cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lalaquiz distritu
Lalaquiz distritu (kastilla simipi: Distrito de Lalaquiz) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wankapampa pruwinsyapi, Piwra suyupi, 30 ñiqin qhapaq raymi killapi 1984 watapi kamasqa. Uma llaqtanqa Tunal llaqtam.
Runakuna
5 115 runakuna (2 699 qhari, 2 416 warmi)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Iruru muyu
thumb|Iruru muyu ([[P'allta muyu): U=d·π (d=1)]] thumb|Iruru muyu ([[Wask'a): U = 2·a+2·b = 2·(a+b); (AB=a; BC=b; CD=c; AD=d)]] Iruru muyu (kastilla simipi: circunferencia) huk pampa suyup hawan muyupayaq siq'im.
Kayhinam p'allta muyup iruru muyunpa minuywan:
<br style="clear:both" />
Taraqu llaqta (Buliwya)
Taraqu (kastilla simipi: Taraco) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Inkawi pruwinsyapi, Taraqu munisipyup uma llaqtanmi.
Yayayku
thumb|right|200px|[[Qhichwa simipi Yayayku, Yayayku Inlisyapi, Yerushalayim llaqtapi.]] thumb|right|200px|[[Arabiya simipi qillqasqa (أبانا) Abana llaqtapi]] right|200px|thumb| Yayayku cantus gregorianus nisqa takinapaq qillqasqa Yayayku icha Taytayku (grigu simipi: Πάτερ ημών [Páter ēmō´n], latin simipi Pater noster, kichwapi Ñukanchik Tayta icha Ñukanchik Yaya) nisqaqa kristiyanu iñiypi ancha chaninchasqam mañaymi. Yayayku mañaytaqa Mathiyu iwanhilistakama Jesusmi kamachirqan Urqupi Kamikuynin nisqapi. Lukas iwanhilista hinallataq Yayayku mañaymantam willakun, Jesusqa manataq Urqupi Kamikuypichu mañakuptin.
Qhichwa simipi (urin runasimipi)
Qhichwa simipiqa kay hinam (Matiyukama):
Puka Mayu (P'utuqsi)
Puka Mayu nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk mayum, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qulcha "K" munisipyupi. Uyuni kachi quchaman purin.
Mapudungun simi
Mapudungun simiqa (icha Arawkanu simi) 440.000 mapuchi runakunap rimayninmi, Arhintina Chiliwan mama llaqtakunapi rimasqa.
Suruqch'i
Suruqch'i nisqaqa huk unquymi. Urqukunap mana khaka wayrayuq hanankunapi kaspa, urinkunamanta hamuq runa unqurin.
Oro Ingenio kantun
Oro Ingenio kantun (kastilla simipi: Cantón Oro Ingenio) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Urin Chichas pruwinsyapi, Tupisa munisipyupi. Uma llaqtanqa Oro Ingenio llaqtam.
Qhurkha runa
rikchacha| Nepal awqaqkuna, Gustave Le Bonpa ruwasqan, 1885 watapi. rikchacha| Qhurkha Awqaq nisqap monumentonmi Horse Guards Avenue nisqapi, [[:en:Ministry_of_Defence_(United_Kingdom)|Ministry of Defence nisqap hawanpi, Westminster, Lundun llaqtapi.]] rikchacha| A khukuri, Gurkha runakunap silq'u ayñin. Qhurkha runakuna (Inlish simipi: gurkha), Gorkhali sutiyuq indunimuwan [ɡorkʰali], paykunaqa Indiya mama llaqtap hatun suyunpi tiyaq awqaq pusaqkunam, astawanta Nipal mama llaqtapi, Indiyap Urin-inti lluqsimuy lawpi wakin suyukunapi tiyaq.
Adolfo Ballivián
thumb|right|160px|Adolfo Ballivián Adolfo Ballivián Coll sutiyuq runaqa ( paqarisqa Chuqiyapu llaqtapi - wañusqa Nucchu llaqtapi, Chuqichaka suyupi) huk 🇧🇴 mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku karqan.
Wuliwiya suyup umalliqninmi karqan (1873-1874).
Taytan:	José Ballivián Segurola; Maman: Mercedes Coll. Warmi: Carmen Grimwood Allende.
Wakaschuqi distritu
Wakaschuqi distritu (kastilla simipi: Distrito de Hucaschuque) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Anqash suyupi, Pallasqa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Wakaschuqi llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Oxford University Press
Oxford University Press (OUP) nisqaqa huk hatun yachaywasiqta qillqasqan Oxford Yachay Sunturpaqta. Tiksimuyuntinpi astawan hatun hatun yachay wasi imprintan, imprintanpa kawsaywiñanqa 1480 watakunamantaraq. 1586 watapi kamachiywan mayt'u icha liwrukunata impriminapaq kamachiyman qusqa kaptin, Cambridge University Press nisqamanta iskay ñiqin aswan ñawpaq hatun yachay wasip qillqana mayt'un.
Pukyukuna
<references group="" responsive="1">
Pukarani munisipyu
Pukarani munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Pucarani) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Antikuna pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Pukarani llaqtam.
Kantunkuna
Chunka iskayniyuq kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Ángel Sandoval pruwinsya
Ángel Sandoval pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Florida) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Santa Krus suyupi. Uma llaqtanqa San Matias llaqtam (5.370 runa, 2001 watapi).
Bactrocera impunctata
Bactrocera impunctata nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Ángel Sandoval pruwinsya
Pulitika rakiy
Huk munisipyunmi kan: San Matías munisipyu.
Tawa kantunmi kan.
Bactrocera impunctata
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Meijere, 1914.
Ángel Sandoval pruwinsya
Runakuna
Pruwinsyapiqa (San Matías munisipyupi) aswanta indihina runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Ángel Sandoval pruwinsyapiqa (San Matias munisipyupi) kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.
Aturuma
Aturuma (kastilla simipi: Atoroma) nisqaqa Antikunapi, huk urqum Buliwya suyupi, Kimsa Krus wallapi (saywa: Inkisiwi pruwinsya / Loayza pruwinsya), Chuqiyapu suyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.565 mitrum aswan hanaq.
Spencer Tracy
right|280px Spencer Bonaventure Tracy  sutiyuq runaqa, icha Spencer Tracy ( paqarisqa Milwaukee llaqtapi -  wañusqa Los Angeles llaqtapi) huk  Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtap kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan. 1937 wan 1938 Oskar Suñay.
Warmikuna: Louise Ten Broeck Treadwell (1923–1967) / * Katharine Hepburn (1941–1967) Churinkunaː John Ten Broeck (1924) wan Louise Treadwell (1932).
Hawa t'inkikuna
]
Kichka qarayuq
Kichka qarayuq (Echinodermata) nisqakunaqa kachisapa yakupi mama quchakunapi kawsaq uywakunam, qaranpi isku rumi k'atasapam.
Phutan
Phutan (Bhutan) nisqaqa Asyapi huk mama llaqtam.
Q'iya Q'iyani kantun
Q'iya Q'iyani kantun (kastilla simipi: Cantón Quea Queani) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, Uru Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, Sawaya munisipyupi. Uma llaqtanqa Q'iya Q'iyani llaqtam.
Rusya
Rushallp'a, Rusya icha Rusiya (rusu simipi: Россия) nisqaqa Iwrupapi huk republika mama llaqtam. Uma llaqtanqa Muskuw llaqtam.
Wanthi unquy
Wanthi unquy (Syphilis, kastilla simipi sífilis) nisqaqa wanthi añaki (Treponema pallidum) nisqa añakikunap paqarichisqan, yuquywan qatichisqa (yuquy unquy nisqa), chiki (maqlluq) unquymi.
Magda Guzmán
María Magdalena Guzmán Garza sutiyuq warmiqa, icha Magda Guzmán (* paqarisqa Saltillo llaqtapi  -  wañusqa Mishiku llaqtapi ) huk 🇲🇽 mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan.
Taytan: Jesús "El Borrado" Guzmán; Maman: Pety Garza. Qusan: Julián Duprez / Federico Falcón. Churinkuna: Karina, Gerardo, Mirta, Carlos.
Kaypipas qhaway
= Hawa t'inkikuna ==
Bactrocera incisa
Bactrocera incisa nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Walker, 1861.
Iñapari
Iñapari (kastilla simipi: Iñapari) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Mayutata suyupi, huk llaqtam, Tawamanu pruwinsyap uma llaqtanmi.
Pacha tupuy
Pacha tupuy, suyu tupu kamay icha chirusqa (kastilla simipi: geometría) yupay yachaypa huk suyunmi, iñu, siq'i, pampa suyu, pachanka, karu kay, chhuka nisqakunamanta, huchhayninkunamantapas yachaymi.
Garcilaso rahu
Garcilaso rahu (kastilla simipi: Pirámide / Pirámide de Garcilaso, Inka Garcilaso de la Vegamanta sutinmi) nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, Yuraq Wallapi, huk rit'i urqum, Anqash suyupi, Waylas pruwinsyapi, Qaras distritupi, Yunkay pruwinsyappas, Yanama distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.885 mitrum aswan hanaq.
Sicilia
thumb|right|290px|[[Sicilia satillitimanta rikusqa]] Sicilia nisqaqa Allpapura hatun quchapi huk Italyaman kapuq wat'am suyupas. Uma llaqtanqa Palermo llaqtam.
Tiñiqi
Tiñiqi, Chhuqulla icha Mulqi; ankash qallupi wirush, (kastilla simipi: cilindro) nisqaqa pachankam, iskay kaqlla p'allta muyuyuq, chay muyukunataq achka siwk siq'ikuna hina muyupayaq kinraypa t'inkisqanmi.
Tiñiqip p'ulintaqa V tiksi nisqa p'allta muyup hallka k'iti k'ancharnin kuti tiñiqip hanaq kaynin:
Tiñiqip kinrayninpa hallk'a k'iti k'ancharnin, Skinray nisqaqa kay hinam:
Wamanqapi Mama Llaqtap San Kristuwal Yachay Sunturnin
Wamanqapi Mama Llaqtap San Kristuwal Yachay Sunturnin (kastilla simipi: Universidad Nacional de San Cristóbal de Huamanga, UNSCH) nisqaqa Piruwpi, Wamanqa llaqtapi huk yachay sunturmi.
Wiñay kawsay
Wamanqapi Mama Llaqtap San Kristuwal Yachay Sunturnintaqa Wamanqapi Don Cristóbal de Castilla y Zamora sutiyuq hatun yayam kamarirqan. Chayrayku mi kachkan.
Inti Raymi
thumb|right|220px|Inti Raymi, [[Waman Pumap siq'isqan.]] thumb|right|220px|Inti Raymi, [[Saksaywaman, Qusqu]] thumb|right|220px|[[Inti Raymi, Saksaywaman, Qusqu (24-VI-2007)]] thumb|right|220px|[[Inti Raymi, Qusqu, Waqaypata, 2005 watapi]] Inti Raymi nisqaqa huk hatun raymim, 24 ñiqin inti raymi killapi p'unchawpi kaq intip chiri mit'a kinray llipyayninpi phistasqam. Ancha hatun inti raymitaqa phistanku Saksaywamanpim (Qusqu ñiqpi, Piruwpi).
Ispañulkuna atirqaptin Francisco de Toledos chay Inti Raymitaqa saruparqan, ama chay Inka iñiy kachunchu nispa.
1944 watapi Faustino Espinoza Navarro sutiyuq runas chay Inti Raymitaqa musuqmanta kamarirqan.
Alberto Ísola
Alberto Juan Bautista Ísola de Lavalle sutiyuq runaqa, icha Alberto Ísola (* paqarisqa Lima llaqtapi - ) huk  🇵🇪 mama llaqtayuq   aranway pukllaqmi qarqan.
Taytan: Sergio Ísola Tealdo y ; Maman: María del Rosario de Lavalle Garragori. Warmi:. Churinkuna:.
Quri Ch'uma
Kay urqup sutinqa aymara simim.
Sinru qillqa: Tusuy
Lista: Tusuy
Kay sutisuyupiqa Tiksimuyuntinpi lliwmanta astawan riqsisqa tusuykunam.
Grau urqu
Grau urqu nisqaqa huk piruwanu urqum, Qusqu suyupi, Urupampa pruwinsyapi. Pikchunqa mama quchamanta 5.650 mitrum aswan hanaq.
Sillwi kuru
thumb|right|Llawq'ap ukhu yawrinkuna: 1 - Ch'unchul ukhu, 2 - Tiflosolis, 3 - Suphu, 4 - Qara, 5 - Sirk'akuna, 6 - Hawa qara, 7 - Muyu sinchi aycha, 8 - Sillwi pirqa, 9 - Ispana yawrip puchu kawsaykuqnin, 10 - Ispana yawri, 11 - Anku khipu. thumb|right|Huk suphusapa sillwi kuru: Glycera sp. Sillwi kuru (Annelida) nisqakunaqa huk uywa rikch'aq putum. Sillwi kurukunaqa sillwi-sillwi hina, kuru hina, chakinnaq uywachakunam, suphusapa (Polychaeta), pisilla suphuyuq (Oligochaeta) icha suphunnaq (Hirudinea). Puka yawarninmi sirk'akunapi purin, mana huk sunqu kaptinpas. Huk silli kurukunaqa - ahinataq llawq'a - añakikunata mikhun, hukkuna yura mikhuqmi, hukkunataq aycha mikhuqmi.
Kaymi huk iskay sillwikuru rikch'aqkuna:
Apuwasinyuq pukllaykuna 1908
thumb|250px|right| London 1908 right|200px|Apuwasinyuq Pukllaykunap unanchan Apuwasinyuq pukllaykuna 1908 nisqaqa 1908 watapi London llaqtapi (Inlatirra mama llaqtapi) IV ñiqin Musuq pacha Ulimpiku pukllaykunam.
watamanta watakama.
thumb|thumb|250px|Edward VII 🇬🇧 Riy
Mama llaqtakuna
22
Sarumilla distritu
Sarumilla distritu (kastilla simipi: Distrito de Zarumilla) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Tumpis suyupi, Sarumilla pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Sarumilla llaqtam.
Wiñay wayna
thumb|left|170px|[[Wiñay wayna (Epidendrum secundum) huk Machu Pikchu distritupi kawsaq yuram]] Wiñay wayna (genus Epidendrum) nisqaqa huk hillurina yuram, sumaq t'ikayuq.
Pumawank'a
Pumawank'a (kastilla qillqaypi: Pumahuanca icha Pumahuanja) nisqaqa Piruwpi, Urupampa wallapi, huk urqum, Qusqu suyupi, Khallka pruwinsyapi, Laris distritupi, Urupampa pruwinsyapipas, Urupampa distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.318 mitrum aswan hanaq.
Eusebio Guilarte Vera
thumb|right|160px|Eusebio Guilarte Vera Eusebio Guilarte Vera sutiyuq runaqa ( paqarisqa Chuqiyapu llaqtapi - wañusqa Kuwiha llaqtapi), huk 🇧🇴 mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku karqan.
Wuliwkya suyup umalliqninmi karqan ( 1847 watamanta 1848 watakama).
Taytansi Miguel Guilarte, mamantaq Lorenza Mole kasqaku.
Puwpu pruwinsya
Puwpu pruwinsya (aymara simipi: Puwpu jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Poopó) nisqaqa Buliwyapi, Uru Uru suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Puwpu llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan:
Gary Cooper
Cooperqa wañurqan 1961 watapis.
Puwpu pruwinsya
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Gary Cooper
Churinkuna: Maria Cooper Janis.
Pilikulakuna
thumb|right|290px|Gary Cooper - High Noon pilikula (1952)
Puwpu pruwinsya
Simikuna
Puwpu pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Hurthaña
Yurthaña, Hurthaña icha Urdun nisqaqa Asyapi huk mama llaqtam.
Willaq umu
Willaq umu nisqaqa Tawantinsuyu pachapi Inkakunap lliwmanta aswan hanaq umunsi, paqu yachaqninsi karqan.
Kamataki kantun
Kamataki kantun (kastilla simipi: Cantón Camataquí) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk kantunmi, Chuqichaka suyupi, Urin Sinti pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Kamataki llaqtam.
Yanuq
thumb|right|200px|Wayk'uqkuna. Yanuq icha Wayk'uq nisqaqa mikhunata yanuq runam, pruphisyunmi.
Visual Studio Code
rikchacha|Visual studioqta riqsinapaq rikch'an Visual Studio Code, VS Code nisqapis, kayqa Microsoft nisqap Electron Framework nisqawan ruwasqan kicha pukyu-qilllqa allichaq, Windows, Linux, macOS nisqapaqpis. Ruwaykunaqa pantasqa allichaypaq yanapakuy, syntax highlighting paq, yuyaysapa qillqa hunt'aypaq, t'aqakuna, qillqa refactoringpaq, Git churasqapas. Ruwaqkuna thima, yatana llumpa llalliq, munasqakuna chaymanta mast'ariykunata churayta atinku mayqinkunachus yapasqa ruwanakuna yapanku.
Stack Overflow 2021 Qillqa Paqarichiq Tapuna kaqpi, Visual Studio Code astawan riqsisqa ruwaq pacha yanapakuy 82.000 tapusqakuna ukhupi churasqa karqa, 70% willasqankuwan chayta llamk'achisqankuta.
Tinyawarku distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Carlos Oquendo de Amat
Carlos Augusto Luis Humberto Nicolás Oquendo Amat sutiyuq runaqa ( paqarisqa Punu llaqtapi -  wañusqa Madrid llaqtapi) huk  🇵🇪 mama llaqtap qillqaqsi karqan, awangardistas ñawpaqkachayta qatiran.
Taytaː Carlos Belisario Oquendo Álvarez; Mamaː Zoraida Amat Machicao.
Ayoreo
Ayoreo, corazo, kursu, morotocó icha moro (autodenominación: ayoweo icha ayoeo) nisqaqa lliw ayoreo simita (Rimaykunap ayllun: zamuco simi) rimaq runakunam, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi, Buliwyapi, Parawayipipas, tiyaq.
Rimay
Ayoreo runakunaqa ayoreo simitam rimanku.
Huk sutikuna (qhichwa simi - ayoreo simi):
Qirisa kantun
Qirisa kantun (kastilla simipi: Cantón Quiriza) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, P'utuqsi suyupi, Urin Chichas pruwinsyapi, Tupisa munisipyupi. Uma llaqtanqa Qirisa llaqtam (758 runa, 2001 watapi).
Llawq'a
Llawq'a icha Allpa k'uyka (Crassiclitellata icha Lumbricina) nisqakunaqa allpa ukhupi kawsaq pisilla suphuyuq sillwi kurukunam. Allpata siwaspa mikhuspa chaypi kawsaq añakikunatam ch'ulla kawsaykuqkunatapas mikhuspa allpata mast'aranmi. Chayrayku chakranchikkunapi puquq chakra yurakunapaq ancha allinmi.
Santa Lusiya kiti
Santa Lusiya kiti (kastilla simipi: Cantón Santa Lucía) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Wayas markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Santa Lusiya llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Gualberto Villarroel
thumb|right|200px| Gualberto Villarroel López sutiyuqqa ( paqarisqa Villa Rivero llaqtapi, Quchapampa suyupi, Buliwyapi, wañusqa Chuqiyapu llaqtapi, Buliwyapi) Buliwya suyup umalliqninmi karqan ( 1943 watamanta  1946 watakama).
Gualberto Villarroel pruwinsyaqa Gualberto Villarroelmantam sutichasqa.
Wayna Khunuqullu
Wayna Khunuqullu icha Wayna Khunu Qullu (kastilla simipi: Huayna Cuno Collo) nisqaqa Antikunapi, huk urqum Buliwya suyupi, Kimsa Krus wallapi (saywa: Inkisiwi pruwinsya / Loayza pruwinsya), Chuqiyapu suyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.640 mitrum aswan hanaq.
Wantuwal distritu
Wantuwal distritu (kastilla simipi: Distrito de Huandoval) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Anqash suyupi, Pallasqa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Wantuwal llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pukyu:
Apasanka
thumb|200px|right|Grammostola rosea: huk Abya Yalapi kawsaq apasanka. thumb|right|200px|Tarantula nisqa qhampu. Apasanka icha Qhanpu. (Theraphosidae) nisqakunaqa hatun awaq urukunam.
Chakapalpa distritu
Chakapalpa distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Chacapalpa) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Yawli pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Chakapalpa llaqtam.
László Kubala
Yaya:
Salvación
Salvación (kastilla simipi: Salvación) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Mayutata suyupi, huk llaqtam, Manu pruwinsyap uma llaqtanmi.
Chakapalpa distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Yanaqucha (Qusqu suyupi)
Yanaqucha (Yanaqocha / Yanacocha) nisqaqa huk piruwanu qucham, Qusqu suyupi, Urupampa pruwinsyapi, Wayllapampa distritupi.
Huriyu iñiy
Huriyu iñiymantaqa iwriyu simipi qillqasqa Tanah [תנ״ך] (rakikuna: Tura [תורה] "yachay", Niwiyim [נביאים] "pruphitakuna", Khituwim [כתובים] "willka qillqakuna"), Talmud [תלמוד] "yachachiy" nisqa liwrukunam willakun. Kaymi huriyukunap huk hatun ñawpa iñiq runankuna:
Hudyukunap willka qillqankunaqa kristuqatiqkunap Apuyaya Siminnpi Ñawpa Rimanakuymi.
Titu Yupanki llaqta
Titu Yupanki icha Parqipukyu (kastilla simipi: Tito Yupanqui / Parquipujiu) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Manqu Qhapaq pruwinsyapi, Titu Yupanki munisipyup uma llaqtanmi.
Kay llaqtaqa Titu Yupankimantam (Francisco Tito Yupanqui) sutichasqa. thumb|left|140px|Francisco Tito Yupanqui wank'a, [[Qupaqhawana]]
César Moro
Alfredo Quíspez Asín sutiyuq runaqa César Moro ( paqarisqa Lima llaqtapi -  wañusqa - llaqtapi) huk  🇵🇪 mama llaqtap qillqaq wan llimphiqsi karqan, awangardistas ñawpaqkachayta qatiran.
Abruzzo
thumb|right|290px|Saywitu: Abruzzo Abruzzo nisqaqa Italyapi huk suyum ( Regione). Uma llaqtanqa L’Aquila llaqtam.
César Moro
Taytaː Quíspez ; Mamaː Asín..
Abruzzo
Pulitika Rakiy
Tawa pruwinsyanmi kan.
Pierre Soulages
thumb|250px| Pierre Soulages (1919-2022) Pierre Soulages sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Rodez llaqtapi -   25 ñiqin kantaray killapi 2022), huk 🇫🇷 mama llaqtayuq llimphiq wan ch'iquq (iskultur) qarqan.
Warmi: Colette.
Justus von Liebig
400px|thumb|Justus von Liebig Justus Liebig, 1845 watamanta Justus von Liebig sutiyuq runaqa (12-V-1803 paqarisqa Darmstadt llaqtapi, Alimanyapi; 18-IV-1873 wañusqa München llaqtapi, Alimanyapi) huk aliman chaqllisinchimanta yachaqsi karqan. Yura ch'unqachiymantas k'uskiykurqan.
Halloween
rikchacha|Kanchaq [[Sapallu sutinqa Kalawasa kanchaqpas (Jack-o'-lantern).]] Halloween (inlish simipi: Halloween icha Hallowe'en, inlish simimanta: All-hallow-even) nisqa p'unchawqa, 31 ñiqin p'unchaw kantaray killapi Hukllachasqa Qhapaq Suyupi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi, huk inlish rimaq mamallaqtakunapipas raymim. Mawk'a kilta runakunap Samhain nisqan raymunmantas paqarirqan, kristiyanu Tukuy Santukuna raymimantapas. Kunan pachataq manañam iñiy raymichu kachkan.
Siq'i llumpa
Kay siq'i llumpakunatam riqsinchik:
Qhatqi
200px|thumb|right|Runap [[qallunpi qhatqi musyaqkuna.]] 200px|thumb|right|[[Kaphiy qhatqim.]] Qhatqi nisqaqa huk q'aparmi, runap qallunpa qhipaqninpi mallisqa.
Awqa
Inkakunaqa Mapuchikunatas, Waoranikunatas, huk saywanpi kaq runa llaqtakunatapas Awqa nirqan, Inkap hayunkuna kaptinsi.
Qhatqi
Kaymi qhatqi kaq mikhunakuna:
Taste
Yawar ch'unqaq
Yawar ch'unqaq, Yawar ch'unqa icha Mapamari (Hirudinea) nisqakunaqa yakupi kawsaq sillwi kurukunam. Uywakunap runappas yawartam ch'unqan.
Kilawani distritu
Kilawani distritu (aymara simipi: Kilawani jisk'a t'aqa suyu; kastilla simipi: Distrito de Quilahuani) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Taqna suyupi, Kantarawi pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Kilawani llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Rufino Carrasco kantun
Rufino Carrasco kantun (kastilla simipi: Cantón Rufino Carrasco) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Urin Chichas pruwinsyapi, Tupisa munisipyupi. Uma llaqtanqa San Husiy Hatun Pampa llaqtam (San José Pampa Grande).
Eliodoro Villazón
Eliodoro Villazón Montaño sutiyuqqa paqarisqa Sakawa llaqtapi, Quchapampa suyupi, Buliwyapi,  wañusqa Quchapampa llaqtapi, Buliwyapi) Buliwya suyup umalliqninmi karqan (1913–1917).
Taytansi José Manuel Villazón, Manuela Montaño mamantaq kasqaku.
Villazón llaqtaqa munisipyupas Eliodoro Villazónmantam sutichasqa.
Thaqupampa munisipyu
Thaqupampa munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Tacobamba) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu Cornelio Saavedra pruwinsyapi, P'utuqsi suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Thaqupampa llaqtam (183 llaqtayuq, 2001 watapi).
Kantunkuna
Suqta kantunmi kan:
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Apuwasinyuq pukllaykuna 1912
thumb|250px|right| Stockholm 1912 right|200px|Apuwasinyuq Pukllaykunap unanchan Apuwasinyuq pukllaykuna 1912 nisqaqa 1912 watapi Stockholm llaqtapi (Suwidsuyu mama llaqtapi) V ñiqin Musuq pacha Ulimpiku pukllaykunam.
watamanta watakama.
thumb|thumb|250px| Viktor Balck
Mama llaqtakuna
28
Sawaya kantun
Sawaya kantun (kastilla simipi: Cantón Sabaya) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, Uru Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, Sawaya munisipyupi. Uma llaqtanqa Sawaya llaqtam.
Vicente Cerna
thumb|right|260px| Vicente Cerna (1815-1885) Vicente Cerna y Cerna (* paqarisqa Chiquimula  llaqtapi - †  wañusqa Watimala llaqtapi), huk 🇬🇹 mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku qarqan.
1865 watamanta 1871 ñawpaq kuti Watimalapa Umalliqnin karqan.
Taytan: Rafael Cerna; Maman: Gerónima Cerna Ñawpaq warmi: Churinkuna:
Yachaywasi:
Antapampa distritu (Apurimaq)
Antapampa distritu; (kastilla simipi: distrito de Antabamba) nisqaqa huk distritum Antapampa pruwinsyapi, Apurimaq suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Antapampa llaqtam.
Piemonte
Piemonte nisqaqa Italyapi huk suyum ( Regione). Uma llaqtanqa Torino llaqtam.
Antapampa distritu (Apurimaq)
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Germán Busch Becerra
Germán Busch Becerra sutiyuqqa ( paqarisqa San Javier llaqtapi, Santa Krus suyupi, Buliwyapi, wañusqa Chuqiyapu llaqtapi, Buliwyapi) Buliwya suyup umalliqninmi karqan (1937-1939).
Buliwyapi kay suyukunaqa Germán Busch Becerramantam sutichasqa:
Wallatani qucha
Wallatani qucha (kastilla qillqaypi: Huayatani / Huallatani) nisqaqa Buliwya suyupi, huk qucham Kimsa Krus wallapi, Chuqiyapu suyupi, Inkisiwi pruwinsya, Q'imi munisipyupi, Wañaquta kantunpi, saywapi José Ramón Loayza pruwinsyawan (Malla munisipyu, Rodeo kantun).
Yawar ch'unqa (sut'ichana)
huk yurakuna:
huk uywakuna:
Waña Quta kantun (Chuqiyapu)
Waña Quta kantun (kastilla qillqaypi: Canton Huaña Cota) nisqaqa Buliwya suyupi, huk kantunmi Kimsa Krus wallapi, Chuqiyapu suyupi, Inkisiwi pruwinsyapi, Q'imi munisipyupi. Uma llaqtanqa Waña Quta llaqtam.
Q'illuqucha (Qusqu)
Q'illuqucha (Q'elloqocha) nisqaqa huk piruwanu qucham, Qusqu suyupi, Urupampa pruwinsyapi, Yukay distritupi.
Mariano Necochea
Mariano Pascual Necochea sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Buenos Aires llaqtapi -  wañusqa Miraflores, Lima llaqtapi), Arhintinu mama llaqtaq awqaq pusaq pulitikupas, Uralan Abya Yalapi mamallaqtakunap Ispañamanta qispichiqnin Ispaña Amirika Kacharikuna Awqanakuypi, kamarikuspa kunan kachkaq mama llaqtakunapaq awqarqan, Arhintinapaq, Chilipaq, Piruwpaqpas.
Tayta: Casimiro Francisco Necochea; Mama: María Mercedes S.
Warmi:.
Milwaukee (Wisconsin)
Milwaukee nisqa llaqtaqa, Wisconsin suyup, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun llaqtam. Milwaukee llaqtapiqa 604.477 runakuna (2008) tiyachkan.
Qhichwa Simi Hamut'ana Kuraq Suntur
Qhichwa simi hamut'ana kuraq suntur (kikinkuqa Qheswa simi hamut'ana kuraq suntur icha kurak suntur nikuspa qillqakunkum) icha QSHKS icha kastilla simipi AMLQ nisqaqa Qusqu llaqtapi kuraq sunturmi. Manam ch'ullachu qhichwa simi hamut'ana wasi kaspapas, kikinkutaq "ñuqanchikqa ch'ullam kanchik" nispa rimanku. Qusqu qhichwa simipim qillqanku, Inka Qheswa Simi sutichaspa.
QSHKS-qa pichqantin hanllalliwanmi qillqan (e, o qillqaspa), manam tukri nisqa siq'i llumpa hinachu.
Faustino Espinoza Navarro sutiyuq kamariqnin achka watakuna QSHKS-pa umalliqninmi karqan.
Daniel Estrada sutiyuq Qusqu llaqtap kurakan kasqa runas QSHKS-taqa anchatas yanaparqan.
QSHKS-qa Lima llaqtapipas wawan wasiyuqmi. Chay wawanpa umalliqninqa Noemí Vizcardo Rozasmi. Chaypiqa Luis Alvarez Quispe sutiyuq yachaqpas llamk'achkan.
K'atma
K'atma (kastilla simipi: grado) nisqaqa chhukap huk hukllanmi, huk p'allta muyup 360 (kimsa pachak suqta chunka) ñiqin p'atmanmi.
Pata (Kastilla simipi: 90° sexagesimales) ; Patachak = grado centesimal; Liwiki = radian. Muyuk'uchu = 360 patakuna = 400 patachakkuna = 2Π liwikikuna.
Rumi challwa
Rumi challwa (Plagioscion squamosissimus) nisqaqa huk challwam, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunapi kawsaq. 80 cm hatunkamam wiñan. Huk challwakunatam mikhun.
P'uchqu q'apar
200px|thumb|right|Runap [[qallunpi p'uchqu musyaqkuna.]] 200px|thumb|right|[[Limun: p'uchqu wayu.]] P'uchqu nisqaqa huk q'aparmi, runap qallunpa kinrayninkunapi mallisqa.
Tukuy p'uchqukunam misk'i q'aparniyuq.
Chayrayku tukuy p'uchquyuq mikhunakunam p'uchqu q'aparniyuq, ahinataq:
Kuskanachina tupu
Kuskanachina tupu icha tupun tinkuchina (kastilla simipi: parámetro, grigu simimanta: παράμετρος) nisqaqa ima minuywapipas imawanpas urapuyana tiyaqlla, mana hukchanalla tupum.
Ahinataq kay paqtachani kinraysuyupi: Chayqa p'allta muyupaq minuywam. Kaskanachina tupuqa t nisqam. Chay minuywamantaqa Cartes paqtachanitam chaskinchik: x^2+y^2=1.
Tokyo
right|thumb|Tukyu, Hapun. Tokyo icha Tukyu (nihun simi: 東京, Tōkyō; icha 東京都, Tōkyō-to, Tokyo hatun llaqta), llaqtaqa Nihun mama llaqtap uma llaqtanmi. Tokyopiqa 12.544.000 runam kawsachkanku.
Kachi q'apar
200px|thumb|right|Runap [[qallunpi kachi musyaqkuna.]] 200px|thumb|right|[[Yanuna kachi.]] Kachi nisqaqa huk q'aparmi, runap qallunpa kinrayninkunapi mallisqa.
Bactrocera indecora
Bactrocera indecora nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Kachi q'apar
Achka kachikunam - ahinataq yanuna kachim - misk'i q'aparniyuq.
Bactrocera indecora
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Drew, 1971.
Kachi q'apar
Chayrayku kachiyuq mikhunakunam kachi q'aparniyuq.
Canoas de Punta Sal distritu
Canoas de Punta Sal distritu (kastilla simipi: Distrito de Canoas de Punta Sal) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Tumpis suyupi, Contralmirante Villar pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Cancas llaqtam.
Villa Serrano
Villa Serrano (kastilla simipi: Villa Serrano) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqichaka suyupi, huk llaqtam, Belisario Boeto pruwinsyap uma llaqtanmi.
Sanampa
Sanampa nisqaqa (kastilla simipi: letra) qillqaypi llamk'achisqa sanancham (A a B b ...).
Misk'i
200px|thumb|right|Runap [[qallunpi misk'i musyaqkuna.]] 200px|thumb|right|[[Muntipuquy misk'im, hinallataq qhaqtikunam.]] Misk'i nisqaqa huk q'aparmi, runap qallunpa ñawpaqninpi, ñawch'inpi mallisqa. Achka k'illimsayakukunam misk'i q'aparniyuq.
Sanampa
Tukuy sanampantintaqa siq'i llumpa ninchikmi.
Misk'i
Kaymi huk misk'i kaq imayaykuna:
Carl Sagan
thumb|Carl Sagan Carl Sagan sutiyuq runaqa (9 ñiqin ayamarq'a killapi 1934 paqarisqa Brooklynpi, New York; 20 ñiqin qhapaq raymi killapi 1996 wañusqa Seattlepi, Washington suyu) huk quyllur yachaymanta, yachaqsi karqan, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.
Misk'i
Kay imayayniyuq mikhunakuna misk'i q'aparniyuqmi, ahinataq:
Wikipidiya:Hampiqpa willaynin
thumb Wikipidiyaqa unquy hampinakunamanta achkatam willasunki. Hinaptinpas, unquspaykiqa kay willasqallawan ama hampikuychu, aswantaq hampikamayuqman riy.
Luis Echeverría
Luis Echeverría Álvarez sutiyuq runaqa (* paqarisqa Mishiku llaqtapi –  ), huk 🇲🇽 mama llaqtap taripay amachaq wan pulitiku qarqan.
1970 watamanta 1976 watakama Mishiku mama llaqta Umalliq.
1963 watamanta 1969 watakama Mishiku Kamachiq runa.
Tayta: Echeverría; Mama: Álvarez.
Warmi: María Esther Zuno Churinkuna:
Alalay
Alalay (kastilla simipi: Alalay) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, Misk'i pruwinsyapi, Alalay munisipyup uma llaqtanmi.
Impa
Impa (Astroblepus ubidiai) nisqaqa Ikwadurpi huk quchakunapi, chayman puriq mayukunapipas kawsaq wach'i wayt'ana challwam, bagricham, ahinataq Impakucha nisqapi kawsaq.
Runa huk challwakunatam challwayrayku apamutpinmi, kunanqa pisillañam impakuna kachkan. 1964 watapi Impakuchaman apamusqa "simisapa" yana lubinam (Micropterus salmoides) impakunatam mikhun. Chayrayku ima chaypi yaqa wañusqa rikch'aqmi.
Bactrocera indentus
Bactrocera indentus nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Hardy, 1974.
Atipachawwan qallarisqa chhasku wata
(Chhasku wataqa 365 p'unchawniyuqmi — manam wakllanwatachu.)
Yachachiy
Yachachiy nisqaqa yachachiqkunap llamk'ayninwan rurasqa wawakunata, wamrakunata, lliw runakunatapas yachaqay rurachiyninmi, tukuy yachachiy llikapas.
Kaymi huk yachachinapaq wallpachaykuna:
Santa Anita distritu
Santa Anita distritu; (kastilla simipi: distrito de Santa Anita) nisqaqa huk distritum Lima pruwinsyapi, Piruw mama llaqtapi.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Alan García Umalliq.
Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa Santa Anita llaqtam.
Runakuna
160 777 runa
Tikllakayan distritu
Tikllakayan distritu (kastilla simipi: Distrito de Ticlacayán) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Pasqu pruwinsyapi, Pasqu suyupi. Uma llaqtanqa Tikllakayan llaqtam.
Juan José Flores
Juan José Flores y Aramburú sutiyuq runaqa (* paqarisqa Puerto Cabello  llaqtapi - †  wañusqa Puna Wata llaqtapi), huk 🇪🇨 mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku karqan.
Tikllakayan distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Juan José Flores
22 ñiqin tarpuy killapi 1830 p'unchawmanta 10 ñiqin tarpuy killapi 1834 p'unchawkama Ikwadurpa umalliqninsi (Mamallaktata Pushak) karqan.
Tikllakayan distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Ch'iqtaku
thumb| Ch'iqtaku, Patmaku icha P'aki yupay (kastilla simipi: fracción) nisqaqa rakisqa (patmasqa), mana hunt'a kaq, mana k'apak kaq, yupaymi.
Juan José Flores
1839 watamanta 1843 watakama, 1843 watamanta 1845 watakama ikwayurpa umalliqninsi.
Tikllakayan distritu
Simikuna
Pukyu:
Ch'iqtaku
Ch'iqtakuqa iskaynintin hunt'a yupayniyuqmi: yupama, rakina yupay icha rakiriq yupay nisqa hanaqpi qillqasqa, patmama icha rakiq yupay nisqa urinpi qillqasqa.
Ch'iqtaku yupayqa (c) kaqllam yupama (a) patmamawan (b) rakisqa: c = a / b.
Manuel María Caballero pruwinsya
Manuel María Caballero pruwinsya (kastilla simipi: Manuel María Caballero) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Santa Krus suyupi. Uma llaqtanqa Kumarapa llaqtam.
Ch'iqtaku
Kay hinam chay ch'iqtakuta ninchik: a b ch'iqta icha a b patma icha a b t'aqa.
Ahinataq 3/4 kay hinatam ninchik: kimsa tawa ch'iqta icha kimsa tawa patma icha kimsa tawa t'aqa.
1/4 nisqataq kay hinatam ninchik: tawa ch'iqta icha tawa patma icha tawa t'aqa.
Juan José Flores
Warmi: Mercedes Jijón de Vivanco. Churinkuna: (13).
San Miguel de El Faique distritu
San Miguel de El Faique distritu (kastilla simipi: Distrito de San Miguel de El Faique) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Wankapampa pruwinsyapi, Piwra suyupi, 29 ñiqin qhulla puquy killapi 1965 watapi kamasqa (umalliq Fernando Belaúnde). Uma llaqtanqa Tunal llaqtam.
Ch'iqtaku
Hunt'a yupaypa iskay kaq phatmanqa kuskan nisqam.
Way Way distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Miguel García
thumb|right|260px| Miguel García Granados (1809-1878) Miguel García Granados (* paqarisqa Puerto de Santa María  llaqtapi - †  wañusqa Watimala llaqtapi), huk 🇬🇹 mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku qarqan.
Maywiy
65px|thumb|right|Maywiq wisnu. Maywiy (oscilación) nisqaqa imappas chawpinninta iskaynintin kinraypura kuyupayayninmi.
San Miguel de El Faique distritu
Runakuna
9 096 runakuna (4 553 qhari, 4 543 warmi)
Maywiy
Mit'awa, mana mit'awapas maywiykunatam riqsinchik. Maywiypa huk mit'awipi kutipayaynintaqa maywiy kutinchiq (frecuencia) ninchikmi.
San Miguel de El Faique distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Batallas munisipyu
Batallas munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Batallas) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu Antikuna pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Batallas llaqtam.
Chunkantin huchha llika
Chunkantin huchha llika icha Chunkaman chunka miraq chayri patmakuq (kastilla simipi: sistema decimal) nisqaqa chunkantin huchharayuq huchha llikam, makinchikkuna hina. Lliwmanta aswan rimaykunam chay huchha llikayuq, ahinataq qhichwa simi, manataq Chawpi Abya Yalapi indihina rimaykuna (nawa simi, maya rimaykuna, hukkunapas), iskay chunkantin huchha llika nisqayuq.
Ch'iqtaku
Yupamata patmamawan rantimpaspaqa, ch'iqtakup t'ikrasqa yupaynintam chaskinchik.
Manuel María Caballero pruwinsya
Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan:
Batallas munisipyu
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Boca Juniors
rikchacha| Boca Juniors (wayna simi, Runa simipi) nisqaqa huk arhintinu pilúta hayt'ay chunkaywasim.
Batallas munisipyu
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Wayana
Wayana nisqaqa (Guyana) Urin Awya Yalapi mama llaqtam. Uma llaqtanqa Georgetown llaqtam.
Batallas munisipyu
Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
San Miguel de El Faique distritu
Simikuna
Pukyu:
Ch'iqtaku
Ch'iqtaku yupaykunata yapanapaq icha qichunapaqqa, paqta patmamayuq ch'iqtakukunatam (paqta rakiqniyuq p'aki yupaykunatam) ruranchik. Chaypaqqa yupamata patmamatapas kaqlla hunt'a yupaywanmi miranchik:
Miguel García
1871 watamanta 1873 ñawpaq kuti Watimalapa Umalliqnin karqan.
Boca Juniors
Wiñay kawsay
Kamasqa
Ch'iqtaku
Ch'iqtakuta hunt'a yupaywan miranapaqqa yupamallatam hunt'a yupaywan miranchik:
Jach'a Kunturiri (Uru Uru)
Jach'a Kunturiri (aymara simi jach'a hatun, jatun, kunturi kuntur, kastilla qillqaypi Jachcha Condoriri) nisqaqa Antikunapi, Buliwya mama llaqtapi juk rit'i urqum, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Karanka Kurawara munisipyupi, Sajama kantunpi, Kunturiri rit'i urqup chinchay antinpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.404 mitrum aswan hanaq.
Maywiy
Kaymi huk maywiykuna:
Manuel María Caballero pruwinsya
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam, Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Manuel María Caballero pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Simón Bolívar kiti
Simón Bolívar kiti (kastilla simipi: Cantón Simón Bolívar) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Wayas markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Simón Bolívar llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Miguel García
Taytan:  García ;  Maman:  Granados. Ñawpaq warmi: María del Rosario Cristina Saborio Churinkuna:  María García Granados y Saborio.
Wawa
thumb|right|200px|Wawa, [[rirpup chimpanpi]] thumb|180px|right|Wawa, [[Uru wat'akuna, Piruw]] Wawa nisqaqa uchuyllaraq runam. Warmim mama tukuspa wawantaqa wachakun. Taytanpa Mamanpapas wawata uywananmi. Tawamanta astawan watayuq, ichataq manaraq sayaq runaqa wamram.
Suypacha kantun
Suypacha kantun (kastilla simipi: Cantón Suipacha) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Urin Chichas pruwinsyapi, Tupisa munisipyupi. Uma llaqtanqa Suypacha llaqtam (503 runa, 2001 watapi).
Wawa
Manaraq huk watayuq wawakunataqa pallpa ninchikmi.
Miguel García
Yachaywasi:
Wawa
Wawa, wamra kaypa mit'ankuna
Wawa (manaraq tawa watayuq runa)
Wamra (4-18 watayuq runa: warma [ AYA ] ; irqi [ QUS ], hirq'i [ BUL ] , walash/wamla [ WAN ] )
18 wata ñiqniyuq kaspa sayaq runam tukukun.
Juana Azurduy
thumb|right|260px| Juana Azurduy de Padilla (1780-1862) Juana Azurduy Llanos de Padilla sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Turuqa kantunpi -  wañusqa Chuqichaka llaqtapi) huk 🇧🇴 mama llaqtayuq qhichwa ankallis karqan.
Buliwia mama llaqtapi Ispaña Amirika Kacharikuna Awqanakuy ankallikurqan.
Taytan: Matías Azurduy; Maman: Eulalia Bermúdez. Qusan: Manuel Ascensio Padilla. Churinkuna: Manuel, Mariano, Juliana, Mercedes wan Luisa.
Yaku hurquna
thumb|200px|Yaku hurquna. Yaku hurquna nisqaqa (pusu nisqapas, kastilla simimanta pozo) upyana yakuta hurqunapaq allpapi hutk'um, runap rurasqan icha sallqallam. Pukyukunam (Hutuqpunkukuna) sallqalla yaku hurqukunapas.
Wamp'artupuykama
200px|paña Wamp'artupuykama nisqaqa (kastilla simipi: trigonometría, grigu simimanta τριγωνο [trigōno] "kimsa-k'uchu" + μετρον [metron] "tupu") kimsak'uchu (wamp'ar) nisqakunamanta yachayninmi. Chaywanmi chhukakunata huk tupusqa chhukakunamanta huchhanchik.
Ch'iqtaku
Iskay ch'iqtakunatataq miranakunapaq iskaynintin yupamakunatam miranachinchik, iskaynintin patmakunatapas miranachinchik:
Yaku hurquna
150px|left|thumb
Ch'iqtaku
Ch'iqtakuta huk ch'iqtawan rakinapaqtaq ñawpaq ch'iqtakuta iskay ñiqin ch'iqtakup t'ikrasqa yupaywanmi miranchik:
Bactrocera indonesiae
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Drew & Hancock, 1994.
Wamp'artupuykama
Wamp'artupuykama paqtachikuna
paña|250px
Kimsak'uchu ABC nisqaqa C chhukapi chiqan kimsak'uchum; paywanmi sut'ichasunchik \alpha \, nisqa chhukap paqtachinkuna Chimpamanyaypurachi, Qatiq manyaypurachi, Manyakupurachi, A k'utmuwan ninakuq, muyup chawpinpi kaq.
Sinru qillqa: Urqu (Awstralya)
Lista: Urqu (Awstralya);
José María Linares
thumb|right|260px| José María Linares (1810-1861) José María Linares Lizarazu  sutiyuq runaqa ( paqarisqa Ticalapi, P'utuqsi llaqtapi - wañusqa Valparaíso llaqtapi, Chilipi), huk 🇧🇴 mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku karqan.
José María Linares pruwinsyaqa José María Linaresmantam sutichasqa.
Wila Lluxi
Wila Lluxi (Aymara simi wila puka, yawar, lluxi lluqlla, "puka lluqlla", kastilla qillqaypi Wila Lloje, Huilaroje) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi juk urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.596 mitrum aswan hanaq. Kay urquqa Qhapaq Wallapi tiyan, Chuqiyapu suyupi, Antikuna pruwinsyapi, Batallas munisipyupi, Janq'u Laya, Janq'u Uyu, Mullu Apachita, Pasu Mullu urqukunañiq.
Saqawaya kantun
Saqawaya kantun (kastilla simipi: Cantón Sacabaya) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, Uru Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, Sawaya munisipyupi. Uma llaqtanqa Saqawaya llaqtam.
Sikuanalisis
Sikuanalisis nisqaqa runap nuna unquyninkunamanta allinchaymanta yachaymi, Sigmund Freud sutiyuq nuna yachaqpa kamarisqansi.
Laqapampa distritu
Laqapampa distritu (kastilla simipi: Distrito de Lacabamba) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Anqash suyupi, Pallasqa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Laqapampa llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Muyupampa (Chuqichaka)
Muyupampa icha Villa Vaca Guzmán (kastilla simipi: Villa Vaca Guzmán) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqichaka suyupi, huk llaqtam, Luis Calvo pruwinsyap uma llaqtanmi.
Nyugat-Dunántúl
thumb|right|290px|[[Unriya suyupi riqyunkuna]] Nyugat-Dunántúl (Kunti Transdanuwyu) nisqaqa Unriya mama llaqtap huk riqyunmi.
Shikoku
thumb|upright|Shikoku Shikoku (hapun simi: 四国 Shikoku, "Tawantinsuyu"), nisqaqa Hapun mama llaqtap wat'am.
Honshu
thumb|upright|Honshu Honshu (hapun simi: 本州 Honshū, "Qhapaq hallka k'iti k'anchar"), nisqaqa Hapun mama llaqtap wat'am.
Q'aytu kuru
Kaymi huk iskay q'aytu kuru rikch'aqkuna:
thumb|left|Suchuchkaq q'aytu kuru [[Caenorhabditis elegans.]]
T'uqyay
thumb|[[Nina qhaway t'uqyay.]] thumb|[[Iñuku huk'i t'uqyay|T'uqyachkaq iñuku huk'i ayñi, Nagasakip hawanpi, 1945 watapi.]] T'uqyay nisqaqa sinchiyasqa kaq imayaykunap ruranakuspa wapsiman tukuspa ancha p'ulinman mast'arikuspa sinchi kaqkunata - qatata icha qarata - tukuy puririyman chamqaspa hatunkaray ruqyaywan ruranakuyninmi.
Awqanakuykunapi t'uqyayllakunatam t'uqyachinku.
Guido Vildoso Calderón
Guido Vildoso Calderón sutiyuqqa ( paqarisqa Quchapampa llaqtapi, Buliwyapi) huk buliwyanu pulitikum. Buliwya suyup umalliqninmi karqan ( 1982 watamanta 1982 watakama).
Liguria
thumb|right|290px|Liguria Liguria nisqaqa Italya mama llaqtapi huk suyum ( Regione). Uma llaqtanqa Genova llaqtam.
Pulitika Rakiy
Tawa pruwinsyanmi kan.
Hatun yupakunap sutinku
Iskay sutichay ñiqikuna hatun yupanakunapaq Inlish simipi huk Iwrupa simikunapipis kunan pacha qallariymanta pacha llamk'achisqa karqan: suni, uña ñiqikuna. Yaqa tukuy inlish simip rikch'aqninkunaqa kunan pacha uña ñiqitam llamk'achinku, ichataq suni ñiqiqa achka mana inlish simi rimaq suyukunapi kamachikuqmi kachkan, Hatun Iwrupa suyupipis, Urin, Chawpi Awiya Yala nisqapi kastilla simi rimaq mama llaqtakunapipis. Kay sutichay ruwaykunaqa 103n+3 (uña ñiqi) utaq 106n (suni ñiqi) nisqapi rikuriq yupayta hapispa, sapakamakunapaq, chunkakuna, pachakkuna kaninpaq latin simi saphikunata tinkuchispa, "-illion" k'askaq kuskawan, Qhishwa siminchikpi "-hunu"wan icha "-yaku"wan k'askanawan, itaq chay rimakuna Puki simi, Uru simi, Kallawaya simi, Aymar simitaqpis sintillunpaq (Pataka).
Lawrawani qucha
Lawrawani qucha (aymara simi kastilla qillqaypi Labrahuani) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk qucham, Qhapaq Wallapi,  Chuqiyapu suyupi, Antikuna pruwinsyapi, Batallas munisipyupi, Kirani kantunpi, Ch'iyar Quta ñiqpi.
Hokkaido
thumb|upright|Hokkaido Hokkaido (hapun simi: 北海道 Hokkaidō, "Chincha mama qucha suyu"), nisqaqa Hapun mama llaqtap wat'am.
Juan Bautista Gill
thumb|right|250px| Juan Bautista Gill (1840-1877) Juan Bautista Gill Garcia del Barrio sutiyuq runaqa (* paqarisqa Asunción llaqtapi -  wañusqa Asunción llaqtapi), huk 🇵🇾 mama llaqtayuq pulitiku qarqan.
Taytan: Juan Andrés Gill; Mama: Escolástica García del Barrio y Bedoya. Warmi: María Concepción Díaz de Bedoya. Churinkuna: ?
Kuka
Kuka (Erythroxylon coca) nisqaqa huk thansam. Raphinkunapiqa huk kukayna nisqa musphachina imayay kaptinmi, runakuna lliipht'awan chaqruspa akullinmi mana yarqanapaq allin llamk'anapaq. Kuka ( aru simi); Kuka ( Kulli simi); coke ( inlis simi).
Inkakunap yupaychasqan yuras karqan. Kunankamapas Pachamamaman kuku raphi q'uwatam qaranku.
Kukayna qhatuq nisqakunaqa raphinkunamanta kukaynata hurquspa, ama nisqa kaptinpas, Hukllachasqa Amirika Suyukunaman qhatunku, USA-pi wayna runakuna kukaynawan musphakuyta munaptinmi. Chayraykum USA pusaqkunaqa Uralan Abya Yala mama llaqtakunapi sat'irikunku mana kukata puquchinapaq.
Urupampa distritu
Urupampa distritu (kastilla simipi: Distrito de Urubamba) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Urupampa pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Urupampa llaqtam.
Simikuna
Urupampa distritupiqa kastilla simitam, qhichwa simitam rimanku.
Kuka
Evo Morales USA-man "ama sat'ikuwaykuchu" nispa Buliwyapi akllanakuypi atirqan, umalliq tukuspa.
Mariscal Andrés Avelino Cáceres ( Awilinu Kasiris)kukata chaqchapar  chiliki awqakunata   tsarapuran waqatsiran, hirkakunapa ukrukunapa purikachar.
Aya sutariptin ampikunachaw takipar kukata wakinkuna akullipayan, warat rikchayanapaqn Limaq llaqtapipas..
Rikchakuna
rikchacha|Acullicu - Kintu
Urupampa distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur
Wiñay kawsay
Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Sunturtaqa Jorge Dintilhac sutiyuq taytakuram kamarirqan. Chayrayku mi kachkan, Piruwpi ñawpaq kathuliku yachay sunturmi. Hatun Kansillirː Giuseppe Versaldi (2016-manta)
Urupampa distritu
Simikuna
Pukyu:
Casitas distritu
Casitas distritu (kastilla simipi: Distrito de Casitas) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Tumpis suyupi, Contralmirante Villar pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Cañaveral llaqtam.
Jason Robards
260px|thumb|right| Jason Robards (1922-2000) right|200px| Jason Robards silq'uynin Jason Nelson Robards Jr. sutiyuq runaqa, icha Jason Robards , ( paqarisqa Chicago llaqtapi -  paqarisqa Bridgeport llaqtapi), huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan.
Taytanː Jason Robards Sr.(1892–1963), Maman: Hope Maxine Glanville Robards (1895–1992). Warmikuna: Eleanor Pittman (1948-1958) / Rachel Taylor (1959-1961) / Lauren Bacall (1961-1969) / / Lois O'Connor (1979). Churinkuna: (6) Tatum O'Neal,.
Dél-Alföld
thumb|right|290px|[[Unriya suyupi riqyunkuna]] Dél-Alföld (Urin Hatun P'allta) nisqaqa Unriya mama llaqtap huk riqyunmi.
Llapu distritu
Llapu distritu (kastilla simipi: Distrito de Llapo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Anqash suyupi, Pallasqa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Llapu llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Kaniru
Kaniru icha Ullu challwa (Vandellia cirrhosa) nisqaqa huk wach'i wayt'ana challwam, bagrim, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunapi kawsaq.
Llapu distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Kaniru
Kaniruqa atammi. Huk challwakunatam ch'utin yawsamaqninkunap ukhunpi yawarninta ch'unqanapaq. Runap ullunmansi, rakhanmanpas yaykun. Chayrayku ullu challwa ninku. Ayakunatapas mikhun, wañusqa runakunatapas.
Llapu distritu
Simikuna
Pukyu:
Celso Torrelio
Celso Torrelio Villa sutiyuqqa ( paqarisqa Chuqichaka llaqtapi, Buliwyapi, wañusqa Chuqiyapu llaqtapi, Buliwyapi) Buliwya suyup umalliqninmi karqan ( 1981 watamanta  1982 watakama).
Kyushu
thumb|upright|Kyushu Kyushu (hapun simi: 九州 Kyūshū, "Isqun suyu"), nisqaqa Hapun mama llaqtap wat'am.
Ch'ullasimi
Ch'ullasimi, kichwapi Chullashimi (Sorubim lima) nisqaqa huk bagrim, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunap ukhunpi kawsaq.