cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Claudio Gentile
Tayta: ; Mama: Warmi Churinkuna:
Chaku llaqta
Chaku (kastilla simipi: El Chaco) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Napu markapi, huk llaqtam, Chaku kitip uma llaqtanmi.
Tika
thumb|left|200px|[[T'uruta qachuwan chaqruspa ch'ampa tikatam rurachkanku (Wankawillka, Piruw).]] Tika icha Aruwi (kastilla simimanta: adobe) nisqaqa t'urumanta rurasqa machina hinam wasichanapaq.
T'urumantaqa machina hina p'itikunata tikanchik. Chaymantataqmi intip q'uñichisqan wayrapi ch'akinchik. Ch'akiptin, tikakunawan wasichaytam atinchik.
348
348 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Raymond Burr
Taytan: William Johnston Burr (1889-1985), Maman: Minerva Smith (1892-1974). Warmi: Isabella Ward (1948-1952) Robert Benevides (pareja).
Wiyulin
Wiyulin (italya simimanta: violino) nisqaqa huk phiskuna tiwlli waqachinam. Llikillikitaqa rikrapi hap'ispa antutawan phiskuspa waqachinchik.
Wiyulinqa tawa waskayoq : Mi, La, Ri, Sul takinku. Kam t'iwkawan takin. Kay t'iwka kawallupa chukchayuq, kam waskata kulufuniyawan chamkan.
Wiyulinpaq ancha riqsisqa ñawra takikuna
(simikuna:de/fr)
San Lukas munisipyu
San Lukas (kastilla simipi: Municipio de San Lucas) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Chinchay Sinti pruwinsyapi, Chuqichaka suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa San Lukas llaqtam (1.360 llaqtayuq, 2001 watapi).
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
San Lukas munisipyupiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Panisu
Panisu (Panizos) nisqaqa Buliwyapi, Antikunapi, huk urqum, Lipis wallapi, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, Ismuruku munisipyupi, Ismuruku kantunpi, Arhintina suyupipas. Pikchunqa mama quchamanta 5.257 mitrum aswan hanaq.
Dimitris Christofias
thumb|Dimitris Christofias right|upright| Dimitris Christofias (grisya simipi:  Δημήτρης Χριστόφιας [ðiˈmitɾis xɾiˈstofças] )  sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Kato Dikomo llaqtapi -  wañusqa Nikusya llaqtapi ) huk 🇨🇾 mama llaqtayuq pulitiku qarqan.
Kipru Umalliqnin (2008-2013).
Taytan:, Maman:. Warmi: Elsie Chiratou Churinkuna: (3).
349
349 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
OneDrive
rikchacha|OneDrivepata riqsinapaq rikch'an (2019-kunankama) Microsoft OneDrive (SkyDrive ñawpaq sutin) nisqaqa Microsoft nisqaqta llamk'achisqan willañiqi qurpachay qaranam. Ñawpaq kuti Chawawarki killa 2007 watapi qallarisqa, qillqasqa llamk'aqkunata willañiqinkuta rak'iyta, tinkiyta atichin. OneDrive Microsoft Office kaqpa web laya kaqninpa waqaychasqa qhipa kaqnin hina llamkantaq. OneDrive 5 nisqakunata qun GB waqaychay runapaq qhipan mana qullqipaq, 100 kaqwan GB, 1TB, hinaspa 6TB waqaychay akllanakuna sapanchasqa utaq Microsoft 365 suscripcionkunawan tarikun.
OneDrive rantikuq ruwana wakichi willakuy tinkiyta chaymanta phuyu waqaychasqa ruwanakuna llamk'anaman yapan. Kay app Microsoft Windows kaqwan huñusqa hamun chaymanta macOS, Android, iOS, Windows Phone, Xbox 360, Xbox One, chaymanta Xbox Series X chaymanta S kaqpaq tiyan. Chaymanta, Microsoft Office ruwanakuna chiqamanta OneDrive kaqwan tinkinku.
Pukyukuna
<references group="" responsive="0">
Chakas
Chakas (kastilla simipi: Chacas) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, huk llaqtam, Asunsyun pruwinsyap uma llaqtanmi.
Qimalla kantun
Qimalla kantun (kastilla simipi: Cantón Kemalla) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, Uru Uru suyupi, Uru Uru pruwinsyapi, Q'araqullu munisipyupi. Uma llaqtanqa Qimalla llaqtam (614 runa, 2001 watapi).
Kay llaqtap sutinqa aymara simim.
Pultumarka distritu
Pultumarka distritu (kastilla simipi: Distrito de Baños del Inca, ñawpa pacha Intipukyu) nisqaqa Piruwpi huk distritum, Kashamarka suyupi, Kashamarka pruwinsyapi. Kashamarka nisqamantaqa 8 km karum.
Simikuna
Chaypi kawsaq runakunaqa qhichwa simitam rimanku, ichaqa Kashamarka rimay kastilla simip ancha chikichasqanmi.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Musiku
Pultumarka distritupiqa Yanaqucha qhuyam tiyan.
GIMP
rikchacha|GIMPpata riqsinapaq rikch'an rikchacha|GIMP 2.10qta qillqa ruwaq chawpi uyan GIMP (GNU Image Manipulation Program) nisqaqa huk mana rantina, kicha pukyu qillqa raster siq'ikuna allichaq llamk'achisqa, siq'ikunata llamk'achinapaq (retoque), siq'i allichaypaq, mana qullqiyuq rikch'ay siq'inapaq, huk rikch'aq willañiqi rikch'akunapura tikraypaq, hinaspa aswan especializasqa ruwaykuna. Manan t'iktunapaqchu ruwasqa kashan, wakin artistakuna, kamaqkunapas chaypaq utilizarqanku chaypas.
GIMP nisqaqa GPL-3.0-utaq qhipa kaq licenciawan lluqsisqa, Linux, macOS, Microsoft Windows nisqapaqpis.
Pukyukuna
<references group="" responsive="0">
Santillana distritu
Santillana distritu (kastilla simipi:  Distrito de Santillana) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, Wanta pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa San Husiy Siqi llaqtam. Santillana distritupi Putis ayllu llaqtapi piruwanu awqaqkuna 1984 watapi 123 runakunatam sipirqan.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Pueblo Nuevo kitilli
Pueblo Nuevo kitilli (kastilla simipi: Parroquia Pueblo Nuevo) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk chakrapura kitillim, Manawi markapi, Portoviejo kitipi.
Amadeo Carrizo
Amadeo Raúl Carrizo Larretape (* paqarisqa Rufino llaqtapi -  wañusqa Buenos Aires llaqtapi) huk 🇦🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
Tarukachi distritu
Tarukachi distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Tarucachi) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Taqna suyupi, Tarata pruwinsyapi, kamasqa. Uma llaqtanqa Tarukachi (Tarucachi) llaqtam.
Runakuna
434 runa (213 qhari, 221 warmi)
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Pichincha
thumb|right|290px|Pichincha & [[Kitu]] thumb|right|290px|Wawa Pichincha Pichincha nisqaqa Kitu llaqta niqpi, Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi, huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 4,794 mitrum aswan hanaq.
Chiqllarahu
Chiqllarahu (kastilla qillqaypi: Chequiarajo) nisqaqa Piruw suyupi, huk rit'i urqum, Yuraq Wallapi, Anqash suyupi, Qarwa pruwinsyapi, Shilla distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.183 m / 5.286 mitrum aswan hanaq.
Manuel Alejandro
Manuel Álvarez-Beigbeder Pérez, sutiyuq runaqa, icha Manuel Alejandro (* paqarisqa Jerez de la Frontera llaqtapi -  ) Ispaña mama llaqtapas takiqsi wan piano waqichaq karqan.
Sinik
Sinik, Intutu, Mintal chaja icha Pitachaja (Didelphis marsupialis) nisqaqa huk rikch'aq q'arachupam, Chawpi, Urin Awya Yalapi kawsaq.
Manuel Alejandro
Tayta: 'Álvarez-Beigbeder, Mama: Pérez.
Huk warmi: Helena Gómez Estrada ; Churinkuna (3): Javier, Carlos wan Patricia. Iskay warmi: Purificación Casas Romero (alias Ana Magdalena) Churinkuna (4): Sandra, Beatriz, Marian wan Viviana.
Suñaykuna
Premio de Honor en los Premios de la Música en 2008 y un Grammy latino a su carrera en 2011.
Pachakutiq distritu
Pachakutiq distritu; (kastilla simipi: Distrito de Pachacute) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Ika pruwinsyapi, Ika suyupi, kamasqa. Uma llaqtanqa Pampa de Tate llaqtam.
Runakuna
6 000
Rubén Suñé
Rubén José Suñé (*  paqarisqa Buenos Aires llaqtapi -  wañusqa Buenos Aires llaqtapi) huk 🇦🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
350
350 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Pachakutiq distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
Gro Harlem Brundtland
Nurwiga Uma kamayuq
Ñawpaq runa: Arne Olav Brundtland Wawakuna: (4)
Alma mater: Oslo Yachay suntur.
Pachakutiq distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Challwanka
Challwanka (kastilla simipi: Chalhuanca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Apurimaq suyupi, huk llaqtam, Aymara pruwinsyap uma llaqtanmi.
Pusna-Hirsiquwina
Pusna-Hirsiquwina icha Pusna Hirsiquwina ima (Bosna i Hercegovina) nisqaqa Iwrupapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Sarajevo llaqtam.
Pichiqna distritu
Pichiqna distritu nisqaqa (Pecheccna) (kastilla simipi Distrito de Mariscal Cáceres) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wankawillka pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Pichiqna (Mariscal Cáceres) llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Chuwa Kukani munisipyu
Chuwa Kukani munisipyu (aymara simipi: Chuwa Kukani jisk'a t'aqa suyu; kastilla simipi: Municipio Chua Cocani) nisqaqa Umasuyu pruwinsyapi huk munisipyum, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi, kamasqa. Uma llaqtanqa Chuwa Kukani (Chua Cocani) llaqtam.
Allpa saywachi
Saywakuna:
Pindal kiti
Pindal kiti (kastilla simipi: Cantón Pindal) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Loja markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Pindal llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kimsa kitillinmi kan:
Quezon llaqta
Quezon llaqta nisqaqa 🇵🇭pi huk llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa wata
Verónica Castro
Verónica Judith Sáenz Castro sutiyuq warmiqa icha Verónica Castro (* paqarisqa Mishiku llaqtapi  -    ) huk 🇲🇽 Mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi wan takiq karqan.
Tayta: ; Mama:  Churinkuna: Cristian wan Michel.
351
351 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Muammar al-Gaddafi
Muammar al-Gaddafi, arabya simipi معمر القذافـي Mu‘ammar al-Qaḏḏāfī sutiyuq runaqa ( paqarisqa Sirte llaqtapi; wañusqa Sirte llaqtapi) Libya mama llaqtayuq awqaq pusaqmi, pulitiku runam.
1969 watamanta 2011 watakama Libya mama llaqtap umalliqninmi karqan.
Qillqasqankuna
thumb|right|220px|Gaddafi
Luis Alberto de Herrera
thumb|right|260px|Luis Alberto de Herrera (1920-1998) Luis Alberto de Herrera Areco sutiyuq runaqa (* paqarisqa Montevideo llaqtapi -   wañusqa Montevideo llaqtapi) huk  mama llaqtapi willay kamayuq, taripay amachaq, qillqaq wan pulitikupas runam karqan. Partidu Nacional líder.
Taytan: Juan José de Herrera; Maman: Manuela Quevedo. Warmi: Margarita Uriarte Olascoag. Churinkuna: María Hortensia de Herrera wan Rosa.
Urin Lipis pruwinsya
thumb|right|200px|[[Ch'in pacha, Urin Lipis pruwinsya]] Urin Lipis pruwinsya nisqaqa (kastilla simipi: Provincia de Sur Lípez) Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa San Pawlu Lipis llaqtam.
Flora Faunapas
thumb|right|200px|[[Asnaq quchapi pariwanakuna]]
Pulitika Rakiy
Urin Lipis pruwinsyapiqa kimsa munisipyum.
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Urin Lipis pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Karu puriy
thumb|right|200px|Paqariy Inti
Caloocan
Caloocan  nisqaqa 🇵🇭pi huk llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa wata
352
352 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Yawina
Yawina (kastilla qillqaypi: Nevado Yahuina) nisqaqa Piruw suyupi, Yuraq Wallapi, huk rit'i urqum, Anqash suyupi, Asunsyun pruwinsyapi, Chakas distritupi, Pamparahu Wallqan rit'i urqukuna chawpipi. Pikchunqa mama quchamanta 5.717 mitrum aswan hanaq.
5G
rikchacha|5G Karuwillanakuypi, 5G pichqa kaq miray allwiyakamayqta kamachiynin sakha waskhar karurimana llikakunapaq, chayta karurimana imprisakuna tiksimuyuntinpi churayta qallarirqanku 2019 watapi, chaymanta 4G llikakunap qatiqnin yuyasqa kachkan mayqinkunachus aswan kunan karurimanakunaman tinkiyta qunku. 5G llikakuna 1.7 waranqa hunumanta astawan suscriptorkunayuq kananta willasqa kanku chaymanta 25% tiksimuyuntinpi allwiya kamay móvil qhatumanta 2025 watapi, Asociación GSM chaymanta Statista kaqmanhina.
Uyutun distritu
Uyutun distritu (kastilla simipi: Distrito de Oyotún) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chiklayu pruwinsyapi, Lampalliqi suyupi. Uma llaqtanqa Uyutun llaqtam.
Rómulo Gallegos
Rómulo Gallegos Freire sutiyuq runaqa (* paqarisqa Karakas llaqtapi - †  wañusqa Karakas llaqtapi) huk Winisuyla mamá llaqtayuq kastilla simi quillqaq wan pulitikumi, kawpaqpas karqan.
Taytan: Antonio Leocadio Guzmán Maman: Rita Freire Guruceaga.
Warmi: Teotiste Arocha Egui
Yachay wasi: Seminario Metropolitano. 240px|thumb|right|El Gallegos Umalliq wan [[Harry S. Truman.]] 240px|thumb|right|Rómulo Gallegos-[[Missouri, Hukllachasqa Amirika Suyukuna.]] 240px|thumb|right|Rómulo Gallegos iskultura (Celarg).
1936 watamanta Yachachiy ministru.
353
353 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
354
354 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Harriet Tubman
thumb|right|200px|Harriet Tubman Araminta Ross sutiyuq warmiqa, icha Harriet Tubman ( paqarisqa Dorchester County (Maryland) llaqtapi - wañusqa Auburn llaqtapi ), huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq pulitiku qarqan.
Numantina: John Tubman (1844–1851) / Nelson Davis (1869-1888). Chilindrina: Gertie.
Takana runa
Takana nisqa runakunaqa Buliwyapi huk runa llaqtam, Beni, Tawamanu, Abuna, Akri, Mayutata, Tuychi mayukunap patanpi, Chukiyapu suyupi Beni suyupipas. Rimayninqa takana simim, ichataq achka Takana runakunaqa qhichwa simitam riman.
Rimay
Huk rimakuna (qhichwa simi - takana simi):
Ashaninka simi
Ashaninka simiqa (Kampa simi nisqapas) Ashaninka runakunap rimayninmi, Piruw Brasilwan mama llaqtakunapi rimasqa, Apurimaq, Iniy, Tampu, Piriniy, Pichis mayukunap, hanaq Ukayali mayuppas suyunpi.
Huk k'itikunapiqa ashaninka simita rimaq runakunaqa Asháninka, hukkunataq Ashéninka icha Ashíninka nikunkum. Chay hina nisqa k'iti rimayninkunaqa qanchisnintinmi:
Chay hina Asháninka, Ashéninka, Ashíninka nisqa rimaynintinqa 80.000-chá rimaqniyuqmi.
Ashaninka icha "Kampa" nisqa rimay huñumanqa kay ancha kaqlla rimaykunapas kapunmi:
Chay Ashaninka huñuman kapuq rimaynintinqa pachak waranqamanta aswan rimaqniyuqmi.
Pedro Henríquez Ureña
Pedro Henríquez Ureña sutiyuq runaqa (* paqarisqa [Santo Domingo llaqta]]pi -  llaqtapi -  wañusqa Buenos Aires llaqtapi), huk 🇩🇴 mama llaqtayuq  willay kamayuqpas qillqaqpas runam, kastilla simipi qillqaqmi.
Jirira kantun
Jirira kantun (kastilla simipi: Cantón Jirira) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, Uru Uru suyupi, Ladislao Cabrera pruwinsyapi, Salinas de Garcí Mendoza munisipyupi. Uma llaqtanqa Jirira llaqtam (93 llaqtayuq, 2001 watapi).
Pedro Henríquez Ureña
Tayta: Francisco Henríquez y Carvajal; Mama: Salomé Ureña.
Longotea distritu
Longotea distritu (kastilla simipi: Distrito de Longotea) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, Bolívar pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Longotea llaqtam.
Pedro Henríquez Ureña
Alma mater:.
Malabon
Malabon  nisqaqa 🇵🇭pi huk llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa wata
Luis Gallo Porras
thumb|right|250px| Luis Gallo Porras (1894-1972) Luis Gallo Porras sutiyuq runaqa (* paqarisqa Limaq llaqtapi - †  wañusqa Limaq llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq pulitiku runam qarqan.
Taytan: Miguel Gallo Diez; Maman: Elvira Porras Bolívar. Warmiː Natalia Ferreyros Roel.
Yachaywasi: Colegio de la Inmaculada (Limaq).
Limaq kurakanin (1934-1937,1941-1945 wan 1948-1949).
Baeza (Ikwadur)
Baeza (kastilla simipi: Baeza) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Napu markapi, huk llaqtam, Quijos kitip uma llaqtanmi.
Neuquén wamani
Neuquén wamani (kastilla simipi: Provincia del Neuquén) nisqaqa huk wamanim Arhintina mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Neuquén llaqtam.
Wiñay kawsay
Ley N° 14408.
Suyukuna
thumb|350px|Pulitika rakiy (Neuquén wamani) 16 suyukuna:
Llaqtakuna
right|200px|thumb| Villa La Angostura. right|200px|thumb| San Martín de los Andes. right|200px|thumb| El Huecu.
Awahun simi
Awahun simi (awajun chicham) nisqaqa 45.000 Awahun runakunap rimayninmi, piruwanu Amarumayu suyupi rimasqa.
San Miguel distritu (Ayakuchu)
San Miguel distritu (kastilla simipi:  Distrito de San Miguel) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, Lamar pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa San Miguel llaqtam.
Hatun Yachaywasi Kichwarimay Kashamarka
Hatun Yachaywasi Kichwarimay Kashamarka (Atun Yach`aywasi Kichwarimay Kashamarka) icha AYKK icha kastilla simipi Academia Regional del Idioma Quechua de Cajamarca ARIQC nisqaqa Kashamarka llaqtapi kaq kuraq sunturmi, kashamarka rimayta yachachiq hamut'ana wasim.
Chay Kashamarka Kichwarimay Yachaywasitaqa Kashamarka suyuyuq qhichwa rimaqkunam kamariraqan. Piruq mama llaqtataq riqsirirqan.
San Miguel distritu (Ayakuchu)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Hatun Yachaywasi Kichwarimay Kashamarka
Kunan kachkaq pusaqninqa Dolores Ayay Chilón sutiyuqmi.
San Miguel distritu (Ayakuchu)
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Martha Chávez
1995 watamanta 1996 ñawpaq kuti Piruwpa Kunrisun Umalliqnin qarqan.
Fuerza 2011, Alberto Fujimori partidupi wankurisqa kaspa, 2011 watapi Piruwpa Kunrisunman akllasqa qarqan.
Taytan: Gerardo Chávez Manrique; Maman: Martha Cossío Fernández Ñawpaq qusan: Javier Ocampo Churinkuna: (1) Martha Ocampo.
Yachaywasi:
Céline Dion
Churinkuna: René-Charles Dion Angélil (*2001), Nelson Dion Angélil (*2010), Eddy Dion Angélil (*2010).
Jach'ak'achi kantun
Jach'ak'achi kantun (aymara simi: jach'a, "hatun", k'achi, "punku kiru"; kastilla simipi: Cantón Achacachi) nisqaqa Buliwyapi, huk kantunmi Chuqiyapu suyupi, Umasuyu pruwinsyapi, Jach'ak'achi munisipyupi. Uma llaqtanqa Jach'ak'achi llaqtam.
Tarata pruwinsya (Piruw)
Tarata pruwinsya nisqaqa (aymara simipi: Tarata jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Tarata) Taqna suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Tarata llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Pulitika rakiy
Tarata pruwinsyaqa 2 819,96 km² hatunmi. Pusaqniyuq distrituyuqmi:
Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu:
355
355 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Q'arachupa
Q'arachupa, Unkaka  icha Muka, kichwapi Chucha, Chaha (Chaja, Chakka) icha Lluchuchupa, anqash rimaypi Muuka, Chanku icha Achaku (ordo Didelphimorphia, familia Didelphidae) nisqakunaqa, Wuliwiyapi Achuqalla nisqapas huk wayaqayuq ñuñuqkunam, Awiya Yalapi kawsaq, tukuy mikhuq. Q'arachupakunaqa suni q'ara chupayuqmi.
Huk q'arachupakunaqa allpa hawanpim kawsan, hukkunataq sach'akunapim. Yaku q'arachupallam yakupipas kawsan.
356
356 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Navotas
Navotas  (City of Navotas, tagalog simi: Lungsod ng Navotas) nisqaqa 🇵🇭pi huk llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa wata
Runakuna
249 463 runakuna.
Wachu distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pukyu:
Watikanu llaqta
Watikan llaqta nisqaqa huk ch'iñicha mama llaqtam, San Pidrup Inlisyanpi tiyaq Tayta Papap kamachisqan, Roma llaqtap huk rakinmi.
Runakuna
921
Inkawasi munisipyu
Inkawasi  (kastilla simipi: Municipio de Incahuasi) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu Chinchay Sinti pruwinsyapi, Chuqichaka suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Inkawasi llaqtam (867 llaqtayuq, 2001 watapi).
Kantunkuna
Tawa kantunmi karqan 2001 watapi (Charkas munisipyuwan):
s Charkas munisipyu kamasqa karqan (mama munisipyu: Inkawasi munisipyu). Uma llaqtanqa Charkas llaqtam (950 llaqtayuq, 2001 watapi).
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Inkawasi munisipyupiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Achkash
thumb|200px|Achkash Achkash, Chita icha Kurdiru nisqaqa uwihap uñanmi.
Lloyds Bank
Birmingham llaqtapi, 1765 watapi kamasqa, chunka isqunniyuq, iskay chunka kaq pachakwatapi mast'arisqa, achka huch'uy qullqi wasikunata hap'irqan. 1995 watapi Fideicomisario Hallch'ana nisqawan hukllawakurqan, 1999 watamanta 2013 watakamataq Lloyds TSB Bank plc nisqawan qhaturqan. 2009 watapi Iniru killapi Lloyds Banking Group nisqap hatun llamk'aqninmi tukurqan, chay pacha Lloyds TSB Grupo nisqap HBOS nisqap rantisqanwanmi kamasqa karqan. Lundun llaqtapi llamk'ay umalliq wasiyuq, Kamripi Escociapipas huk oficinasniyuq. Hinallataq huk yupay llamk'aywasi complejo, marka umalliq wasi chaymanta willaypa chawpinkuna Birmingham, Yorkshire kaqpi Leeds, Sheffield, Halifax chaymanta Wolverhampton kaqpi llamk'achin.
Pukyukuna
<references group="" responsive="0">
Parcona distritu
Parcona distritu; (kastilla simipi: distrito de Parcona) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Ika pruwinsyapi, Ika suyupi. Uma llaqtanqa Parcona llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Piyu XI
Piyu XI, Piyu huk chunka huk ñiqin (latin simipi: Pius PP. XI, Italya simipi: Papa Pio XI) sutiyuq runaqa (* 31 ñiqin aymuray killapi 1857 paqarisqa Desio llaqtapi - † 10 ñiqin hatun puquy killapi 1939 wausqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.
Chirijos kitilli
Chirijos kitilli (kastilla simipi: Parroquia Chirijos) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk chakrapura kitillim, Manawi markapi, Portoviejo kitipi.
357
357 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Willaq
Willaq nisqaqa imamantapas willaq runam. Kaypi qhaway:
Luisa Cuculiza
Luisa María Cuculiza Torre sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Wanuku llaqtapi -  ), huk piruwanu,pulitiku warmimpas.
Alianza por el Futuro, Alberto Fujimori partidupi wankurisqa kaspa, 2006 watapi Piruwpa Kunrisunman akllasqa karqan.
Yachay wasi: Colegio Sagrados Corazones Belén (Lima)
Wanuku Kurakan (1975-1980)
San Borja Kurakan (1993-1999)
1999 watamanta 2000 Piruwpi Ministra de la Mujer y Desarrollo Social, Alberto Fujimori Umalliq kamachiypas.
Chinchiru (Apurimaq)
Chinchiru nisqaqa (kastilla simipi: Chincheros) Piruw mama llaqtapi, Apurimaq suyupi, huk llaqtam, Chinchiru pruwinsyap uma llaqtanmi.
Valenzuela
Valenzuela  (City of Valenzuela, tagalog simi: Lungsod ng Valenzuela), nisqaqa 🇵🇭pi huk llaqtam.
358
358 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Valenzuela
Wiñay kawsay
Kamasqa wata
Piksi distritu
Piksi distritu (kastilla simipi: Distrito de Picsi) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chiklayu pruwinsyapi, Lampalliqi suyupi. Uma llaqtanqa Piksi llaqtam.
Celendín
Celendín nisqaqa Piruw mama llaqtap Kashamarka suyupi huk llaqtam, Celendín pruwinsyap uma llaqtanmi.
San Martín Protectorado nisqa
Protectorado de San Martín, sutichasqataq Protectorado de Perú', régimen de los departamentos libres,  karqan protectorado hinaspa gobierno provisional llamk'achisqan, chaytam rurarqan Plata Mayu awqaqpa José de San Martín Virreinato del Perú nisqap sapanchasqa allpanmanta Expedición Liberadora de Perú nisqa. independencia nisqa willakuy ruwasqa Plaza Alcalde de Lima nisqapi ruwasqa qhepaman.
José de San Martín kamachiywan kamachiywan libre departamentokuna, Protector de la Libertad de Perú sutitapas oficialmente chaskirqan, 3 ñiqin anta situwa killapi], 1821 watapi] Chay... estancamiento de la [[Peruano Guerra de Independencia y la Entrevista Guayaquil, viernes punchawpi 20 punchawpi septiembre killapi, 1822, Congreso Constituyente de Perú nisqa churasqa punchawmi llamkayninmanta lluqsirqa (Congreso de Perú (1822))] nisqa 27 diciembre p’unchaypi 1821 p’unchaypi huñunakusqa, chaymantaqmi Perú suyupa Junta Directiva Suprema nisqapi kamachiy atiykunata churarqan.
José de San Martín Amachaq tituluta hap'iptin, Piruw awqaq suyuman, kamachiypi iskay suyuman rakisqa karqan: wichayman, Lima, chaytaq independientes] nisqap makinpi kachkasqa. ]; hinallataq chawpi, uray hinaspa [[Cuzco, chaykuna realista nisqapa makinpi karqa.
Antecedentes
Ejército de los Andes Maipú maqanakuy atipasqanmanta, San Martín iñirqan Chilip kacharichisqa kaynin, Argentina mana mana tukukunanta chay Independencia del Perú, chay pacha reyalista bastión karqan. Perú runakunaqa independencia nisqawan status quo nisqawan tanteanankupaq chimpapuraypim karqaku, kay qipa kaqtaqa yaqa llapan Peruanokunam yanaparqaku.
San Martinqa yacharqanmi Alto Perú llaqtata kacharichinapaq mana pasayta atisqanmanta, Expediciones Auxiliares a Alto Perú Ejército Real de Perú nisqawan atipasqa kaptin. , hinaspan yuyaykusqaku Thomas Cochranewan kuska expedición militar nisqata ruwaspa Perú suyupa qocha pataman chayanankupaq, qhepaman Lima llaqtata hap’ikapunankupaq, chhaynapin Virreyaldad de Perú nisqatapas uma kuchunankuta. 20 ñiqin anta situwa killapi p'unchawpi 1820 p'unchawpi Piruw Kacharichiq Expedición Valparaíso llaqtamanta Generalissimo José de San Martín kamachisqan Piruwman rirqan. Chili suyup kamachiynin Bernardo O'Higgins kamachisqan awqaq pusaq puriyman qullqita qurqan.
Militar puriypa munayninqa karqan Paracas llaqtapi uraykamuy, playa uma nisqa hatarichiy hinaspa chaymanta militar campaña ruway, chaymi obliganman karqan Ejército Realpa guarnicionninta lloqsinanpaq Perú en Lima hacia el sierra. Chay estrategia nisqapi huk hatun ruwaymi karqan Reyes Llaqta (Lima) hap’ikapuy, hinallataq Perú suyupa independencian nisqa willakuy, San Martín llaqtata "Peru suyu amachaq" nispa sutichaspa, kay posiciónmantapacha llaqta runakunata waqyanankupaq, llaqtamasinkuna causa patriota nisqaman hukllawakunankupaq.
Perú suyupi aterrizaje
8 ñiqin tarpuy killapi 1820 p'unchawpi, José de San Martín ukarqurqan awqaq suyu Paracas quchapatanpi, Pisco puerto qayllapi. , reyalista ejercitota qhipaman tanqaspa, chaymi serranía nisqa suyuman kutipurqan.
virrey Joaquín de la Pezuela kamachiyninpiqa yaqa 20 000 soldadokunayuqmi karqan, llapan virreyaltopi rakisqa, yaqa llapanku Lima llaqtata amacharqanku. Llapan soldadokunata huñunanpaq tiempota rantiyta munaspanmi, chay ch’aqwaymanta lloqsinanpaq diplomático nisqa ñanta yuyaykurqan, iskaynin partidoq kachasqankunawan tupaspa Miraflores llaqtapi (Lima llaqtaq uray ladonpi), paykunaqa tukukuypiqa manan mayqenmanpas chayarqankuchu acuerdo aceptable San Martín llaqtapaq. Payqa urqukunapa purinan ñannintam general Arenalespa kamachisqan rakiyta kacharqa, chay lawpi tarikuq reyista rakinakuykunata qatiykachananpaq, chay ñanninpi kaq runakunapa hatariyninta kallpanchananpaq.
San Martínqa yapamantan kacharichiq escuadrón nisqaman haykurqan, noviembre killa qallariy p’unchaykunapitaq Huacho llaqtapi uraykamurqan, chaypin posiciónninta kallpacharqan, Lima llaqtatataq definitivamente muyuchinanpaq estrategianta qallarirqan.
Punchauca Conferencia
29 ñiqin kantaray killapi 1821 p'unchawpi hatun hatun kamachiqkuna hatarirqanku Virrey Pezuelapa kuntranpi, payqa llamk'aynintam saqirqan, chaymantataq general José de la Serna sutiyuqmi karqan, chaymantataqmi Piruwpa Virreynin kananpaq takyachisqa karqan coronapaq. Musuq virrey San Martín llaqtaman musuq diplomático rimanakuykunata yuyaycharqan, chaytaq tukukuypi mana atirqanchu, generalpa qhipa yuyaykusqanqa Perú suyup independencian kasqanrayku. Lima llaqtata muyuykusqankuqa askha killakunaraqmi karqan; Marzo killapi, Capitán Manuel Abreu, España reypa kachasqan, pacificador kachasqa hina, Perú suyuman chayamurqan, mana ima allin consecuenciakuna independienteistakunapaq. San Martín llaqtaqa musuq estrategia qallarinanpaqmi tantearurqa, hinaspam iskay ejercitokunata kacharqa, hukninmi general Guillermo Miller kamachisqan, sur lawpi costakunapi allpaman chayanankupaq, hukninñataqmi general Arenalespa kamachisqan, urqukunaman.
San Martín Huacho llaqtamanta lluqsispa Ancón nisqapi uraykamurqan, Lima llaqtap muyuriyninta pisiyachispa. Chaypachallapitaq musuq thak kaymanta rimanakuy qallarirqa, mayo killamanta junio killakama Punchauca haciendapi, Lima llaqtapa hichpanpi; San Martín llaqtamanta hamuqkunam karqa Tomás Guido, Juan García del Río hinaspa José Ignacio de la Roza; Virrey La Serna sutipi Manuel Abreu, Manuel de Llano wan José María Galdeano karqanku. Rimanakuykunaqa yapamantam mana allinchu karqa.
Iskay kimsa p'unchaw qhipamantataq, virreypa awqaqkunap huknin aswan riqsisqa regimientonmi paykunaman hukllawakurqan: regimiento realista Numancia, Venezuelamanta runakunamanta, Neogranadinos, chaymi Venezuela suyupi 1813 watapi kamasqa karqan, kinsa wata qhepamantaq Pablo Morillo Perú suyuman apachisqa karqan. Kay achka runakunamanta lluqsiyqa wakin reyalista kallpakunatam pisiyachirqa, De La Serna llaqtata 5 ñiqin inti raymi killapi llaqtata saqispa urqukunaman rinanpaqmi tanqarqan. Kaymi Lima llaqtamanta San Martín llaqtaman punkukunata kicharirqan.
Gobierno de San Martín
San Martín Lima llaqtata hap'ispa kichasqa consejo huñurqan 15 ñiqin inti raymi killapi 1821. 28 p'unchawpi, Lima llaqtap Plaza de Armas nisqapi achka runakunap ñawpaqinpi, Piruwpa Independencian nisqatam willarqan, chaymantataqmi Piruwpa Amachaq sutichasqa karqan autoridad civil y militar nisqawan.
Payqa ministrunta kamarirqan Hipólito Unanue, Qullqimanta, Juan García del Río, Relaciones Exteriores nisqamanta, Bernardo de Monteagudo, Guerramanta, Marinamanta ministrukunawan. Octubre killapin Estatuto de Gobierno Provisional nisqa kamachikuyta horqomurqan, chaypin churarqan rakinakuy territorial nisqa, libre de wiksa, hinallataq indígena runakunaq impuesto específico nisqamanta libre kanankupaq. En lo jurídico, el Reglamento establecía: Ese año fundó la Biblioteca Nacional del Perú, a la que donó su colección de libros, y creó la Orden del Sol, hoy llamada Orden El Sol del Perú.
Paymi Sociedad Patriótica nisqa tantanakuyta kamarirqan, 40 Perú llaqtayuq runakunamanta, paykunatam aswan k'anchariqpaq qhawarirqan, independencia nisqapaq decidisqa runakunamanta. Kayqa aswan allin kamachiymanta rimanakuykunapim yaykururqa, San Martínpa yanapasqan república constitucional nisqawan, Unanuewan Monteagudowan ministrokuna amachasqa, chaynallataq república, Manuel Pérez de Tudela] defiendesqanpas. ] hinaspa [[Mariano José de Arce sutiyuq runakunapas. Rey yuyayninkunata yanapaspa, García del Ríota, James Paroissien Iwrupaman kacharqan, Saxe-Coburgo, Gota wasimanta huk kamachikuqta hap'inanpaq, Piruwpi kamachinanpaq. Hinaspapas manukuytan contratananku karqan, chhaynapi chay campaña militarta hinalla ruwanankupaq.
Ana de los Ángeles Monteagudo
Ana Monteagudo Ponce de León sutiyuq warmiqa icha  Sor Ana de los Ángeles Monteagudo (* paqarisqa Ariqipa llaqtapi - †  wañusqa Ariqipa llaqtapi) huk 🇵🇪 kathuliku Santam karqan.
Tayta: Sebastián Monteagudo de la Jara; Mama: Francisca Ponce de León.
Biata, Huwan Pawlu II Pápa.
Makati
Makati  (City of Makati, tagalog simi: Lungsod ng Makati), nisqaqa 🇵🇭pi huk llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Runakuna
582 602 runakuna.
Walakisa
Walakisa (kastilla simipi: Gualaquiza) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Morona Santiago markapi, huk llaqtam, Walakisa kitip uma llaqtanmi.
Pulitika Rakiy
Iskay llaqta kitillinmi kan, Walakisa kitilli,  kamasqa, Mercedes Molina kitillipas,  kamasqa.
Pampamarka distritu (Bolívar)
Pampamarka distritu (kastilla simipi: Distrito de Bambamarca) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, Bolívar pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Pampamarka llaqtam.
Rit'i Yuraqchawan Qanchisnintin Ch'itiwan (kuyuchisqa siq'isqa)
thumb|200px|Rit'i Yuraqchawan Qanchisnintin Ch'itiwan. Rit'i Yuraqchawan Qanchisnintin Ch'itiwan (inlish simipi: Snow White and the Seven Dwarfs, kastilla simipi: Blanca Nieves y los Siete Enanitos, Blanca Nieves y los Siete Enanos) nisqaqa 1937 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa David Dodd Handmi. Disney ruruchinapaqmi rurasqa.
Puyanku kiti
Puyanku kiti (kastilla simipi: Cantón Puyango) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Loja markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Alamor llaqtam.
Pulitika Rakiy
Suqta kitillinmi kan:
Chiqyan
Chiqllan (kastilla qillqaypi Chiquián) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, huk llaqtam, Bolognesi pruwinsyap uma llaqtanmi.
Muya distritu
Muya distritu (kastilla simipi: Distrito de Moya) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Wankawillka pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Muya llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pukyu:
Qallawap ñiqi rakirinkuna
Qallawap ñiqi rakirinkunaqa kay hinam:
Kris Kristofferson
right|thumb|300px| Kris Kristofferson Kristoffer Kristofferson sutiyuq runaqa, icha Kris Kristofferson ( paqarisqa Brownsville llaqtapi - ) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq takiq, takichaq wan aranway pukllaq runam.
Yawyu distritu (Lima suyu)
Yawyu distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Yauyos) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Lima suyupi, Yawyu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Yawyu llaqtam.
Warina munisipyu
Warina munisipyu (kastilla simipi: Municipio Huarina) nisqaqa Umasuyu pruwinsyapi huk munisipyum, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi, kamasqa. Uma llaqtanqa Warina llaqtam.
359
359 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Dolores Ayay Chilón
Dolores Ayay Chilón (Duluris Ayay Chilun) sutiyuq runaqa (1973 watapi paqarisqa Purkun llaqtapi, Kashamarka distritupi) huk piruwanu qhichwa simi yachachiqmi qillqaqpas, kunan Hatun Yachaywasi Kichwarimay Kashamarkapa pusaqninmi.
Dolorespa mama rimayninqa Kashamarka rimaymi. Purkun llaqtapim kaqsarqan 16 ñiqin kawsay watanmanta. Chaymantataq Chitilla llaqtamanmi rirqan chaypi llamk'ananpaq. Kashamarka qhichwa runap willakuyninkunataq uyarisqa qillqarqan, kikinpa willakuyninkunatapas. Warmi chukukunamantapas qillqarqan.
361
361 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Carlos Thompson
thumb|right|260px| Carlos Thompson (1923-1990) Juan Carlos Eduardo Mundin Schaffter, sutiyuq runaqa, icha Carlos Thompson ( paqarisqa Santa Fe llaqtapi -  wañusqa Buenos Aires llaqtapi), huk 🇦🇷 mama llaqtayuq qillqaq wan aranway pukllaq qarqan.
Taytan: ; Maman:. Warmiː Lilli Palmer (1957-1986) Churiː
John Adams
John Adams Jr., sutiyuq runaqa (* paqarisqa Quincy (Massachusetts) llaqtapi - †  wañusqa Quincy llaqtapi) huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq pulitiku runas karqan, 2 kaq umalliqnin (1797 watamanta 1801 watakama), ñawpaq Federalista Partidupi kaq umalliqsi.
Hukllachasqa Amirika Suyukunapi Llaqtayuq Maqanakuypi Kunfidirasqa Amirika Suyukunata llallispas Hukllachasqa Amirika Suyukunata musuqta hukllachaspas isklaw kaytas puchukachirqan.
360
360 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
John Adams
Alma mater: Harvard Yachay sunturnin.
Mana q'illay
Mana q'illay (latin simipi: non metallum) nisqakunaqa mana q'illaychu kaq, mana lliphiyaq, q'uñita pinchikillatapas mana pusaykuq qallawa imayaykunam.
Mana q'illaypuraqa iñuwakunatam ruranakunku.
Wayra pachapiqa kay mana q'illaykunam:
Allpapi kaq sinchi imayaykunapiqa qullpachaq muksichaqpas t'inkisqakunapim. Kaymi wakin mana q'illaykuna:
Elisabeth I
thumb|230px|right|Elisabeth I Elisabeth I; (kastilla simipi Isabel I) sutipaq warmiqa ( * paqarisqa Greenwich llaqtapi – †  wañusqa Richmond llaqtapi).
watamanta Inlatirra wan Ilandapas Quya. Tayta: Henry VIII; Mama: Ana Bolena.
T'inkisqa
Chaqllisinchipiqa, qallawakunamanta t'inkisqa imayaykunatam t'inkisqa (kastilla simipi compuesto, latin simimanta compositum) ninchik. Qallawap aswan pisi rakinqa iñuwam, iñukumantam t'inkisqa.
Kawallu chupa
Kawallu chupa icha Akurma (genus: Equisetum) nisqaqa huk muqu-muqu yura rikch'anam.
T'inkisqa
Kay pachapiqa aswan imayaykunaqa t'inkisqakunam, ahinataq yaku, chimlasay (k'illimsa iskay muksi) wapsi, isku, aswan chuqikuna, hukkunawanpas.
Kawallu chupa
Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
Paqtsaruri
Paqtsaruri icha Wikus (kastilla qillqaypi: Nevado Vicos / Paccharuri) nisqaqa Piruwpi, Yuraq Wallapi, huk rit'i urqum, Anqash suyupi, Qarwa pruwinsyapi, Markara distritupi, Pamparahu rit'i urquñiq (Qupa rahu). Pikchunqa mama quchamanta 5.315 m / 5.325 mitrum aswan hanaq.
Pedro Beltrán
thumb|right|250px| Pedro Beltrán (1897-1979) Pedro Gerardo Beltrán Espantoso sutiyuq runaqa (* paqarisqa Limaq llaqtapi - †  wañusqa Limaq llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq willay kamayuq, musikuq wan pulitiku runam qarqan.
Llimphiy
right|200px Llimphiy nisqaqa llimphiyuq tullpukunawan, ima llimphinawanpas rikch'akunata ruraymi, rikch'akunaman, imamanpas llimphita quymi.
Pedro Beltrán
Taytan: Pedro Juan José Felipe Leandro Beltrán; Maman: Augusta Espantoso Bergmann. Warmiː Miriam Therese Kropp.
Yachaywasi: Colegio de los Sagrados Corazones Recoleta (Limaq). Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin wan London School of Economics.
Anqu distritu (Ayakuchu)
Anqu distritu (kastilla simipi:  Distrito de Anco) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, Lamar pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Chiquintirca llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
4G
rikchacha|Puka 4G LTE 4G tawa kaq miray sakha waskhar karurimana llika allwiyakamay, 3G qatiqninpi, ñawpaq 5G. 4G llamk'ayqa IMT Advanced nisqapi ITU nisqaqta sut'inchasqan atiykunatam qunan tiyan. Atikuq chaymanta kunan ruwanakuna allinchasqa karurimana web yaykuy, IP karurimana, phukllay yanapakuykuna, hatun-sut'ichasqa kuyuchina TV, widiyu rimanakuy, chaymanta 3D karurikuna.
Pueblo Nuevo distritu
Pueblo Nuevo distritu; (kastilla simipi: distrito de Pueblo Nuevo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Ika pruwinsyapi, Ika suyupi. Uma llaqtanqa Pueblo Nuevo llaqtam.
4G
Ichaqa, Disiyimri killapi 2010 watapi, UIT 4G nisqamanta sut'inchayninta mast'arirqan, Unay Pacha Rikch'aqyay (LTE), Tiksimuyuntinpi Chawpi-llamk'ay Mikru-wallch'a Yaykuna (WiMAX), Evolved High Speed Packet Access (HSPA+) nisqakunatapas.
Ñawpaq lluqsisqa WiMAX kamachiyqa Urin Kuriya kaqpi 2006 watapi qhatuypaq churasqa karqan, chaymanta pacha astawan tiksimuyuntinpi churasqa.
Pueblo Nuevo distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
4G
Ñawpaq lluqsisqa LTE kamachiyqa Uslu, Nurqi, Istukulmu, Suwis suyukunapi 2009 watapi qhatuypaq churasqa karqan, chaymanta pacha tukuy tiksimuyuntinpi astawan suyukunapi churasqa. Ichaqa, rimanakuymi karqan sichus ñawpaq lluqsisqa versiyunkuna 4G hina qhawarisqa kananku. 4G mana antaq'aytuyuq karurimana kamachiyqa Unión Internacional de Telecomunicaciones (ITU) kaqwan riqsichisqa karqa chaymanta kamachiypa llalliq kayninkunata riqsichin, chaymanta allwiyakama transmisión kaqmanta chaymanta willaypa usqaylla kayninmanta.
Pueblo Nuevo distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
4G
Sapa miray mana antaq'aytuyuq karurimana allwiyakama riqsichisqa yapasqa sakha waskhar usqaylla chaymanta llika atiy. 4G 150kama usqaylla puriyniyuq Mbit/s hurayk'uchisqa, 50 Mbit/s hunt'achikuq, maypichus 3G 7.2 pico velocidadniyuq karqa Mbit/s uraykachiy hinaspa 2 Mbit/s nisqa apachiy.
Chikayu
Chikayu (genus Marmosa) nisqakunaqa huk rikch'ana q'arachupakunam, ukucha hina uchuyllam, Chawpi, Urin Awya Yalapi kawsaq.
4G
2021 watamanta, 4G allwiyakamaqa 58% tiksimuyuntinpi kuyuchina karuwillanakuy allwiyakamakuna qhatumanta ruwan.
Pukyukuna
<references group="" responsive="1">
Pueblo Nuevo distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
EE Limited
rikchacha|EEqta riqsinapaq rikch'an EE nisqaqa huk Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtaqta kuyuchina llika llamk'achiqnin, intirnit llamk'achiq, chaytaq BT Huñu ukhupi huk markam. EE nisqaqa Hukllachasqa Qhapaq Suyupi iskay ñiqin hatun kuyuchina llika llamk'achiq, 26.1 waranqa hunu ura-qillqayukhuqkuna 2021 watapi sitwa killakama.
Waikato Mayu
right|thumb|250px|Waikato Mayu rin Hamilton llaqta chawpintan Waikato Mayu (mawri simipi sutinmi Waikato; inlish simipipasmi Waikato River) Musuq Silandaq lliwmanta aswan suyt'un mayu. Wichay Wat'api rin 425 kilumitrun intiq lliqsinan Ruapehu Urqumanta Taupo Quchakama, wichay intiq lliqsinan Taupo Quchamantapas, Huka Phaqchata ruwanpasmi, rinpas wichay intiq chikananmanmi Tasman Hatun Qucha ukhuman.
Pueblo Nuevo distritu
Simikuna
Pukyu:
Chikayu
Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
Daniel F
Yachaywasi:
Atin kantun
Atin kantun (kastilla simipi: Cantón Aten) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Apulu munisipyupi. Uma llaqtanqa Atin llaqtam.
Kamataki munisipyu
Kamataki munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Camataquí / Villa Abecia) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Urin Sinti pruwinsyapi, Chuqichaka suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Kamataki llaqtam (Villa Abecia).
Kantunkuna
Iskay kantunmi kan:
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam Qhichwa runakunapas tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Kamataki munisipyupiqa kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Waywash walla risirwa suyu
Waywash walla risirwa suyu (kastilla simipi: Zona Reservada Cordillera Huayhuash) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, Bolognesi pruwinsyapi, Wanuku suyupi, Lawriqucha pruwinsyapi, Lima suyupipas, Qaqatampu pruwinsyapi. Chikyan llaqta nisqamantaqa 31 km karum, Yuraq urqukuna 50 km.
Yurakuna
left|160px|thumb|[[Kuntur Vultur gryphus]]
Uywakuna
thumb|left|160px|[[Shirish (Oreotrochilus estella)]]
Uma urqukuna
Chinchay - Urin:
Anti - Kunti:
Kichkarusachamanta (kuyuchisqa siq'isqa)
Kichkarusachamanta (inlish simipi: Sleeping Beauty, kastilla simipi: La bella durmiente) nisqaqa 1959 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Clyde Geronimi, Les Clark, Eric Larson, Wolfgang Reithermanmi. Disney ruruchinapaqmi rurasqa.
Chini
Chini icha Tsini (genus Urera) nisqakunaqa huk qurakunam, sisi p'uchquyuq suphunkunawan k'arachiq.
363
363 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Nicolaus Steno
right|230px Niels Steensen ( Stensen) sutiyuq runaqa icha Biatu Nicolaus Steno  (*  paqarisqa København llaqtapi - †  wañusqa Schwerin llaqtapi) huk  hampikamayuq kathuliku biatu karqan.
p'unchawqa warmip raymi p'unchawninmi.
Biatu, Huwan Pawlu II Pápa.
Muksichaq
Muksichaq, Chhuhu (Chhuju), Wayay, Wayrasamay, Nahasllay icha Uksihinu (kastilla simipi: oxígeno, musuq latin simipi: oxygenium, grigu simimanta Οξυγόνον, "puchquchaq"), O nisqaqa huk mana q'illay qallawam.
Uchpachamanta (kuyuchisqa siq'isqa)
Uchpachamanta (inlish simipi: Cinderella, kastilla simipi: Cenicienta) nisqaqa 1950 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Clyde Geronimi, Wilfred Jackson, Hamilton Luskemi. Disney ruruchinapaqmi rurasqa.
Muksichaq
Tiksi muyup wayra pachanpiqa pichqa patma muksichaqmi, iskaynintin iñukup iñuwankunayuq (O2), wayay nisqam. Hanaq wayra pachapitaq intip illanchayninpi kimsantin muksichaq iñuwam (O3) tukukun, achiksamaytu nisqam.
Q'illaykunaqa huk mana q'illaykunapas muksichaqwan muksikunatam ruranakunaku. Yakuchaqwan anchata t'uqyaspa yakutam ruranakun. Huk yaku iñuwapiqa iskay yakuchaq iñukuwan huk muksichaq iñukum (H2O).
Ampay mamallaqta willkachasqa
Ampay mamallaqta willkachasqa (kastilla simipi: Santuario Nacional de Ampay) muyuyqa qhawasqa kasan, Piruw mama llaqtapi, ,Apurimaq suyupi, Awankay pruwinsyapi, Tampurqu distritupi. Llipinchispa qhawakuntaqmi askha qhapaq kasqan hina. Quchakunatapis qhawariytaya munasankun.
Muksichaq
Tukuy kawsaqkunaqa, yurakuna, uywakuna, runakunapas samanapaq muksichaqta mat'ipayanku. Mana muksichaq kaptin, wañunkuman. Chimlasay (k'illimsa iskay muksi, CO2) wapsita qarquspa samanku. Yurakunataq inti wayllaypi chimlasayta ch'unqaykuspa muksichaqta ruraykunku. Mana yurakuna kaptin, manam wayra pachapi muksichaq kanmanchu. Chayraykum ancha-anchatam kawsaq pachapi yurakunatam, sach'a-sach'akunatam mat'ipayanchik.
Ampay mamallaqta willkachasqa
Ñuñuqkunap layankuna 1995 watapi
(Galiano, Tupayachi, Nuñez, Ochoa, Zevallos, 1995)
Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
1962 watapiqa kimsa ayllu Santuario Nacional de Ampay suyupi tiyarqan, ca. 1977 watapi 30 ayllu karqan. Kamasqa watapiqa, 1987, 70 ayllu muyuypi tiyarqan, Tuturpampa, Qucha, Phaqchaq, Umaq'ata, Chupapata, Sawanay, Ñacchiru, Supayhuayq'u, Llawipunku, Negromonte llaqtakunapi (Hostnig & Palomino, 1997). 1996 watapiqa 51 runa Ñacchiru llaqtapi, Umaccata llaqtapi, Chupapata llaqtapipas tiyarqan, 36 runa Sawanay llaqtapi, Ampay llaqtapi, Maucacalle llaqtapipas, 38 runa Qurwani llaqtapi, Uqshapampa llaqtapi, Phaqchaq llaqtapipas tiyarqan.
Wampuya
Wampuya (kastilla simipi: (Huamboya / 24 de Mayo) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Morona Santiago markapi, huk llaqtam, Wampuya kitip uma llaqtanmi.
Ayna distritu
Ayna distritu (kastilla simipi:  Distrito de Ayna) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, Lamar pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa San Francisco llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pukyu:
Antonio Raimondi pruwinsya
Wiñay kawsay
Kay pruwinsyaqa kawsay yachaq Antonio Raimondimantam sutichasqa.
Pusay rakiy
Suqta listritunmi kan:
Uma llaqta
Llamillin marka. 'llamillin' nin mikuyta musyay imanuw kanqanta, qalluykiwan, shimiwan maakuy huk mikuyta laqwapaqnuw. Kikin markaqa Pawaqutu hirka chakinchu, huk manyapa aywan Pashtaq raqra.
Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu:
Lola Beltrán
María Lucila Beltrán Ruiz(icha Marya Lusila Wiltran Ruyis) sutiyuq warmiqa icha Lola Beltrán (* paqarisqa Rosario llaqtapi  -  †  wañusqa  Mishiku llaqtapi),  🇲🇽 mama llaqtayuq aranway pukllaqmi, takiqmi, kastilla simillapim qillqarqan.
Qusan: Alfredo Leal Wawankuna: Maya Iliina Liyalwan Jusi Kintin Inriikis
Diskukuna
Mejor que Nunca 1969