cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bob Marley
thumb|Bob Marley - (Zurich, 1980) Robert Nesta Marley sutiyuq runaqa, icha Bob Marley, (* [ paqarisqa Nine Miles llaqtapi, Saint Ann Parish suyupi, Shamaykapi - † wañusqa Miami llaqtapi) huk 🇯🇲 mama llaqtayuq  tintawku waqachiq, takichaq  wan Reggae takiqsi karqan.
Akakllu
Akakllu, Hak'akllu icha Jak'achu (Colaptes rupicola) nisqaqa Urin Awya Yalapi kawsaq yaka-yakam. Piruw suyupi, Ikwadur mama llaqtap urayninpi, Buliwya suyup kuntipi, chinchay Arhintinapi, chinchay Chilipi kawsan.
Bob Marley
Taytan: Norval Marley; Maman: Cedella Booker, shamaykayuq. Warmi: Rita Anderson (Rita Marley). Churinkuna: Damian Marley, Ziggy Marley, Stephen Marley, Ky-Mani Marley, Rohan Marley, Julian Marley.
Diskukuna
200px|right|thumb|Bob Marley - Brasil
Hawa t'inkikuna
{{commonscat}
René Barrientos Ortuño
thumb|right|260px|René Barrientos (1919-1969) René Barrientos Ortuño sutiyuq runaqa ( paqarisqa Tarata llaqtapi, Wuliwiyapi, wañusqa Arqi llaqtapi, Wuliwiyapi), huk 🇧🇴 mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku karqan.
Wuliwiya suyup umalliqninmi karqan ( 1964 watamanta 1965 watakama,  1965 watamanta  1966 watakama,  1966 watamanta  1969 watakama).
Santa Rusa distritu (Anqash)
Santa Rusa distritu (kastilla simipi: Distrito de Santa Rosa) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Anqash suyupi, Pallasqa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Santa Rusa llaqtam.
Wasi q'uñichiy
Wasi q'uñichiy nisqawan chiri pachapi wasinchikta q'uñichinchik mana chiriwanapaq, allinta kawsananchikpaq.
Kay hinatam wasita q'uñichinchik:
Santa Rusa distritu (Anqash)
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Illapachawwan qallarisqa chhasku wata
Kayqa illapachawwan qallarisqa chhasku watapaq kalindaryum, ahinataq 2009 icha 2015.
(Chhasku wataqa 365 p'unchawniyuqmi — manam wakllanwatachu.)
Huk illapachawwan qallarisqa chhasku watakuna
<tr style="background-color:#efefef;"> Waranqawata Pachakwata <th align="center" colspan="11">Wata <td style="background-color:#efefef;">2 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">19 ñiqin pachakwata: <td width="3%">1801 <td width="3%">1807 <td width="3%">1818 <td width="3%">1829 <td width="3%">1835 <td width="3%">1846 <td width="3%">1857 <td width="3%">1863 <td width="3%">1874 <td width="3%">1885 <td width="3%">1891 <td style="background-color:#efefef;">2 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">20 ñiqin pachakwata: <td width="3%">1903 <td width="3%">1914 <td width="3%">1925 <td width="3%">1931 <td width="3%">1942 <td width="3%">1953 <td width="3%">1959 <td width="3%">1970 <td width="3%">1981 <td width="3%">1987 <td width="3%">1998 <td style="background-color:#efefef;">3 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">21 ñiqin pachakwata: <td width="3%">2009 <td width="3%">2015 <td width="3%">2026 <td width="3%">2037 <td width="3%">2043 <td width="3%">2054 <td width="3%">2065 <td width="3%">2071 <td width="3%">2082 <td width="3%">2093 <td width="3%">2099 <td style="background-color:#efefef;">3 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">22 ñiqin pachakwata: <td width="3%">2105 <td width="3%">2111 <td width="3%">2122 <td width="3%">2133 <td width="3%">2139 <td width="3%">2150 <td width="3%">2161 <td width="3%">2167 <td width="3%">2178 <td width="3%">2189 <td width="3%">2195
Judy Garland
thumb|right|Judy Garland Judy Garland sutiyuq warmiqa (10 ñiqin inti raymi killapi 1922 paqarisqa Grand Rapids llaqtapi - 22 ñiqin inti raymi killapi 1969 wañusqa London llaqtapi) huk aranway pukllaqsi, takiq pas karqan, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.
Qusankuna: David Rose (1941-1944) / Vincente Minnelli (1945-1951) / Sidney Luft (1952-1965) / Mark Herron (1965-1969) / Mickey Deans (1969) Churinkuna: Liza Minnelli, Lorna Luft wan Joseph Luft.
Yochanan Vollach
thumb|right|260px| Yochanan Wallach Yochanan Vollach (iwriyu simi, יוחנן וולך‎) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Kiryat Bialik llaqtapi - ) huk 🇮🇱 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
Laja munisipyu
Laja munisipyu (kastilla simipi: Municipio Laja) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Antikuna pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Laja llaqtam.
Kantunkuna
Suqta kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Janq'u Quta (Batallas)
Janq'u Quta (aymara simi janq'u yuraq, quta qucha, "yuraq qucha", kastilla qillqaypi: Jankho Kkota, Janko Khota, Janko Kota) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Qhapaq Wallapi, Chuqiyapu suyupi, Antikuna pruwinsyapi, Batallas munisipyupi, Kirani kantunpi, Wila Lluxita urqup antinpi, Janq'u Uyu urqup chinchayninpi.
Qinqu quyllur
Qinqu quyllur (Ophiuroidea) nisqakunaqa pichqa ancha suyt'u ñañukaray marq'ayuq kichka qarayuqkunam.
Pedro Paulet
Pedro Paulet Mostajo sutiyuq runaqa (* 2 ñiqin anta situwa killapi 1874 paqarisqa Ariqipa llaqtapi, Piruwpi - † 5 ñiqin kantaray killapi 1945 wañusqa Buenos Aires llaqtapi) Allwiya kamayuq qarqan.
Emilio Estrada Icaza
thumb|right|190px|Emilio Estrada Icaza Emilio Estrada Icaza (22 ñiqin qhapaq raymi killapi 1916 watapi paqarisqa Guayaquil-19 ñiqin inti raymi killapi 1961 watapi) Ikwadur mama llaqtayuq qhatuq, pulitiku wan arqueólogo karqan. Ikwadurpa ñawpaq umalliqnin Emilio Estrada Carmonapa willkan. Paymi Valdivia culturata tariq.
Tayta: Victor Emilio Estrada Sciacaluga; Mama: Isabel Icaza Marín.
Payqa Pedro Porras Garcés, Huerta Rendón Francisco, Carlos Zevallos Menéndez, Julio Viteri Gamboa, hukkunawanpas referencia culturalkunawanmi yanapanakurqa.
Leonel Fernández
Leonel Antonio Fernández Reyna sutiyuq runaqa (* 26 ñiqin qhapaq raymi killapi 1953 watapi paqarisqa Santo Domingo llaqtapi - ). Duminikana mama llaqtap taripay amachaq, qillqaq, yachachiq wan pulitiku karqan.
Yaya: José Antonio Fernández; Mama:  Carmen Yolanda Reyna Romero.
Warmikuna: Rocío Domínguez (1987-1996) /Margarita Cedeño (2003-) Churinkuna (3): Nicole (* 1987), Omar Leonel (*1991) wan Yolanda América (*2003).
Yachaywasi:
Qillqaqkuna
Artículos[editar]
Sawkari pruwinsya
Sawkari pruwinsya (aymara simipi: Sawkari jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Saucarí) nisqaqa Buliwyapi, Uru-Uru suyupi, juk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Toledo llaqtam.
Pulitika Rakiy
Chunka hukniyuq kantunmi kan:
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Sawkari pruwinsyapiqa (Toledo munisipyupi) kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Ayphu umachasqa kutichina
Ayphu umachasqa kutichina (Kastilla simipi: lógica difusa) kayqa huk achka chaniyuq umachasqa kutichina nisqap rikch'aynin, chaypiqa chikanyachiqkunap chiqa chaninqa 0manta 1kama ima chiqa yupanapis kanman. Chayqa llamk’achikun huk chikan chiqap hamut'ayta hapinapaq, maypichus chiqappa chaninqa kanman tukuy chiqapmanta huntasqa llullakama. Hukninpiqa, Kaytaq-haqaytaq icha Boolean umachasqa kutichina nisqapiqa, t'ikraqkunap chiqa chaninqa 0 icha 1 hunt'asqa yupana chanikunallam kanman.
Pukyukuna
<references group="" responsive="1">
Machu Pikchu distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Sinrikatu
thumb|CNT sutiyuq sinrikatup wasin, [[Barcelona llaqtapi.]] Sinrikatu nisqaqa (kastilla simimanta sindicato) llamk'aqkunap tantanakuyninmi, aswan hurkayta, aswan allin llamk'ay phatakunatapas aypanapaq, llamk'ay sayachikunawan, ruruchinayuqkunawan rimanakuspa.
Llika munisipyu
Llika munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Llica) nisqaqa huk munisipyu Daniel Campos pruwinsyapi, P'utuqsi suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Llikam (553 llaqtayuq, 2001 watapi).
Pulitika rakiy
Qanchis kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa astawan Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Wila Wila (Quchapampa)
Wila Wila (kastilla qillqaypi: Vila Vila) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, Misk'i pruwinsyapi, Wila Wila munisipyup uma llaqtanmi.
San Lurinsu urqu
San Lurinsu (kastilla simipi: San Lorenzo) nisqaqa Antikunapi, huk urqum Buliwya suyupi, Kimsa Krus wallapi, Chuqiyapu suyupi, Inkisiwi pruwinsyapi, Q'imi munisipyupi, Chuqitanka kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.508 mitrum aswan hanaq.
Vitacura
thumb|right|200px|Avenida Vespucio Norte Vitacura nisqaqa Chili mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Vitacura llaqtapiqa 81.499 runakunam kawsachkanku (2002).
Chul
Chul (genus Astyanax) nisqakunaqa huk challwakunam, Awya Yalapi mayukunapi kawsaq. Ancha achka rikch'aqninmi, pachakmanta aswan.
Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunapi kay rikch'aqninkunam, hukkunapas:
Madhuri Dixit
250px|thumb|right|Madhuri Dixit Madhuri Shankar Dixit  (marathi simi : माधुरी दीक्षित) sutiyuq warmiqa, icha Madhuri Dixit (* paqarisqa Mumbai llaqtapi - ) huk 🇮🇳 mama llaqtayuq aranway pukllaqmi qarqan.
Taytan: Shankar Dixit; Maman: Snehlata. Qusan: Shriram Madhav Nene (1999 watamanta). Churinkina: (2) Arin wan Ryan.
Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Arminya)
Sinru qillqa: Qillqaqkuna (Arminya)
Renata Flores
Renata Flores Rivera sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Wamanqa llaqtapi - ) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq Antikunapa musikanin wan hip hop pop takiqmi.
Pawqartampu (Pasqu) distritu
Pawqartampu distritu (kastilla simipi: Distrito de Paucartambo ) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Pasqu pruwinsyapi, Pasqu suyupi. Uma llaqtanqa Pawqartampu llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Qupaqhawana
Qupaqhawana (kastilla simipi: Copacabana) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, huk llaqtam, Manqu Qhapaq pruwinsyapi, Titiqaqa qucha patapi. Chuqiyapu nisqamantaqa 155 km karum.
Allpa saywachi
Urqukuna: Kalwaryu - Wawa Kalwaryu (Niño Calvario) / Kisanani
Mamerto Urriolagoitia
thumb|right|260px|Mamerto Urriolagoitia (1895-1974) Mamerto Urriolagoitía Harriague sutiyuq runaqa ( paqarisqa Chuqichaka llaqtapi - wañusqa Chuqichaka llaqtapi), huk 🇧🇴 mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku karqan.
Taytan: Mamerto Urriolagoitia; Maman: Corina Harriague.
Ayllu
Ayllu nisqaqa yawarmasi kaq runakunam, ahinataq mama, tayta, wawakuna, churikuna, willkakuna hukkunapas.
Kutichi ayllu runa huñusqa kutichipaq ( sociedad)
Sunqu kutichi runa huñusqa munar llakinakur ( comunidad)
Providencia (Chili)
thumb|right|200px|Plaza Baquedano Providencia nisqaqa Chili mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Providencia llaqtapiqa 120.874 runakunam kawsachkanku (2002).
Luritu (Marbán)
Luritu (kastilla simipi: Loreto) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, huk llaqtam, Marbán pruwinsyap uma llaqtanmi.
T'ankar (sut'ichana)
T'ankar yura rikch'aq ayllu (Berberidaceae): Papa yura rikch'aq ayllu (Solanaceae):
José dos Santos
1979 watamanta 2017 watakama kuti Angulapa Umalliqnin qarqan.
Taytan: Avelino Eduardo dos Santos; Maman: Jacinta José Paulino. Ñawpaq warmi: Ana Paula dos Santos. Ñaña: Isabel dos Santos.
Sullwa
rikchacha|Yupay yachaymanta phurmula [[:en:Modus_ponens|(modus ponenkuna)]] Sullwa, Chiqan yuyayuy, Chiqa humu, Chiqan hamut'ay icha Umachasqa kutichina (Kastilla simipi: lógica) nisqaqa allin yuyaymanay icha humumanta yachay. Chaypin kashan phurmal, mana phurmal umachasqa kutichina nisqapis. Phurmal umachasqa kutichina nisqaqa inferenciakuna deductivamente chiqasqa nisqamanta icha umachasqa kutichina chiqa nisqamanta yachay. Purmal hamut'ay nisqa, imaynatas tukupaykuna nisqakuna primisakunamanta qatinku, thima-niwtral nisqapi, yachay mask'anaq. Yupanapaq suti hina llamk'achisqa kaptinqa, "huk umachasqa kutichina" nisqa simiqa huk umaschasqa kutichina phurmal sistima nisqamanta riman, chaymi huk llamiy sistima nisqatam artikulan. Phurmal umachasqa kutichina nisqa mana phurmal umachasqa nisqawan chiqninakun, chay mana phurmal fallasyiakuna nisqawan, kritika nisqa yuyaywan,argumentación ñasa nisqawan ima tinkisqa kachkan. Manaña kanchu acuerdo general imayna phurmal umachasqa kutichinawan mana phurmalwan sapaqchasqa kananmanta, ichaqa huk riqsisqa qhawarinam tupachin waqhinanta sichus chay yachaykunaqa phurmal argumentokuna utaq mama phurmal simikunapi rimasqa kaptin. Umachasqa kutichinaqa achka yachaykunapim chawpi llamk'ayta ruwan, ahinataq yachay wayllukuy, yupay yachay, antañiqiq hamut'ay, simi yachay.
Wak Artikulup qillqanan
Yuyay yachay (Kastilla simipi: lógica). Qallariran Aristutilis, manchay qipata: Russell.
Paqcha distritu (Hunin)
Paqcha distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Paccha) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Yawli pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Paqcha llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pukyu:
Quyllur yachay
[[Image:Solar planets.jpg|thumb|150px|Inti llikapi puriq quyllurkuna:
1 Qatuylla
2 Ch'aska
3 Tiksi muyu
4 Awqakuq
5 Pirwa
6 Hawcha
7 Uranu
8 Niptun]] Quyllur yachay icha Chask'a yachay nisqaqa hawa pachamanta, quyllurkunamanta, planitakunamantapas yachaymi.
Adam Smith
thumb|right|Adam Smith. Adam Smith sutiyuq runaqa (1723 watapi paqarisqa Kirkcaldy llaqtapi, Iskusyapi, 17 ñiqin anta situwa killapi 1790 wañusqa Edinburgh llaqtapi) huk iskusyayuq Yachay wayllukuqsi, musiku yachaqpas karqan, musiku yachaypa kamaqninsi.
Iwrupapi industriya nisqap wiñayninmantas, musikumantapas k'uskiykurqan.
Pukachupa chul
Pukachupa chul (Astyanax fasciatus) nisqaqa huk chul challwam, Amarumayu sach'a-sach'a suyup mayunkunapi kawsaq. Chupanqa pukam.
Víctor Jara
thumb|right|260px|Víctor Jara (1932-1973) thumb|right|200px|Victor Jara-p [[aya ukhun, Santiagop hatun ayamarkapi.]] Víctor Lidio Jara Martínez sutiyuq runaqa (* paqarisqa Chillán llaqtapi -  wañusqa Santiago de Chile llaqtapi) huk 🇨🇱 mama llaqtayuq takiqmi, rimay taki ruraqmi, aranway kamachiqpas karqan.
Chakra runa ayllupi paqarirqaspa, chakra runakunap, llamk'aqkunap hayñinkunapaq sasaychakurqan, pulitiku takikunata ruraspa takispa. Augusto Pinochet phasista awqaq pusaqkunawan Salvador Allendeta wamink'a maqaypi wañuchirqaspa kamachinantapas qarqurqaspa achka runakunata sipirqaspa Victorta Santiago llaqtap istadyunpi wañuchirqan.
Aranwa
Víctor Jara-p kamachisqan aranwaykuna:
Kuska kamachisqankuna:
Kutipayaq micha
thumb|200px|[[Q'iru yamt'a, Alimanyapi.]] thumb|200px|[[Wayra pinchikillachana, Lübz, Alimanya.]] thumb|200px|[[Inti pinchikillachana, Freiberg (Sachsen), Alimanya.]] thumb|200px||[[Yaku pinchikillachana, New Mexiko, USA.]] Kutipayaq micha icha Musuqchakuq micha nisqaqa mana huklla kuti (rumiyasqa rawrana - allpa wira, allpamanta k'illimsa - hina), ichataq kutipayaq qallarina micham.
Kutipayaq michakunata llamk'achisunchik runarayku pacha q'uñichiyta hark'anapaq, muyuriq pachata allinta amachanapaq, ahinataq pinchikillachanakunapi.
Kaymi huk kutipayaq michakuna:
Jach'a Ninaqullu
Jach'a Ninaqullu icha Jach'a Nina Qullu (kastilla simipi: Nina Kkollo Grande) nisqaqa Antikunapi, huk urqum Buliwya suyupi, Kimsa Krus wallapi, Chuqiyapu suyupi, Inkisiwi pruwinsyapi, Q'imi munisipyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.352 mitrum aswan hanaq.
Witalina kantun
Witalina kantun icha Villa Vitalina kantun (kastilla simipi: Cantón Villa Vitalina) nisqaqa Buliwya suyupi huk kantunmi, Uru Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, Sawaya munisipyupi. Uma llaqtanqa Witalina llaqtam.
Allpa saywachi
thumb|left|180px| [[Tata Sawaya]]
Kapitalismu
Katipalismu nisqaqa Karl Marx-pa yachay wayllukuyninkama (Marksismu nisqa) huk waki pacham, akuna musikum, kapitalista nisqa hatun ruruchiq runakuna rurana llika, phawrikakunata, qullqi wasikunata huk ruruchinakunatapas hap'iq kachkaptin, llamk'aqkunataq llamk'a ruranankuta chay kapitalistaman rantikunankum. Kapitalistakunaqa llamk'aqkunap llamk'asqanmanta qhapaqchakunkum, qullqichakunkum. Marksismukamaqa chay llamk'aqkunap susyalista pachakutiypi kapitalistakunata qarqunankum, susyalismu nisqa musuq wakitam paqarichispa.
Kunanqa yaqa tukuy tiksimuyuntinpi kapitalismupim kawsachkanchik. Susyalista nikusqa mama llaqtakunaqa kapitalismuman kutikurqan, chay susyalismu nisqa mana allinta wiñaptinmi.
Khuchip chupan
Khuchip chupan (Kuchipa chupan) icha Llaqchu wiñay wayna (Huperzia andina) nisqaqa Awya Yalapi kawsaq hampi yuram, khirkinchu chupam.
Llaqtacha
thumb|right|220x220px|[[Johann Bernhard Schmelzer (1833–1909): Zschachwitz, 1870]] rikchacha|Llaqtacha Llaqtacha icha Uchuy llaqta nisqaqa uchuylla llaqtam, uchuy, pisi wasikunayuq, chaypim pisilla runakuna kawsan.
Upa t'ankar
Upa t'ankar icha Tiri (Solanum pseudolycioides) nisqaqa Piruwpi wiñaq hampi yuram.
Llaqtacha
Indihina nisqa runakunapi aswan uchuy llaqtakunaraq ayllu llaqtakunam, runakunap kulturan hina.
Carl Yastrzemski
thumb|right|200px|Carl Yastrzemski (1911) Carl Michael Yastrzemski sutiyuq runaqa (* paqarisqa Southampton llaqtapi - ), huk 🇺🇸 baseball kurku kallpanchaq.
Q'ara Quta
Q'ara Quta (aymara simi q'ara muru, quta qucha, "muru qucha", kastilla qillqaypi: Khara Khota, Khara Kkota) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Qhapaq Wallapi, Chuqiyapu suyupi, Antikuna pruwinsyapi, Batallas munisipyupi, Thuxlla kantunpi.
Juventus FC
Juventus FC (Juventus Football Club S.p.A.) nisqaqa huk italyanu piluta hayt'ay klubmi.
Wiñay kawsay
Kamasqa 1 ñiqin ayamarq'a killapi 1897 watapi
Mamallaqtapura kampiunatukuna
Placa de la UEFA en calidad de primer club en haber conquistado las tres principales competiciones UEFA a nivel de clubes.
Sirp'i pukllay
thumb|right|250px|Sirp'i pukllay Sirp'i pukllay (cricket) nisqaqa maqanawan pilutachawanpas iskay quchup wayllayuq pukllana pampapi rurasqan pukllaymi, huk quchupi chunka hukniyuq pukllaq.
Sayt'u Qucha (Tikipaya)
Sayt'u Qucha (kastilla qillqaypi Sayto Khocha, Saytu Khocha, Saytu Kocha) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk qucham, Quchapampa suyupi, Killaqullu pruwinsyapi, Tikipaya munisipyupi.
Bactrocera invisitata
Bactrocera invisitata nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wayllay (Pasqu)
Wayllay (kastilla simipi: Huayllay) nisqaqa huk piruwanu llaqtam, Pasqu suyupi, Pasqu pruwinsyapi, Wayllay distritupi.
Hurkay
Hurkay icha Payi nisqaqa (kastilla simipi salario) llamk'aqpa rurasqanpaq chaskisqa kañinam.
Maras distritu
Maras distritu (kastilla simipi: distrito de Maras) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Urupampa pruwinsyapi, Qusqu suyupi.
Hurkay
Allin hurkayqa achka mama llaqtakunapim llamk'aqpa hayñinmi.
Maras distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Imaykana muyurichiy
left|50px|Imaykana muyurichiypa mamallaqtapura sananchan. thumb|right|250px|[[Q'upa rakinapaq churanakuna, Ispañapi.]] Imaykana muyurichiy nisqaqa (inlish simipi: recycling) q'upakunapi kaq imaykanankunata musuqmanta llamk'achiymi. Imaykana muyurichinapaqqa q'upatam rakinchik.
San Pedro de Buena Vista kantun
San Pedro de Buena Vista kantun nisqaqa (kastilla simipi: Cantón San Pedro de Buena Vista) Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Charkas pruwinsyapi, San Pedro de Buena Vista munisipyupi. Uma llaqtanqa San Pedro de Buena Vista llaqtam.
Pachakawri
Pachakawri icha Ch'askaplata (meteoro) nisqaqa Tiksimuyuman urmachkaspa wayra pachapi rawrachkaspa quyllur hina ratullalla achkiq rumim. Mana hunt'alla rawraspaqa allpa hawaman urmaspa pachakawri rumim tukukun.
Francisco Macías Nguema
Mez-m Ngueme, Francisco Macías Nguema, sutiyuq runaqa (* paqarisqa Nsegayong llaqtapi -  wañusqa Malabu llaqtapi), huk 🇬🇶 mama llaqtayuq pulitiku.
1968 watamanta 1979 watakama kuti Chawpipacha Khiniyapa Umalliqnin qarqan.
Ñawpaq warmikuna: Clara Angue Osa / Mónica Bindang Ayong. Churinkuna: 5.
Purun simi thatkichiy
rikchacha|251x251px| Huk makiqwan ruwasqa intirnitpi yanapaq huk web p'anqapi qunata quq, huk rikikunapaq huk ruwanamanta maypichus purun simi thatkichiy huk hatun imakunapis. Purun simi thatkichiy (Inlish simimanta Natural language processing) kayqa simi yachay, antañiqiq hamut'ay, antañiqiq hamut'ay nisqakunap huk huch'uy yachay, antañiqiq wan runap siminwan tinkunakuymanta llakisqa, astawantataq imaynatam antañiqiq kunata kachina qillqaspa achka purun simimanta willakuykunata llamk'achinapaq, t'aqwinapaq ima. Chayanaqa huk antañiqiq "hap'iqay" atiq documentokuna contenidota, chaymanta chay ukhupi simipa contextual matizkunatapis. Chaymanta tik yachayqa documentokunapi kaq willakuykunata hinaspa hamut'aykunatapis allinta urquyta atin chaynallataq kikin qillqakunata katigurisayta hinaspa organizayta atin.
Francisco Macías Nguema
Yachaywasi:.
Hawa t'inkikuna
q
Purun simi thatkichiy
Purun simi thatkichiypi sasachakuykunaqa sapa kutim rimay riqsiy, purun-simi hap'iqay, purun-simi paqarichiy ima.
Bactrocera involuta
Bactrocera involuta nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
T'utura Qucha (Buliwya)
T'utura Qucha (kastilla qillqaypi Totora Khocha, Totora Kocha, Totora Qhocha, Totora Qocha, Totora Q'ocha) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk qucham, Quchapampa suyupi, T'iraqi pruwinsyapi, T'iraqi munisipyupi, T'iraqi kantunpi.
Alabama suyu
Alabama nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Montgomery llaqtam.
Shalamanca
Salamanca (Shalamanca) nisqaqa Chili mama llaqtapi huk hatun llaqtam.
Mullipampa distritu (Apurimaq)
Mullipampa distritu icha Juan Espinoza Medrano distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Juan Espinoza Medrano / Mollebamba) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Antapampa pruwinsyapi, Apurimaq suyupi. Uma llaqtanqa Mullipampa llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Tawqa distritu
Tawqa distritu (kastilla simipi: Distrito de Tauca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Anqash suyupi, Pallasqa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Tawqa llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Sayt'u Qucha (T'iraqi)
Sayt'u Qucha (kastilla qillqaypi Saythu Khocha, Saytu Khocha, Saytu Qhocha) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk qucham, Quchapampa suyupi, T'iraqi pruwinsyapi, T'iraqi munisipyupi.
Indya t'ankar
Indya t'ankar icha T'ankar chaylla (Solanum anguivi) nisqaqa Indya, Aphrika suyukunamanta hamuq hampi yuram. Antikunapi musuq yuram.
Apu
Apu nisqaqa ima kamachiq kaqpas, dyus kaq icha runa kaqmi.
Apu kaykunatam niyta munan:
Salwatur Llaqta listritu
thumb|right|250px| Metro Villa El Salvador distritu; (kastilla simipi: distrito de Villa El Salvador) nisqaqa huk distritum Lima pruwinsyapi, 🇵🇪 mama llaqtapi. Runakunap rimayninpiqa 'Villa Salvador' ninkum.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Wayna Ninaqullu
Wayna Ninaqullu icha Wayna Nina Qullu (kastilla simipi: Nina Kkollo Chico) nisqaqa Antikunapi, huk urqum Buliwya suyupi, Kimsa Krus wallapi, Chuqiyapu suyupi, Inkisiwi pruwinsyapi, Q'imi munisipyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.149 mitrum aswan hanaq.
Salwatur Llaqta listritu
Wiñay kawsay
1987: Asturiaspa awki suñay
Q'ichwa chaka
thumb|right|250px| Q'ichwa chaka nisqaqa q'ichwakunamanta chimpasqa chakam, iskay qaqa manyapura warkukuq, mayuta, p'ukruta chimpanapaq.
Nanay
thumb|[[Akwa hirinkawan t'uksiyqa kay warmita nanachkanmi.]] Nanay nisqaqa runap icha uywap millay musyayninmi, unquypa icha k'irip paqarichisqan.
Allana
thumb|right|200px|Ñawch'i allana. Allana icha Aspina (Hasp'ina) nisqaqa allanapaq llamk'anam, chakra kamaypi llamk'achisqa.
César Alonso de las Heras
César Alonso de las Heras sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Villaralbo llaqtapi - †  wañusqa Asunción llaqtapi) huk 🇪🇸 🇵🇾 mama llaqtayuq qillqaq, kathuliku taytakura qarqan.
Q'ichwa chaka
Tawantinsuyu pachapiqa Inkakuna ñankunapi achka q'iswa chakakunatas ruraq karqan.
Salwatur Llaqta listritu
Wiñay kawsay
1995: Juan Pawlu II
Q'ichwa chaka
Qhipaqnin kaqraq chakaqa hanan Apurimaq mayutam chimpan Winchiri Pirqaru ayllu llaqtakunapas ñiqpi, Q'iwi distritupi, K'anas pruwinsyapi, Qusqu suyupi, Piruwpi. Sapa watas inti raymi killapi chay chakataqa musuqchanku.
Salwatur Llaqta listritu
Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa Villa El Salvador llaqtam.
San Huwakin (Mamuriy)
San Joaquín (kastilla simipi: San Joaquín) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, huk llaqtam, Mamuriy pruwinsyap uma llaqtanmi.
Jorge Basadre
Jorge Basadre Grohmann (icha Hurhi Wasaari Ruqman) sutiyuq runaqa (* 12 ñiqin hatun puquy killapi 1903 paqarisqa Taqna llaqtapi - † 29 ñiqin inti raymi killapi 1980 wañusqa Lima llaqtapi ) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq qillqaq runam, kastilla simipi qillqaqmi.
Salwatur Llaqta listritu
Runakuna
84 202 runakuna.
Jorge Basadre
1945 watapi wan 1956 watamanta 1958 watakamapim Piruw Yachachiy ministru.
1943 watamanta 1948 watakamapim Piruw mamallaqtap Ñawiriy wasi Diriqtur.
Tayta: Carlos Basadre Forero; Mama: Olga Grohmann Butler.
Bactrocera irvingiae
Bactrocera irvingiae nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Drew & Hancock, 1994.
Jorge Basadre
Yachaywasi: Liceo Santa Rosa (Taqna), Colegio Alemán wan Colegio Nacional Nuestra Señora de Guadalupe (Lima).
Qhawasqa yachay
Qhawasqa Yachay (Inlish simimanta supervied learning) huk makiq yachay paradikma sasachakuykunapaq maypi tarikuq willaykunaqa itikitasqa rikuchinakunamanta ruwasqa, niyta munan sapa willay munanata ruwanakuna (covariablekuna) chaymanta huk tinkisqa itikitayuq. Qhawasqa yachay alquritmukuna metaqa huk ruwayta yachay, chaymi vectores de característica (yaykuykuna) etiquetakunaman (lluqsiy) saywiti icha mapakuna ruwan, rikuchina yaykuy-lluqsiy pariskunapi hapipakuspa. Huk ruwayta nin nisqakuna, kaywan kanku ejemplos de capacitación nisqamanta ruwasqa. Qhawasqa yachaypiqa sapa rikch'anachiyqa huk iskay, yaykusqa imayaymanta (tipicom huk vector) wan munasqa lluqsiy chanimanta (qhawasqa unancha nisqapis). Huk qhawasqa yachay alquritmu yachachiy willayta t'aqwin chaymanta huk nisqa ruwayta ruwan, chaywan musuq rikuchinakuna mapa ruwanapaq llamk'achiy atikun. Huk allin escenario alguritmu allinta mana rikusqa instanciakunapaq clase itikitakuna tarinanpaq saqinqa. Kayqa yachay alquritmuta mañan generalisayta capacitación datokunamanta mana rikusqa situacionkunaman huk "humusqa" hina (qhaway sesgo inductivo). Kay alguritmupa estadística nisqa allin kayninqa tupusqam generalización pantay nisqawan.
Jorge Basadre
Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin
Qhawasqa yachay
Pukyukuna
<references group="" responsive="1">
Q'ichwa chaka
1890 watakunakamas Kurawasi distritupi (Awankay pruwinsyapi, Apurimaq suyupi) huk ancha riqsisqa Apurimaq mayuta chimpaq q'iswa chakas karqan, Qunuq ayllu llaqtamanta kimsa kilumitru karus. Kunanqa chaypi kasqa inka ñanqa Qusqup larunpi manañam kanchu, lluqllaraykus.
Pillihan
Pillihan icha Pilliján (Huperzia saururus) nisqaqa Awya Yalapi kawsaq hampi yuram, khirkinchu chupam.
Q'ichwa chaka
<GALLERY> Image:IRB-1-OldBridgeSags-keshwa3h.jpg| Image:IRB-9-NewBridgeComplete-keshwa-2.jpg| Image:IRB-2-BuildersGather-KC603-pol.jpg| Image:IRB-3-LayingOutRopeStrands-KC603-2.jpg| Image:IRB-4-StrandsAcrossGorge-IRBKC603-1.jpg| Image:IRB-5-LashingSides-KC603-4.jpg| Image:IRB-6-BringingDeckMat-KC603-8.jpg| Image:IRB-7-MUDDY2.jpg| Rikcha:Haciendo soguillas para el Q'eswachaka con la Q'oya o Chillihua.JPG|Chilliwa </GALLERY>
Urquwallqa pruwinsya
Urquwallqa pruwinsya icha Cordillera pruwinsya (kastilla simipi: Provincia Cordillera) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Santa Krus suyupi. Uma llaqtanqa Lagunillas llaqtam.
Pulitika Rakiy
Qanchis munisipyunmi kan
Runakuna
Pruwinsyapiqa kay runa llaqtakunam tiyanku:
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Cordillera pruwinsyapiqa kastilla, waraniyi simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Pila Qucha
Pila Qucha (kastilla qillqaypi Pila Cocha, Pila Khocha, Pilakhocha) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk qucham, Quchapampa suyupi, T'iraqi pruwinsyapi, T'iraqi munisipyupi.
Andriy Gromyko
Andriy Andreyevich Gromyko sutiyuq runaqa (rusiya simiː Андре́й Андре́евич Громы́к, bilurusu simipiː Андрэй Андрэевіч Грамыка) (* paqarisqa Gómel llaqtapi -  wañusqa Moskwa llaqtapi) huk 🇧🇾 mama llaqtami Musikuq wan pulitiku runam.
1957 watamantapacha 1985 watakama Susyalista Suwit Republikakunap Huñun hawa ministrunmi, (Министры иностранных дел России) kachkan.
Taytaː Andriy Matveyevich; Mamaː Olga Yevgenyevna.
thumb|right|290px| Andriy Gromyko & [[John Kennedy]]
Sima Pumaqucha
Sima Pumaqucha (kastilla qillqaypi: Sima Pumacocha) nisqaqa Piruwpi huk mach'aymi, Lima suyupi, Yawyu pruwinsyapi, Laraw distritupi,.
Kampanani
Kampanani (Campanani) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, huk urqum, Kimsa Krus wallapi (Saywa: Inkisiwi pruwinsya / José Ramón Loayza pruwinsya), Chuqiyapu suyupi.
Coronel Gregorio Albarracãn Lanchipa distritu
Coronel Gregorio Albarracãn Lanchipa distritu (kastilla simipi: Distrito de Coronel Gregorio Albarracãn Lanchipa) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Taqna suyupi, Taqna pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Alfonso Ugarte llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Waman
Waman (genus Falco) nisqaqa yaqa tukuy tiksi muyuntinpi kawsaq uchuy hap'iq pisqukunam.
AS Roma
AS Roma (italya simipi: Associazione Sportiva Roma) nisqaqa huk italyanu piluta hayt'ay klubmi.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Hawa t'inkikuna
thumb|center|480px|Roma Ulimpiku istadyu.
Coronel Gregorio Albarracãn Lanchipa distritu
Simikuna
Pukyu:
Wakapu mach'ay
thumb|right|200px|Wakapu mach'ay (Gruta de Huagapo), Racasmarca urqupi (3.572 m), [[P'allqamayu distritupi]] Wakapu mach'ay (kastilla simipi: Gruta de Huagapo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mach'aymi, Hunin suyupi, Tarma pruwinsyapi, P'allqamayu distritupi, Rakasmarka urqupi.
Qaqa Mach'ay
Qaqa Mach'ay nisqaqa Piruwpi huk mach'aymi, Lima suyupi, Yawyu pruwinsyapi, Yawyu distritupi, Wampuna urqupi.
Musyay
Musyay nisqakunaqa kawsaqkunap musyana yawrikunawan chaskisqan willakuna.
Teknesyu
Teknesyu, Tc (musuq latin simipi: Technetium) nisqaqa huk q'illaymi, illanchaykuqllam.
Musyay
Kaymi runap musyayninkuna:
Urasuyu
thumb|300px|Saywitu: Urasuyu
thumb|Binnenhof (llaqta pusay), [[Den Haag]]
Urasuyu, Nithirpampa icha Nirlan (urasuyu simipi Nederland) nisqaqa Iwrupapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Amsterdam llaqtam.
Jack Charlton
John Charlton sutiyuq runaqa icha "Jack" (* paqarisqa Ashington llaqtapi -  wañusqa Northumberland llaqtapi) sutiyuq runaqa huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Urasuyu
Urqukuna
-> Nieuwerkerk aan den IJssel (Zuid-Holland): -6,76 m !
Jack Charlton
Taytan: Robert Wallace "Bob" Charlton (11/9/1909 – 21/12/1983); Maman: Elizabeth Ellen "Cissie" Milburn (11/11/1912 – 25/12/1996).
Urasuyu
Mayukuna
Kimsa hatun mayukuna kachkan:
Pulitika Rakiy
Chunka iskayniyuq pruwinsyanmi kan. thumb|300px|Urasuyupi pruwinsyakuna
Ch'askachawwan qallarisqa chhasku wata
Kayqa ch'askachawwan qallarisqa chhasku watapaq kalindaryum, ahinataq 2010 2021 icha 2027.
Huk ch'askachawwan qallarisqa chhasku watakuna
<tr style="background-color:#efefef;"> Waranqawata Pachakwata <th align="center" colspan="11">Wata <td style="background-color:#efefef;">2 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">19 ñiqin pachakwata: <td width="3%">1802 <td width="3%">1813 <td width="3%">1819 <td width="3%">1830 <td width="3%">1841 <td width="3%">1847 <td width="3%">1858 <td width="3%">1869 <td width="3%">1875 <td width="3%">1886 <td width="3%">1897 <td style="background-color:#efefef;">2 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">20 ñiqin pachakwata: <td width="3%">1909 <td width="3%">1915 <td width="3%">1926 <td width="3%">1937 <td width="3%">1943 <td width="3%">1954 <td width="3%">1965 <td width="3%">1971 <td width="3%">1982 <td width="3%">1993 <td width="3%">1999 <td style="background-color:#efefef;">3 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">21 ñiqin pachakwata: <td width="3%">2010 <td width="3%">2021 <td width="3%">2027 <td width="3%">2038 <td width="3%">2049 <td width="3%">2055 <td width="3%">2066 <td width="3%">2077 <td width="3%">2083 <td width="3%">2094 <td style="background-color:#efefef;">3 ñiqin waranqawata: <td style="background-color:#efefef;">22 ñiqin pachakwata: <td width="3%">2100 <td width="3%">2106 <td width="3%">2117 <td width="3%">2123 <td width="3%">2134 <td width="3%">2145 <td width="3%">2151 <td width="3%">2162 <td width="3%">2173 <td width="3%">2179 <td width="3%">2190
Wayakil kiti
Wayakil kiti (kastilla simipi: Cantón Guayaquil) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Wayas markapim, huk kitim. Uma llaqtanqa Wayakil llaqtam.
Kitillikuna
Runakuna 2001 watapi:
Raymikuna
160px|thumb|right|Katidral, [[Wayakil, Wayas marka]]
Hawa t'inkikuna
center|thumb|700px|[[Wayakil]]
Betanzos kantun
Betanzos kantun (kastilla simipi: Cantón Betanzos) nisqaqa huk kantunmi Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, Cornelio Saavedra pruwinsyapi, Betanzos munisipyupi. Uma llaqtanqa Betanzos llaqtam (4.168 llaqtayuq, 2001 watapi).
Kichka t'ankar
Kichka t'ankar (Solanum marginatum) nisqaqa Aphrika suyukunamanta hamuq hampi yuram. Antikunapi musuq yuram.
Taro Aso
Taro Aso, Tarō Asō (Nihun simipi: 麻生太郎), sutiyuq runaqa, *20 ñiqin tarpuy killapi - 1940 paqarisqa Iizuka llaqtapi - ).
Karl Jaspers
thumb|250px|Karl Jaspers (1883-1969) Karl Theodor Jaspers sutiyuq runaqa ( paqarisqa Oldenburg llaqtapi - wañusqa Basel llaqtapi) huk 🇩🇪 nuna yachaqsi, Waq'ayay yachaq, yachay wayllukuqpas karqan.
Taro Aso
2008 watamanta 2009 watakama ñawpaq kuti Nihunpa Uma kamayuqnin karqan.
2005 watamanta 2007 watakama Kansillir (Nihun).
Karl Jaspers
1947 Goethe Suñay
Taro Aso
Tayta: Takakichi Aso Mama: Kazuko Yoshida.
Karl Jaspers
Warmi: Gertrud Mayer.
Taro Aso
Ñawpaq warmi: Chikako Aso
Churinkuna:
Qillqaqkuna
Inlish simipi:
Bactrocera ishigakiensis
Bactrocera ishigakiensis nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Shiraki, 1968.
Tiksimuyu
Tiksimuyu (Tiksi muyu), Qusqupi Tiqsimuyu (QSHKS qillqaypi teqsi muyu, teqse muyu) icha Allpa pacha; Patsa, qhichwa I pi nisqaqa (Latin simipi: Terra, grigu simipi: Γη [gī], kastilla simipi: Tierra) intimanta kimsa karu kaq puriq quyllurmi inti llikapi. Ñuqanchikpa, runakunap planitanchikmi. Kaypiqa kawsanchik. Chayraykum kay pacha nispa ninchikpas.
K'akcha pukllay
thumb|right|300px|K'akcha pukllay
K'akcha pukllay (inlish simipi: Handball, kastilla simipi: Balonmano) nisqaqa huk pilutawan pukllaymi, astawan Iwrupapi chaninchasqam.
Iskay quchum, llapanqa qanchis runayuq (huk punku amachaqniyuq), pukllana pampapi icha pukllana wasipi pukllanakunku. Llapa quchup huk punkunmi kan. Pilutataqa tinkuq masikunap punkunman makinwanmi chamqaspa taripayta munanku. Manapunim chakiwanchu pukllananku. Suqta chunka minutumanta aswan taripaq quchuqa atipaqmi.
Ayllu llaqta
Ayllu llaqta nisqaqa Andespi runakunap - qhichwa runakunap, aymara runakuna, huk runa llaqtakunap - uchuylla llaqtam. Chaypi kawsaq runakuna huk ayllupi hina kawsan.
Tiksimuyu
Tiksi muyup rakinkunaqa allpa pacha, yaku pacha, wayra pacham ima. Tukuy kawsaqnintinkunatataq kawsay pacha ninchikmi.
Ayllu llaqta
Michiypaq wayllakuna, chakrakunapas ayllu llaqtap kaynin, kuskan chaskinanchanmi, chakra qunakuy nisqapi ayllu llaqtayuq runapura rakinakusqa. Ayllu llaqtapiqa ayninakunku, mink'akunku, mana wiraquchap mistippas llaqtakunapi hinachu.
Ayllu llaqtaqa qhichwa runakunap tiksi kawsay kayninmi.
Karl Jaspers
Qillqaqkuna
Aus dem Nachlass:
Antankallu phaqchakuna
thumb|right|180px|Antankallu phaqchakuna Antankallu phaqchakuna (kastilla simipi: Cataratas de Antankallo) nisqakunaqa Piruwpi huk phaqchakunam, Lima suyupi, Waruchiri pruwinsyapi, Matukana distritupi.
Tanla
Tanla (genus Leporinus) nisqakunaqa huk challwakunam, Awya Yalapi mayukunapi kawsaq.
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
Qarwaqayan distritu
Qarwaqayan distritu (kastilla simipi: Distrito de Santa Barbara de Carhuacayan) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Hunin suyupi, Yawli pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Qarwaqayan llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Mama Anhillika
Rita Antoinette Rizzo sutiyuq warmiqa, icha  Mama Anhilika (Mother Mary Angelica of the Annunciation) (* paqarisqa Canton llaqtapi -  †  wañusqa Hanceville llaqtapi), huk Kathuliku 🇺🇸 mama mistica karqan.
Tayta: John Rizzo, Mama: Mae Helen Gianfransisco.
Yachaywasi:
Purwa
Purwa (Lycopodium crassum syn. Huperzia crassa) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram, khirkinchu chupam.
Parina Quta (Uru Uru)
Parina Quta ((aymara simi parina pariwana, quta qucha, "pariwana qucha", kastilla qillqaypi Parinacota, Parina Kkota) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk qucham, Uru Uru suyupi, Qaranqa pruwinsyapi, Qhurqhi munisipyupi.
Yasuo Fukuda
Yasuo Fukuda, (Nihun simipi: 福田 康夫 Fukuda Yasuo), sutiyuq runaqa,(*16 ñiqin anta situwa killapi - 1936 paqarisqa Takasaki llaqtapi - ).
Tayta: Takeo Fukuda Mama:
Ivan Pavlov
thumb|right|260px|Ivan Pavlov (1849-1936) Ivan Petrović Pavlov  (rusiya simipi: Ива́н Петро́вич Па́влов) sutiyuq runaqa (* 14 ñiqin tarpuy killapi 1849 watapi paqarisqa Ryazan llaqtapi - 27 ñiqin hatun puquy killapi 1936 watapi wañusqa Leningrad llaqtapi), huk 🇷🇺 mama llaqtayuq kawsay yachaymanta hampi yachaymantapas yachaqsi karqan.
Yasuo Fukuda
Ñawpaq warmi: Kiyoko Fukuda
Llamk'ay sayachi
thumb|[[P'acha phawrikapi llamk'ay sayachi, Lawrence llaqtapi, Massachusetts suyupi (Hukllachasqa Amirika Suyukunapi), 1912 watapi.]] thumb|Llamk'ay sayachichkaq llamk'aqkuna, [[pulisiyawan tupanakuchkaq, Minneapolis llaqtapi (Hukllachasqa Amirika Suyukunapi), 1934 watapi.]] Llamk'ay sayachi nisqaqa (kastilla simipi huelga, inlish simipi: strike) ruruchinapi icha - sapsi llamk'ay sayachi (huelga general) nisqapi - tukuy mama llaqtapi llamk'aqkunap manaña llamk'ayninmi, aswan hurkayta, aswan allin llamk'ay phatakunatapas aypanapaq, pulitiku llamk'ay sayachi nisqapitaq kawpay taripanapaq - kamachikunata hukchanapaq hukkunatapas - aypanapaq. Llamk'aqkuna sindikatu nisqapi wankurisqa kaspaqa, aswan atiyninkuwan aswantan aypanqakuman.
Santiago Wari pruwinsya
Santiago Wari pruwinsya icha Sebastián Pagador pruwinsya (aymara simipi: Sebastián Pagador jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Sebastián Pagador) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Uru-Uru suyupi, juk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Santiago Wari llaqtam.
Llamk'ay sayachi
Achka mama llaqtapim ruruchinapi kaq llamk'aqkunap allinpaq llamk'ay sayachiqa pulitiku hayñinmi, manataq pulitiku taripanapaq llamk'ay sayachichu.
Santiago Wari pruwinsya
Pulitika Rakiy
Juk munisipyunmi kan: Santiago Wari munisipyu.
Yasuo Fukuda
Wawakuna:
Santiago Wari pruwinsya
Pulitika Rakiy
Chunka jukniyuq kantunmi kan.
Yasuo Fukuda
Yachaywasi: Azabu High School
Santiago Wari pruwinsya
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara, Qhichwa runakunam tiyanku.
Yasuo Fukuda
Qillqaqkuna
Inlish simipi:
Ivan Pavlov
25px|Nobel Suñay 1904 watapi Nobel suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Hampi Yachaypi).
Santiago Wari pruwinsya
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Santiago Wari pruwinsyapiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Tawa munisipyu
Tawa munisipyu (kastilla simipi: Municipio Tahua) nisqaqa huk munisipyu Daniel Campos pruwinsyapi, P'utuqsi suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Tawa llaqtam.
Pulitika rakiy
Suqta kantunnmi kan:
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Michel Platini
Michel François Platini (* paqarisqa Jœuf llaqtapi, Ransiya mama llaqtapi) huk Ransiya mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.
Yawarñawi chul
Yawarñawi chul (Moenkhausia oligolepis) nisqaqa huk challwam, Amarumayu sach'a-sach'a suyup mayunkunapi kawsaq. Ñawinkunapiqa puka murucham.
Juan Gregorio de Las Heras
Juan Gualberto Gregorio de Las Heras sutiyuq runaqa (*   paqarisqa Buenos Aires llaqtapi - wañusqa Chili Santiyayu llaqtapi), huk 🇦🇷 mama llaqtayuq awqaq pusaq pulitikupas.
1824 watamanta 1826 watakama Buenos Aires Kamachiq runa.
Taytan: ; maman:. Warmi: María del Carmen Larraín Churikuna: Juan Martín Gregorio de Las Heras Larraín (P. Chili Santiyayu, 14 VI 1821), Bernardo Gregorio de las Heras Larraín (p. ib., 9 XII 1825), Emilio del Carmen Gregorio de las Heras Larraín (p. ib., 3 VII 1829), Simón Gregorio de Las Heras Larraín (p. ib., 28 X 1831), Carmen Gregorio de las Heras Larraín (p. ib., 1º III 1839).
Quruyqu munisipyu
Quruyqu munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Coroico) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Chinchay Yunka pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Quruyqu llaqtam.
Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan.
Kantun - (Uma llaqta):
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Munisipyupiqa Aphru-buliwiyanu runakunam tiyanku.
Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Yachachiy
thumb|right|230px|[[Unidad Académica Campesina-Carmen Pampa]]
Iskay simipi yachay
Iskay simipi yachay (kastilla simipi: educación bilingüe) nisqa iskay rimaypi yachachiywanqa yachay wasikunapi yachanku, yachakuqkunap mama rimaynin manam kamachiy rimay kaptin. Chay hinataq ñawpaq mama rimayninkupi yachakunku, chaymantas (iskay yachay watamanta pacha) kamachiy rimaypipas.
Iskay rimaypi iskay kultura nisqa kawsaypi yachaytaqa iskay simipi iskay kawsaypi yachay ninchikmi.
Liwrukuna
Yachakuqkunapa shimi qullqa: anqash qichwa shimichaw .- Lima: Ministerio de Educación.Dirección Nacional de Educación Bilingue Intercultural, 2005, 131 p.; il.; 28 cm. QUECHUA / DICCIONARIOS / EDUCACION BILINGUE
Yachakuqkunapa shimi qullqa: ayakuchu chanka qichwa simipi .- Lima: Ministerio de Educación.Dirección Nacional de Educación Bilingue Intercultural, 2005. 145 p.; il.; 28 cm. QUECHUA / DICCIONARIOS / EDUCACION BILINGUE
Yachakuqkunapa shimi qullqa: qusqu qullaw qhichwa simipi .- Lima: Ministerio de Educación.Dirección Nacional de Educación Bilingue Intercultural, 2005. 218 p.; il.; 28 cm. AYMARA / DICCIONARIOS / EDUCACION BILINGUE
Yatiqirinaka fru pirwa: qullawa aymara aru .- Lima: Ministerio de Educación.Dirección Nacional de Educación Bilingue Intercultural, 2005. 140 p.; il.; 28 cm. QUECHUA / DICCIONARIOS / EDUCACION BILINGUE
El quechua al alcance de los profesores bilingues: manual autoinstructivo para la escritura del quechua Ancash .- Lima: Ministerio de Educación. Dirección Nacional de Educación Bilingue Intercultural, 2005. 97 p.; il., 28 cm. QUECHUA / LENGUA AMERINDIA / EDUCACION BILINGÜE / MANUAL DEL PROFESOR
El quechua al alcance de los profesores bilingues: manual autoinstructivo para la escritura del quechua Cuzco - Collao .- Lima: Ministerio de Educación. Dirección Nacional de Educación Bilingue Intercultural, 2005. 97 p.; il., 28 cm. QUECHUA / LENGUA AMERINDIA / EDUCACION BILINGÜE / MANUAL DEL PROFESOR
El quechua al alcance de los profesores bilingues: manual autoinstructivo para la escritura del quechua Ayacucho - Chanca .- Lima: Ministerio de Educación. Dirección Nacional de Educación Bilingue Intercultural, 2005. 97 p.; il., 28 cm. QUECHUA / LENGUA AMERINDIA / EDUCACION BILINGÜE / MANUAL DEL PROFESOR
El aimara al alcance de los profesores bilingues: manual autoinstructivo para la escritura del aimara .- Lima: Ministerio de Educación. Dirección Nacional de Educación Bilingue Intercultural, 2005. 97 p.; il., 28 cm. AIMARA / LENGUA AMERINDIA / EDUCACION BILINGÜE / MANUAL DEL PROFESOR
Yatiquiri masija 2: aymara aru, q'alpacha yatiyawi aymarata payiri yatiña .- Lima: Ministerio de Educación. Dirección Nacional de Educación Bilingue Intercultural, 2005. 115 p.; il., col; 28 cm. AIMARA / LENGUA AMERINDIA / LIBRO DE TEXTO / EDUCACION BILINGÜE
Yachaq mayii 2: Anqas Qichwa, nawintsaana qillpa maytu qichwa rimanachaw ishkayaq ñiqipaq .- Lima: Ministerio de Educación. Dirección Nacional de Educación Bilingue Intercultural, 2005. 115 p.; il., col; 28 cm. QUECHUA / LENGUA AMERINDIA / LIBRO DE TEXTO / EDUCACION BILINGÜE
Yachaq masiy 2: Qusqu - Qullaw Qhichwa, ñawinchana qillpasqa mayt'u llapan willanakuy ishkayaq ñiqi .- Lima: Ministerio de Educación. Dirección Nacional de Educación Bilingue Intercultural, 2005. 115 p.; il., col; 28 cm. QUECHUA / LENGUA AMERINDIA / LIBRO DE TEXTO / EDUCACION BILINGÜE
Yachaq masiy 2: Ayakuchu Chanka Qichwa, ñawinchana qillqana maytu llapan willanakuy ishkayaq ñiqi .- Lima: Ministerio de Educación. Dirección Nacional de Educación Bilingue Intercultural, 2005. 115 p.; il., col; 28 cm. QUECHUA / LENGUA AMERINDIA / LIBRO DE TEXTO / EDUCACION BILINGÜE
Yachaq masiy 1: Ayakuchu Chanka Qichwa, ñawinchana qillqana maytu llapan willanakuy iskaykaq ñiqi .- Lima: Ministerio de Educación. Dirección Nacional de Educación Bilingue Intercultural, 2005. 120 p.; il., col; 28 cm. QUECHUA / LENGUA AMERINDIA / LIBRO DE TEXTO / EDUCACION BILINGÜE
Yachaq mayii 1: Anqas Qichwa, nawintsaana qillqa maytu qichwa rimanachaw iskaykaq ñiqipaq .- Lima: Ministerio de Educación. Dirección Nacional de Educación Bilingue Intercultural, 2005. 120 p.; il., col; 28 cm. QUECHUA / LENGUA AMERINDIA / LIBRO DE TEXTO / EDUCACION BILINGÜE
Puku pukumantawan k'ankamantawan: ¿pitaq maytaq kanchikiri?, qusqu qullaw runa simipi aranway .- Lima: Ministerio de Educación. Dirección Nacional de Educación Bilingue Intercultural, 2005. 58 p.; il., col; 28 cm. CUENTO / LITERATURA DE FICCION / LENGUA AMERINDIA / QUECHUA