cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Popayán
Popayán nisqaqa Kulumbyapi huk hatun llaqtam. Cauca suyu uma llaqtapmi. 2 771 km²,
Sipi Sipi munisipyu
Sipi Sipi (kastilla simipi: Sipe Sipe) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Killaqullu pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Sipi Sipi llaqtam.
Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Sipi Sipi munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Alejandro Lerner
Taytan: ; Maman:. Warmiː  Marcela García Ibáñez Churinkunaː Luna Lerner wan Thomas Lerner.
Pukyu llaqta
Pukyu (kastilla simipi: Puquio) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, huk llaqtam, Lukana pruwinsyap uma llaqtanmi.
K'ita wirwina
K'ita wirwina (Verbena erinoides) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Nangaritza kiti
Pulitika Rakiy
Iskay kitillinmi kan:
Waqaywillka (sut'ichana)
'''
Tomáš Masaryk
Tomáš Garrigue Masaryk ( * paqarisqa Hódonin llaqtapi -   wañusqa Lány llaqtapi). Huk mamallaqap qillqaq wan pulitiku qarqan.
1918 watamanta 1935 watakama ñawpaq Chikusluwakyapa Umalliqnin karqan.
Tayta: Jozef Maszárik; Mama: Terezie Masaryková
Ñawpaq warmi: 	Charlotte Garrigue Churinkuna: Alice Masaryková, Olga Masaryková, Herbert Masaryk wan Jan Masaryk
San Pawlu distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Filipe Luís
thumb|right|250px|Filipe Luís Filipe Luís Kasmirski sutiyuq runaqa, icha Filipe Luís ( paqarisqa Jaraguá do Sul llaqtapi - ) huk  🇧🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
San Pawlu distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Binidiktu IX
thumb|right|280px| Binidiktu IX (Tayta Papa 1032-1048) Binidiktu IX, Binidiktu IX isqun ñiqin (latin simipi: Benedictus PP. IX, Italya simipi: Benedetto IX)   Theophylactus Tusculum sutiyuq runaqa (* 1012 watapi paqarisqa Roma llaqtapi - †  wañusqa Grottaferrata llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.
watamanta watakama Tayta Papam.
Juan de Santa Cruz Pachakuti Yamki Sallqamaywa
thumb|500px|[[Qurikanchapi Tawantinsuyu iñiymanta rikch'a, Pachakuti Yamkip siq'isqan.]] Juan de Santa Cruz Pachakuti Yamki Sallqamaywa icha Salkamaywa chaylla, kastilla qillqaypi Juan de Santa Cruz Pachacuti Yamqui Salcamaygua icha Salcamayhua, 16 kaq pachakwatapi paqarisqa Hanalucayhua icha Hurinhuayhuacanchi llaqtapi (K'anaswan Qanchip chawpinpi (Qusqu suyupi), 17 kaq pachakwatapi wañusqa, Inkakunap, Tawantinsuyup kawsayninmanta iñiyninmantapas qillqarqan.
Elvira Espejo Ayca
Elvira Espejo Ayca sutiyuq warmiqa (1981 watapi paqarisqa Qaqachaka llaqtapi, Ururu suyupi) buliwyanu awaqmi, maki kapchiq, kapchiy yachaq, harawiqpas.
Kawsaynin
Elviraqa wiñarqan Awaruwa (Avaroa) kantunpi Qaqachaka aylluy llaqtachapi, aymara, qhichwa, kastilla simikunata yachakuspa. Ch'allapata llaqtapiqa sikundarya yachaywasipi yachaqarqan. Chuqiyapu llaqtapi Hernando Siles Sumaq Kapchiy Yachay Sunturpi (Academia Nacional de Bellas Artes Hernando Siles) nisqapi sumaq kapchiyta yachaqarqan.
2013 watapi Chuqiyapu llaqtapi Mamallaqtap Llaqta Yachay Llaqta Kawsay Musiyun (Museo Nacional de Etnografía y Folklore) nisqap pusaqninmi tukurqan. 2020 watapitaq Jeanine Áñezpa wamink'a maqay kamachinantaq payta qarqurqan, wakin mamallaqtakunapi kapchiqkuna ama kachunchu, payqa allin pusaqmi niptinpas. Chaymantataq, 2020 watapi Alimanya mama llaqtapi Goethe Suñaytam chaskirqan, Ian McEwanwan, Zukiswa Wannerwan kuska, "chiqap chaka ruraq" kasqanrayku.
2021 watapitaq, musuq MAS kamachina ña akllasqa karqaptin, Elvira musuqmantam musiyup pusaqnin tukurqan.
San Juan de Cutervo distritu
San Juan de Cutervo distritu (kastilla simipi: Distrito de San Juan de Cutervo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Cutervo pruwinsyapi. Uma llaqtanqa San Juan de Cutervo llaqtam (469 runa, 2007 watapi).
Kapinuta pruwinsya
Kapinuta pruwinsya (kastilla simi: Capinota) nisqaqa Buliwya suyupi, Quchapampa suyupi, juk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Kapinuta llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan.
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Kapinuta pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Gustavo Santaolalla
thumb|right|250px| Gustavo Santaolalla Gustavo Santaolalla sutiyuq runaqa, ( paqarisqa Buenos Aires llaqtapi -   ), huk 🇦🇷 mama llaqtayuq taki qillqaq qarqan.
Taytan: ; Maman:. Warmiː   Churinkunaː.
Waqaywillk'i (sut'ichana)
'''
Valledupar
thumb|right|290px|Valledupar, Kulumbya
Barroso rit'i urqu
Barroso nisqaqa (kastilla simipi: Nevado Barroso) Antikunapi, Piruw llaqtapi, huk rit'i urqum Barroso wallapi, Taqna suyupi, Taqna pruwinsyapi, P'allqa distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.741 mitrum aswan hanaq.
Valledupar
Valledupar (kastilla simipi: Ciudad de los Santos Reyes del Valle de Upar - Valle del Cacique Upar) nisqaqa Kulumbyapi huk hatun llaqtam. Cesar suyu uma llaqtapmi. 4 493 km²,
Q'irus
Q'irus (q'iru + -s "-niraq, -hina, -sapa": "q'irusapa, sach'asapa") icha Q'iru llaqtaqa (Q’eros, Q’ero qillqasqapas) Piruwpi ayllu llaqtam Qusqu suyupi, Pawqartampu pruwinsyapi, Pawqartampu distritupi.
Chaypi runakunaqa Qhichwa simillatam rimanku. Achka kwintukunapi Inkarrí nisqamantam willakunku.
Yachay wasipi kastilla simillapi yachachiq kaptinsi, huk waynakunaqa pisi kastillanutapas rimanku.
Q'irupi asindapas karqan. 1963 llaqtapi Q'iru llaqtayuqkunaqa asindaduntas qarquspa ayqichirqanku.
Puriy
thumb|200px|Puriq runapaq wank'a. [[Oviedo llaqtapi, Ispañapi.]] Puriy nisqaqa runap huk puystumanta, wasinmanta maymanpas riyninmi.
Runaqa kaykunaraykum purin:
Binidiktu XVI
Binidiktu XVI icha Binidiktu chunka suqtayuq ñiqin, yurisqa Joseph Alois Ratzinger (latin simipi: Benedictus PP. XVI, Italya simipi: Papa Benedetto XVI) sutiyuq runaqa (* 16 ñiqin ayriway killapi 1927 watapi paqarisqa Marktl am Inn llaqtapi, Bayern, Alimanyapi - ), Alimanya mama llaqtap taytakura, Dyusmanta yachachiq, Tayta Papam kachkan.
19 ñiqin ayriway killapi 2005 watamanta p'unchawkama Tayta Papam karqan. Kamachiyninmanta anchhukurqanmi, machuyasqanrayku.
Qillqasqankuna
Insiklikakuna: Motu propiokuna: Wak qillqasqankuna:
Elizabeth Ocsa Quispe
Elizabeth Ocsa Quispe (Ilisawith Uqsa Qispi) sutiyuq warmiqa (1998 watapi paqarisqa Uquwiri (Ocuvire) ayllu llaqtapi, Ch'iqakupi distritupi, Tinta ñiqpi, Qanchi pruwinsyapi, Qusqu suyupi) piruwanu yachachiqmi, harawiqmi, qhichwa simipi qillqaqmi.
Kawsaynin
Eilzabethqa Tinta llaqtapi Tintap Tupaq Amaru Sapsipaq Hatun Institutun (Instituto Superior Publico Tupac Amaru de Tinta, I.S.E.P. Tupac Amaru) nisqapim yachaqarqan iskay simipi iskay kawsaypi yachayta, qhichwa simi yachachiq tukuspa. 2018 watapi harawikunayuq ñawpaq liwruntam uyancharqan, Llampu Sunqu Urpi sutiyuq. Wakin qillqaq warmikunawan, 2018, 2020 watakunapi, iskay harawi liwrukunatam uyancharqan.
Takachi
Takachi (kastilla qillqaypi: Tacachi) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, Punata pruwinsyapi, Takachi munisipyup uma llaqtanmi.
Qhuyaruna llaqta
Qhuyaruna (kastilla simipi: Mineros) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Santa Krus suyupi, Obispo Santiestevan pruwinsyapi huk llaqtam, Mineros munisipyup uma llaqtanmi.
1112
1112 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Rosalia
Rosalia Vila Tobella (Qhiswapi: Rusaliya Wila Tuwilla), (25 ñiqin tarpuy killapi 1992 watapi paqarisqa), huk takiq kasqa, kastilla simi pi takin. Barcelona llaqtap hawanpi paqarisqa, wiñasqa, payqa "mana riqsisqa pop ch'aska" nispam sutichasqa karqan, qiniru-k'umuykachaq musiku istilunkunarayku. 13 watayuq kachkaspa Ispaña llaqta musikuwan anchata gustasqanmanta, Cataluña Colegio de Música nisqapi musiku yachaymanta yachaqarqan, musiku barkunapipas, kasarakuykunapipas takirqan. Payqa yachayninta tukurqan honoreswan, Raül Refree, Los Ángeles (2017), bachillerato proyecto El Mal Querer (2018) nisqawan kuskachasqa tapa alwumninwan. Flamencota musuqmanta yuyaymanaspa pop, hip hop takikunawan chaqruspa, " Malmente ", " Pienso en tu Mirá " nisqa sapallan takikunatam paqarichimurqan, chaykunam Ispañamanta lliw runakunap yuyayninta hap'irqan, lliw runakunap allin qhawarisqanmi lluqsirqan. Latin Grammy Award nisqa suñayta chaskiq, watapi allin album nisqapaq, Rolling Stone 500 astawan hatun álbumninkunapi listasqa, El Mal Querer sutiyuq runaqa Rusaliya nisqap wichariynintam qallarirqan, mamallaqtapura musiku isina nisqaman.
Kanchas
Kanchas (kastilla simipi: Nevado Canchas / Camchas) nisqaqa Antikunapi, Piruwpi, huk rit'i urqum, Yuraq Wallapi, Anqash suyupi, Asunsyun pruwinsyapi, Aquchaka distritupi, Chakas distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta 6.049 mitrum aswan hanaq.
1113
1113 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Quya llaqta
Quya (kastilla simipi: Coya) nisqaqa Piruw mamallaqtapi huk llaqtam, Khallka pruwinsyapi, Qusqu suyupi, Quya distritup uma llaqtanmi.
Titanka
Titanka, Puya, Kara, Tikatika, Santun, Qishqi, Puwa, T'ikanka icha Chukiqayara (Puya raimondii) nisqaqa Punapi (Buliwya, Piruw) sapallan sach'am, ch'awar hina yuram.
Kay yurap hamut'asqa sutin Puya raimondii kawsay yachaq Antonio Raimondimantam sutichasqa.
Kaypipas qhaway
thumb|right|120px|[[Antonio Raimondi]]
Rafael Correa
thumb|right|Rafael Correa - [[Ikwadurpa umalliqnin]] Rafael Vicente Correa Delgado sutiyuq runaqa ( paqarisqa Wayakil llaqtapi, Ikwadurpi) huk 🇪🇨 mama llaqtap pulitiku runam.
p'unchawpi umalliy yallinakuypi lliw kunkakunap 57-%-ninwan yallirqaspa, 15-I-2007 p'unchawmantam Ikwadurpa umalliqninmi (Mamallaktata Pushak nisqa) kachkan, Alfredo Palaciota qatispa. Movimiento País nisqap pusaqninmi.
Taytanː Rafael Correa Icaza (1935 - 1995). Mamanː Norma Delgado Rendón (1939- ) Warmiː Anne Malherbe Gosseline. Churinkunaː Sofía, Anne Dominique wan Rafael Miguel Correa Malherbe.
Harawiq
mini|[[Ariruma Kowii sutiyuq runaqa Ikwadur mamallaqtayuq harawiqmi.]] Harawiq nisqaqa harawikunata ruraq, rurasqan harawita takiq, rimaq icha qillqaq, simi kapchiq runam.
Evo Morales
Juan Evo Morales Ayma (Huwan Iwu Muralis Ayma) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Isallawi llaqtapi, Jurinuqa kantunpi, Wuliwiyapi) huk Wuliwiyanu, aymara simi rimaq pulitiku runam. 2006 watamanta 2019 watakama Wuliwiyap Umalliqninmi karqan.
Evo Moralesqa huk kuka chakrarunap pusaqnin karqaspa, Susyalismuman Rikch'arimuy (MAS) partidup umalliqnin tukurqan. Hukllachasqa Amirika Suyukunap pusaqninkunaqa Wuliwiyapi mana kukata puquchinapaq sat'irikuspa runakunata anchatam phiñachirqan. USA-man "ama sat'ikuwaykuchu" nispa Evo Morales Wuliwiyapi umalliy akllanakuypi MAS partidupaq sayakurqan. umalliy yallinakuypi lliw kunkakunap 54-%-ninwan yallirqaspa, 2006 p'unchawmantam Wuliwiyap umalliqnin kachkan. Yapay Wuliwiyap pusaqninmi. 2019 watapim tawa kutiñam Umalliqpaq allinakuykunapim akllachikuykacharqan, lliwkunamanta astawan akllaykunata chaskispa. OAS nisqap akllanakuny qhawaqkunataq nirqan, llullaspa atirqan, nispa. awqaq pusaqkuna ripuy niptinmi, umalliymanta achhurakurqan. Chaymantam Mishikumanmi ayqirqan. rimana huñunakuypa qatiq pusaqnin Jeanine Áñez sutiyuqmi awqaq pusaqkunap ari niyninwanmi Umalliq rurachikurqan, Evo Moralestaq nirqan, Jeanineqa manam umalliqchu, nispa.
Quibdó
Quibdó (kastilla simipi: Quibdó) nisqaqa Kulumbyapi huk hatun llaqtam. Chocó suyu uma llaqtapmi. 3 337,5 km²,
Mamallaqtap Llaqta Yachay Llaqta Kawsay Musiyun
mini|Mamallaqtap Llaqta Yachay Llaqta Kawsay Musiyun, [[Chuqiyapu, Buliwya]] Mamallaqtap Llaqta Yachay Llaqta Kawsay Musiyun (kastilla simipi: Museo Nacional de Etnografía y Folklore) nisqaqa Chuqiyapu llaqtapi, Buliwyapi, huk musiyum, 1962 watapi kamarisqa.
Bruno Henrique Pinto
thumb|right|250px|Bruno Henrique Pinto Bruno Henrique Pinto sutiyuq runaqa, icha Bruno Henrique ( paqarisqa Belo Horizonte llaqtapi - ) huk  🇧🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Siligo
thumb|right|230px|Siligo, Panorama Siligo llaqtaqa Sardegna suyupi, Italya mama llaqtapi, kan.
José Echegaray
thumb|right|260px|José Echegaray (1832-1916) 200px|right|José Echegaray José Echegaray y Eizaguirre  sutiyuq runaqa (* paqarisqa Madrid llaqtapi -   wañusqa Madrid llaqtapi), huk 🇪🇸  mama llaqtayuq Yupay yachaq, allwiya kamayuq, qillqaq wan pulitiku runam, Kastilla simipi qillqaqmi.
Nobel Suñay|20px 1904 watapis simi kapchiypi Nobel Suñaytam chaskirqan.
Karurikuna
thumb|Karurikuna: aliman ñawikaruy chaskiq, [[1950 watakunapi rurasqa.)]] Karurikuna, Ñawikaruy icha Tiliwisyun (kastilla simipi: televisión) nisqaqa karu rikunapaq uyarinapaqpas, siq'isqakunata, llimphikunata, ruqyaytapas (rimasqakunata) ratyu illanchay nisqawan apaykuq llamk'ana llikacham. Illanchaq llamk'anataqa karurikuna ankichiq (emisor de televisión) ninchikmi, wasinchikkunapi kaq chaskiqkunatataq icha karurikuna chaskiq (receptor de televisión, televisor).
Kulli wirwina
Kulli wirwina (Verbena hispida) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Huwan Pawlu I
Huwan Pawlu I icha Huwan Pawlu huq ñiqin (latin simipi: Ioannes Paulus PP. I, Italya simipi: Papa Giovanni Paolo I) sutiyuq runaqa (* 17 ñiqin kantaray killapi 1912, Canale d'Agordo, Belluno [Forno di Canale], Italyapi - † 28 ñiqin tarpuy killapi 1978, Watikanu llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.
Theodor Mommsen
thumb|right|230px|Bjørnstjerne Bjørnson (1817-1903). right|200px| silq'uymi. Christian Matthias Theodor Mommsen sutiyuq runaqa, ( paqarisqa Garding llaqtapi -  wañusqa Charlottenburg llaqtapi), huk 🇩🇪 mama llaqtayuq taripay amachaq, willay kamayuq, pulitiku wan qillqaqmi qarqan.
Nobel Suñay|20px 1902 watapis simi kapchiypi Nobel Suñaytam chaskirqan.
Neftçi PFK
Neftçi PFK (Asar simi: "Neftçi" Peşəkar Futbol Klubu) nisqaqa huk Asarsuyu piluta hayt'ay klubmi.
Wiñay kawsay
Kamasqa
Palanta kiti
Pulitika Rakiy
Tawa kitillinmi kan:
Mayukuna marka
Mayukuna marka nisqaqa (kastilla simipi: Provincia de Los Ríos) Ikwadur mama llaqtapi huk markam. Uma llaqtanqa Babahoyo llaqtam.
Pulitika rakiy
Chunka iskayniyuq kitinmi kan.
Inírida
Inírida (kastilla simipi: Inírida) nisqaqa Kulumbyapi huk hatun llaqtam. Guainía suyu uma llaqtapmi. 6 457 km²,
Ixiamas munisipyu
Ixiamas munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Ixiamas) nisqaqa huk munisipyu Abel Iturralde pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Wanuni munisipyu
Wanuni munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Huanuni) nisqaqa huk ñiqin munisipyu, Pantaleón Dalence pruwinsyapi, Uru Uru suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Wanuni llaqtam.
Ixiamas munisipyu
Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Wanuni munisipyu
Kantunkuna
Suqta kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa astawan Qhichwa, Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Wanuni munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Nobel Suñay Musikupi
Nobel Suñay Musikupi nisqaqa manam Alfred Nobelpa tistamintunpi sananchasqan pichqantin Nobel Suñaypurachu. 1969 watamantapachas kay suñaytaqa quykunku musikupi ancha allin aypasqakunapaq.
1114
1114 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Pastasa runa
thumb|right|290px|[[Pastasa mayu Mera llaqtamanta rikusqa]] Pastasa runa icha Pastasa Kichwa nisqa, kikintaq Alama icha Inka (Inga) nikuq runakunaqa (kastilla simipi Quichuas de Canelos) huk runa llaqtam, Ikwadurpi, Pastasa markapi, Piruw suyupipas, Luritu suyupi tiyaq, kichwa simita rimaq.
Pastasa runakuna
Pukyu:
Qhichwa Pastasa-Tigre
Pukyu:
Pakasmayu
thumb|right|220px|[[Pakasmayu]] Pakasmayu (kastilla simipi: Pacasmayo) nisqaqa Piruwpi, Qispi kay suyupi, huk llaqtam, Pakasmayu pruwinsyap uma llaqtanmi.
Leonardo Ponzio
thumb|right|250px|Leonardo Ponzio Leonardo Ponzio sutiyuq runaqa ( paqarisqa Las Rosas llaqtapi - ) huk  🇦🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Montería
thumb|right|290px|Montería, Kulumbya
Montería (kastilla simipi: Montería) nisqaqa Kulumbyapi huk hatun llaqtam. Córdoba suyu uma llaqtapmi. 3 141 km²,
Tunupa urqu
Tunupa nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk nina urqum, Uru Uru suyupi, Ladislao Cabrera pruwinsyapi, Salinas de Garcí Mendoza munisipyupi, Jirira kantunpi. Tunupa nisqa apumanta sutinchasqa.
Julio Noriega Bernuy
Julio Noriega Bernuy sutiyuq runaqa (1956 watapi paqarisqa Aquchaka llaqtapi, Aquchaka distritupi, Anqash suyupi) piruwanu simi kapchiy yachaqmi, simi yachaqmi, qhichwa simimanta yachaqmi.
Asulun
Asulun icha Patu (Anas platyrhynchos) nisqaqa Chincha Awya Yalapi, Iwrupapi, Asyapipas kawsaq huk pilim. Chinaqa ch'umpim, urqutaq yuraqmi, q'umir kunka umayuqmi.
1115
1115 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Edwin Lucero Rinza
Edwin Lucero Rinza (Irwin Lusiru Rinsa) sutiyuq runaqa (1995 watapi paqarisqa Kañaris distritupi, Lampalliqi suyupi) piruwanu yachachiqmi, harawiqmi, Inkawasi-Kañaris nisqa qichwa simipi qillqaqmi.
Kawsaynin
Edwinqa wiñarqan Kañaris distritupi, Luis Enrique Lucero, Felicia Rinza taytamamap pusaq wawankunap pichqa kaqnin kaspa. Chaypim rirqan primarya, sikundaryapas yachaywasiman. Chaymantataq Lima llaqtapi La Molina distritupi qallarirqan San Ignacio de Loyola Yachay Suntur (Universidad San Ignacio de Loyola) nisqapim iskay simipi iskay kawsaypi yachayta yachaqayta, qhichwa simi yachachiq tukunanpaq. 2018 watapi harawikunayuq ñawpaq liwruntam uyancharqan, Runapa Ñawin sutiyuq.
Pallaysu
thumb|right|[[Gromphadorhina portentosa, huk Madagaskarpi kawsaq pallaysu]] Pallaysu, Apatara icha Kukaracha nisqakunaqa (ordo Blattodea) nisqakunaqa tawantin phawanapaq raprakunayuq palamakunam, khachuq k'akllachayuq. Pallaysup qirisankuna wiñakusqaña mama palama hinam.
Aswan haq'arwitukunaqa yurakunatam mikhun.
Édouard Manet
thumb|200px|Édouard Manet thumb|200px|Le Déjeuner sur l'Herbe, Édouard Manet Édouard Manet sutiyuq runaqa ( paqarisqa Paris llaqtapi -  wañusqa Paris llaqtapi) huk 🇫🇷 mama llaqtayuq llimphiq runam qarqan.
Jonah Lomu
thumb|right|280px|Jonah Tali Lomu (Marseille)
Jonah Tali Lomu MNZM sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Auckland llaqtapi - †  wañusqa Auckland llaqtapi), huk 🇳🇿 kurku kallpanchaq.
Tayta: Lomu, Mama:.
1994 watamanta 2002 watakama Musuq Silanda Rugby quchu.
1116
1116 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Warayu wichay
Warayu wichay (kastilla simipi: Ascensión de Guarayos) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Santa Krus suyupi, huk llaqtam, Warayu pruwinsyap uma llaqtanmi.
Askipata distritu
Askipata distritu (kastilla simipi: Distrito de Asquipata) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Victor Fajardo pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi. Uma llaqtanqa Askipata llaqtam.
Khuyay
thumb|200px|Khuyay (Erastis-wan Eromenos, pichqa kaq pachakwata). Khuyay nisqaqa huk runap huk runapaq allin sunquwan rikuynin, munaynin, waylluynin, chiqniypa hayunmi.
Askipata distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
Khuyay
Qharip warmip anchata munanakuspa khuyanakuyninqa waylluy nisqam.
Chay qharip warmip khuyanakunanmi tiyan kasarakuspa allinta kuska kawsanankupaq.
Askipata distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Siq'isqa rikchasapa willakuy
Walt Disney sutiyuq kuyu walltay pusaqmi ancha achka siq'isqa rikchasapa willakuykunata rurarqan.
San Luis Lukma distritu
San Luis Lukma distritu (kastilla simipi: Distrito de San Luis de Lucma) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Cutervo pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Luqma (La Lucma) llaqtam (492 runa, 2007 watapi).
Alex Rodríguez
thumb|right|200px|Alex Rodríguez
Alexander Emmanuel Rodríguez Navarro  sutiyuq runaqa (* paqarisqa New York llaqtapi -  ), huk 🇺🇸 kurku kallpanchaq.
Tayta: Rodríguez, Mama: Navarro.
Luis Aguilé
Luis María Aguilera Picca, "Luis Aguilé" sutiyuq runaqa (* paqarisqa Buenos Aires llaqtapi  -  wañusqa Madrid llaqtapi),  Arhintina mama llaqtayuq yachachiq wan takiqmi, kitara waqachiq, kastilla simillapim qillqarqan.
Wawakuna:
Henryk Sienkiewicz
thumb|right|260px|Frédéric Mistral (1846-1916) right|200px| Sienkiewicz Henryk Adam Aleksander Pius Sienkiewicz sutiyuq runaqa, icha Litwos (* paqarisqa Wola Okrzejska llaqtapi -   wañusqa Vevey llaqtapi), huk 🇵🇱 mama llaqtayuq willay kamayuq wan qillqaq runam.
Pawlu VI
Pawlu VI icha Pawlu suqta ñiqin (latin simipi: Paulus PP. VI, Italya simipi: Papa Paolo VI) sutiyuq runaqa (*26 ñiqin tarpuy killapi - 1897, Concesio, Brescia, Lombardia, Italyapi - † 6 ñiqin chakra yapuy killapi -1978, Castell Gandolfo, Watikanu mama llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.
Ch'iqakupi distritu
Ch'iqakupi distritu (kastilla simipi: Distrito de Checacupe) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qusqu suyupi, Qanchi pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Ch'iqakupi llaqtam.
Henryk Sienkiewicz
Nobel Suñay|20px 1905 watapis simi kapchiypi Nobel Suñaytam chaskirqan.
Ch'iqakupi distritu
Kay llaqtap sutinqa aymara simim: ch'iqa lluq'i, kupi paña, "lluq'i paña".
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
Henryk Sienkiewicz
Taytan: Józef Sienkiewicz (1813–96); Maman: Stefania Cieciszowska (1820–73). Warmi: Maria Szetkiewicz. Churinkuna: (2) Henryk Józef (1882–1959) wan Jadwiga Maria (1883–1969).
Ch'iqakupi distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Ukhuraqra
Ukhuraqra (kastilla simipi: Quebrada Honda) nisqaqa Piruw mamallaqtapi huk llaqtam, Khallka pruwinsyapi, Qusqu suyupi, Yanatili distritup uma llaqtanmi.
Anti yachay tarpuy
Anti yachay tarpuy (Kastilla simipi Cultura andina) ( Deutsch: Anden Kultur) (English: Andean culture) nisqa tiyan suqta llaqta hunupi: Arhintinapi, Buliwyapi, Chilipi, Ikwadurpi,Kulumwyapi, Piruwpi. Suqta waranqa watana kan. Siminkuna kunanqa arusimi, runasimiwan.Yachaqkuna ninku Tiyawanaku, Wari kasqa, Tawantinsuyu karqaniku rakin Anti yachay tarpuypa.
Maypi wiñan
Anti yachay tarpuy kan maypis, hatun uma llaqtakunapi:
Limaq llaqtapi
8hunu 700waranqa runakuna takuyan Limaq llaqtapi .Iskay hunu hamutan qechwata. Pisillan riman. Machar raymipi rimayan.
Inti punchaw huñuyanku rayminkuna sumachiq; kanchakunapi ruranku atipanata, aswan ruyrus haytanata. Kanku haymakuna, kitikunapa, k'itikunapa, wamanikunapa. Suyukunapa: hayma suntur, kikinpa wasichanayuq. Chaypi mikun kikinpa mikuyninta. Haka pichu, kuchi aycha kankasa. Imanaman aqha. Wiyanku waynuta,chaywan tusunku; harawi takitapas; takinku pachan runakuna, chaqrusa runakuna, aswan Kastilla simipa. Kanku chimaychipas, chimaychapas. Ruwanku nanipurita, riyanku Limaq qhapaq patayaq, tusur, takir, wanyachir tinyata, pinkulluta.
Urmiri (Puwpu)
Urmiri nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Uru Uru suyupi, huk llaqtam, Puwpu pruwinsyapi, Pasña munisipyupi.
Anti yachay tarpuy
Chuqiyapu llaqtapi
Kay uma llaqtapi rimayan arusimita, runasimita. Aswan pacahn runakuna tiyan. Kikinpa hawkakayninta sumachinku. Buliwya kamachikuq kallpan iskaysimi yachachita.
Kitu llaqtapi
Pachan runakuna sinchikunku. Qarquyasa askha Ikwadur uma pusaqta. Sinchinku iskay simi yachachiyta. Wakin runakuna purinku kikinpa pachanwan (llatpanwan). Hawkakayninta kawsanku. Aswan pachan simita rimanku.
San José Guaviare
thumb|right|290px|San José Guaviare, Kulumbya
San José Guaviare (kastilla simipi: San José del Guaviare) nisqaqa Kulumbyapi huk hatun llaqtam. Guaviare suyu uma llaqtapmi. 16 654 km²
P'uñu wirwina
P'uñu wirwina (Verbena gynobasis) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Ben Tre
Ben Tre llaqtaqa Witnam mama llaqtap Ben Tre uma llaqtanmi.
Joe DiMaggio
thumb|right|200px|Joe DiMaggio (1950)
Joseph Paul DiMaggio sutiyuq runaqa icha Joe DiMaggio (* paqarisqa Martinez llaqtapi -   wañusqa [[Hollywood (Florida)|Hollywood)] llaqtapi], huk 🇺🇸 kurku kallpanchaq.
Tayta: Giuseppe DiMaggio(1872-1949), Mama: Rosalia Mercurio (1878-1951).
Inga
Paykuna aswanta kay llaqtakunapi tiyanku:
Astawan Kulumbyapi waq qhichwa simi rimaq runakuna kanku, ichaqa paykuna mana ingakunachu kanku, kay qhichwa simi rimaq runakunaqa napurunam kanku. 2009 watapi 7.700 napuruna Kulumbyapi tiyarqanku.
Luis Calvo pruwinsya
Luis Calvo pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Luis Calvo) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Chuqichaka suyupi. Uma llaqtanqa Muyupampa (Villa Vaca Guzmán) llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan:
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam Waraniyi runakunapas tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Luis Calvo pruwinsyapiqa kastilla, waraniyi, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Alan García
thumb|right|300px|Alan García - [[Piruwpa umalliqnin]] Alan Gabriel Ludwig García Pérez (icha Alan Apriyil Luwiq Arsiya Piiris) sutiyuq runaqa (* 23 ñiqin aymuray killapi 1949 paqarisqa Lima llaqtapi, Piruwpi - 17 ñiqin ayriway killapi 2019 watapi Lima llaqtapi, Piruwpi ) huk piruwanu pulitiku runam. APRA partidupi wankurisqan kaspa, 1985 watamanta 1990 watakamam ñawpaq kuti Piruwpa umalliqnin karqan.
4-VI-2006 p'unchawpi umallinapaq akllanakuypi Ollanta Humala-wan hayu kaspa lliw kunkakunap 53-%-ninwan yallispa, 28-VI-2006 p'unchawmantam Piruwpa umalliqnin kachkan, Alejandro Toledo-ta qatispa.
p'unchawkamam umalliq karqan, chay pachataq Ollanta Humalam qatirqan.
Tawlichuqu Wanka
rikchacha|paña|Taullichuqu wanka (Limaqpi)
Tawlichuqu Wanka (Kastilla simipi Taulichuco huanca) huk wanka sayasa Santa Rusa kallkipi, Limaq uma llaqtapi.
Maypi
Limaqpa Kuraq Wasipa kuchunpi. Chayllapi Limaqpa Qhapaq káncha (Kastlla simipi: Plaza mayor).
Imaymanta
Churarqa Limaq Kuraq Alhunsu Warantis (Alfonso Barrantes), 1983 watapi. Yarpayan ñawpa Limaq Kuraqta Tawlichuquta. Pay kawsarqa Kastilla runakunakuna chamunqan watapikuna. 1535 watapi.
Huñuyanku
Ayllukuna, panakakuna huñunku 18ñiqin ñawpaq killapi.Hawkakayninkuta ruwanku. Takinku, tusunku, mikunku kinkinkunapata.
Urqukisa yura rikch'aq ayllu
Urqukisa yura rikch'aq ayllu (Loasaceae) nisqaqa huk iskay phutuy raphiyuq yurakunap rikch'aq ayllunmi, lliwmanta aswan qurakunam, 200-chá 260-chá rikch'aq.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'anakuna:
Ransisku (Tayta Papa)
Ransisku, Jorge Mario Bergoglio sutiyuq runaqa (latin simipi: Franciscus PP., Italya simipi: Papa Francesco , kastilla simipi: Papa Francisco ) sutiyuq runaqa (17 ñiqin qhapaq raymi killapi 1936 watapi paqarisqa Buenos Aires llaqtapi) huk tayta kuram, Arhintina llaqtayuqmi. 2013 watamanta Watikanu llaqtapi Tayta Papam kachkan. Icha Watikanu llaqtapa willaq uman
Julieta Zurita Cavero
Julieta Zurita Cavero sutiyuq warmiqa (1953 watapi paqarisqa Quchapampa llaqtapi, Buliwyapi) buliwyanu simi kapchiy yachaqmi, simi yachaqmi, qhichwa simimanta yachaqmi.
Julietaqa Quchapampa llaqtapi San Simun hatun yachay wasipi (Universidad Mayor de San Simón) qhichwa simita yachachispa yachaqaqkunata priparan iskay simipi iskay kawsaypi yachay nisqapi yachananpaq.
Maqaq ch'uru
Tawantinsuyu pachapiqa Inkakuna sillp'inkunamanta putututas rurarqan.
1118
1118 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Eugène Delacroix
thumb|200px|Eugène Delacroix thumb|200px|La liberté guidant le peuple, Eugène Delacroix Eugène Delacroix (Ferdinand Victor Eugène Delacroix) sutiyuqqa ( paqarisqa Charenton-Saint-Maurice llaqtapi, Ransiya-pi, wañusqa Paris llaqtapi, Ransiya-pi) huk Ransiya mama llaqtayuq llimphiq runam karqan.
Giosuè Carducci
thumb|right|260px|Giosuè Carducci (1835-1907) Giosuè Alessandro Giuseppe Carducci sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Valdicastello llaqtapi -   wañusqa Bologna llaqtapi), huk 🇮🇹 mama llaqtayuq willay kamayuq, harawi qillqaq wan pulitiku runam.
Nobel Suñay|20px 1906 watapis simi kapchiypi Nobel Suñaytam chaskirqan.
Tinta distritu
Tinta distritu (kastilla simipi: Distrito de Tinta ) nisqaqa Qanchi pruwinsyapi, Qusqu suyupi (Piruwpi), huk  distritum. Uma llaqtanqa Tinta llaqtam.
Wiñay kawsay
Tinta llaqtapiqa Tupaq Amaru iskay ñiqin paqarisqa karqa.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
Pakisha kiti
Pakisha kiti (kastilla simipi: Cantón Paquisha) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Zamora Chinchipi markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Pakisha llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kimsa kitillinmi kan:
Tinta distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
500 watakuna
500 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 500 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 509 watapi puchukarqan.
51 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 501 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 510 watapi puchukarqan.
Tinta distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Kiskis
thumb|right|240px|Kiskispa [[awqaqninkuna ispañulkunawan hayu kaspa maqanakuchkan.]] Kiskis sutiyuq runaqa huk inka awqaq pusaqsi, wamink'as karqan, ispañulkunaman hayu maqanakuq.
Dolores Cacuango
thumb|right|260px| Dolores Cacuango (1881-1971) Dolores Cacuango Quilo sutiyuq warmiqa, icha Mama Dulu (1881 watapi paqarisqa San Pablo Urku llaqtapi, Kayampi kitipi, Ikwadurpi, 1971 watapi wañusqa Kayampi llaqtapi) huk 🇪🇨 pulitiku warmim karqan, Kayampim.
Kichwa runakunapaqqa hatun ñawpaqman pusaqmi karqan, chayrayku payta Mama Dulu nirqankum. Tukuy kawsayninpi kichwa runaman allpankunata kutichinapaq paykuna allpayuq tukunanpaq, runakunawan misti (mishu) allpayuqkunata maqanakurqan. Hinallataq mama Tránsito Amaguañawan iskay kawsaypi iskay simipi yachay wasikunatam kamachirqan. Tukuy kawsayninpi allpayuq mistikunam chapaqkunapas Mama Duluta maqaspa qatiykacharqan. Payqa wiñay wakchallam kawsarqan, hinallapas wakchalla huk uchuylla wasipim wañurqan.
Doloresqa nirqan, "pitishka urku uksha shina, kutin wiñakmi kanchik, shinami, urku uksha shinawan pachamamata katachishun", kashna paypak yuyaypi "Imashina inti tayta tukuykunata kunukyachin, nima ashtawan nima pishita, kari-warmikunata, shinallatakmi yachayka tukuykunaman achikyachinka, charikkunata, wakchakunata, amukuna cashpa serviciokunamanpash".
Uqururu
Uqururu (Mimulus glabratus) nisqaqa huk hampi yuram.
Misk'i pruwinsya
Misk'i pruwinsya nisqaqa (aymara simipi: Misk'i jisk'a suyu; kastilla simi: Provincia de Mizque) Buliwya suyupi, Quchapampa suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Misk'i llaqtam (2.677 llaqtayuq, 2001 watapi).
Edwin Ramos Flores
Edwinqa Lima llaqtapi La Cantuta nisqa hatun yachay wasipi yachaqarqan simi kapchiy yachayta, mayistru tukuspa. Chaymantataq Universidad Peruana Cayetano Heredia nisqapi yachachiyta qallarirqan, hinallataqmi Universidad Nacional Tecnológica de Lima Sur nisqapi yacharichirqan.
Misk'i pruwinsya
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Misk'i pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Neiva
Neiva (kastilla simipi: Neiva) nisqaqa Kulumbyapi huk hatun llaqtam. Huila suyu uma llaqtapmi. 1 553 km²,
Chakuma kantun (P'utuqsi)
Chakuma kantun nisqaqa (kastilla simipi: Cantón Chacoma) Buliwyapi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Daniel Campos pruwinsyapi, Llika munisipyupi. Uma llaqtanqa Chakuma (Chacoma) llaqtam.
Pututu ch'uru
Pututu ch'uru nisqakunaqa ch'uru phuku nisqa phukuna waqachinata, putututa ruranapaq llamk'achisqa ch'urukunam, ahinataq:
Wallqan
Wallqan, Rahupakinan, Rahupakina, Rasupakinan icha Wichahanka (kastilla qillqaypi: Nevado Hualcan / Rajupakinan / Rajopaquinan / Huichajanga) nisqaqa Piruwpi, Yuraq Wallapi, huk rit'i urqum, Anqash suyupi, Asunsyun pruwinsyapi, Chakas distritupi, Qarwa pruwinsyapipas, Qarwa distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.122 mitrum aswan hanaq. thumb|left|200px| lluq'imanta pañaman: [[Wantuy rit'i urqu (Tullparahu), Waskaran rit'i urqu, Chawpikallki rit'i urqu (chawpi), Wallqan rit'i urqu, Waras llaqtamanta rikusqa]]
Matarahu
Matarahu, Matarrahu, Matarruhu icha Pisqu (kastilla qillqaypi: Mataraju / Matarraju / Matarajo / Matarrojo / Pisco) nisqaqa Piruw suyupi, huk rit'i urqum, Yuraq Hankapi, Anqash suyupi, Yunkay pruwinsyapi, Yunkay distritu, Llankanuku quchakuna ñiqpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.752 / 6.074 mitrum aswan hanaq. thumb|left|200px| [[Artisunrahu Matarahu rit'i urqumanta rikusqa]]
San Buenaventura munisipyu
San Buenaventura munisipyu (kastilla simipi: Municipio de San Buenaventura) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Abel Iturralde pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya suyupi. Uma llaqtanqa San Buenaventura llaqtam.
Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.
Jach'aqullu (Taqna)
Kay urqup sutinqa aymara simim: jach'a hatun, qullu urqu, "Hatun urqu".
San Buenaventura munisipyu
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Los Ángeles (Chili)
rikchacha|250px|right|Los Ángeles (Chili) Los Ángeles nisqaqa Biyubiyu suyu mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Los Ángeles llaqtapiqa 166.556 runakunam kawsachkanku (2002 watapi).
Santiago Copello
Santiago Luis Copello sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Partido de San Isidoro llaqtapi - †  wañusqa Buenos Aires llaqtapi) huk kathuliku Uma Hatun yaya karqan. Yachay wasi: La Plata Seminario sacerdotal wan Pontificia Universidad Gregoriana (Roma). 1932 watamanta 1959 watakama Buenos Aires Uma Hatun yaya.
Tayta: Copello; Mama:.
Francis Bacon
Francis Bacon sutiyuq runaqa  (*  paqarisqa Strand llaqtapi -  wañusqa Highgate llaqtapi) huk Inlatirra mama llaqtayuq qillqaqsi, pulitiku, taripay amachaq wan yachay wayllukuqpas karqan.
Yaya: Nicholas Bacon ; Mama: Anne Cooke.
Warmi: Alice Barnham.
Hawa t'inkikuna
Kastilla simipi:
Ransiya simipi:
K'umpu (tsuku)
rikchacha|paña|200px|Sombrero
510 watakuna
510 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 510 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 519 watapi puchukarqan.
52 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 511 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 520 watapi puchukarqan.
Nito Mestre
thumb|right|250px| Nito Mestre Carlos Alberto Nito Mestre sutiyuq runaqa, ( paqarisqa Buenos Aires llaqtapi -   ), huk 🇦🇷 mama llaqtayuq sirinka, pinchikilla kitara waqachiq takiq wan taki qillqaq qarqan.
Sui Generis (kusituy): Charly García wan Nito Mestre.
Taytan: ; Maman:. Warmiː     Churinkunaː.
Huwan XXIII
Biatu Huwan XXIII icha Biatu Huwan iskay chunka kimsa ñiqin sutiyuq runaqa (latin simipi: Beatus Ioannes PP. XXIII, T.O.R., Italya simipi: Beato Papa Giovanni XXIII, kastilla simiː Papa Juan XXIII ) nisqaqa (*25 ñiqin ayamarq'a killapi - 1881, Sotto il Monte,Bergamo, Lombardia, Italyapi - † 3 ñiqin inti raymi killapi - 1963, Watikanu llaqtapi) huk pápam karqan, Watikanu umalliq.
Qillqasqankuna
Insiklikakuna:
Tutupaka nina urqu
Tutupaka (kastilla simipi: Volcán Tutupaca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Barroso wallapi, huk nina urqum, Taqna suyupi, Kantarawi pruwinsyapi, Kantarawi distritupi, Kamilaqa distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta 5.815 mitrum aswan hanaq.
Kanarya distritu
Kanarya distritu (kastilla simipi: Distrito de Canaria ) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Victor Fajardo pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi. Uma llaqtanqa Kanarya llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
1119
1119 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Kanarya distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Qispichiqkuna (kuyuchisqa siq'isqa)
Qispichiqkuna (inlish simipi The Rescuers, kastilla simipi: Los Rescatadores, Bernardo y Bianca) nisqaqa 1977 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Wolfgang Reitherman, Art Stevens, John Lounsberymi. Disney ruruchinapaqmi rurasqa. Chay pilikulapi qispichiqkunaqa iskay ukucham. Ñiqin piti Qispichiqkuna Kangurusuyupi 1990 watapi rurasqa.
Python
rikchacha|Pythonpa riqsinapaq rikch'an Python nisqaqa huk hanaq-patayuq, tukuyimapaq wakichiy simim. Kaypa ch'anta hamawt'aynin khipukama (kuriku nisqa) ñawiriy atiyta aswanta kallpachan huk hatun inrintasiyun nisqata llamk'achiyta off-side kamachi nisqawan.
Guido van Rossum 1980 watakunap tukukuyninpi Python nisqapi llamk'ayta qallarirqan, ABC nisqap kamachina simip qatiqnin hina, ñawpaq kutitaq 1991 watapi Python 0.9.0 sutiwan lluqsichirqan. Python 2.0 nisqa, 2000 watapi lluqsirqan, musuq ruwanakunata riqsichirqan, ahinataq lista hamut'ay, cycle-detecting q'upa huñuy, pukyu yupay, Unicode yanapakuypas. Python 3.0 nisqa, 2008 watapi lluqsisqa, hatun musuqchasqa karqan, ñawpaq layakunawan mana hunt'asqa qhipaman t'inkisqa. Python 2.7.18, 2020 watapi lluqsisqa, Python 2 wirsiyun nisqamata qhapa wirsiyun qhipa lluqsiyninmi karqan.
Python sapa kuti huk astawan riqsisqa kamachiq simikunahina rankikun.
Wiñay kawsayninmanta
rikchacha|225x225px| Python nisqap ruwaq runan, Guido van Rossum, OSCON 2006 nisqapi
Santa Krus distritu (Cutervo)
Santa Krus distritu (kastilla simipi: Distrito de Santa Cruz) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Cutervo pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Santa Krus llaqtam (263 runa, 2007 watapi).
Alejandro Toledo
Alejandro Toledo Manrique sutiyuq runaqa (* paqarisqa Ferrer llaqtapi Qawana distritupi, Pallasqa pruwinsyapi, Anqash suyupi, Piruwpi) huk piruwanu musiku yachaq wan pulitiku runam. 28-VII-2001 p'unchawmanta 28-VII-2006 p'unchawkama Piruwpa umalliqnin karqan.
Riohacha
Riohacha (kastilla simipi: Riohacha) nisqaqa Kulumbyapi huk hatun llaqtam. La Guajira suyu uma llaqtapmi. 3 120 km²
Santa Rusa distritu (Melgar)
Santa Rusa distritu nisqaqa (aymara simipi: Santa Rusa jisk'a t'aqa suyu; kastilla simipi: Distrito de Santa Rosa) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Melgar pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Santa Rusa llaqtam.
Simikuna
Santa Rusa distritupi aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pukyu:
Salamanca
Salamanca nisqaqa Ispañapi huk hatun llaqtam.
Nobel Suñay Qasikaypi
Nobel Suñay Chaqllisinchipi nisqaqa Alfred Nobelpa tistamintunpi sananchasqan pichqantin Nobel Suñaypura huk suñaymi, thakpaq ancha allin aypasqakunapaq.
Huk Nobel Suñaykuna Stockholm llaqtapi qusqa kaptin, kay thakpaq suñaytataq Oslo llaqtapim quykunku.
Lanq'i
thumb|right|200px|Lanq'ikuna Lanq'i, Usuta icha Huk'uta nisqaqa qara p'achamanta icha mawk'a qalla kawchu siwimanta rurasqa chakikunapaq churanam, uray larupitaq sinchi qara, k'awchu icha plastikamanta rurasqa sapatu p'alltayuq.
Mana sapatu hina, lanq'iqa hawanpi kichasqam, wayra chakiman hamunmi.
Angelique Rockas
rikchacha|Angelique Rockas ,Okon Jones  Le Balcon
Angelique Rockas  31   agosto  hatun puquy killapi, 1951 , watapi paqarisqa Urin Aphrika. Tayta-mamanqa griego runakunan karanku Londres llaqtapi `Internationalist Theatre` nisqap kamachiqninqa achka aylluyuqmi.
1120
Hawa t'inkikuna
1120'erne
Rudolf Eucken
Nobel Suñay|20px 1908 watapis simi kapchiypi Nobel Suñaytam chaskirqan.
Taytan: Ammo Becker Eucken (1792–1851); Maman: María Gittermann (1814–1872).
Kawpaq runa
thumb|250px|[[G20]] Kawpaq runa icha llaqta pusaqqa runakunaqa huk mama llaqtap kamachinanwan llamk'aykuq runakunam:
Richard Neal
Richard Edmund Neal sutiyuq runaqa (* 14 ñiqin pawqar waray killapi 1949 watapi paqarisqa ) huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq pulitiku runam, 1989 watamanta 1989 watamanta Massachusetts mama llaqtap 1 kaq kungresista distritunpaq U.S. Agawam, Chicopee hinaspa Westfield, hinaspapas aswan chakra llaqtam wakin suyumanta. Demokratiku partidup miembrun, Nealqa 2013 watamantapacham Massachusetts mama llaqtap umalliqninmi karqan, Hukllachasqa Amirika Suyukunap Rimana Wasinpi, Musuq Inglaterra Wasipi kachasqakunap umalliqninpas.
Tennessee suyu
Tennessee nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunap huk suyunmi. Uma llaqtanqa Nashville llaqtam.
Lunqanus
thumb|right|200px|Lunqanus. Lunqanus nisqaqa yawarsapa, asllataq aychayuq aycha t'iqim.
Humint'a
thumb|250px|Humint'a ([[Chilipi).]] thumb|250px| Humint'a, Lasti icha Humita nisqaqa sara sankhumanta yanusqa, misk'ichasqa, yura wirawan, kisuwanpas icha pasawanpas chaqrusqa mikhunam, sara p'anqapi wallthasqa.
Antikunamanta hamuq misk'i mikhunam.
1121
1121 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Hawa t'inkikuna
1120'erne
Wanq'uni
Wanq'uni (Aymara simim, kastilla qillqaypi Huancune) nisqaqa Antikunapi, Piruw mama llaqtapi, huk ariqmi, Barroso wallapi, Taqna suyupi, Taqna pruwinsyapi, P'allqa distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.567 mitrum aswan hanaq.
Taki llaqta
Taki llaqta (kastilla simipi: El Carmen) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Santa Krus suyupi, Andrés Ibáñez pruwinsyapi, La Guardia munisipyupi.
520 watakuna
53 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 521 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 530 watapi puchukarqan.
Machaqa Marka munisipyu (Pantaleón Dalence)
Machaqa Marka munisipyu (aymara simipi: Machaqa Marka jisk'a t'aqa suyu‎; kastilla simipi: Municipio Machacamarca) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk munisipyum, Pantaleón Dalence pruwinsyapi, Uru Uru suyupi. Uma llaqtanqa Machaqa Marka llaqtam (aymara simi machaqa musuq, marka llaqta).
Kantunkuna
Iskay kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Machaqa Marka munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Willian Arão
thumb|right|250px|Willian Arão Willian Souza Arão da Silva sutiyuq runaqa, icha Willian Arão ( paqarisqa São Paulo llaqtapi - ) huk 🇧🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Apartheid
Apartheid (Urin Aphrika Inlishpi: /əˈpɑːrteɪd/; Afrikans: [aˈpartɦɛit], segregation; lit. "aparthood") huk razamanta waq-hinakunmi kan, 1948 kama 1990 manta kachkanraqmi. Urin Aphrikapi yuraq runa aswan allin riqsisqa karqan, hinaptin paykunaqa qullqiyuqmi, kamachikuqmi, hinaspataq waq yana runakunaman sinchitata sarunchakusqaku. Nelson Mandela- manta aswan allinmi kutirqan
Fito Páez
Rodolfo Páez sutiyuq runaqa, icha Fito Páez (* paqarisqa Rosario llaqtapi -  ), huk 🇦🇷 mama llaqtayuq takiq, takichaq wan yatana qallwa waqachiq ruraq qarqan.
Ñawpa Warmi:	Cecilia Roth (1992-2001) /   Fabiana Cantilo (1983-1990) / Romina Ricci (2002-2005) / Julia Mengolini (2012-2013) / María Eugenia Martínez Kolodziej (2014-) Churinkuna: (2)	 Martín Páez Rotenberg (p. 1999) wan Margarita Páez Ricci (p. 2004))
Villavicencio (Meta)
thumb|right|290px|Villavicencio, Kulumbya
Chinchay Awya Yala akakllu
Chinchay Awya Yala akakllu (Colaptes auratus) nisqaqa Chincha Awya Yalapi kawsaq yaka-yakam.
Zaza
Zaza runa (Zaza simi: Zazay, Dımıli) nisqaqa lliw Zaza simita rimaq runakunam, Turkiya Iranwan mama llaqtakunapi tiyaq.
Manawi marka
Manawi marka nisqaqa (kastilla simipi: Provincia de Manabí) Ikwadur mama llaqtapi huk markam. Uma llaqtanqa Portoviejo llaqtam.
Pulitika rakiy
Iskay chunka iskayniyuq kitinmi kan.
Rábida wat'a
thumb|right|290px|Tiyay: [[Rábida wat'a]] Rábida wat'aqa (kastilla simipi: Isla Rábida, inlish simipi Rábida icha Jervis) Ikwadur mama llaqtapi, Yawatisuyupi, huk uchuy wat'am, Pasiphiku mama quchapi.
530 watakuna
530 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 530 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 539 watapi puchukarqan.
Santa Marta (Kulumbya)
thumb|right|290px|Santa Marta, Kulumbya
Santa Marta (kastilla simipi: Santa Marta) nisqaqa Kulumbyapi huk hatun llaqtam. Magdalena suyu uma llaqtapmi. 2 393,65 km²
Yura
Yura icha Mallki (latin simipi: Planta - (regnum) Plantae, grigu simipi: Φυτόν - Φυτά) nisqaqa llapan imapas allpamanta wiñaq kawsaqmi, inti wayllay nisqata ruraq. Yuraqa saphiyuq, chillkiyuq, raphiyuqmi. Chillkip ñawch'inpitaq icha raphip lluk'inkunapiqa yurap mukmunkunam.
Ima hinam kawsanku
Kay hinataq yurakunaqa wiñankum: Mallkikunaqa sach'akunapas lliwmanta aswan hatunmi. Qurakunataq aswan pisim. Wiñayninkamaqa kay hinam kamanchik:
Tuktuyuq, murukunata ruraq yurakunataqa muruyuq icha tuktuyuq ninchik. Hukkunataq, tuktunnaq yurakunaqa, pisillam (ahinataq laqu icha qucha yuyu).
Yurakunap kawsaykuqninkunap pirqankunaqa silulusayuqmi.
Inti wayllay
Yurakunap raphinpi kawsaykuqkunapiqa kawsaykuq inti wayllaq (kloroplastu) nisqakunam. Chay raphi q'umirniyuq (klorophila nisqayuq) inti wayllaqkunawan, inti wayllay nisqata ruraspa yaku iñuwakunata ch'iqtaspa muksichaqtam kachaykunku. Chimlasayta wayra pachamanta hurquykuspa uwas misk'itam ruraykunku. Yurap rurasqan muksichaqtam ñuqanchik runakunataq kawsananchikpaq mat'ipayanchik. Mana yurakuna kaptin, manam wayra pachapi muksichaq kanmanchu. Chayraykum ancha-anchatam kawsaq pachapi yurakunatam, sach'a-sach'akunatam mat'ipayanchik. Tukuy uywakuna, runakunapas muksichaq wapsita hurquykuspa chimlasayta qarquykuspa samanku, hinallataqmi yurakunapas mana inti wayllachkaspan.
Yurakunap mitan kamay raki huñukuna
thumb|300px|Yurakuna
Mikhuna chakra yurakuna
Chakranchikkunapi miraspa tarpusqa sach'akunataqa mallkikunam ninchik.
Lliwmanta aswan tarpusqanchik chakra yurakunaqa sarawan papam.
Uturunku
thumb|right|250px|Uturunku thumb|right|250px|Uturunku thumb|right|250px|Uturunku: Maypim uturunku kawsarqan, kawsachkan Uturunku, Uturunqu, Unqa icha Puka puma (Panthera onca) nisqaqa huk hatun aycha uquq ñuñuq uywam. Umawa, Rupa-Rupa nisqap sach'a-sach'ankunapi kawsan, sach'akunapi lluq'aspa.
Agustín (santu)
thumb|right|250px|Agustín wan Mónica (santa), [[Ary Scheffer, 1846]] thumb|right|250px|Fresco [[siglo VI, Letrán.]] thumb|right|250px|Saint Augustine - Philippe de Champaigne
Tayta: Patricio; Mama: Mónica.
Disciplinarum libri
De beata vita liber I, De ordine libri II, Soliloquiorum libri II, De immortalitate animae liber I, De quantitatae animae liber I, De libero arbitrio libri III, De musica libri VI, De magistro liber I...
Apologéticos
De vera religione liber I. 390.
La ciudad de Dios (De civitate Dei libri XXII)
Está dividida en dos partes: en la primera combate al paganismo (l. 1-10) y en la segunda defiende la doctrina cristiana (l. 11-22).
Otras
De fide rerum quae non videntur liber I, De utilitate credendi liber I, De divinatione daemonum liber I, Quaestiones expositae contra paganos VI...
Enchiridion, ad Laurentium o De fide, spe et caritate liber I
421 wata
La Trinidad (De Trinitate libri XV)
5 partes: Teología bíblica de la Trinidad (I-IV), Teología especulativa y defensa del dogma (V-VII), Introducción al conocimiento místico de Dios (VIII), Búsqueda de la imagen de la Trinidad en el hombre (IX-XIV), Compendio y complemento del tratado (XV).
Otros
De fide et símbolo liber I, De diversis quaestionibus octoginta tribus liber I, De diversis quaestionibus ad Simplicianum libri II, Ad inquisitionem lanuarii libri II, De fide et operibus liber I, De videndo Deo liber I, De praesentia Dei liber I, De cura pro mortuis gerenda liber I, De octo Dulcitii quaestionibus liber I...
De coniugiis adulterinis libri II
420 wata.