cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
1828
1828 wataqa Griguryanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq intichawwan qallarisqa wakllanwatam).
Awinakina
Awinakina, sacha kinilla, tiyantina, abillu icha hapiyu (Pouteria caimito) nisqaqa huk wayuq yuram. Rurunkunatam mikhunchik.
1830
1830 wataqa Griguryanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam).
Google Colaboratory
rikchacha|Google Colaboratorypa riqsinapaq rikch'an Google Colaboratory icha Google Colabqa huk Googlepa phuyupatapi llamk'aq Jupyter Notebook muyuriq pachan.
1831
1831 wataqa Griguryanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq illapachawwan qallarisqa chhasku watam).
Sinaloa suyu
Sinaloa suyu (kastilla simipi: Estado Libre y Soberano de Sinaloa), nisqaqa Mishikupi huk suyum. Uma llaqtanqa Culiacán llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa 1830 watapi.
Pulitiku rakiy
thumb|right|280px|Munisipyukuna (Sinaloa) 58 munisipyukuna
1829
1829 wataqa Griguryanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq atipachawwan qallarisqa chhasku watam).
Denisse Fajardo
Denisse Fajardo sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Lima llaqtapi - ), huk 🇵🇪 mamá llaqtayuq makiyasiqmi qarqan.
1988 Siul llaqtapi wan Los Angeles 1984 watapiqa Apuwasinyuq pukllaykunapi piruwanu makiyasiq warmikunawan.
Carlos Saura
rikchacha|Carlos Saura 2018 Carlos Saura Atarés (4 de enero de 1932 -10 February 2023 ) Spanish photographer and film directorlluqi|inchunnaq|1x1px rikchacha|Carlos Saura,2008
Kaswaynin
Taytanmi Antonio Saura Pacheco, mamantaqmi Fermina Atarés Torrrente.
Adela Medrano sutiyuq aranway pusaqwan iskay churiyuqmi, Carlos, Antonio Saura Medrano. Geraldine Chaplinwantaq 1974 watamanta kawsanakurqan, Shane sutiyuq qhari churinta wachachispa. 1978 watamantataq 1960 watapi paqarisqa Mercedes Pérezwan kawsanakuspa 1982 kasarakurqan, kimsa churita lluqsimuchispa, Manuel (1981), Adrián (1984), Diego (1987). 2006 watapitaq Eulalia Ramón sutiyuq aranway pukllawanmi kasarakurqan, paywanmi Anna sutiyuq ususiyuq.
Antonio Saura sutiyuq llimphiqpa wawqinmi.
San Luis Potosí suyu
San Luis Potosí suyu (kastilla simipi: Estado Libre y Soberano de San Luis Potosí), nisqaqa Mishikupi huk suyum. Uma llaqtanqa San Luis Potosí llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa 1823 watapi.
Pulitiku rakiy
thumb|right|280px|Munisipyukuna (San Luis Potosí) 58 munisipyukuna
Pedro Molina Mazariegos
Pedro José Antonio Molina Mazariegos (* paqarisqa Watimala  llaqtapi - †  paqarisqa Sampaquisoy (Watimala)). Watimala hampikamayuq, piriudista wan pulitiku. 1823 wan 1829 watamanta 1831 watakama ñawpaq kuti Watimalapa Umalliqnin karqan.
Tayta: Fermín Almirante Molina; Mama: Ramona Antonia Ochoa Ñawpaq warmi: María Dolores Bedoya Wawakuna: (3) Manuel Ángel Molina Bedoya, Felipe Francisco Molina Bedoya wan Luis Molina Bedoya.
Yachaywasi:
Alma Mater: Universidad San Carlos (Watimala).
Millonarios FC
Millonarios Fútbol Club nisqaqa huk Kulumbya mama llaqtap piluta hayt'ay klubmi.
Carlos Menem
Carlos Saúl Menem sutiyuq runaqa (* paqarisqa Anillaco, La Rioja wamani llaqtapi -  wañusqa Buenos Aires llaqtapi) huk 🇦🇷 mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitikupas runam karqan.
1989 watamanta 1999 watakama umallinamanta qarqurqan.
Sisaqiña payqu
Sisaqiña payqu (Chenopodium ruderale) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Gina Torrealva
Gina Torrealva sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Pisqu llaqta¡pi - ), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq makiyasiqmi qarqan.
1988 Siul llaqtapi wan Los Angeles 1984 watapiqa Apuwasinyuq pukllaykunapi piruwanu makiyasiq warmikunawan.
Ducur kitilli
Ducur kitilli (kastilla simipi: Parroquia Ducur) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Kañar kitipi, Kañar markapi. Uma llaqtanqa Ducur llaqtam.
Jupyter
rikchacha|Jupyterpa riqsinapaq rikch'an Yuyay wakichina Jupyter nisqaqa huk kicha pukyu qillqa llamp'ukaqta, kicha kamachiykunata, achka wakichiy simikunapi ruwaypurakuq antañiqiy nisqapaq yanapakuykunata ruwanapaq llamk'aymi. IPythonmanta 2014 watapi Fernando Pérezwan Brian Grangerwan t'aqasqa karqan. Yuyay wakichina Jupyterpa sutinqa Jupyterpa yanapasqan kimsa hatun wakichiy simikunamanmi, chaykunaqa Julia, Python hinaspa R nisqakunam. Sutinpas riqsinapaq rikch'anpas Galileopa Pirwa (Inlis simipi: Jupiter) killakunata tarisqanmanta yupaychaymi, Galileomanta nisqa qillqa p'anqakunapi qillqasqahina. Yuyay wakichina Jupyter ruwasqa chaymanta yanapasqa ruwaypurakuq antañiqiy rurukuna Jupyter Notebook, JupyterHub, chaymanta JupyterLab. Jupyter nisqaqa NumFOCUS nisqap qullqiwan yanapasqanmi. rikchacha|Jupyter Notebookpa [[Chawpin uya|chawpin uyan]]
Urqu wira-wira (Chaptalia nutans)
Urqu wira-wira (Chaptalia nutans) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Sonia Heredia
Sonia Isabel Heredia sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Limaq llaqtapi - ), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq makiyasiqmi qarqan.
1988 Siul llaqtapi wan Los Angeles 1984 watapiqa Apuwasinyuq pukllaykunapi piruwanu makiyasiq warmikunawan.
George H. W. Bush
Taytan: Prescott Bush; Maman: Dorothy Walker. Warmi: Barbara Pierce (1945-2018). Churinkuna: George Walker Bush (p.1946), Robin, Jeb, Neil, Marín wan Dorothy.
Vittorio Emanuele II
Ñawpaq warmi: María Adelaida de Habsburgo-Lorena Churinkuna: María Clotilde de Saboya (1843-1911), Condesa de Moncalieri; Humberto I (1844-1900), Italya Riy; Amadeo I Ispaña Riy (1845-1890), Ispaña Riy (1870 - 1873); Otón Eugenio de Saboya (1846-1866), Duque de Monferrato; María Pía Saboyamanta (1847-1911); Carlos Alberto Saboyamanta (1851–1854), Duque de Chablais; ittorio Emanuele Saboyamanta (1852–1852); ittorio Emanuele Saboyamanta (1855–1855), Conde de Génova.
George H. W. Bush
Alma mater: Yale Yachay Sunturnin.
1989 watamanta p'unchawkama Hukllachasqa Amirika Suyukunap 41 kaq umalliqninmi qarqan.
Cecilia del Risco
1988 Siul llaqtapi, Los Angeles 1984, Moskwa  1980 wan Montreal  1976 watapiqa Apuwasinyuq pukllaykunapi piruwanu makiyasiq warmikunawan.
Sonora suyu
Sonora suyu (kastilla simipi: Estado Libre y Soberano de Sonora), nisqaqa Mishikupi huk suyum. Uma llaqtanqa Hermosillo llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa 1824 watapi.
Pulitiku rakiy
thumb|right|280px|Munisipyukuna (Sonora) 72 munisipyukuna
1834
1834 wataqa Griguryanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq killachawwan qallarisqa chhasku watam).
Aymara-Lupaka risirwa suyu
Aymara-Lupaka risirwa suyu (kastilla simipi: Zona Reservada Aymara Lupaca) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, Yunkuyu pruwinsyapi, Chukuwitu pruwinsyapipas.
Niwuyi
rikchacha|Saywiti Niwiyi nisqaqa Urin Pasiphiku mama quchapi, 2400 km mama llaqtam Musuq Silantha suyupa wichay-inti lluqsimuy waqtapi. Niwi llaqtap allpanqa yaqa 261 t'asra kilumitru (101 sq mi) chaymanta runankuna, aswanta Pulinisia, yaqa 1.600 2016 watapi. Niwiyi llaqtaqa Tunqa, Samuwa, Cook wat'akuna chawpipi kimsa kuchupim tarikun. Tunqa llaqtamanta 604 kilumitru wichay-inti lluqsimuy waqtapim kachkan. Chay wat'ataqa "Qhaqa" nispam sutichanku, chaytaq ñawpaqmanta pacha "Pulinisya qaqa" sutimantam hamun. Niwiyi llaqtaqa tiksimuyuntinpi aswan hatun mullu wat'akunamanta hukninmi. Kay wat'apa allpanqa iskay riparanapaq patayuqmi. Aswan hatun pataqa quchapatanpi puriq iskurumi qaqa pana rumimanta ruwasqam, chay islapa chawpinpi huk pampaqa yaqa 60 metro (200 metros) lamar quchamanta aswan hanaqmanmi chayan. Uray pataqa yaqa 0,5 mamaquchap patan mallma nisqa km (0,3 millas) anchoyuq, yaqa 25–27 mitru (80–90 mitru) sayayniyuq, urayman siqaspa mama quchawan huch'uy qaqakunapi tupan. Chay wat'ata muyuriqpi huk mullu aqupata, chay aquapatapi hatun p'akiyqa chawpi inti chinkaykuy quchapatanpim, uma llaqta Alofi llaqtap qayllanpi.
Anrreswaylla
thumb|left|170px|Cestrum verde(Cestrum parqui). Anrreswaylla icha Andres waylla (Cestrum parqui) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Rosa García
1988 Siul llaqtapi wan Los Angeles 1984 watapiqa Apuwasinyuq pukllaykunapi piruwanu makiyasiq warmikunawan.
1833
1833 wataqa Griguryanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq intichawwan qallarisqa chhasku watam).
1835
1835 wataqa Griguryanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq atipachawwan qallarisqa chhasku watam).
Urqu k'ara lawa
Urqu k'ara lawa (Carica quercifolia syn. Vasconcellea quercifolia) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
1832
1832 wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatam).
Luisa Cervera
Luisa Haydee Cervera Cevedon  sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Limaq llaqtapi - ), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq makiyasiqmi qarqan.
1988 Siul llaqtapi wan Los Angeles 1984 watapiqa Apuwasinyuq pukllaykunapi piruwanu makiyasiq warmikunawan.
Maria Cervera
Apachi
thumb|300px|[[18 ñiqin pachakwatapi Apachi runa llaqtakuna (WA – Western Apache, N – Navajo, Ch – Chiricahua, M – Mescalero, J – Jicarilla, L – Lipan, Pl – Plains Apache]] thumb|300px|Kunan pacha Apachi runa llaqtakuna. Apachi icha Apache (kikin siminpi Diné, Ndee, Nnee, Inday, Indee) nisqa runakunaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi, Arizona suyupi kawsaq indihina runa llaqtakunam, apachi rimaykuna nisqa urin athapaska rimaykunata rimaq.
Chawqa t'ika
Chawqa t'ika (Cleome aculeata var. cordobensis) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Apachi
Apachi nisqa runa llaqtakunaqa kaymi Diné (Nawahu), Kunti Apachi (Western Apache), Chirikawa (Chiricahua), Miskaliru (Mescalero), Hikarilla (Jicarilla), Lipan, Inkill Apachi (Plains Apache).
Hatun Siwla
Hatun Siwla (kastilla simipi: Nevado Siula Grande) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Waywash wallapi, huk rit'i urqum, Wanuku suyupi, Lawriqucha pruwinsyapi, Hisus distritupi, Lima suyupipas, Qaqatampu pruwinsyapi, Qaqatampu distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.344 mitrum aswan hanaq (Ichik Siwla (Siula Chico): 6.260 m). thumb|left|180px
Atlético Nacional
Club Atlético Nacional S.A. nisqaqa huk 🇨🇴 mama llaqtap piluta hayt'ay klubmi. Medellín llaqta.
Hawa t'inkikuna
thumb|450px|center|Atanasio Girardot istadyu.
Sunin suyupi rimaykuna
Hunin suyu
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Ugo de Censi
thumb|right|250px| Ugo de Censi (1924-2018) Ugo de Censi Scarafoni, sutiyuq runaqa (* paqarisqa Polaggia llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk 🇮🇹 🇵🇪 kathuliku taytakura, salisyanu qarqan.
Taytan: Vincenzo de Censi, maman: Úrsula Scarafoni.
Range Rover
rikchacha|Range Rovera riqsinapaq rikch'an rikchacha|Range Rover Antawa Range Rover nisqaqa 4x4 hunt'a sayayniyuq sumaq SUV nisqa Land Rover nisqap rurasqanmi, Jaguar Land Rover nisqap huk irparinwan ura-irparinmi. Range Rover nisqa siq'i nisqaqa 1970 watapi British Leyland nisqap qallarichisqanmi karqan, kunantaq pichqa kaq mirayninpiñam kachkan.
Apachi rimaykuna
thumb|300px|Apachi rimaykuna (ñawpa pacha). Apachi rimaykuna nisqa rimaykunaqa Apachi nisqa runa llaqtakunap rimayninkunam, urin athapaska rimaykunam.
Tabasco suyu
Tabasco suyu (kastilla simipi: Estado Libre y Soberano de Tabasco), nisqaqa Mishikupi huk suyum. Uma llaqtanqa Villahermosa llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa 1824 watapi.
Pulitiku rakiy
thumb|right|280px|Munisipyukuna (Tabasco) 17 munisipyukuna
Carlos Reutemann
Tayta: Enrique Reutemann, Mama: Flora Molina.
Buliwyap Kunti Wallan
thumb|right|200px|[[Parinaquta nina urquwan Pumirapi nina urqu]] thumb|right|200px|[[Paqariy Inti]]
thumbnail|200px|Sajama nina urqu thumbnail|200px|Ullawi Buliwyap Kunti Wallan icha Ariq Walla (Cordillera Occidental de Bolivia / Cordillera Volcánica) nisqaqa Antikunapi huk wallam, Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Paqaqi pruwinsyapi, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Urin Lipis pruwinsyapipas, Uru Uru suyupi, Atawallpa pruwinsyapi, Ladislao Cabrera pruwinsyapi, Sajama pruwinsyapipas, Chili mama llaqtapipas, Antofagasta suyupi, El Loa pruwinsyapi, Arika Parinaqutapas suyupi, Parinaquta pruwinsyapi. Sajama nina urquqa llapan urqukunamanta aswan hatunmi.
Vittorio Emanuele III
thumb|200px|right| Vittorio Emanuele III [[Qhapaq]] Vittorio Emanuele Ferdinando Maria Gennaro di Savoia, Vittorio Emanuele III sutiyuq runaqa ( * paqarisqa Napoli llaqtapi - †  wañusqa Alessandria llaqtapi) 🇮🇹p qhapaqnsi karqan. Tayta: Umberto I; Mama: Margherita Maria Teresa Giovanna di Savoia.
Ñawpaq warmi: Elena del Montenegro Churinkuna: Iolanda Margherita di Savoia, Mafalda di Savoia, Umberto II, Giovanna Elisabetta Antonia Romana Maria di Savoia wan Maria Francesca Anna Romana di Savoia.
Felipe Nery García Zárate
Felipe Nery García Zárate sutiyuq runaqa ( paqarisqa Wamanqa llaqtapi, Ayakuchu suyupi, wañusqa Lima llaqtapi) Piruw mama llaqtayuq huch'uy yachay wasipi musika yachachiqmi, takiqmi, takiy pallaq, takichaqpas karqan.
Felipe Neryqa Dionisio García Medina, Silvia Zárate Palomino mamataytap qanchisnintin churinpura kuraq churinmi karqan, Wamanqa llaqtapi wiñaspa. Escuela Fiscal José Antonio de Sucre nisqa huch'uy yachay wasiman rirqan, chaymantataq Colegio de San Ramón nisqa chawpi yachay wasiman. Lima llaqtapi Pontificia Universidad Católica del Perú nisqapi huch'uy yachachiq kayta yachaqarqan, yachay wasipaq yachachiq tukuspa.
1950 watakunapi Raúl García Zárate sutiyuq wawqinwan kamarirqan Iskaynintin Wawqi García Zarate (Duo Hermanos García Zarate) nisqa kusituytam.
1836
1836 wataqa Griguryanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq quyllurchawwan qallarisqa wakllanwatam).
Déleg kitilli
Déleg kitilli (kastilla simipi: Parroquia Déleg) nisqaqa huk kitillim Ikwadur mama llaqtapi, Déleg kitipi, Kañar markapi. Uma llaqtanqa Déleg llaqtam (686 runa, 2001 watapi).
Runakuna
Déleg kitillipiqa Kañari Kichwa runakunam tiyanku.
Frida Kahlo
thumb|200px|Frida Kahlo wan [[Diego Rivera (1932)]] Magdalena del Carmen Frida Kahlo Calderónsutiyuq warmiqa, icha Frida Kahlo, (* paqarisqa Coyoacán (Mishiku llaqtapi) - *  wañusqa Coyoacán, Mishiku llaqtapi), 🇲🇽 mama llaqtayuq kumunista wan llimphiqpas qarqan.
Taytan: Guillermo Kahlo (1871-1941), Carl Wilhelm Kahlo; Maman: Matilde Calderón y González. Qusan: Diego Rivera.
Umberto II
Ñawpaq warmi: Maria José del Belgio Churinkuna: Maria Pia di Savoia (*1934), Vittorio Emanuele di Savoia (*1937), Maria Gabriella di Savoia (*1940), wan Maria Beatrice di Savoia (*1943).
Frida Kahlo
Willay pukyukuna
Arts Galleries: Frida Khalo. Exhibition at Tate Modern, June 9 – October 9, 2005. The Guardian, Wednesday May 18, 2005. Retrieved May 18, 2005. thumb|La Casa Azul, Museo Frida Kahlo.
Krup
Krup, lat. Laryngotracheobronchitis (kast. crup icha laringotraqueobronquitis) huk samanamanta unquy huk virus rayku mayqinchus patakaq sinqa ukhupi infeccionta ruwan. Kay infeccionqa tonqori ukhuta punkichin, chayrayku mana allinta samachiwanchikchu, chaymanta kay sintomakunawan kachkanchik allqu uhuy (tos perruna), estridor, chaymanta disfonía ima. Pisi, mana ancha sinchichu utaq sinchi sintomakunata rikhurichin, kaytaq ch’isinpi aswan sinchiman tukun. Kayqa hampikuy munan huk dosikunallawan kay esteroides kaqmanta; wakin kuti, ancha sinchi kaptin, kay epinefrina kaqwan hampikuy munan. Mayniqpi hina hampina wasiman qhipakuq yachachikun.
Hatun yuraq yuraq
Hatun yuraq yuraq icha Jatun yuraq yuraq (Buliwyapi) (Cnicothamnus azafran) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
1837
1837 wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam).
Krup
Kay imamantachus rinkhurinman karqa chaymanta chay aswan sinchi causasninta yachaspaña, kay crup kaqniyuq kanki ñisunku kay clínicapi qhawachikuspa (kay hina: epiglotitis utaq huk hawa ima kay vias respiratorias kaqpi)kaqta. Mana qhipan qhawachikunata munakunchu – yawar qhawachina, rayos-X, utaq cultivos ñisqata —. Kayqa huk rikhuriq unquypuni, wawakunapi huk 15% kaqman hap’in, aswantataq kay 6 killayuqman 5 utaq 6 watayuqmankama. Mana nijayk’aq hina wayna runakunaman utaq machu runakunaman hap’inchu. Ñawpaqtaqa kay difteria juchayuqrayku rikhurinman karqa niqtinkupas, kay occidental pachapaqqa, kaypata hamuyninqa kusi yuyakunayapaq, kay vacunación kaqtin, kaywantaq aswan llimphu kananchikpaq chaymanta sumaq kawsaypaq ayllukunapi.
Signos y síntomas / Unanchakuna watupanakunawan
Kay crup kaqqa riqsichikuq kayrayku: tos “perruna”, estridor, disfonía (voz kaqpi pantay), chaymanta sasacha respirarpaq mayqinchus ch’isipi aswan sinchiman tukun. Kay "perruna" ch’ujuqa aswanta rich’akuq kay foca waqllana waqayninman utaq kaylobo marino kaqman. Hark’ayqa aswan sinchi kanqa kay ansaqillayrayku utaq kay llantokaqrayku, chaymanta, sichus wawa samakusaptin uyarikuy atikun chay, ñiy munan kay vías respiratorias sinchita k’uykuchaykukun. Hark’ayqa pisillanman kay crup kaq aswan sinchiyaptin.
Causas / Qallakuna
Kay crup kaqqa huk infeccion huk virus huchayuqrayku nikun. Wakinkunataq kayllatataq ninku aswan mask’asqa simikunapi, kay hina laringotraqueítis aguda, crup espasmódico, difteria laríngea, traqueítis bacteriana, laringotraqueobronquitis, chaymanta laringotraqueobronconeumonía. Kay iskay ñawpa unquykuna huk virus yuchayuqrayku chaymanta mana ancha sinchichu kanku kay sintomaspi; kay tawa qhipan unquykunari bacterias yuchayuqrayku kanku chaymanta aswan sinchi kanku.
Viral
Kay crup viral kaq utaq laringotraqueítis aguda kaqqa kay virus de la parainfluenza huchayuqrayku, aswantataq kay 1 chaymanta 2 wallpamakuna, kay 75% casospi. Wak unquykuna virus huchayuqrayku kaqkuna kanku: gripe A,B ima, sarampión, adenovirus chaymanta virus respiratorio sincicial (VRS). Kay crup espasmódico kaq kay kikin virus qutu huchayuqrayku kay laringotraqueítis aguda kaqmanta ichapas kayqa mana infección signosniyuqchu (kay hina k’aja, kunka nanay chaymanta mirayaynin kay conteo de glóbulos blancos) kaqmanta. Tratamienton chaymanta kay tratamientopaq kutichiynin kikinllataq kanku.
Diagnóstico / Reqsichisa
Kay crup kaqqa clínicapi qhawachikun. Ñawpaqtaqa wak ima unquychus kay patakaq vías respiratoriasta tapachkan chayta raqpana tiyan kay hinakuna epiglotitis, huk mana riqsisqa virus kay vías respiratoriaskaqpi, estenosis subglótica, angioedema, absceso retrofaríngeo,chaymanta traqueítis bacterianakaqpas.
CA San Lorenzo de Almagro
thumb| thumb| CA San Lorenzo de Almagro (Club Atlético San Lorenzo de Almagro) nisqaqa huk arhintinu piluta hayt'ay klubmi. Buenos Aires wamani.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Bajo Flores, Buenos Aires wamani.
Sulanu kitilli
Sulanu kitilli (kastilla simipi: Parroquia Solano) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Déleg kitipi, Kañar markapi. Uma llaqtanqa Sulanu llaqtam.
Krup
Diagnóstico / Reqsichisa
Mana rayos X] qhawachiykunata sapa kuti ruwakunchu, Ichaqa ruwakun chay, tunquri k’uykuchakusqanta rikhuchinqa, kay [[signo del campanario sutichasqa, kay estenosis subglótica huchayuqrayku, kaytaq rich’akun kay campanario rikukuyninpi. Kay campanario signon huk willay kay qhawaypaq, ichaqa mana tarikuqchu kay aswan achkha casospi.
Mana wak qhawachiykunata anchata munakunchu (kay hina análisis de sangre chaymanta cultivo viral), imaraykuchus mana munakuq ansaqillayta ruwachinman, kay hinatataq kay ch’ampayuq via área tensionta yapaykuchinman. Ahina kaptinpis kay cultivos virales, nasofaríngea samaypi urkhukuptin, chaywan llamk’akunman yachanapaq imaraykuchus chay unquy kanman, aswantataq chaywan llamk’akun kay mask’ana pampapi. Sichus runaqa mana kutiripunchu kay pachan tratamientowan chayqa, huk infección bacterianapi umachana; chay hina chayqa aswan mask’aykunata kamachikunqa.
Chawqa mayu
Chawqa mayu (Cleome spinosa) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Krup
Gravedad
Kay crup may hina sinchichus kachkanta yachanapaq aswan llamk’achikusqa sistemaqa kasqa kay Escala de Westley ñisqa. Kayqa astawan llamk’achikuq kasqa kay mask’anapi manataq anchatachu kay clínica llamk’aypiqa. Kayqa huk yupakuy kay phisqa ruwaykunamanta qusqa: allin yuyay ñiqi, cianosis (qara anqasllasqa llimp’iyuq qhuñakuna ima), estridor, wayrachap yaykunan chaymanta contracciones ima. . Yupaykuna qusqa sapa llamk’anarayku kay pañakaq tawlapi rikuchikun, hunt’asqa lluqsimuynintaq kachkan kay 0 chaymanta 17 kaqman hina.
85% wawakunamanta apasqakuna kay departamento de emergencia ñisqaman kay unquyniyuq kanku mana ancha sinchi chaninniyuq; mayniqpi hina kay crup sinchi chaninniyuq rikhurin: (<1%).
Prevención
Achkha unqusqakuna kay crup kaqwan saniyachikurqanku immunización kay influenza chaymanta kay diferiakaqmanta. Ñawpaqtaqa, kay crup kay difteria kaqwan k'askachakuq karqa, ichaqa kay allin vacunación rayku, mana difteria rikhuriy atinmanchu kunanpachapiqa kay hina ñawpachasqa pachapiqa..
Tratamiento
Wawakuna kay crup kaqniyuq aswan atikusqa ñañiq kananku tiyan. Aswantaqa kay esteroides kaqta qunku ,chaymanta kay sinchi unqusqakunapiqa epinefrinakaqta. Kay saturación de oxígeno kaqniyuq wawakunapaqqa urapi kay 92% kaqmanta oxigenota qukunan tiyan, chaymanta hospitalpi qhipakunkuman qhawaypi kay unqusqakuna kay sinchi crup kaqniyuq. Sichus oxigenota munakun chayqa aswan allin kanqa kamachiy conductosninta (huk oxigeno quqta hap’ispa wawap uyan qayllapi) imaraykuchus aswan pisi ansaqiyta quchikun kay máscarakaqmantaqa. Tratamientowanqa, aswan pisi kay 0.2% runakunamanta munan kay intubación endotraqueal kaqta.
Esteroides
Rikuchikurqa, kaycorticoesteroideskaqkunaqa, kay dexametasona kayjinaqa chaymanta kay budesónidakaqqa, sumaqllachinku lluqsiykunata kay crup kaqwan wawakunata, mayqinllapas kachun unquypa ñiqinqa. Kay suqta phani kamachiyninmantapacha huk allin saniyay rikurikunña. Ichapas munasqa llamk’ayninta ruwanku sichus siminta, parenteral, upyakunku chay, utaq muskhispa, aswanta munakun kay upyaspa. Huk dosisllata munakun chaywanqa sanillakunqapuni. Kay Dexametasona kaq dosisqa kay 0.15, 0.3 chaymanta kay 0.6 mg/kg kaqkunamanta kikin sanillachiyniyuq rich’akun.
Epinefrina
Kay pachan crup utaq kay sinchi kaq, allichakapunman huch’uy pachapi kay epinefrina nebulizador kaqwan. Kay epinefrina ruwachin kay crup unquypa ñiqin pisiyanata huk 10 30 chinini kaqpi, allichayninkunaqa 2 phanillata kawsan. Sichus allichayqa kay tratamientop qhipanta sayan chay kay 2 4 phanipi chantataq mana ch’ampakuna kanchu chay, wawata hampina wasimanta lluqsichiy yachanku.
Pronóstico
kay crup viral kaqa huk auto-limitada unquy ichaqa mayninpi hina kay,insuficiencia respiratoria chaymanta/utaq paro cardíacoaco wañuyman apanman. Kay sintomasqa allinllanku iskay p’unchaykunapi ichaqa qamchis p’unchaw unayta kanman. Wak ch’ampakuna mana ancha rikukuq kanku: traqueítis bacteriana, neumonía, chaymanta edema pulmonarkaq ima.
Epidemiología
Kay crup 15% wawakunaman hina hap’in, kay 6 killayuqmanta chaymanta kay 5 utaq 6 watayuqkama. 5% hampina wasiman yaykuq wawakunaman rikch’an. Mana ancha rikukuq casospi, aswan huch’uy wawakunapipuni rikukunman kay kimsa killayuq hinapi, chaymanta aswan machu wawaspi kay 15 watayuq hinapi. Qhari runakunaqa huk 50% hinapi hina unqunku aswan warmi wawakunamanta, chantataq aswanta prevalencia miray tiyan otoñopi.
Historia / Ñawpaq willarina
Kay “crup” simiqa kay “crup” verbomanta hamun, kay Inglés Moderno Temprano kaqmanta mayqinchus "Ch’akata qhapariy" ñin munay; Kay sutiqa ñawpa kutitaqa kay Escocia kaqpi unquyman sutichakurqa, chantataq aswanta riqsikurqa kay 18 pachaq watapi. Kay crup diftérico riqsikun kay Ñawpaq Grecia kay Homero kaq pachanmantapacha chantataq kay 1826 kaqpipuni kay Bretonneau waknarqa kay crup viral kaqta kay crup difteria kaqman yuchachasqa kaqwanta. Franceces kaqkunaqa kay crup viral kaqtaqa suticharqanku "falso crup" hinata imaraykuchus kay “crup” chaypachataqa huchachakuq karqa kay bacteria de la difteria unquyman. Kay crup difteriaman huchachakuq mana anchata riqsikunchu chay immunización vacunación rayku.
Oklahoma llaqta
Oklahoma llaqta nisqa llaqtaqa Oklahoma suyupi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi, huk hatun llaqtam. Oklahoma llaqta llaqtapiqa 551.789 runakuna (2008) tiyachkan.
Satanas
thumb|right|200px|[[John Milton-pa rurasqan Paradise Lost, Gustave Doré-pa siq'isqan 1866 watapi.]] Satanas nisqaqa (iwriyu: השָׂטָן ha-Satan ('ch'ataq') - arabya: الشيطان al-Shaitan ('hayu kaq'); iskaynin simita rima saphimanta: Sh-Ṭ-N) hudyu, kristiyanu iñiykunapi saqram, Dyuspa hayunmi, urmasqa millay killkim.
Flor de María Canelo Marcet
Flor de María Martina Canelo Marcet sutiyuq warmiqa huk Piruw mama llaqtayuq piyanu waqachiqmi, piyanu yachachiqmi, takichaqmi, takiqpas.
Kawsaynin
Florqa Lima llaqtapi Conservatorio Nacional nisqapi piyanuta Mary Vargas Quintanilla sutiyuq yachachiqninmantas yachaqarqan.
Sipas kasparaq Arturo Pinto Cárdenas sutiyuq qusanwan Clodomiro Landeo Lagos sutiyuq masinwanpas Taklla nisqa kusituytam kamarirqan, takispa, piyanuta waqachispa.
Chaymantas ch'ullapas (solista) kuskachasqapas kaspa Orquesta Sinfónica Nacional, Orquesta Sinfónica de Trujillo, Orquesta Juvenil de Lima nisqakunapis piyanuta waqachirqan. CD nisqakunatam rurachirqan.
Kunanqa Qusqu llaqtapi Asociación Cultural Qantu nisqap pusaqninmi kachkan. Asociación Suzuki del Perú nisqapaq 2014 watamantam llamk'an, wawakunata, wiñasqa runakunatapas piyanu waqachiyta yachachispa. 2008 watamantam Fil Uno sutiyuq chilu waqachiqwan iskaynintinpi waqachin.
Musuq Kamachina yaku ñan hark'a ñiqpi amachana sach'a-sach'a
Musuq Kamachina yaku ñan hark'a ñiqpi amachana sach'a-sach'a (kastilla simipi: Bosque de Protección aledaño a la bocatoma del canal Nuevo Imperial) nisqaqa Musuq Kamachina yaku ñan nisqap mayu hark'an ñiqpi amachana sach'a-sach'am, Piruw mama llaqtapi, Lima suyupi, Kañiti pruwinsyapi, Nuevo Imperial distritupi.
Starbucks
paña|rikchacha| [[Pike Place nisqa qhatu|Pike Place qhatu wasi ukhupi tarikusqan 1977 watapi]] paña|rikchacha| [[Howard Schultz sutiyuq runa|Howard Schultzqa 1986 watamanta 2000 watakama umalliqmi karqan, hukmantataq 2008 watamanta 2017 watakama.]]
1838
1838 wataqa Griguryanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam).
KFC
rikchacha|KFKpa riqsinapaq rikch'an KFC (aswanta riqsisqapas ñawpaqmanta pacha Kentucky Fried Chicken sutiwan) huk Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakuna utqaylla mikhuy mikhuna wasikuna siq'i, Louisville llaqtapi, Kentucky suyupi umalliq wasiyuq, wallpa rawk'asqamanta yachaq. Tiksimuyuntinpi iskay ñiqin hatun mikhuy wasi siq'i (rantiywan tupusqa hina) McDonald's nisqamanta qhipaman, 22.621 tarikuykunayuq pachantinpi 150 mama llaqtakunapi 2019 watapiqa. Kay siq'iqa Yum! Brands, huk mikhuy wasi llamk'ay, Pizza Hut, Taco Bell siq'ikunatapas kapuynin.
rikchacha| KFC phrankisyayuq suyukunap [[Saywiti|saywitin 2022 watapi ayriway killakama]] lluqi|rikchacha| Ranqhasqa chiqaq wayk'una qillqa wallpa aycha chay lantisqa apay p'uruñapi
Diego Rivera
thumb|300px|right|Mural mostrando la vida de los [[aztecas en el mercado de Tlatelolco. Mama llaqta Palaciu (Mishiku) - Mishiku llaqta]] thumb|200px|Ulimpiku Istadiu UNAM Mural, 1952 thumb|200px|[[Frida Kahlo wan Diego Rivera (1932)]] Diego María de la Concepción Juan Nepomuceno Estanislao de la Rivera y Barrientos Acosta y Rodríguez sutipaq runaqa, (* paqarisqa Guanajuato llaqtapi - †  wañusqa Mishiku llaqtapi), huk 🇲🇽 mama llaqtayuq kumunista wan llimphiqpas qarqan.
Taytan: Diego Rivera Acosta; Maman: María del Pilar Barrientos. Warmikuna: Angelina Petrovna / Maria Vorobieff-Stebelska / Guadalupe Marín (2 churinkuna) / Frida Kahlo (1929 - 1939, 1940-1954) / Emma Hurtado (1955-1957). Churinkuna: Diego Rivera Petrov (1916-1918), Marika Rivera Vorobieff-Stebelsk (*1922-), Lupe Rivera Marín (*1925-) wan Ruth Rivera Marín (*1926-).
Tamauwipas Sinchawka
Wiñay kawsay
Kamasqa 1824 watapi.
José Orozco
thumb|right|280px|Mural Omnisciencia, 1925. José Clemente Ángel Orozco Flores sutipaq runaqa, (* paqarisqa Zapotlán llaqtapi -   wañusqa Mishiku llaqtapi), huk 🇲🇽 mama llaqtayuq kumunista wan llimphiqpas qarqan.
Taytan: Orozco; Maman: Rosa Flores. Warmi: Margarita Valladares. Churinkuna: 3
Umberto I
thumb|200px|right| Umberto I [[Qhapaq]] Umberto Rainerio Carlo Emanuele Giovanni Maria Ferdinando Eugenio di Savoia, Umberto I sutiyuq runaqa ( * paqarisqa Torino llaqtapi - †  wañusqa Monza llaqtapi) 🇮🇹p qhapaqnsi karqan. Tayta: Vittorio Emanuele II; Mama: María Adelaida de Habsburgo-Lorena.
Pedro Salinas
thumb|right|250px| Pedro Salinas (1891-1951) Pedro Salinas Serrano sutiyuq runaqa (* paqarisqa Madrid llaqtapi - †  wañusqa Boston llaqtapi) 🇪🇸 mama llaqtayuq qillqaq runam, kastilla simipi qillqaqmi.
Umberto I
Ñawpaq warmi: María Adelaida de Habsburgo-Lorena Churinkuna: [[Vittorio Emanuele III].
Pedro Salinas
Taytan: Pedro Salinas Elmos; Maman: Soledad Serrano Fernández.} Warmikuna: Margarita Bonmatí Botella Marichal Salinas (c. 1915-1951) Churinkuna:   Soledad (Solita) Salinas de Marichal (1920-2007) wan Jaime Salinas Bonmatí (1925-2011).
Ana Jara
Ana Rusaryupa Itsil Hara Wilaskis   sutiyuq warmiqa (Ana Ethel del Rosario Jara Velásquez, Kastilla simipi) ( paqarisqa Ika llaqtapi  -  ) huk 🇵🇪 mama llaqtap taripay amachaq wan pulitikupas. Chayrayku Ollanta Humala payta Piruwpa uma kamayuqninman rurarqan, René Cornejo saqirqaptinmi.
2014 watamanta 2015 watakama Piruw Uma kamayuq.
2011 watamanta 2014 watakama Piruw Warmi ministru.
Ch'uchu yura rikch'aq ayllu
Ch'uchu yura rikch'aq ayllu (familia Sapindaceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk ch'uchu hina yurakuna:
Rumasa
Rumasa (genus Rumex) nisqakunaqa huk yura rikch'anam, 50-chá rikch'aqmi, achka qurakunam.
Alphabet Inc.
rikchacha|Alphabet Inc.pa riqsinapaq rikch'an rikchacha|Googleplex Alphabet Inc.pa wasin Alphabet Inc. nisqaqa huk Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakuna achka kawsayllaqtachasqa allwiyakama ch'unkukuq hap'ikuq tantanakuymi, Mountain View llaqtapi (California suyupi) umalliq wasiyuq. Googlepa musuqmanta ruwasqanwanmi kamasqa karqan 2 ñiqin Chakra yapuy killa 2015 watapi, chaymanta Googlepa tayta mama llamk'ayninman tukurqan, achka ñawpaq Google nisqap ura-ruruchiqninkunapas. Alphabet nisqaqa tiksimuyuntinpi kimsa kaq hatun allwiyakama kuraq rurachiymi, qullqi tarisqanmanhina, tiksimuyuntinpi aswan chaniyuq kuraq rurachiykunamanta hukninmi. Huk Hatun Pichqa Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakuna willanakuy allwiyakama kuraq rurachiqkunamanta hukninmi, Amazon, Apple, Meta, Microsoft nisqawan kuska.
Rumasa
thumb|right|Rumex acetosa Kaymi Rumasa rikch'aqkuna: thumb|right|Rumex alpinus Rumex britannica|thumb|right Rumex bucephalophorus|thumb|right Rumex maritimus|thumb|right Rumex obtusifolius|thumb|right Rumex thyrsiflorus|thumb|right Rumex trianguivalvis|thumb|right
Yuquslawya qhapaq llaqta
rikchacha|Yuquslawya qhapaq llaqta laphara Yuquslawya qhapaq llaqta (Sirpu-hurwat simipi: Kraljevina Jugoslavija / Краљевина Југославија; Isluwinu simipi: Kraljevina Jugoslavija) nisqaqa Qulla-anti, Chawpi Iwrupapi huk suyum karqan, 1918 watamanta 1941 watakama. 1918 watamanta 1929 watakamaqa, Sirpiya, Hurwatsuyu, Isluwinukunap qhapaq llaqtan (Sirpu-hurwat simipi: Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca / Краљевина Срба, Хрвата и Словенаца; Isluwanu simpi: Kraljevina Srbov, Hrvatov in Slovencev), ichataq "Yuquslawya" (kikinlla "Qulla Islawukunap allpan") nisqaqa rimaypi sutinmi karqan, paqarimusqanrayku. Mamallaqtap kamachiy sutinqa 3 ñiqin chakra yapuy killapi 1929 p'unchawpi Qhapaq apu Aliksanthur I kaq sutiyuq runap "Yuquslawya qhapaq llaqta" nisqamanmi t'ikrarqan. paña|rikchacha|200x200px| [[Serbiokuna, Kroatakuna, Eslovenokunap qhapaq suyunpa Oblastunkuna|Serpiyukuna, Kuruwatakuna, Isluwinukunap qhapaq suyunpa Uwlastunkuna]]
Tita Merello
thumb|right|460px|Tita Merello (1904-2002). Laura Ana Merello sutiyuq warmiqa icha Tita Merello (* paqarisqa Buenos Aires llaqtapi - } wañusqa Buenos Aires llaqtapi), 🇦🇷 mama llaqtayuq aranway pukllaq wan takiq.
Racing Club
Racing Club de Avellaneda nisqaqa huk arhintinu piluta hayt'ay klubmi.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Avellaneda, Buenos Aires wamani.
Kaypipas qhaway
center|1000px|
Urqu ch'unqa-ch'unqa
Urqu ch'unqa-ch'unqa (Commelina fasciculata) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Puy-Puy amachana sach'a-sach'a
Puy-Puy amachana sach'a-sach'a (kastilla simipi: Bosque de Protección Pui-Pui) nisqaqa huk amachana sach'a-sach'am, Piruw mama llaqtapi, Hunin suyupi, Chanchamayu pruwinsyapi, Shawsha pruwinsyapi, Kunsipsyun pruwinsyapi, Satipu pruwinsyapi, Wituq distritupi, Chanchamayu distritupi, Pichanaki distritupi, Munupampa distritupi, Pampa Hermosa distritupi, Qumas distritupi.
1839
1839 wataqa Griguryanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq intichawwan qallarisqa chhasku watam).
Tomás Unger
Tomas Unger sutiyuq runaqa (1930 watapi paqarisqa Kraków llaqtapi, Pulunya llaqtahuñupi - )  huk Piruwpi yachaq runa, Limaqpi tiyan. Payqam yachay mast'ariq.
Segundo Castillo
300px|thumb|right| Segundo "Titina" Castillo Segundo Castillo Varela  sutiyuq runaqa, icha Titina Castillo (*  paqarisqa Kallaw llaqtapi - †  wañusqa Kallaw llaqtapi),  huk 🇵🇪 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
Taytan: Castillo; Maman: Varela. Warmi: Marina Alcalde. Churinkuna: (3).
Andrés da Silva
Andrés da Silva sutiyuq runaqa (*, paqarisqa Limaq llaqtapi - †  wañusqa Limaq llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
San Matías - San Carlos amachana sach'a-sach'a
San Matías San Carlos amachana sach'a-sach'a (kastilla simipi: Bosque de Protección San Matías-San Carlos) nisqaqa huk amachana sach'a-sach'am, Piruw mama llaqtapi, Pasqu suyupi, Uqshapampa pruwinsyapi, Wankapampa distritupi, Puerto Bermúdez distritupi, Villa Rica distritupipas.
Arturo Pinto Cárdenas
Arturo Enrique Pinto Cárdenas sutiyuq runaqa, Kike Pinto nisqapas ( paqarisqa Lima llaqtapi) huk Piruw mama llaqtayuq charanku waqachiqmi, qina waqachiqmi, takiqmi, musika yachachiqmi, takichaqmi, taki pallaqpas.
Kawsaynin
Arturoqa Lima llaqtapi Escuela Nacional de Música nisqa yachay wasipi musikatas yachaqarqan.
Wayna kasparaq Flor de María Canelo Marcet sutiyuq warminwan Clodomiro Landeo Lagos sutiyuq masinwanpas Taklla nisqa kusituytam kamarirqan, takispa, charankuta waqachispa.
Waruchiri pruwinsyapi San Pedro de Casta llaqtachap llump'ay yanapaqninmi. Q'iru Nasyun nisqapi Hapu Q'iru ayllu llaqtachapi taki kamay yanapaqmi.
Qusqu llaqtapi Asociación Cultural Qantu nisqatam kamarirqan Flor Canelowan, huk runakunawanpas. Asociación Suzuki del Perú nisqapaq llamk'achkan musikata yachachispa. Chay Qusqu llaqtapiqa Instituto de Cultura y Desarrollo Social, Centro Cultural y Museo de Instrumentos Musicales Andinos y Amazónicos TAKI nisqatam pusachkan, kamariqninpas karqan.
Nelly Munguía
Nelly Munguía San Miguel sutiyuq warmiqa (paqarisqa Uswa llaqtapi, chaypacha Pariwanaqucha pruwinsyapi, kunantaq Sarasara Pawqar pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, wañusqa San Francisco (California) llaqtapi) Piruw mama llaqtayuq takiqmi karqan.
Kawsasqan
Nellyqa iskay watayuq kaspas mamanwan Lima llaqtatas chayamurqan. Chaypi wiñaspas mamataytanmanta achka waynukunata takiytas yachaqarqan, wiñarqaspa taykiyninwan hat'allikuspa kawsarqan.
Ancha riqsisqa takiqmi tukurqan. Takirqanpas Ricardo Dolorier Urbanop qillqasqan Flor de Retama (Ritamap Waytan) nisqa waynutam, Wanta llaqtapi 1969 watapi kasqa Sinchikuna nisqap hatun wañuychiyninmanta willaq. Gabriela Mistralpa iskay qillqasqankunatapas takirqan, La madre triste, Dame la mano sutiyuq. Kikintaq qillqarqan Nació el amor, El plantamonte, hukkunatapas. Qhipaq kaq CD-ninpi kay takisqankunam: Pachamama, Hálito de la esperanza, Arveja saruy, Wawa pampay, Expreso Puquio, Cay copachallayta, Aku ripusunchi, El Huascarán, Galeras pampa, Qachwa vilcanchina.
2010 watapis Hukllachasqa Amirika Suyukunaman astakurqan Californiapi San Francisco llaqtapi iskay warmi wawanwan kawsananpaq. Kisma watamantañas wañurqan.
José de la Torre Ugarte
right|thumb|270px|José de la Torre Ugarte (1786-1831) José de la Torre Ugarte y Alarcón Manrique  sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Ika llaqtapi - †  wañusqa Truhillu llaqtapi), 🇵🇪 mama llaqtayuq  takichaqmi karqan. Tayta: Estanislao de la Torre Ugarte y García Guerrero; Mama: Mercedes Alarcón Manrique y Nestares.
Ñawpa warmi: Manuela Valdivieso y Rizo de la Prada.
Yachay wasi: San Luis Gonzaga Ikamanta.
Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin.
Somos libres, seámoslo siempre nisqaqa (kastilla simipi), nisqa Piruwpa llaqta takinmi. Takinantaqa José Bernardo Alcedom kamarirqan, kastilla simipi rimankunatataq José de la Torre Ugartem qillqamurqan.
Juan de Espinoza Medrano
Juan de Espinoza Medrano ( 1629 ? watapi paqarisqa; wañusqa 1688 watapi) Karqan iñiy mast'aq (sacerdote) y simikapchiq.
1840
1840 wataqa Griguryanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq killachawwan qallarisqa wakllanwatam).
Misuk'a (Coreopsis boliviana)
Misuk'a (Coreopsis boliviana) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Tlaxcala suyu
Tlaxcala suyu (kastilla simipi: Estado Libre y Soberano de Tlaxcala), nisqaqa Mishikupi huk suyum. Uma llaqtanqa Tlaxcala de Xicohténcatl llaqtam.
Walasiyu kitilli
Walasiyu kitilli (kastilla simipi: Parroquia Gualaceo) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Walasiyu kitipi, Asway markapi. Uma llaqtanqa Walasiyu llaqtam.
Ch'usaq cheqa
Ch'usaq cheqaqam huk ima wakichasa.
Tlaxcala suyu
Wiñay kawsay
Kamasqa 1856 watapi.
Ch'usaq cheqa
Kachun huk wakcha yupa (primo) pallwasa  tawak'apas (cuadrado perfecto), chaynuw kaptin lloq'e yupam (número negativo). ¿Kay nisqa cheqaku (cierto) icha q'ollmaku (falso)? Manan aykhuchu (absurdo). Wakcha, tawak'a, lloq'e yupa 'iskaymanpa yupa'kunapi (enteros) kan.Manan tarikanchu huk shuqan wakcha tawak'a nisqa manam atinchu lloq'e yupa kanmanchu. Chaykunatam nikan ch'usaq cheqa.Chayqam cheqa, manam atinchu ichiyta.
Walasiyu kitilli
Runakuna
Walasiyu kitillipiqa Kañari runakunam tiyanku.
Tlaxcala suyu
Pulitiku rakiy
thumb|right|280px|Munisipyukuna (Tlaxcala) 60 munisipyukuna
Pukara llaqta (Lampa)
Pukara (kastilla simipi: Pucará) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk llaqtam Punu suyupi, Lampa pruwinsyapi, Pukara distritup uma llaqtanmi.
Martina Portocarrero
Leonila Martina Portocarrero Ramos sutiyuq warmiqa (paqarisqa Naska llaqtapi) Piruw mama llaqtayuq takiqmi.
11 watayuq kaspa takirqaspas suñaytañam chaskirqan Naska llaqtapi. Chawpi yachay wasita Lima llaqtapim rirqan. 17 watayuq kaspa Limapi takiypaq takichaypaqpas suñaytas chaskirqan.
1970 watapi Lima llaqtapi Conservatorio Nacional nisqapi musikata yachaqayta qallarirqan. 1982 watamantas waynukunatapas takirqan, mamanmanta huk takiqkunamantapas - Pastorita Huaracina, Flor Pucarina hukkunamantapas - yachaqaspa. 1984 watapi Iwrupapi mamallaqtakunapim takirqan, London llaqtapi Royal Festival Hall nisqapi qallarispa. 1986 watapi Suwisapi Lausanne llaqtatam astakurqan.
1987 watapi Lima llaqtapi Ricardo Dolorier Urbanop qillqasqan Flor de Retama (Ritamap Waytan) nisqa waynuta takichkaptin Piruwanu Pulisiyam yaykurqan Martina hap'inanpaq, Martinataq ayqirqan. Chay Flor de Retama nisqa takiqa Wanta llaqtapi 1969 watapi kasqa Sinchikuna nisqap hatun wañuychiyninmanta willaptinmi, Pulisiya manam takiyta saqillarqanchu, Martinata qatipaspa. Martinaqa Suwisaman kutimurqan.
2016 watapi Piruwpi akllanakuykunapi Piruwpa Kunrisunpi tiyayta mañakurqan Frente Amplio por Justicia, Vida y Libertad nisqapaq, mana aypaspa.
Renée Simonot
Renée-Jeanne Simonot sutiyuq warmiqa (* -2021 paqarisqa Le Havre llaqtapi  - ) huk 🇫🇷 mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan.
Taytan: Simonot; Maman:   ,  Qusan: Maurice Dorléac / Aimé Clariond Churinkuna: Catherine Deneuve wan Françoise Dorléac
Paqaypampa amachana sach'a-sach'a
Paqaypampa amachana sach'a-sach'a (kastilla simipi: Bosque de Protección Pagaibamba) nisqaqa amachana sach'a-sach'am, Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, Chuta pruwinsyapi, Qiruqutu distritupi.
Siwinka
Siwinka (Cortaderia sp.) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
José Gregorio Paredes
right|thumb|270px|José Gregorio Paredes (1778-1839) José Gregorio Fernández de Paredes y Ayala sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Arika (Piruw) llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi), 🇵🇪 mama llaqtayuq  yachaqmi, hampikamayuq, wan pulitiku karqan. Piruwpa wallqanqan criadur. Tayta: Gregorio Andrés Fernández de Paredes y Géldres y ; Mama: Bernarda Ayala de Cañoli.
Ñawpa warmi:.
Yachay wasi:.
Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin.
Kuka mati
paña|rikchacha| Iskay kuka mati Kuka shay, Iskay kuka mati nisqapas, huk quramanta chay (kurku kamaykuy), kuka yurap q'uñi icha ch'akisqa raphinkunawan ruwasqa, Urin Awya Yalapi wiñaq. Chaytaqa ruwanku kuka raphita unuman challpuspa icha chay bolsata rupha yakuman challpuspa. Chay chaytaqa aswanta mikhunku Antikuna urqukunapi, aswantaqa Arhintina, Puliwya, Kulunsuyu, Ikwathurpi aswantataq Piruw suyupi, chaypi tukuy suyupi mikhukun. Q'umir q’illu llimp’iyuq, llamp’u k’arak misk'ikanayuq, Q'umir shay nisqaman rikch’akuq, aswan orgánico misk’iyuq.
BMW
rikchacha|BMWpa riqsinapaq rikch'an Bayerische Motoren Werke AG, pisichasqa BMW, nisqaqa Alimanya manta achka mama kawsayllatqachasqa makikamachiyninmi, sumaq antawakunata, muturphirunkukunatapas ruwaqmi, Munich llaqtapi, Baviera suyupi, Alimanyapi umalliq wasiyuq. Chay llamk'ayqa 1916 watapi kamasqa karqan, wayra wamp'u kuyuchinakunata ruwaqhinam, chaytam 1917 watamanta 1918 watakama rurarqan, 1933 watamanta 1945 watakama yapamanta.
Kunan pacha antawakuna
The current model lines of BMW cars are:
i Wallpama
All-electric vehicles and plug-in hybrid vehicles are sold under the BMW i sub-brand. The current model range consists of:
Motorsport
BMW has a long history of motorsport activities, including:
Kaloshka
Kaloshka mayu (rusu simipi: Калошка) nisqaqa Rusiya mama llaqtapi mayum Novgorod suyupi kaq. Paypa patanpi Vybiti Shapkóvopas llaqtakunaqa kanku. Kaloshka ancha huch'uy mayum, Sheloñ mayuman purinmi.
1842
1842 wataqa Griguryanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq illapachawwan qallarisqa chhasku watam).
Sinruchakuna
Sinrucha icha Sinruwa nisqakunaqa kaykunatam qawarinman:
Qhapaq Walla (Buliwya)
Qhapaq Walla (Buliwya) icha Chuqiyapu walla (kastilla simipi: Cordillera Real (Bolivia) / Cordillera de La Paz) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, huk wallam, Buliwyap Kunti Wallanpi. Illimani rit'i urquqa (6.438 m) llapan urqukunamanta aswan hatunmi.
Aswan hanaq urqukuna
thumb|right|200px|Illimani
Aripa
rikchacha|Aripa Aripa nisqaqa huk rikch'aq mikhunam, sara ñut'u masamanta hunt'asqa hunt'achisqa, Urin Apya Yalapi wichay suyupi mikhusqa, manaraq Kulunsuyu pachamanta pacha, aswantataq Kulunsuyup, Winisuwilap wayk'unankunapi riqsisqa, ichataq Puliwya, Panama, wak suyukuna wayk'unakunapipas tarikun. rikchacha| Kulunsuyumanta kisuwan aripa.
Jama-jama
Jama-jama, jama jama icha nukña perejil (Conium maculatum) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Pupusa
rikchacha|Pupusa Pupusa (Nawat simipi: kukumutzin) nisqaqa Salwathurmanta, Hunrurasmantapas rakhu kankay p'allta turta icha llañu t'anta, sara hak'uwan icha llaru hak'uwan ruwasqa, Kulunsuyupi, Winisuwilapi aripaman rikch'akuq. Salwathur suyupiqa suyu mikhunam rimarisqa, chaymi huk p’unchaw hukakana chayta raymichanapaq. Yaqa llapanpim huk utaq achka imawan huntasqa, chaykunaqa kanmanmi kisu (ahinataq kisillu utaq luruku kisu runtuyuq), chicharun, lakawiti utaq khutichisqa hawas. Chayqa curtido (huk haya puquchisqa kulis slaw) nisqawan ch'illtu salsawan kuskam, ñawpaqmantapacha makiwan mikhukun.
Jadán kitilli
Jadán kitilli nisqaqa (kastilla simipi: Parroquia Jadán, huk Kañari suti: "Zhadán", huk laya ch'illka, baccharis resinosa H.B.H) Ikwadur mama llaqtap kitillim, Walasiyu kitipi, Asway markapi.
Tumblr
rikchacha|Tumblrpa riqsinapaq rikch'an Tumblr (tumblrhina istilisasqa) nisqaqa huk microblogging, qutukawsay llikay web k'itim, David Karp sutiyuq runap 2007 watapi kamasqan, kunantaq Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakuna Automattic nisqap kapuyninmi. Qaranaqa ruwaqkunata achka chawpinniyuq chaymanta wak wainanata huk pisi-ñanhina blog kaqman churayta saqin. Ruwaqkuna huk llamk'achiqkunap blogkunata qatiyta atinku. Bloggerkunapas blogninkutam sapallankumanta ruwayta atinku. Bloggerkunapaq, achka web k'itip ruwayninkuna "dashboard" chawpin uyamanta yaykusqa. 2023 wata Pawqar waray killapi Tumblrqa 572 hunumanta aswan blogkunatam chaskikun.
1843
1843 wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam).
1844
1844 wataqa Griguryanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq k'uychichawwan qallarisqa wakllanwatam).
Sach'akawra
Sach'akawra (genus Pudu) nisqaqa huk tarukachakunam, Antikunapi kawsaq.
Simón Rodríguez
thumb|right|270px|Simón Rodríguez (1769-1854) right|200px|Simón Rodríguez silq'uynin Simón Narciso Jesús Rodríguez  sutiyuq runaqa ( paqarisqa Karakas llaqtapi - wañusqa Amutapi distritupi), huk 🇻🇪 mama llaqtayuq yachachiq, qillqaq wan yachay wayllukuqsi runa qarqan.
Sach'akawra
Rikch'aqkuna
Iskaymi rikch'aq kan:
Carl Friedrich Gauss
220px|right|thumb| Carl Friedrich Gauss (1777-1855) 200px|right| Johann Carl Friedrich Gauß sutiyuq runaqa (* paqarisqa Braunschweig llaqtapi -  wañusqa Göttingen llaqtapi) huk 🇩🇪 mama llaqtayuq Yupay yachay pachaykamay yachaq runam qarqan.
Taytan: Eheleute Gebhard Dietrich Gauß (1744–1808); Maman: Dorothea Gauß geborene Benze (1743–1839). Warmikuna:
Jacques Chirac
Jacques René Chirac sutiyuq runaqa ( paqarisqa Paris llaqtapi - wañusqa Paris llaqtapi), huk 🇫🇷 mama llaqtayuq pulitiku runam.
1995 watamanta 2007 watakama Ransiyap umalliqninmi karqan.
Kaypipas qhaway
Ransiyapas wiñay kawsaynin
Veracruz suyu
Veracruz suyu (kastilla simipi: Estado Libre y Soberano de Veracruz de Ignacio de la Llave), nisqaqa Mishikupi huk suyum. Uma llaqtanqa Xalapa-Enríquez llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa 1823 watapi.
1845
1845 wataqa Griguryanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq killachawwan qallarisqa chhasku watam).
Chullpi qiwuña
Chullpi qiwuña (Polylepis rugulosa) nisqaqa huk laya qiwuñam, tawa mitrukama hatun sach'am, Sajama urqu k'itipi (Sajama mamallaqta parki nisqapi) wiñaq. Mama quchap hawanmanta 3000 mitrumanta aswan hanaqmi wiñan.
San Huwan kitilli (Asway)
San Huwan kitilli nisqaqa (kastilla simipi: Parroquia San Juan) Ikwadur mama llaqtap kitillim, Walasiyu kitipi, Asway markapi.
Runakuna
San Huwan kitillipiqa Kañari runakunam tiyanku.
Piruwpi Antikuna
Piruwpi Antikuna (Cordillera de los Andes del Perú) nisqakunaqa wallakunam, Antikunapi, Piruwpi. Waskaran urquqa llapan urqukunamanta aswan hatunmi (6.746 m hanaq).
Juan Diego Flórez
thumb|right|260px| Juan Diego Flórez, Madrid 2010
Juan Diego Flórez Salom  sutiyuq runaqa (  paqarisqa Lima llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq  Taki aranway takiqmi qarqan.
David Alfaro Siqueiros
José de Jesús Alfaro Siqueiros  sutiyuq runaqa, icha David Alfaro Siqueiros  (*  paqarisqa Sahagún llaqtapi -  wañusqa Santa de Rosalía de Camargo llaqtapi), 🇲🇽 mama llaqtayuq kumunista wan llimphiqpas qarqan.
Taytan: Cipriano Alfaro; Maman: Teresa Siqueiros. Warmikuna: Angélica Arenal / Blanca Luz Brum. Churinkuna: Angélica Siqueiros Arenal.
Yachay suntur: Academia de San Carlos.
Stendhal
Marie-Henri Beyle sutiyuq runaqa, icha Stendhal (* paqarisqa  Nantes llaqtapi - †  wañusqa Paris llaqtapi ), 🇫🇷 mama llaqtayuq qillqaqmi karqan.
1846
1846 wataqa Griguryanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq atipachawwan qallarisqa chhasku watam).