cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wayna P'utuqsi (Turku)
Wayna P'utuqsi (Huayna Potosí) nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk urqum, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Turku munisipyupi, Turku kantunpi.
Mejía kiti
Mejía kiti (kastilla simipi: Cantón Mejía) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Machachi llaqtam.
Liryu yura rikch'aq ayllu
Liryu yura rikch'aq ayllu (familia Liliaceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, 16 rikch'anayuq, 600-chá rikch'aqniyuq, Chincha Awya Yalapi, Asyapi, Iwrupapipas wiñaq. Urin Awya Yalapi k'ita liryu yurakunaqa manam kanchu.
Mejía kiti
Kay kitiqa José Mejía Lequericamantam sutichasqa (icha José Mexía Lequerica).
Allpa saywachi
thumb|left|160px|[[Rumiñawi urqu|Rumiñawi, Mejía kiti, (Kutupaksiwan)]]
756
756 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Roberto Challe
Roberto Challe Olarte, "Niño terrible" sutiyuq runaqa, (*24 ñiqin ayamarq'a killapi 1946, paqarisqa Lima llaqtapi,  - ) sutiyuq runaqa huk 🇵🇪 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
Mejía kiti
Yurakuna
thumb|left|160px|[[Akurma: (Equisetum bogotense)]]
Uywakuna
thumb|right|160px|[[Añas: Ch'imi khuchi sinqa añas (Conepatus semistriatus)]] thumb|right|160px|(Glaucidium jardinii) thumb|right|160px|[[Q'inti: (Ensifera ensifera)]]
Runakuna
Mejía kitipiqa Kitu Kara Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa Machachi kitillipi, Alóag kitillipi, Aloasí kitillipi, Kutuklawa kitillipi, Chawpi kitillipi, Tampillu kitillipi, Tantapi kitillipi, Uyumbicho kitillipipas kawsanku.
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Kitillikunap umalliqninkuna:
K'illimsayaku
K'illimsayaku nisqaqa k'illimsayaqmanta, muksichaqmanta yakuchaqmantapas t'inkisqakunam, achka mikhuna imayaykuna. Kawsananchikpaq muchunchikmi.
Kaymi huk k'illimsayakukuna:
K'illimsayakukunaqa kay mikhuykunapim:
Silulusa nisqataq yurakunap kawsaykuqninkunap pirqanmi, tukuy yurakunapim.
Hulkan distritu (Hunin suyu)
Hulkan, Qullqan icha Qulqan nisqaqa (kastilla simipi Distrito de Julcán) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Shawsha pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Hulkan (Qullqan, Qulqan) llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Pedro Moncayo kiti
Pedro Moncayo kiti (kastilla simipi: Cantón Pedro Moncayo) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Tawakuntu llaqtam.
Runakuna
Pedro Moncayo kitipiqa Kayampi Kichwa runakunam tiyanku. Paykuna kay kitillikunapi kawsanku: Tawakuntu kitilli, La Esperanza kitilli, Tukachi kitilli, Malchinguí kitilli, Tupikachi kitilli.
Pulitika Rakiy
Umalliqkuna
Herman Van Rompuy
Herman Van Rompuy ( * paqarisqa Efferbeek llaqtapi - ), huk 🇧🇪 mama llaqtayuq musikuq, pulitiku wan Uma kamayuq.
30 Qhapaq raymi killa 2008 watamanta 2009 watakama ñawpaq kuti Bilhikapa Uma kamayuqnin karqan.
Taytan: ; Maman:. Ñawpaq warmi: Geertrui Windels. Churinkuna:
Yachaywasi:
Chiloé wat'akuna
Chiloé wat'akunaqa (kastilla simipi: Archipiélago de Chiloé) nisqaqa Chili mama llaqtapi Pasiphiku mama quchapi Quchakuna suyupi wat'akuna.
Kutimpu
Kutimpu, Yakun,  Kachikampu icha Sillun armallu (Priodontes maximus) nisqaqa huk khirkinchum, Awya Yalapi kawsaq.
Lawrensyu
Lawrensyu, Lr (musuq latin simipi: Lawrencium) nisqaqa huk Aktinyu rikch'aq q'illaymi, illanchaykuq, runallap rurasqanmi.
Pharu
thumb|Hirtshals pharu, [[Dansuyupi.]] thumb|left|Ushuaia llaqtapi, Argentina suyupi, pacha tukukuypi faro. thumb|Pharup k'anchanan, [[Paris llaqtap marina musiyupi.]] thumb|left|Pharup k'anchanan, [[José Ignacio.]] Pharu nisqaqa (kastilla simimanta: faro, grigu simimanta: Φάρος) hatun k'anchanayuq turrim, wamp'u pusaqkunaman yakunta ñanta qhawachinapaq.
Wichhusiri
Wichhusiri (Wichusiri) nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk urqum, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Turqu munisipyupi, Turqu kantunpi.
Churu k'usillu
Churu k'usillu icha Churu chaylla icha K'usillu (Kushillu) chaylla (genus Lagothrix) nisqakunaqa Urin Awya Yalapi, sach'a-sach'akunapi k'allmakunapi kawsaq k'usillukunam.
Rikch'aqkuna
Kaymi tukuy churu k'usillu rikch'aqkuna (Piruwpi kawsaq: wira qillqasqa):
757
757 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Miray
Miray icha kutinchay nisqaqa kay yupa hap'ichiymi:
1) 2 x 2 = 4
Raqch'i
Raqch'i nisqaqa Piruwpi, Qusqu suyupi, Qanchi pruwinsyapi, San Pidru distritupi, Qusqu llaqtamanta 112 km karum kaq mawk'a wasichasqam, Willkamayup patanpi. Raqch'ipiqa Tawantinsuyu pachapi huk Qun Tiksi Wiraqucha yupaychana wasinsi karqan.
Miray
Iskayta, iskaywan miray, tawam.
Rosa Panduro distritu
Wiñay kawsay
Kamasqa, ollanta Humala Umalliq.
Miray
Qanchista, kimsawan miray, iskay chunka hukniyuqmi.
3) 5 x 11 = 55
Chunka hukniyuqta, pichqawan miray, pichqa chunka pichqayuqmi.
Jorge Wilstermann antanka pampa
thumb|right|200px|huk Boeing 727-200 (CP-1366), Lloyd Aereo Buliwya, Jorge Wilstermann antanka pampapi Jorge Wilstermann antanka pampa (kastilla simipi: Aeropuerto Internacional Jorge Wilstermann) nisqaqa huk antanka pampam, Quchapampa llaqtapi, Buliwyapi, Quchapampa suyupi.
Miray
4) 9 x 15 = 135
Chunka pichqayuqta, isqunwan miray, pachak kimsa chunka pichqayuqmi.
5) 25 x 15 = 375
Chunka pichqayuqta, iskay chunka pichqayuqwan miray, kimsa pachak qanchis chunka pichqayuqmi.
Altu llaqta antanka panpa
thumb|right|200px|Altu llaqta antanka pampa Altu llaqta antanka pampa (kastilla simipi: Aeropuerto Internacional El Alto) nisqaqa Chuqiyapu llaqtap antanka pampanmi, Altu llaqtapi, Buliwyapi, Chuqiyapu suyupi.
Aywa
Aywa
Lázaro Cárdenas
Lázaro Cárdenas Del Río sutiyuq runaqa (* paqarisqa Jiquilpan llaqtapi – †  wañusqa Mishiku llaqtapi) mishikunapas Awqaq pusaq wan pulitiku qarqan.
1934 watamanta 1940 watakama Mishiku mama llaqta Umalliq.
Tayta: Dámaso Cárdenas Pinedo; Mama: Felícitas Del Río Amezcua de Cárdenas.
Warmi: Amalia Solórzano Churinkuna: Alicia Cárdenas Palmira Cárdenas Solórzano (1933-1933) Cuauhtémoc Cárdenas Solórzano (1934).
Siglo XX (Buliwya)
Siglo XX (kastilla simipi: Siglo XX) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, huk llaqtam P'utuqsi suyupi, Rafael Bustillo pruwinsyapi, Llallawa munisipyupi, Jachuju kantunpi. 1987 watakama qhuyam karqan.
United Airlines
United Airlines nisqaqa huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq antanka ruruchinam.
Yawyu pruwinsya
thumb|right|290px|Lima suyup 9 pruwinsyan: 1 [[Barranca pruwinsya 2 Qaqatampu pruwinsya 4 Kanta pruwinsya 5 Kañiti pruwinsya 6 Waral pruwinsya 7 Waruchiri pruwinsya 8 Wawra pruwinsya 10 Uyun pruwinsya 11 Yawyu pruwinsya]]
Yawyu pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Yauyos) nisqaqa Lima suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Yawyu llaqtam.
Rimaykuna
Yawyup huk distritunkunapi haqaru simitam rimanku, huk distritunkunapitaq qhichwa simitam, yawyu runasimitam. Tukuy chay haqaru, qhichwa k'iti rimaykunaqa kastilla simip ancha chikichasqanmi.
Pulitika rakiy
33 distritunmi kan.
Lee Teng-hui
1988 watamanta 2020 watakama ñawpaq kuti Chunwa Republikapa Umalliqnin karqan.
Taytan: Lee Ching-long; Maman:. Ñawpaq warmi: Tseng Wen-hui. Churinkuna: (?).
Alma mater: Kyoto Imperial Yachay Sunturnin wan Taywan Mama llaqtaq Yachay Sunturnin.
758
758 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Hatun armallu
Hatun armallu, Armallu, Armadillu isla armallu icha kachikampu (Dasypus novemcinctus) nisqaqa huk khirkinchum, Awya Yalapi kawsaq.
Walla-Walla
Walla-Walla (kastilla simipi: Hualla Hualla) nisqaqa Piruwpi, Qusqu suyupi, Qispiqanchi pruwinsyapi, huk q'asam (4.280 m).
Manuel Avila
Manuel Avila Camacho sutiyuq runaqa (* paqarisqa Teziutlán llaqtapi – †  wañusqa Huixquilucan llaqtapi) mishikunapas Awqaq pusaq wan pulitiku qarqan.
1940 watamanta 1946 watakama Mishiku mama llaqta Umalliq.
Santa Elena (Ikwadur)
Santa Elena (kastilla simipi: Santa Elena) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk llaqtam, Santa Elena markap uma llaqtanmi.
Manuel Avila
Warmi: Soledad Orozco Churinkuna:.
Prutina
thumb|300px|[[Dan Omura-pa rurasqan prutina iñuwamanta kayma.]] Prutina (proteína) nisqaqa aminu p'uchqukunamanta t'inkisqakunam, achka-achka aminu p'uchqukunap amidunkunam, tukuy kawsaqkunapim. Mikhuna imayaykunam. Kawsananchikpaq muchunchikmi.
Kay mukhuykunam prutinasapa: chaqullu, kiwicha, kinwa, qañawa; uywamanta mikhuna (runtu, aycha, kisu, lichi)
759
759 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
760
760 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Italya simi
Italya simi icha Italyanu simi nisqaqa huk rumanu simim.
Ayamarq'a raymi
Ayamarq'a raymi nisqaqa Tawantinsuyupi Ayamarq'a killapi phistasqa raymis karqan, wañusqakunapaq. Chay raymita phistaspa ayakunata marq'aqsi karqanku.
Kunan pacha chay p'unchawpiqa Tukuy Santukuna nisqa kristiyanu raymitam phistanku.
Ayata munisipyu
Ayata (kastilla simipi: Ayata) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Muñecas pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya suyupi. Uma llaqtanqa Ayata llaqtam.
Kantunkuna
Iskay kantunmi kan.
Makuko Gallardo
Taytan: Wuin Gallardo, Maman: María Eugenia ‘Maruja’ Juárez Panta. Warmi:. Churinkuna: Alan.
Ayata munisipyu
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa qhichwa, aymara, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Wachus distritu
Wachus distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Huachos) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chuqlluqucha pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Wachus llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa kastilla simitam, qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Entrena
Entrena nisqaqa La Rioja suyupi, Ispaña mama llaqtapi, huk llaqtam. Entrena llaqtapiqa 1.451 runakunam kawsachkanku (2008).
Waylla Apachita
Waylla Apachiqta (kastilla simipi: Huaylla Apacheta) nisqaqa Piruwpi, Qusqu suyupi, Chumpiwillka pruwinsyapi, huk q'asam (4.700 m).
Luis Arce
Luis Alberto Arce Catacora (Luwis Alwirtu Arsi Katakura) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Chuqiyapu llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Wuliwiyapi) huk wuliwiyanu musiku yachaqmi, yachay suntur yachachiqmi, kawpaq runam. Wuliwiya akllanakuykunapim Wuliwiyap umalliqninman akllasqa karqan. p'unchawmanta Wuliwiyap umalliqninmi kachkan.
Evo Morales Wuliwiyap umalliqnin kachkaptin, musiku ministru iskay kutim karqan, huk kuti p'unchawmanta  p'unchawkama, iskay kaq kutitaq  p'unchawmanta  p'unchawkamam, Evo Moralespa umalliq kayninpa puchukayninkamam. Evo Moralesta qarqurqaptin, Luis Arcepas Evowan Mishiku mama llaqtamanmi ayqirqan, chaymantataq Arhintina mama llaqtamanmi. Buynus Ayris llaqtapi wuliwiyanu Susyalismuman Rikch'arimuy (MAS) nisqap pusaqninkuna Luis Arceta 2020 watapi wuliwiyanu umallina akllanakuykunapi umallinapaq kandidatuman akllarqan, David Chuqiwankatataq qatiq umalliq kanapaqmi. 2019 Kurunawirus unquyraykum chay akllanakuykunaqa mayukillapi manam karqanchu, uktuwrillapim. Wuliwiya akllanakuykunapitaqmi Wuliwiyap umalliqninman akllasqa karqan, tukuy akllaykunamanta 55,1%-ninta chaskispa, David Chuqiwankataq qatiq umalliqmanmi. p'unchawpi Wuliwiyap umalliqninmi tukurqan.
Lima amanqay
Lima amanqay icha Amanqay chaylla (Ismene amancaes syn. Hymenocallis amancaes) nisqaqa Lima suyullapi, chala suyupi kaq luma nisqa urquchakunapi wiñaq waytam.
Punu distritu
Punu distritu (kastilla simipi: Distrito de Puno) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum Punu pruwinsyapi, Punu suyupi. Uma llaqtanqa Punu llaqtam.
Runakuna
125 663 runakuna (61 613 qhari, 64 050 warmi)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Baños
Apaykachana
Musuq ñan: Baños - Puyu llaqta
Yuraqq'asa (Qusqu)
Yuraqq'asa (kastilla simipi: Yuraccasa, Yurajcasa) nisqaqa Piruwpi, Qusqu suyupi, huk q'asam (4.300 m).
Matukana
Matukana nisqaqa (kastilla simipi: Matucana) Piruw mama llaqtapi, Lima suyupi, huk llaqtam, Waruchiri pruwinsyap uma llaqtanmi.
Chimpu Uqllu
Chimpu Uqllu sutiyuq warmiqa Wayna Qhapaq inkap kuchansi, Inka Garcilaso de la Vega sutiyuqpa mamansi karqan. 16 kaq pachakwatapis kawsarqan.
Chordeleg kiti
Chordeleg kiti (kastilla simipi: Chordeleg) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Asway markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Chordeleg llaqtam.
Pulitika Rakiy
Pichqa kitillinmi kan:
Silulusa
thumb|right|300px|Silulusa, β- D -[[glukusa t'inkinayuq: β(1→4).]] thumb|right|300px|Silulusap iñuwanpa rikch'aynin. thumb|right|300px|Silulusap llika iñuwan. Silulusa (Celulosa) nisqaqa achka uwas misk'i patmakunamanta ch'antasqa tawqa iñuwayuq t'inkisqam, achka k'illimsayakum, yurakunap kawsaykuqninkunap pirqanmi, tukuy yurakunapim.
Yapasqa minuywanqa (C6H10O5)n, n >= 200.
Kuru
thumb|300px|Mikhunapaq [[paqpa kuru, huk palamap qirisan, mikhuna wasipi, Villa María llaqtapi, Polanco, México.]] Kuru nisqaqa ima suyt'u, k'aspicha hina, chakinnaq uywachapas. Imaymana, huk niraq uywachakunatam kuru ninchik, ahinataq:
Real Madrid
thumb|right|300px|Madrid FC [[1905-1906: Berraondo, Alcalde, Joaquín Yarza, Paragés, Prast, Alonso, Revuelto, Armando Giralt, Manolo Yarza, Normand, y «Patache» Giralt.]] thumb|right|300px|Estadio Santiago Bernabéu. Real Madrid Club de Fútbol nisqaqa huk ispañul piluta hayt'ay klubmi.
Ransiya
Ransiya, icha Pharansiya (ransis simipi France) Iwrupapi mama llaqtam. Uma llaqtanqa Paris llaqtam.
Urasuyu simi
Urasuyu simi icha Nirlanthis simi nisqaqa huk Qirmanu simim.
Real Madrid
Wiñay kawsay
kamarisqa karqan.
P'allta muyu
thumb|right|200px|P'allta Muyu thumb|right|200px|P'allta Muyu P'allta muyu (P’alta muyu) (Latin simipi: circulus) muyu hinalla, huk p'alltapi, maypipas chawpinmantaqa kaqlla karum siq'im.
Ransiya
Urqukuna
Chunka aswan hatun urqukuna:
Pulitika Rakiy
thumb|right|250px|Ransya mama llaqtapi riqyunkuna (dipartamintukunawan) (2016) 26 riqyun (région), 100 dipartamintu (département)
Hatun llaqtakuna:
thumb|right|220px|Saywitu: Ransya
Karu puriy
thumb|right|200px|[[Honfleur, Normandie]] thumb|right|200px|[[Claude Monet-pa wasin, Giverny]] thumb|right|200px|[[Mont Saint-Michel, Tukuy runakunap qhapaq kaynin]] thumb|right|200px|[[Louvre musiyu, Paris]]
Trường Chinh
Trưong Chinh sutiyuq runaqa, witnam simipi Trường Chinh, chinu simipi: 长征,  (9 ñiqin hatun puquy killapi 1907 watapi paqarisqa Mộ Đức distritupi - 30 ñiqin tarpuy killapi 1988 watapi wañusqa Hanoi llaptapi) 🇻🇳 mama llaqtap pulitikum,  kumunista pusaqmi karqan.
1981 watamanta 1987 watakama Chincha Witnampa umalliqninmi karqan.
Sima
Sima (Dasypus kappleri) nisqaqa huk khirkinchum, Awya Yalapi kawsaq.
Sirapata
Sirapata (kastilla simipi: Cerapata) nisqaqa Piruwpi, Qusqu suyupi, huk q'asam (3.250 m).
Rutherfordyu
Rutherfordyu, Rf (musuq latin simipi: Rutherfordium) nisqaqa huk q'illaymi, illanchaykuq, runallap rurasqanmi.
Muchhi
thumb|300px|right Muchhi icha suchi (acné) nisqaqa runap huk unquyninmi. Uya qarapi achka muruchakunam paqarin.
LTU
LTU International Airways nisqaqa huk aliman antanka ruruchinam. Uma tiyananqa Düsseldorf llaqtapim, Alimanyapi.
Loja
Loja nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk llaqtam, Loja markap uma llaqtanmi.
Rakiy
Rakiy (t'ipi; rak'iku; k'utu; ch'iqta; patmaku) (kastilla simipi: división) nisqaqa kay yupa hap'ichiymi:
1) 4 : 2 = 2
Tawata, iskaywan rakiy, iskaymi.
2) 8 : 2 = 4
763
763 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
762
762 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Mullku
Mullku, Mullu icha Sima (Cabassous unicinctus) nisqaqa huk khirkinchum, Awya Yalapi kawsaq.
Yaritani
Yaritani (Yaretani) nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk urqum, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Turqu munisipyupi, Turqu kantunpi.
Tukuy Santukuna
right|thumb|215px|Tukuy Santukuna, [[Fra Angelico-p llimphisqan.]] Tukuy Santukuna nisqaqa ñawpaq ñiqin p'unchawpi ayamarq'a killapi phistasqan kristiyanu raymim. Tukuy Santukuna p'unchawpiqa tukuy santukunamantam, hanaq pachaman chayamusqaña wañusqakunamantam yuyaykunku. Tukuy Santukuna p'unchawtaqa Wañusqa yuyay p'unchawmi qatin.
Tawantinsuyupiqa chay p'unchawqa ayamarq'ay p'unchawsi karqan.
Oriana Fallaci
right|220px|Oriana Fallaci (1929-2006) Oriana Fallaci sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Firenze llaqtapi -  wañusqa Firenze llaqtapi), huk 🇮🇹 mama llaqtayuq qillqaqmi wan willay kamayuqpas qarqan.
Kullitawa kitilli
Kullitawa kitilli icha Constantino Fernández kitilli (kastilla simipi: Parroquia Cullitahua / Parroquia Constantino Fernández) nisqaqa huk kitillim Ikwadur mama llaqtapi, Ampatu kitipi, Tunkurawa markapi.
Oriana Fallaci
Taytan: Edordo Fallaci; Maman: Tosca Fallaci.
Alma materː Firenze Yachay Sunturnin.
Rakiy
Pusaqta, iskaywan rakiy, tawam.
3) 18 : 9 = 2
Adalberto Santiago
thumb|right|250px| Adalberto Santiago Adalberto Santiago sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Ciales llaqtapi - ), huk 🇵🇷 mama llaqtayuq takiqsi qarqan.
Taytan:, Maman:
761
761 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Miguel Alemán
Miguel Alemán sutiyuq runaqa (* paqarisqa Sayula de Alemán llaqtapi – †  wañusqa Mishiku llaqtapi) mishikunapas taripay amachaq wan pulitiku qarqan.
Rakiy
Chunka pusaqniyuqta, isqunwan rakiy, iskaymi.
4) 28 : 7 = 4
Tinkipaya munisipyu
T’inkipaya munisipyu (kastilla simipi: Municipio Tinguipaya) nisqaqa juk ñiqin munisipyu Tomás Frías pruwinsyapi, P'utuqsi suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa T’inkipaya llaqtam.
Rakiy
5) 144 : 12 = 12
Pachak tawa chunka tawayuqta, chunka iskayniyuqwan rakiy, chunka iskayniyuqmi.
Tinkipaya munisipyu
Urqukuna
Malmisa urquqa aswan hanaq urqum. Juk urqukuna kanmi:
Pulitika rakiy
Iskay kantunmi kan.
Loja
Pulitika rakiy
Tawa llaqta kitillinmi kan: El Sagrario, San Sebastián, Sucre, El Valle.
Tinkipaya munisipyu
Pulitika rakiy
Kantun - (Uma llaqta):
Chikchi
thumb|250px|Chikchi. Chikchi nisqaqa phuyukunamanta urmaykuq chullunku rump'ukunam, urmamuq yakukuna nisqaman kapuq.
Parqu Qucha (Buliwya)
Parqu Qucha nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Wak'as munisipyupi, Jarani pruwinsyapi, Quchapampa suyupi.
Loja
Llaqtapi paqarisqa
Jamil Mahuad, Ikwadur mama llaqtap umalliqnin (Mamallaktata Pushak nisqa) (1998-2000), paqarimurqa Loja llaqtapi.
Pukyukuna
http://www.ame.gov.ec/directorio/frontEnd/main.php
Tinkipaya munisipyu
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Tinkipaya munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara, waraniyi simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Santa Bárbara (P'utuqsi)
Santa Bárbara (kastilla simipi: Santa Bárbara) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, huk llaqtam P'utuqsi suyupi, Urin Chichas pruwinsyapi, Atucha munisipyupi, Santa Barbara kantunpa uma llaqtanmi.
Qhawana (nina urqu)
Qhawana (kastilla simipi: Cerro Cahuana / Apagado; mana: Escalante nina urqu icha El Apagado, Chilipi!) nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk nina urqum Buliwya suyupi, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi, Hatun Qitina kantunpi, Chili mama llaqtapipas. Pikchunqa mama quchamanta 4.950 / 5.703 mitrum aswan hanaq.
Miguel Alemán
1946 watamanta 1952 watakama Mishiku mama llaqta Umalliq.
Wichq'ana
thumb|right|250px|Punku wichq'ana, sat'isqa [[llawiwan.]] thumb|right|250px|[[Chhuqu wichq'ana.]] thumb|right|250px|Mawka wichq'ana, [[Kathmandu llaqtapi (Nepalpi).]] Wichq'ana nisqaqa punkuta, huk kichanalla wichq'anallakunatapas wichq'anapaqmi, llawiwanmi llawinapaq.
Miguel Alemán
1936 watamanta 1939 watakama Veracruz suyu Gubirnadur.
Tayta: Miguel Alemán González (1884-1929); Mama: Tomasa Valdés Ledesma (1887-1965). .
Warmi: Beatriz Velasco Churinkuna: Miguel Alemán Velasco, Beatriz Alemán Velasco, Jorge Alemán Velasco, Alejandra Alemán Koidl, Antonio Alemán Bonilla wan Carlos Alemán Bonilla
Rakiy
6) 375 : 25 = 15
Kimsa pachak qanchis chunka pichqayuqta, iskay chunka pichqayuqwan rakiy, chunka pichqayuqmi.
Rurrenabaque antanka pampa
thumb|right|200px|Rurrenabaque antanka pampa thumb|right|200px|Rurrenabaque antanka pampa Rurrenabaque antanka pampa (kastilla simipi: Aeropuerto Rurrenabaque) nisqaqa huk antanka pampam, Rurrenabaque llaqtapi, Buliwyapi, Beni suyupi, Ballivián pruwinsyapi.
Llawi
thumb|right|Llawikuna. thumb|right|Iskay kaqlla [[alliku llawi.]] Llawi nisqaqa punkupi, hukkunapi kaq wichq'anata llawinapaq kaq, mana saqillasqa runakunap manaña kichananpaq.
Sasa k'ikuy
Sasa k'ikuy (Dysmenorrhoea, Dismenorrea) nisqaqa kurkupi nanaypa qatisqan k'ikuymi.
Yawas distritu
Yawas distritu (kastilla simipi: Distrito de Yaguas) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Luritu suyupi, Putumayu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Remanso llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Ollanta Humala Umalliq.
Asanaki
Asanaki (kastilla simipi: Cerro Azanaque / Azanaques) nisqaqa Antikunapi, Buliwyapi, huk urqum Asanaki wallapi, Uru Uru suyupi, Ch'allapata pruwinsyapi, Ch'allapata munisipyupi, Ch'allapata kantunpi, Sebastián Pagador pruwinsyapipas, Santiago Wari munisipyupi, Condo "C" kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.102 m / 5.150 m mitrum aswan hanaq.
El País (Ispaña)
thumb|right|250px| «El periódico global» thumb|right|270px|El País mit'awa thumb|right|250px|El País, Madrid (Ispaña) El País, huk 🇪🇸 mama llaqtayuq mit'awa.
Wiñay kawsay
Madrid llaqtapi kamasqa. José Ortega Spottorno, Jesús de Polanco wan Juan Luis Cebrián.
Diriktur: Soledad Gallego Díaz.
San Vicente Kañitipi
San Vicente Kañiti (kastilla simipi: San Vicente de Cañete) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Lima suyupi, huk llaqtam, Kañiti pruwinsyap uma llaqtanmi.
Chimpulla q'asa
Chimpuya icha Chimpulla (kastilla simipi: Chimboya / Chimbolla) nisqaqa Piruw llaqtapi, huk q'asam (5.150 m), Punu suyupi, Melgar pruwinsyapi, Santa Rosa distritupi, Qusqu suyupipas, K'anas pruwinsyapi, Layu distritupi.
El Greco
thumb|200px|El Greco thumb|200px|El entierro del conde de Orgaz El Greco (Domínikos Theotokópulos, grigu simipi: Δομήνικος Θεοτοκόπουλος) sutiyuq runaqa (1541 watapi paqarisqa Kriti wat'api, Grisyapi, ̺ wañusqa Toledo llaqtapi, Ispañapi) huk 🇪🇸 mama llaqtayuq hamusqa llimphiq runas qarqan.
Chinchiru distritu (Apurimaq)
Chinchiru distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Chincheros) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chinchiru pruwinsyapi, Apurimaq suyupi. Uma llaqtanqa Chinchiru llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Talawira
Talawira (kastilla simipi: Talavera de la Reyna) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Apurimaq suyupi, Antawaylla pruwinsyapi, huk llaqtam, Talawira distritup uma llaqtanmi.
Chinchiru distritu (Apurimaq)
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
764
764 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Uquti unquy
Uquti unquy (Haemorrhoid) nisqaqa runa uqutipi, akata yawarchaq unquymi.
Marku distritu
Marku distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Marco) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Shawsha pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Marku llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Federico Barreto
Federico Barreto Bustíos sutiyuq runaqa, El cantor del cautiverio (* paqarisqa Taqna llaqtapi - †  wañusqa Marsella llaqtapi ) huk  🇵🇪 mama llaqtayuq qillqaq runam, kastilla simipi qillqaqmi.
Taytan: Federico María Barreto; Maman: Bustíos.
Yachaywasi:
Sinchiq mama:
Surq'an phiru unquy
Surq'an phiru unquy (Cancer pulmonum) nisqaqa surq'anpi apanqara unquymi.
Pitaqkunam ancha chikichasqa.
Béla Bartók
thumb|right|250px|Béla Bartók (1927)
Béla Viktor János Bartók sutiyuq runaqa, icha Béla Bartók ( paqarisqa Nagyszentmiklós llaqtapi - †  wañusqa New York llaqtapi) huk 🇭🇺 mama llaqtayuq musika takichaqmi wan yatana qallwa waqachiqmi qarqan.
Methodista Inlisya
thumb|Methodista Inlisyap sananchan. Methodista Inlisya nisqaqa huk prutistanti inlisyam, arminyanu, John Wesleypa dyusmanta yachachiyninmanta sunqunchasqa.
Jorge Vargas Ramírez
Taytan: Vargas, Mamanː Ramírez. Warmikunaː Lupita D'Alessio (1971 -1979) / Mary González (1982 - 2007). Churinkunaː Jorge Francisco (†), Jorge y Ernesto, Vanessa wan Valeria.
Methodista Inlisya
Ninku: Manam kikinpa rurasqankunawanchu, ichataq Dyuspa Grasyallanwanmi qispichisqa kasunchik, nispa. Manam Kalwinista hinachu kaytam ninku: Manam ñawpaqmanta saminchik (predestinación nisqa) kanchu. Llapa runam amutayta atin, Jesukristupi iñinichu manachu, nispa.
Quevedo
Quevedo nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Mayukuna markapi, huk llaqtam, Quevedo kitip uma llaqtanmi.
Quevedo llaqtaqa Timoteo Quevedomanta sutichasqa.
Alan Parker
thumb|right|280px| Alan Parker (1944-2020) Alan William Parker sutiyuq runaqa ( paqarisqa Islington, London llaqtapi -  wañusqa London llaqtapi) huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq kuyu walltay pusaq runam qarqan.
Sirk'i Qullu
Sirk'i Qullu (Serkhe Kkollu, Serque Qollu; Aymara simi: sirk'i: tikti; qullu: urqu; "Tikti urqu") nisqaqa Antikunapi, Qhapaq Wallapi Buliwya suyupi, huk urqum, Chuqiyapu suyupi, Pedro Domingo Murillo pruwinsyapi, Chuqiyapu munisipyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.546 mitrum aswan hanaq.
Alan Parker
Taytan: William Leslie Parker, Maman: Elsie Ellen. Warmikuna: Annie Inglis (1966-1992) / Lisa Moran (199?-2020). Churinkuna: (5).
Anqara pruwinsya
Anqara pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Angaraes) nisqaqa Piruwpi, Wankawillka suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Lirqay llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Pulitika rakiy
Chunka iskayniyuq distritunmi kan.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Võ Chí Công
Vo Chi Cong sutiyuq runaqa, witnam simipi Võ Chí Công, chinu simipi: 长征,  ( paqarisqa Quảng Nam distritupi - 8 ñiqin tarpuy killapi 2011 watapi wañusqa Ho Chi Minh llaptapi) 🇻🇳 mama llaqtap pulitikum,  kumunista pusaqmi karqan.
1987 watamanta 1992 watakama Witnampa umalliqninmi karqan.
José Sócrates Carvalho Pinto de Sousa
José Sócrates Carvalho Pinto de Sousa sutiyuq runaqa (*6 ñiqin tarpuy killapi 1957 p'unchawpi paqarisqa Vilar de Maçada llaqtapi, Alijó, Purtugal) Purtugal mama llaqtap uma kamayuqninmi kachkan.
Tayta: Fernando Pinto de Sousa (*Vilar de Maçada, Alijó, 15 XI 1926) Maria Adelaide de Carvalho Monteiro (*Vilar de Maçada, Alijó, 8 X 1931).
Warmi: Sofia da Costa Pinto Fava (divorciado) Churinkuna: José Miguel Fava Pinto de Sousa (* 1993) wan Eduardo Fava Pinto de Sousa (*1995].
Yuma kurucha
thumb|300px|[[Runtuchata yumachkaq yuma kurucha.]] thumb|300px|Kuyuchkaq yuma kuruchakuna (X 1024 achkiy mikruskupyu nisqawan pilikulachasqa) Yuma kurucha nisqaqa kawsaqkunap mirananpaq urqu kawsaykuqninmi, kuyuqllam, yumapi tawqa-tawqa kaq, q'urutapi paqariq.
Junt'utuyu
Junt'utuyu nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Wak'as munisipyupi, Jarani pruwinsyapi, Quchapampa suyupi.
765
765 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Silala urqu
Silala (kastilla simipi: Cerro Silala / Cerro Silala Chico) nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, Siluli ch'in pachapi, huk nina urqum Buliwya suyupi, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi Hatun Qitina kantunpi, Chili mama llaqtapipas. Pikchunqa mama quchamanta yaqa 4.750 m / 5.685 maswan hanaqmi.
Runtucha
thumb|right|[[Runa runtucham.]] right|thumb|Runtuchata [[yumay|yumachkaq yuma kurucha.]]
Runtucha nisqaqa kawsaqkunap mirananpaq china kawsaykuqninmi, runtukunapi, runtuchana nisqa ukhu yawripi paqariq.
Tanta kiti
Tanta kiti (kastilla simipi: Cantón El Pan) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Asway markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Tanta llaqtam.
Pulitika Rakiy
Iskay kitillinmi kan: Tanta (El Pan), San Vicente.
Wamatampu distritu
Wamatampu distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Huamatambo) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chuqlluqucha pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Wamatampu llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Pedro Vicente Maldonado kiti
Pedro Vicente Maldonado kiti (kastilla simipi: Cantón Pedro Vicente Maldonado) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Pedro Vicente Maldonado llaqtam.
Pulitika Rakiy
Huk kitillinmi kan: Pedro Vicente Maldonado kitilli.
Groningen pruwinsya
thumb|Groningen unancha thumb|Groningen (Urasuyu) thumb|Groningen suyupi munisipyukuna llaqtakunapas
Groningen nisqaqa Urasuyupi huk pruwinsyam (provincie). urasuyu simipi: Groningen, gronin simipi: Grönnen - Grun'n.
Allpa saywachi
53° 15′ NB 6° 45′ OL
Runakuna
583 000 runakuna (2015).
Pulitika rakiy
Uma llaqtanqa Groningen llaqtam.
Veliko Tarnovo
Veliko Tarnovo (bul. simipi: Вели́ко Търново) nisqaqa Bulgarya.
Jach'a K'uchu
Jach'a K'uchu (Jachcha Khuchu) nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk urqum, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Turqu munisipyupi, Kusapata kantunpi.
Kay urqup sutinqa aymara simim: jach'a hatun, k'uchu chhuka,, "Hatun Chhuka".
Francisco Goya
thumb|200px|Francisco Goya (1795) thumb|200px|Francisco Goya (1826) thumb|300px|La maja desnuda thumb|300px|La maja vestida
Francisco Goya (Francisco José de Goya y Lucientes) sutiyuq runaqa (* paqarisqa Fuendetodos llaqtapi, Ispañapi - †  wañusqa Bordeaux llaqtapi, Ransiyapi) huk Ispaña mama llaqtayuq llimphiq runam karqan.
Kuchuq hampikamayuq
Kuchuq hampikamayuq icha Siruhanu nisqaqa unquq runata kuchuspa ukhu yawrinkunata llamk'apuspa qhalichaykuq hampikamayuqmi.
Brussel
Brussel (nirlandis simipi) icha Bruxelles (ransis simipi) llaqtaqa Bilhika mama llaqtap uma llaqtanmi. Chay llaqtapiqa iskaymi simita rimanku: nirlandis simita, ransis simitapas.
Yant'a kuru
thumb|left|Huk [[Malasyapi kawsaq yant'a kuru: Heteropteryx dilatata, china.]] thumb|left|Huk [[Malasyapi kawsaq yant'a kuru: Heteropteryx dilatata, urqu.]] thumb|left|Medauroidea extradentata thumb|left|Phyllium spp., de los [[Ghats Occidentales.]] Yant'a kuru (Phasmatodea) nisqakunaqa huk k'aspiman icha raphiman rikch'akuq, yura mikhuq palamakunam. Qirisankunaqa wiñasqaña hinam.
Ramada urqu (Buliwya)
Ramada (kastilla simipi: La Ramada) nisqaqa Antikunapi, Buliwyapi, huk urqum Chawpi Wallapi, P'utuqsi suyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.399 mitrum aswan hanaq.
Yuraq hamanq'ay
Yuraq hamanq'ay icha Hamanq'ay chaylla (Hippeastrum elegans syn. Hippeastrum solandriflorum) nisqaqa Urin Awya Yalapi wiñaq waytam, rikch'aq hamanq'aymi, yuraq tuktuyuq.
Silvistri I
San Silvistri I, Silvistri huk ñiqin (latin simipi: Silvester PP. I, Italya simipi: Papa Silvestro I) sutiyuq runaqa (* ? watapi paqarisqa ? llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk 🇮🇹 mama llaqtap kathuliku taytakura wan santu karqan.
Virgil van Dijk
Virgil van Dijk sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Breda llaqtapi -  ) mama llaqtayuq 🇳🇱 piluta hayt'aqmi qarqan.
Silvistri I
314 watamanta 335 watakama 33º Tayta Papam
Virgil van Dijk
Taytan:, Maman: .Warmi:
Silvistri I
31 ñiqin qhapaq raymi killapi San Silvistri raymi p'unchawninmi.
Jarani kantun
Jarani kantun nisqaqa (kastilla simipi: Cantón Arani) Buliwyapi kantunmi, Quchapampa suyupi, Jarani pruwinsyapi, Jarani munisipyupi. Uma llaqtanqa Jarani llaqtam (3.512 llaqtayuq, 2001 watapi).
766
766 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Tapyapillan
Tapyapillan icha Tapya intillama (Cyclopes didactylus) nisqaqa Awya Yalapi kawsaq sisi mikhuq ñuñuqmi, pillan (sisimikhuq: Myrmecophagidae) nisqakunaman kapuq. Lupuna sach'ap k'allmankunapi kawsan.
Unquy muhu wañuchiq
rikchacha|Staphylococcus aureus (AB Khuskiy) Kawsaq awqaq, Unquy muhu wañuchiq icha Antiwitiku nisqaqa huk laya t'unakawsaqpa awqalliq sustansiyam, añakiwan llamk'aq. Kayqa aswan munasqa laya añakip awqalliq kaq laya, kay añaki infeccionkuna kaqwan maqanakunapaq, chanta kay kawsaq awqalliqkuna hampikunaqa anchata llamk’achinku kay infecciones hampiypi chanta hark’aypi ima. Chaykunaqa wañuchinkumanmi utaq hark’ankuman añakikunaq wiñayninta. Huk pisi yupay kawsaqpa awqalliq kaqkunapas antiprotozoale kuna ruwayniyuq kanku. Kawsaqpa awqalliq mana allinchu kanku kay añaw kaqkunaman kayhinata kay ch’uhu unquy utaq kay chhulli unquy kaqhina; hampikuna mayqinkunachus kay añaw wiñayta hark’anku kay añawpa awqalliq hampikuna utaq añawpa awqalliq sutichasqa kanku aswanta kay kawsaqpa awqalliq kaqmanta. Hinallataqmi mana k'allampakunapaq kusachu kanku; hampikuna mayqinkunachus k'allpakuna wiñayta hark’anku chaykunataqa k'allampap awqalliq hampikuna sutichanku.
Mayniki
Mayniki (kastilla simipi: Mainique) nisqaqa Piruwpi, Qusqu suyupi, Kumbinsyun pruwinsyapi, huk mayu punkum.
Lê Đức Anh
Vo Chi Cong sutiyuq runaqa, witnam simipi Võ Chí Công, chinu simipi: 长征,  ( paqarisqa Thừa Thiên-Huế pruwinsyapi - ( wañusqa  Ha Nui llaqtapi ), huk 🇻🇳 mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitikum,  kumunista pusaqmi karqan.
1992 watamanta 1997 watakama Witnampa umalliqninmi karqan.
Barranca, Lima
Barranca (kastilla simipi: Barranca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Lima suyupi, huk llaqtam, Barranca pruwinsyap uma llaqtanmi.
Jitiri
Jitiri nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk urqum, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Turqu munisipyupi, Kusapata kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 4.231 mitrum aswan hanaq.
Silvistri II
Gerbert d'Aurillac Silvistri II, Silvistri iskay ñiqin (latin simipi: Silvester PP. II, Italya simipi: Papa Silvestro II) sutiyuq runaqa (* 945 watapi paqarisqa Auvergne llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk 🇫🇷 mama llaqtap kathuliku taytakura karqan.
999 watamanta 1003 watakama 139º Tayta Papam
La Libertad (Ikwadur)
La Libertad (kastilla simipi: La Libertad) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk llaqtam kitipas, Santa Elena markap uma llaqtanmi. La Libertad kitiqa Wayas markap kitin karqan.
Pulitika rakiy
Kitillikuna:
767
767 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Kusituy
Kusituy (kastilla simipi: banda musical) nisqaqa takiqkunap, waqachinata waqachiqkunappas huñunmi.
Atucha
Atucha (kastilla simipi: Atocha) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, P'utuqsi suyupi, Urin Chichas pruwinsyapi, Atucha munisipyupi.
Rudiyu kantun
Rudiyu kantun (kastilla simipi: Cantón de Rodeo) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Cornelio Saavedra pruwinsyapi, Taqupampa munisipyupi. Uma llaqtanqa Rudiyu llaqtam..
Seaborgyu
Seaborgyu, Sg (musuq latin simipi: Seaborgium) nisqaqa huk q'illaymi, illanchaykuq, runallap rurasqanmi.
Dillion Harper
Dillion Harper-qa (Auburndale, Florida; 1991 wata Tarpuy-killa 27 p'unchay), huk Hukllachasqa Amirika suyukunap porno aranway-pukllaqmi kan.
Biografía
Iskay chunka watayuqmi kaptin, porno pilikulakunapi qallarirqan,, wakin tantanakuykunawan pilikulakunata ruwarirqa. Bang Bros-paq, Mofos-paq, Evil Angel-paq, Reality Kings-paq, Brazzers-paqpas llamk'asqapun, Johnny Sins-wanpas llamk'akurqa. Kunan p'unchaykama 440 pilikulakuna ruwakusqa.
Hanan Turani
Hanan Turani icha Hanan Turuni (kastilla simipi: Alto Torani / Alto Toroni) nisqaqa Antikunapi, Buliwyapi, Uru Uru suyupi, Chili mama llaqtapipas huk urqum, Kunti Wallapi. Pikchunqa mama quchamanta 5.995 mitrum aswan hanaq.
Indiyay
Indiyay icha Indiyanismu nisqaqa huk kuluniyata awqallinapaq umallina nisqa, chay llaqtakunap kacharichiyta mask'aq, nuqachikkunaqa chay kulunisasiyunpi kawsarqchik. Kay parinaqa Wuliwiya suyupi wiñachisqa karqan, XX pachak watap iskay kaq kuskanninpi, astawantaqa aymara simipi, qhishwa simipi yuyaysapakuna. Chayqa paqarirqa indihinay nisqa hukllanakuypa harkakuyninmantam, chay indiyay nisqa qatiqninkunapa nisqanman hinaqa, Awiya yalapi indihina llaqtakunata hawkalla "kulunisayta" mask'an.
Indihinaywan, Indiyaywan astawan hatun chikan kayninqa, ñawpaq kaq indihinay runakunata qunti lawmanta kawsay saphiman asimilayta munan, indihinay nisqanmanhina, hinallataq runakunata kulunisaqkuna kamachikuyninmanta kacharichiyta munan.
Hatun kamachiqkuna
Fausto Reinaga, suqta chunka watakunapi, kay yuyayta wiñachin, piqpa hatun postulatonqa indio kacharichiyta amachanapaqmi, astawan hatun llamk'aynintapas maypichus rikuchin " La Revolución india " nisqapi kasqanmanta.
Julián Apaza Hatun Yachay Suntur Kuyuypas Indianista postuladukunawanmi pusasqa kachkan, Tiwanaku Manifiesto nisqapi rimasqa, kay kuyuypa hatun pulitiku qillqan. Raymundo Tampu, ñawpaq indihina partidup kamaqninkunamanta hukninmi karqan, Partido Agrario Nacional (1960); Hinallataqmi Julián Apaza Hatun Yachay Sunturpa (MUJA) kamaqnin karqan, 1960 wata tukukuyninpi, Suqta kaq Confederación Nacional de Trabajadores Rurales de Bolivia (CNTCB), 2 ñiqin anta situwa killapi 1971 watapi pusarqan.
Indiyanaqta unanchakuna
Wiphalapaskuna, Thupaq Kataripa siqipis elemento simbólico nisqakunam, chaykunam 1960 watakunapi indiokunapa qallarisqan politizacionpi churasqa karqaku. Ñawpaq indianistakunaq llakikuyninkuna ukhupin karqan huk simbuluyoq kay, chaymi mana movimiento político hinallachu reqsichin aswanpas fundamentalmente servin "nación india" nisqatapas, carácter "precolonial" nisqa kaynintapas. Wiphalaqa chay simp’anqa karqan. Chay raykun mana admirakunapaqchu " La Revolución india" (1970, Fausto Reinaga) nisqapi kay nisqa: "Wiphala, llaqtaq cheqaq bandera". Ichaqa kanmi huk personaje específico, paymi resaltan Wiphala nisqa inserción nisqapi, chay proceso de politización nisqapi, chaytan qallarichirqan primer indianistakuna: Constantino Lima, paymi referenciakunata chaskisqa huk texto peruano nisqamanta, chaypin información nisqa kashan huk bandera precolonial nisqamanta, hinaspan chayta chaskinanpaq encargasqa qillqa. Limaqa huk qillqasqata chaskirqan amigunmanta, ichaqa chaypas karqan huk edición peruanamanta, chaypin kasharqan inka iconografía nisqa. Huk indihinakunaman rikuchinanpaqmi huk rejilla siq'ita copiarqan. Pisi pachamanta, Julián Apaza Universidad Movimiento (MUJA) nisqapi huñunasqa aymara yachakuqkuna kikin Limapa sirasqan Wiphalata waqachiyta qallarirqanku.
Runtuchana
300px|thumb|Runap [[kisman, huk kinraypi runtuchanawan.]] Runtuchana icha kisma ruru (Latin simipi: ovarium, grigu simipi: ωοθήκη [ōoth´īkī]) nisqaqa warmip runtucha ruranapaq kurku yawrinmi. Runap china uywappas kismanqa iskay runtuchanayuqmi.
Indiyay
Indiyay, Katariy Purinakuna
Ispaña coloniakunaman yaykumuptinku, Túpac Kataripa, Bartolina Sisapa hatariyninqa ancha allinmi karqa. Paykunaqa ñawpaqtaraqmi ñanta kicharirqanku indihina kasqankuta niq kuyuykunapaq.
Chay kuyuytaqa kimsa phasimanmi rakisunman:
Qallariy-formativo pacha (1960-1971) chaypi indihinaismo nisqa paqarimurqan.
5 ñiqin inti raymi killapi 1960 p'unchawpi pulitiku partidu PAN (Partido Autóctono Nacional) nisqa kamarisqa karqan, chaymantataq PIQ (Partido Indígena de Quollasuyu ) nisqa paqarimurqan, chaymantataq PIAQ (Partido de indios aymaras y quechua) nisqamanta qhipaman.
Bifurcación pacha (1973-1980) maypichus Katarismo rikurin.
Indianismoqa (1973-1980) Katarismo nisqamanmi bifurcakurqan, chay movimientoqa lloq’e ladomanta, Iglesiamanta progresista sectorkunawanmi hukllanakuykunata, t’inkinakuykunata maskharqan, chay huñukunaq racismo nisqa kayninta rikushaspapas, Bolivia runakunaq qolqemanta, culturamanta mana kaqlla kasqankutataqmi aswanta rimarirqan. Katarismoqa indihinaismo nisqawanmi rikch'akurqan, ñawpaq kaq musuq Mamallaqta Mamallaqta kamayta icha aswan huk rikch'aq "Mama Llaqtap mama llaqtachaynin" mama llaqtap aswan achka runakunap allinninpaq.
Kayta qhawarina tiyan, Katarista kuyuyqa, mana indihinasta hinachu, yaqa tukuy qhawariyta jap'irqan, kunan pacha "indígena kuyuykunawan" llamk'aq investigadorkunamanta. Kaypi aswan takyasqa llamkayqa Silvia Riverapa Sarunchasqa ichaqa mana atipasqa (1984) nisqa llamkayninmi, chaypim kachkan unay yuyariy hamutay, achka runakunapa ancha allin chaskisqan hamutaymi, chaymi yanaparqa "yuyariyta mastariq" llamkayta pakaypi. " Operado por chay indihinakuna. Hukninpiqa, Javier Hurtado (1954-2012)pa El katarismo (1986) nisqa investigacionmi aswan allinta llamkan kay kuyuypi, aswantaqa katarismopa trayectoria sindical nisqapi 70 watamanta 80 wata qallariykama, chaymi investigacionta wichqarun kay corriente riptin sasachakuyman yaykuy. Indianista kuyuymanta rimaspaqa, Antropología (UMSA) nisqapi licenciatura tesis nisqapaqmi karqan, chaymi Diego Pachecowan tupan. Kay llamkayqa 1992 watapim lluqsirqa El indianismo y los indios contemporáneos en Bolivia sutiwan, chaymi achka qillqakuna huñusqapi sayasqa kachkan, chaypa willakuyninkunapas, tupanakuyninkunapas ancha chaqwa hinam qawarisqa kachkan.
Soqta chunka watakunapi qallarisqanqa, 2000 watakunapi ruruyuqmi, repercusionesniyuqmi karqa, ñawpaqtaqa Felipe Quispewan churin Ayar Quispewan ima, paykunam estrategias nisqakunata churarqaku postulados ideológicos nisqakunata materializanankupaq. Qatiqnin watakunapiqa yaqa iskay chunka katarista indihina huñukuna, kuyuykunapas paqarimurqan. Huknin hatunmi Grupo MINKA, chaymi wiñachin producción intelectual kaymanta hinallataq debate público nisqatapas.
Rinri wira
right|thumb|200px|K'aspichapi rinri wira. Rinri wira (cerumen) nisqaqa rinrip hawa ñanninpi paqariq wiram.
Anku-Wallu listritu
Anku-Wallu distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Anco-Huallo) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chinchiru pruwinsyapi, Apurimaq suyupi. Uma llaqtanqa Uripa llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pukyu:
Phaq'u Qullu
Phaq'u Qullu (Aymara simi, Paco Kkollu) nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk urqum, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Turqu munisipyupi, Kusapata kantunpi.
Timpya (mayu punku)
Timpya (kastilla simipi: Timpia) nisqaqa Piruwpi, Qusqu suyupi, Kumbinsyun pruwinsyapi, huk mayu punkum (500 m).
Alberto Juantorena
thumb|right|260px| Alberto Juantorena, [[Apuwasinyuq pukllaykuna 1976]] Alberto Juantorena Danger sutiyuq runaqa (* paqarisqa Santiyayu Kuwamanta llaqtapi - ), huk 🇨🇺 mama llaqtayuq musikuq, pulitiku wan kallpanayuq, huk karu kaq purinakunapim ( 400 m,  800m ).
Taytan:, Maman:. Churi:
Yachay wasi:.
Boston (Massachusetts)
Boston (inlish simipi) llaqtaqa Hukllachasqa Amirika Suyukuna (USA) mama llaqtap aswan hatun llaqtanmi, Massachusetts suyup uma llaqtan. Boston llaqtapiqa 620.535 runakuna (2008) tiyachkan.
Malwina wat'akuna
Malwina wat'akuna icha Malwinakuna (kastilla simipi: Islas Malvinas, inlish simi: Falkland Islands, phransis simipi: Îles Malouines) nisqaqa Atlantiku mama quchapi, Ninasuyup antinpi wat'akunam. Hukllachasqa Qhapaq Suyup kulunyanmi, Arhintina mama llaqtap atiqllasqan.
Wiñay kawsay
1764 watapis Louis Antoine de Bougainville Malwinakunapi phransis kulunyatas kamarirqan, Saint-Malo sutiyuq phransis wasi llaqtanmanta Îles Malouines sutichaspa, ichataq 1766 watapi ispañulsi tukurqan. Arhintina ispañamanta kacharispas, Malwinakuna paypa watankunas tukurqan. 1820 watapi arhintina mama llaqta llamk'aqkunas wat'akunata tiyarirqan.
1833 watapis Hatun Britanyas Malwinakunata tiyarispa hap'irqan, britanya kulunyata ruraspa.
1982 watapi Malwina maqanakuymi karqan. arhintina awqaqkunam wat'akunata tiyarirqan, ichataq qanchis simana qhipaqta inlish awqaqkuna ch'utirqan, arhintinakunata atipaspa. arhintinakuna saqirparirqan. Chay Malwina maqanakuypiqa waranqamanta aswan runakunam wañurqan, 649 arhintina, 258 britanya awqaqkunam.
Yawar wañusqa
thumb|250px|Kukuchipi q'uyu Yawar wañusqa icha Q'uyu (Haematoma) nisqaqa qarapi (q'uyu) icha huk kawsaykuq tantallipi k'irisqa sirk'achamanta hamuq llukllusqa yawarmi.
770
770 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Rumi millma
Rumi millma nisqakunaqa (Bryophyta) mana muruyuq, chillkinnaq, raphinnaq, saphinnaq, inti wayllay ruraq, aswanta allpapi, huq'u kaq puystukunapi wiñaq yurakunam, chikanyapayaspa miraykuq.
Aputuktu
Aputuktu, Aputuqtu, Antuma icha Arituma (Hippeastrum miniatum) nisqaqa Urin Awya Yalapi wiñaq waytam, rikch'aq hamanq'aymi, puka tuktuyuq.
Willkanuta walla
Allpa saywachi
Lliwmanta aswan pikchunkunaqa kaymi: Awsanqati (6.384 m), Hatun Uma (6.094 m), Qullpa Ananta (5.950 m), Yanaluma (6.106 m), Wilayuq (6.007 m). Willkanuta wallaqa hatun chullunkukunayuqmi, "U" hina qhichwasapa, quchayuqmi: Siwinaqucha, Qasqara qucha, Amayani qucha (icha Jasjana qucha).
Willkanuta wallapiqa kay q'asakunam tiyanku: Chimpuya q'asa, Q'ampa q'asa
Kay urqu wallapiqa Willkamayup pukyunmi.
Aswan hanaq urqukuna
thumb|right|200px| [[Awsanqati rit'i urqu (Pitumarka-Uqunqati)|Awsanqati]]
Aswan hanaq urqukuna, chinchaymanta - qullakama:
Karu puriy
thumb|right|160px|[[Quyllur Rit'i raymi, 2007 watapi]]
Alisson Becker
thumb|right|250px| Alisson Becker Alisson Ramses Becker sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Novo Hamburgo llaqtapi) huk 🇧🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Isqhayllu
Isqhayllu (dermatitis) nisqaqa qarap huk ahay unquyninmi.
Alisson Becker
Hawa t'inkikuna
uugq
Ruyak machin
Ruyak machin (Pastasa kichwa simipi, "Yuraq machin") (Cebus capucinus) nisqaqa huk Uralan Abya Yalap paray sach'a-sach'ankunapi k'allmakunapi kawsaq machinmi, huk k'usillu.
Friesland pruwinsya
thumb|Friesland unancha thumb|Friesland (Urasuyu) thumb|Friesland suyupi munisipyukuna llaqtakunapas
Friesland nisqaqa Urasuyupi huk pruwinsyam (provincie). urasuyu simipi: Friesland, frison simipi: Fryslân.
Allpa saywachi
53° 10' N 5° 40' O
Runakuna
646 000 runakuna (2015).
Pulitika rakiy
Uma llaqtanqa Leeuwarden llaqtam.
Mantaru distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Asiru Qucha (Quchapampa)
Asiru Qucha nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Wak'as munisipyupi, Jarani pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Wak'as llaqta ñiqpi.
Trần Đức Lương
Tran Duc Lương sutiyuq runaqa, witnam simipi Trần Đức Lương, chinu simipi: 陳德良, ( paqarisqa Quảng Ngãi pruwinsyapi - ) 🇻🇳 mama llaqtap awqaq pusaq wan pulitikum,  kumunista pusaqmi karqan.
1997 watamanta 2006 watakama Witnampa umalliqninmi karqan.
771
771 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Yanatama
Yanatama nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Wak'as munisipyupi, Jarani pruwinsyapi, Quchapampa suyupi.
Puerto Quito kiti
Puerto Quito kiti nisqaqa (kastilla simipi: Cantón Puerto Quito) Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Puerto Quito llaqtam.
Pulitika Rakiy
Huk kitillinmi kan: Puerto Quito kitilli.
Awaytiya
Awaytiya (kastilla simipi: Aguaytía) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ukayali suyupi, huk llaqtam, Padre Abad pruwinsyap uma llaqtanmi.