cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Agustín (santu)
Otros
Contra mendacium, De catechizandis rudibus liber I, De continentia liber I, De patientia liber I...
De Genesi ad litteram libri XII
401 - 415 wata.
Polémicos
'De natura boni liber I, Psalmus contra partem Donati, De peccatorum meritis et remissione et de baptismo parvolorum ad Marcellium libri III ( 412 wata), De gratia et libero arbitrio liber I (426 wata), De haeresibus''...
Tratados
San Juan, salmokuna wan sermonkuna.
Tractatus in evangelium Ioanis
124 discursokuna: San Juan.
Enarrationes in Psalmos. 392 watamanta 416 watakama.
Cartakuna
386 watamanta 430 watakama (800).
Pasto
Pasto (kastilla simipi: San Juan de Pasto) nisqaqa Kulumbyapi huk hatun llaqtam. Nariñu suyu uma llaqtapmi. 1 181 km²
1122
Hawa t'inkikuna
1120'erne
Kucha
Kucha icha Mulla nisqaqa huk runap (qharip icha warmip) wawqinpa, ñañanpa, turinpa icha paninpa ususin, warmi wawan.
Santiwañis
Santiwañis (kastilla simipi: Santivañez) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, Kapinuta pruwinsyapi, Santiwañis munisipyup uma llaqtanmi.
Wirpakancha
Wirpakancha (San Juan de Huirpacancha) llaqtaqa Wirpakancha distritup (distrito de San Isidro nisqap) uma llaqtanmi, Waytara pruwinsyapi, Wankawillka suyupi, Piruwpi.
Llika kantun
Llika kantun nisqaqa (kastilla simipi: Cantón Llica) Buliwyapi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Daniel Campos pruwinsyapi, Llika munisipyupi. Uma llaqtanqa Llika llaqtam.
Wikipidiya:Musuq simikuna
Musuq rimakuna (musuq simikuna) nisqaqa rimasqalla qhichwa simipi manaraq kasqa rimakunam. Kunan pacha, qillqasqa simipi achka chay hina rimakunatam mat'ipayanchik.
Allin rimata pallay
Wikipidiyapiqa chay rimakunatataq kay hinam llamk'achinchik:
540 watakuna
540 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 540 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 549 watapi puchukarqan.
55 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 541 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 550 watapi puchukarqan.
Urmiri (Santiago Wari)
Urmiri nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Uru Uru suyupi, huk llaqtam, Santiago Wari pruwinsyapi.
Takiq
Takiq nisqaqa kunkanwan huk runakunap rinrinman takita uyarichiq runam, qhari icha warmi.
Kaymi huk ancha riqsisqa takiqkuna:
Laulu
Apurimaq Qispillaqta
Apurimaq Qispillaqta (kastilla simipi: Pueblo Libre) nisqaqa huk llaqtacham, Qimwiri distritupi, Killapampa pruwinsyapi, Qusqu suyupim, Apurimaq mayup patanpi.
Juan Carlos Aramburu
Juan Carlos Aramburu sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Reducción llaqtapi - †  wañusqa Buenos Aires llaqtapi) huk kathuliku Uma Hatun yaya karqan. Yachay wasi: Colegio Pío Latinoamericano de Roma wan Pontificia Universidad Gregoriana (Roma). 1975 watamanta 1990 watakama Buenos Aires Uma Hatun yaya.
Tayta: Copello; Mama:.
Raúl González
Raúl González Blanco, Raúl sutiyuq runaqa (* 27 ñiqin inti raymi killapi 1977 paqarisqa Madrid (Ispaña) llaqtapi - ) mama llaqtayuq Ispaña piluta hayt'aqmi.
Qayara distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
Raúl González
Tayta:    ; Mama:
Qayara distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Raúl González
Warmi: Mamen Sanz (30 ñiqin inti raymi killapi  1999 watamanta). Churinkuna: Jorge (*2000), Hugo (*2002), Héctor wan Mateo (*2005).
Qayara distritu
Simikuna
Pukyu:
Raúl González
Mamallaqtapura kupakuna
(*) Incluyendo la Selección Española de Fútbol
Achuar
Achuar, Achual icha Achuara (kikinpa rimayninpi: Aents) nisqakunaqa huk Ikwadur llaqtapi, Pastasa markapi, Morona Santiago markapipas, Piruw llaqtapipas, Luritu suyupi, tiyaq runa llaqtam, shuwar simiman kapuq achuar chicham nisqata rimaq.
Indihina tantanakuykuna
thumb|left|130px|Achuar uma [[achala]]
Malwa yura rikch'aq ayllu
Malwa yura rikch'aq ayllu (Malvaceae) nisqaqa huk iskay phutuy raphiyuq yurakunap rikch'aq ayllunmi, lliwmanta aswan qurakunam, 240-chá 250-chá rikch'ana.
Rikch'aqkuna
Malvoideae Sterculioideae Tilioideae Bombacoideae
China kiswar
China kiswar icha China kiswara (Buddleja globosa) nisqaqa Urin Awya Yalapi (Arhintina, Buliwya, Chili, Piruw) wiñaq hampi yuram, kiswarmi.
Pukahirka
Pukahirka (Pucahirca / Pucajirca / Pukachirka) nisqaqa Piruw mamallaqtapi, Antikunapi, Yuraq Wallapi, huk rit'i urqum, Anqash suyupi, Pumapampa pruwinsyapi, Pumapampa distritu‎pi (Chinchay Pukahirka), Waylas pruwinsyapipas, Yuraqmarka distritupi (Chawpi Pukahirka). Pikchunqa mama quchamanta 6.046 mitrum aswan hanaq. thumb|left|200px|lluq'i: [[Shuyturahu rit'i urqu; chawpi: Artisunrahu rit'i urqu; paña: Pukahirka rit'i urqu, Matarahu rit'i urqup pikchunmanta (qullamanta) rikusqa]]
Jhilmar Lora
Carlos Jhilmar Lora Saavedra sutiyuq runaqa (* paqarisqa Limaq llaqtapi -  )  huk 🇵🇪 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Iwru
left|40px|Iwrup [[sananchan.]] thumb|upright=1.5|Iwru 2023 thumb|right|Iwrup [[p'anqa kañina|kañina p'anqankuna.]] thumb Iwrupa Huñupi llamk'achisqa kañinam, 26 mamallaqtap kañinan:
Iwru nisqaqa (euro, grigu simipi: ευρώ, < Europa, sananchan: € icha EUR)
Kunanqa Iwrup Amirikanu dollarwan apanakuyninqa kay hinam: 1 € = 1,552 US$.
1123
Hawa t'inkikuna
1120'erne
Sinru qillqa: Urqu (Italya)
Lista: Urqu (Italya);
Rita Lee
thumb|Rita Lee, 2010 Rita Lee Jones sutiyuq warmiqa, icha Rita Lee (  paqarisqa São Paulo llaqtapi  - ) huk Brasil mama llaqtayuq takiq wan takichaqmi karqan.
Mi Perú distritu
Mi Perú distritu; (kastilla simipi: Distrito de Mi Perú) nisqaqa huk distritum Qallaw pruwinsyapi, Qallaw suyupi, Piruw mama llaqtapi.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Ollanta Humala Umalliq.
Allpa saywachi
Hallka k'iti kanchar 2,47 km²
Runakuna
51 522 runakuna
Liwru ch'ipachina
Alimanya mama llaqtayuq Johannes Gutenberg sutiyuq runam chay liwru ch'ipachinataqa chunka pichqayuq kaq pachakwatapi wallparirqan, ancha achka Martin Luther-pa aliman simiman t'ikrasqan Dyus Simin Qillqa liwrukunata ch'ipachispa.
Santo Domingo de la Capilla distritu
Santo Domingo de la Capilla distritu (kastilla simipi: Distrito de Santo Domingo de la Capilla) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Cutervo pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Santo Domingo de la Capilla llaqtam (794 runa, 2007 watapi).
550 watakuna
550 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 550 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 559 watapi puchukarqan.
56 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 551 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 560 watapi puchukarqan.
Alida Castañeda Guerra
Alida Castañeda Guerra sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Tampupampa llaqtapi, Tampupampa distritupi, Kutapampa pruwinsyapi, Apurimaq suyupi) piruwanu willay kamayuqmi, t'ikraqmi, harawiqmi, kastilla simi, qhichwa simipi qillqaqmi.
Kuncha
Kuncha icha Quncha nisqaqa huk runap (qharip icha warmip) wawqinpa, ñañanpa, turinpa icha paninpa churin, qhari wawan.
Alida Castañeda Guerra
Kawsaynin
Alidaqa willay kamayta yachaqarqan Qusqu llaqtapi Mama Llaqtap San Antunyu Apach Yachay Sunturninpi, chaymantataq Lima llaqtapi Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Sunturpi.
Nuñuwa distritu
Nuñuwa distritu (kastilla simipi: Distrito de Nuñoa) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Melgar pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Ñuñuwa llaqtam. Nuñuwa distritupiqa kanmi kimsa mit'a: para pacha (kantaray killamanta ayriway killakama), qasa pacha icha chirawa pacha (ayriway killamanta chakra yapuy killakama), ch'aki pacha (chakra yapuy killamanta kantaray killakama). 2011 watapi Hugo Muñóz Guerra, umalliq Consejero Melgar pruwinsya manta, Nuñuwata Capital Mundial y Patrimonio de la Alpaca Suri riqsichirqan, "Reyno del Hatun qolla" nisqa tukupun.
Yurakuna
thumb|left|160px|Stipa ichhu
Hampi yurakuna: thumb|right|160px|[[Uchuq'aspa icha q'illu t'ika (Calendula officinalis), huk hampi yura]]
Uywakuna
Pisqukuna:
Yaku pisqukuna: thumb|right|200px|[[ch'uwankira Plegades ridgwayi]]
Allpa yaku kawsaqkuna:
Ñuñuqkuna:
Suchuqkuna:
Challwakuna:
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Tránsito Amaguaña
thumb|right|260px|Tránsito Amaguaña (2022). Tránsito Amaguaña sutiyuq warmiqa (1909 watapi paqarisqa Chimpa [La Chimba] ayllu llaqtapi, Kayampi llaktapi; 2009 watapi wañusqa Chimpapipas) huk ikwaduryanu pulitiku warmim karqan, kayampim. Dolores Cacuangowan, ayllullaqta runakunawanpas maqanakurqan, indihinakunaman allpankunata kutichimunapaq. Hinallapas 1944 watapi Dolores Cacuangowan Ikwadurpi ñawpaq kaq iskay simi yachay wasitam kamarirqan. 1963 watapi, Susyalista Suwit Republikakunap Huñun mamallaktaman rirqan. Chaymanta kutimuspa, Ikwadur hatun pushaqkuna wichq'ay wasimanmi payta churarqan. Paykunaqa Mama Tránsitota kumunistam, ankallim nirqan. Hinaspam paykuna iskay simi yachay wasikunata wichq'achirqan. Chaymantam Mama Tránsito tukuy kawsayninpi wasinpi kawsaspa wakcha ayllukunawanmi kawsakurqan. 2003 watapi Lucio Gutiérrez hatun pushakqa payman premio Eugenio Espejo nisqatam qararqan. 2009 watapi wasillaqtanpim wañurqan.
Ollanta Humala
Ollanta Moisés Humala Tasso sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lima llaqtapi, Piruwpi) huk 🇵🇪 mama llaqtap awqaq pusaqmi, pulitiku runam, Piruwanu Nasyunalista Partidupi wankurisqam. p'unchawmanta p'unchawkama Piruwpa umalliqninmi karqan.
Ollantap taytanqa Isaac Humala sutiyuq kumunistam karqan, Etnocacerismo nisqa rikch'arimuypa kamariqninmi.
Ollantaqa Piruwpa awqaqsuyunpi sirwispa awqaq pusaqmi tukurqan. K'anchaq Ñanta maqanakurqan 1991 watapi Tinku Mariya llaqtapi, 1992 watapi Mamay (Madre Mía) llaqtapipas. Hinaspas qispi kaypaq ruraq runakunatapas wañuchirqansi, wichq'arqansi. .
2006 watapi Piruwanu Nasyunalista Partidutam kamarirqan, umalliq tukunapaq kampañatam qallarirqan. p'unchawpi umallinapaq akllanakuypi Alan García-wan hayu kaspa lliw akllaykunap 47-%-ninwan mana atispa chinkarqan.
Armenia (Quindío)
thumb|right|290px|Armenia, Kulumbya
Armenia llaqta (kastilla simipi: Armenia) nisqaqa Kulumbyapi huk hatun llaqtam. Quindío suyu uma llaqtapmi. 250 km²
Sapan kallpay
Huk republika nisqakuna:
Inkakunap mama llaqtanpas, Tawantinsuyu, sapan kallpay karqan, Pachakutiq Inka qhipanmanta.
Paul von Heyse
thumb|right|230px|Paul von Heyse (1830-1914). right|200px| Paul von Heyse silq'uymi. Paul Johann Ludwig von Heyse sutiyuq runaqa, ( paqarisqa Berlin llaqtapi -  wañusqa München llaqtapi), huk 🇩🇪 mama llaqtayuq yachay wayllukuq wan qillqaqmi qarqan.
Nobel Suñay|20px 1910 watapis simi kapchiypi Nobel Suñaytam chaskirqan.
Taytan: Karl Wilhelm Ludwig Heyse; Maman:.
Chhuka
Chhuka icha k'uchu nisqaqa iskaynintin kuska siwk siq'ipura p'alltam. Tinkuyninqa (nipakutichi) k'utmu ninchik.
Hunt'a chhukaqa (hunt'a p'allta muyu hina) kimsa pachak suqta chunkayuq k'atmayuqmi (= 360°) icha chiqaluwawan kaqllam (≈ 3,1416 rad). Chiqan chhukataq isqun chunka k'atmayuqmi icha kuskan chiqaluwam.
K'awchi chhuka
right
K'awchi chhukaqa isqun chunka k'atmamanta aswan pisim.
Chiqan chhuka (paqta k'uchu)
right
, \pi /2 \ rad.
Murq'a chhuka
right
.
Suni chhuka
right
, \pi \ rad.
P'ukru chhuka
right
.
Hunt'a chhuka
right
, 2\pi \ rad.
1124
1124 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Hawa t'inkikuna
1120'erne
Akllay
Akllay nisqaqa achka pikunamantapas, achka imakunamantapas hukllatam, hukkunallatam munaspa chaskiy, hap'iy. Kaypi qhaway:
Puerto Suárez
Puerto Suárez nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Santa Krus suyupi, huk llaqtam, Germán Busch pruwinsyap uma llaqtanmi.
Ayata
Ayata (kastilla simipi: Ayata) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Muñecas pruwinsyapi, huk llaqtam, Ayata munisipyup uma llaqtanmi.
1125
1125 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Hawa t'inkikuna
1120'erne
Akllanakuy
Akllanakuy icha Akllay nisqaqa akllanakuspa kamachinakuypi kaq mama llaqtapi mama llaqtayuq runakunap pusaq runakunata, umalliq nisqa runatapas akllaynin.
Alberto Escobar
Manuel Alberto Escobar Sambrano ( ̺ paqarisqa Limaq llaqtapi - wañusqa Framinghampi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq harawiq qillaq, simikunamanta yachaq, yachachiq, piruwki runa.
Umachiri distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pumapampa rit'i urqu (Chakas-Markara)
Pumapampa (kastilla qillqaypi: Nevado Pomabamba) nisqaqa Piruwpi, Yuraq Wallapi, huk rit'i urqum, Asunsyun pruwinsyapi, Chakas distritupi, Qarwa pruwinsyapipas, Markara distritupi. Pikchunqa mama quchamanta +5.000 mitrum aswan hanaq. thumb|left|160px|[[Paqarisha qucha, Pumapampa rit'i urqup chinchayninpi, Chakas distritu]]
Alberto Escobar
Imayka ruwaykuna
Inicia la carrera de docente en 1958, en la Universidad de San Marcos, en letras, profesando en las cátedras de Introducción a la Filología Románica, Interpretación de Textos Literarios, Teoría y Análisis Lingüísticos. Es el fundador deL CILA, impulsor de los estudios sobre lenguas diversas del Perú, y llegó a dirigir dicho centro. Ejerció el decanato de la Facultad de Letras y fue elegido virrector de San Marcos; pidió su cese en San Marcos y fue honrado como profesor emérito de ella. Fue miembro fundador del [http://IEP IEP] (Instituto de Estudios Peruanos), de ALFAL (Asociación de Lingüística y Filología de América Latina) y PILEI (Programa Interamericano de Lingüística y Enseñanza de Idiomas) y profesor visitante de diversas universidades en Europa (Université de Grenoble III, University of Bergen, Noruega) y los Estados Unidos (Puerto Rico, Kansas, New Mexico State University, University of Chicago).
Umachiri distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Qhapaq apu
Qhapaq apu (kastilla simimanta: Rey, ahinataq Inkarrí, Inka Rey sutipim) nisqaqa qhapaq suyup mana akllasqa pusaq runanmi. Tawantinsuyup qhapaqkunaqa inka qhapaq nikurqankus.
Alberto Escobar
Tukuyrikuy aymuray
Ha sido prologuista. Ha elaborado antologías de narraciones del Perú y de la poesía peruana.
Umachiri distritu
Simikuna
Pukyu:
Antonio Quarracino
right|270px| Antonio Quarracino Antonio Quarracino sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Pollica llaqtapi - †  wañusqa Buenos Aires llaqtapi) huk 🇮🇹-🇦🇷 mama llaqtap kathuliku Uma Hatun yaya karqan. Yachay wasi: 1990 watamanta 1998 watakama Buenos Aires Uma Hatun yaya.
Tayta: Quarracino; Mama:.
Pereira
thumb|right|290px|Pereira, Kulumbya Pereira (kastilla simipi: Pereira) nisqaqa Kulumbyapi huk hatun llaqtam. Risaralda suyu uma llaqtapmi. 3 120 km²
San Andrés (Kulumbya)
thumb|right|290px|San Andrés, Kulumbya
San Andrés (kastilla simipi: San Andrés) nisqaqa Kulumbyapi huk hatun llaqtam. San Andrés wan Providencia suyu uma llaqtapmi. 26 km²
Aqupiya
Aqupiya icha Aquphiya (kastilla simipi: Acopía) nisqaqa huk piruwanu uchuy llaqtam, Qusqu suyupi, Aqumayu pruwinsyapi, Aqupiya distritupi.
1126
1126 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Hawa t'inkikuna
1120'erne
Takupaya (Quchapampa)
Takupaya (kastilla simipi: Tacopaya) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi, Quchapampa suyupi, Arqi pruwinsyapi, huk llaqtam, Takupaya munisipyup uma llaqtanmi.
K'ita kiswar
K'ita kiswar icha K'ita kiswara (Buddleja diffusa) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Yantzaza kiti
Yantzaza kiti (kastilla simipi: Cantón Yantzaza) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Zamora Chinchipi markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Yantzaza llaqtam.
Runakuna
Yantzaza kitipiqa Sarakuru Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa Yantzaza kitillipi kawsanku.
Pulitika Rakiy
Kimsa kitillinmi kan:
Richard Chamberlain
Richard Chamberlain sutiyuq runaqa ( paqarisqa Beverly Hills llaqtapi - ) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtap aranway pukllaqmi.
Taytanː ; Mamanː. Warmi: Wesley Eure (1975-1976).
Sika Sika munisipyu
Sika Sika munisipyu (kastilla qillqaypi: Municipio Sica Sica) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Jaruma pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Sika Sika llaqtam.
Kantunkuna
Chunka hukniyuq kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Pete Seeger
Pete Seeger sutiyuq runaqa (May 3, 1919 – January 27, 2014) huk aranway pukllaqmi, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.
Española wat'a
thumb|right|290px|Tiyay: [[Española wat'a]] Española wat'aqa (kastilla simipi: Isla Española, inlish simipi Española icha Hood) Ikwadur mama llaqtapi, Yawatisuyupi, huk uchuy wat'am, Pasiphiku mama quchapi.
Antiqira munisipyu
Antiqira munisipyu icha Bolívar munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Antequera / Municipio de Bolívar) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu, Puwpu pruwinsyapi, Uru Uru suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Antiqira llaqtam.
Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Antiqira munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
P'anqa kañina
thumb|right|200px|Huk [[amirikanu dollar (p'anqa kañina).]] P'anqa kañina (kastilla simipi "papel moneda" "dinero de papel" "billete") icha P'anqa qullqi (P'anqaqullqi, kichwapi pankakullki), nisqaqa papilmanta rurasqa kañinam, mana chawkachanalla p'anqakunam, iskaynintin larunpi rikch'achakunayuq, sananchakunayuq.
George Bush
George Bush nisqaqa kay runakunap sutinmi:
Nobel Suñay Simi Kapchiypi
Nobel Suñay Simi Kapchiypi Alfred Nobelpa tistamintunpi sananchasqan pichqantin Nobel Suñaypura huk suñaymi, simi kapchiypi ancha allin aypasqakunapaq.
Nukña kiswar
Nukña kiswar icha Nukña kiswara (Buddleja occidentalis) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
1127
1127 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Hawa t'inkikuna
1120'erne
Sincelejo
thumb|right|290px|Sincelejo, Kulumbya
Sincelejo (kastilla simipi: Sincelejo) nisqaqa Kulumbyapi huk hatun llaqtam. Sucre suyu uma llaqtapmi. 278,4 km²
560 watakuna
560 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 560 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 569 watapi puchukarqan.
57 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 561 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 570 watapi puchukarqan.
Punpuyaq
Punpuyaq (Punpuyac) nisqaqa Piruwpi huk urqum, Yuraq Wallapi, Anqash suyupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.166 mitrum aswan hanaq.
1128
1128 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Hawa t'inkikuna
1120'erne
Q'illay kañina
thumb|150px|right|Quri gulden: Mainz llaqtapi ipiskupu Johann II. von Nassau (1397-1419), 1399-chá 1402-chá rurasqa [[Frankfurt am Main (Höchst) llaqtapi.]] thumb|180px|right|Iskay dinar ([[Yuguslawyap kañinan), 1925 watapi rurasqa.]] Phisu, Antaqullqi (kichwapi antakullki), Q'illay kañina icha Q'illay suñaya nisqaqa q'illaymanta - qurimanta, qullqimanta, antamanta - rurasqa kañinam, p'allta muyu hina last'achakunam, iskaynintin larunpi rikch'achakunayuq, sananchakunayuq.
Tapaqari pruwinsya
Tapaqari pruwinsya nisqaqa (aymara simipi: Tapaqari jisk'a suyu; kastilla simi: Provincia de Tapacarí) Buliwya suyupi, Quchapampa suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Tapaqari llaqtam.
Yurakuna
Sachakuna hukkunapas:
Pulitika Rakiy
Huk munisipyunmi kan: Tapaqari munisipyu.
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam, Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Tapaqari pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Mitú
thumb|right|290px| Vaupés mayu - Mitú, Kulumbya
Mitú (kastilla simipi: Mitú) nisqaqa Kulumbyapi huk hatun llaqtam. Vaupés suyu uma llaqtapmi. 16 422 km²
Umati distritu
Umati distritu (kastilla simipi: Distrito de Omate) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, General Sánchez Cerro pruwinsyapi, Muqiwa suyupi. Uma llaqtanqa Umati llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Palaya kantun
Palaya kantun nisqaqa (kastilla simipi: Cantón Palaya) Buliwyapi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Daniel Campos pruwinsyapi, Llika munisipyupi. Uma llaqtanqa Palaya llaqtam.
Santu Tumas listritu (Kashamarka)
Santu Tumas distritu (kastilla simipi: Distrito de Santo Tomás) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Cutervo pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Santu Tumas llaqtam.
Chili
thumb|250px|Chili thumb|right|150px|[[:es:Gabriel Boric|Gabriel Boric, Chilipa umalliqnin]] Chili icha Chirisuyu nisqaqa Uralan Awiya Yalapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Santiago de Chile llaqtam.
Pulitika Rakiy
Chunka kimsayuq suyunmi kan.
Waorani
thumb|right|290px|Yasuni mama llaqta parki [[Waorani runakunap kitinpas]] Waorani nisqakunaqa (inka, kichwa runakunap Awqa, Awka nisqan, kastilla simipi: Huaorani, Auca) huk Ikwadur llaqtapi, Napu markapi, Orellana markapi, Pastasa markapipas (Yasuni mama llaqta parkipi) tiyaq runa llaqtam, Wao Tiriro simita rimaq.
Maurice Maeterlinck
thumb|right|230px|Maurice Maeterlinck (1862-1949). right|200px| Maurice Maeterlinck silq'uymi. Maurice Polydore Marie Bernard Maeterlinck sutiyuq runaqa, icha Maurice Maeterlinck ( paqarisqa Gand llaqtapi -  wañusqa Nice llaqtapi), huk 🇧🇪 mama llaqtayuq qillqaqmi qarqan.
Nobel Suñay|20px 1911 watapis simi kapchiypi Nobel Suñaytam chaskirqan.
Taytan: Polydore Maeterlinck; Maman: Mathilde Colette Françoise Van den Bossche. Warmi: Georgette Leblanc.
Puerto Carreño
thumb|right|290px| Puerto Carreño, Kulumbya
Puerto Carreño (kastilla simipi: Puerto Carreño) nisqaqa Kulumbyapi huk hatun llaqtam. Vichada suyu uma llaqtapmi. 12 409 km²
Rit'i Yuraqchamanta
thumb|right|290px|Millay hawa mama (puka p'achayuq) Rit'i Yuraqchaman (yana chukchayuq) sintakunatam quchkan. Rit'i Yuraqchamanta (aliman simipi: Schneewittchen, ura sahun simipi Sneewittchen, inlish simipi: Snow White, kastilla simipi: Blanca Nieves) nisqaqa Rit'i Yuraqcha sutiyuq quya p'asñachamanta, millay hawa mamamanta, qanchisnintin ch'iti (wank'i, ch'ukchu, iqu) nisqamantapas willakuymi, Grimm wawqikunap (Jacob Grimm, Wilhelm Grimm) Alimanyapi pallasqan.
Pumaqanchi
Pumaqanchi (kastilla simipi: Pomacanchi) nisqaqa huk piruwanu uchuy llaqtam, Qusqu suyupi, Aqumayu pruwinsyapi.
Pumaqanchi llaqta ñiqpiqa Pumaqanchi qucham.
Ramón Díaz
thumb|right|260px|Ramón Díaz Ramón Ángel Díaz sutiyuq runaqa ( paqarisqa La Rioja llaqtapi -  ), huk 🇦🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi wan kallpachaq qarqan.
Kiwicha urqu
Kiwicha (kastilla qillqaypi Quehuicha, Quehuisha, Queshihua) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Chila wallapi, huk rit'i urqum, Ariqipa suyupi, Kaylluma pruwinsyapi, Lari distritupi, Mismi urqup kuntinpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.514 m (huk pukyu: 5.170 m) aswan hanaq.
Ramón Díaz
Taytan:  Díaz; Maman;. Warmi: Mirta Silvia Riedel. Churinkuna: (2) Emiliano wan Michael Díaz.
Wikipidiya:VisualEditor
300px|right
Szczecin
150px|thumb| thumb|300px|left|Szczecin ([[Pulskapi)]] Szczecin llaqtaqa (aliman simipi: Stettin) Pulskapi huk hatun llaqtam, Kunti Pumiranya suyup uma llaqtanmi, 407.180 tiyaq runakunayuq (2014).
Wikipidiya:VisualEditor
mw:VisualEditor/Portal
Szczecin
Hawa t'nkikuna
thumb|600 px|centre|Szczecin ([[Pulskapi)]]
Liyun XII
Liyun XII icha Liyun iskay chunka ñiqin (latin simipi: Leo PP. XII, Italya simipi: Papa Leone XII) sutiyuq runaqa (* 22 ñiqin chakra yapuy killapi 1760 watapi paqarisqa Genga, Roma llaqtapi, Italyapi - † 10 ñiqin hatun puquy killapi 1829 watapi wañusqa Watikanu mama llaqtapi) 252 ñiqin Tayta Papam karqan.
570 watakuna
570 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 570 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 579 watapi puchukarqan.
Qincha pruwinsya (Beni)
Qincha pruwinsya (kastilla simi: Provincia de Cercado) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Kimsantin llaqtam.
570 watakuna
58 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 571 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 580 watapi puchukarqan.
Qincha pruwinsya (Beni)
Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan:
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
1129
1129 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Hawa t'inkikuna
1120'erne
Vicente Zazpe
Vicente Faustino Zazpe Zarategui  sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Buenos Aires llaqtapi - †  wañusqa Santa Fe llaqtapi) huk Arhintina mama llaqtap kathuliku taytakura wan Uma Hatun yaya karqan. Yachay wasi: 1961 watamanta 1968 watakama Rafaela Hatun yaya.
Pampa Awllaqa
Pampa Awllaqa (Pampa Aullagas) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Uru Uru suyupi, huk llaqtam, Ladislao Cabrera pruwinsyapi, Pampa Awllaqa munisipyupi.
Vicente Zazpe
1969 watamanta 1984 watakama Santa Fe Uma Hatun yaya.
Pampa Awllaqa
Hawa t'inkikuna
Pampa Awllaqa munisipyu: yupaykuna, saywitu
Vicente Zazpe
Tayta: Miguel Zaspe; Mama: Rosario Zaretegui.
New York
Musuq York icha New York llaqtaqa Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakuna mama llaqtap aswan hatun llaqtanmi, New York suyupi. New York llaqtapiqa 8.336.697 runakuna (2012) tiyachkan.
New York llaqtapiqa Hukllachasqa kawsayllaqtakunap umallinanmi tiyachkan.
Pulitika Rakiy
5 comuna icha borough, taripayt'aqapas (county):
Walwas distritu
Walwas distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Hualhuas) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Wankayu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Walwas llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Tenochtitlan
thumb|300px|Tenochtitlan, Tlatelolko, Tlakopan, [[Texkoko quchapi.]] thumb|left|[[Mishika kimsantin huñup wallqanqankuna: Texkoko, Tenochtitlan, Tlakopan (Osuna qillqap 34 ñiqin uyan).]] Tenochtitlan nisqaqa Mishika qhapaq suyup uma llaqtansi karqan, Texkoko quchapi huk wat'apis.
Antawaylla
Antawaylla llaqtapiqa 23.275 runam kawsachkanku (2005).
Hawa t'inkikuna
center|550px
Shirley Jones
Shirley Mae Jones sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Beverly Hills llaqtapi - ) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq takiq wan aranway pukllaqmi.
Taytanː ; Mamanː. Warmi:.
Odi Gonzales
Odi Gonzales sutiyuq runaqa (1962 watapi paqarisqa Qusqu llaqtapi) piruwanu qhichwa simipi, kastilla simipipas qillqaqmi.
Odiqa Piruwpi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapipas simi kapchiytam yachaqarqan. Qhichwa llaqta willakuykunamanta yachaqmi, t'ikraqmi.
1992 watapiqa Cesar Vallejo Mamallaqta Simi Kapchiy Suñay (Premio Nacional de Poesía Cesar Vallejo) nisqatam chaskirqan, El Comercio willay p'anqa ruruchiqmantam, Universidad Nacional Mayor de San Marcos yachay sunturpa simi kapchiy suñaynintapas.
Qillqasqankuna
Harawi pallasqakuna:
Putumayu pruwinsya
thumb|right|200px|Wasikuna, [[Amarumayupi]] Putumayu pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Putumayo) nisqaqa Luritu suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa San Antonio del Estrecho llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Ollanta Humala Umalliq.
Runakuna
Putumayu pruwinsyapiqa Kukama-Kukamilla, Napurunakunam tiyanku.
Musuqllaqta (Aqumayu)
Musuqllaqta (kastilla simipi: Mosoqllaqta) nisqaqa huk piruwanu uchuy llaqtam, Qusqu suyupi, Aqumayu pruwinsyapi.
Pumaqanchi llaqta ñiqpiqa iskay qucham: Pampamarka quchawan Asnaqucha.
Moisés Cavero Cazo
Moisés Cavero Cazo sutiyuq runaqa ( paqarisqa Wamanqa llaqtapi, Ayakuchu suyupi; wañusqa Wamanqa llaqtapi) huk Piruw mama llaqtayuq yachachiqmi, qhichwa simipi qillqaqmi, aranway ruraqmi karqan.
Kawsasqan
Moisés Cavero Cazoqa kathuliku yachaywasiman rirqaspa yachachiq tukurqan. Aranwaykunatas rurarqan chanka qichwa simipi, ahinataq Qisanpi sapan urpikuna, Kaypi wayta, wakpi kichka nisqakunatas.
Johnny Weissmuller
thumb|right|260px|Jonny Weissmuller, 1924 Peter Johann Weissmüller Kersch sutiyuq runaqa, icha Johnny Weissmuller (* paqarisqa Timişoara llaqtapi Rumanya mama llaqtapi - †  wañusqa Acapulco llaqtapi) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq  kurku kallpanchaq wan kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan.
Weissmullerqa wañurqan 1984 watapis.
Taytan: Peter Weißmüller ; Maman: Elisabeth Kersch. Warmikuna: Maria Brock Mandell Bauman (1963-1984) Allene Gates (1948-1962) Beryl Scott (1939-1948) Lupe Vélez(1933-1939) Bobbe Arnst (1931-1933) Camilla Louiee (? - ?). Churinkuna: (3), Johnny S. Weissmuller, Jr. (23.IX.1940 - 27.VII.2006), Wendy Anne Weissmuller (1.VI.1942 - ), wan Heidi Elizabeth Weissmuller (31.VII.1944 - 19.XI.1962).
Raffaello Sanzio
thumb|right|200px|Posible [[autorretrato de Rafael durante su adolescencia.]] thumb|right|200px|Los desposorios de la Virgen Raffaello Sanzio, Raffaello di Urbino sutiyuq runaqa, icha Rafael (*  paqarisqa Urbino llaqtapi, Italyapi -  †  wañusqa Roma llaqtapi), huk 🇮🇹 mama llaqtayuq wasichay kamayuqmi wan llimphiq runam qarqan.
Taytan: Giovanni Santi ; Maman: Maria di Battista di Nicola Ciarla.
Llimphiyqaskankuna
thumb|right|*[[San Sebastián (Rafael)|San Sebastián (1501-1502), una de las primeras obras de Rafael, de influencia perugianesca]]
Periodo florentino
thumb|right|[[La bella Jardinera 1507, Óleo, 122 × 80 cm, Museo del Louvre, París ]]
Periodo romano
thumb|right|196px|[[Madonna Sixtina (Rafael)|Madonna de San Sixto, 1513-1514, óleo sobre tela, 265 × 196 cm, Gemäldegalerie de Dresde, imagen idealizada de la Virgen María, acentuando su carácter espiritual.]]
Griguryu I
thumb|right|250px|Gregorio Magno, [[Goya, 1797 - Museo Romántico, Madrid]] thumb|right|250px|Fresco [[siglo VI, Letrán.]] thumb|right|250px|San Gregorio - [[Francisco de Zurbarán, 1626 - Museo Provincial de Bellas Artes Sevilla]] Griguryu I, San Griguryu sutiyuq runaqa, (kastilla simipi: San Gregorio I Magno o San Gregorio, latín simipi: Gregorius I (Magnus); grisya simipi: רגוריוס הראשון) ( paqarisqa Roma llaqtapi -  wañusqa Roma llaqtapi) Italya mama llaqtayuq taytakura, Hatun yaya, Tayta Papa, Dyusmanta yachachiq kaspa, munqhipas, qillqaqpas runam, latin simipi qillqaqmi.
LXIV kaq Kathuliku Tayta Papa tukukurqan.
Qullqa distritu (Ayakuchu)
Qullqa distritu (kastilla simipi: Distrito de Colca) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Victor Fajardo pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi. Uma llaqtanqa Qullqa llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Sintu
thumb|right|200px|Huk [[amirikanu dollar|amirikanu sintu (q'illay suñaya).]] Sintu icha Sintaw nisqaqa (inlish simipi: cent, huk kastilla simiyuq mamallaqtakunapi: centavo, latin simimanta centum, "pachak") huk kañinakunap uchuy huklla kayninmi.
Ahinataq, pachak amirikanu sintuqa huk amirikanu dollarmi: • 100 ¢ = 1 $
Pachak iwru sintuqa huk iwrum. '''
José Salvador Cavero León
Kawsasqan
José Salvador Cavero Leónqa Wamanqa llaqtapi paqarirqaspa Tampu llaqtapi yachaywasiman rirqan, chaymantataqsi Wanta llaqtapi kathuliku yachaywasiman. 1940 watapis taytakura tukurqan. 1946 watamantapacha Wamanqa kathidralpis llamk'arqan.
Joseqa Wamanqa llaqtapi huk aranwaykunatas rurarqan chanka qichwa simipi, ahinataq 1938 watapi Yana puyup intuykusqan nisqata, 1955 watapitaq Wakchapa muchuynin nisqatas.
2006 watapis wañurqan.
Artisaqucha
Artisaqucha nisqaqa Piruwpi huk qucham, Yuraq Hankapi, Anqash suyupi, Asunsyun pruwinsyapi.
Fernandina wat'a
thumb|right|290px|Tiyay: [[Fernandina wat'a]] Fernandina wat'aqa (kastilla simipi: Fernandina, inlish simipi icha Narborough ) Ikwadur mama llaqtapi, Yawatisuyupi, huk wat'am, Pasiphiku mama quchapi.
Keane
thumb|250px|right|Keane kunciertu. Keane nisqaqa huk Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtayuq pianu rock nisqaqa kusituy. Kaymi wankurisqan waqachiqkuna:
Sikaya
Sikaya (kastilla qillqaypi: Sicaya) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, Kapinuta pruwinsyapi, Sikaya munisipyup uma llaqtanmi.
Enrique Iturriaga
thumb|right|250px| Enrique Iturriaga (1918-2019) Enrique Iturriaga Romero sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Limaq llaqtapi - †  wañusqa Limaq llaqtapi),  🇵🇪 mama llaqtayuq klasiku musika takichaqmi qarqan. Tayta: Iturriaga; Mama: Romero.
Yachay taki wasi: Mama Llaqtap Taki Yachay Sunturnin (Piruw).
Alma materː Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin.
Gerhart Hauptmann
thumb|right|230px|Gerhart Hauptmann (1862-1946). right|200px| Gerhart Hauptmann silq'uymi. Gerhart Johann Robert Hauptmann sutiyuq runaqa, icha Gerhart Hauptmann ( paqarisqa Obersalzbrunn llaqtapi -  wañusqa Agnieszków llaqtapi), huk 🇩🇪 mama llaqtayuq qillqaqmi qarqan.
Nobel Suñay|20px 1912 watapis simi kapchiypi Nobel Suñaytam chaskirqan.
Taytan:  Robert; Maman: Marie. Warmi: Georgette Leblanc.
1130
1130 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Chiquinquirá
thumb|right|290px| Chiquinquirá, Kulumbya
Chiquinquirá (kastilla simipi: Chiquinquirá) nisqaqa Boyacá suyu Kulumbyapi huk hatun llaqtam. 133 km²
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Pastasa marka
Pastasa marka nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk markam. Uma llaqtanqa Puyu llaqtam.
Runakuna
Pastasa markapiqa kay runa llaqtakunam tiyanku: Andoa, Achuar, Kichwa (Amarumayu sach'a-sach'a suyup Kichwa runan: Pastasa runa), Waorani, Sapara, Shuwar, Shiwiar.
Pulitika Rakiy
Tawa kitinmi kan.
Portachuelo
Portachuelo nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Santa Krus suyupi, huk llaqtam, Sara pruwinsyap uma llaqtanmi.
Salvador Piñeiro
thumb|right|280px Salvador José Miguel Piñeiro García Calderón sutiyuq runaqa, icha Salvador Piñeiro (*  paqarisqa Lima llaqtapi - ) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq  kathuliku taytakura wan Uma Hatun yaya Wamanqapi qarqan.
Wamanqapi Uma Hatun yaya (2011-)
Kitarahu
Kitarahu (kastilla qillqaypi: Quitaraju) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Antikunapi, Yuraq Wallapi, huk rit'i urqum Anqash suyupi, Waylas pruwinsyapi, Santa Krus distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.035 / 6.040 mitrum aswan hanaq.
Machala kiti
Machala kiti (kastilla simipi: Cantón Machala) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Kuri markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Machala llaqtam.
Urqu kiswar
Urqu kiswar icha Urqu kiswara (Buddleja americana) nisqaqa huk kiswarmi, Urin Awya Yalapi, Chawpi Awya Yalapi, Mishikupipas wiñaq.
Runakuna hampi yura hinam llamk'achinku, ahinataq Buliwyapi.
Sandro Botticelli
thumb|right|250px|Sandro Botticelli thumb|right|250px|Nascita di Venere, Sandro Botticelli Sandro Botticelli (Alessandro di Mariano di Vanni Filipepi) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Firenze llaqtapi -  wañusqa Firenze llaqtapi) huk 🇮🇹 mama llaqtayuq llimphiq runam karqan.
Taytaː Mariano di Vanni di Amedeo Filipepi, Mamaː Smeralda.
Thinusawru
thumb|right|210px|[[Triceratops nisqa thinusawrup saqrun, Smithsonian Museum nisqapi.]] thumb|right|210px|[[Brachiosaurus brancai nisqa thinusawrup saqrun, Museum für Naturkunde musiyupi, Berlin llaqtapi.]] Thinusawru (Dinosauria, grigu simimanta: Δεινόσαυρος [Deinósavros] "manchay qaraywa") nisqakunaqa ñawpa-ñawpa pacha kawsaq kasqa uywakunas karqan, suchuqkunas, runap kayninmanta ancha aswan ñawpaqsi.
Lliwmanta aswan thinusawrukunaqa hatunkaraysi karqan, hukkunataq aswan uchuyllas, lliwmanta aswan uchuytaq wallpa hinas.
Huk thinusawrukunaqa - ahinataq Triceratops, Brachiosaurus - yura mikhuqsi karqan, hukkunataq - ahinataq Tyrannosaurus rex - aycha mikhuqsi.
Thinusawrukunataqa tullunkunamantallam riqsinchik. Chayraykum manam riqsinchikchu, ima hinachus qaran, ukhu yawrinkuna karqan. Gideon Mantell sutiyuq kawsay yachaqpa warminsi Mary Ann Mantell 1825 huk thinusawrup kiruntas tarirqan Inlispampapi. Qusanqa Iguanodon nispa sutincharqan. Richard Owen sutiyuq yachaqtaq chay ñawra wañusqaña uywakunata "wañusqa rikch'aqkunam" nispa Dinosauria sutincharqan.
Yura qara
thumb|Nihun [[arsip qaran.]] Qara nisqaqa yurap chillkinpa hawanmi, aswantaq q'iru yurap (sach'ap, thansap). Qarap ukhu istratunqa kawsaq, wiñaq kawsaykuqkunayuqmi. Hawa kaq rakinkunataq q'iru hina wañusqañam, huruchi icha sinkhan nisqam.
1132
1132 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Curt Cornelius
Curt Cornelius ( paqarisqa Huntington Beach (California suyu) llaqtapi), huk border|20px Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq aranway pukllaq qarqan.
Taytan: Robert B. Cornelius, Maman: Sandra S. Cornelius.
Warmi: Sarah J. Cornelius (née Johnson).
Sinru qillqa: Urqu (Kanada)
Lista: Urqu (Kanada);
Mama Uqllu
Mama Uqllu Manqu Qhapaqpa warminsi karqan. Paywan Titiqaqa wat'amantas lluqsirqan, Manqu Qhapaqwan, tukuy warmikunaman tukuy ruwayta yachachirqa: Awayta, t'ipayta, wayk'uyta, wawa uywayta ima-
Qullqi wasi
rikchacha|250px|[[Pacha Qullqiwasi, Washington llaqtapi.]] Qullqi wasi icha Panku (kastilla simipi: banco) nisqaqa kañinata mañachiq ruruchinam.
Kañina mañachiypaq payikunata mañakuspa qullqichakunmi.
Uchpa
thumb|right|Yana k'illimsap uchpan Uchpa nisqaqa rawrasqa yamt'ap, k'illimsap, q'awap, huk rawranakunap manaña rawrana kaq, hak'u hina puchunkunam.
Kawsa imayaypa uchpanwanqa chakrakunatam wanuchanchik.
Caridad del Cobre Pallan
thumb|right|250px|Caridad del Cobre Pallan
Uywa
Uywa (Wiwa) icha Animal nisqakunaqa (latin simipi: animale - (regnum) Animalia, grigu simipi: Ζώον - Ζώα) tukuy kuyuq, mikhuq, samaq kawsaqkunam (ima runakuna llataq).
Caridad del Cobre Pallan
Caridad del Cobre Pallan (kastilla simipi: Virgen de Caridad del Cobre, Nuestra Señora de Caridad del Cobre ) nisqaqa Kulumbya mama llaqtapi huk raymim, tarpuy killapi. Caridad del Cobre Pallanqa Kubap wan Azanos patronanmi nisqa.
Raymi: 8 ñiqin tarpuy killapi.
Uywa
Qhichwa simipi imakaychana
Qallariyninpiqa uywa nisqaqa "runap uywasqan animal, manataq sallqa animalchu" niyta munarqaptin, Ikwadur kichwa shimi nisqapi tukuy animal nisqakunapaq, sallqakunapaqpas, "wiwa" nispa niytam qallarirqanku. Chay hinam kay Wikipidiyapi "uywa" nispa tukuy animalkunatam niyta munanchik.
Carlo Rubbia
thumb|right|250px|Carlo Rubbia (1934-). Carlo Rubbia sutiyuq runaqa paqarisqa Gorizia llaqtapi -   ), huk 🇮🇹 mama llaqtayuq pachaykamay yachaqsi qarqan.
Uywa
Rakikay
Uywakuna rakikan pachallan yawaryuq kuna (endotermos), huknin; tikray yawaryuqkuna (ectotermos)wakinkuna.
Carlo Rubbia
20px|Nobel Suñay 1984 llaqtapi Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Pachaykamaypi). Simon van der Meer
Celso Garrido Lecca
Yachay taki wasi: Mama Llaqtap Taki Yachay Sunturnin (Piruw).
Alma materː Mama Llaqtap Chili Yachay Sunturnin.
1133
1133 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Qunima distritu
Qunima distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Conima) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Muhu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Qunima (Conima) llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Uchpa (kusituy)
Uchpa nisqaqa (uchpamanta sutinchasqa) huk rock, blues nisqa qhichwa simipi takiq kusituymi. Freddy Ortiz, Antawaylla llaqtayuq runam, chay kusituyta paqarichirqan 1994 watapi Wamanqa llaqtapim. Wakin pichqa takiqkunaqa Wamanqa llaqtayuqmi.
1134
1134 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Arsi
Arsi (genus Acer) nisqakunaqa huk sach'akunam, Chinchay Awya Yalapi, Iwrupapi, Asyapipas wiñaq.
Chanka runa
Chanka runakuna Antawaylla k'itipi kawsaq mama llaqtas karqan. 1438 watapi Qusqu llaqtatas atiyta munarqanku. Manas atiptinku, Pachakutiq Inka Yupanki paykunata atirqan, suyunkuta Tawantinsuyuman hap'imuspa.
Kunan pacha Chanka runakunaqa Chanka runasimitam (Quechua ayacuchano) rimanku. Kay k'iti rimaypi José María Arguedas sumaq sumaqlla harawikunata qillqarqan. Kunan p'unchaw 1.000.000 icha 1.500.000 runakuna chanka runasimita rimanku. Paykunaqa Ayak'uchu, Apurimaq, Wankawillka suyukunapi Lima llaqtapi ima tiyankus.
Mayt'u ñukch'u
Ñukch'u icha mayt'u ñukch'u (Salvia revoluta) nisqaqa Antikunapi wiñaq quram, rikch'aq ñukch'um (sipita), achala tikam, hampi yurapas.
Víctor Delfín
thumb|right|250px| Víctor Delfín (1927- ) Víctor Delfín Ramírez sutiyuq runaqa icha (* paqarisqa Lobitos llaqtapi - ), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq ch'iquqm (iskultur) wan llimphiqpas qarqan.
Taytan: Ruperto Delfín; Maman: Santos Ramírez Puescas Warmi: Churinkuna:
Alma máter: Escuela de Arte (Limaq).
Chuqhata distritu
Chuqhata distritu (kastilla simipi: Distrito de Chojata) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, General Sánchez Cerro pruwinsyapi, Muqiwa suyupi, 15 ñiqin hatun puquy killapi 1955 watapi kamasqa. Uma llaqtanqa Chuqhata llaqtam.
Rasaq
Rasaq nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Waywash wallapi, huk rit'i urqum Anqash suyupi, Bolognesi pruwinsyapi, Paqllun distritupi, Lima suyupipas, Qaqatampu pruwinsyapi, Qupa distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.017 mitrum aswan hanaq. thumb|left|170px|Rasaq rit'i urqu ([[lluq'i), Yerupaja, Hatun Siwla, Carnicero - Waywash walla qulla-kuntimanta rikusqa (San Antonio)]]
Chuqhata distritu
Runakuna
2 213 jaqi (1 167 qhari, 1 046 warmi)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Lila Downs
Ana Lila Downs Sánchez sutiyuq runaqa (9 ñiqin tarpuy killapi 1968 paqarisqa Oaxaka llaqtapi Mishiku), Mishikupi mama llaqtayuq takichaqmi, takiqmi, taki qillqaqmi, kitara waqachiqmi karqan, kastilla simillapim qillqarqan inlish simipipas. Huk Ranchera takiqsi karqan, runaqa Mishiku mama llaqtayuq takiqmi, mishtika simi karqan.
Kawsay qillqa
Mamanqa Ana Sánchez ayllu runa mishtika, taytantaq amirika mama llaqtapi paqarisqa Allen Downs. Sutinqa, Lila hindipi "grasyasapa warmi" niyta munansi. Indyapitaq Lila nisqaqa achkiypa pukllayninsi.
Musuq York llaqtapi, Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtapi 1992 watapi urqhurqa kantu, chanta Taki aranway sutichasqa ñawpaq kaq p'anqakunata inlish simipi qillqasqata. Kay taki kapchiy, Paul Cohen, suticharqa runasimita amirikawa sutiwan, ichapas kay rimay maymantacha tiqsikusqanmanta.
Downsqa Oaxaka de Juárez, Oaxaka llaqtakunapim yachay wasiman rirqan. 2002 watapi amirikawa llaqtapi hatun plasapi mikhunata qhatuchkaptin, Julie Taymor sutiyuq kuyu walltay pusaqsi pilikulapi pukllanapaq mink'achirqan, chaymanta Julie Frida sutiyuq pilikulanpim pukllarqan.
2011 sutiyuq pilikulapim Mariachi Gringo sutiyuq warmita pukllarqan, 2012 watapi Guadalajara llaqtapi Ariel Suñayta (Premio Ariel) chaskispa.
Lilaqa takinmi, takikunatapas kamarin, lliwninmanta aswan mishtika simipi, saputika simipi hukkunatataq kastilla simipim. Ñawpaq diskunqa La Sandunga sutiyuqmi.
San Pablo de Napa kantun
San Pablo de Napa kantun nisqaqa (kastilla simipi: Cantón San Pablo de Napa) Buliwyapi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Daniel Campos pruwinsyapi, Llika munisipyupi. Uma llaqtanqa San Pablo de Napa llaqtam.
Runa warkhuna
thumb|right|200px|Runa warkhuna, Tombstone llaqtapi, [[USA-pi]] Runa warkhuna icha Sipina k'aspi nisqaqa wañuy kamachiyta ruranapaq llamk'anam. Huchallikuq runata kunkanpi warkhuspa wañuchikunku.
Garcilaso de la Vega
Garcilaso de la Vega sutiyuq runaqa (* 1498 paqarisqa Toledo llaqtapi - †  Le Muy wañusqa llaqtapi), Ispaña mama llaqtamanta qillqaqmi yachaqpas karqan.
Tayta: Pedro Suárez de Figueroa; Mama: Sancha de Guzmán.
Warmikuna: Elena de Zúñiga Wawakuna (6): Garcilaso, Íñigo de Zúñiga, Pedro de Guzmán, Sancha wan Francisco. Lorenzo, Guiomar Carrillopas wawa.
Qillqasqankuna
40 Sonetos (Sonnets), 22 Canciones (Songs), 8 Coplas (Couplets), 3 Églogas (Eclogues), 2 Elegías (Elegies), wand Epístola a Bóscan (Letter to Bóscan).
Romain Rolland
thumb|right|260px|Romain Rolland (1866-1944) right|200px| Román Rolland Romain Rolland sutiyuq runaqa (* paqarisqa Clamecy llaqtapi -   wañusqa Vézelay llaqtapi), huk 🇫🇷  mama llaqtayuq qillqaq runam, uqsitan simipi qillqaqmi.
Taytan: Émile Rolland ; Maman: ; Warmi: Marie Romain Rolland. Churinkuna:.
Siprikina
Siprikina (kastilla simipi: Nevado Sepregina) nisqaqa Piruwpi, huk rit'i urqum Ariqipa suyupi, Kaylluma pruwinsyapi, Madrigal distritupi, Thapay distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.400+ mitrum aswan hanaq.
Rodolfo Holzmann
thumb|right|250px| Rodolfo Holzmann (1910-1992) Rodolfo Holzmann (aliman simiː Rudolf Holzmann) sutiyuq runaqa (* paqarisqa Wrocław llaqtapi -   wañusqa Limaq llaqtap),  🇵🇪 mama llaqtayuq takichaq wan yatawaki pusaqmi qarqan. Taytan: ; Maman:. Warmiː.
Yachay taki wasi:.
Alma materː
Nobel Suñay Hampi Yachaypi
Nobel Suñay Hampi Yachaypi nisqaqa Alfred Nobelpa tistamintunpi sananchasqan pichqantin Nobel Suñaypura huk suñaymi, hampi yachaypi ancha allin aypasqakunapaq.
Sukuta distritu
Socota distritu (kastilla simipi: Distrito de Sócota) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Cutervo pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Sukuta llaqtam.
Qullunquya
Qullunquya (kastilla simipi: Nevado Culluncuya) nisqaqa Piruwpi, huk rit'i urqum Ariqipa suyupi, Kaylluma pruwinsyapi, Lari distritupi, Madrigal distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta 5.370 mitrum aswan hanaq.
Delta Amacuro suyu
thumb|right|220px|Delta Amacuro suyu, [[Winisuylapi]] Delta Amacuro  suyu (kastilla simipi: Estado Delta Amacuro) nisqaqa Winisuylapi huk suyum. 40 200 km². Uma llaqtanqa Tucupita llaqtam.
Umiriqi
Hawa t'inkikuna
[[Katiguriya:Llaqta (Narciso Campero pruwinsya
Karabubu suyu
thumb|right|220px|Karabubu suyu, [[Winisuylapi]] Karabubu suyu (kastilla simipi: Carabobo ) nisqaqa Winisuylapi huk suyum. 4 650 km2. Uma llaqtanqa Valencia llaqtam.
Gaius Iulius Caesar
thumb|right|200px|Gaius Iulius Caesar-manta wank'a, Berlin llaqtapi Mawk'a Musiyupi. Gaius Iulius Caesar sutiyuq runaqa ( 100 kñ watapi paqarisqa Roma llaqtapi; 44 kñ watapi wañusqa Roma llaqtapi) huk romanu awqaq pusaqsi, kawpaq runas, mama llaqta pusaqsi, qillqaqsi karqan.
Iulii nisqa romanu patrisyu aylluyuq kaspa Roma llaqtapi kawpaq runas tukurqan. Marcus Licinius Crassus sutiyuqwan, Gnaeus Pompeius Magnus sutiyuq awqaq pusaqwanpas 59 kñ watapi Romap kunsulninsi tukurqan. Chaymantataqsi Ilirya, Galya pruwinsyakunapi prukunsul kaspa chaymantas 58 kñ watamanta 51 kñ watakama watakunapi tukuy Galyatas atiparqan Rhein mayukama. Romanu llaqtayuq maqanakuypi 49 kñ watamanta 45 kñ watakama Pompeiusta atipaspa romanu republikata puchukachispa qhapaqmansi tukuchikurqan. 44 kñ watapis Marcus Iunius Brutuspa wañuchisqan karqan.
Pasña munisipyu
Pasña munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Pazña) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu, Puwpu pruwinsyapi, Uru-Uru suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Pasñam.
Kantunkuna
Pichqa kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Pasña munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.