cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Naciones Unidas nisqa pacha tikraymanta hatun huñunakuy 2022 watapi
qawarayay
12 ñiqin tarpuy killapi 2022 watapi Human Rights Watch nisqa, chunka iskayniyuq masnin activistakunawan, yachaysapakunawan, yachaysapakunawan, Egipto suyupi pachamamamanta llamk'aq periodistakunawan rimanakuymanta willakuyta hurqurqan, willakuyman hinaqa, Egipto suyu kamachiqpa sinchi hark'ayninmi independiente nisqamanta mana kamachiy tantanakuykuna, pachamamamanta tantanakuykunapash, Sinchitami harkashka tantanakuykunapa ushayta, sapanmanta rimariykunata, chakra llankaykunatapash, pachamama pachamama amachanapak mutsurishkakunata.
Utiqyaku distritu
Utiqyaku distritu (kastilla simipi: Distrito de Uticyacu) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Santa Krus pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Utiqyaku llaqtam.
17 ñiqin hatun puquy killapi
17 ñiqin hatun puquy killapi p'unchawqa (17.02., 17-II, 17ñ phiwrirupi) Griguryanu kalindaryupi ñawpaq kaq (48ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 317 p'unchaw (wakllanwatapi 318 p'unchaw) kanayuq.
Lope de Vega
Félix Lope de Vega y Carpio o Lope Félix de Vega Carpio, Lope de Vega, sutiyuq runaqa (* 25 ñiqin ayamarq'a killapi 1562 paqarisqa Madrid llaqtapi - † 27 ñiqin chakra yapuy killapi 1635 Madrid wañusqa llaqtapi), Ispaña mama llaqtamanta qillqaqmi yachaqpas karqan.
Tayta:  Félix de Vega,  Mama: Francisca Fernández Flórez.
Warmikuna: Isabel de Alderete y Urbina Juana de Guardo (4 wawakuna) Micaela de Luján (5 wawakuna).
Anqas
Anqas nisqaqa (asul nisqapas) huk llimphim. Hanaq pachaqa anqasmi. Anqas achkiyqa 450-manta 500-kama nanometro pillunyayuqmi.
Inkap rantin rimariq qhapaq apu
Inkap rantin rimariq qhapaq apu nisqaqa Sapa Inkap rantinsi karqan.
General Sánchez Cerro pruwinsya
General Sánchez Cerro pruwinsya (aymara simipi: General Sánchez Cerro jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de General Sánchez Cerro) nisqaqa Piruw mama llaqtap Muqiwa suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Umati llaqtam.
Kay pruwinsyaqa Piruwpa umalliqnin Luis Miguel Sánchez Cerromantam sutichasqa.
Pulitika Rakiy
Chunka hukniyuq distritunmi kan.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Vicente Aleixandre
Vicente Pío Marcelino Cirilo Aleixandre y Merlo sutiyuq runaqa (* paqarisqa Madrid llaqtapi - †  wañusqa Madrid llaqtapi) huk 🇪🇸 mama llaqtayuq qillqaq runam, kastilla simipi qillqaqmi.
General Sánchez Cerro pruwinsya
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Vicente Aleixandre
Nobel Suñay|20px 1977 watapis simi kapchiypi Nobel Suñaytam chaskirqan.
Taytan: ; Maman:
General Sánchez Cerro pruwinsya
Simikuna
Pukyu:
Wamachuku distritu
Wamachuku distritu (kastilla simipi: Distrito de Huamachuco) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wamachuku pruwinsyapi, Qispi kay suyupi. Uma llaqtanqa Wamachuku llaqtam.
General Sánchez Cerro pruwinsya
Kaypipas qhaway
thumb|right|140px|Luis Miguel Sánchez Cerro
Wamachuku distritu
Karu puriy
thumb|left|160px|[[Markawamachuku]]
Pampa Luxsar
Pampa Luxsar (Pampa Luxsar) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.543 mitrum aswan hanaq.
Tupa yawri
Tupa yawri icha Thupa yawri nisqaqa Inkarrípa, Manqu Qhapaqpa Qusqu kanaman chamqasqan quri tawnas karqan.
Chimpurasu marka
Chimpurasu marka nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk markam. Uma llaqtanqa Rispampa llaqtam.
Pulitika rakiy
Chunka kitinmi kan.
Runakuna
2001 watapiqa markapi 116.205 Kichwa runam kawsachkanku. Chimpurasu markapiqa Puruha Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa aswanta kay kitikunapi kawsanku: Alawsi kiti, Kumanta kiti, Kulta kiti, Champu kiti, Wamuti kiti, Wanu kiti, Pallatanka kiti, Pinipi kiti.
Dina Boluarte
Tinaqa Challwanka llaqtapim wiñarirqan. Lima llaqtapi San Martín de Porres Yachay Suntur (kastilla simipi: Universidad de San Martín de Porres) nisqapi yachaqarqan chiqarimaytam. 2018 watapi Qispi Piruw (kastilla simipi: Perú Libre) partido-pim wankurirqan. p'unchawpi musuq umalliq Piyru Kastillum payta umalliq rantiman kamachirqan.
Tawna
thumb|200px|Huk runap tawnan. Tawna nisqaqa q'illaymanta icha allin q'irumanta rurasqa lluchk'a k'aspim, hatun yawri hina.
Huwan IX
thumb|right|280px| Huwan IX (Tayta Papa 898-900) Huwan IX, Huwan IX isqun ñiqin (latin simipi:  Ioannes PP. IX, Italya simipi: Giovanni IX)  sutiyuq runaqa (* ? watapi paqarisqa Tivoli llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.
Phillis Wheatley
thumb|right|270px|Phillis Wheatley Phillis Wheatley sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Sinigal mama llaqtapi  - †  wañusqa Boston llaqtapi  ), huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq qillqaqmi.
Huwan IX
manta kama Tayta Papam.
Phillis Wheatley
Qusan: John Peters. Churinkuna: 3
Qillqasqankuna
thumb|Poems on Various Subjects, Religious and Moral, 1773
Tawna
Inkarrípa chamqasqan quri tawnaqa tupa yawri nisqapas karqansi.
Qaranchu
Qaranchu (Caracara plancus) nisqaqa Urin Awya Yalapi kawsaq hap'iq pisqum.
Machin
Machin (genus Cebus) nisqakunaqa huk Uralan Abya Yalap paray sach'a-sach'ankunapi k'allmakunapi kawsaq k'usillukunam.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
1066
1066 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Quiroga kantun
Quiroga kantun (kastilla simipi: Cantón Quiroga) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Narciso Campero pruwinsyapi, Aykili munisipyupi. Uma llaqtanqa Quiroga llaqtam.
Wikipidiya:Ruraqta hark'ay
Wikipidiyapiqa kamachiq ruraqta hark'aytam atin, chay ruraq Wikipidiyapi p'anqakunata wandaluchaptinqa icha huk ruraqkunata k'amiptinqa. Hark'asqa ruraqqa manañam Wikipidiyapi llamk'apuyta atinchu. Hark'ayqa Wikipidiyata millay ruraymanta amachanapaqmi, manam ruraqkunata wanachanapaqchu.
Mit'alla hark'asqa ruraqqa huk puchukana pachakamallam hark'asqa kanqa. Chay ruraq millay ruraykunawan mana tatiptinqa, Wikipidiyamanta qarqusqa - wiñaypaq hark'asqa - kanqa.
Intipata
Intipata nisqaqa Piruwpi huk mawk'a llaqtam, Qusqu suyupi, Qusqu - Machu Pikchu Inka ñanpi.
277 kñ
277 Kristup ñawpan wataqa (277 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Wincha
right|thumb|Winchakuna. Wincha nisqaqa chukchakunata watanapaq sillwim, sintam, suni p'acham.
Ñupchu
thumb|[[Camellia nisqap ñupchu yawrinkuna.]] Ñupchu nisqaqa huk muruyuq yurakunap tuktunpi kaq misk'i hillim, palamakunata, q'intikunata, huk uywachakunata hamuchinapaq, tukukunata sisachanapaq.
1067
1067 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
San Benito munisipyu
thumb|right|290px|Punata pruwinsyap pulitika rakiynin San Benito (kastilla simipi: San Benito icha Villa José Quintin Mendoza) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu Punata pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Qhipa runayupayman jina tiyapun 12.720 runakunan. Uma llaqtanqa San Benito llaqtam.
Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan.
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
San Benito munisipyupiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Felipe VI
Qhapaq Philipi VI paqarirqa 30 Qhulla puquy killa1968 watapi Matrit llaqtapi, Ispaña suyupi, ñawpaq qhapaq Huwan Karluspa churin, warmin Quya Sujia, wurwun-Glüksburj kasarasqakunapa qipa kaq hinaspa sapallan churin kasqanrayku, Litisia Urtiswan kasarakurqa 2004 watapi hinaspam 2 sumaqllaña karqaku ususinkunawan paykuna kurunarqanku 19 inti raymi killa 2014 watapi.
Ciro Alegría
Siru Aliriya Wasan (Ciro Alegría Bazán, Kastilla simipi) sutiyuq runaqa (* paqarisqa Qillqa asindapi, Wamachuku ñiqpi - †  wañusqa Chaqlakayu llaqtapi) huk piruwki llaqta pusaq wan willaq kamayuq manaqa qillqaqsi p'anqa willaqpas karqan.
278 kñ
278 Kristup ñawpan wataqa (278 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Jeanine Áñez
Jeanine Áñez Chávez (Yianini Añis Chawis) sutiyuq warmiqa ( paqarisqa San Huwakin (Mamuriy) llaqtapi, Mamuriy pruwinsyapi, Beni suyupi), huk 🇧🇴 mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku warmim.
Evo Morales umalliymanta achhurakuptinmi, Jeanine Áñez rimana huñunakuypa qatiq pusaqnin kaspam, Wuliwiyap Umalliqnin kasaq nispa umalliq rurachikurqan. Mishiku mamallaqtapi kachkaq Evo Moralestaq nirqan, Jeanineqa manam umalliqchu, nispa.
Buliwya akllanakuykunapi Luis Arce Buliwyap umalliqninman akllasqa kaptinmi, Jeanine Áñez atiyninpaq samincharqanmi.
Unay hawkashkuta milanan. Patsan runata chikin. Achkayniraq warmi.
San Agustín (nina urqu)
San Agustín nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 4.357 mitrum aswan hanaq.
Salinas de Garci Mendoza munisipyu
thumb|right|200px|[[Jayu quta (Ladislao Cabrera)|Jayu Quta, Villa Esperanza]] Salinas de Garci Mendoza nisqaqa huk munisipyu Ladislao Cabrera pruwinsyapi, Uru Uru suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Salinas de Garci Mendoza llaqtam (584 runa, 2001 watapi).
Waskar
thumb|Waskar, 12-n qhapaqninsi, kawsaypachanpi siq'isqa Waskar (Waskhar ñisqapas) Inkakunap chunka iskayniyuq ñiqin qhapaqninsi, Hanan Qusqup qanchis ñiqintaq qhapaqnin karqan.
1527 watamanta 1532 watakama Qusqu llaqtapi qhapaq inkas karqan. 1532 llaqtapi Atawallpa suqiyuq wawqinpa kamachisqankama wañurqan.
Salinas de Garci Mendoza munisipyu
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Waskar
Ñawpaqnin inka qhapaq: Wayna Qhapaq
Qhipaqnin inka qhapaq: Atawallpa
Salinas de Garci Mendoza munisipyu
Simikuna
Salinas de Garci Mendoza munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Salinas de Garci Mendoza nisqaqa Salinas de Garci Mendoza munisipyupi huk uchuy llaqtam. Hanaq kay: 3.732 m. Uru-Uru nisqamantaqa 280 km karum.
Karu puriy
Salinasqa Caricha urqumanta (4227 m) Tunupa nina urqumantapas (20 km) manam karuchu.
Salinas de Garci Mendoza
Salinas de Garci Mendoza nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Uru Uru suyupi, huk llaqtam, Ladislao Cabrera pruwinsyapi, Salinas de Garci Mendoza munisipyupi.
Kusichaka mayu
thumb|right|220px|[[Llaqtapata llaqtaqa Kusichaka qhichwapi, Inka ñan patapi, Qusqu suyupi]] Kusichaka mayu (kastilla qillqaypi: Kusichaca) nisqaqa Piruwpi, Qusqu suyupi, huk mayum.
Salinas de Garci Mendoza
Kay llaqtaqa kastilla capitán José Gutiérrez de Garci Mendoza sutiyuq runapa 1604 watapim kamasqa, paymanta sutichasqampas.
Stephen Chow
thumb|right|260px| Stephen Chow Stephen Chow Sing-chi sutiyuq runaqa, icha Stephen Chow (chinu simi;: 周星馳; chinu simplificado, 周星驰门; pinyin, Zhōu Xīngchí) (*  paqarisqa Hong Kong llaqtapi - ) huk 🇨🇳 mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan.
Taytan: Chow Yik-sheung; Maman: Ling Po-yee. Warmi: Karen Mok. Churinkuna:
Yachaywasi:.
Alma mater:
Suchisa
Inkuminda (kastilla simipi: Encomienda, "apachikuy, kamachikuy, maña, mink'a") nisqaqa Kastilla Kamachiy pachapi wiraquchaman kamarisqa chakrankunapi indihina runakunap llamk'anan kayninsi karqan.
Ispañulkuna Awya Yalata atiyta qallarirqaptin, 1503 watapis Isabel I Kastillap quyan inkuminda llikatas kamachirqan, indihina runakunap allpankunata hap'ispas inkumindiru (encomendero) nisqa atiq wiraqucha awqaqkunaman quykuspa. Chay allpakunaqa manas chay awqaqkunapchu kapuynin, ichaqa Ispaña Qhapaqpa kapuyninsi. Lliwmanta aswan hatun inkumindaqa Piruwpi kaq Encomienda Casa Grande ("hatun wasi") nisqas, kunan pacha Bilhika hatun hinas. Chay pacha inkumindapi kaq indihinakunas anchata sarusqas karqan.
Bartolomé de las Casas sutiyuq munqhis chay inkuminda mana allinchu nispa anchatas qhawapayarqan.
1791 watapis inkuminda karunchasqa karqan. Chaymantataqsi chay allpakunas wiraquchakunap kapuynin tukuspa asindas tukurqan. Awya Yalapi musuq mama llaqtakuna Ispañamanta qispikuptin wiraquchakuna asindakunapi hinallataqsi indihinakunata sarupurqan.
Samuel Eto'o
Samuel Eto'o sutiyuq runaqa (* paqarisqa Nkon, Duala, (Kamirun) llaqtapi - ) mama llaqtayuq Kamirun piluta hayt'aqmi.
Mamallaqtapura kampiunatukuna
(*) Incluyendo la Selección
Chiqan kimsak'uchu
thumb|right|200px|Chiqan kimsa k'uchu Chiqan kimsak'uchu, Chiqan wamp'ar icha Kimsak'uchu chakana (latin simipi: triangulum rectangulum) nisqaqa chiqan chhukayuq kimsak'uchum. Huk k'uchupa tupun 90° (isqun chunka patakuna), chaypa chinpanpi manyata niyan chakana; hukaq manyakunata niyan chiqanchaqkuna
Chuyaypaq
Ankash shimichu: a,b-ta nikan tsiqanakuna; c-ta tsakana.
Ima hinam chhukankunata huchhanchik, qhaway wamp'artupuykama.
Machaqamarka Krus munisipyu
Machaqamarka Krus (aymara simipi: Machaqamarka Krus jisk'a t'aqa suyu; kastilla simipi: Municipio Cruz de Machacamarca) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Litoral pruwinsyapi, Uru Uru suyupi. Uma llaqtanqa Machaqamarka llaqtam.
Kay llaqtap sutinqa aymara simim: machaqa = musuq, marka = llaqta.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Simikuna
Machaqamarka munisipyupiqa kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Pedro Suárez-Vértiz
Pedro Martín José María Suárez-Vértiz Alva sutiyuq runaqa, icha  Pedro Suárez-Vértiz ( paqarisqa Bellavista distritupi - ) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq takichaq wan takiqmi qarqan.
Yachaywasi:  Colegio María Reina Marianistas.
Taytan: Hernando Suárez-Vértiz Reyes ; Maman: Rosita Alva. Warmi: Cynthia Martínez Churinkuna: María José, Salvador wan Tomás. Apucha: Germán Suárez Vértiz.
Diskukuna
Álbumes de estudio
Álbumes recopilatorios
Edición especial
María Zambrano
María Zambrano Alarcón sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Vélez-Málaga llaqtapi - †  wañusqa Madrid llaqtapi) 🇪🇸 mama llaqtayuq qillqaq runam, kastilla simipi Yachay wayllukuq wan qillqaqmi.
Miguel de Cervantes Suñay|20px 1988 watapis simi kapchiypi Miguel de Cervantes Suñaytam chaskirqan.
Yaya: Blas Zambrano García de Carabante; Mama: Araceli Alarcón Delgado.
Qusan: Alfonso Rodríguez Aldave Churinkuna:.
0 watakuna kñ
0 Kristup ñawpan watakuna nisqa isqunnintin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 9 kñ watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1 kñ watapi puchukarqan.
1 ñiqin Kristup ñawpan chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 10 kñ watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1 kñ watapi puchukarqan.
Nicolás Fuentes
Domingo Nicolás Fuentes Zegarrasutiyuq runaqa, (* paqarisqa Mullintu llaqtapi  -  wañusqa Kallaw llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
Arena Hash
Arena Hash nisqaqa huk 🇵🇪 mama llaqtayuq rock kusituymi. 1985 watapim rakinakurqan
Chawpikallki
Chawpikallki icha Chawpi Kallki (kastilla qillqaypi: Chopicallqui) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Yuraq Wallapi, huk rit'i urqum, Anqash suyupi, Yunkay pruwinsyapi, Yanama distritupi, Yunkay distritupi, Qarwa pruwinsyapipas, Shilla distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.345 mitrum aswan hanaq.
Sisa ch'illka
Sisa ch'illka icha mayu ch'illka (Baccharis polyantha) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Qispi Piruw
thumb|left|80px|Qispi Piruw (Perú Libre) nisqap sananchan.
thumb|upright|[[Vladimir Cerrón, Qispi Piruw nisqap sapsi qillqakamayuqnin.]] Qispi Piruw (kastilla simipi: Perú Libre) nisqaqa huk piruwanu partidum, susyalista (sapsiwaki), lluq'i pulitika patridum, 2008 watapi kamarisqa.
Qispi Piruw nisqap pusaqnin Pedro Castillo sutiyuq Piruw akllanakuykunapim Piruwpa umalliqnin kananpaq tukuy akllaykunamanta 18,92%-ninta chaskirqan, tukuy mañakuqkunamanta aswan achka akllaykunata chaskisqa. Piruwpa umalliqnin kanapaq akllanakuykunapi iskay muyuriypim umalliqman akllasqa kaspa Keiko Fujimoritam atiparqan, tukuy akllaykunamanta 50,12%-ninta chaskispa. Achka p'unchawtaq akllanakuypi atipaqqa manam riqsisqachu karqan, p'unchawllapim rimarisqa karqan,  p'unchawmanta umalliq kananpaq. Dina Boluarte, p'unchawmantapacha Piruwpa umalliq rantininmi kachkaq, Guido Bellido,  p'unchawmantapacha Piruwpa uma kamayuqninmi kachkaq, kay partidupim wankurisqa runakunapas.
Kaypipas qhaway
Piruwpa wiñay kawsaynin
Salamanca (Madrid)
thumb|right|290px|Calle de Alcalá 151 - Salamanca (Madrid) thumb|right|290px|Antiguas Escuelas Aguirre - Salamanca (Madrid) Salamanca nisqaqa Madrid llaqtapi huk llaqta distritum. (kastilla simipi: distrito de Salamanca), nisqaqa huk distritum Madridpi, Madrid suyupi, Ispaña mama llaqtapi.
Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
6 barriukuna:
Iñiy
Kathuliku inlisya.
Wiñay kawsay
1927
Gong Li
250px|thumb|right|Gong Li (1982 - ). Gong Li  (chun simi: 鞏俐) sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Shenyang llaqtapi - ); huk 🇨🇳 mama llaqtayuq aranway pukllaqmi qarqan.
Taytan: Gong, Maman:. Qusankuna: Ooi Hoe Seong (1996-2010) / Jean-Michel Jarre (2017-). Churin: Mamoru Yoki Chung Li.
Achiwiti
Achiwiti (nawa simimanta: Āchiyōtl, Bixa orellana) nisqaqa huk wayuq yuram, sach'am. Rurunkunawanmi tullpunku. Hampi yurapas.
Sisachay
thumb|right|[[Pinup sisanta wayram apachkan.]] thumb|right|[[Lachiwa, sirisa tuktuta sisachachkaq, ñupchunta suq'uspa.]] Sisachay nisqaqa yurakunapi huk tuktumanta - sisa raphinmanta - huk tuktuman - ruru raphiman - sisa apaymi. Sisaqa sisa raphi (Stamina, Androeceum) nisqapim tukukun. Sisachaywan ruru raphi (Gynoeceum) nisqamanmi hamun.
Huk muruyuq yurakunapiqa wayram sisata apaykun.
Tuktuqa pawqar kaptin, palamakunam icha huk uywachakunam, q'intikunapas, tuktup ñupchunta suq'uq hamuspa sisata huk tuktumanta huktaq tuktuman apamunku.
Sisa ruru raphiman chaymuspa, ukhunman wiñaspa yuma huk'i nisqankuna ruru raphip ukhunpi kaq runtucha nisqa kawsayniyuqta yumachan. Chaymantataq musuq murukunayuq rurukunam puquyta atinku.
279 kñ
279 Kristup ñawpan wataqa (279 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Yampara pruwinsya
Yampara pruwinsya (aymara simipi: Yampara jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Yamparáez) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Chuqichaka suyupi. Uma llaqtanqa Tarapuku llaqtam.
Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan:
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Rolando Laserie
Rolando Laserie sutiyuq runaqa (* paqarisqa Mata llaqtapi - †  wañusqa Coral Gables llaqtapi) huk 🇨🇺 mama llaqtayuq takiqmi qarqan.
2022 watapi Java Occidental nisqapi pacha kuyuy
rikchacha Java Occidental pacha kuyuyqa 21 ñiqin inti raymi killapi 2022 p'unchawpi, 13:21 pacha pachapi, 5,6 Mww hatun kayninpi, Cianjur llaqtap qayllanpi Java Occidentalpi, Indonesiapi. 268 runakunallam wañurqaku, 1.083 runakunam heridasqa karqaku, 151 runakunañataqmi chinkachkanku. Cianjur llaqtapiqa 22.198 masnin wasikunam dañasqa karqa. Chay pacha chhaphchiyqa Jakarta llaqtapin sinchita sientekurqan.
tectónico nisqa churaykuna
Javaqa huk activo convergente frontera qayllapim kachkan, chaymi rakin Sunda Placa wichaypi, Australia Placa uraypi. Linderopiqa, Sunda Zanjawan riqsichisqa, wichayman riq Australia Placa nisqa Sunda Placa nisqap urayninman uraykamun. Chay zona de subducción nisqa 8,7 magnitudniyuq pacha kuyuykunata paqarichiyta atinmi, chaymanta Australia Placa nisqapas Java quchapata urayman uraykamuq litosfera ukupi aswan ukhu pacha kuyuykunatam hatarichin (intraslab terremotokuna). Chay zona de subducción nisqapiqa iskay hatun pacha kuyuymi, tsunami nisqapas 2006, 1994 watakunapim rikurirqa. 2009 watapi wasikuna ukupi pacha kuyuymi sinchita llakichirka.
pacha kuyuy
Estados Unidos nacionpi Encuesta Geológica (USGS) nisqa qelqan willarqan chay terremotoqa Sunda Plate nisqa barcoq kurkun ukhupi choque-deslizamiento nisqa fallakusqanrayku kasqanmanta. Chay mecanismos focales nisqakunam qawarichin chay ruptura nisqa ruwakusqanmanta icha huk filoyuq norte lawman inclinación nisqawan, huk falla de deslizamiento derecha lateral nisqawan utaq huk filo izquierda inclinación nisqawan inti lluqsimuy ladopi. Chayqa tarikurqa 260 km (160 mi) noreste zona de subducción nisqamanta.
Cianjur llaqtapiqa 1844 watamanta pacham pacha kuyuyqa qillqasqa karqan, 1910, 1912, 1958, 1982, 2000 watakunapi pacha kuyuymi chay kitipi dañota rurarqan, wañuykunatapas rurarqan.
pacha kuyuypa impaktun
Chay pacha kuyuyqa chawpi hatunña karqan chaypas, mana ancha ukhunchasqa kasqanraykun sinchita chhaphchikurqan. Agencia Nacional de Contramedidas de Desastres (BNPB) nisqa, wasikuna, wasikuna ima maykamachus dañasqa kasqanqa chaninchakuchkallanraqmi, ichaqa "hatunmi" dañokuna kasqanmanta willakurqa. 22.198 wasikunallan dañasqa karqan, 6.570 wasikunan sinchita dañasqa karqan. Mana pisichu 2.071 shinallatak 12.641 wasikunami chawpi shinallatak llampu llakita rurashka. Huk rantikuna wasim thuñirurqa. Iskay gobierno kamachiy wasikuna, kimsa yachaywasikuna, huk hampina wasi, huk religioso wasi, huk islam internado ima dañasqa karqan.
BNPB nisqanman hinaqa 268 runakunan wañurqanku - 122 ayakunan allinta reqsichikun. Yaqa llapan wañuykunaqa wasikuna tuñisqanraykum karqa. Yaqa llapankum escuelapi yachaqkuna karqaku, paykunaqa urmaq runtukunawan tuparuspankum wañurqaku. 1.083 runakunan k’irisqa karqanku, 151 runakunakamataqmi chinkasqa kashanku, yaqapaschá thuñisqa wasikunaq uranpi p’ampasqa kashanku. Chunka chunka yachakukkunami k’irishkakuna, paykunapak yachay wasiman runtukuna urmashkamanta. Yaqapaschá wañuqkuna yapakunman karqan, chay wañuqkuna wasikunaq thuñisqan uranpi p’ampasqaraq kasqankurayku. Huk 58.362 runakunataqmi wasinkumanta qarqosqa kanku.
Indonesia nacionpa capitalnin Yakarta llaqtapin sinchita sientekurqan chay terremoto, chaymi chaypi tiyaqkuna callekunaman hich’aykurqanku, hatun wasikunan kuyurirqanku, chaymi kamachirqanku huk llaqtamanta lloqsinankupaq.
Maureen O'Hara
thumb|Maureen O'Hara Maureen O'Hara sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Ranelagh llaqtapi -  wañusqa Boise llaqtapi) huk 🇮🇪 mama llaqtayuq aranway pukllaqmi qarqan.
Política pública nisqa
Política pública utaq política pública nisqa kamachiyqa, kamachiywan, normas institucionales nisqawan ima, kamachiy kamachiywan, normas institucionales nisqawan ima, juk suyup kamachiq kamachiqninkunap ruwayninkunata, juk clase de cuestiones nisqawan ima ruwasqankumanta, kamachiymanjina. Tukuypiqa, política pública nisqapa teqsinmi, derecho nacional básico nisqaman hapipakuymi, chaynallataqmi kamachikuykunata ruwaypas, imaynam Estados Unidospa kamachiyninpas. Huk razonkunan kanku interpretaciones nisqakuna hinallataq sistemas judiciales nisqakuna, chaykunatan generalmente kamachikuykunawan chaskinku.
Huk t’aqa yachaqkunan kay simita defininku huk sistema hina, chaypin kashan “planes de acción, procedimientos legislativos, leyes y prioridades de financiamiento nisqakuna ima asuntomantapas, chaytaqa ruwanku agencia gubernamental otaq mayqen representantenpas”. Chhaynapin nisunman, políticas públicas nisqakunaqa “constituciones, estatutos, sentencias judiciales” nisqakunapin kashan.
Estados Unidos suyupiqa manan kay hamutayqa manan chay ruwaykunamantachu riman, chay políticas nisqakuna ruwasqamanta, Chaymantaqa aswanta mastarikun, kikin proceso de decisiones nisqatapas hinallataq gobiernoq decisionninkunata t’aqwiytapas. Yachay disciplina kasqanraykum, política pública nisqataqa, pachantinpi hatun hatun yachaywasikunamanta yachachiqkuna, yachaqkuna ima, política pública nisqa yachaywasikunapi yachanku. Asociación Profesional Americana de Practicantes, Investigadores, Yachaysapakuna, Yachaqaqkunapas Asociación de Análisis y Gestión de Política Pública nisqa sutichasqa.
gobiernopa ruwayninkuna
Formulación de políticas públicas nisqa ruwayqa sasachakuyniyuq, achka ruwayniyuq ima. Chayqa achka runakunapa, chaypi kaq huñukunapa hukllanakuyninmi, paykunam atipanakunku hinaspa yanapanakunku, chaynapi tanteaqkunata huk hina ruwanankupaq. Kay sapan runakuna, qutukunapas imaymana ruwaykunata, yanapakuykunata ima llamk’achinku ima munasqankuta hunt’anankupaq, chaymanta lliwpa qayllanpi posiciónninkuta defiendespa, Hinaspa maskhay educayta chay causapi yanapaqkunata, contrariokunatapas, hinallataq movilizayta aliadokunata huk causata yanapanankupaq. Sapa kutim, política pública nisqapa kayninpa necesidadninqa pachapa risqanman hina wiñan. Ñawpaqqa manapaschá karqanchu ima ruwaypas sasachakuykuna mana kananpaq, ichaqa kunan pacha tecnologiakunawanmi chay sasachakuykunata allichanapaq tarikunman. Políticas públicas nisqakunaqa aswan facilmi paqarichiyqa, huk huch’uy huñu runakunata afectayta munaspaykiqa.
Política pública nisqaqa yachay yachaymi
Política pública nisqa lista de disciplinas académicas nisqaman urmasqanmanta qhawarispan, estudio ruwasqanpiqa askha elementokunatan apamun, askha campokunamanta, ciencias sociales nisqamanta hamut’aykunamantawan, chaypin kashan economía, sociología, economía política, programakuna chaninchana, análisis de políticas, administración pública nisqakuna, qosqa tukuy kay llankaykunata churashkamanta Kamachiy, kamachiy, kamachiy llankaywan ima llakikunamanta. Chaynallataqmi, políticas públicas nisqamanta yachayqa ciencia política nisqamanta utaq economía nisqamanta hukniraymi, chaymi teoría nisqa ruwayman churaspa churaypi yuyaykukun. Política pública nisqamanta aswan achkan maestría, doctorado nisqa gradokuna kaptinpas, achka hatun yachaywasikunapas kanmi, política pública nisqapi pregrado nisqa yachaykunata quq.
Yawyukan distritu
Yawyukan distritu (kastilla simipi: Distrito de Yauyucán) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Santa Krus pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Yawyukan llaqtam.
Santa Isabel (nina urqu)
Santa Isabel nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.240 mitrum aswan hanaq.
Murusqa kantun
Murusqa kantun (kastilla simipi: Villa Granado) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Narciso Campero pruwinsyapi, Aykili munisipyupi. Uma llaqtanqa Murusqa llaqtam (Villa Granado).
Kuskanchik Piruwpaq
thumb|left|80px|Kuskanchik Piruwpaq nisqap unanchan. thumb|upright|[[Verónika Mendoza, Kuskanchik Piruwpaq nisqap pusaqnin.]] thumb|upright|[[Roberto Sánchez Palomino, Kuskanchik Piruwpaq nisqap umalliqnin.]] Kuskanchik Piruwpaq, kastilla simipi Juntos por el Perú nisqaqa huk piruwanu pulitiku huñunakuymi, 2017 watapi huk piruwanu partidukunap, tantanakuykunappas kamarisqan. Kunanqa Verónika Mendoza Frischmi pusaqnin kachkan, umalliqnintaq Roberto Sánchez Palominom kachkan.
Piruw akllanakuykunapim Piruwpa umalliqnin kananpaq Verónika Mendoza Frischqa tukuy akllaykunamanta 7,865%-ninta chaskirqan, suqta ñiqin tukuspa. Kunrisupi pichqa tiyanatam chaskirqan, tukuy akllaykunamanta 6,59%-ninta chaskispa.
Utusku
Utusku (kastilla simipi: Otuzco) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, huk llaqtam, Utusku pruwinsyap uma llaqtanmi.
Huwan X
thumb|right|280px| Huwan X (Tayta Papa 914-928) Huwan X, Huwan X chunka ñiqin (latin simipi:  Ioannes PP. X, Italya simipi: Giovanni X)  sutiyuq runaqa (* ? watapi paqarisqa Borgo Tossignano llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.
manta kama Tayta Papam.
Jerónimo Gracián
thumb|right|250px|Gerónimo Gracián Jerónimo Gracián Dantisco sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa Valladolid llaqtapi - †  wañusqa Brussel llaqtapi) huk 🇪🇸 mama llaqtayuq qillqaq, kathuliku Tayta kura qarqan.
Taytan: Diego Gracián de Alderete; Maman: .
Siriq ch'illka
Siriq ch'illka (Baccharis prostrata) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Tuta k'usillu
Tuta k'usillu, kichwapi Tuta kushillu, Musmuki  icha Mutuchi (genus Aotus) nisqakunaqa huk Uralan Abya Yalap paray sach'a-sach'ankunapi k'allmakunapi kawsaq k'usillukunam.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
Kastilla Atiy
thumb|Kastilla awqaqkuna Tlaxcala masinkunawan Jal-ixco llaqtata yaykuchkan 1522 watapi, Cristóbal de Olid-pa pusasqan. Kastilla Atiy (Conquista) nisqaqa kunkistadur nisqa ispañul awqaqkunap Awya Yalata maqanakuspa atisqansi karqan. Qallarirqan Cristobal Colonpa Chawpi Awya Yalap Wat'ankunata tarisqanwan 1492 watapis. Kastilla Atiywanqa Kastilla Kamachina pachas qallarirqan. Awya Yala mama llaqtakuna ispaña kulunyakunas tukurqan.
Ispañulkunaqa kay mama llaqtakunatas atiparqan:
Qichukuq
Qichukuq (Conquistador) nisqakunaqa Kastilla Atiy nisqapi ispañaki awqaqkunas karqan Awya Yalata maqanakuspa atiqsi.
Kaysi huk kunkistadurkuna:
Yuraq q'acha-q'acha
Yuraq q'acha-q'acha, arhintinap runasiminpi Yuraq paaq (Aspidosperma quebracho-blanco) nisqaqa Urin Awya Yalapi wiñaq huk sach'am, ancha kapka k'ulluyuq.
10 watakuna kñ
2 ñiqin Kristup ñawpan chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 20 kñ watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 11 kñ watapi puchukarqan.
18 ñiqin hatun puquy killapi
18 ñiqin hatun puquy killapi p'unchawqa (18.02., 18-II, 18ñ phiwrirupi) Griguryanu kalindaryupi ñawpaq kaq (49ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 316 p'unchaw (wakllanwatapi 317 p'unchaw) kanayuq.
1068
1068 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Datem del Marañón pruwinsya
Datem del Marañón pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Datem del Marañón) nisqaqa Luritu suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa San Lorenzo llaqtam.
Pulitika rakiy
Suqta distritunmi kan.
Runakuna
Kay wamanipiqa Chayawita, Shipibo-Conibo, Wamwisa runakunam kawsanku.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu:
Chakrarahu
Chakrarahu, Chakra rahu, Chakra Rahu (Chacrarraju), Shaprarahu, Shapra rahu, Shapra Rahu icha Shaprarasu (Shapraraju) nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, huk urqum, Yuraq Wallapi, Anqash suyupi, Waylas pruwinsyapi, Qaras distritupi, Yunkay pruwinsyapipas, Yanama distritupi, Yunkay distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.112 mitrum aswan hanaq.
Metallica
right|thumb|Metallica Metallica huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuqmanta kusituymi, San Francisco llaqtamantapi. Paykunaqa metal taki takiq, sinchi chaninchasqa, riqsisqa kanku
Zhang Yimou
thumb|right|260px| Zhang Yimou Zhang Yimou sutiyuq runaqa, (chin simi;: 张艺谋) (* paqarisqa Xi'an llaqtapi - ) huk 🇨🇳 mama llaqtayuq kuyu walltay pusaqmi wan aranway pukllaqmi qarqan.
Taytan: Zhang Bingjun; Maman: Zhang Xiaoyou. Warmikuna: Xiao Hua (肖华) (1978⁠–⁠1988) / Chen Ting (陈婷) (2011). Churinkuna: Zhang Mo, Zhang Yinan, Zhang Yiding wan Zhang Yijiao.
Yachaywasi:.
Alma mater:
Qullqa distritu (Hunin)
Qullqa distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Colca) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Wankayu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Qullqa llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Deán Valdivia distritu
Dean Valdivia distritu (kastilla simipi: Distrito de Dean Valdivia) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Islay pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa La Curva llaqtam.
Kay distrituqa Juan Gualberto Valdivia Cornejomantam sutichasqa (* 1796 Islay - † Ariqipa 1884).
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Kaypipas qhaway
thumb|left|120px|[[Deán Valdivia]]
Praha
Praha (kastilla simipi: Praga) llaqtaqa Chiksuyu mama llaqtap uma llaqtanmi.
Yachachiy
thumb|right|200px
19 ñiqin hatun puquy killapi
19 ñiqin hatun puquy killapi p'unchawqa (19.02., 19-II, 19ñ phiwrirupi) Griguryanu kalindaryupi ñawpaq kaq (50ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 315 p'unchaw (wakllanwatapi 316 p'unchaw) kanayuq.
Tolima suyu
Tolima suyu nisqaqa (kastilla simipi: Departamento del Tolima) Kulumbya mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Sincelejo llaqtam.
Wiñay kawsay
Departamento p'unchaw kamasqa.
Lema
Lema huk rimana kapun, kayta chaninchan, wiñachin ima runakuna, wankurikuna, mamallaqtakunapipas llumphaynin. Aswan pachakuna, kay Lema-qa Latin simipi kan.
Yumya
Yumya (Yumia) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 4.350 mitrum aswan hanaq.
Kupi distritu
Kupi distritu (kastilla simipi: Distrito de Cupi) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, Melgar pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Kupi llaqtam (317 runa, 2007 watapi).
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Kentucky suyu
Kentucky nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Frankfort llaqtam.
Campus
Huq yachay sunturnin achka hallpa, pacha, wasikuna ukhuspaqa kan. Latin simimanta "campura hamun"
Augusto Roa
Augusto Roa Bastos sutiyuq runaqa (* paqarisqa Asunción llaqtapi -   wañusqa Asunción llaqtapi) 🇵🇾 mama llaqtayuq qillqaq runam, kastilla simipi Willay kamayuq wan qillqaqmi.
Miguel de Cervantes Suñay|20px 1989 watapis simi kapchiypi Miguel de Cervantes Suñaytam chaskirqan.
Yaya: Roa; Mama: Bastos.
Musmuki
Musmuki (Aotus nancymaae) nisqaqa Piruw, Brasil mama llaqtakunapi paray sach'a-sach'ankunapi k'allmakunapi kawsaq k'usillum, rikch'aq tuta k'usillum.
Augusto Roa
Warmi: Churinkuna:.
Kastilla Kamachiy pacha
Kastilla Kamachiy pacha (kastilla simipi: tiempo de la colonia española) nisqaqa Awya Yalapi ispañulkunap kamachinan kasqa pachas karqan, ispañul kulunya pachas. Qallarirqan Kastilla Atiy nisqawansi (Cristobal Colonpa Chawpi Awya Yalap Wat'ankunata tarisqanwan 1492 watapis, Piruwpiqa 1532 watapis), puchukarqantaq Simón Bolívarpa pusasqan Ispaña Amirika Kacharikuna Awqanakuykunapi, chunka isqunniyuq pachakwatap qallarisqanpi.
1069
1069 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Iñuwa
right|thumb|[[Yaku iñuwa (H2O)]] thumb|[[Chimlasay iñuwa (CO2)]] right|thumb|[[Yaku iñuwap (H2O) 3D nisqa rikch'aynin]] Iñuwa, Ñich'i icha Mulikula (kastilla simimanta: molécula) nisqaqa t'inkisqa imayaypa lliwmanta aswan pisi huklla kayninmi. Iñuwaqa iñukukunamantam t'inkisqam.
Jerry Lewis
Joseph Levitch sutiyuq runaqa icha Jerry Lewis (* paqarisqa Newark llaqtapi - †   wañusqa Las Vegas llaqtapi) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan. Oskar Suñaytas chaskirqan.
Taytan: Daniel Levitch (1902–1980) ; Maman: Rachel ("Rae") Brodsky.
Yachaywasi:
Simon Stock
Simon Stock santu, sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa Aylesford llaqtapi - †  wañusqa Bordeaux llaqtapi) huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq kathuliku Tayta kura wan Santu qarqan.
Santu Huwan Matamanta raymi p'unchawninmi.
Uywana
rikchacha|Uywana Uywana (kastilla simipi: Animal de compañía) huk uywa kan, kay uywaqa manan ima runakunaman qurinaypaq kapun, sapa allin uywanaypaq, kakanpaq
280 kñ
280 Kristup ñawpan wataqa (280 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Manqu Qhapaq iskay ñiqin
thumb|right|200px|Manqu Qhapaq iskay ñiqin, Waman Pumap siq'isqan thumb|right|200px|Manqu Qhapaq iskay ñiqin, [[Juan Bravo-p llimphisqan.]] Manqu Qhapaq iskay ñiqin (Manqu Inka, Manku Inka ñisqapas) Inkakunap chunka pichqayuq ñiqin qhapaqninsi, Willkapampap ñawpaq ñiqintaq qhapaqnin karqan.
Ñawpaqnin inka qhapaq: Tupaq Wallpa
José Díaz
Pedro José Díaz sutiyuq runaqa (*   paqarisqa Mendoza llaqtapi - wañusqa Buenos Aires llaqtapi), huk 🇦🇷 mama llaqtayuq awqaq pusaq qarqan.
Wiraquchapampa (Q'iru)
Wiraquchapampa (Wiraqochapampa) nisqaqa Q'irus ayllu llaqta ñiqpi (Pawqartampu distritupi) huk puystum. Q'irus runakunaqa urqup apunkunap ispañulkunata atisqanmanta willakunmi.
Kastilla Atiy pachapi chay ispañul awqaqkunaqa Inkarrita atirqaspa tukuy Tawantinsuyuta hap'iykachaspa tukuy Inka runakunata wañuchinayaspa qhipaq puchuq inkakunatas Awsanqati k'itiman, Q'irusmansi qatisqa. Chayta rikuspas Apu Awsanqati huk urqukunap apunkunawanqa ninakusqa, ispañulkunata wañuchispa hark'asunchik, nispa. Ispañul wiraquchakuna Wiraquchapampaman chayamuptinsi apukuna rumikunata achka allpatapas chamqaspa lluqllatas qallarichisqa. Hinaspas kawsaqraq inkakunas ayqispa Q'irus llaqtata kamarispa qispichikurqan. Kunan Q'irus runakunaqa inkakunap churinkunas.
Jon Secada
Juan Francisco Secada Martinez sutiyuq runaqa, icha Jon Secada (* paqarisqa La Habana llaqtapi - ) huk 🇨🇺 mama llaqtayuq takichaq wan takiqmi qarqan.
Alma mater: Frost School of Music.
Hawa t'inkikuna
[[Katiguriya:Takichaq (Kuba)]
10 watakuna
10 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 10 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 19 watapi puchukarqan.
2 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 11 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 20 watapi puchukarqan.
Cutervo distritu
Cutervo distritu (kastilla simipi: Distrito de Cutervo) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, Cutervo pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Cutervo llaqtam.
Saksuphun
thumb|230px|Baritonsaxophon thumb|230px|right|[[Klaus Doldinger, tenor saksuphun]] thumb|right|230px| thumb|right|230px|
Saksuphun nisqaqa (inlish simipi: Saxophone) huk yatana ruk'awi phukuna waqachinam, Adolphe Saxpa 1846 watapi kamasqan. Latamanta ruraptinpas, qiru phukuna waqachina ninchikmi, qipa pinkuyllupi hina ch'ulla wiru raphiwan rurasqa simi rakinrayku.
Saksuphuntaqa big band, jazz nisqapi waqachinku.
Ancha riqsisqa saksuphun waqachiqkuna
Cannonball Adderley, Sidney Bechet, Michael Brecker, Ornette Coleman, John Coltrane, Dexter Gordon, Charlie Parker, Sonny Rollins, Lester Young, Candy Dulfer, Maceo Parker
Kusituykuna
Amherst Saxophone Quartet, Apollo Saxophone Quartet, Adelphi Saxophone Quartet, Alliage Quartett, Ardey Saxophonquartett, Berliner Saxophon Quartett, clair-obscur Saxophonquartett, Danubia Saxophon Quartett Wien, Deutsches Saxophon-Ensemble, Elision Saxophone Quartet, Four in a row, Itchy Fingers, Kölner Saxophon Mafia, Munich Saxophone Family, Les Femmes Saxales, London Saxophonic, Nuclear Whales Saxophone Orchestra, OSax, Osland Saxophone Quartet, Pindakaas Saxophon Quartett, Quartz Saxophone Quartet, Quintessence Saxophon Quintett, Raschèr Saxophonquartett, Rova Saxophone Quartet, Royal City Saxophone Quartet, San Francisco Saxophone Quartet, Saxemble, Saxofourte, Saxophone Cartel, Tübinger Saxophon Ensemble, 29th Street Saxophone Quartet
1070
1070 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
281 kñ
281 Kristup ñawpan wataqa (281 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Muyla munisipyu
thumb|right|280px|Punata pruwinsyap pulitika rakiynin Muyla munisipyu icha Villa Rivero munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Villa Rivero / Muela) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Punata pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Villa Rivero llaqtam (671 runa, 2001 watapi).
Huwan XI
thumb|right|280px| Huwan XI (Tayta Papa 931-935) Huwan XI, Huwan XI chunka huk ñiqin (latin simipi:  Ioannes PP. XI, Italya simipi: Giovanni XI)  sutiyuq runaqa (* 910 watapi paqarisqa Roma llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.
Muyla munisipyu
Allpa saywachi
thumb|left|160px| [[Villa Rivero]]
Kantunkuna
Huk kantunmi kan: Villa Rivero kantun.
Huwan XI
manta kama Tayta Papam.
Mama: Marozia
Muyla munisipyu
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Muyla munisipyupiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Munisipyupi paqarisqa
Qillqaq Jesús Lara paqarimurqa Muela llaqtapi. paqarisqa Muela llaqtapi
Iskara munisipyu
Iskara munisipyu (aymara simipi: Iskara jisk'a t'aqa suyu; kastilla simipi: Municipio Escara) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Litoral pruwinsyapi, Uru Uru suyupi. Uma llaqtanqa Iskara llaqtam.
Kantunkuna
Iskay kantunmi kan.
Jerry Sloan
thumb|upright|Jerry Sloan, 1969 thumb|upright|Jerry Sloan, 2007 Gerald Eugene Sloan sutiyuq runaqa, icha Jerry Sloan (* paqarisqa McLeansboro llaqtapi -   wañusqa Salt Lake City llaqtapi), huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq isanka rump'u.
Iskara munisipyu
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Jerry Sloan
Ñawpa warmi: Churinkuna:
Iskara munisipyu
Simikuna
Iskara munisipyupiqa kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
20 ñiqin hatun puquy killapi
20 ñiqin hatun puquy killapi p'unchawqa (20.02., 20-II, 20ñ phiwrirupi) Griguryanu kalindaryupi ñawpaq kaq (51ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 314 p'unchaw (wakllanwatapi 315 p'unchaw) kanayuq.
Yawar phista
right|thumb|250px|[[Qutapampapi wank'a.]] thumb|250px|[[Antawaylla llaqtapi wank'a: "Yawar phista".]] Yawar phista nisqaqa Antikunapi huk ayllu llaqtakunapi phistasqan turu pukllaymi. Chay yawar phistapaqqa kunturta chakuspa chay kunturta turuman watanku, maqanakunapaq.
Iñuku
right|thumb|[[Ilyu iñuku hina siq'isqa]] Iñuku icha Atumu (grigu simimanta: ἄτομος [átomos] "mana ch'iqtaypaq", chaymanta kastilla simipi átomo) nisqaqa qallawap lliwmanta aswan pisi huklla kayninmi.
Yawar phista
Wirrinatu Piruwpi, Kastilla Kamachiy pachapiñas chay phistataqa ruraq karqan, asindadu piyunkunata saruptin. Turuqa ispañulkunap uywan kaptinsi, indihinakunap kunturninsi paywan maqanakurqan, ispañul awqakunaman hinas.
Iñuku
Iñukupiqa tiksi k'atachakunam: iñuku huk'ipiqa prutunkuna niwtrunkunapas, iñuku hawapitaq iliktrunkunam. Chay prutunkunaqa pusitiwu nisqa pinchikilla chaqnayuq kaptin, iliktrunkunataq niyatiwu nisqa pinchikilla chaqnayuqmi. Niwtrunkunaqa manam chaqnasqachu. Iñukupiqa prutunkunap iliktrunkunappas kaqlla yupayninmi. Chayraykum tukuy iñukuntin manam pinchikilla chaqnayuqchu.
Uetersen
Uetersen llaqtaqa Schleswig-Holstein/Alimanya mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Uetersen llaqtapiqa 17.865 runakunam kawsachkanku (2006 watapi).
Yawar phista
José María Arguedas chay phistamantaqa Yawar fiesta nisqa kawsay rikch'anpim willakun. Kunan pacha chay yawar phistaqa yaqa qunqasqañam.
Iñuku
Llapa qallawaqa kikinpa prutun yupayniyuqmi iñuku huk'inpi, iñuku yupay nisqa.
T'inkisqa imayaypa iñuwa nisqaqa iñukukunamantam t'inkisqam.
"Mana ch'iqtaypaq" nisqa kaptinpas, ch'iqtayta atinchik, ichaqa ñak'a-ñak'ayta. Huk qallawa rikch'aqkunam illanchaykuspa umphuykun, huk qallawam tukukuspa. Huk illanchaykuq qallawap achka iñukunpa rump'u hina - kritiku wisnumanta aswan - kaptinqa, illanchayninmanta wallqa ruranakuymi qallarinmi, iñuku huk'i t'uqyay tukuchispa.
Salvador (Bahia)
Salvador (purtuyis simipi: São Salvador da Bahia de Todos os Santos) llaqtaqa Brasil mama llaqtapi huk hatun llaqtam.
Runakuna
Salvador 2 676 606 runakunam kawsachkanku.
Yachachiy
right|200px|thumb|Salvador inlisya
Hawa t'inkikuna
thumb|360px|center|Avenida Tancredo Neves
Coutinho
thumb|right|250px| Coutinho Antônio Wilson Vieira Honório  sutiyuq runaqa, icha Coutinho (* paqarisqa Piracicaba llaqtapi - wañusqa Santos llaqtapi) huk 🇧🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
282 kñ
282 Kristup ñawpan wataqa (282 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Impapura
thumb|right|290px|Impapura, [[Ikwadur]] Impapura icha Tayta Impapura (kastilla simipi: Imbabura) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi (Impapura markapi) huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 4,610 mitrum aswan hanaq. Otavalo llaqtamantaqa 6 km karum, Ibarra llaqtamantaqa 10 km karum.
1071
1071 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Universia
Universia Huk yachaysunturkuna wankurina kan Santander Banku pusamusqaqa
Kutupaksi marka
Pulitika Rakiy
Qanchis kitinmi kan.
Runakuna
Kutupaksi markapiqa Pansaliyu Kichwa runakunam tiyanku.
Qiqiri
thumb|right|[[Fransiya Qiqiri (Waqra phuku)]] thumb|right|Qiqirip chhikay waqaynin thumb|right|[[Wien Qiqiri (Waqra phuku)]] Qiqiri nisqaqa huk lata phukuna waqachinam.
Roger Milla
Albert Roger Mook Miller icha Roger Milla sutiyuq runaqa (* paqarisqa Yaoundé llaqtapi -  ) huk 🇨🇲 mama llaqtayuq  piluta hayt'aqmi qarqan.
Qiqiri
Qiqiriqa waqra phukuman rikch'akun, waqra phuku hinallam waqachinchik. Chayrayku qiqiritapas waqra phuku ninchikmi.
283 kñ
283 Kristup ñawpan wataqa (283 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Almazán
thumb|left|230px|Almazán Almazán nisqaqa Soria pruwinsyapi, Kastilla Liyunpas suyupi, Ispaña mama llaqtapi, huk llaqtam. Almazán llaqtapiqa 5.727 runakunam kawsachkanku (2006).
Jayupaya pruwinsya
Jayupaya pruwinsya icha Ayupaya pruwinsya (aymara simipi: Jayupaya jisk'a suyu; kastilla simipi: Ayopaya) nisqaqa Buliwya suyupi, Quchapampa suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Jayupaya (Ayopaya / Villa Independencia) llaqtam.
Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan.
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Jayupaya pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
1072
1072 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Kutapampa
right|thumb|220px|Kutapampa llaqtap hatun patanpi wank'a: "[[Yawar phista".]] Kutapampa nisqaqa (kastilla simipi: Cotabambas) Piruw mamallaqtapi huk llaqtacham, Kutapampa distritup uma llaqtanmi, Kutapampa pruwinsyapi, Apurimaq suyupi.
Malcom Fraser
John Malcolm Fraser sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Toorak llaqtapi -  wañusqa Melbourne llaqtapi), huk 🇦🇺 mama llaqtap pulitiku qarqan.
1975 watamanta 1983 ñawpaq kuti Awstralyapa Uma kamayuqnin karqan.
Tayta: John Neville Fraser; Mama: Uma Wolf. Ñawpaq warmi: Tamie Beggs Wawakuna: 4 (?)).
Yachaywasi: Magdalen College, Oxford
Willkapanpa
Wiñay kawsay
Chay llaqtamanqa Manqu Qhapaq iskay ñiqin 1537 watapi ayqikurqan. Tawa inka qhapaqkunas chaypiqa kamachirqan:
1572 watapi Ispañulkunas chay llaqtataqa atispa thuñichirqan.
20 watakuna kñ
20 Kristup ñawpan watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 29 kñ watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 20 kñ watapi puchukarqan.
3 ñiqin Kristup ñawpan chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 30 kñ watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 21 kñ watapi puchukarqan.
Sinru qillqa:Llaqta pusana rakiy (Buliwya)
Sinrawka:Llaqta pusana rakiy (Puliwya)'
Puliwya
Suyukuna
9 suyu
2: 2001, http://www.ine.gov.bo
3: Runakuna/km2
John Stockton
thumb|right|260px|John Stockton John Houston Stockton sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa Spokane llaqtapi -  ), huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq isanka rump'uq.
1073
1073 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Islay distritu
Islay distritu (kastilla simipi: Distrito de Islay) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Islay pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Islay llaqtam.
Atawallpa
thumb|right||220px|Atawallpa (portrait) thumb|right|220px|Wiraquchakunaqa Atawallpawan tinkunakunku 1532 watapi, Waman Pumap siq'isqan thumb|right|220px|Atawallpap [[samk'ay wasin, kutichakuy ukhu (Cuarto del Rescate) nisqawan, Kashamarkapi.]] Atawallpa (Ataw Wallpa nisqapas, kastilla simipi: Ave fénix) icha alli suti paqarin Ataw Wallpamanta (kastilla simipi: Elegido diligente). Inkakunap chunka kimsayuq ñiqin qhapaqninsi, Hanan Qusqup pusaq ñiqintaq qhapaqnin karqan.