cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pachamanta aswan
rikchacha| Wakin llamp'ukaq patapatakuna huk uyarinapaq llamk'anata munanku pachamanta astawan wamp'unapaq. Hamut'ana-saqay nisqapiqa "Pachamanta aswan" icha Hawapacha nisqaqa intirnitpa hipotética iteración nisqallanmi, huklla, lliwpaq, yakuman chinkaykuq wirtuwal pacha hina, chay yanapakun chiqap wirtuwal (VR), chiqap yapasqa (AR) nisqa uyarinakuna llamk'achispa. Coloquial llamk'aypi, "metaverse" nisqaqa 3D wirtuwal pachakunap llikanmi, social tinkiypi t'inkisqa.
Namura distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pachamanta aswan
Pukyukuna
<references group="" responsive="0">
Namura distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Burnet O'Connor pruwinsya
Burnet O'Connor pruwinsya (kastilla simipi: Burnet O'Connor) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Tarija suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Mayupura llaqtam (Entre Ríos).
Pulitika rakiy
Huk munisispyunmi kan: Mayupura munisipyu, La Moreta munisipyu icha Entre Ríos munisipyu.
Chunka hukniyuq kantunmi kan.
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla, waraniyi, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Wanay wanu
thumb|Chincha wanu nisqa wat'akuna Wanay wanu nisqaqa huk chalapi kawsaq, wanay nisqa pisqup wanun, lliwmanta aswan allinmi. Piruwpa chalanpi ancha achka wanay wanum karqan. Chaymantaqa aswan puchukasqañam.
Enrique Guzmán y Valle
300px|thumb|Enrique Guzmán y Valle ( 1854 - †1923) Enrique Guzmán y Valle sutiyuq runaqa  (  paqarisqa Lima llaqtapi - 1923 watapi wañusqa Lima llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtap chaqllisinchimanta yachaqsi karqan.
Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin
Hatun Qitina kantun
Hatun Qitina kantun (kastilla simipi: Cantón Quetena Grande) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi. Uma llaqtanqa Hatun Qitina llaqtam.
Salasaka llaqta
Runakuna
Salasaka kitillipi Salasaka Kichwa runakunam tiyanku.
Tayapampa
Tayapampa (kastilla simipi: Tayabamba) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, huk llaqtam, Patas pruwinsyap uma llaqtanmi.
Chuqichaka suyu
Chuqichaka suyu nisqaqa (aymara simipi: Chuqisaka jach'a suyu; kastilla simipi: Departamento de Chuquisaca) Buliwya mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Chuqichaka (Sucre) llaqtam.
Javier Heraud
thumb|230px|Javier Heraud (1942-1963)
Siksik kiti
Siksik kiti (kastilla simipi: Cantón Sígsig) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Asway markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Siksik llaqtam.
Javier Heraud
Javier Heraud Pérez (*  paqarisqa Lima llaqtapi -  wañusqa Mayutata suyupi) Piruw mama llaqtap harawi qillqaq.
Tayta: Jorge Heraud Cricet; Mama: Victoria Pérez Tellería.
Siksik kiti
Runakuna
Siksik kitipiqa Kañari Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa San Miguel de Jima kitillipi, Ludo kitillipipas kawsanku.
Pulitika Rakiy
Qanchis kitillinmi kan.
Chuqichaka suyu
Pulitika Rakiy
Chuqichaka suyupi chunka pruwinsyam.
Runakuna
Chuqichaka suyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Chuqichaka suyupiqa kastilla, qhichwa, simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Héctor Chumpitaz
Héctor Chumpitaz Gonzáles sutiyuq runaqa, icha "Chumpi", paqarisqa Kañiti llaqtapi - )  huk 🇵🇪  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Leonidas Yerovi
thumb|230px|Leonidas Yerovi (1881-1917)
Héctor Chumpitaz
Warmi: María Esther Dulanto.
Mamallaqtapura suñaykuna
(*) Incluyendo Piruw quchu
Leonidas Yerovi
Sergio Nicolás Leonidas Yerovi Douat (*  paqarisqa Lima llaqtapi -  wañusqa Lima llaqtapi) Piruw mama llaqtap harawi qillqaq, Willay kamayuq wan qillqaq.
Tayta: Agustín Leonidas Yerovi Orejuela; Mama: Jeanne Douat Bacon.
Warmi: Sofía Douat Girous. Churinkuna: Leonidas Yerovi Douat wan Juana Luisa Yerovi Douat.
Chincha mayuatu
Chincha mayuatu icha Chincha mapachi (Procyon lotor) nisqaqa huk aycha uquq ñuñuq uywam, Chincha, Chawpi Awya Yalapi (Kanadamanta Panamakama) kawsaq rikch'aq mayuatum. Iwrupapitaq musuq uywam.
Hik'i
Hik'i (Singultus) nisqaqa q'iwiykuchkaq laqullap paqarichisqan, tunqur k'ikllup chayllapi wichq'aywan samaytup yaykuyninta hark'aymanta hamuq ruqyaymi (hik - hik - hik).
Pichiw waranqaysu
Pichiw waranqaysu (Consolida regalis) nisqaqa huk quram, waranqaysu yura rikch'aq ayllumanmi kapuq.
724
724 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
K'iri
thumb|Sirasqa k'iri. K'iri icha Ch'uqri nisqaqa runap, uywap icha yurap kurkunpi huk waqllichisqam, qarapi, huk tiyakunapi. Runap k'irinqa yawarchanmi. Kikinmanta hampikunapaqqa yawar ch'akispa khutunmi. Hatun k'irikunataqa hampi kamayuqpa sirananmi.
K'ikuy
thumb|right|250px|K'ikuy mit'akuna K'ikuy nisqaqa killantin mana runtucha yumasqa kaptin warmip kismanmanta yawarta ch'uwanchayninmi.
Warmip kisma rurumantaqa sapa killa huk kuti ch'ulla runtucham rurakun. Mana yumasqa kaspanmi, warmi k'ikun, yumasqa warmitaq wiksayanmi. Wiksayuq kachkaspa, manam k'ikunchu.
P'asñaqa ñawpaq k'ikuyninpi (minarkhi nisqapas) sipas warmim tukukun. Warmi payayaptin, k'ikuynin puchukanmi (minupawsi nisqapas).
Mujun (Uru Uru)
Mujun (kastilla simipi: Cerro Mojon) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, huk urqum Asanaki wallapi, Uru Uru suyupi, Pantaleón Dalence pruwinsyapi, Machaqamarka munisipyupi, Sura Sura kantunpi.
Yanuy
thumb|right|200px|[[Yanuqkuna Wok nisqawan, Chunwapi.]] Yanuy icha Wayk'uy nisqawanqa runa mikhunatam q'uñichin, t'impuchkaq yakupi icha ninap hawanpi, allin qaparyanapaq, unquchiqkunatapas wañuchinapaq.
725
725 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
San Carlos de las Minas kitilli
San Carlos de las Minas kitilli icha San Carlos kitilli (kastilla simipi: Parroquia San Carlos de las Minas / San Carlos) chaylla nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Zamora kitipi, Zamora Chinchipi markapi.
Churana
thumb|Churana. Churana icha Churakuna nisqaqa k'ullumanta icha q'illaymanta rurasqa kuyuyllam, imakunatapas churamunapaq.
Mayupura munisipyu (Quchapampa)
Mayupura icha Bulo Bulo (kastilla simipi: Entre Ríos) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Tutura pruwinsyapi, Quchapampa suyupi. Uma llaqtanqa Mayupura (Entre Ríos) llaqtam.
Kantunkuna
Huk kantunmi kan: Bulo Bulo kantun.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Simikuna
Mayupura munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
726
726 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Yawar apariy
Yawar apariy (Haemorrhagia) nisqaqa yawar chinkaymi. K'irisqa sirk'aqa yawarchan kurkup ukhunmanmi (yawar wañusqa, q'uyu), kurkup hutk'unnintam (simi, sinqa, rakha, sip'uti) hawaman icha k'irintam hawaman.
Tunanmarka distritu
Tunanmarka distritu icha Tunan Marka distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Tunan Marca) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Shawsha pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Concho llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Federico Villarreal
Federico Villareal Villareal sutiyuq runaqa (* 31 ñiqin chakra yapuy killapi 1850 paqarisqa Lampalliqi wamanipi, Piruwpi - † 3 ñiqin anta situwa killapi 1923 wañusqa Limaq, llaqtapi), 🇵🇪 mama llaqtayuq yuyaruwaq (icha allwiya kamayuq), yachaq wan llaqta pusaq (pulitiku?) qarqan.
Taytan: Ruperto Villareal; Maman: Manuela Villareal.
Chimpulla
Chimpulla icha Chimpuya (kastilla qillqaypi: Chimboya / Chimbolla) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Antikunapi, huk urqum, Raya wallapi, Qusqu suyupi, K'anas pruwinsyapi, Layu distritupi, Punu suyupipas, Melgar pruwinsyapi, Santa Rosa distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.489 mitrum aswan hanaq.
Federico Villarreal
Yachaywasi:
Alma_mater: Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin
Alborada (Piruw)
Alborada nisqaqa huk piruwanu kusituymi, 1984 watapi paqarisqa Ukhupampa llaqtapi. Tawantinsuyu takikunatam ruranku. Kastilla simipim, achkataq qhichwa simipim takinku, chanka runasimipim. Kamariqninqa Sixto Ayvar Alfarom.
Federico García Lorca
thumb|right|180px| García Lorca (1898-1936) thumb|180px| García Lorca (Plaza de Santa Ana, Madrid) Federico García Lorca (Wirichi Qarsiya Lurka, nisqa) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Fuente Vaqueros llaqtapi, Granada ñiqpi, Ispañapi - 19 ñiqin chakra yapuy killapi 1936 watapi wañusqa Viznar llaqtapi, Granada ñiqpi) huk 🇪🇸 mama llaqtap qillqaqsi karqan.
1936 watapi ispañul nasyunalistakunap sipisqansi karqan.
Allpa wapsi
Allpa wapsitaqa kañaspa wasikunapi q'uñichinchikmi, yanunchikmi.
Wiqi
thumb|right|280px|Wiqi llika, ch'añanpas. Wiqi nisqaqa ñawikunamanta paqariq yakum. Waqachkaspanchikqa wiqikunatam hich'anchik.
Lakawiti
Lakawiti (Cucurbita moschata) nisqaqa huk wayuq yuram, huklla wata quram. Rurunkunatam mikhunchik.
AFC Ajax
AFC Ajax (Amsterdamsche Football Club Ajax), icha Ajax, nisqaqa huk Urasuyuniyuq piluta hayt'ay klubmi.
Wiñay kawsay
Kamasqa Amsterdam llaqtapi (Urasuyu).
Mama llaqta kampiunatukuna
Es el club que más títulos posee de está competición. Klub que más títulos posee de está kumpitisyun.
Kaypipas qhaway
thumb|center|480px|Amsterdam Arena Ajax istadyu.
Beatrix Urasuyu-manta
thumb|right|200px| Beatrix, [[Urasuyu-mantap quya]] Beatrix Urasuyu-manta sutiyuq warmiqa (Beatrix Wilhelmina Armgard van Oranje -Nassau) (*  paqarisqa  Baarn llaqtapi - )  mama llaqtap quyanmi kachkan.
Tayta: Bernhard Leopold Friedrich Eberhard Julius Kurt Karl Gottfried Peter van Lippe-Biesterfeld; Mama: Juliana Urasuyu-manta (Juliana Emma Louise Marie Wilhelmina van Oranje-Nassau en Mecklenburg-Schwerin).
Wanuku Pampa
Wanuku Pampa, Mawk'a Wanuku icha Wanuku Marka (Huánuco Pampa, Huánuco Viejo) nisqaqa huk ñawpa Inka llaqtam Piruwpi, Wanuku suyupi, Mayukillap Iskaynin pruwinsyapi, Tantasqa distritupi.
San Sebastián de los Reyes
San Sebastián de los Reyes nisqaqa Ispaña mama llaqtapi Madrid suyupi huk hatun llaqtam.
Chaypiqa 72.414 runakunam kawsanku (2008 watapi).
South Carolina suyu
South Carolina nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunap huk suyunmi. Uma llaqtanqa Columbia llaqtam.
Uru runa
[[Rikcha:Chipaya - mapa etnia.svg|thumb|right|280px|
Clemente Palma
thumb|230px|Clemente Palma (1872-1946) Clemente Palma Ramírez (*  paqarisqa Lima llaqtapi -  wañusqa Lima llaqtapi) Piruw mama llaqtap qillqaq, willay kamayuq wan pulitiku qarqan.
Yawsamaq
thumb|[[Atun challwap yawsamaqninkuna.]] thumb|[[Karasyup (Carassius carassius) yawsamaqnin mikruskupuwan rikusqa.]] Yawsamaq icha Brankya nisqakunaqa challwakunap, yakupi huk kawsaqkunappas samana yawrim, yawar sirk'asapam.
Turkiya
Turkiya icha Turkiyi (Turku simipi: Türkiye) nisqaqa Asyapi, Iwrupapipas huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Ankara llaqtam.
Yawsamaq
Yawsamaqkuna samaspa yakupi chullusqa wayaytam hurqunku, chaywan yawsamaqpi yawarpi puka yawar kawsaykuqkunam wayata chaskinku, chimlasayta yakuman quspa.
Zauditu
thumb|right|250px|Zauditu I thumb|right|235px| Judah lyun wallqanqa Askala Maryam sutiyuq warmiqa icha Zauditu I ( paqarisqa Ejersa Goro llaqtapi -  wañusqa) huk 🇪🇹 pulituku qarqan.
manta kama Ithiyupyap hatun quyaninsi.
Clemente Palma
Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin.
Nina qallu
Kay runam lluta rimaran Piruw patsan runakunapaq. Kanan ayllunkuna kawsarqan mañakuyanman panpachayta. Watikanu mañakuran Galiliwpaq, chaynuw mañakuyam; lluta, nina qallunwan, Kliminti Palma ninqanta, manam chaynullaqa qunqakanchu.
Zauditu
Kaypipas qhaway
Wiñay kawsay (Ithiyupya)
Uru runa
Uru runa nisqakunaqa huk runa llaqtam, Buliwya mama llaqtapiwan Piruw mama llaqtapiwan tiyaq: Huchusuma mayu patapi, Buliwyapi, Uru wat'akunapipas, Titiqaqa quchapi, Piruwpi.
Uru runakunaqa kunan pacha aymara simitam riman, ichataq ñawpa pacha kikinpa simitas, Uru simitas rimaq karqan (Uru-Chipaya rimaykunaman kapuq, Chipaya simi hinas).
Kimsantinmi Uru runallaqta kan: Uru Chipayakuna, Uru Iruhitukuna, Uru Muratukuna.
Claudio Roditi
thumb|right|260px| Claudio Roditi (1946-2020) Claudio Roditi  sutiyuq runaqa (* paqarisqa Rio de Janeiro llaqtapi -  wañusqa New Jersey llaqtapi) huk 🇧🇷 mama llaqtayuq jazz takichaq, q'ipa waqachiq qarqan.
Uru runa
Uru runakunaqa tuturamantam wamp'uq wat'akunatam, Uru wat'akuna nisqa, ruranku, wasinkunatapas, tutura wamp'ukunatapas.
Buliwyapi Uru runakuna
Buliwya suyupiqa 2.383 Uru runakunam kawsanku.
Kachi qucha
thumb|right|290px|[[Kachi chakra, Uyuni kachi qucha, Buliwya]] Kachi qucha nisqaqa kachisapa yakuyuq qucham. Ch'akisqa, manaña yakuyuq kachi quchataqa kachi-kachi ninchikmi.
San Salvador
San Salwadur (kastilla simipi: San Salvador) llaqtaqa Salwadur mama llaqtap uma llaqtanmi. San Salvador llaqta 2 260 894 runakunam kawsachkanku (2005).
Muhiniti munisipyu
Pulitika rakiy
Muhiniti munisipyupiqa tawa kantunmi.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Waranisa
Waranisa, Asnaq qura (ashñaq qhura), Kiku, Ch'apu-ch'apu icha Waranqaysu chaylla (Ranunculus praemorsus) nisqaqa huk quram, rikch'aq waranqaysum.
Muhiniti munisipyu
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Muhiniti munisipyupiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Tapayriwa distritu
Tapayriwa distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Tapairihua) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Aymara pruwinsyapi, Apurimaq suyupi. Uma llaqtanqa Tapayriwa llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Girón kiti
Girón kiti nisqaqa (kastilla simipi: Cantón Girón, Francisco Hernández Girónmanta sutichasqa) Ikwadur mamallaqtapi, Asway markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Girón (Lumapampa) llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kimsa kitillinmi kan, huk llaqta kitillim, Girón kitilli, iskay chakrapura kitillim, San Gerardo kitilli Asunción kitillipas.
San Pedro Lluq
San Pedro Lluq (kastilla simipi: San Pedro de Lloc) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, huk llaqtam, Pakasmayu pruwinsyap uma llaqtanmi.
727
727 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Chiqllan distritu
Chiqllan distritu (kastilla simipi Distrito de Chiquián) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Bolognesi pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Chiqllan llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Wayaqa
thumb|Iskaymuyu kachap wayaqan. Wayaqa nisqaqa p'achamanta - awasqa icha uywa qaramanta -, papilmanta icha plastikumanta rurasqa imakunatapas apaykachanapaqmi.
Sunqu p'itiy
thumb|300px|Angyographiya nisqa [[sunqu sirk'akunamanta rikch'a, angyoplastiya nisqawan rurasqa.]] Sunqu p'itiy (Infarctus cordis) nisqaqa sunqu sirk'a unquypa paqarichisqan sunqu sinchi aychap yawarmanta muchuyninmi. Paqarinmi sunqu sirk'a iskuyaspa k'ichkisqa kaptin yawar hark'aspa kaptin. Chaywanmi mana muksichaq kaptinmi sinchi aychap kawsaykuqninkuna manañam samayta atispa wañuykun.
Talawira distritu
Talawira distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Talavera de la Reyna) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Antawaylla pruwinsyapi, Apurimaq suyupi. Uma llaqtanqa Talawira llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Carlos Zavaleta
Carlos Eduardo Zavaleta Rivera (*  paqarisqa Qaras llaqtapi -  wañusqa Limaq llaqtapi) Piruw  llaqtahuñup qillqaq karqan.
Yaya: Zavaleta; Mama: Rivera.
Warmi:. Yuqanaka:.
Kutalu
Kutalu nisqaqa (kastilla simipi: Cotaló) huk llaqtacham Ikwadur mama llaqtapi, Tunkurawa markapi, Pelileo kitipi.
728
728 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
729
729 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Carlos Zavaleta
Kallpachaq mama : Llaqtahuñup San Markus Hatun Yachay Sunturnin.
Challwiri kachi qucha
Challwiri kachi qucha (kastilla simipi: Salar de Chalviri) nisqaqa huk qucham Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi, Hatun Qitina kantunpi.
Kurku kallpanchay
Kurku kallpanchay nisqaqa (inlish simipi: sport, kastilla simipi: deporte) runap kuyuyninwan, kallpasapa rurayninwan kallpanchayninmi.
730
730 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Cusúa
Cusúa (kastilla simipi: Cusúa) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk uchuy llaqtam, Tunkurawa markapi, Pelileo kitipi.
Jach'a Ch'ankha
Kay urqup sutinqa aymara simim, jach'a hatun, ch'ankha waska, "Hatun Waska".
Mirla Castellanos
Mirla Josefina Castellanos Peñaloza  sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Valincia llaqtapi  -  ) huk 🇻🇪 mama llaqtayuq takiqmi, taki qillqaqkuna  takichaqmi karqan, kastilla simillapim qillqarqan.
Maman: Carmen Aurora Peñaloza.
Fortunato Carranza
Fortunato Carranza Sánchez sutiyuq runaqa  (  paqarisqa Ampu llaqtapi -  wañusqa Lima llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtap chaqllisinchimanta yachaqsi karqan.
Taytan: Baldomero Carranza; Maman: Adela Sánchez
Yachaywasi: Colegio Nacional de Minería (Wanuku).
Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin
Benjamin Disraeli
Benjamin Disraeli sutiyuq runaqa (* paqarisqa London llaqtapi, Inlatirrapi -  †   wañusqa London llaqtapi) huk britaniku kawpaq runas qillqaqpas karqan, Hukllachasqa Qhapaq Suyup ñawpaq ministrunsi iskay kuti karqan. Glasgow Yachay sunturnin Rector (1871-1877).
Ch'iqa
Chiqa nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, K'anas pruwinsyapi, Chiqa distritupi huk llaqtacham.
Rumi unquy
Rumi unquy (Lithiasis) nisqaqa wasa rurupi (wasa ruru rumi) icha ispay purupi (ispay puru rumi) paqariq rumi hinakunam, ispay p'uchqumantam, ispaymanta tukukuq, ancha nanachiq.
Gaetano Donizetti
thumb|right|260px|Gaetano Donizetti (1797-1848) right|200px| Donizetti sign Domenico Gaetano Maria Donizetti sutiyuq runaqa, icha Gaetano Donizetti (* paqarisqa Bergamo llaqtapi - †  wañusqa Bergamo llaqtapi), huk 🇮🇹 mama llaqtayuq takichaqmi qarqan.
Warmi: Virginia Vasselli.
Melodrammi
thumb|upright|Libretto dell’Anna Bolena. Collezione del maestro [[Francesco Paolo Frontini ]]
Le Figaro
right|250px|Le Figaro mit'awa thumb|right|250px|Le Figaro mit'awa Le Figaro, huk 🇫🇷 mama llaqtayuq mit'awa.
Wiñay kawsay
Paris llaqtapi kamasqa. Pierre-Augustin de Beaumarchais.
Wiki
Wiki nisqaqa (hawayi simimanta: "utqaylla") antañiqiq llikapi, internetpipas llikaman yaykusqa ruraqkunapaq atinalla llamk'apunapaq p'anqakunap llikanmi, wiki llamp'u kaq (wiki software) nisqawan atichisqa.
Wikimedia foundation sutiyuq ruruchinaqa huk wikikunatam rurachinmi, ahinataq Wikipidiya (Wikipedia), Wikisimitaqi (Wiktionary), Wikiliwrukuna (Wikibooks).
731
731 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Asu Asuni
Asu Asuni nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk urqum, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Turqu munisipyupi, Turqu kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 4.661 mitrum aswan hanaq.
Kay urqup sutinqa aymara simim, asu wawa, -ni huk aymara k'askaq, "Wawa Wawayuq" hinam.
Ispay puru rumi
Ispay puru rumi (Lithiasis vesicalis) nisqakunaqa ispay purupi paqariq rumi unquymi, ispay p'uchqumantam, ispaymanta tukukuq, ancha nanachiq.
Qullpaqucha llaqta
Qullpaqucha (Khollpa Khocha) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk juch'uy llaqtam, Wak'as munisipyupi, Jarani pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Qullpaqucha, Asiruqucha, Pilawit'u quchapas ñiqpi.
Siray
thumb|right|Sirachkaq p'asña, [[William-Adolphe Bouguereau-pa llimphisqan, "Siray" (1898)]] Siray ruraspaqa siraq runa yawriwan iskay p'acha rakikunanta q'aytutam pusapayaykuspa t'inkin. Chay hinatam p'achallinakunatam ruranku, thanta p'achapi hutk'ukunatapas allichankum.
Juan Carlos Saravia
thumb|right|260px| Juan Carlos Saravia (1930-2020) Juan Carlos Saravia Guedes sutiyuq runaqa (* paqarisqa Salta  llaqtapi  -  wañusqa Salta llaqtapi),  🇦🇷 mama llaqtayuq takiqmi, kitara waqachiq, kastilla simillapim qillqarqan.
Churin: Facundo Saravia
Pennsylvania suyu
Pennsylvania (Commonwealth of Pennsylvania) nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Harrisburg llaqtam.
Q'uncha
thumb|Q'uncha (Die offene Herdstelle), [[Rudolf Epp-pa llimphisqan.]] thumb|Q'uncha, [[yamt'awan q'uñichinapaq.]] thumb|[[Irrumanta q'uncha, 19ñ pachakwata.]] thumb|Q'uncha, 1820 watamanta, Chenonceau pukarapi. thumb|[[Pichikilla q'uncha, 1900 watamanta.]] thumb|upright|[[Allpawapsi q'uncha, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi.]] Q'uncha,  Tullpa  icha Ninapata nisqaqa wasipi kaq yanuna ninam.
Musuq pachapitaq allpa wapsiwan icha pinchikillawan q'uñiq llamk'anam.
Ñutqu p'istuq llika unquy
Ñutqhun p'istuq llika unquy (Meningitis) nisqaqa ñutqup p'istuq llikanpa unquymi, kawsayta chikichaqmi, añawkunap icha añakikunap paqarichisqan.
Kapillas distritu
Kapillas distritu (kastilla simipi: Distrito de Capillas) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Chuqlluqucha pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Kapillas llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa kastilla simitam, qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Nobel Suñay
Nobel suñay (kastilla simipi Premio Nobel) nisqaqa Alfred Nobel sutiyuqpa kamasqan hatun yachaqkunaman quykusqa suñaymi.
Luru
Luru (familia Psittacidae) nisqakunaqa ancha pawqar kaq, sinchi chhukrunayuq pisqukunam, sach'a-sach'akunapi kawsaq.
Kaymi huk iskay luru rikch'aqkuna:
Amerisyu
Amerisyu, Am (musuq latin simipi: Americium) nisqaqa huk Aktinyu rikch'aq q'illaymi, illanchaykuq, runallap rurasqanmi.
Qhusin Chutu
Qhusin Chutu (Cusin Chuto) nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk urqum, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Turku munisipyupi, Turku kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 4.561 mitrum aswan hanaq.
Hulkan
Hulkan (kastilla simipi: Julcán) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, huk llaqtam, Hulkan pruwinsyap uma llaqtanmi.
Wischunku
Wischunku nisqaqa (kastilla simipi: Vischongo) huk piruwanu llaqtam, Ayakuchu suyupi, Willkawaman pruwinsyapi. Wischunku distritup uma llaqtanmi.
Uta
285px|thumb|[[Qarapi uta.]] Uta (Leishmaniasis) nisqaqa Leishmania nisqa ch'ulla kawsaykuqkunap paqarichisqan unquymi, qarapi anaq k'irita (ch'uqriyku nisqata) paqarichiq, kukupinta k'ayrapintapas unquchiq, ancha millaymi, achka runakuna wañuptinmi.
Uti unquytaqa titira nisqa millay yawar ch'unqaq ch'iti ch'uspikunam apaykun.
Siraq
thumb|200px|Mink'akuqninta tupuchkaq siraq, [[Hong Kong llaqtapi.]] Siraq nisqaqa siraywan p'achamanta churanakunata ruraq runam, thanta p'achapi hutk'ukunatapas allichaq, pruphisyunmi.
Yawar haparin
Yawar haparin (Metrorrhagia) nisqaqa warmi mana k'ikuchkaptin rakhanta yawarchaymi.
Kuyuq waltha pusaq
Kuyuq waltha pusaq, Sini thiriktur icha Pilikula thiriktur nisqaqa kuyuq walthapaq ruwayta kamachiq runam.
Llaqllaq
thumb|right|250px|[[Indyapi karpintirukuna.]] thumb|right|250px|Karpintirup [[irramintankuna.]] Llaqllaq icha Karpintiru nisqaqa q'iruta llamk'apuq runam, kuyuylla ruraq, wasichaypipas qiruwan llamk'aq, pruphisyunmi.
732
732 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Kuyuq waltha pusaq
Kaymi huk kuyuq waltha pusaqkuna:
Kuriyu
Kuryum/Kuriyu, Cm (musuq latin simipi: Curium) nisqaqa huk Aktinyu rikch'aq q'illaymi, illanchaykuq, runallap rurasqanmi.
Reforma (mit'awa)
thumbnail|Reforma mit'awa  wasi Reforma, Corazón de México , icha Reforma, huk 🇲🇽 mama llaqtayuq mit'awa.
Wiñay kawsay
Mihiku llaqtapi kamasqa. Alejandro Junco Elizondo.
733
733 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Wanchaka pampa
Wanchaka pampa (kastilla simipi: Meseta de Caparú / Caparuch / Huanchaca) nisqaqa huk hanaq pampam Brasilpi, Buliwyapipas, Santa Krus suyupi, Noel Kempff Mercado mamallaqta parkipi.
Ian Fleming
thumb|290 px|right|Octopussy circus thumb|290 px|right|
Ian Lancaster Fleming sutiyuq runaqa (* paqarisqa London llaqtapi - †  paqarisqa Canterbury llaqtapi) huk Hukllachasqa Qhapaq Suyu 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq qillqaq wan willay kamayuq runam qarqan.
PSV Eindhoven
PSV Eindhoven (Philips Sport Vereniging), icha PSV, nisqaqa huk Urasuyuniyuq piluta hayt'ay klubmi.
Ian Fleming
Warmi: Ann Charteris (1913 – 1981).
Yachay wasi: Eton College wan Sandhurst Royal Army Academy.
San Huwan distritu (Kashamarka)
San Huwan distritu (kastilla simipi: Distrito de San Juan) nisqaqa Kashamarka pruwinsyapi, Kashamarka suyupi, (Piruwpi), huk distritum. Uma llaqtanqa San Huwan (San Juan) llaqtam.
PSV Eindhoven
Wiñay kawsay
Kamasqa Eindhoven llaqtapi (Urasuyu).
Malla munisipyu
Malla munisipyu (kastilla simipi: Municipio Malla) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, José Ramón Loayza pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Kimsa Krus wallapi. Uma llaqtanqa Malla llaqtam (876 llaqtayuq, 2001 watapi).
San Huwan distritu (Kashamarka)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
PSV Eindhoven
Hawa t'inkikuna
thumb|center|480px|Philips PSV Eindhoven istadyu.
Malla munisipyu
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
San Huwan distritu (Kashamarka)
Simikuna
Pukyu:
Malla munisipyu
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Sergio Bernales
Sergio E. Bernales García sutiyuq runaqa  ( l paqarisqa Limaq llaqtapi - 1959 watapi wañusqa Limaq llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtap hampikamayuq wan yachaqsi karqan.
Taytan: Baldomero Carranza; Maman: Adela Sánchez
Yachaywasi: Colegio Nacional de Minería (Wanuku).
Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin
Qanchi runa
Qanchi runa nisqakunaqa Qanchi pruwinsyapi kawsaq qhichwa runa llaqtam.
Sispa waranqaysu
Sispa waranqaysu (genus Thalictrum) nisqaqa huk yurakunap rikch'anam, iskay pachakchá rikch'aqniyuq.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk sispa waranqaysu rikch'aqkuna:
Wakamayu
Wakamayu (genus Ara) nisqakunaqa Urin Awya Yalapi kawsaq lurukunam.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk iskay wakamayu rikch'aqkuna:
Jakko Khata
Jakko Khata (Jakko Khata) nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk urqum, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Turqu munisipyupi, Turqu kantunpi.
Liza Minnelli
thumb|right|Liza Minelli Liza May Minnelli sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Los Angeles llaqtapi -  ) huk 🇺🇸 mama llaqtap aranway pukllaqsi, takiq pas karqan, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.
Mariano Eduardo de Rivero
thumb|right|300px| Mariano Eduardo de Rivero y Ustariz
Liza Minnelli
Qusankuna: Peter Allen (1967–1974) / Jack Haley, Jr. (1974–1979) / Mark Gero (1979–1992) / David Gest (2002–2007 Churinkuna:.
Mariano Eduardo de Rivero
Tayta: Antonio Salvador de Rivero y Aranibar; Mama: María Brígida de Ustariz y Zúñig.
Emilio Westphalen
thumb|230px|Emilio Westphalen (1911-2001)
Emilio Adolfo Westphalen Milano ( paqarisqa Lima llaqtapi,  wañusqa Lima llaqtapi) Piruw harawitapas insayutapas qillqaq.
Warminqa Judith Ortiz Reyes sutiyuqmi.
Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturninpim yachaqayninta hunt'arqan.
Qulla
Qulla nisqa runakunaqa ñawpa pacha huk runa llaqtas karqan, Qullasuyupi, Titiqaqa qucha k'itipis kawsaq. Manam riqsinchikchu imatachus rimarqan, pukina simichá, aymara simichá.
Qullakunap lliwmanta aswan hatun dyus kayninqa Tunupas karqan.
Pietro Anastasi
Taytan:. Warmi: Anna. Churinkuna: (2) Silvano wan Gianluca.
K'ana runa
K'ana runa nisqakunaqa K'anas pruwinsyapi, Kiskachay pruwinsyapipas kawsaq qhichwa runa llaqtam. Mawk'a uma llaqtanqa Hatun K'ana nisqas karqan.
Tumaywaraka distritu
Tumay Waraka distritu icha Tumaywaraka distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Tumay Huaraca) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Antawaylla pruwinsyapi, Apurimaq suyupi. Uma llaqtanqa Umamarka llaqtam.
La Prensa (Mihiku)
La Prensa, huk 🇲🇽 mama llaqtayuq mit'awa.
Wiñay kawsay
Mihiku llaqtapi kamasqa.
Tumaywaraka distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Willay kancha
Willay kancha nisqaqa (kastilla simipi: medios de comunicación) ancha achka runakunapaq huk puririylla riq willachikuypaq llikakunam. Willay kanchapaq ruraq runakunaqa willay kamayuq nisqakunam.
Willay kanchakunaqa kaymi:
Carlos Baca-Flor
Carlos Baca-Flor Soberón sutipaq runaqa, (* paqarisqa Islay llaqtapi, Piruwpi - †   wañusqa Paris llaqtapi, Piruwpi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq llimphiqmi qarqan.
Yen Chia-kan
thumb|right|260px|Yen Chia-kan (1905-1993) Yen Chia-kan (chun simipi: 嚴家淦, musuq chun simpi: 严家淦; pinyin: Yán Jiāgàn; Wade-Giles: Yen Chia-kan; Pe̍h-ōe-jī: Giâm Ka-kà) sutiyuq runaqa, icha C. K. Yen (* paqarisqa Suzhou llaqtapi -  wañusqa T'aypik llaqtapi), huk 🇹🇼 mama llaqtayuq chaqllisinchi yachaq wan pulitiku karqan.
1975 watamanta 1978 watakama ñawpaq kuti Chunwa Republikapa Umalliqnin karqan.
Alma mater: Shangai Saint John Yachay Sunturnin.
734
734 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Qhusi qucha
Qhusi qucha (kastilla simipi: Laguna Celeste) nisqaqa huk qucham Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi, Hatun Qitina kantunpi.
Tatasi
Tatasi nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, P'utuqsi suyupi, Urin Chichas pruwinsyapi, Atucha munisipyupi, Portugalete kantunpi..
Kaypipas qhaway
thumb|left|160px|wak=
CRISPR
CRISPR (huk huch'uchasqa clustered regularly interspaced short palindromic repeatkuna) nisqaqa huk ADN secuenciakunap ayllun, ñawpaq-kariyuta kawsaqkunap genomankunapi tarikuq, ahinataq añ aki, ñawpa añaki. Kay secuenciakunaqa bacteriófagos nisqapa ADN fragmentos nisqamanta hurqusqam, chaykunam ñawpaqta ñawpaq-kariyuta nisqaman infectasqa karqa. Chaykunataqa llamk’achinku ADNta riqsinankupaq, chinkachinankupaq ima, chayman rikch’akuq bacteriófagos nisqamanta, qhipa infecciones kaptin. Kayrayku kay secuenciakuna huk clave ruwayta ruwanku kay antiviral (kayqa antifago) sistema de defensa kaqpi kay procariotas kaqmanta chanta huk forma kay inmunidad adquirida kaqmanta qunku. CRISPR tarikun yaqa 50% kaqpi secuenciadokuna genomas bacterianos kaqpi chanta yaqa 90% kaqpi kay arqueos secuenciadokuna kaqpi. rikchacha| tukuyimamanta hallch’asqa qillqa kay CRISPR ñawpaq-kariyta antiviral hark’akuy mecanismomanta
Santa Isabel kiti
Santa Isabel kiti (kastilla simipi: Cantón Santa Isabel) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Asway markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Santa Isabel llaqtam.
Siwaramayu
Siwaramayu (kastilla simipi: Cerro Cebadamayo) nisqaqa Antikunapi, Buliwyapi, huk urqum Asanaki wallapi, Uru Uru suyupi. Pikchunqa mama quchamanta 4.480 mitrum aswan hanaq.
Santa Isabel kiti
Runakuna
Santa Isabel kitipiqa Kañari Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa Isabel kitillipi kawsanku.
Pulitika Rakiy
Kitillinkuna (2001 watapi):
Rimay taqi
Rimay taqi (Kastilla simipi: vocabulario) nisqaqa huk runap riqsisqan, llamk'achisqan icha huk liwrupi, huk simi qullqapi, huk antañiqiq p'anqapi kaq rimakunam.
Pakaqi pruwinsya
thumb|right|280px|Saywitu: Saywa [[Piruw, Chili, Buliwya Charaña llaqtawan]] Pakaqi pruwinsya icha Pakajaqi pruwinsya (aymara simipi: Pakaqi jisk'a suyu / Pakaxi jisk'a suyu; kastilla simipi: Pacajes) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Kuru Kuru llaqtam.
Pulitika Rakiy
Pusaq munisipyunmi kan.
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Jorge Newbery
rikchacha|paña|280px|Jorge Newbery (1875-1914)
Pakaqi pruwinsya
Simikuna
Pruwinsyapiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Jorge Newbery
Tayta: Ralph Newbery, Mama: Dolores Malargie.
Pablo Neruda
thumb|right|200px|Pablo Neruda (1966). thumb|right|200px|Silq'uy. Pablo Neruda icha Pallu Niruya, sutiyuq runaqa ( paqarisqa Parral llaqtapi, Chilipi; wañusqa Santiago de Chile llaqtapi), Neptalí Ricardo Reyes Basalto sutinchasqapas, huk chilinu qillqaqmi karqan.
Jorge Newbery
Alma mater: Cornell Yachay sunturnin.
Pablo Neruda
Premio Nobel|20pxNobel Suñay Simi Kapchiypi 1971 watapis simi kapchiy Nobel suñaytas chaskirqan.
Alfred Nobel
thumb|225px|Alfred Nobel Alfred Bernhard Nobel // (*21 ñiqin kantaray killapi - 1833 paqarisqa Stockholm llaqtapi, Suysyapi – †10 ñiqin qhapaq raymi killapi - 1896 wañusqa San Remo llaqtapi, Italyapi) sutiyuq runaqa huk Suysya mama llaqtayuq maki kapchiy kamachiqsi karqan, Nobel Suñaypa kamachiqninsi.
Auguste Comte
thumb|250px|Auguste Comte (1798 - 1857) Isidore Marie Auguste François Xavier Comte sutiyuq runaqa (* paqarisqa Montpellier llaqtapi -  wañusqa Paris llaqtapi) huk 🇫🇷 mama llaqtap qillqaqsi yachay wayllukuqpas wan waki yachaq qarqan.
Kalina qucha
Kalina qucha icha Busch qucha (kastilla simipi: Laguna Kalina icha Laguna Busch) nisqaqa huk qucham Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi, Hatun Qitina kantunpi.
Karu puriy
Hatun Qitina kantunpiqa kay quchakunam: Pukaqucha, Yuraqqucha, Q'umirqucha, Asnaq qucha, Challwiri kachi qucha, Qurutu qucha.
El Universal (Mihiku)
thumb |right|200px| El Gran Diario de México thumb|right|260px| El Universal mit'awa wasi El Universal, huk 🇲🇽 mama llaqtayuq mit'awa.
Atawra distritu
Atawra distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Ataura) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Shawsha pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Atawra llaqtam.
El Universal (Mihiku)
Wiñay kawsay
Mihiku llaqtapi kamasqa, Félix Fulgencio Palavicini.
735
735 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Eustaquio Méndez pruwinsya
Eustaquio Méndez pruwinsya (kastilla simi: Eustaquio Méndez) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Tarija suyupi. Uma llaqtanqa San Lorenzo llaqtam.
Kay pruwinsyaqa Eustaquio Méndezmantam sutichasqa (* 1784 - † 1841).
Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan.
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
El Universal (Mihiku)
Wiñay kawsay
Diriktur: Juan Francisco Ealy Lanz Duret.
Atawra distritu
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Santa Fe de Antioquia
Santa Fe de Antioquia nisqaqa Kulumbyapi huk hatun llaqtam.
Atawra distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Kiswara urqu
Kiswara (Quishuara) nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk urqum, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Turqu munisipyupi, Turqu kantunpi.
Ampatillu kitilli
Ampatillu kitilli nisqaqa (kastilla simipi: Parroquia Abatillo) Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Ampatu kitipi, Tunkurawa markapi.
737
737 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Kaskas
Kaskas (kastilla simipi: Cascas) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, huk llaqtam, Hatun Chimu pruwinsyap uma llaqtanmi.
736
736 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Tintay distritu
Tintay distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Tintay) Piruw mama llaqtapi distritum, Aymara pruwinsyapi, Apurimaq suyupi. Uma llaqtanqa Tintay llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Chuqlluqucha distritu
Chuqlluqucha distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Castrovirreyna) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chuqlluqucha pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Chuqlluqucha (Castrovirreyna) llaqtam.
Portugalete kantun
Portugalete kantun (kastilla simipi: Cantón Portugalete) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Urin Chichas pruwinsyapi, Atucha munisipyupi. Uma llaqtanqa Portugalete llaqtam (26 runa, 2001 watapi).
Senun
Senun, Xe (musuq latin simipi: Xenon) nisqaqa huk umiña wapsim.
Chuqlluqucha distritu
Simikuna
Distritupiqa kastilla simitam, qhichwa simitam rimanku.
Ismael Montes Jatun Yachay Wasi Yachachiqkunaq Wakichikunankupaq
thumbnail|250px|right| Yachakuqkuna Jatun Yachay Wasi Yachachiqkunaq Wakichikunankupaq Ismael Montesmanta
Chuqlluqucha distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Ismael Montes Jatun Yachay Wasi Yachachiqkunaq Wakichikunankupaq
Ismael Montes Jatun Yachay Wasi Yachachiqkunaq Wakichikunankupaq nisqaqa (kastilla simipi: Escuela Superior de Formación de Maestros Ismael Montes) Buliwyapi hatun yachay wasim, Quchapampa suyupi, Jarani pruwinsyapi, Wak'as munisipyupi.
Chuqlluqucha distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Ismael Montes Jatun Yachay Wasi Yachachiqkunaq Wakichikunankupaq
Ñawpa kawsay
Kay ñawpaq Jatun Yachay Wasi purun runakunapaq Quchapampa suyupi kamasqa karqa 18 p'unchay jatun puquy killa 1916 wata, Tunqulipi, Qulumi, Chapari pruwinsyapi. Yachayniyuq George Rouma yachachisqanman jina, ñawpaqman aparqa yachachiq Angel Chaves Ruiz. Chaymanta manaraq watata junt'asaqtin apasqa karqa Muruman, Sakawa riqpi, maymantachus lluqsirqanku ñawpaq yachachiqkuna; chaypitaq karqa inti raymi killa 1922 watakama.
Chuqlluqucha distritu
Simikuna
Pukyu:
Ismael Montes Jatun Yachay Wasi Yachachiqkunaq Wakichikunankupaq
Ñawpa kawsay
Chaymanta aparqanku warmikunata T'arataman, qharikunatataq Laqa Laqaman. 1926 watapitaq qharikunata aparqanku Wint'uman, warmikunatataq Killaqulluman. Chaymantataq 1928 watapi apasqa karqanku Tikipaya riqman; chay kikin thumbnail|250px|left| Juq qhawariy Jatun Yachay Wasimantawatapitaq Buliwya suyu umalliq kamarqa chunka watata wisk'asqa kanankupaq tukuy jatun yachay wasikuna yachachiqkunapaq.
1938 watapi Buliwya suyu umalliq, Germán Busch, kamarqa watiqmanta kay Jatun Yachay Wasi kicharikunanpaq Quchapampapi, Qalaqala riqpi.
Uq kamayniqta Ministiryu Yachaymanta 1940 watapi suticharqa "Ismael Montes" sutiwan kay Jatun Yachay Wasita. Chaymanta qhipan wata apasqa karqa Punata llaqtaman.
Qhipaman, 1946 watapi yachachiq Toribio Claure Montaño mañasqanmanjina apasqa karqa Challwamayuman, Escuela Indigenalpa wasinman. Chay watamantapacha kunan kama Wak'aspi, kay Ismael Montes Jatun Yachay Wasi Yachachiqkunaq Wakichikunankupaq, wakichin musuq yachachiqkunata kampupi wawakunata yachachinankupaq.
Jinallataq, Wak'aspi kasqanrayku kay Jatun Yachay Wasi astawan riqsisqa "Wak'as Normal" sutiwan.
Qurutu qucha
Qurutu qucha (kastilla simipi: Laguna Coruto) nisqaqa huk qucham Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi, Hatun Qitina kantunpi.
Ismael Montes Jatun Yachay Wasi Yachachiqkunaq Wakichikunankupaq
Ñawpa kawsay
thumbnail|250px|right| Chawpi kanchan
Tansu Çiller
1993 watamanta 1996 watakama kuti Turkiyapa Umalliqnin karqan.
1996 watamanta 1997 watakama Turkiya Hawa ministru.
Tayta: ; Mama: Ñawpaq qusan: Özer Uçuran Çiller Churinkuna (2):
Yachaywasi:
Berkelyu
Berkelyu, Bk (musuq latin simipi: Berkelium) nisqaqa huk Aktinyu rikch'aq q'illaymi, illanchaykuq, runallap rurasqanmi.
Turu urqu (Buliwya)
Turu (kastilla simipi: Cerro El Toro) nisqaqa Antikunapi, Buliwyapi, huk urqum Asanaki wallapi, Uru Uru suyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.810 mitrum aswan hanaq.
Champi
thumb|200px|Marcus Aurelius-pa champi wankanmanta pakisqa Champi (kastilla simipi: bronce) nisqaqa q'illay chaqrusqakuna kay q'illaykunamantam: Chay yapasqa qallawakunaqa champita sinchiyachinmi.
Manchakuy
thumb|right|250px|Manchaytaqa [[uyapim rikunchik: Candace Hilligoss sutiyuq aranway pukllaq, Carnival of Souls pilikulapi.]] thumb|right|200px|[[Unquymanta, wakcha kaymanta, maqanakuymanta, wañuymanta manchakuy, apokalipsis nisqapi: tawantin kawalluqkuna, Durero-p llimphisqan.]] thumb|right|200px|Manchakuyqa [[ñutqup limbiku llikanpim paqarin.]] Manchakuy nisqaqa runap icha uywap huk millay kawllayninmi (llakusinmi), chiqap icha yuyasqalla chikip paqarichisqan. Runa, uywa manchakuptinqa, ayqiyta munanmi. Mana ayqiyta atiptinqa, amachakuyta, ch'utiyta munanmi.
Runa mana huklla t'ala kaqmanta ichataq tiksi kawllayninmanta anchata manchaykuptinqa, phutikun, ninchik.
Runa chayllapitaq imamantapas mancharikuptinqa, q'aqchakun, ninchik.
Chiklayu pruwinsya
Chiklayu pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Chiclayo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Lampalliqi suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Chiklayu llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, José Leonardo Ortiz kurakami.
Pulitika rakiy
Iskay chunka distritunmi kan.
Punkara
Punkara icha briya (kastilla simimanta: brea) nisqaqa huk k'illimsa yakuchaqkunap khaka chaqrusqan, allpa wirap rawrasqanmanta icha umya t'impuchisqanmanta paqariq.
Breinigerberg
thumb|Breinigerberg Breinigerberg llaqtaqa Alimanya mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Breinigerberg llaqtapiqa 971 runakunam kawsachkanku (2005 watapi).
Kashamarka distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Willay kamayuq
Willay kamayuq icha Piryudista (periodista) nisqaqa willay kanchapaq - willay p'anqapaq, ankichiypaq, ñawikaruypaq - llamk'aq runam, willaykunata mast'ariq, pruphisyunmi.
Chimpa-patapata llamp'ukaq
Anatañiqiy piqa, chimpa-patapataqa llamp'ukaq (achka patapatakunapi kan llamp'ukaq, icha patapatamanta mana kamachisqa llamp'ukaq) kayqa llamp'ukaq achka antañiqiy patapatakunapi llamk'ananpaq icha purinanpaq ruwasqa. Wakin patapatakuna chakasqa llamp'ukaq sapa patapatapaq sapaq ruwayta munan, ichaqa wakin chiqalla mayqin patapatapipis purichiyta atinku mana especial wakichiywan, huk t'ikrasqa simipi qillqasqa utaq apaykachana byte qillqa kaqman huñusqa mayqinpaq t'ikraqkuna utaq purichiy-pacha q'ipikuna astawan ruwasqa kanan utaq ruwanaqta kaqta imaruwakunankuna tukuy yanapasqa patapatakunapa.
Rikunaykipaq, huk chimpa patapata ruwana wakichi Microsoft Windows, Linux, macOS kaqpipis purinman. Chimpa patapata llamp'ukaq achka patapatakunapi purinman, utaq iskay pisilla. Wakin pawallamk’anakuna chimpa patapatakuna wiñachiypaq kanku Codename One, Kivy, Qt, Flutter, NativeScript, Xamarin, Phonegap, Ionic, chaymanta React Native.
Pukyukuna
<references group="" responsive="1">
Kichka ataqu
Kichka ataqu icha Kichka hat'aqu (Amaranthus spinosus) nisqaqa huk sankurachi quram, hampi yuram.
Kiswara
Kiswara nisqaqa kaykunatam niyta munan:
Armando Villanueva
Armando Villanueva del Campo (* paqarisqa Lima llaqtapi  - †  wañusqa Lima llaqtapi), huk 🇵🇪anu Taripay amachaqm, willay kamayuq  wan pulitikupas karqan.
Kofi Annan
thumb|right|200px|Kofi Annan, Huñusqa Nasyunkunap Sapsi Qillqakamayuqnin right|200px||Kofi Annan silq'uynin Kofi Atta Annan sutiyuq runaqa (* paqarisqa Kumasi llaqtapi -   wañusqa Bern llaqtapi), huk Gana mama llaqtayuq musikumi wan diplumatiqu qarqan.
Premio Nobel|20px Nobel Suñay Qasikaypi chaskirqan. 2001 watapiqa chiqniq.
Warmi: Titi Alakija / Nane Maria Wallenberg Churinkuna: Kojo, Ama wan Nina.
1997 watamanta 2006 watakama Huñusqa Nasyunkunap huk Sapsi Qillqakamayuqninmi karqan.
Armando Villanueva
Kastilla simi Qillqaqmi karqan, APRA partidupi wankurisqan kaspa. Sinator, uma kamayuqpas karqan.
Tayta: Pedro Villanueva; Mama: Carmen Rosa del Campo.
Percy Rojas
Tayta: Lorenzo Rojas; Mama: Juana Montero.
Armando Villanueva
Warmi: Lucía Ortega García
Yachay wasi: La Recoleta Yachay wasi wan San Luis Yachay wasi (Barranco distrito)
Percy Rojas
Warmi: María Enriqueta Rojas, Wawakuna: 3 Belissa, Ariana wan Belén.
Armando Villanueva
Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin
Krusiru urqu (Uru Uru)
Krusiru (kastilla simipi: Cerro Crucero) nisqaqa Antikunapi, Buliwyapi, huk urqum Asanaki wallapi, Uru Uru suyupi.
Mismi
Mismi (kastilla simipi: Nevado Mismi) nisqaqa Piruwpi, huk rit'i urqum Ariqipa suyupi, Kaylluma pruwinsyapi, Ichhupampa distritupi, Lari distritupi, Qupuraki distritupi, Tuti distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta 5.597 mitrum aswan hanaq.
Quntay
Quntay (CaSO4; kastilla simipi: yeso) nisqaqa huk qiqllam, Kalsyu salina puchq'uchasqam.
Allpa hina kusasqa quntaytaqa yakuwan chaqruspa p'akisqa tullukunata allichanapaq llamk'achinchik, quntay mayt'ukunata ruraspa. Ch'iquykunatam ruranapaq, wasichaypitaq pirqakunapi khallpasqakunatam allichanapaq llak'achinchink. Chay kusasqa quntayqa yakuwan k'apka quntaymi tukukun.
739
739 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
740
740 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Patrisyu Ilandamanta
San Patrisyu Ilandamanta, latin simi: Patricius ilanda simi: Pádraig (400 watapi paqarisqa - 461 wan 493 watapi wañusqa) huk Britania manta Kathuliku Inlisya wan Orthodoksa Inlisya santu. Uwispu wan 🇮🇪 santu patrunmi.
Kimira (hawarina yachay)
Kimira (Ñawpa kriqiyu simipi : Χίμαιρα, Chímaira nisqaqa 'uwiha-kawra' niyta munan ) kriqiyu ñawpahawarina yachaypi nisqaman hina, nisqaqa huk manchay nina samaq iskay uwakunayuq kawsaqmi karqan, Lisyia, Asia Wawa llaqtamanta huk rikch'aq uywakunap rakinkunamanta rurasqa. Yaqa llapanpim liyun hina qawachinku, wasanmanta kawrapa uman lluqsimun, chupantaq mach’aqwaypa umanwan tukunman. Chayqa Typhonpa Echidnapa mirayninmi karqan, Cerberus hinallataq Lernaean Hydra hina p'arqakunaq wawqenmi karqan. lluqi|rikchacha| "Arezzomanta Kimira": huk itrusku champimanta
K'ayruma munisipyu
K'ayruma munisipyu (kastilla simipi: Municipio Cairoma) nisqaqa pichqa ñiqin munisipyu José Ramón Loayza pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa K'ayruma llaqtam.
La Nación (Arhintina)
thumb |right|200px|La Nación será una tribuna de doctrina thumb|right|250px|La Nación mit'awa thumb|right|250px|La Nación, Buenos Aires - Arhintina La Nación, huk 🇦🇷 mama llaqtayuq mit'awa.
K'ayruma munisipyu
Kantunkuna
Pichqa kantunmi kan:
La Nación (Arhintina)
Wiñay kawsay
Buenos Aires llaqtapi kamasqa. Bartolomé Mitre.
K'ayruma munisipyu
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Turpu distritu
Turpu distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Turpo) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Antawaylla pruwinsyapi, Apurimaq suyupi. Uma llaqtanqa Turpu llaqtam.