cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Chunkawata
Chayrayku kunan chunkawataqa 201 ñiqin chunkawatam: 1 ñiqin qhulla puquy killapi 2001 watapim qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 2010 watapitaqmi puchukanqa.
Lariqaqa pruwinsya
thumb|right|290px|Tarasa mandonii, Wichupata, [[Surata]] Lariqaqa pruwinsya (aymara simipi: Lariqaqa jisk'a suyu; kastilla simipi: Larecaja ) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Chuqiyapu suyupi.
Pulitika Rakiy
Pusaq munisipyunmi kan.
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam, Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Karu puriy
thumb|right|290px|[[Purani Churikimpaya parki]]
Llika rump'u
right|thumb|200px|Llika rump'u Llika rump'u (inlish simipi kastilla simipiwan: netball) huk iskay quchup qanchis pukllaq sapa quchup rump'u pukllaymi. Pay isanka rump'uhawa, rump'uwan pullqayta manarí atinchu. Rump'uyuqrí runataqa takayta mana atinchu. Pusaq chunka mama llaqtapimanta aswan kan pukllasqa. Yari huk warmi pukllaymi.
Antachikaru
Antachikaru icha pillwinkumpa nisqaqa (hilikuptiru nisqapas, kastilla simipi: helicóptero) wayra pachapi phawaq apaykachanam.
Ansaltu
thumb|right|290px|Tarata pruwinsyap pulitika rakiynin Ansaltu (kastilla simipi: Anzaldo) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi, Quchapampa suyupi, T'arata pruwinsyapi, huk llaqtam, Ansaltu munisipyup uma llaqtanmi. Kay llaqtapi wak juch'uy ayllukuna tiyallankutaq: Kalallusta, Tijrasqa, Ch'ullku Mayu, Quibrada Unda, Alfa Mayu, Turu Qucha, Uma Piwra wak kunapis.
Kacha kitilli
Kacha kitilli nisqaqa (kastilla simipi: Parroquia Cacha) Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Rispampa kitipi, Chimpurasu markapi. Uma llaqtanqa Kacha llaqtam.
Sancti Spíritus (Kuba)
thumb|right|260px|Sancti Spíritus, Kuwa Sancti Spíritus (kastilla simipi: Sancti Spírituss), huk 🇨🇺 mama llaqtayuq llaqtaqa, Sancti Spíritus pruwinsyap hatun llaqtanmi.
Kacha kitilli
Runakuna
Kacha kitillipiqa Puruha Kichwa runakunam tiyanku.
Ansaltu
Llaqtapi paqarisqa
Kay llaqtapi runaqa astawanpis jallp'api tukuy laya puquykunata puquchikusqankumanta qullqita jap'ikunku. Paykuna papata, riwuta, sarata, siwarata ima astawan tarpunku. Q'umir yurakunatawan misk'i puquykunatawanpis puquchikullankutaq. Jinallamantataq uywakunata uywaspa chanta ranqhaspa. Wakin runa kay ayllupi sapa k'uychichaw p'unchaw puquchisqankuta, mikhunata ima ranqhaspa qullqichallankutaq.
Sancti Spíritus (Kuba)
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Runakuna
138 504 runakuna
Kacha kitilli
Karu puriy
thumb|left|400px|Kacha llaqtap musiyun, Pukara tampu
San Pedro de Buena Vista munisipyu
San Pedro de Buena Vista (kastilla simipi: San Pedro de Buena Vista) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Charkas pruwinsyapi, P'utuqsi suyupi. Uma llaqtanqa San Pedro de Buena Vista llaqtam.
Kustarika
Kustarikapiqa 4 328 000 runakunam kawsachkanku.
San Pedro de Buena Vista munisipyu
Pulitika rakiy
Suqta kantunmi kan:
Kustarika
Yurakuna uywakunapas
Kapuy Pay 5%  fora fauna  Kaipacha manta.
Yachay
Kusta Rika Mana Tiyapuy kallpa ay.
San Pedro de Buena Vista munisipyu
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Husqa
Husqa icha Jusqa (genus Dalea) nisqakunaqa huk yurakunam, chaqallu yura rikch'aq aylluman kapuq. 564 rikch'aqninmi.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk husk'a rikch'aqkuna:
Ñawpa pacha
Ñawpa pacha nisqaqa kasqam timpu nisqa pacha. Ñawpa pachaqa manañam kanchu, kasqañam.
Zorritos
Zorritos (kastilla simipi: Zorritos) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Tumpis suyupi, huk llaqtam, Contralmirante Villar pruwinsyap uma llaqtanmi.
Milagro kiti
Milagro kiti (kastilla simipi: Cantón Milagro) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Wayas markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Milagro (San Francisco de Milagro) llaqtam.
Flora Faunapas
thumb|left|180px|[[Misk'i wiru, Milagro ñiqpi]]
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Allpa wira
thumb|Allpa wira qhuya [[Chinchay hatun quchapi]] thumb|Allpa wira qhuyayuq mama llaqtakuna Allpa wira, Rumi wira icha Pitrulyu (Kastilla simi: petróleo) huk allpa ukhunpi tiyaq, yana, rawraypaq, puriqlla (likidu) kaq k'illimsa yakuchaqkuna chaqrusqam, rumiyasqa rawrana nisqa.
Kaykunata ruranku
Allpa wiramantaqa achka imakunatapas ruranchik, ahinataq:
Mamay
thumb|right|[[Qhichwa runa|Qhichwa mama, q'ipinpi wawanwan.]]
Mamay nisqaqa wawayuq warmim. Huk runap mamanqa chay runata paqarichiq warmim (icha uywata paqarichiq chinam).
Roh Tae-woo
Roh Tae-woo, YongDang 용당, Korianu simipi: 노태우, hanja simipi: 盧泰愚, No Tae-u sutiyuq runaqa, (* 4 ñiqin qhapaq raymi killapi 1932 paqarisqa Daeogu llaqtapi - ), Uralan Hansuyupa mama llaqta Awqaq pusaq wan pulitiku qarqan.
1988 watamanta 1993 watakama ñawpaq kuti Uralan Hansuyupa Umalliqnin karqan.
Alliwillay
Alliwillay nisqaqa (grigu simimanta: Ευαγγέλιον [euangélion] "allin willakuy") Jesuspa kawsasqanmantaqa willakuq qillqakunam, Dyuspa Simin Qillqapa Musuq Rimanakuyninpi, Mathiyu, Markus, Lukas, Huwan iwanhilista nisqakunap qillqasqankuna.
Winchuka
Winchuka, Chirimacha icha Uluchi (Triatoma infestans) nisqaqa runap yawarninta ch'unqaq palamam, chaqas unquyta qatichiq.
Roh Tae-woo
Tayta: ; Mamma
Ñawpaq warmi: Kim Ok-suk Churinkuna:
Awankay distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Pachakwata
Pachakwata (saeculum, siglo) nisqaqa pachaknintin watakunam.
Kristup paqarisqanmanta pachakwatakunaqa kay hinatam yupanchik: Ñawpaq ñiqin pachakwataqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1 watapi qallarisqam, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 100 watapitaq puchukasqam. Kay hinatam qati-qatilla kunankama.
Chayrayku kunan pachakwataqa 21 ñiqin pachakwatam: 1 ñiqin qhulla puquy killapi 2001 watapim qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 2100 watapitaqmi puchukanqa.
Arbieto
Arbieto nisqaqa Buliwya mamallaqtapi, Quchapampa suyupi, T'arata pruwinsyapi, huk llaqtam, Arbieto munisipyup uma llaqtanmi. thumb|left|160px|T'arata pruwinsyap pulitika rakiynin
Qhipa pacha
Qhipa pacha icha Hamuq pacha nisqaqa kanam timpu nisqa pacha. Qhipa pachaqa manaraqmi kanchu, kanaraqmi.
Awustiriya
thumb|upright=1.2 Awustiriya icha Ustiriya (aliman simipi: Österreich; latin simipi: Austria) nisqaqa Iwrupapi huk mama llaqtam. Awustiriya mamallaqtapiqa 9.100.000 runakunam kawsachkanku. Uma llaqtanqa Wien llaqtam.
James Watt
James Watt sutiyuq runaqa ( paqarisqa Greenock llaqtapi - wañusqa Handsworth llaqtapi)   mama llaqtayuq Allwya kamayuq wan Wallpariq karqan.
James Watt chay wapsi kuyuchinataqa kamarirqan, 1769 watapi rikurichispa.
Uqsitan simi
thumb|200px| Uqsitan (occitan) simiqa huk Romanu simim, Ransiyapi Piriniyukunamanta Alpikunakamam rimasqa. Kunan punchaw ancha chikichasqam, machukunallaraqmi rimanku.
Pacha tupu
Pacha tupu nisqakunawanqa pacha (mit'awi) nisqatam tupunchik.
Ortès
Ortès (occitan simipi) - Orthez ransis simipi - Bearn suyupa ñaupa uma llaqta karqa. Kunan hatun llaqta Aquitainepi.
Ortès sumaq pukarayuq (Montcadapa pukara) pukara chakawanyuq kan.
Maqati distritu
Maqati distritu (kastilla simipi: Distrito de Macate) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Anqash suyupi, Santa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Maqati llaqtam.Kay llaqtapi paqarisa wañukusa llinpiq, Artemio Macate; pay ruwasa "Campo Marte Wanki"ta.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
Hunuwata
Hunuwata nisqaqa hununtin (1.000.000) watakunam.
Kristup paqarisqanmanta hunuwatakunaqa kay hinatam yupanchik: Ñawpaq ñiqin hunuwataqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1 watapi qallarisqam, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1.000.000 watapitaq puchukanqam. Kay hinatam qati-qatilla.
Maqati distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Benedetto Croce
thumb|right|260px|Benedetto Croce (1866-1952) Benedetto Croce  sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Pescasseroli llaqtapi -  wañusqa Napoli llaqtapi), huk 🇮🇹 mama llaqtayuq yachay wayllukuq, willay kamayuq wan qillqaqmi qarqan.
Maqati distritu
Simikuna
Pukyu:
Benedetto Croce
Italyapa Yachachiy Ministru (1920-1921).
Taytan:. Warmikuna: Adele Rossi (1914-1952) / Angelina Zampanelli (1893-1913). Churinkuna: Elena, Alda, Silvia, Lidia.
Montcadapa pukaran
Montcadapa pukaran Ortèspi (Bearnpi) kan.
Gaston Febuspa (Bearnpa hatun inca - 1331 - 1391) pukaran karqa.
Puruwinsa
rikchacha|200x200px|Puruwinsa llaqtaqta wiphalan rikchacha|110x110px|Puruwinsa llaqtaqta wallqanqan Puruwinsa (Uqsitan simipi: Provença, Ransis simipi: Provence) nisqa huk ñawpaq suyu karqa. Kunan Ransiyapi, riqyun Provence-Alpes-Côte d'Azurpi kan.
Hatun llaqtakuna Puruwinsapi : Ais de Provença, Marselha, Arles, Tolon kanku (Aix en Provence, Marseille, Arles, Toulonwan Ransis simipi).
Wach'i wayt'ana
Wach'i wayt'ana (Actinopterygii) nisqakunaqa wach'i hina tulluyuq wayt'anayuq tullu challwakunam.
Valentín Paniagua
Valentin Demetrio Paniagua Corazao sutiyuq runaqa ( * paqarisqa Qusqu llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk piruwanu pulitiku runam.
Qispillaqta
Qispillaqta (Quispillacta) nisqaqa huk piruwanu qhichwa ayllu llaqtacham, Chuschi distritupi, Kankallu pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, Piruw mama llaqtapi.
Piruwpi Sasachakuy pacha nisqapi kay ayllu llaqtap runankunaqa anchatam llakikurqan. Chaypacha chaypi kawsaq runakunap 80 %-nin iwanhiliku kristiyanum karqan. Chayrayku Akchiq Ñanpa maqaqninkunam chay llaqtachata ch'utirqan.
Rómulo Sauñe Quicaña
thumb|Rómulo Sauñe Quicaña
Rómulo Sauñe Quicaña sutiyuq runaqa ( paqarisqa Chakiqpampa llaqtapi, Ayakuchu suyupi; wañusqa Wamanqa llaqta ñiqpi) huk piruwanu prutistanti pasturmi, t'ikraqpas karqan, Ch'uya Qillqap Qhichwa t'ikraqninmi.
Kawsasqan
Romuloqa Chakiqpampa qhichwa ayllu llaqtachapim wiñarqan, michiq maqt'acha kaspa. Mamanqa inka panakayuqsi karqan, machunkunaqa inka umus. Mamanpa taytanqa Justiniano Quicaña sutiyuqtaq iwanhiliku kristiyanum tukurqan, chaymantataq Romulopas kutirikurqan. Huk iñiqkunawan TAWA (Tawantinsuyuman Allin Willakuy Apaqkuna) nisqa misyun tantanakuyta kamarispa iñiyta mast'ariysirqan. Hinaspa Chuya Qillqata grigu, iwriyu simikunamanta Chanka runasimimanmi t'ikrarqan. Chay ruraynintaqa hunt'arqan. Uyarispam Runaqa Iñin (FCBH) nisqapaq Musuq Rimanakuytam rimaspa hallch'arqan. Chaypacha Akchiq Ñan nisqap ankallinkunañam chay k'itipi runakunata wañuchispa maqanakurqan. Justiniano Quicañatapas chaypacha wañuchirqanku.
Manila llaqtapi Pachantin Iwanhiliku Hatun Tantanakuymanta iñiy qispi kaypaq suñayatam chaskirqan.
Ruben sutiyuq wawqinwan Josué, Marco Antonio sutiyuq qayrinkunawan Chakiqpampamanta Wamanqa llaqtaman kutimuchkaptin Akchiq Ñan ankallikunam ñanninta hark'aspa tawantinta illapaspa sipirqanku.
Ayllun, kunan pacha
Romuloqa Donna Jackson sutiyuq warmiwan kasarakusqam karqan, tawa churinmi kan (iskay qhari, iskay warmi) - Rumi, Kusi, Quri, Tawa sutiyuq. Paykunaqa kunankamapas Piruwanu Qhichwa Iwanhiliku Inlisya nisqapaqmi llamk'an. Romulop wawqintaq Joshua sutiyuq chay inlisyap pusaqninmi kachkan, Wamanqa llaqtapi kawsaq.
Llunawata
Llunawata nisqaqa llunantin (1.000.000.000) watakunam.
James Prescott Joule
rikchacha|paña|200px| John Dalton (1818-1889) rikchacha|paña|200px| Joule aparatus James Prescott Joule sutiyuq runaqa (* 24 ñiqin qhapaq raymi killapi 1818 watapi paqarisqa Salford llaqtapi -  11 ñiqin kantaray killapi 1880 watapi wañusqa Sale llaqtapi); huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 (Hukllachasqa Qhapaq Suyu) mama llaqtayuq Pachaykamay yachaq wan Sirwisa makipi mantapas yachaqsi qarqan.
Llunawata
Kristup paqarisqanmanta llunawatakunaqa kay hinatam yupanchik: Ñawpaq ñiqin llunawataqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1 watapi qallarisqam, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1.000.000.000 watapitaq puchukanqam. Kay hinatam qati-qatilla.
James Prescott Joule
Taytan:, Maman:
Kay pacha
thumb|right|200px|Kay pacha Kay pacha icha Mundu nisqaqa ñuqanchikpa maypipas pachanchik, kay pachapiqa kawsanchik.
Tiksi muyutapas kay pacha ninchikmi.
Qumas distritu (Hunin)
Qumas distritu (kastilla simipi: Distrito de Comas) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Kunsipsyun pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Qumas llaqtam.
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Paqucha
Paqu, Paqucha, Alpaka icha Allpaqa nisqaqa (Vicugna pacos) huk ñuñuq, iskay ruk'anayuq uywam. Paquqa p'aqu llimphiyuqmi. Millmanmantaqa puchkaspa awaspa p'achatam ruranchik.
Qallariyninpiqa paqucha uywa nisqaqa manan runap uywanchu karqan, chaymantarapmi Llamata uywaspa, Wicuñatawam, hinaspapis Wanaku tawan uywaspa Paquchata hatarichinku. "Runap uywasqan uywa, manataq sallqa uywachu" niyta munarqaptin, Ikwadur kichwa shimi nisqapi tukuy animal nisqakunapaq, sallqakunapaqpas, "wiwa" nispa niytam qallarirqanku. Hinallataq Piruw suyupi uywan nikun.
Sutin
Aymara simimanta alpaqa quichwa simimantataq p'aku imanintaq Inglis simipi Blond.
Waranqawata
Waranqawata (millennium) nisqaqa waranqantin watakunam.
Tiwanaku kantun
Tiwanaku kantun (kastilla simipi: Tihuanaco) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Inkawi pruwinsyapi, Tiwanaku munisipyupi. Uma llaqtanqa Tiwanaku llaqtam (747 runa, 2001 watapi).
Paqucha
Maypitaq tiyanku
Paquchakunaqa kancha kanchalla tiyanku, achkan achkanpi. Sapa watan puna lumakunapi itaq pampakunapi Andes sutichasqapi, kasqallantak Arhintina, Wuliwiya, Chili, Ikwayur, hinallatakpis Piruw suyupi, kay suyupi allin mirachisqa mahdakuna kashkan, hastanmantapis hanan sayakunapi tiyanku 3500 - 5000 m s. n. m. kaman, kashallantakmi paqucha uywahkuna Hukllachasqa Amirika Suyukuna, Iwrupa, itaq Musuq Silanda.
Waranqawata
Kristup paqarisqanmanta waranqawatakunaqa kay hinatam yupanchik: Ñawpaq ñiqin waranqawataqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1 watapi qallarisqam, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1000 watapitaq puchukasqam. Kay hinatam qati-qatilla kunankama.
Ciego de Ávila
thumb|right|260px|Ciego de Ávila, Kuwa Ciego de Ávila (kastilla simipi: Ciego de Ávila), huk 🇨🇺 mama llaqtayuq llaqtaqa, Ciego de Ávila pruwinsyap hatun llaqtanmi.
Waranqawata
Chayrayku kunan waranqawataqa 3 ñiqin waranqawatam: 1 ñiqin qhulla puquy killapi 2001 watapim qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 3000 watapitaqmi puchukanqa.
Paqucha
Mikhunakuna
Hinallatak mikunakunata ruwarquwak paqucha aychawan, paqucha aychaqa ancha munasqa kashkan maypipis, llaqtaknapichu, hatun umalli llaqtakunapichu, puna orqocunapichu, hatunpaq, huchuypaq, llipimpakmi.
Ciego de Ávila
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Paqucha
Paqucha Raymi
Paqucha Taripakuy huk raymin llipim hanan saya llaqtakunapi. Sapa watan paquchakuna walqachanku imaymana t'ikakunawan, miqunakunawan hina. Paqucha nisqaqa (Vicugna pacos) huk ñuñuq uywam. Willmanmantaqa puchkaspa awaspa p'achatam rurayta atinkumanmi.
Ciego de Ávila
Runakuna
143 449 runakuna
Carajía
Carajía nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Amarumayu suyupi, Luya pruwinsyapi, huk llaqtam, mawk'a ayamarkapas.
962
962 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Qallapurina
|thumb|[[Aysana qallapurina.]] thumb|right|200px|Iskay qallallayuq qallapurina, [[Ispañapi.]] Qallapurina icha Karru nisqaqa qallayuq apaykachanam, ñankunapi icha hukpi purinapaq, astanapaq, aysanapaq icha tanqanapaq.
Domingo Savio
thumb|right|260px| Domingo Savio (1842-1857) Domingo Savio sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Riva presso Chieri llaqtapi - †  wañusqa Mondonio llaqtapi) huk 🇮🇹 mama llaqtayuq kathuliku santu qarqan.
1950 watamanta Kathuliku Inlisya Biatu.
Zumpango (munisipyu)
thumbnail|250px|left|Tzompanko
Domingo Savio
5 ñiqin aymuray killapi Domingo Savio raymi p'unchawninmi.
Zumpango (munisipyu)
Tzompanko, Tsompanko icha Tzompanco nisqaqa (nawa simipi; ñañu simipi: Ngodo, kastilla simipi: Zumpango) (nawa simipi: tzompantli "Uma tullu pirqa", co "patapi", "Uma tullu pirqa patapi") Mishiku mama munisipyupi huk llaqtam.
Domingo Savio
Taytan: Carlino Savio, Maman: Juana Brígida Gaiato.
963
963 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Qumanchi
Qumanchi (kastilla simipi: Comanche) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Paqaqi pruwinsyapi, Qumanchi munisipyup uma llaqtanmi.
Salina
Salina icha Salliy nisqaqa (latin simipi: sulfur, kastilla simipi: azufre) huk mana q'illaymi. Kay pachapiqa sinchi imayaymi, qallawalla kachkasqa iskaynintin imayay rikch'aq hinam: q'illu sinchi salina, paqu kawchu salina.
Uluchi
Uluchi (Triatominae) nisqakunaqa runap yawarninta ch'unqaq palamakunam, chinchikunam, chaqas unquyta qatichiq.
Uru Uru pruwinsya
Uru Uru pruwinsya nisqaqa (kastilla simipi: Provincia de Cercado) Buliwyapi, Uru Uru suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Uru Uru llaqtam.
Uluchi
Urin Awya Yalapi kawsaq hatun uluchiqa winchukam (Triatoma infestans).
Uru Uru pruwinsya
Pulitika Rakiy
Tawa munisipyunmi kan.
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam, Qhichwa, Aymara runakunapas tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Uru-Uru pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Muruchata
Muruchata (kastilla simipi: Morochata) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi, Quchapampa suyupi, Jayupaya pruwinsyapi, huk llaqtam, Muruchata munisipyup uma llaqtanmi.
Maqchina
thumb|Maqchinawan yakupi chullusqa wira [[sut'ucha.]] Maqchina nisqakunaqa imatapas llamp'aychanapaq, maqchinapaq llamk'achisqa imayaykunam. Iñuwankunaqa huk yakumasi kaq ñawch'iwan huk wiramasi kaq ñawch'iwanpas. Chaywan wirata yakupi chulluchiytam atinku.
Kaymi huk maqchina layakunam:
Jurinuqa kantun
Jurinuqa kantun (kastilla simipi: Cantón Orinoca) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Uru Uru suyupi, Urin Qaranqa pruwinsyapi, Antamarka munisipyupi. Uma llaqtanqa Jurinuqa llaqtam (163 llaqtayuq, 2001 watapi).
Hanaq pacha
thumb|right|200px|Hanaq pacha Hanaq pacha, Hanan pacha icha Silu nisqaqa kay pachap hawanpi saywannaq pacham.
Kristiyanu iñiykama hanaq pachapiqa Dyusmi tiyachkan.
964
964 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
José Eustasio Rivera
thumb|right|250px|José Eustasio Rivera (1888-1928 José Eustasio Rivera Salas sutiyuq runaqa (* 19 ñiqin hatun puquy killapi 1888 watapi paqarisqa San Mateu llaqtapi - wañusqa New York llaqtapi)) huk Kulumbya mama llaqtayuq taripay amachaq wan qillqaq runam.
Yaya: Eustasio Rivera, Mama: Catalina Salas.
Alma mater: Mama Llaqtap Kulumbya Yachay Sunturnin.
Naranjal kiti
Naranjal kiti (kastilla simipi: Cantón Naranjal) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Wayas markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Naranjal llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Umachaki
Umachaki (Cephalopoda) nisqakunaqa umapi achka hap'ina chakikunayuq, kachi yakupi kawsaq, aycha mikhuq llamp'ukakunam.
Hawa pacha
Hawa pacha kayqa pachanchikmanta hawanpi kanan, nuqachikpaq mana ancha yachasachu.
K'ita husqa
K'ita husqa icha Buliwyapi k'ita jusk'a (Dalea peruviana) nisqaqa Urin Awya Yalapi wiñaq yuram.
Milluni qucha
Milluni qucha (Aymara simi millu p'aqu,, -ni k'askaq -yuq hina, "p'aquyuq") nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk qucham , Qhapaq Wallap kuntinpi, Chuqiyapu suyupi, Pedro Domingo Murillo pruwinsyapi, Altu llaqta munisipyupi, Altu llaqtap chinchayninpi. Tarikun Wayna P'utuqsi urqup urayninpi, Chakaltaya urqup hayt'ananpi.
Llaqta qayanqillqa
Llaqta qayanqillqa nisqaqa (kastilla simipi: lema nacional) mama llaqtap kikin qayanqillqanmi, uchuy rimananmi, mutiwunmi.
Tapuq distritu
Tapuq distritu (kastilla simipi: Distrito de Tapuc) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Daniel Alcides Carrión pruwinsyapi, Pasqu suyupi. Uma llaqtanqa Tapuq llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
ChatGPT
rikchacha|ChatGPTpata riqsinapaq rikch'an ChatGPT (Generative Pre-trained Transformer) kayqa OpenAI qta 2022 watapi inti raymi killapi qallarisqan chatbot nisqa. OpenAI kaqpa GPT-3 ayllunpa hawanpi ruwasqa kachkan hatun simi kikinkuna, chaymanta allin allichasqa (huk hamut'ay quna yachay (transfer learning) ) iskaynin qhawasqa yachay chaymanta kallpachasqa yachay (reinforcement learning) yachaykunawan.
Q'upa yaku kachaykuna
thumb|right|[[Paris llaqtapi q'upa yaku kachaykuna.]] thumb|right|[[Buenos Aires llaqtapi ñanpi yaku yaykuna hutk'u.]] Q'upa yaku kachaykuna (alcantarillado) nisqaqa q'upa yakuta runap wasinmanta, llaqtamanta maymanpas kachaykunapaq rarqam, wirum icha pilam. Hatun llaqtapi chay q'upa yaku kachaykunaqa ñankunap uranpim kan.
Maymanpas yakuta purichimunku, chaymanta q'upa yaku kachaykunam tiyanpas.
ChatGPT
Kaypipas qhaway
rikchacha| Pioneer Building, San Francisco, OpenAI HQ nisqap wasi rikchacha| OpenAI nisqap umalliqnin Sam Altman
Waywacha paparawa
Waywacha paparawa (genus Perebea) nisqakunaqa huk sach'akunam. Rurunkunapi mayllana imayaymi, chukcha t'aqsanapaq llamk'achisqa.
DALL-E
rikchacha| DALL-E 1 kaqwan ruwasqa siq'ikuna qillqasqata quptinku "huk hatun pruphisiyunal kusa kaq siq'i, huk hirapha amaru [[Kimira (hawarina yachay)|kimira (hirakimiramaru). huk hirapha huk amaru qatipakuq. huk hirapha amarumanta ruwasqa". (2021)]] DALL-E (DALL·E sutiwan istilisasqa) DALL-E 2 nisqaqa huk OpenAI ruwasqan ukhu yachay (deep learning) rikch'aqkunam, purun simi thatkichiy sut'inchaykunamanta dihital siq'ikunata paqarichinanpaq, "tapuykuna" nisqa. DALL-E OpenAI kaqwan riqsichisqa huk blog qillqapi 2021 watapi Iniru killapi, chaymanta huk GPT-3 kaqmanta huk laya llamk'achin, siq'ikuna ruwanapaq tikrasqa. 2022 watapi ayriway killapi, OpenAI DALL-E 2 nisqamanta willarqan, huk qatiqninmi, astawan chiqap siq'ikunata astawan hatun sut'ikunapi paqarichinanpaq ruwasqa, "hamutaykunata, atriwutukunata, istilukunatapis huñuyta atin".
ChatGPT
Pukyukuna
<references group="" responsive="1">
DALL-E
Pukyukuna
<references group="" responsive="0">
Sinipa distritu
Sinipa distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de El Cenepa) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Amarumayu suyupi, Kunturkanki pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Wampami llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Dolph Lundgren
right|thumb| Dolph Lundgren. Hans Lundgren sutiyuq runaqa, icha Dolph Lundgren ( paqarisqa Stockholm llaqtapi - ) huk 🇸🇪 mama llaqtayuq aranway pukllaqmi karqan.
Awustaralya
Awustaralya icha Ustaralya nisqaqa Usyanya nisqapi huk mama llaqtam, Awustaralya allpa pachapi huklla mama llaqtam.
965
965 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Wallanka rit'i urqu
Wallanka icha Burru (kastilla simipi: Nevado Huallanca / Burro) nisqaqa Antikunapi, Piruw mama llaqtapi, huk rit'i urqum Wallanka wallapi, Anqash suyupi, Bolognesi pruwinsyapi, Akya distritupi, Wallanka distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta 5.470 m mitrum aswan hanaq.
Isaías Gamboa
thumb|right|250px|Isaías Gamboa (1888-1928) Isaías Gamboa Herrera sutiyuq runaqa (* 12 ñiqin qhapaq raymi killapi 1872 watapi paqarisqa Cali llaqtapi - wañusqa Kallaw llaqtapi)) huk Kulumbya mama llaqtayuq yachachiq wan qillqaq runam.
Yaya: Mateo Gamboa Llanos, Mama: Teresa Herrera Córdoba.
Kuntur Wachana
Kuntur Wachana nisqaqa huk piruwanu pilikulam, 1977 watapi uyanchasqa. Aranway pukllaqkunaqa qhichwa simipim riman. Kuyu walltay pusaqninkunaqa Luis Figueroa, Eulogio Nishiyama, Cesar Villanueva karqan. Moskwa llaqtapi Moskwa llaqtap Mamallaqtapura Kuyuwalltay Hatun Raymin nisqapi 1977 watapi suñayta chaskirqan.
Kay pilikulaqa Piruw mamallaqtapi qhichwa chakra runakunap ñak'ariyninkunamantam willan asindadukunawan maqanakuyninkunamantam. Juan Velasco Alvarado Piruwpa umalliqnin kaptinmi, Chakra kamay allinchay nisqawan qhichwa runakunam atipan, asindadumanta allpakunapa hap'ispa. Saturnino Huillca Quispe sutiyuq chakraruna pusaqqa kikintam kay pilikulapim pukllan, wakin pukllaqkuna hinam.
T'arata (Quchapampa)
thumb|left|180px|Tradicionales chorizos tarateños thumb|right|290px|Tarata pruwinsyap pulitika rakiynin T'arata (kastilla qillqaypi: Tarata) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi, Quchapampa suyupi, huk llaqtam, T'arata pruwinsyap uma llaqtanmi.
Nordrhein-Westfalen
Nordrhein-Westfalen nisqaqa huk suyum (Land/ Bundesland) Alimanya mama llaqtapi.
Pulitika Rakiy
Distritukuna: Karte der Landkreise in Nordrhein-Westfalen|right|250px| 250px|Karte der Stadtkreise in Nordrhein-Westfalen|right
Antamarka Belen kantun
Antamarka Belen kantun (kastilla simipi: Cantón Belén de Andamarca) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, Uru Uru suyupi, Urin Qaranqa pruwinsyapi, Antamarka Belen munisipyupi. Uma llaqtanqa Antamarka Belen llaqtam (318 runa, 2001 watapi).
Pau
thumb|left|200px|Pau pucaranwan thumb|100px|Paupa wallkanka Pau Bearn suyupa ñaupa uma llaqta karqa. Kunan Aquitaine hatun llaqtapi (Ransiya mamallaqtapi) kan ; Pyrénées Atlantiques suyupa uma llaqta kan.
Pau sumaq pukarayuq (Paupa pukara) kan ; Paupa mayuta Paupa Gave kan.
Navarrapa Enric III inka - Ransiyawan Henri IV inka - Paupa pukarapi paqarirqan.
Ukhu pacha
right|thumb|200px|Ukhu pacha: [[Gustave Doré-pa siq'isqan, Diwinu Kumidya nisqapaq 34 kaq rikch'a.]] Ukhu pacha icha Rurin pacha nisqaqa kay pachap ukhunpi pacham.
Tawantinsuyu iñiykamaqa ukhu pachapiqa Supaykunas tiyachkan. Chaymanta pusamuspa Kristiyanu iñiypi infierno nisqa ukhu pachaqa Saqrap, Satanaspa pachansi.
Sarumilla
Sarumilla (kastilla simipi: Zarumilla) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Tumpis suyupi, huk llaqtam, Sarumilla pruwinsyap uma llaqtanmi.
Gaston Febus
Gaston Febus Bearnpa hatun inka karqa. Foispa conden Bearnpa viscondewan karqa. Ñawraytakiq karqa, hatun mitayeruwan karqa.
Bearnta qhispichirqa, chanta inka karqa.
Chakupa liwruta suqsa riqsiqa qillqarqa.
Punin kitilli
Punin nisqaqa (kastilla simipi: Punín) Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Rispampa kitipi, Chimpurasu markapi. Uma llaqtanqa Punin llaqtam.
Runakuna
Kitillipiqa Puruha Kichwa runakunam tiyanku.
Gaston Febus
Kausay
Gaston II ñiqin cruzadakunarayku wiñarqa ; Gaston Febus III ñiqin Foispa conden, XI ñiqin Bearnpa visconden karqa. Suyun hatun karqa : Gaston III Foiséniyuq Bearnñiyuqwan.
1391pi, Ransya Inglaterrawan makanakuqku (Pachaq watakuna auqanakuyrayku). Foisñiyuqrayku Gaston III Rasyiapa Inkan yanan kaq ; Bearnñiyuqrayku Gaston III Inglaterrapa Inkan yanan kaq. Inglaterrapaq mana yapayrauku Bearnta qhespiq rimarirqan.
Simintu
thumb|225px|[[Urmiyun chaqna antawa.]] Simintu nisqaqa (kastilla simimanta: cemento) sallqa pachapipas tarina qiqlla chaqrusqam, wasichaypi llamk'achisqa urmiyunta, simintuwan isku chapusqatapas ruranapaq. Chay yakuwan chaqrusqakunaqa huk urakunapi sinchiyanmi.
Muru distritu
Muru distritu (kastilla simipi: Distrito de Moro) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, Santa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Muru llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pukyu:
Taray distritu
Taray distritu (kastilla simipi: distrito  de Taray) nisqaqa Piruw llaqtapi, huk distritum Khallka  pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Taray llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Puqyala
Puqyala (Porifera) nisqakunaqa ancha sikllalla, llamp'u, t'uqusapa, mana kuyuq, yakupi kawsaq, ch'ulla kawsaykuqkunata muyurispa mikhuq, mana chiqap kawsaykuq tantalliyuq uywakunam.
Ringo Starr
thumb|right|260px| Ringo Starr (1940-) Richard Starkey sutiyuq runaqa, ichs Ringo Starr (* paqarisqa Liverpool llaqtapi - ) huk 🇬🇧 Hukllachasqa Qhapaq Suyuyuq rock takiqmi, takina qillqaqmi, Takana waqachinapas karqan.
Suntur
AmaP'allta muyuwan pantay Suntur (kastilla: instituto, institución) huk wankurina nisqapas kan
Morlana pukara
Morlana pukara Bearnpi (hatun llaqta Morlanapi) kan. Gaston Febus (Bearnpa hatun inka) chunka tawayuq ñiquin wiñaypi sañuticakunawan sayarichirqa.
Pau pukara
Pau pukara, Bearnpi, chunka huqniyuq ñiqin wiñaypi sayarichisqa karqa qaylla Paupa Gave mayu.
Gaston Febusyuq karka (Gaston Febus Bearnpa hatun inka karqa).
Enric kimsa ñiquen Navarrapa tawa ñiqin Ransiyawanpa kaypi paqarirqa.
Margarida de Navarra, Enric kimsa ñiqin mama apuchan, hatun ransis simipa qillqaq kay pukarapi kawsarqa.
Apanqara unquy
Apanqara unquy icha Kansir (latin simimanta: cancer, "apanqura", chay hina rik'chayninrayku) nisqakunaqa kurkupi mana atikuspa wiñaykuchkaq q'umpuyasqakunam, aswan kutikunapi wañuyman pusaq unquykunam.
Kawsaykuq waqllisqa kaspa, millay rikch'ayniyuq tukuspa apanqara kawsaykuq tukuspa miraykuyta qallarin, apanqara q'umpu tukuspa. Kurkup unquy hark'aynin allin kachkaptin, millay k'awsaykuqta musyaspa yuraq yawar kawsaykuqkunam apanqara kawsaykuqkunata wañuchin, apanqara unquyta hark'aspa. Mana allin kachkaptin, apanqara tuqa miraykuspa atin, runata wañuchispa.
Q'upa yaku
thumb|right|[[Ruraychaqamanta q'upa yaku, Piruwpi.]] Q'upa yaku nisqaqa runap map'achasqan yakum.
Wasikunapiqa runap ispayninmi, akanmi yakukunataqa map'achan. Ruraychaqapitaq ancha miyusapa q'upa yakukunapas tukukunmi. Chay q'upa yakukunaqa sallqatam waqllichin, sasachakuysapam. Muyuriq pacha amachanapaqqa chay q'upa yakukunaqa ch'uyachanam tiyan. Hatun llaqtakunamantaqa chay q'upa yakutaqa q'upa yaku kachaykuna nisqantam kachaykunku.
Ch'arki
thumb|280px|Ch'arki Ch'arki nisqaqa kachichasqa, intip wach'inkunapi ch'akisqa aycham.
Urmiyun
thumb|Urmiyun tiksita rurachkanku. thumb|Urmiyunta charachkanku. thumb|Urmiyunta charachkanku, [[Toronto, Ontario, Kanadapi.]] thumb|St. Antonius, urmiyunmanta rurasqa inslisya, [[Basel llaqtapi, Suysapi (1925–27).]] Urmiyun nisqaqa (kastilla simimanta: hormigón) simintu, rumichakuna, aqu, yaku chaymanta chaqrusqam, huk urakunapi sinchiyaq, wasichaypi llamk'achisqa.
Chakuchi listritu
Chakuchi listritu (kastilla simipi Distrito de Chacoche) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk listritum, Awankay pruwinsyapi, Apurimaq suyupi. Uma llaqtanqa Chaquchi llaqtam (876 runa, 2007 watapi).
Simikuna
Listritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
Kuyuchina
Kuyuchina icha Mutur (motor) nisqaqa imatapas kuyuchinapaq llamk'anam. Huk michatam - pinchikilla, chaqllisinchi - kuyuy michamanmi t'ikran.
Chakuchi listritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Kuyuchina
Huk kuyuchinakunaqa apaykachanapim, purichinapaq, hukkunataq tiyaq kuyuchinam, imatapas muyurinallapaq, huk tiyayllapi kuyunapaq - ahinataq pinchikilla hutk'unapi, kuyuchinayuq kuchupayanapi, huk llamk'anakunapi.
Chakuchi listritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
966
966 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Willka
Willka icha Haway nisqaqa huk runap wawanpa, churinpa wawankuna, churinkuna.
Bagdad
Bagdad (Arabya simipi:  بغداد, Baġdād), Kastilla simipi: Bagdad) icha Baghdad  hatun llaqtaqa Iraq mama llaqtap, uma llaqtami.
33°20′00″N 44°26′00″E
Pulitika Rakiy
9 distritukuna:
Yaku purichina
Rarqakunawanmi chakrakunata parqunchik. Chay yakuqa manam ch'uya kana tiyanchu.
Upyana yakuqa ch'uya kanam tiyan. Chay yakutaqa pukyukunamantam, ch'uya quchakunamantapas purichimunchik, witkhu icha pincha (acueducto) nisqa kichasqa kaq yaku ñankunapi icha wich'qasqa kaq yaku wiru (tubería) nisqapim. Chay wiru hina purichinakunapiqa ñit'iysapa yakum rin, chayrayku ancha sinchi kananmi tiyaptin, witkhumanta aswan qullqi chaniyuqmi.
Maymanpas yakuta purichimunku, chaymanta q'upa yaku kachaykunam (alcantarillado) tiyanpas.
Saqapampa
thumb|right|290px|Tarata pruwinsyap pulitika rakiynin Saqapampa (kastilla simipi: Sacabamba) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, T'arata pruwinsyapi, Saqapampa munisipyup uma llaqtanmi.
Marie Fredriksson
thumb|right|260px| Marie Fredriksson (1987) thumb|right|260px| Roxette (2011) Marie Fredriksson sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Össjö llaqtapi - wañusqa Djuresholm llaqtapi), huk 🇸🇪 mama llaqtayuq rock takiqmi.
Qusanː Mikael Bolyos. Churinkunaː (2) Inez Josefin wan Oscar Mikael.
Antikuna pruwinsya
Antikuna pruwinsya (kastilla simipi: Los Andes) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk pruwinsyam, Chuqiyapu suyupi. Uma llaqtanqa Pukarani llaqtam.
Pulitika Rakiy
Tawa munisipyunmi kan.
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Pruwinsyapiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
967
967 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
GitHub Copilot
rikchacha|GitHub Copilotqta riqsinapaq riqch'an GitHub Copilot huk phuyupi ruwasqa kapchisqa yachay nisqa yanapakuymi, GitHub chaymanta OpenAI ruwasqa, Visual Studio Code, Visual Studio, Neovim, chaymanta JetBrains tinkisqa wiñachiy muyuriqkunamanta (IDEkuna) llamk'achiqkunata yanapanapaq, kikinmanta hunt'achiy kamachina pukyu-qillqa kaqwan. Kunanqa sapan paqarichiqkunap qillqakuyninwan tarikun, chay yanapakuyqa ñawpaqta GitHub kaqwan willasqa karqan 29 ñiqin qhapaq raymi killapi 2021 watapi, aswan allinta llamk'an Python, JavaScript, TypeScript, Ruby, Go nisqapi kamachinaq ruwaqkunapaq.
El Brujo
El Brujo (Complejo Arqueológico El Brujo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mawk'a llaqtam, Qispi kay suyupi, Asqupi pruwinsyapi, Magdalena Qaw distritupi, Chikama mayup qhichwanpi. Truhillu llaqtamantaqa 34 km karum.
GitHub Copilot
Pukyukuna
<references group="" responsive="1">
Pillapi San Agustín kantun
Pillapi San Agustín kantun (kastilla simipi: Pillapi San Agustín) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Inkawi pruwinsyapi, Tiwanaku munisipyupi. Uma llaqtanqa Pillapi San Agustín llaqtam (147 runa, 2001 watapi).
Ika
Ika nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk hatun llaqtam, Ika suyup uma llaqtanmi.
Kaypipas qhaway
Wakachina qucha
Kamachiy
300px|thumb|right|Mama llaqtakunap kamachiy layankuna. Kamachiy icha Kuwirnu (kastilla simimanta: gobierno) nisqaqa mama llaqtap pusaqnin runakunam.
Llaqta taki
Llaqta taki nisqaqa (kastilla simipi: himno nacional) mama llaqtap kikin takinmi, sikllalla takina harawim.
Ch'uspi (Wallanka walla)
Ch'uspi icha Ch'uspiq (kastilla simipi: Cerro Chuspi / Chuspic) nisqaqa Antikunapi, Piruw suyupi, huk urqum Wallanka wallapi, Anqash suyupi, Bolognesi pruwinsyapi, Akya distritupi, Wallanka distritupipas.
Kaqwata
Kaqwata (kastilla qillqaypi: Cajuata) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Inkisiwi pruwinsyapi, Kaqwata munisipyup uma llaqtanmi.
Piruwpa iskarapilan
thumb|right|200pxPiruwpa iskarapilan (kastilla simipi: Escarapela del Perú) nisqa huq Piruwpa sananchan.
Willkapampa (Pasqu) distritu
Willkapampa distritu (kastilla simipi: Distrito de Vilcabamba) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Daniel Alcides Carrión pruwinsyapi, Pasqu suyupi. Uma llaqtanqa Willkapampa llaqtam.
Heroínas Toledo distritu
Heroínas Toledo distritu (kastilla simipi: Distrito de Heroínas Toledo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Kunsipsyun pruwinsyapi. Uma llaqtanqa San Antonio de Ocopa llaqtam.
Jorge Isaacs
thumb|right|250px|Jorge Isaacs (1837-1895 Jorge Ricardo Isaacs Ferrer sutiyuq runaqa (* 1 ñiqin ayriway killapi 1837 watapi paqarisqa Cali llaqtapi - wañusqa Ibagué llaqtapi)) huk Kulumbya mama llaqtayuq Kawsay rikch'a qillqaq runam.
Willkapampa (Pasqu) distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Heroínas Toledo distritu
Simikuna
Pukyu:
Jorge Isaacs
Yaya: George Henry Isaacs, Mama: Manuela Ferrer Scarpetta.
Willkapampa (Pasqu) distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Qhichwa pimpinilla
Qhichwa pimpinilla (Dalea exilis) nisqaqa Piruwpi wiñaq yuram.
K'arachiq
K'arachiq (Cnidaria) nisqakunaqa q'ispi, ch'ulla mikhuna akana hutk'uyuq, aycha mikhuq, yakupi kawsaq uywakunam. Hap'ina marq'ankunap qaranpi kaq k'arachina kawsaykuqninkunawan mikhuna uywakunatam tunuchaspa hap'ikun.
Kim Young-sam
Kim Young Sam, Il-hae (일해, 日海)., Korianu simipi: 김영삼, hanja simipi: 金泳三, Gim Yeongsam, Kim Yǒngsam huk sutiyuq runaqa, (* 20 ñiqin qhapaq raymi killapi 1927 paqarisqa Geoje llaqtapi - ), Uralan Hansuyupa mama llaqta Yachay wayllukuq wan pulitiku qarqan.
Willkapampa (Pasqu) distritu
Simikuna
Pukyu:
Monenh
thumb|200px|left|Monenhpa hatun machu inlishan Monenh - occitan simipi ; Monein ransis simipi - Bearnpi (Ransyiapi) hatun llaqta kan.
968
968 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Monenh
Hatun machu inlishayuq kan.
Kim Young-sam
1993 watamanta 1998 watakama ñawpaq kuti Uralan Hansuyupa Umalliqnin karqan.
Ch'aki
Ima ch'aki kaqpas manam yakuyuqchu, manam huq'uchu. Kaypi qhaway:
Kim Young-sam
Tayta: ; Mama Ñawpaq warmi: Son Myeong-sun Churinkuna:
Ch'aki
Kaymi Ch'aki sutiyuq llaqtakuna:
Chiri
Chiri nisqaqa ima mana q'uñichu kaqpas. Kaypi qhaway:
T'uru T'uru munisipyu
T'uru T'uru munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Toro Toro / Torotoro) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu Charkas pruwinsyapi, P'utuqsi suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa T'uru T'uru llaqtam (676 llaqtayuq, 2001 watapi).
Pulitika rakiy
Suqta kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
969
969 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
T'uru T'uru munisipyu
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Montanerpa pukaran
Montanerpa pukaran Bearnpi (hatun llaqta Montanerpi) kan. Chunka tawayuq ñiquin wiñaypi Gaston Febusrayku (Bearnpa hatun inkan) sayarichisqa karqa.
Huq'u
Huq'u icha uqhu nisqaqa ima yakusapa kaqpas. Kaypi qhaway:
Raqta
Raqta nisqaqa (Kuska ch'iqtan siq'i nisqapas, QSHKS qillqaypi: Kuska ch’eqtan seq’e, kastilla simi: diámetro) huk p'allta muyup lliwmanta aswan suni chimpaq siwk siq'inmi, muyup chawpinninta puriq, iskay illwa hina sunim.
Upyana yaku
Runa upyana yakutaqa yaku hurqunakunamantam, pukyukunamantam icha ch'uya quchakunamantapas hurqun. Yaku purichina nisqa wiruwan icha witkhuwan runap wasinkunamanmi purichiyta atin. Hatun llaqtakunapi kawsaq runakunata yaku pilakunantam yakuwan ñukyunku.
Saturnino Huillca Quispe
Saturnino Huillca Quispe (Satuku Willka Qispi) sutiyuq runaqa (1893 watapi paqarisqa Chhuru asindapi, Pawqartampu pruwinsyapi, Qusqu suyupi; 1987 watapi wañusqa Ninamarka llaqtapi, Qullqipata distritupi, Pawqartampu pruwinsyapi) piruwanu qhichwa chakra runa pusaqmi karqan.
Upyana yaku
Ch'aki, yakunnaq suyukunapi kawsaq runakunapaqqa upyana yakuta tariy ancha sasam. Chayrayku chaki pachapi achka runakuna llakikunmi, yakunayanmi.
Saturnino Huillca Quispe
Saturninoqa Chhuru asindapi paqarirqaspa chaypi achkata llamk'aspa, chakraruna sindikatuta kamarirqan. 1960 watakunapi Killapampa pruwinsyapi qhichwa chakrarunakunata pusaspa allpakunata paykunawan hap'irqan. Juan Velasco Alvarado Piruwpa umalliqnin kaptinmi, Chakra kamay allinchay nisqawan qhichwa chakraruna asindata chaskiptin, Saturninu Ninamarka sapsi chakrantin (cooperativa) nisqap pusaqnin tukurqan.
Agustina Huaquira Mamani sutiyuq warmiwan kasarakusqa karqan. Chunka churin karqaptinpas, 1974 watapi pichqallam kawsarqanraq.
Saturnino Huillca Quispeqa qhichwa simillatam rimarqan, manataq kastilla simitachu.
Pilikulakuna
Kay pilikulakunapim pukllarqan:
Joan Collins
thumb| Joan Collins (2013). right|220px| Joan Collins Joan Henrietta Collins sutiyuq warmiqa, icha Joan Collins ( paqarisqa Westminster llaqtapi - ) huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq qillqaq wan aranway pukllaqmi karqan.
Qusankuna: Maxwell Reed (1952-1957) / Anthony Newley (1963-1971) / Ronald S. Kass (1972-1984) / Peter Holm (1985-1987) / Percy Gibson (2002 watamanta). Churinkuna: Tara Newley (1963), Alexander Newley (1965) wan Katyana Kass (1972).
Pahamakuna
right|thumb|250px|Unancha (Pahamakuna) right|thumb|250px|Saywitu (Pahamakuna))
Pahamakuna llaqtaqa Chawpi Awya Yalap Wat'ankunapi huk mama llaqtam.
Pahamakunapiqa 323.000 runakunam kawsachkanku.
Uma llaqtanqa Nassau llaqtam (274 400 runakuna (2016).
970
970 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Witkhu
thumb|[[Kumpi Mayupi witkhu.]] thumb|[[Segovia llaqtapi chakayuq witkhu (Ispañapi).]] thumb|[[Arizona suyupi kaq witkhu: Central Arizona Project Aqueduct (HAS).]] Witkhu icha Pincha (acueducto) nisqaqa yaku purichinapaq kichasqa kaq yaku ñanmi, rarqa hinam, upyana yakupaq.
Aero Cóndor
Aero Cóndor nisqaqa huk piruwanu antanka ruruchinam. Uma tiyananqa Lima llaqtapim, Piruwpi.
Naranjito kiti
Naranjito kiti (kastilla simipi: Cantón Naranjito) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Wayas markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Naranjito llaqtam.
Malanpata
Malanpata nisqaqa huk Inka ñansi karqan, Qusqu llaqtamanta Kuntisuyuman puriq, Yawrisqi llaqtanta (Paruru pruwinsyapi), Apurimaq mayup qhichwantapas.
Kalama Wayllamarka kantun
Kalama Wayllamarka kantun (kastilla simipi: Cantón Calama Huayllamarca) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, Uru Uru suyupi, Urin Qaranqa pruwinsyapi, Antamarka Belen munisipyupi. Uma llaqtanqa Kalama Wayllamarka llaqtam.
Baskin-Robbins
Baskin Robbins nisqaqa huk pachantinpi cadena helado ruwana wasim, 30 aswan mama llaqtakunapi franquiciayuq. 5800 kitikunamanta, 2800 kitillikunaka Estados Unidospi tiyan. 1953 watapi kamarisqa karqan iskay sapaq helado llamk'ay wasikunap hukllanakuyninwan Burt Baskin wan Irv Robbins, paykunaqa cuñadokuna karqanku. Manaraq hukllanakuy kachkaptin, iskay sapaq helado llamk’aykunaqa sutichasqa karqan Burt’s Ice Cream Shop hinallataq Snowbird Ice Cream. Chay pachaqa Snowbird Heladoqa 21 saboryuqmi karqan, chaymi novela hinallataq musuq hina alabasqa karqan.
Iskay llamk'aykuna Baskin-Robbins nisqaman hukllachasqa kaptin, qhipaman huk pachantinpi riqsisqa helado ruwana wasiman tukunan karqan, ‘31 saborkuna nisqa rimayta tanqarqan Baskin-Robbins nisqaqa kamaqmi karqan chay sistema de muestreo nisqa ñawpaqman churananpaq —runakuna rosa cucharawan heladopa imaymana saborninta mallinankupaq saqispa, munasqanku sabor tarinankukama. Hinallataq, Baskin-Robbins ñawpaq kutita helado torta llaqtaman riqsichirqan.
Harry Belafonte
right|thumb|300px| Harry Belafonte Harold George Belafonte, Jr. sutiyuq runaqa, icha Harry Belafonte ( paqarisqa New York llaqtapi - ) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq takiq, takichaq wan aranway pukllaq runam. Calypso riy.
Taytan: ; Maman:. Warmikuna: Marguerite Byrd (1948-1957) / Julie Robinsón (1957-2004) / Pamela Frank (2008 watamanta). Churinkuna: (4) Adrienne, Shari, David wan Gina.
971
971 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Ilawaya distritu
Ilawaya distritu (kastilla simipi: Distrito de Ilabaya) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Taqna suyupi, Jorge Basadre pruwinsyapi, huk distritumm. Uma llaqtanqa Ilawaya llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Bagua
Bagua (kastilla simipi: Bagua) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Amarumayu suyupi, huk llaqtam, Bagua pruwinsyap uma llaqtanmi.
Bagua tawqa wañuchiy
Ayriway killapi 2009 watapi Bagua k'itipi Piruwanu Sach'a-sach'a Kururanapaq Runallaqtapura Tantanakuy (AIDESEP) nisqapi wankurisqa ayllu runakuna sach'a-sach'a suyupi allpa wira ruruchinata hark'anapaq mañaspa sayakurqanku. Umalliq Alan García wardyankunawan chay sayariyta sarupaptin kimsa chunkamanta aswan runakunam wañurqanku, pachak pichqa chunkataq k'irisqam karqan.
Tankan
Tankan (kastilla simipi: Nevado Tancan) nisqaqa Antikunapi, Piruw suyupi, huk rit'i urqum Wallanka wallapi, Anqash suyupi, Bolognesi pruwinsyapi, Akya distritupi, Wallanka distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta 5.000+ m mitrum aswan hanaq.
Ch'allapata pruwinsya
Ch'allapata pruwinsya icha Eduardo Avaroa pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Eduardo Avaroa / Provincia de Challapata) nisqaqa Buliwyapi, Uru Uru suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Ch'allapata llaqtam.
Kay pruwinsyaqa Eduardo Abaroa Hidalgomantam (icha Eduardo Avaroa Hidalgo) sutichasqa.
Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan.
Runakuna
Pruwinsyapiqa astawan Qhichwa runakunam Aymara runakunapas tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Ch'allapata pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Angélica Gorodischer
thumb|right|250px|Angélica Gorodischer, 1998 Angélica Beatriz del Rosario Arcal de Gorodischer sutiyuq warmiqa (* 28 ñiqin anta situwa killapi 1928 watapi paqarisqa Buenos Aires llaqtapi - ) huk 🇦🇷 mama llaqtayuq qillqaq runam.
Yaya: Fernando Félix Arcal, Mama: Angélica de Arcal.
Qusan: Sujer Gorodischer.
Richard Burton
thumb|right|200px|Richard Burton (1925-1984) right|200px| Richard Walter Jenkin sutiyuq runaqa, icha Richard Burton (* paqarisqa Pontrhydyfen llaqtapi,  wañusqa Celigny llaqtapi) huk  (Hukllachasqa Qhapaq Suyu) aranway pukllaqmi karqan.
Taytaː Richard Walter Jenkins; Mamaː Edith Maude (Thomas) Warmikuna: Sybil Williams (1949-1963) / Elizabeth Taylor (1964-1974, 1975-1976) / Susan Hunt (1976-1982) / Sally Hay (1983-1984) Churinkuna: Kate Burton (1957), Jessica Burton (1959), Liza Todd Burton (1957) wan Maria Burton (1961)
Waqullani kantun
Waqullani kantun (kastilla simipi: Cantón Huacullani) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Inkawi pruwinsyapi, Tiwanaku munisipyupi. Uma llaqtanqa Waqullani llaqtam (548 runa, 2001 watapi).
972
972 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Nipiña distritu
Nipiña distritu (kastilla simipi: Distrito de Nepeña) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Anqash suyupi, Santa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Nipiña llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Mach'ay
thumb|right|300px|Mach'ay [[St. Moré, Ransiyapi.]] thumb|right|300px|Mach'ay Acsibi, [[Arhintina.]] Mach'ay nisqaqa qaqap icha allpap ukhunpi ima p'ukru, t'uqu, ch'usaq kaqpas.
Florida pruwinsya
Florida pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Florida) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Santa Krus suyupi. Uma llaqtanqa Samaypata llaqtam.
K'ita tintincha
K'ita tintincha, tintincha icha ukucha hampaway (Passiflora gracilens) nisqaqa Buliwyapi Piruwpipas kawsaq yuram.
Florida pruwinsya
Pulitika Rakiy
Tawa munisipyunmi kan:
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Florida pruwinsyapiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Hukllachasqa Arapya Imiratukuna
Hukllachasqa Arapya Imiratukuna (HAI; Arapya simipi: اَلْإِمَارَات الْعَرَبِيَة الْمُتَحِدَة al-ʾImārāt al-ʿArabīyah al-Muttaḥidah), icha Imiratukunalla (Arapya simipi: الِْإمَارَات al-ʾImārāt) kayqa huk Aphirikapi (Chawpi-Anti) suyum. Arapya yaqa wat'ap inti lluqsimuy waqtapi tarikun, Omanwan Sawutya Arapyawan tukuyniyuqmi, chaymantataqmi Golfo Pérsico nisqapi Qatarwan Iranwan mama quchap saywankunayuq. Abu Dhabi llaqtaqa mama llaqtap uma llaqtanmi, Thupayi llaqtataq astawan achka runayuq, mama llaqtapura hatun llaqtanmi.
Ariqipa
Ariqipa nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk hatun llaqtam, Ariqipa suyup uma llaqtanmi.
Pulitika rakiy
thumb|left|200px| Chunka tawayuq distritunmi kan.
Per Gessle
thumb|right|260px| Per Gessle thumb|right|260px| Roxette (2011) Per Håkan Gessle sutiyuq runaqa ( paqarisqa Halmstad llaqtapi - ), huk 🇸🇪 mama llaqtayuq rock takiq wan kitara waqachiqmi qarqan.
Qusanː Kurt Gessle (1917-1978); Maman: Elisabeth Gessle (1925-2013). Warmin: Åsa Nordin (1971-). Churin: (1) Gabriel Titus (5.8.1997).