cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aleksandra Kollontái
thumb|right|200px|Aleksandra Kollontái right|200px|Aleksandra Kollontái [[silq'uynin]]
Aleksandra Mijailovna Kollontái Alexandra Kollontai (rusiya simipi: Анна Павловна Павлова), sutiyuq warmiqa icha Shura (*  paqarisqa Sankt Peterburg llaqtapi -  wañusqa Moskwa llaqtapi) huk 🇷🇺 mama llaqtayuq  pulitiku qarqan.
Taytan: Mikhail Alekseevich Domontovich; Maman: Alexandra Androvna Masalina-Mravinskaia.
Urupampa walla
Urupampa walla (kastilla simipi: Cordillera de Urubamba icha Cordillera Urubamba) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Antikunapi, huk wallam, Qusqu suyupi, Khallka pruwinsyapi, Killapampa pruwinsyapi, Urupampa pruwinsyapipas. Sawasiray urquqa (5.818) llapan urqukunamanta aswan hanaqmi.
Alawsi kitilli
Alawsi kitilli nisqaqa (kastilla simipi: Parroquia Alausí) Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Alawsi kitipi, Chimpurasu markapi. Uma llaqtanqa Alawsi llaqtam.
Runakuna
Alawsi kitillipiqa Puruwa Kichwa runakunam tiyanku.
Kiñu-kiñu
Kiñu-kiñu, Kinu-kinu, Qapi, Isturaki icha Balsamu qara (Myroxylon) nisqakunaqa Awya Yalapi wiñaq sach'akunam, ancha sinchi q'iruyuq, hampi qarayuqpas, 12 mitrukama sayakuq.
Huk yachaqkunaqa ninku, 86 rikch'aqmi, nispa, hukkunataq, iskaylla rikch'aqmi, Myroxylon balsamum, Myroxylon peruiferum chayllam, nispa.
Isturakiqa mana urmaq raphiyuqmi, yuraq tuktuyuq - q'illu sisa raphiyuq -, 7-11 cm suni chaqallu ruruntaq ch'ulla muruyuqmi.
Qaranmantaqa Piruw balsamu, Tulu balsamu nisqatam ruranku.
Antikuna runa
Antikuna runa, Antikunaruna icha Antiruna (Kastilla simipi: persona andina) huk Antikunamanta runa kaq.
1885
wataqa Griguryanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq atipachawwan qallarisqa chhasku watam).
Rawra walla
Rawra walla (kastilla simipi: Cordillera Raura) nisqaqa hatun urqukunam, Antikunapi, Piruwpi. Santa Rusa urquqa llapan urqukunamanta aswan hanaqmi (5.706 m hanaq).
Caitro Soto
thumb|right|250px|Caitro Soto Pedro Carlos Soto de la Colina sutiyuq runaqa, icha Caitro Soto ( paqarisqa San Luis Kañitipi llaqtapi - wañusqa  Lima llaqtapi ), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq takiq wan takichaqmi qarqan.
Oxford Yachay suntur
Oxford Hatun Yachay Wayiqa huk mama markayuq Hatun Yachay Wayim (Ankash qalluchaw) (Ankash qallupi)
Puskayllu
Puskayllu, ayrampu icha waraqu (Cumulopuntia boliviana) nisqaqa Buliwya suyullapi wiñaq añapankum.
1883
1883 wataqa Griguryanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam).
Mimí Derba
thumb|right|Mimí Derba (1893-1953) Herminia Pérez de León sutiyuq warmiqa, icha Mimí Derba  (*  paqarisqa Mishiku llaqtapi -  wañusqa Mishiku llaqtapi) 🇲🇽 mama llaqtayuq aranway pukllaq wan takiq qarqan.
Taytan: Francisco Pérez de León; Maman: Jacoba Avendaño.
Vittorio Pozzo
Vittorio Pozzo sutiyuq runaqa (* paqarisqa Torino llaqtapi - †  wañusqa Ponderano llaqtapi) huk 🇮🇹 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi wan pukllaykamachiq karqan.
Ido
Ido huk wallpasqa simi ruwasqa pachaq wata 20pi llaqtakuna willachikuna ch'ampa tukunanpaq. Kay simiqa Esperanto allinyachinamanta rikurirqa. Achka watapi Idoqa jatun-yachaqpa, simi yachaqpa ruwasqa; ruwasqa ima huk aswan allin simi.
Ido kunanraj pisi japi'kuqyuq.
1886
1886 wataqa Griguryanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam).
Chris Pratt
thumb|Chris Pratt Chris Pratt sutiyuq runaqa (21 ñiqin inti raymi killapi 1979 paqarisqa) huk aranway pukllaqmi, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.
Waripiskay
Waripiskay, puskayu, hala-hala icha piskay (Cumulopuntia ignescens) nisqaqa Buliwya suyullapi wiñaq añapankum.
1887
1887 wataqa Griguryanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq illapachawwan qallarisqa chhasku watam).
René Muñoz
250px|thumb|right| René Muñoz
Álvaro Córdoba Eduardo de Barrenechea Muñozicha  sutiyuq runaqa, icha René Muñoz (*  paqarisqa La Habana llaqtapi -  wañusqa Mishiku llaqtapi) huk 🇨🇺 🇲🇽 mama llaqtayuq aranway pukllaqmi.
Wasimusika
Wasimusikay nisqaqa runakunap llamk'ayninpaq, wasipaq wasikunata, huk wasikunatapas ruwaspa, ruranapaq kapchi, yachaymi.
Wasimusika, Wasirpa icha Wasicha nisqapas kaykunatam qawarinman:
Interlingua
Interlingua (ISO 639; simi kichaq: ia, ina) llaqtakuna wallpasqa simi (IAL) ruwasqa 1937manta 1951kama  International Auxiliary Language Associationpa (iala). Interlingua ruwasqa simi iskay-kaq, kimsa-kaq k'itipicha(Esperanto qhipanpi, Ido qhipanpicha); interlinguapis natural wallpasqa simi ancha popular.
Karulina kitilli
Karulina kitilli (kastilla simipi: Parroquia Carolina) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk chakrapura kitillim Impapura markapi, Ibarra kitipi. Uma llaqtanqa Karulina llaqtam.
Piwin
Piwin (Araucaria araucana) nisqaqa huk llat'an muruyuq sach'am, Arhintinap, Chilippas Antikuna k'itinkunapi wiñaq.
Kuntur walla
Kuntur walla nisqaqa (kastilla simipi: Cordillera del Cóndor) Antikunapi huk wallam, Piruw mama llaqtapi (71%), Ikwadur mama llaqtapipas (29%).
Panq'aku
Panq'aku (Kastilla simipi: tarjeta, Inlis simipi: card) nisqa kaykunatan qhawarinman:
Chillku
Chillku (kastilla simipi: Chillco) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, huk llaqtam P'utuqsi suyupi, Urin Chichas pruwinsyapi, Tupisa munisipyupi, Chillku kantunpa uma llaqtanmi.
Panchito Jiménez
thumb|right|250px|Panchito Jiménez Francisco Julián Jiménez Fernández, más sutiyuq runaqa, icha Panchito Jiménez  El León del Norte  ( paqarisqa Chiklayu llaqtapi - wañusqa  Lima llaqtapi ), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq takiqmi qarqan.
Taytan: Jiménez, Maman: Fernández. Warmi: Consuelo Llontop Chafloque. Churinkuna: (3) Juan Antonio, Jose Aurelio wan Francisco Walter.
1888
1888 wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatam).
San Francisco de Campeche
San Francisco de Campeche KaanPeech (maya: Kaan= culebra + Peech= garrapata : lugar de serpientes y garrapatas). nisqaqa Mishiku mama llaqtap hatun llaqtanmi. Campeche suyu uma llaqtanmi.
Achupallas kitilli
Achupallas kitilli nisqaqa (kastilla simipi: Parroquia Achupallas) Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Alawsi kitipi, Chimpurasu markapi. Uma llaqtanqa Achupallas llaqtam.
Runakuna
Achupallas kitillipiqa Puruwa Kichwa runakunam tiyanku.
1890
1890 wataqa Griguryanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq killachawwan qallarisqa chhasku watam).
Luis Fernández de Cabrera
1629 watamanta 1639 watakama Virriy Piruwpi qarqan.
1889
1889 wataqa Griguryanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq intichawwan qallarisqa chhasku watam).
Bernardo Bertolucci
right|thumb|260px| Bernardo Bertolucci (2011) Bernardo Bertolucci sutiyuq runaqa ( paqarisqa Parma llaqtapi - wañusqa Roma llaqtapi) huk  🇮🇹 mama llaqtayuq kuyu walltay pusaq runam.
Taytan: Attilio Bertolucci (1911–2000), Maman: Ninetta Giovanardi (1912–2005) Warmi: Adrian Asti / Clare Peploe (1990 watamanta) Churinkuna:
Ednita Nazario
Taytan: Domingo Nazario; Maman: Gudelia Figueroa.
César Altamirano
César Altamirano Alcázar sutiyuq runaqa, icha  Mono Altamirano (* paqarisqa Kallaw llaqtapi  -  wañusqa Lima llaqtapi ),  🇵🇪 mama llaqtayuq takiqmi qarqan.
Taytan: César Augusto Altamirano Schwartz; Maman: Consuelo Alcázar Alfaro. Warmikuna: María del Pilar Portocarrero Zanetti / Cuchita Salazar Rapetto. Churinkuna: Carlo César, María del Pilar - Sandro Cesar wan Diego Cesar.
Roberto Rossellini
right|thumb|260px| [[Ingrid Bergman wan Roberto Rossellini (1951)]] Roberto Rossellini sutiyuq runaqa (8 ñiqin aymuray killapi 1906 watapi paqarisqa Roma llaqtapi - 3 ñiqin inti raymi killapi 1977 watapi wañusqa Roma llaqtapi) huk Italya mama llaqtayuq kuyu walltay pusaq runam.
Warmi: Assia Noris / Marcella De Marchis (1936-1950) / Ingrid Bergman (1950-1957) / Sonali Das Gupta (1957-1977) Churinkuna: Romano Rossellini, Renzo Rossellini, Roberto Rossellini, Isabella Rossellini, Isotta Rossellini wan Gil Rossellini.
1891
1891 wataqa Griguryanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq atipachawwan qallarisqa chhasku watam).
Xiaomi
rikchacha|Xiaomip riqsinapaq rikch'an paña|rikchacha| Xiaomipa Redmi Notenin paña|rikchacha| Huk Xiaomi Ch'allachakuq Qarana Wasi [[Kuala Lumpur llaqtapi yanapakuypaq]]
Xiaomi Corporation (Chunwa simipi: 小米), Xiaomi sutiwan riqsisqa, Xiaomi Inc. sutiwan qillqakamachisqa, huk Chunwamanta ch'antaq chaymanta makikamaq suksuq illarikuna chaymanta chaywan tinkuq llamp'ukaq, wasi q'illaysapakuna, wasi imakuna. Huawei qhipanpi, iskay kaq hatun ruwaq karurimana kaqmanta kay pachapi, aswan achkan MIUI Ruwaq chawpin uya kaqpi purin, mayqinchus Android llamk'aykuna llikachapi sayasqa kachkan, Chay kuraq ruruchiqa 338 kaqpi kachkan chaymanta aswan musuq kuraq ruruchi Fortune Global 500 kaqpi.
Anker Innovations
rikchacha|Ankerpa riqsinapaq rikch'an Anker Innovations Co., Ltd, Ankermanata aswan riqsisqa, nisqaqa Chunwamanta illarikunata makikamaqmi, Changsha, Hunan, Chunwa llaqtapi tiyaq. Kuraq ruruchip rurunkuna karurimana q'ipiqkuna, power bankkuna, ninri uyarinakuna, uma uyarinakuna, ruqyaqkuna, willaku hubkuna, 3D ch'ipichinakuna, chuchuy yawirkakuna, achkinakuna, qhawanapampa hark'akuqkuna ima, huk rurukuna ukhupi.
Irparikuna, rurukuna ima
Anker power bankkunata, chuchuy yawirkakunata, pirqa chuchu tinkurpachiqkunata, kallpa llik'ikunata, USB hubkunata, achkinakunatapas Bolder ura-irpari nisqapi ruwan. Soundcore Bluetooth ninri uyarinakuna, uma uyarinakuna, ruqyaqkuna ima ruwan. Eufyqa wasipi yuyaysapa q'illaysapakunata, hark'akuy q'illaysapakunatapashmi ruwan. Nebula nisqaqa apaychanapaq kuyuq rikch'a lliplliqkunatam ruwan. Roavqa antawakunap aksisuryu nisqankunatan ruwan. Zolo nisqaqa Soundcore sutiyuq irparip ñawpaqninmi karqan. KARAPAX ruwarqa karurimana ch'uspakunata.
Panku mullaka
Panku mullaka icha pachila-pachila (Gaultheria erecta) nisqaqa Antikunapi wiñaq wayuq thansacham, thumanam, hampi yuram.
Ismuraqa
Ismuraqa (kastilla simipi: Esmoraca) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, huk llaqtam P'utuqsi suyupi, Urin Chichas pruwinsyapi, Tupisa munisipyupi, Ismuraqa kantunpa uma llaqtanmi.
La Esperanza kitilli (Impapura)
La Esperanza kitilli (kastilla simipi: Parroquia La Esperanza) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk chakrapura kitillim Impapura markapi, Ibarra kitipi. Uma llaqtanqa La Esperanza llaqtam.
Ika suyupi rimaykuna
Ika suyu
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
1893
1893 wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam).
Ilinika
Ilinika icha Qiriyiqu (Kastilla simipi: griego)
Kaykunatachus mask'ayta munanki:
John Ford (kullu walltay)
right|thumb|260px|John Ford, 1946 John Martin Feeney sutiyuq runaqa icha John Ford (1 ñiqin hatun puquy killapi 1884 watapi paqarisqa Cape Elizabeth llaqtapi - 31 ñiqin chakra yapuy killapi 1973 watapi wañusqa Palm Desert llaqtapi) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq kuyu walltay pusaq runam.
Wasuntu kitilli
Wasuntu kitilli (kastilla simipi: Parroquia Guasuntos) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Alawsi kitipi, Chimpurasu markapi. Uma llaqtanqa Wasuntu llaqtam.
John Ford (kullu walltay)
Warmi: Mary Ford (1920-1973)
Wasuntu kitilli
Runakuna
Wasuntu kitillipiqa Puruwa Kichwa runakuna tiyanku.
David Gates
David Ashworth Gates sutiyuq runaqa (* paqarisqa Tulsa llaqtapi - ) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq. takiq wan takichaqmi qarqan.
Taytan: Clarence Gates; Maman: Wanda Rollins. Warmi: Jo Rita. Churinkuna: (4).
Diskukuna
thumb|400px|David Gates en un recital - casino Mohegan Sun (Connecticut), 2008.
1894
1894 wataqa Griguryanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam).
Tuxtla Gutiérrez
Tuxtla Gutiérrez (nawa simi Tuchtlán) nisqaqa Mishiku mama llaqtap hatun llaqtanmi. Chiapas suyu uma llaqtanmi.
1892
1892 wataqa Griguryanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq quyllurchawwan qallarisqa wakllanwatam).
Sayana
Sayana, Tiyana icha qhispina (Kastilla simipi: estación, parada) kaykunata qhawarinman:
Kaynaku, phaskana (Terminal), samana
1895
1895 wataqa Griguryanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq intichawwan qallarisqa chhasku watam).
Urqu yuraq-yuraq
Urqu yuraq-yuraq (Lessingianthus asteroflorus) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Miguel Ximénez
Miguel Alejandro Ximénez Acosta sutiyuq runaqa (* paqarisqa Maldonado llaqtapi), huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Sipris yura rikch'aq ayllu
Sipris yura rikch'aq ayllu (Cupressaceae) nisqaqa huk llat'an muruyuq yurakunap rikch'aq ayllunmi, akwa raphiyuq, chhuquruqutu hina ruruyuq sach'akunam. Chay sach'akunaqa Iwrupapim, Asyapim, Afrikapim, Chinchay Abya Yalapipas wiñan.
Siprisqa Piruwman apamusqam.
Albrecht Dürer
250px|thumb|[[Rusariu Raymi (1506). Praha Mama llaqta Musiu, Praha.]] thumb|[[Jakob Fugger, cabeza de la Fugger panaqa que apadrinó a Durero (obra del artista)]] thumb|Anciana con monedero (1507), [[Kunsthistorisches Museum - Viena]] thumb| Estudio de manos, 1508 thumb|[[Charlemagne (1512)]] Albrecht Dürer sutipaq runaqa ( paqarisqa Nürnberg llaqtapi - wañusqa Nürnberg llaqtapi) huk 🇩🇪 mama llaqtayuq llimphiq runam qarqan.
Tirminal
Tirminal, phaskana, tukukuna icha tukukuq nisqapiqa kaykunatam qawarinman:
Big Hero 6 (kuyuchisqa siq'isqa)
Big Hero 6 (inlish simipi: Big Hero 6, kastilla simipi: 6 héroes, Grandes héroes) nisqaqa 2014 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Don Hall, Chris Williamsmi. Disney ruruchinapaqmi rurasqa.
Upluqa
Upluqa (kastilla simipi: Oploca) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, huk llaqtam P'utuqsi suyupi, Urin Chichas pruwinsyapi, Tupisa munisipyupi, Upluqa kantunpa uma llaqtanmi.
Pepe Miranda
José Miranda Quiñonez sutiyuq runaqa, icha Pepe Miranda, ( paqarisqa Lima llaqtapi -), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq takiqmi qarqan. El Rey de la Nueva Ola
Warmi: Nena Olschewski Servat.
Raya walla
Raya walla (kastilla simipi: Cordillera La Raya) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Antikunapi, huk wallam, Punu suyupi, Qusqu suyupipas.
Uchuq'aspa
Uchuq'aspa, Q'illu t'ika icha Ch'iñi sunch'u (Calendula officinalis) nisqaqa huk quram, hampi yuram, q'illu ch'antasqa tuktuyuq.
Hirapha
Hirapha (Giraffa camelopardalis) nisqaqa huk Aphrikapi kawsaq, yura mikhuq, iskay ruk'anayuq ñuñuqmi, tiqsimuyupi aswan hanaq tawachakiyuq uywam.
Layakuna
thumb|220px|left|
Arapsuyu Yaqa wat'a
rikchacha| Arapya Yaqa wat'amanta [[Antakilla|antakillawan rikuna]] Arapsuyu Yaqa wat'a icha Arapya Yaqa wat'a (Arapsuyu simipi: شِبْهُ الْجَزِيرَةِ الْعَرَبِيَّة, shibhu l-jazīrati l-ʿarabiyyah, "Arapsuyu Yaqa wat'a" utaq جَزِيرَةُ الْعَرَب, jazīratu l-ʿarab, "Arap runap wat'an") icha Arapya, Chinchay Asya pi huk yaqa wat'am, Aprikapi wichay-inti lluqsimuy waqtapi Arapya Mast'api. 3,237,500 km^2 (1,250,000 sq mi)pi, Arapya wat'aqa Tiksimuyuntinpi aswan hatun wat'am. Arapya mama llaqtahinapas riqsisqam.
1899
1899 wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam).
Karu
Kuru icha Tili (tele) ñawpaq k'askachiyniyuq kaqkunata qhawayta atinman:
Huptana
thumb|300px|right|[[Runapi glyoxalase I. Iskaynintin kulli rump'ukunaqa iskay tsinku iyunmi, llimphisapa rump'usapa kaluta kaymataq S-hexylglutathione nisqa huptana hark'anam.]] Huptana icha insima (enzima, grigu simimanta ένζυμον énzymon) nisqakunaqa kawsaqpa kurkunpi rurasqan prutina imayaykunam, imayay yamkiy ruranakuykunata katalisachaq hina tukuchinapaq.
Huptanakunaqa tukuy imayay yamkiy ruranakuykunapaq muchuypim, samaypi, inti wayllaypi, mikhuna ukhunchakuypipas.
Sporting Cristal
Sporting Cristal nisqaqa huk piruwanu piluta hayt'ay klubmi.
Wiñay kawsay
kamarisqa karqan. rikchacha|Alberto Gallardo istadyu
1896
1896 wataqa Griguryanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq killachawwan qallarisqa wakllanwatam).
Qipana muy
Qipana -muy ruranapa qipan churakan ( sufijante verbal Kastilla simipi).
Freddy Mamani (wasimusikaq)
Freddy Mamani Silvestre (1 ñiqin inti raymi killapi 1971 watapi paqarisqa) runaqa Puliwyamanta runa kikinmanta yachachikuq wasimusikaqmi, Musuq Antikunakaq Wasimusika wasichakuy rikch'ayninta wiñachisqanmanta riqsisqa. Paypa llamk'ayninqa aswanta tinkun El Alto llaqtawan, musuq qutukawsay layawan, wichayman puriq Puliwyamanta yuriqikunawan.
Mamaniqa Catavi llaqtapi paqarisqa, San Andres Kuraq Yachay Suntur nisqapi, Universidad Boliviana de Informatica nisqapipas lisinsiyatura nisqakunata chaskirqan. rikchacha|[[Musuq Antikuna|Musuq Antikunakaq Wasimusika]] Mamanip wasichay rikch'ayninmanta rimaspaqa, "Puliwya suyupi Antikuna Wasimusika" nisqa qillqaq Italyamanta wasimusikaq Elisabetta Andreoli sutiyuq warmim huk kuti sut'incharqan "wakin rikch'aykunataqa Antikuna kapchiymanta hurqusqa" nispa. Tiwanakumanta runakunaqa huk qutu llaqtay simitam rikch'ayninpi llamk'achirqanku: away, raqch'i ruway, wasimusika thuñiy ima. Mamaniqa chakanawanmi, pampakunap ch'iqan yuxtaposición nisqawan, iskaychaywan, kutikutiywan, p'alta muyuwan, chaymi tukuy kaykunataqa istilisaymanta yuyanchaman tukuchin, chaymi pukyun."
Simi tanpu
Tanpu hatun wasi, chaypi churayaq, mikuyta; muchuy kaptin qarakuyananpaq; Inka maqanakuqnin aywaptin, paykunata mikuchiyaq. Qhapaq ñan kuchunpi, karu karu achka tanpukuna karan; Ispaña runakuna katsiyaran. Qipatana concesión nir kikinkuna tsariyaran.Ushakaran tanpukuna, allaapa uryatsiyaq patsan runakunata, manana qullqita makyar, chay runakuna qispiyaran, witikuyaran, chinkakuyaran, karupi.
Édith Piaf
thumb|270px|Édith Piaf 270px|right| Édith Piaf [[sipultura]]
Édith Giovanna Gassion sutiyuq warmiqa, icha Édith Piaf (* paqarisqa París llaqtapi -  wañusqa Plascassier llaqtapi) huk 🇫🇷 mama llaqtap pop takiqmi, tusuqmi, aranway pukllaqpas.
Taytanː Louis Alphonse Gassion (1881-1944); Mamanː Annetta Maillard (1895-1945) Qusankuna: Jacques Pills / Theophanis Lamboukas Churinkuna: Marcelle Dupont Gassion (1933-1935)
Pilikulakuna
En la película "Saving Private Ryan" emplea el Sr. Steven Spielberg una exitosísima canción de Edith Piaf: "Tu es partout" en una notable escena donde el Cabo "Upham" traduce esta canción, que se escucha en el gramófono, a sus pares militares.
Honor (irpari)
rikchacha|Honorpa riqsinapaq rikch'an Honor nisqaqa huk yuyaysapa karurimana irpari achka runakunam, huk mamallaqtap llamk'ayninpa kapuyninmi, Shenzhen llaqtap munisipyu kamachiyninpa kamachisqan. Ñawpaqtaqa Huawei Technologies nisqap kapuyninmi karqan. Honor yuyaysapa karurimanakunata qun, ichataq tawllitkunata, churanapaq allwiyakamakunatapas lluqsichirqan.
Multitud kitilli
Multitud kitilli nisqaqa (kastilla simipi: Parroquia Multitud) Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Alawsi kitipi, Chimpurasu markapi. Uma llaqtanqa Multitud llaqtam.
Sitqa
thumb|left|100px|Sitqap [[murunkuna (yana mustasa).]] Sitqa, Shitqa icha Yana mustasa (Brassica nigra) nisqaqa huk quram, hayaq q'aparniyuq. Murukunamantaqa mustasa nisqa q'apachanatam ruranku.
Yuraq itapallu
Yuraq itapallu (Marrubium vulgare) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Sitqa
Sitqataqa Kunkistadurkunas Awya Yalaman apamurqan. Kunan pacha Antikunapi achka sitqam kan.
Robert Spaemann
thumb|right|250px| Robert Spaemann sutiyuq runaqa (*  Berlin llaqtapi - †  wañusqa Stuttgart llaqtapi) huk 🇩🇪 mama llaqtayuq kathuliku  Yachay wayllukuyuq qarqan.
Multitud kitilli
Runakuna
Multitud kitillipiqa Puruwa Kichwa runakunam tiyanku.
Robert Spaemann
Alma mater: Westfälische Wilhelms Yachay Sunturnin.
Lingua Franca Nova
Simi kamachiy nisqanqa, latin simipi kriol simi jina, sinch'ichasqa, ichaqa natural simi jina, sut'inchasqa.
1898
1898 wataqa Griguryanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq illapachawwan qallarisqa chhasku watam).
Qirisa llaqta
Qirisa (kastilla simipi: Quiriza) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, huk llaqtam P'utuqsi suyupi, Urin Chichas pruwinsyapi, Tupisa munisipyupi, Qirisa kantunpa uma llaqtanmi.
San Antonio kitilli (Impapura)
San Antonio kitilli (kastilla simipi: Parroquia San Antonio) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk chakrapura kitillim Impapura markapi, Ibarra kitipi. Uma llaqtanqa San Antonio llaqtam.
Runakuna
San Antonio kitillipiqa Natawila Kichwa runakunam tiyanku.
William Wyler
right|thumb|260px|Ben Hur, 1959 poster) William Wyler sutiyuq runaqa (1 ñiqin anta situwa killapi 1902 watapi paqarisqa Mulhouse llaqtapi - 27 ñiqin anta situwa killapi 1981 watapi wañusqa Los Angeles llaqtapi) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq kuyu walltay pusaq runam.
Warmi: Margaret Sullavan (1934-1936) / Margaret Tallichet (1938-1981)
Lita kitilli
Lita kitilli (kastilla simipi: Parroquia Lita) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk chakrapura kitillim Impapura markapi, Ibarra kitipi. Uma llaqtanqa Lita llaqtam.
Rawanu
Rawanu icha Raabanus (Raphanus sativus) nisqaqa huk quram, hayaq q'aparniyuq. Saphintam mikhunchik.
Rawanuqa Iwrupamantas Awya Yalaman apamusqa.
Nabus
Nabus, Naabus icha K'ita yuyu (Brassica rapa) nisqaqa huk quram, hayaq q'aparniyuq. Saphintam mikhunchik.
Nabustaqa Kunkistadurkunas Awya Yalaman apamurqan. Kunan pacha Antikunapi ancha achka k'ita nabusmi kan.
1901
1901 wataqa Griguryanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq killachawwan qallarisqa chhasku watam).
Chihuahua
Chihuahua (Tarahumara simi Chihuahua) nisqaqa Mishiku mama llaqtap hatun llaqtanmi. Chihuahua suyu uma llaqtanmi.
Wiñay kawsay
Antonio de Deza y Ulloa kamasqa.
Utsu
Utsu, manaqa uchu ( Kastilla simipi, 'ají', tayikimanta ), huk ayaq ruru; mikuyan mikuywan tallur.
Utsuy
Utsuy niyan huk mikuy qarakuyta; alhwiris, raymi ruraq, riqishqankunata qayan, shumaq mikutsin, qutsuyan, tushuyan, llapan mikupakuqkuna watanpaq niyan imata qarananpaqkaqta, imawan yanapananpaqkaqta. Tasyawmi rurayan hirka suyupa markanchaw.
1900
1900 wataqa Griguryanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq k'uychichawwan qallarisqa wakllanwatam).
Chila Qullu
Chila Qullu (Chila Kkollu) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk urqum, Uru Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, Sawaya munisipyupi, Yanacha  kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 3.835 mitrum aswan hanaq.
1903
1903 wataqa Griguryanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam).
Pumallakta kitilli
Pumallakta kitilli nisqaqa (kastilla simipi: Parroquia Pumallacta) Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Alawsi kitipi, Chimpurasu markapi. Uma llaqtanqa Pumallakta llaqtam.
Runakuna
Pumallakta kitillipiqa Puruwa Kichwa runakunam tiyanku.
Mario Benedetti
Mario Orlando Hardy Hamlet Brenno Benedetti Farrugia sutiyuq runaqa (* paqarisqa Tacuarembó llaqtapi -  wañusqa Montevideo llaqtapi) Uruwayi mama llaqtayuq qillqaq runam, kastilla simipi qillqaqmi.
Taytan: Brenno Benedetti; Maman: Matilde Farrugia. Warmi: Luz López Alegre (1946-†2006). Churinkuna:
Gustavo "Hit" Moreno
Taytan:  ; Maman:. Warmi: Rossana Cárdenas Chacón. Churinkuna:.
Joe Danova
Javier Óscar Florencio Zignago Viñas sutiyuq runaqa, icha  Joe Danova (* paqarisqa Lima llaqtapi  -  wañusqa Lima llaqtapi ),  🇵🇪 mama llaqtayuq takiqmi qarqan.
1974 Festival de Ancón (Piruw) atipaq.
Taytan: Zignago; Maman: Viñas Warmi: Regina Alcóver (1967). Churi: Gian Marco.
Pepe Cipolla
Giuseppe Cipolla sutiyuq runaqa, icha  Pepe Cipolla (* paqarisqa Napoli llaqtapi  -  wañusqa Lima llaqtapi ),  🇵🇪 mama llaqtayuq takiq wan aranway pukllaqmi qarqan.
Taytan: ; Maman:  Warmi:. Churi:.
José Ángulo
Husi Anyulu Turris ( Kastilla simipi: José Ángulo Torres), qallariq Piruwpa qispikuychu.
Wanusqa: Qusqupi 1815.
Jaime Guardia
Jaime Guardia Neyra sutiyuq runaqa ( paqarisqa Pawsa llaqtapi, Pariwanaqucha pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi - wañusqa), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq takichaqmi, charanku waqachiqmi, qhichwa simipi kastilla simipipas takiqmi.
José Ángulo
Mina watqaq Tarapakapi. Mamallaqta kuyaq qusqu runakunawan tinkuran. Mañaran 1812 Wanlla kamanapaq. 3-08-1814 wata ruwaran Gurbirnu Huntata Matiyu Garsiyawan, Pumakawawan, Duminyu Luwis Astitiwan, Huwan Tumas Muskusuwan. Kinsa kuti yarquran mastananpaq qispi simita:
Jaime Guardia
1950 watakunapi Jacinto Peve, Luis Nakayama sutiyuq masikunawan kamarirqan La Lira Paucina nisqa kusituytam.
Shimiwan
Lliwki shimi, waqayllatam qallaykun, (gritón, alusión perifrástica al zorro).
Jaime Guardia
Jaimeqa Manuelcha Pradop yachachiqninmi karqan. Manuelcha Pukyu llaqtamanta hamuspa Lima llaqtaman chayarqaspa urqukunatapas pampakunatapas kuskiykurqan Jaimeta maskaq uyarispa yachaqananpaq.
Putuqu
Putuqu nin suntur wasikunata. Sharichiyan qitawan, chanpawan, Punu suyupa llaqtankunapi; kay wasikunata ruwayan Titiqaqa mamaqucha manyanpi. Chaykunapaq rimsqa Fernado Belaunde, huk yachay p'anqata hipisqa wasi kamariq, Marussi sutiyuq.
Shimiwan
Mishki shimi, rimar imaykata munatsikun, mishkitsipaakun, yaykuskir qunqaskin; pawkayuq, rantikuq, hina riman ( endulzador, embaucador)
Llulla shimi, mana kaqta umallanpita hipin, manaqa llutanpa kutitsimun ( engatusador, falsario, mendaz)
Huk shimi, mana allaapa tumanyaykachantsu, sas manam nir, aw nirpis, huk shimi, riman.
Llullu shimi, pisi warmanuu riman, llullutukun ( voz aniñada o acercativa a bebitos)
José Tapia Aza
José Tapia Aza sutiyuq runaqa (1930 watapi paqarisqa Punu llaqtapi) piruwanu qhichwa simipi qillqaqmi. 2001 watapi Maqt'illu nisqa willakuyninpaq simi kapchiy suñaytam chaskirqan.
Claudia Coari Mamani
Claudia Faustina Coari Mamani sutiyuq warmiqa (1967 watapi paqarisqa Iskallani ayllu llaqtapi, Kapachika distritupi, Punu pruwinsyapi) piruwanu chakra warmim, pulitikupas. 2011 watamanta 2016 watakama mit'apaq Piruwpa Kunrisunpi akllasqam kachkan Punu suyupaq, Gana Perú nisqapaq.
Pichqa watayuq wawa kaptin maman wañurqan. Chaymantapacha awichawan achachiwanpas wiñarqan.
Sikundarya nisqa yachay wasipi kaspa kathuliku inlisyapi kristiyanu animaduram akllasqa karqan, tawa wata kananpaq. Chaymantataq Kapachikapi akllasqa warmi pusaq karqan.
Claudiaqa chakra warmi kaspa huk chakraruna tantanakuykunapim - Confederación Campesina del Perú (CCP) nisqapi wankurisqa Federación Departamental de Campesinos de Puno (FDCP) nisqapi - llamk'arqan. akllanakuykunapi Piruwpa Kunrisunman akllasqa karqan Gana Perú nisqapaq.
Pedro Otiniano
Pedro Otiniano Chiesa, icha "Pedrito Otiniano" sutiyuq runaqa (* paqarisqa Limaq llaqtapi - †  wañusqa Limaq llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq takiqmi qarqan.
David Choquehuanca
David Choquehuanca Céspedes (Llawi Chuqiwanka Sispiris) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Urin Quta-Quta (Cota Cota Baja) llaqtapi, Warina kantunpi, Umasuyu pruwinsya, Chuqiyapu suyu) huk 🇧🇴 mama llaqtayuq aymara pulitiku runam (hach'awanqu). David Choquehuanca Céspedesqa parlaranmi Kastilla simita itaq Aymara simita.
Evo Morales Wuliwiyap umalliqnin kachkaptin, hawa rimanakuy ministrum karqan  p'unchawkama. Buynus Ayris llaqtapi suliwiyanu Susyalismuman Rikch'arimuy (MAS) nisqap pusaqninkuna Luis Arceta 2020 watapi wuliwiyanu umallina akllanakuykunapi umallinapaq kandidatuman akllarqan, David Chuqiwankatataq qatiq umalliq kanapaqmi. Kurunawirusraykum chay akllanakuykunaqa mayukillapi manam karqanchu, uktuwrillapim. Buliwya akllanakuykunapitaqmi Luis Arce Buliwyap umalliqninman akllasqa karqan, David Chuqiwankataq qatiq umalliqmanmi.
Wikipidiya:Rimanakuy
Wikipityapi mana arí ninakuspaqa, chay tapuymanta, sasachakuymanta allinta rimanakusunchik.
Claudia Coari Mamani
Kunan kunrisista kachkaspa, Hugo Carrillo Caverowan kuska qhichwa, aymara simipi yachachiytam atichinata munan.
1905
1905 wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam).
Claudia Coari Mamani
Claudiaqa huk warmi wawayuqmi kachkan.
1906
1906 wataqa Griguryanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq intichawwan qallarisqa chhasku watam).
Pedro Otiniano
Warmi:. Churinkuna:
Chullpani
Chullpani nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk urqum, Uru Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, Sawaya munisipyupi, Julu kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 4.268 mitrum aswan hanaq.
1904
1904 wataqa Griguryanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq illapachawwan qallarisqa wakllanwatam).
Pachiqu
Pachiqu (kastilla simipi: Villa Pacheco) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, huk llaqtam P'utuqsi suyupi, Urin Chichas pruwinsyapi, Tupisa munisipyupi, Pachiqu kantunpa uma llaqtanmi.
Saltillo
Saltillo nisqaqa Mishiku mama llaqtap hatun llaqtanmi. Coahuila suyu uma llaqtanmi.
Wiñay kawsay
Alberto de Canto kamasqa.
Amelia Bence
thumb|right|250px|Amelia Bence (1914-2016) María Batvinik sutiyuq warmiqa icha Amelia Bence (* paqarisqa Buenos Aires llaqtapi -  wañusqa Buenos Aires llaqtapi), huk 🇦🇷 mama llaqtayuq aranway pukllaq qarqan.
Taytanː Jaime Batvinik; Mamanː Ana Zager. Qusankunaː Alberto Closas (1950-1953) / Osvaldo Cattone (1964-1970) / Carlos «Charlie» Ortiz Basualdo (1980-1982).
Pilikulakuna
Mishiku:
Ispaña:
1907
1907 wataqa Griguryanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq killachawwan qallarisqa chhasku watam).
Matarani (Piruw)
Matarani nisqaqa Piruwpa chalanpi, Mullintu ñiqpi huk llaqtam, wamp'uwatanapas.
Mataranimanta Piruwanu Urin Khillayñanmi Ariqipa, Hullaqa, Punu, Qusqu llaqtakunamanmi rin.
Suypacha
Suypacha (kastilla simipi: Suipacha) nisqaqa Buliwya suyupi huk llaqtam, P'utuqsi suyupi, Urin Chichas pruwinsyapi, Tupisa munisipyupi, Suypacha kantunpa uma llaqtanmi.
Yuraq mustasa
thumb|left|Yuraq mustasap [[murunkuna.]] Yuraq mustasa (Sinapis alba) nisqaqa huk quram, hayaq q'aparniyuq. Murukunamantaqa mustasa nisqa q'apachanatam ruranku.
Yuraq mustasaqa Iwrupamantam Awya Yalaman apamusqa. Kunan pacha lliw mustasa yurakunamanta astawan puquchisqam.
David Woodard
David James Woodard sutiyuq runaqa, icha David Woodard (* paqarisqa Santa Barbara, California llaqtapi) huk takichaq wan qillqaqmi karqan, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.
Antonio Cisneros
Antonio Alfonso Cisneros Campoy sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lima llaqtapi -   wañusqa Lima llaqtapi) Piruw mama llaqtayuq qillqaq runam, kastilla simipi qillqaqmi.
Yaya: Cisneros; Mama: Campoy.
Warmi:
Alma mater: Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur.
Sibambe kitilli
Sibambe kitilli nisqaqa (kastilla simipi: Parroquia Sibambe; mawk'a sutin: Sibambis ) Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Alawsi kitipi, Chimpurasu markapi. Uma llaqtanqa Sibambe llaqtam.
Runakuna
Sibambe kitillipiqa Puruwa Kichwa runakunam tiyanku.
Mast'a tiktunikukuna
rikchacha|Tiksimuyup qullana mast'a tiktunikukunamanta [[saywiti
Divergent: Convergent: <span class="legend-line mw-no-invert" style="display: inline-block; vertical-align: middle; width: 1.67em; height: 0; border-style: none; border-top: 2px dotted black;border-top:#08519c solid 2px;"> Subduction zone Transform: <span class="legend-line mw-no-invert" style="display: inline-block; vertical-align: middle; width: 1.67em; height: 0; border-style: none; border-top: 2px dotted black;border-top:#fe9929 solid 2px;"> Dextral transform ]] rikchacha| Tiksimuyup ukhu qatayninpa siq'in, asthinusmuyup hawanpi lithusmuyu rikuchiq (mana siq'i ñiqimanhinachu) Mast'a tiktunikukuna (Qhipa Latin simimanta: tectonicus, Ñawpa Qirisya simimanta: τεκτονικός "wasichaq", Kastilla simipi: tectónica de placas) nisqaqa tukuypaq chaskisqa hamut'ay ñasam, Tiksimuyup lithusmuyu nisqapi achka hatun mast'a tiktunikukuna kasqanmanta, chaykunaqa yaqa 3.4 waranqa hunu wata ñawpaqmantaraqmi pisi pisimanta purichkanku. Kay wallpamaqa continental drift nisqa yuyaywanmi hatarichin, chay yuyayqa XX pachakwatap ñawpaq chunka watakunapi wiñasqa. Kay mast'a tiktunikukuna tiksimuyu hamut'aqkunap llapanpi chaskisqanmi hamurqan, 1960 wata chawpimanta tukukuykama mamaquchapa patanpi mast'arikuynin chaninchasqa kaptin.
Kimsa Chata (Sawaya)
Kimsa Chata (Quinsa Chata) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk urqum, Uru Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, Sawaya munisipyupi, Yanacha kantunpi, Lliscaya urqup antinpi. Pikchunqa mama quchamanta 4.780 mitrum aswan hanaq.
1910
1910 wataqa Griguryanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam).
Mut'i
rikchacha|Mut'i Mut'i nisqaqa yakupi t'impusqa sara murukunam, icha huk riwi murakunapas. Kaykunapas kan:
Maria Bethânia
Taytan:José Teles Veloso; Maman: Dona Cano (Claudionor Viana Teles Veloso). Qusankuna: Churinkuna:
1908
1908 wataqa Griguryanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq atipachawwan qallarisqa wakllanwatam).
Kashki
Kashki sutin huk mikuypa. Papata chawallata shipraskiyan kutsilluwan, kaman mankapi awqayan ichik ahusta, kachita, wirata, qallwaptin wiñayan yakuta; chay hananman papa shiprashqata; tinputsiyan huk ura, yanuyan, ikashqa hachakunata, yirwa wina, payku ninqanta wiñarkur qarakuyan. Kamtsawan upuyan. Chaytam yawaku ( wakinqa: yawapu) niyan.
Ruranchik
Icha nisunman uran qhichwapi papa lawa, raqacha lawa, ulluku lawa.
Anti Walla (Piruw)
thumb|right|200px|Sallqantay, Willkapampa walla thumb|right|200px|[[Siwinaqucha, Willkanuta walla]] thumb|right|200px|[[La Rinconada, Piruw|La Rinconada llaqtaqa, 5.200 m hanaq, Ananiya urqup hayt'ananpi, Apulupampa walla]] Anti Walla (Piruw) (kastilla simipi: Cordillera Oriental (Peru)) nisqaqa Piruwpa Antikunanpi huk wallam, Punu suyupi, Qusqu suyupipas. Awsanqati urquqa llapan urqukunamanta aswan hanaqmi (6.384 m hanaq). Piruwpa Anti Wallanpiqa kanmi kay wallakunam:
Joaquín Cordero
Joaquín Cordero Aurrecoechea sutiyuq runaqa (* paqarisqa Puebla de Zaragoza llaqtapi  -  wañusqa Mishiku llaqtapi ) huk kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan, Mishikuyuq.
Tayta: Rafael Cordero; Mama: Rosario Aurrecoechea.
Warmi: Alma Guzmán Churinkuna (3): Gabriel Cordero Guzmán, David Cordero Guzmán wan Antonio Cordero Guzmán.
María Izquierdo
María Cenobia Izquierdo Gutiérrez , sutiyuq warmiqa ( paqarisqa San Juan de los Lagos llaqtapi - wañusqa Mishiku llaqtapi), 🇲🇽 jacha marka  llimphiq.
Taytan: Izquierdo; Maman: Gutiérrez. Qusan: Cándido Posadas Izquierdo.
Jinchupalla urqu
Jinchupalla nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk urqum, Uru Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, Sawaya munisipyupi, Bella Vista kantunpi, Lawqa mayup urayninpi.
1912
1912 wataqa Griguryanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq intichawwan qallarisqa wakllanwatam).
1911
1911 wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam).
Kutawasi qhichwa risirwa
Kutawasi qhichwa risirwa (kastilla simipi: Reserva Paisajística Sub Cuenca del Cotahuasi) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Ariqipa suyupi, Unyun pruwinsyapi.
Madina
Madina (arabya simi: مكة‎, "llaqta") nisqa llaqtaqa, hunt'a sutin al-Madīna al-munawwara (‏المدينة المنورة‎, "achikyasqa llaqta") Sawud Arabya mama llaqtapi huk hatun llaqtam.
Makkah llaqtapiqa Muhamadsi wañurqan.
Miskita
thumb|Suqta [[alminarniyuq Sultan Ahmet Miskita, Istanbul llaqtapi.]] thumb|[[Singapur llaqtapi miskita.]] Miskita nisqaqa (arabya simipi: مسجد masǧid, "qunqurikuna") muslimkunap manqus wasinmi.
Lliscaya
Lliscaya (Lliscaya) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk urqum, Uru Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, Sawaya munisipyupi, Parajaya kantunpi, Yanacha kantunpipas. Pikchunqa mama quchamanta 5.181 mitrum aswan hanaq.
1914
1914 wataqa Griguryanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam).
Tixan kitilli
Tixan kitilli nisqaqa (kastilla simipi: Parroquia Tixan) Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Alawsi kitipi, Chimpurasu markapi. Uma llaqtanqa Tixan llaqtam.
Runakuna
Tixan kitillipiqa Kichwa runakunam tiyanku.
Mendoza kantun (Quchapampa)
Mendoza kantun nisqaqa (kastilla simipi: Cantón Mendoza) Buliwya suyupi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Chapari pruwinsyapi, Tunari munisipyupi. Uma llaqtanqa Lagunitas llaqtam.
1909
1909 wataqa Griguryanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq illapachawwan qallarisqa chhasku watam).
Makka
thumb|Makka llaqtapi. Makka icha Makkah (arabya simi: مكة‎) nisqa llaqtaqa Sawud Arabya mama llaqtapi huk hatun llaqtam.
Makkah llaqtapiqa Kaaba nisqa manqus wasim, muslimkunap lliwmanta aswan hatun manqus wasinmi, Al Haram Miskitapim.
Makkah llaqtapiqa Muhamadsi paqarirqan.
Parara
Parara niyan palta rumita. Huk shimiqullqa ruraq qillqashqa Pararra, maypis pantashqa.
Parara taksha patsa Kuhipata sayapa manyan, witsaypa hallqapa aywanachaw.
Parara huk patsa Pwaqpanpapa yarqunanchaw, Yunkay pruwinsyaman naanichaw.
Paraksa niyan huk mitu matita ( plaatu) allaapa kicharaptin, mana shumaq rikaptiki aytsa, papa rurinpita tiwyan.
Quchawan
Qucha simiwan kay kuna kayan:
Mustasa
thumb|[[Yuraq mustasap murunkuna.]] thumb|[[Kutana|Kutasqa yuraq mustasa murukuna.]] thumb|[[Kurkumawan tullpusqa mustasa.]] thumb|[[Misk'ichasqa Bayern mustasa.]] thumb|[[Dijon mustasa.]] thumb|[[Ransiya|Ransis mustasa: yuraq yanawan chaqrusqa mustasa.]] thumb|Mustasa [[chakra, Kulumbyapi.]] Mustasa nisqaqa huk chakana tuktuyuq (Brassicaceae) rikch'aq aylluman kapuq yurakunap murunkunamanta chaskisqa ancha hayaq q'apachanam.
Kaymi lliwmanta aswan chaniyuq mustasa yurakuna:
Llurimawa kitilli
Llurimawa kitilli icha García Moreno kitilli (kastilla simipi: Parroquia García Moreno / Llurimagua) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk chakrapura kitillim Impapura markapi, Kutakachi kitipi. Uma llaqtanqa Llurimawa (García Moreno) llaqtam.
1915
1915 wataqa Griguryanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq illapachawwan qallarisqa chhasku watam).
Kashawan
Kasha niyan huk yurata llimllam hananchaw ichiklla takarpinaw kaqninkuna tukshikun, llawakun. Tsay tukshikuqtapis kasha niyan, qaraman hatikaskiptin aha hipina, mana sas kutikarqa qirin, ahan, isquy yurin. Turunapa, shinwaapa, qarwa kinchapa, awriq shinwaapa, tuunaspa kashan kan.
Kasha kasha ( ashlli shuti)
Eduardo Cesti
thumb|right|250px|Eduardo Cesti, [[Freddy Montesa wan Eusebio Grados ]] Eduardo Cesti Vílchez (* paqarisqa Limaq llaqtapi -  wañusqa Limaq llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq aranway pukllaq qarqan.
Warmi: María Antonia Pérez. Churinkuna: (2) Noel wan Antonella.
Kashawan
Ukush kasha ichishaq kashakuna, panpakunachaw, hallqamanpa wiñan.
Kasha sirku chakrakuna mana waatakuna yaykunanpaq kasjawan qinhay.
Kashamuy kshata quriy, chakrakunata qinchayananpaq.
P'iqin Q'ara (Uru Uru)
P'iqin Q'ara (Pekhen Khara) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk urqum, Uru Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, Sawaya munisipyupi,  Parajaya kantunpi.
Kay urqup sutinqa aymara simim (p'iqi, q'ara).
Qullqanpata
Qullqanpata ( Kastilla simipi plaza del granero). Kasqan Qusqupi. Hananpi Qusqu patman.
Yithish simi
rikchacha| 1828 watapi Yithish simipi qillqasqa Hiriyukunap [[Purim rayminpa qallariy p'anqanqa Fürth llaqtamanta (Nürnbergpa), Baviera llaqtamanta Esther, oder die belohnte Tugend sutiyuq warmitam pukllarqan.]] Yithish simi icha Yithis simi (ייִדיש, יידיש or אידיש, yidish utaq idish, 'Huriyu'; ייִדיש-טײַטש, Yidish-Taytsh, 'Hiriyu-Aliman') nisqaqa huk Anti Qirmanu simim, wiñaykawsaymanta Askenazi Huriyukunap rimasqan. 9 kaq pachakwatamanta Chawpi Iwrupamantam paqarimurqan, chay paqarinap Askenazi aylluman huk llaqta rimayta quspa, hatun aliman simipi sayasqa, achka nipakunawan chaqrusqa, Iwriyu simimanta (aswantaqa Mishnaiku) hinaspa huk chhikakama Aramiw simimanta. Yaqa llapan Yithis rikch'aqkunaqa Islaw simikunap nipankunatam hap'in, simikunap p'anqantaq Rumanu simikunap qhipankunatam hap'in. Yithis simiqa astawanqa Iwriyu achahalapi qillqasqam.
1916
1916 wataqa Griguryanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatam).
Pistishi kitilli
Pistishi kitilli (kastilla simipi: Parroquia Pistishi) nisqaqa huk kitillim Ikwadur mama llaqtapi, Alawsi kitipi, Chimpurasu markapi, Kuntur Puñuna urqup hayt'ananpi. Uma llaqtanqa Pistishi llaqtam.
Qian Zhongshu
Taytan: Qian Jibo, Maman:. Warmi: Yang Jiang (1935–1998).
Lucía Irurita
Lucía Irurita Siverio sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Lima llaqtapi - ) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq aranway pukllaqmi qarqan.
Taytan: Irurita ; Maman: Siverio.
Qusan: Carlos Bernasconi. Churinkuna: Cécica Bernasconi wan Sandra Bernasconi.
Kukupa
Kukupa runa simi rimaq runakuna niyan papa yanushqata, tsaypita mahayan, wayra shuqunanpaq, rupay tsakitsinanpaq. Imay allish mikuyta rurayan.
Kay rimaymi
Kukupa pichuta qurkamunkiman shumaq mullish kuchipa aytsanwan rurashqata.
Kimsa Krus walla
Kimsa Krus walla (kastilla simipi: Cordillera Tres Cruces) nisqaqa Buliwyap Antikunanpi huk hatun wallam, Chuqiyapu suyupi, José Ramón Loayza pruwinsyapi, K'ayruma munisipyupi, Malla munisipyupipas, Inkisiwi pruwinsyapipas, Q'imi munisipyupi. Chuqiyapu llaqta nisqamantaqa 300 km karum. Jach'a Khunuqullu urquqa llapan urqukunamanta aswan hatunmi (5.800 m / 5.820 m hanaq).
Runakuna
Kimsa Krus urqukunapiqa Aymara runakunam aswanta kawsanku.
Colima
Colima (nawa simipi: Colliman) nisqaqa Mishiku mama llaqtap hatun llaqtanmi. Colima suyu uma llaqtanmi.
Wiñay kawsay
Gonzalo de Sandoval kamasqa.
Qhuwa
Qhuwa maypis qhoa ( Kastilla simipi 'coa') kayqam huk hupay, yanapan awkikunata, apukunata uma hirkapi taakuqkunata. Payqas misiniraq, qaranpi yana s'iqisqa, hatunkaray uman. Pay purirqa qayan illaguta, runtuta, qulluchin tarpuykunata ; chikikaynin layqakunawan willallakushanaw.
Yaqakaynin takpananpaq qarayan, apapuyan aqhata, kañiwata, quri qullqi muyu rirputa, llamata wanunta, wayruruta; chaykuna layqa kayan may hananpi.
Qullqiwan
Qullqi (Kastilla simipi: plata), maypis qillay.
Qullqimarka, Chunpiwillka pruwinsyapa listritum
Qullqipata, Pawkartanpu pruwinsyapa listritum.
Qullqiyuq
Carquincho
Qarwinchu ( Cjarhuinchu), ''cardosanto' Kastilla simipi. Huk qura wiñan 3 000 taki mamaqucha hananpi. Rprankuna kirushqa; waytankuna qallwa, suqta wayta raprashqa;
Murunkuna ankashqa pachata hapsin; waytankuna allish kiru nanayppaq; tinpu tullpupi musqutsiqmi. Awashqata llinpiyananpaq allis; qallwa llinpita hipiyan waytankumanta.
1918
1918 wataqa Griguryanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq killachawwan qallarisqa chhasku watam).
Vivo
rikchacha|Vivop riqsinapaq rikch'an Vivo Communication Technology Co. Ltd. (vivo sutiyuq istilisasqa) huk Chunwamanta achka kawsayllaqtachasqa allwiyakama kuraq ruruchim, Dongguan, Guangdong llaqtapi umalliq wasiyuq, chaymi yuyaysapa karurimanata, yuyaysapa karurimana aksirsuryu nisqakunata, software chaymanta internetpi qaranakunata ch'antan, wiñarichin. Kay kuraq ruruchi qa software ruwan karurimanankunapaq, V-Appstore kaqnintakama rak'isqa, iManager kaqwan paykunap kapuqniyuq kaqninkupi, Androidpi sayasqa llamk'aykuna llikachapi, Origin OS Chunwa kaqpi, chaymanta Funtouch OS wakpi. 10.000 llamk'aqniyuqmi, 10 I+D nisqa wasikunayuqmi Shenzhen, Dongguan, Nanjing, Pekín, Hangzhou, Shanghai, Xi'an, Taipei, Tokio, San Diego llaqtakunapi. paña|rikchacha|267x267px| [[Vivo X60 nisqa|Vivo X60 nisqapiqa Zeiss p kuska k'illakachasqan imahina rikch'ayniyuqmi karqan]]
Pasa
thumb|250px|Pasa. Pasa nisqaqa ch'akisqa uwas rurum, ancha misk'im, añaka hina, misk'i mikhunakunaman yapasqa.
Nariñu suyu
Nariñu suyu nisqaqa (kastilla simipi: Nariño) Kulumbya mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa San Juan de Pasto llaqtam.
Pulitika rakiy
Suqta pruwinsyanmi kan.
Wiñay kawsay
P'unchaw kamasqa 6 Chakra yapuy 1904 wata.
Runakuna
Nariñu suyupiqa Inga runakunam kawsanku, huk kichwa runa llaqtam, kichwa simita (inga kichwa) rimaq.
1917
1917 wataqa Griguryanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq intichawwan qallarisqa chhasku watam).
The Pirate Bay
rikchacha|The Pirate Baypa riqsinapaq rikch'an The Pirate Bay (wakin kuti TPB sutiwan pisichasqa) nisqaqa kusirichiykuna willanakuy chawpinp, llamp'ukaqpa ruk'asqa winana nkunap web t'uksiychaymi (BitTorrent). 2003 watapi Suwithallp'amanta yuyay huñu Piratbyrån kaqwan kamasqa, The Pirate Bay watukuqkunata maskayta, hurayk'uchiyta, yanapayta ima imán t'inkikunata chaymanta torrent willañiqikunata yanapan, chaykunam yanapan masintinpura llika, willañiqi rak'inakuy BitTorrent ñawpaqllut'anap (purutukulu) llamk'aqninkunawan.
Hawa pacha pachanka
Hawa pacha pachanka nisqaqa hawa pachapi ima pachanka kaqpas, quyllur, puriq quyllur hukkunapas.
Wathalupi
rikchacha|Wathalupi wat'a Wathalupi (Wathalumanta Kiriwllu Ransis simi: Gwadloup, IPA: [ɡwadlup]) nisqaqa Kariwi mama llaqtapi huk wat'akuna, hawa mama quchap suyun, Ransiyap suyunpas. Tawa runayuq wat'akunamantam ruwasqa — Basse-Terre, Grande-Terre, Marie-Galante, La Désirade, iskay tiyasqa Îles des Saintes — hinallataq achka mana runayuq wat'akunamanta, phanchaykunamantapas. Antiwa Parputha ima wan Montserrat llaqtap uralanpi, Thuminika allyunaku nisqap uralanpi. Chay suyup uma llaqtanqa Basse-Terre, Basse-Terre wat'ap uralan inti chinkaykuy waqtanpi tarikun; ichaqa aswan achka runayuq llaqtaqa Les Abymes llaqtam, hatun llamk'ana wasitaq qaylla Pointe-à-Pitre, iskaynintin Grande-Terre wat'api tarikun. 2019 watapi 384.239 runayuqmi karqan.
Hamk'a
Hamk'a icha Kamcha nisqaqa k'allanapi icha mankapi q'uñichispa t'uqyachisqa riwi murukunam.
Sara hamk'aqa kankil nisqapas.
1919
1919 wataqa Griguryanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq atipachawwan qallarisqa chhasku watam).
Pukara urqu (Atawallpa)
Pukara (Pucara) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk urqum, Uru Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, Sawaya munisipyupi, Julu kantunpi.
Imantak kitilli
Imantak kitilli nisqaqa (kastilla simipi: Parroquia Imantag) Ikwadur mama llaqtapi chakrapura kitillim, Impapura markapi, Kutakachi kitipi. Uma llaqtanqa Imantak llaqtam.
Rimanakuy
Rimanakuy nisqaqa imamantapas, ima tapuymantapas, ima sasachakuymantapas iskay icha achka runakunapura rimayninmi.
Imantak kitilli
Runakuna
Imantak kitillipiqa Utawalu Kichwa runakunam tiyanku.
Rimanakuy
Ñawpaqta manaraq arí nispaqa, chay rimanakuywanqa qhipaqta arí ninakunqachá.
Putumayu suyu
Putumayu suyu nisqaqa (kastilla simipi: Departamento del Putumayo) Kulumbya mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Mocoa llaqtam.
Pulitika rakiy
thumb|left|320px|Putumayu suyup munisipyunkunawan Mocoa (uma llaqta)
Munisipyukuna:
Wiñay kawsay
P'unchaw kamasqa 1991 wata.
Sevilla kitilli
Sevilla kitilli (kastilla simipi: Parroquia Sevilla) nisqaqa huk kitillim Ikwadur mama llaqtapi, Alawsi kitipi, Chimpurasu markapi. Uma llaqtanqa Sevilla llaqtam.
Pachakawri luq'u
thumb|right|250px|[[Pachakawrip tukuchisqan pachakawri luq'u.]] Pachakawri luq'u (crater) nisqaqa ima hawa pacha pachankappas hawanpi, allpanpi chaman urmasqa pachakawri rumip tukuchisqan luq'um.
Kratir
Kratir nisqaqa (latin simipi: crater, grigu simimanta: κρατήρ, "chaqruna wirkhi", κεράννυμι, "chaqruy") allpa hawapi, ima hawapipas kaq ima pirqa hina hatun manyayuq luq'upas, ahinataq:
Waruchiri nisqapi uywakuna
Kay sutikuna qilqasqa ñawirir kay yachaq p'anqamanta
Pukintika
Pukintika (Puquintica / Poquentica) nisqaqa Buliwya mama llajtapi juk urqum, Uru Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, Sawaya munisipyupi, Julu kantunpi, Chili suyupipas, Arika Parinaqutapas suyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.407 mitrum aswan hanaq.