cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ruburiy
Ruburiy (kastilla simipi: Roboré) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Santa Krus suyupi, Chikitus pruwinsyapi, Ruburiy munisipyup uma llaqtanmi.
Wamankikya distritu
Wamankikya distritu (kastilla simipi: Distrito de Huamanquiquia) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Victor Fajardo pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi. Uma llaqtanqa Wamankikya llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Runa
Ñuqanchikqa runa (latin simipi: Homo, grigu simipi: Άνθρωπος [ánthrōpos]) nikunchikmi. Mitan kamaypaq sutinchikqa latin simimantam, Homo sapiens nispa, yachaq runa niyta munaspa.
Bolívar pruwinsya (Buliwya)
Bolívar pruwinsya (aymara simipi: Bolívar jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Bolívar) nisqaqa Buliwya suyupi, Quchapampa suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Bolívar llaqtam.
Runa
Tukuy tiksi muyupiqa suqta llunamanta aswan runakunam kachkanchik. Runakunaqa sayasqalla purinchik. Ch'ullam yuyaychakuq kawsaq kay kanchik.
Runakunaqa warmipas qharipas kanchik.
Bolívar pruwinsya (Buliwya)
Kay pruwinsyaqa Simón Bolívarmantam sutichasqa.
Pulitika Rakiy
Huk munisipyunmi kan: Bolívar munisipyu.
Isqun kantunmi kan.
Palama
[[Image:Insect anatomy diagram.svg|thumb|300px|Palamap ukhu yawrinkuna.
A – Uma (Caput)
Bolívar pruwinsya (Buliwya)
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Bolívar pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Palama
B – Qhasqu (Thorax)
Titiqaqa wat'a
Titiqaqa wat'a nisqaqa (ñawpa Qhichwa suti: Intinkala, kastilla simipi: Isla del Sol, "Intip wat'an, Intiwat'a") Titiqaqa quchapi, Chuqiyapu suyupi, Manqu Qhapaq pruwinsyapi, huk wat'am. Chaymantas Manqu Qhapaq Mama Uqllu warminwan lluqsirqan.
Palama
C – Wiksa (Abdomen)
1. Waqracha
Åland
Åland nisqaqa (suysya simipi: Åland; suwmi simipi: Ahvenanmaa) Baltiku hatun quchapi huk wat'akunam, Phinsuyup huk suyunpas. Ålandqa Suysyap Phinsuyuyap chawpinpi.
Palama
2. Ñawpaq ñawicha
3. Hawa ñawicha
4. Ch'antasqa ñawi
Kukauru
Kukauru (Cocauro) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk urqum, Ariqipa suyupi, Unyun pruwinsyapi, Charkana distritupi, Ayakuchu suyupipas, Sarasara Pawqar pruwinsyapi, Uyulu distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.228 mitrum aswan hanaq.
Eleftherios Venizelos
Eleftherios Venizelos (grisya simipi: Ελευθέριος Βενιζέλος) sutiyuq runaqa (* paqarisqa Khanià (Τα Χανιά) llaqtapi -  wañusqa Paris llaqtapi), huk  mama llaqtayuq pulitiku.
Palama
5. Ñutqu
Eleftherios Venizelos
1910 watamanta 1915 watakama ñawpaq kuti Grisyapa Uma kamayuqnin karqan.
Palama
6. Ñawpaq qhasqu
Patakamaya munisipyu
Patakamaya munisipyu (aymara simipi: Patakamaya jisk'a t'aqa suyu; kastilla simipi: Municipio Patacamaya) nisqaqa pichqa ñiqin munisipyu Jaruma pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Patakamaya llaqtam.
Palama
8. Tunqurchakuna
Eleftherios Venizelos
Taytan:  ;  Maman:. Ñawpaq warmi: Maria Katelouzou (1891-1894); Elena Skylitsi (1921-1936) Churinkuna: Kyriakos wan Sofoklis Venizelos.
Palama
9. Chawpi qhasqu
10. Qhipaq qhasqu
Puhili kitilli
Puhili kitilli (kastilla simipi: Parroquia Pujilí) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Kutupaksi markapi, Puhili kitipi. Uma llaqtanqa Puhili llaqtam.
Runakuna
Puhili kitillipiqa Pansaliyu Kichwa runakunam tiyanku.
Eleftherios Venizelos
Yachaywasi:
Palama
11. Ñawpaq raprakuna
12. Qhipaq raprakuna
13. Chawpi ch'unchul
14. Sunqu
15. Runtuchaq
16. Qhipaq ch'unchul (Rektum)
17. Siki t'uqu
18. Rakha
19. Wiksa chilina
20. Malpighi ispanakuna
21.-26., 29. Chakikuna
21. Tarsomer
Patakamaya munisipyu
Kay llaqtap sutinqa aymara simim.
Kantunkuna
Chunka iskayniyuq kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa awanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Palama
22. Praetarsus
23. Tarsus
24. Tibia
26. Trochanter
Sinru qillqa: Urqu (Namiwya)
Sinru qillqa: Urqu (Namiwya);
Palama
27. Ñawpaq ch'unchul
29. Coxa
30. Thuqay ch'aña
31. Uray tunqur sank'u khipu
32. Khachunakuna ]] Palama, Palamaku icha Insiktu (classis Insecta, latin simipi: Insectum; grigu simipi: Έντομον [éntomon]) nisqakunaqa uchuy uywakunam, sillwichakim. Suqta chakiyuqmi, tawa raprayuq, ukhunpi achka samana tunquchayuqmi.
Qirisa nisqa llullu palamakunaqa kuru hina (Holometabola) - ahinataq suntu (urunquy, champi, khachu), sisi, wayrunqu, pillpintu, piki - icha wiñakusqaña palama hinam (Hemimetabola) - ahinataq haqarwitu (aqaruway), usa, yura usa, winchuka.
Mitan kamay
Kaymi huk palama rikch'aq ñiqikuna:
Pukara
thumb|300px|Pukaramanta siq'isqa. thumb|right|230px|[[Tilcara llaqtapi pukara, Arhintina (Inka)]] Pukara icha Hark'apa nisqaqa maqanakuypaq ancha sinchichasqa hatunkaray wasim, wasikunam, llaqtam, awqaqkunayuq.
Guárico suyu
thumb|right|220px|Guárico suyu, [[Winisuylapi]] Guárico suyu (kastilla simipi: Estado Guárico) nisqaqa Winisuylapi huk suyum. 66 400 km². Uma llaqtanqa San Juan de Los Morros llaqtam.
Juan Carlos Baglietto
thumb|right|250px| Juan Carlos Baglietto Juan Carlos Baglietto sutiyuq runaqa, ( paqarisqa Rosario llaqtapi -   ), huk 🇦🇷 mama llaqtayuq takiqmi wan taki qillqaq qarqan.
Rodrigo Montoya Rojas
Rodrigo Montoya Rojas sutiyuq runaqa ( paqarisqa Pukyu llaqtapi, Ayakuchu suyupi) huk Piruw mama llaqtayuq runa yachaqmi, kastilla simipi qillqaqmi, qhichwa simi takikunata, waynukunata pallaqmi.
Kawsaynin
Rodrigo Montoya Rojas Pukyu llaqtapi wiñarqaspa 1960 watamanta Lima llaqtapi Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturninpi yachaqarqan runa yachayta, 1970 watapi dukturyaspa. Chay yachay sunturpi yachachiq kaspa llamk'arqan. Chaymantataq Paris llaqtapi yachaqarqan 1977 watapi musuqmanta dukturyaspa. Achka qillqasqakunatam rurasrqan, Piruwpi kapitalismu, chakra kamay allinchay, runakunap allpankunapaq maqanakuyninkuna, kawsay saphimanta qillqaspa.
Pallasqan takikuna
Rodrigo Montoya Rojas, Edwin Montoya Rojas, Luis Montoya Rojas 1987:
Rodrigo Montoya Rojas, Edwin Montoya Rojas, Luis Montoya Rojas 1997:
Juan Gualberto Guevara
Juan Gualberto Guevara de la Cuba sutiyuq runaqa (* paqarisqa Ariqipa llaqtapi -  †  wañusqa Lima llaqtapi) huk Piruw mama llaqtayuq  kathuliku taytakura wan Uma Hatun yaya Limapi karqan. Huwan Walpirtu Yiwara Kuwapi icha.
XXIX Limapi Uma Hatun yaya (1945-1955)
Hawa t'inkikuna
]
Theodoro Valcárcel
thumb|right|250px| Theodoro Valcárcel (1902-1942) Theodoro Valcárcel Caballero sutiyuq runaqa (* paqarisqa Punu llaqtapi -   wañusqa Limaq llaqtap), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq takichaq wan yatawaki pusaqmi qarqan. Aylluː
Piñas kiti
Piñas kiti (kastilla simipi: Cantón Piñas) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kuri markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Piñas llaqtam.
Theodoro Valcárcel
Yachay taki wasi:.
Piñas kiti
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Theodoro Valcárcel
Alma materː
Hatunpila
Hatunpila (kastilla qillqaypi Jatunpila) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk urqum, Ariqipa suyupi, Kaylluma pruwinsyapi, Lari distritupi, Madrigal distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta yaqa 5.450 mitrum aswan hanaq.
Vaca Díez pruwinsya
Vaca Díez pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Antonio Vaca Díez) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Riberalta llaqtam.
Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan.
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Morona Santiago marka
Morona Santiago marka (kastilla simipi: Provincia Morona Santiago) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk markam. Uma llaqtanqa Makas llaqtam.
Toribio Casanova distritu
Toribio Casanova distritu (kastilla simipi: Distrito de Toribio Casanova) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Cutervo pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Sasilla (La Sacilia) llaqtam (389 runa, 2007 watapi).
Morona Santiago marka
Pulitika Rakiy
Chunka iskayniyuq kitinmi kan.
Tunkurawa Kichwa runa
Tunkurawa Kichwa runakuna nisqakunaqa (kastilla simipi: Kichwa del Tungurahua) huk Ikwadur llaqtapi, Tunkurawa markapi, tiyaq Kichwa runa llaqtam, Kichwa simita rimaq.
Kiswar
Yura yachaqkuna ñawpa pacha Loganiaceae icha Buddlejaceae nisqa rikch'aq aylluman churarqaspankupas, kunan pacha Scrophulariaceae nisqamanmi churanku.
Verner von Heidenstam
thumb|right|230px|Verner von Heidenstam (1859-1940). right|200px| Verner von Heidenstam silq'uymi. Carl Gustaf Verner von Heidenstam sutiyuq runaqa, icha Verner von Heidenstam ( paqarisqa Olshammar llaqtapi -  wañusqa Övralid llaqtapi), huk 🇸🇪 mama llaqtayuq qillqaqmi qarqan.
Nobel Suñay|20px 1916 watapis simi kapchiypi Nobel Suñaytam chaskirqan.
Chukcha
thumb|right|200px|Chukchap saphin. thumb|right|200px|Runa chukcha, 200 kuti hatunchasqa. Chukcha icha Aqcha nisqakunaqa runap, ñuñuq uywappas qaranpi wiñaq kiratinamanta llañu, suyt'u kaqkunam, kurkuta chirimanta amachanapaq.
Kutu, chutu chukchakunataqa, ahinataq runap, uywasqa khuchippas kurkunpi, suphu ninchikmi.
580 watakuna
580 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 580 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 589 watapi puchukarqan.
Verner von Heidenstam
Taytan: Gustaf von Heidenstam; Maman:. Warmikuna: Kate Bang / Ellen Belfrage.
Floreana wat'a
thumb|right|290px|[[Floreana wat'ap tiyaynin Yawatisuyupi]] Floreana wat'aqa (kastilla simipi: Floreana icha Santa María, inlish simipi icha Charles ) Ikwadur mama llaqtapi, Yawatisuyupi, huk wat'am, Pasiphiku mama quchapi.
Runakuna
Puerto Valesco Ibarra llaqtapiqa yaqa 100 runa kawsanku.
Ransisku
Ransisku nisqaqa huk qhari sutim.
Chay sutiyuqri kay runakunam:
Kaypipas qhaway: San Ransisku
Wankan distritu
Wankan distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Huancan) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Wankayu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Wankan llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Qara
thumb|right|Runap qaran.
Qara nisqaqa runap, uywakunappas hawanmi, kurkuta amachanapaq.
Patas
Patas, Kila icha Kula (Theobroma bicolor) nisqaqa huk wayuq sach'am, kakaw sach'aman rikch'akuq.
Selena
270px|right| Selena [[silq'uynin]] Selena Quintanilla Pérez sutiyuq warmiqa, icha Selena (* paqarisqa Lake Jackson llaqtapi -  wañusqa Corpus Christi llaqtapi) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna  mama llaqtayuq tex takiqmi, tusuqmi, aranway pukllaqpas.
Taytan: Abraham Quintanilla Jr Qusan: Chris Pérez.
Qara
Sillwichakikuna (palama, qaraqruyuwa, pakcha, hukkunapas) khitinamanta qarayuqmi.
Suphu
Suphu nisqakunaqa uchuylla, chukcha hina kaqkunam, palamakunap, sillwikurukunap, huk uywachakunap qaranpi.
Hinallataq kutu, chutu chukchakunatam, ahinataq runap, uywasqa khuchippas kurkunpi, suphu ninchik.
Qhatu
thumb|Huk qhatu, [[Chichikastenango llaqtapi, Watimalapi.]] thumb|Huk [[wayu qhatu, Barcelona llaqtapi, Ispañapi.]] thumb|Huk [[wayta qhatu, Mishiku llaqtapi.]] 250px|rikchacha|Wet market in Singapore Qhatu (kastilla simipi: mercado) nisqaqa runapura qhatuna rantinakuymi, tukuy makipurapipas. Runasimipi rimaq runakunapaq, kayqa huk llaqta pampam achka rantinakuq runayuq.
Qhatuqqa (rantikuq) qhatunakunata haywaykunmi, rantiqtaq (rantimuq) tapuykunmi. Chay hinam qhatunap chanintam rimanakunku.
Kristiyanu inlisya
Kristiyanu inlisya nisqaqa (grigu simimanta: εκκλησία (ekklīsía) "qayakusqa [runakuna]", chaymanta kastilla simipi: iglesia) kristiyanu iñiykama, Dyuspa Simin Qillqapi qillqamusqa Jesuspa kamasqankama tukuy iñiqnin runakunap kuskachakusqanmi.
Jesus huklla inlisyatam kamarqaptinpas, hanaq pachaman risqanmantapacha kristiyanukuna achka pisilla iñiykunaman rakikurqanku. Chayrayku kunan pacha achka inlisyakunam:
Lunq'u urqu
Lunq'u (kastilla qillqaypi Lunco, Limco) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk urqum, Apurimaq suyupi, Antapampa pruwinsyapi, Mullipampa distritupi, Ariqipa suyupipas, Unyun pruwinsyapi, Pampamarka distritupi, Waynaquta distritupi, Ayakuchu suyupipas, Parinaqucha pruwinsyapi, Anisu distritupi.
Wayrapata distritu
Wayrapata distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Huayrapata ) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Muhu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Wayrapata llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Juan Carlos Oblitas
Juan Carlos Oblitas Saba sutiyuq runaqa, icha Ciego (* paqarisqa Mullintu llaqtapi - ), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
Warmi: Virginia Villamarín, Churinkuna: 3 (Gisella (p.1972), Juan Fernando (p.1973) y Vanessa (p.1981)).
Lara suyu (Winisuyla)
thumb|right|220px|Lara suyu, [[Winisuylapi]] Lara suyu (kastilla simipi: Estado Lara) nisqaqa Winisuylapi huk suyum. 19 800 km². Uma llaqtanqa Barquisimeto llaqtam.
Lenin
Layimir Ilich Ulyanuw (Vladimir Ilich Ulyanov, Kastilla simipi) (rusu simipi: Влади́мир Ильи́ч Улья́нов) sutiyuq runaqa, Lenin (Ле́нин) nisqapas (22 ñiqin ayriway killapi 1870 watapi paqarisqa Simbirsk llaqtapi, Rusiyapi, 21 ñiqin qhulla puquy killapi 1924 watapi wañusqa Gorki llaqtapi), huk 🇷🇺 mama llaqtayuq pulitiku qarqan.
Puka wiñay wayna
Puka wiñay wayna icha Wiñay wayna chaylla (Lycopodium rufescens) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram, khirkinchu chupam.
Lenin
1917 watapi Hatun Uktuwri Pachakutiypa pusaqninsi karqan, Suwit Huñup kamaqninpas. Lenin wañuptin Yosif Stalinsi qatiqninsi tukurqan.
William Crookes
rikchacha|paña|200px| William Crookes (1832-1919) William Crookes sutiyuq runaqa (* paqarisqa London llaqtapi -  wañusqa Manchester); huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 (Hukllachasqa Qhapaq Suyuyuq) mama llaqtayuq Chaqllisinchi yachaqsi qarqan.
Karl Adolph Gjellerup
Nobel Suñay|20px 1917 watapis simi kapchiypi Nobel Suñaytam chaskirqan.
William Crookes
Taytan:, Maman:
Liyun XIII
Liyun XII icha Liyun kimsa chunka ñiqin (latin simipi: Leo PP. XIII, Italya simipi: Papa Leone XIII) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Carpineto Romano nisqapi, Roma llaqtapi; wañusqa Watikanu mama llaqtapi) huk Tayta Papas karqan.
Al Pacino
thumb|right|280px|Al Pacino Alfredo James Pacino sutiyuq runaqa icha Al Pacino (*  paqarisqa East Harlem llaqtapi New York suyupi - ) huk 🇺🇸kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan. Oskar Suñay.
Liyun XIII
<!--
Insiklikakuna
-->
Al Pacino
Tayta: Salvatore Pacino; Mama: Rose Gerardi Warmikuna: Jan Tarrant (1988-1989) / Beverly D'Angelo (1996-2003) / Lucila Polak (2009-) Churinkuna: Julie Marie Tarrant (1989), Anton James D'Angelo (2001), Olivia Rose D'Angelo (2001).
Minaspata
Minaspata nisqaqa Piruw llaqtapi, huk urqum Ariqipa suyupi, Kaylluma pruwinsyapi, Lari distritupi, Thapay distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta 5.555 mitrum aswan hanaq.
George Walker Bush
Taytan: George H. W. Bush; Maman: Barbara Walker.
2000 watamanta p'unchawkama Hukllachasqa Amirika Suyukunap 43 kaq umalliqninmi karqan.
Ripublikanu partidupi wankurisqan kaspa, 2000 watapi 2004 watapipas umallinapaq akllanakuykunapim yallirqan.
11 ñiqin tarpuy killapi 2001 p'unchawpiqa terroristakuna New York llaqtapi pitu hatun wasintintam (World Trade Center, New York Twin Towers nisqata), Washington DC llaqtapi maqanakuy ministiryup (Pentagon nisqap) huk rakinta suwakusqa antankakunawan thuñichirqan, achka waranqa runakunatam wañuchispa. Chaymantam George W. Bush terrorismu hayu maqanakuyta rimarirqan.
2005 watapi Awustu killapi Katrina nisqa hatun pillunkuy New Orleans llaqtatam thuñichirqan, chunka waranqa runata wañuchispa. George Bush mana allinta yanapaptin, aswan USA runakuna manañam Bushtachu q'imin.
Hampiwan musphay
thumb|[[Machay|Machasqa warmi, Oktoberfest nisqa raymipi, Alimanyapi.]] Hampiwan musphay (intoxicación) nisqaqa hampip, musphachinap paqarichisqan musphaymi, ahinataq machaymi: ethanulwan musphay.
Bouvet Wat'a
Bouvet wat'a nisqaqa (nurwiga simipi: Bouvetøya) huk mana tiyapusqa, ch'inniq, runannaq wat'am Antartika ñiqpi.
Luis Duncker Lavalle
thumb|right|250px| Luis Duncker Lavalle (1874-1922) Luis Duncker Lavalle sutiyuq runaqa (* paqarisqa Ariqipa llaqtapi -   wañusqa Ariqipa llaqtap), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq takichaq  qarqan.
Siku patasi
Siku patasi (Herrania nitida) nisqaqa huk wayuq sach'am.
Olinda Chávez Callirgos
María Olinda Chávez Callirgos sutiyuq warmiqa huk Piruw mama llaqtayuq yachachiqmi, qhichwa simipi qillqaqmi, aranway ruraqmi karqan.
Kawsasqan
Olinda Chávez Callirgosqa primarya yachaywasipis llamk'arqan. Juan Andrés Vivanco Amorín sutiyuq (1907–1987) yachachiqwan kasarakusqas karqan, manataqsi wawanchu karqan. 1940 watakunapi aranwaykunatas rurarqan chanka qichwa simipi, ahinataq Gobernadorpa justician nisqatas, 1954 watapi kimsa aranwaykuna huk liwruchapi uyanchasqa.
Cacoma kantun
Cacoma kantun (kastilla simipi: Cantón Cacoma) nisqaqa huk kantunmi Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, Daniel Campos pruwinsyapi, Tawa munisipyupi. Uma llaqtanqa Cacoma llaqtam.
Monagas suyu
thumb|right|220px|Monagas suyu, [[Winisuylapi]] Monagas suyu (kastilla simipi: Estado Monagas) nisqaqa Winisuylapi huk suyum. 28 900 km². Uma llaqtanqa Maturín llaqtam.
T'iraqi pruwinsya
Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan:
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Simikuna
Tiraqi pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Bartolomé wat'a
thumb|right|290px|Tiyay: [[Fernandina wat'a]] Bartolomé wat'aqa (kastilla simipi: Isla Bartolomé) Ikwadur mama llaqtapi, Yawatisuyupi, huk uchuy taram, Pasiphiku mama quchapi.
Quymulachi
Quymulachi nisqaqa Piruwpi, Kashamarka suyupi, huk urqum. Pikchunqa mama quchamanta 4.010 mitrum aswan hanaq.
Waq'ayay
Waq'ayay nisqaqa runap icha uywap nunanpa unquyninmi. Waq'ayaqqa musphapayanmi.
Uywasqa
Uywasqa nisqaqa runap uywariy nisqawan uywasqan, kamachisqan uywam, aycha mikhuqkunapas millay uywachakunata mikhunapaq, michinapi yura mikhuqkunapas aychata, lichita chaskinapaq.
Kaymi huk uywasqakuna:
Aycha mikhuq ñuñuq Yura mikhuq ñuñuq Pisqu
Chaqllisinchi
Riqsinchik qallawakunata - mana t'inkisqa imayaykuna -, qallawamanta t'inkisqakunatapas.
Pakir yachay Ankash qallupi. Pakir pakir amawta yaykun imaykapa may rurinman.
600 watakuna
600 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 600 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 609 watapi puchukarqan.
Wanipaku
Wanipaku (kastilla simipi Cerro Huanipaco, Huayniparco, Nevado Temporal) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk urqum, Ayakuchu suyupi, Sarasara Pawqar pruwinsyapi, Uyulu distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.183 mitrum aswan hanaq.
Miranda suyu
thumb|right|220px|Miranda suyu, [[Winisuylapi]] Miranda suyu (kastilla simipi: Estado Miranda) nisqaqa Winisuylapi huk suyum. 7 950 km². Uma llaqtanqa Los Teques llaqtam.
610 watakuna
610 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 610 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 619 watapi puchukarqan.
Q'uwa Laki distritu
Q'uwa Laki distritu (kastilla simipi: Distrito de Coalaque) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum,  General Sánchez Cerro pruwinsyapi, Muqiwa suyupi. Uma llaqtanqa Q'uwa Laki llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
610 watakuna
62 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 611 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 620 watapi puchukarqan.
Q'uwa Laki distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Nueva Esparta suyu
thumb|right|220px|Musuq Isparta suyu, [[Winisuylapi]] Musuq Isparta suyu (kastilla simipi: Estado Nueva Esparta) nisqaqa Winisuylapi huk suyum. 1 150 km². Uma llaqtanqa La Asunción llaqtam.
Intika
Intika wat'aqa (Kastilla simipi: Taquile) Piruw suyupi, Titiqaqa quchapi huk wat'am, Amantani distritupi, Punu pruwinsyaman kapuq, Punu suyupi. Chaypi runakunaqa qhichwa simitam rimanku.
Hawa t'inkikuna
Manifiesto de Taquile (kastilla simi)
Darwin wat'a
thumb|right|290px|Tiyay: [[Darwin wat'aqa (Culpepper), Yawatisuyupi]] Darwin wat'aqa (kastilla simipi: Darwin, inlish simipi Darwin icha Culpepper) Ikwadur mama llaqtapi, Yawatisuyupi, huk taram, Pasiphiku mama quchapi.
San Ignacio distritu
San Ignacio distritu (kastilla simipi: Distrito de San Ignacio) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, San Ignacio pruwinsyapi. Uma llaqtanqa San Ignacio llaqtam.
Alfonso de Silva Santisteban
thumb|right|250px| Alfonso de Silva Santisteban (1902-1937) Alfonso de Silva Santisteban sutiyuq runaqa (* paqarisqa Kallaw llaqtapi -   wañusqa Limaq llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq Yatana qallwa waqachiq wan takichaq qarqan.
Rurasqankuna
* Instantes, para orquesta.
Musphay
Musphay nisqaqa runap icha uywap ch'uyata rikuyta, allinta puriytya, allinta yuyaychakuyta mana atiyninmi, musphachinap, unquypa, utirayaypa, waq'ayaypa, huk raykukunappas paqarichisqan.
K'uslulu
Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
Teodoro Meneses Morales
Teodoro Meneses Morales sutiyuq runaqa (1915 watapi paqarisqa Wanta llaqtapi, Ayakuchu suyupi, Piruwpi; 1987 watapi wañusqa Lima llaqtapi) piruwanu hatun yachachiq, simi yachaq, simi kapchiy yachaq, qhichwa simipi kastilla simipipas qillqaqmi karqan.
Kawsasqan
Teodoro Meneses Moralesqa 1930 watapi Lima llaqtatas rirqan Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturninpi chiqarimayta yachaqananpaq. Chaypi Ippolito Galante sutiyuq italiyanu prufisurta yacharirqaspa, qhichwa simita yachaqayta qallarirqan. 1940 lisinsyatura nisqata ayparqan qhichwa aranwaymanta qillqarqaspa, 1946 watapitaq dukturyarqan Wakcha aswan qhapaq nisqa asina aranwaymanta qillqarqaspa. 1948 watapi Wanta nisqa riwistatam, Wantayuq qillqaq runakunapaq tantanakuytapas kamarirqan, Porfirio Meneses Lazón, Mauro Pérez Carrasco, Artemio Huillca Galindo, Clodoaldo Soto Ruiz ima masinkunawan. 1944 watamanta 1986 watakama Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturninpi qhichwa hatun yachachiqmi karqan.
Victor Mature
Victor John Mature (Vittore Maturi) sutiyuq runaqa (* paqarisqa Louisville llaqtapi -  wañusqa Rancho Santa Fe, California suyupi) huk aranway pukllaqmi, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.
Fernando Botero
Fernando Botero Angulo sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Medellín llaqtapi - ), huk 🇨🇴 mama llaqtayuq k'apraq llimphiqpas qarqan.
Taytan: Botero; Maman: Angulo. Warmikuna: Gloria Zea (1954-1960) / Cecilia Zambrano (1964-1975) / Sophia Vari (1978-). Churinkuna (3): Fernando (p.1956), Lina (p.1958) wan Juan Carlos (p.1960), wan Pedro (p.1970).
590 watakuna
590 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 590 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 599 watapi puchukarqan.
Fernando Botero
Alma mater: Kulumbya Mama Llaqta Yachay Sunturnin (Universidad Nacional de Colombia).
590 watakuna
60 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 591 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 600 watapi puchukarqan.
Fernando Botero
Llimphykuna
thumb|125px|right|Dama, Medellín. thumb|125px|right|Perro, Medellín. thumb|125px|right|Gato, Medellín. thumb|125px|right|[[El rapto de Europa, Medellín.]] 125px|thumb|El Romano, Medellín.
Algunas de sus esculturas recientes son:
Pinturas:
thumb| Big bird [[Singapur ]]
Blaise Pascal
thumb|200px|right|Blaise Pascal (1623-1662 200px|right|Blaise Pascal Blaise Pascal sutiyuq runaqa (* paqarisqa Clermont-Ferrand llaqtapi  - †  wañusqa Paris llaqtapi) huk 🇫🇷 mama llaqtayuq qillqaq, pachaykamay wan yupay yachaqmi qarqan.
Wankaraylla distritu
Wankaraylla distritu (kastilla simipi: Distrito de Huancaraylla) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Victor Fajardo pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi. Uma llaqtanqa Wankaraylla llaqtam.
Asiruta
Asiruta (kastilla simipi: Cerro Aceruta / Aseruta) nisqaqa Piruw llaqtapi, huk urqum Ariqipa suyupi, Aplaw pruwinsyapi, Chachas distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.400+ mitrum aswan hanaq.
Wankaraylla distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Qalamarka munisipyu
Kantunkuna
Qanchis kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Puwpu munisipyu
Puwpu munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Poopó / Villa Poopó) nisqaqa huk ñiqin munisipyu, Puwpu pruwinsyapi, Uru Uru suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Puwpu llaqtam.
Qalamarka munisipyu
Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Puwpu munisipyu
Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan:
Qhichwa simi kapchiy
Rimasqalla qhichwa simi kapchiy
Ñawpa pacha, Tawantinsuyu pachapi runakuna willakuykunata rimaspalla miraymanta mirayman willaykuq karqan. Chay hinam kunan pachakamapas willaykunku. Chay rimasqa qhichwa simi kapchiyqa willakuykunam, watuchikunam, asinakunam, harawikunam, qallu watanakunam. Ichataq kay pachaqa wamaqyachkaptinmi, sumaq willakuykunata qunqachkaptinñam, sinchi-sinchita qillqananmi tiyan.
Puwpu munisipyu
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Qhichwa simi kapchiy
Rimasqalla qhichwa simi kapchiy
Kay samiqniyuqmi qhichwa simipi willakuykuna:
Puwpu munisipyu
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Puwpu munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Qhichwa simi kapchiy
Qillqasqa qhichwa simi kapchiy
Kaypim huk aswan riqsisqa qhichwa simipi qillqasqakuna:
Uywariy
rikchacha|Uywariy Uywariy nisqaqa runap sallqa animalkunata - yurakunatapas - kamachinanman suhitariyninmi. Akllaspa mirachispa musuq uywasqa rikch'aqkunatam paqarichin.
Uywasqa sach'akunataqa mallki, huk uywasqa yurakunatataq chakra yura ninchikmi.
Runakunaqa unay ñawpa pachañas uywakunata uwayta qallarirqan.
Kaymi huk uywasqakunam:
Evangelista Torricelli
thumb|200px|right|Evangelista Torricelli (1608-1647 200px|right|Evangelista Torricelli Evangelista Torricelli sutiyuq runaqa (* paqarisqa Faenza llaqtapi  - †  wañusqa Firenze llaqtapi) huk 🇮🇹 mama llaqtayuq  pachaykamay wan yupay yachaqmi qarqan.
620 watakuna
63 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 621 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 630 watapi puchukarqan.
Waña Quta (Uru Uru)
thumb|right|150px| Recurvirostra andina |thumb|right|150px|Egretta caerulea |thumb|right|150px|Himantopus mexicanus Waña Quta (aymara simi waña ch'aki, quta qucha, "ch'aki qucha", kastilla qillqaypi Huañakota, Huaña Kota, Huaña Khota, Huayñakota) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk qucham, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Sajama mamallaqta parkipi, Sajama llaqtap chinchayninpi. (Tinkurachina siwikuna: S 18°17’, W 69°02’)
Uywakuna
Wañaqutapi kay yaku pisqukunam kawsanku:
Viljandi
Viljandi llaqtaqa Istunyapi huk hatun llaqtam.
Waka rinri
Waka rinri (Arisaema triphyllum) nisqaqa Chinchay Awya Yalapi Buliwyapipas wiñaq hampi yuram.
Saint Petersburg
Saint Petersburg nisqaqa Florida suyup uma llaqtanmi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi.
Portuguesa suyu
thumb|right|220px|Portuguesa suyu, [[Winisuylapi]] Portuguesa suyu (kastilla simipi: Estado Portuguesa) nisqaqa Winisuylapi huk suyum. 15 200 km². Uma llaqtanqa Guanare llaqtam.
Yuraqq'asa urqu
Yuraqq'asa (kastilla simipi: Cerro Yuraccacsa) nisqaqa Piruw llaqtapi, huk urqum Ariqipa suyupi, Aplaw pruwinsyapi, Chachas distritupi, Chuqu distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta 5.400+ mitrum aswan hanaq.
Kawra
Kawra (Capra aegagrus hircus, kastilla simimanta: cabra) nisqaqa runap uywasqan huk ñuñuq uywam, iskaynintin icha tawantin waqrayuq. Lluta hachata mikhun.
Santiago wat'a
thumb|right|290px|Santiago wat'a, Yawatisuyu Santiago wat'a icha San Salvador wat'a (kastilla simipi: Isla Santiago icha Isla San Salvador, inlish simipi Santiago icha James) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Yawatisuyupi, huk taram, Pasiphiku mama quchapi.
Kawra
Runakunaqa aychantataq mikhunku, ñukñunta upyanku.
Willem Adelaar
Willem Adelaar sutiyuq runaqa (1948 watapi paqarisqa Den Haag llaqtapi, Urasuyupi) huk nirlandis simikunamanta yachaqmi.
Willem Adelaarqa Antikunapi rimaykunatam k'uskipayarqan, ahinataq Tarma runasimitam, Pakaraw runasimitapas.
Emilio Lissón
Emilio Trinidad Lissón Chávez sutiyuq runaqa (* paqarisqa Ariqipa llaqtapi -  †  wañusqa Valencia llaqtapi) huk Piruw mama llaqtayuq  kathuliku taytakura wan Uma Hatun yaya Limapi karqan.
Tayta: Carlos Lissón Hernández; Mama: Dolores Chávez Fernández.
Yachaywasi: Colegio San Vicente de Paúl
Alma mater: San Agustín Mama llaqta Yachay Sunturnin.
XXVII Limapi Uma Hatun yaya (1918-1931)
Hawa t'inkikuna
]
Wim Kok
Willem "Wim" Kok (* paqarisqa Bergambacht llaqtapi -  wañusqa Amsterdam llaqtapi). Nirlandis pulitikum, uma kamayuqmi.
1994 watamanta Urasuyupa uma kamayuqninmi kachkan.
Markawili kiti
Markawili kiti (kastilla simipi: Marcabelí) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kuri markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Markawili llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Qumpaya
Qumpaya (kastilla simipi: Combaya) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Lariqaqa pruwinsyapi, Qumpaya munisipyup uma llaqtanmi.
Javier Alva
thumb|right|250px| Javier Alva Orlandini (1927-2020) Javier Alva Orlandini sutiyuq runaqa (* paqarisqa Kashamarka llaqtapi - †  wañusqa Limaq llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku runam qarqan.
Taytan: José Felipe Alva y Alva; Maman: Blanca Orlandini. Warmiː Celia Guerrero Baca. Churinkuna: Blanca Alva Guerrero; Javier Alva Guerrero; Liliana Alva Guerrero; María del Carmen Alva Guerrero; wan María Soledad Alva Guerrero.
Yachaywasi: Colegio Seminario San Carlos y San Marcelo (Truhillu).
Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin.
Allpa pacha
thumb|300px|Huk allpa pacha yupaykuna. Allpa pacha, hallp'a pacha, qutu suyu, tantasqa suyu icha manta suyu nisqaqa (latin simipi: continens) Tiksi muyupi hatun mana mama qucha kaspa allpa kaq rakinmi.
Allpa pachakunata yupay
<center style="clear:both">
Sankt Peterburg
Sankt Peterburg llaqtaqa (rusu simipi: Санкт-Петербург, Simun Pidrumanta sutichasqa) Rusiya mama llaqtapi, Chinchay-Kunti Rusiya suyupi, huk hatun llaqtam. 1703 watapis kamasqa karqan, 1917 watakamas Rusiyap uma llaqtan kaspa. 1924 watamanta 1991 watakama Leningrad sutiyuq karqan (Leninmanta sutinchasqa).
Vicente Ferrer
thumb|Vicente Ferrer Vicente Ferrer  (santu) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Valencia llaqtapi   wañusqa Vannes llaqtapi), huk 🇪🇸 mama llaqtayuq Duminikanu munqhim chiqa yachaqpas qarqan. Kathuliku santu.
Taytan: Guillermo Ferrer, Maman: Constanza Miquel.
Wasikancha distritu
Wasikancha distritu (kastilla simipi: Distrito de Huasicancha) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Wankayu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Wasikancha llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Ukhu yawri
Ukhu yawri nisqakunaqa llapa kurkup ukhunpi kurku yawrinkunam.
Ronald Venetiaan
Ronald Runaldo Venetiaan sutiyuq runaqa (* paqarisqa Paramaribo llaqtapi -  ) huk 🇸🇷 mama llaqtayuq pulitikupas runam qarqan.
640 watakuna
640 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 640 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 649 watapi puchukarqan.
Ronald Venetiaan
Taytan; Maman:. Warmi: Liesbeth Vanenburg.
640 watakuna
65 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 641 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 650 watapi puchukarqan.
Ronald Venetiaan
Yachaywasi:
630 watakuna
630 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 630 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 639 watapi puchukarqan.
64 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 631 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 640 watapi puchukarqan.
Kurku yawri
Kurku yawri (órgano) nisqakunaqa llapa kurkup rakinkunam, kurkup llamk'anankunam. Ukhu kurku yawrikunataqa ukhu yawri ninchik.
Táchira suyu
thumb|right|220px|Táchira suyu, [[Winisuylapi]] Táchira suyu (kastilla simipi: Estado Táchira) nisqaqa Winisuylapi huk suyum. 11 100 km².
Llaqtakuna
Uma llaqtanqa San Kristuwal llaqtam.
Sucre suyu (Winisuyla)
thumb|right|220px|Sucre suyu, [[Winisuylapi]] Sucre suyu (kastilla simipi: Estado Sucre) nisqaqa Winisuylapi huk suyum. 15 200 km². Uma llaqtanqa Cumaná llaqtam.
T'iraqi munisipyu
T'iraqi munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Tiraque) nisqaqa huk ñiqin munisipyu T'iraqi pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa T'iraqi llaqtam.
Kantunkuna
Iskay kantunmi kan: Shinahuta kantunqa (icha Central Busch kantun) 2009 watamanta Shinahuta munisipyum, T'iraqi pruwinsyap iskay ñiqi munisipyunmi. Uma llaqtanqa Shinahuta llaqtam.
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Simikuna
T'iraqi pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Umala munisipyu
Umala munisipyu (kastilla simipi: Municipio Umala) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Jaruma pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Umala llaqtam (152 runa, 2001 watapi).
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Chirinos distritu
Chirinos distritu (kastilla simipi: Distrito de Chirinos) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, San Ignacio pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Chirinos llaqtam.
Muhu distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Pärnu
Pärnu llaqtaqa Istunyapi huk hatun llaqtam.
Sulis
Sulis nisqaqa (kastilla simipi: Sol, "inti") Piruwpa kañinanmi.
S/. = Sulis Kañinanmi unancha (?)
Sulis Q'illay kañinanmi (?)
1 Sintu (S/ 0.01) (machurukuni/achullanmi?)
5 Sintus (machurukuni/achullanmi?)
10 Sintus
50 Sintus
Truhillu suyu
thumb|right|220px|Truhillu suyu, [[Winisuylapi]] Truhillu suyu (kastilla simipi: Estado Trujillo) nisqaqa Winisuylapi huk suyum. 7 400 km². Uma llaqtanqa Truhillu llaqtam.
Sulis
1 Sulis
2 Sulis
5 Sulis
Sulis P'anqa kañinanmi (?)
10 Sulis
20 Sulis
50 Sulis
100 Sulis
200 Sulis
1 Amerikanu Dollar = 3.65 - 3.85 Sulis (2021 Aymuraynmi killanmi (?))
Chinchun
Chinchun (kastilla simipi: Cerro Chinchón) nisqaqa Piruw llaqtapi, huk urqum Ariqipa suyupi, Aplaw pruwinsyapi, Chachas distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.400+ mitrum aswan hanaq.
The Doors
rikchacha|The Doors The Doors nisqaqa huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq Rock kusituymi, 1965 watapi Jim Morrison-pa, Ray Manzarek-pa, Robby Krieger-pa, John Densmore-pa paqarichisqan.
Yakuma pruwinsya
Yakuma pruwinsya (aymara simipi: Yakuma jisk'a suyu; kastilla simi: Provincia de Yacuma) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Santa Ana Yakumamanta llaqtam.
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.
Ichuña distritu
Ichuña distritu (kastilla simipi: Distrito de Ichuña) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, General Sánchez Cerro pruwinsyapi, Muqiwa suyupi. Uma llaqtanqa Ichuña llaqtam.
650 watakuna
650 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 650 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 659 watapi puchukarqan.
Luis Abanto Morales
Luis Abanto Morales sutiyuq runaqa (* paqarisqa Truhillu llaqtapi  -  wañusqa Lima llaqtapi),  🇵🇪 mama llaqtayuq takichaq wan takiqmi, kastilla simillapim qillqarqan.
650 watakuna
66 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 651 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 660 watapi puchukarqan.
Ichuña distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Luis Abanto Morales
Yachaywasi: Escuela 113 Cajamarca.
Alexandros Zaimis
Alexandros Thrasívoulou Zaimis,grisya simipi: Αλέξανδρος Θρασύβουλου Ζαΐμης (* paqarisqa Patras llaqtapi -  wañusqa Wien llaqtapi),  mama llaqtap taripay amachaq wan pulitiku qarqan.
Ichuña distritu
Simikuna
Pukyu:
Alexandros Zaimis
1929 watamanta 1935 watakama ñawpaq kuti Grisyapa Umalliqnin karqan. 1897 watamanta 1928 watakama ñawpaq kuti Grisyapa Uma kamayuqnin karqan.
Walusa
Walusa (Xanthosoma sagittifolium) nisqaqa Awya Yalapi wiñaq hampi yuram.
Alexandros Zaimis
Tayta: Thrasivoulos Zaimis;  Mama: Ñawpaq warmi: Churinkuna: Ion Dragumis.
Yachaywasi:
Ipuqhapaq
Ipuqhapaq (Hipocapac) nisqaqa Piruwpi, huk rit'i urqum Ariq Wallapi, Muqiwa suyupi, Mariscal Nieto pruwinsyapi, Carumas distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.596 mitrum aswan hanaq.
Hatun Daphne wat'a
Hatun Daphne wat'a icha Daphne Mayor wat'a (kastilla simipi: Daphne Mayor) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Yawatisuyupi, huk taram, Pasiphiku mama quchapi.
Ch'aska Anka Ninawaman
Ch'aska Eugenia Anka Ninawaman sutiyuq warmiqa (1973 watapi Eugenia Carlos Ríos sutiwan paqarisqa Chisikata ayllu llaqtapi,Yawri llaqta ñiqpi, Qusqu suyupi) piruwanu harawiqmi, qhichwa simipi qillqaqmi.
Kawsaynin
Qanchis watayuq kachkaq Ch'askachataqa pusamurqanku Ariqipa llaqtamanmi mistikunapaq llamk'ananpaq. Chay mistikuna allquchaptinmi, chunka pichqayuq watayuq kaspa yachay sunturmanmi riyta qallarirqan. Chay allquchaq mistikunamanta ancha phiñakuspam, manaña Carlos Ríos sutichakuspa qhichwa simipi sutitam chaskirqan, kayta nispa: ''Eugenia Carlos Ríos nispa sutichawarqanku. Ichataq Ch'aska Anka Ninawamanmi kani. Kikiypa Ch'askaymantam. Taytaypa Ankanmantam. Mamaypa Ninawamanninmantam. Ankalli Qhichwa llaqtaymantam,'' nispa.
Runa waki yachaykunatam, runallaqta yachaytam yachaqarqan Ikwadurpi kaq FLACSO nisqa yachay sunturpi. Chaymantataq Paris llaqtaman rirqan, INALCO (Institut national des langues et civilisations orientales) nisqa yachay sunturpi llamk'anapaq.
Qhichwa simipi achka harawikunatam qillqan.
660 watakuna
660 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 660 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 669 watapi puchukarqan.
Libertad Lamarque
Libertad Lamarque Bouza sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Rusaryu llaqtapi  -  wañusqa Mishiku llaqtapi),  Arhintina mama llaqtayuq aranway pukllaqsi wan takiqsi,  kastilla simillapim qillqarqan.
660 watakuna
67 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 661 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 670 watapi puchukarqan.
Libertad Lamarque
Tayta: Gaudencio Lamarque; Mama: Josefa Bouza.
Ñaqha runa: Emilio Romero / Alfredo Malerba
Wawakuna: Mirta De Luca.
Pilikulakuna
Argentina: 21, Mishiku: 47 wan Ispaña: 1
Klisa pruwinsya
Klisa pruwinsya icha Germán Jordán pruwinsya (kastilla simipi: Germán Jordán) nisqaqa Buliwya suyupi, Quchapampa suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Klisa llaqtam.
Kay pruwinsyaqa Germán Jordánmantam sutichasqa (* 1890 Quchapampapi - † 1932 Saavedrapi).
Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan.
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Klisa pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Waranka runa
Waranka nisqakunaqa huk Ikwadur llaqtapi, Bolívar markapi, tiyaq Kichwa runa llaqtam, Kichwa simita rimaq.
Qaqina kantun
Qaqina kantun (aymara rima, huk laya pisqu; kastilla simipi: Cantón Caquena) nisqaqa Buliwya suyupi, huk kantunmi P'utuqsi suyupi, Daniel Campos pruwinsyapi, Tawa munisipyupi. Uma llaqtanqa Qaqina llaqtam.
Manuel García
Pedro Manuel García Naranjo sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lima llaqtapi -  †  wañusqa Lima llaqtapi) huk Piruw mama llaqtayuq  kathuliku taytakura wan Uma Hatun yaya Limapi karqan.
Tayta: Manuel García; Mama: Manuela Naranjo.
Yachaywasi: Colegio
Alma mater: San Markus Hatun Yachay Sunturnin
XXVI Limapi Uma Hatun yaya (1908-1918)
Hawa t'inkikuna
]
Villazón
Villazón nisqaqa (kastilla simipi: Villazón) Buliwya mama llaqtapi, Modesto Omiste pruwinsyapi, P'utuqsi suyupi, huk llaqtam.
Wilaqaya kantun
Wilaqaya kantun (kastilla simipi: Cantón Vilacaya) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Bolívar pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Wilaqaya llaqtam.
Jules Wijdenbosch
Taytan; Maman:. Warmi:
Víctor Maita
mini|Víctor Maita, 2021 watapi. Víctor Raúl Maita Frisancho (Wiktur Rawul Mayta Risanchu) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Aqcha llaqtapi, Aqcha distritupi, Paruru pruwinsyapi, Qusqu suyupi) huk Piruw mamallaqtayuq chiqarimaqmi, chakraruna pusaqmi, pulitiku runam. p'unchawmantapacha Piruwpa chakrakamay ministrunmi kachkan, Pedro Castillop kamachiyninpi.
Cristobal Colon
thumb|200px|right|Cristóbal Colón, [[Alejo Fernández-pa llimphisqan.]] Cristóbal Colón icha Cristoforo Colombo sutiyuq runaqa (1451 watapi paqarisqa Genova llaqtapi; 20 ñiqin aymuray killapi 1506 wañusqa Valladolid llaqtapi) Ispañap Katuliku Riykunanpaq Abya Yalap tariqninsi karqan.
Jules Wijdenbosch
Yachaywasi:
Víctor Maita
Aqcha llaqtapi paqarirqaspa, Víctorqa qhichwa simi rimaq kaspa wiñarqan. Qusqu llaqtapim Mama Llaqtap San Antunyu Apach Yachay Sunturnin (Universidad Nacional de San Antonio Abad del Cusco, UNSAAC) nisqapi yachaqarqan chiqarimaytam. Chiqarimaq kaspa Qusqu suyupi Tupaq Amaru Pachakutinapaq Chakraruna Hatun Tantanakuy (Federación Agraria Revolucionaria Túpac Amaru de Cusco, FARTAC) nisqap qillqakamayuqninmi tukurqan. Piruwpi akllanakuykunapi Hatun Chimpa Paqtachaypaq, Kawsaypaq, Qispi kaypaq nisqapaq Antikuna Rimana Huñunakuypi kanapaq mañakurqan, mana aypaspa. 2021 watapi Piruw Mamallaqta Chakrakamay Hatun Tantanakuy (CNA) nisqap pusananpa umalliqnin akllasqa karqan, 2024 watakama kananpaq. p'unchawpi musuq umalliq Pedro Castillom payta kawsay saphi ministrumanmi kamachirqan.
Cristobal Colon
Chay Katuliku Riykunaqa (Fernando II Aragunpa qhapaqninwan Isabel I Kastillap quyan) Cristobal Colontas Atlantiku mama quchanta kuntiman kacharqan. Awya Yalata 1492 watapi tariptinsi hatun Kastilla Atiysi, Awya Yalayuq indihina runakunap muchuyninsi qallarirqan.
Waya distritu
Waya distritu icha Walla distritu (kastilla simipi: Distrito de Huaya icha Distrito de Hualla) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Victor Fajardo pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi. Uma llaqtanqa San Pedro de Huaya llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Bolívar Runakunapaq Rikcharimuy
Bolívar Runakunapaq Rikcharimuy (Federación Campesina de Bolívar - Bolívar Runakunapaq Rikcharimuy FECAB-BRUNARI) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk ayllu runakunap tantanakuyninmi, Bolívar markapi. ECUARUNARI hatun tantanakuypim wankurisqa.
Miguel Angel Hurtado Delgado
Miguel Angel Hurtado Delgado sutiyuq runaqa ( paqarisqa Aqupiya llaqtapi, Qusqu suyupi, Piruwpi; wañusqa Chakamayu llaqtapi, Qusqu suyupi) piruwanu takichaqmi, qhichwa simipi kastilla simipipas qillqaqmi karqan.
1942 watapiqa Aqupiya Tusuy nisqa wayñu takitam rurarqan. 1945 watapitaq chay Walicha nisqa takipaq Walicha (Valeriana Huillca Condori) sutiyuq sumaq p'asñachamanta willaq simikunanatam qillqarqan.
Q'asiri (Ariqipa)
Q'asiri (aymara simi, kastilla qillqaypi: Casiri) nisqaqa Piruw llaqtapi huk rit'i urqum, Ariqipa suyupi, Aplaw pruwinsyapi, Chachas distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.647 mitrum aswan hanaq.
Oscar Trelles
thumb|right|250px| Oscar Trelles (1904-1990) Julio Oscar Trelles Montes sutiyuq runaqa (* paqarisqa Antawaylla llaqtapi - †  wañusqa Limaq llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq  hampikamayuq wan pulitiku karqan.
Taytan: Juan Antonio Trelles; Maman: Maria Antonia Montes. Warmi: 1.º María Montero Muelle / 2.º Stella Orihuela Loredo. Churinkuna: Jorge Trelles.
Yachay wasi: San Luis (Barranco distritu)
Alma_mater: Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin.
Hvannadalshnúkur
thumb|right|290px|[[Hvannadalshnúkur]] Hvannadalshnúkur nisqaqa Islandya mama llaqtapi huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 2.110 mitrum aswan hanaq.
Yaracuy suyu
thumb|right|220px|Yaracuy suyu, [[Winisuylapi]] Yaracuy suyu (kastilla simipi: Estado Yaracuy) nisqaqa Winisuylapi huk suyum. 7 100 km². Uma llaqtanqa San Felipe llaqtam.
José Emilio Pacheco
José Emilio Pacheco Berny sutiyuq runaqa (* paqarisqa Mishiku llaqtapi -  wañusqa Mishiku llaqtapi) Mishiku mama llaqtayuq qillqaq runam, kastilla simipi qillqaqmi.
Miguel de Cervantes Suñay|20px 2009 watapis simi kapchiypi Miguel de Cervantes Suñaytam chaskirqan.
Yaya: ; Mama:.
Warmi: Churinkuna:
Yachakurqa: Universidad Nacional Autónoma de México.
Pachaykamay
Pachasimi yachay, Phisika (grigu simipi Φυσική, chaymanta kastilla simipi física; grigu simipi φύσισ (phisics), "sallqa, pachamama") icha Pachasimi, kichwapi Pachaykamay utaq Pachakamay yachay nisqaqa imayaymanta, michakunamanta yachaymi.
Imatikray yachay Ankash qallupi.
Jalisco
Jalisco nisqaqa Mishikupi huk suyum. Uma llaqtanqa Jalisco llaqtam.
690 watakuna
690 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 690 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 699 watapi puchukarqan.
70 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 691 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 700 watapi puchukarqan.
Chaki
300px|thumb|Runa chaki. 300px|thumb|Runa chaki. Chaki nisqaqa purinapaq kurku yawrim, chankap ñawch'inpi. Runaqa iskaymi chakiyuq.
Manuel Villavicencio
Manuel Antonio Villavicencio Freyre, sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi - † wañusqa Lima llaqtapi), Piruwpas Wamp'u awqaq suyupi, pulitikupas.
Tayta: Manuel Villavicencio;   Mama: Juana Freyre. thumb|right|Wamp'u awqaq suyu Yachay wasi
680 watakuna
680 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 680 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 689 watapi puchukarqan.
69 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 681 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 690 watapi puchukarqan.
Abebe Bikila
rikchacha|paña|280px|Abebe Bikila (1933-1973 Abebe Bikila Demissie (amhara simi: አበበ ቢቂላ) sutiyuq runaqa (* paqarisqa Jato llaqtapi -  wañusqa Adis Ababa llaqtapi), huk 🇪🇹 mama llaqtayuq kallpanakuyuq, karu kaq purinakunapim (Maraton).
Taytan: Bikila Demissie, Maman: Wudinesh Beneberu. Warmi: Yewebdar Wolde-Giorgis (1960-1973).
MICH
MICH (Movimiento Indígena del Chimborazo) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk ayllu runakunap tantanakuyninmi, Chimpurasu markapi. ECUARUNARI hatun tantanakuypim wankurisqa.
Zulia suyu
thumb|right|220px|Zulia suyu, [[Winisuylapi]] Zulia suyu (kastilla simipi: Estado Zulia) nisqaqa Winisuylapi huk suyum. 63 100 km². Uma llaqtanqa Marakaypu llaqtam.