cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pasaje kiti
Pasaje kiti (kastilla simipi: Cantón Pasaje) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Kuri markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Pasaje llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Artemio Huillca Galindo
Juan Artemio Huillca Galindo sutiyuq runaqa ( paqarisqa Wanta llaqtapi, Ayakuchu suyupi; 2008 watapi wañusqa Lima llaqtapi) huk Piruw mama llaqtayuq kathuliku taytakuram, qhichwa simipi qillqaqmi, aranway ruraqmi karqan.
Kawsasqan
Juan Artemio Huillca Galindoqa Wanta llaqtapi paqarirqaspa Wanta llaqtapi yachaywasiman rirqan. Chaymantataq yachachiq kaspa yachaywasikunapi llamk'arqan. p'unchawpi Wanta llaqtapi huk yachaywasip pusaqnin tukurqan, Escuela Normal Mixta sutiyuq, kunan p'unchawtaq Instituto de Educación Superior Pedagógico Público “José Salvador Cavero Ovalle” nisqa.
1950 watapim Wamanga riwista nisqa riwistapi aranwaytam uyancharqan. Chay aranwaytaqa pukllarqanku chanka qhichwa simipim, 1950 watapi Wanta llaqtapi, chaymantataq Wamanqa, Wankayu llaqtakunapi.
2008 watapi wañurqan.
Baltra wat'a
thumb|right|290px|Tiyay: [[Baltra wat'aqa, Yawatisuyupi]] Baltra wat'a icha Uralan Seymour wat'a (kastilla simipi: Isla Baltra icha Seymour Sur) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Yawatisuyupi, huk taram, Pasiphiku mama quchapi.
Urupisa distritu (Qispiqanchi)
Urupisa distritu (kastilla simipi: Distrito de Oropesa) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qispiqanchi pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Urupisa llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Wiquntuy
Wiquntuy (Tillandsia latifolia) nisqaqa Buliwyapi, Ikwadurpi wiñaq hampi yuram.
670 watakuna
670 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 670 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 679 watapi puchukarqan.
68 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 671 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 680 watapi puchukarqan.
Marakaypu
thumb|right|290px| Marakaypu - Zulia suyu, Winisuyla
Tiksani
Tiksani nisqaqa (kastilla qillqaypi Ticsani) Antikunapi, Piruw mama llaqtapi, huk nina urqum, Barroso wallapi, Muqiwa suyupi, Mariscal Nieto pruwinsyapi, Cuchumbaya distritupi, San Cristóbal distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta 5.408 mitrum aswan hanaq.
Chila rit'i urqu
Chila (kastilla simipi: Nevado Chila) nisqaqa Piruw llaqtapi, huk rit'i urqum Ariqipa suyupi, Aplaw pruwinsyapi, Chachas distritupi, Chuqu distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta 5.654 mitrum aswan hanaq.
Wayakil
Wayakil llaqtaqa (kastilla simipi: Guayaquil), Wayakil kitipi, Wayas markapi, Ikwadurpi lliwmanta aswan hatun llaqtam, chalapi.
Llaqta distritukuna
Wayakil llaqtapiqa kay distritukunam (sectores) kan:
Qullqincha munisipyu
Qullqincha munisipyu (kastilla simipi: Municipio Colquencha) nisqaqa suqta ñiqin munisipyu Jaruma pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Qullqincha llaqtam.
Kantunkuna
Pichqa kantunmi kan.
Umbria
Umbria nisqaqa Italya mama llaqtapi huk suyum (regione). Uma llaqtanqa Perugia llaqtam.
Qullqincha munisipyu
Kantunkuna
Kantun - (Uma llaqta):
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
IUPAC
Rurachisqapas Sapanpas Chhaqru-Yachaymanta Suyupura Huñu, IUPAC (International Union of Pure and Applied Chemistry).
Umbria
Pulitika Rakiy
thumb|left|200px|Umbria suyupi pruwinsyakuna Iskay pruwinsyanmi kan.
Manuel Tovar
Manuel Tovar y Chamorro sutiyuq runaqa (* paqarisqa Sayan llaqtapi -  †  wañusqa Tarma llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq  kathuliku taytakura wan Uma Hatun yaya Limapi karqan.
Yachaywasi: Colegio Santo Toribio
Alma mater:
Parawayi
Parawayi icha Paraguay nisqaqa (Waraniyi simimanta: Paraguaí) Urin Awya Yalapi mama llaqtam. Uma llaqtanqa Asunción llaqtam.
Manuel Tovar
Punchawmanta Justicia wan Culto Ministru, Miguel Iglesias Umalliq.
XXV Limapi Uma Hatun yaya (1898-1907)
Parawayi
Wiñay kawsay
Punchaw Ispañamanta 14 ñiqin aymuray killapi 1811 watapi
Rinri
300px|thumb|Runa rinri. thumb|300 px|Runa rinrip rakinkuna. 1:[[uma tullu 2:uyariy pusana 3:rinri hawa 4:rinri llika 5:ch'uytu hutk'u 6:takanacha 7:yunkicha 8:aysanacha 9:q'inqu 10:rinri churu 11:uyariy ankucha 12:rinri sinqa t'inkina]] Rinri nisqaqa uyarinapaq umapi kurku yawrim. Runaqa uywakunapas iskaymi rinriyuq.
Kolo Touré
thumb|right|260px|Kolo Touré Kolo Abib Touré sutiyuq runaqa (* paqarisqa Sokoura Bouaké) llaqtapi -  ), huk 🇨🇮 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Rinri
Rinrikunawanqa uyarinchikmi.
Chhaqru-Yachaypi sutichay
Chhaqru-Yachaypi sutichay nisqaqa (kastilla simipi nomenclatura química), llapan chhaqru-yachaypa elementonkunatapas compuestonkunatapas sutichanapaq kamachinakunam. Kunanqa IUPACqa sapa apullim, Chhaqru-Yachaypi sutichaypa kamachinankunapi, payqa kay kamachinakunata kamariqmi.
Kawsanchu kumpuwistukuna Chhaqru-Yachaypi sutichay
Kay sutichana sistimapi kawsanchu kumpuwistukuna sutichanapaq kamachinakuna kanku.
Maki
300px|thumb|Runa maki. Maki nisqaqa hap'inapaq kurku yawrim, marq'ap ñawch'inpi. Runaqa iskaymi makiyuq. Huk makiqa pichqantin ruk'anayuqmi.
Makikunawanqa hap'inchik, llamk'anchik, siq'inchik, qillqanchik.
Uqi wiquntuy
Uqi wiquntuy (Tillandsia utriculata) nisqaqa Awya Yalapi wiñaq hampi yuram.
Valincia (Winisuyla)
Valincia (kastilla simipi: Valencia) nisqaqa Winisuylapi huk hatun llaqtam. Karabubu suyu uma llaqtapmi. 557 km²
Robert De Niro
Tayta: Robert De Niro Sr.; Mama: Virginia Holton Admiral Warmikuna: Dihanne Abbott (1976-1988) / Toukie Smith (1990-1996) / Grace Hightower (1997-presente) Churinkuna: Drena, Raphael (1976), Julian Henry (1995), Aaron Kendrick (1995), Elliot (1998) wan Helen Grace (2011).
FENOCIN
FENOCIN (Federación Nacional de Organizaciones Campesinas, Indígenas y Negras) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi chakra runa, indihina, yana nisqa runakunap hatun tantanakuyninmi.
Valeriana Huillca Condori
Valeriana Huillca Condori icha Waliryana (Walicha) Willka Kunturi sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Aqupiya llaqtapi, Qusqu suyupi, Piruwpi; Aqupiya llaqtapi) huk piruwanu chakrawarmim karqan. Paywan mana aypasqa khuyanaykuyrayku, Miguel Angel Hurtado Delgadom 1942 watapim Walicha nisqa waynutam qillqarqan.
Walichaqa huk suñaykunatapas chaskirqan, ahinataq Juan Velasco Alvarado, Alan García, Ollanta Humala sutiyuq Piruwpa Umalliqninkunamanta.
Waranqu distritu
Waranqu distritu (kastilla simipi: Distrito de Huarango) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, San Ignacio pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Waranqu llaqtam.
Tilali distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Walicha
Walicha icha Valicha nisqaqa huk waynum, Miguel Angel Hurtado Delgadop 1942 watapi rurasqan, Aqupiya llaqtapi ñawpaqta pukllasqa.
Miguel Angel Hurtado Delgadoqa chay waynutaqa 1942 watapim qillqarqan, Valeriana Huillca Condori sutiyuq chakrawarmiwan Hurtadowan mana aypasqa khuyanaykuyrayku.
Carl Spitteler
thumb|right|230px|Carl Spitteler (1845-1924). Carl Friedrich Georg Spitteler sutiyuq runaqa, ( paqarisqa Klotzsche llaqtapi -  wañusqa Luzern llaqtapi), huk  mama llaqtayuq qillqaqmi qarqan.
Salitral k'iti (Sullana)
thumb|right| Sullana pruwinsya, Piwra suyu Salitral distritu (kastilla simipi: Distrito de Salitral) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum Piwra suyupi, Sullana pruwinsyapi.
Carl Spitteler
Nobel Suñay|20px 1919 watapis simi kapchiypi Nobel Suñaytam chaskirqan.
Salitral k'iti (Sullana)
Wiñay kawsay
Kamasqa, José Luis Bustamante Umalliq.
Allpa saywachi
Uma llaqtanqa Salitral llaqtam (60 msnm).
Runakuna
5 892 runakuna.
Bolívar kantun
Bolívar kantun (kastilla simipi: Bolívar) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, Quchapampa suyupi, Bolívar pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Bolívar llaqtam.
Kay kantunqa Simón Bolívarmantam sutichasqa.
Tuwi puma
Tuwi puma icha Uchu mishi (Puma yagouaroundi, Puma yaguarondi icha Herpailurus yaguarondi) nisqaqa huk hatun aycha uquq ñuñuq, aycha mikhuq uywam.
Hernán Cortés
thumb|right|200px|Hernán Cortés. Hernán Cortés sutiyuqqa (1485 watapi paqarisqa Medellín (Ispaña) llaqtapi, Ispañapi 2 ñiqin qhapaq raymi killapi 1547 wañusqa Castilleja de la Cuesta llaqtapi, Ispañapi) Mishika runakunap qhapaq suyup ispañul atipaqninsi (kunkistadur nisqa) karqan. 1519 watamanta 1521 watakama chay mama llaqtatas atiparqan, 1521 watapi Tenochtitlan nisqa uma llaqtantas thuñichispa.
FEINE
FEINE (Federación Ecuatoriana de Indígenas Evangélicos) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk ayllu runakunap tantanakuyninmi, prutistanti kristiyanum.
Llallawa
Llallawa (kastilla simipi: Llallagua) nisqaqa huk buliwyanu llaqtam, P'utuqsi suyupi, Rafael Bustillo pruwinsyapi, Llallawa munisipyup uma llaqtanmi.
Llallawa llaqtaqa Unsiya llaqtap (pruwinsyap uma llaqtanpa) chinchayninpi, chaymanta 7 km karum, Chukiyapu llaqtamantataq 300 km karum, uralanpi, Ururu llaqtamanta 100 km karum, chinchay kuntinpi. Chaymanta huk mana sinchichasqa ñanpi huk 5.000 m hanaq q'asanta purimunchik.
Allpa saywachi
Llallawa llaqtaqa mama quchap hawanmanta 3.800 m aswan hanaqmi. Llaqtap k'itipiqa iskaynintin urqum, Llallawa nisqam ("ñuñu", "chuchu" niyta munaqsi). Llaqtaqa puna nisqa sallqa suyupim, wata kuskanchaku llaphinqa 10 °C, wata kuskanchaku para yakunqa 400 mm.
Musiku
Llallawa k'itipiqa Tiksimuyuntinpi lliwmanta aswan hatunsi chayanta qhuyakunam karqan. Chaypis chayanta qhapaq nisqa Simón I. Patiño sutiyuq runas ancha qhapaq ruruchinantas kamarqan. Buliwya pachakutiypi chay qhuyakunatas mamallaqtachaspa sapsicharqanku. Chay qhuya ch'usaqchasqa kaptinsi, 1980 watakunapi chayantap Tiksimuyu chanin ancha pisichasqa kaptinsi Buliwya mama llaqta chay qhuyakunataqa wichq'arqan, huk pisilla qhuyakunata hukllapaqchaspa. Chaymantapacha runakuna mana llamk'ayniyuq kaspa karuman purinmi. Huk runakunataq qhuyakunapi chanyantataraqmi maskachkan. Runa huchhaykamaqa 1992 watapi 31.474 runakunas Llallawapi kawsachkarqan, 2001 watapi 29.472 runas, 2006 watapitaq 27.700 runachá. Llallawa munisipyu kawsaq runakunap kuskanchaku kawsay mit'anqa 58,2 watam, chunka pichqayuqmanta aswan watayuq kaqkunap ñawinchay qillqay atiq puqtuynintaq 83%.
Willkanchu distritu
Willkanchu distritu (kastilla simipi: Distrito de Vilcanchos) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Victor Fajardo pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi. Uma llaqtanqa Willkanchu llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
Killawaya
Killawaya, Qhillawaya , Khillawaya icha Qillawaya (kastilla simipi: Quiabaya) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Lariqaqa pruwinsyapi, Killawaya munisipyup uma llaqtanmi.
Willkanchu distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Yamt'a
thumb|Yamt'a. Yamt'a (Yamta, Yanta)  icha Llamt'a  (Llant'a)  nisqaqa nina ruranapaq, rawranapaq llamk'achisqa q'irum, kawsasqamanta rawranam.
Coqueza kantun
Coqueza kantun (kastilla simipi: Cantón Coqueza) nisqaqa huk kantunmi Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, Daniel Campos pruwinsyapi, Tawa munisipyupi. Uma llaqtanqa Coqueza llaqtam.
Akya
thumb|right|220px|Akya Akya llaqtaqa (kastilla simipi: Aquía) Piruw suyupi huk llaqtam, Anqash suyupi, Bolognesi pruwinsyapi, Patiwillka mayu patanpi. Akya distritup uma llaqtanmi.
Gal Costa
thumb|right|270px|Gal Costa. Maria da Graça Costa Penna Burgos  sutiyuq warmiqa, icha Gal Costa (  paqarisqa Salvador llaqtapi  - ) huk 🇧🇷 mama llaqtayuq takiq wan takichaqmi karqan.
Taytan: Arnaldo Burgos; Maman: Mariah Costa Pena. Qusankuna:	 Churi:.
Sumaqrikuy (Sawaya)
Sumaqrikuy (kastilla simipi: Bella Vista) nisqaqa Buliwyapi, Uru-Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, huk llaqtam, Sumaqrikuy kantunpa uma llaqtanmi.
Wasta
thumb|right|250px|Wasta Wasta llaqtaqa (kastilla simipi: Huasta) Piruw suyupi huk llaqtam, Anqash suyupi, Bolognesi pruwinsyapi. Wasta distritup uma llaqtanmi.
Waywawawa
Waywawawa (kastilla simipi: Cerro Huayhuahuahua) nisqaqa Piruw llaqtapi, huk urqum Ariqipa suyupi, Aplaw pruwinsyapi, Chachas distritupi, Chuqu distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta 5.000+ mitrum aswan hanaq.
Mishawaka urqu
Mishawaka (Cerro Mishahuaca) nisqaqa Piruwpi, Piwra suyupi, Wankapampa pruwinsyapi, Kanchaqi distritupi, huk urqum.
UPCC
UPCC (Unión de Pueblos Indígenas y Campesinos del Cañar) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi lliw indihina nisqa runakunap tantanakuyninmi.
Querecotillo distritu
thumb|right| Sullana pruwinsya, Piwra suyu Querecotillo distritu (kastilla simipi: Distrito de Querecotillo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum Piwra suyupi, Sullana pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Querecotillo llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Simón Bolívar Qispichiq nisqa.
Allpa saywachi
Hallka k'iti kanchar: 270,08 km2
The Carpenters
rikchacha|Carpenters The Carpenters nisqaqa huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq Pop kusituymi, 1968 watapi Richard Carpenter-pa, Karen Carpenter-pa.
Tupisa
Tupisa nisqaqa (kastilla simipi: Tupiza) Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, huk llaqtam, Urin Chichas pruwinsyap uma llaqtanmi.
Snæfellsjökull
thumb|right|260px|Snæfellsjökull, [[Islandya]] thumb|right|260px|Snæfellsjökull, [[Islandya]] Snæfellsjökull nisqaqa Islandya mama llaqtapi huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 1.446 tatkikuna aswan hanaq.
Antajawi (Muqiwa)
Antajawi (Antajave) nisqaqa Antikunapi, Piruw mama llaqtapi, huk nina urqum, Ariq Wallapi, Muqiwa suyupi, Mariscal Nieto pruwinsyapi, Qaruma distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.352 mitrum aswan hanaq.
Kay urqup sutinqa aymara simim: anta anta, jawi millma, "anta millma".
Qahakay
thumb|right|220px|Qaqaqay Qaqaqay llaqtaqa (kastilla simipi: Cajacay) Piruw suyupi huk llaqtam, Anqash suyupi, Bolognesi pruwinsyapi, Fortaleza mayup qhichwanpi. Qaqaqay distritup uma llaqtanmi.
Urin Plaza wat'a
Urin Plaza wat'a icha Plaza Sur wat'a (kastilla simipi: Plaza Sur) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Yawatisuyupi, huk wat'am, Pasiphiku mama quchapi.
Barquisimeto
right|thumb|250px|Barquisimeto Barquisimeto (kastilla simipi: Nueva Segovia de Barquisimeto) nisqaqa Winisuylapi huk hatun llaqtam. Lara suyu uma llaqtapmi. 1 600 km²
Mérida (Winisuyla)
thumb|right|290px| Mérida - Mérida suyu, Winisuyla
Napu marka
Napu marka nisqaqa (kastilla simipi: Provincia de Napo) Ikwadur mama llaqtapi huk markam. Uma llaqtanqa Tina llaqtam.
Allpa saywachi
thumb|160px|left|[[Napu mayu, Napu markapi]]
Yurakuna
Pakcha amachana sach'a-sach'apiqa, Chaku kitipi, kanmi kay yurakunam: thumb|left|160px| (Vismia baccífera)
Uywakuna
Gonzalo Díaz de Pineda kitillip amachana sach'a-sach'apiqa kay uywakunam kawsanku:
Pisqukuna
thumb|right|160px|[[Luru: Pyrilia barrabandi, Napu risirwa]] thumb|right|160px|(Ampelion rubrocristatus) thumb|right|160px|(Grallaria quitensis)
Runakuna
Napu markapiqa kay Kichwa runallaqtakuna tiyanku: Kayampi Napurunakunapas.
Pulitika Rakiy
Pichqa kitinmi kan.
710 watakuna
710 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 710 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 719 watapi puchukarqan.
72 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 711 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 720 watapi puchukarqan.
Aymara pruwinsya
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Pulitika rakiy
Chunka qanchisniyuq distritunmi kan.
Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Kaypipas qhaway
thumb|right|220px|[[Tunay Kassa ]]
Wayukachi distritu
Wayukachi distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Huayucachi) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Wankayu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Wayukachi llaqtam.
700 watakuna
700 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 700 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 709 watapi puchukarqan.
Wayukachi distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
700 watakuna
71 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 701 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 710 watapi puchukarqan.
Wayukachi distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
730 watakuna
730 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 730 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 739 watapi puchukarqan.
Urupisa (Qusqu)
Urupisa (kastilla simipi: Oropesa) nisqaqa huk piruwanu llaqtam, Qusqu suyupi, Qispiqanchi pruwinsyapi, Urupisa distritupi.
730 watakuna
74 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 731 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 740 watapi puchukarqan.
720 watakuna
720 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 720 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 729 watapi puchukarqan.
Urupisa (Qusqu)
Urupisa llaqtaqa Francisco de Toledo, Conde de Oropesa, sutiyuq Piruwpa wirriyninmantas sutinchasqa karqan.
720 watakuna
73 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 721 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 730 watapi puchukarqan.
Paytiti
Paytiti nisqaqa Inkakunap chinkasqa llaqtansi, Antisuyupis, umawa paray sach'a-sach'apis.
José María Arguedas
José María Arguedas Altamirano, (* paqarisqa Antawaylla llaqtapi, Apurimaq suyupi;  wañusqa Lima llaqtapi), Piruw mama llaqtayuq qillqaq, runakunap kawsayninmanta achkata willaspa qillqarqan.
Lliwmanta astawan Kastilla simipi qillqaspa, achkatapas Qhichwa simipi willarqan. 1956 watapi Pukyu llaqtapi Inkarrí nisqamanta willasqakunata qillqamurqan. Qhichwa runapura achka takiykunata uyarispa qillqarqan, Jorge Lira sutiyuq masinwanpas. Piruwpi wiraqucha qhapaqkunap kamachiyninrayku llakipayakuspa, 1969 wañuchikurqan.
Yayanqa rimapukuqsi karqan, Víctor Manuel Arguedas Arellano sutiyuqsi, mamantaq Victoria Altamirano sutiyuqsi.
María Mercedes Cotacachi
María Mercedes Cotacachi sutiyuq warmiqa (Peguche kitillipi, Otavalo kitipi paqarisqa) ikwaduryanu kichwa rimaypi qillqaqmi, simi yachaqmi, kichwa yachachiqmi. Kichwa runapuraqa yachakuqpurapas achka harawikunatam pallarqan.
Louis Joseph Gay-Lussac
thumb|200px|right|Louis Joseph Gay-Lussac Louis Joseph Gay-Lussac, Joseph-Louis Gay-Lussac  sutipaq runaqa (* paqarisqa Saint-Léonard-de-Noblat (Ransiya) llaqtapi  - †  wañusqa París (Ransiya) llaqtapi) huk Ransiya mama llaqtayuq Pachaykamay wan chaqllisinchi yachaqsi karqan. Wapsikuna Kamachikunapas.
José María Arguedas
Kawsay qillqa
José María Arguedas Altamirano, nasirqa chunka pusaqniyuq enero killapi waranqa isqun pachak chunka hukniyuq watapim Antawaylla llaqtapi, Antawaylla pruwinsya, Apurimaq suyu nisqapi. Taytanmi karqa Victor Manuel Arguedas Arellano, Qusqu llaqtamanta abogado achka llaqtakunapim juez kaypi purirqa, mamanñataqmi Victoria Altamirano Navarro sutiyuq karqa, Antawayllapi qapaq runa aylluyuq karqa. Iskay wata suqta killachayuq kachkaptinmi mamitan wañukurqa, kulikuwan unquspan; chaymi taytan-law awilanwan tiyapakurqa, Teresa Arellano sutiyuq, Antawaylla llaqtapi.
Louis Joseph Gay-Lussac
Tayta: Antoine Gay-Lussac (abugadu).
José María Arguedas
Kawsay qillqa
Kay warmakaspan tiyasqan timpu Arguedaspaqa mana qunqaymi qipamamanwan hinaspa qipamamanpa qari churin Pablo Pachecowan ñakarisqanta. Payqa qusanpa churintaqa millayllatañan chiqnirqa, hinaspanmi hacindapi yanapakuq runakunawan kuska tiyananpaq kamachirqa. Chay qipamamanpa qari churinqa maqarariq yunpayta sintichiq ima kasqa hinaspapas huk kuti mana munachkaqta qawachisqa india violasqanta. Kay hawa wawqinpa ruwasqantam wiñaypaq yuyanqa rikuchkanmanpashina sayachkaqta gamonal abusivo, ñakarichikuq rumi sunqu chaymanta lujurioso obra literaria qillqasqanpi. Indiyukunapa chawpillanpim kuyayta tarirqa ayllunkunapi mana kuyakuy tarisqanta, sutinchakuspa paykunapa kawsasqanwan, pachamamatan aswan kuyana nispan tawnachakurqa.
1925 watapi aksidintakuspa iskay diduntapas paña kaq makinmanta wituchikasqa. 1926 watapi Ica llaqtapi estudios secundarios nisqata qallarirqa, aqukama costa peruanapi, chay raykun tunpanta qunqarqa sierra llaqtakunapa kawsayninta chay warma kaspan tukuy yachasqantapas. Pay kikinmi ñakarirqa imaynas chaypi costa runa puna runata (serranukunata) pisichaspanku sarutyasqanta. 1928 watapim Huancayo llaqtaman purirqa, hinaya estudiachkan chaypin qallarirqa allin qillqaq runa kasqanta revista estudiantil Antorcha sutiyuqpi yanapakuspa. 1930 watapim Yauyos llaqtapi unay tiyarqa, taytanwan kuska. Iskay wata estudiasqanmanta chaymi (1929 watamanta 1930 watakama), Nuestra Señora de la Merced colegiopi examenta haywapurqa, Lima llaqtapi, mana maystruyuq may puna llaqtakunapichiki estudiasqanmanta.
1931 watapi, iskay chunka watayuqña kachkaspanmi, Lima llaqtapi tiyarqa chaypim yaykurqa Facultad de Letras de la Universidad Nacional Mayor de San Marcos nisqaman. Taytan wañusqan hawam, wataña tiyachkaptin, kawsananpaq pay kikinmi imatapas ruwanan mikunanpaq chaymi  auxiliar-hina Administracion de Correos nisqaman yaykurqa llamkapakuq.
1933 watapi rikurichimun huk kuwintu qillqasqanta: Warma Kuyay sutiyuqta. 1935 watapi kaq rikurichillantaq Agua, qallariq kaqnin kuwintu libruta, chaywanmi chaskirqa Iskay kaq allinnin llamkay kasqanta Revista Americana de Buenos Aires llaqtamanta. 1936 watapim Augusto Tamayo Vargas, Alberto Tauro del Pino hukkunapiwan, Palabra sutiyuq revistatam hatarichirqaku, chay revistapin  José Carlos Mariateguipa ideologianmanta rimarqaku. 1937 watapi prisu churachikun protestas estudiantiles nisqapi purisqanmanta general Camarotta chayamusqanwan, chaymi kasqa jefe de una misión policial de la Italia fascista. Penal “El Sexto” sutiyuqman Limapi pusachikurqa, pusaq killam chaypi wichqarayarqa, chaytapas qipaman kikin sutiyuq novela qillqananpaq yuyanqa.
Chaymanta as tunpantawan, Licenciaturayuqña Literaturapi Universidad San Marcospi, maystru-hina Colegio Nacional Mateo Pumacahua Sucuani llaqtapi yachachiyta qallarirqa, departamento del Cuzco nisqapi, Castellanota hinaspa geografiatawan yachachirqa (1939-1941). Alumnunkunawan kuskam, chay law llaqtakunapa  folklorninmanta llamkarqaku. Chaypin yachakurqa etnólogo kasqanta. Chaynallataqmi Celia Bustamante Vernal sutiyuq warmiwan kasarakurqa, Peña Cultural Pancho Fierro nisqapa promotoranwan (1939), chayllapim artistakuna hinaspa intelectualkunapas huñunakurqa.
1941 watapi rikurichirqa Yawar Fiesta qillqasqan sutiyuqata, qallariqnin kaq novelanta. Octubre killapi 1941 watamanta nubimri killa 1942 watakamam, Ministerio de Educación qayan reforma de los planes de estudios secundarios nisqapi yanapananpaq. Profesorkunamanta sayaspan Congreso Indigenista Interamericano de Pátzcuaro nisqamanta 1942 watapi kutimuspan, kaqmanta profesor de Castellano yachisqanman  Colegio Nacional Alfonso Ugarte, Nuestra Señora de Guadalupe chaymanta Mariano Melgarpiwan Lima llaqtapi yaykupun profesor-hina yachachisqanman.
1944 watapi unquyta qallarrin mana imapaqpas kallpayuq kay, pisipay, mana puñuy atiy, mana munachkaspa imapas munaq icha llakikuychu karqapas, chay raykum lisinsiata sapa kutilla mañakuq profesormanta llamkapakusqanpi. Chaykunatan yachakun wawqin Aristidesman kartasqanpi tunpantapas churallantaq kikin sapa punchaw qillqasqanpi El Zorro de Arriba y el Zorro de Abajo novela wañuptinña rikurichisqankupi. Pichqa watas, kikin willakusqan-hina, mana qillqayta atirqachu. Qaliyapurqanmi, ichaqa unquq-unqullamanmi tukupurqa.
1948 watapi, yachachisqan uraskunata pisiyachipurqaku hinaspapas manaña imapaqpas aypaqtaña qullqita Ministerio de Educacionpi profesor-hina llamkasqanmanta chaskirqa, comunistapaqmi propagandata ruwachkanki nispan. Qipamanqa wiñaypaq qarqupunku (1949). Manuel A. Odria sutiyuq dictador kamachikuynin chaypacha kachkarqa. Imaynaña kaptinpas, hinam llamkarqa huk institucionkunapi runapa kawsaynin waqaychananpaq hinaspa purichinanpaq.
Marsu killapi 1947 watapi Conservador General de Folklore del Misterio de Educación nispa sutichachikurqa, chaymanta Jefe de la Seccion Folklore nisqaman siqarqa, Bellas Artes, hinaspa kikin chay Ministerio de Educacionllapitaq karqa (1950-1952). Chaypim imaymanata ruwarqa allin Cultura Popular llipillan llaqtakunapi purinanpaq. Pay raykum, Jacinto Palacios, allin kaq Trovador Andino sutichasqa, kay kutimanta pacham chayraq Musica Andina grabayta qallarirqa chaymi 1948 watapi kachkan. Chay raykum mana haykappas-hina teatro Municipal hinaspa teatro Segura nisaqpas chayraq punkunta kicharqaku arte andino nisqaman.
1950 watamanta 1953 watakaman cursos de Etnología chaymanta Qhichwa rimaytawan Instituto Pedagógico Nacional de Varones nisqapi yachachirqa. 1953 watapin Director Instituto de Estudios Etnológicos kunan Museo de la Cultura Peruana sutiyuqpi sutichachikurqa, chunka watantinmi chaypi llamkarqa; hinallataqmi kamachirqa  revista Folklore Americano sutiyuqta chaypas partinmi karqa Comité Interamericano de Folklore, chaypi ichaqa yanapakullarqa.
La Muerte de los hermanos Arango sutiyuq kuwintuwan, 1953 watapi riqsichisqanwanmi, llallirqa allin ñawpaqkaq primyuta Concurso Latinoamericano de Cuento México llaqtapi. 1954 watapi riqsichirqa taksa novelata Diamantes y Pedernales sutiyuq qillqasqanta.
San Andrés Machaqa munisipyu
San Andrés Machaqa (kastilla simipi: San Andrés de Machaca; aymara simi: machaqa musuq, ) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Chuqiyapu suyupi, Inkawi pruwinsyapi. Uma llaqtanqa San Andrés Machaqa (San Andrés de Machaca) llaqtam. .
José María Arguedas
Kawsay qillqa
1958 watapi riqsichirqa Los Rios Profundos, kay novelam paypa kawsayninmanta riman, chaywanmi 1959 watapi Premio Nacional de Fomento a la Cultura Ricardo Palma sutiyuqta chaskirqa. Kay novelanmi wakin qillqasmantaqa aswan allin nirqaku. 1958 watamanta 1968 watakaman catedrático de Etnología Universidad de San Marcospi karqa. Hinallataq Universidad Nacional Agraria La Molina nisqapipas 1962 watamanta 1969 watakama yachachirqa. 1961 watapi novela qillqasqanta riqsichirqa El Sexto sutiyuqta, chay qillqasqanwanpas, iskay kutiña, premio Nacional de Fomento a la Cultura Ricardo Palma 1962 watapi chaskirqa. Chay qillqasqanqa novelapuni Lima karsilpi kikinpa kawsayninmanta wichqarayaspan willakusqanmi, chay karsiltaqa wichqapunkuñam 1986 watapiraq.
Miguel Checa distritu
thumb|right| Sullana pruwinsya, Piwra suyu Miguel Checa distritu (kastilla simipi: Distrito de Miguel Checa) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum Piwra suyupi, Sullana pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Sojo llaqtam.
José María Arguedas
Kawsay qillqa
1962 watapi riqsichirqa la Agonía de Rasu Ñiti. Chay watallapitaqmi Berlín Occidental (Alemania) llaqtaman rirqa, chaypin kicharikurqa qallariq kaq kutipi coloquio de escritores iberoamericanos, revista Humboldt sutiyuqpa hawanpi.
740 watakuna
740 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 740 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 749 watapi puchukarqan.
Kiska P'anqa
Kiska P'anqa (Kichkapampa; kastilla qillqaypi Quiscapanca icha Quiscapampa) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk urqum, Ariqipa suyupi, Aplaw pruwinsyapi, Chuqu distritupi. Pikchunqa mama quchamanta yaqa 5.400 mitrum aswan hanaq.
740 watakuna
75 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 741 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 750 watapi puchukarqan.
José María Arguedas
Kawsay qillqa
1963 watapi Director de la Casa de la Cultura del Perú sutichachikurqa, chaypi allinta profesional-hina llamkarqa; allinta llamkachkaspanmi, hamuq watapi llamkasqanta saqipurqa, presidente de la Comisión Nacional de Cultura nisqata sayapakuspa.
San Andrés Machaqa munisipyu
Kantunkuna
Isqun kantunmi kan:
José María Arguedas
Kawsay qillqa
1965 watapi, ñawpaq kaq warminmanta rakinakuspa, mama Sybila Arredondo sutiyuq Chile llaqtamanta warmiwan kasarakurqa, paywanmi wañunankama kuska tiyarqa. Unay watakunamanta Sybila karsilpi wichqachikurqa Perupi llaqtapi Sendero Luminoso terroristakunawanmi huñulla purinki nispa tunpachikuspan hinaptinmi 2002 watapiñam llaqtanmanpas kutirqa. Allin profesionalhina llamkachkaspa, 1966 abril killapi Arguedas sipikuyta munarqa. Kay qillqaq runa sapa kuti yunpayta unquspa ñakarichkarqa ñawpa watakunamantaraq. Chaymantaqa, manaña allinñachu kawsaynin karqa. manañam pitapas rikuyta munaqñachu manam Ministerio de Educación nitaq mayqin llamkananmanpas riyta munaqñachu, aswan Universidad Agraria hinaspa San Marcos chayllapiñan yachachisaq nirqa. Rikunusichikurqa psiquiatra chilena Lola Hoffmann sutiyuqwan qaliyanampaq, paymi nirqa, hanpikuyta munaspaykiqa, qillqanallaykim nirqa. Chay raykum kuwintu librukunata rikurichirqa: Amor mundo y todos los cuentos 1967 watapi chaymanta, tunpan qipaman, wañuptinña: El zorro de arriba y el zorro de abajo rikurichirqaku.
San Andrés Machaqa munisipyu
Runakuna
Munisipyupiqa astawan aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
José María Arguedas
Kawsay qillqa
Chaymanta, chay punchawkuna mana allin kaynin kaqmanta rikurimurqa hinaptin yapamanta sipikuynin munay rikurimullantaq chaymantapas rimallantaqmi qallariqnin pay kikinpa sapa punchaw qillqasqanpi, kaqllataqmi churarqa novelanman wañuptinña rikurimusqanpi. Universidad Agraria llamkasqanta kutichipun manañam llamkasaqñachu nispa hinaspa 28 noviembre killapi 1969 watapi universidad bañupi wichqarukuspan umanpi balyakurqa, chay raykum wañurqa, pichqa punchawpunim yunpayta ñakarispan (2 de diciembre 1969).
Panpakusqan punchaw, pay sapa punchaw kikin qillqasqanpi mañakusqanta-hina, tukipakuq tayta Máximo Damián Huamaní violinta waqaykachirqa almapa qayllanpi, arpista Luciano Chiara chaymanta dansaqkuna Gerardo Chiara hinaspa Zacarías Chiara-piwan kuska, hinaspam almapa qayllampi pisillata rimarqa, chay rimayninpiñtaqmi yuyarichirqa imaynas kuyay sunqu hawa runa indígena nisqa kasqanta, kuyayllatañam llakiykukurqa wañukusqanwan.
Ayu Ayu munisipyu
Ayu Ayu munisipyu (kastilla simipi: Municipio Ayo Ayo) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu Jaruma pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Ayu Ayu llaqtam (647 llaqtayuq, 2001 watapi).
Kantunkuna
Pichqa kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Paytiti
Q'irus runakunaqa willakunmi, ispañulkuna inkakunata atirqaptinsi, Inkarrí Paytitiman ayqispas chinkasqa, nispa.
Miguel Checa distritu
Wiñay kawsay
Kamasqa, Manuel A. Odría Umalliq.
Allpa saywachi
Hallka k'iti kanchar: 450,3 km2
Mishika
right|thumb|300px|Mishika qhapaq suyu, 1519 watapi, Cem Anáhuac Tenochca Tlalpan (Pacha, Tenochka allpa) nisqa. 300px|thumb|Otompan maqanaku: Ispañulkuna Mishikakunata atipachkan. 300px|thumb|Tzompantli nisqa uma tullu churana. Mishika (nawa simipi: Mēxihcah icha Aztēcah) nisqa runakunaqa ñawpa pacha Mishikupi huk runa llaqtas karqan. Huk runa llaqtakunata atispa ancha hatun qhapaq suyutas kamachirqan. Uma llaqtanqa Tenochtitlan llaqtas karqan, Tlakopan Texkoko llaqtakunawan kuskachasqas. 1519 watamanta 1521 watakama Hernán Cortés-pa pusasqan ispañulkunas Tenochtitlan llaqtatas thuñichispa Mishika runakunatas atirqan.
Mishikakunaqa nawa simitas rimarqanku. Tukuy nawa rimaqkunawan nawa nikurqan.
Ayu Ayu munisipyu
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Kapilla distritu
Kapilla distritu (kastilla simipi: Distrito de La Capilla) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, General Sánchez Cerro pruwinsyapi, Muqiwa suyupi. Uma llaqtanqa Kapilla llaqtam (La Capilla).
Wiñay kawsay
Distritu kamasqa
Runakuna
1 731 runakuna (1 216 qhari, 515 warmi)
Simikuna
Kapilla distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
La Coipa distritu
La Coipa distritu (kastilla simipi: Distrito de La Coipa) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, San Ignacio pruwinsyapi. Uma llaqtanqa La Coipa llaqtam.
Knut Hamsun
thumb|right|260px|Knut Hamsun (1859-1952) right|200px| Knut Hamsun Knud Pedersen sutiyuq runaqa, icha Knut Hamsun, (* paqarisqa Lom llaqtapi -   wañusqa Nørholm llaqtapi), huk 🇫🇷  mama llaqtayuq qillqaq runam, uqsitan simipi qillqaqmi.
Nobel Suñay|20px 1920 watapis simi kapchiypi Nobel Suñaytam chaskirqan.
Taytan: Peder Pedersen; Maman: Tora Olsdatter. Warmikuna: Bergljot Göpfert Bech (1898-1906) / Marie Hamsun (1909-1952). Churinkuna: (5).
Series
Benoni and Rosa
The August Trilogy
CONFENIAE
CONFENIAE nisqaqa (Confederación de Nacionalidades Indígenas de la Amazonia Ecuatoriana, "Ikwadur Sach'a-Sach'a Runa Llaqtakunap Tantanakuynin") Ikwadur mama llaqtap antinpi kaq Amarumayu sach'a-sach'a suyu kawsaq indihina nisqa runakunap tantanakuyninmi.
CONFENIAE-qa Ecuador Runakunapak Hatun Tantanakuy (CONAIE) nisqapim, mamallaqtapura Amarumayu Pampa Aylluruna Tantanakuykunap T'inkinakuyninpipas (Coordinadora de las Organizaciones Indígenas de la Cuenca Amazónica) wankurisqa.
José Sebastián de Goyeneche
José Sebastián de Goyeneche y Barreda sutiyuq runaqa (* paqarisqa Ariqipa llaqtapi -  †  wañusqa Lima llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq  kathuliku taytakura wan Uma Hatun yaya Ariqipa wan Limapi karqan.
Tayta: Juan de Goyeneche; Mama: María Josefa Barreda y Benavides.
Yachaywasi: Colegio
Alma mater:
Ariqipa Hatun yaya (1818-1859) wan XXII Limapi Uma Hatun yaya (1859-1872).
Karanka Kurawara munisipyu
Karanka Kurawara munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Curahuara de Carangas) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Sajama pruwinsyapi, Uru-Uru suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Karanka Kurawara llaqtam.
Yurakuna
thumb|left|160px|[[Qiwuña: Polylepis rugulosa, Sajama mamallaqta parkipi]]
Uywakuna
thumb|left|160px|[[Suri / Uchuy suri (Pterocnemia pennata garleppi), Tika Uta, Turqu munisipyu, Sajama pruwinsya]]
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Karanka Kurawara munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Kantunkuna
Tawa kantunmi kan.
Jintara Poonlarp
Tongbai Janlueang sutiyuq warmiqa icha  Jintara Poonlarp  (*  paqarisqa Roi Et llaqtapi –) huk 🇹🇭 mama takiq wan aranway pukllaq.
Baidu
Baidu, Inc. (Chunwa simipi: 百 度; pinyin: Bǎidù, "pachak kutita" niyta munan, Qhishwa simipi: Waydu) nisqaqa Chinap achka mamallaqtapura tikyachay llamk'ayninmi, Internetwan tupaq yanapakuykunapi, rurukunapipas, artificial yachay (AY) nisqapipas llamk'aq, Beijing llaqtapi Haidian Distritupi umalliq wasiyuq. Tiksimuyuntinpi astawan hatun AI, Internet llamk'ana wasikunamanta hukninmi. Chay huñup holding nisqa empresanqa Kayman wat'akunapim kamasqa kachkan. Baidu nisqaqa 2000 watapi Iniru killapi Robin Li wan Eric Xu sutiyuq runakunap kamasqanmi karqan. Baiduqa RankDex nisqapim paqarimurqan, ñawpaq mask'anapaq llamk'achiqmi, Robin Li sutiyuq runap rurasqan, 1996 watapi, manaraq Baidu nisqata 2000 watapi kamarichkaspa.
Herðubreið
thumb|right||290px|[[Herðubreið]] Herðubreið nisqaqa Islandya mama llaqtapi huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 1.682 mitrum aswan hanaq.
Bolívar llaqta (Winisuyla)
thumb|right|290px| Bolívar llaqta - Bolívar suyu, Winisuyla thumb|right|290px| Bolívar istatua - Bolívar llaqta
Bolívar llaqta (kastilla simipi: Ciudad Bolívar) nisqaqa Winisuylapi huk hatun llaqtam. Bolívar suyu uma llaqtapmi. 591 km²
750 watakuna
750 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 750 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 759 watapi puchukarqan.
76 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 751 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 760 watapi puchukarqan.
Kichkapampa
Kay llaqtakunam chay sutiyuq:
Puka Punchukuna
Puka Punchukuna (Kastilla simipi: Ponchos Rojos) nisqaqa huk milisiyam, astawanta Wuliwiya Awqaq Sunturpa Aymara awqaq pusaqninkunam, Anti hallp'api Umasuyukuna suyupi. Ruwasqankuqa ñawpaq kawsay saphinkuta yuyaypi hap’inqu, Ayllukunapi tantakunqu llank’ananqupaq, chay Aymara, Qhishwa runanchishina. Paykunaqa waranqanpi yupayniyuqmi kanku.
Lluna
Lluna icha waranqa hunu nisqaqa tiyaq yupaymi. Llunaqa waranqa kuti hunum, icha chunka isqunwan huqarisqa.
Puka Punchukuna
Willarina
Puka Punchukuna nisqakunaqa Hach'akachi llaqtamantam paqarimurqan, Umasuyukunapa uma llaqtan. Puka Punchukuna nisqakunap paqarimusqan p'unchawqa manam yachakunchu, ichataq 2003 watapi sitwa killapim ancha riqsisqa karqan, Gonzalo Sánchez de Lozada nisqap kamachiyninwan maqanakuspa. 2007 watapi yapamanta paywan maqanakurqanku, Wuliwiyap intigridad hallp'aninta t'aqanakuymanta amachananta willaptin.
Lluna
Ñiqi yupayninqa lluna ñiqi icha lluna kaq.
Yupay sanampanqa 1 000 000 000 000, huqarisqa hina qillqasqataq 1012.
Tarnów
thumb|right|290px| Tarnów (Pulunya) Tarnów nisqaqa Pulunya mama llaqtapi huk llaqtam.
72,4 km², Tarnów llaqtapiqa 111.376 runakunam kawsachkanku (2014).
Santa Fe wat'a
thumb|right|290px|Tiyay: [[Santa Fe wat'aqa, Yawatisuyupi]] Santa Fe wat'a (kastilla simipi: Isla Santa Fe, inlish simipi Santa Fe icha Barrington) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Yawatisuyupi, huk wat'am, Pasiphiku mama quchapi.
Puka Punchukuna
Willarina
23 ñiqin inti raymi killapi 2007 p'unchawpi Puka Punchukuna nisqakuna Sucre llaqtapi iskay allqukunata maqaspa umantapas kuchurqan, manchachikuyhina. Puka Punchukuna Eugenio Rojas, Ruperto Qhispi ima, Puka Punchukuna 25 p'unchaw qhapaq raymi killapi Sucreman purinanta, willaskakuna, Puka Punchukuna ima upusiyunkunatapash atakanata nispa.
Uyuni
Uyuni nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, huk llaqtam, Antonio Quijarro pruwinsyap uma llaqtanmi.
Kampanas urqu (Piwra)
Kampanas (Campanas) nisqaqa Piruwpi, Piwra suyupi, Wankapampa pruwinsyapi, Kanchaqi distritupi, huk urqum. Pikchunqa mama quchamanta ... mitrum aswan hanaq.
Fredy Amílcar Roncalla
Fredy Amílcar Roncalla Fernández sutiyuq runaqa (1953 watapi paqarisqa Challwanka llaqtapi, Apurimaq suyupi) piruwanu kastilla simipi, inlish simipi, qhichwa simipipas qillqaqmi.
Kunan pachaqa New York llaqtapim kawsachkan.
Vestmannaeyjar
thumb|right|300px|Vestmannaeyjar, [[Islandya]] Vestmannaeyjar; Wat'akuna, Islandya
Pampa Galeras - Bárbara D'Achille mama llaqta risirwa
Pampa Galeras - Bárbara D'Achille mama llaqta risirwa nisqaqa sallqa wik'uñakunapaq (Vicugna vicugna) wanakukunapaqpas (Vicugna pacos) huk sallqa pachap risirwam Piruwpi, Ayakuchu suyupi, Lukana pruwinsyapi, Lukana distritupi.
Yana K'achi
Yana K'achi nisqaqa (aymara simim, kastilla qillqaypi Yanacachi) Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Urin Yunka pruwinsyapi huk llaqtam, Yana K'achi munisipyup uma llaqtanmi.
Puerto Ayacucho
thumb|right|290px| Puerto Ayacucho llaqta - Amarumayu suyu, Winisuyla
Puerto Ayacucho nisqaqa, qhichwa simipi "Ayakuchu wamp'urani" (Ayakuchu maqanaku nisqamanta sutinchasqa) Winisuylapi huk hatun llaqtam. Amarumayu suyu uma llaqtapmi. 727,85 km²
Portovelo kiti
thumb|right|290px|Saywitu: Portovelo Portovelo kiti (kastilla simipi: Cantón Portovelo) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kuri markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Portovelo llaqtam.
Suriwiri
Suriwiri (kastilla simipi: Nevado Surihuiri) nisqaqa Piruw llaqtapi, huk rit'i urqum Ariqipa suyupi, Kaylluma pruwinsyapi, Lari distritupi, Madrigal distritupi, Thapay distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta 5.506 mitrum aswan hanaq.
Portovelo kiti
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Tawa kantun
Tawa kantun (kastilla simipi: Cantón Tahua) nisqaqa huk kantunmi Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, Daniel Campos pruwinsyapi, Tawa munisipyupi. Uma llaqtanqa Tawa llaqtam.
760 watakuna
760 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 760 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 769 watapi puchukarqan.
77 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 761 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 770 watapi puchukarqan.
Barcelona (Winisuyla)
Barcelona (kastilla simipi: Nueva Barcelona del Cerro Santo) nisqaqa Winisuylapi huk hatun llaqtam. Anzoátegui suyu wan Simón Bolívar munisipyu uma llaqtapmi. 76,5 km²
Jaques Leclercq
Jaques Leclercq (*  paqarisqa Brussel llaqtapi -  paqarisqa Chaudfontaine llaqtapi ), huk 🇧🇪 mama llaqtayuq Dyusmanta yachachiq, yachay wayllukuqmi wan taytakurami qarqan.
Þingvallavatn
Þingvallavatn nisqaqa (islandya simipi, Þ = inlish simipi th hinam) nisqaqa Islandyapi huk qucham.
Moshchena
thumb|right|290px|Inlisya Moshchena
Jaques Leclercq
Taytan: ; Maman:.
Moshchena
Moshchena (ukranya simipi: Мощена; pulska simipi: Moszczana; ) nisqaqa Ukranya mama qa huk Uchuy llaqtam, oblast Wolhynien. Moshchena llaqtapi 581 runakuna kawsachkanku (2010).
Limanowa
thumb|right|290px| Limanowa (Pulunya) Limanowa nisqaqa Pulunya mama llaqtapi huk llaqtam. 18,7 km²
Kraków llaqtapiqa 15.096 runakunam kawsachkanku (2014).
Kuraka: Władysław Bieda
Qhari
thumb|right|Michelangelop rurasqan qhari wank'a Qhari, chinchaysuyupi Ullqu nisqaqa urqu runam. Warmi rakhayuq kaptin, qharitaq ulluyuqmi.
Enrique Palacios
Enrique Sixto Palacios de Mendiburu, sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi, Piruwpi - †  wañusqa Antofagasta llaqtapi), 🇵🇪 jacha marka Wamp'u awqaq suyupi, pulitikupas.
Tayta: Manuel José Palacios Urrutia;  Mama: María Buenaventura de Mendiburu Haro. thumb|right|Angamos Combate
Sunqu
400px|rikchacha|[[Runa sunqu.]] rikchacha|paña|300 px|Runa sunqup phatmankuna: 1. Paña sunqu uya (Atrium dextrum) 2. Lluq'i sunqu uya (Atrium sinistrum) 3. Hanan ch'illa sirk'a (Vena cava superior) 4. Hatun tawna sirk'a (Aorta) 5. Surq'an tawna sirk'a (Arteria pulmonaris) 6. Surq'an ch'illa sirk'a (Vena pulmonaris) 7. Lluq'i llaplla kirpana (Valva atrioventricularis sinsistra) 8. Hatun tawna sirk'a kirpana (Valva aortica) 9. Lluq'i sunqu wiksa (Ventriculus sinister) 10. Paña sunqu wiksa (Ventriculus dexter) 11. Urin ch'illa sirk'a (Vena cava inferior) 12. Paña llaplla kirpana (Valva atrioventricularis dextra) 13. Surq'an tawna sirk'a kirpana (Valva pulmonaris) Sunqu, Chinchaysuyupi Shunqu, kichwapi Shunku nisqaqa (QSHKS qillqaypi: sonqo, latin simipi: Cor, grigu simipi: καρδιά [kardiá], uywakunapiqa puywan nisqapas) qhasqunchikpi, achka uywakunap kurkunpi ukhu yawrim, sirk'a llikap uma yawrinmi.
Sunquqa yawartam sirk'akunantam tanqan.
Feliciano Padilla Chalco
Feliciano Padilla Chalco sutiyuq runaqa (1944 watapi paqarisqa Punu llaqtapi) piruwanu kastilla simipi qhichwa simipipas qillqaqmi.
Sunqu
Sunqunchikwanqa khuyanakunchiksi, munanakunchiksi.
770 watakuna
770 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 770 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 779 watapi puchukarqan.
78 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 771 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 780 watapi puchukarqan.
Chrzanów
thumb|right|290px| Chrzanów (Pulunya) Chrzanów nisqaqa Pulunya mama llaqtapi huk llaqtam. 38,31 km²
Chrzanów llaqtapiqa 38.056 runakunam kawsachkanku (2014).
Kuraka: Ryszard Kosowski
Qumuna kantun
Qumuna kantun (kastilla simipi: Cantón Qumuna) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Bolívar pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Qumuna llaqtam.
Yawar
thumb|right|Yawar: Puka yawar kawsaykuq, yawar llukllunacha, yuraq yawar kawsaykuq ([[iliktrun mikruskupuwan qhawasqa)]] Yawar nisqaqa sirk'anchikkunapi puka, yaku hina ukhu yawrim.
Sunqum yawartaqa sirk'akunanta tanqan. Yawar muyuriy nisqapi kurkunchikpi sirk'akunanta muyupayaspa kurkup kawsaykuqkunata muksichaqwan mikhuna imayaykunawan ñukyuykun, chimlasayta, q'upa imayaykunata apaykuspa.
Yawarqa manam puriqllachu, yaku hinallachu. Kay yawarpi kawsaykuqkunam kan:
Barinas llaqta
thumb|right|290px| Barinas llaqta - Barinas suyu, Winisuyla
Barinas (kastilla simipi: Barinas) nisqaqa Winisuylapi huk hatun llaqtam. Barinas suyu wan Barinas munisipyu uma llaqtapmi. 322,71 km²
Punata pruwinsya
Pulitika Rakiy
Pichqa munisipyunmi kan.
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Punata pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Musiku
thumb|right|200px|Playa mayor de ganado, [[Punata]]
Héctor Suárez
Héctor Suárez Hernández  sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Cocoyoc llaqtapi  -  wañusqa Mishiku llaqtapi) huk 🇲🇽 mama llaqtayuq aranway pukllaqmi.
Churi: Héctor Suárez Gomíz.
Yosif Stalin
thumb|200px|Yosif Stalin, 1942 watapi. Iosif Vissarionovič Džugašvili (rusu simipi: Иосиф Виссарионович Джугашвили, kartul simipi: იოსებ ჯუღაშვილი) sutiyuq runaqa (18 ñiqin qhapaq raymi killapi 1878 paqarisqa Gori llaqtapi, Kartulsuyupi, 5 ñiqin pawqar waray killapi 1953 wañusqa Moskwa llaqtapi), Yosif Stalin (Иосиф Сталин) nisqapas, Suwit Huñup pusaqnin karqan 1924 watamanta Leninta qatispa 1953 watapi wañuyninkama, Suwit Huñup Kumunista Partidunpa sapsi qillqaqninpas 1922 watamanta 1953 watakama, tiranu hinas qhapaspa.
Lluq'i distritu
Lluq'i distritu (kastilla simipi: Distrito de Lloque) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, General Sánchez Cerro pruwinsyapi, Muqiwa suyupi. Uma llaqtanqa Lluq'i llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Ingenio distritu
Ingenio distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Ingenio) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Wankayu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Ingenio llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Matu
Matu (kastilla simipi: Villa Sucre / Mato) nisqaqa Piruw llaqtapi, huk llaqtam Anqash suyupi, Waylas pruwinsyapi, Matu distritup uma llaqtanmi, Santa mayu patani tiyaq.
Grigu siq'i llumpa
Grigu siq'i llumpa nisqaqa grigu simip kikin siq'i llumpanmi.
Adolf Hitler
thumb|right|150px|Adolf Hitler, [[Yuguslawyapi]] Atulhu Hitlaa, aliman simipi Adolf Hitler (20 ñiqin ayriway killapi 1889 paqarisqa Braunau am Inn llaqtapi, Awstiriyapi, 30 ñiqin ayriway killapi 1945 wañusqa Berlin llaqtapi), huk aliman pulitiku runam karqan. Alimankunap "Pusaqnin" (der Führer) nikurqan. Iskay ñiqin pachantin maqanakuyta qallarirqaspa, ima hayk'appas aswan huchayuq runapura karqan.
Huk ñiqin pachantin maqanakuymanta Hitlerqa Nasyunalsusyalista Aliman Llamk'aqpa Partidun (NSDAP) nisqap umalliqnin tukurqan. Chay NSDAP partiduqa llamk'aqkunaman ancha hayu kaspa, musuq maqanakuypaq llamk'arqan, "qasi kanapaq kayku" nispa llullaspa.
1933 watamanta 1945 watapi wañuyninkama Alimanyap qhapaq suyu kansillirnin (Reichskanzler) karqan. 1 ñiqin tarpuy killapi 1939 p'unchawpi Pulunyata atiyta kamachirqaptin, hatun maqanakuy qallarirqan.
Hitler lliw Iwrupapi kawsaq hudyukunata wañuchiyta kamachiptin, Nazi nisqa yanapaqninkuna suqta hunu hap'isqa, ñit'ina samk'ay pampakunapi (Konzentrationslager nisqapi) samk'asqa runakunata sipiyta atirqanku. Chay hatun wañuchiytaqa Ulukawtuma ninkum. Maqanakuynintinpiqa pichqa chunka pichqayuq hunu runakuna wañurqan.