cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
NASA
hinaspataq achka antawich'u, antakilla kunapas chaskichisqan. Paykunaqa huklla International Space Station-ta paqarichirqan. Hinaqtin Tiqsimuyu p imankuna astawan riqsisqa munan, lliw pacha paqarisqantapas.
Wak'as munisipyu
Munisipyupi paqarisqakuna
Takiqkuna:
Muña yura rikch'aq ayllu
Muña yura rikch'aq ayllu (familia Labiatae icha Lamiaceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi.
Wak'as munisipyu
Tantakamusqa runakuna
Yachachiqkuna:
Ñaña llaqtakuna
thumbnail|290px|right| Jatun Yachay Wasi Yachachiqkunaq Wakichikunankupaq Ismael Montes Wak'asmanta
Muña yura rikch'aq ayllu
Tuktunkuna
thumb|left|110px|[[Lamium: tuktu siq'intin.]] Tuktunkunaqa iskay yumanayuqmi, pichqantin raphimuyum, iskaykinraymi.
Pichqantin akilla raphi huñusqam, chay akillaqa pichqa kiruyuq, iskay wirp'ayuqmi. Pichqantin wayta raphi huñusqam, iskay wirp'am. Tawantin sisa raphinmi, icha iskaynintinmi. Iskaynintin ruru raphi huñusqam, hawa tiyaqmi.
Tuktu minuywanqa kay hinam:
Yura kurku
rikchacha|[[Q'illu awidulpa kurkunpa tiksin.]] Kurku icha K'ullu nisqaqa yurap uma chillkinmi, sayaqlla hawaman wiñaq. Sach'ap kurkunqa q'irumantam, rakhu, lliwmanta aswan hatunmi.
K'uskiykuy
K'uskiykuy icha T'aqwiy (kastilla simipi: investigación) nisqaqa yachaqkunap musuq yachayta tarinanpaq maskaynin. Yachay sunturpi k'uskiykunkum.
Quruma
Quruma nisqaqa (kastilla simipi: Coroma) Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, huk llaqtam, Antonio Quijarro pruwinsyapi, Uyuni munisipyupi, Quruma kantunpa uma llaqtanmi.
Yana suwaq'ara
Yana suwaq'ara icha Suwaq'ara chaylla, kichwapi Ismumiku anka icha Ullawanka (Coragyps atratus) nisqaqa huk aya mikhuq pisqum, wiskulmi, Awya Yalapi kawsaq.
Puquna munisipyu
Puquna munisipyu (Municipio de Pocona) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Tutura pruwinsyapi, Quchapampa suyupi. Uma llaqtanqa Puquna llaqtam.
Kantunkuna
Pichqa kantunmi kan:
K'uskiykuy
Ñawpaqta ñawpaq takyachisqa (hypothesis) nisqatam nichispa, chay ñawpaq takyachisqatam qhawaywan, chapaywan, llami aknawan (experimentum nisqawan) icha qillqakunata ñawiriywan chiqanchaspa, arí icha manam nispa chaskinchik icha mana chaskinchikchu. Chay hinam musuq yachayta tarinchik.
Puquna munisipyu
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
K'uskiykuy
Chay k'uskiykuywan rikusqamanta allinta takyasqa kaymataqa ñasa (theoría) ninchikmi.
Antamarka distritu (Ayakuchu)
Antamarka distritu icha Carmen Salcedo distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Carmen Salcedo icha Distrito de Andamarca) Piruw mama llaqtapi, huk distritum Lukana pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi. Uma llaqtanqa Antamarka llaqtam.
Puquna munisipyu
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Antamarka distritu (Ayakuchu)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Puquna munisipyu
Simikuna
Puquna munisipyuqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Antamarka distritu (Ayakuchu)
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
2019-2020 Dinki unqurichiq
thumb|450px|right|Dinki Saywitu 2019-2020 dinki unqurichiq (kastilla simipi: Epidemia de dengue de 2019-2020) nisqaqa huk unquymi kan, Aedes huchuy chuspikunamanta hamun, paykunaqa runaman runanta puririn, hinaspataq unquyta apan. Uran-Anti Asiyapi, achka suyukunap runankunaman unquchisqan, chaykunahina: Philipinakuna, Malasya, Witnam, Banladish, Pakistan, Thaysuyu, Singapur, Law-tin. Hinallataqsi, Urin Awya Yala achka suyukuna, paykunahina: Prasil, Mihiku, Kulumbya, Chawpi Awya Yala, Piruw, Wuliwiya (Qullasuyu), Parawayi, Ikwayur, Arhintinap chinchanpis.
Mana hampina kusqa k'itikunapi aswan achkata unqu sqa runa kunata kapun, mana allin maqchikuspa achka huchuy chuspikuna kaspaqa, aswan usqay runakuna unqurichin. Chuspikuna q'uñi pacha, muki k'iti kunapas anchata munan, chay kaspapas, aswan achka kapukunanpaq.
BASF
thumb|right|220px|BASF wasi, [[Ludwigshafen, Alimanya]] BASF SE nisqaqa huk aliman chaqllisinchi ruruchinam. Uma tiyananqa Ludwigshafen llaqtapim, Alimanyapi.
1865 watapis kamasqa karqan.
Pampa kuntur
Pampa kuntur, Kuntur chaylla icha Ullawanka (Sarcoramphus papa) nisqaqa huk aya mikhuq pisqum, wiskulmi, Awya Yalapi kawsaq.
The Wounded Tone
The Wounded Tone nisqaqa huk Suwidsuyu mama llaqtayuq Rock kusituymi, 2000s watapi paqarisqa Stockholm llaqtapi.
Qirinatha
thumb|right|280px| Saint George's Qirinatha, inlish simipi Grenada nisqaqa Chawpi Awya Yalap wat'ankunapi huk wat'am, mama llaqtapas.
Khiniya
Khiniya (fransis simipi: Guinée) nisqaqa Aphrikapi huk mama llaqtam.
James Baldwin
James Arthur Baldwin sutiyuq runaqa, icha  ( paqarisqa Harlem llaqtapi -  ), huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq qillqaqmi qarqan.
Khiniya
Guinéepiqa 9 402 000 runakunam kawsachkanku. Uma llaqtanqa Kunakri llaqtam, 2 000 000 runakunayuq (2007 watapi).
Mordechai Spiegler
thumb|right|260px| Mordechai Spiegler Mordechai Spiegler (iwriyu simiː מרדכי שפיגלר) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Sochi llaqtapi - ) huk 🇮🇱 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
James Baldwin
Payyuyay
miniatura|James Baldwin con el actor [[Marlon Brando en una marcha contra el apartheid en Estados Unidos, en 1955.]]
Paqucha Taripakuy
Paqucha Taripakuy (Castilla simipi: Fiesta de encuentro y agradecimiento a las Alpacas) huk raymin llipim hanan saya llaqtakunapi. Sapa watan paquchakuna walqachanku imaymana t'ikakunawan, miqunakunawan hina. Paqucha nisqaqa (Vicugna pacos) huk ñuñuq uywam. Willmanmantaqa puchkaspa awaspa p'achatam rurayta atikunmanmi. Tawantinsuyu ukhupiqa Inkakuna sapa watas chay Paqucha Taripuy raymirqan.
Mordechai Spiegler
Taytanː.
James Baldwin
En colaboración con otros autores
thumb|right|James Baldwin en 1969 ―a los 45 años― ante la estatua de Shakespeare; fotografía de [[Allan Warren.]]
Tawriya distritu
Tawriya distritu (kastilla simipi: Distrito de Tauría) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Unyun pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Tawriya llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pukyu:
Louis de Funès
thumb|280px| Louis de Funès (1914-1983) Louis Germain David de Funès de Galarza y Soto sutiyuq runaqa, icha Louis de Funès (* paqarisqa Courbevoie llaqtapi -  wañusqa Nantes llaqtapi) huk 🇫🇷 mama llaqtayuq aranway pukllaq qarqan.
Moche distritu
Moche distritu (kastilla simipi: Distrito de Moche) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Truhillu pruwinsyapi, Qispi kay suyupi. Uma llaqtanqa Moche llaqtam.
Louis de Funès
Tartán: Carlos Luis de Funes de Galarza (1875-1934), Maman: Leonor Soto Reguera (1879-1957). Warmikuna: Germaine Louise Elodie Carroyer / Jeanne Augustine Barthélémy. Churinkuna: Daniel Charles Louis (p. 12.7.1937), Patrick Charles (p. 27.1.1944), wan Olivier Pierre (p. 11.8.1949),.
Taraqu distritu
Taraqu distritu nisqaqa (aymara simipi: Taraqu jisk'a t'aqa suyu; kastilla simipi: Distrito de Taraco ) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Wankani pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Taraqu llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pukyu:
Nicolás Arriola
José Nicolás Arriola (1793 watapi paqarisqa Corrientes llaqtapi - -  wañusqa Corrientes llaqtapi), huk 🇦🇷 mama llaqtayuq awqaq pusaq wan ruruchiq.
Urin Awya Yala wan Comandancia General de Maynas Ispañamanta qispichiqnin Ispaña Amirika Kacharikuna Awqanakuypi, kamarikuspa kunan kachkaq mama llaqtakunapaq awqarqan.
Hamp'i Tiqsimuyup Tantanakuy
Hamp'i Tiqsimuyup Tantanakuy (kastilla simipi: Organización Mundial de la Salud, inlish simipi: World Health Organization), Hukllachaska Suyukuna huk tantanakuymi, paykunaqa tukuy tiqsimuyup runakunan qali kaqnintamanta llakikun. Paykunaqa tukuy runakunam allin qali kananta munan. Kay tantanakuy umallliqnin Genova, Suwisapi tiyan. Tukuy mamallaqtakunapi ofisinata kapun
Johann Strauss II
Warmikuna: Hetty Treffz, Angelika Dittrich, Adele Strauss.
Albert Finney
thumb|right|180px| Albert Finney Albert Finney Jr.  sutiyuq runaqa ( paqarisqa Salford llaqtapi -  wañusqa London llaqtapi) huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq aranway pukllaqmi qarqan.
Taytan: Albert Finney; Maman: Alice Hobson. Warmikuna: Jane Wenham (1957-1961) / Anouk Aimée (1970-1978) Churi: (1).
== Suñaykuna =
The Beatles
thumb|250px|right|The Beatles thumb|280px|right|[[John Lennon, 1964 watapi.]] The Beatles nisqaqa huk Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtayuq rock nisqaqa kusituymi karqan, tawantin takiqkunam: John Lennon, Paul McCartney, George Harrison, Ringo Starr. Kusituyqa Liverpool llaqtapi (Inlatirra suyupi) paqarirqan 1957 watapi. 1970 watapitaq puchukarqan.
Giora Spiegel
thumb|right|260px| Giora Spiegel Giora Spiegel (iwriyu simiː גיורא שפיגל‎)) sutiyuq runaqa, icha  "Sam Rosenthal" ( paqarisqa Petah Tikva llaqtapi - ) huk 🇮🇱 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
Wasi
thumb|right|Qiru wasi, [[waylla qatayuq, Tuychi mayup patanpi, Buliwyapi.]] Wasi nisqaqa kawsananchikpaq, tiyananchikpaq rurasqam. Wasita rurayqa, wasichay nisqa, ancha chaniyuq maki kapchiymi.
Giora Spiegel
̥Taytanː Eliezer Spiegel.
Wasi
Wasiqa pirqakunayuqmi, wasi qatayuqmi, punkuyuqmi, wintanayuqmi. Wasip ukhunpi pinchi kaq rakikunataqa wasi ukhu icha ukhu nispalla ninchikmi.
Degussa
Degussa GmbH nisqaqa huk aliman chaqllisinchi ruruchinam. Uma tiyananqa Düsseldorf llaqtapim, Alimanyapi.
Tequixquiac
thumbnail|250px|left|Tequixquiac Tequixquiac nisqaqa (nawa simi: tequixquitl "qullpa", atl "yaku", -c "patapi", "qullpa yaku patapi") Mishiku mama munisipyupi Mishiku suyupi huk llaqtam.
Degussa
18 ñiqin qhulla puquy killapi 1873 p'unchawpis kamasqa karqan.
Kumpa distritu
Kumpa distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Cumba) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Amarumayu suyupi, Utkupampa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Kumpa llaqtam.
Wasi
Llamk'ay paqtachikamaqa, kay wasi rikch'aqkunatam riqsinchik:
Tawantinsuyupiqa akllasqa sipaskunam aklla wasipis kawsarqanku.
Achachilla distritu
Achachilla distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de El Milagro) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Amarumayu suyupi, Utkupampa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Achachilla (El Milagro) llaqtam.
Bayer
thumb|right|450px|Bayer, [[Krefeld-Uerdingen, Alimanya]] Bayer AG nisqaqa huk aliman chaqllisinchi ruruchinam. Uma tiyananqa Leverkusen llaqtapim, Alimanyapi.
1863 watapis kamasqa karqan.
Enya
Eithne Ni Bhraonain, sutiyuq runaqa, icha Enya  (*  paqarisqa Gweedore llaqtapi - ) huk 🇮🇪 mama llaqtayuq.
Leoncio Prado distritu (Lukana)
Leoncio Prado distritu; (kastilla simipi: distrito de Leoncio Prado) nisqaqa huk distritum Lukana pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Rupasqatampu (Tambo Quemado) llaqtam (338 runa, 2007 watapi).
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Hawa t'inkikuna
en:Leoncio Prado District, Lucanas
Inka qhichwa simi
Inka qhichwa simi nisqaqa Tawantinsuyupi Inkakunap rimasqansi karqan, chaypacha rimasqa qhichwa simi k'iti rimayninkunas.
Chay pachañas achka k'iti rimaysi karqan, manas hukllachu rimay. Inka qhichwaqa kunan Chanka runasimiman kaqllas karqan, ichataq uma llaqtanpis, Qusqu llaqtapis Qusqu-Qullawpi hinas chilli llump'a, kallpa llump'a, phuku llump'a nisqa Aymara simipi hina kunkawakiyuqsi karqan. Kunan Urin runasimiman ancha kaqllas, ichataq chinchaysuyu rimaykunapi hina mawk'a qhichwap /s/, /š/ kunkantaraq chaypacha sapaqcharqanku (Kastilla Atiy pachapi z, s qillqasqa).
Edvard Grieg
Edvard Hagerup Grieg sutiyuq runaqa (Bergen llaqtapi (Nurwigapi) paqarisqa 15 ñiqin inti raymi killapi 1843 p'unchawpi; † Bergen llaqtapi (Nurwigapi) wañusqa 4 ñiqin tarpuy killapi 1907 p'unchawpi) huk 🇳🇴 mama llaqtayuq rumantiku musika takichaqmi qarqan.
Wiskul
Wiskul, Ullawanka, Illawanka icha Suwintu (Cathartidae) nisqakunaqa aya mikhuq pisqukunam, Awya Yalapi kawsaq.
The Mars Volta
The Mars Volta nisqaqa huk USA mama llaqtayuq Rock kusituymi, 2001 watapi paqarisqa El Paso llaqtapi.
Wapumu qucha
Wapumu qucha (kastilla simipi: Laguna Guapomó) nisqaqa huk hark'a qucham Buliwyapi, Santa Krus suyupi, José Miguel de Velasco pruwinsyapi, San Inasyu llaqta ñiqpi.
Killa
thumb|right|200px|Killa thumb|right|200px|Killa hunt'ay thumb|right|200px|Wañunayaq killa thumb|right|200px| Mare Imbrium. Apollo 17 Killa nisqaqa tiksi muyuta muyupayanmi. Intimanta achkiyta chaskispa huk lawnin achkinmi, manataq huk lawchu. Huk kinraynin wiñaymi tiksi muyuman t'ikrasqam. Chay kinrayqa hunt'a achkiptin, hunt'a killa icha killa hunt'asqa ninchik. Manataq achkiptin, musuq killa ninchikmi.
Killaqa iskay chunka pusaqniyuq p'unchawpim - tawa simanapim - huk kutitam tiksi muyuta muyapayan, huk watapaq huk p'unchaw phaltaptin chunka kimsayuq kutitam. Huk muyusqanta - huk killa wañuymanta qatiqnin killa wañuykama - killa icha killa pacha ninchik.
Inkakunaqa killata Mama Killa nispa yupaycharqanku.
Killa mit'akuna
thumb|left|250px 1. Killa wañuy (Musuq killa)
Las Pirias distritu
Las Pirias distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Las Pirias) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Jaén pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Las Pirias llaqtam.
Llaki tukuy
Llaki tukuy nisqaqa achka runakunata llakichiq tukuykunam, sallqa pachap icha runakunap paqarichisqan.
Killa
Killa mit'akuna
2.-4. Wiñaq killa (Paqariq killa)
Llaki tukuy
Llaki tukuykunaqa runakunata tuyllallam wañuchin icha qhipaq unquykunawan, yarqaywan llakichin.
Kaymi huk sallqa pachap paqarichisqan llaki tukuykuna:
Kaymi huk runap paqarichisqan llaki tukuykuna:
Killa
Killa mit'akuna
6.-8. Wañunayaq killa
Daniel Rutherford
thumb|right|260px| Daniel Rutherford (1749-1819) Daniel Rutherford sutiyuq runaqa (* paqarisqa Edinburgh llaqtapi - †  wañusqa Edinburgh llaqtapi); huk  mama llaqtayuq hampikamayuq wan Chaqllisinchipi mantapas yachaqsi qarqan.
Killa
Kaypipas qhaway
thumb|center|800px|Imagen a escala que muestra la distancia entre la Luna y la Tierra
Daniel Rutherford
Taytan: John Rutherford, Maman:
At the Drive-In
At the Drive-In nisqaqa huk USA mama llaqtayuq Rock kusituymi, 1993 watapi paqarisqa El Paso llaqtapi.
Iskay simipi iskay kawsaypi yachay
Buliwyapi, Piruwpi, Ikwadurpi ISIKY nisqataqa yachay wasikunapi yachachin chayllapi, yachakuqkunap mama rimaynin manam kamachiy rimay, kastilla simi kaptin. Kastilla rimaq wawakunaman manaraq ñawpaq mama rimaykunatachu (qhichwa simi, aymara simi) yachachin. Chayraykuqa indihinakunata kunanraqpas kastillanuchankum. Chay qhichwa, aymara rimaykunata Andespa allin kawsayninta kastilla rimaqkunaman yachachiptin, chiqap iskay simipi iskay kawsaypi yachay kanman.
Astawanqa, achka yachaywasikunapi iskay simipi yachay kaptinpas, manaraq lliw icha lliwmanta aswan yachakuqkuna kikinpa mama rimayninpichu, ahina qhichwa simipi icha aymara simipi yachakunku, astawan kamachiy rimaypi kastilla simillapim.
Buliwyapiqa Qhichwa Suyu Yachachiymanta Kunaqmi (CENAQ) tukuy Buliwyayuq runakunapaq iskay simipi iskay kawsaypi yachaypaq rimapun.
Piruwpi iskay simipi iskay kawsaypi yachay llamk'aq indihina yachachiqkunaqa Iskay Simipi Iskay Kawsaypi Yachachiqkunap Mamallaqta Tantanakuynin (ANAMEBI) nisqapi wankurisqam.
Piruwpiqa Nonato Rufino Chuquimamani Valer sutiyuq yachachiqmi anchatam iskay simipi iskay kawsaypi yachaypaq llamk'achkan. Rikch'asapa qhichwa simi qullqatapas rurarqan.
Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna
thumb|right|230px| Kaypi p'anqapiqa Buliwyapi amachasqa sallqa suyukunata - mamallaqta parkikuna risirwakunapas - rikunki.
Wak'as
Wak'as nisqaqa (kastilla simipi: Vacas, wak'a nisqamanta sutinchasqa) Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Wak'as munisipyupi, uma llaqtan, Jarani pruwinsyapi, Quchapampa suyupi.
thumbnail|200px|left| [[Papaq t'ikan]]
Wak'as sumaq riqsisqa ashkha papa puqusqanrayku, chayraykutaq "Papaq llaqtan" ninku.
Quchapampa llaqtamanta 85 kilumitruspi tarikun; Jaranimantari 30 km kashan, mamaquchamantataq 3.475 mitrusmanta patapi kashan. Qhipa runayupayman jinataq tiyapun 650 runakunan (2001).
Allpa saywachi
Wak'as llaqtañiq tarikun achka quchakunam, Parququcha, Asiruqucha, Junt'utuyu, Pilawit'u, Qullpaqucha, Yanatama, mayqinkunachus aswan jatunkuna kanku Quchapampa suyu ukhupi.
Ñawpa kawsay
thumbnail|250px|left| Wak'as, Plaza 4 de diciembre Unay pachapi Wak'as, sutin nisqanman jina, karqa uq much'ana, maypichus jaywaq kanku jaywakunata apukunaman, chayri uq kikin wak'a kanman kasqa, ajinata pikunachus chay pacha kawsaq kaqkuna qhawaspa waqaychaspataq karqanku, ñawpaqta Jarajuri, Chuwi, Quta runakunawan, mayqinkunachus aymara simi rimaq kanku, aswan qhipatataq inka runakuna.
Inkakuna pachapi Wak'as llaqta kallarqataq uq tampu inkañan patapi, Inkallaqta Puquna llaqtaman ima rinapi. Chaymanta ispañul runakuna suticharqanku "Santa Bárbara de Bacas" sutiwan.
Buliwya llaqta qhispi kay tarisqanmantapacha wisikantun karqa, chawmantataq kantun. 1830 watapitaq kamarisqa karqa «Parroquia de Santa Bárbara de Vacas» jina.
thumbnail|250px|right| Santa Bárbara Inlisya
Raymikuna
thumbnail|250px|right| Chukupunku allinjamusqa kacharpayapaq ima, Wak'as llaqtaman chayaypi lluqsimuypi ima, chawpinpi iskay lantikunawan: Sagrado Corazón de Jesús Sagrado Corazón de Maríawan ima, iskay angelkunawan jallch'asqa kantusninpi.
Karu puriy
Runakuna puriyqacharikamunankupaq Wak'as llaqtapi ñawpaqta kasqanku sapa uq raymikunasnin, maypichus atikun mikhuriy misk'i mikhuykunata, challwata jina, q'unchapi llant'awan wayk'usqata, astawanqa sapa wata Jatun qhatu challwamanta papamanta makiwan ruwaykunamantawan p'unchaypi.
Santa Bárbara inlisyan iskay pachaq watas aswanña ruwasqata allillantaq qhawarimuy, chaymanta intichaw p'unchay qhatunta, kanchanta, quchastapis qhawarimuy kusallataq kanman.
Yachachiy
Buliwya kamachiqkuna kamarqanku ñawpaq juch'uy yachay wasi qhari wawaspaq Wak'as llaqtapi 1862 watapi, "Escuela de Varones" sutiwan, qhipantataq waq juch'uy yachay wasi warmi wawaspaq, "Escuela Municipal de Niñas" sutiwan, kamarqa Quchapampamanta llaqta kamaq 1912 watapi. Kunan p'unchaypi tiyanku kay wachay wasikuna:
Musiku
Wak'as llaqtapi runakuna kawsanku papa puquchispa, chaymanta tarpullankutaq uqata, jawasta, arwijata, riquta, siwarata, waq puquykunata ima. Kay tukuy puquykunata ranqhanku intichaw p'unchay qhatupi kikin Wak'as llaqtapi, chanta apallankutaq ranqhaq waq qhatukunaman Quchapampapi, Punatapi, Jaranipipis.
Chaymanta aqhata askhata ruwallankutaq, challwamantapis wayk'unku mikhuykunata ranqhanankupaq.
thumbnail|250px|right| Yachakuqkuna Yachay Wasi Unidad Experimental Wak'asmanta thumbnail|250px|right| Jaruma k'ikllu qhawariy qullamantapacha, k'ikllu tukukuypitaq kashan Jampiwasi, urqupatapitaq Santa Bárbaraq kalwariunpa kapillan
Apaykachana
Wak'asman rinapaq taqsikuna lluqsinku Qhuchapampa llaqtamanta, San Carlos wak'a chayri inlisya wasamanta, jinallataq Punata llaqtamanta taqsikuna lluqsillankutaq inlisyan wasamanta.
Llaqtapi paqarisqakuna
Jarawiqkuna:
Waqachiqkuna:
Zico
Zico (Arthur Antunes Coimbra) sutiyuq runaqa (3 ñiqin pawqar waray killapi 1953 paqarisqa Rio de Janeiro llaqtapi) huk 🇧🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Wak'as
Qullana waturikuqkuna
thumbnail|250px|right| Ñawpa runakuna Wak'aspi tiyakuqkunaqta puchu ruwaykunasninku tarisqa musuq wasi ruwaykunapi.
De Facto Cadre Dub
De Facto, De Facto Cadre Dub nisqaqa huk USA mama llaqtayuq Rock kusituymi, 1993 watapi paqarisqa El Paso llaqtapi.
Tumipampa distritu
Tumipampa distritu (kastilla simipi: Distrito de Tomepampa ) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Unyun pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Tumipampa llaqtam.
Wak'as
Hawa t'inkikuna
thumbnail|250px|right| [[Parququcha]]
Tumipampa distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Hukllachasqa Qhapaq Suyupi mama llaqta parkikuna
Hukllachasqa Qhapaq Suyupi mama llaqta parkikuna
Tumipampa distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Hukllachasqa Qhapaq Suyupi mama llaqta parkikuna
Chinchay Ilanda suyupi mama llaqta parkikuna
Mana.
Hedy Lamarr
thumb|260px|Hedy Lamarr Hedwig Eva Maria Kiesler, sutiyuq runaqa icha Hedy Lamarr ( paqarisqa Wien llaqtapi -  wañusqa Orlando llaqtapi),  huk 🇦🇹 mama llaqtayuq aranway pukllaq wan tariqpas qarqan.
Qusannaka: Friedrich Mandl (1933-1937)/ Gene Markey (1939-1941) / John Loder (1943-1947) / Teddy Stauffer (1951-1952)/ Howard Lee (1953-1960) / Lewis J. Boies (1963-1965).
Puka uma suyuntu
Puka uma suyuntu icha Suyuntu chaylla, kichwapi Siwka, Puka uma illawanka icha ismu illawanka, (Cathartes aura) nisqaqa, suwaq'ara nisqapas huk aya mikhuq pisqum, wiskulmi, Awya Yalapi kawsaq.
A Perfect Circle
A Perfect Circle nisqaqa huk USA mama llaqtayuq Rock kusituymi, 2001 watapi paqarisqa El Paso llaqtapi.
Unsiya kantun
Unsiya kantun (kastilla simipi: Cantón Uncía) nisqaqa huk kantunmi Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, Rafael Bustillo pruwinsyapi, Unsiya munisipyupi. Uma llaqtanqa Unsiya llaqtam.
Awaq distritu
Awaq distritu (kastilla simipi: Distrito de Ahuac ) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chupaka pruwinsyapi, Hunin suyupi. Uma llaqtanqa Awaq llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Sibghatullah Mojaddedi
250px|thumb|right| Sibghatullah Mojaddedi 2014 Sibghatullah Mojaddedi (Pastu simi:pi صبغت الله مجددي ) sutiyuq runaqa (* paqarisqa Kabul llaqtapi -  wañusqa Kabul llaqtapi), huk 🇦🇫 mama llaqtayuq pulitiku.
Omar Rodriguez-Lopez
Omar Rodriguez-Lopez nisqaqa huk Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq Hard Rock kusituymi, 1990 paqarisqa.
Sibghatullah Mojaddedi
1992 watamanta ñawpaq kuti Afgansuyupa Umalliqnin qarqan.
Alma mater: Al-Azhar Yachay Suntur.
Juan Velasco Alvarado
Juan Francisco Velasco Alvarado sutiyuq runaqa ( * paqarisqa Piwra llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk piruwanu awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan.
Vestolit
rikchacha Vestolit GmbH nisqaqa huk aliman chaqllisinchi ruruchinam. Uma tiyananqa Marl llaqtapim, Alimanyapi.
Juan Velasco Alvarado
3 ñiqin kantaray killapi 1968 p'unchawpis huk awqaq pusaqkunawan Fernando Belaúnde Terry sutiyuq Piruwpa umalliqninta wamink'a maqaypi kamachinamanta qarqurqan. Allpa wira ruruchina, huk hatun ruruchinakunatam llaqtarirqan. Hatun chakra kamay allinchayta qallarispa patrunkunata hatun asindakunamantam qarqurqan allpakunata chakra runaman, indihina runakunamanpas quykuspa. 1975 watapi qhichwa simita Piruwpa huk tukri siminman rurarqan.
Ancha unqusqaña katinmi, 29 ñiqin chakra yapuy killapi 1975 p'unchawpi Francisco Morales Bermúdez Cerruti sutiyuq hiniralmi Velascota kamachinamanta qarqurqan. Iskay watamantam Velascoqa wañurqan.
Kastilla runakuna witiskiyaptin, paykunapa yawarnin apaqkuna charikuyaran chakrakunata, niyaran 'asinda' (allpa k'iti nisunpaq). Chaychu llank'aqkunata allichu rikayaran; chay hanan 1930 watamanta, niyaran tikrasun.Chaynupan kasqa Musuq chakra kachiy, apusimin yarqamuran 24 punchawpi, suqtañiqin killapi 1969 watapi.
Marcos Mundstock
thumb|right|250px|Marcos Mundstock, 1942-2020 Marcos Mundstock sutiyuq runaqa icha Pepe .(*  paqarisqa Santa Fe llaqtapi - †  wañusqa Buenos Aires llaqtapi), huk 🇦🇷 mama llaqtayuq aranway pukllaqmi qarqan.
Wacker Chemie
Wacker Chemie AG nisqaqa huk aliman chaqllisinchi ruruchinam. Uma tiyananqa München llaqtapim, Alimanyapi.
Wenceslao Hinostroza
Taytan: Hinostroza; Maman: Quintana. Warmi:.
Khiniya-Wisaw
Khiniya-Wisaw icha Khiniya-Pasaw (purtuyis simipi: Guiné-Bissau) nisqaqa Aphirikapi huk mama llaqtam.
Wacker Chemie
1914 watapis kamasqa karqan.
Khiniya-Wisaw
Khiniya Wisawpiqa 1.586.000 runakunam kawsachkanku. Uma llaqtanqa Wisaw llaqtam, 355.000 runayuq (2004 watapi).
Wikipidiya:Qulluy
Ima p'anqakunatataq, ima hinataq qulluy
Mana Wikipidiyakama hina qillqaqa qullunam atinman. Chaywan kay hinam sananchasqa kanman:
Kunqu Runakamaq Ripuwlika
Kunqu Runakamaq Ripuwlika llaqtaqa Aphirikapi huk mama llaqtam.
Kungu Runakamaq Ripuwlikapiqa 100.000.000 runakunam kawsachkanku.
Garry Kasparov
240px|thumb|Garry Kasparov Garik Kimovich Weinstein sutiyuq runaqa, icha Garry Kimovich Kasparov (rusu simi: Га́рри Ки́мович Каспа́ров)  (*  paqarisqa Baku llaqtapi - ), huk 🇷🇺 mama llaqtayuq qhapaq chunkana pukllaqmi karqan. Achka kutiqa kay pachap kampiyunninmi karqan (1985 watamanta 2000 watakama).
Taytan: Kimo Moiseyevich Weinstein; Maman: Clara Shaguenovna Kasparian.
Ruruchi
rikchacha|[[Münster, Chinchay Rhine-Westphalia llaqtapi, Alimaniyapi, kunan pacha hatun ruruchikunap llamk'aywasin]] Ruruchiq-qutu, Kuraq ruruchi, Hatun ruruchi, Impirisa, Qhatu masicha, Kumpañiya icha Kurpurasyun (kastilla simipi: empresa, corporación, compañía) nisqaqa musikuq, ruruchiq nisqa runakunap tantanakuyninmi, umalli musikunapaq.
Marksismu nisqakamaqa kapitalista nisqakunaqa chay ruruchinakunatas kaman llamk'aqkunap rurayninmanta qullqichakuspa qhapaqyanapaq.
conglomerate = ch'unkukuq/waykhakuq?
Lluqlla
right|250px|thumb|[[Karakorum Hatun Ñanpi lluqlla.]] right|250px|thumb|[[Sanna wayq'upi (Awstiriyapi) lluqlla.]] right|250px|thumb|[[Doren llaqtapi (Awstiriyapi) lluqlla.]] Lluqlla nisqaqa urqukunamanta lluchk'aspa suchumuq allpam, ancha hatun allpa chinkarim.
Lluqllakunaqa chakrakunatam, llaqtakunatapas p'ampachaspa llik'in, achka runakunatapas wañuchispa. Antikunapiqa, huk urqukunapipas lliwmanta aswan millay chikim. Rit'i urqukunapi chullunku nisyu utqaylla yukuyaptin chay yakuqa urqup allpanta apakuspa qhichwakunamanmi urman.
Waras thuñisqa 1941 watapi
13 ñiqin qhapaq raymi killapi 1941 p'unchawpi Anqash suyupi huk ancha hatun lluqlla Waras llaqtatas thuñichirqan. Huk hatun chullunku Pallqaquchap ukhunman urmaptin quchap patankuna thuñirqan, yakunkunataq wayq'uta llump'ispa achka allpata apakuspa lluqlla tukuspa, chunka pichqayuq minutumanta Waras llaqtata haywarqan, suqta icha qanchis waranqa runatatas wañuchispa.
La Rioja
La Rioja nisqaqa huk suyum (comunidad autónoma) Ispaña mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Logroño llaqtam.
222 kñ
222 Kristup ñawpan wataqa (222 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Sakawa munisipyu
Sakawa  nisqaqa (kastilla simipi: Sacaba) huk ñiqin munisipyu Chapari pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Sakawa llaqtam.
Kantunkuna
Suqta kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Sakawa munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Pumawaka distritu
Pumawaka distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Pomahuaca) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Jaén pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Pumawaka llaqtam.
Wayna Willk'i distritu
Wayna Willk'i distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Vilque Chico) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Wankani pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Wayna Willk'i (Vilque Chico) llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Charles Wilson
thumb|right|200px|Charles Wilson, (1869-1959). Charles Thomson Rees Wilson sutiyuq runaqa ( paqarisqa Glencorse llaqtapi - wañusqa Carlops llaqtapi) huk   mama llaqtayuq pachaykamay yachaqsi qarqan.
20px|Nobel Suñay 1927 llaqtapi Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Pachaykamaypi).
Taytan: John Wilson, Maman: Annie Clark Harper. Ñawpa warmi: Jessie Fraser. Churinkuna: (4).
Alma mater: Cambridge Yachay Sunturnin.
Yakunayay
Yakunayay nisqaqa runap icha uywap mana upyarqaspa upyanayananmi, yakuta muchuspa kawsanapaq.
Runa unayta mana upyaspa yaku muchuymanta wañunmi.
Ununayay nirkupas.
1019
1019 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Qanchi pruwinsya
Qanchi pruwinsya (aymara simipi: Qanchi jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Canchis) nisqaqa Qusqu suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Sikuwani llaqtam.
Iru Phutunqu (Chinchay Lipis-Chili)
Iru Phutunqu nisqaqa (aymara simi iru, phutunqu, kastilla qillqaypi Iru Putuncu, Irruputuncu / Iruputuncu) Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, juk ariqmi, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qimis munisipyupi, Kana kantunpi, Chili mama llaqtapipas, Uqhu (Bofedal) urqu ñiqpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.163 mitrum aswan hanaq.
Qanchi pruwinsya
Wiñay kawsay
Ñawpa pacha chay k'itipiqa Qanchi runakunap mama llaqtansi karqan. Chay Qanchi runakunaqa K'ana runakunawan Pachakutiq Inka Yupankiwanpas 1438 watapi Yawarpampa nisqapi Chanka runakunatas atirqan.
Kamasqa.
Pulitika Rakiy
Pusaq distritunmi kan.
Runakuna
Pruiwnsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Simikuna
Pruwinsapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
Sam Shepard
thumb|right|300px|Sam Shepard Samuel Shepard Rogers III  sutiyuq runaqa icha Sam Shepard (*  paqarisqa Fort Sheridan llaqtapi -  wañusqa Midway llaqtapi), huk 🇺🇸  Hukllachasqa Amirika Suyukunapi mama llaqtayuq qillqaqmi, Kuyu walltay pukllaq aranway pukllaqmi wan kuyu walltay pusaq qarqan.
Qanchi pruwinsya
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Sam Shepard
Taytan: Samuel Shepard Rogers Jr.; Maman: Jane Elaine Schook. Warmi: O-Lan Jones (1969-1984) / Jessica Lange (1982-2009). Churinkuna O-Lan Jones: Jesse Mojo (1970) / Churinkuna Jessica Lange: Hannah Jane (1986) wan Samuel Walker (1987).
Chipaya munisipyu
Chipaya munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Chipaya) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Sawaya pruwinsyapi, Uru Uru suyupi. Uma llaqtanqa Chipaya llaqqtam. Chipaya munisipyupi runakunaqa chipaya simitam riman.
Qanchi pruwinsya
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Chipaya munisipyu
Kantunkuna
Kantun - (Uma llaqta):
Qanchi pruwinsya
Simikuna
Pukyu:
Chipaya munisipyu
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Chipaya runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Qanchi pruwinsya
Pruwinsyapi paqarisqa
Tinta llaqtapiqa Tupaq Amaru iskay ñiqin paqarisqa karqa.
Chipaya munisipyu
Simikuna
Chipaya munisipyupiqa chipaya, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Urqu ch'illka
Urqu ch'illka (Baccharis lanceolata) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Yorkshire Dales mama llaqta parki
Yorkshire Dales mamallaqta parki nisqaqa Inlatirra suyupi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi, huk mama llaqta parkim, North Yorkshire suyupi, West Yorkshire suyupi, Cumbria suyupipas.
Karu puriy
Mach'aykuna: Musiyu: Qhichwakuna:
Ch'akiy
right|thumb|250px|Ch'akisqa allpa: ñawpa pacha kaypi quchas karqan. thumb|250px|Sossusvlei [[ch'in pacha, Namibya.]] right|thumb|300px|[[Belesar hark'a quchapi ch'akiy, Portomarín ñiqpi, 2005 watapi, Ispañapi.]] Ch'akiy nisqa pachapiqa manañam paranchu, icha aswan pisillatam paran, mayukunamanta quchakunamantapas yaku chinkaptin allpa ch'ak'iyanmi.
Jeanne Moreau
thumb|right|260px| Jeanne Moreau Jeanne Moreau  sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Paris llaqtapi  -  wañusqa Paris llaqtapi) huk 🇫🇷 mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan.
Ariq
thumb|right|300px|[[Etna nisqa nina urqu (Italyapi), Estación Espacial Internacional nisqamanta qhawasqa]] Ariq, icha Nina urqu nisqakunaqa ratatachkaspaqa hawanpi icha kinrayninpipas kaq nina urqu luq'u (kratir) nisqamanta ninata, ancha q'uñi rumikunata, uchpatapas thuqaq, ratata (lava) nisqa puriqllayasqa rumita saqiq, anchata q'usñichiq urqukunam. Cráter = nina shanqa
Jeanne Moreau
Taytan: Anatole Désiré Moreau; Maman: Kathleen Sarah Buckley,  Qusankuna: Jean-Louis Richard (1949–1964) / William Friedkin (1977–1979). Churinkuna:
Ariq
Kaymi huk nina urqukunam:
Qiruqutu distritu
Qiruqutu distritu (kastilla simipi: Distrito de Querocoto) nisqaqa Chuta pruwinsyapi, Kashamarka suyupi (Piruwpi), huk distritum. Uma llaqtanqa Qiruqutu llaqtam.
Anatoly Karpov
240px|thumb|Anatoly Karpov Anatoly Evguenevich Karpov sutiyuq runaqa, icha Garry Kimovich Kasparov (rusu simi: Анатолий Евгеньевич Карпов;)  (*  paqarisqa Zlatoust llaqtapi - ), huk 🇷🇺 mama llaqtayuq qhapaq chunkana pukllaqmi karqan. Achka kutiqa kay pachap kampiyunninmi karqan (1975 watamanta 1985 watakama).
Taytan: Eugeni Stepanovich Karpov; Maman: Nina Grigorievna Sokolova. Warmikuna: Irina Kuimova (1979-1982) / Natalia Bulanova (1986–).
Cutervo pruwinsya
thumb|right|200px| [[Anti ukumari (Tremarctos ornatus), Cutervo mamallaqta parki]] Cutervo pruwinsya (aymara simipi: Cutervo jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Cutervo ) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Cutervo llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Augusto Leguía Umalliqmi.
Pulitika rakiy
Chunka pichqayuq distritunmi kan.
Waki
thumb|right|250px| Rusariyu Pallan
Turu distritu
Turu distritu (kastilla simipi: Distrito de Toro) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Unyun pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Turu llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Wankani kantun (Uru Uru)
Wankani kantun (kastilla simipi: Cantón Huancane) nisqaqa Buliwyapi huk kantunmi, Uru Uru suyupi, Ch'allapata pruwinsyapi, Ch'allapata munisipyupi. Uma llaqtanqa Wankani llaqtam.
Aymara simi
thumb|right|Wuliwiya suyupi Aymara simi k'itikuna Aymara simi icha Aymar simi (aymara simipi: Aymar aru, kastilla simipi: Aimara) nisqaqa 3.000.000 aymara runakunap rimayninmi, kay mama llaqtakunapi:
Huk rimakuna
Kaymi huk aymara rimakuna (qhichwa simi - aymara simi):
Aymara simi k'itikuna
(1992 watamanta yupaykuna, runakuna: 6+ wata, )
Chilipi
48.477 aymara rimaq (runa 14+ wata) 1992-93 watakunapi (Hatun yupaypi) (Aylwin 1994), aswanta Qullawpi:
Mari Trini
María Trinidad Pérez de Miravete-Mille y Pascual del Riquelme sutiyuq warmiqa, icha  «Mari Trini» (* paqarisqa Caravaca de la Cruz llaqtapi  -  wañusqa Murcia llaqtapi) huk 🇪🇸 mama llaqtayuq Taki Qillqaq wan takiq qarqan.
Taytan: Gonzalo Pérez-Miravete Pasqual de Riquelme; Maman: María Mille Campos (1926-2016).
Kanarya wat'akuna
Islas Canarias icha Kanarya wat'akuna nisqaqa huk suyum (comunidad autónoma) Ispaña mama llaqtapi. Uma llaqtakunaqa Santa Cruz de Tenerife llaqta Las Palmas de Gran Canaria llaqtapas.
Cafú
thumb|Cafú Cafú (Marcos Evangelista de Moraes) sutiyuq runaqa (*7 ñiqin inti raymi killapi 1970 paqarisqa São Paulo llaqtapi - ) huk Brasil mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Hawa t'inkikuna
]
Pillpintu tuktuyuq urin rikch'aq ayllu
Pillpintu tuktuyuq urin rikch'aq ayllu (subfamilia Faboideae) nisqaqa huk chaqallu yurakunap urin rikch'aq ayllunmi, rurunkunaqa chaqallum. 730 rikch'ananmi, yaqa 20.000 rikch'aqninmi kan.
Tuktunkuna
Tuktunkunaqa kintu tuktu-tuktupim.
Tuktunkunaqa iskay yumanayuqmi, pichqantin raphimuyum, iskaykinraymi.
Pichqantin, wakin wakinllapi tawantin akilla raphim. Sapsilla pichqantinmi wayta raphi. Patapi chawpi wayta raphiqa hatunyasqam, iskaynintin urapi wayta raphiqa huñusqam, pila hinam, wamp'ucha nisqam. Chay wamp'uchapiqa sisa raphikunam, ruru aspiqchapas tiyanku. Kinraykunapi kaq iskay wayta raphiqa wamp'uchata p'intum.
Tuktu minuywanqa kay hinam: icha
Rurunqa chaqallum.
thumb|none|550px|Pillpintu tuktuyuq yurakuna: [[tuktu siq'intin.]]
Sachsen-Anhalt
Sachsen-Anhalt nisqaqa huk suyum (Land / Bundesland) Alimanya mama llaqtapi.
Uma llaqtanqa Magdeburg llaqtam.
Qhawanilla distritu
Qhawanilla distritu (kastilla simipi: Distrito de Cabanilla) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Lampa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Qhawanilla llaqtam.
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Hatun Lunya distritu
Hatun Lunya distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Lonya Grande) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Amarumayu suyupi, Utkupampa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Hatun Lunya (Lonya Grande) llaqtam.
Pillpintu
Pillpintu nisqakunaqa (ordo Lepidoptera) pawqar-pawqar p'aspachasapa tawantin raprayuq, tuktu misk'ita ch'unqaspa tuktukunata sisachaq palamakunam. Sika-sika nisqa qirisankunaqa kuru hinam, yura mikhuq.
Mitan kamay, rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
Antisuyu
thumb|Antisuyu. thumb|Antisuyup [[wiphalan.]] Antisuyu nisqaqa Tawantinsuyup antinpi suyunsi karqan.
Denis Law
Denis Law sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Aberdeen llaqtapi -  ) Iskusya mama llaqtayuq  piluta hayt'aqmi.
Yaya: George Law; Mama: Robina.
Warmi: Diana Churinkuna: (5).
Waysallpu
thumb|right|Waysallpu yura, puka tuktusapa. Waysallpu, Rusa icha Rusasi (genus Rosa) nisqaqa kichka-kichkasapa, sumaq tuktunrayku achala wayta hina llamk'achisqanchik yuram. Rurunkunatam mikhunchik.
Qulumi munisipyu
Qulumi munisipyu nisqaqa (kastilla simipi: Municipio de Colomi) iskay ñiqin munisipyu Chapari pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Qulumi llaqtam (Colomi).
Humphrey Bogart
Humphrey DeForest Bogart, Humphrey Bogart sutiyuq runaqa (25 ñiqin qhapaq raymi killapi-1899 paqarisqa Musuq York llaqtapi, 14 ñiqin qhulla puquy killapi 1957 wañusqa Hollywood llaqtapi, California suyupi) huk kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.
Qulumi munisipyu
Kantunkuna
Pichqa kantunmi kan:
Humphrey Bogart
Bogartqa wañurqan 1957 watapis tunquchu apanqara unquymanta.
Tayta: Belmont De Forest, médico cirujano; Mama: Maude Humphrey, aranway pukllaq.
Warmikuna:
Helen Menken (1926-1927) Mary Philips (1928-1938) Mayo Methot (1938-1945) Lauren Bacall (1945-1957)
<!--
Pilikulakuna
Translate! -->
Qulumi munisipyu
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Qulumi munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Armando Alfageme
Armando André Alfageme Palacios sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lima llaqtapi -  ),  huk 🇵🇪 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Taytan: ; Maman: Palacios. Warmi:. Churi:.
Qullasuyu
thumb|Qullasuyu. thumb|Qullasuyup [[wiphalan.]] Qullasuyu nisqaqa Tawantinsuyup uralanpi suyunsi karqan, Qulla nisqa runallaqtamanta sutichasqas.
Kuntisuyu
thumb|200px|right|Kuntisuyu. thumb|Kuntisuyup [[wiphalan.]] Kuntisuyu icha Quntisuyu nisqaqa (kastilla simipi Contisuyu qillqasqamanta t'ikrarasqa) - manañam allin t'uqyaytachu riqsinchik - Tawantinsuyup kuntinpi suyunsi karqan.
Alberto Vázquez
Alberto Vásquez Gurrola  sutiyuq runaqa icha Alberto Vásquez (* paqarisqa Guaymas llaqtapi -   ) huk 🇲🇽 mama llaqtayuq  takiqsi wan aranway pukllaq qarqan.
Taytan: Alberto Vásquez ; Maman: Gurrola Warmikunaː Isela Vega / Elizabeth Ranea Barrientos. Churinkunaː: Arturo Vázquez Vega, Mónica Vázquez Hoyos, Rocío Vázquez Hoyos, Daniela Vázquez Hoyos, Juan Alberto Vázquez Ranea.
Pilikulakuna
Ha participado en algunas series de televisión y telenovelas:
Tara yura urin rikch'aq ayllu
Tara yura urin rikch'aq ayllu (subfamilia Caesalpinioideae) nisqaqa huk chaqallu yurakunap urin rikch'aq ayllunmi, rurunkunaqa chaqallum. 140 rikch'ananmi, waranqa rikch'aqninmi kan.
Tunisya
Tunisiya icha Tunisya llaqtaqa Aprikapi huk mama llaqtam.
Tara yura urin rikch'aq ayllu
Tuktunkuna
Tuktunkunaqa iskay yumanayuqmi, wach'illam icha iskaykinrami, pichqantin raphimuyum. Sapsilla chunkantinm pichqantin icha achka sisa raphinkunam, iskaymanta aswanmi. Sapsilla huklla ruru raphinmi.
Tuktu minuywanqa kay hinam: icha
Rurunqa chaqallum.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk tara hina yurakuna:
Linsur
Linsur (kastilla simipi: Linzor) nisqaqa huk nina urqum Buliwyapi (P'utuqsi suyu, Urin Lipis pruwinsya, San Pawlu Lipis munisipyu, Hatun Qitina kantun) Chili mama llaqtapipas, Antofagasta suyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.680 mitrum aswan hanaq.
Yuquy
thumb|Yuqunakuchkaq qhari warmip patanpi. thumb|Yuqunakuchkaq warmi qharip patanpi. Yuquy nisqaqa qharip warmiwan, china kaqpa urqu kaqwan huñunakuyninmi runap, uywakunappas miraykunapaq. Yuqunakunku yumanapaqmi.
Yuqunakuspa, qhariqa k'aspiyasqa ullunta warmip rakhanman sat'in. Yumaqa q'urutakunamantam paqarispa, ullunta rakha ukhuman purin. Runtucha kachkaptinqa, yumanmi.
Román Torres
thumb|right|250px| Román Torres Román Aureliano Torres Morcillo sutiyuq runaqa (* paqarisqa Panama llaqtapi - ) huk 🇵🇦 mama llaqtayuq piluta hayt'aq wan Panama quchu piluta hayt'ay.
Jeremy Irons
thumb|right|260px|Jeremy Irons Jeremy John Irons sutiyuq runaqa ( paqarisqa Cowes llaqtapi -), huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq aranway pukllaqmi runam.
Taytan: Paul Dugan Irons (1913–1983); Maman: Barbara Anne Sharpe Brereton Brymer (1914–1999). Warmikuna: Julie Hallam (1969) / Sinéad Cusack (1978-) Churinkuna: (2) Sam Irons (1978) wan Max Irons (1985).
223 kñ
223 Kristup ñawpan wataqa (223 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Tukman
Tukmanqa suk Arhentina llaqtam. Kastilla simip sutinmi: San Miguel de Tucumán. Miski mayupas Kachi mayupas chaypi tiyan, Buenos Aires-manta 1300 kms hananman tiyan
Wamra
Wamra, Chanka runasimipi Warma nisqaqa, Qusqupitaq irqi nisqapas wawamanta aswan hatunña, tawa icha aswan watayuq, ichataq manaraq sayaq runam, qharipas warmipas. 7-13 watayuq warmi wamraqa p'asñam, qhari wamrataq maqt'am.
Ayllu llaqtapiqa wamrakuna sullk'a wawqi ñaña pani turi nisqakunatam uywan, uywakunatam michin.
Inka, Tawantinsuyu pachapis hukmanta pichqakamas watayuq wawakunatas wamra nirqan.
Wanka limaypi, Lamas-Luritu rimaypipas warmi wawakunatam wamla ninku, Ikwadur kichwapitaq wayna qharikunatam.
Asindadu
Asindadu (kastilla simipi: hacendado) nisqaqa asindayuq wiraqucham. Piyun nisqa chakra runakunap patrunninmi (kastilla simipi: patrón). Chay piyunkunap paypaq chakrakunapi llamk'ananmi.
José Joaquín de Olmedo
José Joaquín de Olmedo sutiyuq runaqa ( Husi Huwakin Ulmiyu icha runa simipi) (* paqarisqa Wayakil  llaqtapi - †  wañusqa Wayakil llaqtapi), huk 🇪🇨 mama llaqtayuq hayñi kamayuqsi, pulitikus, kichwa rimaypi kastilla simipipas taripay amachaqsi qarqan.
18 ñiqin inti raymi killapi 1845 p'unchawmanta 8 ñiqin qhapaq raymi killapi 1845 p'unchawkama ikwayurpa umalliqninsi (Mamallaktata Pushak) karqan.
1820 watamanta 1822 watakama, 1839 watamanta 1840 watakama Wayakilpa kurakansi karqan.
Pinchullu
Pinchullu (kastilla simipi: Pinchollo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Qhawanakunti distritupi, Kaylluma pruwinsyapi, Ariqipa suyupi, Qullqa qhichwapi.
Salliqi distritu
Salliqi distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Sallique) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Jaén pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Salliqi llaqtam.
Qanchisqucha (Pisqupampa)
Qanchisqucha nisqaqa (Lago Janchiscocha) Piruw mama llaqtapi huk qucham, Anqash suyupi, Pisqupampa wamanipi, Fidel Olivas Escudero distritupi.
Piyun
Piyun (kastilla simipi: peón) nisqaqa asindapi kawsaq chakra runam. Patrun nisqa asindayuq wiraquchapaq chakrankunapi llamk'ananmi.
Arininakuy
Arininakuq runakunaqa silq'uyninwanmi arí ninakunku.
Mayu ch'illka
Mayu ch'illka (Baccharis pentlandii) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Waruchiri distritu
Waruchiri distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Huarochirí) Waruchiri pruwinsyapi huk distritum, Lima suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Waruchiri llaqtam.
Yamun distritu
Yamun distritu (kastilla simipi: Distrito de Yamón) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Amarumayu suyupi, Utkupampa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Yamun llaqtam.
Carlos Saavedra
Carlos Saavedra Lamas sutiqpa runaqa,(* paqarisqa Buenos Aires llaqtapi -  wañusqa Buenos Aires llaqtapi) huk ArhintinaMama llaqtapas Taripay amachaq, pulitiku wan diplumatiku karqan. Kansillir, Kamachi wan Yachachiy Ministru, Buenos Aires Apulliq.
1020
1020 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Carlos Saavedra
1941 watamanta 1943 watakama Buenos Aires Yachay Sunturnin Rector.
Premio Nobel|20px Nobel Suñay Qasikaypi chaskirqan.
Ransis simi
Ransis simi, Fransis simi icha Ransiya simi nisqaqa huk romanu simim, latin simimanta paqarisqa. Fransiya mama llaqtapi yurispa, fransis atipaqkunaqa lliw Tiksi muyuntinpi, Kanadapi, Afrikapipas mast'arqan, chaypi rimasqa simikunata anchuchispa.
Kunanqa purtuyis simitaqa kay mama llaqtakunapim rimanku:
Qullpasa munisipyu
Qullpasa munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Coipasa) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Sawaya pruwinsyapi, Uru Uru suyupi. Uma llaqtanqa Qullpasa llaqtam (484 runa lanu 2001 watapi), Wila Pukarani wat'api, Qullpasa kachi quchapi, tiyaq.
Kantunkuna
Huk kantunmi kan: Qullpasa kantun.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Qullpasa munisipyupiqa kastilla, aymara lliwmanta astawan rimanku.
Qulcha "K" kantun
Qulcha "K" kantun (kastilla simipi: Cantón Colcha "K") nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qulcha "K" munisipyupi. Uma llaqtanqa Qulcha "K" (kastilla simipi: Colcha "K" icha Villa Martín) llaqtam.
Suti
Suti, kichwapi Shuti (latin simipi: nomen, grigu simipi: Όνομα) nisqaqa pitapas icha imatapas sutichasqam.
Runakunam sutiyuq, hinallataqmi ima allpamanta yachaykunapi puystukunapas sapaq sutiyuqmi: llaqtakunam, urqukunam, mayukunam, quchakunapas.
Uralan Awya Yalapiqa llapa runaqa sapaq sutiyuq iskaynintin ayllu sutiyuqpas, ahinataq:
Kaymi huk runa sapaq sutikuna:
Chipin distritu
Chipin distritu (kastilla simipi: Distrito de Chepén) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, Chipin pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Chipin llaqtam.
Qanaquta
Qanaquta (kastilla simipi: Canacota) nisqaqa huk llaqtam Piruw mama llaqtapi, Chiway distritupi, Kaylluma pruwinsyapi, Ariqipa suyupi, Qullqa qhichwapi.
B. B. King
thumb|right|260px|B.B. King, 2009 Riley Ben King sutiyuq runaqa, icha B. B. King (* paqarisqa Itta Bena llaqtapi -  wañusqa Las Vegas llaqtapi ) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq  soul takiqsi karqan, takichaq wan kitara waqachiqmi karqan. .
Carlos Alberto
Carlos Alberto "Capita" (Carlos Alberto Torres) sutiyuq runaqa (* paqarisqa Rio de Janeiro llaqtapi -  wañusqa Rio de Janeiro llaqtapi) huk 🇧🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
B. B. King
Taytan: Albert King; Maman: Nora Ella Farr. Wawqikuna: Albert King wan Freddie King.
North York Moors mama llaqta parki
North York Moors mamallaqta parki nisqaqa Inlatirra suyupi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi, huk mama llaqta parkim, North Yorkshire suyupi.
Karu puriy
thumb|290px|right|Goathland station, ([[North Yorkshire Moors Railway)]]
Wiñay kawsay
Wiñaykawsay yuyariy, Ñawpakamay yachay icha Ñawpaq kawsay qillqay (grigu simimanta: Ιστορία [Istoría]) nisqaqa runantinpa, allpa pachap, sapaq mamallaqtakunap icha runallaqtakunappas kasqankunam, imam tukurqun, ima hinam karqan, pikunam imatapas rurarqan.
T'arata munisipyu
thumb|right|290px|Tarata pruwinsyap pulitika rakiynin Tarata  nisqaqa huk ñiqin munisipyu T'arata pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa T'arata llaqtam.
Kantunkuna
Tawa kantunmi kan.
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo