cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Charles Aznavour
Churinkuna: Seda, Charles, Patrick, Katia, Misha wan Nicolás.
Pilikulakuna
thumb|200px|Charles Aznavour en 1956.
Alejandro Sanz
Taytan: Jesús Sánchez Madero; Maman: María Pizarro Medina. Warmikuna: Jaydy Michel (1999-2005) / Raquel Perera (2019). Churinkuna: (4).
César Lévano
thumb|right|260pc| César Lévano Edmundo Dante Lévano La Rosa sutiyuq runaqa, icha César Lévano (* paqarisqa Lima llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq willay kamayuq wan qillqaqmi qarqan.
Taytan: Delfín Lévano, Maman: La Rosa. Warmi:. Churinkuna:
Yachay wasi:   Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin.
La Ramada distritu
La Ramada distritu (kastilla simipi: Distrito de La Ramada) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Cutervo pruwinsyapi. Uma llaqtanqa La Ramada llaqtam (572 runa, 2007 watapi).
J Balvin
José Álvaro Osorio Balvin (J Balvin) sutiyuq runaqa Kulumbya mama llaqtayuq takiq kumpusiturpas runam.
Huwan XV
thumb|right|280px| Huwan XV (Tayta Papa 985-996) Huwan XV, Huwan XV chunka pichqa ñiqin (latin simipi:  Ioannes PP. XV, Italya simipi: Giovanni XV) sutiyuq runaqa (* ? watapi paqarisqa Roma llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.
manta kama Tayta Papam.
Sut'uma
Sut'uma (genus Perezia) nisqaqa huk yurakuna rikch'anam, Antikunapi kawsaq hampi yurakunam.
Chunkara qucha
Chunkara qucha (kastilla simipi: Laguna Chungará) nisqaqa Chili mama llaqtapi huk qucham, Arika Parinaqutapas suyupi, Parinaquta pruwinsyapi, Putre kitipi, Lawqa mama llaqta parki ukhupi.
Rawray
thumb|right|Rawrachkaq [[ninachaq.]] Rawray nisqaqa anchata micha quq riduksi ruranakuymuy, rawrana muksichaqwan ruranakuymi, ahinataq ninapi, ima rawray kuyuchinapi, huk llamk'anakunapipas.
4 ñiqin pawqar waray killapi
4 ñiqin pawqar waray killapi p'unchawqa (04.03., 4-III, 4ñ marsupi) Griguryanu kalindaryupi watap suqta chunka iskayniyuq kaq (63ñ - wakllanwatapi 64ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 302 p'unchaw kanayuq.
Wachaqalla munisipyu
Kantunkuna
Huk kantunmi kan: Wachaqalla kantun.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam Qhichwa runakunapas tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Wachaqalla munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Pisya
Pisya (Picea abies) nisqaqa huk Iwrupapi wiñaq llat'an muruyuq sach'am.
5 ñiqin pawqar waray killapi
5 ñiqin pawqar waray killapi p'unchawqa (05.03., 5-III, 5ñ marsupi) Griguryanu kalindaryupi watap suqta chunka iskayniyuq kaq (64ñ - wakllanwatapi 65ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 301 p'unchaw kanayuq.
Tampu distritu (Hunin)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Ismuruku kantun
Ismuruku kantun (kastilla simipi: Cantón San Antonio de Esmoruco) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, Ismuruku munisipyupi. Uma llaqtanqa Ismuruku llaqtam (370 runa, 2001 watapi).
1090
1090 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Rit'i
thumb|Rit'i Rit'i icha Lashtay nisqaqa phuyukunamanta urmaykuq sinchi yaku (chullunku) umiñachakunam, urmamuq yakukuna nisqaman kapuq.
Rit'iqa yuraqmi.
Chupa
180px|thumb|[[Sira-sirap chupan, miyu wach'iyuq.]] 180px|thumb|Chupasapa [[limur.]] Chupa nisqaqa huk uywakunap sikinmanta warkukuq ima ñañu, suni kaqpas. Tulluyuq uywap chupanqa wasa tulluyuqmi.
Javier Diez Canseco
thumb|right|260px| Javier Diez Canseco Javier Diez Canseco Cisneros sutiyuq runaqa ( paqarisqa Lima llaqtapi - wañusqa Lima llaqtapi ) huk  🇵🇪 mama llaqtayuq waki yachaqmi (sociólogo) wan pulitiku qarqan.
Hamlet
thumb|Hamlet. Hamlet nisqaqa William Shakespeare-pa 1599-1691 watapi inlish simipi qillqasqan trahidyam.
Javier Diez Canseco
Taytan: Santiago Luis Diez Canseco Magill, Maman: María del Carmen Cisneros. Warmikuna:	Liliana Panizo Muñiz / Carmen Montero Checa. Churinkuna: Francisco, Javier wan Lucía.
Romeowan Juliet
thumb|right|Romeo and Juliet, balkun rikcha nisqapi, [[Ford Madox Brown-pa llimphisqan.]] Romeowan Juliet (Inlish simipi: Romeo and Juliet), nisqaqa William Shakespeare-pa 1595 watapi inlish simipi qillqasqan trahidyam, Romeo sutiyuq maqt'ap Juliet sutiyuq p'asñawanpas khuyayninmanta, wañuyninkukamas.
Javier Diez Canseco
Piruw apulliq (1980, 1985, 1990, 1995, 2001, 2011).
Yachaywasi: Colegio Inmaculado Corazón wan Santa María Marianistas (Lima). Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin
Sunchi distritu
Sunchi distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Sonche) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chachapuyas pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Sunchi / San Juan de Sonche llaqtam (102 runa, 2007 watapi).
Hatun Concepción (Chili)
Hatun Concepción (kastilla simi: Gran Concepción), Chili. Gran Concepción llaqtapiqa 912.889 tiyaq kawsachkanku (2002).
Inka ñan
thumb|right|220px|Inka ñankuna Inka ñan nisqakunaqa Inkakunap rurachisqan Tawantinsuyupi ancha hatun ñankunas karqan.
thumb|180px|left|[[Inka ñan, Chuqiyapu suyupi, Wuliwiya]] Kaysi tawantin hatun inka ñankuna:
Lliwmanta aswan hatun inka ñanqa Qhapaq Ñansi karqan, 5.200 km sunis, Kitu llaqtamantas (Ikwayur), Qusqu llaqtantas Tukuman llaqtakamas (Arhintina).
1091
1091 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Nuwi
Nuwi (kastilla simipi: Cerro Nubi) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, huk urqum, Apulupampa wallapi, Chuqiyapu suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Pilichuku munisipyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.710 mitrum aswan hanaq.
Ayawiri distritu (Punu)
Ayawiri distritu (kastilla simipi: Distrito de Ayaviri) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Melgar pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Ayawiri llaqtam.
Simikuna
Ayawiri distritupi kastilla simitam, qhichwa simitam rimaku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pukyu:
Chiqllarasu
Tamrayku urqumanta manam karuchu (29 km).
Qantu yura rikch'aq ayllu
Qantu yura rikch'aq ayllu (familia Polemoniaceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk qantu hina yurakuna:
Iñichiq wasi
thumb|right|220px|Inlisya [[Kleinbreitenbach, Alimanya]] Inlisya icha Iklisya (grigu simimanta: εκκλησία (ekklīsía) "qayakusqa [runakuna]", chaymanta kastilla simipi: iglesia) nisqaqa Dyusta yupaychanapaq kristiyanukunap manqus wasinmi.
Chanlanlanyaq
thumb|Inlisyap kampanan. thumb|[[Waqachinapaq llamk'achisqa kampanakuna.]] thumb|right|[[Lliqti unquyniyuq runa, kampanawan huk runakunata ayqichiq (chawpi mit'amanta qillqa).]] thumb|[[Kubapi waqachinapaq llamk'achisqa kampanakuna.]] Chanlanlanyaq ichaKalanka (kastilla simimanta: campana) nisqaqa huk takana waqachinam, q'illaymantam. Pukuchu hina hawam tanlin nispa ruqyan, ukhunpi warkuq takana k'aspi takaptin.
Huwan XVII
thumb|right|280px| Huwan XVII (Tayta Papa 1003) Huwan XVII, Huwan XVII chunka qanchis ñiqin (latin simipi:  Ioannes PP. XVII, Italya simipi: Giovanni XVII) Siccone Sechi sutiyuq runaqa (* ? watapi paqarisqa Roma llaqtapi - † wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.
manta kama Tayta Papam.
1092
1092 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Raúl Dreyfus
Raúl Dreyfus Arévalo sutiyuq runaqa (* paqarisqa Santa pruwinsyapi - †  wañusqa Limaq llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq Piluta hayt'aq wan kurku kallpanchay willay kamayuqmi qarqan.
Warmiː. Churinkunaː.
Anti
thumb|right|Wayrawayta: C: [[Chincha; A: Anti; U: Uralan; K: Kunti.]] Anti, intip lluqsinan, intichay, intip siqamunan icha inti lluqsikuq law, Arhintinap runasiminpi aalaw (hawa law) nisqaqa huk rikuchiq iñum. Antipiqa inti lluqsinmi, tutallamanta, pachapaqariy nisqapi.
Daniela Romo
thumb|right|260px| Daniela Romo Teresa Presmanes Corona  sutiyuq warmiqa, icha Daniela Romo ( paqarisqa Mishiku llaqtapi - ), huk 🇲🇽 mama llaqtayuq aranway pukllaqmi wan takiqmi.
Killaqullu munisipyu
thumb|right|250px|San Ildifunsu wak'a, Urqupiñamanta Llump'aq Mariyaq wak'an. Killaqullu munisipyu, Qhillaqullu munisipyu, Khillaqullu munisipyu icha Qillaqullu munisipyu nisqaqa (kastilla simipi: Municipio Quillacollo) Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Killaqullu pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Killaqullu llaqtam.
Daniela Romo
Maman: Teresa Corona.
Killaqullu munisipyu
Kay llaqtap sutinqa aymara simim: killa, qhilla, khilla, qilla; qullu
Kantunkuna
Iskay kantunmi kan:
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Killaqullu munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Raymikuna
thumb|left|250px|Juq qhawariy Urqupiñamanta Llump'aq Mariyaq Kalwariunta junt'a iñiqkuna riqkunawan chay riqkama sapa 16 p'unchay chaqrayapuy killapi. thumb|right|250px|San Ildefonso inlisyaq ñawpaq altarninpi Wirjin Maria Urqupiñaq lantinnin, Killaqullu llaqtapi. Sapa wata Killaqullupi hatun raymim, Urqupiñamanta Llump'aq Mariya (Wirjin Maria Urqupiña) nisqa. 15 ñiqin chakra yapuy killapi phistasqam.
Wayna Qhapaq
Wayna Qhapaq sutiyuq runaqa Inkakunap chunka hukniyuq ñiqin qhapaqninsi, Hanan Qusqup suqta ñiqintaq Sapa Inkan karqan, Tupaq Inka Yupankip churinsi.
1493 watamanta 1527 watakama qhapaq inkas karqan. Muru unquywansi wañurqan.
Iskaynintin churinsi qhapaqkuna tukurqan: Atawallpa Inka Kashamarka llaqtapis, Waskar Inka Qusqu llaqtapitaq.
San Inasyu
San Inasyu (kastilla simipi: San Ignacio de Velasco) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Santa Krus suyupi, huk llaqtam, José Miguel de Velasco pruwinsyap uma llaqtanmi.
Wayna Qhapaq
Qallariy
Maypi nacesqanqa manan sut’ichu, yaqapaschá Cuzco llaqtapi nacerqan, ichaqa ch’aqwakunmi sichus Tomebamba llaqtapi nacekunman karqan icha manachu, kunan Cuenca llaqta.
Qallariy sutinqa Titu Cusi Hualpa karqan, ichaqa kamachikuy tiyanaman wichaspa Huayna Cápac nisqa simita hap'irqan, chaytaq qichwa simipi "atiyniyuq wayna" niyta munan. Payqa Túpac Yupanquipa, ñañan warmin Mama Ocllo Coyapa legítimo churinmi karqan, chaymi destinasqa karqan taytanpa rantinpi inkakunaq kamachikuy tiyananpi, derecho dinastico nisqawan.
Qumpapata distritu
Qumpapata distritu (kastilla simipi: Distrito de Combapata) nisqaqa Qanchi pruwinsyapi, Qusqu suyupi (Piruwpi), huk distritum. Uma llaqtanqa Qumpapata llaqtam.
Max Scheler
thumb|Max Scheler Max Scheler sutiyuq runaqa (* paqarisqa München llaqtapi -  wañusqa Frankfurt llaqtapi) huk 🇩🇪 mama llaqtayuq  waki yachaq wan yachay wayllukuqpas qarqan.
Warmi: Märit Furtwängler (1891-1971). Churi: Max.
Wayna Qhapaq
Qallariy
Kikin Pachacútecmi karqan, Tahuantinsuyo llaqtaq allin reqsisqa kamaqnin, paymi hamuq kamachikuq kananpaq churarqan, chaywanmi rikuchirqan prometedor nietota huk pretendientekunamantapas, chaymi payqa participarqan, wawallaraq kashaspa, ritokunapi, ceremoniakunapipas, chaykunatan aswantaqa reservarqanku inka nobleza nisqamanta aswan hatun exponentekuna.
Kamachikuy tiyanaman hayku
Inka kamachiyrayku, Sapa Inka kananpaqqa, Cuzcopi reypa panakakuna Auqui sutiwan riqsisqa kanan karqa. Kay mana qunqaylla mañakuyta hunt’ananpaqmi, Quito llaqtata atipaypi kashaq Túpac Yupanquiqa, reypa ayllunwan kuska Cuzco llaqtaman astakurqan. Nikunmi iskayninku kutimuptinku Pachacútec kawsachkasqaraq, willkanwan tupananpaq paykunawan tupananpaq lluqsisqa. Yaqachus hina chay waynaqa chay hina allinta chay machu runata hap’irqan chaymi chay menor de edadta mañakusqa inka ejercitopa cargonta pusananpaq Sacsayhuamán fortalezaman, huk acto ritual. Nikunmi, kamachikuqmi chay llamkayta allinta ruwarqa, chaymi Pachacútecoqa munasqanman hina ruwarqa, chaymi hamuq punchawkunapi inka hina hatariyninta cimentarqa.
Qumpapata distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
Wayna Qhapaq
Kamachikuy tiyanaman hayku
Pedro Sarmiento de Gamboa María Rostworowskipa citasqanmi qawachin Túpac Yupanqui, Chinchero llaqtapi unquq, Cápac Huari sutiyuq runata qatiqnin kananpaq akllasqanmanta, ichaqa tukupaypiqa Huayna Cápacmantam tanteanman karqa, chaynapim Chuqui Ocllo sutiyuq kamachikuqpa huknin concubinan hinaspa mamanpa piñakuyninta hatarichirqa de Cápac Huari.Kay tanteasqankuqa yaqapaschá chay gatillo Chuqui Ocllota Túpac Yupanquita venenananpaq tanqarqan. Qhepamanmi willakurqan Inkaqa wañupushaqtinlla yuyayninta cambiasqanmanta, chinkasqa yuyaywan ima.
Qumpapata distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
DNK
paña|rikchacha|DNApa rakinakuynin iskay elisiqa. Kay rakinakuypi iñukukunaqa sapa [[nipa paq llimpichasqam, chaynataqsi, uranpi pitu baseqa chuyaychasqa rakinakuyninta riqsichisqam.]] Thiyuksiripusa Nuklumanta P'uchqu icha Deoksiribosa Nuklumanta K'arkuq icha Diyuksiriwusa nuklumanta p'uchquqa (/dɛʊksiɾibʊsa nuklumanta k'arkɔχ/) (DNK) iskay polynuklustidi waskarniyuq molekulam, kaypas iskayninpura qiwirin iskay elisi paqarichinanpaq; hinaqsi gen manta pusachinata apaspa lliw riqsisqa kawsaq kunata, biruskunatapas puqunanpaq, purinanpaq, wiñananpaq, mirachinanpaqmi. DNKqa Ribosa Nuklusmanta K'arkuqwan (RNK) iskaynin nuklusmanta k'arkuqmi kanku. Kaykunawan: proteyna, wiraku, sasachasqa karboyidratoswanpas (polisakarido). Kawsaqkuna kawsananpaqmi, nuklusmanta k'arkuqqa tawa layamanta huknin allin risisqa makromolekulam
Qumpapata distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Wayna Qhapaq
Kamachikuy tiyanaman hayku
Huayna Cápac, Túpac Yupanqui sucesorninña declarasqaña, tiyun Apo Huallpaya regente kananpaq churarqa mayoridadninman chayanankama. Qhepamanmi Apo Huallpaya churinta kamachikuq kananpaq yuyaycharqan, Auqui runaqa mana chay llank’anapaq hinachu kasqanmanta rimaspa, Huamán Achachiqa yacharqanmi Apo Huallpayapas wayna kamachikuqta wañuchiyta yuyaykusqanmanta. Apo Huallpayawan churinwanmi wañuy huchachasqaku traicionmanta.
DNK
Kaqninkuna
rikchacha|Chemical structure of DNA; DNK sayt'u polimeru m kikinchasqa unitatmanta hamun nuklustidi sutiyuq. Sapa kaykuna qiquyuq sapa qillqananwan: A, т, с, icha G kanman. DNKpa rakinakuqninqa sayt'u npi kuyuykachaqmi, imaynapas rikch'ahinaa qiwi nta atinman. Lliw kawsaqpi, iskay waskaryuqmi elisemanta rurasqam, paykunapura yakutiqsi t'inkiwan k'asqasqam. Waskarqa iskaynin kikin aksispi qiwirisqam kanku, hinallataq kikin 34 angstrom (3.4nm) tonuyuqmipas kanku. Iskayninpa radyunqa 10 Å (1.0 nm)-mi. Wakin hamut'a sqapaq, waknin solusyonpi tupuspaqa DNRqa 22–26 Å (2.2–2.6 nm) tupu n, hinaqsi huk nuklutidi unitasqa 3.3 Å (0.33 nm) sayt'uyuqmi tupun. . Sapanchasqa nuklutidi huch'uyllam kaptin, DNR polimer ancha hatunraq kanman; chaywan pachak hunu nuklutidiyuqmi kanman, kromoson 1 hina. Kromoson1 runapa aswan hatun kromoson mi, 220 hunu pitu basiyuqmi, sayt'uchasqataq 85mm tupusqa kanman, rikchacha|DNA hatun huch'uy groove.
San Inasyu
Karu puriy
thumb|left|180px|Inlisya, [[San Inasyu]]
19 ñiqin pachakwata
19 ñiqin pachakwataqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1801 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1900 watapi puchukarqan.
Qullqapirwa munisipyu
Kantunkuna
Iskay kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Qullqapirwa munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Qumpapata distritu
Simikuna
Pukyu:
Wayna Qhapaq
Kamachiy
Pedro Cieza de León sutiyuq cronistapa nisqanman hinaqa, Inkaqa manam karutachu karunchakurqa Cuzco llaqtamanta, punta watakunapi kamachikusqanpi, mamanpa mañakusqanman hina. Chay apaykachana chakipi apasqa kasqanmanjina, juk expedición achkha watas kanman, chayraykutaq tion Huamán Achachita kacharqa Chinchaysuyo ñanninta Quito llaqtaman purinanpaq.
Chinchay Santander suyu
Chinchay Santander suyu nisqaqa (kastilla simipi: Departamento de Norte de Santander) Kulumbya mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Cúcuta llaqtam.
Wayna Qhapaq
Campaña militarkuna
Huayna Cápacqa Túpac Yupanquipa allin churin kasqanmantam qawachiyta munarqa, hinaspam ñawpa taytankunapa kamachikuyninta takyachiyta hinaspa mastariyta munarqa Andino alto pampakunapi. Ichaqa astawanmi maman Mama Ocllota munakuq, allin yuyaywan yuyaychasqantapas chanincharqanmi. Reina mamaqa, sichus chhaynata definisunman chayqa, ichapas manchakuspa rival panacas nisqakunaq onqoyninkunata, sapa kutinmi hark’arqan Cuzco llaqtamanta karuta casarakunanpaq, aswantaqa prometekuq manaraq wañushaqtin mana surman rinanpaq. Chachapoyakunap hatariyninmi Huayna Cápacman huk chhikanta saqirqan, chaymantataqmi huk inka kamachiqpa aswan munasqan llamk'ayta qatiparqan, ejercitokunap kamachiqninmi.
Chinchay Santander suyu
Wiñay kawsay
Departamento p'unchaw kamasqa.
Pulitika rakiy
Chinchay Santander suyu: 40 munisipyukuna (6 pruwinsyakuna):
Codo del Pozuzo distritu
Codo del Pozuzo distritu (kastilla simipi: Distrito de Codo del Pozuzo ) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wanuku suyupi, Inka wamp'uwatana pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Edwin Rosendo Baumann llaqtam.
Takupaya kantun
Takupaya kantun (kastilla simipi: Tacopaya) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Arqi pruwinsyapi, Takupaya munisipyupi. Uma llaqtanqa Takupaya llaqtam.
Chullunku
thumb|right|Chullunku Chullunku icha Chullunka nisqaqa sinchiyasqa yakum. Chiri mit'apiqa yaku chullunkayanmi. Hatun urqukunap hanka nisqa hawanpi achka hatun chullunkukunam, Wankakunap wallallu nisqan.
Codo del Pozuzo distritu
Wiñay kawsay
Kamasqa, Fernando Belaúnde Umalliq.
Chullunku
Phuyukunamanta urmaykuq chullunku umiñachakunaqa rit'i ninchikmi. Chay riti hinaqa urqupi chullunkukuna yuraqmi.
Java (wakichiy simi)
rikchacha|Duke Javap uywan napaykuchkan rikchacha|Huk Javap sillp'alla khipukama Java nisqa huk hanaq-pata, layapi-takyasqa, imallaman-qhawarisqa wakichiy simi kan, astawan pisi implimintasiyunmanta dipindinsiyakunayuq kananpaq ruwasqa. Hukllapaq kamachina simi, kamaqkunata huk kutillata qillqanankupaq, saqinanpaq, maypipas purichinanpaq (Inlish simimanta: write once, run anywhere), niyta munan, huñusqa Java kudiqu llapa patapatakunapi purinman Java yanapaq mana musuqmanta huñuna kaptin. Java llamk'anakuna sapa kuti bytecode kaqman huñusqa kanku mayqinchus mayqin Java virtual makina kaqpi (JVM) puriyta atin mana imapas ukhupi antañiqiq arkitiktura kaqmanta.
Java nisqap sintaxisninqa C, C++ nisqaman rikch'akuqmi, ichataq aswan pisi pisi patayuq ruwanakunayuqmi, mayqinmantapas. Java purichiy pachaqa kallpasapa atiykunata qun (ahinataq yuyaymanay chaymanta purichiy pacha kudiqu t'ikray) chaymanta sapa kuti mana ñawpaqmanta huñusqa simikunapi tarikunchu. As of 2019, Java huk aswan riqsisqa kamachina simikuna karqan GitHub kaqmanhina llamk'achisqa, aswanta qarakuq-kliyinti web ruwanakunapaq, huk willasqa 9 hunu ruwaqkunawan.
Javataqa James Gosling qallarisqa, Sun Microsystemspi. 1995 watapi aymuray killapi Sun Microsystems nisqap Java nisqa plataformanpa huk ukhun rakin hinam lluqsirqan. Ñawpaq kaq chaymanta riqsichiy ruway Java huñuqkuna, wirtuwal makinakuna, chaymanta class librarykuna qallariypi Sun kaqwan lluqsichisqa karqan propiedad licenciakunawan. 2007 watapi aymuray killamanta, Java Comunidad Ruwaypa willayninkunata hunt'aspa, Sun astawan Java tik yachaykunan GPL-2.0-lla licenciawan musuqmanta licenciata qusqa. Oracle kikin HotSpot Java Virtual Machine (Java Wirtuwal Makina) kaqninta qun, chaywanpas oficial referencia ruwayqa OpenJDK JVM kaq mayqinchus mana qullqiyuq kichasqa-qullqa software kaq chaymanta astawan ruwaqkuna llamk'achisqanku chaymanta yaqa llapa Linux rakiykunapaq ñawpaqmanta ruwasqa JVM kaq.
Jorge Jesus
Jorge Fernando Pinheiro de Jesus sutiyuq runaqa, icha Jorge Jesus suti ( paqarisqa Amadora llaqtapi -  ), huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi wan kallpachaq qarqan.
Aristotelis
200px|thumb|right|Aristotelis, [[Roma llaqtapi musiyupi.]] Aristotelis (grigu simipi: Αριστοτέλης) (384 Kristup ñawpan watapis paqarisqa Stagira llaqtapi; 322 Kristup ñawpan watapis wañusqa Khalkis llaqtapi, Ewiya wat'api) huk grigu yachay wayllukuqsi runa karqan, Platonpa yachakuqninsi.
342 watamanta 336 watakama Aristotelisqa Hatun Aleksandrostas yachachirqan.
Wayna Qhapaq
Campaña militarkuna
Chay campaña tukurqan k’anchariq, usqhaylla atipaywan, chaypin rikuchirqan chay wayna kamachikuqpa awqaq suyu yachayninkunata. Maman wañusqanmi Huayna Cápacta juramentomanta kacharichirqa, chaymi uray allpakunata hapiyta qallarirqa. Mama Ocllopa manchakuyninqa mana chiqapmi karqa, inkakunapa pankarninkuna rikurimusqanmi kunan Chile nacionpi indigena runakunata convencechinanpaq hina karqa, ima hatariy munasqankutapas saqinankupaq. Aswanmi karqan campaña militarmanta, aswanpas huk inspección hinallataq huk reestructuración territoriokunata, chaytan tarirqanku chay llaqtapi ayllukuna Cuzco institucionkunaman asimilacionwan. Huayna Cápacqa ancha q’otukuspa chay distritukunaq kamachiyninmanta fideicomisariokunata horqorqan, hinaspan caudillo indígena nisqakunaq kamachikuyninta wakmanta sayarichirqan, chhaynapin llaqta runakunaq confianzanta chaskirqan. Inka tropakunan ichaqa allin yuyaywan mana Maule mayuta chimpayta munarqankuchu, sinchita hark’arqankun sinchi araucanianokuna, hinaspan kusisqa karqanku frontera mayuq kay ladonpi kayninta kallpachaspa, takyachispa ima.
Aristotelis
335 watapis Athina llaqtapi Likiyon nisqa yachay sunturtas kamarqan. Praktiku nisqa yachaykunamanta anchatas yuyaychakurqan. Theoritiku, praktiku, politiku chay kimsantin yachaymi nispa nirqan.
Jorge Jesus
Taytan: Virgolino António de Jesus; Maman:. Warmikuna: Isabel Silvestre / Ivone Filomena Reis. Churinkuna: (3) Tânia Patricia wan Jorge Gonzalo / Mauro.
Aristotelis
"Kawpaymanta" (Πολιτικά - Politiká) nisqa qillqasqanpi kay mama llaqta wakikunatam nin:
Aristotelisqa kawsay yachaypapas kamaqninsi karqan. "Uywakunamanta willaykuna" (Περὶ τα ζωα ιστοριαι), "Yurakunamanta" (Περὶ φυτων) nisqa, huk qillqasqankunapi uywakunap, yurakunappas kawsayninmantas willan. Kawsaqkunap ñawpaq kaq mitan kamaynintas kamarqan.
Wayna Qhapaq
Chinchaysuyopi hatariykuna
Collao ladomanta andino territoriokunaman kutispa, Huayna Cápacqa kay territoriokunaq defensakunata kallpachananpaqmi puririrqan, Amazonas yunkamanta sallqa runakunaq incursionesninmanta, paykunan sistematicamente millay incursiones nisqakunata ruwarqanku. Chayraqmi Chiriguanas fortalezata hatarichisqa, wichay allpakunapi hatun hatariymanta willakuy chayamurqa. Quiteños, Cayambes, Caranquis, Pastos, Huancavilcas ima hatarisqaku, chay sector conflictivo del imperiopitaq paykunap kayninku churasqa karqa.
Huayna Cápac ñawpaqtaqa Tomebamba llaqtata atiparqan, chaypitaq hamuq llamk'ayninkunap umalliq wasinta churarqan. Chay llaqtaqa, chay ocasión nisqapaq, hatunyachisqa, sumaqchasqa ima karqan, hatun palaciokunata ruwaspa, wichay lado cheqaq capitalman tukunanpaq.
Kaymantam Inka awqaqkuna rurayta qallarirqanku, huqarisqa allpakunata atipanankupaq icha musuqmanta hap'inankupaq. Ñawpaq kaq munayqa karqan Pasto llaqta, chaymanmi kacharqanku huk ejercito Collao tropakuna hinallataq huk huch’uy contingente inka, Auqui Toma kamachisqan, kamachikuqpa munasqan wawqen.
Ilu
Ilu (kastilla simipi: Ilo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Muqiwa suyupi huk llaqtam, Ilu pruwinsyap uma llaqtanmi.
Wayna Qhapaq
Chinchaysuyopi hatariykuna
Chay pastokunaqa q’otukuqmi karqanku, chaymi huk trampata churarqanku. Pisi sumaqchasqa llaqtachankuta saqirqanku, Inkataq chay pisi hark’aqkunata mana sasachakuspalla pasarqanku, ichaqa allin ruwasqankumanta convencisqa kaspanku, guardiankuta uraykachispa, awqakunaq aswan askhan campamentonkuman phawaykacharqanku. Cuzcomanta ayqekuspa ayqekuq pisi maqanakuq runakunaqa, pisi pisimanta asuykamuq kamachikuqpa aswan askha ejercitonwanmi tuparqanku. Awqakunap pakasqa ruwayninwan phiñasqa, Inka kamachirqan ama suministrokunata qunankupaq, awqankunataq pastokunata tukuyninpi atiparqanku, wañuchisqaman tukuchispa. Chay allin ruwasqanwan kusisqa, Huayna Capac tukukuypi kamachiyta quykurqa Tomebamba llaqtaman kutinanpaq musuq puriyta wakichinanpaq, kay kutipiqa caranquispa contranpi. Huayna Cápac ñawpaqtaqa costa ladoman digresión ruwarqan, Tumbes llaqtata, Guayaquil llaqtaq lliw cheqasnintapas hap’ikapurqan. Hinallataqmi Puná islapi maqanakuq runakunawanpas tupanan karqan, paykunaqa convencisqa karqanku lamar-qochapi aswan allin kasqankurayku mana atipay atina kasqankumanta. Ichaqa inka ejercitokunamanpas k’umuykunanku karqan, pisi tiempollamantan balsawan puriyta yacharqanku, chaymi yawar naval maqanakuy qhepaman chay islaman chayarqanku.
Java (wakichiy simi)
Pukyukuna
<references group="" responsive="1">
Wayna Qhapaq
Chinchaysuyopi hatariykuna
Cochisque, Caranqui llaqtapa fortalezasninqa atipanapaqmi qiparqa. Cochisquewan qallarinanpaqmi tanteasqa karqa, ichaqa mana suyasqanchikmi harkakuy karqa. Chiqapmi, manam caranquiskunallachu independenciankuta maqanakurqaku, aswanqa llapallan vecino llaqtakunam Cuzco llaqtaman yaykuqkunapa contranpi hukllawakurqaku. Chaykuna ukhupiqa, atiyrayku, mana manchakuq kasqanrayku ima, cayambes resaltarqanku. Chay hatun wasiqa atipasqaraqmi karqan, ichaqa ancha hatun chinkachiykunawan, mana hark'ayta atispa, kawsaq hark'aqkunata huknin mana imayuqraq hark'aq wasipi pakakunankupaq.
Hinaptinmi Inkaqa awqaqninkunata pusarqan Caranquita atipananpaq, ichataq manam muyuyta atirqanchu, amachaqninkuna kichasqa pampapi atipanakusqankurayku. Chay maqanakuyqa ancha sinchi karqan, chaymi Huayna Cápac maqanakuypi kawsayninta peligroman churarqan. Runakunaqa, yaqapaschá ayqekurqanku, chaymi, kamasqa ch’aqwaypi, kikin Inkaq sedan sillanpas t’ikrakurqan, chaymi soberanoqa sinchita pampaman tuparqan. Chay ch’aqwayqa llapanmi karqan, Huayna Cápacpa kawsaynintapas qespichiyta atirqanku kinsa aswan hunt’aq capitankunaq amachasqa kaqtinmi, paykunan usqhaylla phawaylla awqankunamanta qechuyta atirqanku. Inkakunaqa chaylla vengakuyta munarqaku, ichaqa achka runakunata sacrificaspankum, awqankuta fortaleza ukupi warkuchiyllata atirqaku.
Chay qhepamanmi ejercitokunata mosoqmanta organizananpaq jubilakunanpaq tiempo karqan, Huayna Cápactaq hatunchakuyninmanta phiñasqaña chaypas, runankunata pusarqan Tomebamba llaqtaq relativo thak kayninman, vengakunankupaq llakikuypaq yuyaykusqankupi yuyaymanaspa.
Kay sucesokuna qhepaman imachus pasasqanqa reparanapaqmi, inkaqa imaymana ruwaykunawan capitankunaman, noble ninrinkunaman phiñakuyninta rikuchinanpaq yuyaykusqanrayku, imaynan mikhuy racionninkuta pisiyachispa otaq campamentopi fiestakunaman mana invitaspa. Kaykunaqa, llapa runaq qayllanpi uraykachisqa kasqankuta rikuspa, Intiq rikch’ayninta hap’ispa Cuzco llaqtaman rirqanku, Inka runakunaq kachasqankunaq hark’asqan, paykunatan hap’inankupaq puririrqanku. Huk qhipa kachasqa kutichiyta chaskisqa: "Ingaman willay, chay huch'uy k'askakuyninwan, yarqaywan tanqawaqniykuwan, Cuzco llaqtaman rinaykupaq".
1093
1093 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Wayna Qhapaq
Chinchaysuyopi hatariykuna
Tukuchanapaqtaq, Huayna Cápacqa orejoneskunata kikinpi rimarispa, imayna kasqankumanta k’amikun. Imaynaña kaqtinpas, orejones runakunaqa puririsqankutan puririchinku, mana costumbrasqanman hinataqmi Huayna Cápacqa mañakun mamanpa qorimanta estatuanta, chaymi templopi kasharqan, chhaynapi desertorkunaq ñawpaqenpi churanankupaq. Kayta ruwaspa, huk Cañari india warmi lluqsimun ñanman, hinaspa, La Coya espirituwan hap’isqa hina, convencechin qhepakunankupaq. Albaricoquekunaqa Inkaman kutichinku: "Mana kasukuq churikunamantaqa aswantam munanchik desfavorecido vasallo kayta". Inka runakunaqa kay aparatowanmi tiempota mana usuchinankupaq, capitankunata kusichinankupaq mikuytapas ruwarqaku.
Hawka kawsayqa sellasqa karqan sumaq mikhuykunawan, Inkakunamanta llapanpaq qhapaq regalokunawan, chay qhepamanmi allipunasqa ejercitokuna ripunankupaq wakichirqanku atipasqankumanta vengakunankupaq.
Yahuarcocha masacre y susguientes sucesos
Auqui Toma, Inka wawqinmi chay llamk'ayta kamachiq karqa. Atiyniyoq ejercitowanmi preparakurqan chay ch’aqwaypi kaq fortalezata atipananpaq, yaqapaschá atipayta atirqan. Pichqa pirqakunamanta tawañam urmaykusqaña, qipa bastióntapas hapinankupaqña kachkaptin, chay mana atipay atina kamachiqta, ñawpaq filapi maqanakuq, wañuchisqaku. Wañusqanraykum ayqikuq inkakunapa filankupi lliw chaqwata rikurichirqa. cayambes nisqakunaqa chaylla aprovecharqaku chay oportunidadta qatipanankupaq hinaspa wañuchinankupaq, chaymi ancha pisilla Tomebambata atipayta atirqaku.
Kay kutipiqa Huayna Cápac kikinmanta interveninanpaqmi tantearurqa. Ejercitonta kinsa unidadman t’aqarqan, iskaytaq phisqa p’unchay fortalezamanta aswan karuman rinanku karqan, chaymantataq kutimunanku karqan, llapan distritota ruphachispa. Puchuq ejercitokunan ichaqa, pay kikinpa umallisqan, Caranqui llaqtata ñawpaqpi atacarqanku nispa. Chay taktikaqa allinmi karqan, aswantaqa Huayna Cápac, ñawpaqman kachasqa ejercitokuna kutimushaqtinku, manaña maqanakuspa ayqekusqanmanta rikuchiyta qosqanrayku. Caranquis qatispa qallarirqan, iskaynin ejercitomanta inkakuna, general Michi umalliq, mana hark'asqa fortalezata facil-llata hap'irqanku.
Caranquis nisqakunaqa, huk kutillapi, chay fortalezata, ruphasqa llaqtachankunatapas chinkachisqankuta reparaspa, ch’usaqyarqanku, ayqekuspataq pakakuyta maskharqanku. Inka ejercitokunawan muyurisqa, qaylla lagunapi pakakurqanku, ichaqa sistematicamente qatispa qhipa runakama wañuchirqanku. Chay wañuchinakuyqa ancha hatunmi karqan, chaymi laguna unukunata pukawan teñirqanku yawar hich'akusqanrayku, chaymantapachan unu cuerpoqa Yahuarcocha sutita hap'irqan, literalmente "yawar lamar qocha". Raúl Porras Barrenechea sutiyuq historiamanta yachaqpa nisqan hina, Huayna Cápacqa "ancha manchachisqa kaytam munarqa, chaymi indiokuna tutapi musqukunankupaq".
Manaña pipas Inkawan awqanakuyta atirqanñachu, Huayna Cápactaq Chinchaysuyo allpakunapi qhapaq suyup kamachiyninkunata sayarichinanpaq wakichisqa kachkasqa. Guerrapi puriykunaqa qatiparqanraqmi, ichaqa huch’uy empresakunan karqan, mana riesgoyoq, sallqa ayllukunaq contranpi, paykunaqa manan tolerarqankuchu disciplinata, civilización nisqatapas. Chay sinchi fronterakunataqa Ancasmayo mayumanmi churarqanku, ununpa hawanpi yunkallan inkakunaq suyunpa kamachikuyninmanta ch’aqwayta atisqanrayku.
Kastilla simiwan rimanakuy
Yaqa llapan chay pacha español crónicas nisqakunapi, Huayna Cápacman apamusqa willakuy chayamusqanmanta, qhapaq suyunpa costankunapi, mana riqsisqa yuraq barbayuq runakunamanta, lamar quchawan "k'aspi wasikunapi" apasqa kasqanmanta, imaymana rikuchisqa. Kay nisqankumantam achka rimarqaku, chaynapi Francisco Pizarro Tumbes llaqtaman punta kuti watukuynin kanman icha manachu chayta yachanapaq. Chay punchawkunaqa manam tupanchu Huayna Cápacpa wañukusqanmanta pacha, iskay watallapas manaraq kay allpaman chayachkaptin. Tukuy imapipas, Quito llaqtapi tribunalman chayaq willakuyqa rimarqa Colombiapa costanpi españolkunapa mana allin llallisqankumantam, chaymi Pizarrota punta kaq viajenpi chaqrurqaku, manaraq Inka Imperio chiqapta tarichkaptinku.
Ñawra ñukch'u
Ñawra ñukch'u (Sphacele sp.) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Wayna Qhapaq
Kastilla simiwan rimanakuy
Huayna Cápacqa makilla, llamk'aq kamachiqmi karqan. Paypa umallisqanmi imperioqa ancha allin reestructuración nisqapi ruwasqa karqan, chaytaqa ruwarqanku política de controles metódicos y severos nisqawanmi. Wañusqan qhepaman ima inerciawan chay sasachakuywan tupasqanqa faciltan sut’inchakun chay watakunapi Huáscarwan Atahualpawan guerra civilta willakuq sasachakuyninkunata qhawarispa.
Chay kikin inerciaqa qhipamanmi Pizarrota saqinman karqan andino qhapaq suyuta atipananpaq, mana tupaq kallpakuna chaypi kashaqtinpas. Kikin español conquistadorkuna, pisi watakuna qhipaman, hawkalla riqsikunkuman karqa, sichus Huayna Cápac kawsachkaptinraq chay territorioman hamunkuman karqa chayqa, mana mayqinninkupas kawsachkaqta lluqsinmanchu karqa: "mana allpa rakisqa kaptinqa, Guaynacaba kaptinqa". mana wañusqachu karqan, manan munarqanichu mana haykuyta atisunmanchu nitaq atipasunmanchu”, nispa.
Firme y feliz por la unión
200px|right|thumb|1825 watamanta [[Sulis|piruwanu qullqi suñayakuna.]] 200px|right|thumb|1889 watamanta [[qullqi q'illay|qullqimanta sulis.]] Firme y feliz por la unión (kastilla simi) nisqaqa, qhichwa simiman t'ikrasqa "sinchita kusilla huñunapaq" nisqa Piruwpa llaqta qayanqillqanmi.
Qaranqa munisipyu
Qaranqa munisipyu (aymara simipi: Qaranqa jisk'a t'aqa suyu; kastilla simipi: Municipio de Carangas) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Puerto de Mejillones pruwinsyapi, Uru Uru suyupi. Uma llaqtanqa Qaranqa llaqtam.
Kantunkuna
Huk kantunmi kan: Qaranqa kantun.
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Qaranqa munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Waman Puma
thumb|right|230px|Waman Puma, kikinpa siq'ikusqan, Piruwpi runakunap willakusqankunata uyarispa qillqachkaq. Runakunaqa ñawra llaqtakunamanta hamun, wakin p'achallikusqa kaspa. thumb|right|230px|Primer nueva corónica y buen gobierno ([[1615 watapi).]] Felipe Waman Puma de Ayala icha Waman Puma chaylla, 1556 watapi Antamarka llaqtapi (Wamanqa llaqta ñiqpi), Lukana pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, paqarisqa, 1644 watapi wañukusqa Lima llaqtapi, Inkakunap kawsayninmanta Ispañulkunap atisqanmantapas ancha achkata qillqarqan. "Nueva Corónica y buen gobierno" ñisqa qillqasqan kastilla simipi pisilla qhichwa simipipas rurarqan.
Llapan Piruwpa llaqtakuna rikapar puriran, achka wata. Paypa qillqasamni harusakuna simin, paymi qallarisqa kay patsan runakunapaq, kaytan nisqa pachan amachaq ( 'indigenismo').
1 ñiqin pachakwata
1 ñiqin pachakwataqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 100 watapi puchukarqan.
1094
1094 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Pimpinku distritu
Pimpinku distritu (kastilla simipi: Distrito de Pimpingos) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Cutervo pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Pimpinku (San Lorenzo de Pimpingo) llaqtam (498 runa, 2007 watapi).
Urin
thumb|right|Wayrawayta: C: [[Chincha; A: Anti; U: Urin; K: Kunti.]] Urin, inti lluq'i, qulla icha chawpi p'unchaw law, Arhintinap runasiminpi uralaw nisqaqa huk rikuchiq iñum. Urinpiqa inti chawpi p'unchaw pachapi kachkan.
Percy Borda Huyhua
Edison Percy Borda Huyhua (Pirsi Burda Uywa) icha Chakuq Killinchu sutiyuq runaqa (1994 watapi paqarisqa Apurimaq Qispillaqtapi, Qimwiri distritupi, Killapampa pruwinsyapi, Qusqu suyupi) piruwanu harawiqmi, qhichwa simipi qillqaqmi, yachachiqpas.
Pirsiqa Machiqinqa, Qhichwa ayllupis wiñarqan, Apurimaq, Iniy, Mantaru mayukunap suyun (VRAEM) nisqapi. Lima llaqtapi Antonio Ruiz de Montoya Yachay Suntur (Universidad Antonio Ruiz de Montoya, UARM) nisqapim Iskay simipi iskay kawsaypi yachay nisqatam yachakurqan. Chaypi yachaqaq kaspa, 2019 watapi, qhichwa rimaq masinkunawan Ñawray nisqa riwistatam kamarirqan.
2019 watapi Nina Qallu sutiyuq harawikunayuq liwruntam uyancharqan, 2018 watapitaqmi Churmichay nisqa harawi liwruntam.
Haya yura rikch'aq ayllu
Haya yura rikch'aq ayllu (Fagaceae) nisqaqa huk iskay phutuy raphiyuq yurakunap rikch'aq ayllunmi, qanchis rikch'anayuq, 900-chá rikch'aqniyuq, sach'akunam, Awya Yala, Iwrupa, Asya, Aphrika allpa pachakunapim wiñaq.
Hunu
Hunu, yaku, waranqa-waranqa icha millun nisqaqa tiyaq yupaymi. Hunuqa waranqa kuti waranqam.
Haya yura rikch'aq ayllu
Rikch'anakuna
Kaymi huk rikch'anankuna:
Hunu
Ñiqi yupayninqa hunu ñiqi icha hunu kaq.
Yupay sanampanqa 1 000 000, huqarisqa hina qillqasqataq 106.
Haya yura rikch'aq ayllu
Rikch'anakuna
Ñawpa pachaqa yura yachaqkuna Walli (Nothofagus) nisqa sach'akunatapas Haya yura rikch'aq aylluman churarqan, kunantaq kikin Walli yura rikch'aq ayllupim (Nothofagaceae) kachkan.
Wintilla kantun
Wintilla kantun (kastilla simipi: Ventilla) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Arqi pruwinsyapi, Takupaya munisipyupi. Uma llaqtanqa Wintilla llaqtam.
Pacha q'uñichiy
thumb|200px|right|Ima hinam pacha q'uñikun. Pacha q'uñichiy nisqaqa chimlasay, huk pacha q'uñichina nisqa wapsikunarayku wayra pachap q'uñiyninmi.
Kachiqhuya
Kachiqhuya; (Kastilla simipi: mina de sal)
Pacha q'uñichiy
Runarayku pacha q'uñichiy
thumb|right|180px|[[Tiksimuyup wayra pachanpi chimlasaypa patman ñaqha pachak hunu watapi, qatiq kimsa pachak watapaqtaq intuypas.]] Runakuna achka rumiyasqa rawranata - allpamanta hurqusqan allpa wirata k'illimsatapas - kañaptin antawakunapaq, pinchikilla ruranapaq, q'uñichinapaqpas, ancha achka chimlasay wayra pachaman hamuykuchkanmi. Chay chimlasayqa pacha q'uñichina wapsi kaptin, wayra pacha astawanmi quñukuchkan. Wayra pacha q'uñichkaptinmi, hatun chullunkukunam yakuyachkanku, mama quchakunapi yakuta mirachispa. Chayraykum mama quchap hawan huqarikuchkanmi, chalakunapi kachkaq llaqtakunatam llump'iyta hurapaspa.
Thomas Malthus
thumb|250px| Thomas Robert Malthus (1766 - 1834) Thomas Robert Malthus sutiyuq runaqa (* paqarisqa Surrey llaqtapi -  wañusqa Bath llaqtapi) huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq qillqaq, musiku yachaq wan taytakura qarqan.
Taytan:	Daniel Malthus, Maman: Henrietta Malthus. Warmi: Harriet. Churinkuna: Henry, Emily wan Lucy.
Huwan XVIII
thumb|right|280px| Huwan XVIII (Tayta Papa 1003-1009) Huwan XVIII, Huwan XVIII chunka suqta ñiqin (latin simipi:  Ioannes PP. XVIII, Italya simipi: Giovanni XVIII) Giovanni Fasano sutiyuq runaqa (* ? watapi paqarisqa Roma llaqtapi - † wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.
manta kama Tayta Papam.
Apurimaq, Iniy, Mantaru mayukunap suyun
mini|VRAEM nisqa suyu: [[Qusqu suyu, Ayakuchu suyu, Hunin suyu, Wankawillka suyu.]] mini|VRAEM nisqa suyu. Apurimaq, Iniy, Mantaru mayukunap suyun (kastilla simipi: Valle de los ríos Apurímac, Ene y Mantaro, VRAEM) nisqaqa Apurimaq, Iniy, Mantaru nisqa mayukunap qhichwankunam. Kay suyupiqa achka Kukatam wiñachinku, kukayna nisqatapas ruranapaq. Akchiq Ñan nisqap awqaqkunam kaypim maqanakun Masamari llaqtapi pukarayuq kaq Sinchikuna nisqa awqaqkunawan hayu.
Guadalupe kantun (Urin Lipis)
Guadalupe kantun (kastilla simipi: Cantón Guadalupe) nisqaqa Buliwyapi, huk kantunmi P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, Ismuruku munisipyupi. Uma llaqtanqa Guadalupe llaqtam (184 runa, 2001 watapi).
Awidul
Awidul (genus Betula) nisqaqa huk sach'akunam, thansakunam, tawa chunka rikch'aq, Iwrupapi, Asyapi, Chinchay Abya Yalapipas wiñaq.
1095
1095 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
4 ñiqin pachakwata
4 ñiqin pachakwataqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 301 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 400 watapi puchukarqan.
Wankapi distritu
Wankapi distritu (kastilla simipi: Distrito de Huancapi ) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Victor Fajardo pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi. Uma llaqtanqa Wankapi llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Qutuqa
Qutuqa nisqaqa (kastilla simipi: Cotoca) Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Santa Krus suyupi, Qutuqa munisipyupi, Andrés Ibáñez pruwinsyap uma llaqtanmi.
1096
1096 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Qutuqa
Raymikuna
thumb|left|150px|[[Llump'aq Qullana Mariya Qutuqamanta]]
Wankapi distritu
Simikuna
Pukyu:
Waqrapukyu distritu
Waqrapukyu distritu (kastilla simipi: Distrito de Huacrapuquio) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Wankayu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Waqrapukyu llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Tupaq Amaru iskay ñiqin
Tupaq Amaru iskay ñiqin sutinchasqapas José Gabriel Túpaq Amaru icha Husiy Gawriyil Kunturkanki (José Gabriel Condorcanqui), sutiyuq runaqa ( paqarisqa Tinta llaqtapi, Qanchi pruwinsyapi icha Surimana llaqtapi, Tupaq Amaru listritupi, K'anas pruwinsyapi, Qusqu suyupi; wañusqa Qusqu llaqtapi), huk piruwruna qhichwa rimaq ankallis karqan.
Husiyqa, 22 watayuqsi kaspa, Nuestra Señora de la Purificación sutiyuq inlisyapi Surimana llaqtapi 16 watayuq Mikayla Bastidastawansi kasarakurqan. Kimsa churinsi karqan, Hipólito (1761), Mariano (1762), Fernando (1768) sutiyuq.
Piruw mama llaqtapi Ispaña kamachiyta 1780 watapi ankallikurqan.
Mana atiptinsi, 1781 watapi Ispañulkunaqa Tupaq Amaruta Yanaurqup mach'ayninkunapi hap'ispa Qusqu llaqtata apaspa chaypis sipirqanku, chaymantataqsi Hipólito sutiyuq kuraq churintawan, Mikaylatawan, Tumasa Titu Kuntimaytatapas. Fernando sutiyuq sullka churinsi taytamamanpa wañuyninta rikurqan. Makinpita, chakinpita wataykur, tawa kawalluwan sutayarqan tawan kuchukunaman. Mana wañuptin piqanta ruquyarqan. Achkaman aychanta tullunta ruquskir aypuyarqan llaqtan llaqtan. Limaq piruw runakuna mana intuyaranchuu, icha kusikuryaqan uywatanaw wanuchiyanqanta.
thumb|Tupaq Amaru II wanka, [[Qusqu llaqtapi.]]
Dida
Edvaldo Alves de Santa Rosa sutiyuq runaqa, icha Dida (* paqarisqa Maceió llaqtapi -  wañusqa Río de Janeiro llaqtapi) huk 🇧🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
Alan Alda
right|thumb|300px| Alan Alda, 1960 Alphonso Joseph D'Abruzzo sutiyuq runaqa, icha Alan Alda ( paqarisqa New York llaqtapi - ) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq kuyu walltay pusaq wan aranway pukllaq runam.
Taytan: Robert Alda ; Maman: Joan Browne. Warmi: Arlene Alda (1957-). Churinkuna: Eve Alda (1958), Elizabeth Alda (1960) wan Beatrice Alda (1961).
Simone Signoret
Simone Henriette Charlotte Kaminker  sutiyuq warmiqa icha Simone Signoret (* paqarisqa Wiesbaden llaqtapi  -  wañusqa Autheuil-Authouillet llaqtapi) huk 🇫🇷 mama llaqtap kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan. Oskar Suñaytas chaskirqan.
3 ñiqin pachakwata
3 ñiqin pachakwataqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 201 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 300 watapi puchukarqan.
Pacha ñukch'u
Pacha ñukch'u (Salvia rhombifolia) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Aklla wasi
Aklla wasi nisqa wasipiqa Tawantinsuyupi pachapi akllasqa sipaskunas kawsarqanku.
Silvia Derbez
Lucille Silvia Derbez Amézquita  sutiyuq warmiqa icha Silvia Derbez (* paqarisqa San Luis Potosí llaqtapi  -  wañusqa Mishiku llaqtapi) huk 🇲🇽 Mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan.
Taytan: Marcel Derbez Gilly; Maman: María de la Luz Amézquita. Churinkuna: Eugenio Derbez wan Silvia Eugenia Derbez.
5 ñiqin pachakwata
5 ñiqin pachakwataqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 401 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 500 watapi puchukarqan.
Uwinas
Uwinas (kastilla simipi: Ubinas) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk nina urqum Ariq Wallapi, Muqiwa suyupi, General Sánchez Cerro pruwinsyapi, Ubinas distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.440 m / 5.672 mitrum aswan hanaq.
Urin Sinti pruwinsya
Urin Sinti pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Sud Cinti) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Chuqichaka suyupi. Uma llaqtanqa Villa Abecia llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan:
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.
Simikuna
Urin Sinti pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Mariana Pineda
thumb|right|250px| Mariana Pineda Mariana Rafaela Gila Judas Tadea Francisca de Paula Benita Bernarda Cecilia de Pineda Muñoz sutiyuq warmiqa icha Mariana Pineda Muñoz (* 1 ñiqin tarpuy killapi 1804 watapi paqarisqa Granada llaqtapi - 26 ñiqin aymuray killapi 1831 wañusqa Granada llaqtapi) huk Ispaña mama llaqta ankallis karqan.
Tayta: Mariano Pineda; Mama: María de los Dolores Muños Bueno.
Runa: Manuel Peralta Valte.
Wawakuna: 3 (, wan ).
Awidul yura rikch'aq ayllu
Awidul yura rikch'aq ayllu (Betulaceae) nisqaqa huk iskay phutuy raphiyuq yurakunap rikch'aq ayllunmi, sach'akunam, Iwrupapim, Asyapipas wiñaq.
1097
1097 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Mark Spitz
rikchacha|paña|280px|Mark Spitz (2008) Mark Andrew Spitz  sutiyuq runaqa (* paqarisqa Modesto llaqtapi (California) - ), Hukllachasqa Amirika Suyukunapas Kurkukallpanchaq. Mamallaqtapura Wayt'ay kampiun.
Tayta: Arnold Spitz, Mama:.
Ñawpaq warmi: Suzy Weiner Churinkuna: Matthew (p. 1981) wan Justin (p. 1991).
Alma mater: Indiana Yachay suntur.
Recordkuna
26 mundiales wan 35 Hukllachasqa Amirika Suyukuna
Waqra phuku
thumb|125px|right|[[Buwis waqratam phukuchkan, Euskadi suyu, Ispaña.]] Waqra phuku (Waqra-puku), Kachu icha Kipa nisqaqa waka waqramanta rurasqa qiqirim, phukuna waqachinam.
Hirishhanka
Hirishhanka icha Shirishhanka (ankash rimaypi, "q'inti rit'i urqu"; kastilla simipi: Jirishjanca) nisqaqa Antikunapi, Piruwpi, huk rit'i urqum Waywash wallapi, Anqash suyupi, Bolognesi pruwinsyapi, Paqllun distritupi, Wanuku suyupipas, Lawriqucha pruwinsyapi, Qirupallqa distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.094 m mitrum aswan hanaq.
Vermont suyu
Vermont nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunap huk suyunmi. Uma llaqtanqa Montpelier llaqtam.
Kuykucha
Kuykucha (kichwapi) icha Quwiqucha (urin runasimipi; kastilla simipi: Laguna Cuicocha), Kuychikucha (kichwapi) icha K'uychiqucha (urin runasimipi) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Impapura markapi, Kutakachi Kayapas risirwapi, huk kaldira nisqa qucham, Kutakachi nina urqup chakinpi, Kunti Wallapi Antikunapi. Unay pachas, 3.100 watañaqa huk nina urqu t'uqyaptinsi paqarirqan.
Sapa wata, Inti Raymip iskay ñiqin p'uchawninpim paqu yachaqkuna Kuykuchapi armakuspa llump'achikunkum.
Huk runakunas nin: "Ñawpa pacha quchap sutinqa K'uychiqucha karqan. Ispañulkuna mana hap'ispas Quwiqucha sutincharqan", nispa.
Wayas marka
Wayas marka nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk markam. Uma llaqtanqa Wayakil llaqtam.
Pulitika Rakiy
25 kitinmi kan.
Flo Hyman
Flora Jean Hyman sutiyuq warmiqa icha Flo Hyman (* paqarisqa Inglewood llaqtapi -  wañusqa Matsue llaqtapi, Nihun suyupi) huk 🇺🇸 mama llaqtap makiyasiqmi qarqan.
1984 watapiqa Apuwasinyuq pukllaykunapi Los Angeles llaqtapi USA makiyasiq warmikunawan.
Luis Jaime Cisneros
Luis Jaime Cisneros Vizquerra sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lima llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq yachachiqmi, simi yachaqmi, yachachiy yachaqpas.
Taytan: Luis Fernán Cisneros Bustamante; Maman: Esperanza Vizquerra Oquendo.
Asiru
280px|thumb|Asirumanta. Asiru (kastilla simimanta: acero) nisqaqa khillaypa huk q'illaykunawan q'illay chaqrusqakunam, 2,1 %-manta mana aswan k'illimsayaqniyuq. Khillaywanqa kay q'illaykunayuqmi kanman:
Wallpa
Wallpa, kichwapi Atallpa icha Atillpa nisqaqa huk uywasqa pisqum. Urqu wallpataqa utulu ninchik. Kay uywakunata aychanrayku, runtunkunarayku, phurunkunarayku uywasqaku. Wakin wallpakuna sapa punchawmi runtuta wachan. Unaymanta, Kulunpañawpan ( antes de Colón) tsay pishqu kay pachapi kasqa. Yaptam Atawalpata haruyananpaq niyaran Ataw Wallpa. Kunapas, huk guya qillqa nin wallpasamusqa Iwrupamanta. . Ankash qallupi urqu wallpa = kakash
Luis Jaime Cisneros
Ñawpa warmi: Sara Hamann.
Huwan XIX
thumb|right|280px| Huwan XIX (Tayta Papa 1024-1032) Huwan XIX, Huwan XIX chunka isqun ñiqin (latin simipi:  Ioannes PP. XIX, Italya simipi: Giovanni XIX) Romanus sutiyuq runaqa (* ? watapi paqarisqa Roma llaqtapi - † wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.
manta kama Tayta Papam.
Marankani distritu
Marankani distritu (kastilla simipi: Distrito de Marangani) nisqaqa Qanchi pruwinsyapi, Qusqu suyupi (Piruwpi), huk distritum. Uma llaqtanqa Marankani llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.