cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Urqu chachakuma
Urqu chachakuma, ch'illi chachakuma, chachakuma, chachakumu chaylla icha kuti kiswara (kuti qhishwara) (Escallonia resinosa) nisqaqa huk sach'am, Antikunapi lliwmanta astawan llamk'achisqa chachakuma rikch'aqmi.
Chachakumap raphinkunata mikhuspa wayt'ampu qirisakunam kawsan. Wayt'ampu maruchankunatataq runakunam mikhun.
1774
1774 wataqa Griguryanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam).
Añawaya
Añawaya, anaguilla icha canlla (Adesmia spinosissima) nisqaqa huk yuram, Antikunapi kawsaq (chaqallu yura rikch'aq ayllu).
Robert Mitchum
thumb|right|260px| Robert Mitchum (1917-1997) right|200px| Robert Mitchum Robert Charles Durman Mitchum, icha Robert Mitchum sutiyuq runaqa ( paqarisqa Bridgeport llaqtapi -  wañusqa Santa Bárbara llaqtapi), huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq takiq wan aranway pukllaq qarqan.
Taytanː James Thomas Mitchum, Mamanː Ann Gunderson. Warmikuna: Dorothy Mitchum (1940-1997). Churinkunaː James Mitchum (1941), Christopher Mitchum (1943) wan Trini Mitchum (1954).
Chiapas suyu
thumb|right|Fray Bartolomé de las Casas. Chiapas suyu (kastilla simipi: Estado Libre y Soberano de Chiapas), nisqaqa Mishikupi huk suyum. Uma llaqtanqa Tuxtla Gutiérrez llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa 1824 watapi.
Pulitiku rakiy
122 munisipyukuna
Chukipata kitilli
Chukipata kitilli icha Javier Loyola kitilli (kastilla simipi: Parroquia Javier Loyola / Chuquipata) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk kitillim Asuwi kitipi, Kañar markapi. Uma llaqtanqa Chukipata (Javier Loyola) llaqtam.
1777
1777 wataqa Griguryanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq intichawwan qallarisqa chhasku watam).
Mishawaka (HAS)
Mishawaka nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk llaqtam, Indiana suyupi.
Itunumas mayu
Itunumas mayu icha Itunamas mayu (kastilla simipi: Río Itonomas icha Río Itonamas) nisqaqa huk 371 km suni mayum, Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, Santa Krus suyupipas.
Raúl Ruidíaz
Raúl Mario Ruidiaz Misitich sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lima llaqtapi)  huk 🇵🇪anu piluta hayt'aqmi.
1779
1779 wataqa Griguryanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq atipachawwan qallarisqa chhasku watam).
Usamikhuq
Usamikhuq nisqakunaqa (ordo Mantodea) nisqakunaqa huk aycha mikhuq palamakunam.
Yanamayu (Santa Krus)
Yanamayu mayu (kastilla simipi: Río Negro) nisqaqa huk 460 km suni mayum, Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, Santa Krus suyupipas.
Kallawaya hampiqkunap pallasqan yurakuna
Kaymi Kallawaya hampiqkunap pallasqan hampi yurakunam, k'allampakunapas.
Telimbela kitilli
Telimbela kitilli (kastilla simipi: Parroquia Telimbela) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk kitillim Bolívar markapi, Chimpu kitipi. Uma llaqtanqa Telimbela llaqtam.
Francisco Izquierdo
Francisco Izquierdo Ríos sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Sapusuwa llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq qillqaq,  kastilla simipi qillqaqmi.
Taytan: Francisco Izquierdo Saavedra; Maman: Silvia Ríos Seijas.
Yachaywasi:
Victoria Santa Cruz
Victoria Santa Cruz Gamarra sutiyuq warmiqa (* paqarisqa La Victoria distritu, Lima llaqtapi  -  †  wañusqa  Lima llaqtapi),  Piruw mama llaqtayuq takichaqmi, takiqmi, taki qillqaqmi karqan, kastilla simillapim qillqarqan.
Pedro Peralta y Barnuevo
Pedro de Peralta Barnuevo Rocha y Benavides sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi - † 1743 watapi wañusqa Lima llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq qillqaq runam, kastilla simipi qillqaqmi wan taripay amachaq qarqan.
Qwant
rikchacha|2018 watapi Qwantpa riqsinapaq rikch'an rikchacha|2022 watapi Qwantpa riqsinapaq rikch'an Qwant nisqaqa huk Ransis simipi mask'ay kuyuchinam, 2013 watapi Pawqar waray killapi qallarisqa Qwant nisqa, llamk'aqninkunap pakasqa kayninta takyachiyta munan, mana qatispa willaypaq utaq sapalla willayninkuta wakmanta ranqhaspa chaymanta mana pimanpas sayapakuspa ruwasqakuna qhawaypi.
Pedro Peralta y Barnuevo
Taytan: Francisco Peralta Barnuevo; Maman: Magdalena Rocha Benavides. Warmi:.
Pasqu suyupi rimaykuna
Pasqu suyu
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pedro Peralta y Barnuevo
Yachaywasi:
Pasqu suyupi rimaykuna
Pasqu suyu
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Qwant
Tarikuy atinanpi k'itikuna
[[Rikcha:Pays_Qwant.svg|rikchacha|300x300px|Qwantpa tarikuynin suyumanhina 2023 watapi Qhaqmiy killakama:
Pasqu suyupi rimaykuna
Pasqu suyu
Pukyu:
Pedro Peralta y Barnuevo
Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin
1782
1782 wataqa Griguryanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam).
1780
1780 wataqa Griguryanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq quyllurchawwan qallarisqa wakllanwatam).
Nueva Jerusalén
thumb|right|290px|[[Nueva Jerusalén, Kininti kiti, Ikwadur, Esmeraldas marka]] Nueva Jerusalén (Musuq Yerushalayim) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Esmeraldas markapi, Kininti kitipi, huk llaqtam. Nueva Jerusalén llaqtapiqa 5.000-chá runakuna tiyanku.
Sichura atuq
Sichura atuq (Lycalopex sechurae = Pseudalopex sechurae = Dusicyon sechurae) nisqaqa huk aycha uquq ñuñuq uywam, Piruwpa, Ikwadurpa chalanpi kawsaq.
Sichura nisqa ch'in pachapi kawsaq atuqmi.
Chupasapa achuqalla
Chupasapa achuqalla icha Achuqalla chaylla, Chinchaysuyupi Waywash, kichwapi Chukuri (Mustela frenata) nisqaqa huk uchuylla aycha uquq ñuñuq uywam, achuqallam, Awya Yalapi kawsaq. Allpa ukhupi kawsaq ukuchakunatam mikhun.
Fidel Ramos
Fidel Valdez Ramos sutiyuq runaqa, icha Fidel Ramos (* paqarisqa Lingayen llaqtapi - ), huk 🇵🇭 mama llaqta awqaq pusaq wan pulitiku qarqan.
Tayta: ; Mama:
Yuraqmayu (Buliwya)
Yuraqmayu (kastilla simipi: Río Blanco) nisqaqa huk 1.087 km suni mayum, Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, Santa Krus suyupipas.
Balsapamba kitilli
Balsapamba kitilli (kastilla simipi: Parroquia Balsapamba) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk kitillim Bolívar markapi, San Miguel kitipi. Uma llaqtanqa Balsapamba llaqtam.
University College (Lunrun)
rikchacha|UCL Crest rikchacha|University College London rikchacha|Jeremy Benthampa kurkun UCLpi University College icha University College London (UCL) sutiwan llamk'aq, kayqa huk Lunrun hatun llaqta, Inlispampa suyupi, tukuy runapaq yachay mask'ay yachay sunturmi. Chayqa huk wankurisqa tanqay yachaywasi kamachinakusqa Lunrunpa Yachay Sunturnin, hinaspa iskay kaq hatun hatun Hukllachasqa Qhapaq Suyupi llapan Kusurasqa Yachay Suntur hinallataq aswan hatun puskarathu nisqa kusurakay.
Parawa mayu
Parawa mayu (kastilla simipi: Río Paragúa) nisqaqa huk 600 km suni mayum, Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, Santa Krus suyupipas.
Eleodoro Vargas Vicuña
Eleodoro Vargas Vicuña sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Pasqu urqu llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq qillqaq,  kastilla simipi qillqaqmi.
Taytan: Eleodoro Vargas Galarza ; Maman: Julia Vicuña Avellaneda.
Canva
rikchacha|Canvap riqsinapaq rikch'an rikchacha|Canva webp'anqap [[Chawpin uya|chawpin uyan]] Canva nisqaqa Awustaralya manta achka mamallaqtachasqa t'iktuta ch'antay patapatam, qutukawsay chawpin t'iktutata, rikuchiykunatapas ruwanapaqmi. Chay app nisqapiqa qusqa palantillakunam kachkan, chaynapi ruwaqkuna llamk'achikunankupaq. Huk yupayta ruway chaymanta Canva llamk'achiyta mana qullqiyuq, ichaqa aswan achka hanaq-allin kay nipakuna kaqmanta qullqita quna kanqa hukpa yuyay-wakichinta hurayk'uchinapaq. Kay app qullqipaq qillqayukuykunata quntaq kayhina Canva Pro chaymanta Canva Enterprise kaqpaq yapasqa ruwanakunarayku.
Salvador Allende
Salvador Guillermo Allende Gossens sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Valparaíso llaqtapi - †  wañusqa Santiago de Chile llaqtapi), huk 🇨🇱 mama llaqtayuq hampikamayuq wan pulitiku karqan.
1970 watamanta 1973 watakamam ñawpaq kuti Chilipa Umalliqnin karqan.
Taytan: Salvador Allende Castro; Maman: Laura Gossens Uribe. Ñawpaq warmi: Hortensia Bussi Soto. Churinkuna: Laura wan Isabel.
Yachaywasi: Liceo Tacna (Taqna), Liceo Valdivia (Iquique) wan Liceo Eduardo de la Barra (Valparaíso).
Alma mater: Chili Yachay suntur.
Qillqashqakuna
Kastilla simipi:
Inlish simipi:
Eleodoro Vargas Vicuña
Yachaywasi: Nuestra Señora de Guadalupe, Lima.
San Miguel kitilli (Bolívar)
Runakuna
Kitillipiqa Waranka Kichwa runakunam tiyanku.
Chihuahua suyu
Chihuahua suyu (kastilla simipi: Estado Libre y Soberano de Chihuahua), nisqaqa Mishikupi huk suyum. Uma llaqtanqa Chihuahua llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa 1824 watapi.
Pulitiku rakiy
thumb|right|280px|Munisipyukuna (Chihuahua) 67 munisipyukuna
Atuq
Antikunapi qhichwa simipi atuq nispaqa sapsilla antikuna atuq (Pseudalopex culpaeus) nisqamanta rimaytam munanchik. Ichataq allqu rikch'aq aylluman kapuq huk rikch'aqkunam atuq nisqa.
Kaymi huk atuq nisqa rikch'aqkuna:
1783
1783 wataqa Griguryanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq intichawwan qallarisqa chhasku watam).
Atuq
Lluta yachaytarpuy
Atuqwan tupar wapsanki, manchakanki; simiki pashtanchu.
Qullqa chhalay
rikchacha|263x263px| [[Uray Manhattan llaqtapi|Uray Manhattan llaqtapi Musuq York Qullqa Chhalay nisqaqa tiksimuyuntinpi aswan hatun qullqa chhalaynisqakunam, sapa llapan qhatu uma qullqiy nisqamanta, listasqa kuraq ruruchiqninkunamanta. ]] Qullqa chhalay nisqaqa huk chhalay, chaypin qhatu chhalay wakichiqkuna, qhatuqkuna ima, waqaychakunakunata rantiyta, qhatuyta ima atinku, ahinataq qullqap haywanakuykunan, watakukuna, huk qullqi ruwallakuna ima.
Qullqa chhalay nisqapi qhatusqa valores nisqakunaqa kanku empresakuna listasqa, fideicomisos unitarios, derivados, qullqi churay rurukuna huñusqa chaymanta bonokuna qusqa.
Qullqa chhalay sapa kuti llamk'anku "subasta sapa kuti" qhatukuna hina rantiqkuna chaymanta ranqhaqkuna ruwanakunata tukunku kichasqa qapariyniqta huk chawpi kitipi ahinataq bolsapa pampanpi utaq huk plataforma electrónica qhatuypaq llamk'achispa. rikchacha| [[Nueva York llaqtapi Bolsa de Valores|New York Stock Exchange in New York City, US, nisqaqa Tiksimuyuntinpi aswan hatun qhatu wasim.]] rikchacha| [[Nasdaq in New York City, US, iskay ñiqin hatun qhatu wasim.]] rikchacha| [[Shanghai llaqtapi Bolsa de Valores nisqa|Shanghai llaqtapi Shanghai llaqtapi, China suyupi, kimsa kaq hatun qhatu wasim.]] rikchacha| [[Euronext nisqapi|Euronext nisqap qillqasqa wasinqa Amsterdam llaqtapi, Hulanda mama llaqtapi, Iwrupa Huñupaq tawa kaq hatun qullqa chhalaynisqa pachantinpi.]] rikchacha| Tokio llaqtapi [[Tokyo|Tokio llaqtapi, Nihun mama llaqtapi, pichqa ñiqin hatun qhatu wasim, Awya Yalapi iskay ñiqin hatun qhatu wasim.]] rikchacha| Hong Kong llaqtapi [[Hong Kong llaqtapi kaq qhatu wasiqa suqta kaq hatun qhatu wasim, huk llaqta suyup aswan hatun qhatu wasinmi, Awya Yalapitaq kimsa ñiqin hatun qhatu wasim.]] rikchacha| [[Bolsa de Shenzhen llaqtapi|Shenzhen Stock Exchange in Shenzhen, China, qanchis kaq hatun qullqa chhalaynisqakunam, Tiksimuyuntinpi, tawa kaq hatun qhatu wasim, Awya Yalapi, iskay ñiqin hatun qhatu wasim.]] rikchacha| [[Lunrun Qullqa Chhalay|London Stock Exchange in London, Reino Unido, pusaq kaq hatun qhatu wasim, pachantinpi aswan hatun mana UE-manta Iwrupa Bolsa, iskay ñiqin hatun Iwrupapi.]] rikchacha| [[Bolsa de Valores de Bombay llaqtapi|Bombay Stock Exchange in Mumbai, India, isqun ñiqin hatun qhatu wasim, Tiksimuyuntinpi, aswan ñawpaq, pichqa kaq hatun qhatu wasim Awya Yalapi, India mama llaqtapi aswan hatun. Tiksimuyuntinpi aswan utqaylla qullqa chhalaynisqa.]] rikchacha| [[Mumbai llaqtapi, Indya mama llaqtapi mama llaqta qhatu wasiqa chunka kaq hatun qhatu wasim, Awya Yalapi suqta kaq hatun qhatu wasim, India mama llaqtapi iskay ñiqin hatun qhatu wasim.]] rikchacha| [[Australiapi Valores nisqakunaq t’inkinakuynin|Awstralya Securities Exchange in Sydney, Australia, Oceanía mama llaqtapi aswan hatun qullqa chhalaynisqakunam.]] rikchacha| [[B3 (bolsa de valores) .|B3 in Sao Paulo, Brasil, Urin Awya Yalapi aswan hatun qullqa chhalaynisqa.]] rikchacha| [[Johannesburgo llaqtapi Bolsa de Valores nisqa|Johannesburgo nisqa qhatu wasiqa Johannesburgo llaqtapi, Urin Abya Yalapi, Abya Yalapi aswan hatun qhatu wasim.]]
San Miguel kitilli (Kañar)
San Miguel kitilli nisqaqa (kastilla simipi: Parroquia San Miguel ) Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim,  Asuwi kitipi, Kañar  markapi. Uma llaqtanqa San Miguel llaqtam.
Muqiwa suyupi rimaykuna
Muqiwa suyu
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Krishna Prasad Bhattarai
Krishna Prasad Bhattarai (nipal simipi: कृष्णप्रसाद भट्टराई) sutiyuq runaqa (* paqarisqa Varanasi llaqtapi -   paqarisqa Godawari llaqtapi) huk 🇳🇵 mama llaqtapi willay kamayuq wan  pulitiku qarqan.
Antikunapi sach'a kamay
Antikunapiqa ñawpa pachañas, Inkakunapas sach'a kamayta allintas atirqan.
Kay Antikuna sach'a rikch'aqkunam ñawpa pacha lliwmanta astawan mallki hina wiñachisqa karqan: Kay sach'a rikch'aqkunaqa ancha sinchi k'ulluyuqmi. Chayrayku wasichanapaq, kuyuylla ruranapaq, llamk'ana - chaki t'aklla hukkunatapas - ruranapaq ancha allinmi.
Kaymi huk ñawpaña kasqa Antikuna sach'a rikch'aqkuna:
4000 mitrumanta aswan hanaqpi (Puna suyu):
3100 mitrumanta aswan hanaqpi (Suni suyu):
Chawpi, urin Buliwyapi kay rikch'aqkunam wiñan:
F. Scott Fitzgerald
Francis Key Scott Fitzgerald sutiyuq runaqa (* 21 ñiqin tarpuy killapi 1896 watapi St.Paul, Minnesota paqarisqa llaqtapi - 21 ñiqin qhapaq raymi killapi 1940 watapi Hollywood, Los Angeles wañusqa llaqtapi), Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtamanta wan qillqaqmi karqan.
Antikunapi sach'a kamay
3100 mitrumanta aswan pisi hanaqpi (Qhichwa suyu):
Camilo Blas
José Alfonso Sánchez Urteaga sutiyuq runaqa, icha Camilo Blas (*  paqarisqa Kashamarka llaqtapi - †   wañusqa Lima llaqtapi), 🇵🇪 mama llaqtayuq llimphiq qarqan.
Kawsay qillqa
Taytan: Sánchez ; Maman: Urteaga. Warmin: María Siles; Churinkuna: Elena, Hilda, Berta wan Gabriela.
Franz Beckenbauer
Franz Anton Beckenbauer sutiyuq runaqa, "Kaiser" nispa qayasqapas, (* paqarisqa München (Alimanya) llaqtapi) huk piluta hayt'aqmi, Alimanya mama llaqtayuq. 1974 watapi Kunti Alimanya quchuntinwan Piluta Hayt'ay Pachantin Kupatam ayparqan.
thumb|right|180px|Camiseta con el dorsal que utilizaba Beckenbauer (New York Cosmos)
Raquel Welch
thumb|right|270px|Raquel Welch right|240px| Raquel Welch [[silq'uynin]] Jo Raquel Tejada icha Raquel Welch sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Chicago llaqtapi - ) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq takiq wan aranway pukllaqmi qarqan.
Chiruki
left|Tsalagi left|100px|Chirukikunap hatun wallqanqan left|thumb|[[Sequoyah, Chiruki siq'i llumpap kamariqnin.]] thumb|100px|[[Tsalaki siq'i llumpayuq qillqa.]] thumb|upright|[[John Ross (Chiruki)|John Ross, Chirukikunap umalliqnin, 1840 watapi.]] Chiruki icha Tsalaki (kikinpa siminpi: Tsalagi, inlish simipi: Cherokee) nisqa runakunaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi (Oklahoma, North Carolina suyukunapi) kawsaq indihina runa llaqtam, tsalaki simita rimaq, 300.000-manta aswan runam. Pichqantin Siwilchasqa Runallaqtamansi kapurqan.
1838 watapis Waqaysapa Ñan (Trail of Tears, Nu na da ul tsun yi) nisqapi Hukllachasqa Amirika Suyukunap kamachinan Chiruki runakunata (wakin Pichqantin Siwilchasqa Runallaqtakuna hinas) Georgia, North Carolina suyukunapi kaq mama llaqtankunamanta Indyu Suyumansi (Indian Territory, kunan Oklahoma suyu) ayqichirqan. 15.000 ayqichisqa Chiruki runakunamantaqa 4.000 runachá wañurqan. Indyu Suyupi Chirukikunap uma llaqtanqa Tahlequah llaqtas tukurqan. Waranqachá Chiruki runa ayqikuspa North Carolina suyupi kaq Hatun Phuyusapa Urqukunapis (Great Smoky Mountains) kakurqan, kunan p'unchawkama.
Raquel Welch
Alma mater:San Diego Yachay Sunturnin.
Chiruki
1887 watapi General Allotment Act nisqawan indhina runallaqtap allpankunaqa - Pichqantin Siwilchasqa Runallaqtakunap tukuy allpankuna - akuna runakunamansi rakinachisqas karqan, ñawpaqta indhina runakunamansi, qhipaqtataq, 1889 watamantapacha - mistikunamanpas. Chaywan lliwmanta aswan allpakunas mana indihinamansi qusqa karqan. Pichqantin Siwilchasqa Runallaqtap pusaqninkunaqa kikinpa suyunta Sequoyah sutiyuq kamariytas munarqan, ichataq HAS kamachina manas saqillarqanchu, 1907 Oklahoma suyuta kamarichispa. Chaypacha Chiruki runakunap kikinpa kamachinanta puchukarqan.
1784
1784 wataqa Griguryanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq killachawwan qallarisqa wakllanwatam).
Chiruki
1934 watapi Indian Reorganization Act nisqawanqa kikinpa pusaqninkuna akllay hayñinta musuqmanta chaskirqan.
2000 watapiqa 97.300 Chiruki runa Oklahoma suyupis kawsarqan, 13.000 North Carolina suyupis, 9.000 Alabama suyupis, 5.600 Georgia suyupis, 5.500 Tennessee suyuis, 3.000 South Carolina suyupis. 230.000 Chiruki runaqa Chiruki Nasyun (Cherokee Nation) nisqamanmi kapuchikun (Oklahomapi Tahlequah llaqtapi tiyayniyuq), 12.000-chá chincha anti Oklahomapi Kituwah (United Keetoowah Band of Cherokee Indians) nisqaman, 13.400-taqsi North Carolina suyupi Anti Chiruki (Eastern Band of Cherokee Indians) nisqaman.
Saywiti
rikchacha| [[Gerard van Schagen sutiyuq runa|Gerard van Schagen sutiyuq runap ruwasqan tiksi muyu saywitin, Amsterdam, 1689 watapi]] rikchacha| [[Kay pachantinpi willakuy libro|CIA World Factbook nisqamanta tiksi muyu saywiti, 2016 watapi]] Saywiti, Last'ayu icha T'astara (Kastilla simipi: Mapa) nisqaqa huk rikch'anachiy sanancha rukuchinam, wakin hallp'ap nipankunapura tinkuyninkunata aswanta kallpachaspa, ahinataq imakuna, suyukuna, icha rikch'ayninkuna.
Joseph Estrada
José Marcelo Ejército sutiyuq runaqa, icha  Joseph "Erap" Estrada  (*  paqarisqa Tondo llaqtapi - ), huk 🇵🇭 mama llaqta awqaq pusaq wan pulitiku qarqan.
1998 watamanta 2001 watakama ñawpaq kuti Philipinakunapa Umalliqnin karqan.
Tayta: ; Mama:
Ñawpaq warmi: Luísa "Loi" Pimentel. Churinkuna: José "Jinggoy" Ejército, Jr, San Juan Kurakan (1992–2001); Apulliq (2004–); Jackie Ejército wan Jude Ejército.
Yachay wasi:
Tabaré Vázquez
Tabaré Vázquez sutiyuq runaqa (* paqarisqa Montevideo llaqtapi -  wañusqa Montevideo llaqtapi) huk  mama llaqtayuq hampikamayuq wan pulitikupas runam qarqan.
2015 watamanta pacha umalliq kachkaptin.
Taytan: Héctor Vázquez; Maman: Elena Rosas. Ñawpa warmi: María Auxiliadora Delgado. Churinkuna: (4) Ignacio, Álvaro, Javier wan Fabián.
Yachaywasi:
Enrique Camino Brent
Gustavo Enrique Camino Brent sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Lima llaqtapi - †   wañusqa Lima llaqtapi, Piruwpi), llimphiq qarqan.
Kawsay qillqa
Taytan: Juan Francisco Camino Anderson; Maman: María Águeda Catalina Brent Delgado. Warmin: Rosa Macedo Cánepa; Churinkuna: Luis Federico Camino Macedo.
Pumani
Pumani huk Tawantinsuyumanta chunkanahina pukllana iskay runamanta pukllanaq. Kay puklla huk puma, chunka iskayniyuq llamayuq imawan pukllasqa.
Sawsaw
Sawsaw (Tecoma stans (L.) Kunth) nisqaqa Awya Yalapi wiñaq sach'am, waranway rikch'aqmi.
Coahuila suyu
Coahuila suyu (kastilla simipi: Estado Libre y Soberano de Coahuila de Zaragoza), nisqaqa Mishikupi huk suyum. Uma llaqtanqa Saltillo llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa 1824 watapi.
Pulitiku rakiy
38 munisipyukuna
1787
1787 wataqa Griguryanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam).
Aristóteles Picho
Aristóteles Picho Martínez sutiyuq runaqa (* 1957 watapi paqarisqa Wankayuq llaqtapi - 21 ñiqin qhapaq raymi killapi 2013 wañusqa Limaq llaqtapi) huk Kuyuq wankillipi aranway pukllaqmi karqan, Piruwkim.
1788
1788 wataqa Griguryanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq k'uychichawwan qallarisqa wakllanwatam).
Johan Cruyff
Hawa t'inkikuna
.
San Pablo kitilli (Bolívar)
San Pablo kitilli icha San Pablo de Atenas kitilli (kastilla simipi: Parroquia San Pablo / San Pablo de Atenas) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk kitillim Bolívar markapi, San Miguel kitipi. Uma llaqtanqa San Pablo llaqtam.
Ukhu Lunrun
rikchacha|Khipukamaypi Ukhu Lunrun rikchacha|Ñawpaq kaq Ukhu Lunrun Ukhu Lunrun nisqaqa Lunrun minisipyukunap huñunpa sutinmi, Hatun Lunrun llaqtap ukhu rak'inta ruwaq, Hawa Lunrunwan muyurisqataq. Wañuymanta qillqakunapi paqarimusqanwan, 1847 watapi yupaykunapaq huk suyu hinam takyasqa karqan, 1855 watamanta 1965 watakama llaqta kamachiypa suyunhinam llamk'achisqa karqan aswantaqa Lunrun Taripayt'aqa hina icha ñawpaqtaqa Metropolitan Board of Works Area (llaqta mama) nisqa hina. Kunanqa iskay sapsi sutichaykunayuqmi. Ñawpaq kaqmi kamachiypa sut'inchaynin, Lunrun Kamachiqkuna kamachiypi 1963, 1 ñiqin ayriway killapi 1965 watapi kamachiyman yaykuq, chunka iskayniyuq Lunrun Ukhu boroughkunata hap'ispa, yaqa kaqllataq Lunrun Taripyat'aqawan, chay kikin pacha chinkachisqa. Iskay kaqtaq Kawsayllaqta Khipukamay Llamk'aywasi nisqap llamk'achisqan sut'inchayninmi, chunka hukniyuq kamachiymanhina Ukhu Lunrun boroughkunamanta iskaytaq kamachiymanhina Hawa Lunrun boroughkunamanta, chaymanta Lunrun llaqta.
Lunrun kamachiypa kamachiynin 1963
"Ukhu Lunrun boroughkuna" nisqaqa 1963 watapi Lunrun kamachiqkuna kamachiywanmi sut'inchasqa karqan. Ukhu Lunrun boroughkunaqa kikin suyuta hap'irqan, Lunrun Taripayt'aqa nisqawan, chaymi chinkachisqa karqan kamasqa kasqankumanhina. Chinchay Woolwich nisqaqa huk mana kaqlla karqan, Lunrun Taripayt'aqa nisqap huknin kasqanrayku, ichataq huk Hawa Lunrun borough nisqap rak'inmi tukurqan.
Wak imaniykuna
rikchacha| Lunrun llaqtapi chaski thisritu rikuchisqa (pukawan) [[Hatun Lunrun llaqtap saywanpa wak waqtanpi|manaima]]
Andy Warhol
250px|thumb|right|Andy Warhol ([[1928 - 1987)]] right|220px|Andy Warhol Silq'uynin Andrew Warhola sutiyuq runaqa icha Andy Warhol ( paqarisqa Pittsburgh llaqtapi - wañusqa New York llaqtapi) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq llimphiq runam karqan.
Taytan: Andrej Warhola; Maman: Julia Warhola.
Mayutata suyupi rimaykuna
Mayutata suyu
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pukyu:
Houseparty
rikchacha|Housepartypa riqsinapaq rikch'an Houseparty nisqaqa huk qutukawsay llikay qaranam karqan, chaymi huñupi kuyuq rikch'a rimanakuykunata atichirqan apaychana pi, hamp'ara pipas. Ruwaqkuna huk willayta chaskirqanku mayk'aq masikuna internetpi kachkanku chaymanta qutu kuyuq rikch'a rimanakuypaq kachkanku. Chawpichasqapi, ruwaqkuna sapa rimanakuypi 60 minutumanta aswanta app nisqapi huñupi utaq hukmanta huk rimanakuypi pasarqaku. Life on Air, Inc. nisqawan 2016 watapi qallarirqan iOS, Android apaychanakunapi, macOS nisqapi, Google Chrome nisqapipas karqan. Sima Sistaniqa chay kuraq ruruchiqpa umalliqninmi, kuska kamaqninpas. Epic Games 9 ñiqin tarpuy killapi 2021 watapi Houseparty saqinanpaq tantiyasqanmanta willarqan, chay p'unchawpitaq app qhatukunamanta hurqurqan. 2021 watapi Pawqarwara killakama uraykachisqaña ruwaqkunapaq llamk'achkarqa.
Anton van Dyck
thumb|220px|Anton van Dyck (1599-1641) thumb|200px|Antoon Van Dyck - P.P. Rubens
Secure mayu
Secure mayu (kastilla simipi: Río Secure) nisqaqa huk 497 km suni mayum, Buliwya mama llaqtapi, Isiboro Secure mamallaqta parkipi, Beni suyupi, Marbán pruwinsyapi, Luritu munisipyupi, Moxos pruwinsyapipas, San Francisco kantunpi.
Colima suyu
Colima suyu (kastilla simipi: Estado Libre y Soberano de Colima), nisqaqa Mishikupi huk suyum. Uma llaqtanqa Colima llaqtam.
Biblián kitilli
Biblián kitilli (kastilla simipi: Parroquia Biblián) nisqaqa huk kitillim Ikwadur mama llaqtapi, Biblián kitipi, Kañar markapi. Uma llaqtanqa Biblián llaqtam.
Colima suyu
Wiñay kawsay
Kamasqa 1856 watapi.
Pulitiku rakiy
thumb|right|280px|Munisipyukuna (Colima) 10 munisipyukuna
Westminster Llaqta
rikchacha|Trafalgar T'asra rikchacha|Kawpay Rimanawasi Westminster (Inlis simipi: City of Westminster) nisqaqa Ukhu Lunrun pi huk llaqtam, boroughpas. Hukllachasqa Qhapaq Suyup Kawpay Rimana Wasinkunap tiyananmi, Inlispampa mama llaqtap aswan hatun kamachiyninpas. Hatun Lunrun llaqtap chawpinpi hatun pampatam hap'in, yaqa llapan West End llaqtatapas. Lunrun llaqtapi achka riqsisqa llaqtakunam chay borough ukhupi kachkan, ahinataq Buckingham Qhapaqwasi, Westminster Kuraq Umawasi, Whitehall, Westminster Kiristiyanu Wasi, 10 Downing K'ikllu, Trafalgar Square.
Jorge Batlle
Jorge Luis Batlle Ibáñez sutiyuq runaqa (* paqarisqa Montevideo llaqtapi - ) huk  mama llaqtapi taripay amachaq wan pulitikupas runam qarqan.
1789
1789 wataqa Griguryanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq killachawwan qallarisqa chhasku watam).
Jorge Batlle
2000 watamanta pacha umalliq kachkaptin 2005 watakama.
Westminster Llaqta
K'iti rimanakuna
manaima|rikchacha|[[Piccadilly Circo nisqa|Piccadilly Circus (2012 watapi sitwa killapi)]] manaima|rikchacha|[[Hatun Ben|Big Ben nisqaqa Westminster Qhapaqwasip wichay tukukuyninpi kaq pacha tupuqpa Hatun Kampana nisqap sutinmi, aswantaqa pacha tupuqmanta, pacha tupuq pukaramantapas (Elizabeth Tower) riman.]]
Jorge Batlle
Taytan:Luis Batlle Berres; Maman: Matilde Ibáñez Tálice.
Biblián kitilli
Runakuna
Biblián kitillipiqa Kañari Kichwa runakunam tiyanku.
Jorge Batlle
Ñawpa warmi: Beatriz Lamuraglia / Mercedes Menafra. Churinkuna: (2) Raúl Lorenzo wan Beatriz.
Yachaywasi:
Westminster Llaqta
Apaykachana
manaima|rikchacha|Marylebone kanan
Kawsayllaqta Q'illayñan kanankuna
Tawa Mamallaqtap Q'illayñan nisqap sayanankunam Westminster llaqtaman purin:
Tampupata mayu
Tampupata mayu icha Bahuaja mayu (ese'eqha simipi: Bahuaja; kastilla simipi: Río Tambopata) nisqaqa huk 350 km suni mayum, Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, Chuqiyapu suyupipas, Piruw mama llaqtapipas, Mayutata suyupi, Punu suyupi. Mayutata mayuman purin.
Bilován kitilli
Bilován kitilli (kastilla simipi: Parroquia Bilován) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk kitillim Bolívar markapi, San Miguel kitipi. Uma llaqtanqa Bilován llaqtam.
Ñupchuy
Ñupchuy icha Nupchuy (Solanum juninense) nisqaqa huk quram, Antikunapi wiñaq.
Anton Chekhov
Anton Pávlovich Chekhov (rusiya simi: Антон Павлович Чехов, Kastilla simipi: Antón Chéjov), Anton Chekhov sutiyuq runaqa (* (greg) ( (jul) )  paqarisqa Taganrog llaqtapi  - †  (greg) ( (jul) ) wañusqa Astapovo llaqtapi), Rusiya mama llaqtamanta qillqaqmi karqan.
Tayta: Pavel Yegorovich Chekhov; Mama:.
Warmi:
Llimanta aswan riqsisqa qillqasqanqa (El jardín de los cerezos «Вишнёвый сад» nisqa kawsay rikch'anmi karqan.
Tania Libertad
Tania Libertad Souza Zúñiga sutiyuq warmiqa icha Tania Libertad (* paqarisqa Chiklayu llaqtapi  - ),  huk 🇵🇪 mama llaqtayuq  takiqmi.
Taytan: ; Maman:
Churinkuna:.
Allqu ñupchuy
Allqu ñupchuy (Solanum dulcamara) nisqaqa huk quram, Iwrupa, Asya allpapachamanta hamuq. Kunanqa tukuy Tiksimuyuntinpim wiñan.
Luis Alberto Lacalle
Luis Alberto Lacalle de Herrera  sutiyuq runaqa (* paqarisqa Montevideo llaqtapi - ) huk  mama llaqtapi taripay amachaq, willay kamayuq wan pulitikupas runam karqan.
1990 watamanta pacha umalliq kachkaptin 1995 watakama.
Tayta: Carlos Lacalle; Mama: Hortensia de Herrera y Uriarte. Ñawpa warmi: Julia Pou Churinkuna: (4) Pilar, Luis Alberto, Juan José wan Manuel.
Yachaywasi:
1791
1791 wataqa Griguryanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam).
José Matías Manzanilla
thumb|right|José Matías Manzanilla (1867-1947) José Matías Manzanilla Barrientos sutiyuq runaqa ( paqarisqa Ika llaqtapi - wañusqa Limaq  llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq taripay amachaqsi wan pulitiku runa qarqan.
Taytan: Matías Manzanilla; Maman: Jesús Barrientos. Warmi: Victoria Rada.
Kallpachaq mama: Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin.
1923 watamanta 1928 watakama wan 1930 watamanta 1930 watakama Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Riktur,
1932-1933 Piruwpa Uma kamayuqnin.
Alejandro Deústua
thumb|right|Alejandro Deústua (1849-1974)
Alejandro Octavio Deústua Escarza ( watapi paqarisqa Wankayuq llaqtapi -  wañusqa Lima  llaqtapi) Piruw Mama llaqta yachay wayllukuqsi wan pulitiku runa karqan.
Yata mayu
Yata mayu (kastilla simipi: Río Yata) nisqaqa huk 1.060 km suni mayum, Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, Vaca Díez pruwinsyapi, Riberalta munisipyupi, Wayaramirin munisipyupi, Yakuma pruwinsyapi, Exaltación munisipyupi, José Ballivián pruwinsyapipas, Santa Rosa munisipyupi.
Alejandro Deústua
Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin.
Durango suyu
Durango suyu (kastilla simipi: Estado Libre y Soberano de Durango), nisqaqa Mishikupi huk suyum. Uma llaqtanqa Victoria de Durango llaqtam.
Alejandro Deústua
1928 watamanta 1930 watakama Rector Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin,
Pietro Cavallini
Petrus Caballinus de Cerronibus icha Pietro Cavallini sutiyuq runaqa, (* 1250 watapi paqarisqa Roma llaqtapi, 1330 watapi wañusqa Roma llaqtapi), huk 🇮🇹 mama llaqtayuq llimphiqmi qarqan.
Alejandro Deústua
1902 Piruw Uma kamayuq.
Antañiqiq puklla
paña|inchunnaq Sapallap antañiqiq puklla, antañiqiq puklla icha pisichasqa PC puklla, nisqaqa huk illari pukllam, sapallap antañiqiqpi (PC) pukllasqa, kuyuq rikch'a pukllap rikch'ayninpas. Imaniq ruwayninkuna kanku: aswan imaymana chaymanta ruwaqpa kamachisqan pukllay sinch'ikaq chaymanta llamp'ukaq; chaymanta sapsillaqa aswan hatun atiy yaykuypi, ruwaypi, kuyuq rikch'a chaymanta uyari lluqsiypi. paña|rikchacha|250x250px| [[¡Guerra Espacial!|Hanan pacha awqanakuy!, 1961 watapi PDP-1 nisqapaq ruwasqa, achka kutim iskay ñiqin antañiqiq puklla kasqanmanta yupaychasqa. Kay pukllaqa iskay pukllaqpa kamachisqan ch'usaq wamp'ukunam karqan, huk chawpi quyllur muyuriqpi makillamk'aspa, sapankan hukninta chinkachiyta munaspa.]]
Durango suyu
Wiñay kawsay
Kamasqa 1563 watapi.
Pulitiku rakiy
thumb|right|280px|Munisipyukuna (Durango) 39 munisipyukuna
Kunturiri rit'i urqu (Pukarani)
Kunturiri (Condoriri ) nisqaqa Antikunapi, Buliwya mama llaqtapi, huk rit'i urqum, Chuqiyapu suyupi, Antikuna pruwinsyapi, Pukarani munisipyu, Wayna P'utuqsi kantun. Pikchunqa mama quchamanta 5.648 mitrum aswan hanaq.
Kichwa Amawta Kamachik
Kichwa Amawta Kamachik (KAMAK - K ichwa Ama wta K amachik icha ALKI Academia de la Lengua Kichwa) nisqaqa Ampatu llaqtapi kaq kuraq sunturmi, Ikwadurpi kichwa simita kamachiq, Shukllachishka Kichwa nisqa allin qillqayta kamachiqpas.
Nazon kitilli
Nazon kitilli (kastilla simipi: Parroquia Nazon) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Biblián kitipi, Kañar markapi.
Runakuna
Nazon kitillipiqa Kañari Kichwa runakunam tiyanku.
Beatriz (santu)
thumb|right|Beatriz (santu)
Beatriz de Silva y Meneses, (kastilla simipi: Santa Beatriz), sutiyuq runaqa (* 1424 watapi paqarisqa Campo Maior llaqtapi - †  wañusqa Toledo llaqtapi) huk kathuliku Santu karqan.
17 ñiqin chakra yapuy killapi Santa Biatriz raymi p'unchawninmi.
Tayta: Ruy Gómez de Silva; Mama: Isabel Meneses.
James Joyce
James Augustine Aloysius Joyce sutiyuq runaqa (* paqarisqa Baile Átha Cliath llaqtapi  - †  wañusqa Zürich llaqtapi), Ilanda mama llaqtamanta qillqaqmi karqan.
Tayta: John Stanislaus Joyce; Mama: Mary Jane Murray.
Warmi: Nora Barnacle (1931-1941)
Llimanta aswan riqsisqa qillqasqanqa Ulysses nisqa kawsay rikch'anmi karqan. thumb|Ulysses
Hawa t'inkikuna
Kastilla simipi
Inlish simipi
San Pidru mayu (P'utuqsi)
San Pidru mayu kastilla simipi: Río San Pedro) nisqaqa huk 92 km suni mayum, Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, Chuqichaka suyupipas. Tinkun Caine  mayuwan, Wapay mayuman purin.
1792
1792 wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq illapachawwan qallarisqa wakllanwatam).
Urquchinatsay
Runa simipi kinsa urquchinatsay ( género) kan. Shutikunallapan uurquchintsaynin kan; Shutirantinpa, shuti tumatsiqpa manam kantsu.
1790
1790 wataqa Griguryanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq atipachawwan qallarisqa chhasku watam).
Shimillki ( sílaba)
Shimillki ( simillki) ''sílaba' Kastilla simipi.
Katsun K kikin pashtaq; Y, yanapi pashtaq; tsaynuwpiata kamunman K, YK, KY, YKY.. Manam ishkay tawka kikin pashtaq qaqaranmantsu.
José Mujica
José Alberto Mujica Cordano  (Husí Alpirtu Muhika Kuryanu) sutiyuq runaqa, icha Pepe Mujica (Pipi Muhika) (*  paqarisqa Montevideo llaqtapi - ) huk  mama llaqtayuq  pulitikupas runam karqan.
2010 watamanta pacha umalliq kachkaptin 2015 watakama.
Taytan: Demetrio Mujica Terra; Maman: Lucy Cordano.
Ñawpa warmi: Lucía Topolansky, Churinkuna:.
Luyu-luyu
Luyu-luyu icha luyu luyu (Schinus polygamus) nisqaqa Urin Awya Yalapi wiñaq sach'am. thumb|left|170px|Luyu luyu, [[tuktukuna, raphikuna]]
José Mujica
Yachaywasi:
Pisillapa llapan payllanta qarakun.
Víctor Li-Carrillo
thumb|right|Víctor Li-Carrillo (1929-1988)
Andrea del Verrochio
thumb|right|250px| Andrea del Verrochio (1435-1488) Andrea di Michele di Francesco de Cioni sutiyuq runaqa icha Andrea del Verrochio (* 1435 watapi paqarisqa Firenze llaqtapi - 1488 wañusqa Venezia llaqtapi), huk 🇮🇹 mama llaqtayuq ch'iquqm (iskultur), llimphiqmi, yachachiqpas qarqan.
Víctor Li-Carrillo
Víctor Guillermo Li-Carrillo Chía ( paqarisqa Hanan Chincha llaqtapi - 1988 watapi wañusqa Limaq llaqtapi) Piruw Mama llaqta Yachachiq, qillqaq wan yachay wayllukuqsi runa karqan.
Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin.
Caine mayu
Caine mayu (kastilla simipi: Río Caine) nisqaqa huk 102 km suni mayum, Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, Quchapampa suyupipas.
Palantilla
Palantilla icha Sut'ichasqa wallpama
Ankash ima nin
Ankash huk shuti tumatsiq (adj.) nin wallkalla lasaq. Huk qipita apatsikur niyan, kayniqa ankashlla. Wamra ankashlla kaptin apayta atin qipanchu, kawalluta lluqasha nuna (runa, Puwaqpanpachu).
K'ita ch'illtu
Ch'illtu icha K'ita ch'illtu (Solanum physaloides) nisqaqa huk quram, Antikunapi wiñaq.
Soledad Bravo
thumb|right|250px| Soledad Bravo Soledad Bravo  sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Logroño llaqtapi  -  ) 🇪🇸🇻🇪 mama llaqtayuq takiqmi.
Chipiriri mayu
Chipiriri mayu (kastilla simipi: Río Chipiriri) nisqaqa huk 150 km suni mayum, Buliwya mama llaqtapi, Quchapampa suyupi.
Richmond upon Thames
Pukyukuna
rikchacha|Coat of arms of the London Borough of Richmond upon Thames ([[Wallqanqa)]]
Sageo kitilli
Sageo kitilli (kastilla simipi: Parroquia Sageo / San Francisco de Sageo) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Biblián kitipi, Kañar markapi. Uma llaqtanqa Sageo llaqtam.
Runakuna
Sageo kitillipiqa Kañari runakuna tiyanku.
1793
1793 wataqa Griguryanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam).
Thupayi
rikchacha|Thupayipi k'itikuna Thupayi icha Dubay (Arapiya simipi: دبي, : Dubayy) nisqaqa Hukllachasqa Arapiya Imiratukunapi (UAE) aswan achka runayuq llaqtam, Thupayi Imiratup uma llaqtanmi, Hukllachasqa Arapya Imiritukunap 7 imiratukunanmanta aswan achka runayuq. XVIII pachakwatapi huk huch'uy challwaq llaqtahina kamasqa, llaqtaqa XXI pachakwatap qallariyninpi utqaylla wiñarqan karumanta purinapaq nisqapi, achhalayki nisqapipas, iskay ñiqin aswan pichqa-ch'askayuq tampu wasi, aswan hatun wasiyuq tiksimuyuntinpi, Burj Khalifa, 828 mitru (2.717 chaki) sayayniyuq.
Kamachiqkuna
lluqi|rikchacha| [[Mohammed bin Rashid Al Maktoum sutiyuq runam|Mohammed bin Rashid Al Maktoum, Hukllachasqa Arapya Imiratukunap umalliqnin, Dubai llaqtap kamachiqninpas]]
Kunsula puklla
paña|inchunnaq Kunsula puklla nisqaqa huk rikch'akuq qutu kuyuq rikch'a pukllam, rikch'akunamanta, achka kuti t'uqyaykunamanta ruwasqa kuyuq rikch'a puklla kunsula, chaykunaqa karurikunapi icha chayman rikch'akuq uyari-kuyuq rikch'a llikachapi rikuchisqa, pukllaqpa llamk'achisqan. Kay kamayayqa aswanta ruwakun huk makiwan hap'ina q'illaysapawan kunsulaman t'inkisqa, kamayaq sutichasqa. Kamayaqqa sapsilla achka mukmuyuq chaymanta ñiqta Kamaqkunayuq kachkan ahinataq analogue joystick, sapakama huk munanayachi churasqa kanku qhawanapampapi rikch'akunawan t'inkinapaq chaymanta kamachinapaq. Kunsulapa qhawaynin, ruqyaqkuna, kunsula, kamaqninkunapas huk huch'uy imamanpas churasqa kanmanmi, makihap'ina puklla hina riqsisqa. wak=Horizontal rectangle video game screenshot that is a representation of a game of table tennis.|rikchacha| Pong nisqap musuqmanta lluqsichisqanpa qhawanapampap hap'iynin rikchacha| PlayStation 4 kaqpaq DualShock 4 kamachiq
Guanajuato suyu
Guanajuato suyu (kastilla simipi: Estado Libre y Soberano de Guanajuato), nisqaqa Mishikupi huk suyum. Uma llaqtanqa Guanajuato llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa 1823 watapi.
Pulitiku rakiy
thumb|right|280px|Munisipyukuna (Guanajuato) 14 munisipyukuna
Nispiru
Nispiru nisqaqa kay rikch'aqkunap sapsi sutintam rimayta atin:
Siena
Siena (italianu simipi: Siena), llaqtaqa Italya mama llaqtapnmi.
Runakuna
54 498
Santiago kitilli (Bolívar)
Santiago kitilli (kastilla simipi: Parroquia Santiago) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk kitillim Bolívar markapi, San Miguel kitipi. Uma llaqtanqa Santiago llaqtam.
Siena
Karu puriy
thumb|right|Siena inlisya
Raymikuna
Palio di Siena
Hawa tinkikuna
center|thumb|550px|Siena-Panoramique
Walter Peñaloza
thumb|right|Walter Peñaloza (1849-1974)
Walter Peñaloza Ramella ( 1920 watapi paqarisqa Limaq llaqtapi - 2005 wañusqa Limaq llaqtapi) Piruw  Llaqtahuñu Yachachiq wan yachay wayllukuqsi runa karqan.
Kallpachaq mama: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin.
Sumaychayuq Pusaq: Mama Llaqtap Enrique Guzmán y Valle Yachay Sunturnin,
Warmi: Anita Mercedes Peñaloza Barrios-Eléspuru. Churinkuna: Walter, Anita, Salvador, Natasha, Manuel wam Rossana Peñaloza Barrios.
Felipe Osterling
Felipe Enrique Osterling Parodi sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lima llaqtapi - †  Lima llaqtapi) Piruw mama llaqtayuq taripay amachaq, willay kamayuq, qillqaq wan pulitiku runam, kastilla simipi qillqaqmi.
Piruwpas Kunrisun Apulliq wan Kamay Ministru.
Taytan: Luis Felipe Estanislao Antonio Osterling García; Maman: Regina Parodi Irvine. Warmi: Josefina Letts Colmenares. Churinkuna: Madeleine, Felipe, Andrés, José Antonio wan Rafael Ignacioa.
Yachaywasi: Colegio Sagrados Corazones Recoleta Yachay suntur: Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur
Kunti Papwa
rikchacha|Kunti Papaw Kunti Papwa, Kunti Musuq Khiniya, Papwa, Inrunisya Musuq Khiniya, Inrunisya Papwa, Kunti Papwa Musuq Khiniya, nisqaqa Ñukini wat'ap inti chinkaykuy, Inrunisya kuskanninmi. Chay wat'ataqa Papwa sutiwan sutichasqa kasqanraykum, chay suyutaqa Kunti Papwa (Inrunisya simipi: Papua Barat sutiyuqpas).
Ichilu mayu
Ichilu mayu (kastilla simipi: Río Ichilo) nisqaqa huk 370 km suni mayum, Buliwya mama llaqtapi, Quchapampa suyupi, Santa Krus suyupipas.
Runa riqina
Runa riqina, (maypis Kastilla simichu documentos personales) nin huk huk raprakunata huk runapa shutinchu qillqashata.
1796
1796 wataqa Griguryanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq atipachawwan qallarisqa wakllanwatam).
1794
1794 wataqa Griguryanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq intichawwan qallarisqa chhasku watam).
Mamorecillo mayu
Mamorecillo mayu (kastilla simipi: Río Mamorecillo) nisqaqa huk 260 km suni mayum, Buliwya mama llaqtapi, Quchapampa suyupi, Santa Krus suyupipas.
1795
1795 wataqa Griguryanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq killachawwan qallarisqa chhasku watam).
Auguste Rodin
thumb|right|250px| Auguste Rodin (1840-1917) right|250px| Auguste Rodin Silq'uynin François-Auguste-René Rodin sutiyuq runaqa, icha Auguste Rodin (* paqarisqa Paris llaqtapi -  wañusqa Meudon llaqtapi), huk 🇫🇷 mama llaqtayuq ch'iquq (iskultur) qarqan.
Taytan: Jean-Baptiste Rodin; Maman: Marie Cheffer. Warmikuna: Rose Beuret Mignon (1917) / Camille Claudel (1885–1893).
Rosa Cerna Guardia
T'inkachakuna
(Lauros / Kastilla simipi)
San Vicente kitilli (Bolívar)
San Vicente kitilli (kastilla simipi: Parroquia San Vicente) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk kitillim Bolívar markapi, San Miguel kitipi. Uma llaqtanqa San Vicente llaqtam.
La Esperanza (Truhillu)
La Esperanza (kastilla simipi: La Esperanza) nisqaqa huk llaqtam Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, Truhillu pruwinsyapi, La Esperanza distritup uma llaqtanmi.
1797
1797 wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq illapachawwan qallarisqa chhasku watam).
Reinaldo
José Reinaldo de Lima sutiyuq runaqa, icha Reinaldo (* paqarisqa Ponte Nova llaqtapi - ) huk Brasil mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Benjamín Boza
Benjamín Boza Filiberto sutiyuq runaqa (* paqarisqa Ika llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq taripay amachaq, willay kamayuq, qillqaq wan pulitiku runam, kastilla simipi qillqaqmi.
1900 watamanta 1901 watakama Lima kurakan.
Tayta: José Ramón de Boza y Rivera; Mama: María Filiberto. Warmi: Rosa Mercedes Aizcorbe Churinkuna: Héctor wan Guillermo.
Yachaywasi: Colegio Nacional San Luis Gonzaga - Ika (1857-1858) wan Seminario de Santo Toribio (1859-1861). Yachay suntur: Convictorio de San Carlos.
Waranway yura rikch'aq ayllu
Waranway yura rikch'aq ayllu (familia Bignoniaceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk waranway hina yurakuna:
Ñankawasu mayu
Ñankawasu mayu (waraniyi simipi: Ñancahuazú) nisqaqa huk mayum, Buliwya mama llaqtapi, Quchapampa suyupi.
Sanpidru wachuma
Sanpidru wachuma, Achuma icha San Pidru (Trichocereus pachanoi) nisqaqa kichkasapa, musphachinayuq añapankum, chiqap wachumaman rikch'akuq, Antikunapi wiñaq.
Unay Chawpin runakuna ( Ñawpaq Piruwpi) upyayasqa iñiy ruraypi, iñichiqkuna qatiqkunawan.
Waranway
Waranway (Tecoma) nisqakunaqa Awya Yalapi, Aphrikapipas wiñaq sach'akunam, chunka tawayuq rikch'aqmi.
Arturo Jiménez
Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturninpim yachayninkunata hunt'arqan.
El Porvenir (Truhillu)
El Porvenir (kastilla simipi: El Porvenir) nisqaqa huk llaqtam Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, Truhillu pruwinsyapi, El Porvenir distritup uma llaqtanmi.
Jerusalen kitilli
Jerusalen kitilli nisqaqa (kastilla simipi: Parroquia de Jerusalén, Yerushalayim llaqtamanta sutinchasqa) huk kitillim Ikwadur mama llaqtapi, Biblián kitipi, Kañar markapi. Uma llaqtanqa Jerusalen llaqtam.
Friedrich Schiller
180px|right
1798
1798 wataqa Griguryanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam).
Friedrich Schiller
Johann Christoph Friedrich Schiller icha Friedrich Schiller (*    paqarisqa Marbach am Neckar llaqtapi - †  Weimar llaqtapi), huk 🇩🇪 mama llaqtayuq qillqaq runam qarqan, aliman simipi qillqaqsi qarqan.
Taytan: Johann Caspar Schiller; Maman:    Elisabetha Dorothea Schiller Warmi: Charlotte von Lengefeld.
Sicchez
Sicchez (kastilla simipi: Sicchez) nisqaqa huk llaqtam, Piruwpi, Piwra suyupi, Ayawaka pruwinsyapi, Sicchez distritup uma llaqtanmi.
Cláudio Taffarel
thumb|250px|Cláudio Taffarel Cláudio André Mergen Taffarel (* 8 ñiqin aymuray killapi - 1966 paqarisqa Santa Rosa llaqtapi - ) Taffarel sutiyuq runaqa huk Brasil mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Turupampa kitilli
Turupampa kitilli (kastilla simipi: Parroquia Turupamba) nisqaqa huk kitillim Ikwadur mama llaqtapi, Biblián kitipi, Kañar markapi. Uma llaqtanqa Turupampa llaqtam.
Runakuna
Turupampa kitillipiqa Kañari runakuna tiyanku.
Wachuma
Wachuma, Sankay, Sakay icha Hawaqullay (Trichocereus peruvianus syn. Echinopsis peruviana) nisqaqa kichkasapa, musphachinayuq añapankum, Antikunapi wiñaq.
Macedonio de la Torre
Macedonio de la Torre Collard sutiyuq runaqa icha (*  paqarisqa Uskil llaqtapi -  wañusqa Lima llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq llimphiq wan ch'iquqm (iskultur) yachaqpas qarqan.
Taytan: Macedonio de la Torre Gonzáles; Maman: Adelaida Collard Mendoza. Warmi: Adriana Romero Lozada Bello. Churinkuna:
Alma mater: Truhillu Yachay Sunturnin
Ispaqiti
rikchacha|Spaghettoni (ispaqiti) Ispaqiti icha Ispaqhiti (Italya simipi: spaghetti) nisqaqa huk suni, llañu, sinchi, tiñiqihina pasta icha llukt'a. Chayqa huk Italyap ñawpaqmanta pacha wayk'uypa tiksi mikhunanmi. Huk pastakunahina, ispaqitiqa tiriyu kutasqamanta, yakumanta, wakin kutitaq witaminakunawan qiqllakunawan qhapaqyachisqa. Italyamanta ispaqititaqa sinchi-tiriyu simulinamantam ruranku. Yaqa llapanpim pastaqa yuraqllaña, chuyanchasqa hak’uta llamk'achikusqankurayku, ichaqa yapakunmanmi tiriyu hak’uta. Spaghettoni nisqaqa aswan rakhu rikch'aqmi, ispaqitinitaq aswan llañu rikch'aqmi. Kapillina nisqaqa ancha llañu ispaqiti, wakin kuti rimaypi "killki chukcha pasta" nisqawan riqsisqa.
Urqu k'illusira
Urqu k'illusira (Begonia boliviensis) nisqaqa Buliwya suyupi wiñaq hampi yuram, huk laya achanqaraymi.
Víctor Larco Herrera distritu
Víctor Larco Herrera (kastilla simipi: Distrito de Víctor Larco Herrera) nisqaqa Piruwpi huk distritum, Qispi kay suyupi, Truhillu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Buenos Aires llaqtam.
Wanchaku
thumb|right|200px|Wanchaku. Wanchaku (kastilla simipi: Huanchaco) nisqaqa huk llaqtam Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, Truhillu pruwinsyapi, Wanchaku distritup uma llaqtanmi.
Magdalena Qaw
Magdalena Qaw (kastilla simipi: Magdalena de Cao) nisqaqa huk llaqtam Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, Asqupi pruwinsyapi, Magdalena Qaw distritup uma llaqtanmi.
Maqari
Maqari (kastilla simipi: Macari) nisqaqa huk llaqtam, Piruwpi, Punu suyupi, Melgar pruwinsyapi, Maqari distritup uma llaqtanmi.
1800
1800 wataqa Griguryanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq intichawwan qallarisqa wakllanwatam).
Rimanakuy punqu
rikchacha| Huk [[sirma yanapaysiq rimanakuypunqu]] rikchacha| 1966 watapi [[ELIZA|ELIZA nisqa rimanakuypunqu]] Rimanakuypunqu icha yawnaypunquqa (icha chatpunqu utaq chatbot, qallariyninpi Inlis simipi chatterbot sutikurqa) huk llamp'ukaq ruwachina wakichim, runap rimanakuyninta qillqa icha kunka t'inkiyninwan qatipayta munan, aswanta internetpi. "ChatterBot" simiqa qallariypiqa Michael Mauldinpa (ñawpa Verbot nisqap kamaqnin) 1994 watapi ruwasqanmi karqan, rimanakuy wakichikunata willanapaq. Kunan pacha chatbotkuna nisqaqa kapchisqa yachay (KY) nisqa llamk'anakunam, huk llamk'achiqwan rimayta purun simipi waqaychayta atin, chaymanta imayna runa rimaq masihina purinman chayta simulayta. Chayhina allwiyakamakunaqa sapa kutim ukhu yachaypa ispikturumninkunata, purun simi thatkichiypas llamk'achinku.
Kunanllaqa, kay pampaqa tukuyniqpi qhawachikuyta tarisqa OpenAIpa ChatGPTnin riqsisqanrayku, qhatiqninpi huk mit'anakuna Microsoftpa Bing Rimanakuyhina (mayqinchus OpenAI kaqpa GPT-4 kaqwan llamk'achkan) chaymanta Google kaqpa Bard kaqhina. Kayhina rikuchinakuna kayhina rurukuna ruwasqa kay qhipa ruwaymanta rikuchinku mast'asqa tiksichasqa hatun simi wallpamakuna kaqpi ruwasqa kachkanku chaymanta allin-allichasqa kanku chaymanta huk kanapi ruwanakuna utaq ruwanakunaman (kayhina runa rimayta simulaspa, chatbotkuna kaqpi). Chatbotkuna ruwasqa utaq ruwasqa kankuman astawan aswan huk urmakunaman kanapi chaymanta/utaq huk kanapi rimana-yuyachasqa chaskinanchakunaman chayanankupaq.
Huk hatun pampa maypi chatbotkunaa unaymanta llamk'achisqa kanku rantikuq qarana kaqpi chaymanta yanapakuypi, ahinataq imaymana laya sirma yanapaysiqkunawan. Kunallanraqmi, kuraq ruruchiqkuna imaymana llamk'aypampakuna llalliq, qhipa mirachikuq AI allwiyakamakuna llamk'achiyta qallarinku, aswan ñawpaq wiñariykunata chayhina kitikunapi kallpachanankupaq.