cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Willaq Pirqa (kuyuq wankilli)
Willaq Pirqa nisqaqa 2022 watapi ruwasqa Piruw-Wuliwiya Qhichwa simipi asinapaq siq'isqa kuyuq wankillim, César Galindo sutiyuq runap pusasqan, Galindo, Augusto Cabada, Gastón Vizcarra sutiyuq runakunap qillqasqan. Willanmi Sistu, 13 watayuq warmachamanta, payqa Qusqu llaqtapi huk ayllupi tiyan, pay cinepa magianta tarin, ichaqa simi harkakuy llaqta runakunata harkan kuyuq wankillikunata qawanankupaq.
Sinupsis
Sistu Antikuna nisqapi huch’uy llaqtachanwan cineq magianta tarinku. Kay huñunakuymi chaqwata hatarichin ichaqa Kawana saphinkuwanpis tupachin hinaspapas llaqtapa mana atisqankutam qawachin kastilla simita hap'inankupaq hinaspa ñawinankupaq. Solución hina Sistuta akllanku sapa simana llaqtaman rispa kuyuq wankillita qhawaq hinaspa plazapi llapa runakunaman willananpaq. Huk punchaw canchón ch’usaqta tarin, cineqa ripun. . . Sistupa ilusionnin sapa simana willakuyta willananpaq suyaq runakunaman, ruwan kikin cineta paqarichinanpaq, kikin aranway phukllaqninkunawan, kikin kawsana saphinwan hinaspa llapanmanta aswantaqa, kikin simiykipi.
Riqsichiy
Kay kuyuq wankillipi aranway phukllaqkuna participaqkunaqa kanku:
Ruway
2015 watapi, chay siq'isqa kuyuq wankilliqa Ministerio de Cultura nisqap Estímulo Económico nisqap yanapaqninmi karqan, mama simikunapi ficción largometraje nisqa proyectokuna ruwanapaq atipanakuypi. Chay qhipamantaq, chay kawsqa rikch'a hap'iyta qallarirqan, chaymantataq 5 killata Maras llaqtapi, Moray llaqtapipas, Qusqu llaqtapi.
Chorro del Carmen
thumb|right|200px|Inlisya, Chorro del Carmen
Qitina
Qitina (kastilla simipi: Quetena) nisqaqa Antikunapi, Buliwyapi, huk nina urqum P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi, Hatun Qitina kantunpi, Uturunku nina urqup kuntinpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.513 m / 5.730 mitrum aswan hanaq.
Willaq Pirqa (kuyuq wankilli)
Qispichiy
Willaq Pirqa 2022 watapi agosto killapi Lima llaqtapi 26 kaq siq'isqa pilikula raymipi ñawpaq kutita qhawarqan. 8 ñiqin disimri killapi 2022 watapi Piruw mama llaqtapi tiyatrukunapi qhatuypaq qhawasqa karqan.
Miqu
thumb|right|200px|Amilusap llika iñuwan. thumb|right|200px|Amilupiktinap llika iñuwan. thumb|200px|Miqu k'atakuna, 800 kuti hatunchasqa, [[pularisasyun ch'illchiwan hap'isqa rikch'a. Miyuqa achkiy rurapuqmi.]] thumb|right|200px|[[Papa kawsaykuqkunapi miqu k'atakuna.]] thumb|right|200px|Miqusapa mikhuna: [[Pankiki.]] Miqu nisqaqa achka uwas misk'i patmakunamanta ch'antasqa tawqa iñuwayuq t'inkisqam, achka k'illimsayakum - amilusapas amilupiktinapas -, mikhuna imayaymi, yurakunap micha waqaychana imayaymi.
Willaq Pirqa (kuyuq wankilli)
Imata ninqu
Willaq Pirqa suqta kaq semanapi cinekunapi 42.000 qhawaqkunata aysarirqan.
Chorro del Carmen
Chorro del Carmen (kastilla simipi: Chorro del Carmen) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Asway markapi, huk llaqtam.
Miqu
Yapasqa minuywanqa (C6H10O5)n, n >= 200.
Willaq Pirqa (kuyuq wankilli)
Pukyukuna
<references group="" responsive="">
Awqapata munisipyu
Awqapata (kastilla simipi: Aucapata) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu Muñecas pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya suyupi. Uma llaqtanqa Awqapata llaqtam (183 runa, 2001 watapi).
Miqu
Kaymi huk miqusapa mikhuykunam: riwi murukuna, papa, kumar, rumu. Chaymanta hak'utam, sankhutam, t'antatam ruranchik.
Awqapata munisipyu
Kantunkuna
Iskay kantunmi kan.
Miqu
Hawa t'inkikuna
Kulhydrat
Awqapata munisipyu
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam, Aymara runakunam tiyanku.
772
772 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Michael Larrabee
thumb|right|260px| Michael Larrabee, [[Apuwasinyuq pukllaykuna 1964]] Michael Denny Larrabee sutiyuq runaqa icha "Mike" Larrabee (* paqarisqa Hollywood llaqtapi -  wañusqa Santa Maria), huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq kallpanayuq, huk karu kaq purinakunapim ( 400 m,  4x400m ).
Taytan:, Maman:. Churi:
Qarawasu
Qarawasu (Astronotus ocellatus) nisqaqa huk challwam, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunapi kawsaq, runap mikhusqan.
Michael Larrabee
Yachay wasi:.
Kamachiq
Kamachiq nisqaqa imatapas, pikunatapas pusaq runam, atiyniyuq kaq, ahinataq:
Sillustani
Sillustani nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk chullpakunam, Umayu quchapi yaqa wat'api, Punu suyupi, Punu pruwinsyapi, Hatunqulla distritupi. Punu llaqtamantaqa 34 km karum.
Suri Phuyu
Suri Phuyu (Aymara simi suri suri, phuyu phuru, "suri phuru", kastilla qillqaypi Suriphuyo) nisqaqa Buliwyapi huk urqum, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi, Hatun Qitina kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.458 mitrum aswan hanaq.
773
773 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Cevallos
Cevallos (kastilla simipi: Cevallos) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Tunkurawa markapi, huk llaqtam, Cevallos kitip uma llaqtanmi.
Wiñaypacha (kuyuq wankilli)
rikchacha|Wiñaypachaqta rikch'an Wiñaypacha nisqaqa 2018 watapi ruwasqa Piruw mama llaqtayuq trama siq'isqa kuyuq wankillim, Óscar Catacora sutiyuq runap pusasqan. 91 kaq Oscar nisqa suñaykunapi astawan allin hawa simipi siq'isqa kuyuq wankillipaq Piruwpa yaykusqan akllasqa karqan, ichataq manam akllasqachu karqan. Ñawpaq kaq siq'isqa kuyuq wankillim tukuy aymara simipi ruwasqa.
Trama
Willka (Vicente Catacora) hinaspa Phaxsi (Rosa Nina) yuyaq casarasqakunam religionninkuta hinaspa costumbrenkutapas waqaychanku. Sapallan churinku huk llaqtaman astakusqan qhipaman saqisqa qhipanku. Chayna kaptinpas, manam haykapipas suyakuyninkuta chinkachinkuchu hinaspam suyanku kutimunanta, huk p'unchaw.
Nutqhun p'istuq Ilika unquy
Nusghunp'istuq Ilika unquy; (Kastilla simipi: Meningitis)
Kurów
right|150px|thumb|Kurówpa wallqanqan.
Sevilla de Oro kiti
Sevilla de Oro kiti (kastilla simipi: Cantón Sevilla de Oro) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Asway markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Sevilla de Oro llaqtam.
Luis Enrique Martínez
Luis Enrique Martínez García, "Lucho" sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Gijón (Ispaña) llaqtapi -  ) mama llaqtayuq Ispaña piluta hayt'aqmi.
Sevilla de Oro kiti
Pulitika Rakiy
Kimsa kitillinmi kan: Sevilla de Oro, Amaluza, Palmas.
Luis Enrique Martínez
Tayta:
Kurów
Kurówqa huk Poloniapa sayami kan.
Luis Enrique Martínez
Yachay wasikuna:.
Drenthe pruwinsya
thumb|Drenthe unancha thumb|Drenthe (Urasuyu) thumb|Drenthe pruwinsyapi munisipyukuna llaqtakunapas thumb|Dolmen, [[Aa en Hunze]]
Luis Enrique Martínez
Como jugador
(1) Incluye datos de Liga de Campeones: 1995/96, 1997/98, 1998/99, 1999/00, 2000/01 (4 partidos, 2 goles), 2001/02, 2002/03; Copa de la UEFA: 1991/92, 1992/93, 1994/95, 2000/01 (5 partidos, 4 goles), 2003/04 y Recopa de Europa: 1993/94, 1996/97. (2) Incluye datos de Supercopa de España: 1993/94, 1995/96, 1996/97, 1997/98 (1 partido, 0 goles), 1998/99, 1999/00 y Supercopa de Europa: 1997/98 (2 partidos, 1 gol).
Drenthe pruwinsya
Drenthe nisqaqa Urasuyupi huk pruwinsyam (provincie). urasuyu simipi: Drenthe, Drente.
Kiru hampikamayuq
thumb|right|200px|Kiru hampikamayuq, yanapaqinwan, unquqpa siminpi kuchuchkaq. thumb|right|200px|Kiru hampikamayuq unquqwan. thumb|right|200px|Chakra runa kiru hampikamayuqpa wasinpi, [[Johann Liss, c. 1616-17.]] Kiru hampikamayuq nisqaqa kirukunata qhalichaykuq hampikamayuqmi.
Drenthe pruwinsya
Allpa saywachi
52° 55′ N 6° 35′ O
Chunta
Chunta (Bactris gasipaes) nisqaqa Uralan Abya Yalapi wiñaq sach'am, chunta yuram, sinchi-sinchi q'iruyuq. Misk'i wayunkunatam mikhunchik. Q'irunwanqa wasichanchikmi.
Drenthe pruwinsya
Runakuna
489 000 runakuna (2015).
Pulitika rakiy
Uma llaqtanqa Assen llaqtam.
Salvador Dalí
thumb|220px|right|Rinoceronte (ch'iquy) Salvador Dalí (Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí y Domènech) sutiyuq runaqa ( *  paqarisqa Figueras llaqtapi, Ispañapi -   wañusqa Figueras llaqtapi, Ispañapi) huk 🇪🇸 mama llaqtayuq llimphiq  wan ch'iquqpas (iskultur) runam karqan.
Hatun kiswar
Hatun kiswar, Hatun kiswara icha Kiswar, Kiswara chaylla (Buddleja incana) nisqaqa Antikunapi, suni suyupi wiñaq sach'am, ancha sinchi q'iruyuq. Antikunapi lliw kiswar rikch'aqkunamanta aswan hatun sach'am, ñawpa pacha Antikunapi mallki hina tarpusqa.
Wira unquy
Wira unquy (Lipoma) wira kawsaykuqkunap unquymi.
Salvador Dalí
Taytan: Salvador Dalí i Cusí; Maman: Felipa Domènech i Ferré. Warmi: Gala Éluard Dalí (1932-1982).
Hatun kiswar
Buliwya, Piruw, Ikwadur, Kulumbya mama llaqtakunapi Suni suyukunapi wiñan mama quchap hawanmanta 3.500 mitrumanta 3.800 mitrukama aswan hanaqpi.
Kiru hampikamayuq
Ñawpa pacha kiru kamayuqkunaqa unqusqa kiru hurquq, kiru sik'iqsi karqan. Kunan pachataq chay kiru hampikamayuqkunapqa unqusqa kiruta allinchananmi, qhalichananmi tiyan. Kirupi ismusqakunamanta hutk'ukunatam hutk'una antawan mankharqaspa chay llump'aychasqa hutk'ukunata kiru hunt'anawanmi hunt'anku.
Yana uqa listritu
Yana uqa listritu (kastilla simipi: distrito de Yanaoca) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, K'anas pruwinsyapi, Qusqu suyupi.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
774
774 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Qullpa Qucha
Qullpa Qucha nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Wak'as munisipyupi, Jarani pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Qullpaqucha llaqta ñiqpi.
Silvistri III
right|280px Giovanni dei Crescenzi Ottavian Silvistri III, Silvistri kimsa ñiqin (latin simipi: Silvester PP. III, Italya simipi: Papa Silvestro III) sutiyuq runaqa (* 1000 watapi paqarisqa Roma llaqtapi - † 1063 wañusqa Sabina llaqtapi) huk 🇮🇹 mama llaqtap kathuliku taytakura  karqan.
Salinas (Ikwadur)
Salinas nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Santa Elena markapi huk llaqtam. 2007 watakama Wayas markamanmi kapurqan.
Silvistri III
1045 watamanta 1045 watakama 146º Tayta Papam
Yawar t'ayqu
Yawar t'ayqu (genus Castilleja) nisqaqa huk yura rikch'anam.
Chayanta llaqta
Chayanta (kastilla simipi: Chayanta) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, huk llaqtam P'utuqsi suyupi, Rafael Bustillo pruwinsyapi, Chayanta munisipyup uma llaqtanmi.
Pikwayu
Pikwayu (Cocos nucifera) nisqaqa huk sach'am, chunta yuram, sinchi-sinchi ruruyuq, Uralan Abya Yalaman apamusqa. Wayunpa ukhunpi misk'i lichi hina puriqllam, upyasqanchikmi.
Tumasamil
Tumasamil (kastilla simipi: Cerro Tomasamil) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, huk urqum, Buliwyap Kunti Wallanpi, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qulcha "K" munisipyupi, San Juan kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.890 mitrum aswan hanaq.
Mantaru mayu
Mantaru mayu (kastilla simipi: Río Mantaro), ñawpa pacha Wankamayu, nisqaqa Piruwpi huk mayum, Wankawillka suyupi, Ayakuchu suyupi, Hunin suyupi.
Girón phaqcha
thumb|right|180px|Girón phaqcha thumb|right|180px| Girón phaqcha (kastilla simipi: Chorro de Girón) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk phaqcham, Asway markapi, Girón kitipi.
Chullkani
Chullkani (Chullcani) nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk urqum, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Turqu munisipyupi, Chachakumani kantunpi, Kusapata kantunpi, Chachakumani urqup antinpi.
Uliw
thumb|250px|Uliw k'allmapi [[asitunaskuna, Hurwatsuyupi.]] Uliw (Olea europaea) nisqaqa huk wayuq mallkim. Asitunas nisqa rurunkunaqa ancha wirasapam.
Isampa kitilli
Isampa kitilli nisqaqa (kastilla simipi: Parroquia Izamba) Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Ampatu kitipi, Tunkurawa markapi.
Qucharqa distritu
Qucharqa distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Cocharcas) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chinchiru pruwinsyapi, Apurimaq suyupi. Uma llaqtanqa Qucharqa llaqtam.
Qullpayaku kantun
Qullpayaku kantun nisqaqa (kastilla simipi: Cantón Collpa Ciaco) Buliwya suyupi kantunmi, Quchapampa suyupi, Jarani pruwinsyapi, Jarani munisipyupi. Uma llaqtanqa Qullpayaku llaqtam (246 llaqtayuq, 2001 watapi).
Qucharqa distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pukyu:
Monsefú distritu
Monsefú distritu (kastilla simipi: Distrito de Monsefú) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chiklayu pruwinsyapi, Lampalliqi suyupi. Uma llaqtanqa Monsefú llaqtam.
Parkuluma
thumb|right|200px|Parkuluma thumb|right|200px|Inlisya, Parkuluma Parkuluma (kastilla simipi: Parcoloma) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk llaqtam Asway markapi, Tumipampa kitipi, Tarki kitillipi.
Hasyu
Hasyu, Hs (musuq latin simipi: Hassium) nisqaqa huk q'illaymi, illanchaykuq, runallap rurasqanmi.
Chaku
rikchacha|150px|paña|Chakuq, hap'isqa [[liwriwan, Joachim von Sandrart-pa llimphisqan.]] Chaku icha Chakuy nisqaqa chakuq nisqa runakunap sallqa uywakunata hap'iyninmi, uywap aychanta chaskinapaq.
Kay hinam chakunku:
Yuqalla munisipyu
Yuqalla (kastilla simipi: Yocalla) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Tomás Frías pruwinsyapi, P'utuqsi suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Yuqalla llaqtam.
Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan.
Kantun - (Uma llaqta):
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara, waraniyi simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Q'iwi
Q'iwi (latin simipi: luxatio) nisqaqa q'iwisqa tullukunam, manaña allintachu tiyaq.
Jaén
thumb|right|280px|Jaén, Ispaña mama llaqta Jaén nisqaqa Ispañapi (Andalusiya suyupi) huk hatun llaqtam.
775
775 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
P'utuqsi suyu
P'utuqsi suyu nisqaqa (aymara simipi: P'utuqsi jach'a suyu; kastilla simipi: Departamento de Potosí) Buliwya mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa P'utuqsi llaqtam.
Runakuna
P'utuqsi suyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
P'utuqsi suyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Karu puriy
thumb|right|200px|Killa Qhichwa (El Sillar)
776
776 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Q'icha
right|thumb|Q'icha
Q'icha icha Diyarriya (grigu simimanta διαρροή, chaymanta kastilla simipi: diarrea) nisqaqa unquykunamanta, ahinataq q'icha unquymanta hamuq yaku hina akaymi. Q'ichaqa runapaq ancha maqlluqmi, achka yawar chinkayrayku. Chay yawar chinkaymantaqa achka runakuna, aswantaq wawakuna wañunmi.
Wankana
Wankana (Tayassu pecari) nisqaqa huk rikch'aq sintirum, usikupi yuraq sunkhayuq, sach'a khuchi, tukuy mikhuq, Awya Yalapi sach'a-sach'akunapi kawsaq.
Overijssel pruwinsya
thumb|Overijssel unancha thumb|Overijssel (Urasuyu) thumb|Overijssel pruwinsyapi munisipyukuna llaqtakunapas
Overijssel nisqaqa Urasuyupi huk pruwinsyam (provincie). urasuyu simipi: Overijssel, Oaveriessel.
Allpa saywachi
52° 30′ N 6° 30′ O
Runakuna
1 142 000 runakuna (2015).
Pulitika rakiy
Uma llaqtanqa Zwolle llaqtam.
Flevoland pruwinsya
thumb|Flevoland unancha thumb|Flevoland (Urasuyu) thumb|Flevoland pruwinsyapi munisipyukuna llaqtakunapas
Allpa saywachi
52° 30′ N 6° 30′ O
Pulitika rakiy
Uma llaqtanqa Lelystad llaqtam.
Nguyễn Minh Triết
Nguyen Minh Triet sutiyuq runaqa, witnam simipi Nguyễn Minh Triết, chinu simipi: 阮明哲, ( paqarisqa Bến Cát pruwinsyapi - ) 🇻🇳 mama llaqtap Yupay yachaq wan pulitikum,  kumunista pusaqmi karqan.
2006 watamanta 2011 watakama Witnampa umalliqninmi karqan.
Liyun Ikiña
Liyun Ikiña (Leon Iquiña) nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk urqum, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Turqu munisipyupi, Chachakumani kantunpi, Kusapata kantunpi.
777
777 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Esperanza, Ukayali
Esperanza icha Puerto Esperanza (kastilla simipi: Puerto Esperanza icha Esperanza) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ukayali suyupi, huk llaqtam, Purus mayu patanpi, Purus pruwinsyap uma llaqtanmi.
Quijarro mayu
Quijarro mayu (kastilla simipi: Río Quijarro) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk mayum, Chuqiyapu suyupi, Qarañawi pruwinsyapi.
Yupay
Yupay nisqaqa (yupa icha huchha nisqapas) imakunapapas hayka kayninta ninmi.
Qhichwa simipiqa kay hinataqmi yupanchik:
Tañiluma
thumb|right|200px|Vaca loca, Tañiluma Tañiluma (kastilla qillqaypi: Tañiloma) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk llaqtam Asway markapi, Tumipampa kitipi, Tarki kitillipi.
Mullipampa distritu (Wankawillka)
Mullipampa distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Mollepampa) Piruw mama llaqtapi, huk distritum Chuqlluqucha pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Mullipampa llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa kastilla simitam, qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Linu
Linu (Linum usitatissimum) nisqaqa q'aytuchasapa chillkiyuq, wirasapa muruyuq quram.
778
778 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Sipuru
Sipuru (genus Pithecia) nisqakunaqa huk Uralan Abya Yalap paray sach'a-sach'ankunapi k'allmakunapi kawsaq k'usillukunam.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
Kiru ismu
thumb|right|200px|Kiru ismu. thumb|right|200px|[[Kiru pichana.]] Kiru ismu (caries dentaria) nisqaqa kirukunap huk unquyninmi, mana kirunchikkunata pichaptinchik paqariq.
Mana kiru ismunanpaqqa, kirunchikkunata allinta pichananchikmi, ama nisyu añakata mikhusunchikchu.
Urupampa pruwinsya
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Mocha (Ikwadur)
Mocha nisqaqa (kastilla simipi: Mocha) Ikwadur mama llaqtapi, Tunkurawa markapi, huk llaqtam, Mocha kitip uma llaqtanmi.
Urupampa pruwinsya
Yurakuna
Urupampa pruwinsyapiqa kay yurakunam wiñanku:
Santa María (California)
thumb|250px|right|[[Santa María hatun wasi]] thumb|250px|Santa María Ñawiriy wasi Santa María nisqa llaqtaqa, Californiapi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun llaqtam Santa Bárbara kundadupi.
Urupampa pruwinsya
Uywakuna
Pruwinsyapiqa kay uywakunam kawsanku:
Mocha (Ikwadur)
Runakuna
Mocha kitillipiqa Tunkurawa Kichwa runakunam tiyanku.
Santa María (California)
Pulitika rakiy
2684 km²
Urupampa pruwinsya
Uywakuna
thumb|right|180px|[[Mayu patu Merganetta armata]] thumb|right|180px|Leptasthenura xenothorax
Tarwi
Tarwi, Tawri icha Chuchu (Lupinus mutabilis) nisqaqa huk chaqallu yuram, rikch'aq q'iram, Antikunapi wiñaq. Prutinasapa murunkunatam yanuspa mikhunchik.
Phukuna
thumb|right|Huk [[tsalagi runa wirutita phukunanwanmi churachkan.]] thumb|right|Huk [[dayak runa phukunanwan.]] Phukuna nisqaqa wirutita phukunapaq chuqana ayñim, awqanakuypaq icha chakunapaq.
Urupampa pruwinsya
Runakuna
Urupampa pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Rinri nanay
Rinri nanay (Otitis media) nisqaqa runa rinrip unquyninmi.
Urupampa pruwinsya
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Pilawit'u
Pilawit'u nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Wak'as munisipyupi, Jarani pruwinsyapi, Quchapampa suyupi.
Urupampa pruwinsya
Karu puriy
thumb|right|200px|Qhatu, [[Chinchiru (Qusqu)|Chinchiru llaqta]] thumb|right|200px|Intiwatana, [[Machu Pikchu, Urupampa pruwinsya]]
Quijarro phaqchakuna
Quijarro phaqchakuna nisqakunaqa Quijarro mayup phaqchankunam, Buliwyapi, Chuqiyapu suyupi, Qarañawi pruwinsyapi.
Urupampa pruwinsya
Pruwinsyapi paqarisqa
thumb|left|130px|Mateo Pumaqhawa Mateo Pumaqhawa paqarimurqa Chinchiru llaqtapi, Urupampa pruwinsyapi,.
Agustina Bessa-Luís
Maria Agustina Ferreira Teixeira Bessa sutiyuq warmiqa, icha Agustina Bessa-Luís (*  paqarisqa [Vila Meã llaqtapi -  wañusqa Oporto llaqtap), huk POR}} mama llaqtayuq, [[purtuyis simipi qillqaqsi qarqan.
Taytan: Artur Teixeira Bessa (1882-1924), Maman: Laura Jurado Ferreira (1899-?). [Qusan]: (1945 - 2017). Churinkuna: (3) Alberto, Leonor & Lourença Agustin
779
779 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Kuru Kuru munisipyu
Kantunkuna
Chunka kantunmi kan.
Kantun - (Uma llaqta):
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Wachapala kiti
Wachapala kiti (kastilla simipi: Cantón Guachapala) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Asway markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Wachapala llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Qulawi kantun
Qulawi kantun (kastilla simipi: Cantón Colavi) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Cornelio Saavedra pruwinsyapi, Taqupampa munisipyupi. Uma llaqtanqa Qulawi (San Felipe de Colavi) llaqtam..
Pisqu distritu
Pisqu distritu (kastilla simipi: Distrito de Pisco) nisqaqa huk distritum Pisqu pruwinsyapi, Ika suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Pisqu llaqtam.
Runakuna
54 193 runakuna
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Salla Qullu
Salla Qullu nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk urqum, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Turqu munisipyupi, Chachakumani kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 4.644 m / 4.730 mitrum aswan hanaq.
Yungay (Chili)
Yungay nisqaqa Chili mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Yungay llaqtapiqa 16.814 runakunam kawsachkanku (2002).
Tarawasi
Tarawasi (Tarahuasi) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk ñawpa llaqtam, Qusqu suyupi, Anta pruwinsyapi, Limatampu distritupi.
Chiqa listritu
Chiqa listritu (kastilla simipi: distrito de Checca) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, K'anas  pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Chiqa llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Ngô Đình Diệm
Jean-Baptiste Ngo Dinh Diem sutiyuq runaqa, witnam simipi Ngô Đình Diệm, chinu simipi: 吳廷琰,  ( paqarisqa Huế distritupi -  wañusqa Saigón llaqtapi) Urin Witnam mama llaqtap Awqaq pusaq wan pulitikum karqan.
1955 watamanta 1963 watakama Witnam Republikapas umalliqninmi karqan.
Santa Bárbara (California)
thumb|250px|right|Santa Bárbara, California thumb|250px|Santa Bárbara Yachay Sunturnin Santa Bárbara nisqa llaqtaqa, Californiapi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun llaqtam Santa Bárbara kundadupi.
Wiñay kawsay
Fray Junípero Serra, kamasqa.
Allpa saywachi
108,75 km²
88 410 runa kuna.
Ukayali mayu
thumb|right|200px|Ukayali mayumanta [[Piraña]] Ukayali nisqaqa Piruw llaqtapi, huk hatun mayum Luritu suyupi, Ukayali suyupipas. thumb|left|170px|Saywitu thumb|left|170px|[[Pukallpa llaqtawan Ukayali mayu]]
Valdiviapi pacha kuyuy (1960)
thumb|200px|Valdiviapi pacha kuyuy (1960). Valdiviapi pacha kuyuy nisqaqa Chili mamallaqtapi ancha hatun pacha kuyuymi karqan.
Misti katari
Misti katari (Viperinae) nisqaqa mach'aqwaykunam, Iwrupa, Asya, Aphrika allpa pachakunapi kawsaq, aycha mikhuq suchuq uywakunam.
Kuntamana
Kuntamana (kastilla simipi: Contamana) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Luritu suyupi huk llaqtam, Ukayali pruwinsyap uma llaqtanmi.
Carlos García-Bedoya
Carlos García-Bedoya Zapata sutiyuq runaqa (* paqarisqa Limaq llaqtapi - †  wañusqa Limaq llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq taripay amachaq, diplumatiku, pulitiku wan qillqa runanam.
1979 watapi Piruwpa Hawa ministruninmi u7karqan.
Kastilla simi
Kunanqa kastilla simitaqa kay mama llaqtakunapim riman:
Qhichwa simipi pilikulakuna
Kaymi qhichwa simipi pilikulakuna:
Camilo Ponce Enríquez kiti
Camilo Ponce Enríquez kiti (kastilla simipi: Cantón Camilo Ponce Enríquez) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Asway markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Ponce Enríquez llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Parawaku
Parawaku icha Sipuru (Pithecia monachus) nisqaqa huk Uralan Abya Yalap paray sach'a-sach'ankunapi k'allmakunapi kawsaq k'usillum, rikch'aq sipurum.
Wamali distritu
Wamali distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Huamalí) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Shawsha pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Wamali llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Diego Velázquez
Diego Velázquez (Diego Rodríguez de Silva y Velázquez) sutiyuq runaqa ( *  paqarisqa Sevilla llaqtapi - †  wañusqa Madrid llaqtapi) huk Ispaña mama llaqtayuq llimphiq runam karqan.
Wamali distritu
Simikuna
Pukyu:
781
781 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Diego Velázquez
Llimphiykuna
thumb|200px|Diego Velázquez (1630) thumb|250px|Las Meninas thumb|250px|La Venus del espejo
Waqana distritu
Waqana distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Huaccana) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chinchiru pruwinsyapi, Apurimaq suyupi. Uma llaqtanqa Waqana llaqtam.
Diego Velázquez
Referenciakuna
Justi, Carl (1953). Velázquez y su siglo. Madrid : Espasa-Calpe.
Waqana distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
782
782 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Usa unquy
Usa unquy (Pediculosis) nisqaqa qarapi, chukchapi, p'achakunapi kawsaq usakunap paqarichisqan unquymi, runa umapi, huk kurku phatmakunapi kaq.
Challwiri urqu
Challwiri (kastilla simipi: Cerro Boratera de Challviri, "Challwiri bórax qhuya urqu") nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, huk urqum Buliwyap Kunti Wallanpi, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, San Pawlu Lipis munisipyupi, Hatun Qitina kantunpi, Eduardo Abaroa anti fauna mama llaqta risirwapi, Challwiri kachi qucha ñiqpi, Salvador Dalí ch'in pachap chinchayninpi. Pikchunqa mama quchamanta 4.814 m / 5.484 mitrum aswan hanaq.
2003
2003 wataqa Griguryanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Alupampa kitilli
Alupampa kitilli icha Montalvo kitilli nisqaqa (kastilla simipi: Parroquia Montalvo / Parroquia Alopamba) Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Ampatu kitipi, Tunkurawa markapi.
Montalvo kitilliqa Juan Montalvomanta sutichasqa (qillqaq, 1832 - 1889).
Kaypipas qhaway
thumb|left|160px|Juan Montalvo
Iskanwaya
Iskanwaya nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk mawk'a llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Muñecas pruwinsyapi, Llika mayu qhichwapi, Awkapata llaqta ñiqpi.
Paruru pruwinsya
Paruru pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Paruro) nisqaqa Qusqu suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Paruru llaqtam.
Meitneryu
Meitneryu, Mt (musuq latin simipi: Meitnerium) nisqaqa huk q'illaymi, illanchaykuq, runallap rurasqanmi.
Paruru pruwinsya
Pulitika rakiy
Isqun distritunmi kan:
Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Paqpa
Paqpap raphinpi q'aytuchamantaqa waskakunatam ruranchik.
Qatawi (P'utuqsi)
Qatawi icha Q'atawi (kastilla simipi: Catavi) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, P'utuqsi suyupi, Rafael Bustillo pruwinsyapi, Llallawa munisipyupi, Llallawa kantunpi.
Kay llaqtap sutinqa aymara simimantam: qatawi icha q'atawi = isku (CaO).
Musiku
Qatawi llaqtapi hatun qhuyam karqan, 1987 watapi wichq'asqa.
Sasa samay
Sasa samay (Dyspnoe, disnea) nisqaqa huk runap sasalla samayninmi, pisilla muksichaqpa, huk unquypa icha sasa phutikuypa, manchakuypapas paqarichisqan.
Kunturkanki distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
Willka (iñiy)
Willka nisqaqa iñiypi, iñiq runapaq ima ancha chaniyuq kaqpas, icha pi allin kawsayniyuq runapas.
Kunturkanki distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Willka (iñiy)
Kristiyanu iñiypi chay allin kawsayniyuq runakunataqa santum sutinchanku.
Utrecht pruwinsya
thumb|Utrecht unancha thumb|Utrecht (Urasuyu) thumb|Utrecht pruwinsyapi munisipyukuna llaqtakunapas
Urmiri munisipyu
Urmiri (kastilla simipi: Urmiri) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu Tomás Frías pruwinsyapi, P'utuqsi suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Urmiri llaqtam.
Kunturkanki distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Urmiri munisipyu
Pulitika rakiy
Iskay kantunmi kan.
Utrecht pruwinsya
Utrecht nisqaqa Urasuyupi huk pruwinsyam (provincie). urasuyu simipi: Utrecht.
Allpa saywachi
52° 7′ N 5° 10′ O
Runakuna
1 268 000 runakuna (2015).
Kunturkanki distritu
Simikuna
Pukyu:
Urmiri munisipyu
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam, Aymara runakunam tiyanku.
Utrecht pruwinsya
Pulitika rakiy
Uma llaqtanqa Utrecht llaqtam.
Urmiri munisipyu
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Santu
Santu (qhari) icha Santa (warmi) nisqaqa - latin simimanta: sanctus, sancta; grigu simipi: άγιος, άγια [ágios, ágia]; iwriyu simipi: קדש, [qodesh] - kristiyanu inlisyapi Dyuswan allinta kawsaq iñiq runam, willka hina.
Lliqti unquy
thumb|250px|right|Lliqti unquy, [[chankakunapi.]] thumb|250px|right|Lliqtiwan unqusqa runa, 24 watayuq. Lliqti unquy nisqaqa (Lepra, liqti unquy icha liqthi unquy nisqapas) lliqti añaki (Mycobacterium leprae) nisqa añakikunap paqarichisqan, runap qaranta ch'utiq, chiki (maqlluq) unquymi. Chay unquyqa qaratam llik'iykun.
Chiwana nina urqu
Chiwana (kastilla simipi: Volcán Chiguana) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, huk urqum, Buliwyap Kunti Wallanpi, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qulcha "K" munisipyupi, San Juan kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.278 mitrum aswan hanaq.
Achkiy
thumb|right|200px|Achkiypa [[llimphinkuna]] Achkiy icha Akchiy, Qusqu-Qullawpi K'anchay, kichwapi Achik (latin simipi: lux) nisqaqa huk micha rikch'aqmi, ima k'anchaqpas. 380-manta 780-kama nanumitru pillunya suni kayniyuq iliktrumaqnitiku illanchaymi.
Achkiytaqa rikunapaq mat'ipayanchik. Chaypaqqa ñawinchik ukhunman hamunanmi tiyan.
Santu
Apustul Pawlu nisqankamaqa llapa Dyuspi iñiq runaqa santum, mana chay allin rurayninkunaraykuchu, ichataq Dyuspa grasyallanraykum.
Kathuliku Inlisyapiqa Hatun Papam Dyuswan allin kawsayniyuq runakunata "santu runam karqan" nispa santuchan (kanunisasyun), Dyuspa yanapayninwan achachillakunata ruraptinmi icha Dyuspi iñiyninrayku sipisqa (martir) kaptinmi.
Achkiy
Achkiy kay achkiy puyku nisqakunamanta paqarinmi:
Hanaq pachamanta:
Tiksi muyupi (sallqa kaqpi):
Runap rurasqan:
Sapallan achkiy rikch'aq, pillunya suni kayniyuqqa, kikin llimphiyuqmi. Chay achkiy llimphikunataqa k'uychipim rikunchik. Lliw llimphi achkiykuna chaqrusqataq, inti k'anchaypi hina, yuraqmi achkiymi.
Urmiri munisipyu
Simikuna
Munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Sarwa distritu
Sarwa distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Sarhua) Victor Fajardo pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Sarwa llaqtam.
Chakra kamaywan, michiywanpas kawsaqsi kachkanku, ayninakuspa, minkanakuspa.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Yachay tarpuy
thumb|left|160px|Inlisya, [[Sarwa]] thumb|left|160px|[[Qachwa tusuy, Sarwa distritu]] Allinta pallaspa kaykunatas awaq, ruraq kanku:
Anduwa
Anduwa (Andua, Andwa, Andoa) nisqakunaqa huk runa llaqtam, Pastasa markapi, Ikwadurpi, hinallataq Anduwa distritupi, Luritu suyupi, Piruwpi kawsaq.
783
783 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Jinés Cornejo Endara
Jinés Cornejo Endara sutiyuq runaqa (1952 watapi paqarisqa Amariti llaqtapi, Chuqiyapu suyu, Buliwyapi) buliwyanu apulu qhichwa simipi, kastilla simipipas qillqaqmi.
Jinesqa misti ayllupi wiñaspa Amariti ayllu llaqtachapi kawsarqan 19 watayuq kayninkamam. Chaypacha ancha achka qhichwa willakuykunatam uyarispa sunqunchasqa karqan. 2013 watapi ñawpaq kawsay rikch'antam uyaycharqan, Saqapa sutiyuq.
San Huwan distritu (Wankawillka)
San Huwan distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de San Juan) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chuqlluqucha pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa San Huwan llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Lygia Fagundes Telles
Lygia de Azevedo Fagundes Telles sutiyuq warmiqa,  (*  paqarisqa São Paulo llaqtapi -  ), huk 🇧🇷 mama llaqtayuq taripay amachaq wan purtuyis simipi qillqaqsi qarqan.
Taytan: Durval de Azevedo Fagundes, Maman: Maria do Rosário Silva Jardim de Moura. Qusannaka: Gofredo Teles Júnior (1947-1960) / Paulo Emílio Salles Gomes (1963-1977).
T'asra
thumb|right|200px| T'asra, Tawak'a icha Millka (kastilla simipi: cuadrado) nisqaqa tawantin kaqlla manyayuq wask'a tawak'uchum. Lliw wask'api hina, sapanka k'uchuqa isqun chunkam k'atmayuq.
Wila Qullu (Sajama)
Wila Qullu (Wila Kkollu / Wila Kkollo) nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk urqum, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Turqu munisipyupi, Chachakumani kantunpi, Aqutanku nina urqu ñiqpi. Pikchunqa mama quchamanta 4.729 mitrum aswan hanaq.
T'asra
Kaqninkuna
T'asrapa tawa manyankuna: AB, BC, CD, DA.
Wila Qullu (Sajama)
Kay urqup sutinqa aymara simim, wila puka icha yawar, qullu urqu, "Puka urqu" icha "Yawar urqu".
T'asra
Kaqninkuna
Tawa k'achikuna: A, B, C, D.
Iskay t'iksukuna : AC, BD.
Qhapaq lluqsina
Huk t'asra manyapa suninnin kan 1, t'iksupa suninin d; kayhina lluqsin:
2004
2004 wataqa Griguryanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Sunku-sunku
Sunku-sunku  (genus Callicebus) nisqakunaqa huk Uralan Abya Yalap paray sach'a-sach'ankunapi k'allmakunapi kawsaq k'usillukunam.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
Michelle Bachelet
thumb|right|Michelle Bachelet Verónica Michelle Bachelet Jeria /βeˈɾonika miˈʃɛl baʃˈle ˈçeɾja/ sutiyuqqa (29 ñiqin tarpuy killapi 1951 paqarisqa Santiago de Chile llaqtapi, Chili mama llaqtapi) huk chilinu pulitiku warmim. 11 ñiqin pawqar waray killamanta 2006 watapi 11 ñiqin pawqar waray killakama 2010 watapi Chili suyup umalliqninmi karqan.
Rikina
Rikina (kastilla simipi: Requena) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Luritu suyupi, huk llaqtam, Rikina pruwinsyap uma llaqtanmi.
San Luis Obispo (California)
thumb|250px|right|San Luis Obispo, California thumb|250px|Jespersen Hall Yachay Sunturnin San Luis Obispo nisqa llaqtaqa, Californiapi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun llaqtam San Luis Obispo kundadupi.
Wiñay kawsay
Kamasqa St. Louis of Toulose suti.
Allpa saywachi
34,32 km²
45 119 runa kuna.
Ullu islampu
thumb|right|Ullu ishlampu. Ullu islampu, kichwapi Ullu ishlampu nisqaqa ulluta qatanapaq k'awchu islampum, yumata hark'anapaq, yuquy unquykunatapas hark'anapaq, chichuyay hark'anam.
Chipuru
Chipuru (Tsipuru) (genus Saimiri) nisqakunaqa huk Uralan Abya Yalap paray sach'a-sach'ankunapi k'allmakunapi kawsaq k'usillukunam.
Rikch'aqkuna
Kay huk rikch'aqninkuna:
Mode Gakuen Cocoon Tower
Mode Gakuen Cocoon Tower (nihun simi: モード学園コクーンタワー)　nisqaqa Nihun llaqtapi ancha hatun
Pasa kitilli
Pasa kitilli nisqaqa (kastilla simipi: Parroquia Pasa) Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Ampatu kitipi, Tunkurawa markapi.
Islampu
thumb|right|200px|Papil ishlampukuna. Islampu, kichwapi ishlampu nisqaqa imamantapas - p'achamantapas, qaramantapas, plastikumantapas, papilmantapas, k'awchumantapas rurasqa wayaqacha, imakunatapas apaykachanapaqpas waqaychanapaqpas.
784
784 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
2007
2007 wataqa Griguryanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Wask'a
Wask'a icha Sayt'u icha Lliklla ( rectangle / rechtek) (kastilla simi: rectángulo) nisqaqa tawak'uchum, sapanka k'uchunqa isqun chunkam k'atmayuq. Iskaynintin chimpa kaq manyaqa kaqllam.
Tawantin kaqlla manyayuq wask'ataqa t'asra ninchikmi.
thumb|right|200px|
Paperaspaq hampikuna
Paperaspaq hampikuna harkasqa  paperas t’itun. Mayk’aq aswan runakunaman kay hapikuna qusqanku chantapas pisi pantaykuna kay runakuna ñiqiman pisiyachin. Mayk’aq 90% runakunamanta hampiwan kanku chantapas kay hampi allillan 85% kaqmanta kan. Iskay dosis aswan pachapaq munasqanku. Qallarina dosis 12 chaymanta 18 killakunayuqpura nisqan. Iskay dosispuni iskay chaymanta suqta watayuqpuri qusqan. Ruwaynin chanta unquyta kay mana inmune runapi mana munayta kankuchu.
Wieluń
Wieluń (ˈvʲɛluɲ) nisqaqa Pulunya mama llaqtap huk llaqtam. Wieluń llaqtapiqa 23.451 runakunam kawsachkanku (2014).
Paperaspaq hampikuna
Harkay
Paperaspaq hapikuna sumaq harkasqa kan chaymanta pisi wak efectokuna kanku. Pisi nanay chaymanta inflamación maypi churasqa inyeccionpi chaymanta pisi rupha tariyta atikun. Aswan qhapaq efectokuna mana riqsisqanku. Yachasqa mana paqta tinkiypaq kay hampi pantaykunawan ahina neurologico efectokunata. Kay hampi mana runakunaman qusqankuchu pichus wiksayuq utaq sinchi inmunosupresión kanku. Mana allin tukukusqakuna wawakunapaq pichus mamakunayuq hapita wiksayuqpi chaskisqanku; ichaqa, mana qillqa willakuqpi kasqanku. Kay hampikuna chiwchi celulakunapi paqarisqanku, chantapas allinlla quypaq kay runakuna runtu alergiakuna kaqwan.
Ruwaynin
Aswan hatunyachisqa pacha kaqmanta chaymanta achka suyukuna pacha hatunyachiypi kayta inmunización programakunankupi yapanku wiñaypuni tupaq sarampión kaqwan chaymanta rubeolapaq hampi kaqwan riqsisqa MMR. Huk huñusqa ñawpaq kimsa hampikunawan chaymanta kay varicelapaq hampi kaqwan riqsisqa MMRV hapirinalla kanku. 2005 kaqmanta 110 suyukuna kay hampita tarikuyta qusqanku. Kitipi maypi vacunacionta llapa runakunapaq ruwasqan chantapas aswan 90% runakuna unquymanta tiyanku. Khuska waranqa huñu dosis huk variedad hampimanta qusqan.
Ñawpaq willakuy, sociedad chaymanta cultura
Huk paperas hampi hukñiqi kamachisqa 1948 kaqpi kasqan; ichaqa pisi pacha efectividadpaq tiyanlla. Allichasqa hampikuna qatunapi 1969 kaqpi kasqanku. Mayk’aq ñawpaq hampi kay Inactivada kasqan chantapas wak preparacionkuna kawsay qhasñu virus kanku. Kay Lista Chaniyuq Hampikunamanta Organizacion Mundial Salud kaqpi, aswan chaniyuq hampikuna kaqlla alliyay sistema kaqpi. Achka yupay wak imayna kanan ahina 2007 kaqmanta kanku.
Angol
thumb|240px|right|Angol
Hollister (California)
thumb|250px|right|Hollister Obispo, California thumb|250px|Hollister Hall Yachay Sunturnin Hollister nisqa llaqtaqa, Californiapi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun llaqtam San Benito kundadupi.
Angol
Angol nisqaqa Chili mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Yungay llaqtapiqa 53.996 runakunam kawsachkanku (2002).
Hollister (California)
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Allpa saywachi
34 928 runa kuna.
Sulluy
Sulluy (abortus) nisqaqa sullup chinkaynin, manaraq kawsay atiyman wiñaspa. Sullusqa runachaqa chaywan wañunmi.
Runap munasqan, qallarichisqan sulluyqa sulluchiy nisqam.
Aborto
Patate
Patate (kastilla simipi: Patate) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Tunkurawa markapi, huk llaqtam, Patate kitip uma llaqtanmi.
Runakuna
Patate kitillipiqa Tunkurawa Kichwa runakunam tiyanku.
T'ankar
T'ankar Ch'iqchi  icha Waqra-waqra (genus Berberis) nisqakunaqa huk Abya Yalapi wiñaq yurakunam, kichkasapa thansakunam, q'illu tuktuyuq, 450-chá 500-chá rikch'aqkunam.
Rikch'aqkuna
Kaypi huk rikch'aqninkuna:
Colera hampikuna
Colera hampikuna hampikuna kanku allinlla t’ituypaq colera kaqta kanku. 85% allinlla kanku sichus suqtañiqi killakuna ruwasqanku chaymanta 50–60% allinlla hukñiqi watapi ruwasqanku. Allinlla huchuyachin sichus pisi 50% kaqman chanta iskay watakunapi. Mayk’aq huk qhapaq huñu runakunamanta inmunizado kanku kay beneficiokuna inmunidad huñumanta quwayta atikun kay mana inmunizado runakunapaq. Kay Organización Mundial de la Salud kay ruwasqa nin chantapas wak ruwanakuna kay hatun maqllupaq ninpas. Iskay hapikuna utaq kimsa hampikuna simirayku nisqankupuni. Huk inyección hapirinalla wakin kitikunapi pachapi ichaqa pisi hapirinalla kan.
Harkay
Iskay hapirinalla hampikuna simipaq harkaypuni kanku. Pisi wiksa nanay utaq q’ichalira ruwayta atikun. Kay hampikuna allinlla wiksayuq kaqpi kanku chaymanta allinlla kay pisi inmune ruwana kaqwan kanku. Aswan 60 suyukunapi ruwayta kamachisqanku. Suyukunapi ruwasqan maypi kay unquy pisi kikin rentable kayta atikun.
Sociedad chaymanta cultura
Hukñiqi hampikuna ruwasqa colerapaq qhipa 1800 watayuq paqarisqanku. Kaykunata hukñiqi hampi llapa pachapi ruwasqan chayta huk laboratoriopi ruwasqan. Hampikuna simipaq ñawpaq 1990 kaqpi riqsichinku. Kay Lista Chaniyuq Hampikunapi kay Organización Mundial de la Salud kaqpaq kanku, aswan chaniyuq hampi kaqlla alliyay sistema kaqpi munasqan. Qullqi inmunizaypaq colerapaq 0.1 kaqmanta chaymanta 4.0 USD kaqman.
Awriq mayu
Awriq mayu (kastilla simimanta: Marañón) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Amarumayu suyupi, huk hatun mayum.
Allpa saywachi
thumb|left|140px|[[Mansirichi punku]] thumb|left|140px|Marañun mayu, [[Borja llaqtapi]]
Runakuna
thumb|left|140px|[[Awahun runakuna, Amarumayu suyu, Piruw]] Marañun mayu patanpi Awahun runakunam tiyanku.
Chichiku
Chichiku icha Pichiku k'usillu (genus Saguinus) nisqakunaqa huk Uralan Abya Yalap paray sach'a-sach'ankunapi k'allmakunapi kawsaq k'usillukunam.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
Willkawaman
Willkawaman nisqaqa (kastilla simipi: Vilcashuamán / Vilcas Huamán) huk piruwanu llaqtam, mawk'a llaqtapas, Ayakuchu suyupi, Willkawaman pruwinsyap uma llaqtanmi. .
Karu puriy
thumb|left|150px|Inka punku, Willkawaman
Tanpu
Tampu nisqaqa ima runakunata, chaskikunata qurpachanapaq, mikhuchinapaq wasipas.
Chaskus nina urqu
Chaskus (kastilla simipi: Volcán Chascos) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, huk nina urqum, Buliwyap Kunti Wallanpi, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qulcha "K" munisipyupi, San Juan kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.227 mitrum aswan hanaq.
Kaluma kiti
Kaluma kiti (kastilla simipi: Caluma) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Bolívar markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Kaluma llaqtam.
Runakuna
Kaluma kitipiqa Waranka Kichwa runakunam tiyanku.
Challwa Mayu llaqta
Challwa Mayu nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk juch'uy llaqtam, Wak'as munisipyupi, Jarani pruwinsyapi, Quchapampa suyupi.
Tarikun Wak'asman yanpatapi, juk kilumitru khuskanniyuqpi Wak'as llaqtamanta.
Yachachiy
thumb|left|250px|Muyu muyu tusuy qutu, Wallpama yachaywasi yachachipkuna chantakunankupaq wasimanta, Challwamayu markapi, Wak'as munisipyupi
Wisalla
Wisalla nisqaqa (kastilla qillqaypi Huisalla) Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk urqum, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Karanka Kurawara munisipyupi, Sajama kantunpi, Sajama urqup kuntinpi.
2002
2002 wataqa Griguryanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Oleg Blokhin
Oleg Volodymyrovych Blokhín u Oleg Vladimirovič Blojin (Rusu simipi: Олег Владимирович Блохин; ukranya simipi: Олег Володимирович Блохін), ( paqarisqa Kyiv llaqtapi  -  ) huk 🇺🇦 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi wan pukllaykamachiq karqan.
2000
2000 wataqa Griguryanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Oleg Blokhin
Warmi: Irina Deriugina, Churinkuna: Irina Olehivna Blokhina.
2001
2001 wataqa Griguryanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Wilka
Willka icha achama (Anadenanthera colubrina) nisqaqa Urin Awya Yalapi wiñaq huk sach'am, 5-30 mitrukama wiñaq, kurkuntaq 6-9 disimitrukama rakhum, ancha kichkasapa.
Anduwa simi
Anduwa simi (Gae, Gaye, Semigae, Shimigae) nisqaqa ñawpa pacha Anduwa runakunap rimayninsi karqan, sapara rimaykunaman kapuq. Chay rimaqkunap allpanqa kunan Ikwadurpim, Piruwpipas kachkan.
Qunchamarka
Qunchamarka (Konchamarca) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk mawk'a llaqtam, Chuqiyapu suyupi, José Ramón Loayza pruwinsyapi.
Anduwa simi
Kunan pacha Anduwa runakunaqa kichwa simitam riman.
786
786 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
San Andrés distritu
San Andrés distritu (kastilla simipi: Distrito de San Andrés) nisqaqa huk distritum Pisqu pruwinsyapi, Ika suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa San Andrés llaqtam.
Runakuna
14 134 runakuna
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Anquma kantun
Anquma kantun (kastilla simipi: Cantón Ancoma) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Cornelio Saavedra pruwinsyapi, Thaqupampa munisipyupi. Uma llaqtanqa Anquma llaqtam (141 llaqtayuq, 2001 watapi).
Robert Conrad
right|280px|Robert Conrad Conrad Robert Falk sutiyuq runaqa, icha Robert Conrad ( paqarisqa Chicago - ) wañusqa Malibu llaqtapi), huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan.
Taytanː Leonard Henry Falk, Mamanː Alice Jacqueline Hartman. Warmikunaː Joan Kenlay (1952-1977) / LaVelda Fann (1983-2010) Churinkunaː (8).
Darmstadtiyu
Darmstadtiyu, Ds (musuq latin simipi: Darmstadtium) nisqaqa huk q'illaymi, illanchaykuq, runallap rurasqanmi.
Ukhupampa distritu (Apurimaq)
Ukhupampa distritu nisqaqa (kastilla simipi: distrito de Ocobamba ) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chinchiru pruwinsyapi, Apurimaq suyupi. Uma llaqtanqa Ukhupampa llaqtam.
Kenzō Tange
thumb|right|280px|Kenzō Tange (1913-2005) Kenzō Tange (丹下健三 Tange Kenzō?)  sutiyuq runaqa ( paqarisqa Sakai llaqtapi -  wañusqa Tokyo llaqtapi) huk   mama llaqtayuq wasichay kamayuqmi qarqan.
Ukhupampa distritu (Apurimaq)
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Kawalluqucha
Kawalluqucha (kastilla simipi: Caballococha) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Luritu suyupi, huk llaqtam, Mariscal Ramón Castilla pruwinsyap uma llaqtanmi.
788
788 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Q'aqyawiri munisipyu
Q'aqyawiri Qaqayawiri icha Axawiri (kastilla simipi: Caquiaviri) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Pakaqi pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi. Uma llaqtanqa Q'aqyawiri llaqtam.
Kantunkuna
Chunka hukniyuq kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Hayu
Hayu nisqaqa imappas manapuni kaqllan kaq, tukuylla wakin kaq.
Ahinataqmi huk hayuntinkuna:
787
787 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Thansa
thumb|300px|Huk thansa: [[Aesculus parviflora]] Thansa nisqakunaqa lliw aswan pisi, mana sach'achu kaq q'iru ruraq yurakunam, kurkunnaq, achka k'allmallayuq.
Achi Tayta iskay ñiqin piti
Achi Tayta iskay ñiqin piti (inlish simipi: The Godfather Part II, kastilla simipi: El Padrino II) nisqaqa huk pilikulam, 1974 watapi rurasqa. Kuyu walltay pusaqninqa Francis Ford Coppola karqan.
Thansa
Thansasapa allpa, thansallayuq yura pachatataq ch'apram ninchik.