cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Taki kapchiy
Ch'uyanchaku
Taki kapchiyqa qati-qatilla, uyaywakunam huk mit'api, ñiqichisqa icha mana ñiqichisqa.
Taki kapchiypa kayninkuna
Taki kapchiypiqa kay iskaynintinmi: uyaywakunawan ch'inkunam. Uyaywayqa tawantin kayniyuqmi:
Uyaywakunawan ch'inkunawanpas ñiqichiyqa kay taki kapchiypa tiksinkunatam quwan:
Wiñay kawsay
Taki kapchiypa pachakuna:
Unay-unay pacha
Ñawpa pacha
Chawpi pacha (IX - XV kaq pachakwata)
Paqariray (XV - XVI kaq pachakwata)
Barruku (1600 - 1750)
Klasisismu (1750 - 1830)
Rumantika (siglo XIX)
Imprisyunismu (1910 - 1950)
Kåre Willoch
Kåre Isaachsen Willoch  sutiyuq runaqa (* paqarisqa Oslo llaqtapi - 2021) huk Nurwiga mama llaqtayuq musikuq wan pulitiku qarqan.
Taki kapchiy
Wiñay kawsay
XX & XXI pachakwatakuna
Kåre Willoch
Nurwiga Uma kamayuq, watamanta  watakama.
Taki kapchiy
Wiñay kawsay
Béla Bartók; Alban Berg; Igor Strawinsky; Anton Webern; Arnold Schönberg; Carl Orff; Sergej Prokofjew; Olivier Messiaen; Pierre Boulez;
Kåre Willoch
Nurwiga Qhatu Ministru, watamanta  watakama wan  watamanta  watakama.
Tayta: Haakon Isaachsen Willoch (1896–1955); Mama: Agnes Christine Saure (1895–1994). Ñawpaq warmi: Anne Marie Jørgensen Churinkuna:.
Taki kapchiy
Ñawrakuna
Klasiku musika
Kåre Willoch
Alma mater: Oslo Yachay suntur.
Taki kapchiy
Ñawrakuna
Música popular & Música etnica
Black music
Jazz
Karl Landsteiner
25px|Nobel Suñay 1930 watapi Nobel Suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Hampi Yachaypi).
Taki kapchiy
Ñawrakuna
(Nuevos géneros musicales y su clasificación)
Musika huk yachay kanchakunawan
Musika & Hampi yachay
Musika & Iñiy
Musika & Yupana
Musika & Llank'ana
Musika & Tusuy
Musika & Kurku kallpanchay
Musika & Kapchiy
Musika & Simi kapchiy
Musika & Yachachiy
Bactrocera aquilonis
Bactrocera aquilonis nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Taki kapchiy
Musika huk yachay kanchakunawan
Musika & Pulitica
Musika & (Psicología)
Bactrocera aquilonis
Wiñay kawsay
1965 watapi, tayta May-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
Hong Myung-Bo
Hong Myung-Bo (*  paqarisqa Siul llaqtapi  - ) 🇰🇷 piluta hayt'aq. Los Angeles Galaxy wan Tayhan Republika quchu piluta hayt'ay.
Taki kapchiy
Musika huk yachay kanchakunawan
Musika & (Sociología)
148
148 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Alberto Colunga
Alberto Colunga y Cueto O.P. sutiyuq runaqa (* paqarisqa Noreña llaqtapi -  wañusqa Caleruega llaqtapi) huk Ispaña mama llaqtayuq kathuliku taytakura, Dyusmanta yachachiqsi, qillqaqpas karqan. Kastilla simipas Dyuspa Simin Qillqa Nácar-Colunga.
Tayta: Colunga; Mama: Cueto.
Alma mater: Pontificia Università Gregoriana.
Hawa t'inkikuna
Kastilla simipi:
Ransiya simipi:
Francis Drake
thumb|right|250px|Sir Francis Drake. Francis Drake sutiyuq runaqa (1543 watapi paqarisqa Crowndale llaqtapi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi; 28 ñiqin qhulla puquy killapi 1596 wañusqa Portobelo llaqtapi) huk inlis wamp'upi waykha suwas karqan, Royal Navy (Qhapaqpa Maqanakuy Wampusuyun) nisqapi wisalmirantipas.
Paranday distritu
Paranday distritu (kastilla simipi: Distrito de Paranday) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, Utusku pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Paranday llaqtam.
Atlético Madrid
thumb|right|260px|Atletico Madrid fankuna. Club Atlético de Madrid S.A.D. nisqaqa huk ispañul piluta hayt'ay klubmi.
Wiñay kawsay
kamarisqa karqan, Madrid llaqtapi.
Suñaykuna
thumb|right|260px|Truphyukuna
Gilberto Godoy Filho
thumb|right|260px|Gilberto Godoy Filho (1976-) Gilberto Amauri de Godoy Filho sutiyuq runaqa, icha Giba (*  paqarisqa Londrina llaqtapi -   ) huk 🇧🇷 mama llaqtayuq makiyasiqmi.
149
149 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
La Victoria (Ikwadur)
La Victoria (kastilla simipi: La Victoria) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kuri markapi, huk llaqtam, Lajas kitip uma llaqtanmi.
Trojany
thumb|250px|right|Trojany
shuk Poloniapa sayami kan.
Susilo Bambang Yudhoyono
Susilo Bambang Yudhoyono sutiyuq runaqa (*9 ñiqin tarpuy killapi 1949 watapi paqarisqa Tremas, Pacitan llaqtapi - ), huk 🇮🇩 Awqaq suyu wan pulitiku karqan.
2004 watamanta 2014 watakama ñawpaq kuti Indunisyapa Umalliqnin karqan.
Tayta: Raden Soekotjo; Mama: Siti Habibah. Ñawpaq warmi: Kristiani Herawati Churinkuna: 2 (Agus Harimurti (1978) wan Edhie Baskoro (1982)).
Yachaywasi: Sekolah Rakyat Gadjahmada
Bactrocera arecae
Wiñay kawsay
1954 watapi, tayta Hardy & Adachi-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
Ñust'a Hisp'ana
Ñusta Hisp'ana icha Yuraq Rumi nisqaqa huk ñawpa Inka llaqtam, Piruwpi, Qusqu suyupi, Killapampa pruwinsyapi, Willkapampa distritupi.
William McMahon
William "Billy" McMahon,  sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Sydney llaqtapi -  wañusqa Sydney llaqtapi). huk 🇦🇺 mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku qarqan.
1969 watamanta 1971 ñawpaq kuti Awstralyapa Hawa ministrunin qarqan.
1971 watamanta 1972 ñawpaq kuti Awstralyapa Uma kamayuqnin qarqan.
Taytan: William McMahon; Maman: Mary Ann Walder. Ñawpaq warmi: Sonia Rachel Hopkins Churinkuna: 3 (Melinda McMahon, Julian McMahon, Deborah McMahon).
Yachaywasi: Sydney Yachay Suntunin.
Usiyaña
rikchacha|Mamaquchaku Usiyaña, Usiyanya icha Mamaquchaku (Kastilla simipi: Oceanía) nisqaqa Pasiphiku mama quchapi wat'akunam, Awustaralya allpa pacha, Musuq Silantha wat'akunapas.
Awustaralya, Musuq Silantha, Papwa Ñukini, Kiripati, Wanwatu, Tuwalu, Phiyi, Tunua, Samuwa, Nawru
Chuni kiti
Chuni kiti (kastilla simipi: Cantón Chone) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Manawi markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Chuni llaqtam.
Marco Polo
thumb|right|200px|Marco Polo. right|thumb|200px|Marco Polo, [[Kublai Khanpa kanchanpi.]]
Khari Khari quchakuna
Khari Khari quchakuna (kastilla qillqaypi Cari Cari, Kari Kari, Kari-Kari) nisqakunaqa Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, iskay qucham, San Ildefonso nisqa, San Pablo nisqapas, Tomás Frías pruwinsyapi, P'utuqsi munisipyupi, P'utuqsi kantunpi, P'utuqsi llaqtamanta 8 km karum. Khari Khari wallapi, P'utuqsi wallap chinchay rakiyninpi, tiyanku.
Chuni kiti
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Kawllay
Kawllay, Llakusi icha Sintimintu nisqaqa runap icha uywap allin icha mana allin kachkayninmi, ñutqup limbiku llikanpi paqariq. Ahinataq:
Bactrocera areolata
Bactrocera areolata nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Kawllay
huk runaman, uywaman kawllaykunaqa kaymi:
Marco Polo
Marco Polo sutiyuq runaqa ( paqarisqa Venezia llaqtapi - wañusqa Venezia llaqtapi ) huk 🇮🇹 mama llaqtayuq, Veneziayuq qhatuqsi, wamp'uykachaqsi, suyu tariqsi, saywitu qillqaqpas karqan. Ñawpaq Iwrupayuqpura Sida Ñan nisqanta Chunwa mama llaqtaman puriq runapuras qarqan.
Bactrocera areolata
Wiñay kawsay
1861 watapi, tayta Walker-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
Marco Polo
Taytanː Niccolò Polo; Mamanː Nicole Anna Defuseh. Warmiː Donata Badoer. Churinkunaː Fantina, Bellela wan Moretta.
Michael Jackson
thumb|270px|Jackson, [[2003]] 270px|right| Michael Jackson [[silq'uynin]] Michael Joe Jackson sutiyuq runaqa, icha Michael Jackson (* paqarisqa Gary llaqtapi, Indiana suyupi - ) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna  mama llaqtap pop takiqmi, tusuqmi, takina qillqaqpas.
Taytan: Joseph Walter "Joe" Jackson; Maman: Katherine Jackson (Kattie B. Screws) Warmikuna: Lisa Marie Presley (1994 - 1996) / Deborah Jeanne Rowe (1996 - 1999) Churinkuna: Michael Joseph Jackson, Jr., Paris-Michael Katherine Jackson wan Prince Michael Jackson II.
Pasus distritu
Pasus distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Pazos) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Tayaqaqa pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Pasus llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Ariqipa distritu
Ariqipa distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Arequipa) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Ariqipa pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Ariqipa llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
thumb|left|170px|Ariqipa distritu, satillitimanta rikusqa
150
150 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Wañusqakuna
150er
Mohandas Gandhi
thumb|200px|Mohandas Gandhi, Kasturba sutiyuq warminwan, [[1902 watapi]]
Mohandās Karamchand Gandhī sutiyuq runaqa (मोहनदास करमचंद गांधी, Mohandās Karamcand Gāndhī) icha Mahatma Gandhi, sanskrit simipi: महात्मा māha atma, "hatun nuna", (2 ñiqin kantaray killapi 1869 paqarisqa Porbandar llaqtapi - 30 ñiqin qhulla puquy killapi 1948 wañusqa Musuq Dilhi llaqtapi), huk 🇮🇳 mama llaqtayuq pulitiku runam, yachay wayllukuqpas karqan.
Tayta: Karamchand Gandhi; Mama: Putlibai.
151
151 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Wañusqakuna
150er
Renminbi
Renminbi (Han simi: 人民币, ￥) Chunwa Runallaqta Ripuwlika Kañina.
Kanuwa ruya
Kanuwa ruya, Puku yura, Kapiruna icha Q'apaq siwis (Cedrela odorata) nisqaqa huk hatun sach'am, rikch'aq siwismi, Uralan Awya Yalapi wiñaq. K'ullu kurkumanta kanuwatam ruranku.
Santiago Chuku pruwinsya
Santiago Chuku pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Santiago de Chuco) nisqaqa Qispi kay suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Santiago Chuku llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Eduardo López de Romaña Umalliqmi.
Uywakuna
thumb|left|160px|[[Puna yuthu Tinamotis pentlandii ]]
Pulitika rakiy
thumb|right|200px|[[Anqasmarka distritu|Anqasmarka]] Pusaq distritunmi kan:
Markawili
Markawili (kastilla simipi: Marcabelí) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kuri markapi, huk llaqtam, Markawili kitip uma llaqtanmi.
Tantamayu distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
David Janssen
thumb|right|260px| David Janssen (1931-1980) David Janssen sutiyuq runaqa ( paqarisqa Naponee llaqtapi -  wañusqa Malibu llaqtapi), huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq aranway pukllaq qarqan.
Warmikuna: Ellie Graham (1958-1970) / Dani Crayne (1975-1980)
152
152 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Cuauhtémoc Blanco
Cuauhtémoc Blanco Bravo sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Mishiku llaqtapi  - ) 🇲🇽 piluta hayt'aq. Mishiku quchu piluta hayt'ay.
152
Wañusqakuna
150er
John Gorton
John Grey Gorton sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Wellington llaqtapi -  wañusqa Sydney llaqtapi). huk 🇦🇺 mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku qarqan.
1966 watamanta 1968 ñawpaq kuti Awstralyapa Yachaychi ministrunin qarqan.
1968 watamanta 1971 ñawpaq kuti Awstralyapa Uma kamayuqnin qarqan.
Taytan: John Rose Gorton; Maman: Alice Sinn. Ñawpaq warmi: Bettina Brown (p.1935; w.1983) / Nancy Home (p.1993). Churinkuna: 3.
Yachaywasi:  Yachay Suntunin.
Tunari mamallaqta parki
Tunari mamallaqta parki (kastilla simipi: Parque Nacional Tunari) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk mamallaqta parkim, Quchapampa suyupi, Jayupaya pruwinsyapi, Quchapampa pruwinsyapi, Killaqullu pruwinsyapi, Chapari pruwinsyapi, Tapaqari pruwinsyapipas.
Allpa saywachi
thumb|left|160px|[[Alalay qucha wan Quchapampa llaqtawan, Cristo de la Concordiamanta rikusqa]]
Flora
thumb|left|160px|[[Mulli Schinus molle]]
Fauna
thumb|left|160px|[[Wisk'acha (Buliwya)]] Tunari mamallaqtapiqa kanmi 30 laya ñuñuqkuna, 163 laya pisqukuna, iskay laya suchuqkuna, iskay laya allpa yaku kawsaqkunapas. Pisqukuna:
153
153 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Wañusqakuna
150er
Thorvald Stoltenberg
Thorvald Stoltenberg ( paqarisqa Oslo llaqtapi; wañusqa Oslo llaqtapi). Nurwiga mama llaqta pulitikum karqan.
1987 watamanta 1989 watakama wan 1990 watamanta 1993 watakama ñawpaq kuti Nurwigapa Hawa Ministrun karqan.
1979 watamanta 1981 watakama Nurwigap Maqanakuy Ministrun.
Wanka limay
Wanka limay, Wanka nunashimi icha Wanka Nuna Shimi nisqaqa huk qhichwa simi k'iti rimaymi, Hunin suyupi (Piruwpi) Wanka runakunap rimasqan.
Puyusqa distritu
Puyusqa distritu (kastilla simipi:  Distrito de Puyusca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, Pariwanaqucha pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Inquyu llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Tiriyu
Tiriyu icha Tirihu,, Chaqipa kichwapi Waña, Wayla icha Tiriku , Tiriwu utaq Riwu (genus Triticum) nisqaqa huk riwi yuram. Kutasqa murunkunamanta rurasqa hak'umanta t'antatam patanchik.
Kamiri munisipyu
Kamiri munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Camiri) nisqaqa suqta ñiqin munisipyu Cordillera pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Kamiri llaqtam.
La Merced distritu
La Merced distritu; (kastilla simipi: Distrito de La Merced) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum Ayha pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa La Merced llaqtam.
Kamiri munisipyu
Kantunkuna
Iskay kantunmi kan.
La Merced distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Indira Gandhi
thumb|right|Indira Gandhi
Kamiri munisipyu
Kantunkuna
Kantun - (Uma llaqta):
Indira Gandhi
Indira Priyadarshini Gandhi (इन्दिरा प्रियदर्शिनी गान्धी) sutiyuq warmiqa (* 19 ñiqin ayamarq'a killapi 1917 paqarisqa Allahabad, (Indya) llaqtapi - 31 ñiqin kantaray killapi 1984 wañusqa Musuq Dilhi (Indya) llaqtapi), ''fue hija única de Jawaharlal Nehru, Indya mama llaqtayuq pulitiku.
Kutupaksi mama llaqta parki
Kutupaksi mama llaqta parki (kastilla simipi: Parque Nacional Cotopaxi) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk mama llaqta parkim, Kutupaksi markapi, Latakunka kitipi, Napu markapi, Archidona kitipi, Pichincha markapi, Mejía kitipi.
Kamiri munisipyu
Runakuna
Munisipyupiqa kay runa llaqtakunam tiyanku:
La Merced distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Kamiri munisipyu
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
San Kits Niwiswan
San Kits Niwiswan (inlish simipi: Saint Kitts and Nevis) nisqaqa Chawpi Awya Yalap wat'ankunapi huk mama llaqtam, iskaynintin wat'am: Niwis wat'awan San Kits wat'am.
Pinar del Río pruwinsya
Pinar del Río pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Pinar del Río), nisqaqa huk pruwinsyam Kuba mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Pinar del Río llaqtam.
Kutupaksi mama llaqta parki
Allpa saywachi
thumb|left|160px|[[Sinchulawa, Qutuphaqsi mama llaqta parki]]
Bactrocera arisanica
Bactrocera arisanica nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Kamiri munisipyu
Simikuna
Kamiri munisipyupiqa kastilla, waraniyi, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Pinar del Río pruwinsya
Wiñay kawsay
Kamasqa
Kamiri munisipyu
Wiñay kawsay
thumb|right|150px|Enrique Parada Aguilera munumintu
Pinar del Río pruwinsya
Runakuna
591 931 runakuna
Kutupaksi mama llaqta parki
Ñuñuqkuna
thumb|right|160px|[[Añas: (Conepatus semistriatus)]] thumb|right|160px|[[Kurikinka (Phalcoboenus carunculatus), Kutupaksi]] thumb|right|160px|Refugio José Ribas, 4.800 m
Kamiri munisipyu
Hawa t'inkikuna
{{Santa Krus suyu]] {{Suyukuna (Buliwya)}}
Indira Gandhi
Tomó su nombre de su marido Feroze Gandhi (sin ningún parentesco con Mahatma Gandhi)''.
Indya mama llaqtayuq Uma kamayuq 19 ñiqin qhulla puquy killapi 1966 watamanta watakama, 14 ñiqin qhulla puquy killapi 1980 watamanta 31 ñiqin kantaray killapi 1984 watakama.
Tayta: Jawaharlal Nehru
Wak'a Pukllana
Wak'a Pukllana icha Pukllana (Pucllana) nisqaqa huk ñawpa llaqtam, Piruwpi, Lima pruwinsyapi, Miraflores distritupi.
El Carmen kiti
El Carmen kiti (kastilla simipi: Cantón El Carmen) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Manawi markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa El Carmen llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Aqcha distritu
Aqcha distritu (kastilla simipi: Distrito de Accha ) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Paruru pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Aqcha llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Asukar
thumb|200px|Asukar umiñakuna, hatunchasqa. Asukar (kastilla simimanta: azúcar, chayqa arabya simimanta) nisqaqa ancha misk'i imaykanam, misk'ichanapaq llamk'achisqanchik. Asukartaqa misk'i wirumantam hurqunchik, Iwrupapitaq rimulachap saphinmantam.
Purupuru (awqanakuy)
rikchacha| [[Hukllachasqa Amirika Suyukunap Marine Corps|Hukllachasqa Amirika Suyukunaqtu Lamarquchaku nisqakunam 2010 watapi Huliyu killapi Sri Lanka mama quchap mama quchapi puriqninta yanapanku, Mudular Taktikal Chaliku nisqawan llaminanpaq.]] rikchacha| [[Nihun|Nihunmanta maqanakuq purupuruyuq]] rikchacha|Unku Purupuru, puru-puru, awqana kusma icha kurku purupuru, kayqa hark'ana p'acham, aychap atakakunata ch'unqanapaq icha huk ladoman kutichinapaq rurasqa. Ñawpa pachamanta awqaq pusaqkunata amachanapaq llamk'achisqa, kunan pachataq imaymana laya chapaqkuna (aswanta chaqway chapaqkuna), sapaq harkana waqaychaqkuna icha runa waqaychaqkuna, wakin kutitaq común civilkuna llamk'achinku. Kunan pachaqa iskay hatun rikch'aqmi kan: sapa kuti mana chapayuq armadurakuna chawpimanta hatun hark'anapaq, sinch'i chapa kallpachasqa purupurutaq astawan hark'anapaq, maqanakuy awqaqkunaqta llamk'achisqanhina. rikchacha| Waqkutimanta paqranina/Ñawpaq pacha Kunan pacha purupuru kusmakuna llasa kawallupi puriqkunapaqhina
Wallqanqa
rikchacha| Hukllachasqa Amirika Suyukunaq [[Policía llankaymanta|chapaq runa 2002 watapi uktuwri killapi uma chuku churakun, ch'aqwaymanta hark'akuq wallqanqayuq kachkaspa.]]
Pukyukuna
<references group="" responsive="0">
Andrés Iniesta
Andrés Iniesta Luján sutiyuq runaqa (* paqarisqa Fuentealbilla (Ispaña) llaqtapi -  ) mama llaqtayuq Ispaña wan FC Barcelona piluta hayt'aqmi.
Carlos Tévez
Carlos Alberto Martínez Tévez  (* paqarisqa Buenos Aires llaqtapi -  ) huk 🇦🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.
Andrés Iniesta
Tayta:
Sichura pruwinsya
Sichura pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Sechura) nisqaqa Piwra suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Sichura llaqtam.
Andrés Iniesta
Yachay wasikuna:.
Sichura pruwinsya
Wiñay kawsay
Kamasqa, Alberto Fujimori Umalliqmi.
Andrés Iniesta
Mamallaqtapura kampiunatukuna
(*) Incluyendo Silicciun
Sichura pruwinsya
Pulitika rakiy
Suqta distritunmi kan.
SL Benfica
Suñaykuna
thumb|right|260px|Truphyukuna
155
155 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Wañusqakuna
150er
Ikitus
Ikitus (kastilla simipi: Iquitos) nisqaqa huk piruwanu hatun llaqtam, Luritu suyup uma llaqtanmi.
Ikitus llaqtapiqa 439.114 runa (2005) kawsachkan.
Hanan Kusisach'a listritu
Hanan Kusisach'a distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Alto Selva Alegre) Ariqipa llaqtap distritun, Piruw mama llaqtapi, Ariqipa suyupi, Ariqipa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Kusisach'a (Selva Alegre) llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Haji Mohamed Suharto
Haji Mohamed Suharto (musuq indunisya simi qillqaypi) icha Haji Mohammad Soeharto (chay hinapas qillqankuraqmi; paqarisqa Yogyakarta llaqtapi;  wañusqa Yakarta llaqtapi). Indunisya mama llaqtayuq pulitiku runam qarqan, mama llaqtap umalliqninpas.
1967 watamanta 1998 ñawpaq kuti Indunisyapa Umalliqnin karqan.
Taytan: Kertosudiro;  Maman:  Sukirah. Ñawpaq warmi: Siti Hartinah (1947-1996) Churinkuna:
Yachaywasi:
Pacha kuyuy
thumb|250px|right|San Franciscopi pacha kuyuypa thuñichisqan wasikuna, 1906 watapi. thumb|250px|right|Valparaísopi pacha kuyuypa thuñichisqan wasikuna, 1906 watapi. Pacha kuyuy nisqaqa (kastilla simipi: sismo, terremoto; temblor nisqapas) allpap hatun kuyuyninmi, tiksimuyup qatanpa mast'akusqanpa icha nina urqup paqarichisqan.
Man wat'a
Man wat'a nisqaqa Ilandap Hatun Britanyawan chawpinpi Ilanda hatun quchapi huk wat'am, Hukllachasqa Qhapaq Suyuman kapuq.
Bactrocera armillata
Bactrocera armillata nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
1938 watapi, tayta Hering-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
156
156 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Jarabe de Palo
thumb|300ppx|Jarabe de Palo, [[2005 watpi.]] Jarabe de Palo nisqaqa kastilla simipi Ispañayuq rock kusituymi. Wankurisqa takiqninkunaqa Alex Tenas, Jordi Mena, Maria Roch, Daniel Forcada, Toni Saigi y el líder, Pau Donés (kumpusitur).
156
Wañusqakuna
150er
Bactrocera ascita
Bactrocera ascita nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
1983 watapi, tayta Hardy-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
Kurunawirus lliw unqurichiq
350px|thumb|Kurunawirus lliw unqurichiq: [[Tehranpi unquqkunaqa hampichikun · Qhali pichana karrukuna Taipei suyupi · Awstralya qhatuna wasikunapi pata patakuna supay manchakuymanta rantipakuywan · Milano Linate antanka pampapi hampi llanchinanpaq · Italya umalliqmanta llamk’ay huñu unquy wasapananpaq.]] Kurunawirus lliw unqurichiq (kastilla simipi: Pandemia de enfermedad por coronavirus) nisqaqa huk wamaq unquymi kay kurunawirus 2019 (COVID-19) sinchi samay ñak’ariy kurunawirus 2 (SARS-CoV-2) nisqamantan paqarimurqan. Wamaqllaraq mirariytam qallarirqa Wuhan, Hubei pruwinsya, Chunwa Runallaqta Ripuwlikapi, qhapaq raymi killa 2019 watapi; 11 ñiqin pawqar waray killapi 2020 watapim chayllaraq Hamp'i Tiqsimuyup Tantanakuyqa hatun unquytaqa riqsirqurqa. 67,027,000 unqukunañam 12 ñiqin qhapaq raymi killakamalla kachkan, kanmansi 191 suyu ayllukunapi ima, 1,535,000 wañusqata hinallataq 43,062,000 qaliyasqata saqispan.
Musyarichiq
300px|left|thumb|SARS [[Kurunawirus unquy rikuykuna (musyarichiqkuna).]] COVID-19 musyachiq mana riqsinallachu hinallataq kaywan runakuna unquqqa manataqsi musyachikunmanchu utaq hatarinman musyachiq chhulliwan kaqhinalla, kanmansi rupapakuy, uhu, saykuy, samaywan ñak’ariy utaq panku nanay. Unquq nisyuyaptinqa neumoniaman qatarikun, samaywan ñak’ariy, supay manchariy, wañuy ima.
Tukunari
Tukunari icha Bukichiku (Prochilodus nigricans) nisqaqa huk challwam, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunap ukhunpi kawsaq, 37 cm-kama wiñaq. Runakuna aychanta mikhunkum.
Kurunawirus lliw unqurichiq
Paqarichiq
2019 Kurunawirus unquy (COVID-19), sinchi samay ñak’ariywan paqarichisqa kay kurunawirus 2 (SARS-CoV-2). Mirarichiy qallarichiyqa pisi samaycha runakunapa wikatiyninwansi kanman, kayhina uhuspan utaq qachin qachinyaspan. Pisi samaycham wayrapi unayniq sayarayan chika pachalla huk nuyuyasqa 65% hinallataq 21-23 °C, ichaqa aswanpas pampapi qullqiman, cartonman, q’ispilluman utaq pispiman untapakuspan kawsasqallaraqsi kanman. SARS-CoV-1wan kaqlla kasqankus hamut'ay wasipi qhawarispankum kuskanku añaw 72 pacha kawsananta tarirqunku aswanqa pispikunapi hinallataq titipi.
Unquy willaqkuna
Wakin runakuna, asintumatiku nispa kanman, ichaqa utqhaq unquy willaqkunawan kanman. Qullanan sintumakuna: ruphay unquy, llasaq kurkun kanku  ch'aki uhuy. Qicha, waq sintumakunata mana sapa kuti kanku. Machukuna aswan allin unqukunta atinku, yallinraq waynakuna unqunta atinkuraqmi. OMS ninku waynakuna machuhina wañunta atinku.
Wakin unquy willaqkuna kaykuna kanku.
Qhanqaraqa
Qhanqaraqha (kastilla qillqaypi: Cancaraca, Cancaragá) icha Chaqllaqu (Chaqllaqucha hina) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Antikunapi, huk urqum, Yuraq Wallapi, Anqash suyupi, Asunsyun pruwinsyapi, Chakas distritupi, Qarwa pruwinsyapipas, Shilla distritupi, Qhanqaraqa quchap qulla-kuntinpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.250 mitrum aswan hanaq.
Kurunawirus lliw unqurichiq
Unquy willaqkuna
thumb|350px|[[SARS-CoV-2 unquynin imaynallataq achkachakun]]
* (Hasta el 20 de febrero de 2020 y en base a 55 924 casos confirmados por laboratorio).
Manan unqunanchispaq
Antiviral hampilla vacunaqa manam kanraqchu. Hampi yanapakuyqa musyarichiq qhaliyachiyllas hinallataq waqaychasqa hampichina yanapaq. Kay unquywan mana ñak’arinapaqsi makinchikta mayllikuna, uhuspa siminchikta pistukuna, karunchakuna huk runakunamanta, qhawarina, llapan runamanta sichus unquywan musyaqtukuqta ayqichina. Huk tapukuna qatipaymi huk kurunawirussmanta achka añakikuna wañuchiq minkarinku pampakuna allin pichanapaq SARS-CoV-2 alkulwan hampikunawanpas. Kay unquy mana mirarinanpaqsi manapuni illarinachu, runa wichq’ana, runa sayarichiy kanan, utaq huñunakuykunata tanichiy. Hubei pruwinsyapi runa wichq’ana kaykunamansi yapakun, Italya suyupa lliwninpi runa wichq’ana, Iwrupapa huk suyunkunapi, Chunwa Runallaqta Ripuwlika hinallataq Urin Kuryu suyupi runa sayarichiy, achka fronterakuna wichq’ay utaq illaqkuna qiparichiy, antaka pampakunapi ima anta kurupa sayananpi waqaycharikuy, maykunapis unqusqakunamanta illanapi willarikuy.
Yachay wasikuna hinallataq suntur wasikuna wichq’akunku lliwllapi, pisillanpipas, 124 suyukunapi, 1.6 waranqa hunu yachaqyaqkunata sasachachirispan.
Tiqsi muyupi yupikuna
300px|right|thumb|SARS [[Kurunawirus-manta infugraphic-ta harkananpaq.]]
Lliw unqurichiq suyu allpantinwan
450px|thumb|Kurunawirus lliw unqurichiq (12 ñiqin [[qhapaq raymi killapi 2020)]]
Liv and Maddie
Liv wan Maddie (inlish simipi: Liv and Maddie, kastilla simipi: Liv y Maddie) nisqaqa huk Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq ñawikaruy ñiqikuna, 2013 watapi rurasqa. Disney ruruchinapaqmi rurasqa.
Pukyumanta willay
Pukyumanta willayqa llapa k'uskiykuqpa, llapa willay kamayuqpa rurananmi. Willay pukyu nisqamanta willaspaqa, takyachisqankunata khaqnaqchanmi.
Wak qillqaq runap nisqantaqa wichq'aq chupa ("...") sananchakunapi wichq'aspa qillqamun, chaymantataq qillqaqpa sutintam, pukyu qillqap sutintapas qillqamun.
Liwrumanta, willay p'anqamanta willaspaqa, kay willakunatam willananchik:
Pasaje
Pasaje (kastilla simipi: Pasaje) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kuri markapi, huk llaqtam, Pasaje kitip uma llaqtanmi.
César Costa
thumb|right|260px|César Costa César Roel Schreurs  sutiyuq runaqa icha César Costa (*  paqarisqa Mishiku llaqtapi -   ) huk 🇲🇽 mama llaqtayuq taripay amachaq, takiqsi wan aranway pukllaq qarqan.
Tayta: César Roel; Mama: Schreurs Warmikunaː Churinkunaː:
Carlos Gardel
Carlos Gardel sutiyuq runaqa (* paqarisqa Toulouse llaqtapi  - †  wañusqa Medellín llaqtapi), huk Arhintina mama llaqtayuq aranway pukllaq, takichaq, takiqmi karqan.
Takikuna
thumb|150px|right|Carlos Gardel.
Pilikulakuna
Flor de durazno
Película muda
Encuadre de canciones
Se trata de diez cortometrajes.
Las luces de Buenos Aires
Espérame (en créditos figura como "Esperáme")
157
157 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Carlos Gardel
Pilikulakuna
Subtitulada en su momento como: "Andanzas de un criollo en España"
Artemisa pruwinsya
thumb|300px|Mapa de la Provincia de Artemisa thumb|300px|Kathuliku inlisya - Artemisa llaqta Artemisa pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Artemisa), nisqaqa huk pruwinsyam Kuba mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Artemisa llaqtam.
Carlos Gardel
Pilikulakuna
La casa es seria
Artemisa pruwinsya
Wiñay kawsay
Kamasqa
Carlos Gardel
Pilikulakuna
Melodía de arrabal
Antartika
thumb|200px|right|Antartika thumb|200px|right|Antartika tiksimuyupi. thumb|200px|right|Antartikapi chullunku. thumb|200px|Antartikata hawa pachamanta qhawachkanchik. Antartika nisqaqa (inlish simipi: Antarctica, kastilla simipi: Antártida) Uralan qhipatata muyupayaq allpa pacham, chullu-chullunkullam.
Wisk'acha
Wisk'acha (genera Lagidium, Lagostomus) nisqakunaqa Antikunapi kawsaq ñuñuq, khankiq uywakunam. Runakunaqa chakuspa aychantam mikhunku.
Antartika
Antartikapiqa Tiksimuyup urin qhipanmi.
thumb|290px|left|Antartika
Artemisa pruwinsya
Runakuna
502 392 runakuna
Munisipyukuna
11 munisipyukuna:
Carlos Gardel
Pilikulakuna
Cuesta abajo
Fue la mejor película hablada en castellano hasta entonces producida por un estudio de Hollywood.
Cazadores de estrellas
Título en inglés: The big broadcast of 1936.
Sinqa distritu
Simikuna
Kay distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
Carlos Gardel
Pilikulakuna
Tango bar
Sinqa distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pukyu:
Bactrocera assamensis
Wiñay kawsay
1999 watapi, tayta White-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
Ramón Valdés
thumb|right|200px|Ramón Valdés, circa [[1950s.]] Ramón Valdés Castillo, Don Ramón, sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Mishiku llaqtai,  wañusqa Mishiku llaqtapi  - ) huk 🇲🇽 mama llaqtayuq aranway pukllaq karqan.
Tayta: Rafael Valdés Gómez; Mama: Guadalupe Castillo.
Pink Floyd
Pink Floyd nisqaqa huk Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtayuq Rock kusituymi, 1965 llaqtapi Syd Barrett-pa, Roger Waters-pa, David Gilmour-pa Cambridge llaqtapi paqarichisqan.
Inkawasi-Kañaris
Inkawasi-Kañaris nisqaqa huk qhichwa simi k'iti rimaymi, piruwanu Lampalliqi suyupi (Inkawasipi, Kañarispi) rimasqa.
Einar Gerhardsen
Einar Henry Gerhardsen sutiyuq runaqa (* paqarisqa Asker llaqtapi -  wañusqa Oslo llaqtapi) huk Nurwiga mama llaqtayuq llamk'aq, pulitiku wan kawpaq runa karqan.
158
158 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Einar Gerhardsen
Nurwiga Uma kamayuq (1945-1951, 1955-1963 y 1963-1965)
Oslo kuraka (1940 wan 1945) Tayta: Gerhard Olsen (1867-1949); Mama: Emma Hansen (1872-1949). Ñawpaq runa: Werna Churinkuna: 3 (Truls, Rune wan Torgunn).
Bactrocera assita
Bactrocera assita nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
1989 watapi, tayta Drew-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
Flavio Alfaro kiti
Flavio Alfaro kiti (kastilla simipi: Cantón Flavio Alfaro) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Manawi markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Flavio Alfaro llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Hidetoshi Nakata
Hidetoshi Nakata|中田 英寿|Nakata Hidetoshi}} (*  paqarisqa Kōfu llaqtapi Yamanashi suyupi - )  piluta hayt'aq. Bolton Wanderers FC wan Nihun quchu piluta hayt'ay.
Sinsikap distritu
Sinsikap distritu (kastilla simipi: Distrito de Sinsicap) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qispi kay suyupi, Utusku pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Sinsikap llaqtam.
Luiz Inácio Lula da Silva
Luiz Inácio Lula da Silva sutiyuq runaqa, icha Lula (*  paqarisqa Caetés llaqtapi - ), huk 🇧🇷 mama llaqtayuq pulitiku wan Umalliq.
Rawakayku distritu
Rawakayku distritu (kastilla simipi: Distrito de San Francisco de Ravacayco) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, Pariwanaqucha pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Rawakayku llaqtam.
Luiz Inácio Lula da Silva
2003 watamanta 2010 watakama ñawpaq kuti Brasilpa Umalliqnin karqan.
Rawakayku distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
Luiz Inácio Lula da Silva
Taytan: Aristides Inácio da Silva; Maman: Eurídice Ferreira de Melo Ñawpaq warmi: Marisa Leticia Rocco Casa. Churinkuna: Marcos Cláudio, Fábio Luís, Sandro Luís wan Luís Cláudio.
Sukcha distritu
Sukcha distritu; (kastilla simipi: distrito de Succha) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum Ayha pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Sukcha llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Luiz Inácio Lula da Silva
Yachaywasi: Grupo Escolar Marcílio Dias
Sukcha distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Rawakayku distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
159
159 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Rawakayku distritu
Simikuna
Pukyu:
159
Wañusqakuna
150er
Inka kancha
Inka kancha nisqakunaqa Qusqu llaqtapi Inkakunap hatun qhapaqpa wasinkunam.
Qusqupi kanchakunaqa kaymi:
Illari
Illariqa huk pinchikillawan masichasqa rima. Illarip wak sutinqa ilikturun kanman.
Illari nisqa kaykunamanta rimanman:
Olimpia
thumb|right|260px|Manuel Ferreira istadyu. Olimpia (Club Olimpia) nisqaqa huk parawayu piluta hayt'ay klubmi.
Faye Dunaway
thumb|right|200px|Faye Dunaway Dorothy Faye Dunaway sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Bascom llaqtapi - ) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq aranway pukllaqmi qarqan.
Taytan:. Qusankuna: Peter Wolf (1974-1979) / Terry O'Neill (1983-1987) / Marcello Mastroianni (1968-1971). Churinkuna: Liam O'Neill (p.1980).
Maria Callas
thumb|right|250px|Maria Callas - Amsterdam, 1973 María Anna Sophía Kaikilía Kalogeropoulou (grigu simipi: Μαρία Άννα Σοφία Καικιλία Καλογεροπούλου) sutiyuq María Callas sutinchasqapas warmiqa (* paqarisqa New York llaqtapi - †  wañusqa París llaqtapi), huk  mama llaqtayuq aranway takiqmi karqan.
Takikuna
Wallpasqa shinri
Rikcha ruwataki:
Alimanyiki ruwataki
P'achallina
thumb|right|230px|Wiñay kawsaypi pachakwatakunapi kasqaña churanakuna. P'achallina, P'achallikuna, Churana icha Rurakuna nisqaqa runap p'achallikunanpaq p'acha kaqkunam, awasqapas, p'itasqapas icha uywa qaramantapas.
José Pastoriza
José Omar Pastoriza sutiyuq runaqa, icha El Pato Pastoriza (* paqarisqa Rosario llaqtapi -   wañusqa Buenos Aires llaqtapi) huk 🇦🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
Talara
Talara (kastilla simipi: Talara) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Piwra suyupi, Pariñas distritupi, Talara pruwinsyap uma llaqtanmi.
Wiñay kawsay
Kamasqa ley No 12649, 16 pawqar waray killa 1956.
K'aklla
thumb|right|Huk p'asñachap k'akllan. K'aklla nisqaqa uyap iskaynintin kinrayninmi. Ukhunpiqa k'aklla tullum.
160
160 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Wañusqakuna
160er
La Habana pruwinsya
La Habana pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de La Habana), nisqaqa huk pruwinsyam Kuba mama llaqtapi. Uma llaqtanqa La Habana llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa
Runakuna
2 141 993 runakuna
Munisipyukuna
15 munisipyukuna:
Kiswar distritu
Kiswar distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Quishuar) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Tayaqaqa pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Kiswar llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
161
161 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Kiswar distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
161
Wañusqakuna
160er
Bactrocera aterrima
Bactrocera aterrima nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
1972 watapi, tayta Drew-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
Puna yuthu
Puna yuthu (Tinamotis pentlandii) nisqaqa Urin Awya Yalapi (Arhintina, Buliwya, Chili, Piruw) kawsaq pisqum.Icha sutin huk suyupi tsaakwa.
Apulupampa sallqa pacha suyu
thumb|right|290px|[[Apulupampa Urqukuna, Buliwya / Piruw (NASA)]] Apulupampa sallqa pacha suyu (kastilla simipi: Área Natural de Manejo Integrado Apolobamba) suyuqa amachasqam kachkan, Buliwya mamallaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Bautista Saavedra pruwinsyapi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Lariqaqa pruwinsyapipas.
Paqtsa
Paqtsa (anqash rimay, phaqcha; kastilla qillqaypi: Bayococha / Paccha / Bayaju / Rayococha / Bajoraju) nisqaqa Piruw suyupi huk rit'i urqum, Yuraq Hankapi, Anqash suyupi, Asunsyun pruwinsyapi, Chakas distritupi, Qarwa pruwinsyapipas, Markara distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.460 mitrum aswan hanaq. thumb|left|200px|lluq'i: Chawpi Urus, [[Waskaran (karupi), Anti Urus, Pamparahu (Qupa); chawpi-lluq'i: Paqtsa, Paqtsarahu; chawpi: Akillpu (iskay pikchu); paña: Tuqllarahu, Ishinka]]
Apulupampa sallqa pacha suyu
Uywankuna
thumb|right|230px|[[Wik'uñakuna, Buliwya]]
Runakuna
Apulupampa sallqa pacha suyupiqa 18.500 runa, Qhichwa runakuna, Aymara runakunapas, 76 ayllu llaqtapi kawsan (3.500-chá ayllu).
K'aki
thumb|right|Huk runap k'akin. K'aki icha Qhaqlli nisqaqa uyap uran rakinmi, ukhunpi kaq k'aki tulluyuqmi. Qharip k'akinpiqa sapram wiñan.
Renata Scotto
thumb|right|260px| Renata Scotto (1934-) Renata Scotto sutiyuq warmiqa huk 🇮🇹 mama llaqtayuq Taki aranway takiqmi qarqan.
Qusan: Lorenzo Anselmi. Churinkuna: 2.
162
162 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
William Chiroque
Willian Medardo Chiroque Távara sutipaq runaqa icha "Periquito" (* paqarisqa Murrupun pruwinsyapi - ) huk Piruw mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Parya urqu
Parya (kastilla qillqaypi: Paria) nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, huk urqum, Yuraq Hankapi, Waylas pruwinsyapi, Santa Krus distritupi, Yunkay pruwinsyapipas, Yanama distritupi, Parun qucha ñiqpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.510 mitrum aswan hanaq.
Piñas (Ikwadur)
Piñas (kastilla simipi: Piñas) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kuri markapi, huk llaqtam, Piñas kitip uma llaqtanmi.
Talara pruwinsya
Talara pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Talara) nisqaqa Piwra suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Talara llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Manuel A. Odría Umalliqmi.
Pulitika rakiy
Suqta distritunmi kan.
Qapi distritu
Qapi distritu (kastilla simipi: Distrito de Ccapi ) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Paruru pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Qapi llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Hattie McDaniel
thumb|right|270px|Hattie McDaniel (1895-1952) Hattie McDaniel sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Wichita llaqtapi - wañusqa Woodland Hills llaqtapi) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq takiq wan kuyu walltay aranway pukllaqmi qarqan.
Oskar Suñay 1939.
Qayma listritu
Qayma distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Cayma) Ariqipa llaqtap distritun, Piruw mama llaqtapi, Ariqipa suyupi, Ariqipa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Qayma llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Llut'u
Llut'u (Nothoprocta ornata) nisqaqa Urin Awya Yalapi (Arhintina, Buliwya, Chili, Piruw) kawsaq pisqum.
Tayiksuyu
Tayiksuyu, Tayikistan icha Tuyikistun nisqaqa (Тоҷикистон تاجکستان) Asyapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Dushanbiy llaqtam.
Gheorghe Hagi
Gheorghe Hagi sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Săcele llaqtapi, Rumanya mama llaqtapi) huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.
Chinchiru pruwinsya
Chinchiru pruwinsya (kastilla simipi Provincia de Chincheros) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Apurimaq suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Chinchiru llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Fernando Belaúnde Umalliqmi.
Pulitika rakiy
Pusaq distritunmi kan.
Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Willay pukyu
Willay pukyu nisqaqa k'uskiykuqpa icha willay kamayuqpa llamk'achisqan pukyum, imamantachus willakunata chaskin, liwrupas, willay p'anqapas, ima qillqapas, ichataq rikch'apas - llimphisqapas, siq'isqapas, hap'isqa rikch'a (phutu) nisqapas -, ima willayta atiqpas.
K'uskikuspaqa, pukyumanta willananchikmi tiyan, takyachisqanchikkunata khaqnaqchanapaq.
Willay pukyukunataqa kay hinatam rakinachinchik:
Cuevo munisipyu
Cuevo munisipyu (kastilla simipi: Cuevo municipio) nisqaqa tawa ñiqin munisipyu Cordillera pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Cuevo llaqtam.
Kantunkuna
Huk kantun: Cuevo kantun
Runakuna
Munisipyupiqa kay runa llaqtakunam tiyanku:
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Cuevo munisipyupiqa kastilla, waraniyi, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Bactrocera atra
Bactrocera atra nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
1938 watapi, tayta Malloch-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
Deborah Kerr
thumb|right|200px|Deborah Kerr Deborah Jane Kerr-Trimmer sutiyuq warmiqa, icha Deborah Kerr ( paqarisqa Helensburgh llaqtapi - paqarisqa Botalesdale llaqtapi) huk  mama ll1aqtayuq aranway pukllaqmi qarqan.
Taytan:. Qusankuna: Anthony Bartley (1945-1959) / Peter Viertel (1960-2007) / . Churinkuna: Melanie Jane (1947), Francesca Ann (1951) wan Christine Viertel.
Jama kiti
Jama kiti (kastilla simipi: Cantón Jama) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Manawi markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Jama llaqtam.
Inru-iwrupiyu simikuna
thumb|Maypim Inru-iwrupiyu rimaykunata rimanku. Inru-iwrupiyu simikuna nisqaqa Tiksimuyuntinpi lliwmanta aswan hatun rimaykunap ayllunmi. Ñawpaqta Asyapi Iwrupapipas rimasqa karqaspa, kunantaq Iwrupa mamallaqtakunap kulunyan kasqa suyukunapi tukuy allpa pachakunapim rimanku. K'umukuq rimaykunam. thumb|300px|Inru-iwrupiyu rimaykunata rimanku Inru-iwrupiyu rimaykunamantaqa 19 kaq pachakwatapiña Grimm wawqikunas hamut'arqan.
Kaymi Inru-iwrupiyu rimaykunap urin rimaykunap ayllunkuna:
Sapra
thumb|250px|Huk runap sunkhan. thumb|250px|Ispañul atipaqkunaqa saprayuqsi karqan, manataqsi indihina runakunachu. Sapra icha Sunkha (chinchaysuyupi Shapra icha Sunka) nisqaqa qharip k'akinpa qaranpi wiñaq suphunkunam.
Yaykuna/lluqsina
Antañiqiy qa, yaykuna/lluqsina (Y/L) nisqaqa huk willay ruwana llikam, ahinataq huk antañiqiq, hawa pachawan, runa icha huk willay llamk'ana llikawan rimanakuymi. Yaykuykuna nisqaqa llamk'anap chaskisqan señalkuna icha willaykunam, lluqsiykunataq chaymanta kachasqa señalkuna icha willaykunam. Chay simitaqa ruwaypa parten hinapas utilisakunman; "Y/L ruway" nisqaqa yaykuy icha lluqsiy llamk'ayta ruway.
Luis Artime
Luis Artime sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Rosario llaqtapi - ) huk 🇦🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
Wasichay
Q'iru wasi
Q'iru wasitaqa q'irullamanta, k'aspikunawan q'iru p'alltakunawanmi ruranchik.
Luis Artime
Churi: Luis Fabián Artime
Wasichay
T'uru wasi
T'uru wasitaqa kallmakunamanta rurasqa pirqakunata t'uruchaspa ruranchik, llut'asqa yura pirqamanta.
Champa wasi
Champa wasitaqa t'uruwan chapusqa kallmakunamanta rurasqa champakunawan pirqanchik.
Sallqapampa distritu
Sallqapampa distritu (kastilla simipi: Distrito de Salcabamba) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Tayaqaqa pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Sallqapampa llaqtam.
Wasichay
Rumi wasi
Rumi wasitaqa machina rimi nisqa, takanawan llamk'apusqa rumikunawan pirqanchik. Inkakunaqa rumi wasinkunata mana isku chapusqawanchu, mana t'uruwanchu, mana pirqa llut'anawanchu pirqarqanku, rumilla pirqata ruraspa.
Sallqapampa distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Wasichay
Kusasqa tikawan pirqasqa wasi
Kusasqa tikakunataqa isku chapusqawanmi, pirqa llut'anawanmi t'inkispa chay hina wasikunata pirqanchik.
Urmiyunwan pirqasqa wasi
Kunan pachapiqa, aswan wasikunatam khillay icha asiru k'aspikunawan urmiyunwan pirqanku.
Sallqapampa distritu
Simikuna
Pukyu:
163
163 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Wañusqakuna
160er
Waranchal distritu
Waranchal distritu (kastilla simipi: Distrito de Huaranchal) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qispi kay suyupi, Utusku pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Waranchal llaqtam.
Yasuni mama llaqta parki
Yasuni mama llaqta parki (kastilla simipi: Parque Nacional Yasuni) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk mama llaqta parkim, Orellana markapi, Awariku kitipi, Francisco de Orellana kitipi, Pastasa markapipas, Pastasa kitipi.
Yurakuna
thumb|left|160px|Socratea exorrhiza thumb|right|290px|Yasuni mama llaqta parki [[Waorani runakunap kitinpas]]
Yasuni mama llaqta parkilla wiñaq yurakuna
Kay mama llaqta parkilla wiñaq yurakuna kanmi:
Uywakuna
thumb|right|200px|[[Yaku puma Pteronura brasiliensis]] thumb|right|200px|(Geochelone denticulata) thumb|right|200px|(Oxybelis fulgidus)
Ñuñuqkuna
thumb|right|200px|[[Hatun khirkinchu (Priodontes maximus) ]]
Runakuna
Yasuni mamallaqtapi Waorani runakunam tiyanku.
5 ñiqin hatun puquy killapi
5 ñiqin hatun puquy killapi p'unchawqa (05.02., 05-II, 5ñ phiwrirupi) Griguryanu kalindaryupi ñawpaq kaq (36ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 329 p'unchaw (wakllanwatapi 330 p'unchaw) kanayuq.
Payta
Payta (kastilla simipi: Paita) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Piwra suyupi, Payta distritupi, Payta pruwinsyap uma llaqtanmi.
164
164 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Jiang Qing
Lan Ping qayay sutiyuq aranway pukllaqsi. 1954 watamanta 1959 watakamam ñawpaq kuti Chunwa Runallaqta Republikapa Uma warminin karqan.
164
Wañusqakuna
160er
Borja (Luritu)
Borja nisqaqa huk llaqtam, Piruwpi, Luritu suyupi, Hanaq Amarumayu pruwinsyapi.
Portovelo
Portovelo (kastilla simipi: Portovelo) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kuri markapi, huk llaqtam, Portovelo kitip uma llaqtanmi.
Jiang Qing
Tawantin runa tantanakuy: Jiang Qing, Zhang Chunqiao, Yao Wenyuan, Wang Hongwen.