cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Esopus
thumb|right|Esopus. Esopus (grigu simipi: Αἴσωπος, Aísōpos, kastilla simipi: Esopo) (~600 Kristup ñawpan watapichá paqarisqa Tracia suyupi) huk grigu qillqaqsi runa karqan.
21 ñiqin anta situwa killapi
21 ñiqin anta situwa killapi p'unchawqa (21.07., 21-VII, 21ñ hulyupi) Griguryanu kalindaryupi watap 202 kaq (202ñ - wakllanwatapi 203ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 163 p'unchaw kanayuq.
Emoji
rikchacha| Kay "Kusi Uya" nisqa imushi, Twemoji churasqamanta rikchacha| Imushi (Emoji) huk qillqa willakuyman yapasqa, 2013 Emoji (Imushi utaq Imuyi) icha Imushikuna (Qhichwa simpi: sunquchaku) nisqaqa qillqapi churasqa rikch'asqa, rimaqillqasqa, unanchaqillqasqa icha asirikuymi, illari qillqanakuykunapi, web p'anqakunapipas llamk'achisqa. Imushipa ñawpaq ruwayninqa sunquchakuy unanchakunata hunt'achiymi, mana hina kaqtinqa, qillqasqa rimanakuymanta mana kanchu. Imushi nisqamanta wallpamakunaqa 😂, 😃, 🧘🏻 ♂️, 🌍, 🌦️, 🥖, 🚗, 📱, 🎉, ❤️, ✅, 🏁 ima. Imushi nisqakunaqa imaymana qhariwarmikunapim kachkan, uyapa qawariynin, sapsi imakuna, maykunapi hinaspa laya pachakuna, uywakunapas. Paykunaqa anchatam rikch'akunku sunquchakukunaman, ichaqa emoji nisqakunaqa rikch'akunam aswanqa tipuqillqa asuykuykunam; "emoji" simiqa sinchi yuyaypi chayhina rikch'akunamanta riman mayqinkunachus khipukamachisqa qillqakuna hina rikuchikunman, ichaqa wakin kuti qillqanakuy mach'anakunaman mast'ariywan churasqa. Qallariypiqa rikch'aqillqa niyta munan, emoji simiqa Nihunmanata e (絵, 'rikch'a') nisqamanta hamun + moji (文字, 'sanampa'). Imushi nisqapaq ISO 15924 qillqap k'itinqa Zsye nisqa. rikchacha| Asirikuq uyakuna DOS khipukama 437 p'anqamanta
Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 1974
thumb|Tukukuy pukllay, Kunti Alimanya – Urasuyu. Lluq'imanta pañaman: [[Gerd Müller, Berti Vogts, Johan Cruyff, Uli Hoeness.]] thumb|[[Paul Breitner pinaltiwan punkuta taripachkan 1:1-man. Tukukuy pukllay, Kunti Alimanya – Urasuyu.]] thumb|Piluta Hayt'ay Pachantin Kupata aliman atipaqkuna: [[Gerd Müller (lluq'i), Franz Beckenbauer (chawpi), Helmut Schön (intrinaq, paña), 1974, kupata atirqaspaña]] Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 1974 Fußball-Weltmeisterschaft 1974 (inlish simipi: 1974 FIFA World Cup, kastilla simipi: Copa Mundial de Fútbol de 1974) nisqaqa 1974 watapi Alimanya mama llaqtapi X ñiqin Piluta Hayt'ay Pachantin Kupam.
Emoji
Unicode
Yaqa llapan imushikunaqa huk kanan tallki kaqpi rikukunku, aswanta U+1F300 chaymanta U+1F600 kaqmanta. Ichaqa wakinkunaqa huk tallkikunapim chiqisqa rikurinku, ahinataq Imaymana Unanchakuna tallkipi.
Kenan Imirzalıoğlu
thumb|260px|right|Kenan İmirzalıoğlu
Kenan İmirzalıoğlu sutiyuq runaqa (* paqarisqa Üçem llaqtapi -  ) huk 🇹🇷 mama llaqtayuq aranway pukllaqmi karqan.
Taytan: Mustafa İmirzalıoğlu; Maman: Yıldız İmirzalıoğlu. .
Warmi: Sinem Kobal (2016-) Churinkuna:
San Antonio distritu (San Martin)
San Antonio distritu (kastilla simipi: Distrito de San Antonio) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum San Martin suyupi, San Martin pruwinsyapi. Uma llaqtanqa San Antonio llaqtam.
San Sebastián kitilli
San Sebastián kitilli (kastilla simipi: Parroquia San Sebastián) nisqaqa Tumipampa llaqtap kitillinmi, Ikwadur mama llaqtapi, Asway markapi, Tumipampa kitipi.
Q'asiri rit'i urqu (Taqna)
Q'asiri (aymara simi, kastilla qillqaypi Casiri) icha Pawqarani nisqaqa (Paugarani) ) Piruw mama llaqtapi, Antikunapi, huk rit'i urqu qutum, Barroso wallapi, Taqna suyupi, Taqna pruwinsyapi, P'allqa distritupi, Tarata pruwinsyapipas, Tarata distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.650 mitrum aswan hanaq.
Chachi
Chachi icha Kayapa nisqakunaqa huk Ikwadurpi, chincha chalanpi Esmeraldas markapi kawsaq runa llaqtam, chapalachi simita rimaq. 3500-chá 5000-chá runayuq.
Santa Rusa urqu
Santa Rusa (Santa Rosa) nisqaqa Antikunapi, Piruw llaqtapi, huk urqum Rawra wallapi, Lima suyupi, Uyun pruwinsyapi, Uyun distritupi, Pasqu suyupipas, Daniel Alcides Carrión pruwinsyapi, Yanawanka distritupi, Wanuku suyupipas, Lawriqucha pruwinsyapi, Kawri distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.706 mitrum aswan hanaq.
Salitre kiti
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Sawsi distritu
Sawsi distritu (kastilla simipi: Distrito de Sauce) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum San Martin suyupi, San Martin pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Sawsi llaqtam.
24 ñiqin anta situwa killapi
24 ñiqin anta situwa killapi p'unchawqa (24.07., 24-VII, 24ñ hulyupi) Griguryanu kalindaryupi watap 205 kaq (205ñ - wakllanwatapi 206ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 160 p'unchaw kanayuq.
Wambyanu simi
Wambyanu simi (Wam) nisqaqa Kulumbyap Antinkunapi huk rimaymi, 15.000-chá rimaqniyuq, Kawka suyupi.
Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 1934
Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 1934 Campionato Mondiale di Calcio  (inlish simipi: 1934 FIFA World Cup, kastilla simipi: Copa Mundial de Fútbol de 1934) nisqaqa 1934 watapi Italya mama llaqtapi II ñiqin Piluta Hayt'ay Pachantin Kupam.
22 ñiqin anta situwa killapi
22 ñiqin anta situwa killapi p'unchawqa (22.07., 22-VII, 22ñ hulyupi) Griguryanu kalindaryupi watap 203 kaq (203ñ - wakllanwatapi 204ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 162 p'unchaw kanayuq.
Diego Bertie
Diego Felipe Bertie Brignardello sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lima llaqtapi -  ) huk 🇵🇪 mama llaqtaq takiq wan aranway pukllaqmi karqan.
Taytan: Jaime Bertie Espejo; Maman: Enriqueta Brignardello Belmont.
Warmi:Viviana Monge Valle Riestra Churinkuna: Aíssa (1998- ).
Tinirur
thumb|250px|[[Asiru tinirur.]] Tinirur nisqaqa sinchiyasqa kaqta mikhunapaq llamk'anam.
Kaypipas qhaway
Essbesteck
Bactrocera eurylomata
Bactrocera eurylomata nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Fue descrita para la hamut'ay en el wata 1982 por Hardy.
Mururahu
Mururahu (Mururaju / Murrurajo) icha Pongos Sur nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, Yuraq Wallapi, huk rit'i urqum, Anqash suyupi, Rikuway pruwinsyapi, Qataq distritupi, Wari pruwinsyapipas, Wantar Chawin distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.688 mitrum aswan hanaq.
Kumarapa mayu
thumb|right|200px|[[Mayu hark'a, Kumarapa mayu]] Kumarapa mayu (kastilla simipi: Río Comarapa) nisqaqa Buliwyapi huk mayum, Santa Krus suyupi, Manuel María Caballero pruwinsyapi, Kumarapa munisipyupi, Saypina munisipyupi..
Bactrocera exigua
Bactrocera exigua nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Fue descrita para la hamut'ay en el wata 1958 por May.
26 ñiqin anta situwa killapi
26 ñiqin anta situwa killapi p'unchawqa (26.07., 26-VII, 26ñ hulyupi) Griguryanu kalindaryupi watap 207 kaq (207ñ - wakllanwatapi 208ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 158 p'unchaw kanayuq.
25 ñiqin anta situwa killapi
25 ñiqin anta situwa killapi p'unchawqa (25.07., 25-VII, 25ñ hulyupi) Griguryanu kalindaryupi watap 206 kaq (206ñ - wakllanwatapi 207ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 159 p'unchaw kanayuq.
Inga kichwa
Inga kichwa nisqaqa huk kichwa k'iti rimaymi, Kulumbyap Putumayu suyunpi tiyaq Inga runakunap rimayninmi, 25.000niraq rimaqniyuqmi.
27 ñiqin anta situwa killapi
27 ñiqin anta situwa killapi p'unchawqa (27.07., 27-VII, 27ñ hulyupi) Griguryanu kalindaryupi watap 208 kaq (208ñ - wakllanwatapi 209ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 157 p'unchaw kanayuq.
Jilin pruwinsya
Jilin pruwinsya (kastilla simipi Provincia de Jilin, chun simipi: 吉林, phinyimpi: Jílín, machu: Kirin, nisqaqa Chunwa Runallaqta Republika mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Changchun llaqtam.
Pulitika rakiy
11 prefectura-llaqtanmi kan.
Sophoklís
200px|thumb|right|Sophokles, [[Paris llaqtap Louvre nisqa musiyunpi.]] Sophoklís (grigu simipi: Σοφοκλής, latin simipi: Sophocles) (496 Kristup ñawpan watapis paqarisqa Athina llaqtapi - 406 Kristup ñawpan watapis wañusqa Athina llaqtapi) huk grigu qillqaqsi runa karqan. Antigoni, Idipus sutiyuqmanta aranwaykunatas qillqarqan.
Joe Jordan
Joseph Jordan sutiyuq runaqa, icha Joe Jordan (* paqarisqa Cleland llaqtapi -  ), huk  mama llaqtayuq  piluta hayt'aqmi.
Hermano Miguel kitilli
Hermano Miguel kitilli (kastilla simipi: Parroquia Hermano Miguel) nisqaqa Tumipampa llaqtap kitillinmi, Ikwadur mama llaqtapi, Asway markapi, Tumipampa kitipi.
Michal Kováč
Michal Kováč sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Ľubiša llaqtapi -  wañusqa Bratislava llaqtapi ) huk 🇸🇰 mama llaqtayuq musiku yachaq wan pulitiku qarqan.
Taytan: ; Maman:. Warmi: Emília Kováčová (w.2016). Churinkuna:
Yarupaq
Yarupaq (Yarupac), Yarupa icha Caudalosa nisqaqa Antikunapi, Piruw llaqtapi, huk urqum, Rawra wallapi, Lima suyupi, Uyun pruwinsyapi, Uyun distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.685 mitrum aswan hanaq.
Lennart Meri
Lennart Georg Meri sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Tallinn llaqtapi - ) huk 🇪🇪 Istunya mama llaqtapi qillqaq, kuyu walltay pusaq wan pulitiku karqan.
Taytan: Georg Meri; Maman:. Warmi: Regina Meri / Helle Meri. Churinkuna:
Manny Pacquiao
rikchacha|paña|280px|Manny Pacquiao thumb|165px|right|Manny Pacquiao wan entrenador Freddie Roach - Navidad wan cumpleaños (Los Ángeles, California)
Emmanuel Dapidran Pacquiao sutiyuq runaqa icha Manny “Pac-Man” Pacquiao (* paqarisqa Kibawe llaqtapi - ), huk 🇵🇭 mama llaqtaq saqmanakuyuq, kurku kallpanchaq runa.
Tayta: Rosalio Pacquiao; Mamaː Dionisia Dapidran Warmiː Jinkee Jamora (2000 – ) Churinkunaː Emmanuel Jr. (Jimuel), Michael Stephen, Mary Divine Grace (Princess), Queen Elizabeth (Queenie) wan Israel.
Yachay wasi:
Yupik simi
Yupik simi (Yupik, Yup'ik) nisqaqa 15.000-chá Yupik runakunap rimayninmi, Alaskapi, anti Siwiryapipas.
Kaymi Yupik k'iti rimayninkuna:
Qullana Unqallamaya kantun
Qullana Unqallamaya kantun (kastilla simipi: Cantón Collana Uncallamaya) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Jaruma pruwinsyapi, Qullana munisipyupi. Uma llaqtanqa Qullana Unqallamaya llaqtam.
Nursultan Nazarbajev
Tayta: Nazarbayev ; Mama:.
Warmi: Sara Nazarbayev. Churinkuna (3): Dariga, Dinara wan Aliya.
Shapaja distritu
Shapaja distritu (kastilla simipi: Distrito de ) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, San Martin suyupi, San Martin pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Shapaja llaqtam.
Runakuna
Kay distritupiqa Llakwash runakunam kawsanku.
Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 2006
thumb|[[Zinedine Zidane pinalti nisqawan pilutata hayt'achkan, kuskan tukukuy pukllaypi, Ransiya – Purtugal.]]
Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa 2006 FIFA Fussball-Weltmeisterschaft Deutschland 2006; FIFA Fussball-Weltmeisterschaft Deutschland 2006 (inlish simipi: 2006 FIFA World Cup, kastilla simipi: Copa Mundial de Fútbol de 2006; nisqaqa 2006 watapi Alimanya mama llaqtapi XVIII ñiqin Piluta Hayt'ay Pachantin Kupam.
29 ñiqin anta situwa killapi
29 ñiqin anta situwa killapi p'unchawqa (29.07., 29-VII, 29ñ hulyupi) Griguryanu kalindaryupi watap 210 kaq (210ñ - wakllanwatapi 211ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 155 p'unchaw kanayuq.
Bactrocera expandens
Wiñay kawsay
Fue descrita para la hamut'ay en el wata 1859 por Walker.
28 ñiqin anta situwa killapi
28 ñiqin anta situwa killapi p'unchawqa (28.07., 28-VII, 28ñ hulyupi) Griguryanu kalindaryupi watap 209 kaq (209ñ - wakllanwatapi 210ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 156 p'unchaw kanayuq.
31 ñiqin anta situwa killapi
31 ñiqin anta situwa killapi p'unchawqa (31.07., 31-VII, 31ñ hulyupi) Griguryanu kalindaryupi watap 212 kaq (212ñ - wakllanwatapi 213ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 153 p'unchaw kanayuq.
Bactrocera eximia
Wiñay kawsay
Fue descrita para la hamut'ay en el wata 1989 por Drew.
Taraputu distritu
Taraputu distritu (kastilla simipi: Distrito de Tarapoto) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum San Martin suyupi, San Martin pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Taraputu llaqtam.
Nuevo Progreso distritu
Nuevo Progreso distritu (kastilla simipi: Distrito de Nuevo Progreso) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum San Martin suyupi, Tukachi pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Nuevo Progreso llaqtam.
Jānis Čakste
Jānis Čakste sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Lielsesava llaqtapi -  wañusqa Riga llaqtapi) huk Litunya mama llaqtapi taripay amachaq wan pulitiku karqan.
Tayta: ; Mama:.
Warmi: Justine Vesere. Churinkuna: Janīna, Maiga, Daila, Aldona, Gedimīns, Mintauts, Ringolds, Konstantīns.
Pemon simi
Pemon simi (Pemong) nisqaqa 10.000 Pemon runakunap rimayninmi, Winisuyla (15.000 rimaq), Brasil, Wayana mama llaqtakunapi rimasqa, Kariwa rimaykunaman kapuq.
Anna Pawlowa
Anna Pawlowna Pawlowa icha Anna Pavlova (rusiya simipi: Анна Павловна Павлова), sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Sankt Peterburg llaqtapi -  wañusqa Gravenhage llaqtapi) huk Rusiya mama llaqtayuq ballet tusuq warmim.
Pólvora distritu
Pólvora distritu (kastilla simipi: Distrito de Pólvora) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum San Martin suyupi, Tukachi pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Pólvora llaqtam.
Surat'a kantun
Surat'a kantun (kastilla simipi: Cantón Sorata) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Lariqaqa pruwinsyapi, Surat'a munisipyupi. Uma llaqtanqa Surat'a llaqtam.
El Sagrario kitilli
El Sagrario kitilli (kastilla simipi: Parroquia El Sagrario) nisqaqa Tumipampa llaqtap kitillinmi, Ikwadur mama llaqtapi, Asway markapi, Tumipampa kitipi.
Bactrocera exspoliata
Bactrocera exspoliata nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Fue descrita para la hamut'ay en el wata 1941 por Hering.
Álvaro Uribe
Álvaro Uribe Vélez sutiyuq runaqa ( paqarisqa Medellín llaqtapi - ), huk 🇨🇴 mama llaqtayuq taripay amachaqmi wan pulitikum kachkan.
2002 watamanta 2010 watakama Kulumbyapa umalliqninmi karqan. Medellín llaqtapi kurakanin (1982).
Jorge Góngora
Jorge Góngora sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa Lima llaqtapi, - †  wañusqa Lima llaqtapi),  huk 🇵🇪 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
Wila Quta (Taqna)
Wila Quta (aymara simi wila puka icha yawar, quta qucha "puka qucha" icha "yawar qucha", kastilla qillqaypi Vilacota) icha Janq'u Quta (aymara simi janq'u yuraq, "yuraq qucha", kastilla qillqaypi Ancocota) Piruw mama llaqtapi huk qucham, Taqna suyupi, Tarata pruwinsyapi, Susapaya distritupi.
30 ñiqin anta situwa killapi
30 ñiqin anta situwa killapi p'unchawqa (30.07., 30-VII, 30ñ hulyupi) Griguryanu kalindaryupi watap 211 kaq (211ñ - wakllanwatapi 212ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 154 p'unchaw kanayuq.
Adolfo Chuiman
thumb|right|260px| Adolfo Chuiman Adolfo Chuima Vargas sutiyuq runaqa icha Adolfo Chuiman (* paqarisqa Lima llaqtapi - ), huk 🇵🇪 mama llaqtaq aranway pukllaqmi karqan.
Taytan: José Chuima; Maman: Celinda Vargas. Warmi: Gladys Santa Cruz Churinkuna:.
Mario de las Casas
Mario de las Casas sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa Lima llaqtapi, - †  wañusqa Kallaw llaqtapi),  huk 🇵🇪 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
Carlos Cillóniz
Carlos Cillóniz  sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa Ika llaqtapi, - †  wañusqa Lima llaqtapi),  huk 🇵🇪 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
Qiwlla rahu
Qiwllarahu nisqaqa (Nevado Jeulla Rajo / Jeulla Raju / Qeulla raju / Queullaraju / Caullaraju) Piruw mama llaqtapi, Antikunapi, huk rit'i urqum, Yuraq Wallapi, Anqash suyupi, Rikuway pruwinsiyapi, Qataq listritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.682 mitrum aswan hanaq.
Shunti distritu
Shunti distritu (kastilla simipi: Distrito de Shunte) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, San Martin suyupi, Tukachi pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Tambo de Paja llaqtam.
Bactrocera exornata
Bactrocera exornata nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Fue descrita para la hamut'ay en el wata 1941 por Hering.
Christian Meier
thumb|right|265px| Christian Meier Christian Dietrich Meier Zender sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lima llaqtapi -  ) huk 🇵🇪 mama llaqtaq takiq wan aranway pukllaqmi karqan.
Taytan: Antonio Meier; Maman: Gladys Zender.
Warmi: Marisol Aguirre (1995–2008) Churinkuna: Stefano, Taira wan Gia.
Diskukuna
No me acuerdo quien fui (1996)
Zózimo
Zózimo Alves Calazães sutiyuq runaqa icha Zózimo (* paqarisqa Salvador llaqtapi -  wañusqa Rio de Janeiro ) huk 🇧🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
Chuchulaya kantun
Chuchulaya kantun (kastilla simipi: Cantón Chuchulaya) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Lariqaqa pruwinsyapi, Surata munisipyupi. Uma llaqtanqa Chuchulaya llaqtam.
Chukchilan kitilli
Chukchilan kitilli (kastilla simipi: Parroquia Chugchilán) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Kutupaksi markapi, Sikchus kitipi. Uma llaqtanqa Chukchilan llaqtam.
Runakuna
Kitillipiqa Pansaliyu Kichwa runakunam tiyanku.
Bactrocera facialis
Bactrocera facialis nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wotuha simi
Wotuha icha Piaroa simi (wótuja) nisqaqa Winisuylapi Urinuqu mayup patanpi kawsaq 12.000 Piaroa runakunap rimayninmi.
Bactrocera facialis
Wiñay kawsay
Fue descrita para la hamut'ay en el wata 1909 por Coquillett.
Wimpayuq distritu
thumb|right|220px|Laguna del Mundo Perdido, Wimpayuq distritu, [[Anqas Walla mamallaqta parki]] Wimpayuq distritu (kastilla simipi: Distrito de Huimbayoc) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum San Martin suyupi, San Martin pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Wimpayuq llaqtam.
Yvette Chauviré
Yvette Chauviré sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Paris llaqtapi - ) huk Ransiya mama llaqtayuq ballet tusuq warmim.
Sikchus kitilli
Runakuna
Kitillipiqa Pansaliyu Kichwa runakunam tiyanku.
Uchisa distritu
Uchisa distritu (kastilla simipi: Distrito de Uchiza) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum San Martin suyupi, Tukachi pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Uchisa llaqtam.
Vytautas Landsbergis
Vytautas Landsbergis sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Kaunas llaqtapi -  llaqtapi) huk 🇱🇹 mama llaqtayuq yachaq, qillqaq wan pulitiku qarqan.
Uchisa distritu
Runakuna
Uchisa distritupiqa Llakwash runakunam tiyanku.
Vytautas Landsbergis
Taytan: Vytautas Landsbergis-Žemkalnis; Maman: Ona Jablonskytė-Landsbergienė. Warmi: Gražina Ručytė-Landsbergienė. Churinkuna: Jūratė wan Birutė.
Buluñisi pruwinsya
Bolognesi Province Provincia de Bolognesi Bolonesio provincija Bolognesi (província) Bolognesi (lalawigan)
Tukachi distritu
Tukachi distritu (kastilla simipi: Distrito de Tocache) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum San Martin suyupi, Tukachi pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Tukachi llaqtam.
Isinliwi kitilli
Isinliwi kitilli (kastilla simipi: Parroquia Isinliví) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Kutupaksi markapi, Sikchus kitipi. Uma llaqtanqa Isinliwi llaqtam.
Runakuna
Kitillipiqa Pansaliyu Kichwa runakunam tiyanku.
San Braulio urqu
San Braulio (San Braulio) nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, huk urqum Willkanuta wallapi, Punu suyupi, Kallawaya pruwinsyapi, Qurani distritupi, Qurani llaqtañiq, Qusqu suyupi, Qanchi pruwinsyapi, Pitumarka distritupi. Pikchunqa mama quchamanta ca. 5.675 mitrum aswan hanaq.
Maiya Plissezkaya
thumb|right|200px|Maiya Mijáilovna Plissezkaya Maiya Mijáilovna Plissezkaya icha Maiya Plissezkaya (rusiya simipi: Майя Михайловна Плисецкая), sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Moskwa llaqtapi -  wañusqa München llaqtapi ) huk 🇷🇺 - 🇪🇸 mama llaqtayuq ballet tusuq warmim.
Liaoning pruwinsya
Pulitika rakiy
14 prefectura-llaqtanmi kan.
Puskanturpa
Puskanturpa (icha Puskanturpu?) (kastilla qillqaypi: Nevado Puscanturpa (icha Puscanturpo?)) nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, Waywash wallapi, huk rit'i urqum, Lima suyupi, Qaqatampu pruwinsyapi, Qaqatampu distritupi, Wanuku suyupipas, Lawriqucha pruwinsyapi, Hisus distritupi. Pikchunqa mama quchamanta +5.650 mitrum aswan hanaq.
Wayna Qhapaq kitilli
Wayna Qhapaq kitilli icha Waynaqhapaq kitilli (kastilla simipi: Parroquia Huayna Cápac / Huaynacapac) nisqaqa Tumipampa llaqtap kitillinmi, Ikwadur mama llaqtapi, Asway markapi, Tumipampa kitipi.
Osvaldo Ardiles
Osvaldo César Ardiles (*  paqarisqa Córdoba llaqtapi -  ) huk 🇦🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.
Punkus urqu
Punkus (Pongos) nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, huk urqu qutum, Yuraq Wallapi, Anqash suyupi, Rikuway pruwinsyapi, Qataq distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.711 mitrum aswan hanaq (Urin Pongos).
Bactrocera fagraea
Bactrocera fagraea nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Fue descrita para la hamut'ay en el wata 1927 por Tryon.
Chimpansi
Chimpansi (genus Pan) nisqakunaqa huk hatun k'usillukunam, Afrikapi kawsaq. Iskaynintin rikch'aqmi:
Bactrocera fastigata
Bactrocera fastigata nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Fue descrita para la hamut'ay en el wata 2001 por Tsuruta & White.
Barranquita distritu
Barranquita distritu (kastilla simipi: Distrito de Barranquita) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum San Martin suyupi, Lamas pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Barranquita llaqtam.
Bactrocera fernandoi
Bactrocera fernandoi nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Fue descrita para la hamut'ay en el wata 2001 por Tsuruta & White.
José Rizal
José Protasio Rizal Mercado de Alejandro, Lam-co Alonso de la Rosa, y Realonda de Quintos icha José Rizal sutiyuq runaqa ( watapi paqarisqa Calamba llaqtapi -  wañusqa Manila llaqtapi), huk 🇵🇭 mama llaqtayuq hampikamayuq, qillqaq, ankallis wan pulitiku karqan.
Alma máter: Universidad Ateneo Manilamanta / Universidad de Santo Tomás / Universidad Complutense de Madrid.
Tayta: Francisco Rizal-Mercado; Mama: Teodosia Alonso. Warmi: Josephine Braecken Churinkuna:.
Kawsay rikch'a
thumb|[[The Triumph of Science over Death, by Rizal.]]
Amedeo Modigliani
thumb|right|250px|Amedeo Modigliani Amedeo Clemente Modigliani sutiyuq runaqa (* paqarisqa Livorno llaqtapi -  wañusqa Paris llaqtapi) huk Italya mama llaqtayuq llimphiq wan rumirum (iskultur) runam karqan.
Munay kitilli
Munay kitilli (kastilla simipi: Parroquia Monay) nisqaqa Tumipampa llaqtap kitillinmi, Ikwadur mama llaqtapi, Asway markapi, Tumipampa kitipi.
Sabino Springett
Sabino Canales Springett Sabino Springett sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Parinaqucha llaqtapi - † 2006 watapi wañusqa Lima llaqtapi), Piruwpi llimphiqpas karqan.
Tayta: Canales; Mama: Springett
Yachaywasi: Colegio Nacional Nuestra Señora de Guadalupe.
Escuela Nacional Superior Autónoma de Bellas Artes del Perú.
Oscar Mollohuanca
Oscar Avelino Mollohuanca Cruz (Oskar Avelino Mulluwanka Krus) sutiyuq runaqa Yawri llaqtayuq chakra runam, piruwanu pulitiku runam. Kunanqa Kiskachay pruwinsyap kurakanmi kachkan, 2011 watamanta 2014 watakamam.
César Gaviria
César Augusto Gaviria Trujillo sutiyuq runaqa ( paqarisqa Pereira llaqtapi - ), huk 🇨🇴 mama llaqtayuq musikuqmi wan pulitikum kachkan.
Oscar Mollohuanca
Oskarqa Tintayapi kaq Xstrata Tintaya qhuyatam sallqa waqlliywan ch'ataspa maqanakuchkan. Chayrayku Ollanta Humalap wardyankunam (policía nacional) payta wichq'aspa Ika suyupi Cristo Rey de Cachiche wichq'ay wasiman churarqan. Kiskachay runakuna thutuptinmi payta qispichirqan.
César Gaviria
Kulumbyap Musiku ministruninmi karqa 1986 watamanta 1987 watakama. 1990 watamanta 1994 watakama Kulumbyap umalliqninmi karqan.
1994 watamanta 1998 watakam Awya Yala Mama Llaqtakunap Tantanakuyninpa sikritaryunmi karqan.
Benjamin Franklin
Benjamin Franklin (* paqarisqa Boston llaqtapi -  wañusqa Philadelphia llaqtapi)  Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtappulitiku, hamut'ay yachaq wan Wallpariq qarqan.
Tutura Kucha kitilli
Tutura Kucha kitilli (kastilla simipi: Parroquia Totoracocha) nisqaqa Tumipampa llaqtap kitillinmi, Ikwadur mama llaqtapi, Asway markapi, Tumipampa kitipi.
Benjamin Franklin
Tayta: Josiah Franklin (1656-1744), Mama: Abiah Folger.
Warmi: Deborah Read Churinkuna: William (1731), Francis (1733) wan Sarah (1743).
Leopoldo Luque
Leopoldo Jacinto Luque (*  paqarisqa Santa Fe llaqtapi -  wañusqa Mendoza llaqtapi) huk 🇦🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.
Waqshash
Waqshash (Nevado Huacshash) nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, Waywash wallapi, huk rit'i urqum, Lima suyupi, Qaqatampu pruwinsyapi, Qaqatampu distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.644 mitrum aswan hanaq.
Bactrocera fergussoniensis
Bactrocera fergussoniensis nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Siriwani
Siriwani nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Urupampa wallapi, huk rit'i urqum, Qusqu suyupi, Khallka pruwinsyapi, Khallka distritupi, Laris distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta 5.399 mitrum aswan hanaq.
Bactrocera fergussoniensis
Wiñay kawsay
Fue descrita para la hamut'ay en el wata 1989 por Drew.
Qinghai pruwinsya
Qinghai pruwinsya (kastilla simipi Provincia de Qinghai, chun simipi: 青海, phinyimpi: Qīnghǎi, machu: Tsinghai, nisqaqa Chunwa Runallaqta Republika mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Xining llaqtam.
Pampas kitilli
Pampas kitilli (kastilla simipi: Parroquia Las Pampas) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Kutupaksi markapi, Sikchus kitipi. Uma llaqtanqa Pampas llaqtam.
Qinghai pruwinsya
Pulitika rakiy
9 prefectura-llaqtanmi kan.
Pampas kitilli
Runakuna
Kitillipiqa Pansaliyu Kichwa runakunam tiyanku.
Q'irayuq
Q'irayuq (kastilla qillqaypi: Nevado Ccerayoc) nisqaqa Piruw llaqtapi, Urupampa wallapi, huk rit'i urqum, Qusqu suyupi, Khallka pruwinsyapi, Khallka distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.400+ mitrum aswan hanaq.
Alicia Alonso
thumb|right|200px|Alicia Alonso (1955) thumb|right|200px|Alicia Alonso (Grand Palais, Paris)
Alicia Ernestina de la Caridad del Cobre Martínez del Hoyo icha Alicia Alonso, sutiyuq warmiqa (* paqarisqa La Habana llaqtapi) huk Kuba mama llaqtayuq ballet tusuq warmim.
Runa: Pedro Simón Warmikuna: Laura Alonso
Rahuntay
Rahuntay (Nevado Rajuntay / Rajunte / Raujunte) nisqaqa Antikunapi, Piruw llaqtapi, huk rit'i urqum, Hunin suyupi, Yawli pruwinsyapi, Markapumaqucha distritupi, saywapi: Chawpi Walla (Piruw) / Jitpa walla. Pikchunqa mama quchamanta 5.477 mitrum aswan hanaq.
Kutalu kitilli
Kutalu kitilli (kastilla simipi: Parroquia Cotaló) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Tunkurawa markapi, Pelileo kitipi. Uma llaqtanqa Kutalu llaqtam.
Uchuy chimpansi
Uchuy chimpansi icha Bonobo (Pan paniscus) nisqaqa huk hatun k'usillum, aswan uchuy chimpansi rikch'aqmi, chawpi Afrikapi kawsaq.
Bactrocera fallacis
Bactrocera fallacis nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Fue descrita para la hamut'ay en el wata 1972 por Drew.
Raúl Porras Barrenechea
Raúl Porras Barrenechea sutiyuq runaqa (* paqarisqa Pisqu llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk Piruw Mama llaqtapi Taripay amachaq, diplumatiku, pulitiku runam karqan.
1958 watamantapacha 1960 watakama Piruwpa Hawa ministruninmi karqan.
Sinadu Pirupas Kunrisu Umalliq (1956-1957).
Tintilaya kantun
Tintilaya kantun icha Obispo Bosque kantun (kastilla simipi: Cantón Tintilaya / Obispo Bosque) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Lariqaqa pruwinsyapi, Surata munisipyupi. Uma llaqtanqa Tintilaya (Obispo Bosque) llaqtam.
Leon Trotsky
200px|thumb|Leon Trotsky, 1917 watapi, [[Moskwa llaqtapi.]] Lev Davídovich Bronstein (rusu simipi: Лев Давидович Бронште́йн) sutiyuq runaqa, Leon Trotsky (Лев Давидович Троцкий) nisqapas (7 ñiqin ayamarq'a killapi 1879 watapi paqarisqa Yanovka llaqtapi, Ukranyapi, 21 ñiqin chakra yapuy killapi 1940 wañusqa Mishiku llaqtapi) Ukranyapi mama llaqtamanta kumunista pulitiku runam, qillqaqmi yachaqpas karqan. Rusiyapi 1917 watapi Hatun Uktuwri Pachakutiypa pusaqninsi karqan.
Chinchina
Chinchina nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, Raya wallapi, huk urqum, Qusqu suyupi, Qanchi pruwinsyapi. Pikchunqa mama quchamanta 5.468 mitrum aswan hanaq.
Augusto Weberbauer
thumb|Augusto Weberbauer Augusto Weberbauer sutiyuq runaqa (* paqarisqa Breslau llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) Alimanya mama llaqtayuq Butanika yachachiqmi karqan.
Tayta: Augusto Weberbauer; Mama:.
Churikuna:.
Yachaywasi:.
2 ñiqin chakra yapuy killapi
2 ñiqin chakra yapuy killapi p'unchawqa (02.08., 2-VIII, 2ñ awustupi) Griguryanu kalindaryupi watap 214 kaq (214ñ - wakllanwatapi 215ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 151 p'unchaw kanayuq.
Apuy Padreyuq
Apuy Padreyuq (kastilla qillqaypi: Apuy Padreyoc) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Urupampa wallapi, huk rit'i urqum, Qusqu suyupi, Khallka pruwinsyapi, Laris distritupi, Killapampa pruwinsyapipas, Uqupampa distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.100 mitrum aswan hanaq.
Guillermo Amor
Guillermo Amor Martínez sutiyuq runaqa; (* 4 ñiqin qhapaq raymi killapi 1967 paqarisqa Benidorm llaqtapi - ) huk Ispaña mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Bactrocera finitima
Bactrocera finitima nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Joseíto Mateo
thumb|right|260px| Joseito Mateo (1920-2018) José Tamárez Mateo sutiyuq runaqa, icha Joseíto Mateo  (*  paqarisqa Santo Domingo llaqtapi -  wañusqa Santo Domingo llaqtapi ) huk 🇩🇴 mama llaqtayuq merengue wan perico ripiao takiqmi qarqan. El rey del merengue / El diablo Mateo
Bactrocera finitima
Wiñay kawsay
Fue descrita para la hamut'ay en el wata 1989 por Drew.
Joseíto Mateo
Taytan: Tamárez; Maman: Mateo. Warmi:. Churinkuna:.
Janq'u Uma kantun
Janq'u Uma kantun, Janquma kantun icha Anquma kantun nisqaqa (kastilla simipi: Cantón Ancoma) Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Lariqaqa pruwinsyapi, Surata munisipyupi. Uma llaqtanqa Janq'u Uma (Janquma / Anquma) llaqtam.
Wachalla kantun
Wachalla kantun icha Ilawaya kantun nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Lariqaqa pruwinsyapi, Surata munisipyupi. Uma llaqtanqa Ilawaya llaqtam.
Shunku (Kutupaksi)
Shunku ("Sunqu"; kastilla simipi: El Corazón) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kutupaksi markapi, huk llaqtam, Panwa kitip uma llaqtanmi.
Caynarachi distritu
Runakuna
Kay distritupiqa Llakwash runakunam kawsanku.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
5 ñiqin chakra yapuy killapi
5 ñiqin chakra yapuy killapi p'unchawqa (05.08., 5-VIII, 5ñ awustupi) Griguryanu kalindaryupi watap 217 kaq (217ñ - wakllanwatapi 218ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 148 p'unchaw kanayuq.
Bactrocera flavipennis
Bactrocera flavipennis nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
José Antonio Lezcano
José Antonio Lezcano y Ortega sutiyuq runaqa (* paqarisqa Granada llaqtapi -  wañusqa Managua llaqtapi), huk 🇳🇮 mama llaqtayuq kathuliku taytakura wan Hatun yaya qarqan.
Bactrocera flavipennis
Wiñay kawsay
Fue descrita para la hamut'ay en el wata 1982 por Hardy.
José Antonio Lezcano
Yachaywasi:.
Bactrocera flava
Bactrocera flava nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Fue descrita para la hamut'ay en el wata 1992 por Tseng, Chen & Chu.
Antoni Ramallets
Ramallets (Antoni Ramallets i Simón) sutiyuq runaqa; (* 1 ñiqin anta situwa killapi 1924 paqarisqa Barcelona llaqtapi - 30 ñiqin anta situwa killapi 2013 wañusqa Barcelona llaqtapi ) huk Ispaña mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
4 ñiqin chakra yapuy killapi
4 ñiqin chakra yapuy killapi p'unchawqa (04.08., 4-VIII, 4ñ awustupi) Griguryanu kalindaryupi watap 216 kaq (216ñ - wakllanwatapi 217ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 149 p'unchaw kanayuq.
7 ñiqin chakra yapuy killapi
7 ñiqin chakra yapuy killapi p'unchawqa (07.08., 7-VIII, 7ñ awustupi) Griguryanu kalindaryupi watap 219 kaq (219ñ - wakllanwatapi 220ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 146 p'unchaw kanayuq.
Rawrashkakaspi kitilli
Rawrashkakaspi kitilli (Rawrasqa K'aspi; kastilla simipi: Parroquia Palo Quemado) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Kutupaksi markapi, Sikchus kitipi.
Runakuna
Kitillipiqa Pansaliyu Kichwa runakunam tiyanku.
Sergio Goycochea
Sergio Javier Goycochea (*  paqarisqa Zárate llaqtapi -  ) huk 🇦🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi wan aranway pukllaqmi qarqan.
6 ñiqin chakra yapuy killapi
6 ñiqin chakra yapuy killapi p'unchawqa (06.08., 6-VIII, 6ñ awustupi) Griguryanu kalindaryupi watap 218 kaq (218ñ - wakllanwatapi 219ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 147 p'unchaw kanayuq.
Churup urqu
Churup icha Wamanripa (kastilla qillqaypi: Nevado Churup / Shurup / Huamanrripa) nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, Yuraq Wallapi, huk rit'i urqum Anqash suyupi, Waras pruwinsyapi, Independencia distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.495 mitrum aswan hanaq. thumb|left|200px| [[Waras llaqta Ranrapallqa (karupi), Rima Rima, Churup (chawpi-lluq'i), Qullapaqu (Collapaco), Wamashrahu urqukunawan]]
Cuñumbuqui distritu
Cuñumbuqui distritu (kastilla simipi: Distrito de Cuñumbuqui) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, San Martin suyupi, Lamas pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Cuñumbuqui llaqtam.
Runakuna
Kay distritupiqa Llakwash runakunam kawsanku.
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Bactrocera flavipilosa
Bactrocera flavipilosa nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Fue descrita para la hamut'ay en el wata 1982 por Hardy.
Scipión Llona
thumb|Scipión Llona Scipión Llona sutiyuq runaqa (* 31 ñiqin chakra yapuy killapi 1864 paqarisqa Lima llaqtapi - † wañusqa Lima llaqtapi) Piruw mama llaqtayuq yachaqmi karqan.
Tayta: Emiliano Llona; Mama: María Rosa Gastañeta.
Churikuna: Teresa María wan Adriana.
Yachaywasi: Colegio de Neuilly, París wan Instituto Científico de Lima.
8 ñiqin chakra yapuy killapi
8 ñiqin chakra yapuy killapi p'unchawqa (08.08., 8-VIII, 8ñ awustupi) Griguryanu kalindaryupi watap 220 kaq (220ñ - wakllanwatapi 221ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 145 p'unchaw kanayuq.
Wichi simi
Kimsantin k'iti rimayninmi:
3 ñiqin chakra yapuy killapi
3 ñiqin chakra yapuy killapi p'unchawqa (03.08., 3-VIII, 3ñ awustupi) Griguryanu kalindaryupi watap 215 kaq (215ñ - wakllanwatapi 216ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 150 p'unchaw kanayuq.
Bactrocera flavopectoralis
Bactrocera flavopectoralis nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Fue descrita para la hamut'ay en el wata 1953 por Hering.
Miguel Obando
1968 watamanta 1970 watakama Matagalpapi Auxiliar Hatun yaya qarqan.
1968 watamanta 1970 watakama Putia in Byzacenapi Hatun yaya qarqan.
Yachaywasi:.
Yanaphaqcha
Yanaphaqcha nisqaqa Piruwpa Antikunan, Yuraq Wallapi, huk urqum, Anqash suyupi, Yunkay pruwinsyapi, Yanama distritupi, Yunkay distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta 5.460 mitrum aswan hanaq.
Bactrocera flavoscutellata
Bactrocera flavoscutellata nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Fue descrita para la hamut'ay en el wata 2005 por Lin & Wang.
Pinto Recodo distritu
Pinto Recodo distritu (kastilla simipi: Distrito de Pinto Recodo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, San Martin suyupi, Lamas pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Pinto Recodo llaqtam.
Pukllasunchis
Pukllasunchis (Pukllasunchik) nisqaqa Qusqu llaqtapi, muyuriqnin llaqtachakunapipas llamk'aq yachachiy tantanakuymi.
Benidorm
thumb|right|220px thumb|right||220px|[[Costa Blanca (Benidorm).]] Benidorm llaqtaqa Valencia suyu, Ispañapi huk hatun llaqtam.
Pinto Recodo distritu
Runakuna
Kay distritupiqa Llakwash runakunam kawsanku.
Pukllasunchis
Pukllasunchis tantanakuytaqa 1981 watapim kamarirqanku. Kunanqa kaykunatam ruranku:
Benidorm
Runakuna
2012 wata, Benidorm 72 991 runak.
Pinto Recodo distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Edgardo Rivera
Edgardo Rivera Martínez sutiyuq runaqa ( paqarisqa Shawsha llaqtapi - ) huk 🇵🇪 mama llaqtap qillqaqmi.
10 ñiqin chakra yapuy killapi
10 ñiqin chakra yapuy killapi p'unchawqa (10.08., 10-VIII, 10ñ awustupi) Griguryanu kalindaryupi watap 222 kaq (222ñ - wakllanwatapi 223ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 143 p'unchaw kanayuq.
Ramón Quiroga
Ramón Quiroga Arancibia sutiyuq runaqa (* paqarisqa Rosario llaqtapi)  huk 🇦🇷.🇵🇪 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
Javier Chirinos
Javier Ernesto Chirinos Ramírez sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi - )  huk 🇵🇪 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
Taytan: Chirinos Maman: Elena Ramírez de Chirinos (†2011). Warmi: Ana Milagros Lloveras Churinkuna (3): Javier, Silvana wan Gonzalo.
2018 watamanta Pukllaykamachiq Universitario de Deportes.
Puhili
Puhili (kastilla simipi: Pujilí) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kutupaksi markapi, huk llaqtam, Puhili kitip uma llaqtanmi.
Runakuna
Puhili kitillipiqa Pansaliyu Kichwa runakunam tiyanku.
José Antonio Bravo
José Antonio Bravo Amézaga sutiyuq runaqa (* paqarisqa Tarma llaqtapi -   wañusqa Lima llaqtapi) 🇵🇪 mama llaqtayuq qillqaq runam, kastilla simipi qillqaqmi.
Taytan: Bravo; Maman: Amézaga Warmi:   Churikuna:
Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin.
Bactrocera floresiae
Bactrocera floresiae nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Fue descrita para la hamut'ay en el wata 1994 por Drew & Hancock.
12 ñiqin chakra yapuy killapi
12 ñiqin chakra yapuy killapi p'unchawqa (12.08., 12-VIII, 12ñ awustupi) Griguryanu kalindaryupi watap 224 kaq (224ñ - wakllanwatapi 225ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 141 p'unchaw kanayuq.
San Miguel (Kutupaksi)
San Miguel, San Miguel de Salcedo icha Salcedo (kastilla simipi: San Miguel / San Miguel de Salcedo / Salcedo) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kutupaksi markapi, huk llaqtam, Salcedo kitip uma llaqtanmi.
11 ñiqin chakra yapuy killapi
11 ñiqin chakra yapuy killapi p'unchawqa (11.08., 11-VIII, 11ñ awustupi) Griguryanu kalindaryupi watap 223 kaq (223ñ - wakllanwatapi 224ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 142 p'unchaw kanayuq.
Mataku waykuru rimaykuna
280px|right|thumb| Mataku waykuru rimaykuna nisqaqa huk Awya Yala rimaykunap ayllunmi, Uralan Awya Yalapi (Arhintina, Parawayi, Brasil mama llaqtakunapi), pachak waranqachá rimaqniyuq.
Mataku waykuru rimaykuna
Mataku rimaykuna Waykuru rimaykuna Maskoy rimaykuna (?) Charruwa rimaykuna (†)
Chachakumani (Chuqiyapu)
Chachakumani (Chachacomani) nisqaqa Buliwyapi, Antikunapi, Qhapaq Wallapi huk rit'i urqum, Chuqiyapu suyupi, Antikuna pruwinsyapi, Batallas munisipyupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.074 mitrum aswan hanaq.
Hawa t'inkikuna
{{Suyukuna (Buliwya)}
Valtònyc
Valtònyc (Sa Poblapi, 1993, paqarirqan) Mallorcamanta takiq rappa kan.
Sakisili
Sakisili (kastilla simipi: Saquisilí) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kutupaksi markapi, huk llaqtam, Sakisili kitip uma llaqtanmi.
San Roque de Cumbaza distritu
San Roque de Cumbaza distritu (kastilla simipi: Distrito de San Roque de Cumbaza) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, San Martin suyupi, Lamas pruwinsyapi. Uma llaqtanqa San Roque de Cumbaza llaqtam.
Runakuna
Kay distritupiqa Llakwash runakunam kawsanku.
Lamas distritu
Lamas distritu (kastilla simipi: Distrito de Lamas) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, San Martin suyupi, Lamas pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Lamas llaqtam.
San Roque de Cumbaza distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Lamas distritu
Runakuna
Kay distritupiqa Llakwash runakunam kawsanku.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
9 ñiqin chakra yapuy killapi
9 ñiqin chakra yapuy killapi p'unchawqa (09.08., 9-VIII, 9ñ awustupi) Griguryanu kalindaryupi watap 221 kaq (221ñ - wakllanwatapi 222ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 144 p'unchaw kanayuq.
Rumisapa distritu
Rumisapa distritu (kastilla simipi: Distrito de Rumisapa) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, San Martin suyupi, Lamas pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Rumisapa llaqtam.
Runakuna
Kay distritupiqa Llakwash runakunam kawsanku.
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
16 ñiqin chakra yapuy killapi
16 ñiqin chakra yapuy killapi p'unchawqa (16.08., 16-VIII, 16ñ awustupi) Griguryanu kalindaryupi watap 228 kaq (228ñ - wakllanwatapi 229ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 137 p'unchaw kanayuq.
Gregorio Martínez
Gregorio Martínez Navarro sutiyuq runaqa ( paqarisqa Naska llaqtapi - wañusqa Virginia suyupi ) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq qillqaqmi.
Suniqira urqu
Suniqira (Sonequera) nisqaqa Buliwyapi, Antikunapi, huk urqum, Lipis urqukunapi, saywapi: Suniqira kantun (Qulcha "K" munisipyu, Chinchay Lipis pruwinsya) - Hatun Qitina kantun (San Pawlu Lipis munisipyu, Urin Lipis pruwinsya). Pikchunqa mama quchamanta 5.899 mitrum aswan hanaq.
Salasaka kitilli
Salasaka kitilli (kastilla simipi: Parroquia Salasaca) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Tunkurawra markapi. Pelileo kitipi. Uma llaqtanqa Salasaka llaqtam (476 llaqtayuq, 2001 watapi).
Runakuna
Salasaka kitillipiqa Salasaka Kichwa runakunam tiyanku.
Ayllu llaqtakuna
Kay ayllu llaqtakunam kan:
Pukyukuna
www.pelileo.gov.ec
Tomás de Orrantia
Tomás José de Orrantia y Alberro sutiyuq runaqa (* 1726 watapi paqarisqa Lima llaqtapi - wañusqa Lima llaqtapi), huk Piruwpas taytakura, wan Amawta runapas.
1790 watamanta 1793 watakama Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin Rector karqan.
Chumaki kitilli
Chumaki kitilli icha García Moreno kitilli (kastilla simipi: Parroquia Chumaqui / Parroquia García Moreno) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Tunkurawra markapi, Pelileo kitipi.
Tomás de Orrantia
Tayta: Juan Domingo de Orrantia y Garay; Mama: María Josefa Leandra Alberro y Ortega.
Chumaki kitilli
Runakuna
Chumaki kitillipiqa Salasaka runakunam tiyanku.
Kunsata kantun
Kunsata kantun (kastilla simipi: Cantón Consata) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Lariqaqa pruwinsyapi, Takakuma munisipyupi.
13 ñiqin chakra yapuy killapi
13 ñiqin chakra yapuy killapi p'unchawqa (13.08., 13-VIII, 13ñ awustupi) Griguryanu kalindaryupi watap 225 kaq (225ñ - wakllanwatapi 226ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 140 p'unchaw kanayuq.
Wichi
Wichi nisqakunaqa (Wichí; Buliwyapi Weenhayek; "Mataku" nisqapas) Arhintina, Buliwya mama llaqtakunapi Hatun Chakupi kawsaq indihina runa llaqtam, 50.000 runachá, wichi simita rimaq.
Takakuma kantun
Takakuma kantun (kastilla simipi: Cantón Tacacoma) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Lariqaqa pruwinsyapi, Takakuma munisipyupi. Uma llaqtanqa Takakuma llaqtam (684 runa, 2001 watapi).
Vicente Morales Duárez
thumbnail|280px|right|Vicente Morales Duárez Vicente José Morales Duárez sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lima llaqtapi -  wañusqa Cádiz llaqtapi), huk piruwanu taripay amachaq] wan [[pulitiku runapas.
1811 watamanta 1812 watakama Cadiz Kunrisunman akllasqa karqan.
14 ñiqin chakra yapuy killapi
14 ñiqin chakra yapuy killapi p'unchawqa (14.08., 14-VIII, 14ñ awustupi) Griguryanu kalindaryupi watap 226 kaq (226ñ - wakllanwatapi 227ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 139 p'unchaw kanayuq.
Xstrata
Piruw mama llaqtapiqa 2006 watapi Tintaya llaqtapi (Yawri distritupi, Kiskachay pruwinsyapi, Qusqu suyupi) huk hatun anta qhuyatam rantirqan.
Sallqa waqlliyrayku Tintaya runakunam qhuyawan awqa kaspa thutunku. 2012 watapi thutuykunapiqa wardyakuna iskay runatam wañuchirqan. Kiskachay pruwinsyap Oscar Mollohuanca sutiyuq kurakantam wardyankuna (policía nacional) wichq'aspa Ika suyupi Cristo Rey de Cachiche wichq'ay wasiman churarqan. Kiskachay runakuna thutuptinmi payta qispichirqan.
Vicente Morales Duárez
Tayta: Vicente Antonio Morales y Santisteban; Mama: María Mercedes Duárez y Anzúrez.
Yachay wasi:.
15 ñiqin chakra yapuy killapi
15 ñiqin chakra yapuy killapi p'unchawqa (15.08., 15-VIII, 15ñ awustupi) Griguryanu kalindaryupi watap 227 kaq (227ñ - wakllanwatapi 228ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 138 p'unchaw kanayuq.
Tabalosos distritu
Tabalosos distritu (kastilla simipi: Distrito de Tabalosos) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, San Martin suyupi, Lamas pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Tabalosos llaqtam.
Runakuna
Kay distritupiqa Llakwash runakunam kawsanku.
Ventura García Calderón
thumb|right|260px| Ventura Garcia Calderón Ventura García Calderón Rey sutiyuq runaqa ( paqarisqa Paris llaqtapi - paqarisqa Paris llaqtapi  huk 🇵🇪 mama llaqtap qillqaqmi.
Tabalosos distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Ventura García Calderón
Taytan: Francisco García Calderón, Maman: Carmen Rey Basadre.
Tabalosos distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Kampanilla distritu
Kampanilla distritu (kastilla simipi: Distrito de Campanilla) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum San Martin suyupi, Mariscal Cáceres pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Kampanilla llaqtam.
Sikchus
Sikchus (kastilla simipi: Sigchos) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kutupaksi markapi, huk llaqtam, Sikchus kitip uma llaqtanmi.
Rumichaka kitilli
Rumichaka kitilli icha Rusaryu kitilli (kastilla simipi: Parroquia El Rosario / Parroquia Rumichaca) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Tunkurawa markapi, Pelileo kitipi.
Cenaida Uribe
thumb|right|250px|Cenaida Uribe Cenaida Cebastiana Uribe Medina sutiyuq warmiqa (2 ñiqin qhapaq raymi killapi 1965 paqarisqa Lima llaqtapi) huk piruwanu makiyasiqmi, pulitikupas, Piruwanu Nasyunalista Partidu (Partido Nacionalista Peruano) nisqapi wankurisqam.
18 ñiqin chakra yapuy killapi
18 ñiqin chakra yapuy killapi p'unchawqa (18.08., 18-VIII, 18ñ awustupi) Griguryanu kalindaryupi watap 230 kaq (230ñ - wakllanwatapi 231ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 135 p'unchaw kanayuq.
Cenaida Uribe
1988 watapiqa Ulimpiku Pukllaykunapi Siul llaqtapi piruwanu makiyasiq warmikunawan qullqi midallatam chaskirqan.
Shaanxi pruwinsya
Shaanxi pruwinsya (kastilla simipi Provincia de Shaanxi, chun simipi: 陕西, phinyimpi: Shǎnxī, machu: Shensi, nisqaqa Chunwa Runallaqta Republika mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Xi'an llaqtam.
Pulitika rakiy
9 prefectura-llaqtanmi kan.
Natalia Málaga
thumb|right|250px| Natalia Málaga, 2019 Natalia María Málaga Dibós sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Limaq llaqtapi -  ) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq makiyasiyqmi.
Siyul llaqtapi Apuwasinyuq pukllaykuna 1988 watapiqa piruwanu makiyasiq warmikunawan qullqi walqanatam chaskirqan.
Taytan: Manuel Málaga Bresani; Maman: Ida Dibós Chappuis.
Yachaywasi: Colegio Mater Purissima (Lima).
Wiñay kawsay
Pay shamun riqisha ayllukunamanta. Ipan karqan Clorinda Málaga de Prado, kaypas llaqtahuñupa ñawpa warmin karqan. Kunan kallpachan Piruwki  sipaswarmi akllayta; chay warmikuna  ruyrusta laqyayan (to punch).