cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Amachana sach'a-sach'a
thumb|300px|[[Suwisapi amachana sach'a-sach'a, Adelboden llaqtapi.]] Amachana sach'a-sach'a nisqaqa urqukunapi, ancha sayaq k'itipi kaq sach'a-sach'am, allpa chinkarita, lluqllakunata hark'aq.
Amachana sach'a-sach'ata muthuspa qulluptinqa, allpa chinkarinmi. Chay hinaqa Antikunapi sasachakuymi.
Carlos Ruiz
Carlos Humberto Ruiz Gutiérrez sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Watimala llaqtapi -  ), huk  mama llaqtayuq  piluta hayt'aqmi.
Yaya: Conejo; Mama: -
Velikiy Novgorod
thumb|Novgorod llaqta. Veliky Novgorod, Hatun Nowgorod icha Novgorod chaylla (rusu simipi: Вели́кий Но́вгород, Hatun Musuqllaqta icha Новгород chaylla) nisqaqa Rusiya mama llaqtapi llaqtam, Novgorod suyup uma llaqtanmi, Volkhov mayup patanpi, Ilmen qucha ñiqpi.
Ñawpa pacha Novgorod hatun mama llaqtap uma llaqtansi karqan.
Hatun taruka
Hatun taruka icha Taruka chaylla (Hippocamelus antisensis) nisqaqa huk Antikunapi kawsaq tarukam, iskay ruk'anayuq ñuñuqmi, yura mikhuqmi.
1848
1848 wataqa Griguryanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq illapachawwan qallarisqa wakllanwatam).
Montserrat Caballé
thumb|right|260px|Montserrat Caballé, Bernabé Martí wan Bernabé Martí Caballé, 1971 María de Montserrat Bibiana Concepción Caballé i Folch sutiyuq warmiqa, icha Montserrat Caballé, (* paqarisqa Barcelona llaqtapi - wañusqa Barcelona llaqtapi)) huk 🇪🇸 mama llaqtayuq Taki aranway takiqmi.
Taytan: Carlos Caballé Borrás (1907-1995); Maman: Ana Folch. Qusan: Bernabé Martí. Churinakuna: 2 (Bernabé wan Montserrat Martí Caballé (1972)).
Pukara mayu (Piruw)
Pukara mayu (kastilla simipi: Río Pucará) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mayum, Punu suyupi, Asankaru pruwinsyapi, Chuqiwanka distritupi, Santiago Pupuha distritupi, Tirapata distritupi, Lampa pruwinsyapipas, Nikasyu distritupi, Pukara distritupi, Qalapuha distritupi. Ramis mayuman purin.
Hanan Mayu amachana sach'a-sach'a
Hanan Mayu amachana sach'a-sach'a (kastilla simipi: Bosque de Protección Alto Mayo) nisqaqa huk amachana sach'a-sach'am, Piruw mama llaqtapi, San Martin suyupi, Rioja pruwinsyapi, Yorongos distritupi, Rioja distritupi, Elías Soplín Vargas distritupi, Musuq Kashamarka distritupi, Pardo Miguel distritupi, Muyupampa pruwinsyapipas, Muyupampa distritupi.
Pachakawri rumi
thumb|Pachakawri rumi. Pachakawri rumi (meteorito) nisqaqa hawa pachamanta Tiksimuyuman urmasqa rumim.
Chay rumi wayra pachapi urmachkaspaqa anchata q'uñiyaspa rawraspa quyllur hina achkinmi, pachakawri tukukuspa. Mana hunt'alla rawraspaqa allpa hawaman urmaspa pachakawri rumim tukukun. Allpapitaq hatun luq'um (p'ukru) tukukun, pachakawri luq'u nisqa.
Iskaynintin rikch'ankuna:
Sapalla yuyayka
Sapalla yuyayka (oración básica ) huk simikuna qoto alli yuyaywan. Ruranataqa hukllaylata apan.
Kintu qiwuña
Kintu qiwuña (Polylepis australis syn. Polylepis racemosa) nisqaqa huk laya qiwuñam, kimsamanta pusaq mitrukama hatun sach'am, Chawpi Antikunapi Arhintinapipas wiñaq. Mama quchap hawanmanta 1200 mitrumanta 3500 mitrukamam wiñan.
Sapalla yuyayka
Mana shuqan
Kay yuyaykata niyan waknasa yuyayka ( oración compleja ).
Yuraqchupa luwichu
Yuraqchupa luwichu icha Luwichu (Luychu) chaylla (Odocoileus virginianus) nisqaqa tukuy Awya Yalapi kawsaq tarukam, iskay ruk'anayuq ñuñuqmi, yura mikhuqmi.
Asaru
Mapuchi runa (Asar simi: Azərbaycanlılar) nisqaqa lliw Asar simita rimaq runakunam, Asarsuyu Iranwan mama llaqtakunapi tiyaq.
Pukaqucha (Punu)
Pukaqucha qucha (kastilla simipi: Laguna Colorada) nisqaqa Piruwpi huk qucham, Punu suyupi, Lampa pruwinsyapi, Lampa distritupi, Lampa llaqtañiq.
Oppo
rikchacha|Oppo riqsinapaq rikch'an Guangdong Oppo Mobile Telecommunications Corp., Ltd, OPPO sutiwan llamk'achispa, nisqaqa Chuwnamanta rantikuqpaq illari yachaykuna ruwaqninmi, Dongguan llaqtapi, Guangdong suyupi umalliq wasiyuq. Hatun rurukunap llikankunaqa yuyaysapa karurimana, yuyaysapa apaychanakuna, uyarina apaychanakuna, kallpa qullqi waqaychanakuna, wak illari rurukuna ima.
Willakunku BBK Electronics kaqwan t'inkisqa kasqanmanta, chay kuraq ruruchitaq tukrilla kayta mananchan. rikchacha| Ollie, OPPOpa tukri uywan
Zhidmad kitilli
Zhidmad kitilli nisqaqa (kastilla simipi: Parroquia Zhidmad) Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Walasiyu kitipi, Asway markapi.
Runakuna
Zhidmad kitillipiqa Kañari runakunam tiyanku.
Máximo Damián Huamaní
Máximo Damián Huamaní sutiyuq runaqa ( paqarisqa Iswa llaqtapi (San Diego de Ishua), Suntuntu wayq'upi, Awqara distritupi, Lukana pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi; wañusqa Lima llaqtapi) huk Piruw mama llaqtayuq wiyulin waqachiqmi karqan.
Kawsasqan
Maximoqa Justiniano Damián, Toribia Huamaní mamataytankunap wawan kaspa Iswa Qhichwa ayllu llaqtapi wiñarqan, mamataytata chakra llamk'aypi yanapaspa, hinaspa mana yachay wasiman rispa. Taytanqa raymikunapi wiyulinta waqachiptin, Máximo uyarispa waqachiyta yachaqayta munarqan. Taytan wiyulinista kaspapas manas munarqanchu, wiyulinta hatun machaykunapi, tragu upyaykunapi waqachinku, churiy aswan allinta kawsachun, nispa. 13 watayuq kaspa, taytan illachkaptin, taytanpa masinkunawan takispa ñawpaqta wiyulinta waqachirqan, ancha allinta yachaqaspa. Chaymanta pisilla pachaña huk raymipi waqachirqan, runakunta anchata tunachispa. Hinaptinsi taytan manañas ama nirqanchu.
14 watayuq kaspa michichkaspa mana allinta qhawachkaspa wakakunata chinkachirqan. Chay animalkunaqa chakrata waqlliptinsi mana wanachasqa kayta munaspas tiyunwan Lima llaqtaman ayqirqan.
Lima llaqtapiqa huk phawrikakunapis llamk'arqan. Huk watawanta qhipa tiyun wiyulinta qurqaptin musuqmanta waqachiyta qallarirqan. Hinaspam ancha riqsisqa wiyulinistam tukurqan. Lima llaqtapi José María Arguedasta riqsirirqan, ancha allin quchumasikuna tukuspa. Pueblo Libre distritupis Jose Maximota ñawpaqta rikuchkaspas qhichwa simipi tapurqan, "Qamrí Maximo Damian kankichu? Kuntratasqaykim. Haku risunchik, Artisaniyapi wiyulinta waqarichiy!" nispa. Joseqa qhipaq kawsay rikch'an El zorro de arriba y el zorro de abajo sutiyuqpi Maximonta samincharqan. Josepa aya p'ampayninpi 1969 watapi Jaime Guardia, Alejandro Vivanco, Chiara wawqikunawan takirqan kikinpa rurasqan llaki takita "Tihiras tusuypa wañukuynin" Agonía de la Danza de las Tijeras sutiyuqta.
Chandrasekhara Raman
thumb|right|260px|Chandrasekhara Raman, 1933. right|200px| Chandrasekhara Raman. Chandrasekhara Venkata Raman  (चन्द्रशेखर वेङ्कट रामन्) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Trichinopoly llaqtapi - wañusqa Bangalore llaqtapi) huk 🇮🇳 mama llaqtayuq pachaykamay yachaqsi karqan.
1849
1849 wataqa Griguryanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam).
Máximo Damián Huamaní
Kawsasqan
Maximoqa Isabel Asto sutiyuq takiqwanmi kasarakusqa karqan. Maximo Isabelwan Antikunamanta, Ayakuchu suyunmanta takikunata waqachiptinmi, Antikunamanta achka runakunam musikanta munarqan.
Santa Mariya (yura)
Santa Mariya (Tanacetum parthenium) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Chandrasekhara Raman
Taytan:, Maman:. Ñawpa warmi: Lokasundari Ammal (1907-1970).
Ursula Andress
right|thumb|250px |Ursula Andress, 1974 watapi. Ursula Andress sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Ostermundigen llaqtapi - ) huk mama llaqtayuq kuyu walltaypi  aranway pukllaqmi qarqan.
Qusankuna: John Derek (1957-1966) / Harry Hamlin (1978-1982) / Lorenzo Rispoli (1983-). Churinkuna: Dimitri Alexandre Hamlin.
Andrés Bello
thumb|right|Andrés Bello (1781-1865) thumb|rightAndrés Bello qillqa Andrés Bello sutiyuq runaqa ( paqarisqa Karakas llaqtapi -  wañusqa Santiago de Chile llaqtapi), huk 🇻🇪 mama llaqtayuq yachachiq, qillqaq wan yachay wayllukuqsi runa qarqan.
Urqu t'ika
Urqu t'ika (Cosmos peucedanifolius) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Andrés Bello
Warmi: Mary Ann Boyland (1794-1821) / Elizabeth Antonia Dunn (1824-1873)
Ch'ura taruka
Ch'ura taruka (Blastocerus dichotomus) nisqaqa Uralan Awya Yalapi ch'urakunapi kawsaq ancha hatun tarukam, iskay mitrukamam sayaq.
Uwe Seeler
Uwe Seeler, "Uns Uwe" sutipaq, (*5 ñiqin ayamarq'a killapi - 1936 paqarisqa Hamburg (Alimanya) llaqtapi - ) mama llaqtayuq Alimanya piluta hayt'aqmi.
Tayta: Erwin Seeler
Seeler Ilka Buck
Lampa mayu
Lampa mayu (kastilla simipi: Río Lampa) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mayum, Punu suyupi, Lampa pruwinsyapi, Lampa distritupi, San Ruman pruwinsyapipas, Hullaqa distritupi. thumb|left|180px|[[Qullawpi yaku ñankuna]]
San Roque kitilli (Impapura)
San Roque kitilli (kastilla simipi: Parroquia San Roque) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk kitillim Impapura markapi, Hatuntaki kitipi. Uma llaqtanqa San Roque llaqtam.
SSC Napoli
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Johnny Hallyday
thumb|280px| Johnny Hallyday, 1973. Jean-Philippe Léo Smet sutiyuq runaqa, icha Johnny Hallyday  (*  paqarisqa Paris llaqtapi -  wañusqa Marnes-la-Coquette llaqtapi) huk 🇫🇷 mama llaqtayuq aranway pukllaq.takiqsi qarqan, takichaq qarqan.
1854
1854 wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam).
Kastilla qillqay
Qhichwa simipaqpas kastilla qillqaytam unay pacha llamk'achirqanku, Kastilla Kamachiy pachapis, iskay chunka pachakwatakamapas. Kunan pachapas SIL International huk qhichwa simi k'iti rimaykunapaq kastilla qillqaytam llamk'achin, ahinataq Waywash rimaykunapaqmi, kichwa rimaykunapaqpas. Huk k'iti rimaykunapaqtaq SIL International k, q, w qillqaspa manam kastilla qillqayta llamk'achinchu. SIL Internationalpa David Weber-ninmi anchatam chay kastilla qillqayta llamk'achiyta munanmi.
Alonso Berruguete
Alonso González Berruguete sutiyuq runaqa (* paqarisqa Paredes de Nava llaqtapi -  wañusqa Toledo llaqtapi), huk 🇪🇸 mama llaqtayuq ch'iquqm (iskultur) yachaqpas qarqan.
Kastilla qillqay
Kastilla qillqayqa kay hinam:
Alonso Berruguete
Alma mater:
Kastilla qillqay
Kastilla qillqay qhichwa simip kunkallankunata manapuni rikuchiptinmi, kunan pachataq qhichwa simipaq manañam llamk'achinchikchu.
Gregorio Fernández
thumb|right|250px| Gregorio Fernández (1576-1636) Gregorio Fernández sutiyuq runaqa (* watapi paqarisqa Sarria llaqtapi -  wañusqa Valladolid llaqtapi), huk 🇪🇸 mama llaqtayuq ch'iquqm (iskultur) yachaqpas qarqan.
Zacatecas suyu
Zacatecas suyu (kastilla simipi: Estado Libre y Soberano de Zacatecas), nisqaqa Mishikupi huk suyum. Uma llaqtanqa Zacatecas llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa 1588 watapi.
Pulitiku rakiy
thumb|right|280px|Munisipyukuna (Zacatecas) 58 munisipyukuna
T'u Fu
270px|thumb|right|T'u Fu T'u Fu (712-770) huk chunwa qillqaqsi runa karqan, San Lip San Biep qillqaqninsi.
Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais
PUC-MG Yachay suntur (purtuyis simipi: Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais) nisqaqa Brasil mama llaqtapi huk yachay sunturmi.
Wanuku suyupi rimaykuna
Wanuku suyu
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Fernando Hierro
thumb|Fernando Hierro Fernando Ruiz Hierro, "Gran Capitán" sutipaq, (* paqarisqa Vélez-Málaga (Ispaña) llaqtapi -  ) mama llaqtayuq Ispaña piluta hayt'aqmi.
Tayta:
1853
1853 wataqa Griguryanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq illapachawwan qallarisqa chhasku watam).
1850
1850 wataqa Griguryanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq intichawwan qallarisqa chhasku watam).
Yucatán suyu
right|thumb|290px|Yucatán, Mishiku Yucatán suyu (kastilla simipi: Estado Libre y Soberano de Yucatán), nisqaqa Mishikupi huk suyum. Uma llaqtanqa Mérida llaqtam.
Institute of Electrical and Electronics Engineers
rikchacha|IEEEpa riqsinapaq rikch'an Institute of Electrical and Electronics Engineers (IEEE) nisqaqa 501(c)(3) tukuyakuq tantanakuymi, illari k'illikachay, pinchikilla k'illikachay, huk chaywan tinkuq yachaykunapaqpas, Musuq York llaqtapi llamk'ana wasiyuq, Piscataway llaqtapi llamk'ana wasiyuq, Musuq Jersey llaqtapi. IEEE nisqap llamk'ayninqa runap allinninpaq allwiyata ñawpaqman purichiymi. IEEE nisqaqa 1963 watapi American Institute of Electrical Engineers nisqap, Institute of Radio Engineers nisqap hukllanakuyninmantam kamasqa karqan.
Yucatán suyu
Wiñay kawsay
Kamasqa 1823 watapi.
Pulitiku rakiy
thumb|right|280px|Munisipyukuna (Yucatán) 106 munisipyukuna
Puna qiwuña
Puna qiwuña (Polylepis tarapacana) nisqaqa huk laya qiwuñam, kimsamanta pusaq mitrukama hatun sach'am, Chawpi Antikunapi wiñaq. Sajama mamallaqta parki nisqapi mama quchap hawanmanta 5200 mitrumanta aswan hanaqmi wiñan. Lliw sach'akunamanta aswan hanaq wiñaqmi.
Luis Monti
Luis Felipe Monti (* paqarisqa Buenos Aires llaqtapi, Arhintina mama llaqtapi -   paqarisqa Escobar llaqtapi, Arhintina mama llaqtapi ) huk Arhintina-Italya mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi wan pukllaykamachiq karqan.
Arturo Uslar Pietri
thumb|right|260px|Arturo Uslar Pietri (1906-2001) 200px|right|Arturo Uslar Pietri qillqa Arturo Uslar Pietri sutiyuq runaqa ( paqarisqa Karakas llaqtapi -  wañusqa Karakas llaqtapi), huk 🇻🇪 mama llaqta taripay amachaq, qillqaq wan willay kamayuqsi runa qarqan.
Taytan: Arturo Uslar Santamaría, Maman: Helena Pietri Paúl. Warmi: Isabel Braun Kerdel Churinkuna: Arturo wan Federico Uslar Braun
Alma mater: Winisuyla Chawpi Yachay Suntur.
Asus ZenFone
rikchacha|Zenfone 9 Asus ZenFone nisqaqa huk Android karurimanakunam, Asus nisqap ch'antasqan, qhatusqan, ruwasqanpas sinrucha. Miray-ñawpaq kaq ZenFonekuna 2014 watapi Consumer Electronic Show nisqapi Las Vegas llaqtapi, Nevada llaqtapi willasqa karqan. Imaymana rikch'aqkuna huk Intel Atom, Qualcomm Snapdragon, MediaTek ima sinrucha ruwaqkunawan kallpachasqa. Wakin ZenFone kaqpipas Zen UI, huk Asus kaqmanta ruwaqpa chawpin uyun.
Francisca Zubiaga
Taytan: Antonio de Zubiaga; Maman: Antonia Bernales. Qusan: Agustín Gamarra. Churinkuna: Felícitas Gamarra.
Wanchaka
Uywakuna: Llaqtakuna:
1855
1855 wataqa Griguryanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam).
Rosen Plevneliev
Rosen Asenov Plevneliev (Bulgarya simipi: Росен Асенов Плевнелиев) sutiyuq runaqa (* paqarisqa Gotse Delchev llaqtapi - ) huk 🇧🇬 mama llaqtayuq Ruwana kamayuqmi wan pulitikupas qarqan.
Taytan: Asen Plevneliev; Maman: Slavka Plevnelieva.
Aluta kantun
Aluta kantun (kastilla simipi: Cantón Alota) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Enrique Baldivieso pruwinsyapi (San Agustín munisipyupi). Uma llaqtanqa Aluta (Alota) llaqtam (515 llaqtayuq, 2001 watapi).
Rosen Plevneliev
Warmi: Yuliyana Plevnelieva Churinkuna: Philip (w. 2015), Asen wan Pavel.
1857
1857 wataqa Griguryanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq atipachawwan qallarisqa chhasku watam).
Ahmed Balafrej
Ahmed Balafrej (arabya simi أحمد بلافريج) sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Rabat llaqtapi -  wañusqa Rabat llaqtapi) huk 🇲🇦 ‎mama llaqtayuq pulitiku karqan.
1962 watakama Maruku Hawa ministru.
Taytan: ; Maman:.
Uqi qiwuña
Uqi qiwuña (Polylepis incana) nisqaqa huk laya qiwuñam, Ikwadur, Piruw mama llaqtakunapi Antikunapi wiñaq.
Q'illu-q'illu
Q'illu-q'illu (Berberis bumaelifolia) nisqaqa Buliwyapi wiñaq laya t'ankarmi, hampi yuram.
François Truffaut
thumb|right|250px| François Truffaut François Roland Truffaut sutiyuq runaqa (* paqarisqa Paris llaqtapi -  wañusqa Neuilly-sur-Seine llaqtapi ) huk 🇫🇷 mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan.
Taytan: Roland Truffaut, Maman: Jeanine de Montferrand. Warmikuna: Madeleine Morgenstern (1957–1965) / Fanny Ardant Churinkuna:	Laura (p. 1959), Eva (p. 1961) wan Joséphine (p. 28.IX.1983).
Miguel Angel
Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni, Miguel Angel sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Caprese llaqtapi, Italyapi - † wañusqa Roma llaqtapi), huk 🇮🇹 mama llaqtayuq wasichay kamayuqmi (arkitiktu), ch'iquqm (iskultur), llimphiqmi, tarina kamaqmi, pachaykamay yachaqmi, quyllur yachaqmi, pacha yachaqmi, pacha tupuy yachaqmi, yura yachaqmi, chaqllisinchi yachaqpas qarqan.
Uchpa luwichu
Uchpa luwichu, Ushpitu icha Ushpira, Arhintinapi Wasuncha (Mazama gouazoubira) nisqaqa Chawpi, Uralan Awya Yalapi kawsaq tarukam, iskay ruk'anayuq ñuñuqmi, yura mikhuqmi.
1859
1859 wataqa Griguryanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq illapachawwan qallarisqa chhasku watam).
Nancy Manchego
thumb|right|280px| Nancy Manchego Nancy Manchego sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Chinchiru (Apurimaq) llaqtapi -), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq takiq warmim.
Camden Town
Camden Town, sapa kuti Camden nispa pisichasqa, London Borough of Camden nisqapi huk suyum, yaqa 4.1 km wichaypi Charing Cross. Ñawpa pachamanta Middlesex llaqtapi, kay llaqta k'uchu kamachiypa chawpinmi, Lunrun Musika nisqapipas riqsichisqa, Hatun Lunrun llaqtapi 34 hatun chawpikunamanta hukninmi. rikchacha|309x309px| [[Parroquia civil nisqa|Ñawpa k'itillikuna, inti chinkaykuy waqtamanta inti lluqsimuy waqtakama, Paddington wan St Marylebone (kunan pacha Westminster llaqtapi), St Pancras llaqtapipas, Camden Towntapas (kunan pacha London Borough of Camden nisqapi) 1834 watapi]] rikchacha| Kay Regentpa Kanal yaku rampa qaranan
Nancy Manchego
Taytan:  ; Maman:. :
1862
1862 wataqa Griguryanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq killachawwan qallarisqa chhasku watam).
Q'illu kichka
Q'illu kichka (Berberis chrisacantha) nisqaqa Buliwyapi wiñaq laya t'ankarmi, hampi yuram.
Nabón kitilli
Nabón kitilli (kastilla simipi: Parroquia Nabón) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Nabón kitipi, Asway markapi. Uma llaqtanqa Nabón llaqtam.
Runakuna
Nabón kitillipiqa Kañari Kichwa runakunam tiyanku.
Sunch'upampa chaku suyu
Sunch'upampa chaku suyu (kastilla simipi: Cotos de Caza Sunchubamba) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, Kashamarka pruwinsyapi, Quspan distritupi, San Juan distritupi.
El Progreso kitilli
El Progreso kitilli (kastilla simipi: Parroquia El Progreso) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Nabón kitipi, Asway markapi. Uma llaqtanqa Zhota llaqtam.
1863
1863 wataqa Griguryanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq atipachawwan qallarisqa chhasku watam).
El Progreso kitilli
Runakuna
El Progreso kitillipiqa Kañari Kichwa runakunam tiyanku.
Gilberto Gil
thumb|right|270px|Gilberto Gil.
1860
1860 wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatam).
Gilberto Gil
Gilberto Passos Gil Moreira sutiyuq runaqa, icha Gilberto Gil (  paqarisqa Salvador llaqtapi  - ) huk 🇧🇷 mama llaqtap kitara waqachiq wan musika takichaqmi karqan.
Taytan:José Gil; Maman: Claudina Passos Gil Moreira. Warmikuna: Flora Gil / Nana Caymmi Churinkuna:Nara Gil, Bem Gil wan Preta Gil.
2003 watakama 2008 watamanta Kawsay saphi ministru.
Tommy Jonathan Sinaga
Tommy Jonathan Sinaga sutiyuq runaqa (4 ñiqin ayriway killapi 1999 watapi paqarisqa Pematang Siantar llaqtapi - ), huk 🇮🇩 mama llaqtayuq qillqaq wan takiq qarqan.
Taytanː Saudara Sinaga; Mamanː Rosmawaty Sitohang
Marciano Cantero
Ñawpa Warmi: Churinkuna:.
El Angolo chaku suyu
El Angolo chaku suyu (kastilla simipi: Coto de Caza El Angolo) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Piwra suyupi, Sullana pruwinsyapi, Talara pruwinsyapipas.
Andrade Marín kitilli
Andrade Marín kitilli (kastilla simipi: Parroquia Andrade Marín) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk llaqta kitillim Impapura markapi, Hatuntaki kitipi.
Runakuna
Andrade Marín kitillipiqa Karanki, Natawila, Otavalo Kichwa runakunam tiyanku. , ,
Mishiku suyu
Mishiku suyu (kastilla simipi: Estado Libre y Soberano de México), nisqaqa Mishikupi huk suyum. Uma llaqtanqa Toluca de Lerdo llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa 1824 watapi.
Pulitiku rakiy
thumb|right|280px|Munisipyukuna (Mishiku suyu) 125 munisipyukuna
Taqna suyupi rimaykuna
Taqna suyu
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Yuraq wasa
Yuraq wasa (Buddleja tucumanensis) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Taqna suyupi rimaykuna
Taqna suyu
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
1864
1864 wataqa Griguryanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq quyllurchawwan qallarisqa wakllanwatam).
San Agustín kantun
San Agustín kantun (kastilla simipi: Cantón San Agustín) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Enrique Baldivieso pruwinsyapi (San Agustín munisipyupi). Uma llaqtanqa San Agustín llaqtam (533 llaqtayuq, 2001 watapi).
Microsoft Excel
rikchacha|Microsoft Office Excelpa riqsinaq yupin rikchacha|Excelpa macOSpi [[Chawpin uya|chawpin uyan]] Microsoft Excel nisqaqa Microsoft pa ruwasqan yupay p'anqam, Windows, macOS, Android, iOS, iPadOS nisqapaqpas. Yupay icha yuparpay atiykunata, t'iktuta ruwallakunata, pivot tawllakunata, chaymanta huk makru wakichiysimita Visual Basic for Applications (VBA) sutiyuqta rikuchin. Excel Microsoft 365 q'ipi llamp'ukaq kaqmanta ruwan.
Impaya kitilli
Impaya kitilli (kastilla simipi: Parroquia Imbaya) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk kitillim Impapura markapi, Hatuntaki kitipi.
Julio César Turbay
thumb|right|360px| Julio César Turbay Julio César Turbay Ayala sutiyuq runaqa ( paqarisqa Bogotá llaqtapi - wañusqa Bogotá llaqtapi) huk 🇨🇴 mama llaqtayuq pulitikumi qarqan.
Hatuntaki kitilli
Hatuntaki kitilli (kastilla simipi: Parroquia Atuntaqui) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk llaqta kitillim Impapura markapi, Hatuntaki kitipi. Uma llaqtanqa Hatuntaki llaqtam.
Julio César Turbay
1957 watamanta 1958 watakama Kulumbya Qhuya wan Allpa wira ministrunmi qarqan.
Mayu ichhu-ichhu
Mayu ichhu-ichhu (Calamagrostis sp.) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Kunti Walla (Piruw)
Kunti Walla (Piruw) nisqaqa (kastilla simipi: Cordillera Occidental (Peru)) Antikunapi, Piruw mama llaqtapi, huk ancha hatun wallam. Waskaran urquqa (6.768 m) llapan urqukunamanta aswan hatunmi.
Julio César Turbay
Taytan:	Antonio Amin Turbay; Maman: Rosaura Ayala. Warmikuna: Nydia Quintero (1948-1986) / Amparo Canal (1987-2005). Churinkuna: Claudia, María Victoria, Diana wan Julio César.
Cesare Pavese
Cesare Pavese sutiyuq runaqa  (*  paqarisqa Santo Stefano Belbo llaqtapi - †  Torino wañusqa llaqtapi), huk 🇮🇹 mama llaqtamanta harawi qillqaqmi karqan.
Julio César Turbay
Alma máter: Universidad del Cauca.
Cesare Pavese
Tayta: ; Mama:.
Hatuntaki kitilli
Runakuna
Hatuntaki kitillipiqa Natawila Kichwa runakunam tiyanku.
Flickr
rikchacha|Flickrpa riqisnapaq rikch'an Flickr nisqaqa huk Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakunamanta rikch'akuna quy, kuyuq rikhc'akuna quy ima qaranam, chaymanta huk internetpi ayllu, Kanatapi kamasqa, Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakunapi umalliq wasiyuq. Ludicorp nisqap kamasqanmi karqan 2004 watapi, amawta, puruhisyunal lantiqillqa hap'iqkuna ancha riqsisqa ñanmi karqan, hatun sut'iyuq lantikunata chaskinankupaq. Achka kutim ch'anta kayninta t'ikrarqan, 20 ñiqin ayriway killa 2018 watapi SmugMug nisqap kapuyninmi karqan.
Wiñaykawsay
Yahoo! Ludicorp, Flickr imatawan rantirqan 20 ñiqin ayamarq'a killa 2005 watapi. Chay rantikuyqa 22 hunumanta 25 hunukama qullqita qusqanmantam willakun. 26 ñiqin inti raymi killapi 2005 watapi 2 ñiqin inti raymi killapi 2005 watapikama, llapa willaykunata Kanatapi qaraqkunamanta Hukllachasqa Amirika Suyukunap qaraqninkunaman astasqa karqan, chaymanta llapa chaymanta lluqsiq willaykunaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunap federal kamachiyninman tukurqan. 3 ñiqin qhulla puquy killapi 2007 watapi Yahoo! willakurqa Yahoo! Photos 20 p’unchay Quya raymi killa 2007 watapi wisq’akunan karqan, chay qhipamantaq llapa lantikunata chinkachinanku karqan; ruwaqkunata kallpachasqaku Flickr nisqaman astakunankupaq. Flickr willakurqa "Old Skool" kaqpi kaqkuna (pikunachus manaraq Yahoo! rantiy kachkaptin hukllawakurqanku) yupayninkuta huk Yahoo! suticha 15 ñiqin ayamarq'a killapi 2007 watapi chay qaranata llamk'achiytahinalla ruwananpaq. Kay kuyuyqa wakin llamk'achiqkunap k'amisqanmi karqan.
Pukuchu (yura)
Pukuchu (Cardiospermum halicacabum) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Camden (Lunrun borough)
rikchacha|Camden Thisritu Camden (Inlis simipi: London Borough of Camden) nisqaqa huk Lunrun boroughmi, Ukhu Lunrun llaqtapi. Camden Town Hall, Euston ñanpi, 1.4 mi (2,3.) nisqa km) wichaypi Charing Crossmanta. Kay llaqta k'uchuqa 1 ñiqin ayriway killapi 1965 p'unchawpi ñawpaq Hampstead, Holborn, St Pancras boroughkunap suyunmantam kamasqa karqan —chaykunaqa kuska, manaraq chay p'unchaw kachkaptin, ñawpaq pacha Lunrun taripayt'aqap huk rakinmi karqan.
Tikapanpa
Tikapanpaqam huk k'iti Rikway wamanichaw, ( Ankash suyuchaw) ñawpata imayka qillaykakunata ashiyashqa, hipiyashqa patsata uchkur.
Brigitte Bardot
Taytan: Louis Pilou Bardot (1896 - 1975) ; Maman: Anne-Marie Mucel (1912 - 1978). Qusankuna: Roger Vadim (1952 - 1957) / Jacques Charrier (1959 - 1962) / Gunter Sachs (1966 - 1969) / Bernard d'Ormale (1992). Churi: (1)
Pilikulakuna
thumb|220px|Brigitte Bardot en 1961. thumb|220px|Brigitte Bardot en la película de la [[20th Century Fox|Fox Dear Brigitte, 1965.]] thumb|220px|Brigitte Bardot en 2002.
Tikapanpa
Imaninraq kay shuti niyammi: tikapanpa, waytayuq panpatsuraq, qitapita qullqanaw rumipiyashqa ( adobe) panpatsuraq; mananachi mayqanpis. Quchakashqa yaku waramun, hanka alaywan, hankat chukrushqa, ruminaw tikayashqa, tsaytapismi niyan tikayashqa= ( agua congelada, agua solidificada). Kay marka hallqa patakchaw, allaapa alan, yaku tikayan, tsurushqa waramun, tsaypitam shutin.
Tikapanpa = planicie del agua congelada, manam waytatsu, manam 'aduuwi'tsu panpachaw.
Rikay
Anqash suyuta
Amedeo Avogadro
thumb|right|Amedeo Avogadro Lorenzo Romano Amedeo Carlo Avogadro, conte di Quaregna e Cerreto sutipaq runaqa ( paqarisqa Torino (Italya) llaqtapi; wañusqa Torino (Italya) llaqtapi) huk kawsay yachay, chaqllisinchi, hampi yachaymantapas yachaqsi karqan.
Jim Morrison
265px|thumb|Jim Morrison, 1968 James Douglas Morrison sutiyuq runaqa; icha Jim Morrison (* paqarisqa Florida  llaqtapi -  wañusqa Paris llaqtapi), huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq rock takiq.
Hawa t'inkikuna
Katiguriya Takiq (Hukllachasqa Amirika Suyukuna)
Italo Calvino
Italo Giovanni Calvino Mameli sutiyuq runaqa  (*  paqarisqa Santiago de Las Vegas llaqtapi - †  Siena wañusqa llaqtapi), huk 🇮🇹 mama llaqtamanta willay kamayuq wan qillqaqmi karqan.
Santa Isabel kitilli
Runakuna
Santa Isabel kitillipiqa Kañari Kichwa runakunam tiyanku.
Italo Calvino
Tayta: Mario Calvino; Mama: Evelina Mameli.
1865
1865 wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam).
René Préval
1991 watamanta ñawpaq kuti Aytipa Uma kamayuqnin qarqan.
Wakakuna
Waka unay runakunapa kuchun aknnanankunata ruwakuyanpaq; ( Kastilla simipi templo, iglesia). ( neologismo, willka wasi).
waka nisqa rumimanta ruwasqa, unaniraq, payta qarayta churapuyan, tapuyaq, ima shamunanpaqkaqta. Niyan huk markapipas panpaskiyaqnaq pata rurinman huk wakata, chay paykuna Kastilla simita mana atiyaqchu yachakuyta.
Conchuqu
Conchuqu qillqashqa kulli shimichu; kay shimita mana rimayannatsu kanankuna. Ankash suyuchu rimayaran Pallaska wamanichu.
¿Ima ninmi kay shuti, kulli shimichu? Coñ, Ankash qalluchu nin 'yaku'; chuqu nin 'patsa', 'pucha', 'chakrashqa allpa', tsaynaw qillqayashqa Afredo Torero Wiñhelm Adelaar, Gregorio Martínez Compañón. Allaw huk Ankash qallu qullqa kamariq pantashqa, pay riman qapaq 'Kun'paq, 'tsuku'paq, pantarin 'kunchuku' qichwa shimi nir.
Guillermo Stábile
Guillermo Stábile (* paqarisqa Buenos Aires llaqtapi -   paqarisqa Buenos Aires llaqtapi, Arhintina mama llaqtapi ) huk Arhintina-Italya mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi wan pukllaykamachiq karqan.
Pedro Cieza de León
Piiru Siyisa Liyun runa simipi ( Pedro Cieza de León, Kastilla simipi). Ispaña runa, willakuq, qillqasqa Tawantinsuyupaq, imanaw qillay ashiqkuna yaykamunqanpaq.
Cuernavaca
thumb|right|250px|Cortes Palasyu - Cuernavaca, Mishiku thumb|right|250px|Inlisya Kathidral Cuernavaca (nawa simi Cuauhnáhuac) nisqaqa Mishiku mama llaqtap hatun llaqtanmi. Morelos suyu uma llaqtanmi.
Wiñay kawsay
Hernán Cortés, kamasqa 1523 wata.
K'uru-k'uru
K'uru-k'uru (Croton baillonianus) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram, huk laya llawsa muram.
1866
1866 wataqa Griguryanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam).
1867
1867 wataqa Griguryanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq intichawwan qallarisqa chhasku watam).
Belisario Betancur
thumb|right|260px| Belisario Antonio Betancur Belisario Antonio Betancur Cuartas sutiyuq runaqa ( paqarisqa Amagá llaqtapi - wañusqa Bogotá llaqtapi) huk 🇨🇴 mama llaqtayuq taripay amachaq, qillqaq, willay kamayuq wan pulitikumi qarqan.
Kulumbya Yachachiy ministrunmi (1960). 1962 watamanta 1965 watakama Kulumbya Ch'amanaku ministrunmi qarqan.
Taytan:	Rosendo Betancourt León; Maman: Ana Otilia Cuartas. Warmi: Dalita Navarro / Rosa Helena Álvarez Yepes. Churinkuna: Beatriz, Diego wan María Clara.
Alma máter: Pontificia Universidad Bolivariana.
1870
1870 wataqa Griguryanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq illapachawwan qallarisqa chhasku watam).
Chaltura kitilli
Chaltura kitilli icha San José de Chaltura kitilli (kastilla simipi: Parroquia Chaltura / San José de Chaltura) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk kitillim Impapura markapi, Hatuntaki kitipi. Uma llaqtanqa Chaltura llaqtam.
Kallawaya walla
Kallawaya walla (kastilla simipi: Cordillera de Carabaya) nisqaqa Antikunapi, Piruw mama llaqtapi, huk wallam.. Allin Qhapaq urquqa (5.780 m / 5.800 m) llapan urqukunamanta aswan hanaqmi.
Sumaq Pampa risirwa suyu
Sumaq Pampa risirwa suyu (kastilla simipi: Zona reservada Pampa Hermosa) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Hunin suyupi, Tarma pruwinsyapi, Chanchamayu pruwinsyapi, Wasawasi distritupi, Chanchamayu distritupipas.
Fauna
thumb|left|140px|("rana venenosa")
Elia Kazan
thumb|220px| Elia Kazan Elia Kazan Elias Kazanjoglou (Ηλίας Καζαντζόγλου) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Istanbul llaqtapi - paqarisqa New York llaqtap) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq qillqaq wan kuyu walltay pusaq runam.
Oskar Suñaytas chaskirqan (1947 wan 1954).
Warmikuna: Molly Day Thatcher (1932-1963) / Barbara Loden (1967-1980) / Frances Rudges (1982-2003). Churinkuna: Judy, Chris, Nick, Katharine, Leo wan Marco.
Miguel de San Román
Miguel De San Román y Meza sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Punu llaqtapi - †  wañusqa Chorrillos, Lima llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan.
San Miguel de Jima kitilli
San Miguel de Jima kitilli icha Gima kitilli (kastilla simipi: Parroquia San Miguel de Jima / Parroquia Gima) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Siksik kitipi, Asway markapi. Uma llaqtanqa Gima llaqtam.
Miguel de San Román
Taytan: coronel Miguel Pascual San Román De las Cuentas, Maman: María Meza.
San Miguel de Jima kitilli
Runakuna
San Miguel de Jima kitillipiqa Kañari Kichwa runakunam tiyanku.
Lucho Macedo
Luis Young Agüero sutiyuq runaqa icha Lucho Macedo (* paqarisqa Lima llaqtapi  -  †  wañusqa  Lima llaqtapi),  huk 🇵🇪 mama llaqtayuq takichaqmi, takiqmi, taki qillqaqmi, Yatana qallwa waqachiqmi qarqan, kastilla simillapim qillqarqan.
Taytan: Luis Young; Maman: Juana Agüero. Warmi:
YouTubeyaq
YouTubeyaq, YouTubechaq, YouTube ruwaq icha YouTuberqa huk internetpi runa icha sunquyachiq, kuyuq rikch'akunata kuyuq rikch'a-riqsichinakuy patapata YouTube pi ruwaq, sapan YouTube kanalninkupi churaspa. Kay simiqa ñawpaq kutita Inlis simipi 2006 watapi llamk'achisqa karqa.
Sunquyachiy
rikchacha| [[MrBeast sutiyuq runa|MrBeast, kunan pacha patapatapi 4 kaq aswan qillqayukuq runayuq kanalniyuq, aswan qillqayukuq runayuq sapanchasqa YouTubeyaq|chawpi]]
Jacobus Henricus van't Hoff
rikchacha|paña|200px| Jacobus van't Hoff Jacobus Henricus van't Hoff (*30 ñiqin chakra yapuy killapi - 1852 paqarisqa Rotterdam (Urasuyupi) llaqtapi, - † 1 ñiqin pawqar waray killapi - 1911 wañusqa Steglitz-Berlín (Alimanya) llaqtapi; huk kawsay yachaymanta hampi yachaymantapas yachaqsi karqan.
1901 llaqtapi Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Chaqllisinchipi Hampi Yachaytaqpi).
Layu-layu
Layu-layu (Cuscuta grandiflora syn. Cuscuta americana) nisqaqa Buliwyapi wiñaq laya mallunwam, hampi yuram.
Kay
Kay ( ruwana).
Aguascalientes
Wiñay kawsay
Juan de Montoro Rodríguez wan Jerónimo de Orozco, kamasqa.
Kaypipas qhaway
"Aguascalientes Mi Estado" - Ed. SEP 1982
1871
1871 wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam).
Sapa
'Sapaqa sutipa qipanman churakan; nisqanta hatunyaatsin.
Qipana puy
Qipana -puy ( sufijo verbal, Kastilla shimichaw).
Yachaqkuna
Alpritu Turirum nin Julyu Kalpupaq, manam allitsu rurashqa, 'qipana puy'paq ' Pragmática y gramaática del quechua cuzqueño'pi
1872
1872 wataqa Griguryanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq k'uychichawwan qallarisqa wakllanwatam).
Misi ullu
Misi ullu (Dasyphyllum brasiliensis) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Gary J. Parker
Gary J. Parker sutisa runa qichwa rimaq kan; simiyachayyuq. Askha yachaypanq'ta rurasa.Pay runasimikamayuq, yurisqa Huñuq Kasqapi.
William Luna
Taytan: William Luna Rozas; Maman: María Moscoso Ojeda. Warmi: Valia Mujica. Churinkuna: 4 (Sebastian Luna Dalguer, William Valentin Luna Mujica, Galileo Luna Mujica, María Nazarena Luna Mujica).
Citymapper
Citymapper huk llaqtapaq puriypaq ruwachina wakichi chaymanta saywiti ruway qarana mayqinchus apaykachana akllanakunata rikuchin, aswanta kawsaq pachawan, mayqin iskay k'itikunapura yanapasqa llaqtapi. Llapan llaqtakunapi purinapaq willakutam huñun, puriy, iskaymuyupi puriy hinaspa purichiy, llaqtapaq apaykachanakunamantapas. Yanqalla llamk'aqkunaman, chaymanta huk apaykachana app kaqwan yanapasqa q'illaysapakunapi kayhina karurimanakuna, chaymanta huk Internet webk'itiwan.
Ukhupi kaq willakuqa imaymana pukyuta aysasqa kanku, kicha willakumanta (aswanta GTFS-willañiqikuna apaykachana kamachiqkunap qusqan) chaymanta llaqta t'ikray kamachiqkunamanta. Wakin willakuykunaqa ruwaqpa ruwasqan utaq llaqtapi llamk'aq runakunap huñusqan.
Citymapperqa 2011 watapi Lunrun llaqtapi qallarirqan. Iskay kaq llaqtanqa Musuq York llaqtan karqan. 2020 wata Chawawarki killapin 58 llaqtakunapi, hatun llaqtakunapipas puriykunata qhawarirqanku. Citymapper nisqaqa Azmat Yusuf sutiyuq ñawpaq Google llamk'aqpa kamasqanmi, payqa Citymapper nisqap CEO nisqapas llamk'achkan.
Qhapaq Raymi killa 2019 watapi chay app huk ruwayta yaparqa mayqinchus llamk'achiqkunata huk "utqaylla" ñanta utaq "hatun ñankuna" akllayta saqin mayqinkunachus pisi k'anchayniyuq k'itikunata karunchakunku.
2023 watamanta, kuraq ruruchiqa 50 hunumanta aswan llamk'aqkunaman 100 llaqtakunapi yanapakuyninkunata qun.
Much'ay
rikchacha|Warmi qhari wayllunakuspa much'anakuchkan. rikchacha|[[Erich Honecker Leonid Brezhñevwan much'anakuspa napaykunakuchkan, Berlin pirqapi llimphisqa.]] rikchacha|[[José Alencar Freire Falcão sutiyuq kardinalta yupaychaspa makinta much'achkan.]] Much'ay nisqaqa runap wirphanwan huk runata (icha imatapas) llukchiymi, llankhaymi, runa khuyaspa, waylluspa, napaykuspa, yupaychaspa.
Qara (shuti)
Qara (shuti) nin llapan kurkuhanman aywaqta. kurkuntsikta tsapan, kay shimiwan rimallajunata hipintsik.
Tito Puente
right|220 px Ernesto Antonio Puente sutiyuq runaqa icha Tito Puente (* paqarisqa New York llaqtapi -  wañusqa New York llaqtapi), huk 🇵🇷 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq takichaqsi qarqan.
Taytan: Ernesr Puente. Maman: Ercilia Puente. Churinkuna: Audrey Puente.
Zachary Taylor
Tayta: Richard Taylor; Mama: Sarah Stroher.
Warmi: Margaret Smith Churinkuna:
Ripusa
wak=|rikchacha|L-Ripusa Fischer Rikuchiy Ripusa nisqaqa huk sanu asukar, k'illimsayaku nisqapas, C5H10O5 nisqa molecular hurmulayuq, H−(C=O)−(CHOH)4−H nisqa chiru rikch'ayniyuq. Naturalmente-ocurrente nisqa forma, .<templatestyles src="smallcaps/styles.css" />  -ripusa, nisqaqa ribonucleótidos nisqap huk rakinmi, maymantam ARN rurakun, chayraykum kay chaqrusqaqa necesario codificación, decodificación, regulación, genes expresión nisqapaqpas. Huk estructural análogo nisqayuqmi, desoxiripusa nisqa, chaytaq ADN nisqap kaqlla ancha chaniyuq kaqninmi.<templatestyles src="smallcaps/styles.css" />  -ripusa nisqaqa mana natural asukarmi, ñawpaqta Emil Fischerwan Oscar Pilotywan 1891 watapi wakichisqa 1909 watapiraqmi chayta reqsirqanku Phoebus Levenewan Walter Jacobswan<templatestyles src="smallcaps/styles.css" />   -ripusa nisqaqa huk purun rurum karqan, Fischerpa Pilotypa rurunpa enantiómero nisqa, nucleico nisqap ancha chaniyuq k'apayninpas. Fischerqa "ripusa" sutitam akllarqan, huk asukarpa sutinpa huk chikan musuqmanta churasqa kaptin, arabinosa, chaymanta ripusa nisqaqa 2' karbunpi epímero nisqa; iskaynin sutikunaqa tupallantaqmi goma árabe nisqawanpas, chaymantan ñawpaqtaqa arabinosa nisqataqa t’aqarqanku, chaymantan prepararqanku<templatestyles src="smallcaps/styles.css" />  -ripusa nisqa.
Runa simi wayrasimipa
Unaypitam wayrasimipa yachaqkuna rimayamun atska markapita.
2001 watapuraypita Wayrashimi "Pukahirka"pa rimayamun runashimipa. Kay wayrashimi patsakasha Pumapanpa llaqtachaw. Rimamuq yachachikuq Pedro Mata Cueva,  Shinti ( shutitukuynin). Kanankuna huk rantinchaw rimamun. Kananpis imaykata munatsikuyan rantiyannanpaq.
Kanan Suyu pushaq, wamani kuraq akraychaw, San Luyis chaw, Chakaschaw, Pumapanpachaw, Mariskal Lusuriaqachaw, kitinkunachaw, karrupita qayakachayamushqa runa shimichaw ( Ankash qallu).
Ludo kitilli
Ludo kitilli (kastilla simipi: Parroquia Ludo) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Siksik kitipi, Asway markapi. Uma llaqtanqa Ludo llaqtam.
Runakuna
Ludo kitillipiqa Kañari Kichwa runakunam tiyanku.
Runa simi wayrasimipa
Munisipal wayra shimi Yawyapita rimamun runashimichaw, kunan, anyan qillay chaskiqkunata, alli yupayanpaq, wananqanta rantipakunanpaq, shumaq mikuyta akrayaananpaq. Tsay qatitam niyan  Pinsiyun 65 ( yashqa qaraytukuy). Kuraqkayta munaqkunapis rimayamushqam.
San Luyispita, wayrashimipa, huk Kuraqwasi munapaq, rimamuran, qayakuran mikupakuq aywayananpaq, alli mikushun upyashun nimuran. Waraspita qayakuyan, ura uraqa kechwapa. Karruwan puriqkuna kanan witsaykuna kikinpura parlayan kikinpa shiminkunawan. Huk iñimatsiqkuna runa shimipa waarayllana qayaykachamun, supayta apashunkiman nimun.
Mexicali
Mexicali (nawa simi Cuauhnáhuac) nisqaqa Mishiku mama llaqtap hatun llaqtanmi. Baja California suyu uma llaqtanmi.
Wiñay kawsay
Agustín Sanginés kamasqa.
1877
1877 wataqa Griguryanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam).
Max Castro
thumb|right|250px| Max Castro Max Weber Castro Miranda sutiyuq runaqa ( paqarisqa Tampu distritopi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq kitara waqachiqmi, takiqmi, takichaqmi, taki qillqaqpas.
Natawila kitilli
Natawila kitilli (kastilla simipi: Parroquia Natabuela / San Francisco de Natabuela) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk kitillim Impapura markapi, Hatuntaki kitipi. Uma llaqtanqa Natawila llaqtam.
Max Castro
Duele amar (2000)
a) Cuando me vaya b) Acaso duerme quien ama c) Jarana
Ninri-ninri
Ninri-ninri (Rinri-rinri)(Dichondra sp.) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
1874
1874 wataqa Griguryanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq atipachawwan qallarisqa chhasku watam).
Remigio Morales Bermúdez
thumb|200px|Remigio Morales Bermúdez Remigio Morales Bermúdez sutiyuq runaqa, (*30 ñiqin ayamarq'a killapi-1836 paqarisqa Pica llaqtapi, †1 ñiqin ayriway killapi-1894 wañusqa Lima llaqtapi) huk piruwanu awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan.
Tata: Remigio Morales Mama: María Bermudez
Yachaywasi:
Antonio Fogazzaro
thumb|200px|Antonio Fogazzaro
Antonio Fogazzaro sutiyuq runaqa ( paqarisqa Vicenza llaqtapi - wañusqa Vicenza llaqtapi) huk 🇮🇹 mama llaqtayuq qillqaq runam qarqan.
Hugo Sotil
Uuyu Sutil Yirin' (Hugo Sotil Yerén Kastilla simipi)   asipay suti "Chuulu"  (*    paqarisqa Ika llaqtapi - ) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
Luritu suyupi rimaykuna
Luritu suyu
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Susana Baca
thumb|right|250px|Susana Baca Susana Esther Baca de la Colina ( paqarisqa Lima llaqtapi - ), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq takiq wan takichaqmi qarqan.
Tomasa Tito Condemayta
Tumasa Titu Kuntimayta (Tomasa Tito Condemayta) sutiyuq warmiqa (1750 watapichá paqarisqa Aqumayu llaqtapi; wañusqa Qusqu llaqtapi) huk piruwanu qhichwa ankallis karqan.
Susana Baca
Piruw Kawsay Saphi ministru (2011).
1878
1878 wataqa Griguryanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq intichawwan qallarisqa chhasku watam).
Tomasa Tito Condemayta
Tumasaqa inka panakayuq kaspas Aqus llaqtap kurakansi karqan.
Susana Baca
Taytan: Ernesto Baca Ramírez, Maman: de Carmen de la Colina Gonzáles. Qusan: Ricardo Pereyra.
Susudel kitilli
Susudel kitilli (kastilla simipi: Parroquia Susudel) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim Oña kitipi, Asway markapi.
Runakuna
Susudel kitillipiqa Kañari Kichwa runakunam tiyanku.
Tomasa Tito Condemayta
1780 watapi José Gabriel Kunturkanki Micaela Bastidaswan Piruw mama llaqtapi Ispaña kamachiyta ankallikurqaptinsi Tumasa qusanta wawankunata saqirqaspa Qusqu suyuman astakuspa ankallikunawan huñukurqan.
Tumasaqa achka warmi anakallikunawansi ayñisapa ispañul awqaqkunata maqaykuqan, Sankarara llaqtapi (Sankarara maqanaku nisqapi) ispañulkunata atipaspa. Aqus k'itipi Pillpintuchakatapas warminkunawansi ispañulkunamanta amacharqan.
1781 watapitaqsi Ispañulkuna Tomasata hap'irqaspa hipachispa wañuchirqan, Mikaela, Hipólito, José Gabrielta ña sipirqaspa. Umantas Aqus plasapi sayachirqanku runakunata manchachinapaq.
1880
1880 wataqa Griguryanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq atipachawwan qallarisqa wakllanwatam).
Ch'akatiya
left|100px|thumb|[[Murunkuna.]] Ch'akatiya, ch'akataya, hatun ch'akataya (Buliwyapi: jatun ch'akataya) icha Chakhataya (Dodonaea viscosa) nisqaqa huk thansam icha sach'acham, Awya Yalapi, Aphrikapi, Asyapi, Awstralyapipas wiñaq, ancha sinchi q'iruyuq.
Ampuki kitilli
Ampuki kitilli (kastilla simipi: Parroquia Ambuquí) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk chakrapura kitillim Impapura markapi, Ibarra kitipi.
Runakuna
Ampuki kitillipiqa Otavalo Kichwa runakunam tiyanku.
1875
1875 wataqa Griguryanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam).
La Paz (Baja California Sur)
La Paz nisqaqa Mishiku mama llaqtap hatun llaqtanmi. Baja California Sur suyu uma llaqtanmi.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Qarapulka
Qarapulka ( carapulca, Kastilla simipi) patsan mikuy papapita rurashqa.
James Polk
James Knox Polk sutiyuq runaqa (*2 ñiqin ayamarq'a killapi 1849 watapi Pineville llaqtapi Meckenburg – † 15 ñiqin inti raymi killapi 1849 watapi Nashville) Hukllachasqa Amirika Suyukunap taripay amachaq, apulliq wan ñawpa umalliqninsi karqan (1845 watamanta - 1849 watakama).
Tayta: Samuel Polk; Mama: Jane Knox.
Warmi: Sarah Childress Churinkuna:
Qarapulka
Tsaypaaqa papata yanuntsik, shiprantsik,munarqa ikantsik, mahantsik achaychuychaw tsakinanpaq.
Wirata tsullutsinki, kachita siwullata wiñanki, puka utsu aqashata; tsay qarwaptinna wiñanki 'tsaki papa'ta, hananpan ankasha kuchi aytsata. Qarakunki arrus yanuwan. Chinchachaw hukmanpa rurayan, llullu papa ikaskirlla, tallarinwan qarakuyan puka puka taraq, tsaytam manchay pichu (qasqu taqray) niyan.. Mikurqam rukishninkunatasi laqwapayanraq.
Domingo Nieto
thumb|200px|Domingo Nieto y Marquez (1803-1844) Domingo Nieto y Márquez sutiyuq runaqa, El Quijote de la Ley, (*5 ñiqin chakra yapuy killapi 1803 paqarisqa Ilu llaqtapi, †17 ñiqin hatun puquy killapi 1844 wañusqa Qosqo llaqtapi) huk piruwanu awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan.
Tayta: Domingo Nieto y Hurtado de Mendoza Mama: María del Carmen Márquez
Yachaywasi: Colegio de los Betlemitas (Muqiwa)
1882
1882 wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam).
Pawa
rikchacha| [[DNK|ADN moléculap pawanqa ancha allinmi llamk'ananpaq.]] Pawa icha Wallpay nisqaqa imayaypi icha llikachapi, icha chay hina organizasqa imayaypi icha llikapi hukllachasqa elementokunap churakuyninmi, tantanakuyninmi. Material pawakuna nisqakunaqa runap rurasqan imakunam, ahinataq wasikuna, makinakuna, pachamamapi kaq imayaykunapas ahinataq kawsaq kawsaqkuna, qiqllakuna, q'illaykuna. Abstracto nisqa pawakunaqa antañiqiq hamut'ay pi, musiku nisqapipas willaypa pawankunatam churan. Ruwaypa layakunaqa huk hierarquía (hukmanta achka tinkiykuna cascada), achka-achka t'inkikunayuq llika, icha huk rejilla nisqa, espaciopi vecino kaq componentekunapura tinkiykuna rikuchiq.
Chaqnana-apaq
lluqi|rikchacha| Ñawpa pachamanta [[Sami runa|sami mikuna wakaychina wasi]] rikchacha| Paris llaqtapi [[San-Séverin llaqtapi|Saint-Séverin inlisyapa gótico tawa rakiyuq chakasqa costillayuq bóvedakuna]]
Kawsay yachaymanta
paña|rikchacha| [[Inti wayta|Inti raymipa t'ika umanta ruraq huch'uy k'anchariq q'illu t'ikakunap espiral nisqapi churasqa kayninqa ancha ordenasqa pawa nisqap rikch'ayninmi, chaymi llapa kawsaqkunata riqsichin. ]]
Chaqllisinch'imanta
paña|rikchacha| [[Dopamina nisqa|Dopamina nisqapaq tullumanta fórmula]]
Takimanta
paña|rikchacha| [[Ñawpaq rimaykuna (Chopin) .|Chopinpa Preludiokunamanta huk motivo, Op. 28 no.6, barras 1–3]]
Yuraq uma-uma
Yuraq uma-uma icha Yuraq uma uma (Echinopsis obrepanda) nisqaqa Buliwya suyullapi wiñaq hampi yuram.
Alberto Suppici
Alberto Horacio Suppici Sedes sutiyuq runaqa (* paqarisqa Colonia del Sacramento llaqtapi - †  wañusqa Montevideo llaqtapi) huk Uruwayi mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi wan pukllaykamachiq karqan.
1879
1879 wataqa Griguryanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq killachawwan qallarisqa chhasku watam).
1881
1881 wataqa Griguryanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq illapachawwan qallarisqa chhasku watam).
Sipris
Sipris (genus Cupressus) nisqaqa huk Chinchay Awya Yalapi, Iwrupapi, Asyapi, Afrikapipas wiñaq llat'an muruyuq sach'akunam, Piruwman apamusqam.
KSI
Olajide Olayinka Williams "JJ" Olatunjiqa (19 ñiqin qhapaq raymi killa 1993 watapi paqarisqa), KSI (ñawpaq KSIOlajideBT) sutiyuq llamk'aypi riqsisqa, huk Inlispampamanta YouTubeyaq, rapyaq, ñuk'anakuq. Payqa Piritañamanta YouTube tantanakuyninpa huknin kamaqninmi, Sidemen sutiyuq runap wankurisqam. Payqa Misfits Boxing nisqap umalliqninmi, Prime Hydration, XIX Vodka nisqap, Sides sutiyuq mikhuywasi waskhar nisqap kuska kapuqninpas.
Ankuchawa kitilli
Ankuchawa kitilli (kastilla simipi: Parroquia Angochagua) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk chakrapura kitillim Impapura markapi, Ibarra kitipi. Uma llaqtanqa Ankuchawa llaqtam.
Omara Portuondo
thumb|260px| Omara Portuondo Peláez (1930-). 200px|right| Omara Portuondo sign
Omara Portuondo Peláez sutiyuq warmiqa (* paqarisqa La Habana llaqtapi  — ), 🇨🇺 mama   takiq qarqan.
Taytan: ; Maman:. Churinkuna:,    Qusakuna:
Antiwayshi
Antiwayshi ( Áncash Oriental Kastilla simipi) huk allpasuyu Anqas suyupi.
1884
1884 wataqa Griguryanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq intichawwan qallarisqa wakllanwatam).