cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
504
504 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Chipaya simi
Chipaya simi nisqaqa huk Uru-Chipaya rimaykunaman kapuq rimaymi, Buliwyapi tiyaq Chipaya runakunap rimasqan.
Tupaq Amaru distritu
Tupaq Amaru distritu; (kastilla simipi Distrito de Tupac Amaru) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, K'anas  pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Tunka Suka llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Supay chakra
Supay chakra nisqakunaqa Amarumayu sach'a-sach'a suyupi paray sach'a-sach'api kaq chakraman rikch'akuq huklla rikch'aq sach'ayuq k'itikunam.
Runakuna ninku, chay supay chakrataqa sach'a supaykunas, ch'ullachakis ruran, nispa.
Supay chakrapi huklla kaq rikch'aq sach'aqa añanku k'aspim (Duroia hirsuta, familia Rubiaceae), icha añallu k'aspim (Cordia nodosa, familia Boraginaceae). Chay k'aspikunapiqa supay chakra añayllukunam (Myrmelachista schumanni nisqa sisichakunam) kawsan. Chay añayllukunaqa wakin sach'akunata sisi p'uchquyuq miyuwan wañuchinmi. Chayrayku chay añayllu sach'akunallaraqmi (Duroia, Cordia) wiñan. Huk supay chakrapiqa huklla sisi llaqtallam kawsan, kimsa hunukama sisiyuq, chunka pichqayuq waranqakama quya sisiyuq. Huk supay chakrakunaqa pusaq pachak watayuqñachá.
Inkaraqay
Inkaraqay nisqaqa (kastilla simipi Incarracay icha Incaracay nisqapas) mawk'a llaqtam, Buliwya suyupi, Quchapampa suyupi, Killaqullu pruwinsyapi, Sipi Sipi munisipyupi.
Qusqu qhichwa simi
Qusqu qhichwa simi, QSHKS qillqaypi Qheswa simi nisqaqa Qusqu-Qullaw qhichwa simiman kapuq k'iti rimaymi, Qusqu suyupi rimasqa.
Chay Qusqu runasimimantaqa Fray Diego González Holguín sutiyuq taytakuram 17 ñiqin pachakwatap qallarisqanpi ñawpaq simi qullqatam qillqarqan.
Qusqu llaqtapi kaq Qhichwa Simi Hamut'ana Kuraq Sunturmi chay Qusqu runasimimanta yachaykun.
Jacinto Benavente
Jacinto Benavente y Martínez sutiyuq runaqa (* paqarisqa Madrid llaqtapi - †  wañusqa Madridllaqtapi) Ispaña mama llaqtayuq qillqaq runam, kastilla simipi qillqaqmi.
Nobel Suñay|20px 1922 watapis simi kapchiypi Nobel Suñaytam chaskirqan.
Tayta: Mariano Benavente; Mama: Martínez.
Warmikuna:
Wawakuna:
Qumanchi munisipyu
Qumanchi (kastilla simipi: Comanche) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Paqaqi pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi. Uma llaqtanqa Qumanchi llaqtam.
Anis
Anis (Pimpinella anisum) nisqaqa huk quram. Rurunkunatam q'apachanapaq hurqunchik.
Qumanchi munisipyu
Kantunkuna
Tawa kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Wankapi
Wankapi (kastilla simipi: Huancapi / San Luis de Huancapi) nisqaqa huk piruwanu llaqtam, Ayakuchu suyupi, Victor Fajardo pruwinsyap uma llaqtanmi.
505
505 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Pampamarka
Pampamarka (kastilla simipi: Bambamarca, ñawpa pacha Qurimarka) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, huk llaqtam, Wallqayuq pruwinsyap uma llaqtanmi.
Gordon Banks
Gordon Banks sutiyuq runaqa, (*, paqarisqa Sheffield llaqtapi -  wañusqa Stoke-on-Trent llaqtapi) sutiyuq runaqa huk Inlatirra mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
San Wisinti Qaranathinas ima
San Wisinti Qaranathinas ima (inlish simipi: Saint Vincent Granadinas-pas) llaqtaqa Chawpi Awya Yalap wat'ankunapi huk mama llaqtam.
Carl Gustav Jung
thumb|right|250px|Carl Gustav Jung right|200px|Carl Gustav Jung Carl Gustav Jung sutiyuq runaqa ( paqarisqa Kesswill llaqtapi - wañusqa Küsnacht llaqtapi), huk  mama llaqtayuq nuna yachaqsi, ankucha yachaq, yachay wayllukuqpas karqan, Sikuanalisis nisqap kamariqninsi.
Kaypipas qhaway
Sigmund Freud
506
506 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Roberto Durán
rikchacha|paña|Roberto Durán Roberto Durán Samaniego ( icha Manos de Piedra") sutiyuq runaqa (* paqarisqa El Chorrillo llaqtapi -), huk 🇵🇦 mama llaqtayuq saqmanakuyuq qarqan.
Larry Holmes
thumb|right|280px| Larry Holmes Larry Holmes sutiyuq ruunaqa, (* paqarisqa Cuthbert llaqtapi  -), huk 🇺🇸 mama llaqtayuq saqmanakuyuq  qarqan.
Mukiyawyu distritu
Mukiyawyu distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Muquiyauyo) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Shawsha pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Mukiyawyu llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Q'uru Qhini
Q'uru Qhini (Coruquini) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, huk rit'i urqum Apulupampa wallapi, Chuqiyapu suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Pilichuku munisipyupi, Jila Qallu (Pupuya) rit'i urqup chinchayninpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.810 mitrum aswan hanaq.
Kay urqup sutinqa aymara simim.
Noord-Brabant pruwinsya
Noord-Brabant nisqaqa Urasuyupi huk pruwinsyam (provincie). urasuyu simipi: Noord-Brabant, kastilla simipi: Bravante Septentrional.
Allpa saywachi
52° 40′ N 4° 50′ E
Runakuna
2 495 000 runakuna (2015).
Isparaw
Isparaw (Asparagus officinalis) nisqaqa huk yuyu yuram, Iwrupamanta Awya Yalaman apamusqam.
507
507 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Misuk'ani
Suti
Misuk'a (Adesmia miraflorensis) nisqaqa Quchapampa suyupi kawsaq hampi yuram.
Yawalu
Yawalu (kastilla simipi: Yábalo) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Urin Yunka pruwinsyapi, Irupana munisipyupi, Lasa kantunpi.
508
508 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Chipaya runa
right|1px [[Rikcha:Chipaya - mapa etnia.svg|thumb|right||280px|
Chipaya runa nisqakunaqa huk runa llaqtam, Chipaya llaqtapi, huk llaqtachakunapipas, Sawaya pruwinsyapi, Buliwya mama llaqtapi tiyaq.
Uru runakunaqa chipaya simitam riman, achka runakunataq aymara simitapas, kastilla simitapas riman.
Kay k'itikunapim kawsanku: Chipaya llaqta (Santa Ana de Chipaya); Ayparawi kantun (Sawaya pruwinsya, Uru Uru suyu); Chinchay Puwpu qucha; Quwiphasa kachi qucha (Uru Uru), Buliwya (Munisipyukuna: Chipaya munisipyu, Churu munisipyu, Puwpu munisipyu, Pasña munisipyu, Challapata munisipyu, Killaqa munisipyu, Santiago Wari munisipyu, Pampa Awllaqas munisipyu, Antamarka munisipyu,  Toledo munisipyu).
Tisaleo
Tisaleo (kastilla simipi: Tisaleo) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Tunkurawa markapi, huk llaqtam, Tisaleo kitip uma llaqtanmi.
Runakuna
Tisaleo kitillipiqa Tunkurawa Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa Tisaleo kitillipi kawsanku.
San Kristuwal (Chinchay Lipis)
San Kristuwal (kastilla simipi: San Cristóbal) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, huk llaqtam P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qulcha "K" munisipyupi, San Kristuwal kantunpa uma llaqtanmi.
Catacaos distritu
Catacaos distritu (kastilla simipi: Distrito de Catacaos ) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Piwra pruwinsyapi, Piwra suyupi. Uma llaqtanqa Catacaos llaqtam.
San Fernando kitilli (Tunkurawa)
San Fernando kitilli icha Hatun Pasa kitilli nisqaqa (kastilla simipi: Parroquia San Fernando / Pasa Grande) Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Ampatu kitipi, Tunkurawa markapi.
Chiqap pacha
Kausasqanchikpi rurasqanchik.
Flor de Roca
Flor de Roca nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, Piruw mama llaqtapipas, huk rit'i urqum, Apulupampa wallapi, Chuqiyapu suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Punu suyupipas, Putina pruwinsyapi, Sina distritupi, Salluyu rit'i urqup urayninpi, Palumani Kunka urqup chinchayninpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.808 mitrum aswan hanaq.
Kitu kiti
Kitu kiti (kastilla simipi: Cantón Quito / Distrito Metropolitano de Quito) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Kitu llaqtam.
Allpa saywachi
thumb|thumb|left|150px|Santa Lusiya, [[Nanegal kitilli]]
Pulitika rakiy
Pusaq distritunmi kan, kimsa chunka kimsayuq llaqta kiti kimsa chunka iskayniyuq chakrapura kitillipas.
Kitillikuna
Huk sutikuna:
Runakuna
thumb|right|200px|[[Kichwa runakunaqa Karapunku kitillipi]] Kitu kitipiqa Kitukara Kayampi runakunapas tiyanku, iskay kichwa simitam rimaq Kichwa runa llaqtakunam. Kayampi runakunaqa Chiqa kitillipi kawsanku, Kitukara runakunaqa kay kitillikunapi tiyanku: Nono kitilli, Pifo kitilli, Píntag kitilli, Tumbaco kitilli, Pomasqui kitilli, Karapunku kitilli, Zámbiza kitilli.
Karu puriy
thumb|right|200px|Pichincha nina urquwan Kitu llaqta thumb|right|200px|Mitad del Mundo
Hugo Carrillo Cavero
thumb|Hugo Carrillo Cavero, 2012 watapi. thumb|Hugo Carrillo Cavero, [[Verónika Mendozawan, huk runakunawanpas, Atuqpa Chupan nisqa riwistata rikuchichkaspa.]] Hugo Facundo Carrillo Cavero sutiyuq runaqa, Ugo Facundo Carrillo Cavero qillqasqapas ( paqarisqa Anku-Wallu distritupi, Chinchiru pruwinsyapi, Apurimaq suyupi) piruwanu qhichwa simipi qillqaqmi, takiqmi, antropologo nisqa runa yachaq, pulitiku runapas. 2011 watamanta 2016 watakama mit'apaq Piruwpa Kunrisunpi akllasqam kachkan Wankawillka suyupaq.
Kunstitusyun distritu
Wiñay kawsay
Kamasqa, Alan García Umalliqmi.
Hugo Carrillo Cavero
Hugoqa Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturninpi runa yachaqmi kachkan. akllanakuykunapi Piruwpa Kunrisunman akllasqa karqan Gana Perú nisqapaq.
Qaqilla
Qaqilla icha Kallihun (kastilla simipi: Caquella / Callejón / Callijun) nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk nina urqum, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, San Juan kantunpi, Kañapa qucha, Asnaq quchañiq. Pikchunqa mama quchamanta 5.947 m / 5.949 mitrum aswan hanaq.
Hugo Carrillo Cavero
Kunan kunrisista kachkaspa, Claudia Coari Mamaniwan kuska qhichwa, aymara simipi yachachiytam atichinata munan.
Kunstitusyun distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pukyu:
Anatole France
Anatole François Thibault sutiyuq runaqa icha Anatole France (* paqarisqa Paris llaqtapi -   wañusqa Saint-Cyr-sur-Loire llaqtapi) Ransiya mama llaqtayuq qillqaq runam, phransya simipi qillqaqmi.
Nobel Suñay|20px 1921 watapis simi kapchiypi Nobel Suñaytam chaskirqan.
Tayta: France; Mama:.
Warmikuna:
Wawakuna: Noël France.
509
509 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Sach'a khuchi
thumb|right|[[Ispaña sach'a khuchi (Sus scrofa).]] thumb|right|[[Lumu khuchi (Pecari tajacu).]] Sach'a khuchi nisqakunaqa sach'a-sach'api kawsaq, sallqa khuchi hina iskay ruk'anayuq ñuñuqkunam.
Kaymi huk sach'a khuchikunam:
Tawriqaray
Tawriqaray icha Tawrinshu (Campylorhynchus fasciatus), kastilla simipi taurigaray, tauri-garay icha taurinsho nisqaqa Piruwpa qunti yunkankunapi kawsaq pisqus, yanapas yuraqpas phuruyuqsi icha tawri hina uqis kaq, Pasqu, Wanuku suyukunapis kawsaq.
Ilyu
rikchacha|Ilyu Ilyu icha Helio (musuq latin simipi: Helium, grigu simimanta Ήλιο), He nisqaqa huk umiña wapsi qallawam.
Tampupampa distritu
Tampupampa distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Tambobamba) Kutapampa pruwinsyapi huk distritum, Apurimaq suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Tampupampa llaqtam.
Tawriqaray
Liwrukuna
Javier Pulgar Vidal: Geografía del Perú: las ocho regiones naturales del Perú. Editorial Universo, Lima 1981, p. 74: El Taurigaray.
Tampupampa distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
Rit'i suchuykachay
thumb|350px|Rit'i suchuykachay
Chayanta
Chayanta, Sn (latin simipi: Stannum) nisqaqa huk q'illaymi, allpapiqa t'inkisqallam chuqin.
Tampupampa distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Jakarta
Jakarta (kastilla simipi: Yakarta), Llaqarta icha Jaya Raya llaqtaqa Indunisya mama llaqtap uma llaqtanmi.
Yachachiy
thumb|right|250px|Universitas Indonesia
510
510 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Tampupampa distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Wuliwiyapa wiñay kawsaynin
Wuliwiyapa wiñay kawsaynin
Añas
Añas icha Añathuya (Mephitidae) ( Bolivia), añasku ( argentina) nisqakunaqa huk aycha uquq ñuñuq uywakunam. Amachakunapaq anchatam asnanku.
Waranta kiti
Waranta kiti (kastilla simipi: Cantón Guaranda) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Bolívar markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Waranta llaqtam.
Sintiru
Sintiru (familia Tayassuidae) nisqakunaqa huk iskay ruk'anayuq ñuñuq uywakunam, sach'a khuchi, tukuy mikhuq, Awya Yalapi sach'a-sach'akunapi kawsaq.
Waranta kiti
Runakuna
Waranta kitipiqa Waranka Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa aswanta kay kitillikunapi kawsanku: Gabriel I. Veintimilla kitilli, Facundo Vela kitilli, Guanujo kitilli, Salinas kitilli, Yakutu kitilli (San Simón), Simiátug kitilli, San Luis de Pambil kitilli.
Ahus k'aspi
Ahus k'aspi (Ajos kaspi), Ahus qiru (Ajos kiru), Misunsal icha Arañakaspi (Cordia alliodora) nisqaqa huk rikch'aq sach'am, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi wiñaq.
Waranta kiti
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Sintiru
Rikch'aqkuna
Kaymi huk sintiru rikch'aqkuna:
Inampari distritu
Inampari distritu; (kastilla simipi: Distrito de Inambari) nisqaqa huk distritum Tampupata pruwinsyapi, Mayutata suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Mazuko (icha Mazuco) llaqtam.
Runakuna
Inampari distritupiqa Amarakaeri runakunam kawsanku.
Hawa wat'a
Hawa (indonesya simi: Jawa), nisqaqa Indunisya mama llaqtap wat'am.
Inampari distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Añallu k'aspi
Añallu k'aspi (Añallu kaspi) icha Araña k'aspi (Araña kaspi) (Cordia nodosa) nisqaqa huk rikch'aq sach'am, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi supay chakrakunapi wiñaq. Añanku k'aspiqa añankukunam kawsan, wakin yurakunata wañuchiq.
Rumiñawi kiti
Rumiñawi kiti nisqaqa (kastilla simipi: Cantón Rumiñahui) Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Sangolquí llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kimsa kitillinmi kan: Sangolquí, Cotogchoa, Rumipampa.
Umalliqkuna:
Chen Shui-bian
thumb|right|260px| Chen Shui-bian (1950-) right|200px| Chen Shui-bian sign Chen Shui-bian (chun simipi: 陳水扁; musuq chun simipi: 陈水扁,; pinyin: Chén Shuǐbiǎn, Tongyong pinyin: Chén Shuǐ-biǎn, Urin Minin: Tân Chúi-píⁿ) sutiyuq runaqa, icha A-bian (阿扁, Ābiǎn), (* paqarisqa Taynan llaqtapi -  ), huk 🇹🇼 mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku karqan.
2000 watamanta 2008 watakama ñawpaq kuti Chunwa Republikapa Umalliqnin karqan.
Taytan: ; Maman:. Ñawpaq warmi: Wu Shu-chen. Churinkuna: (?).
Alma mater: Taywan Mama llaqtaq Yachay Sunturnin.
Inka Wasi distritu
Inka Wasi distritu (kastilla simipi: Distrito de Incahuasi) nisqaqa Phirriñaphi pruwinsyapi, Lampalliqi suyupi (Piruwpi) huk distritum. Uma llaqtanqa Inka Wasi llaqtam
Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Llaqtachakuna: Amusuy, Antamarka, Atumpampa, Atumpukyu, Ayamachay, Qallima, Kanchachala, Cruz Loma, Yuraqmaĉay (Cueva Blanca), Cumbe Aura, Wayrul, Janque, Kunkacha, La Tranca, Lanchipampa, Lakipampa, Llamka, Maqaykaq, Mal Paso, Maraywaka, Montecarlo, Moyán, Uqsapampa, Hatun Pampa (Pampa Grande), Payqa Sirka, Pukarumi (Piedra Colorada), Sayaqrumi (Piedra Parada), Playa, Puchaka, Kitikiru, Qutrapampa, Mayupampa (Riopampa), Romero, Rumichaka, Saka, San Luis, Señor de la Humildad, Shankapampa, Shurchapitij, Sinchiwal, Susupampa, Tambuni, Tasakira, Tayapampa, Tutura, Tuturas, Tuluqpampa, Tungula, Uyshawasi, Uyurpampa, Warwar, Wasikaq
Yapasqakuna: Alamo, Arco, Hatun Chakwaka, Biskacha, Capilla, Cascarilla, Castilla Rosa, Chillkayaku, Chillpaka, Chukllapampa, Coco, Coyona, Cumba, Waru, Escalera, Halecon, Jachi, Kinwa, Kuyuna, La Calera, La Rajada, Lajas, Lanchi, Limón, Liriu, Lluchkayaku, Makmakpampa, Marko, Molino, Mundo nuevo, Mushkalin, Muye, Pagay puente, Palayón, Paqcha, Pillqunta, Pulka, Punquyju, Puykaty, Quisera, Kitrarampa, Qunquna, San Nicolás, Sapote, Sauce Tranca, Shankayqun, Shita, Tierra Colorada, Tinkuq, Totorita, Tumbe, Uchkula chakwaka, Uktruyaku, Valencia, Wachuma, Yana Yaku, Yerba Buena
Hukkuna: Tinshu
Simikuna
Chaypi kawsaq runakunaqa qhichwa simitam (Inkawasi-Kañaris k'iti rimayta) rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pukyu:
Ahus waska
Ahus waska icha Ahus sach'a (Ajos sacha) (Mansoa alliacea) nisqaqa Awya Yalapi wiñaq sach'am.
Ricardo Belmont
Ricardo Belmont Cassinelli sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Limaq llaqtapi - ) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq willay kamayuq, ruruchiq wan pulitikupas.
511
511 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Ricardo Belmont
Huk kuti Piruw suyup Rimana Wasinpi apulliqmi karqan (2009-2011 watakunapi), Obras partidupi wankurisqa kaspa.
Taytan: Augusto Belmont Bar, Maman: Cristina Cassinelli Inurritegui. Warmi: María Mercedes Bazalar Pérez de Belmont. Churinkuna: Lucienne Belmont Vallarino, Ricardo Belmont Vallarino, Omar Belmont Vallarino, Augusto Ricardo Belmont Bazalar, Kristen Belmont Bazalar.
Aqupampa pruwinsya
Aqupampa pruwinsya nisqaqa (aymara simipi: Aqupampa jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Acobamba) Piruwpi, Wankawillka suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Aqupampa llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Manuel Prado Umalliqmi.
Pulitika rakiy
Pusaq distritunmi kan.
Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Mitma
Mitma nisqaqa Tawantinsuyu pachapi Inkakunap kamachisqan runakuna, runa llaqtakuna huk tiyaymanta huk tiyaykunaman wantuysi kaqran. Chay mitmawanqa Inkakuna atiyniyuq kayninta takyachirqan.
Layu distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Isparaw yura rikch'aq ayllu
Isparaw yura rikch'aq ayllu (familia Asparagaceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, 150 rikch'anayuq, 2.500 rikch'aqniyuq.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk isparaw hina yurakuna:
Isparaw yura urin rikch'aq ayllu (Asparagoideae) Paqpa yura rikch'aq ayllu (Agavoideae)
Killawat'a
Killawat'a icha Quwati nisqaqa (kastilla simipi: Isla de la Luna icha Isla Koati) Titiqaqa quchapi, Buliwya mamallaqtapi, Manqu Qhapaq pruwinsyapi, huk wat'am. Titiqaqa wat'a nisqamantaqa 7 km karum.
Tiksicha k'allampa
right|thumb|[[Clitocybe odora - huk tiksicha k'allampa.]] Tiksicha k'allampa (Basidiomycota, Basidiomycetes) nisqakunaqa k'allampakunam, muruchankunata tiksicha (basidium) nisqap hawanpi puquchiq. Achka rikch'aqninkuna hatun k'allampa puquyniyuqmi.
Mitan kamay
Tiksicha k'allampakunataqa Hibbett et al. kay hinatam rakinku:
Limburg (Urasuyu) pruwinsya
thumb|Limburg unancha thumb|Limburg (Urasuyu) thumb|Limburg pruwinsyapi munisipyukuna llaqtakunapas
Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 1970
thumb|250px|Azteca Istadyu. thumb|250px|Saywiti "resultado"kuna, 1970. Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 1970 (inlish simipi: FIFA World Cup 1970, kastilla simipi: Copa Mundial de Fútbol de 1970) nisqaqa 1970 watapi Mishiku mama llaqtapi IX ñiqin Piluta Hayt'ay Pachantin Kupam. Jules Rimet Kupa.
Limburg (Urasuyu) pruwinsya
Limburg nisqaqa Urasuyupi huk pruwinsyam (provincie). urasuyu simipi: Limburg (Limburgs: Limbörg / Lèmburg), kastilla simipi: Limburgo.
Allpa saywachi
52° 55′ N 6° 35′ O
Runakuna
1 116 000 runakuna (2015).
Pulitika rakiy
Uma llaqtanqa Maastricht llaqtam.
Pablo Landeo Muñoz
thumb|Pablo Landeo Muñoz, 2018 watapi. Pablo Landeo Muñoz (Pawlu Landiyu Muñus) sutiyuq runaqa (1959 watapi paqarisqa Wankawillka llaqtapi, Wankawillka suyupi) piruwanu qhichwa simipi kastilla simipipas qillqaqmi, sumaq qillqay yachaq runapas.
512
512 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
San Antonio Lipis kantun
San Antonio Lipis kantun (kastilla simipi: Cantón San Antonio de Lipez) nisqaqa Buliwyapi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi. Uma llaqtanqa San Antonio Lipis llaqtam..
Lampa (Punu)
thumb|right|290px|Lampa llaqta, [[Lampa mayu, Pukaqucha]] Lampa nisqaqa (kastilla simipi: Lampa) Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, huk llaqtam, Lampa pruwinsyap uma llaqtanmi.
Muyuqch'ipa
Muyuqch'ipa (Muyuj Chipa) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk juch'uy llaqtam, Wak'as munisipyupi, Jarani pruwinsyapi, Quchapampa suyupi.
Ispaña
thumb|right|280px|Ispaña (saywitu) thumb|right|280px|Pulitika rakiy (Ispaña) Ispaña icha Kastilla suyu Iwrupapi mama llaqtam. Uma llaqtanqa Madrid llaqtam.
Dragutin Zelenović
thumb|right|350px|Dragutin Zelenović right|200px| Dragutin Zelenović (sirbya simipi: Драгутин Зеленовић; ) sutiyuq runaqa (* paqarisqa Sirig llaqtapi - ) huk 🇷🇸 mama llaqtayuq yachaq wan pulitiku karqan.
Taytan: ; Maman:. Warmi:. Churinkuna:.
Alma mater: Novi Sad Yachay Sunturnin.
El Dorado de Cascales
El Dorado de Cascales (kastilla simipi: El Dorado de Cascales) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Sukumpiyu markapi, huk llaqtam, Cascales kitip uma llaqtanmi.
Microsoft Word
rikchacha|Microsoft Office Wordpata riqsinapaq rikch'an (2019 – kunankama) Microsoft Word kayqa huk Microsoftpata ruwasqan rimakuna ruwanapaq llamp'ukaq kaq. Ñawpaq kuti 25 ñiqin chakra yapuy killapi 1983 watapi lluqsirqan, Xenix sistimakunapaq Multi-Tool Word sutiwan. Qhipa kaq layakuna qhipaman huk achka patapatakunapaq qillqasqa karqan kayhina: IBM PCkuna DOS (1983) purichiq, Apple Macintosh Classic Mac OS (1985), AT&T UNIX PC (1985), Atari ST (1988), OS/2 (1989), Microsoft Windows (1989), SCO Unix (1990) wan macOS (2001) nisqakunam. Wine llamk'achispa, Microsoft Word ñawpaq 2013 kaqpa layakuna Linux kaqpi purichiy atikun. rikchacha|Microsoft Office Wordpata chawpi-uyan Word kaqmanta qhatuypaq layakuna sapalla ruru hina utaq Microsoft Office suite software kaqmanta componente hina licenciayuq kanku, mayqinchus wiñaypaq licenciawan utaq Microsoft 365 suscripcion manta huknin hina rantiyta atikun.
Wayaqacha k'allampa
right|thumb|[[Helvella crispa - huk wayaqacha k'allampa.]] Wayaqacha k'allampa (Ascomycota, Ascomycetes) nisqakunaqa k'allampakunam, muruchankunata wayaqacha (ascus) nisqap ukhunpi puquchiq. Achka rikch'aqninkuna hatun k'allampa puquyniyuqmi, hukkunataq qurwarakunam, hukkunataq qunchum, ahinataq aqha qunchum. Hukkunaqa kusma qara kaspa ch'ulla kawsaykuq laquwanmi kawsanakun.
Intimpa yura rikch'aq ayllu
Intimpa yura rikch'aq ayllu (Podocarpaceae) nisqaqa huk llat'an muruyuq yurakunap rikch'aq ayllunmi.
Rikch'aqkuna
Piruwpiqa intimpam (Podocarpus glomeratus) wiñan.
Granma (mit'awa)
Wiñay kawsay
La Habana llaqtapi kamasqa. Isidoro Malmierca.
Killa Qhichwa (Chuqiyapu suyu, Buliwya)
Killa Qhichwa (kastilla simipi: Valle de la Luna) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi kan, Pedro Domingo Murillo pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Chuqiyapu kitipi.
Everton FC
Everton FC (Everton Football Club), icha Everton, nisqaqa huk Inlatirraniyuq piluta hayt'ay klubmi.
Wiñay kawsay
Kamasqa 1878 watapi Liverpool llaqtapi (Hukllachasqa Qhapaq Suyu).
Hawa t'inkikuna
thumb|center|480px|Goodison Park, Everton istadyu.
Chukaquta
Chukaquta nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, Piruw llaqtapipas, huk urqum Apulupampa wallapi, Chuqiyapu  suyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.800 mitrum aswan hanaq.
Chirimuyu yura rikch'aq ayllu
Chirimuyu yura rikch'aq ayllu (familia Annonaceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, 130 rikch'anayuq, 2.300 rikch'aqniyuq.
513
513 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Chirimuyu yura rikch'aq ayllu
Rikch'aqkuna
Kaymi huk chirimuyu hina yurakuna:
Chuqichaka munisipyu
Kantunkuna
Chunka tawayuq kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam mana indihina runakunapas tiyanku.
Simikuna
Chuqichaka munisipyupiqa kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Ayqiq
thumb|200px|[[Ayti mama llaqtamanta wamp'uwan ayqichkaq runakuna.]] Ayqiq, kichwapi Mitikuk nisqa runaqa huk puystumanta, wasinmanta maymanpas, huk llaqtamanpas riqmi, qispichikunapaq. Wasi llaqtapi llakikuptinmi, achka ayqiqkunaqa wasinman kutimuyta manam atinchu.
Runaqa kaykunaraykum ayqin:
Yupana (yupay yachay)
rikchacha| Huk rumi yupana yupanapaq Yupana huk awakushina yupa hap'ichinapaq, tawantin suyu pachamanta, inkakuna icha khipukamayuqkuna kaywan hap'ichiyta yacharqaku.
rikchacha|Huk khipukamayuqqta t'iktu, El primer nueva corónica y buen gobiernomanta. Ura lluq'ipi huk yupana rikuchikun.
Felipe Waman Puma de Ayala
Ñawpaq kaq karqan Waman Puma de Ayala 1615 watapi hina paymi qillqarqan:
Kay pisilla willakuyta qusqanmanta aswantaqa, Puma de Ayala yupanamanta siq’ita siq’irqan: pichqa ñiqiyuq, tawa tunuyuq tawlla sapa ch'iwapi yana yuraq muyukunata hap’ispa.
Pukyukuna
<references group="" responsive="1">
Kañaris distritu
Kañaris (kastilla simipi: Distrito de Cañaris) nisqaqa Phirriñaphi pruwinsyapi, Lampalliqi suyupi (Piruwpi) huk distritum. Uma llaqtanqa Kañaris llaqtam.
Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
38: Kañaris, Illampi, Mullipampa, Atupampa, Mitupampa, Sigues, Quirichina, Shin shin, Alcanfor, Kinwa, Tute, Pamaca, Mamaqpampa, Tawrimarka, Wakapamapa, Pandachí,, Chillasqui, Suchco, Saucepampa, Congona, Casa quemada, Sauce, Wallapampa, Naranjo, Machucarí, Espinal, San Cristobal, Pozuzo, Rodeopampa, Palo Blanco, Santa Lucía, La Sucha, Hualte, T. P. Verde, Hierba Buena, Corralpampa, Cangrejera.
Simikuna
Chaypi kawsaq runakunaqa qhichwa simitam (Inkawasi-Kañaris k'iti rimayta) rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Wampukuna kiti
Wampukuna kiti (kastilla simipi: Las Naves) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Bolívar markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Las Naves llaqtam.
Laris
Laris (kastilla simipi: Lares) nisqaqa Piruw mamallaqtapi huk llaqtam, Khallka pruwinsyapi, Qusqu suyupi, Laris distritup uma llaqtanmi.
Hatun Uma
Hatun Uma icha Hatunpampa (Jatunhuma / Jatunpampa) nisqaqa Piruwpi llaqtapi, Willkanuta wallapi, huk urqum, Qusqu suyupi, Qanchi pruwinsyapi, Pitumarka distritupi, Qispiqanchi pruwinsyapi, Uqunqati distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.093 mitrum aswan hanaq.
Tres Mujeres
Tres Mujeres (kastilla simi, "Kimsa Warmi") nisqaqa Antikunapi, Apulupampa wallapi, huk rit'i urqum, Buliwya suyupi, Chuqiyapu suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Piruw mama llaqtapipas, Putina pruwinsyapi, Flor de Roca rit'i urqup uray-kuntinpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.800 mitrum aswan hanaq.
Iténez mayu
Iténez mayu (kastilla simipi: Río Iténez (Buliwyapi), Rìo Guaporé (Brasilpi)) nisqaqa huk mayum, Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, Iténez pruwinsyapi, Baures munisipyupi Santa Krus suyupipas, Brasil mama llaqtapipas.
Baure runa
Baure runa nisqaqa lliw Baure simita rimaq runakunam, Buliwyapi, Beni suyupi, Iténez pruwinsyapi, tiyaq.
Rimay
Baure runakunap rimayninqa arawak rimaykunaman kapuq baure simim. 1950 kaq watakunakamas tukuy Baure runakunas chay rimayta rimaq karqan. Chay pachataq Buliwya mama llaqta iskuylatam tiyachimurqan, indihina runakunata kastillanuchanapaq. Chaymantapacha kastilla simita rimayta qallarirqan. Kunan pacha asllaraqmi Baura rimaqkuna, SIL nisqankama chunka kimsayuqllas.
U2
thumb|230px|U2-Konzert 2005 thumb|230px|U2-Konzert 2005, [[Wien]] thumb|230px|[[Horst Köhler & Bono]] U2 nisqaqa huk Ilanda mama llaqtayuq rock kusituymi, 1976/1977 watapi Baile Átha Cliath llaqtapi paqarisqa. 1980 watakunapim ancha riqsisqam kusituy tukurqan.
Kaymi wankurisqan waqachiqkuna:
Quchas (P'utuqsi)
Quchas (kastilla qillqaypi: Ckochas) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, huk llaqtam P'utuqsi suyupi, José María Linares pruwinsyapi, Esquiri kantunpi, Quchas munisipyup uma llaqtanmi.
Gloria Cáceres Vargas
Gloria Cáceres Vargas sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Kulta llaqtapi, Ayakuchu suyupi) piruwanu qhichwa simipi qillqaqmi, t'ikraqmi, yachachiqpas.
1999 watamanta 2005 watakama Paris llaqtapim qhichwa simita yachachirqan. Piruwpitaqmi iskay simipi iskay kawsaypi yachay nisqapi llamk'achkan.
GPD Win
rikchacha|GPDqta riqsinapqa rikch'an rikchacha|GPD llamk'ana GPD Win kayqa huk Windowspi ruwasqa palmtop antañiqiqm, yatana llampawan, phukllay kamachiqkunawan ima. Kayqa huk x86-manta ruwasqa llamk'ana Windows 10. Ima x86 Windowsmanta ruwasqa ruwanatapas purichiyta atin mayqinchus antañiqiqp sinch'ikaqnpa ukhupi puriyta atin. Ñawpaqta willasqa uktuwri killapi 2015 watapi, Indiegogo kaqnintakama chaymanta iskay huk crowdfunding p'anqakuna Nihun kaqpi chaymanta Chunwa kaqpi crowdfunded karqa. GPD Win nisqaqa 2016 watapi uktuwri killapim lluqsirqan.
Churkampa distritu
Churkampa distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Churcampa) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Churkampa pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Churkampa llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Killa Qhichwa (P'utuqsi suyu, Buliwya)
Killa Qhichwa (kastilla simipi: Valle de la Luna icha El Sillar) nisqaqa Buliwyapi, huk qhichwam, P'utuqsi suyupi, Urin Chichas pruwinsyapi, Tupisa munisipyupi, Tupisa kantunpi.
GPD Win
Pukyukuna
<references group="" responsive="0">
Churkampa distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Slobodan Milošević
thumb|right|250px|Slobodan Milošević right|200px| Slobodan Milošević (sirbya simipi: Слободан Милошевић) sutiyuq runaqa (* paqarisqa Požarevac llaqtapi -  wañusqa Den Haag llaqtapi) huk 🇷🇸 mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku karqan.
Taytan: Svetozar Milošević; Maman:. Warmi: Mirjana Marković. Churinkuna:.
Alma mater: Novi Sad Yachay Sunturnin.
Kanayre distritu
Kanayre distritu; (kastilla simipi: Distrito de Canayre) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum Wanta pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi. Uma llaqtanqa Kanayre llaqtam.
Intimpa
Intimpa (Podocarpus glomeratus) nisqaqa huk Piruwpi wiñaq, llat'an muruyuq sach'am.
Kanayre distritu
Wiñay kawsay
Kamasqa, Ollanta Humala Umalliqmi.
Runakuna
Distritupiqa Ashaninka runakunam kawsanku.
Sarakuru runa
thumb|right|200px|Warmip [[p'achallinan]] thumb|right|200px|Qharip [[p'achallinan]] http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Saraguru_dress.JPG Sarakuru (Saraguro) nisqa runakunaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kichwa runa llaqtam, Loja markapi, Sarakuru kitipi, Loja kitipipas, Zamora Chinchipe markapipas, Zamora kitipi, ca. 183 llaqtapi kawsaq. Sarakurukunaqa ñawpa pacha mitmaqkunamantas paqarimurqan, Inkakuna, Tupaq Yupanki Palta runakunata atirqaptinsi Qullasuyupi (Urdaneta k'itipi) kawsaq Pakillapa runa mitmamusqa.
Kanayre distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
Sarakuru runa
Sarakurukunap tantanakuyninqa SAKIRTA (Saraguro Kichwa Runakunapak Jatun Tantanakuy) nisqam, ECUARUNARI nisqapi wankurisqa.
Kanayre distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Apunqu
Apunqu nisqaqa (kastilla simipi: Apongo) Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Victor Fajardo pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi. Apunqu distritup uma llaqtanmi.
Kanchaqi distritu
Wiñay kawsay
Distritu kamasqa 5 ñiqin tarpuy killapi 1904 watapi, Serapio Calderón Umalliq.
Lydia Cornejo Endara
Lydia Cornejo Endara sutiyuq warmiqa huk piruwanu simikunamanta yachaqmi, t'ikraqmi, Qhichwa simi yachachiqpas.
Lydiaqa Paris llaqtapi INALCO (Institut national des langues et civilisations orientales) nisqa yachay sunturpim llamk'achkan.
Consuelo Yánez Cossío
Consuelo Yánez Cossío sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Kitu llaqtapi) huk 🇪🇨 simikunamanta yachaqmi, yachachiqmi. Aswanta kichwa, kastilla simikunamantam yachan.
Alfredo Palacio 2005 watamanta 2007 watakama Ikwayurpa umalliqnin (Mamallaktata Pushak nisqa) kaptin Yachachiy Ministrum karqan.
Ayqiy
Ayqiy, kichwapi Mitikuy nisqaqa runap icha uywap huk pustuymanta utqaylla ripuyninmi, manchakuspa, huk llakiymanta, ch'ikimanta qispichikuyta munaspa icha ch'utisqa kaspa.
Kutapampa distritu
Kutapampa distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Cotabambas) Kutapampa pruwinsyapi huk distritum, Apurimaq suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Kutapampa llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Gotland
Gotland wat'a nisqaqa Suysya mama llaqtapi Baltiku hatun quchapi Gotland suyupi wat'akuna.
Charaña munisipyu
thumb|right|280px|Saywitu: Saywa [[Piruw, Chili, Buliwya Charaña llaqtawan]] Charaña munisipyu (kastilla simipi: Municipio Charaña) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Pakaqi pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi. Uma llaqtanqa Charaña llaqtam.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Valeria Lynch
María Cristina Lancelotti sutiyuq warmiqa icha Valeria Lynch (* paqarisqa Buenos Aires llaqtapi -  ), 🇦🇷 mama llaqtayuq aranway pukllaq wan takiq.
Taytan: José Julio Lancelotti; Maman: María Antonia Spano (Tony). Qusankuna: Héctor Cavallero (1976-1995) /Osmar Bornes (2008-). Churinkuna: Federico (1979) wan Santiago (1986).
Iwrafrasya
right|thumb|250px|Iwrafrasya Iwrafrasya icha Iwrafrasiya (kastilla simipi: Eurafrasia)
El Diario (Wuliwiya)
thumb|right|270px|El Diario mit'awa thumb|right|250px|El Diario, La Paz (Wuliwiya) El Diario, huk 🇧🇴 mama llaqtayuq mit'awa.
Wiñay kawsay
Chuqiyapu llaqtapi kamasqa. José Carrasco Torrico diriktur.
514
514 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
San Salvador (Khallka)
San Salvador nisqaqa Piruw mamallaqtapi huk llaqtam, Khallka pruwinsyapi, Qusqu suyupi, San Salvador distritup uma llaqtanmi.
Hawa t'inkikuna
}}
Miñarika kitilli
Miñarika kitilli icha Santa Rusa kitilli (kastilla simipi: Parroquia Santa Rosa / Miñarica) nisqaqa huk kitillim Ikwadur mama llaqtapi, Ampatu kitipi, Tunkurawa markapi.
K'askachimuq
rikchacha|Llut'ariy, chinchay tukunan - qulla tukunan rikchacha|K'askachimuq K'askachimuq, llut'ari icha k'ichikalla kayqa huk imayay chay llut'ariy pampa ruwaq. Kay llut'ariy pampaqta ima kallpanta mana rikuyta atinchiqchu ichataq k'askachimuqta astawan riqsisqa kayninmantam llamk'achkan: huk antak'askachimuqqa imayaykunata aysaq kallpam, ahinataq fierro, acero, niquel, cobalto, hukkunatapas, huk imantakunatapas aysan icha qarquq.
Google Maps
rikchacha|Google Mapspata riqsinapaq rikch'an Google Maps huk web saywiti ruway patapata chaymanta rantiq ruwana Google kaqmanta qusqa. Chayqa antakillamanta rikch'akunata, hawamanta lantiqillqay nisqakunata, ñan saywitikunata, 360° ruwaypurakuq liwrikuna nisqa qhawaykunata ñankunamanta (Ñan Rikuna), chiqap-pacha antawapura tantakunata, chaymanta ruta musikayta qun chakipi, antawawan, iskaymuyuwan, wayrawan (beta nisqapi) chaymanta llaqtapaq apaykachanawan purinapaq. 2020 watamanta pacha, Google Maps nisqataqa 1 waranqa hunumanta astawan runakunam sapa killa tiksimuyuntinpi llamk'achirqanku.
Paqcha distritu (Shawsha pruwinsya)
Paqcha distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Paccha) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Shawsha pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Paqcha llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Ayqichiy
thumb|200px|[[Chiksuyumanta ayqichisqa kachkaq aliman runakuna, 1945 watapi.]] Ayqichiy nisqaqa huk llaqtapi kawsaq runakunap chay puystumanta, wasinmanta munaylla mana munaylla karuman wantuchiymi, kamachiqkuna chay runakunap tiyayninta manaña munaptinmi.
Inlis simi
Inlis simi icha Inlish simi (English language) nisqaqa huk Qirmañamanta simim, tukuy Tiksimuyuntinpi mast'arisqam. 456.000.000-chá rimaqninkuna kachkan.
Nvidia
rikchacha|Nvidea GeForcepata riqsinapaq rikch'an Nvidia Corporation nisqaqa huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq allwiya kamay llamk'ay, Delaware llaqtapi kamasqa, Santa Clara llaqtapi, California suyupi. Kayqa huk llamp'ukkaq chaymanta fabless imprisa kaqmanta ruwan mayqinchus qillqa thatkichiy hukkaykuna (GPUkuna), wakichi kamachina qillqay chawpi-uya (APIs) kaqmanta willakuy hamut'ay kaqpaq chaymanta kusa-llamk'aq antañiqiq kaqpaq chaymanta sistima huk chippi kaqpi (SoCkuna) apaychana antañiqiy kaqpaq chaymanta automovilismo qhatupaq. Nvidia huk tiksimuyuntinpi umalliqmi kapchisqa yachay sinch'i-llump'ukaqpi. Paypa GPUkunap profesional siq'i llamk'ana sayanankunapi llamk'achisqa kanku ruwanakunapaq kayhina llamk'anakunapi kayhina arkhitiktura, inhiniyiriya chaymanta wasichay, willay mast'ariy chaymanta kusirichiykuna, automovil, hamut'aq mask'ay, chaymanta ruway sikwi.
GPU ruwaymanta yapasqa, Nvidia huk API CUDA sutiyuq qun chaymanta hatun lawlawpi wakichikuna ruwayta saqin mayqinkunachus GPUkuna llamk'achinku. Chaykunaqa pachantinpi allin-allin antañiqiq nisqa sitiyukunapin churasqa kashan. Astawan kunanllaraqmi, apaychana antañiqiy qhatuman astakun, chaypin Tegra apaychana thatkichiqkunata ruwan yachayniqyuq karurimanakunapaq, uñahamp'arakunapaqpis hinallataq antawakuna purinapaq hinallataq kusirikuy sistimakunatapis. AMD manta aswanta, atipanakuqninkunaqa Intel, Qualcomm, kapchisqa yachay-usqhaylla ruwaq imprisakuna Graphcore hina.
Nvidiaqta GPUnkunaqa kantumanta phuyukama llamk'achisqam, hatun llamk'anakunapaqpis. Nvidia phukllay industriyapi kayninta mast'arirqan makiwan phukllajna kunsulakunawan Shield Portable, Shield uñahamp'ara, Shield TV nisqawan chaymanta phuyu phukllay qunawan GeForce Now nisqawan.
Nvidia willakurqa plankunata 13 ñiqin tarpuy killapi 2020 watapi, Arm SoftBank kaqmanta rantinanpaq, kamachiy aprobacionta suyaspa, huk chanin US$40 waranqa hunumanta stock kaqpi chaymanta qullqi kaqpi, mayqinchus kunankama aswan hatun chawpi-purichiq rantiy kanman. SoftBank Group Nvidiapi 10% qullqi quyninmanta pisillata rantinqa, Armtaq Cambridge llaqtapi umalliq wasinta waqaychanqa.
7 ñiqin pawqar waray killapi 2022 watapi, yapasqa kamachiy hark'akunawan tupaspa, Nvidia Arm rantiyninta saqisqanmanta unancharqan. Chay rimanakuyqa, chip sikturpi astawan hatun kanman karqan, thuñikusqan pachaqa $66 waranqa hunu dularkunan chaninchasqa karqan.
Willarina
paña|rikchacha| Musuq Nvidia umalliq wasi wasimanta hawamanta qhaway chaymanta muyuriqninpi kampumanta chaymanta kitimanta [[Santa Clara llaqtapi, California suyupi|Santa Clara, California, 2017 watapi. Apple Park nisqaqa karumantam rikukun.]] paña|rikchacha| 2018 watapi umalliq wasi wasiman yaykuy Nvidia nisqaqa 5 ñiqin ayriway killapi 1993 watapi kamasqa,  Jensen Huang (CEOhina 2022 watapi), huk Taywan-Amirika inhiniyiru iliktriku, ñawpaqta CoreWare nisqap kamachiqnin karqan LSI Logic nisqapi, AMD nisqapitaq mikru-thatkichiq nisqap ruwaqnin karqan; Chris Malachowsky, Sun Microsystems nisqapi llamk'aq inhiniyiru; hinaspa Curtis Priem, ñawpaqtaqa IBM nisqapi, Sun Microsystems nisqapipas hatun llamk'aq ingeniero, chip qillqa nisqa ruwaqmi karqan.
Ruru ayllukuna
Wakin ayllukunaqa kay urapim kachkan:
Kicha pukyu qillqa llamp'ukaq yanapakuy
23 ñiqin tarpuy killapi 2013 p'unchawkama, Nvidia mana ima qillqatapas ñawpaq llamk'ayninpaq lluqsichirqanchu, niyta munan, kamachina qillqaqkuna mana rantina, kicha pukyu qillqayuq llamk'ana purichiqta qillqayta atirqankuchu rurunkunapaq mana (llimphu wasi ukhu) killay kaqman recurrispa.
Aswanpis, Nvidia kikin iskayimayuq GeForce siq'ikuna purichiqkunata qun X.Org kaqpaq chaymanta huk kicha pkuyu-qillqa ñawirina wasi kaqwan mayqinchus Linux, FreeBSD utaq Solaris k'itikunawan chaymanta propiedad siq'i llamp'ukaq kaqwan tinkin. Nvidiapis qusqa ichaqa saqirqa yanapayta huk ch'uya kicha pukyu qillqa purichiqta iskay pacha sinch'ikaq usqaylla yanapakuqlla chaymanta X.Org rakiywan apachisqa.
Ukhu yachay
Nvidia GPUs ukhu yachaypi llamk'achkanku, chaymanta utqaylla t'aqwiy Nvidia kaqpa API CUDA kaqrayku mayqinchus programaqkunata aswan yupayniyuq núcleos GPUs kaqpi kaqta llamk'achiyta saqin BLAS ruwanakuna paralelizanankupaq mayqinkunachus makiwan yachay algoritmos kaqpi anchata llamk'achkanku. Paykunaqa achka Tesla antawakunapi churasqa karqanku manaraq Elon Musk Tesla Autonomía P'unchawpi 2019 watapi willachkaptin, chay imprisaqa kunan SoC nisqatapas hunt'asqa paymantalla pusachiq antañiqiqtapis ruwarqan, chaymantataqmi Nvidia llamp'ukaqqa antawakunapaq llamk'achiyta saqinqa. Kay GPUkuna maskaqkuna, hamut'ay wasikuna, allwiya kamay imprisakuna chaymanta imprisa imprisakuna llamk'achinku. 2009 watapi, Nvidia nisqaqa ukhu yachaypa "hatun t'uqyaynin" nisqapi llamk'arqan, "ukhu yachay ankucha llikakuna Nvidia siq'i qillqa thatkichiy hukkaykunawan (GPUs) tinkisqa kaptin". Chay watapi, Google Brain Nvidia GPUs nisqawan llamk'achirqan, makinawan yachay atiq Ukhu Ankuha Llikakuna nisqakunata ruwananpaq, maypichus Andrew Ng nisqa GPU nisqakuna ukhu yachay sistimakunap usqaylla puriyninta yaqa pachak kutita yapayta atisqankuta yuyaykurqan.
Las Piedras distritu
Las Piedras distritu; (kastilla simipi: Distrito de Las Piedras) nisqaqa Piruw mamallaqtapi huk distritum Tampupata pruwinsyapi, Mayutata suyupi. Uma llaqtanqa Las Piedras llaqtam.
517
517 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Las Piedras distritu
Runakuna
Kay distritupiqa Amawaka runakuna, Napurunakunapas kawsanku.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Jisk'a K'uchu
Kay urqup sutinqa aymara simim: jisk'a juch'uy, k'uchu chhuka,, "juch'uy chhuka".
Universidade Federal de Minas Gerais
thumb|300px|Universidade Federal de Minas Gerais Minas Gerais Yachay Suntur (purtuyis simipi: Universidade Federal de Minas Gerais) nisqaqa Brasil mama llaqtapi huk yachay sunturmi.
Groningen
right|thumb|250px|Groningen wallqanqa right|thumb|250px|Groningen llaqta Groningen llaqtaqa, (Gronings: Grunnen of Stad, Fries: Grins). Groningen pruwinsyap uma llaqtanmi.
Runakuna
192 735 runakunam kawsachkanku (2007).
Araña k'aspi
Araña k'aspi (Arañakaspi) (genus Cordia)nisqakunaqa yura rikch'anam, tukuy Tiksimuyuntinpi wiñaq.
Mita urqu
Mita (kastilla simipi: Mita / Levisitio) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, huk urqum, Apulupampa wallapi, Chuqiyapu suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Pilichuku munisipyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.500 mitrum aswan hanaq.
Mariano Rivera
Mariano Rivera Paz (* 24 ñiqin tarpuy killapi 1804 paqarisqa Watimala llaqtapi - † 26 ñiqin hatun puquy killapi 1849 paqarisqa Sampaquisoy (Watimala)). Watimala pulitiku.
Universidade Federal da Bahia
Bahia Yachay Suntur (purtuyis simipi: Universidade Federal da Bahia) nisqaqa Brasil mama llaqtapi huk yachay sunturmi.
Mariano Rivera
1846 Watimala kurakan.
Tayta: Rivera; Mama: Paz Ñawpaq warmi: Wawakuna:
Alma Mater: Universidad San Carlos (Watimala).
Ayawiri (Melgar)
Ayawiri nisqaqa (kastilla simipi: Ayaviri) Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, huk llaqtam, Melgar pruwinsyap uma llaqtanmi.
Phaqchapata
Phaqchapata (Phajchapata) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk juch'uy llaqtam, Wak'as munisipyupi, Jarani pruwinsyapi, Quchapampa suyupi.
Palap'anqa qara k'aspi
Palap'anqa qara k'aspi, kichwapi Palapanka kara kaspi (Unonopsis magnifolia) nisqaqa huk  sach'am, Ikwadurpi Amarumayu sach'a-sach'a suyupi wiñaq. Chikichasqa rikch'aqmi, runakuna paray sach'a-sach'ata waqllichiptinmi.
Tarapoa
Tarapoa nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Sukumpiyu markapi, huk llaqtam, Cuyabeno kitip uma llaqtanmi.
P'alltachaki
P'alltachaki icha urnithurinku (Ornithorhynchus anatinus, kastila simipi: ornitorrinco) Kayqa huk yaqa yakupi kawsaq, runtu churaq ñuñuq uywam, Awstraliya inti lluqsimuy lawpi, Tasmaniya suyupipis. Chay p'alltachakiqa sapallan kawsaq representante utaq monotípico taxon ayllunmanta (Ornithorhynchidae) hinaspa género (Ornithorhynchus), ichaqa achka rikch'aq rikch'aqkunam rikurinku registro fósil nisqapi.
Argun
Argun icha Argon (musuq latin simipi: Argon, grigu simimanta Αργό), Ar nisqaqa huk umiña wapsi qallawam.
518
518 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Khillay
Khillay icha K'illi, Fe (latin simipi: Ferrum) nisqaqa huk q'illaymi, allpapiqa aswanqa t'inkisqa chuqin, waki-wakinllapi llump'aymi.
Lliw q'illaymantaqa khillayta astawan llamk'achinchik, imaymanapaqmi.
Enrique Perales
Enrique Perales Del Río sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Ika llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi), sutiyuq runaqa huk Piruw mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Taytan: Perales; Mama: Del Río. Churinkuna: (5).
Cornelio Saavedra pruwinsya
Cornelio Saavedra pruwinsya nisqaqa (aymara simipi: Cornelio Saavedra jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Cornelio Saavedra) Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Betanzos llaqtam (4.168 llaqtayuq, 2001 watapi).
El Comercio (Ikwayur)
Wiñay kawsay
Kitu llaqtapi kamasqa. César Mantilla Jácome wan Carlos Mantilla Jácome.
Cornelio Saavedra pruwinsya
Utuyu llaqtapiqa, Betanzos munisipyupi, Cornelio Saavedras paqarirqa jinataq bawtisakurqa. Payqa Argentinap ñawpaq umalliqninsi karqa. Chayrayku sutikun Cornelio Saavedra pruwinsya.
Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan:
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Simikuna
Cornelio Saavedra pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Apaykachana
thumb|right|200px|[[Kaynaku, Mariaca, Betanzos munisipyu]]
Pruwinsyapi paqarisqa runakuna
thumb|left|120px|Cornelio Saavedra (1759 - 1829)
Chuchaw
Chuchaw, P'ati, Isawila, Llaqa icha Qarachi (genus Agave) nisqaqa huk yuram, ch'aki k'itikunapi wiñaq, wira raphiyuq. Q'aytucha nisqa kapllunkunamantaqa q'aytukunatam, waskakunatam, q'iswakunatapas ruranchik.
Agave nisqa rikch'anaqa ancha rikch'aqsapam, iskay pachakmanta aswan rikch'aqmi, ahinataq paqpa (Agave americana), sisal (Agave sisalana) nisqa rikch'aqkunam kapun.
Ru llup'ina
rikchacha|200px|Wen Miao [[yupaychana wasi, Wuwei, Gansu, Chunwa.]] Ru llup'ina icha Ru kiya llup'ina icha Konfusyunismu (kastilla simi) nisqaqa Khunfuqi sutiyuq runap kamasqan iñiymi.
Los Tiempos (Wuliwiya)
right|270px| Los Tiempos mit'awa thumb|right|250px|Los Tiempos, Quchapanpa (Wuliwiya) Los Tiempos, huk 🇧🇴 mama llaqtayuq mit'awa.
Wiñay kawsay
Quchapampa llaqtapi kamasqa. Demetrio Canelas diriktur.
519
519 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Los Tiempos (Wuliwiya)
Wiñay kawsay
Diriktur: Luis René Baptista Canedo.