cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Adolf Hitler
Aliman awqaqkuna maqanakuyta chinkachkaptin, Rusyamanta awqaqkunataq Berlin llaqtata 1945 watapi atichkaptin, Hitler warminta wañuchispa kikintapas wañuchikurqan, manañam Alimanyap puchukaynintachu rikuspa.
Chinchay Seymour wat'a
thumb|right|290px|Tiyay: [[Chinchay Seymour wat'aqa (Seymour Norte), Yawatisuyupi]] Chinchay Seymour wat'a (kastilla simipi: Seymour Norte) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Yawatisuyupi, huk taram, Pasiphiku mama quchapi.
Silk'nam runa
rikchacha|250px|Silknam wawakuna rikchacha|250x250px| Ura Pataquniya nisqapi manaraq hispanu runakunap rakikuynin rikchacha|250px|Una runakuna Silk'nam, Unawo icha Una runakuna, huk indihina runakunam, Pataquniya suyupi uralan Arhintinapi Chilipipas, Tierra del Fuego wat'akunapipas. Paykunaqa Sudamérica nisqapi qhipa kaq natiwu qutukunamanta hukninmi karqan, XIX pachakwatap tukukuyninpi Iwrupamanta hamuq runakunawan tupasqankuwan. XIX pachakwatap chawpinpiqa yaqa 4000 Silk'nam runakunam karqan; 1919 watapaqqa 297, 1930 watapaqqa pachakmanta astawan pisilla.
Markawillka distritu
thumb|right| Sullana pruwinsya, Piwra suyu Markawillka distritu (kastilla simipi: Distrito de Marcavelica) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum Piwra suyupi, Sullana pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Markawillka llaqtam.
Silk'nam runa
Aylluhina, chinkasqahina qhawarisqa kanku. Quri mask'ay, Tierra del Fuego suyupi chakra llamk'ayta qallarichisqa, Silk'nam runakunata wañuchinankupaqmi aparqan. Joubert Yantén Gómez, Chiri suyumanta misti, huk chikan Silk'nam aylluyuq, pay kikinmi chay simita yachachirqan, sapallan rimaq hina qhawasqa; payqa Keyuk sutita apaykachakun.
Silk'nam runakunaqa Tierra del Fuego nisqap wichay-inti lluqsimuy lawpi tiyaywan anchata tinkuchisqa kaptinkupas, hatun allpapi runakuna hina paqarimusqankutam iñinku. Waranqantin watakuna ñawpaqtam kanuwawan Magallanes k'ikllu chimpaman astakurqaku. Hulusinu qallariypi, chay hallp'akuqa Chiri suyupi Cerro Toro urqukunaq Cerro Benítez nisqa chiqasninkamacha karqan. rikchacha|250x250px| Silk'nam runakuna 1930 watapi
Markawillka distritu
Wiñay kawsay
Kamasqa, Manuel A. Odría Umalliq.
Allpa saywachi
Hallka k'iti kanchar: 1 687,98 km2
Silk'nam runa
Kawsay saphi, Iñiy
Misiyunkuna nisqa, XX pacha qallariypi antrupuluqukuna nisqapas Silk’nam iñinmanta, runanqukunamanta ima willakuykunata huñurqanku, chaywanpas kawsay saphinku waqaychayta yanapayta munarqanku. Misiyuniru José Beauvoirmi Silk'nam simimanta simi qullqata huñurqan.
Markawillka distritu
Runakuna
25 391 runakuna
Silk'nam runa
Simi
Silk'nam runakunaqa Chun simitam rimaqku. Qhipa mama rimaq wañurqan 1974 watapi ichataq Joubert Yanten Gomez, Santiagomanta, Chiri suyumanta simikunaqmanta yachaq prudiqiyu, XXI pachakwatap qallariyninpi chay simita yachachirqan wayna-sipasllaraq kachkaspa. Payqa Silk'nam sutiwanmi waqyakun, Keyuk. Payqa Beauvoirpa 1915 watapi lluqsichisqan chay rimayqillqa nisqatam ñawicharqa yachananpaq, tawa chunka wata ñawpaqtaraqmi antrupuluqu Anne Chapmanpa ruwasqan simipa grawasiyunninkunata ñawicharqa yachananpaq, chaynapi uyarikuyninta yachananpaq. Huk achka indihina simikunatam riman, Yaqan simitam yachachkan.
Pukyukuna
<references group="" responsive="1">
Bactrocera abbreviata
Bactrocera abbreviata nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
1974 watapi, tayta Hardy-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan
Orellana marka
Pulitika Rakiy
Tawa kitinmi kan.
Runakuna
Orellana markapiqa Napurunakunam, Waorani Shuwar runakunapas tiyanku. Paykunaqa kay kitillikunapi tiyanku: ,
Simikuna
Orellana markapiqa kastilla simitam,, kichwa simitam, shuwar simitam rimanku.
Karu puriy
thumb|right|150px| [[Istrilla intillama Bradypus variegatus, huk Sumaku Napu - Galeras mama llaqta parkipi kawsaq uywa]]
Carlos Manuel Cox
thumb|200px|right| Carlos Manuel Cox Roose sutiyuq runaq, (* paqarisqa Truhillu llaqtapi - †  wañusqa Limaq llaqtapi), huk 🇵🇪 mamá llaqtayuq taripay amachaq, musikuq, pulitikupas qarqan.
Nuna wiñachiq: Mama Llaqtap Truhillu Yachay Sunturnin wan Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin.
AMD
rikchacha|AMDqta riqsinapaq rikch'an. Advanced Micro Devices, Inc. (AMD) nisqaqa huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna achka mamallaqtapura kuska purichiq llank'aymi, Santa Clara llaqtapi, California suyupi, atañiqiq ruraqkunata, chaywan tinkuq allwiyakamakunatapas llank'anapaq, rantiq qhatukunapaqpas ruwan.
Ananiya distritu
Ananiya distritu (kastilla simipi: Distrito de Ananea) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Putina pruwinsyapi, kamasqa. Uma llaqtanqa Ananiya llaqtam.
Runakuna
Tiyancu paikuna: http://galeon.hispavista.com/poemasdeamorycuentos/
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Roberto Laserna
Roberto Laserna sutiyuq runaqa (1953 watapi paqarisqa Quchapanpa llaqtapi, Buliwyapi) buliwyanu kastilla simipi qhichwa simipipas qillqaqmi.
Santa Teresa distritu
Santa Teresa distritu nisqaqa Killapampa pruwinsyapi, Qusqu suyupi (Piruwpi), huk distritum. Uma llaqtanqa Santa Teresa llaqtam.
Ananiya distritu
Simikuna
Pukyu:
Roberto Laserna
Kalihurniya Yachay Suntur)pim amawt'ayarqan. 2003 watamanta 2004 watakama Princeton Yachay Sunturpim yachachirqan. Kunanqa Hatun Yachay SUntur San Simon (Universidad Mayor de San Simon) nisqapim llamk'achkan.
Santa Teresa distritu
Wiñay kawsay
Kamasqa, Manuel Prado Umalliqmi.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Karu puriy
thumb|left|130px
780 watakuna
79 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 781 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 790 watapi puchukarqan.
Manqu Marka Waqaq
(Quechua Ayacucho Chanka)
Manqu Marka Waqaq
Manku Marka llaqta. Manku Marka waqaq. Musuq kancha Manku Marka sutinchasqa kunan punchawkunapi. Rimaqpa waqtampi kachkan, San Juan Luriganchupi, Lima Perú Llaqtapi. Hatun llaqtan, tapialwan, aduwinwan ruwasqa. Manku Markaqa sisarirunmi Intermedio tardío nisqankupi punchaypi. Chaypiqa Curacazgu Luriganchu, Runrinkanchu kara. Chaypin puni Kapaq Ichma kara(900-1470 dc).
Geográfico nisqapi tarikusqan
Mangomarca llaqtaqa Santuario avenida 20 bloquepi tarikun, Lima suyupi San Juan de Lurigancho distritupi Mangomarca urbanización nisqapi. Campoy, Lima urqukunap chawpinpi, mama quchamanta 220 mitrum aswan hanaqpi tarikun, Rímac mayup paña patanpi, urqukunawan icha Andino urqukunawan muyurisqa, chiri killapi (junio killamanta sitwa killakama) q'umirman tukuq. Chay qayllapin huk importante complejos arqueológicos nisqakuna kashan: Fortaleza Campoy y Cerro Lurigancho.
Chibuleo
Chibuleo nisqakunaqa huk Ikwadur llaqtapi, Tunkurawa markapi, Ampatu kitipi, Juan Benigno Vela kitillipi, tiyaq Kichwa runa llaqtam, Kichwa simita rimaq.
Manqu Marka Waqaq
Geográfico nisqapi tarikusqan
(Quechua Ayacucho Chanka)
Emma Paz Noya
Emma Paz Noya sutiyuq warmiqa (paqarisqa Quchapampa llaqtapi, Buliwyapi) buliwyanu qhichwa simipi harawi qillqaqmi.
Manqu Marka Waqaq
Maypitaq kan
Manku Markaqa, Av, Santuario waqtampin kachkan, Urbanización Mangomarka, San Juan de Luriganchu, limapi.. Hatun mayu hanayninpi 220 msnm, Rimaq mayu ichuq waqtannimpi. Waqtankunapiqa lumaskunan, qaqakunapas kanmi, puyu punchawkunapi qumirllaña rikchakun (junio, seitiembre killakunapi). Qipankunallapin Kachkan Kampuy Kancha, Luriganchu urkupas.
Mangomarcaqa 300 watakunapi hinam rikurin. C., In the Early Intermediate, Lima culturawan influenciasqa. Mangomarca p’ampasqakunapi otaq aya p’ampanakunapin tarirqanku Nievería nisqa cerámica nisqakunaq puchunkunata, allin tukukuyniyoq, sumaq adornoyoq ima, naranja fondoyoq, huk estilo típico Lima culturaq qhepa kaq fasenmanta, yaqa 600-700 watakunapi. C. Kayqa hawa llaqtakunaq influenciakunaq pachanmi karqan, chaymi tukurqan Huarikuna otaq Waris runakunaq atipasqankuwan.
Ichaqa Mangomarca llaqtaq importancia política, económica y cultural nisqa qallarirqan Horizonte Medio nisqa tukukuyninpi, chaymi takyachisqa karqan Intermedio Tardío nisqapi otaq periodo de desarrollos regionales nisqapi (900 watamanta 1470 watakama. c.). Chay pachaqa Lurigancho icha Ruricancho sutiyuq umalliqpa tiyananmi karqan, atiyniyuq Ichma Señorío nisqatam kasurqan, Rímac, Lurín wayq'ukunatapas kamachirqan, Pachacámac llaqtataq aswan hatun ceremonial chawpin karqan.
Wakinkunam rimarirqaku Luriganchoqa Hurin Huanchomantam hamun, chay sutiqa huanchokunapa ayllunmantam riman, paykunam urqukunamanta hamuspanku (huallas hina) cacicazgopa kamaqnin kanmanku, chay tesisqa manam huk investigadorkunapa rakisqanchu.
Yaqa 1200 watapi C. chay Ichmakuna vecinonku Colleqwan hukllawakurqanku, Chillón wayq’o uraymanta (Collique), hinaspan hap’irqanku yauyos, chacllas nisqakunaq invasión nisqa Andino nisqa cheqaskunamanta.
Yaqa 1470 watapi C. inkakunapa chayamusqanmi pasarqa, paykunam señoríos Ichmaman hinaspa Colliqueman Tahuantinsuyoman hukllawakurqaku.
San Carlos (Winisuyla)
thumb|right|290px| San Carlos llaqta - Cojedes suyu, Winisuyla
San Carlos (kastilla simipi: San Carlos de Austria) nisqaqa Winisuylapi huk hatun llaqtam. Cojedes suyu wan San Carlos munisipyu uma llaqtapmi. 76,5 km²
Sergio Busquets
Sergio Busquets Burgos  sutiyuq runaqa (* paqarisqa Sabadell llaqtapi -  ), huk 🇪🇸 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
790 watakuna
790 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 790 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 799 watapi puchukarqan.
Maya
Maya nisqa runakunaqa Chawpi Awya Yalapi, Yukatan yaqa wat'api huk runa llaqtam, maya simita rimaq, hunu runachá.
790 watakuna
80 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 791 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 800 watapi puchukarqan.
San Carlos (Winisuyla)
Wiñay kawsay
Kamasqa 1678 watapi.
Manqu Marka Waqaq
Maypitaq kan
(Quechua Ayacucho Chanka)
Miqapaka
Miqapaka (kastilla simipi: Mecapaca) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Pedro Domingo Murillo pruwinsyapi, Miqapaka munisipyup uma llaqtanmi.
Nowy Sącz
thumb|right|290px|Nowy Sącz (Pulunya) Nowy Sącz nisqaqa Pulunya mama llaqtapi huk llaqtam. 57 km²
Kraków llaqtapiqa 83.853 runakunam kawsachkanku (2014).
Manqu Marka Waqaq
Llaqtapa kawsaynin
Manku markaqa qallarin 300 d.c. intermedio tardío nisqankupi, Tarpuq Lima llaqtapi. Aya pampaykunapi cerámica Nieveria nisqankuta tariraku, sumaqchakunata apupaq Hinata, nina pukachayuqta, Lima tarpuy llaqta tukuchkaptinña tarpukura 600-700 d.C. Kay punchakunapiqa hukninku tarpukuq llaqtakuna kara, Wariskuna hina.
Manku markaqa hatun llaqtan kara, chaypin hatuchanapaq runakuna riraq kara. Chaypitaq Kapac kamachikuykuna kawsakuq kara, horizonte medio nisqankupi, allinchakuspa intermedio tardiupi, suyuskupa hatunyachikunapi(900-1470 d.C.). Chay punchawpin Ichmapa Mankumarkaqa chawpi llaqtanmi kara, Rurinkanchu sutiyuq. Kay llaqtamantan tukuy llaqtakunatan qatalliraku Rimakta, Lurinta. Pachakamapipas taytacha Apu Pachakamaqta apunta ruwaraku.
Namballe distritu
Namballe distritu (kastilla simipi: Distrito de Namballe) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, San Ignacio pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Namballe llaqtam.
Manqu Marka Waqaq
Llaqtapa kawsaynin
Huk yachasqanku runakuna ichaya Lurigancho, Hurin Huancho kanman. Chay sutiqa, Huanchukuna llaqtanmi kara. Paykunaqa sierramantan qamuraku, huallakunapas. Paykunas kay llaqtata ruqaraku, cacicazgo nisqankuta.
Uknin llaqtakuna Canto Chico, Campoy kara.
Sergio Busquets
Taytan: Carlos Busquets.
Tales de Mileto
Th
Manqu Marka Waqaq
Llaqtapa kawsaynin
Ichmakunaqa 1200 d.C huñunakuraku kulliqkunawan, uraynin Chillon pampamanta(Collique). Paykunawanmi Yawyus, Chaqllakunatapas wischuraku, yaykuyta munaptichkanku.
Fidelio
Fidelio huk taki aranwaymi karqan, Ludwig van Beethoven sutiyuqpa rurasqan.
Sergio Busquets
Yachaywasi:.
José Ballivián pruwinsya
José Ballivián pruwinsya (aymara simipi: José Ballivián jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de General José Ballivián Segurola ) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Reyes llaqtam.
Dąbrowa Tarnowska
thumb|right|290px|Dąbrowa Tarnowska (Pulunya) Dąbrowa Tarnowska nisqaqa Pulunya mama llaqtapi huk llaqtam. 23,07 km²
José Ballivián pruwinsya
Pruwinsyaqa Buliwya suyup umalliqnin (1841-1847) José Ballivián Segurolamantam sutichasqa.
800 watakuna
800 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 800 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 809 watapi puchukarqan.
José Ballivián pruwinsya
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam, hukkuna runa llaqtakunapas tiyanku.
Kutapampa pruwinsya
Kutapampa pruwinsya nisqaqa (aymara simipi: Kutapampa jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Cotabambas) Piruw mama llaqtapi, Apurimaq suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Tampupampa llaqtam.
José Ballivián pruwinsya
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Dąbrowa Tarnowska
Dąbrowa Tarnowska llaqtapiqa 11.858 runakunam kawsachkanku (2014).
800 watakuna
81 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 801 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 810 watapi puchukarqan.
José Ballivián pruwinsya
Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.
Dąbrowa Tarnowska
Kuraka: Stanisław Początek
Kutapampa pruwinsya
Nayra sarnaqäwi
Kamasqa, Manuel Prado Umalliqmi.
José Ballivián pruwinsya
Karu puriy
thumb|right|200px|[[Kapiwarakuna (Hydrochoerus hydrochaeris), Rurrenabaque ñiqpi]]
Kaypipas qhaway
thumb|right|140px|José Ballivián
Kutapampa pruwinsya
Pulitika rakiy
Suqta distritunmi kan.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Kaypipas qhaway
thumb|left|160px|[[Chabuca Granda wank'a]]
Tales de Mileto
ales
Antawayllacha distritu
Antawayllacha distritu (kastilla simipi: Distrito de Andahuaylillas ) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qispiqanchi pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Antawayllacha llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Karu puriy
Antawayllacha llaqtapiqa huk hatun inlisyam, "Amirikap Sikstina Kapillan" (Capilla Sixtina de América) nisqa.
Tales de Mileto
Im
am karqa: Filósofom; matemátikum; geometríaman qatisqa; fisikuntinwan legisladurnintinmi karqa
Mi
leto llaqtapim yachakusqa, chaypipunim wañukusqapas; kunan Turquia suyu kasqampi.
Lancones distritu
thumb|right| Sullana pruwinsya, Piwra suyu Lancones distritu (kastilla simipi: Distrito de Lancones) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum Piwra suyupi, Sullana pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Markawillka llaqtam.
Manqu Marka Waqaq
Centro Político nisqa
Hukkunamantapas, kay sitiomanta yachasqaqa, Mangomarca llaqtaqa chay tiempopi importante centro político nisqa kasqanmi, Lurigancho llaqtaq capitalninpas, Curacazgo llaqtaqa qhepa tiempopin, chay llaqtapi elite nisqakunaq tiyasqanpas 900 watapi hinan hatarirqan manaraq Cristo hamushaqtin. C. Hukninmi Mangomarca suyupa ancha chaninchasqa kayninqa, hatun kayninmi, chaynallataqmi monumental sitio arqueológico nisqa kasqan, chay suyupi hatun hinaspa mana tupaqnin kaynin. Chay kitipiqa ispañulkuna chayamunankama runa tiyasqankuta yuyanku, chay pachakunapiqa Chavín, Wari, Cajamarquilla, inka runakunapas chay kitita pasarqanku.
Lancones distritu
Wiñay kawsay
Kamasqa, José Pardo y Barreda Umalliq.
Manqu Marka Waqaq
Centro Político nisqa
(Quechua Ayacucho Chanka)
Kapac Kamachikuy
Mankumarka llaqta kapak hatun llaqtan kara. Chawpimpi Lurigancho kara, tardío pachapi kay Curacazgo kara. Kapac runakunaqa wasinkunata ruwara 900 d.C. Hatun kaptinmi Mankumarkaqa, hatun pampapi kaptin tukuy runakuna chayman chayaq kara. Español chayanankaman chaypi runa tiyara. Chaynintan puririra Chavinkuna, Warikuna, Cajamarquillakuna, inkaskunapas. rikchacha|313x313px| Huaca Mangomarca rikchacha|290x290px| Uso de Paredes de Barro Hatun, rumi, qaqa pampakunapim mastarikun, aswan hatun ruwayninqa piramidal escalonniyuq, qaqa mamelon patapi hoqarisqa, chayman yaykuyqa kurku escalerawanmi chayasqa. Chayqa ruwasqa kachkan rammed allpawan, adobeswan ima. Tapial nisqaqa huk técnica nisqa karqan, rumiwan t’uruwan chaqrusqawan pirqakuna ruway, chaywanmi hatun adobones nisqakuna ruwasqa karqan, kunan pacha hormigón hich’ay ruwayman rikch’akuq. Hinallataqmi reparanapaq hina hatun perqakuna hap’ina, hinallataq huk sasachakuy sistema de cercos y pasajes, muyurisqa huk rammed allpa anillo perqawan. Yaqachus hina mana ceremonialllachu karqan, aswanpas residencialpaqpas. Huk ladumantaq iskay hatun panteonkuna kan, aya p’ampanakuna tawa kuchuyuq cuartokunamanta ruwasqa, ukhupitaq t’uruwan tiyasqa rústico rumiwan qatasqa.
Kay qhipa watakunapiqa Ministerio de Cultura nisqa chaypi kachkan. Chay zonaqa señalasqa hinaspa debidamente identificasqa hinaspa huk parte perímetro nisqa valla ruwasqa. Huaca Mangomarcapa waqtanpim parkiqa kutichisqaña, chay llaqtapi yachaywasikuna zona perimétrica nisqawan Inti Raymita riqsichinankupaq.
(Quechua Ayacucho Chanka)
Imaynan kara
Manku markaqa hatun pampapin kachkan, achka rumikunapi. Hatun kanchampiqa Piramidal wasin kachkan, lluqanapaq hina. Hanaynimpi mamelón nisqan achka rumiyuq, yaykunapaq ruyru escaliranniyuq kara. Tapilakunawan, aduwiwam ruwasqa. Tapialqa wasi ruwanapaq kara, chaywan hatun aduwita ruwaspa, chaywan pirqakunata ruwaq karaku, kunan cementuwan ruwana hina. Hatun pirqakunapas kanmi, mana wichikunampaq. Ukumpin puririnapaq, ukuy wasichayuq, pirqakunapa chawpimpi, tapialwan ruwasqa. Manallan ritualllapaqchuya kara, chaypipas kawsakuraku runakuna. Chaypipas aya iskay pampakuna kan kunankama, chaypiñataq runa wañusqapaq wasichakuna kan, rumiwan rurasqa, mituwan allichasqa.
Kay Manku marka waqaqpaqa 70% kasqanta chinkarunnña. Ni pipas allichaptin. Mankumarka runakuna, qupakullankutañan chaypi wischunku, chaykunapin suwakuna, drogadictukuna kawsakunku.
Kunan punchawkunapiqa Ministerio de Culturaqa, chayraq chayaykun. Ñan letreruta hinaykunkuña, riksisqankuta qillqarunku. Chaymantañataq señalaykunkuña. Waqtamkunapitaq Parquetan allicharunku, warma yachay wasikunapas chayman chayamunkuña, chaykunapin Inti Raymita ruwanku watan watampi.
Kunan punchwkunapiqa yaykuyta atinichu, ni pipas yachanchu imatapas tapukuspay imatapas niwankuchu. Wichqarunku yaw Covid 19 manta. Chay raykun qawallamanta tiqtukunata ruwarani
Wakin hawa pichay llankaykunata rurashkami kay complejo arqueológico llankaypi Municipio de San Juan de Lurigancho llankaymanta shinallatak kay llankay proyección social llankaymanta pushashkami arqueólogo Julio Avant Instituto Cultural Ruricancho llankaymanta, chaypimi rikuna guiado llankaykunata dirigishkami ashtawankarin yachana wasipi rikukkunaman. Chaymantapas, achka yachay qillqakunam Mangomarca sitiomanta rimarqaku, ichaqa arqueólogom aswan allinta investigarqa kay importante sitio prehispanomanta 70 wata masnin ñawpaqtaqa Julio C. Tello. Paypa hatun yanapayninkunaqa kanku planes arquitectónicos nisqakuna ruway, Lima wayq’umanta mapa arqueológico de referencia nisqa ruway, fotografía nisqa ruway, chay ‘markakuna’ nisqamanta willakuy ima [Tello (Museo de Arqueología y Antropología de la UNMSM) 1999].
K'uyuma kantun
K'uyuma kantun (kastilla simipi: Cantón Coyuma) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Bolívar pruwinsyapi. Uma llaqtanqa K'uyuma llaqtam.
Manqu Marka Waqaq
Imaynan kara
(Quechua Ayacucho Chanka)
Amawta yachariqkuna Manku Markamanta
Yaqa 1400 watakamaqa Yschma culturamanmi kapurqan, chaymi wiñarqan 900 watakunapi-1470 watakunapi, chaymantataq Inka qhapaq suyu atiparqan.
Benito Mussolini
thumb||Benito Mussolini & [[Adolf Hitler]] thumb| Benito Amilcare Andrea Mussolini sutiyuq runaqa (* paqarisqa Dovia di Predappio, Trolini - † wañusqa Dongo llaqtapi)  huk 🇮🇹 mama llaqtayuq llaqtayuq phasista pulitiku runas karqan...
Urupisa (Antapampa)
Urupisa (kastilla simipi: Oropesa) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk llaqtam Apurimaq suyupi, Antapampa pruwinsyapi. Urupisa distritup uma llaqtanmi.
Benito Mussolini
Adolf Hitlerpa awqaq masinsi Iskay ñiqin pachantin maqanakuypi. 1922 watamanta 1943 watakamaqa Italyap Pusaqnin (il Duce) nisqa karqan. 1943 watapis italyanu awqaq pusaqkuna umallinamanta qarqurqan, 1945 watapitaq ankalli italyanu runakunas wañuchirqan.
Gliwice
thumb|right|290px| Gliwice (Pulunya) Gliwice (alimanya simipi: Gleiwitz) nisqaqa Pulunya mama llaqtapi huk llaqtam. 133,88 km²
Gliwice llaqtapiqa 184.415 runakunam kawsachkanku (2014).
Kuraka: Zygmunt Frankiewicz
Rimakuykunamanta qillqasqa
Rimakuykuna, Rimakuykunamanta qillqasqa (kastilla simipi: Libro de los Proverbios, iwriyu simipi: מִשְׁלֵי, Mishlei) nisqaqa Dyuspa Simin Qillqap Ñawpa Rimanakuyninpi huk liwrum.
Lilia Paredes
Lilia Ulcida Paredes Navarro sutiyuq runaqa (23 Abril killapi, 1969 watapi paqarisqa Tacabamba llaqtapi, Chuta pruwinsyapi, Kashamarka suyupi) huk piruwanu primaryapi yachachiqmi, psicologia educativa maestriata llalliparqan, hilaytapis yachanmi. 28 ñiqin anta situwa killapi 2021 watapi p'unchawmantapacha Piruw umalliq huk ñiqin pallan.
Killaqa kantun
Killaqa kantun (kastilla simipi: Cantón Santuario de Quillacas) nisqaqa Buliwyapi huk kantunmi, Uru Uru suyupi, Ch'allapata pruwinsyapi, Killaqa munisipyupi. Uma llaqtanqa Killaqa llaqtam.
Kimsantin llaqta
Kimsantin (kastilla simipi: Trinidad) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Beni suyup uma llaqtanmi.
Kiliwa simi
Kiliwa simi (K'olew ñaja') nisqaqa chawpi Mishikupi huk rimaymi, Kiliwa runakunap rimasqan, Yumanu rimaykunaman kapuq.
Barton Zwiebach
Barton Zwiebach sutiyuq Fisika-yachaychaqmi kan. Perupi 4 ñiqin October killapi 1954 watapi paqarisqam. Massachusetts Institute of Technologypi yachachiqmi. String theory (utaq teoría de las cuerdas) nisqamanta yachaychachkan.
Yunsa kantun
Yunsa kantun (kastilla simipi: Cantón Yonza) nisqaqa huk kantunmi Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, Daniel Campos pruwinsyapi, Tawa munisipyupi. Uma llaqtanqa Yunsa llaqtam.
Pumpuang Duangjan
Rampuengg Jit-harn sutiyuq warmiqa icha  Pumpuang Duangjan  (*  paqarisqa Suphanburi llaqtapi - †  wañusqa Phitsanulokpi) huk 🇹🇭 mama takiq wan aranway pukllaq.
Taytan: Samran Jitharn; Maman: Lek Jit-harn
Anthony Quinn
Antonio Rodolfo Quinn Oaxaca sutiyuq runaqa icha Anthony Quinn (*  paqarisqa Chihuahua llaqtapi -  wañusqa Boston llaqtapi ) huk 🇲🇽- 🇺🇸 kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan. Oskar Suñay.
Tayta: Francisco Quinn ; Mama: Manuela Oaxaca Warmikuna: Katherine DeMille (1937-1965) / Jolanda Addolori (1966-1997) / Katherine Benvin (1997-2001) Churinkuna (12): Christofer ( 1939 - 1941), Christina (1941), Catalina (1942), Duncan (1945), Valentina (1952), Francesco (1963 - 2011), Danny (1964), Lorenzo (1966), Sean Quinn (1973), Alexander Anthony Quinn (1976), Antonia (1993) wan Ryan Nicholas (1996).
Hukllachasqa Amirika Suyukuna
thumb|right|270px|¡Viva Zapata! pilikula
K'awchu waq'ayay
thumb|left|200px|[[K'awchu pallay.]] thumb|right|200px|K'awchu waq'ayay pachapi [[Manaus llaqtapi Teatro Amazonas nisqa aranway wasi tukurqan.]] K'awchu waq'ayay nisqaqa 1879 watamanta 1912 watakama Amarumayu sach'a-sach'a suyupi qullqiyuq ruruchinayuq, k'awchuwan qhatuq wiraqucha runakunap qapaqchakuysi karqan, achka runa llakichisqakunarayku "waq'ayay" nisqam.
Chuño pasi
Chuñu pasi sallqa llaqtanchikkunapa mikuyninmi kay Piru Syunchikpi, kay Aya Kuchu chaymanta Wanka Willka suyukunapi.
K'awchu waq'ayay
Charles Goodyear 1839 watapi k'awchu salinachay (vulcanización) nisqata tarirqaptinsi, achka qhatuq runas k'awchuta rurayta munarqan. K'awchu sach'ataq Amarumayup suyunkunallapis wiñarqan. Chay pacha Brasilpi kaq Manaus hatun llaqtas tukurqan.
Chuño pasi
Kayqa miski yanuymi, kamymi chuñumanta, kaytaqmi papamanta qasichisqa, kaymi nuyun huk punchawmanta huk punchawpaq (nuyuchiy) kaymi taquchinchik miskinawan siwuyllawan, chaymantapas runtuta kisillutapas taqruchinchik (4) kaytaqa mikuykunchik malliriypi utaq hatun mikuypipas. Chaymantapas kuchi kankawanmi cuskanchachwan.
K'awchu waq'ayay
K'awchu sach'akunata mallki-mallkikunapi puquchinapaqqa achka sach'a-sach'ankuna muthusqa karqan, indihina runa llaqtakunataq - ahinataq Machiqinqa, Ashaninka, Waorani, Sapara runa - isklawchasqas karqan, k'awchuta pallananpaq qhapaq wiraquchakunapaq. Piruwpiqa Carlos Fermín Fitzcarrald sutiyuq qhatuq runas lliwmanta astawan qullqichakurqan.
Chuño pasi
Kay 2008 Tiqsi Muyupa Punchawnimpi Wanka Willka suyu kamachiqkuna rurarirqaku kay mikuyta 100 taktiyuqta, kaypim llamkariykurqaku huñunakusqa mamakuna kay llaqtapi chaymanta huk mikuy ruruchiqkunawan.
K'awchu waq'ayay
Inlatirrayuq Henry Wickham 1876 watapi k'awchu murukunata pallaspa paka-pakaylla Malasyaman apaptinsi, Amarumayu suyupi k'awchu waq'ayayqa puchukarqan. Chaymantapacha Asyapipas k'awchutam puquchinku.
Chuño pasi
El chuño pasi es un plato típico de la gastronomía de Perú, especialmente de los departamentos de Ayacucho y Huancavelica.
Quriri
Quriri (kastilla qillqaypi: Corire) nisqaqa Piruw llaqtapi, huk llaqtam Aplaw pruwinsyapi, Ariqipa suyupi, Uraka distritup uma llaqtanmi.
Tortuga wat'a (Yawatisuyu)
thumb|right|290px|Tortuga wat'a, [[Yawatisuyupi]] Tortuga wat'a (kastilla simipi: Isla Tortuga) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Yawatisuyupi, huk taram, Pasiphiku mama quchapi.
Simikamayuq
Runa simitamanta yachaq.
Runakuna runa simita mirachiq.
Palumillu
Maypichus tulluta yawartawan waqaychanku aysaqkuna, runata jampispa.
Sapa juk aysaqpata tiyan palumillu. Chay palumillumantaq misata wakichispa qaranku.
Karanki
Karanki nisqakunaqa huk Ikwadur llaqtapi, Impapura markapi, tiyaq Kichwa runa llaqtam, Kichwa simita rimaq.
Sandoval qucha
Sandoval qucha nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Mayutata suyupi, Tampupata pruwinsyapi, Tampupata distritupi, Mayutata mayup kuntinpi.
Lagarfljót
Lagarfljót; Qucha, Islandya
Piekary Śląskie
thumb|right|290px| Piekary Śląskie (Pulunya) Piekary Śląskie nisqaqa Pulunya mama llaqtapi huk llaqtam. 40 km²
Piekary Śląskie llaqtapiqa 54.783 runakunam kawsachkanku (2014).
Pulitiku rakiy
Kuraka: Sława Umińska-Duraj
Sanku distritu (Lukana)
Simikuna
Distritupiqa kastilla simitam, qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Świętochłowice
thumb|right|290px| Świętochłowice (Pulunya) Świętochłowice nisqaqa Pulunya mama llaqtapi huk llaqtam. 13,31 km²
Świętochłowice llaqtapiqa 51.722 runakunam kawsachkanku (2014).
Kuraka: Daniel Beger.
Simón Bolívar
200px|200px|right Simón José Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar Palacios y Blanco ( Simun Husi Antuñu Santisima Trinirápa Wuliwar Palaciyus Yuraqwan (* paqarisqa Karakas llaqtapi, Winisuylapi -  wañusqa Santa Marta llaqtapi, Kulumbyapi), Winisuyla mama llaqtayuq awqaq pusaq, llaqta pusaq, rimaq, qillqaqpas. Qespichiq nisqa. Hamaut'ankuna kasqan Simón Rodríguez, Andrés Bello. "Mama quchapi yapaska" nirqan.
Ura Qonti kuskanrunp'upi mamallaqtakunap Ispañamanta qispichiqnin Ispaña Amirika Kacharikuna Awqanakuypi, kamarikuspa kunan kachkaq mama llaqtakunapaq awqarqan, Buliwyapaq, Kulumbyapaq, Ikwadurpaq, Piruwpaq, Winisuylapaqpas.
Cotata
Kay Cotata ayllu, tarikun Putuqsi llaqta jap'iypi. Kay ayllupi tiyakunku phichqa chunka runakuna.
Hatun llaqi
Hatun llaqi (Rumex conglomeratus) nisqaqa Iwrupapi, Asyapi, Chinchay Aphrika]pipas wiñaq [[hampi yuram.
Nawa
thumb|right|270px|[[Mishikupi Nawa rimaqkuna]] Nawa nisqa runakunaqa (nawa simipi: Nāhuatlācah, "allin rimaq runakuna") Mishiku mama llaqtapi kawsaq, nawa simita rimaq runakunam, iskay hunu runachá.
Mishikakunas hukpas nawa runa llaqtas karqan.
Wodzisław Śląski
thumb|right|290px| Wodzisław Śląski (Pulunya) Wodzisław Śląski nisqaqa Pulunya mama llaqtapi huk llaqtam. 49,62 km²
Wodzisław Śląski llaqtapiqa 48.688 runakunam kawsachkanku (2014).
Kuraka: Mieczysław Kieca
820 watakuna
820 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 820 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 829 watapi puchukarqan.
83 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 821 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 830 watapi puchukarqan.
Ch'alluma kantun
Ch'alluma kantun (kastilla simipi Cantón Challoma) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Bolívar pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Ch'alluma llaqtam (aymara simi ch'alla aqu, uma yaku, "aqu yaku" hina).
Jorge A.Lira
Jorge A. Lira sutiyuq runaqa huk piruwanu taytakuram, runallaqta yachaqmi, qillqaqpas karqan.
Qhichwa runapura achka takiykunata uyarispa qillqarqan, José María Arguedas sutiyuq masinwanpas. Qhichwa-kastillanu-qhichwa simi qullqatapas qillqamurqan.
Ayni
Ayni nisqataqa ayllu llaqtanchikkunapim ruranchik, chakra llamk'aypi, wasichaypi, huk llamk'aykunapi yanapanakuspa. Huk kutiqa huk runatam aylluntawan yanapaspanchik, huk kutitaqmi huk runatataq aylluntataqmi yanapanchik. Kay hinam, Tawantinsuyupi hinam ñawpa pachamantañam ayninakuq kanchik.
Qullana munisipyu
Qullana munisipyu (kastilla simipi: Municipio Collana) nisqaqa qanchis ñiqin munisipyu Jaruma pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Qullana llaqtam.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Pinta wat'a
thumb|right|290px|Tiyay: [[Pinta wat'aqa, Yawatisuyupi]] Pinta wat'a (kastilla simipi: Isla Pinta, inlish simipi Pinta icha Abingdon) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Yawatisuyupi, huk wat'am, Pasiphiku mama quchapi.
Mikołów
thumb|right|290px| Mikołów (Pulunya) Mikołów nisqaqa Pulunya mama llaqtapi huk llaqtam. 18 km²
Mikołów llaqtapiqa 39.858 runakunam kawsachkanku (2014).
Kuraka: Stanisław Piechula
Paryawanka distritu (Hunin)
Paryawanka distritu (kastilla simipi: Distrito de Pariahuanca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Wankayu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Paryawanka llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Wakirka
Wakirka (kastilla simipi: Huaquirca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk llaqtam Apurimaq suyupi, Antapampa pruwinsyapi. Wakirka distritup uma llaqtanmi.
Skorradalsvatn
Skorradalsvatn; Qucha, Islandya
The Monkees
right|250px
The Monkees nisqaqa huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq Rock kusituymi, 1965 watapi Mickey Dolenz-pa, Davy Jones-pa, Michael Nesmith-pa, Peter Tork-pa paqarichisqan.
Ignacio Escudero distritu
thumb|right| Sullana pruwinsya, Piwra suyu Ignacio Escudero distritu (kastilla simipi: Distrito de Ignacio Escudero) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum Piwra suyupi, Sullana pruwinsyapi.
K'iché simi
K'iché simi (K'iche', Katzijob'al) nisqaqa Watimala mama llaqtapi huk rimaymi, K'iché runakunap rimasqan, Maya rimaykunaman kapuq.
Popol Vuh nisqa willakuyniyuq qillqam k'iché simipi qillqasqa.
Ignacio Escudero distritu
Wiñay kawsay
Kamasqa, Fernando Belaúnde Terry Umalliq.
Allpa saywachi
Hallka k'iti kanchar: 306,53 km2
Uma llaqtanqa San Jacinto llaqtam (35 msnm).
Runakuna
16 993 runakuna
San José de Lourdes distritu
San José de Lourdes distritu (kastilla simipi: Distrito de San José de Lourdes) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, San Ignacio pruwinsyapi. Uma llaqtanqa San José de Lourdes llaqtam.
Cieszyn
thumb|right|290px| Cieszyn (Pulunya) Cieszyn nisqaqa Pulunya mama llaqtapi huk llaqtam. 28,69 km²
Cieszyn llaqtapiqa 35.824 runakunam kawsachkanku (2014).
Chiang Kai-shek
thumb|right|250px|Chiang Kai-shek wan Chiang Ching-kuo thumb|right|270px|Chiang Kai-shek Awqaq pusaq
Cieszyn
Kuraka: Ryszard Macura
830 watakuna
830 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 830 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 839 watapi puchukarqan.
Chiang Kai-shek
Chiang Kai-shek Jiang Jieshi (Chinu simipi: 蒋中正 / 蒋介石, chinu tradisyuonal:蔣中正 / 蔣介石, pinyin: Jiǎng Jièshí, Wade-Giles: Chiang Chieh-shih) sutiyuq runaqa (* ) paqarisqa Xikou llaqtapi - ) wañusqa T'aypik llaqtapi). Chunwa mama llaqtayuq Awqaq pusaqsi wan pulitikusi karqan.
Santa Rosa kiti
Santa Rosa kiti (kastilla simipi: Cantón Santa Rosa) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Kuri markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Santa Rosa llaqtam.
Chiang Kai-shek
1948 watamanta 1975 watakamam ñawpaq kuti Chunwa Republikapa umalliqnin karqan.
Mývatn
thumb|right|Mývatn thumb|right|Mývatn thumb|right|Mývatn, [[Islandya]] thumb|right|
Mývatn; Qucha, Islandya
Robert Boyle
thumb|200px|right|Robert Boyle Robert Boyle  sutipaq runaqa (* paqarisqa Waterford (Ilanda) llaqtapi - †  wañusqa London (Hukllachasqa Qhapaq Suyu) llaqtapi) huk Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtayuq Pachaykamay wan chaqllisinchi yachaqsi karqan. Wapsikuna Kamachikunapas.
Arauco pruwinsya
250px|thumb|right|, [[Chili]] Arauco (Kastilla simipi: Provincia de Arauco) nisqaqa Biyubiyu suyupi (Chilipi) huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Lebu llaqtam.
Matalaqi distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Chiang Kai-shek
Qillqaqkuna
Kastilla simipi:
Santa Rosa kiti
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Marlene Dietrich
right|200px|thumb|Marlene Dietrich (1932) Marie Magdalene Dietrich , "Marlene" Dietrich  chiqap sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Berlin - wañusqa Paris llaqtapi) huk 🇩🇪 mama llaqtayuq aranway pukllaqsi karqan.
Mercedes de Acosta/Yul Brynner/George Bernard Shaw/John F. Kennedy/John Wayne Churinkuna: Maria Riva
Microsoft Bing
rikchacha|Bingqta riqsinapaq rikch'an rikchacha|Microsoft Bingpata Qhichwa simipi [[Chawpi uya|chawpi uyan]] rikchacha|"Wikipidiya" tapusqa kaptin Bing Chat ruwasqa willaypa rikch'aynin. Microsoft Bing icha Microsoft Mask'ay (astawan Bing sutiwan riqsisqa) Huk Microsoftqpata web mask'ay kuyuchinan. Yanapakuyqa Microsoftpata ñawpaq mask'aykunapi paqarimuynin kachkan: MSN Mask'ana, Windows Kawsaq Mask'ana chaymanta qhipaman Kawsaq Mask'ana. Bingqa imaymanta mask'ay yanapakuykunata qusunki, chaykuna kanqu: web, kuyuq rikch'a (widiyu), rikch'a, willakuy, saywiti (mapa), rimanakuy (Bing Chat). ASP.NET nisqawan ruwasqa kachkan.
Chiang Kai-shek
Qillqaqkuna
Inlish simipi:
Matalaqi distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Microsoft Bing
Anta situwa killa 2009 watapi, Microsoft, Yahoo!wan willakurqanku huk kamachinakupi Bing Yahoo! Mask'ayta kallpachanqa. Yahoo! 2012 watapi t'ikrayninta tukurqan.
Matalaqi distritu
Simikuna
Pukyu:
Microsoft Bing
BitFunnel mask'ay kuyuchina t'uksiykachay allquritmu chaymanta imaymana nipayakuna mask'anapaq ruwasqa Microsoft kaqwan 2016 watapi kicha pukyu qillqa ruwasqa.
Robert Boyle
Tayta: Boyle.
Microsoft Bing
Kantaray killa 2018 watapi, (Microsoft) Bing kimsa kaq hatun mask'ay kuyuchinayuqmi tiksimuyuntinpi, 4.58% tapuypa p'ulinninwan, Google (77%) chaymanta Baidu (14.45%) qhipanpi. Yahoo! Mask'ay, mayqinkunatachus Bing aswanta kallpachan, 2.63%yuq.
830 watakuna
84 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 831 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 840 watapi puchukarqan.
Luis Heysen
thumb|250px|right|Luis Heysen I. Luis E. Heysen Incháustegui sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Chiklayu llaqtapi - †  wañusqa Limaq llaqtapi), huk 🇵🇪 mamá llaqtayuq allwiya kamayuq, waki yachaq, pulitikupas qarqan.
Taytan: Luis Heysen Voss; Maman: Clorinda Incháustegui Quiñones. . Warmi: Angélica Zegarra Russo. Churinkuna:.
Nuna wiñachiq: Mama Llaqtap Agraria La Molina Yachay Sunturnin.
Microsoft Bing
ChatGPT
7 ñiqin pawqar waray killapi 2023 watapi Microsoft Bing nisqaman hatun allichayta willarqan, OpenAI pata ChatGPT Kachisqa Yachay nisqa mask'ay kuyuchinanman yapasqa.
Biyubiyu pruwinsya
250px|thumb|right|, [[Chili]] Biyubiyu (Kastilla simipi: Provincia de Biobío) nisqaqa Biyubiyu suyupi (Chilipi) huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Los Ángeles llaqtam.
Amantani
Amantani wat'aqa (Kastilla simipi: Isla Amantaní) Titiqaqa quchapi, Piruw suyupi, huk wat'am, Amantani distritupi, Punu pruwinsyaman kapuq, Punu suyupi. Chaypi runakunaqa qhichwa simitam rimanku.
Llaqtakuna
Amantani wat'apiqa isqun llaqta: Pueblo, Santa Rusa, Lampayuni, Sankayuni, Uqusuyu, Incatiana, Qullqikachi, Villa Orinojón, Hanan Sankayuni.
Hawa t'inkikuna
Manifiesto de Taquile (kastilla simi)
Wultawa mayu
Wultawa mayu (Chiku simi: Vltava; aliman simi: Moldau, kastilla simi: Moldava) nisqaqa Chiksuyupi aswan suni mayum. Elba mayuman haykun.
Qapasu distritu
Qapasu distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Capazo) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qullaw pruwinsyapi, Punu suyupi. Uma llaqtanqa Qapasu llaqtam.
Jesus Machaqa munisipyu
Jesus Machaqa munisipyu (aymara simipi: Jesus Machaqa jisk'a taqa suyu; kastilla simipi: Municipio de Jesús de Machaca) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Chuqiyapu suyupi, Inkawi pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Jesus Machaqa llaqtam (aymara simipi: Machaqa marka).
850 watakuna
850 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 850 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 859 watapi puchukarqan.
Jesus Machaqa munisipyu
Machaqaqa aymara simim: machaqa = musuq.
Kantunkuna
Chunka kantunmi kan:
840 watakuna
840 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 840 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 849 watapi puchukarqan.
85 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 841 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 850 watapi puchukarqan.
860 watakuna
87 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 861 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 870 watapi puchukarqan.
Jesus Machaqa munisipyu
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Qapasu distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Richard Nixon
thumb|Richard Nixon HASpa 37 kaq umalliqnin, 19 watapi. right|200px| Richard Nixonpa [[silq'uynin.]] Richard Milhous Nixon sutiyuq runaqa ( paqarisqa Yorba Linda llaqtapi - wañusqa New York llaqtapi), huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna taripay amachaq wan pulitiku runam.
Qapasu distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Richard Nixon
Taytan: Francis Anthony Nixon; Maman: Hannah Milhous. Warmi: Thelma Catherine Ryan, "Pat" Nixon. Churinkuna: Tricia Nixon wan Julie Nixon.
Qapasu distritu
Simikuna
Pukyu:
Richard Nixon
Alma mater: Duke Yachay Sunturnin.
1969 watamanta p'unchawkama Hukllachasqa Amirika Suyukunap 37 kaq umalliqninmi qarqan.
World Wide Web
wak=Three capital letter W superimposed on each other, on top the slogan "Let’s Share What We Know", and below "World Wide Web"|rikchacha|220x220px| Chay ñawpaq Tiqsi Muyu Llika nisqap rikch'aynin, Robert Cailliau sutiyuq runap rurasqan rikchacha| Web mask'aqpi rikuchisqa web p'anqa rikchacha| 2014 watapi suyukunapaq Web Urquy nisqamanta tiqsi muyuntinpi saywiti World Wide Web (WWW), aswan riqsisqa Web, huk willay llikam, qillqakunata huk web kapuqkunatapas intirnitnintakama yaykuyta atichiq.
Siwaruyu kantun
Siwaruyu kantun (kastilla simipi: Cantón Sevaruyo) nisqaqa Buliwyapi huk kantunmi, Uru Uru suyupi, Ch'allapata pruwinsyapi, Killaqa munisipyupi. Uma llaqtanqa Siwaruyu llaqtam.
Bellavista distritu (Sullana)
thumb|right| Sullana pruwinsya, Piwra suyu Bellavista distritu (kastilla simipi: Distrito de Bellavista) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum Piwra suyupi, Sullana pruwinsyapi.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Manuel A. Odría Umalliq.
Allpa saywachi
Hallka k'iti kanchar: 3,09 km2
Uma llaqtanqa Bellavista llaqtam (40 msnm).
Runakuna
35 908 runakuna
Éamon de Valera
Éamon de Valera, Edward George de Valera sutiyuq runaqa (* 14 ñiqin kantaray killapi 1882 paqarisqa New York llaqtapi - † 29 ñiqin chakra yapuy killapi 1975 wañusqa Dublin llaqtapi). (Ilanda mama llaqtap yachachiq wan pulitiku qarqan.
1959 watamanta 1973 ñawpaq kuti Ilandapa Umalliqnin karqan.
Tayta: Juan Vivion de Valera (Kuba manta); Mama: Catherine Coll (Ilanda manta). Ñawpaq warmi: Sinéad de Valera Wawakuna: 7 (Vivion, Éamon, Brian, Ruairi, Terence, Máirín wan Emer de Valera).
Yachaywasi: Bruree National School, County Limerick wan C.B.S. Charleville County Cork
Huk ñiqin pachantin maqanakuy
thumb|300px|Huk ñiqin pachantin maqanakuy. Huk ñiqin pachantin maqanakuy nisqaqa huk hatun maqanakuymi karqan, 1914 watamanta 1918 watakama.
Chawpi atiykuna nisqa mama llaqtakuna - Alimanya, Awstiriya-Unriya, Turkiya, Bulgarya - maqanakurqan kay hayukunawan, Entente nisqa: Fransya, Hukllachasqa Qhapaq Suyu, Rusya, Italya, Rumanya, Hapun, Hukllachasqa Amirika Suyukuna (1917 watamanta). Entente nisqakunaqa 1918 watapim atirqan.
Huk ñiqin pachantin maqanakuypiqa achka hunu runas wañurqan.
Turku munisipyu
Turku munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Turco) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu, Sajama pruwinsyapi, Uru Uru suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Turku llaqtam.
Kantunkuna
Tawa kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Turku munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Kuélap
Kuélap nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Amarumayu suyupi, Luya pruwinsyapi, Tinku distritupi, huk  uchuy llaqtam, mawk'a pukarapas.
Qurupuna
Qurupuna (kastilla simipi: Coropuna) nisqaqa Piruwpi, Hamp'atu wallapi, huk rit'iyuq urqum, Ariqipa suyupi, Kuntisuyus pruwinsyapi, Salamanka distritupi, Aplaw pruwinsyapipas, Pampaqullqa distritupi, Wiraku distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta 6.377 mitrum (huk pukyukamataq 6,450 m) aswan hanaq.
Apu Qurupunaqa china apus. thumb|left|170px|Qurupuna
Flora Faunapas
thumb|left|170px|[[Yarita, Qurupuna urqup kinrayninpi, Piruw]]
Siemianowice Śląskie
thumb|right|290px| Siemianowice Śląskie (Pulunya) Siemianowice Śląskie nisqaqa Pulunya mama llaqtapi huk llaqtam. 25,5 km²
Web wamp'uq
paña|rikchacha| Huk web wamp'uq (Safari) huk web p'anqata rikuchiq Web wampu'q, Llika wamp’uq icha Kamanipuriqlla nisqaqa huk web k'itikunaman yaykunapaq ruwachinam. Mayk'aq huk llamk'achiq huk web p'anqata huk web k'itimanta mañakun, wamp'uq willañiqinkunata huk web qaraqmanta urqun chaymanta p'anqata llamk'aqpa qhawanapampanpi rikuchin.
Siemianowice Śląskie
Siemianowice Śląskie llaqtapiqa 68.658 runakunam kawsachkanku (2014).
Web wamp'uq
Wamp'uqkuna nisqakunaqa achka llamk'anakunapim llamk'achisqa, hamparakuna, aparikunallakuna(laptupkuna), tawllikuna, tiliphunu nisqakunapipas. 2020 watapin yaqa 4,9 waranqa hunu runakuna huk wampu'q nisqawan yanapachikurqanku. Astawan llamk'achisqa wamp'uq Google Chrome, 65% tiksimuyuntinpi qhatu qutuyuq tukuy llamk'aqkunapi, qatiqninpi Safari 18% kaqwan, Safariqta qatiqninpiqtaq Microsoft Edge 4% kaqllawan.
Siemianowice Śląskie
Kuraka: Jacek Guzy.
Web wamp'uq
Web wamp'uq nisqaqa manan mask'ay llamk'ana qiqinchu, ichataq iskaynintin sapa kuti pantasqa kanku. Mask'ay llamk'ana nisqaqa huk web kitikunaman tinkukuna quq web kitim. Ichaqa, huk web kitip qaraqninwan tinkinapaq chaymanta web p'anqankunata qhawachinapaq, huk llamk'achiq huk web mask'aq churasqa kanan tiyan. Tikniku parlanapi, wamp'uqkuna ruwaq aqintikuna nispa sutichasqa kanku.
Pukyukuna
<references group="" responsive="1">
Isquki
thumb|right|290px| Isquki - Trujillo suyu, Winisuyla
Isquki llaqta (kastilla simipi: Escuque) nisqaqa Winisuylapi huk hatun llaqtam. Trujillo suyu uma llaqtapmi. 11 300 km²
Pichincha marka
Pichincha marka nisqaqa (kastilla simipi: Provincia de Pichincha) Ikwadur mama llaqtap markam. Uma llaqtanqa Kitu llaqtam.
Allpa saywachi
thumb|left|160px|[[San Antonio de Pichincha, "Mitad del Mundo"]]
Runakuna
Pichincha markapiqa Kayampi Kitukarapas Kichwa runakunam tiyanku.
Raymikuna
thumb|left|160px|Diablo (H)umap p'achallina, Pichincha
Waqra p'anqa
Waqra p'anqa, kichwapi Wakrapanka (Zamia amazonum) nisqaqa huk huk Piruw, Kulumbya, Winisuyla, Bilisi llaqtakunapi wiñaq, llat'an muruyuq sach'am, sikas yuram.
Iwrupa Huñu
rikchacha|upright=1.5|Iwrupa Huñup mast'akuyninpa wiñay kawsaynin. Iwrupa Huñu, IH nisqaqa (inlish simipi: European Union, EU, kastilla simipi: Unión Europea, UE) mama llaqtakunap tantanakuynimi, kunanqa iskay chunka qanchisniyuqmi wankurisqa Iwrupapi mama llaqta kachkan. 1 ñiqin ayamarq'a killapi 1993 p'unchawpim kamasqa karqan, Iwrupa Huñu Rimanakusqa (Tratado de la Unión Europea) chanirikuptin, 1957 watapi kamasqa Iwrupa Musiku Huñup qatiqnin.
Hawa t'inkikuna
rikchacha|left|upright=.4|Iwrupa Huñup unanchan. rikchacha|upright=1.5|Iwrupa Huñupi wankurisqa mama llaqtakuna. thumb|upright=1.5|Comisión Europea.
Þjórsá
Þjórsá nisqaqa (islandya simipi, Þ = inlish simipi th hinam) Islandyapi huk mayum.
Maya simi
Maya simi icha Yukatan maya simi (Maaya t'aan) nisqaqa Chawpi Awya Yalapi, Yukatan yaqa wat'api huk rimaymi, Maya runakunap rimasqan, Maya rimaykunaman kapuq.
Ullu
thumb|[[Wawsakuy|Wawsakuchkaq qharip k'aspiyasqa ullun.]] Ullu,ulu, pinqay, lani, rani,pashuru, pichunku icha pisqu, pishqu (Latin simipi: penis, grigu simipi: Πέος [péos]) nisqaqa qharip yumanapaq kurku yawrinmi. Runaqa urqu uywakunapas ulluyuqmi.
Yuqunakuspa, qhariqa punkiywan sayarisqa ullunta warmip rakhanman sat'in. Yumaqa q'urutakunamantam paqarispa, ullunta rakha ukhuman purin. Runtucha kachkaptinqa, yumanmi.
Qhariqa ullunwan ispanmi.
Jurinqu kantun
Jurinqu kantun icha Q'umirllaqta kantun (kastilla simipi: Cantón Jorenko / Villa Verde) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Bolívar pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Jurinqu llaqtam.
Kayampi runa
Kayampi nisqakunaqa huk Ikwadur llaqtapi, tiyaq Kichwa runa llaqtam, Kichwa simita rimaq. Ikwadur llaqtapiqa ca. 147.000 Kayampi runakuna kawsanku, 131 llaqtapi, Pichincha markapi ca. 120.000, Impapura markapi ca. 27.000, Napu markapi ca. 350.
Pisqu
Pisqu icha P'isqu, kichwapi Pishku nisqakunaqa (classis Aves) phurukunayuq raprakunayuq, umapi chhukrunayuq uywakunam. Lliwmanta aswan pisqukunaqa phawayta atiptin, hukkunataq manam atinchu, ahinataq surim.
Pisqukunaqa isku rumi qarayuq runtukunatam wachaspa uqllanku, wawachap puqunanpaq. Uñachakunaqa, malqukuna nisqa, chaymanta, uqllay pacha nisqamanta runtuta t'uqyachispa paqarinku. Malqunkunataqa q'isapim mikhupayachispa uywanku.
Lliw pisqukunamanta aswan hatunqa kunturmi.
Ayrampuni distritu
Ayrampuni distritu, Pedro Vilca Apaza distritu icha Pedro Vilcapaza distritu (kastilla simipi: Distrito de Pedro Vilca Apaza / Pedro Vilcapaza ) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Putina pruwinsyapi,  kamasqa. Uma llaqtanqa Ayrampuni llaqtam.
Kay distrituqa Pedro Vilcapaza Alarcón / Pedro Vilca Apaza / Pedro Vilca Apaza Alarcón sutiyuqmantam sutichasqa.
Runakuna
2 523 runakuna (1 252 qhari, 1 271 warmi)