cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Chini-chini
Chini-chini icha chini chini (Disterigma empetrifolium) nisqaqa Piruwpi wiñaq hampi yuram.
Llut'ana
thumb|Llut'anayuq lata pila. Llut'ana, K'askana icha K'askachina nisqaqa ima iskay rakitapas, imakunatapas t'inkinapaq imayaymi.
Llut'ana puriqllataqa, chullusqataqa huk icha iskaynintin rakimanmi churanchik, chaymantataqmi t'inkichik. Llut'ana ch'akiyaptin hap'inakunmi.
Iskaynintin llut'ana kaptinqa, iskay llut'ana ruranakunmi, t'inkinachiq imayayman tukukuspa.
1597
1597 wataqa Griguryanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam).
Kalpaki kitilli
Kalpaki kitilli icha Eugenio Espejo kitilli nisqaqa (kastilla simipi: Parroquia Eugenio Espejo / Calpaquí) Ikwadur mama llaqtapi kitillim, Impapura markapi, Utawalu kitipi.
Pinchu
Pinchu, 'Pinllu icha Pinkul (Euphorbia laurifolia) nisqaqa Abya Yalapi huq'u, yakusapa k'itikunapi (ahinataq Impakucha patapi) wiñaq sach'am, ancha lichisapam.
Kalpaki kitilli
Runakuna
Kitillipiqa Utawalu Kichwa runakunam tiyanku.
Neil Simon
Taytan: Irving ; Maman: Mamie. Warmikuna: Joan Baim (1953-1973) / Marsha Mason (1973-1981) / Diane Lander (1990-1998) / Elaine Joyce (1999-2018) Churinkuna: Ellen, Nancy wan Bryn.
Kalpaki kitilli
Kaypipas qhaway
lluqi|rikchacha|176x176px|Eugenio Espejo
John McCain
thumb|right|250px|John McCain (1936-2018) right|200px|John McCain Sign John Sidney McCain III sutiyuq runaqa (* paqarisqa Coco Solo  llaqtapi - †  wañusqa Cornville llaqtapi) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitikumi qarqan.
Ripublikanu Partidupi kaq apulliqsi.
Taytan: John S. McCain, Jr, Maman: Robert McCain. Warmi: Carol Sheep (1965-1980), Cindy Lou Hensley (1980). Churinkuna: Douglas (1959), Andrew (1962), Sidney (1966), Meghan (1984), John Sidney IV "Jack" (1986), James "Jimmy" (1988), Bridget (1991).
Kuskan chaskinancha
Kuskan chaskinancha nisqaqa mana huklla runapchu, ichataq achka runakunap kuskan kaq, sapsi chaskinanchanmi. Chay kuskan chaskinanchawanqa sapsiwakipim musikunku.
Chaskinancha
Chaskinancha nisqaqa pipapas kapuqninkunam, akuna (hukllapaq, privado nisqa) icha kuskan (sapsi, común nisqa) kapuqninmi.
Llut'ana sinta
thumb|220px|Llut'ana sinta. Llut'ana sinta nisqaqa huklla icha iskaynintin kinrayninpi llut'anayuq sintam, qillqana p'anqakunata, imakunatapas maymanpas llut'achinapaq.
Lynden Pindling
Lynden Pindling sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Nassau llaqtapi -  wañusqa Nassau llaqtapi) huk Bahamakuna mama llaqtapi pulitiku karqan.
Porvenir munisipyu
Porvenir munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Porvenir) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Nicolás Suárez pruwinsyapi, Pando suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Porvenir llaqtam (1.730 llaqtayuq 2001 watapi).
Kantunkuna
Iskay kantunmi kan.
Lynden Pindling
1973 watamanta 1992 watakama Bahamakuna Uma kamayuq.
Porvenir munisipyu
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.
Lynden Pindling
Tayta: Arnold Pindling; Mama: Viola.
Porvenir munisipyu
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.
Josep Carreras
thumb|right| Josep Carreras Josep Maria Carreras i Coll  sutiyuq runaqa ( paqarisqa Barcelona llaqtapi), huk 🇪🇸 mama mmaqrtayuq  Opera takiqmi
Lynden Pindling
Warmi: Marguerite McKenzie.
Brave (web wamp'uq)
rikchacha|Bravepa riqsinapaq rikch'an rikchacha|Windows 11pi Brave Wamp'uq Brave nisqaqa huk yanqalla, kicha pukyu-qillqayuq web wamp'uqmi, Brave Software, Inc. nisqap ruwasqan, Chromium web wamp'uqpi sayasqa. Brave huk sapanchanapi-qhawarisqa wamp'uq, mayqinchus kikillanmanta wakin qatiranakunata hark'apakun chaymanta web kit'i qhatipaqkunata hark'an ñawpaqmanta churasqanpi. Ruwaqkuna akllachikuqniyuq qatiranakunata llamk'achiyta atinku mayqinkunachus paykunaman kutichinku qawtakuninkumanta Tiksi Qawtaku Tukinkuna (BAT) kaqpi, mayqinkunachus ukhulli kañinahina llamk'achiy atikunku utaq qillqayusqa web k'itikunaman chaymanta winana ruwaqkunaman qullqi quypaq.
Pirqa llut'ana
right|250px|thumb|Pirqapi [[tikapura llut'ana.]] Llut'ana, pirqa llut'ana nisqaqa khaka chaqrusqam, tikakunata t'inkinapaq icha pirqaman churanapaq, pirqanapaq, wasichaypi llamk'achisqa.
Pirqa llut'anaqa t'urum, isku chapusqam icha simintuwan chaqrusqa isku chapusqam.
Juan Paz del Castillo
thumb|right|270px|Juan Paz del Castillo (1778-1828) Juan Paz del Castillo y Díaz Padrón sutiyuq runaqa ( paqarisqa Karakas llaqtapi - wañusqa Kulumbyapi), huk 🇻🇪 mama llaqtayuq awqaq pusaq qarqan.
Taytan: Blas Francisco Paz del Castillo, Maman: Juana Isabel Díaz Padrón y Hernández Caraballo de Acosta.
1600
1600 wataqa Griguryanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq atipachawwan qallarisqa wakllanwatam).
Deco
Anderson Luís de Souza sutiyuq runaqa, icha "Deco", (* paqarisqa São Bernardo do Campo llaqtapi -  ), huk 🇧🇷  mama llaqtayuq   piluta hayt'aqmi.
Hawa t'inkikuna
[[Katiguriya:Piluta hayt'aq (SC Corinthians (AL))] ]
1599
1599 wataqa Griguryanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq killachawwan qallarisqa chhasku watam).
Clint Eastwood
Clinton Eastwood Jr.  sutiyuq runaqa icha Clint Eastwood' ( paqarisqa San Francisco llaqtapi - ) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq aranway pukllaq wan kuyu walltay pusaq runam.
Taytan: Eugene Ezra Hackman; Maman: Lidya Gray Hackman. Warmikuna: Maggie Johnson (1953–1984) / Dina Ruiz (1996–2013) / Sondra Locke (1975–1989) / Frances Fisher (1990–1995) Churinkuna: Con Roxanne Tunis -Kimber Tunis (1964) Con Maggie Johnson -Kyle Eastwood (1968) -Alison Eastwood (1972) Con Jacelyn Reeves -Scott Eastwood (1986) -Kathryn Reeves (1988) Con Frances Fisher -Francesca Fisher Eastwood (1993) Con Dina Eastwood -Morgan Eastwood (1996)
Alma mater:
Kaypipas qhaway
U
Netscape Navigator
rikchacha|Netscape Navigatorpa riqsinapaq yupin rikchacha Netscape Navigator nisqaqa huk kapuqniyuq web wamp'uqmi karqan, chaymanta Netscape chirupa ñawpa wamp'uqnin, niraq 1 kaqmanta 4.08 kaqkama, 9.x kaqkama. Netscape Communications Corp kaqpa kuraq-pata icha unancha rurun karqan chaymanta 1990 watakunapi llamk'ay rak'iymanta kamachiq web wamp'uq karqan, ichataq 2003 wata muyuriqpi llamk'achiqninkuna tukuy yaqa chinkasqa. Kayqa huk chiqanpi karqan Netscape Corporation (qhipaman AOL kaqwan rantisqa) mana Netscape Navigatorpa qallwiya musuq ruwayninta 1990 wata tukukuypi takyachisqanrayku.
Wiñaykawsay, wiñarichiy ima
Netscape Navigator nisqaqa Mosaic web wamp'uqpa allin ruwasqanmanta yuyaychasqa karqan, chaytaq Marc Andreessen, huk kuskan pacha llamk'aqmi karqan, Illinois Hatun Yachay Sunturpi National Center for Supercomputing Applicationkuna nisqapi. Andreessen 1993 watapi yachay tukusqanmanta, Californiaman astakurqan, chaypi Jim Clark, chayllaraq ripuq Silicon Graphics nisqap kamaqninwan riqsinakurqan. Clarkqa Mosaico wamp'uq hatun qhatuy atiyniyuq kasqanpi iñirqan, muhu qullqita qurqan.
Pakasu
Pakasu (Iguana iguana) nisqaqa lliwmanta aswan hatun iwanam, iskay mitrukama suni yura mikhuqmi, Awya Yalapi kawsaq.
González Suárez kitilli
González Suárez kitilli nisqaqa (kastilla simipi: Parroquia González Suárez) Ikwadur mama llaqtap kitillinmi Impapura markapi, Utawalu kitipi.
Runakuna
Kitillipiqa Kayampi, Otavalo Kichwa runakunam tiyanku.
1602
1602 wataqa Griguryanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam).
1601
1601 wataqa Griguryanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq illapachawwan qallarisqa chhasku watam).
Manuripi-Heath Amarumayu sallqa kawsay mamallaqta risirwa
Manuripi-Heath Amarumayu sallqa kawsay mamallaqta risirwa (kastilla simipi: Reserva Nacional de Vida Silvestre Amazónica Manuripi-Heath) suyuqa amachasqam kachkan, Buliwya mama llaqtapi, Pando suyupi, Manuripi pruwinsyapi, Mayutata pruwinsyapipas.
Uywakuna
thumb|left|160px|Psophia leucoptera
Pisqukuna:
Lukanamarka
Lukanamarka nisqaqa (kastilla simipi: Santiago de Lucanamarca) huk piruwanu qhichwa ayllu llaqtam, Lukanamarka distritupi, Wankasanku pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, Piruw mama llaqtapi.
suqta chunkachá Akchiq Ñanpa maqaqninsi ch'iqtanakunawan, kuchillukunawan suqta chunka isqunniyuq Lukanamarka llaqtayuq chakra runata sipirqan.
Ukhuqucha (Urin Lipis)
Ukhuqucha (kastilla simipi: Laguna Honda) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, huk qucham.
Juan Germán Roscio
thumb|right|270px| Juan Germán Roscio  (1769-1854) right|200px| Juan Germán Roscio silq'uynin Juan Germán Roscio Nieves sutiyuq runaqa ( paqarisqa San Francisco de Tiznados llaqtapi - wañusqa Cúcuta llaqtapi), huk 🇻🇪 mama llaqtayuq willay kamayuq, taripay amachaq, qillqaq wan pulitikumi qarqan.
Taytan: José Cristóbal Roscio, Maman: Paula María Nieves. Warmi: María Dolores Cuevas. Churi: Carmen Roscio Cuevas.
Basshunter
Basshunter, Jonas Erik Altberg (* paqarisqa Halmstad llaqtapi) huk Suwidsuyu takiqmi wan DJ.
Thipartamintu
Thipartamintu icha suyup suyunkuna (Kastilla simipi: Departamento)
Thipartamintuqa kaykunatam qhawarinman:
Róger Flores
Róger Felipe Flores Solano sutiyuq runaqa, (* paqarisqa San José llaqtapi -  ), huk 🇨🇷 mama llaqtayuq  piluta hayt'aqmi.
Yaya: Flores; Mama: Solano.
1604
1604 wataqa Griguryanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq intichawwan qallarisqa wakllanwatam).
Sinta
thumb|110px|Llut'ana sinta. thumb|110px|[[Kasitipi ruqyay waqaychana sinta.]] Sinta nisqaqa (kastilla simimanta: cinta) ima sillwi hina sunipas palltapas kaqpas, p'achapas qillqana p'anqapas plastikumantapas.
Qhatuy suntur
rikchacha| [[Toronto Eaton nisqap chawpinpi|Toronto Eaton Center nisqap ukhun Toronto llaqtapi, Ontario suyupi, Kanadapi, 201320 sqm yalliq-chayllamanta kuraq qhatuwasi]] rikchacha| [[Paris llaqtapi Galerie Vivienne nisqap ukhun, Francois Jean Delannoy sutiyuq runap ruwasqan, 1823-1826 ]] Qhatuy suntur, Rantinakuy suntur icha Kuraq qhatuwasi (Kastilla simipi: Centro comercial) huk huñusqa rantinawasikunam, huklla wasichasqa, wakin kutitaq huk wasip uranpi.
Sinta
Kay sintakunatam riqsinchik:
1605
1605 wataqa Griguryanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq atipachawwan qallarisqa chhasku watam).
Abdirashid Ali Shermarke
thumb|right|250px| Abdirashid Ali Shermarke (1919-1969) Abdirashid Ali Shermarke (sumalya simi: Cabdirashiid Cali Sharmaarke, arabya simipi: عبد الرشيد علي شارماركي) sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Harardhere llaqtapi -  wañusqa Las Anod llaqtapi) huk 🇸🇴 mama llaqtayuq pulitiku karqan.
Warmi: Churinkuna (?): Omar Abdirashid Ali Sharmarke.
Carlos de Céspedes
Tayta: Jesús María Céspedes y Luque; Mama: Francisca de Borja López del Castillo y Ramírez de Aguilar
Warmi: María del Carmen Céspedes y del Castillo. Churinkuna: María del Carmen, Carlos Manuel wan Oscar.
Ruqyay waqaychana sinta
thumb|200px|[[Kasitipi ruqyay waqaychana sinta.]] Ruqyay waqaychana sinta (awdyu maqnitiku sinta) nisqaqa ch'iñicha llut'ariylla k'atachakunawan llusisqa plastiku sintam, ruqyayta waqaychanapaq.
Ruqyay waqaychana sintaqa BASF sutiyuq aliman ruruchinap 1935 watapi wallparisqas karqan.
Sinta ruqyay yuyana nisqa pinchikilla llamk'anawanmi ruqyayta sintapi waqaychanchik, ruqyachinchikpas.
Montana suyu
Montana nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunap huk suyum. Uma llaqtanqa Helena llaqtam.
Web aysakuq
rikchacha| Web aysakuq wasimusika Web aysakuq, mik'umik'u, uru, yupipaq icha spiderbot nisqa, huk Internet punqu nisqa, llikachasqalla World Wide Web nisqapi mask'aq, chaymantataq mask'ay kuyuchinakuna Web t'uksiychay nisqapaq (web aysakuy) llamk'achisqan.
Chakakuq
thumb|280px|[[Stonehenge nisqapi chakakuqkuna.]] thumb|280px|Chakakuqpa [[wiqrukuynin, chawpinpi F kallpawan chaqnasqa.]] Chakakuq (viga) nisqaqa wasichaypi tunukunap q'imisqan siriq apaq kaq, hatun rumipas, hatun k'ullupas, urmiyunpas.
Punkup hanaqninta chakakuqqa punku kirma nisqam.
Pataki kitilli
Pataki kitilli (kastilla simipi: Parroquia San Pedro de Pataquí) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk kitillim Impapura markapi, Utawalu kitipi.
Mathieu Debuchy
Mathieu Debuchy sutiyuq runaqa (* paqarisqa Fretin llaqtapi -  ) huk 🇫🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.
Iwana
Iwana (kichwa simipi: hayampi ) (familia Iguanidae) nisqakunaqa huk yura icha aycha mikhuq qaraywakunam, Awya Yalapi, Usyanyapipas kawsaq.
Lliwmanta aswan hatun Iwanaqa pakasum, yura mikhuq, iskay mitrukama hatun iwanam. Huk rikch'aqkunaqa ayampim (aycha mikhuq), lluku-lluku (shampillu), pasarantu (puka kunkanta punkichin), qaraypuka, wisun.
Bolpebra munisipyu
Bolpebra munisipyu icha Mukden munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Bolpebra / Mukden) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Nicolás Suárez pruwinsyapi, Pando suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Bolpebra llaqtam.
Ramón Betances
Ramón Emeterio Betances y Alacán  sutiyuq runaqa (* 8 ñiqin ayriway killapi 1827 watapi paqarisqa Cabo Rojo llaqtapi - † 16 ñiqin tarpuy killapi 1898 watapi wañusqa Neully-sur-Seine llaqtapi) huk Burikin mama llaqtap hampikamayuq, qillqaq wan pulitiku.
Bolpebra munisipyu
Kantunkuna
Iskay kantunmi kan:
La India (takiq)
Linda Bell Viera Caballero sutiyuq warmiqa icha La India (* paqarisqa Río Piedras llaqtapi -  ), huk 🇵🇷 mama llaqtapas takiqsi karqan.
Bolpebra munisipyu
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.
Punku kirma
thumb|left|[[Machu Pikchupi punku, hananpi punku kirmayuq.]] thumb|[[Mikines llaqtapi punku kirma, kimsak'uchu q'imi rumiyuq.]] thumb|[[Qurikanchapi inka punku kirma, ñawpaqpitaq ispañulkunap k'uktin.]] Punku kirma icha Punku chakakuq (dintel) nisqaqa wasichaypi punkup hanaqninta chakakuq rumim.
La India (takiq)
Tayta:. Mama: Caballero. Qusan Andrés Hurtado Grados (2019 watamanta).
Punku kirma
Inkakuna rumi wasinkunapi, rumi pirqankunapi tukuy punkukunatam punku kirmawan chakachirqan.
Bolpebra munisipyu
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.
Ramón Betances
Tayta: Felipe Betances Ponce Mama: María del Carmen Alacán de Montalvo.
Samsung Internet
rikchacha|Samsung Internetpa riqsinapaq yupin rikchacha|Samsung Internet Wamp'uqpa qhawanapampa hap'i Samsung Internet Browser (icha Samsung Internet icha S Browser ) nisqaqa huk kuyuchina web wamp'uqmi, karurimanakuna nisqapaq, tawllitkunapaqpas Samsung Electronics nisqap ruwasqan. Chayqa Chromium kicha pukyu qillqa yuyay-wakichiypi sayasqa. Samsung Galaxy q'illaysapakunapi ñawpaqmanta churasqa hamun. 2015 watamanta pacha, Google Play, nisqamanta urayk'uchinapaqmi kachkan, kunan pachataqmi Tizen pi sayasqa yuyaysapa qhawanapaqpas Samsung Galaxy Store nisqawan. Samsung yuparqan yaqa 400 hunu sapa killa kawsaq ruwaqkunayuq kasqanmanta 2016 watapi. StatCounter nisqanmanhinaqa, 2023 wata Qhaqmiy killapi 5,06% hina (69,37% llapa Chrome waknirqakunapaq) qhatuypi kuskanchasqa karqan.
Ramón Betances
Warmi: Simplicia Jiménez Carlo Churinkuna: ?.
Alma mater: Paris Yachay Sunturnin.
1606
1606 wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam).
1603
1603 wataqa Griguryanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam).
Mohammed Sahir Shah
Mohammed Sahir Shah (pastu simi:pi محمد ظاهرشاه ) sutiyuq runaqa (*15 ñiqin kantaray killapi 1914 paqarisqa Kawul llaqtapi - 23 ñiqin anta situwa killapi 2007 wañusqa Kawul llaqtapi), 🇦🇫 mama llaqtayuq pulitiku wan Qhapaq.
1933 watamanta ñawpaq kuti Aqanisuyupa Qhapaqnin karqan.
Taytan: Mohammed Nadir Shah; Maman: Mah Parwar Shah Warmikuna: Humaira Bergum. Churinkuna: 8 (Bilqis Begum, Muhammed Akbar Khan, Awki Ahmad Shah Khan, Maryam Begum, Muhammed Nadir Khan, Shah Mahmoud Khan, Muhammed Daoud Pashtunyar Khan wan Mir Wais Khan. Yachaywasi:
1607
1607 wataqa Griguryanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq illapachawwan qallarisqa chhasku watam).
Web t'uksiychay
Web t'uksiychay, t'uksiykachay icha Web indexing, utaq internet indexing, huk web k'itipi utaq tukuy internetpa kaqninkunata indexanapaq ruwanakunata ruwan. Sapa web kitikuna utaq intranetkuna huk qhipa-liwru t'iksiychay llamk'achinkuman, mask'ay kuyuchinakuna aswanta llamk'achinku llalliq simikunata chaymanta willakuwillakuqkuna aswan allin simikuna qunankupaq Internet utaq k'itipi mask'anapaq. Internetpi qillqakunayuq unaqyakuqkuna yapakusqanwan, web t'iksiychaypas unaq ñiqipi web k'itikunapaq ancha chaniyuqña kachkan.
1609
1609 wataqa Griguryanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq intichawwan qallarisqa chhasku watam).
Uchuraqay
Uchuraqay nisqaqa (kastilla simipi: Uchuraccay) huk piruwanu qhichwa ayllu llaqtacham karqan, Wanta distritupi, Wanta pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, Piruw mama llaqtapi. Mama quchap hawanmanta tawa waranqa mitru aswan hanaqmi.
Kichinchi kitilli
Kichinchi kitilli nisqaqa (kastilla simipi: Parroquia San José de Quichinche) Ikwadur mama llaqtap kitillinmi Impapura markapi, Utawalu kitipi.
Uchuraqay
Uchuraqay llaqtachaqa Piruwpi Sasachakuy pacha nisqapi Akchiq Ñan maqanakuyraykum ancha riqsisqa. 1981 watapiqa 470-raq runakunas kawsarqan. Uchuraqay llaqtayuq runakunaqa pusaq willay kamayuqkunatas, iskay qhichwa yanapaqtapas sipirqan, Sinchis nisqa Piruwanu Siwil Wardya kamachirqaptinsi. Qhipaqnin killaykunapitaq Akchiq Ñanpa awqaqninkuna, chaymantataq piruwanu awqaqkuna 135 Uchuraqayniyuq runakunata - paypura 57 warmikunata - sipirqan. 1984 watapi tukuy runakunas Uchuraqay llaqtamanta ayqispa saqirqan.
Sinchulawa
Sinchulawa (Sincholagua) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kutupaksi mama llaqta parkipi, huk 3.749 m hanaq (huk pukyu: 4.916 m) nina urqum, Pichicha markapi, Mejía kitipi, Machachi kitillipi.
Thisritu
rikchacha|Huk [[Phinsuyu|Phinsuyupi thisritu]] Thisritu, Thistiritu, icha huch'uy t'aqa suyu (Kastilla simipi: Distrito) nisqaqa huk rikch'aq kamachiy rak'iymi, wakin mama llaqtakunapi llaqta kamachiypa kamachisqan. Tiksimuyuntinpi, "thistiritu" nisqa riqsisqa suyukunaqa hatun kayninpiqa ancha hukniraqmi, suyukunata icha taripayrak’ikunaman, achka munisipyukunata, munisipyukunap huch'uy rak'iyninkunata, yachaywasi thistiritu, icha kawpay thistiritukunata.
Kichinchi kitilli
Runakuna
Kitillipiqa Utawalu Kichwa runakunam tiyanku.
Wyoming suyu
Wyoming nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunap huk suyunmi. Uma llaqtanqa Cheyenne llaqtam.
Uchuraqay
1993 watapis aslla runakuna musuq llaqtachata kamarirqan, ichataq manam kaqlla puystupichu.
Hatun sikwanka
Hatun sikwanka (Ramphastos toco) nisqaqa lliwmanta aswan hatun pinsham, sikwankam, ancha hatun killmu chhukrunayuqmi, Urin Awya Yalapi paray sach'a-sach'akunapi kawsaq.
Mohamed Siyad Barre
thumb|right|250px| Mohamed Siyad Barre (1919-1969) Mohamed Siyad Barre (sumalya simi: Maxamed Siyaad Barre, arabya simipi: محمد سياد بري‎;)  sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Gedo llaqtapi -  wañusqa Lagos llaqtapi) huk 🇸🇴 mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku karqan.
Warmikuna: Khadija Maalin / Dalayad Haji Hashi / Fadumo Aw Muse / Falhado Gura / Maryan Hassan Churinkuna (29):.
Sid Caesar
Isaac Sidney Caesar sutiyuq runaqa, icha Sid Caesar (*  paqarisqa Yonkers llaqtapi -  wañusqa Beverly Hills llaqtapi) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq Ñawikaruy aranway pukllaq wan qillqaqmi qarqan.
DuckDuckGo
rikchacha DuckDuckGo (DDG) huk internet mask'ay kuyuchinami, mask'aqkunap pakasqa kayninta waqaychayta aswanta kallpachan chaymanta llamk'achisqa mana sut'uchi phukpu kaqmanta sapanchasqa mask'ay ruwaykunamanta. DuckDuckGo mana mask'ay ruwaykunata rikuchinchu winana chakrakunamanta. Huk web k'itikunamanta imaymana APIkuna llamk'achin tapuykunaman utqaylla ruwaykunata rikuchinapaq chaymanta ñawpaqmanta t'inkikunapaq yanapaqninkunap yanapakuyninta llamk'achin (aswanta Bing) chaymanta kikin web aysakuqnin. Mana sutiyuq kasqanrayku, mana yachayta atikunchu hayk'a runakuna DuckDuckGo llamk'achisqankuta.
Sid Caesar
Taytan: Max; Maman: Ida Raffel. Warmi: Florence Levy (1943-2010) Churinkuna: (3).
Ali Mahdi Mohamed
Ali Mahdi Mohamed (sumalya simi: Cali Mahdi Maxamed, arabya simipi: علي مهدي محمد‎) sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Villaggio Duca degli Abruzzi llaqtapi -  wañusqa Nairobi llaqtapi) huk 🇸🇴 mama llaqtayuq ruruchiq wan pulitiku karqan.
Kuyllin
Kuyllin (genus Pteroglossus) nisqakunaqa huk pinshakunam, Urin Awya Yalapi kawsaq.
1608
1608 wataqa Griguryanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatam).
Pinsha
Pinsha (Ramphastidae) nisqakunaqa huk Chawpi Awya Yalapi Uralan Awya Yalapi kawsaq, ancha chhukrunasapa pisqukunam - sikwanka (Ramphastos), kuyllin icha pinshilla (Pteroglossus), pisyaru, hukkunapas.
Lliwmanta aswan hatun pinshaqa hatun sikwanka (Ramphastos toco) nisqam.
Rukullakta
Rukullakta (Rukullaqta, kastilla simipi: Rucullacta) nisqaqa Ikwadurpa Napu markanpi, Archidona kitipi, Ushpayaku kitillipi huk kichwa (Napuruna) llaqtacham.
Rukullaqtayuq runakunaqa allpa wira hurquyta mana munaspa Ivanhoe Energy sutiyuq ruruchina hayu kaspa pilyanku, Ivanhoe Punkarayakupi hurquyta munaptinmi.
Lluchk'ana
thumb|200px|Lluchk'ana, [[Pampas llaqtapi.]] Lluchk'ana (Llusk'ana) nisqaqa wawakunap hawamanta urayman lluchk'ananpaq pukllanam, q'illay icha huk imaykanamantapas rurasqa lluchk'ana ñanmi.
Bella Flor munisipyu
Bella Flor munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Bella Flor) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu Nicolás Suárez pruwinsyapi, Pando suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Bella Flor llaqtam (101 llaqtayuq 2001 watapi).
Kantunkuna
Iskay kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.
Simikuna
Munisipyupiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.
1610
1610 wataqa Griguryanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq killachawwan qallarisqa chhasku watam).
Tesco
rikchacha|Tescop riqsinapaq rikch'an Tesco plc nisqaqa huk Hukllachasqa Qhapaq Suyu manta achka kawsaysuyuchasqa mikhuna rantiqmi, hatun qhatu wasim, Welwyn Garden City llaqtapi, Inlispampa mama llaqtapi. 2011 watapi kimsa kaq hatun qhatuqmi karqan kay tiksimuyuntinpi tupusqa wasu kutiq qullqiwan isqun kaq hatun qhatuqmi karqan kay pachapi kutiq qullqiwan tupusqa. Irlantha, Hukllachasqa Qhapaq Suyu, Chik Ripuwlika, Unriya, Isluwakya mama llaqtakunapi rantiywasikunayuqmi. Hukllachasqa Qhapaq Suyu pi mikhuy rantiq qhatupi umalliqmi (maypichus qhatupi 28,4% hina). rikchacha| [[Crediton sutiyuq runa|Crediton llaqtapi Tesco nisqap huk ura-ruruchiq]] rikchacha|Countries served by Tesco stores:
Sapara simi
Sapara simi (Sapara atupama) nisqaqa Sapara runakunap rimayninsi karqan, sapara rimaykunaman kapuq.
Ispañulkuna Awya Yalata manaraq atiptin pachak waranqamanta aswan rimaqniyuqchá karqaspapas, kunan pacha tukuy sapara rimaykuna yaqa wañusqañam. K'awchu waq'ayaypi achka waranqa sapara rimaq runakunas wañurqan.
1611
1611 wataqa Griguryanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq atipachawwan qallarisqa chhasku watam).
Otto Sander
Otto Sander sutiyuq runaqa (June 30, 1941 – September 12 2013) huk aranway pukllaqmi, Germanyyuq.
1612
1612 wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq quyllurchawwan qallarisqa wakllanwatam).
Allan Simonsen
Allan Rodenkam Simonsen sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Vejle llaqtapi - ) huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi wan pukllaykamachiq qarqan.
Yaya: ; Mama:.
Churinkuna:
Q'aqchakuy
thumb|right|Mancharikuchkaq maqt'acha. Q'aqchakuy nisqaqa runap icha uywap huk tiksi kawllayninmi (llakusinmi), chayllapi imamantapas anchata mancharikuynin.
Bela Lugosi
thumb|right|260px|Bela Lugosi 260px|right|Bela Lugosi silquyninl Béla Ferenc Dezső Blaskó (unriya simipi: Blaskó Béla Ferenc Dezs) icha Bela Lugosi sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lugoj llaqtapi -  wañusqa Los Angeles llaqtapi) huk 🇭🇺 mama llaqtayuq aranway pukllaqmi qarqan.
Marc Anthony
thumb|right|250px| Marc Anthony Marco Antonio Muñiz Rivera sutiyuq runaqa, icha Marc Anthony (* paqarisqa New York llaqtapi -   llaqtapi), huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq takiq wan aranway pukllaqmi qarqan.
Bela Lugosi
Tayta: ; Mama:
Marc Anthony
Taytan: Felipe Muñiz, Maman: Guillermina Rivera. Warmikuna: Dayanara Torres (2000-2003) / Jennifer Lopez (2004- 2011) / Shannon De Lima (2014-2017). Churinkuna: (5).
Bela Lugosi
Warmi: Ilona Szmick (1917–1920) / Ilona von Montagh (1921–1924) / Beatrice Weeks (1929–1929) / Lillian Arch (1933–1953) / Hope Lininger (1955–1956). Churinkuna: Bela George Lugosi (1938 - ).
Alejandro Lanusse
thumb|right|250px|Alejandro Agustín Lanusse (1918-1996) 200px|right|Alejandro Agustín Lanusse (firma) Alejandro Agustín Lanusse sutiyuq runaqa (* paqarisqa Buenos Aires llaqtapi - †  wañusqa Buenos Aires llaqtapi), huk 🇦🇷 mama llaqtayuq awqaq pusaq, pulitikupas runam qarqan.
1971 watamanta 1973 watakamaqa kuti Arhintinap umalliqninmi.
Marvin Hagler
thumb|right|280px| Marvin Hagler (1954-2021) Marvin Nathaniel Hagler sutiyuq ruunaqa, (* paqarisqa Newark llaqtapi-  paqarisqa Bartlett llaqtapi), huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq saqmanakuyuq  qarqan.
Alejandro Lanusse
Taytan: Luis Gustavo Lanusse, Maman: Albertina Gelly. Warmi: 	Ileana Bell Bidart. Churinkuna:  Alejandro, Eduardo, Gustavo, Virginia, Marcos, Estela, María Luisa, Ileana wan Matías.
Caravaca de la Cruz
Caravaca de la Cruz llaqtaqa Ispañapi, Murcia suyupi, huk hatun llaqtam, 25.688 tiyaq runakunayuq.
Colorado suyu
Colorado nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Denver llaqtam.
Délfor Dicásolo
Délfor Amaranth Dicásolo sutiyuq runaqa (April 25, 1920 – September 13, 2013) huk aranway pukllaqmi, Arhintinayuq.
Kawsayllaqta
Kawsayllaqta, Kawsaymarka icha Nasyun nisqaqa huk simi, wiñaykawsay, ayllu, kawsay saphi,/utaq llaqta, rak'isqa rikch'aqkunap huñusqa kayninpi kamasqa qutukawsaykunap huñunmi. Chay hinaqa, huk suyuqa huk huñu runakunaq huñusqa pim kayninmi, chay imayna kanan nisqakunaq sut’inchasqan hina hamut’asqa. Wakin mama llaqtakunaqa ayllukunawanmi tinkuchisqa (qhaway ayllumarka kawsayllaqtachay) wakintaq huk hatun kamachi qutukawsay kawpay imaman hukllawasqa (qhaway llaqtachasqa kawsayllaqtachay achka kawsayllaqtayuqchiy ima). Huk mama llaqtaqa aswan sut'i kawpay kan huk ayllumarka qutumanta. Hinallataqmi huk kawsayllaqta nisqa, huk kawsay saphi-kawpay ayllu nisqa, kikinkay, huklla kaynin, wakin munanakunamanta uyarispa tukusqa.
Sugar Ray Leonard
thumb|right|280px| Sugar Ray Leonard (1956-) Ray Charles Leonard sutiyuq runaqa, icha Sugar Ray Leonard (* paqarisqa Wilmington llaqtapi- ), huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq saqmanakuyuq  qarqan.
Wasay
Wasay (Euterpe precatoria) nisqaqa huk Uralan Awya Yalapi, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi, Brasilpi, Buliwyapi, Piruwpipas, aswanta wiñaq chunta yuram.
Wachanqa
Wachanqa (Euphorbia huanchahana syn. penicillata) nisqaqa Antikunapi Punapi ch'aki k'itikunapi llanthupi wiñaq hampi yuram, thansacham.
José Ruiz Rosas
thumb|right|250px| José Ruiz Rosas José Ruiz Rosas sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lima llaqtapi -  wañusqa Lima llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq harawi qillqaqmi, Yachay wayllukuq wan Willay kamayuqmi.
Warmi:  ; Churinkuna: Teresa Ruiz Rosas, Alonso Ruiz Rosas, Rolando Ruiz Rosas wan Ximena Ruiz Rosas.
Yachaywasi:
Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin.
Thomas Hearns
thumb|right|280px| Thomas Hearns (1958-) Thomas Hearns sutiyuq runaqa, icha Motor City Cobra (* paqarisqa Memphis llaqtapi- ), huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq saqmanakuyuq  qarqan.
Nueva Esperanza munisipyu
Nueva Esperanza munisipyu icha Nuevo Manoa munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Nueva Esperanza / Nuevo Manoa) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Federico Román pruwinsyapi, Pando suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Nueva Esperanza llaqtam (147 llaqtayuq, 2001 watapi).
Kevin Keegan
Joseph Kevin Keegan sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Armthorpe llaqtapi - ) huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi wan pukllaykamachiq qarqan.
Nueva Esperanza munisipyu
Kantunkuna
Iskay kantunmi kan.
Kevin Keegan
Yaya: ; Mama:.
Nueva Esperanza munisipyu
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam Qhichwa runakunapas tiyanku.
José Bonifácio
220px|right|thumb|José Bonifácio de Andrada e Silva José Bonifácio de Andrada e Silva sutiyuq runaqa (* 13 ñiqin inti raymi killapi 1783 watapi paqarisqa Santos llaqtapi - 6 ñiqin ayriway killapi 1838 watapi wañusqa Niterói llaqtapi) huk Brasil mama llaqtayuq yachaq, qillqaq wan pulitiku runam karqan.
Kevin Keegan
Ñawpaq warmi: Jean; Churinkuna: (2) Laura wan Sarah.
Nueva Esperanza munisipyu
Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
K'ukti
Inkakuna manas k'uktikunatachu pirqarqan, chakakuq rumillatas, punku kirmatas.
Punkarayaku
Kanada mama llaqtamanta Ivanhoe Energy sutiyuq ruruchina Punkarayakupi allpa wirata hurquyta munanmi, ichataq Rukullaktapi kawsaq kichwa runakunam ama ninku. 2009 watapi Rafael Correa Ivanhoeman arí nispa saqillarqan.
Wampurushu
Wampurushu (Leopardus wiedii = Felis wiedii) nisqaqa huk aycha mikhuq, aycha uquq ñuñuq uywam, Awya Yalapi kawsaq.
Gilberto Santa Rosa
thumb|right|250px|Gilberto Santa Rosa Gilberto Santa Rosa Cortés sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa Santurce llaqtapi - ), huk 🇵🇷 mama llaqtayuq takiq qarqan.
Taytan: Santa Rosa. Mamá: Cortés.
Los Rodríguez
Los Rodríguez nisqaqa huk Ispaña i Arhintina llaqtayuq, rock & roll, rock latino i blues rock nisqa kusituymi (1991-1997).
Héctor Cámpora
thumb|right|250px| Héctor José Cámpora (1909-1980) 200px|right| Héctor Cámpora (firma) Héctor José Cámpora sutiyuq runaqa (* paqarisqa Buenos Aires llaqtapi - †  wañusqa Cuernavaca llaqtapi), huk 🇦🇷 mama llaqtayuq Kiru hampikamayuq, pulitikupas runam qarqan.
1971 watamanta 1973 watakamaqa kuti Arhintinap umalliqninmi.
Taytan: Pedro Cámpora, Maman: Juana Demaestre (1869-1960). Warmi: 	María Georgina Cecilia Nené Acevedo. Churinkuna:
Phutikuy
thumb|right|Phutikuchkaq runa, [[ch'amanaku|llamk'ananpaq mañaykachaykuchkaspa.]] Phutikuy nisqaqa runap icha uywap huk tiksi kawllayninmi (llakusinmi), tiksi kawllayninmanta anchata manchaykuynin.
Melvyn Douglas
thumb|right|260px| Melvyn Douglas Melvyn Edouard Hesselberg icha  Melvyn Douglas sutiyuq runaqa, ( paqarisqa Macon llaqtapi - wañusqa New York llaqtapi) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq aranway pukllaq qarqan.
Taytan: Edouard Gregory Hesselberg; Maman: Lena Priscilla Shackelford Warmikuna: Rosalind Hightower (1925–1930) / Helen Gahagan (1931–1980). Churinkuna: (3). Melvyn Gregory Hesselberg, Peter Gahagan Douglas (1933) and Mary Helen Douglas (1938)
Selva Alegre kitilli
Selva Alegre kitilli icha San Miguel de Pamplona kitilli nisqaqa (kastilla simipi: Parroquia Selva Alegre / San Miguel de Pamplona) Ikwadur mama llaqtap kitillim Impapura markapi, Utawalu kitipi.
Ernesto Ráez
thumb|right|300px| Ernesto Ráez Ernesto Ráez Mendiola sutiyuq runaqa (* paqarisqa Limaq llaqtapi -  wañusqa Limaq llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtaq qillqaq wan aranway pusaqmi karqan.
Taytan:  ; Maman:.
Hawa t'inkikuna
'''
Hans Krankl
Hans Krankl sutiyuq runaqa (* paqarisqa Wien llaqtapi -  ) huk 🇦🇹 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi wan pukllaykamachiq qarqan.
Cicero Moraes
rikchacha|Cicero Moraes Cicero Moraes paqarimun (13 ayamarkakilla 1982) Pay ruanmi kinsa Pacha. Yachanmi iman uyan karan chay Runa.
Yachanmi protesiskuna runakunapan aywakunanpapis Ruwaranmi uyanta ask' a runakuna ñawpaqmanta Antonio fe Padwa San Valentinta, Romamantari, Santa Rosa Limamanta , San Martin de Prraata , warmi tawa tupus , Señor de Sipantapis Uywakunaman.
Hefei
Hefei ( chun simipi: 合肥市, phinyimpi: Héféi), Chunwa llaqtap, Anhui pruwinsya uma llaqtanmi.
Cicero Moraes
Pay llank' arin atispa kikin protestistaj uywaran alqo, wallata, tukan, guacamayo y huk Tortuga.
Hefei
Pulitika Rakyi
4 distritukuna wan 3 kundadukuna:
1614
1614 wataqa Griguryanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam).
P'aqchi
thumb|250px|Mawk'a p'aqchi, [[rumilla pirqa, iskaynintin chakanakuq k'uktiyuq, San Nikulas, Visby llaqtapi.]] thumb|250px|Gutiku p'aqchi, achka chakanakuq [[k'uktiyuq. Lienzingen (Alimanyapi).]] P'aqchi (bóveda) nisqaqa wasichaypi tawantin pirqata wasi qata hina kuskan rump'u icha iskaynintin chakanakuq k'uktiyuq rikch'aypi t'inkinachiq kaq, achka rumichakunamanta, tikachakunamanta ch'antasqa. Chay rumikunap llasay kallpanqa q'imina hinapi kinraykunamanmi pusanakun.
Inkakuna manas p'aqchikunatachu pirqarqan, chakakuq rumillatas.
1617
1617 wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam).
1616
1616 wataqa Griguryanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq killachawwan qallarisqa wakllanwatam).
Iluman kitilli
Iluman kitilli icha San Juan de Ilumán kitilli (kastilla simipi: Parroquia San Juan de Ilumán) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk kitillim Impapura markapi, Utawalu kitipi. Uma llaqtanqa Iluman llaqtam.
Runakuna
Kitillipiqa Karanki, Utawalu Kichwa runakunam tiyanku.
1615
1615 wataqa Griguryanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq intichawwan qallarisqa chhasku watam).
Sananku
Sananku nisqaqa huk yurakunap sutinmi:
familia Loganiaceae familia Apocynaceae
Kaypipas qhaway:
Jorge Pedreros
Jorge Pedreros sutiyuq runaqa (August 8, 1941 – September 14, 2013) huk aranway pukllaqmi, Chileyuq.
Sapara rimaykuna
Sapara simikuna nisqaqa huk rimaykunap ayllunmi, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi.
Wiñay kawsay
Ispañulkuna Awya Yalata manaraq atiptin ancha runasapa (pachak waranqamanta aswan rimaqniyuqchá) karqaspapas, kunan pacha tukuy sapara rimaykuna yaqa wañusqañam. K'awchu waq'ayaypi achka waranqa sapara rimaq runakunas wañurqan.
Ima rimayninkuna
Kaymi sapara rimaykuna:
Huk rimankuna
Kay hinatam rimakuna siq'inchasqa, sapara simipi:
Kay qatiqpi huk yupay rimankunam: Wichq'achiq nisqapi: kichwa rimaymanta rimakuna.
Franck Ribéry
Franck Ribéry (* paqarisqa Boulogne-sur-Mer llaqtapi - ) huk 🇫🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.
Ñawpaq warmi: Bahiba Churinkuna: (3).
Stephen Hawking
thumb|right|200px| Stephen Hawking. Stephen Hawking sutiyuq runaqa ( paqarisqa Oxford llaqtapi - wañusqa Cambridge llaqtapi)  huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq pachaykamaymantapas yachaqmi.
Warmikuna: Jane Wilde Hawking (1965-1991), / Elaine Mason (1995-2006). Churinkuna: Robert (p. 1967), Lucy (p. 1970) wan Timothy (p. 1979).
Thumana yura rikch'aq ayllu
Thumana yura rikch'aq ayllu (familia Ericaceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, Tiksimuyuntinpi 126 rikch'anayuq, 4000-chá rikch'aqniyuq.
Antikunapiqa lliwmanta aswan macha-macha (subfamilia Vaccinioideae: genera Vaccinium, Gaultheria, Pernettya, hukkunapas) nisqa rikch'aqninkunam wiñan.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk thumana hina yurakuna:
John Gilbert
thumb|right|260px| John Gilbert
John Cecil Pringle icha  John Gilbert sutiyuq runaqa, ( paqarisqa Logan llaqtapi - wañusqa Los Angeles llaqtapi) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq aranway pukllaq wan kuyu walltay pusaqmi qarqan.
Taytan: John Pringle (1865-1929); Maman: Ida Apperly Gilbert (1877-1913). Warmikuna: Virginia Bruce (11.8.1932 - 25.5.1934) / Ina Claire (9.5.1929 - 5.8.1931) / Leatrice Joy (3.3.1922 - 28.5.1925) / Olivia Burwell (1918 - 1923) Churinkuna:	Leatrice Joy Gilbert.
Alma mater:
Willie Rosario
thumb|right|250px|Willie Rosario Fernando Luis Rosario Marín sutiyuq runaqa, icha Willie Rosario paqarisqa Coama llaqtapi - ), huk 🇵🇷 mama llaqtayuq takichaq wan yatawaki diriktur qarqan.
Yana machin
Yana machin icha Sukali (Cebus apella) nisqaqa huk Uralan Abya Yalap paray sach'a-sach'ankunapi k'allmakunapi kawsaq machinmi, huk k'usillu.
José Matías Delgado
220px|right|thumb|Salwadur Kachariy José Matías Delgado y de León sutiyuq runaqa (* 24 ñiqin hatun puquy killapi 1767 watapi paqarisqa San Salvador llaqtapi - 12 ñiqin ayamarq'a killapi 1832 watapi wañusqa San Salvador llaqtapi) huk Salwadur mama llaqtayuq taytakura, qillqaq wan pulitiku runam karqan.
Tayta: Pedro Delgado Matamoros, Mama: Mariana de León Mejía.
Alma mater: Real y Pontificia Universidad de San Carlos.
Rodolfo Valentino
thumb|right|260px| Rodolfo Valentino (1895-1926) Rodolfo Alfonso Raffaello Pierre Filibert Guglielmi di Valentina d'Antonguella icha  Rodolfo Valentino (Rudolph Valentino) sutiyuq runaqa, ( paqarisqa Castellaneta llaqtapi - wañusqa New York llaqtapi) huk 🇮🇹 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq aranway pukllaqmi qarqan.
Taytan: Giovanni Antonio Giuseppe Fedele Guglielmi di Valentina d'Antonguella; Maman: Marie Berta Gabrielle (née Barbin; 1856–1919) Warmikuna: Natacha Rambova (17.3.1923 - 19.1.1926) / Jean Acker (5.11.1919 - 4.3.1923)
Alma mater:
Wuliwya thipartamintu
Wuliwya icha Puliwya nisqaqa hukllachasqa suyum, hisq'un thipartamintukunayuq (Kastilla simipi: thipartamintus). Thipartamintukuna Puliwya mamallaktapaq ñawpaq rak'ikunami kan, hinallataq wakin hayñikunatami charin, Puliwya mamallaktapaq Mamakamachiy nisqapi. Sapa thipartamintun rikuchisqa kanku Asamblea Legislativa Plurinacional nisqapi —iskay kamayuq kamachiy kamayuqmi, chaypin kachkan Senado, Diputado Camara ima nisqakuna. Sapa thipartamintun tawa Senadorkuna rikuchisqa kanku, Diputadokunataqmi sapa thipartamintuman qusqa kanku llapan runakunamanhina.
Piruwpa wiñay kawsaynin
650px thumb|right|240px|[[Caral|Karal]]
Antikunapi ñawpa machukuna
Antikunapi ñawpa machukuna icha "Unay Piruw":
Litiku (Paliulitiku)
Litiku: 9000 aC - 7600 aC
Arkaiku (Prutuniolitiku)
Arkaiku: ''7600 aC - 1800 aC/1500 aC
Rikch'achi
Rikch'achi (formativo): ''1800 aC/1500 aC - 100 dC
Klasiku
thumb|right|180px|[[Tiwanaku]] Klasiku: ''100 - 1100
Chanta klasiku
thumb|right|120px|[[Sapa Inka]] Pusklasiku icha Chanta klasiku: ''1100 - 1533 • ''Sapa Inkakuna: Pachakutiq Inka Yupanki - Atawallpa
Ispaña qhapaq pacha
thumb|right|120px|[[Francisco Pizarro]] Kastilla qhapaq pacha icha Kastilla saruwasqanchik pacha: ''1532 - 1824
Ispañamanta atiy
Ispañamanta Atiy: ''1532 - 1569 • Atawallpatas wañuchirqan: ''16 - XI - 1532, Kashamarkapi
Darijo Srna
Darijo Srna sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Metković llaqtapi - ) huk 🇭🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Piruwpa wiñay kawsaynin
Ispañamanta atiy
• Atawallpap wañuy: ''26 - VII - 1532, Kashamarkapi • Pizarropa wañuy: ''26 - VI - 1541, Limapithumb|right|150px|[[Francisco de Toledo]]
Wirrinatu
Wirrinatu: ''1569 - 1811 • Tupaq Amarupa wañuy: ''1572, Qusqupi • José Gabriel Tupaq Amarupa watapi ankallikurqan: ''1780 - 1781, Qusqupi, Punupi, Urqupa Piruwpi
Darijo Srna
Ñawpaq armi: Churinkuna:
Bobby Fischer
240px|thumb|Bobby Fischer Ulimpiku Qhapaq chunkana 1960 - Leipzig 200px|thumb|Planilla de anotación Fischer - [[Miguel Najdorf Ulimpiku Qhapaq chunkana 1970]] Robert James Fischer, Bobby Fischer sutiyuq runaqa (* paqarisqa Chicago llaqtapi - †  wañusqa Reykjavík llaqtapi) huk 🇺🇸 mama llaqtayuq qhapaq chunkana pukllaqmi karqan. Achka kutiqa kay pachap kampiyunninmi karqan (1972 watamanta 1975 watakama).
Piruwpa wiñay kawsaynin
Ispañamanta qispikusqa
• Qispikusqap qapariy: 28 ñiqin anta situwa killapi 1821
Sach'a thumana
Sach'a thumana, pampa macha-macha, runqutu, kusupata icha munti kapuli (Gaultheria glomerata syn. brachybotrys) nisqaqa Piruwpi wiñaq wayuq thansacham, thumanam, hampi yuram.
Alejandro Peralta
Alejandro Peralta Miranda  (*  paqarisqa Punu llaqtapi -  wañusqa Lima llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq Willay kamayuq wan qillqaqmi.
Fuzhou
Fuzhou ( chun simipi: 福州, phinyimpi: Fúzhōu, macchu: Foochow), Chunwa llaqtap, Fujian pruwinsya uma llaqtanmi.
Alejandro Peralta
Taytan: Demetrio Peralta, Maman: María Miranda.
Fuzhou
Pulitika Rakyi
5 distritukuna, 2 munisipyu-llaqta wan 6 kundadukuna:
Piruwpa wiñay kawsaynin
Ispañamanta qispikusqa
• Huninpi jaylli: 6 ñiqin chakra yapuy killapi 1824
Bobby Fischer
Taytan: Hans-Gerhardt Fischer; Maman: Regina Wender.
Piruwpa wiñay kawsaynin
Ispañamanta qispikusqa
• Ayakuchupi jaylli: 9 ñiqin qhapaq raymi killapi 1824
Bobby Fischer
Yachay wasi: Erasmus Hall High School.
Piruwpa wiñay kawsaynin
Republika Pacha
Republika pacha: ''1821 watamanta kunankama
Dionisio Herrera
Alma mater: San Carlos Borromeo (Watimala) Yachay Sunturnin.
Paul-Henri Spaak
Paul-Henri Spaak sutiyuq runaqa (* paqarisqa Schaerbeek llaqtapi -  wañusqa Braine-l'Alledu llaqtapi), Bilhika mama llaqta taripay amachaq, pulitiku wan Uma kamayuq.
Tayta: Paul Spaak; Mama: Marie Janson Ñawpaq warmi: Marguerite Malevez
Churinkuna: (2) Antoinette Spaak wan Fernand Spaak
Yachaywasi:
Musuq Mishiku suyu
Musuq Mishiku icha New Mexico nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Santa Fe llaqtam.
Henry Darrow
thumb|right|260px| Henry Darrow (1933-2021) Enrique Tomás Delgado Jimenez, sutiyuq runaqa, icha Henry Darrow ( paqarisqa New York llaqtapi - wañusqa Wilmington llaqtapi), huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq aranway pukllaq qarqan.
Taytan: Enrique Delgado, Maman: Gloria Jiménez. Warmi: Lucy, Churinkuna: Denise wan Tom.
Taripayt'aqa
rikchacha|Tiksimuyuntinpi suyukuna, suyukunap suyu rak'inakuyninhina. Taripay t'aqa icha Taripayrak’i (Inlis simipi: county, Kastilla simipi: condado) nisqaqa wakin kunan pacha mama llaqtakunapi kamachiypaq icha huk llamk'anapaqpas llamk'achisqa mama llaqtap tiksimuyuqillqay suyunmi.
Juan José Castro
Juan José Castro sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Avellaneda llaqtapi -   wañusqa Buenos Aires llaqtapi), huk 🇦🇷 mama llaqtayuq  takichaq wan Yatana qallwa ruraq qarqan.
Ñawpa Warmi: Raquel Aguirre de Castro. Churinkuna: Delia wan Roberto.
Altiero Spinelli
Altiero Spinelli sutiyuq runaqa (* paqarisqa Roma llaqtapi -  wañusqa Roma llaqtapi) huk 🇮🇹 mama llaqtayuq pulitiku karqan.
Carilda Oliver
Carilda Oliver Labra sutiyuq runaqa ( paqarisqa Matanzas llaqtapi - wañusqa Matanzas llaqtapi) huk 🇨🇺 mama llaqtayuq taripay amachaq,llimphiq, qillqaqmi qarqan.
Taytan: Pedro Oliver, Maman: Caridad Labra. Qusankuna: Hugo Ania Mercier (1951-1955) / Félix Pons Cuesta (?-1980) / Raidel Hernández Fernández (1991-2018).
Puma sunkaru
Puma sunkaru icha Yuraq bagri (ruyak bagri) nisqaqa (Pseudoplatystoma fasciatum), Pintarillu (Pintadillo) nisqapas, 130 sintimutrukama suni, 30 kilugramukama llasaq, p'aspannaq challwam, ancha hatun bagrim, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunap ukhunpi kawsaq.
Puma sunkaruqa challwakunatam mikhun, ahinataq kutukiru tanlata (Leporinus obtusidens) huk tanlakunatapas, p'allta sawaluta (Curimatorbis platanus), hitun sawalutapas (Prochilodus platensis).
Ancha sunkhasapam, chayrayku sunkaru nisqam.
1623
1623 wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam).
Sunkaru
Sunkaru  (genus Pseudoplatystoma) nisqakunaqa ancha suni sunkhayuq, ancha hatun challwakunam, bagrikunam, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunap ukhunpi kawsaq challwa mikhuq.
Robert Schuman
thumb|right|Robert Schuman (1886 - 1963) Jean-Baptiste Nicolas Robert Schuman sutiyuq runaqa ( (* paqarisqa Clausen llaqtapi -  wañusqa Scy-Chazelles llaqtapi) Ransiya mama llaqtap taripay amachaq wan pulitiku qarqan.
San Pablo kitilli (Impapura)
San Pablo kitilli nisqaqa (kastilla simipi: Parroquia San Pablo) Ikwadur mama llaqtap kitillinmi Impapura markapi, Utawalu kitipi.
1625
1625 wataqa Griguryanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam).
San Pablo kitilli (Impapura)
Runakuna
Kitillipiqa Kayampi, Utawalu Kichwa runakunam tiyanku.
1619
1619 wataqa Griguryanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam).
Robert Schuman
Alma mater: Strasburg Yachay Sunturnin.
Federico More
Federico More Barrionuevo (* paqarisqa Punu llaqtapi -  wañusqa Lima llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq Willay kamayuq wan qillqaqmi.
Macha-macha
Macha-macha (subfamilia Vaccinioideae) nisqakunaqa Thumana yura rikch'aq aylluman kapuq, uchuy misk'i wayuta puquq thansachakunam.
Daule mayu
Daule mayu (kastilla simipi Río Daule) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk mayum, Wayas markapi, Nobol kitipi.
1621
1621 wataqa Griguryanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq killachawwan qallarisqa chhasku watam).
Leif Erickson
thumb|right|260px| Leif Erickson (1911-1986) William Wycliffe Anderson  sutiyuq runaqa, icha Leif Erickson ( paqarisqa Alameda llaqtapi - wañusqa Pensacola llaqtapi), huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq aranway pukllaq qarqan.
Taytan:, Maman:. Warmi: Frances Farmer (1935-1942), Churinkuna:.
Qhichwaman Biblia t'ikrasqakuna
Kunan pachaqa achka Qhichwaman Biblia t'ikrasqakuna kachkañam, ichataq ñawpaq kaq t'ikrasqaqa 1981 watallapim hunt'asqa karqan.
Iskusyamanta hamuq bawtista pastur James Thompson Piruwpa Qispikuy Maqanakuy nisqapiñam Dyuspa Simin Qillqata Qhichwa, Aymara simikunaman t'ikrayta munarqan. Tawa masintinkunawanmi Musuq Rimanakuyta 1822 watamanta 1824 watakama t'ikraspa hunt'arqan, ichataq qillqasqan maqanakuypim chinkarqan. 1880 watallapim Huwanpa Qillqasqantam uyaycharqanku, Gybbon-Spilsburyp t'ikrasqanta.
Qusqumanta hamuq Buenos Airespi kawsaq qillqaq Clorinda Matto sutiyuqqa (1852–1909) tawantin Iwanhilyutam, Apustulkunap Rurasqankunatam, Romanukunapaq qillqatapas kastilla simimanta Qusqu qhichwa simiman t'ikrarqan, 1901 watamanta 1904 watakama Buenos Aires llaqtapi uyaychasqa. Tukuy Musuq Rimanakuytataq 1922 watallapim uyaycharqanku Buliwyapaq Qullasuyu qhichwa simipi.
Tukuy Ñawpaq Rimanakuy Musuq Rimanakuyniyuq Dyuspa Simin Qillqantin iwriyu, grigu simikunamanta Qhichwa simiman t'ikrasqataqa 1986 watapim uyaycharqanku Qullasuyu qhichwa simipim. Ayakuchu suyupitaq iwanhiliku qhichwa pastur Rómulo Sauñe Quicañam Chuya Qillqata Chanka runasimimanmi t'ikrarqan, 1987 uyaychasqa. Rómulo Sauñetaqa K'anchaq Ñanpa ankallinkunam 1992 watapi sipirqan. 1988 watapi Qusqu qhichwa simiman t'ikraqa llapantin Dyuspa Simi Qillqatam uyaycharqanku. Ikwadurpi kimsa kichwa k'iti rimayman t'ikrasqakunam uyaychasqam 1989 watapi Chimpurasu, 1994 watapi Impapura, 2010 watapi Kañari k'iti rimaypim. 1996 watapi ñawra inlisyakunamanta hamuq runakuna Qullasuyu qhichwa simipi musuqchasqa t'ikrasqatam uyaycharqanku, 2004, diwtirukanuniku nisqa liwrukunayuqpas musuqchasqatam. Ñawpaq Waywash rimayman ñawpaq kaq t'ikrasqatataq SIL Internationalmanta kaq David Webermi rurarqan, Wallaqa rimaypim 2010 watapi uyaychasqa.
2012 watamantapacham achka qhichwa Bibliakunatañam internet nisqapi ñawiriyta atinchik Biblia hatun punku nisqakunapi, Chanka, Wallaqa rimaykunapi Bibliakunata, wakin k'iti rimaykunapi Wycliffe T'ikraqkunap rurasqan Musuq Rimanakuy t'ikrasqankunata PDF rikch'akuypipas.
Kay t'ikrasqakunaqa ñawra qillqaykunapim qillqasqam, kastilla qillqaypim, QSHKSpa qillqayninpi icha Urin runasimi nisqa allin qillqaypim.