cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Raymondi distritu
Raymondi distritu (kastilla simipi: Distrito de Raymondi) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum Atalaya pruwinsyapi, Ukayali suyupi. Uma llaqtanqa Atalaya llaqtam.
Runakuna
Raymondi distritupiqa Ashaninka, Amawaka, Piru, Yaminawa runakunam tiyanku.
Ñiqwin
thumb|right|Runap ñiqwinpa qhipaq, urinpi kaq rakin. Ñiqwin icha Chilina (latin simipi: Medulla spinalis, grigu simipi: μύελος – mýelos) nisqaqa wasanchikpi wasa tullupi kaq ukhu yawrim, ñutqumanta uraman pusakuq.
Sisipunku
Sisipunku icha Sisi Punku (kastilla simipi: Cerro Sisipunku / Sisi Punku) nisqaqa Antikunapi, Buliwyapi, huk urqum Los Frailes wallapi, Chuqichaka suyupi, Oropeza pruwinsyapi, Chuqichaka munisipyupi, Kila Kila kantunpi.
Chiplli
Chiplli (kastilla simipi: mantisa) nisqaqa huchhap huchharallankunam.
Ahinataq:
Asunta munisipyu
Asunta munisipyu (kastilla simipi: Municipio La Asunta) nisqaqa pichqa ñiqin munisipyu Urin Yunka pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Asunta llaqtam (1.466 runa, 2001 watapi).
Kantunkuna
Chunka kimsayuq kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Chimpapura uyayuq
thumb|240px|Chimpa pura uyayuq Chimpapura uyayuq (kastilla simipi: paralelepípedo) nisqaqa achka uya pachankam, iskay-iskay chimpa kaq uyanqa kaqlla, chimpanasqa chaqlla manyachi kaspa.
Kayta nisqa Runkusa.
Chaku kiti
Uywakuna
Gonzalo Díaz de Pineda kitillip amachana sach'a-sach'apiqa kay uywakunam kawsanku:
Pisqukuna
thumb|right|160px|(Ampelion rubrocristatus) thumb|right|160px|(Grallaria quitensis)
Runakuna
Chaku kitipiqa Kayampi Kichwa runakunam tiyanku. Paykuna Uyakachi kitillipi kawsanku.
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Tariha puruwinsiya
thumb|right|180px| San Roque inlisya, [[Tarija]] Tariha puruwinsiya icha Cercado pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Cercado) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Tarija suyupi. Uma llaqtanqa Tarija llaqtam.
Pulitika Rakiy
Huk munisipyunmi kan: Tarija munisipyu.
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam, Qhichwa runakunapas tiyanku.
Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Pruwinsyapi paqarisqa
Víctor Paz Estenssoro, Buliwya suyup umalliqnin, paqarimurqa Tarija llaqtapi.
Mario Vargas Llosa
thumb|200px|Mario Vargas Llosa firma thumb|200px|Mario Vargas Llosa, [[2007 watapi.]] Jorge Mario Pedro Vargas Llosa sutiyuq runaqa (* paqarisqa Ariqipa llaqtapi, Piruwpi -   ) huk Piruw mama llaqtayuq willay kamayuq wan qillqaq runam. (Maypis: Huryi Maryu Piiru Warhas Lluusa kanman).
695
695 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Mario Vargas Llosa
20px|Nobel suñay Nobel Suñay Simi Kapchiypi 2010 watapis simi kapchiy Nobel suñaytas chaskirqan.
Faisal bin Abdul-Aziz
Faisal bin Abdul-Aziz, Sawud Arabya Qhapaq, arabya simipi:فيصل بن عبدالعزيز آل سعود‎ )  paqarisqa Riyad llaqtapi -  wañusqa Riyad llaqtpi ). Sawud Arabya pulitiku wan Qhapaq.
1964 watamanta 1975 watakama ñawpaq kuti Sawud Arabyapa Qhapaqnin karqan.
Tayta: Abdul-Aziz bin Saud; Mama: Tarfa bint Abduallah bin Abdulateef al Sheekh. Ñawpa Warmi:
Churinkuna:.
Yachaywasi:
Kañiti pruwinsya
thumb|right|290px|Lima suyup 9 pruwinsyan: 1 [[Barranca pruwinsya 2 Qaqatampu pruwinsya 4 Kanta pruwinsya 5 Kañiti pruwinsya 6 Waral pruwinsya 7 Waruchiri pruwinsya 8 Wawra pruwinsya 10 Uyun pruwinsya 11 Yawyu pruwinsya]] right|290px| Kañiti pruwinsya nisqaqa (kastilla simipi: Provincia de Cañete) Lima suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa San Vicente Kañiti (San Vicente de Cañete) llaqtam.
Pulitika rakiy
Chunka suqtayuq distritunmi kan.
Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Hawa t'inkikuna
4
Kawsaq
Kawsaq nisqaqa tukuy kawsaq, wiñaq, imayay t'ikray (metabolismu) nisqata ruraqkunam, ahinataq:
Imamantam kawsanku, chaykamaqa kay hinatam rakinchik:
Añawkuna manam chiqapchu kawsaqkuna, mana kikinpa imayay t'ikraynin kaptin.
Kawsaqkunap mitan kamaynin
Kawsaq -Allpa pacha- ├─Archaea (Ñawpa añaki) ├─Bacteria (Añaki) └─Eukaryota (Kawsaykuq huk'iyuq) ├─Protista (Ch'ulla kawsaykuq) ├─Fungi (K'allampa) ├─Plantae (Yura) └─Animalia (Uywa)
Manchester City FC
Manchester City FC (Manchester City Football Club), icha Manchester City, nisqaqa huk Inlatirraniyuq piluta hayt'ay klubmi.
Wiñay kawsay
Kamasqa Manchester llaqtapi (Hukllachasqa Qhapaq Suyu).
Khasay
Khasay nisqaqa hiq'imanta siminta ruqyaywan lluqsiq millp'usqa icha chimlasaychasqa upyanamanta paqariq wapsikunam - chimlasay, qullpachaq, wayay, hukkunapas.
Supi
thumb|200px|Farting in good cheer, 1798. thumb|200px|Supi rikch'acha. Supi nisqaqa ch'unchulmanta sip'utinta ruqyaywan lluqsiq qhullquy nisqa wapsikunam - methanu, chimlasay, yakuchaq salinachasqa. Mana ruqyaspa lluqsiq qhullquytataq thasa nispam sutinchanchik.
Inti Rumi
Inti Rumi nisqaqa Antikunapi, Buliwyapi, huk urqum Los Frailes wallapi, Chuqichaka suyupi, Oropeza pruwinsyapi, Chuqichaka munisipyupi, Marawa kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 3.627 mitrum aswan hanaq.
Ratša-Letšhumi wan Khvemo Svanethi suyu
270px|right|thumb| Ambrolauri, Ratša-Letšhumi wan Khvemo Svanethi suyu 270px|right|thumb|Ratša-Letšhumi wan Khvemo Svanethi suyu Ratša-Letšhumi wan Khvemo Svanethi suyu (Kartul simi: რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარე Rachʼa-Lechkhumisa da Kvemo Svanetis Mkhare, kastilla simipi: Región de Racha-Lechjumi y Baja Esvanetia)  mama llaqtap suyu.
42°38′ N  43°08′ E
32 089 runakuna (2014) - 4 990 km².
Sayay
Sayay (altura) nisqaqa imappas urinmanta (pachanmanta) hanankama (patankama) sayaq siwk siq'ipi kaq karuyninmi.
Ratša-Letšhumi wan Khvemo Svanethi suyu
Uma llaqtaː Ambrolauri.
Distritukuna
Kamachiq runa: Archil Japaridze.
Jigorō Kanō
thumb|right|260px|Jigorō Kanō (1860-1938) Jigorō Kanō  (nihun simi: 嘉納 治五郎 Kano Jigoro) sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa Mikage llaqtapi - wañusqa Hikawa Marupi), huk  mama llaqtayuq Jiu-jitsu wan judo yachachiq wan kurku kallpanchaq.
Chiqan chhuka
thumb|right|200px|Chiqan chhuka Chiqan chhuka (kastilla simipi: ángulo recto) nisqaqa isqun chunka k'atmayuq (patayniyuq) chhukam.
Jigorō Kanō
Warmi: Sumako Takezoe. Churinkuna: (9).
Chiqan chhuka
Tsiqa kukush (Anqas simipi, Ankash shimichu)(kastilla simipi: ángulo recto). Tupunin 90°, rimay isqun chunka patakuna
Angle
Same
Same nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk llaqtam, Esmeraldas markapi, Atakami kitipi, Tonchigüe kitillipi, Pasiphiku mama quchap chalanpi.
Sichura
Sichura (kastilla simipi: Sechura) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Sichura distritupi, Sichura pruwinsyapi, Piwra suyupi.
696
696 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Ñawsa kay
Kaymi iskay ñawsayachiq unquy:
Kachi distritu
Kachi distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de San Antonio de Cachi) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Antawaylla pruwinsyapi, Apurimaq suyupi. Uma llaqtanqa San Antonio de Cachi llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Erbyu
Erbyu, Er (musuq latin simipi: Erbium) nisqaqa huk Lanthanu rikch'aq q'illaymi.
Jean Dutourd
thumb|right|250px| Jean Dutourd Jean Henry Dutourd (*  paqarisqa Paris llaqtapi -  wañusqa Paris llaqtapi), huk 🇫🇷 mama llaqtayuq willay kamayuqmi, qillqaq runam qarqan, phransya simipi qillqaqsi qarqan.
Taytanː François Dutourd; Mamanː Andée Haas. Warmiː Camille Lemercier. Churinkunaː Frédéric wan Clara.
Alma materː Paris Yachay Sunturnin.
Karuy
Karuy icha Karu kay nisqaqa huk iñumanta huk iñuman siwk siq'ipi purisqa ñanmi.
Pata distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Tukarway
Tukarway (kastilla qillqaypi Tucarhuay) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk rit'i urqum, Qusqu suyupi, Anta pruwinsyapi, Mullipata distritupi, Killapampa pruwinsyapipas, Santa Teresa distritupi, Sallqantay rit'i urquñiq. Pikchunqa mama quchamanta 5.928 mitrum aswan hanaq.
Uru Uru suyu
Uru Uru suyu icha Ururu suyu (aymara simipi: Ururu jach'a suyu; kastilla simipi: Departamento de Oruro) nisqaqa huk suyum Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Uru Uru (Ururu) llaqtam.
Pulitika Rakiy
Chunka suqtayuq pruwinsyanmi kan.
Runakuna
Uru Uru suyupiqa aswanta Aymara, Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Uru Uru suyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Aswan hatun llaqtakuna
thumb|right|180px|Salinas de Garci Mendoza
Uru Uru suyupi paqarisqa
Evo Morales, Buliwya suyup kunan umalliqnin paqarimurqa Isallawi llaqtapi, Jurinuqa kantunpi, Urin Qaranqa pruwinsyapi,.
Muyuna pisqu
Muyuna pisqu (kichwapi Muyuna pishku) icha Charapa kulurdina (Notiochelidon cyanoleuca) nisqaqa Urin Awya Yalapi kawsaq khallwam.
Chunka iskayniyuq uya
thumb|right|220px|Paqtan chunka iskayniyuq uya. Chunka iskayniyuq uya icha Chunka isakyniyuq uyayuq p'unlu (kastilla simipi: dodecaedro) nisqaqa chunka iskayniyuq uyayuq pachankam. Paqtan chunka iskayniyuq uyaqa kaqlla kaq, paqtan pichqa k'uchu hina uyayuqmi.
Industria Textil en Quechua
rikchacha|Qusqu suyupi (Piruw) huk indihina warmi llamayuq. Askha estudios históricos nisqakunan rikuchinku industria tradicional quechua nisqamanta Andes nisqapi, chaymi industria textil nisqa. Quechua runakunaq llamk'achisqan q'aytukunaqa yuramanta (algodón) utaq uywamanta (alpaca utaq llama q'aytukuna) paqarimuqmi, pisi pisimanta tikraspa, Chayna kaptinpas, wakin llaqtakunaqa ñawpaq pacha tiñiy tradicionkunatam waqaychanku.Hinallataqmi, ñawpa pachakunapi llamkachisqa técnicas nisqakunaqa tikrakun colonialismo nisqa yaykumusqanmanta pacha, chaynallataq occidental nisqa yachaykunata riqsichisqanmanta pacha, kayhina: Pedal nisqa teñido nisqa, chaymantam Ucraniamanta historiamanta yachaq John Mora sutiyuq runapas estudiarqa arte de suqta suyukunapi allinta q’iwispa awaspa, chaykunapi: Boliviapi, Ecuadorpipas.hinallataq Perú suyupipas.
698
698 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Industria Textil en Quechua
Quechua runakunaqa Chile suyup allpanpi pisi runakunam, chaykunam ñawpaqpi, imaymana pachakunapipas norte suyupi (Oyaji) Región III nisqapi tiyarqanku. Uywakuna, yurakuna mirachiyta qatipaspa, Uyaji suyupiqa uywa michiq huñukunam tiyarqaku, Bolivia llaqtapa hichpanpi tiyaqkunawan, aswantaqa Lipez llaqtakunapi yachaqkunawan, culturamanta. Chay hukllachasqa sistema de vida agrícola y pastoral nisqa watakuna (380-900) manaraq Cristo hamushaqtinmi puririrqan, hinallataqmi Salar San Martín llaqtaq sector occidental nisqapi hap’iyqa, sallqa especies de llamas, alpacas, pisqukuna ima hap’iymanta aswantaqa, chayman hina puririrqan llamakunapa, alpakakunapa kawsakuynin, mirayninpas.
Kay allpakunaqa 1879 watapi Pacífico Guerra nisqa qhepamanmi Chile suyuman hukllawakurqanku, hinaspan Bolivia suyupa kamachiy neocolonial nisqa sistemanmanta, chaymi karqan indígena runakunaman allpamanta impuesto nisqa churay, capitalista economía nisqaman, chaymi huñusqa kashan sector minero nisqapi.
Oyage runakunaq michiqninkunaqa imaymana formakunapin qhuya llank’ay wiñayninwan hukllachakuyta qallarirqanku, uywakunaq rurunkunata qhuya wasikunaman qhatuspa, otaq azufre minakunata llank’ayta qallarispa, cobreta hatunpi aprovechaspa, qhuyakunaq q’omerninman qhatuspa centros nisqakunapi. Kaypiqa, chakra llamkayqa condicionalmi pachamamapa harkakuyninrayku, chaymi ch’aki allpakuna, kachiyuq allpakuna, pisi parakuna, sinchi ruphay pachakuna ima.
Oyage llaqtaqa Antofagasta-Bolivia ferrocarrilpa eponimo qhipa kaq estacionninpa muyuriqninpim kamarisqa karqa, chaymi San Pedrowan kuska Clama llaqtapa hinaspa fronterapa común extensión nisqapi aswan importante estacion. palestine-cartoons-al-ali.
Utulu
thumb|right| Utulu icha K'anka nisqaqa urqu wallpam (Gallus gallus).
Hanaq kay
Hanaq kay (altitud) nisqaqa ima iñuppas huk iñumanta, urinmanta - ahinataq Mama quchap hawanmanta sayaq siwk siq'ipi kaq karuyninmi.
Chuki
thumb|250px|Chukikunawan maqanakuchkanku.thumb|right|250px|[[Kuchillu|Kuchunawan chakuna chuki.]] Chuki nisqaqa chakunapaq icha maqanakuypaq ayñim.
Inkakunaqa q'irumanta, tullumanta, rumimantapas chukinkunata rurarqanku. Ispañamanta awqakunaqa khillaychukiyuqmi karqan. Ñawpa grigukunañam khillaymanta ayñinkunata ruraq karqan.
Kunka
rikchacha|200px|[[Runa kunka.]] Kunka nisqaqa umata kurkuwan t'inkiq kurku yawrim.
Uñahamp'ara antañiqiq
rikchacha|300x300px| [[Apple|Applepa iPad (lluq'i) chaymanta Amazonpa Fire, iskay riqsisqa uñahamp'arakuna]] rikchacha|277x277px| iPad Pro nisqap ñawpaqninpi (5 kaq miray) rikchacha|200x200px| Samsung Galaxy Tab S4 (agosto 2018) yatana llumpawan, tintanawan ima Uñahamp'ara antañiqiq, Tawllit, Uñamaru icha Uñahamp'ara (Inlish simipi: tablet, kay Phrasis simimanta tablete "uña, huch'uy hamp'ara") kayqa huk apaykachana llamk'ana, astawanta apaykachana llamk'aykuna llikayuq, llachpana icha llukchina qhawapampa qhaway llamk'ana sirk'ayuq, huk waq kutimanta humat'achiku pilayuq huklla, llañu q'ipi kaqpi. Tawllitkuna, antañiqiqkuna kasqankurayku, huk sapalla antañiqiqkuna ruwasqankuta ruwanku, ichaqa wakin yaykunan/lluqsiyanan (Y/L) (inslish simipi: (I/O)) atiyniyuq kanku, wakkunap kaqninku. Kunan pacha uñahamp'ara astawanta rikch'akunku kunan pacha yachayniyuq karurimanakuna, sapalla chiqan kayninqa uñahamp'arakuna astawan hatun yachayniyuq karurimanakuna kaqmanta, qhawanapampakuna 7 puga (18 cm) utaq astawan hatun, diagonal tupusqa,  chaymanta mana yanapanmanchu huk karuriman llikaman yaykuyta. Mana miqllapata kunahinachu mayqinkunachus ñawpaqmantapacha llamk'ana sistimakunamanta purichirqanku astawanta hampa'rapatakunapaq ruwasqa, uñahamp'ara astawanta purichinku karurimana llamk'aykuna llikakuna, smartphones kaqwan kuska.
Uqhupampa rit'i urqu
Uqhupampa (kastilla qillqaypi Ocobamba) nisqaqa Piruwpi, Willkapampa wallapi, huk rit'i urqum, Qusqu suyupi, Anta pruwinsyapi, Limatampu distritupi, Urupampa pruwinsyapipas, Ullantaytampu distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.126 mitrum aswan hanaq.
Palpa
Palpa nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ika suyupi huk llaqtam, Palpa pruwinsyap uma llaqtanmi.
697
697 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Atakami
Atakami (kastilla simipi: Atacames) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Esmeraldas markapi, huk llaqtam, Atakami kitip uma llaqtanmi.
Mao Zedong
thumb|Mao Zedong (1959)
Mao Zedong (Chinu simipi: 毛泽东, chinu tradisyunal: 毛澤東, pinyin: Máo Zédōng, Wade-Giles: Mao Tse-Tung), sutiyuq runaqa 26 ñiqin aymuray killapi 1893 paqarisqa Shaoshan, Hunan llaqtapi - 9 ñiqin tarpuy killapi 1976 wañusqa Pikkin llaqtapi) Chunwa mama llaqtayuq qillqaqmi, pulitikupas qarqan.
1949 watamanta 1976 watakama Chunwa Runallaqta Republikap umalliqninmi karqan.
Mao Zedongqa kimsa kuti kasarakusqam karqan, kay warmikunawan: Yang Kaihui (1920–1930), He Zizhen (1930–1937), Jiang Qing (1939–1976).
Qillqasqankuna
Kastilla simipi:
Inlish simipi:
Yana khuyaq
Yana khuyaq, kichwapi Yana kuyak (Notiochelidon murina) nisqaqa Urin Awya Yalapi kawsaq khallwam.
Sunqu hampikamayuq
Sunqu hampikamayuq nisqaqa (kastilla simipi: cardiólogo) sunqup unquyninkunata hampiq hampikamayuqmi.
Owen Arthur
thumb|right|260px|Owen Arthur Owen Seymour Arthur, sutiyuq runaqa (* paqarisqa Bridgetown llaqtapi -  wañusqa Bridgetown llaqtapi), huk 🇧🇧 mama llaqtayuq musikuq wan pulitikumi qarqan.
699
699 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Karuyayasqa
Karuyayasqa (Criollo, kastillakipi) nispaqa Ispañamanta hamusqa runallakunap Awya Yalapi paqarimusqa churin, willkankunatam ninku.
Rouen
thumb|300px|Rouen (Ransiya) Rouen (kastilla simipi: Ruan) llaqtaqa Haute-Normandie riqyunpi, 🇫🇷 mama llaqtapi kan. 21,38 km2
Runakuna
658 285 runakuna
Owen Arthur
1994 watamanta 2008 watakama kuti Barbatuspa Musikupa ministrunin qarqan.
Alma mater:  Yachay Sunturnin.
Alzheimer unquy
Alzheimer unquyqa huk neurodegenerativa unquymi, chaymi huk pisimanta pisiyay cognitivo kaqta ruwan chaymanta huk comportamiento tikrayta ruwan. Kayqa aswan riqsisqa kay demencia kaqmanta kay machu runakunapi. Sintomas típicos kaqkunaqa kanku yuyariypi sasachakuykuna, sapa p’unchaw ruwaykunata ruwaypi sasachakuy, comportamiento chaymanta personalidad tikray, chaymanta sasa rimanakuy. Tiempowanqa kay unquyniyuq runakunaqa manañam kikinkumanta cuidakunankupaq ruwaykunata ruwayta atinkumanñachu, hinaspapas hukkunamantam tukuy sunqunkuwan hapipakunkuman.
Alzheimer unquyqa umanchikpi células wañusqanraykum, chaywantaq manaña hukllawakusqanraykum rikurin. Manaña yachakunchu imarayku kasqanmanta chaypas, creenkun edad, genética, wakin pachamamapi kaqkunapas yanapanman kay onqoy rikhurinanpaq. Kunanqa, mana hampi kanchu kay Alzheimer unquypaq, ichaqa kan hampikuna chanta terapias kaqkuna kay sintomakuna pisiyachiyta yanapankuman chanta kay unqusqakunap allin kawsayninkuta allinchankuman.
Manga
thumb|Manga. Manga (nihun simipi: 漫画 [manga]) nisqaqa Hapunmanta siq'isqa rikchasapa willakuykunam.
Waranqaysu
Rikch'aqkuna
Kaymi huk waranqaysu rikch'aqkuna:
Huwan Bawtista La Sallemanta
thumb|right|250px|Istatua Santu Huwan Bawtista La Sallemanta Huwan Bawtista La Sallemanta santu, (ransiya simipiː Jean-Baptiste de La Salle; kastilla simipi: Juan Bautista de La Salle) sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa Reims llaqtapi - †  wañusqa Rouen llaqtapi) huk 🇫🇷 mama llaqtayuq kathuliku yachachiq, taytakura wan Santu qarqan.
15 ñiqin aymuray killapi Santu Huwan Bawtista La Sallemanta raymi p'unchawninmi.
Taytan: Louis de La Salle; Maman: Nicolle de Moët de Brouillet.
Thulyu
Thulyu, Tm (musuq latin simipi: Thulium) nisqaqa huk Lanthanu rikch'aq q'illaymi.
Giampiero Boniperti
Giampiero Boniperti sutiyuq runaqa ( paqarisqa Barengo llaqtapi) huk 🇮🇹 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Trio Magicoː John Charles, Omar Sívori wan Giampiero Boniperti.
Klubkuna
🇮🇹 Juventus FC (1946-1961)
Jürgen Klinsmann
Jürgen Klinsmann sutiyuq runaqa ( paqarisqa Göppingen llaqtapi) huk Alimanya mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi. 1990 watapi Kunti Alimanya quchuntinwan Italyapi Piluta Hayt'ay Pachantin Kupatam ayparqan. Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa atipanakuykunapi chunka hukniyuq kutim punkuta tariparqan. Manaña piluta hayt'aq kaspa, intrinachaq karqan, aliman mamallaqta quchuntinpaq, Bayern Münchenpaqpas.
Titi
Titi, Waychi icha Antaki, Pb (latin simipi: Plumbum, chaymanta kastilla simipi plomo) nisqaqa huk q'illaymi, allpapiqa t'inkisqallam chuqin.
Quijos kiti
Quijos kiti (kastilla simipi: Cantón Quijos) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Napu markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Baeza llaqtam.
Runakuna
Quijos kitipiqa Napurunakunam tiyanku. Paykunaqa Papallakta kitillipi kawsanku.
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Chunwa Hatun Pirqa
Chunwa Hatun Pirqa ("hatun pukara") nisqaqa Chunwa mamallaqtapi ancha hatun pirqam. China mamallaqtata amachanapaqsi saywanpi pirqachasqa karqan 480 kñ watamanta 221 kñ watakamas.
Wasa tullu
thumb|150px|[[Runap wasa tullun.]] Wasa tullu (latin simipi: Columna vertebralis, grigu simipi: ράχις rákhis) nisqaqa runap tulluyuq uywakunappas wasanpi kaq tulluntinmi, achka wasa tullu raki.
Kawsaykuq yawri
Kawsaykuq yawri (orgánulo, organela) nisqakunaqa kawsaykuqpa rakichankunam, llamk'anachakuna hinam.
Wasa tullu
Wasa tulluqa ñiqwintam amachan.
Fahd bin Abdul-Aziz
Fahd bin Abdul-Aziz, Sawud Arabya Qhapaq, arabya simipi:  عبد الله بن عبد العزيز السعود),     paqarisqa Riyad llaqtapi -  wañusqa Riyad llaqtapi ). 🇸🇦 mama llaqtap pulitiku wan Qhapaq.
1982 watamanta 2005 watakama ñawpaq kuti Sawud Arabyapa Qhapaqnin karqan.
Tayta: Abdul-Aziz bin Saud; Mama: Hassa bint Ahmed Al Sudairi. Ñawpa Warmi: (4) Churinkuna: (10).
Yachaywasi:
701
701 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Jimbe
Jimbe (kastilla simipi: Jimbe) nisqaqa uchuy llaqtam Yana urqukunapi, Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, Santa pruwinsyapi, Cáceres del Perú distritup uma llaqtanmi.
Antioquia suyu
Antioquia suyu nisqaqa (kastilla simipi: Antioquia) Kulumbya mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Medellín llaqtam. rikchacha|paña|200px|Monumento (Medellín) 200px|rikchacha|paña|[[Santa Fe de Antioquia]]
Wiñay kawsay
Departamento p'unchaw kamasqa 1886 wata.
Pulitika rakiy
9 wamani wan 125 munisipyunmi kan.
Runakuna
Antioquia suyupiqa Inga runakunam kawsanku, huk kichwa runa llaqtam, kichwa simita (inga kichwa) rimaq.
Chanchamayu llaqta
Chanchamayu (kastilla simipi: La Merced, Khuyapayay) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Hunin suyupi, Chanchamayu pruwinsyap uma llaqtanmi.
Pumakancha distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Mohamed Salah
Mohamed Salah Hamed Mahrous Ghaly (arabya simi: محمد صلاح حامد محروس غالي) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Basyoun llaqtapi - ) huk 🇪🇬 mama llaqtap piluta hayt'aqmi qarqan.
Inkisiwi pruwinsya
Inkisiwi pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Inquisivi) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Chuqiyapu suyupi, Kimsa Krus wallapi. Uma llaqtanqa Inkisiwi llaqtam.
Mohamed Salah
Churinkuna:
Inkisiwi pruwinsya
Pulitika Rakiy
Suqta munisipyunmi kan.
Amado Nervo
thumb|right|260px| Amado Nervo (1870-1919) Amado Ruiz de Nervo Ordaz sutiyuq runaqa, icha Amado Nervo (* paqarisqa Nayarit (Tepic) llaqtapi -  wañusqa Montevideo), huk 🇲🇽 mama llaqtayuq willay kamayuq wan qillqaq runam, kastilla simipi qillqaqmi.
Kiru nanay
Kiru nanay nisqaqa kirukunapi nanaymi, huk unquykunap paqarichisqan.
Amado Nervo
Warmi: Ana Cecilia Luisa Daillie. Churinkuna:.
Inkisiwi pruwinsya
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam, Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Pruwinsyapiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Wayq'upampa Punta
Wayq'upampa Punta (kastilla simipi: Cerro Waykhopampa Punta) nisqaqa Antikunapi, Buliwyapi, huk urqum Los Frailes wallapi, Chuqichaka suyupi, Oropeza pruwinsyapi, Chuqichaka munisipyupi, Chaunaca kantunpi.
Eusébio
thumb|260px|right| Eusebio istatua Eusébio da Silva Ferreira sutiyuqq "Yana Pirla" sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Maputu (Musambik) llaqtapi - † Lisboa, Purtugal)  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Yaya: Laurindo António da Silva Ferreira (Angula manta); mama: Elisa Anissabeni (Musambik manta).
Precisión nisqa phaway 494
rikchacha Precision Air Flight 494 (PW494) nisqaqa Tansanya mama llaqtapi huk programasqa llaqta ukhupi pasajerokuna phawaymi, Dar es Salaam mamallaqtapura aeropuertomanta Bukoba aeropuertokama Mwanza aeropuertonintakama. 6 ñiqin inti raymi killapi 2022 watapi ATR 42 nisqa Victoria quchapi urmarqan, mana allin pachakunapi pisi rikuylla allpaman chayayta munachkaspa. Chay accidentepin 19 runakuna wañurqanku, iskay pilotokunataqmi unupi wañurqanku, manaraq salvadorkuna paykunaman chayashaqtinku.
Pasajeros y tripulantes de cabina
Chay barcopiqa 39 pasajerokuna, tawa tripulantekuna ima kasharqanku, huk wawapas. Chaykunamanta yaqa llapankum Tanzania nacionmanta karqaku, chay llaqtapi medios de comunicación nisqakunam willarqaku iskayllapas Kenia nacionmanta kasqankumanta, chaypim karqa punta kaq oficialpas. Kay piloto llankaymanta ña riksishkami Capitán Buruhani Bubaga, shinallatak kay co-piloto llankaymanta ña riksishkami Primer Oficial Peter Odhiambo.
chay pasakusqanmanta
494 vuelo Dar es Salaammanta 06:00 ESTE pachamanta llukshirka, Bukoba aeropuertopi yallishpa 08:30 pachata Mwanza llaktapi shayarishkami. Huk kawsaq runan willarqan mana allin tiempo kasqanrayku avionta manejaqkuna purinankuta cambiananku kasqanmanta, chay avionqa Tanzania-Uganda fronteramanmi phawayta manaraq Bukoba llaqtaman kutipushaspa. Chay pasajeroqa rimallarqantaqmi asuykusqankuman hina sinchi ch’aqwaywan tupasqankuta, pisi tiempollamanta uraykamunankuta willasqanku qhepaman, hinaspan qhepaman qochapi tarikurqanku avion unuta ch’unqayta qallariqtin.
Chay avionqa Victoria quchapim 08:45 horasta chayarurqa, chayqa pistamanta 500 metrollapim chayarurqa. Kawsaq runakunan willarqanku avionpa ñawpaqninpi kaq rato askha unu hunt’aykusqanmanta, chaymi cabina ukhupi mancharikurqanku. Chaymantam avionpi llamkaqkuna chay emergencia lluqsina ñankunata kicharirqaku, chaymi pasajerokuna chinkaykuq avionmanta ayqiyta qallaykurqaku. Redes sociales nisqapi fotokuna, videokuna ima purichisqan rikuchirqan avionqa yaqa llapanpi unuman chinkaykapushasqanmanta, unuq chirun patapin chupan partellan rikukurqan.
Catacaos
Catacaos (kastilla simipi: Catacaos) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Catacaos distritu, Piwra pruwinsyapi, Piwra suyupi, huk llaqtam.
Sukapampa Punta
Sukapampa Punta (kastilla simipi: Cerro Socabamba Punta) nisqaqa Antikunapi, Buliwyapi, huk urqum Los Frailes wallapi, Chuqichaka suyupi, Oropeza pruwinsyapi, Chuqichaka munisipyupi, Marawa kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 3.632 mitrum aswan hanaq.
Luriway munisipyu
Luriway munisipyu (kastilla simipi: Municipio Luribay) nisqaqa huk ñiqin munisipyu José Ramón Loayza pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Luriway llaqtam.
Kantunkuna
Suqta kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa astawan Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Vassilis Alexakis
thumb|right|250px| Vassilis Alexakis Vassilis Alexakis ( grisya simiː Βασίλης Αλεξάκης) (* paqarisqa Athina llaqtapi - ), huk  mama llaqtayuq willay kamayuqmi, qillqaq runam qarqan, grisya wan  phransya simipi qillqaqsi qarqan.
Chaqña distritu
Chaqña distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de San Juan de Chacña) Piruw mama llaqtapi huk distritum Aymara pruwinsyapi, Apurimaq suyupi. Uma llaqtanqa Chaqña (San Juan de Chacña) llaqtam.
Vassilis Alexakis
Taytanː Giannis Alexakis; Mamanː. Warmiː. Churinkunaː a.
Alma materː  Yachay Sunturnin.
Chaqña distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Wayanay rit'i urqu
Wayanay (kastilla qillqaypi Huayanay) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Willkapampa wallapi, huk rit'i urqum Qusqu suyupi,Urupampa pruwinsyapi, Ullantaytampu distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.464 mitrum aswan hanaq.
Hisus distritu (Kashamarka)
Hisus distritu (kastilla simipi: Distrito de Jesús) nisqaqa Kashamarka pruwinsyapi, Kashamarka suyupi, (Piruwpi), huk distritum. Uma llaqtanqa Hisus llaqtam.
Runakuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Tawqa iñuwa
thumb|[[Polipropilena nisqa plastiku imayaypaq kayman. Anqas: k'illimsayaq; uqi: yakuchaq.]] Tawqa iñuwa icha Polimeru nisqaqa achka iñuwakunamanta ch'antasqa hatun iñuwam, ahinataq silulusa, miqu, khitina, plastiku nisqapaq imaykanakunapas.
K'ita waranqaysu
K'ita waranqaysu (Ranunculus acris) nisqaqa huk quram, rikch'aq waranqaysum.
Chururu
Chururu icha Qullaw pariwana (Phoenicopterus andinus) nisqaqa Qullawpi, Punapi quchakunap patanpi kawsaq pariwanam.
702
702 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Duke Ellington
thumb|right|250px| Duke Ellington (1899-1974) Edward Kennedy Ellington sutiyuq runaqa, icha "Duke Ellington" (* paqarisqa Washington DC llaqtapi - †  wañusqa New York llaqtapi), huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq Yatana qallwa waqachiq wan takichaq qarqan.
Taytan: James Edward Ellington; Maman: Daisy (Kennedy) Ellington. Warmi: Edna Thompson. Churi: Mercer.
Waranqaysu yura rikch'aq ayllu
Waranqaysu yura rikch'aq ayllu (familia Ranunculaceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, 54 rikch'anayuq, 2525 rikch'aqniyuq.
Tuktunkuna
Tuktuqa kuska akilla-wayta raphiyuqmi tawantin, pichqantin icha achkam, qispim. Sisa raphinqa achkam. Kimsantin icha achka ruru raphi qispim icha huñusqam, hawa tiyaqmi.
Tuktu minuywanqa kay hinam:
Rurunqa achka rakiyuqmi.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk waranqaysu hina yurakuna:
Musyana yawri
Musyana yawri nisqakunaqa runap, uywakunappas musyanapaq kurku yawrikunam, musyana kawsaykuqniyuq.
Musyana kawsaykuqninmantaqa ankuchakunam ñutquman, ñiqwinwan pusan. Ankucha llikap hawa rakinmi.
Lliwmanta aswan musyana yawrikunaqa umapim.
Kaymi huk musyana yawrikuna:
703
703 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Konstantinos I Grisyamanta
Konstantinos I Grisyamanta  Konstantinos Huk Ñiqin Grisyamanta (kastilla simi: Constantino I de Grecia, grisya simi: Κωνσταντίνος A') sutiyuq runaqa,  paqarisqa Athina llaqtapi -  wañusqa Palermo llaqtapi) huk  mama llaqtayuq Riy.
Liverpool FC
Liverpool FC (Liverpool Football Club), icha Liverpool, nisqaqa huk Inlatirraniyuq piluta hayt'ay klubmi.
Wiñay kawsay
Kamasqa Liverpool llaqtapi (Hukllachasqa Qhapaq Suyu).
Mama llaqta kampiunatukuna
thumb|right|280px| Liverpool truphyukuna
Hawa t'inkikuna
thumb|center|480px|Anfield Liverpool istadyu.
San Jerónimo distritu (Antawaylla)
San Jerónimo distritu; (kastilla simipi: distrito  de San Jerónimo ) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum Antawaylla pruwinsyapi, Apurimaq suyupi. Uma llaqtanqa San Jerónimo llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Sayachina
thumb|right|[[Rampana sayuna, Bilhikapi.]] Sayachina, Sayana icha Suyana (parada) nisqaqa imappas sayananpaq puystum. Sapsi apaykachanam - ahinataq rampana icha antakuru - sayananpi sayakun puriq runakunap yaykunanpaq lluqsinanpaqpas. Khillayñanpi hatun sayana wasikunataqa kaynaku ninchik.
Ian Thorpe
rikchacha|paña|280px|Ian Thorpe rikchacha|paña|280px|Ian Thorpe (2008) rikchacha|paña|280px|Ian Thorpe (2012)
Ian James Thorpe sutiyuq runaqa (* paqarisqa Sydney llaqtapi - ), huk 🇦🇺 mama llaqtap Kurkukallpanchaq. Mamallaqtapura Wayt'ay kampiun.
Tayta: Ken Thorpe, Mama:  Cecil.
Ñawpaq warmi: Churinkuna
Iterbyu
Iterbyu, Yb (musuq latin simipi: Ytterbium) nisqaqa huk Lanthanu rikch'aq q'illaymi.
Suwiriqi
thumb|Suysya Suwiriqi, Suwithallp'a icha Suwitsuyu (Suysu simipi Sverige) nisqaqa chincha Iwrupapi mama llaqtam, qhapaq suyum. Uma llaqtanqa Istukulmu llaqtam. Suwisya?
Pulitika Rakiy
21 puruwinsiya:
Wirp'a
300px|thumb|Simip iskaynintin wirp'an. Wirp'a nisqaqa simip puka kinrayninmi, simi qara nisqapas.
PyTorch
rikchacha|PyTorchqta riqsinapaq rikch'an Pytorch huk makiq yachay ruwasqa llamk'ana kan, kay Torch ñawiriywasi kaqpi, llamk'achisqa ruwanakunapaq kayhina antañiqiq rikuy chaymanta purun simi thatkichiy, ñawpaqta Meta AI kaqwan ruwasqa chaymanta kunan Linux Foundation para achiwa kaqmanta. Chayqa mama rantina, kicha pukyu qillqa llamp'ukaq kaq, tikrasqa BSD lisinsiyawan lluqsisqa. Python chawpi-uya astawan llimp'isqa kaptinpis, wiñariypa ñawpaq yuyaynin kaptinpis, PyTorchpis C++ chawpi uyayuq.
Pukyukuna
<references group="" responsive="1">
Divock Origi
thumb|right|250px| Divock Origi Divock Okoth Origi   sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Ostend llaqtapi - ) huk 🇧🇪 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
Kimsa Chata
'''
Qhawachiq
Qhawachi (kastilla simipi: Cahuachi) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mawk'a llaqtam, Ika suyupi, Naska pruwinsyapi.
Qurwara
thumb|right|200px|Qurwara thumb|right|200px|Qurwara ([[Kisu)]]
Qhawachiq
Qhawachi llaqtapiqa suqta chuntukunam tiyan, tikamanta rurasqa.
Qurwara
Qurwara nisqaqa millaq, mikhunanchikkunapi wiñaq, mana icha uchuylla puquyniyuq k'allampakunam. Huk qurwarakunaqa ismuchiqmi, hukkunataq unquykunatam paqarichin.
Tumipampa kiti
Tumipampa kiti nisqaqa (kastilla simipi: Cuenca) Ikwadur mamallaqtapi, Asway markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Tumipampa (Cuenca) llaqtam.
Runakuna
Tumipampa kitipiqa Kañari Kichwa runakunam tiyanku. Paykuna kay kitillikunapi kawsanku: Baños kitilli, Mullituru kitilli, Octavio Cordero kitilli, Quingeo kitilli, Santa Ana kitilli, Sidcay kitilli, Tarki kitilli, Turi kitilli, El Valle kitilli.
Janka Parka
Janka Parka (kastilla simipi: Cerro Jankha Parca) nisqaqa Antikunapi, Buliwyapi, huk urqum Asanaki wallapi, Uru Uru suyupi, Puwpu pruwinsyapi, Puwpu munisipyupi, Puwpu kantunpi.
Tumipampa kiti
Kitillikuna
Llaqta kitillikuna:
Santa Lusiya kantun (P'utuqsi)
Santa Lusiya kantun (kastilla simipi: Cantón de Santa Lucía) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Tomás Frías pruwinsyapi, Yuqalla munisipyupi. Uma llaqtanqa Santa Lusiya llaqtam..
K'awchu
K'awchumantaqa qallapaq irurukunatam (antawapaq, iskaymuyupaq), k'awchinatam, ullu islamputam, ch'usaqana k'awchutam ruranku.
Mama maru
Mama maru icha Qullana maru  (Inlish simimanta motherbaord, Kastilla simipi: tarjeta madre) kayqa qullana ch'ipachisqa muyuchina maru (inlish simipi printed cirucuit board) nisqaqa tukuy ima ruwanapaq antañiqiqkuna chaymanta wak mast'arikuq sistimakuna. Huk llamkanamanta achka ancha chaniyuq iliktruniku k'itikunapura willayta hap'in chaymanta saqillan, ahinataq chawpi thatkichiy hukkay (inlish simipi: CPU) chaymanta yuyay, chaymanta huk piriphiriku icha muyumu kaqkuna kaqpaq tinkiqkunata qun. Mana huk backplane hinachu, huk mama maruqa astawanta hatun ura-sistimakunatam hap'in, ahinataq chawpi ruwaq, chipset qta yaykunan/lluqsinan chaymanta yuyarina anta kamachiqkuna, chawpi-uya tinkiqkuna, huk ckuna llapanpaq llamk'anapaq tinkisqa. rikchacha| Dell Precision T3600 Sistima Mama maru, profesional CAD Llamk'ana wasikunapi llamk'achisqa. 2012 watapi ruwasqa wak=|rikchacha|300x300px| Sapanchasqa hamp'arapata antañiqiqpaq mama maru; rikuchispa imaruwaqkuna típicokuna chaymanta chawpi-uya mayqinkunachus huk mama maru kaqpi tarikunku. Kay kikinqa Baby [[AT (factor de forma) nisqa.|AT (rikukunan suyu qhawarichikuq) nisqatam qatin, achka Hamp'arapata PCqapi llamk'achisqa.]] rikchacha| NeXTcube antañiqiqp (1990) mikru-thatkichiq Motorola 68040 25 MHz nisqapi llamk'achisqa, dihital unancha thatkichiq Motorola 56001wan 25 MHz nisqapi, chaymanqa chiqanlla chayayta atikuq, huk hukllachiq nisqawan, p'uktaki nisqap qhipanpi.
Pukyukuna
<references group="" responsive="1">
Uma tullu
thumb|left|[[Runap uma tullunpa tullunkuna:
704
704 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Kimsa Chata (Chuqiyapu)
Kimsa Chata (aymara simi, qhichwa simipas kimsa, pukina simi chata urqu, "kimsa urqu", kastilla qillqaypi Quimsachata, Quimsa Chata) nisqaqa Antikunapi, Buliwya mama llaqtapi, juk urqum, Chilla-Kimsa Chata wallapi, Chuqiyapu suyupi, Inkawi pruwinsyapi, Tiwanaku munisipyupi, Tiwanaku kantunpi, Tiwanaku llaqtap urayninpi (yaqa 15 km). Pikchunqa mama quchamanta 4.702 mitrum aswan hanaq.
Uma tullu
1. Mat'i tullu (Os frontale)
4. Urqupa tullu (Os lacrimale)
5. Q'imi tullu (Os ethmoidale)
Marisol Espinoza
thumb|right|Marisol Espinoza Cruz Marisol Espinoza Cruz sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Piwra llaqtapi -  ), huk piruwanu willay kamayuq, pulitiku warmimpas.
Uma tullu
6. Masu tullu (Os sphenoidale)
Marisol Espinoza
Piruwanu Nasyunalista Partidu, Ollanta Humala partidupi wankurisqa kaspa, 2011 watapi Piruwpa Kunrisunman akllasqa karqan.
Kunsipsyun, Hunin
Kunsipsyun (kastilla simipi: Concepción) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Hunin suyupi, Kunsipsyun pruwinsyap uma llaqtanmi.
Uma tullu
7. Muquku tullu (Os occipitale)
Marisol Espinoza
2006 watamanta 2011 Piruwpa Kunrisunman akllasqa karqan.
Uma tullu
8. Wañuna tullu (Os temporale)
9. K'aklla tullu (Os zygomaticum)
10. Simi hawa tullu (Maxilla)
11. K'aki tullu (Mandibula).]] thumb|[[Runap uma tullun.]] thumb|[[Allqup uma tullun.]] thumb|[[Michip uma tullun.]] thumb|[[Kawallup uma tullun.]] thumb|Huk [[k'usillukunap uma tullunkuna.]] Uma tullu (latin simipi: calva, cranium, grigu simipi: κρανίον kraníon) nisqaqa umapi kaq tulluntinmi, umapi saqrup rakinmi.
Uma tulluqa ñutqutam amachan.
Siqlla distritu
Siqlla distritu (kastilla simipi: Distrito de Secclla) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Anqara pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Siqlla llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Prince
thumb|right|290px|Prince (p.1958 - w.2016) Prince Rogers Nelson sutiyuq runaqa icha Prince (* paqarisqa Minneapolis llaqtapi -  paqarisqa Chanhassen llaqtapi) huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtaq rock takiqmi, tusuqmi, takina qillqaqpas.
Llirpu
thumb|[[Polipropilena nisqa plastiku imayaypaq kayman. Anqas: k'illimsayaq; uqi: yakuchaq.]] Llirpu, Lastiku icha Plastiku (grigu simipi πλαστικός, "ch'umanalla") nisqaqa tawqa iñuwayuq imaykanakunam.
Lliwmanta aswan plastiku imayaykunataqa allpa wiramantam ruranku, k'illimsa yakuchaqkunam, ahinataq polipropilena, poliethilena, polistirul.
Prince
Taytaː John L. Nelson; Mamaː Mattie Shaw.
Hatun Chaku pruwinsya
Hatun Chaku pruwinsya (kastilla simi: Provincia de Gran Chaco) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Tarija suyupi. Uma llaqtanqa Yakuywa llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan:
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam, Qhichwa, Waraniyi runakunapas tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
La Merced Pallan
thumb|right|250px|La Merced Pallan (Lima)
La Merced Pallan (kastilla simipi: Virgen de La Merced, Nuestra Señora de La Merced ) nisqaqa Ispaña mama llaqtapi huk raymim, 24 ñiqin tarpuy killapi. La Merced Pallanqa Barcelonap, Duminikana, Piruw Awqaq suyu wan Arhintina Awqaq suyu patronanmi nisqa. thumb|right|250px| Pallanchikpa basilikan La Merced Barcelonapi). Mama Millshi Ankash qallupi.
Khalid bin Abdul-Aziz
Khalid bin Abdul-Aziz, Sawud Arabya Qhapaq, arabya simipi:  خالد بن عبد العزيز آل سعو),     paqarisqa Riyad llaqtapi -  wañusqa Ta'if llaqtapi ). 🇸🇦 mama llaqtap pulitiku wan Qhapaq.
1975 watamanta 1982 watakama ñawpaq kuti Sawud Arabyapa Qhapaqnin karqan.
Tayta: Abdul-Aziz bin Saud; Mama: Al Jawhara bint Musaed Al Jiluwi. Ñawpa Warmi: (4) Churinkuna: (10).
Yachaywasi:
Waral pruwinsya
thumb|right|290px|Lima suyup 9 pruwinsyan: 1 [[Barranca pruwinsya 2 Qaqatampu pruwinsya 4 Kanta pruwinsya 5 Kañiti pruwinsya 6 Waral pruwinsya 7 Waruchiri pruwinsya 8 Wawra pruwinsya 10 Uyun pruwinsya 11 Yawyu pruwinsya]] Waral pruwinsya (aymara simipi: Waral jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Huaral) nisqaqa Lima suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Waral llaqtam.
Pulitika Rakiy
Chunka iskayniyuq distritunmi kan:
Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Machuyay
Machuyay (qhari), Payayay (warmi) nisqaqa runap watasapayayninmi. Chaywanqa qaran k'usuyanmi (chawiyanmi, chullpiyanmi). Chukchankunaqa suquyaspa yuraqyanmi.
Muyuq
Muyuq (kastilla qillqaypi: Nevado Moyoc) nisqaqa Piruwpi, Willkapampa wallapi, huk rit'i urqum Qusqu suyupi, Anta pruwinsyapi, Limatampu distritupi, Warukuntu distritupipas, Urupampa pruwinsyapi, Ullantaytampu distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.209 mitrum aswan hanaq.
K'allampa
right|thumb|Clitocybe odora - huk k'allampa. K'allampa (latin simipi: Fungus - (regnum) Fungi, grigu simipi: Μύκης - Μύκητες) nisqakunaqa yura hina wiñaq, ichaqa manam yurap kurku yawrinkunayuqchu kaq (manam chillkinchu, saphinchu, raphinchu kan), ismuchiq icha atam (qasi uqu), mana mikhuq aswanpas ch'unqaq kawsaqkunam. Huk k'allampakunataq yurakunawan kawsanakunaku, k'allampa saphi nisqapi.
K'allampap tiksi kurku yawrinqa k'allampa q'aytum (hipha nisqapas). Allpa hawanpi achka k'allampa q'aytukunayuq rikunalla puquykunam wiñan.
K'allampa rikch'aqpa puquyninta mana riqsispanchikqa, mana puquq k'allampa (fungi imperfecti, deuteromycetes) ninchik.
Millaq, mikhunanchikkunapi wiñaq, mana icha uchuylla puquyniyuq k'allampakunata qurwara ninchik. Huk qurwarakunaqa unquykunatam paqarichin.
P'uchquchiq, ch'ulla kawsaykuq kaq k'allampakunataqa qunchu ninchikmi.
Laquwan kawsanakuq k'allampakunataq kusma qara (Lichenes: rumi qara, sach'a qara) nisqam.
Hulukawustu
thumb|300px|[[Buchenwald sutiyuq ñit'ina samk'ay pampapi samk'asqa runakuna, 16 ñiqin pawqar waray killapi 1945 p'unchawpi.]]
Pedro Nolasco
Pere Nolasc, (kastilla simipi: San Pedro Nolasco, O Merced 10px), sutiyuq runaqa (* 1189 watapi paqarisqa Barcelona llaqtapi - †  wañusqa Barcelona llaqtapi) huk 🇪🇸 mama llaqtayuq kathuliku Santu qarqan.
Hulukawustu
Hulukawustu, Ulukawustu icha Ulukawtuma (grigu simimanta: Ολοκαύτωμα [Olokaútoma], "lliwta kañay") nisqaqa, Shoá (iwriyu simimanta: שואה "k'asu, qulluy") nisqapas Iskay ñiqin pachantin maqanakuypi Adolf Hitler pa kamachisqan Huriyukunata wañuchiymi karqan.
Hitlerqa lliw Iwrupapi kawsaq huriyukunata wañuchiyta kamachiptin, Nazi nisqa yanapaqninkuna suqta hunu hap'isqa, ñit'ina samk'ay pampakunapi (Konzentrationslager nisqapi) samk'asqa runakunata sipiyta atirqanku.
Llaqanura distritu
Llaqanura distritu (kastilla simipi: Distrito de Llacanora) nisqaqa Kashamarka pruwinsyapi, Kashamarka suyupi, (Piruwpi), huk distritum. Uma llaqtanqa Llaqanura llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pedro Nolasco
8 ñiqin aymuray killapi San Pedro Nolasco raymi p'unchawninmi.
Taytan: Nolasco; Maman:.
Le Monde
Wiñay kawsay
Paris llaqtapi kamasqa. Hubert Beuve-Méry.
Wini suyu
Wini nisqaqa Puliwya mama llaqtapi huk suyum (Beni, Kastilla simipi). Uma llaqtanqa Kimsantin llaqtam.
Llaqta pusana Rakiy
Pusaq wamanim kan.
Runakuna
Beni suyupiqa aswanta hawaruna runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Beni suyupiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.
Manaqaraku
Manaqaraku icha Wataraku (Ortalis guttata) nisqaqa huk pisqum, Urin Awya Yalapi, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi kawsaq.
Luis Figo
Luís Filipe Madeira Caeiro Figo, "Luis Figo" sutipaq, (* 4 ñiqin ayamarq'a killapi - 1972 paqarisqa Lisboa (Purtugal) llaqtapi - ) mama llaqtayuq Purtugal piluta hayt'aqmi.
Lutesyu
Lutesyu, Lu (musuq latin simipi: Lutetium) nisqaqa huk Lanthanu rikch'aq q'illaymi.
Luis Figo
Tayta: Antonio, Mama: María Joana
Warmi: Helen Svedin -  Churinkuna: 3.
Quri
Quri, Au (latin simipi: Aurum) nisqaqa huk q'illaymi, allpapiqa llump'ayllam, manataq t'inkisqachu chuqin.
Lliw ch'uqikunamantaqa astawan chaninchasqam. Quritaqa achala, suñayapas ruranapaq llamk'achinchik.
Unquy mast'akuy
Unquy mast'akuy (Epidemia) nisqaqa qatiq unquypa hatun suyupi, achka runapura mast'ariynin, unquy qatinarayku.
Q'uyu
thumb|150px|right|Isqun p'unchawniyuq q'uyu. Q'uyu (contusio, ecchymosis) nisqaqa takaypa paqarichisqan qarap ukhunpi yawarchaymi, yawar wañusqam, kikin qarataq mana k'iriptin. Chay yawarqa lluklluspa yana anqas hina q'uyu llimphita chaskinmi.
Wiksayay
thumb|Wiksayuq (chichu) warmi. Wiksayay icha Chichuyay nisqaqa yumasqa warmip icha china uywap mama tukukuyninmi, kismanpi wawanpa wiñayninpas.
Warmip runtuchan yumasqa kaptin, warmi wiksayaspa wiksayuq icha chichu warmim tukukun. Kismanpi musuq runacham wiñarin. Chay runayaq wawachaqa thamin nisqapim kawsachikun mawap yawarninmanta kikinpa yawarninman. Yumasqamanta isqun killa pacha, warmiqa wawachanta wachanmi.
China ñuñuq uywakunaqa warmi hinam wiksayan, kikinpa chichu pachan yallisqa wachaspa. Runap chichu pachaqa isqun killam.
707
707 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Juana Inés de la Cruz
thumb|280px| Sor Juana Inés de la Cruz Juana Inés de Asbaje y Ramírez de Santillana, icha Sor Juana Inés de la Cruz, OCD sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa San Miguel Nepantía llaqtapi - †  wañusqa Mishiku llaqtapi) huk 🇪🇸 mama llaqtap kathuliku qillqaq karqan.
Tayta: Pedro Manuel de Asbaje y Vargas-Machuca; Mama: Isabel Ramírez de Santillana.
Qharastaq
thumb|250px|Qharastaq: [[Deutz-Fahr DX4.50.]] Qharastaq icha Traktur (tractor) nisqaqa chakrakunapi t'akllakunata, huk chakra kamay llamk'anakunata, qallapurinatapas qharastanapaq antawam.
Pariwana
Pariwana (genus Phoenicopterus, familia Phoenicopteridae, ordo Phoenicopteriformes) nisqakunaqa qucha patapi kawsaq pisqukunam. Chhukrunanwan yakupi pachanta suysuspa chaypi ch'iñicha kawsaqkunatam mikhun.
Qullawpi kawsaq pariwanataqa (Phoenicopterus andinus) chururu icha qullaw pariwana ninchikmi.
Rikch'aqkuna
Qullawpi kawsaq pariwanakuna:
Miroslav Klose
Miroslav Klose sutiyuq runaqa ( paqarisqa Opole llaqtapi, Silisyapi, Mirosław Kloze sutiwan) huk Alimanya mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi. Iskayña piluta Hayt'ay Pachantin Kupa atipanakuykunapi chunka hukniyuq kutim punkuta tariparqan. Kunantaq Urin Aphrikapim Hayt'ay Pachantin Kupapaq Alimanya mamallaqta quchuntinpaq pukllachkan. Bayern München sutiyuq quchuntinpaqmi pukllachkan.
Pukakina
Pukakina icha "Kina-kina" (Myroxylon peruiferum) nisqa kapka q'iruyuq sach'am, rikch'aq kiñu-kiñum, Antikunap Yunka suyunkunapi wiñaq.
706
706 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Ruphariy
Ruphariy, Rupha unquy icha Kalintura nisqaqa unquq runap nisyu kurku q'uñi kayninmi, 38º C-manta aswan q'uñi.
Umawa suyu nisqapi paqu hampiqkunaqa chiriq sananku nisqa yuratam ruphariyta chirichanapaq llamk'achin.
Olivia Manning
right|thumb|260px|Olivia Manning Olivia Mary Manning sutiyuq warmiqa, icha Jacob Morrow, ( paqarisqa Portmouth llaqtapi - † wañusqa Wigth wat'a llaqtapi) huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq qillqaqmi qarqan.
Taytanː Oliver Manning; Mamanː Olivia Morrow.br>Qusanː R.D. Smith
Uña
thumb|[[Waka uña, mamanwan, ñuñuchkaq.]] thumb|[[Khuchi uñakuna.]] Uña nisqaqa uchuyllaraq uywacham, manaraq wiñasqa, manaraq kikinlla kawsaq, mamamanta warkukuqraq.
Yudu
Yudu icha Yodu, I (musuq latin simipi: Iodium) nisqaqa huk kachichaq mana q'illaymi.
José Portugal
José Portugal Catacora (* 1911 watapi paqarisqa Puno llaqtapi - 1998 watapi wañusqa Lima llaqtapi) Piruw mama llaqtayuq qillqaq.
Urqu uywa
Urqu nisqa uywaqa ulluyuq, q'urutayuq uywam, qhari hina. Urqu uywaqa china uywawan yuqunakuspa yumanta quspa yumanmi.
Rima-rima
Rima-rima (Ranunculus weberbaueri syn. Krapfia weberbaueri) nisqaqa huk quram, hampi yuram.