cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Michi
thumb|left|200px|Huk michi, hap'isqa ukuchawan. Michi, Mishi icha Misi (Felis silvestris catus) nisqaqa huk aycha uquq ñuñuq uywam.
Abel Iturralde pruwinsya
Abel Iturralde pruwinsya (kastilla simipi: Abel Iturralde) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Chuqiyapu suyupi. Uma llaqtanqa Ixiamas llaqtam.
Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan.
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.
Chawpi p'unchaw
Chawpi p'unchaw nisqaqa p'unchawpa chawpinmi, chunka iskayniyuq uras (12:00) nisqa pacham ("las dusi" nisqapas).
Abel Iturralde pruwinsya
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Antonio Gramsci
Antonio Gramsci sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Ales (Cerdeña) llaqtapi -  wañusqa Roma llaqtapi), huk 🇮🇹 mama llaqtayuq yachay wayllukuq, willay kamayuq wan qillqaqmi qarqan.
Chawpi p'unchaw
Chawpi p'uncha pachapiqa inti lliw pachamanta astawan hanaqpim tiyachkan, uralan rikuchiq iñupim.
Abel Iturralde pruwinsya
Runakuna
Ixiamas munisipyupiqa Araona runakunam kawsanku. Paykunaqa Madidi mayu patanpi tiyanku.
Antonio Gramsci
Llimanta aswan riqsisqa qillqasqanqa Nuestra America nisqa kawsay rikch'anmi qarqan.
Abel Iturralde pruwinsya
Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Antonio Gramsci
Taytan: Francesco Gramsci (1860-1937), Maman: Giuseppina Marcias (1861-1932). Warmi: Peppina, que sólo había estudiado hasta tercero de primaria y se casan, a pesar de la oposición de los padres de ella. Churinkuna: Gennaro (1884), Grazietta (1887), Emma (1889), Ales (1891), Antonio, bautizado, Mario (1893), Teresina (1895) wan Carlos (1897).
Los Cuadernos
thumb|left|180px|La tumba de Gramsci
Constantino Carvallo
Taytan: Carvallo; Maman: Loli.
Alma_mater: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin.
Obdulio Varela
Obdulio Jacinto Muiños Varela  (* paqarisqa Montevideo llaqtapi, Uruwayi mama llaqtapi -  wañusqa Montevideo llaqtapi) huk Uruwayi mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.
667
667 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Ruk'ana
300px|thumb|Runa makip ruk'anankuna. Ruk'ana nisqakunaqa makipi, chakipipas pichqantin hap'inapaq, t'upsinapaq, llankhanapaq kurku yawrikunam.
Ruk'anap ñawch'inpiqa sillum.
Tiki
Tiki, Tikichu, Tiki-tiki, Taca Taca icha Tactash (Gallinula chloropus) nisqaqa huk pisqum, quchakunap patanpi q'isachaq, tukuy Tiksimuyuntinpi kawsaq.
<Gallery> Image:Gallinula chloropus 2 (Marek Szczepanek).jpg| Image:Teichhuhn.jpg| Image:Gallinula_galeata_Common_Gallinule_Florida_750px.jpg| Image:Gallinula_galeata_Common_Gallinule_Florida_1500px.jpg| Image:Gallinula chloropus 2005.jpg| Image:Gallinula_chloropus.jpg| Image:Gallinula_galeata_NBII.jpg| Image:Teichhuhn 0505271.jpg| Gallinula chloropus MHNT.ZOO.2010.11.67.1.jpg |Museum specimen </Gallery>
Órgano
Órgano nisqaqa kastilla simipi kaykunatam niyta munan:
Kuchipillan
Kuchipillan  (Myrmecophaga tridactyla) nisqaqa Awya Yalapi kawsaq sisi mikhuq ñuñuqmi. Lliw pillan (sisimikhuq: Myrmecophagidae) nisqakunamanta aswan hatunmi, 130 sintimitrukama sunim, chupanqa 65-manta 90-kama sintimitru sunim, 25-manta 60-kama kilugramu llasaqmi.
Praseodimyu
Praseodimyu, Pr (musuq latin simipi: Praseodymium) nisqaqa huk Lanthanu rikch'aq q'illaymi.
668
668 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Yawya distritu
Yawya distritu (kastilla simipi: Distrito de Yauya) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Anqash suyupi, Carlos Fermín Fitzcarrald pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Yawya llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Q'illu uma suyuntu
Q'illu uma suyuntu, kichwapi Killu uma illawanka icha illawanka (Cathartes melambrotus) nisqaqa huk aya mikhuq pisqum, wiskulmi, Urin Awya Yalapi kawsaq.
Unquy quyllurkuna
thumb|right|300px|Unquy quyllurkuna. Unquy quyllurkuna, Suchu, Qarampa, Qutu, Tiqi, Qullqa, Qullqa Qutu, Pirwa (ama Pirwa nisqa planitawan pantaychu), Pilli-pilli, Qhawana, Qhawanillas, Uchu (Uchukcha), Pukllay waraq, Ukusti, Sisi, Pullu icha M45 (Pleiades, Πλειάδες) nisqakunaqa huk waranim.
Fidel Castro
1961 watapi susyalista kubanu pachakutiywan Kubap umalliqnin tukurqan, kunankamapas kachkanmi. Kumunistam.
1961 watapi kubanu pachakutiy nisqapi ankalli runakunawan Fulgencio Batista sutiyuq tiranu umalliqtam atirqan.
Taytan: Ángel Castro Argiz; Maman: Lina Ruz González. Warmi: Dalia Soto del Valle Churinkuna: Fidel Ángel Castro Díaz-Balart (1949-2018), Alina Castro Revuelta (1956) Francisca Pupo (1956), Jorge Ángel Castro Laborde (1956), Alexis Castro Soto del Valle (1962), Alexander Castro Soto del Valle (1963), Antonio Castro Soto del Valle (1969), Alejandro Castro Soto del Valle (1971), Ángel Castro Soto del Valle (1974).
thumb|right|Fidel en La Habana
Chawpi tuta
Chawpi tuta nisqaqa tutap chawpinmi, ch'usaq uras (00:00) nisqa pacham, mawk'a p'unchawnintinpa puchukayninmi, musuqpataq qallariyninmi.
Ch'aki Mayu urqu
Ch'aki Mayu (kastilla qillqaypi: Chaqui Mayu) nisqaqa Antikunapi, Buliwya mama llaqtapi, juk urqum, Los Frailes wallapi, Chuqichaka suyupi, Oropeza pruwinsyapi, Chuqichaka munisipyupi, Kila Kila kantunpi, Marawa kantunpipas. Pikchunqa mama quchamanta 3.654 mitrum aswan hanaq.
Giorgi Margvelashvili
Giorgi Margvelashvili (Kartulsuyu simipi: გიორგი მარგველაშვილი), sutiyuq runaqa (* paqarisqa Tbilisi  llaqtapi - ). mama llaqtayuq yachay wayllukuq wan pulitiku.
2013 watamanta 2018 watakama ñawpaq kuti Kartulsuyupa Umalliqnin qarqan.
2012 watamanta 2013 watakama ñawpaq kuti Kartulsuyupa Yachachiy wan Hamut'ay ministrunin qarqan.
Taytan: Teimuraz Margvelashvili (p. 1938); Maman: Mzeana Gomelauri. Ñawpaq warmi: Maka Chichu. Churinkuna: (3) Anna, Teimuraz wan Toma.
Yachaywasi:
Alma mater: Tbilisi Mama llaqta Yachay Suntur
Tablas Monte kantun
Tablas Monte kantun nisqaqa (kastilla simipi: Cantón Tablas Monte) Buliwya suyupi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Chapari pruwinsyapi, Qulumi munisipyupi. Uma llaqtanqa Tablas Monte llaqtam.
669
669 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Rumanya
Rumanya, Rumaniya icha Rumaña (Rumanya simipi: România) nisqaqa Iwrupapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Bukuresti llaqtam.
Istronsyu
Istronsyu, Sr (musuq latin simipi: Strontium) nisqaqa huk allpa alkali q'illaymi.
Utawi kantun
Utawi kantun nisqaqa (kastilla simipi: Cantón Otavi) Buliwyapi P'utuqsi suyupi huk kantunmi, José María Linares pruwinsyapi, Puna munisipyupi. Uma llaqtanqa Utawi llaqtam (516 llaqtayuq, 2001 watapi).
Ranrapallqa
Ranrapallqa, Ranra Pallqa icha Ranra pallqa nisqaqa (Ranrapalca) Piruw suyupi huk rit'i urqum, Yuraq Wallapi, Anqash suyupi, Waras pruwinsyapi, Independencia distritupi, Tarika distritupi, Ishinka urqu ñiqpi. Pikchunqa mama quchamanta 6.162 mitrum aswan hanaq.
Wari Wari kantun
Wari Wari kantun nisqaqa (kastilla simipi: Cantón Huari Huari) Buliwya suyupi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Tomás Frías pruwinsyapi, P'utuqsi munisipyupi. Uma llaqtanqa Wari Wari llaqtam (765 llaqtayuq, 2001 watapi).
Dobby Dobson
Yachaywasi: Kingston Central Branch School.
Bolzano
thumb|right|250px|Bolzano llaqta. thumb|right|250px|Bolzano llaqtapi katidral. Bolzano, aliman simipi: Bozen nisqaqa Italyapi huk hatun llaqtam, Trentino Uralan Tirul suyupi, Uralan Tirul nisqapas Bolzano pruwinsyap uma llaqtanmi.
1919 watakamas Bozen llaqtaqa Awstiriyaman kapurqan.
Añaw
thumb|right|West Nile nisqa añaw (iliktrun mikruskupuwan qhawasqa) Añaw, Ch'iñi khuru icha Wirus (latin simimanta: virus, "miyu") nisqakunaqa ancha ch'iñilla, mana kikin kawsaykuq imakunam. Ancha ch'iñikaraylla kaptinmi, ilikturun ch'iñi qhawanallawan (ilikturun mikruskupu nisqawan) rikunchik.
Añawkunaqa kawsachkaq kawsaykuqllapim miraykun. Chayraykum lliw añawkuna unquchiqmi, runap, uywap, yurap, k'allampap icha añakip unquyninkunata paqarichispa.
Kaymi huk unquchiq añawkunap paqarichisqan runap unquyninkuna:
Neodimyu
Neodimyu, Nd (musuq latin simipi: Neodymium) nisqaqa huk Lanthanu rikch'aq q'illaymi.
Wat'a
rikchacha|paña|220px|[[T'aywan wat'a, Chunwa R.]] Wat'a icha tara nisqaqa quchapi, yakupura allpam.
Blanca Luz Brum
Blanca Luz Brum Elizalde sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Pan de Azucar llaqtapi -  wañusqa Santiago llaqtapi) huk 🇺🇾 mama llaqtayuq willay kamayuq, qillqaq qarqan.
Qusan: Juan Parra del Riego (1921-1925) / David Alfaro Siqueiros (1929-1935) / Jorge Béeche / Carlos Brunson. Churinkuna: Eduardo Parra del Riego, María Eugenia Béeche, Nils.
Wat'a
Ankash qallupi: Tishqu, allpa icha qaqa hatarin qucha rurinmanta, mamaqucha rurinmanta, mayu rurinmanta
Qahatanpu wamani
thumb|right|290px|Lima suyup 9 pruwinsyan: 1 [[Barranca pruwinsya 2 Qaqatampu pruwinsya 4 Kanta pruwinsya 5 Kañiti pruwinsya 6 Waral pruwinsya 7 Waruchiri pruwinsya 8 Wawra pruwinsya 10 Uyun pruwinsya 11 Yawyu pruwinsya]] Qaqatampu pruwinsya nisqaqa (aymara simipi: Qaqatampu jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Cajatambo) Lima suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Qaqatampu llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Q'icha unquy
right|thumb|200px|[[Q'icha añaki (Vibrio cholerae), iliktrun mikruskupu nisqawan qhawsqa]] Q'icha unquy (Cholera, kastilla simipi cólera) nisqaqa q'icha añaki (Vibrio cholerae) nisqa añakikunap paqarichisqan, ch'unchulta ch'utiq, chiki (maqlluq) unquymi. Chay unquymantaqa q'ichaspa, achka runakuna wañunmi. Q'icha unquyqa runap upyasqan yakuwanmi qatiykun.
670
670 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Anqas killmu uma suyuntu
Anqas killmu uma suyuntu (Cathartes burrovianus) nisqaqa huk aya mikhuq pisqum, wiskulmi, Urin Awya Yalapi kawsaq.
Daniel Ortega
José Daniel Ortega Saavedra  sutiyuq runaqa ( paqarisqa La Libertad llaqtapi - ) huk 🇳🇮 mama laqtayuq pulitiku runam, Nikarawap umalliqninmi kachkan, 10 ñiqin ayamarq'a killapi 2007 p'unchawmanta pacha.
1979 watapi nikarawa pachakutiy nisqapi Sandinista nisqa runakunawan Anastasio Somoza Debayle sutiyuq tiranu umalliqtam atirqan.
1985 watamanta 1990 watakamañam umalliq qarqan.
Taytan: Daniel Ortega, Maman: Lidia Saavedra. Warmiː Rosario Murillo. Churinkunaː Rafael Antonio (1968), Carlos Enrique (1977), Daniel Edmundo (1980), Juan Carlos (1981), Laureano Facundo (1982), Maurice Facundo (1985), Camila Antonia (1987), Luciana Catarina (1989).
Uru Uru
Uru Uru icha Ururu (kastilla simipi: Oruro) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk hatun llaqtam, Uru Uru suyup uma llaqtanmi.
El Comercio (Piruw)
thumb|right|250px|El Comercio mit'awa thumb|right|250px|El Comercio, Limaq - Piruw El Comercio, huk 🇵🇪 mama llaqtayuq mit'awa.
Wiñay kawsay
Limaq llaqtapi kamasqa. Manuel Amunátegui wan Alejandro Villota.
Botafogo FR
Botafogo FR' (Botafogo de Futebol e Regatas), icha Botafogo, nisqaqa huk Brasilniyuq piluta hayt'ay klubmi.
Wiñay kawsay
Kamasqa Rio de Janeiro llaqtapi.
Mama llaqta kampiunatukuna
right|thumb|290px|Botafogo Sala
Hawa t'inkikuna
thumb|center|480px|Do Enganhão Botafogo istadyu.
672
672 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Willkawara
thumb|right|200px|Maypim Chuqichinchay kachkan. Willkawara (Sirius, Σείριος) nisqaqa lliw hanaq pachapi quyllurkunamanta astawan k'anchaq quyllurmi. Hatun allqu (Canis mayor) nisqa waranipim, Alpha Canis majoris (alpha Cma) nisqapas. Iskaynintin quyllurmi, Hatun Quyllur nisqa Sirius A, uchuy quyllur nisqa Sirius B nisqapas.
Kimsantin
Kimsantin, kastilla simipi Trinidad nisqaqa kaykunatam niyta munan:
Sintiru urqu
Sintiru (kastilla simipi: Sentilo) nisqaqa Piruw suyupi, Yuraq Hankapi, huk urqum, Anqash suyupi, Waylas pruwinsyapi, Santa Krus distritupi, Artisunrahu, Parya rit'i urqukuna ñiqpi (Santa Krus wayq'u). Pikchunqa mama quchamanta 5.100 mitrum aswan hanaq.
Coimbra
Coimbra (kastilla simipi: Coimbra) llaqtaqa Purtugal mama llaqtap, Braga distritu uma llaqtanmi. Coimbra 143 396 runakunam kawsachkanku (2011).
Antawa
|thumb|[[Mercedes simplex 508, 1902 watapi Daimler-pa rurasqan antawa.]] thumb|right|200px|[[Peugeot 206 WRC, antawa llallinakuypi.]] thumb|right|200px|[[Nissan-pa antawan qhawachiy, Ispañapi.]] Antawa, Rampa, Awtu icha Karru nisqaqa (kastilla simipi: automóvil, carro) allpa wira mikhuq rawray kuyuchinayuq apaykachanam, ñankunapi purinapaq. Antawaqa tawa qallayuqmi.
Coimbra
Hawa t'inkikuna
thumb|600px|center|Coimbra
Antawa
Kay antawa layakunatam riqsinchik:
671
671 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Kandilarya kantun
Kandilarya kantun (kastilla simipi: Cantón Candelaria) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Chapari pruwinsyapi, Qulumi munisipyupi. Uma llaqtanqa Kandilarya llaqtam.
Hawaqlla muru unquy
190px|thumb|Hawaqlla muru unquy [[añaw (Varicella-Zoster nisqa), iliktrun mikruskupu nisqawan qhawasqa.]] 190px|thumb|Hawaqlla muru unqusqa wamra. Hawaqlla muru unquy (varicella, kastilla simipi: varicela) nisqaqa añawkunap paqarichisqan, runap qaranta ch'utiq, ancha qatiqlla unquymi. Huk kuti unqusqa karqaspa, runa manañam unqurinchu.
Ronald Raldes Balcazar
thumb|right|220px|Ronald Raldes Ronald Raldes Balcazar sutiyuq runaqa (* paqarisqa Santa Krus llaqtapi, Buliwya - )  huk 🇧🇴 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
Caquetá suyu
Caquetá suyu nisqaqa (kastilla simipi: Caquetá) Kulumbya mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Florencia llaqtam.
Pulitika rakiy
16 munisipyunmi kan.
Wiñay kawsay
Departamento p'unchaw kamasqa 15 ñiqin qhapaq raymi killapi 1981 watapi wata.
Runakuna
Caquetá suyupiqa Inga runakunam kawsanku, huk kichwa runa llaqtam, kichwa simita (inga kichwa) rimaq.
Manchunka
thumb|right|220px|Tamandua tetradactyla Manchunka, Shiwi, Kumishin pillan (icha Pillan chaylla), Tamanuwa icha Pusu (Tamandua tetradactyla) nisqaqa Awya Yalapi kawsaq, kumishin, sisitapas mikhuq ñuñuqmi, pillan (sisimikhuq: Myrmecophagidae) nisqakunaman kapuq.
Paqucha distritu
Paqucha distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Pacucha) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Antawaylla pruwinsyapi, Apurimaq suyupi. Uma llaqtanqa Paqucha llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Ñakariya
Ñakariya (Ñacaria) nisqaqa Antikunapi, Apulupampa wallapi, huk rit'i urqum, Piruwpi, Punu suyupi, Putina pruwinsyapi, Ananiya distritupi, Sandia pruwinsyapipas, Kiyaqa distritupi, Kuyu Kuyu distritupipas, Jurwari rit'i urquñiq. Pikchunqa mama quchamanta 5.360 mitrum aswan hanaq.
673
673 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Iskaymuyu
thumb|1935 watapi Opel-pa rurasqan iskaymuyu. thumb|Iskaymuyuwan purichkaq runakuna (Bukaya, Jinja llaqta ñiqpi, [[Ugandapi).]] thumb|Kachi hurquqkuna [[Uyuni kachi quchaman iskaymuyuwanmi rinku kachita hurqunapaq.]] Iskaymuyu, Antapyu, Bisiklita icha Wisikilita nisqaqa (kastilla simipi: bicicleta) kikin pusaq runap kuyuchisqan apaykachanam, ñankunapi purinapaq. Bisiklitaqa iskay qallayuq kaptinmi, iskay muyu ninchik. Pusaqqa chakikunawanmi iskay sarunata (pedal nisqapas) saruspa iskaymuyuta kuyuchin.
Wanka Wanka distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Chatakila urqu
Chatakila (kastilla qillqaypi: Chataquila) nisqaqa Antikunapi, Buliwyapi, huk urqum Los Frailes wallapi, Chuqichaka suyupi, Oropeza pruwinsyapi, Chuqichaka munisipyupi, Marawa kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 3.726 mitrum aswan hanaq.
Abora
Abora wamp'ukunaqa kimsa hatun tutura wamp'um karqan. Abora III Buliwyapi nisqapas rurachasqa karqan.
Dominique Görlitz
Ishinka
Ishinka (kastilla simipi: Nevado Ishinca) nisqaqa Piruwpi huk urqum, Yuraq Wallapi, Anqash suyupi, Waras pruwinsyapi, Independencia distritupi, Tarika distritupipas, Ranrapallqa Pallqarasu urqukunapas ñiqpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.530 mitrum aswan hanaq.
Markuna
Markuna kastilla simipi: Marcona icha San Juan de Marcona) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Naska pruwinsyapi, Ika suyupi, Markuna distritup uma llaqtanmi.
Quyru
Ñawipi arpha rikuchikuq llika aychacha.
Gracias a Diós urqu
Gracias a Diós urqu (kastilla simipi: Cerro Gracias a Diós) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, huk urqum, Los Frailes wallapi, P'utuqsi suyupi, Tomás Frías pruwinsyapi, Urmiri munisipyupi, Urmiri kantunpi, Keucha urqup antinpi. Pikchunqa mama quchamanta 4.620 mitrum aswan hanaq.
674
674 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Kichka ukucha
Kichka ukucha, kichwapi Kasha ukucha (familia Echimyidae) nisqakunaqa huk khankiq uywakunam, kichkayuq, ukuchaman rikch'akuq.
Rikch'aqkuna
Amarumayu sach'a-sach'a suyupi kay rikch'aqkunam kan: Chay kichka ukuchakunataq kasha ukucha, sacha ukucha, pikuru ukucha, sacha kuy nispa ninku.
Pupu
Chawpi wiksanchikpi huk t'uqupi khipucha. Puputi.
Beitar Jerusalem
Beitar Jerusalem Football Club nisqaqa huk israyil piluta hayt'ay klubmi.
Beitar Jerusalem Football Club (מועדון כדורגל בית"ר ירושלים; Moadon Kaduregel Beitar Yerushalayim) nisqaqa huk Israel mama llaqtayuq piluta hayt'ay klubmi, Jerusalén llaqtamanta. 1936 watapi kamasqa karqan, Ligat ha'Al, Israelpa profesional piluta hayt'aypa hatun rakinpi pukllan. Israelpi aswan riqsisqa equipo kaptinpas, chay suyupi 4 hatun equipokunamanta aswan pisi tituluyuq equipotaqmi: 6 Ligakuna, 7 Kupakuna 3 Toto Kupakuna. Huk 3 hatun equipokunawan huk atipanakuytam waqaychan: Maccabi Haifa, Hapoel Tel Aviv wan Maccabi Tel Aviv. Hapoelpa kuntranpi kaq partidukunaqa hatun riesgo hinam qhawasqa kanku, iskaynin huñukuna iskay awqanakuy pulitiku kallpakunatam rikuchin: Hapoel lluq'iman icha/utaq socialista pulitikuman, Beitartaq pañaman icha/utaq conservador pulitikuman. Chay klubpa ultra hooligans, La Familia sutiyuq, achka maqanakuykunapim llamk'arqanku, wakin kutitaq ancha paña Lehava partidumanta maqanakuqkunawan kuska.
Kurus
Kurus icha Krus (kastilla simipi: Cruz) nisqaqa chakanam. Kristiyanu iñiypiqa chay chakanam, maypichus Jesus chakatasqa kaspa wañurqan.
Beitar Jerusalem
Wiñay kawsay
Kamasqa 1936 Yerusalem llaqtapi (Israyil).
Pillan
Pillan icha Sisimikhuq nisqakunaqa Awya Yalapi kawsaq sisi mikhuq ñuñuqkunam.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqkunam:
Paqarin
thumb|250px|Rikuypacha, paqarin pachapi. Paqarin nisqaqa p'unchawpa qallariyninmi, inti lluqsirquptinña, manataq chawpi p'unchaw kaptin.
Julio Cortázar
Julio Cortázar sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Brussel llaqtapi -  París wañusqa llaqta ñiqpi), Arhintina mama llaqtamanta qillqaqmi yachaqpas karqan.
Tayta: Julio Cortázar; Mama:  María Herminia Descotte
Warmi: Aurora Bernárdez (1953- 1967, 1982-1984), Ugné Karvelis / Carol Dunlop.
Utrus
thumb|right|240px| Cortázar tumba - Montparnasse, [[París.
Yana K'achi munisipyu
Yana K'achi munisipyu nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu Urin Yunka pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Yana K'achi llaqtam (504 llaqtayuq, 2001 watapi).
Kantunkuna
Iskay kantunmi kan.
Uranu (puriq quyllur)
thumb|right|250px|Uranu thumb|right|250px|Uranu [[killa satiliti|killakunapas]] thumb|right|250px|[[Tiqsi muyu Uranupas]] Uranu (latin simimanta: Uranus, kastilla simipi: Urano) nisqaqa intimanta qanchis karu kaq puriq quyllurmi inti llikapi.
Yana K'achi munisipyu
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Benjamin Mkapa
Benjamin William Mkapa , sutiyuq runaqa (* paqarisqa Mtwara llaqtapi -  wañusqa Dar es Salaam llaqtapi), huk 🇹🇿 mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitikumi qarqan.
1977 watamanta 1980 watakama wan 1984 watamanta 1990 watakama kuti Tansanyapa Hawa ministrunin qarqan.
Taytan: ; Maman:  . Ñawpaq warmi: Anna. Churinkuna: (3).
Alma mater: Makerere Yachay Sunturnin.
676
676 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Clement Attlee
thumb|right|250px| Clement Attlee (1883-1967) Clement Richard Attlee  sutiyuq runaqa (* paqarisqa Putney llaqtapi -  †   wañusqa Westminster llaqtapi) huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq pulitikumi qarqan.
Bautista Saavedra pruwinsya
Bautista Saavedra pruwinsya nisqaqa (aymara simipi: Bautista Saavedra jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Bautista Saavedra) Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Chuqiyapu suyupi. Uma llaqtanqa Charasani llaqtam.
Kay pruwinsyaqa umalliq Bautista Saavedra Malleamantam sutichasqa (1870-1939).
Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan.
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam, Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Trương Tấn Sang
Trưong Tan Sang sutiyuq runaqa, witnam simipi Trương Tấn Sang, chinu simipi: 张晋创, ( paqarisqa Đức Hòa distritupi -  ), huk 🇻🇳 mama llaqtap pulitikum,  kumunista pusaqmi karqan.
2011 watamanta 2016 watakama Witnampa umalliqninmi karqan.
Michaga
Michaga nisqaqa Antikunapi, Buliwya mama llaqtapi, huk urqum, Los Frailes wallapi, P'utuqsi suyupi, Antonio Quijarro pruwinsyapi. Pikchunqa mama quchamanta 4.811 mitrum aswan hanaq.
Muru unquy
190px|thumb|Muru unquy [[añaw, iliktrun mikruskupu nisqawan qhawasqa.]] 190px|thumb|Muru unqusqa runa. Muru unquy (variola, kastilla simipi: viruela) nisqaqa añawkunap paqarichisqan, runap qaranta ch'utiq, chiki (maqlluq) unquymi. Murukunawanmi qarata llik'iykuspa, unquqpa uyanta p'arqachanmi. Ancha achka runakunam chay unquywan wañurqan.
Ispañamanta awqakuna Abya Yalaman chayamurqaptin, muru unquysi achka aswan runakunata wañuchirqan, Wayna Qhapaqtapas tukuchispa. 1977 watapi hampi kamayuqkuna tiksi muyuntinpi muru unquyta tukuchirqanmi.
Sutirimana
Simi kamachiypitaq suti icha sutirimana (kastilla simipi: sustantivo, latin simimanta: substantivum) nisqaqa imatapas, ima kaqtapas sut'ichaq rima layam.
Allquritmu
paña|rikchacha| Huk allquritmupa (Euclidpa allquritmun) astawan hatun rakiqnin (gcd) iskay yupay a, b sutiyuq A, B sutiyuq kitikunapi yupanapaq diagrama. icha "chiqap" (aswan chiqaptaqa, B kitipi b yupayqa A kitipi a yupaymanta aswan hatun icha kaqlla) CHAYMANTA, allquritmuqa B ← B − A nisqatam niyta munan (niyta munan b − a yupayqa ñawpaq b nisqap rantinpim). Chaynallataqmi, SI A > B, THEN A ← A − B. Ruwayqa tukukunmi (contenido de) B 0 kaptin, chaymi A nisqapi gcd nisqa lluqsimun (Allquritmu Scott 2009:13 nisqamanta hurqusqa; Tausworthe 1977manta simbulukuna hinaspa dibujo estilo). Yupay yachaypi, antañiqiq hamut'aypipis huk allquritmu, alwuritmu icha yupay ruwayqa (kastilla simipi: algoritmo, Arawiya simimanta خوارزمية) sinchi kamachiykunap tukusqa qatiqnin, astawanta huk klasi sapaq sasachakuykunata allichanapaq icha yupayta ruranapaq llamk'achisqa. Allquritmukunaqa yupaykunata ruwanapaq, willaykunata ruwanapaqpis especificacionkuna hinam llamk'achisqa. Astawan ñawpaq allquritmukuna condicionalkunata llamk'achiyta atinku imaymana ñankunawan kamachina qillqa ruwayta desvianapaq (kikillanmanta tanteay) chaymanta allin inferenciakunata hurquyta atinku (mayanchasqa razonamiento nisqa), qhipaman automatizacionta aypaspa. Runapa kayninkunata makinakunamanta willakuq hina mitaphurikupi llamk'achiyqa Alan Turingpa ruwasqanñam karqa "yuyay", "mask.ay" hinaspa "haysawi" nisqa simikunawan.
Sutirimana
Huklla yupa (Sapaq yupa) - Achka yupa
(Singular - Plural)
Allquritmu
Pukyukuna
<references group="" responsive="1">
Sutirimana
Rikch'ayrimana + Suti
Rikch'ayrimanaqa huk rimaykunapi - ahinataq qhichwa simipi, aymara simipi, nawa simipi, inlish simipi, aliman simipi, grigu simipi, rusu simipi - sutirimanap ñawpanpim; hukkunapitaq - ahinataq latin simipi, kastilla simipi huk romanu simikunapipas, pulaku simipi - sutirimanap qhipanpim.
Kapuy k'askaq
Chay kapuy k'askaqkunaqa kastilla simipi manam kanchu, chay rimaypi kapuy rimakunam kan.
Kapuy k'askaqkunaqa huk k'askaqkunap ñawpanpi yapakun.
Hina k'askaq
Chay hina k'askaqkunaqa kastilla simipi manam kanchu, chay rimaypi hina rimakunam kan.
Sutip phatmakuynin
(Clasificación del sustantivo)
Mana chanin suti
Kay ukhupiqa tarikunku.
Uywakuna
Yurakuna
Saphi hina sutikuna
Kaykunaqa kanku haqay sutikuna imaynapipas rimakullan, qhawarichiy …
Achka sutiwan sutichaq
Kaykunaqa sapanqa suti puririn ashkha ashkhaman.
Huk rimaykunamanta hamuq sutikuna
(Sustantivos que derivan de otras palabras)
- Sutimanta hamuq (Sustantivo Nominal)
- Simichaqmanta ranpaqninmanta hamuq (Sustantivo Derivado de un Adjetivo)
- Sutiq simichaqmanta hamuq (Sustantivo derivado de un verbo)
Chukchu
right|thumb|200px|Plasmodium falciparum nisqawan unqusqa [[puka yawar kawsaykuq]] Chukchu (Malaria) nisqaqa Plasmodium nisqa ch'ulla kawsaykuqkunap paqarichisqan, yawarpi kachkaq puka yawar kawsaykuqkunata ch'utiq, chiki (maqlluq) runap unquyninmi. Achka runakunam chay unquywan wañun.
Wiruti sankudum (Anopheles), huk qhiti (Culicidae) nisqa ch'iti ch'uspikunapas chay unquchiq Plasmodium nisqakunataqa apaykuspa chukchuta qatichin.
Unqusqa runataqa kimsantin p'unchawpi huk p'unchawpi anchata ruphanmi.
José Andrade
José Leandro Andrade (* paqarisqa Salto llaqtapi, Uruwayi mama llaqtapi -  wañusqa Montevideo llaqtapi) huk Uruwayi mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.
Chachapuyas distritu
Chachapuyas distritu (kastilla simipi: Distrito de Chachapoyas) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chachapuyas pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Chachapuyas llaqtam.
Anthony Eden
thumb|right|250px| Robert Anthony Eden (1887-1977) Robert Anthony Eden  sutiyuq runaqa (* paqarisqa Durham llaqtapi -  †   wañusqa Alvediston llaqtapi) huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq pulitikumi qarqan.
Ch'isi
thumb|250px|[[Sichilla wat'akunapi ch'isi.]] Ch'isi, kichwapi Chishi nisqaqa p'unchawpa puchukayninmi, inti manaraq yaykurquptin ichataq yaykuchkaptin.
José Hernández
José Rafael Hernández y Pueyrredón, José Hernández sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Buenos Aires llaqtapi -  Buenos Aires wañusqa llaqta ñiqpi), Arhintina mama llaqtamanta pulitiku, qillqaqmi wanwillay kamayuqpas karqan.
Tayta: José Hernández; Mama:   Pueyrredón
Warmi: Carolina González del Solar Wawakuna: 7
Trentino Urin Tirul
Pulitika Rakiy
thumb|left|180px|Trentino Uralan Tirul suyupi pruwinsyakuna Trentino Uralan Tirul suyuqa iskay pruwinsyayuqmi:
Qullqaquyllur
thumb|right|300px|Qullqaquyllur thumb|right|300px|Qullqaquyllur Qullqaquyllur icha Mayu nisqaqa (latin simipi: Via Lactea) ñuñu waraninchikmi. Watiqaykunamanta, Qullqaquyllurmi huk wisnuyuqqa 1012 intip wisnunkunahina, huk muyuqi k'aspim icha. Huk chayna-chayna 100.000 achkiy wata chawpi raqtawan, quyllur yachaqkuna Qullqaquyllurmi 200.000 hunu quylluryuq 400.000 hunu quylluryuqpas llup'inku. Intim Qullqaquyllurpa chawpinmantaqa 27.700-chá achkiy wata (8,5 kpc).
Qullqaquyllurpa Pitinkuna
Ñuñu waraninchikpa kimsa sapaq pitin kan: halo, disco y bulbo.
Halu
250px|thumb|Qullqaquyllurmanta llimphisqa.
Disku
250px|thumb|Qullqaquyllurpa llikan.
Qutu
250px|thumb|Qullqaquyllurta Tiksimuyumanta rikuchkanchik.
Surat'a
Surat'a (kastilla simipi: Sorata) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, huk llaqtam, Lariqaqa pruwinsyap uma llaqtanmi.
1977
1977 wataqa Griguryanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Apaykachana
thumb|250px|right|Apaykachanakuna. The How and Why Library: Little Questions that Lead to Great Discoveries nisqa liwrumanta, 1909 watapi. Apaykachana nisqakunaqa lliw runakunap apaykachay nisqapi purinanpaq qhatunakunatapas kuyuchinanpaq kaqkunam, ahinataq:
Allpa pachapi
Rit'ipi
Yaku pachapi
Sipulturas kantun (P'utuqsi)
Sipulturas kantun nisqaqa (kastilla simipi: Cantón Sepulturas) Buliwyapi P'utuqsi suyupi huk kantunmi, José María Linares pruwinsyapi, Puna munisipyupi. Uma llaqtanqa Sipulturas llaqtam (501 llaqtayuq, 2001 watapi).
Apaykachana
Wayra pachapi
Kichka k'usillu
Kichka k'usillu, kichwapi Kasha kushillu (familia Erethizontidae) nisqakunaqa huk khankiq uywakunam, kichkasapa, sach'akunapi kawsaq.
Rikch'aqkuna
Amarumayu sach'a-sach'a suyupi kay rikch'aqkunam kan:
Machaqway (Warmiy) distritu
Machaqway distritu (kastilla simipi: Distrito de Culebras) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Anqash suyupi, Warmiy pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Machaqway (Culebras / La Caleta Culebras) llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Hayk'a ñiqin p'unchaw
Pacha yupa, Hayk'a ñiqin p'unchaw killapi, watapi - phicha (fecha) - nisqataqa kay hinatam ninchik:
Machaqway (Warmiy) distritu
Simikuna
Pukyu:
Hayk'a ñiqin p'unchaw
Killapi p'unchawkunata yupaspa hayk'a ñiqin p'unchawtam ninchik, chaymantam killap sutintam, chaymantataqmi hayk'a ñiqin watatam Kristup paqarisqanmanta.
Qulumi kantun
Qulumi kantun (kastilla simipi: Cantón Colomi) nisqaqa huk kantunmi Buliwyapi, Quchapampa suyupi, Chapari pruwinsyapi, Qulumi munisipyupi. Uma llaqtanqa Qulumi llaqtam.
Hayk'a ñiqin p'unchaw
Ahinataq:
Santos FC
Santos FC (Santos Futebol Clube), icha Santos, nisqaqa huk Brasilniyuq piluta hayt'ay klubmi.
Hatun Wayllay distritu
Hatun Wayllay distritu (kastilla simipi: Distrito de Huayllay Grande) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Anqara pruwinsya pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Hatun Wayllay llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
Santos FC
Wiñay kawsay
Kamasqa Santos llaqtapi, São Paulo suyupi.
Hatun Wayllay distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Santos FC
Mama llaqta kampiunatukuna
right|thumb|290px|Santos suñaykuna Sala
Hatun Wayllay distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Santos FC
Hawa t'inkikuna
thumb|center|480px|Santos istadyu.
Víktor Yushchenko
Víktor Andríyovich Yúschenko (ukranya simipi: Віктор Андрійович Ющенко) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Khoruzhivka llaqtapi - ) huk Ukranya mama llaqta musikuqmi wan pulitiku qarqan.
2005 watapi marsu killamanta 2010 watapi disimri killakama Ukranyap umalliqnin
Tayta: Andriv ; Mama: Varvara Yuschenko
Ñawpaq warmi: Kateryna Chumachenko Churinkuna (5): Andriy, Taras, Vitalina, Sophia wan Chrystyna.
Yachaywasi:
Sipawa distritu
Sipawa distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Sepahua ) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Atalaya pruwinsyapi, Ukayali suyupi. Uma llaqtanqa Sipawa llaqtam.
Runakuna
Distritupiqa Nawa, Piru, Yaminawa runakunam tiyanku.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
677
677 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Sipawa distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
678
678 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Fiebre amarilla
Fiebre amarilla, riqsisqa vomito negro utaq plaga americana, kaqhina huk unquy ñawch’i viral. Sintomakuna kay ruphay, chulli unquy, mana yariqha, ñat’ikuna, musculo nanay wasapi chaymanta umapi kanku. Sintomakuna phisqa punchaw allichanku. Wakin runakuna huk punchaw allichayninmanta, ruphayta kutichin, wiksa nanay tiyan chaymanta k’iwicha waqlli qallarin chanta kay q’illu qara ruwan. Sichus kayta rikusqan, achka yawar waqlliluna chaymanta rurun pantaykuna hatunyachisqanku.
Hap’iynin chaymanta Hapinakuna
Kay unquy fiebre amarilla virusrayku hapisqan chaymanta kay china mosquitowach’iywan. Runakunaman waqllichin, wak primate, chaymanta achka wak mosquitokuna. Llaqtakunapi, hukñiqi qhapaq mosquitokuna Aedes aegypti especiekuna kay unquyta ch’iqichin. Kay virus huk RNA virus kay Flavivirus generowan. Kay unquy sasa wak kikin unquy kan, ñawpaq sintomakunawan. Yuyachiypaq kay unquyta, yawar muestrata polimerasa reacción en cadena kaqwan munan.
Prevención chaymanta Hapinakuna chaymanta Allichaynin
Huk allin chaymanta harkasqa vacuna fiebre amarillawan chaymanta wakin suyukuna vacuna viajerokunapaq munan. Wak ruwanakuna t’ituypaq unquyta huchuyachiy achka transmisor mosquitokunata yapan. Llaqtakunapi maypi fiebre amarilla unquy kikin chaymanta vacuna mana kikinlla, ñawpaq hapinakuna unquqkunamanta chaymanta inmunización llapa runakunapi qhapaq t’ituypaq unquyta. Sichus unqusqan, uhquypa allichaynin sintomakunawan kan chanta mana akllasqa tukukusqakuna viruspaq kankuchu. Kay runakunapaq unquywan wañuyta atikun sichus mana hapinakuna tiyankuchu.
Epidemiologia chaymanta ñawpaq willakuy
Fiebre amarilla unquy 200.000 infecciones chaymanta 30.000 wañuykuna sapa watapi ruwan, 90% kay wañuymanta África kaqpi kanku. Iskay huñu runakunamanta kawsanku kitikunapi maypi kay unquyta kikin kan. Kikin tropical kitikunapi Sud América kaqpi África kaqpi, ichaqa mana Asia kaqpi. 1980 kaqmanta, achka yupaykuna unquykunamanta fiebre amarillamanta hatunyachinku. Kayta iñisqan pisi runakuna immune kanku, aswan runakuna llaqtakunapi, runakuna llaqtakunapi kawsachkanku, runakuna sapa kuti kuyuchkanku chaymanta tikrasqa clima. Kay unquy África kaqpi paqarisqan, maypi kay unquy Sud América kay trata de esclavos kay siglo 17qi ch’iqichin. Chantapas kay siglo 17qi kaqmanta, achka brotekuna unquymanta Ámerica, África, chaymanta Europa hap’isqan. Kay 18qi siclota chaymanta 19qi siglota, fiebre amarilla aswan maqllu unquyta infecciosa unquy rikusqa kasqan. Kay fiebre amarilla virus hukñiqi virus ukhunpi tarisqan.
Mayu hark'a
thumb|right|[[Alimanyapi huk mayu hark'a (Sengbachtalsperre).]] thumb|right|[[Iranpi huk mayu hark'a (Karun-3).]] thumb|right|[[Yaku pinchikillachanap mayu hark'an.]] Mayu hark'a icha Pilanku nisqaqa mayupi puriq yakuta hark'anapaq qutum icha pirqam. Mayu hark'ap hananpiqa mayu hark'a qucham tukukun.
Kay munayllakunapaqmi mayu hark'akunatam pirqachanku:
1975
1975 wataqa Griguryanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Samaryu
Samaryu, Sm (musuq latin simipi: Samarium) nisqaqa huk Lanthanu rikch'aq q'illaymi.
Tiwanaku
thumb|right|150px| Tiwanaku nisqaqa Wuliwiya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Inkawi pruwinsyapi, Tiwanaku munisipyupi, huk mawk'a llaqtam. Tiwanaku llaqtapiqa 800 runakuna kawsachkan.
Asunsyun distritu (Kashamarka)
Asunsyun distritu (kastilla simipi: Distrito de Asunción) nisqaqa Kashamarka pruwinsyapi, Kashamarka suyupi, Piruwpi, huk distritum. Uma llaqtanqa Asunsyun llaqtam.
Tiwanaku
2000 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
Asunsyun distritu (Kashamarka)
Runakuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Lluqllapampa distritu
Lluqllapampa distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Llocllapampa) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Shawsha pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Lluqllapampa llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Kanuwa
thumb|right|250px|[[Wolastoqiyik (Wabanaki) runakunap kanuwan, awidul qaramanta rurasqa, Kanadap anti chalanpi (Atlantiku mama quchapi).]] thumb|right|250px|Huklla sach'a kurkumanta kanuwa, El Nido, [[Philipinakuna.]] Kanuwa nisqaqa huklla sach'a kurkumanta, k'ullumanta icha yura qaramanta rurasqa t'uyuna wamp'um.
Lluqllapampa distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Paqu yachaq
thumb|right|200px|[[Urarina paqu yachaq, 1988 watapi (Piruwpi)]] thumb|right|200px|Paqu yachaq ([[paray sach'a-sach'api, Ikwadurpi)]] Paqu yachaq icha Paqu hampiq (curandero, chamán, shaman) runaqa ayllu llaqtapi tiyaspa runakunatam hampiykunmi, Pachamamawan, wak'akunawan, urqup apunkunawan rimanakuspa, q'uwaspa, wilanchaspa.
Lluqllapampa distritu
Simikuna
Pukyu:
Paqu yachaq
Qusqu suyupi ayllu llaqtakunapiqa (ahinataq Q'irus llaqtapi) kay paqu yachaqkunam:
Paqu
Paqu nisqaqa kaykunatam niyta munan:
Kachi
thumb|Kachi Kachi nisqaqa ima sinchi, q'ispi, rumi hinapas, iyunkunayuqmi (q'ipisqa iñuku, iñuwayuq).
Yanuna kachita (NaCl) astawanmi kachi ninchik. Chay yanuna kachitaqa hatun quchamantam, kachi quchakunamantapas hurqunchik.
Chaqllisinchi yachaypitaq huk q'ipisqa iñukukunayuq imayaykunatapas kachi ninchik, ahinataq qullpa (NaNO3) nisqatam, hukkunatapas.
Amanka
thumb|right|250px|[[Hatun wamp'upi hamanka.]] thumb|right|250px|[[Nukak runakunap hamankan: Mama wawanwan, Kulumbyapi.]] Amanka icha Amaka nisqaqa iskay sach'apura, sayaq k'aspipura warkukuq, wayllunk'aq llikam, puñunapaq.
Kakheti suyu
270px|right|thumb| Telavi, Kakheti suyu 270px|right|thumb|Kakheti suyu Kakheti suyu (Kartul simi: კახეთის მხარე, K'akhetis Mkhare, kastilla simipi: Región de Kajetia)  mama llaqtap suyu.
Uma llaqtaː Telavi.
Pulitika rakiy
Kamachiq runa: Irakli Shioshvili
Pantipampa
Pantipampa nisqaqa Antikunapi, Buliwyapi, huk urqum Los Frailes wallapi, Chuqichaka suyupi, Oropeza pruwinsyapi, Chuqichaka munisipyupi.
Archidona kiti
Archidona kiti nisqaqa (kastilla simipi: Cantón Archidona) Ikwadur mama llaqtapi, Napu markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Archidona llaqtam.
Runakuna
Archidona kitipiqa Napurunakunam tiyanku. Paykuna Cotundo kitillipi Ushpayaku kitillipipas kawsanku.
Pulitika Rakiy
106 ayllu llaqtam kimsa kitillipas kan: Archidona, Cotundo, Ushpayaku (San Pablo de Ushpayacu).
Musiku
Achidona kitip allpanpi achka allpa wiram, Punkarayaku nisqa tiyaypim. Chayrayku hurquyta munanku, ichataq Rukullaktapi kawsaq runakuna manam munanku. Indihina runakuna paray sach'a-sach'api chakuspa mayukunapi challwakunata hap'ispa kawsanku. Chayrayku allpa wira hurquyrayku sallqa waqlliymanta mancharikunku.
Guria suyu
270px|right|thumb| Ozurgeti, Guria suyu 270px|right|thumb|Guria suyu Guria suyu (Kartul simi: გურიის მხარე, Guriis Mkhare, kastilla simipi: Región de Guria)  mama llaqtap suyu.
41°58′00″N 42°12′00″E
113 350 runakuna (2014) - 2 033 km².
Uma llaqtaː Ozurgeti.
Pulitika rakiy
Kamachiq runa: Giorgi Urushadze.
Hugh Grant
thumb|right|260px| Hugh Grant right|250px|Hugh Grant Hugh John Mungo Grant​  sutiyuq runaqa, icha Hugh Grant (* paqarisqa London llaqtapi - ) huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan,
Pulunya
Pulunya, Puluña icha Puliska (Pulska simipi Polska) nisqaqa Iwrupapi huk mama llaqtam. *Uma llaqtanqa Warszawa llaqtam ("Warshawa" nispa t'uqyay).
Hugh Grant
Taytan: James Murray Grant; Maman: Fyvola Susan MacLean. Warmikuna: Anna Elisabet Eberstein / Elizabeth Hurley (1987-2000). Churinkuna: (2) Tabitha Grant-Hong (2011), John Mungo Grant-Eberstein (2012), Felix Grant-Hong (2013), Grant-Eberstein (2015), Grant-Eberstein (2018).
Washington Delgado
José Washington Delgado Tresierra sutiyuq runaqa, icha Washington Delgado ( paqarisqa Qusqu llaqtapi;  wañusqa Lima llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq kastilla simipi qillqaqsi karqan. Piruw mamallaqtap simi kapchiy suñaynin (Premio Nacional de Poesía) nisqata chaskirqan. . Taytan̠ː Juan José Delgado Delgado; Mamanː Rosa Alicia Tresierra Galarreta. Warmiː Rosalía García. Churinkunaː Lucho, Sonia wan Juan Pablo.
Lukri distritu (Apurimaq)
Lukri distritu (kastilla simipi: Distrito de Lucre) nisqaqa huk distritum Aymara pruwinsyapi, Apurimaq suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Lukri llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pukyu:
Harka
Harka (Acacia visco) nisqaqa huk chaqallu sach'am. Q'iruntaqa yamt'apaq, llamk'anakunata ruranapaq hap'inchik. Murunkunawanqa uywakunatam mikhuchinchik.
Kimsantin Dyus
thumb|310px|Trinidad, [[Andréi Rubliov-pa llimphisqan 1410 watapi, Galiriya Tretyakov, Moskwa.]] thumb|"Kimsantin Dyuspa Wallqanqan" nisqa, latin simipi. EST = kanmi, NON EST = manam kanchu. DEUS = [[Dyus, PATER = Tayta, FILIUS = Churi, SPIRITUS SANCTUS = Ch'uya Ispiritu.]] Kimsantin Dyus nisqaqa (grigu simipi: Αγία Τριάδα, latin simipi: Trinitas, chaymanta kastilla simipi: Trinidad) kristiyanu iñiypi kimsantin hina Dyusmi, huklla Dyus kaspapas:
1978
1978 wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Kimsantin Dyus
Kristiyanu Duktrina nisqaqa kaytam nin: ''Astawanraq yachay, churi, kay qhapaq Dyus kristiyanukunap much'asqaykum, Dyus Yaya, Dyus Churi, Dyus Ispiritu Santu, kimsa persona kaspapas manam kimsa Dyuschu. Huk Dyusllam. Kay kimsantin persona Yaya Churi Ispiritu Santu kimsa kaspapas huk kayniyuqllam, huk Dyusllam. Kay qhapaq Dyusllam chiqanpuni Dyusqa. Manam huk huk Dyusqa kanchu. Machuykichikkunap Dyusta hina much'asqan wak'ankunaqa llulla supaymi. Manam chayqankunaqa Dyuschu. Kaytawanpas yachaytaq. Kay qhapaq Dyuspa Churin Jesu Kristu sutiyuqmi wiñay Wirhin Santa Mariyap wiksanpi runa tukurqan, paymantataq paqarimurqan.''
Kimsantin Dyustaqa Kimsantin Dyus raymipim phistanku.
Qurwari
Qurwari nisqaqa (aymara simim, kastilla qillqaypi Jorhuari) Antikunapi, Apulupampa wallapi, huk rit'i urqum, Piruwpi, Punu suyupi, Putina pruwinsyapi, Ananiya distritupi, Sandia pruwinsyapipas, Kiyaqa distritupi, Kuyu Kuyu distritupipas, Ñakariya rit'i urquñiq. Pikchunqa mama quchamanta yaqa 5.200 mitrum aswan hanaq.
679
679 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Tupisa munisipyu
Tupisa munisipyu nisqaqa (kastilla simipi: Municipio de Tupiza) huk ñiqin munisipyu Urin Chichas pruwinsyapi, P'utuqsi suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Tupisa llaqtam.
Pulitika rakiy
Chunka iskayniyuq kantunmi kan:
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Kanta pruwinsya
thumb|right|290px|Lima suyup 9 pruwinsyan: 1 [[Barranca pruwinsya 2 Qaqatampu pruwinsya 4 Kanta pruwinsya 5 Kañiti pruwinsya 6 Waral pruwinsya 7 Waruchiri pruwinsya 8 Wawra pruwinsya 10 Uyun pruwinsya 11 Yawyu pruwinsya]] Kanta pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Canta) nisqaqa Lima suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Kanta llaqtam.
Tupisa munisipyu
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Tupisa munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Kanta pruwinsya
Pulitika rakiy
Qanchis distritunmi kan.
Harold Macmillan
thumb|right|250px| Harold Macmillan (1894-1986) Maurice Harold Macmillan  sutiyuq runaqa (* paqarisqa London llaqtapi -  †   wañusqa Sussex llaqtapi) huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq pulitikumi qarqan.
San Lorenzo (Eustaquio Méndez)
San Lorenzo (kastilla simipi: San Lorenzo icha Villa San Lorenzo) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Tarija suyupi, huk llaqtam, Eustaquio Méndez pruwinsyap uma llaqtanmi.
Stanley Matthews
Sir Stanley Matthews sutiyuq runaqa, ( paqarisqa Hanley llaqtapi - wañusqa Stoke-on-Trent llaqtapi) huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Baryu
Baryu, Ba (musuq latin simipi: Barium) nisqaqa huk allpa alkali q'illaymi.
Anthura kantun
Anthura kantun (kastilla simipi: Cantón Anthura) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Tomás Frías pruwinsyapi, Tinkipaya munisipyupi. Uma llaqtanqa Anthura llaqtam..
Puchan
Puchan icha Kasha kushillu (Coendou bicolor) nisqaqa huk kichka k'usillum, Urin Awya Yalapi sach'akunapi kawsaq.
Alberto Fujimori
Alberto Kenya Fujimori Fujimori (nihun simipi, Kanji 藤森 謙也; Kana アルベルト・ケンヤ・フジモリ; Rōmaji Aruberuto Ken'ya Fujimori) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Lima llaqtapi, Piruwpi) huk piruwanu allwiya kamayuq wan pulitiku runam. 1990 watamanta 2000 watakamam Piruwpa umalliqnin karqan.
1990 p'unchawpi umallinapaq akllanakuypi Mario Vargas Llosawan hayu kaspa lliw kunkakunap 53-%-ninwan yallispa, 28-VII-1990 p'unchawpim Piruwpa umalliqnin tukurqan.
1992 watapi Abimael Guzmánta hap'ispa K'anchaq Ñanta atipaspa atawsapa arpaysapam tukurqan. Chay aypasqankunamantaqa kimsa kuti umalliq kayman akllasqam karqan. Achka Qhichwa warmikunata mana munaptinpas mana yachaptinpas qumichichirqan. Hukwanpas, runa hayñikunata sarupuspa maki p'akichikuykuspa chaymanta qhawapayasqam karqan.
Chay huchanunaraykuqa munay mana munaymi kamachiymanta ithirirqan.
2000 watamanta 2005 watakama Nihun mama llaqtapim tiyarqan, chaymantataq Chilipim. piruwanu pulisiyaman hap'ichisqam karqan. Chaymantapacha samk'ay wasipim kachkan. Fujimoriqa yapa pusaq kuskanniyuq wata wananaman samk'ay wasipi taripasqa karqan, maki p'akichikusqanrayku, mama llaqtap qullqinta hap'isqanrayku.
Chaymantataq ususin Keiko sutiyuq iskay kutiñam umallinapaq akllanakuypi – 2011, 2016 watakunapi – aynirqan. Ususin kunana umalliq llaqta Piruwsuyumanta kayta munan, hinallataq imaymana taripakuykunawan kashan, mana sapallanchu chayta ruwayta atinman. Hinaspapis, payqa achka qllqita hunurqan Campana Electoralnisqapaq hunurqan, manan payqa llamqanchu, manallataq maymanta qullqita hatarichiyta atinchu. Chayrayku runakuna tapukun maymanta chay ch'ikan qullqita huñunman karqan.
Kay 2021 watapi, wakmanta ahllanakuypi llallikushan, kunantaq yachaq Pedro castillowan ñataq, inallataq ishkay tupaypiyña kashanku, hukkay tupaytaqa chunka pisqa llaliqkunamanta ishkay lluqsiranku, kay ishkay kay llalinakunapaq. Kunan Piruw llaqtapi kashan aqllanakuy, hinaqa llipim risunchis kay akllakuyman.
680
680 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Lugo
Lugo llaqtaqa Ispañapi huk hatun llaqtam. Galisya llaqtapa.
680
Wañusqakuna
680'erne
Lugo
Waki
thumb|left|200px|Muralla
Runakuna
97 635 runa
Yachachiy
290px|thumb|Catedral
Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa
Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa (inlish simipi: FIFA World Cup, kastilla simipi: Copa Mundial de Fútbol) nisqaqa llapa tawa kaq watapi kaq ancha hatun mamallaqtapura piluta hayt'ay atinakuymi, lliw Tiksimuyuntinpi kaq allpa pachakunapi mama llaqtakunap FIFA nisqapi wankurisqa piluta hayt'ay quchuntinkunap pukllasqan. Atiqnin hatun Kupa nisqatam chaskin. 1930 watamantam ruranku, manataq 1942, 1946 watakunallapi (iskay ñiqin pachantin maqanakuyrayku).
Hatun Atipanakuykuna
Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 2018, 2022 watakunapi kana mama llaqtakunas riqsikunqa.
Quchuntinkuna
thumb|Piluta Hayt'ay Pachantin Kupapi lliwmanta aswan allin quchuntinkuna, pukllachiq mama llaqtakunapas. 75 quchuntinkunañam Piluta Hayt'ay Pachantin Kupakunapi pukllaq karqan, ichataq 11-llam final pukllaykunapi pukllarqan.
Brasil pichqa kutiñam atiparqan, Italya tawa kutiña, Alimanya kimsa kutiña.
Lliwmanta aswan allin quchuntinkuna
Kay qatiqpiqa lliwmanta 24 quchuntinkunatam rikunki, huk icha aswan kuti lliwmanta tawa aswan allinpura kasqa.
Wiksu qillqapitaq rikunki, chay quchuntinpa mama llaqtanpi kasqa.