cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Barranco distritu
Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
thumb|160px|left|Obelisco Uma llaqtanqa Barranco llaqtam.
Larry Hagman
Larry Hagman sutiyuq runaqa (* 21 ñiqin tarpuy killapi 1931 paqarisqa Fort Worth llaqtapi Texas suyupi - † 23 ñiqin ayamarq'a killapi 2012 wañusqa Dallas llaqtapi, Texas suyupi) huk Ñawikaruy wan kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.
Barranco distritu
Runakuna
419 663 runa
Larry Hagman
Larry Hagmanqa wañurqan 2012 watapis.
Tayta: Benjamin Hagman; Mama: Mary Martin.
Warmikuna:Maj Axelsson (1954 watamanta)
Churinkuna: Heidi Kristina (*1958) wan Preston (*1962)
Ñawikaruy
thumb|right|200px| Barbara Eden wan Harry Hagman - I dream of jeannie (1966).
Aqus distritu
Aqus distritu; (kastilla simipi: Distrito de Acos) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Aqumayu pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Aqus llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
Pablo Casas
Pablo Casas Padilla sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lima llaqtapi  -   wañusqa  Lima llaqtapi),  🇵🇪 mama llaqtayuq takichaqmi, takiqmi, taki qillqaqmi, kastilla simillapim qillqarqan.
Aqus distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
San Miguel distritu (Kashamarka)
San Miguel distritu (kastilla simipi: Distrito de San Miguel) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, San Miguel pruwinsyapi. Uma llaqtanqa San Miguel Pallaqi llaqtam.
Pablo Casas
Warmikunaː Griselda Nieva Estrella / Ana Arroyo / Luz Eloisa Navarro Gonzales.
Aqus distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Tirana
Hawa tinkikuna
Rikcha:Skanderbeg Square in Tirana.jpg
Qutukawsay chawpin
Runa kawsay sutiqa chawpin willanakuymanta rimaspaqa, patapatakuna ruwaqpi-chawpisqa nisqa kasqankuta, chaymanta actividad comunal nisqa atichiq kasqankuta qawarichin. Chayhina, Qutukawsay chawpinkuna internetpi yanapakuqhina utaq runa llikakuna kallpachaq hina qhawasqa kanman—sapa runakunapa web nisqakuna, paykunam runa kawsay tinkiyta yapanku.
Thuqa
Thuqa icha Thuqay nisqaqa (latin simipi: saliva) thuqay ch'añankunap sapachasqan kurku puriqllam, mikhusqata allinta millp'unapaq.
Aya Sophiya
Aya Sophiya (grigu simipi: Αγία Σοφία Agía Sophía, "Willka Yachay", turkiya simipi: Ayasofya Müzesi, latin simipi Sancta Sophia) nisqaqa Turkiya mamallaqtapi, Istanbul llaqtapi, huk mawk'a inlisyam, suqta kaq pachakwatapi wasichasqa.
Villarrica (nina urqu)
Villarrica (kastilla simi: pacha apu kay) nisqaqa Chili mama llaqtapi huk nina urqum.
Aya Sophiya
1453 watapi Bisantyup puchukasqankama Orthodoksa Inlisyap chawpinsi karqan. Turkukuna atiparqaspan, miskitaman hukcharqan.
1985 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
San Pedro Putina Punku distritu
Pedro Putina Punku distritu (kastilla simipi: Distrito de San Pedro de Putina Punco) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, Sandia pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Putina Punku llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Chinchay Maryana Wat'akuna
Chinchay Maryana Wat'akuna Llaqta Tanta nisqaqa (inlish simipi: Commonwealth of the Northern Mariana Islands; chamurru simipi: Sankattan Siha Na Islas Mariånas) llaqta tantam Hukllachasqa Amirika Suyukunawan pulitika tinkiypi. Huk allin tiyayniyuqmi Chinchay Pasiphiku mama quchapi.
809
809 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Rakishqakay listritu (Waras)
Rakisakay kiti( Runa simipi), nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Independencia) Piruw mama llaqtapi huk distritum Waras pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Centenario llaqtam, Waras llaqtap chincha rakiyninmi.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
810
810 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Quiquibey mayu
Quiquibey mayu (kastilla simipi: Río Quiquibey) nisqaqa Buliwyapi, Pilón Lajas kawsay pacha risirwapi, huk mayum, Beni suyupi, José Ballivián pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupipas, Urin Yunka pruwinsyapi.
811
811 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Leonidas Proaño
Leonidas Eduardo Proaño Villalba sutiyuq runaqa ( paqarisqa San Antonio de Ibarra llaqtapi - wañusqa Kitu llaqtapi) huk 🇪🇨 mama llaqtayuq kathuliku Dyusmanta yachachiqmi, taytakuram, amawtapas karqan, Qispichiy yaya yachay nisqamanta yachaqmi.
Taytan: Agustín Proaño; Maman: Zoila Villalba.
1670 watakuna
1670 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1670 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1679 watapi puchukarqan.
168 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1671 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1680 watapi puchukarqan.
Wiña kantun
Wiña kantun nisqaqa (kastilla simipi: La Viña) Buliwya suyupi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, T'arata pruwinsyapi, Ansaltu munisipyupi. Uma llaqtanqa Wiña llaqtam.
Allpa saywachi
thumb|left|180px|T'arata pruwinsyap pulitika rakiynin
Baton Rouge (Louisiana)
Baton Rouge nisqa llaqtaqa, Louisiana suyup, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun llaqtam. Baton Rouge llaqtapiqa 229.553 runakuna (2010) tiyachkan.
La Ley
La Ley (kastilla simi: "kamachi") nisqaqa huk chilinu kusituymi karqan, kunanqa rakisqam. Pusaqninqa Beto Cuevas-mi karqan.
Paris
Paris icha Paqis llaqtaqa 🇫🇷 mama llaqtap uma llaqtanmi.
Hawa t'inkikuna
thumb|center|500px|Paris
Asti
thumb|right|220px|Katidral, Asti Asti llaqtaqa Piemonte suyupi, Italya mama llaqtapi, kan.
Hewlett-Packard
rikchacha|HPpiqta riqsinapaq rikch'anan. Hewlett-Packard Company icha astawan riqsisqa HP sutiwan kanqu'''. HP''' huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq yachana tik-yachay llamk'aymi karqan, Palo Alto llaqtapi, California suyupi umalliq wasiyuq. HP ruwasqa chaymanta qusqa achka imaymana sinch'ikaq kumpunitikuna kaqmanta, chaymanta software chaymanta chaywan tupaq yanapakuykuna rantiqkunaman, huch'uy chaymanta chawpi imprisakunaman (inlish simipi: medium-sized businesses), chaymanta hatun imprisakunaman, chaymanta rantiqkunaman kamachiq, kawsaynin chaymanta yachana sikturkunapi. Chay llamk'ayqa Palo Alto llaqtapi huk awtuyuq qarahi nisqapi Bill Hewlettwan David Packardwan 1939 watapi kamasqa karqan, qallariyninpitaq huk chiru llamiy iliktrunika nisqawan tupunapaqpis ruwarqan. 367 Addison Avenue kaqpi HP Garage kunan California Ñawpaqmanta Hitu oficial sutichasqa, chaymanta huk plasawan markasqa kachkan "'Silicon Valleypa paqarisqan llaqta" nispa.
Chunwa
thumb|left|50px|Chunkuk nisqa sanancha. thumb|250px|Chun suyup wiñay kawsasqanpi hukchasqankuna.
Chunsuyu icha Chunkuk (, icha Chunwa icha “Chunwa” (kastilla) nisqaqa anti Asyapi huk mawk'a mama llaqtam. 1948 watamantapacha Chunkuk mama llaqta iskaynintam rakisqa kachkan (1948 Chunwa maqanakuy):
Hiina
Kiwicha
Kiwicha, achita, inka hakatu, ataku, sankurachi, hawarcha (Ikwadurpi), millmi icha quymi (Amaranthus caudatus) nisqaqa huk riwi yuram, puka raphi, chillki, tuktukunayuq. Yanusqa murunkunatam mikhunchik. Kiwichaqa hanaq Andeskunapim wiñan. 1200 layakunatam riqsinchik.
Palermo
thumb|right|230px|Palermo Palermo llaqtaqa Sicilia suyupi, Italya mama llaqtapi, kan.
Machu Pikchu llaqta
Machu Pikchu llaqta (kastilla simipi: Machupicchu Pueblo icha Aguas Calientes ("Q'uñiyaku")) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Urupampa pruwinsyapi, huk llaqtam, Machu Pikchu distritup uma llaqtanmi.
Allpa saywachi
thumb|left|160px|[[Machu Pikchumanta ñan]] thumb|left|160px|Machu Pikchu llaqtapi
Chimpuwata kantun
Chimpuwata kantun (kastilla simipi: Cantón Chimboata) nisqaqa Buliwyapi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Tutura pruwinsyapi, Puquna munisipyupi. Uma llaqtanqa Chimpuwata llaqtam (69 llaqtayuq, 2001 watapi).
Jorge Oblitas
Taytan: Pedro Antonio Oblitas; Maman: María Dolores de Mendizábal.
1680 watakuna
1680 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1680 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1689 watapi puchukarqan.
169 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1681 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1690 watapi puchukarqan.
Urpi
Urpi (familia Columbidae) nisqakunaqa huk pisqukunam. Kayman Wampa, Kukuli, Kullku nisqakunam kapun. Mallkunkunatam irpa ninchik.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
Armando Azcuña Niño de Guzmán
Armando Azcuña Niño de Guzmán sutiyuq runaqa, Rumi Maki nisqapas huk piruwanu qhichwa simipi qillqaqmi.
Harawikunatam kastilla simimanta qchiwa simiman t'ikran, ahinataq César Vallejo Mendozap qillqasqan Yupa Runakuna (Masa).
1690 watakuna
1690 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1690 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1699 watapi puchukarqan.
170 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1691 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1700 watapi puchukarqan.
812
812 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Arbieto kantun
Arbieto kantun nisqaqa (kastilla simipi: Cantón Arbieto) Buliwya suyupi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Tarata pruwinsyapi, Arbieto munisipyupi. Uma llaqtanqa Arbieto llaqtam.
813
813 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Arbieto kantun
Allpa saywachi
thumb|left|180px|T'arata pruwinsyap pulitika rakiynin
Hande Yener
thumb|right|200px|Hande Yener Makbule Hande Özyener sutiyuqqa (12 ñiqin qhulla puquy killapi, 1973 paqarisqa Istanbul llaqtapi, Turkiya) huk Turkiya mama llaqtayuq takiq warmim.
Thuqay ch'añan
thumb|right|***px|Thuqay ch'añankuna: 1 [[Glandula parotidea 2 Glandula submandibularis 3 Glandula sublingualis]] Thuqay ch'añan nisqakunaqa (latin simipi: Glandulae oris, "simi ch'añankuna") thuqata sapachaq ch'añankunam, mikhusqata allinta millp'unapaq.
Luis Alvarez Quispe
Luis Alvarez Quispe sutiyuq runaqa (1945 watapi paqarisqa Qusqu suyupi) huk yachachiqmi, simi yachaqmi, yachachiy yachaqpas.
Thuqay ch'añan
Kaymi runap hatun thuqay ch'añankuna:
Luis Alvarez Quispe
Qhichwa Simi Hamut'ana Kuraq Sunturpa (QSHKS) Lima llaqtapi kaq wawan wasipipas llamk'achkan. QSHKS hinaqa, qheswa simi nisqata pichqantin hanllalliwanmi qillqan.
Lima llaqtapi Instituto Superior Pedagógico "Divino niño" nisqapim amawta kachkan.
Q'utu
thumb|right|200px|Q'utu. Q'utu (Struma) nisqaqa kunkapi q'umpuyasqa kaqmi.
Killaqullu
Killaqullu, Qhillaqullu, Khillaqullu icha Qillaqullu nisqaqa (kastilla qillqaypi: Quillacollo) Buliwya mama llaqtapi, Quchapampa suyupi, huk llaqtam, Kunturillu mayup patanpi. Killaqullu pruwinsyap uma llaqtanmi. Quchapampa llaqtamanta 13 kilumitruspi tarikun.
Raymikuna
thumb|left|200px|San Ildefonso inlisyaq ñawpaq altarninpi Wirjin Maria Urqupiñaq lantinnin, Killaqullu llaqtapi. thumb|left|200px|Juq qhawariy Bolivar kanchamanta, chawpinpi Qhispiq Simon Bolivarpa lantin. Urqupiñamanta Llump'aq Mariya (Wirjin Maria Urqupiña) nisqaqa Killaqullu llaqtapi hatun raymim, 15 ñiqin chakra yapuy killapi phistasqam.
Qipuncha
thumb|230px|Qipunchap [[tuktun.]] Qipuncha (Borago officinalis) nisqaqa huk hampi yuram, anqas t'uktuyuq quram. Qipunchaqa Kunti Asyamantam chincha Afrikamantapas hamun, kunantaq Iwrupapi, Awya Yalapipas wiñan.
Wayta
thumb|right|230px|Huk waytakuna. thumb|right|230px|[[Inti wayta.]] thumb|230px|Tulip
Wayta icha T'ika nispa lliw pawqar tuktukunata icha tukuy tuktuyuq yurata ninchikmi. Huk waytakunaqa achka ch'iñicha tuktuyuqmi, ahinataq inti waytam, huk ch'antasqa tuktuyuq yurakunapas.
Inka Uyu
Inka Uyu (aymara simi inka inka, uyu kancha "Inka kancha", kastilla qillqaypi Inca Uyo, Inca Uyu) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk ñawpa Inka llaqtam, Chukuwitu llaqtapi, Punu suyupi, Punu pruwinsyapi, Chukuwitu distritupi.
Manuripi pruwinsya
thumb|right|290px|[[Mayutata mayu, Mayutata pruwinsyapi Manuripi pruwinsyapipas]] Manuripi pruwinsya (aymara simipi: Manuripi jisk'a suyu kastilla simipi: Provincia de Manuripi) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Pando suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Puerto Rico llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan:
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Messina
thumb|right|230px|Messina Messina llaqtaqa Sicilia suyupi, Italya mama llaqtapi, kan.
Carl Sigismund Kunth
thumb|250px|Carl Sigismund Kunth. Carl Sigismund Kunth sutiyuq runaqa ( paqarisqa Leipzig llaqtapi; wañusqa Berlin llaqtapi) huk aliman kawsay yachaq runam karqan.
Kaqwata munisipyu
Kaqwata munisipyu (kastilla simipi: Municipio Cajuata) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu Inkisiwi pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Kaqwata (Cajuata) llaqtam (875 llaqtayuq, 2001 watapi).
Kantunkuna
Tawa kantunmi kan.
Kantun - (Uma llaqta):
Runakuna
Munisipyupiqa astawan Aymara runakunam, Qhichwa runakunam tiyanku.
Jorge Basadre pruwinsya
Wiñay kawsay
Kamasqa, Alan García Umalliqmi.
Pulitika rakiy
Kimsa distritunmi kan.
Runakuna
8 814
1700 watakuna
1700 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1700 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1709 watapi puchukarqan.
Jorge Basadre pruwinsya
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu:
Carl Sigismund Kunth
Awya Yalapi kawsaqkunamanta anchatam k'uskiykurqan.
Kaqwata munisipyu
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
1700 watakuna
171 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1701 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1710 watapi puchukarqan.
Kaqwata munisipyu
Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Carl Sigismund Kunth
Qillqasqankuna
Estas cuatro obras editadas en Paris, forman parte del viaje y colaboración con Humboldt y Bonpland.
Kaytapas qhaway:
Catania
thumb|right|230px|Katidral, Catania Catania llaqtaqa Sicilia suyupi, Italya mama llaqtapi, kan.
Jorge Basadre pruwinsya
Karu puriy
thumb|right|150px|[[Toquepala mach'aypi]]
Chunka Pichqayuq Waranqa llaqta
Chunka Pichqayuq Waranqa (kastilla simipi: Quince Mil)) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Qispiqanchi pruwinsyapi, huk llaqtam, Kamanti distritup uma llaqtanmi.
Darmstadt
Darmstadt llaqtaqa Alimanya mama llaqtapi huk hatun llaqtam, Hessen suyupi. Darmstadtpiqa 141.257 runakunam kawsachkanku (2006 watapi).
Ñaña llaqtakuna
thumb|right
Huawei
rikchacha|Huawei E583C Huawei Tecnologies Co., Ltd. (Chun simipi: 华为; pinyin: Huáwèi (uyariy)) huk Chunwamanta achka mamallaqtachasqa allwiyakama wakiykurkum, Shenzhen, Guangdong puruwinsiyapi umalliq wasiyuq, chaymi karuwillanakuy llamk'anakunata, suksuq illarikunata, yuyaysapa q'illaysapakunata, imaymana qatapata inti kallpaymanta rurukunatapas ch'antan, wiñarichin, makikaman, qhatunpis.
China uywa
China nisqa uywaqa rakhayuq, runtuchanayuq uywam, warmi hina. Chinaqa uñakunata icha runtukunata wachaytam atin. Aswan: china allqu = perro; china waywash = comadreja hembra; china mulli = molle hembra; china qucha= laguna hembra ( uranpi qucharaq). Hinapas, chiina = hipas = mozallona.
Howard Gaye
thumb|right|270px|Howard Gaye Howard Gaye sutiyuq runaqa, ( paqarisqa Hitchin llaqtapi - wañusqa London llaqtapi), huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan.
Sonny Chiba
thumb|right|260px|Sonny Chiba (1889-1973) Shinichi Chiba (nihun simi: 千葉 真一 Chiba Shin'ichi) sutiyuq runaqa, icha Sonny Chiba ( * paqarisqa Fukuoka llaqtapi - ) huk  mama llaqtayuq aranway pukllaq runam qarqan.
814
814 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Sonny Chiba
Warmikuna: Yoko Nogiwa (1972-1994) / Tamami (1996 watamanta); Churi: Mackenyu.
Yeti Vuelo 691
Yeti Airlines Flight 691, Nepal mama llaqtapi llaqta ukhupi phaway, Katmandú llaqtapi Tribhuvan mamallaqtapura aeropuertomanta Pokhara llaqtapi Pokhara mamallaqtapura aeropuertoman lluqsinan karqan. 15 ñiqin kantaray killapi 2023 watapi, kay phawaypi puriq ATR 72-500 Pokhara llaqtapi tiyachkaspa Llaqta mayu pataman urmaykurqan. Chay avionpiqa 72 runakunan kasharqanku: 68 pasajerokuna, 15 hawa llaqtayoq runakuna, 4 tripulantekuna ima. Chay accidentepiqa 44 runakunan wañurqanku.
Augusta (Maine)
Augusta nisqa llaqtaqa, Maine suyup, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun llaqtam. Augusta Rouge llaqtapiqa 19.136 runakuna (2010) tiyachkan.
O que arde
O que arde nisqaqa huk pilikulam, 2019 watapi rurasqa. Kuyu walltay pusaqninqa Óliver Laxe karqan.
Andorra la Vella
Andorra la Vella nisqaqa Anthura mama llaqtap huk uma llaqtanmi. Andorra la Vella llaqtapi 22.884 runakuna kawsachkanku (2005).
Kininti kiti
Kininti kiti (kastilla simipi: Cantón Quinindé) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Esmeraldas markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Rosa Zárate (icha Kininti) llaqtam.
Runchu
Runchu icha Runchu ukucha (familia Caenolestidae) nisqakunaqa huk wayaqayuq ñuñuqkunam, Awya Yalapi kawsaq, tukuy mikhuq.
1710 watakuna
1710 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1710 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1719 watapi puchukarqan.
172 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1711 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1720 watapi puchukarqan.
Kininti kiti
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Hump'i ch'añan
Hump'i ch'añan nisqakunaqa (latin simipi: Glandulae sudoriparae) hump'ita sapachaq ch'añankunam, sinchi qarapi kaq.
Mulla qipuncha
Mulla qipuncha (Pulmonaria officinalis) nisqaqa huk hampi yuram, k'uyumanta anqaskama t'uktuyuq quram. Qipunchaqa Iwrupa, Asya allpa pachakunamantam hamun, kunantaq Awya Yalapipas wiñan.
Intel
rikchacha|Intelqta riqsinapaq rikch'an. Intel Corporation huk Hukllachasqa Amirika Suyukunap achka mama llaqtayuq llamk'ayninmi, allwiyakamap llamk'ayninmi, Santa Clara llaqtapi, California suyupi umalliq wasiyuq. Tiksimuyuntinpi astawan hatun kuska purichiq chip ruraqmi, qullqi tarisqanman hina,, huk x86 serie kamachiy huñukunap ruraqninmi, kamachiy huñukuna aswan sapan antañiqiqkunapi (PC) tarisqa. Delaware llaqtapi hukchasqa, Intel 2020 watapi Fortune 500 lista nisqapi aswan hatun Hukllachasqa Amirika Suyukunap llamk'ayninkunamanta 45 kaqpi karqan, llapan qullqi chaskisqanman hina yaqa chunka wata, 2007 watamanta 2016 watakama.
Maqanakuy kapchiy
Maqanakuy kapchiy (martial arts) nisqakunaqa runap kurkunwan maqanakuy kapchiykunam, kurku kallpanchaypas.
Kaymi huk maqanakuy kapchiykuna: Mana ayñiwan: Ayñiwan:
Bolívar distritu (Kashamarka)
Bolívar distritu (kastilla simipi: Distrito de Bolívar) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, San Miguel pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Bolívar llaqtam.
Kay distrituqa Simón Bolívarmantam sutichasqa.
Trita distritu
Trita distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Trita) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Amarumayu suyupi, Luya pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Trita llaqtam.
Aimé Bonpland
thumb|250px|Aimé Bonpland. Aimé Jacques Alexandre Goujaud Bonpland sutiyuq runaqa ( paqarisqa La Rochelle llaqtapi; wañusqa Santa Ana llaqtapi, Arhintinapi) huk phransis kawsay yachaq runam karqan.
Aqumayu distritu
Aqumayu distritu nisqaqa Qusqu suyupi, Aqumayu pruwinsyapi, huk distritum, Aqumayu llaqta Aqumayu k'itipas.
Aimé Bonpland
Awya Yalapi kawsaqkunamanta anchatam k'uskiykurqan.
Aqumayu distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
1720 watakuna
173 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1721 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1730 watapi puchukarqan.
Breña distritu
Breña distritu; (kastilla simipi: distrito de Breña) nisqaqa huk distritum Lima pruwinsyapi, Piruw mama llaqtapi.
Wiñay kawsay
P'unchaw kamasqa, Manuel A. Odría Umalliq.
Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
thumb|right|230px|Desamparados Inlisya, Breña (1938 watapi) Uma llaqtanqa Breña llaqtam.
Waki
thumb|right|230px|Pachakamilla Kristu (Breña distritu)
Runakuna
94 808 runakuna.
Jangas distritu
Jangas distritu; (kastilla simipi: Distrito de Jangas) nisqaqa huk distritum Waras pruwinsyapi, Anqash suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Jangas llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simita rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Qullqiri munisipyu
Qullqiri munisipyu (kastilla simipi: Municipio Colquiri) nisqaqa tawa ñiqin munisipyu Inkisiwi pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Qullqiri llaqtam (4.004 llaqtayuq, 2001 watapi).
815
815 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Qullqiri munisipyu
Kantunkuna
Kantun - (Uma llaqta):
Muruyuq
thumb|right|Huk tuktuyuq yura - Centaurea cyanus Muruyuq, Muruchaq icha Tuktuyuq nisqakunaqa (Spermatophyta, grigu simimanta Σπερματόφυτα, "muru yurakuna") lliw tuktuyuq, muru icha ruru ruraq yurakunam. Lliw yurakunamanta aswan achkaqa tuktuyuq yurakunam.
Qullqiri munisipyu
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Iskander Mirza
Syed Iskander Ali Mirza , bengali simi: ইস্কান্দার মীর্জা;urdu simipi: اسکندر مرزا, (*   paqarisqa Murshidabad llaqtapi -   wañusqa London llaptapi), huk  🇵🇰 mama llaqtap Awqaq pusaq wan pulitiku qarqan.
1956 watamanta 1958 ñawpaq kuti Pakistanpa Umalliqnin karqan.
Tayta: Sahibzada Sayyid Muhammad Fateh Ali Mirza;  Mama: Dilshad Begum
Ñawpaq warmi: Rifaat Begum (1922-1967) / Naheed Amirteymour (1954-1969).
1730 watakuna
174 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1731 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1740 watapi puchukarqan.
Iskander Mirza
Yachaywasi:
Chichikara
Chichikara, Anuqhura icha Chichira (Lepidium chichicara) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram, rikch'aq chichiram.
Jet Li
Taytan: ; Maman:. Warmikuna: Huang Qiuyan (1987–1990) Nina Li Chi (1999 watamanta). Churinkuna: (4).
Q'umpuyasqa
thumb|200px|right|[[K'aklla qarapi niyuplastiku nisqa hump'i ch'añankunap q'umpuyasqan (Hidradenoma nisqa).]] Q'umpuyasqa (tumor) nisqaqa mana atikuspa wiñaykuchkaq waqllisqa kawsaykuqkunam - runapi, uywakunapi, yurakunapipas -, ahinataq apanqara unquy nisqakunapi, q'utu nisqapipas.
816
816 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Hump'i
thumb|230px|Hump'ichkaq runa. Hump'i nisqaqa qarapi kaq hump'i ch'añankunap sapachasqan kurku puriqllam. Achka q'uñi kaptinqa icha anchata chharpuykuspa kallpachakuspaqa hump'inchikmi.
Kukimpu
Kukimpu (kastilla simipi: Coquimbo) nisqaqa Chili mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Kukimpu llaqtapiqa 202.287 runakunam kawsachkanku (2012).
H.B.K.
H.B.K. nisqa pisichayqa kaytam niyta munan - kay kawsay yachaqkunap t'iktuqasqan rikch'aqkuna: Kuskan qillqasqankunari kaymi:
Roxana Quispe Collantes
Kawsaynin
Roxanaqa Chusiqani ayllu llaqtapim, Pumaqanchi distritupi, Aqumayu pruwinsyapi, Qusqu suyupi paqarirqan, huk turiwan wiñaspa. Taytanqa wardyam Manuel Quispe sutiyuq, mamantaq yachachiq Albarada Collantes sutiyuq.
Roxanaqa Qusqu llaqtapi Mama Llaqtap San Antonio Abad Yachay Sunturninpi yachachiyta yachaqarqan myaistra tukukuspa. Chaymantataq yachawasipi kastillasimita yachachiyta qallarirqan. Lima llaqtapi Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturninpi Qhichwa simipi qillqasqakunata, harawikunata k'uskirirqan. Qusqupi yachay sunturpa ñawiriy wasinpi Qhichwa simipi qillqakunata maskaspa huklla qillqasqata tarirqan, Andrés Alencastre Gutiérrezpa Yawar Para nisqa qillqanta. 2012 watapi dukturyanapaq amawta qillqayta qallarirqan chay Andrés Alencastre Gutiérrezmanta k'uskiykuspa. Chay yachayninkunataqa Qusqu runasimipim qillqarqan, 2019 watapi tukuspa. chay yachay qillqasqanta hat'allirqan qutuchasqa yachaqkunap chimpanpi, hinallataq Qusqu runasimillapi rimaspa. Chay yachaqkunaqa Isabel Gálvez Astorayme, Gonzalo Espino Relucé, Mauro Mamani Macedo, Rómulo Monte Alto, Dorian Espezúa Salmón, José Carlos Ballón Vargas, hukkunapas karqan. Ruxanaqa ayparqan, lliwmanta aswan allin tupuyta chaskispa. Lima llaqtapi yachay sunturpa wiñay kawsayninpi ñawpa ñiqin kutim qhichwa simillapi rurasqa dukturyay karqan.
1740 watakuna
175 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1741 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1750 watapi puchukarqan.
Raphi
thumb|right|250px|Huk raphi ([[Tilia sp.)]] Raphi, Llaqhi, Laqhi icha Laphi (Kichwapi: Panka, Anqash rimaypi: Rapra) nisqakunaqa yurakunap chillkikunamanta wiñaq, achka kaq kurku yawrinkuna.
Yurakunaqa q'umir raphinkunapi intip achkiyninpi inti wayllayta ruraykuspa misk'ita ruranku.
Qatqa
Qatqa (kastilla simipi: Ccatca) nisqaqa huk piruwanu llaqtam, Qusqu suyupi, Qispiqanchi pruwinsyapi, Qatqa distritup uma llaqtanmi.
Wikipidiya:Qillqa suti/Chun simi
Medials
e→i
Entel (Wuliwiya suyu)
rikchacha|Entelqta riqsinapaq rikch'an. Entel SA (Kastilla simipi: Empresa Nacional de Telecomunicaciones) huk Wuliwya mamallaqtap hatun kapuyninmi tili-willakuy imprisa, La Pas llaqtapi, Wuliwiya mama llaqtapi umalliq wasiyuq.
Wikipidiya:Qillqa suti/Chun simi
Notes
<References />
Entel (Wuliwiya suyu)
Pukyukuna
<references group="" responsive="1">
Chillikchi kantun
Chillikchi kantun (kastilla simipi: Cantón Chillicchi) nisqaqa Buliwyapi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, T'utura pruwinsyapi, Puquna munisipyupi. Uma llaqtanqa Chillikchi llaqtam (130 llaqtayuq, 2001 watapi).
Rinkunara
Rinkunara (kastilla simipi: La Rinconada) nisqaqa Piruwpi huk llaqtam, Punu suyupi, Putina pruwinsyapi, Ananea distritupi.
Yanaqucha k'itipiqa huk hatun quri qhuyam, ancha sallqa waqlliqmi, qulli hurqunapaq yaku qullqirayku.
Llaqtaqa 30.000-chá runayuq, ñaqha watakunapi hamusqa quri qhuyapi llamk'ananpaq.
Llaqtaqa manam q'upa yaku kachaykunayuqchu.
817
8082666160
Willkapampa distritu
Willkapampa distritu (kastilla simipi: Distrito de Vilcabamba) nisqaqa Killapampa pruwinsyapi, Qusqu suyupi (Piruwpi), huk distritum. Uma llaqtanqa Lukma llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Karu puriy
thumb|left|180px|[[Edmundo Guillen-wan Elżbieta Dzikowska, Willkapampap puchunkunapi, Tony Halik-pa hap'isqan rikcha, 1976 watapi.]] thumb|left|180px|[[Ispiritu Pampa]] thumb|left|180px|Yuraq Rumi, [[Ñusta Hisp'ana]]
Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
thumb|right|200px|[[Kiteni llaqtap kanchan]]
Annapolis (Maryland)
Annapolis nisqa llaqtaqa, Maryland suyup, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun llaqtam. Annapolis llaqtapiqa 38.394 runakuna (2010) tiyachkan.
Indiana suyu
Indiana nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Indianapolis llaqtam.
Una llunku
Una llunku (Symphytum officinale) nisqaqa huk hampi yuram, k'uyu t'uktuyuq quram. Qipunchaqa Iwrupa, Asya allpa pachakunamantam hamun, kunantaq Awya Yalapipas wiñan.
Helsinki
Helsinki (Suysiya simipi: Helsingfors) llaqtaqa Finlandya mama llaqtap uma llaqtanmi.
Tuktu
thumb|right|Tuktup kurku yawrinkuna: 1. [[Tuktup ukhun, 2. Akilla raphi (Sepala), 3. Wayta raphi, T'ika raphi (Petala), 4. Sisa raphi (Stamina, Androeceum), 5. Ruru raphi (Gynoeceum)]] Tuktu nisqaqa muruyuq nisqa yurakunap mirana yawrim.
Tuktuqa pawqar kaptin, palamakunam tuktup ñupchunta suq'uq hamuspa sisata huk tuktumanta huktaq tuktuman apamunku, chaywanmi ruru raphipi kaq runtuchakunata sisachaspa. Huk muruyuq yurakunapiqa wayram sisata apaykun. Chaymantataq musuq murukunayuq rurukunam puquyta atinku.
Pawqar tuktukunataqa wayta icha t'ika ninchik. Huk yurapi tuktukunap huñuntataq tuktu-tuktu ninchik.
thumb|Kayqa manam huklla tuktuchu, ichataq [[ch'antasqa tuktuntinmi.]] thumb|left|[[Akilla raphi (Sepala), wayta raphi (Petala) nisqayuq kaq Ludwigia.]] thumb|left|[[Kuska tuktu hawayuq kaq Cymbidium.]]
Wikipidiya:Kunan pacha
<div style="border:solid #ccc; background: #fff; border-width: 1px 3px 3px 1px; text-align: center; padding-top:3px; float:right; font-size: smaller; line-height: 1.3; margin-right: 4px; width: 7em"> Friday 1  September 2023 Kay kunan pacha p'anqaqa kunan watamantam willasunki.
China
China nisqa mama llaqta, qhaway
Huch'uy Qusqu
Huch'uy Qusqu (Huch'uy Qosqo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mawk'a llaqtam, Qusqu suyupi, Khallka pruwinsyapi, Khallka distritupi.
Wayllamayu kiti
Wayllamayu kiti (kastilla simipi: Cantón Río Verde) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Esmeraldas markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Wayllamayu llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Inka runchu
Inka runchu (Lestoros inca) nisqaqa huk runchum, Piruwpi Antikunapi kawsaq, tukuy mikhuq.
Mana chiqap achuqalla kaptinpas, "inka achuqalla" icha "achuqalla" chaylla nispa ninku.
Thaqu
Thaqu (genus Prosopis, nawa simipi: mizquitl, kastilla simipi: algarrobo, mesquite) nisqakunaqa huk chaqallu sach'akunam. Q'iruntaqa yamt'apaq, tiyanakunata ruranapaq hap'inchik. Murunkunata kutaspa hak'uta yanuspa mikhunakunatam ruranchik.
San Juan Quri distritu
San Juan Quri distritu (kastilla simipi: Distrito de San Juan del Oro) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, Sandia pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa San Juan Quri llaqtam.
Qarawayllu listritu
Qarawayllu distritu (kastilla simipi: distrito de Carabayllo) nisqaqa huk distritum Lima pruwinsyapi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Qarawayllu (Carabayllo) llaqtam.
San Juan Quri distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Qarawayllu listritu
Wiñay kawsay
Kamasqa 1821 watapi.
Saphi
Yurakunaqa saphinkunawan allpamanta yakuta wanutapas ch'unqamunku.
San Juan Quri distritu
Simikuna
Pukyu:
Qarawayllu listritu
Runakuna
419 663 runakuna
Yachachiy
thumb|right|260px|Raúl Porras Barrenechea yachay wasi
818
818 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Chunwa (sut'ichana)
Chunkuk icha Chunwa suyu nisqaqa kaykunatam niyta munan:
Kubaltu
Kubaltu icha Kuwaltu, Co (musuq latin simipi: Cobaltum, aliman simimanta: Kobalt) nisqaqa huk q'illaymi.
San Pedro de Buena Vista
San Pedro de Buena Vista (kastilla simipi: San Pedro de Buena Vista) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, huk llaqtam, Charkas pruwinsyap uma llaqtanmi.
Mulli
Mulli, Anqash rimaypi Kullash nisqaqa (Schinus molle) huk utqaylla wiñaq sach'am, chunka pichqayuq mitrukama hatunmi, kuntusapa, chunka pichqayuq sintimitrukama suni raphiyuq.
Q'apachana
thumb|250px|[[Qhatupi q'apachanakuna.]] Q'apachana nisqakunaqa mikhunapa q'aparninta allinchanapaq.
Achka qurakunatam, rurukunatapas q'apachanapaq llamk'achinchik.
Kaymi huk q'apachankuna:
Musuqllaqta distritu (Aqumayu)
Musuqllaqta distritu (kastilla simipi: distrito  de Mosoc Llacta) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Aqumayu pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Musuqllaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Lansing (Michigan)
Lansing nisqa llaqtaqa, Michigan suyup, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun llaqtam. Lansing llaqtapiqa 114.297 runakuna (2010) tiyachkan.
Q'apar
Q'apar nisqaqa mikhunap huk kaqnin, ima hinam mallinchik. Tiksi q'aparninchikkunaqa kaymi:
Ichataq huk q'aparkunatapas riqsinchik, ahinataq hayaq.
1760 watakuna
1760 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1760 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1769 watapi puchukarqan.
177 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1761 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1770 watapi puchukarqan.
Claude Payton
thumb|right|270px|Claude Payton Claude Duval Payton  sutiyuq runaqa, ( paqarisqa Centerville llaqtapi - wañusqa Los Angeles llaqtapi), huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan.
1750 watakuna
1750 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1750 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1759 watapi puchukarqan.
176 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1751 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1760 watapi puchukarqan.
Qishpikay listritu
Qispisakay Kiti ( Runa simipi) (kastilla simipi: Distrito de La Libertad) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Waras pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Kashamarkilla / Tsakwapukyu (icha Ch'aqwapuyku) (Cajamarquilla/ Chacuapuquio) llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
819
819 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Warnes
Warnes (kastilla simipi: Warnes) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Santa Krus suyupi, huk llaqtam, Ignacio Warnes pruwinsyap uma llaqtanmi.
Kay llaqtaqa José Ignacio Warnes y García de Zúñigamantam sutichasqa (1770 - 1816).
Kaypipas qhaway
thumb|left|120px|Ignacio Warnes
Chillki
rikchacha|paña|250px|Tuktukunayuq chillkikuna - Prunus spinosa (Iwrupapi kichka pisk'ay) Chillki nisqaqa yurakunap chiqanta wiñaq kurku yawrin.
Q'iru chillkimantaqa k'aspikunatam ruranchik.
Siracusa
Llaqtapi paqarisqa
thumb|left|[[Arkhimidis]]
Wayapacha kantun
Wayapacha kantun (kastilla simipi: Cantón Huayapacha) nisqaqa huk kantunmi Buliwyapi, Quchapampa suyupi, T_utura pruwinsyapi, Puquna munisipyupi. Uma llaqtanqa Wayapacha llaqtam (206 llaqtayuq, 2001 watapi).
Llunku-llunku
thumb|Llunku-llunkup [[tuktun.]] Llunku-llunku (Echium vulgare) nisqaqa huk hampi yuram, k'uyumanta anqaskama t'uktuyuq quram. Qipunchaqa Iwrupa, Asya allpa pachakunamantam hamun, kunantaq Awya Yalapipas wiñan.
Antoine Laurent de Jussieu
thumb|250px|Antoine Laurent de Jussieu. Antoine Laurent de Jussieu sutiyuq runaqa ( paqarisqa Lyon llaqtapi; wañusqa Paris llaqtapi) huk phransis kawsay yachaq runam karqan.
Kulis
thumb|right|Yuraq kulis. thumb|right|Kulisqa iskay kaq watanpi tuktun, iskay wata yuram. thumb|right|Kulispa chakana tuktunkuna. Kulis (Brassica oleracea) nisqaqa huk yuyu chakra yuram.
Runa k'ita kulis icha yuyu yurakunata akllaspa mirachispa achka ñawra chakra yurakunatam tukuchirqan, achka pachakwatakunapi.
Uywasqa kulistaqa qanchisnintin urin rikch'aqkunamanmi rakinchik: Raphanobrassica nisqataq rawanu ripulluwan chakatasqam.
Huk kulis layakunaqa (lliwmanta aswantaq Brussel kulis, brukuli) achka sinigrina nisyayuq, ch'unchul apanqara unquymanta amachaq imayay.
700px|thumb|center|Brassica oleracea ñawrakuna: [[q'umir kulis, Brussel kulis, Sawuy, chinu q'umir kulis]]
Tili-willachiykuna
rikchacha| Tiqsi muyu kanan, Baviera llaqta, Alimaniya suyupi, antakilla nisqawan willanakuy Raisting wasipi Tili-willachiy icha Karumanta willachiy nisqaqa imaymana rikch'aq allwiya kamaykunap willaykunata alamri, radiyu, uptikal, icha huk iliktru-maqnitiku nisqa llamk'anakunawan apachiymi. Runakunapa runapa kunkanwan ruway atikusqanmanta aswan karullapi rimanakuy munasqankumantam paqarimurqa, ichaqa chayman rikchakuq hutanwan rina iskala nisqawan; chayhina, llasaq sistimakuna (ahinataq pustal chaski) chakramanta qarqusqa kanku.
Pukyukuna
<references group="" responsive="1">
Aranjuez kantun
Aranjuez kantun nisqaqa (kastilla simipi: Cantón Aranjuez) Buliwya suyupi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, T'arata pruwinsyapi, Arwiytu munisipyupi. Uma llaqtanqa Aranjuez llaqtam.
Allpa saywachi
thumb|left|180px|T'arata pruwinsyap pulitika rakiynin
Bisiklita yallinakuy
thumb|right|250px|Bisiklita yallinakuy Bisiklita yallinakuy nisqaqa iskaymuyu (bisiklita) nisqawan yallinakuy kurku kallpanchay rikch'aqmi.
Santu Tumas distritu (Chumpiwillka)
Santu Tumas distritu (kastilla simipi: Distrito de Santo Tomás) nisqaqa Chumpiwillka pruwinsyapi, Qusqu suyupi, Piruwpi, huk distritum. Uma llaqtanqa Santu Tumas llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
820
820 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Santu Tumas distritu (Chumpiwillka)
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Kallkis distritu
Kallkis distritu (kastilla simipi: Distrito de Calquis) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, San Miguel pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Kallkis llaqtam.
Marsala
thumb|right|200px|Chiesa del Purgatorio, Marsala Marsala llaqtaqa Sicilia suyupi, Italya mama llaqtapi, kan.
Kumar
thumb|right|200px|Kumar Kumar, Apichu icha Kamuti (Ipomoea batatas) nisqaqa huk allpapi puquq chakra yuram.
Twitter
wak=Twitterqta riqsinpaq riqch'an.|rikchacha|Chakraqunakuy killa, 2023 watamata huk kanankamalla kaq riqsinapaq rikch'a rikchacha|Ñawpa Twitterpa riqsinpaq rikch'an. Twitterqa huk internetpi qutukawsay chawpinmanta, qutukawsay llikaymanta qaranam, Amirikamanta imprisa Twitter, Inc.manta kapusqa chaymanta llamk'achisqa, maypichus llamk'aqkuna llapa runaman utaq sapalla 280 qillqakuna suni willakuykunata, siq'ikunata chaymanta widiyukunata "tweetkuna" nisqawan apachinku chaymanta kutichinku. Qillqasqa ruwaqkuna tweet ruwayta atinku, imayna, ' retweet ' tweetkuna chaymanta chiqa qillqanakuyta (inlish simipi: direct message), mana yupanasqa ruwaqkuna llaqtapaq tweetkuna qhawaylla atiyniyuq kanku. Ruwaqkuna Twitter kaqwan tinkinku maskaq utaq kuyuchina frontend llamp'ukaq kaqnintakama, utaq wakichi manta APIkuna kaqnintakama.
Recep Tayyip Erdoğan
2014 watamanta kuti Turkiyapa Umalliqnin karqan.
2003 watamanta 2014 watakama kuti Turkiyapa Uma kamayuqnin karqan.
Tayta: Ahmet Erdoğan; Mama: Tenzile Erdoğan Ñawpaq warmi: Emine Erdoğaɳ Churinkunaː Ahmet Burak, Bilal, Esra, Sümeyye.
Alma mater: Marmara Yachay Suntur
Taqna
Taqna nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk hatun llaqtam, Taqna suyup uma llaqtanmi.
1770 watakuna
1770 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1770 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1779 watapi puchukarqan.
178 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1771 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1780 watapi puchukarqan.
Chichira
Chichira (genus Lepidium) nisqaqa huk yurakunap rikch'anam, 175-chá rikch'aqniyuq.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk chichira rikch'aqkuna:
Antawa llallinakuy
thumb|right|250px|[[F1, awtu yallinakuy]] Antawa llallinakuy icha Awtu yallinakuy nisqaqa antawa (automóvil) nisqawan yallinakuy kurku kallpanchay rikch'aqmi.
Rabindranath Thakur
thumb|right|Gandhi wan Tagore (1940) thumb|right|Istatua Rabindranath Tagore ( [[Valladolid)]] Rabindranath Thakur (Rabindranath Tagore, banla simipi: রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর) Gurudev sutiyuq runaqa (* paqarisqa Kolkata llaqtapi - †  wañusqa Santiniketan llaqtapi), huk 🇮🇳 mama llaqtayuq yachachiq, yachay wayllukuq wan qillqaq runam, banla simipi qillqaqmi.
Nicolás Suárez pruwinsya
Nicolás Suárez pruwinsya (aymara simipi: Nicolás Suárez jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Nicolás Suárez) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Pando suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Kuwiha (Cobija) llaqtam.
Pulitika Rakiy
Tawa munisipyunmi kan.
822
822 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Nicolás Suárez pruwinsya
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
1790 watakuna
1790 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1790 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1799 watapi puchukarqan.
Gela
thumb|right|230px|Katidral, Gela (1900 watapi) Gela llaqtaqa Sicilia suyupi, Italya mama llaqtapi, kan.
Qullqichaka
Qullqichaka (kastilla simipi: Colquechaca) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, huk llaqtam, Chayanta pruwinsyap uma llaqtanmi.
Ichuqa munisipyu
Ichuqa munisipyu (kastilla simipi: Municipio Ichoca) nisqaqa pichqa ñiqin munisipyu Inkisiwi pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Ichuqa llaqtam.
Kantunkuna
Qanchis kantunmi kan.
Kantun - (Uma llaqta):
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Waru llaqta (Qispiqanchi)
Waru (kastilla simipi: Huaro) nisqaqa huk piruwanu llaqtam, Qusqu suyupi, Qispiqanchi pruwinsyapi, Waru distritup uma llaqtanmi.
Jefferson City (Missouri)
Jefferson City nisqa llaqtaqa, Missouri suyup, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun llaqtam. Jefferson City llaqtapiqa 43.079 runakuna (2010) tiyachkan.
Lantrihas
thumb|left|150px|Kimsa lantrihas muru rikch'aqchakuna. Lantrihas (Lens culinaris) nisqaqa huk chaqallu chakra yuram. Chaqallunpi achka prutinayuq murukunatam yanuspa mikhunchik.
Alonso de Montúfar
thumb|right|270px|Alonso de Montúfar OP. Fray  Alonso de Montúfar O.P. sutiyuq runaqa (* 1489 paqarisqa Loja llaqtapi - † wañusqa Mishiku llaqtapi) huk 🇪🇸 mama llaqtap kathuliku taytakura wan Uma Hatun yaya Mishiku llaqtapi karqan.
Uqalli distritu
Uqalli distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Ocalli) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Luya pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Ocalli llaqtam.
Alonso de Montúfar
Mishiku llaqtapi Uma Hatun yaya (1551-1572)
823
823 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Qalaqhuya distritu
Qalaqhuya distritu (kastilla simipi: Distrito de San Cristóbal de Calacoa) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Mariscal Nieto pruwinsyapi, Muqiwa suyupi, kamasqa. Uma llaqtanqa Qalaqhuya (Calacoa) llaqtam.
Runakuna
3 518 runa (1 966 qhari, 1 552 warmi)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Enanitos Verdes
Enanitos Verdes (kastilla simi: "q'umir ch'itichakuna") nisqaqa huk arhintinu kusituymi.
Netflix
rikchacha|Netflixpata riqsinapaq riqch'an. Netflix, Inc. huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna ukhuman qillqakuy widiyu mayk'aq munasqaykipi (inlish simipi: on-demand) hawapi purichiy yanapakuy chaymanta ruruchina ruruchikaq Los Gatos, California kaqpi tiyan. 1997 watapi Reed Hastingswan Marc Randolphwan Scotts Valley, California llaqtapi kamasqa, huk siq'isqa pilikulap, tili-rikuna siriyikunap ñawiriy wasintam qun rakiy rimanakuykunawan, hinallataq kikinpa rurasqankunawanpas, Netflix Originalkuna sutiyuq.
Warren Harding
thumb|Warren Harding HASpa 29 kaq umalliqnin, 1921-1923 watapi. right|200px| Warren Hardingpa [[silq'uynin.]] Warren Gamaliel Harding sutiyuq runaqa ( paqarisqa Blooming Grove llaqtapi - wañusqa San Francisco llaqtapi), huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq ruruchiq wan pulitiku runam.
Taytan: George Tryon Harding (1843-1928); Maman: Phoebe Elizabeth Dickerson. Warmi: Florence Kling Harding. Churinkuna: (1) Elizabeth Ann Blaesing.
Alma mater: Ohio Central College.
1780 watakuna
1780 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1780 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1789 watapi puchukarqan.
Amkirya
Rikch'aqkuna
Kaymi huk amkirya rikch'aqkuna:
Nihoniyu
Nihoniyu, Nh (Ununtriyu, Uut (musuq latin simipi: Ununtrium)) nisqaqa huk q'illaymi, illanchaykuq, runallap rurasqanmi. Manaraqmi tukuna sutinchu.
Mit'awi
300px|thumb|[[Pacha tupuqwanmi (riluq nisqawan) pachata tupunchik.]] Pacha, Mit'awi, Kuna icha Timpu (kastilla simipi: tiempo) nisqaqa puriq pacham, mit'akunanta, ñawpa pacha, kunan pacha, qhipa pacham.
Kaymi pachap tupunkuna:
Qhapaqmarka distritu
Qhapaqmarka distritu (kastilla simipi: Distrito de Capacmarca) nisqaqa Chumpiwillka pruwinsyapi, Qusqu suyupi, Piruwpi, huk distritum.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Víctor Boluarte Medina
Víctor Boluarte Medina sutiyuq runaqa ( paqarisqa Lima llaqtapi) huk piruwanu Taripay amachaqmi, pulitikupas. Kunanqa Qusqu llaqtap kurakanmi kachkan.
Limapi paqarirqaspapas, Qusqu suyupi Pawqartampu llaqtachapi wiñarqan. Qusqu llaqtapi La Salle Yachaywasipi yacharqanqan, chaymantataq, 1983 watamanta, Mama Llaqtap San Antonio Abad Yachay Sunturninpim hayñi yachayta yachaqarqan, 1992 watapi taripay amachaq tukuspa. Lima llaqtapi Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturninpi 1994 watapi waki yachaqmi tukurqan, San Martín de Porres Yachay Sunturpitaq 2008 watapi kamachina yachaqmi.
Chiqarimay yachaq kaspa 1996 watamanta 1998 watakama Enafer S.A. nisqapaq llamk'arqan Urin Irruñanrayku. 1997 watamanta Mama Llaqtap San Antonio Abad Yachay Sunturninpi yachachiqmi kachkan, hinallataq 2017 watamanta Qusqupi Antikunap Yachay Sunturninpi.
Delfina Paredes
Delfina Paredes Aparicio sutiyuq warmiqa (*16 ñiqin chakra yapuy killapi 1944 paqarisqa Mullintu llaqtapi -  ) huk kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan, Piruwyuq.
RBD
300px|thumb|RBD: Takiqninkunaqa kaymi. RBD nisqaqa 🇲🇽 mama llaqtayuq kusituymi.
Víctor Boluarte Medina
p'unchawmanta p'unchawkama apristam karqan, 2003 watamanta 2006 watakama Qusqu pruwinsyap rihidurnin kaspa, Carlos Valencia kuraka kaptin. Chay partidupaq llamk'aspa, 2006 watapi akllanakuykunapi kuraka tukuyta munaspa manam ayparqanchu, tukuy akllaykunap 14.285%-llanta chaskispa, Marina Sequeiros atiptinmi. APRA partiduta saqirqaspa, 2018 watapi Tawantinsuyu Suyu Rikch'arimuypaq pruwinsya kuraka akllanakuykunapi atirqan akllaykunap 19.685%-ninwan, Qusqu pruwinsyap kurakan tukuspa.
Delfina Paredes
Yachay sunturnin: San Antonio Abad (Cusco) wan San Marcos (Lima): Facultad de Química Industrial en 1958.
Tayta: ; Mama:
Runa:
Wawakuna:
Arpita kantun
Allpa saywachi
thumb|left|180px|T'arata pruwinsyap pulitika rakiynin
824
824 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
825
825 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Víctor Boluarte Medina
munisipal kamachikuywan kamachirqan Qusqu, Qusqu willkasqam sutiyki nisqa Qusqu llaqtataki Qusqupi tukuy tukri ruraykunapi, tukuy yachaywasikunapipas takinanpaq Qusqu runasimipi. Víctor Boluarteqa nin, Kastilla simipi, kimsantin hanllallillayuq hukllachasqa Urin Qichwa simipi ama takisqa kachunchu, pichqantin hanllalli Qusqu runasimipim takisqa kachun. Yachachiy ministru qhichwa qillqasqanta ama Ayakuchu qichwa simiman t'ikrachunchu, nispa.
Uruwayi
thumb|right|250px|Uruwayi thumb|right|250px|Uruwayi
Uruwayi nisqaqa Urin Awya Yalapi mama llaqtam. Uma llaqtanqa Montevideo llaqtam.