[[K'illimsayaqpa iskaynintin t'inkin (C=C) yakuchaqchay, q'illaywan katalisachasqa.]] Katalisachaq icha Katalisatur nisqaqa (catalizador, grigu simimanta κατάλυσις "chulluy") chaqllisinchipi ima ruranakuyta tukuchiq imayaymi, kikintataq manam wakinchaqchu.
Kawsaqpa imayay yamkiyninpi katalisachaq kaq prutinakunataqa huptana (insima) ninchik.
T'ukuch'uqu
thumb|T'ukuch'uquyuq wawa, [[uhuchkaq.]] T'ukuch'uqu (latin simipi: Pertussis) nisqaqa t'ukuch'uqu añaki (Bordetella pertussis) nisqa añakikunap paqarichisqan, runap tunqurinkunata ch'utiq unquymi. T'ukuch'uquyuq runaqa ancha uhunam (qusunam, ch'uqunam).
Aleksandr Solzhenitsyn
thumb|right|250px|Aleksandr Solzhenitsyn (1974) right|200px|Aleksandr Solzhenitsyn [[Silq'uy nin]] Aleksandr Isayevich Solzhenitsyn ( rusiya simi: Алекса́ндр Иса́евич Солжени́цын) sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Kislovodsk llaqtapi -  wañusqa Moskwa llaqtapi) huk 🇷🇺 mama llaqtayuq  qillqaqmi qarqan.
20px|Nobel suñay Nobel Suñay Simi Kapchiypi 1970 watapis simi kapchiy Nobel suñaytas chaskirqan.
Warmikuna: Natalia Alekséyevna Reshetóvskaya (1940–52 1957–72) / Natalia Dmítrievna Svetlova (1973-2008) Churinkuna: Yermolái (1970- ), Ignat (1972- ) wan Stepán (1973- )
Alma materː Yachay Sunturnin.
Torres Causana distritu
Torres Causana distritu (kastilla simipi: Distrito de Torres Causana) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Luritu suyupi, Maynas pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Pantoja llaqtam.
Runakuna
Distritupiqa Napurunakunam tiyanku.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Kunti Walla (Ikwadur)
Kunti Walla (Ikwadur) (kastilla simipi: Cordillera Occidental (Ecuador)) nisqaqa ancha hatun urqukunam, Antikunapi, Ikwadurpi. Chimpurasu urquqa (6.267 m) llapan urqukunamanta aswan hanaqmi.
Iñi
thumb|left|170px|Ikwadurpa tupugraphiyan: Kunti Wallawan Qhapaq Walla
Pinipi kitilli
Pinipi kitilli (kastilla simipi: Parroquia Penipe) nisqaqa huk kitillim Ikwadur mama llaqtapi, Pinipi kitipi, Chimpurasu markapi. Uma llaqtanqa Pinipi llaqtam (710 runa, 2001 watapi).
Runakuna
Kitillipiqa Puruha Kichwa runakunam tiyanku.
Hailé Selassié I
thumb|right|250px|Hailé Selassié I
Hailé Selassié I Tafari Makonnen sutiyuq runaqa ( paqarisqa - wañusqa) Ithiyupyap hatun qhapaqninsi ((de iure: 1931-1974; de facto: 1916-1936 wan 1941-1975)
Kaypipas qhaway
TAITA APU WIRACOCHA PACCHAKAMAK CRISTORI
Chandless mayu
Chandless mayu (kastilla simipi: Río Chandless) nisqaqa huk 370 km suni mayum, Brasil mama llaqtapi, Aqri suyupi, Piruw mama llaqtapipas, Mayutata suyupi. Purus mayuman purin.
Chankay mayu (Lampalliqi)
Chankay mayu (kastilla simipi: Río Chancay) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk 170 km suni mayum, Kashamarka suyupi, Chuta pruwinsyapi, Lampalliqi suyupipas.
Christofer Gonzales
Christofer Gonzales Crespo sutiyuq runaqa ( * paqarisqa Lima llaqtapi - ) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq wan Universitario de Deportes piluta hayt'aqmi.
Erich Honecker
Erich Honecker sutiyuq runaqa ( paqarisqa Neunkirchen llaqtapi;  wañusqa Santiago de Chile llaqtapi) huk Alimanya mama llaqtayuq pulitikum karqan, Alimanyap Susyalista Hukllachasqa Partidunpi (SED) wankurisqa.
NSDAP (nazi partidu) nisqa Adolf Hitlerpa partidun Alimanyapi kachachichkaptin, Erich Honecker Saarland suyupi wayna kumunista kaspa nazikuna hayun llamk'aykurqan. Chayrayku nazikuna payta hap'ispa wichq'ay wasiman wichq'arqan. Iskay ñiqin pachantin maqanakuypa p'uchukayninpi Suwit Huñup awqaqninkuna Brandenburg llaqtapi wichq'ay wasimanta qispichirqan.
Maqanakuy p'uchukarqaptin Alimanyap Kumunista Partidunman yaykurqan, chaymanta Alimanyap Susyaldimukrata Partidunwan huñunakusqa Alimanyap Susyalista Hukllachasqa Partidun (SED) nisqaman. 1971 watapi chay SED nisqap sapsi qillqaqninmi (Generalsekretär) tukurqan. 1976 watamanta 1989 watakama Aliman Dimukratiku Republika (DDR, Anti Alimanya) mamallaqtap hatun pusaqninmi (Vorsitzender des Staatsrates der Deutschen Demokratischen Republik, Aliman Dimukratiku Republikap Mamallaqta Kunaqninpa Umalliqnin) karqan, 1989 watapitaq payta chay kamachinamanta qarqurqanku. Alimanya huñuywan chay DDR manaña kaptinmi, Berlin llaqtapi musuqmanta wichq'asqam karqan, chaymantataq Chili mama llaqtamanmi rirqan. Chaypi 1994 watapi kukupin apanqara unquymantam wañurqan, 81 watayuq kaspa.
Giuseppe Versaldi
taytakura watamanta.
Hatun yaya watamanta. Alessandria (della Paglia) Hatun yaya (2007-2011)
2011 watamanta 2015 watakama Musiku Watikanu mama llaqtapi Umalliq.
2015 watamanta ñawpa Kungrigasyun kathuliku Yachachiy institusyiunkuna Umalliq.
2016 watamanta ñawpa Hatun Kansillir Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Sunturnin.
Ronald Reagan
thumb|right|Ronald Reagan - HAS-pa umalliqnin, 1981 watapi. right|200px|Ronald Reaganpa [[silq'uynin.]] thumb|Ronald Reagan, [[Nancy Reagan|Nancyta kasarakuchkaspa 1952 watapi, William Holden, Brenda Marshall sutiyuq kasarakuy tistigukunawan.]] thumb|Ronald Reagan, [[Mikhail Gorbachovwan rimanakuchkaq, 1985 watapi.]] Ronald Reagan sutiyuq runaqa ( paqarisqa Tampico llaqtapi, Illinois suyupi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi; wañusqa Bel Air barriyupi, Los Angeles llaqtapi) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq aranway pukllaqmi wan pulitiku runapas qarqan. 1981 watamanta 1989 watakama Hukllachasqa Amirika Suyukunap 40 kaq umalliqninmi karqan, 1967 watamanta 1975 watakamataq California suyup 33 kaq kamachiqninmi. Ripublikanu partidupi wankurisqan kaspa, 1976 watapi umallinapaq akllanakuykunapi llallisqa kaspa 1980 watapi 1988 watapipas akllanakuykunapim atiparqan.
Reaganqa kumunismuwan, Awya Yalapi riwulusyunaryuwan ancha hayum karqan. Nikarawapi kuntrariwulusyunaryu ("contra") nisqakunata sinchitam yanaparqan.
Los Pasteles Verdes
Los Pasteles Verdes nisqaqa huk 🇵🇪 mama llaqtayuq Latin pop kusituymi. 1973 watapim rakinakurqan
Diskunkuna
Recuerdos de una noche, Baby, El Reloj, Siempre estarás en mi, Amanecer de amor, Te amo y no soy correspondido,Es de noche y es mejor,Angelitos negros,El presidiario, Vuelvo a casa Esclavo y amo,El adiós,Ya es muy tarde,El último vals,Olvidarte jamás,Te quiero te espero,No te das cuenta,Si volver,Jure amarte siempre,Anoche. Amor, Amor; La línea del horizonte, El final que no llegó, Te quiero, siempre te querré, La Noche más linda del mundo, Prefiero Morir, Te voy a confesar. Ruega por nosotros, Alguien me dijo, Viajera, en mi viejo San Juan, Llorará un Sagal, Hace tiempo, Mañana de amor, Cuando yo no esté, Otra copa, Caminito.
Domenico Modugno
Domenico Modugno sutiyuq runaqa (* paqarisqa Polignano a Mare llaqtapi  - †  wañusqa Lampedusa llaqtapi) huk  🇮🇹 mama llaqtayuq takiq wan aranway pukllaqmi qarqan.
Tunquri
230px|thumb|[[Runap tunqurinkuna.]] Tunquri nisqakunaqa samanata pusaykuq samana yawrikunam: hatun tunqur (Trachea), ñañu tunqur (Bronchus).
Chaw mayu
Chaw mayu (kastilla simipi: Río Chao) nisqaqa huk mayum, Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, Hulkan pruwinsyapi, Santiago Chuku pruwinsyapi, Wiru pruwinsyapipas.
Ukayali suyupi rimaykuna
Ukayali suyu
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Shinahuta munisipyu
Shinahuta (Shinahota / Sinahota: yurakari simi; kastilla simipi: Shinahota / Sinahota) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu T'iraqi pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Shinahuta llaqtam.
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Simikuna
Tiraqi pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla lliwmanta astawan rimanku.
Malware
Awcha wakichi, Phiru wakichi, Watupayapu wakichi icha Malware (huk portmanteau mana allin software kaqpaq) nisqaqa mayqin softwarepas yuyaywan ruwasqa huk antañiqiq, qaraq, rantikuq, utaq antañiqiq llikapi sasachakuykunata ruwananpaq, sapalla willayta lluqsichinanpaq, mana kamachisqa willata icha llikachakunaman yaykuyta tarinanpaq, willaman yaykuyta hark'ananpaq utaq mayqin mana yachaspa ruwaqpa antañiqiq waqaychasqa kayninta chaymanta sapalla willayninta h'arkan. Yachaysapa runakunaqa mana allin software nisqakunata huk icha aswan huch'uy layakunapi t'aqayta munanku (kayhina, antañiqiq añaw, kurukuna, Turuyamanta kawallukuna, ransomware, spyware, adware, rouge software, wiper, keyloggerskuna ima).
Awcha wakichi
rikchacha|274x274px| [[Blaster (computadora kuru) .|Blaster kurup hex dumpnin, rikuchispa huk willakunata saqisqa Microsoft kuska kamaq Bill Gatespaq chay kuru wakichiqpa|lluqi]]
Santiago de Querétaro
Santiago de Querétaro nisqaqa Mishiku mama llaqtap hatun llaqtanmi. Querétaro suyu uma llaqtanmi.
Wiñay kawsay
Fernando de Tapia kamasqa.
Hawa tinkikuna
thumb|center|600px|Querétaro
Jacobo Árbenz
200px|miniaturadeimagen|Caballero Cadete Jacobo Árbenz Guzmán. Fotografía [[Watimala awqaq.]] 200px|miniaturadeimagen| Jacobo Árbenz wan [[María Cristina Vilanova ]] Juan Jacobo Árbenz Guzmán (* 14 ñiqin tarpuy killapi 1914 watapi paqarisqa Quetzaltenango llaqtapi - † 27 ñiqin qhulla puquy killapi 1971 watapi wañusqa Mishiku llaqtapi), huk mama llaqta awqaq pusaq wan pulitiku qarqan. 1944 watamanta 1945 watakama wan 1951 watamanta 1954 watakama ñawpaq kuti Watimalapa Umalliqnin karqan. Tayta: Hans Jakob Arbenz Gröbli; Mama: Octavia Guzmán Caballeros Ñawpaq warmi: María Cristina Vilanova Churikuna: (3).
José María Eguren
José María Eguren Rodríguez sutiyuq runaqa (* 7 ñiqin anta situwa killapi - 1874 paqarisqa Lima llaqtapi, Piruwpi - * 19 ñiqin anta situwa killapi - 1942 wañusqa Lima llaqtapi, Piruwpi) huk Piruw mama llaqtayuq qillqaqmi, simi yachaqpas karqan. Simbólicas, La Canción de las Figuras nisqa kawsay rikch'akunatam qillqarqan.
Tayta: Eguren Mama: Rodríguez.
Shampu
paña|rikchacha| Chukchapi shampu phusuqu paña|rikchacha| XX pachakwatap qallariyninpi C. L. Hamilton Co. nisqap [[Washington DC|Washington (D.C., Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakuna) nisqap ruwasqan shampup, lusyunkunap wutillaninkuna]] Shampu icha iwila nisqaqa chukchata qhawanapaqmi, aswantaqa llañu yakuhinam, chukchata pichanapaq. Aswan pisita, shampuqa sinchi tika rikch'ayninpi tarikun. Shampuwanqa maqchisqa chukchamanmi churanku, chay hampitaqa uma qaramanmi masajanku, chaymantataq mayllanku. Wakin llamk'aqkuna huk shampu ruwayta qatinkuman chukcha allichaqwan.
Millpu
Millpu (kastilla qillqaypi:Cerro Millpo) nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, huk urqum, Chawpi Wallapi, Lima suyupi, Waruchiri pruwinsyapi, Chikla distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.238 mitrum aswan hanaq.
Chillun mayu
Chillun mayu (kastilla simipi: Río Chillón) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Lima suyupi, huk mayum. Pasiphiku mama quchaman purin.
Arturo Durant
thumb|right|260px| Alberto Durant (1951-) Alberto Luis Durán Cayo sutiyuq runaqa, icha Chicho Durant៛ ( * paqarisqa Lima llaqtapi -  ) huk  🇵🇪 mama llaqtayuq kuyu walltay pusaq runam qarqan.
Taytan:, Maman:. Warmi:. Churinkuna:.
León Felipe
Felipe Camino Galicia de la Rosa sutiyuq runaqa, icha León Felipe,  (*  paqarisqa Tábara llaqtapi -  wañusqa Mishiku llaqtapi), huk 🇪🇸 mama llaqtap qillqaqmi qarqan.
Harawi
thumb|Homenaje en el centenario de su nacimiento (Zamora, España, 1984); iskultura de [[Baltasar Lobo.]]
Atakama Puna
thumb|right|250px|Atakama Puna thumb|right|250px|Cono de Arita, [[Salta wamani (Arhintina)]] Atakama Puna (kastilla simipi: Puna de Atacama) nisqaqa ancha hanaq patam, Antikunapi, Arhintinapi, Chilipipas. Ojos del Salado urquqa (6.893 m) llapan urqukunamanta aswan hanaqmi.
Delfina Bunge
thumb|right|300px| «Delfina Bunge» (1881-1952) right|240px| «Delfina Bunge» sign Delfina Bunge de Gálvez sutiyuq warmiqa, (*  paqarisqa Buenos Aires llaqtapi -  wañusqa Alta Gracia llaqtapi) 🇦🇷 mama llaqtayuq qillqaq.
Taytan: Octavio Raymundo Bunge; Maman: María Luisa Rufina Arteaga Qusan: Manuel Gálvez Churinkuna: Delfina Gálvez Bunge.
San Antonio de Bayushig kitilli
San Antonio de Bayushig kitilli (kastilla simipi: Parroquia Bayushig / San Antonio de Bayushig) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Pinipi kitipi, Chimpurasu markapi. Uma llaqtanqa San Antonio de Bayushig llaqtam.
Runakuna
Kitillipiqa Puruha Kichwa runakunam tiyanku.
Victoria Ocampo
thumb|right|300px| «Victoria Ocampo» (1890-1979)
José Carlos Huayhuaca
thumb|right|260px| José Carlos Huayhuaca (1923-) José Carlos Huayhuaca sutiyuq runaqa ( * paqarisqa Qusqu llaqtapi -  ) huk  🇵🇪 mama llaqtayuq qillqaq wan kuyu walltay pusaq runam qarqan.
Taytan:, Maman:. Warmi:. Churinkuna:.
Victoria Ocampo
Ramona Victoria Epifanía Rufina Ocampo sutiyuq warmiqa, (*  paqarisqa Buenos Aires llaqtapi -  wañusqa Beccar llaqtapi), huk 🇦🇷 mama llaqtayuq qillqaq.
Taytan: Manuel Silvio Cecilio Ocampo (3.11.1860-18.1.1931); Maman: Ramona Máxima Aguirre «La Morena» (8.1.1866-10.12.1935) Qusankuna: Luis Bernardo de Estrada (1912-1914-1922) / Julián Martínez (1914-1929).
Mowima
Mowima nisqa runakunaqa mowima simita rimaq runa llaqtam, Buliwyap Beni suyunpi tiyaq, 6.500-chá runayuq.
Alfonsina Storni
Taytan: Alfonso Storni; Maman: Paulina Martignoni Qusan: Churinkuna: Alejandro.
Qhunas mayu
Qhunas mayu (kastilla simipi: Río Cunas) nisqaqa huk 724 km suni mayum, Piruw mama llaqtapi, Hunin suyupi, Chupaka pruwinsyapi, Kunsipsyun pruwinsyapi, Wankayu pruwinsyapipas. Mantaru mayuman purin.
Alfonsina Storni
Qillqasqankuna
Post mortem:
Jorge Manrique
thumb|right|260px| Jorge Manrique (1440-1479) Jorge Manrique sutiyuq runaqa (* paqarisqa  Paredes de Nava llaqtapi -   wañusqa Santa María del Campo Rus llaqtapi), 🇪🇸 mama llaqtayuq qillqaqmi qarqan.
Taytan:	Rodrigo Manrique, Maman: Mencía de Figueroa. Warmi: Guiomar de Castañeda. Churinkuna:	Luis wan Luisa.
Qillqasqankuna
right|260px|Coplakuna
Enrique López Albújar
Enrique López Albújar sutiyuq runaqa (* 23 ñiqin ayamarq'a killapi - 1872 paqarisqa Piwra llaqtapi, Piruwpi - * 6 ñiqin pawqar waray killapi - 1966 wañusqa Lima llaqtapi, Piruwpi) huk Piruw mama llaqtayuq qillqaqmi, simi yachaqpas karqan. Cuentos Andinos, Matalaché, El hechizo de Tomaiquichua nisqa kawsay rikch'akunatam qillqarqan.
Tayta:Manuel López Vilela Mama: Manuela Albújar y Bravo
Yachaywasi: Colegio Nuestra Señora de Guadalupe. Alma máter: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin
Armando Villegas
Armando Villegas ( paqarisqa Puwaqpanpa wamanipi, Anqas suyupi 1926 watapi; allaw wañusqa Inti punchawpi, 31ñiqi chunka iskayniqi killapi ) huk piruwki runa kasqa.Kulumwyapi yachakákusa 1951 watamanta. Llinpiy yachaq kasqa. Pay nisqa: "Llapan kawsapi kaska mask'aykar tiqsi llinpita; may kusichiman chay pakaraq qollanan yuyaypa ripranninpi".Iskaymi kasqan llaqtahuñukaynin.
Hawa t'inkikuna
]
Nieveria
Nieveria (kastilla qillqaypi:Cerro Nieveria / Neveria) nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, huk urqum, Chawpi Wallapi, Lima suyupi, Waruchiri pruwinsyapi, Chikla distritupi, Matukana distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta 5.250 mitrum aswan hanaq.
Los Iracundos
Los Iracundos nisqaqa huk mama llaqtayuq Latin pop kusituymi. 1958 watapim rakinakurqan, Paysandú manta.
Pantaleón Dalence
thumb|right|260px|Pantaleón Dalence wank'a Pantaleón Dalence Jiménez, Buliwyanu Justicia Tayta sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Uru Uru llaqtapi, Wuliwiyapi - † 1889 wañusqa Uru Uru llaqtapi) huk 🇧🇴 mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku karqan.
Wuliwiya Corte Suprema Umalliqmi (1871, 1873, 1877, 1882 wan 1889).
Tawna sirk'a
thumb|Tawna sirk'a, kichasqa. thumb|Tawna sirk'ap pirqan, chimpalla kuchusqa. Tawna sirk'a (Arteria) nisqaqa yawarta sunqumanta hawaman pusaq sirk'am, ñit'iysapa yawarniyuq.
Achka yawar ñit'iyraykum kay tawna sirk'a pirqankunaqa ch'illa sirk'apmanta aswan rakhum, sinchi aychayuqmi, llusp'i sinchi aycham.
Kurkupi yawrikunaman pusaq tawna sirk'api puka yawar nisqaqa wayaysapam (chhuhusapam, O2), surq'anman pusaq surq'an tawna sirk'apitaq yana yawar nisqa chimlasaysapa (CO2) yawarmi.
Kawiña simi
Kawiña simi nisqaqa Buliwyap Beni suyunpi kawsaq 1.200-chá Kawiña runakunap rimayninmi, 1.600-chá Kawiña runapura, Panu takana rimaykunaman (Takana rimaykunaman) kapuq.
Kaymi huk rimakuna (qhichwa simi - kawiña simi):
Angélica Palma
thumb|right|300px| «Angélica Palma» (1878-1935)
Chukcha sirk'acha
thumb|Sirk'achakuna. Chukcha sirk'acha icha Ch'iñi sirk'a (Vas capillare) nisqaqa chukcha hina ancha ch'iñicha, ancha ñañu (huklla kawsaykuq last'a) pirqayuq sirk'akunam, kurku yawrikunapi, kawsaykuqpura kaq.
Yana yawar
thumb|[[Yawa qaray nisqapi qusqa yana yawar.]] Yana yawar nisqaqa chimlasaysapa (CO2), pisilla wayayniyuq yawarmi. Yana yawarqa kurku ch'illa sirk'akunapim, surq'an tawna sirk'akunapipas. Puka yawarmanta aswan yanam.
Chukcha sirk'acha
Kurkupi tawna sirk'akunamanta hamuq wayaysapa (chhuhusapa, O2) puka yawar chukcha sirk'achakunapi kachkaspa wayayta kurkupi kawsaykuqkunamanmi quykun, chimlasayta (CO2) chaskiykuspa, yana yawarman tukukuspa.
Angélica Palma
Taytan: Ricardo Palma; Maman: Cristina Román Olivier.
Chukcha sirk'acha
Surq'anpi kaq samana p'uruchap hawanpi kaq chukcha sirk'achakunaman yana yawartaq hawamanta hamuq samaytumanta wayayta chaskiykun, chimlasayta samaytuman quykuspa, puka yawar tukukuspa.