cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hatun Pulunya suyu
Hatun Pulunya suyu  (pulaku simiː Województwo Wielkopolskie, kastilla simipi: Voivodato de Gran Polonia ) nisqaqa huk suyum 🇵🇱 mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Poznań llaqtam.
Putsuwana
Putsuwana llaqtaqa Aphrikapi huk mama llaqtam.
Tocmoche distritu
Tocmoche distritu (kastilla simipi: Distrito de Tocmoche) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Chuta pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Tocmoche llaqtam.
Putsuwana
Putsuwanapiqa 1 639 833 runakunam kawsachkanku.
Pulitika rakiy
Butswama kanmi isqun distritukuna
Kapinuta munisipyu
Kapinuta munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Capinota) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Kapinuta pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Kapinuta llaqtam (4.766 llaqtayuq, 2001 watapi).
Putsuwana
Pulitika rakiy
15 K'itikunaː 9 distritu k'itikuna:
Kapinuta munisipyu
Kantunkuna
Tawa kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Kapinuta munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Chitilla
Chitilla (kastilla simipi: Chetilla) nisqaqa Kashamarka pruwinsyapi, Kashamarka suyupi (Piruwpi) huk llaqtam, Chitilla distritup uma llaqtanmi. Chaypi kawsaq runakunaqa qhichwa simitam rimanku, ichaqa Kashamarka rimay kastilla simip ancha chikichasqanmi.
Palma
Palma nisqaqa kaykunatam niyta munan:
Tiksimuyupi tiyaykuna:
Kuyavya wan Pumiranya suyu
Kuyavya wan Pumiranya suyu  (pulaku simiː Województwo kujawsko-pomorskie, kastilla simipi: Voivodato de Cuyavia y Pomerania) nisqaqa huk suyum 🇵🇱 mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Bydgoszcz wan Toruń llaqtam.
Michel Legrand
thumb|right|250px|Michel Legrand, Cannes 2013 Michel Legrand sutiyuq runaqa (* paqarisqa Paris llaqtapi -  wañusqa Paris llaqtapi) huk 🇫🇷 mama llaqtayuq takiq, takichaq, yatana qallwa waqachiq wan kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan.
Taytan: Raymond Legrand; Maman: Marcelle Der Mikaëlian. Warmikuna: Catherine Michel / Macha Méril (2014 watamanta).
Llallawa kantun
Llallawa kantun (kastilla simipi: Cantón Llallagua) nisqaqa huk kantunmi Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, Rafael Bustillo pruwinsyapi, Llallawa munisipyupi. Uma llaqtanqa Llallawa llaqtam.
Arapya siq'i llumpa
thumb|right|[[Quran Arapya simipi|250px]] thumb Arapya siq'i llumpa nisqaqa huk siq'i llumpam, Arapya simipi, pharsi simipi, urthu simipi, uyq'ur simipi llamk'achisqa.
Nikolai Rimsky-Korsakov
thumb|right|200px|Nikolai Rimsky-Korsakov. thumb|right|250px|Nikolai Rimsky-Korsakov. Nikolai Rimsky-Korsakov (rusu simipi: Николай Андреевич Римский-Корсаков) sutiyuq runaqa (Tikhvin llaqtapi (Rusiyapi) paqarisqa 18 ñiqin pawqar waray killapi 1844 p'unchawpi; † Lyubensk llaqtapi (Rusiyapi) wañusqa 21 ñiqin inti raymi killapi 1908 p'unchawpi), huk 🇷🇺 mama llaqtayuq rumantiku musika takichaqmi qarqan.
Wat'asani distritu
Wat'asani distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Huatasani ) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Wankani pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Wat'asani llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Kinchi
thumb|right|290px|Kitillikuna Kinchi (kastilla simipi: El Quinche) nisqaqa huk llaqtam Ikwadurpi, Pichincha markapi, Kitu kitipi, Kinchi kitillip uma llaqtanmi.
Wat'asani distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Pampamarka distritu (Ariqipa)
Pampamarka distritu (kastilla simipi: Distrito de Pampamarca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Unyun pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Munki llaqtam.
Purkun
Purkun (kastilla simipi: Porcón) nisqaqa Piruwpi huk llaqtam, Kashamarka suyupi, Kashamarka pruwinsyapi, Kashamarka distritupi. Chaypi kawsaq runakunaqa qhichwa simitam rimanku, ichaqa Kashamarka rimay kastilla simip ancha chikichasqanmi.
Purkun ñiqpiqa Kilish urqum.
Pampamarka distritu (Ariqipa)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
T'utura munisipyu (Quchapampa)
T'utura munisipyu (kastilla simipi: Municipio Totora) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, T'utura pruwinsyapi, Quchapampa suyupi. Uma llaqtanqa T'utura llaqtam (1.597 llaqtayuq, 2001 watapi).
Kantunkuna
Tawa kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Tutura munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Wañuy
thumb|right|375px|Wañuypa atipaynin [[Pieter Brueghel Kuraq-pa llimphisqan 1562 watapi. ]] Wañuy nisqaqa kawsaypa puchukayninmi. Tukuy yurakunap, uywakunap, runakunappas wañunanmi.
R
R, r nisqaqa latin siq'i llumpapi chunka pusaqniyuq kaq sanampam. Qhichwa simipitaq chunka kimsayuq kaq sanampam, kunkawaki kunkapaqmi.
Luděk Munzar
thumb|right|Luděk Munzar Luděk Munzar sutiyuq runaqa (* paqarisqa Nová Včelnice llaqtapi -  paqarisqa Modřany llaqtapi) huk 🇨🇿 mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan.
Taytan: Munzar, Maman:. Warmi: Naděžda Munzarová (1957-1964) / Jana Hlaváčová (1965-) Churinkuna:	 Johana Munzarová wan Barbora Munzarová.
Alma materː Theatre Faculty of the Academy of Performing Arts (Praha).
Hawa t'inkikuna
Luděk Munzar
Jarani
Jarani nisqaqa (kastilla simipi: Arani; jarani icha jallmani nisqamanta sutinchasqa) Buliwya mama llaqtapi llaqtam, Quchapampa suyupi, Jarani munisipyup, Jarani pruwinsyap uma llaqtanmi.
Raymikuna
thumb|left|160px|[[K'acha llump'aq Mariyaq wak'an Jarani llaqtapi]] thumb|left|160px|Qullana K'acha Mama, Jarani llaqtapi willkachasqa
Lionel Jospin
Lionel Robert Jospin sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa Meudon, Hauts-de-Seine  llaqtapi - ) huk Ransiya mama llaqtapas pulitiku karqan.
1997 watamanta 2002 watakamam ñawpaq kuti Ransiyapa Uma kamayuqnin karqan.
Tayta:
Mama:
Ñawpaq warmi: Sylviane Agacinski
Wawakuna:.
Yachaywasi:
Qillqaqkuna
Kastilla simipi:
Inlish simipi:
North Yorkshire
North Yorkshire icha Chinchay Yorkshire nisqaqa huk suyum (county) Inlatirrapi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi. Uma llaqtanqa Northallerton llaqtam.
Llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
thumb|left|200px|[[Whitby]]
Allpapampa distritu
Allpapampa distritu; (kastilla simipi: Distrito de San Javier de Alpabamba) nisqaqa huk distritum Sarasara Pawqar pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Allpapampa llaqtam (80 llaqtayuq, 2001 watapi).
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Pultumarka
Pultumarka (kastilla simipi: Baños del Inca, ñawpa pacha Intipukyu) nisqaqa Pultumarka distritupi, Kashamarka pruwinsyapi, Kashamarka suyupi, Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, inka armakunayuq. Chaypi kawsaq runakunaqa qhichwa simitam rimanku, ichaqa Kashamarka rimay kastilla simip ancha chikichasqanmi.
K'umukuq rimay
Rimana saphipas hukchaykunmi, ahinataq aliman simipi:
Kastilla simipipas:
Kaymi huk k'umukuq rimaykuna:
Lingva tipologio
Marka kamachiq
Marka kamachiq, Llaqta kamachiq icha Hatun llaqtakamayuq (kastilla simipi: Prefecto) nisqaqa pruwinsyap, suyup icha markap kamachiqninmi, kawpaq runam.
Ahinataq Ikwadurpa markankunap kawpaq pusaqninkunaqa marka kamachiq nisqam.
Inka armakuna
Inka armakuna, kastilla simipi Los Baños del Inca nisqaqa Sapa Inkap armakunansi karqan. Chay hinataqa kay puystukunatam ninku:
Hunt'a rimay
Hunt'a rimay, Hunt'a yuyay icha Hunt'a willay, Urasyun icha Phrasi (oración, frase) nisqaqa rimakunap tantachisqanmi, rimasqapas qillqasqapas, imatapas willanapaq.
Kay hunt'a rimay layakunatam riqsinchik:
Kay hinam ch'antasqa hunt'a rimaykunam:
Łódź suyu
Łódź suyu  (pulaku simiː Województwo łódzkie, kastilla simipi: Voivodato de Łódź) nisqaqa huk suyum 🇵🇱 mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Łódź llaqtam.
Pararka distritu
Pararka distritu; (kastilla simipi: distrito de Pararca ) nisqaqa huk distritum Sarasara Pawqar pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Pararka llaqtam (439 llaqtayuq, 2001 watapi).
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
Andalusiya
Pulitika Rakiy
Pusaq pruwinsyanmi kan. thumb|left|Provincias de Andalucía.
Pararka distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Warmia-Masurya suyu
Warmia-Masurya suyu  (pulaku simiː Województwo warmińsko-mazurskie, kastilla simipi: Voivodato de Varmia y Masuria) nisqaqa huk suyum 🇵🇱 mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Olsztyn llaqtam.
Armakuna
Armakuna nisqaqa huk armakunapaq yakum, quchacham icha mayum. Huk sallqapi armakunakunaqa q'uñim yakuyuq.
Karu puriqkunam armakunamanqa purimun q'uñi yakupi wayt'aspa qhaliyananpaq.
Tapuy
Tapuy icha Tapuq yuyay nisqa hunt'a rimaywanqa tapusqa runamanta willaykunatam uyariyta munanchik.
Tapuykunap qhipaqninmanqa tapuna chiku (?) nisqatam qillqanchik.
Kiniya
Kiniya nisqaqa manam allichu qillqasqa. Mayqinmantataq yuyachkanki?
Ch'antasqa tuktuyuq rikch'aq ayllu
thumb|right|[[Inti wayta.]] thumb|Imaymana ch'antasqa tuktuntinkuna. Kay waytakunaqa manam ch'ulla tuktuchu, aswantaq ch'antasqa tuktuntinkuna: 1. [[Anthemis tinctoria (Asteroideae), 2. Glebionis coronarium (Asteroideae), 3. Coleostephus myconis (Asteroideae), 4. Glebionis sp. (Asteroideae), 5. Sonchus oleraceus (Cichorioideae), 6. Cichorium intybus (Cichorioideae), 7. Gazania rigens (Cichoireideae), 8. Tithonia rotundifolia (Asteroideae), 9. Calendula arvensis (Asteroideae), 10.  Leucanthemum vulgare (Asteroideae), 11.  Hieracium lachenalli (Cichorioideae), 12. Osteospermum ecklonis (Asteroideae)]] Ch'antasqa tuktuyuq rikch'aq ayllu (familia Compositae icha Asteraceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi. Ch'antasqa tuktuntin nisqa waytankunaqa achka ch'iñicha tuktuyuq tuktu-tuktum, pila tuktuchakunam, qallu tuktuchakunapas.
Tuktuchankuna
Pila tuktuchap tuktu minuywari kay hinam:
Qallu tuktuchap tuktu minuywari kay hinam:
Lima suyu
thumb|right|290px|Lima suyup 9 pruwinsyan: 1 Barranca pruwinsya 2 Qaqatampu pruwinsya 4 Kanta pruwinsya 5 Kañiti pruwinsya 6 Waral pruwinsya 7 Waruchiri pruwinsya 8 Wawra pruwinsya 10 Uyun pruwinsya 11 Yawyu pruwinsya Lima suyu nisqaqa (aymara simipi: Lima jach'a suyu; kastilla simipi: Departamento de Lima) huk suyum Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Wachu llaqtam.
Ch'antasqa tuktuyuq rikch'aq ayllu
Tuktuchankuna
Rurunqa ch'ulla muru wichq'asqa rurucham.
Lima suyu
Pruwinsyakuna
Isqun pruwinsyanmi kan:
Ch'antasqa tuktuyuq rikch'aq ayllu
Rikch'aqkuna
Kaymi huk ch'antasqa tuktuyuq yurakuna:
Lima suyu
Simikuna
Lima suyupiqa aswanta kastilla simita rimanku.
(+ Lima pruwinsya)
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu: Pukyu:
Karu puriy
thumb|left|170px|[[Lachay mama llaqta risirwa]] thumb|left|170px|[[Ukira]]
Charlie Chaplin
thumb|right|200px|Charles Chaplin Charles Spencer Chaplin icha Charlie Chaplin ( paqarisqa London llaqtapi, 25 ñiqin qhapaq raymi killapi 1977 wañusqa Vevey llaqtapi, Suysapi) huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq aranway pukllaqmi, kuyu walltay pusaqpas karqan.
Hukllachasqa Amirika Suyukunapi Hollywood llaqtapi achka pilikulatam rurarqan, amupas kunkayuqpas.
Geraldine Chaplin sutiyuq ususin hinallataq aranway pukllaqmi.
Llusk'u distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Braille
thumb|right|200px| thumb|right|200px|[[Helen Keller, (Braille)]] thumb|right|200px| Braille
Mawrisyu
Mawrisyu icha Mawrityus llaqtaqa Afrikapi huk mama llaqtam.
Mawrisyupiqa 1.256.739 runakunam kawsachkanku.
Tisnumya (sut'ichana)
Rimay Tisnumyam iskay mawkayniyuq:
Ronaldo
thumb|Ronaldo Ronaldo (Luis Nazário de Lima) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Rio de Janeiro llaqtapi - ) huk 🇧🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan, Piluta Hayt'ay Pachantin Kupa nisqapi lliw pukllaqkunamanta aswan taripasqa punkuyuqmi.
Tiwlli waqachina
Tiwlli waqachina nisqa, tiwllikunayuq waqachinata rachispa (chhilquspa, mithaspa) icha phiskuspa waqachinchik.
Puyka distritu
Puyka distritu (kastilla simipi: Distrito de Puyca) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Unyun pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Puyka llaqtam.
Tiwlli waqachina
Kaymi huk tiwlli waqchinakuna:
Puyka distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pukyu:
Apu Qañakway
Apu Qañakway icha Qañaqway (Cerro Apocoñacuay / Apu Cañachuay / Apu Cañahuay) nisqaqa Piruw llaqtapi huk urqum, Qusqu suyupi, Pawqartampu pruwinsyapi, Q'usñipata distritupi.
José Melitón Rodríguez
thumb|right|180px|José Melitón Rodríguez
José Melitón Rodríguez Pérez, sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Lima llaqtapi, Piruwpi - † wañusqa Punta Angamos llaqtapi, Buliwyapi), Piruwpas Wamp'u awqaq suyupi karqan.
Tayta: José Ponciano Rodríguez Uría;   Mama:Juana Pérez Bedoya.
Yachay wasi: Seminario Conciliar de Santo Toribio (Lima).
thumb|right|Angamos Combate
Jinchupalla distritu
Jinchupalla distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Inchupalla) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Wankani pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Jinchupalla llaqtam.
Kay llaqtap sutinqa aymara simim: jinchu rinri, palla pallay, "rinri pallay".
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Katalunya
Katalunya nisqaqa (katalan simipi: Catalunya, kastilla simipi: Cataluña) huk suyum (comunidad autónoma) Ispaña mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Barcelona llaqtam. Atinchik munan tapuyta akraq runakunata Katalunya qispikananpaq
Suyupi paqarisqa
Mana paqarisqa, piruwki "Chulu" Sutil haytaran Parsapaq.
Qillqa unancha
Qillqa unancha icha Qillqa sanancha nisqakunaqa hunt'a rimaykunata icha rikunkunata rakinapaq sananchakunam.
Kaymi qillqa unanchakuna:
Unuchay
Dyuspa Simin Qillqakamaqa Unuchachiq Huwanmi huchankunata willakuq runakunata, ichataq Hisuwtapas Huryan mayupi unuchachin. Huchallikuqkunataqa unuchachin kutirinankupaq, huchankunata pampachanapaqmi. Huwan hina Hisuwpa akllay qatiqninkunapas unuchachirqanku.
Matiyuqa qillqasqanpa puchukayninpi willan, wañusqamanta sayarisqa Jesus disipulunkunaman nin, tukuy runakunata disipulukunaman tukuchispa bawtisaychik Yayap, Churip, Ch'uya Ispiritup sutinpi, nispa.
Runa "Jesu Kristu apuymi" nispa huchankunamanta pampachanapaq mañaspa yakupi ch'ultichikun, musuq kristiyanu kawsayta, Ch'uya Ispirituta chaskinanpaq. Chay hinas mawk'a runa wañurquptin musuq runas, Kristupi iñiywan allin kawsaq runa paqarin.
Pastur icha kuraqa iñiqta bawtisaspa ninmi: "Bawtisayki Yayap, Churip, Ch'uya Ispiritup sutinpi" nispa.
Huk kristiyanu inlisyakunapi - Katuliku Inlisyapi, Urtuduksa Inlisyapi, Lutiranismupi - wawachakunatapas bawtisanku; manataq Bawtista inlisyapichu, iwanhilikal nisqa inlisyakunapichu.
Tisnumya
Tisnumya nisqaqa (kastilla simipi: Disnomia) grisya mituluqiyapi sibil rawiy mana kamachiypas supaymi.
Huq runakunap hatun mana allinkunanku hina, Tisnumya Erispa warmi wawanmi.
Tisnumyam Adikya, Ati Iwrispas pata kachkasqan. Chimpapi sapaynin Iwnumiam (sibil kamachiy) kasqan.
Sarumilla mayu
Sarumilla mayu (kastilla simipi: Zarumilla mayo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Tumpis suyupi, Ikwadur mama llaqtapipas, Kuri markapi, huk mayum.
Yawari mayu
Yawari mayu (kastilla simipi: Río Yavarí) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ukayali suyupi, Brasil mama llaqtapipas, huk mayum.
Lublin suyu
Lublin suyu  (pulaku simiː Województwo Lubelskie, kastilla simipi: Voivodato de Lublin) nisqaqa huk suyum 🇵🇱 mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Lublin llaqtam.
Tapuna unancha
Tapuna unancha, tapuna chiku icha chiku chaylla nisqaqa qillqapi tapuykunata sananchapaq qillqa unancham, kay hinam: ?.
Lliwmanta aswan rimaykunapiqa hunt'a rimaypa qhipallanmanmi chay tapuna unanchataqa qillqamunchik. Kastilla simitaq iskaynintin tapuna unanchayuqmi. Hunt'a rimaypa ñawpanpipas huk sanancham, t'ikrasqa chikum:
Modulo:Yesno
-- Function allowing for consistent treatment of boolean-like wikitext input.
Awustaralya allpa pacha
thumb|250px|Awustaralyap [[allpa pacha tiksiqa (qupa anqas) Ñukiniyuqmi, manataq Musuq Silandayuq.]] Awustaralya nisqaqa huk allpa pacham. Awustaralya allpa pachapiqa huklla mama llaqta Awustaralyam.
Modulo:Yesno
return function (val, default) val = type(val) == 'string' and mw.ustring.lower(val) or val if val == nil then return nil elseif val == true or val == 'sí' or val == 's'		or val == 'yes' or val == 'y'		or val == 'true' or val == 't'		or tonumber(val) == 1 then return true elseif val == false or val == 'no' or val == 'n'		or val == 'false' or val == 'f'		or tonumber(val) == 0 then return false else return default end end
Podlakya suyu
Podlakya suyu  (pulaku simiː Województwo Podlaskie, kastilla simipi: Voivodato de Podlaquia) nisqaqa huk suyum 🇵🇱 mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Białystok llaqtam.
Sinru qillqa: Ancha riqsisqa yatana qallwa waqachiq
Sinru qillqa: Ancha riqsisqa yatana qallwa waqachiq;
Rakikuq rimay
Rakikuq rimay nisqakunaqa (kastilla simipi: lengua analítica) rimankunata mana hukchaykuq rimaykunam, mana rimana yapaqniyuq. Rimankunaqa rimana saphillam. Rimakunap ñiqinchayllanmantam rimasqap sut'inta hap'inchik.
Sinru qillqa: Ancha riqsisqa yatana qallwa waqachiq
Y
Yundi Li (* 1982)
Rakikuq rimay
Inlish simipas yaqa rakikuq rimay.
Kaypipas qhaway
Lingva tipologio
West Yorkshire
West Yorkshire icha Kunti Yorkshire nisqaqa huk suyum (county) Inlatirrapi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi.
Pulitika Rakiy
thumb|left|West Yorkshire suyupi distritukuna 5 distritu
Tintawku
thumb|right|Kitara. thumb|right|Kitara. thumb|181px|[[Pinchikilla kitara: Moonlander, Lee Ranaldo, Sonic Youth, Yuri Landman, 2007.]] Kitara (grigu simimanta: Κιθάρα [Kithára], kastilla simipi: guitarra) nisqaqa huk rachina tiwlli waqachinam.
Toni Morrison
Chloe Anthony Wofford sutiyuq warmiqa, icha Toni Morrison (  - 2019, paqarisqa Lorain llaqtapi -  ), huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq qillqaqmi qarqan.
Nobel Suñay|20px 1993 watapis simi kapchiypi Nobel Suñaytam chaskirqan. Taytan: George Wofford; Mama:  Ramah Willis. Qusankuna: Churinkuna:.
Tinpo
Tinpo nisqaqa ñawikaruy karqan qhipaq CBeebies.
Raqacha yura rikch'aq ayllu
Raqacha yura rikch'aq ayllu (familia Umbelliferae icha Apiaceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, 440 rikch'anayuq, 3500 rikch'aqniyuq.
Tuktunkuna
Pichqantin akilla raphi qispim, maykunapi manam kanchu. Pichqantin wayta raphi qispim. Hinallataqmi pichqantin sisa raphin, huklla muyum. Iskaynintin ruru raphi huñusqam, ukhu tiyaqmi.
Tuktu minuywanqa kay hinam:
Rurunqa iskayman rakikuqmi.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk raqacha hina yurakuna:
Puerto Villarroel munisipyu
Puerto Villarroel (kastilla simipi: Puerto Villarroel) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Tutura pruwinsyapi, Quchapampa suyupi. Uma llaqtanqa Puerto Villarroel llaqtam.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Puerto Villarroel munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Hawa t'inkikuna
{{Suyukuna (Buliwya)]]
Uchuy Pulunya suyu
Uchuy Pulunya suyu  (pulaku simiː Województwo małopolskie, kastilla simipi: Voivodato de Pequeña Polonia) nisqaqa huk suyum 🇵🇱 mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Kraków llaqtam.
Chaqallu
Chaqallu icha Chuwi nisqaqa chaqallu yurakunap (Fabaceae nisqakunap) rurunmi, ch'ulla ruru raphimanta paqarisqa, achka murukunayuq. Achka prutina nisqayuq kaspa, mikhunanchikpaq ancha allinmi.
Killa Satiliti
thumb|right|150pix|Killa, [[Tiksi muyup killa satilitinmi]] thumb|right|Killa satilitip muyupayaynin Killa Satiliti nisqaqa mayqin muyupayaq imallapasmi muyuntin puriq quyllurmuyuntinta.
Bellavista distritu (Jaén)
Bellavista distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Bellavista) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Jaén pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Bellavista llaqtam.
Allpa saywachi
thumb|left|160px| [[Marañun mayu, Bellavista llaqtaniq]]
Uswa distritu
Uswa distritu (kastilla simipi: Distrito de San José de Ushua) nisqaqa huk distritum Sarasara Pawqar pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Uswa (San José de Ushua) llaqtam (127 llaqtayuq, 2001 wtapi).
Simikuna
Distritupiqa kastilla simitam, qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Arturo Cavero
Taytan: Juan Cavero, Maman: Digna Velásquez. Churinkuna: Zorca, Moraima wan Elena.
Chawpi distritu (Israyil)
Chawpi distritu  (Iwriyu simiː מְחוֹז הַמֶּרְכָּז, Meḥoz haMerkaz, kastilla simipi: Distrito Central) nisqaqa huk suyum 🇮🇱 mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Ramla llaqtam.
Kuyucha
Kuyucha icha wayruru kusi-kusi (genus Latrodectus) nisqaqa runapaq wañuna miyusapa urum.
Wayruru
thumb|[[Abrus precatorius nisqap pukapas yanapas rurun, wayruru nisqa.]] thumb|[[Ormosia minor nisqap pukapas yanapas rurun, wayruru nisqa.]] Wayruru nisqaqa ima puka yanawanmi kaqpas, icha ima iskaynintin llimphiyuqmi, yanantin llimphim.
Qalisya
Qalisya icha Galicia nisqaqa huk suyum (comunidad autónoma) Ispaña mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Santiago de Compostela llaqtam. Qalisyapi runakunaqa galligu simitam rimanku.
Tupaq Amaru kinsa ñiqin
thumb|right|250px| Juan Bustamante Juan Bustamante Dueñas sutiyuq runaqa ( watapi paqarisqa Willk'i llaqtapi - wañusqa Pusi llaqtapi),  huk 🇵🇪 mama llaqtayuq pulitiku wan ankallis qarqan.
Taytan: Mariano Bustamante y Jiménez, Maman: Agustina Dueñas y Verá.
Marwikus
Marwikus , Maruykus icha Maruwikus (Amasiq simipi: ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ, Arapya simipi: المغرب [al-Maghrib], fransis simipi: Maroc, kastilla simipi: Marruecos) nisqaqa chinchay Aprikapi huk mama llaqtam.
Marwikupiqa 33.241.259 runakunam kawsachkanku.
Tumpis mayu
Tumpis mayu icha Puyanku (Piruwpi kastilla simipi: Río Tumbes; Ikwadur: Río Puyango) nisqaqa huk 210 suni mayum, Piruw mama llaqtapi, Tumpis suyupi, Ikwadur mama llaqtapipas, Loja markapi, Kuri markapipas.
Chincha kastaña
Chincha kastaña (genus Castanea) nisqakunaqa Chinchay Awya Yalapi, Iwrupapi, Asyapipas wiñaq sach'akunam.
Antañiqiq llika
Antañiqiq llika (inlish simipi computer network) nisqaqa iskay, aswan icha achka antañiqiqkunap llikanmi, yawirkawan icha ankichiywan t'inkinakusqa, antañiqiqpura willakunata qunakunapaq. Antañiqiqkunaqa willankunata "tantari qillqa" (protocol) nisqakunawanmi qunakun.
Antañiqiq llikapi t'inkinapaqqa, antañiqiqpi llika last'a (network card) kananmi.
Mitan kamaypaq suti
Mitan kamaypaq sutin nisqaqa uywa, yura, k'allampa, ch'ulla kawsaykuq icha añaki rikch'aqpa icha huk mitan kamay katiguriyap sutin, chay rikch'aqtaqa sut'ichaq kawsay yachaqpa nisqanmi.
Qichuwalla distritu
Qichuwalla distritu (kastilla simipi: Distrito de Quechualla) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Unyun pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Velinga llaqtam.
Mitan kamaypaq suti
Rikch'aqpa mitan kamaypaq sutinqa, Carl von Linné-pa kamasqankama, iskaynintin simiyuqmi: Iskaynin rikch'aqpa rikch'ananqa Equus nisqam.
Qichuwalla distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Mitan kamaypaq suti
Lliw huk mitan kamay katiguriyakunaqa ch'ulla simi sutiyuqmi:
Haifa distritu
Haifa distritu  (Iwriyu simiː מחוז חיפה, Mehoz Ḥeifa, kastilla simipi: Distrito de Haifa) nisqaqa huk suyum 🇮🇱 mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Haifa llaqtam.
Qichuwalla distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Ñukini
thumb|right|250px|Ñukini wat'a. Papwa, Ñukini icha Musuq Khiniya, Khiña (inlish simipi: New Guinea; tok pisin simipi, hiri motu simipi: Niugini) nisqaqa Usiyanya huk hatun wat'am, Awustaralyap chinchayninpi, iskay mama llaqtayuq:
Qichuwalla distritu
Simikuna
Pukyu:
Papwa Ñukini
Papwa Ñukini icha Papwa Musuq Khiniya, Khiña (inlish simipi: Papua New Guinea, tok pisin simipi, hiri motu simipi: Papua Niugini) nisqaqa Musuq Khiniya wat'api huk mama llaqtam.
Romario
thumb|Romário Romario (Romário de Souza Faria); (* 29 ñiqin qhulla puquy killapi 1966 paqarisqa Rio de Janeiro llaqtapi - ) sutiyuq runaqa huk 🇧🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Mateo Martín López
Mateo Martín López; (* paqarisqa Almería llaqtapi - †  wañusqa Santiago del Estero llaqtapi); Ispañul-arhintinapas llimphiq.
Bedřich Smetana
thumb|right|200px|Bedřich Smetana. Bedřich Smetana sutiyuq runaqa (* Litomyšl llaqtapi (Chiksuyupi) paqarisqa - † Praha llaqtapi (Chiksuyupi) wañusqa ) rumantiku musika kumpusiturmi karqan.
Chinchay Irihallp'a
thumb|right|290px|Saywitu: Chinchay Irlantha thumb|right|290px|Saywitu: Chinchay Irlantha Chinchay Irihallp'a icha Chinchay Irlantha nisqaqa Irlantha wat'ap chinchay anti rakinmi, Hukllachasqa Qhapaq Suyuman kapuq. 6-XII p'unchawpi 1921 watapi Irlantha HQS-man qispikuptin chay suqta Contae nisqakuna Hukllachasqa Qhapaq Suyup kamachiyninpi puchurqan. Belfast (Beal Feirste) llaqtam uma llaqtan tukurqan.
Pulitika Rakiy
26 distritu
-> 1973: Suqta  contae  (suyu)
Pablo Larios
Pablo Larios Iwasaki sutiyuq runaqa (* paqarisqa Zacatepec de Hidalgo llaqtapi -  wañusqa Puebla de Zaragoza llaqtapi), hul 🇲🇽 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Yerushalayim distritu
Yerushalayim distritu  (Iwriyu simiː מחוז ירושלים, Mehoz Cherusalem, kastilla simipi: Distrito de Jerusalén) nisqaqa huk suyum 🇮🇱 mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Yerushalayim llaqtam.
Siñurpa Sinan
thumb|200px|Qhipaq Sina, [[Jacopo Bassano-p llimphisqan.]] thumb|250px|Katuliku Inlisyapi tanta rakinakuy. Siñurpa Sinan, Kumunyun icha Iwkharistiya (grigu simipi: (Θεία) Ευχαριστία, latin simipi: Communio) nisqapiqa kristiyanukuna Jesuspa muchusqanmantam wañusqanmantam yuyaykun.
Jesusqa Qhipaq Sinapi "Wañusaq. Kay t'antaqa kurkuymi. Mikhuychik yuyawanaykichikpaq. Kay winuqa yawarniy. Kayqa musuq rimanakuymi. Upyaychik huchaykichikkunata qispisunaykichikpaq." nispa disipulunkunawan t'antata winutapas yachakuqninkunawanmi rakinakurqan.
Chuntali distritu
Chuntali distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Chontali) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Jaén pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Chuntali llaqtam.
Tisnumya (killa)
thumb|[[Iris (tuna puriq quyllur)|Irispa killa satilitinmi: Tisnumya, Iris muyuriqpi órbita nisqapi.]] Tisnumya nisqaqa (kastilla simipi: Disnomia) tuna puriq quyllur (136199) Irispa killa satilitinmi. Hunt'asqa sutinmi (136199) Eris I Dysnomia. Huk kaq sutin S/2005 (2003 UB313) 1-mi karan.
Michael Brownmi quchunpas 10 tarpuy killa 2005 watapi Hawaiipi surkusqanku. Tisnumya sutichasqanku imamanta Tisnumya grisya mituluqiyapi Irispa warmi wawanmi.
K'uchumuyla
K'uchumuyla (kastilla simipi: Cuchumuela) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, Punata pruwinsyapi, K'uchumuyla munisipyup uma llaqtanmi.
Jackie Chan
thumb|right|260px| Jackie Chan (1954 - ) Fong Si-lung sutiyuq runaqa (chinu simi: 陳港生, chinu simplificado: 陈港生, pinyin: Chén Gǎng Shēng; icha Jackie Chan (chinu simi: 成龍, chinu simplificado: 成龙, pinyin: Chéng Lóng (*  paqarisqa Hong Kong llaqtapi - ) huk 🇨🇳 mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi.
Taytan: Charles Chan; Maman: Lee-Lee Chan. Warmi: Lin Feng-jiao (1982– ). Churinkuna: Jaycee Chan (1982).
Aqunqhawaq
thumb|right|250px|Aqunqhawaq thumb|right|250px|Aqunqhawaq (chawpin) Aqunqhawaq (kastilla simipi: Aconcagua) nisqaqa Arhintina mama llaqtapi, Mendoza pruwinsyapi huk urqum, lliwmanta Awya Yalapi aswan hanaq. Pikchunqa mama quchamanta 6.962 mitrum aswan hanaq.
Chinchay distritu (Israyil)
Chinchay distritu  (Iwriyu simiː  מחוז הצפון, Meḥoz HaTzafon, kastilla simipi: Distrito Norte) nisqaqa huk suyum 🇮🇱 mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Nof HaGalil llaqtam.
Kawallu kastaña
Kawallu kastaña (genus Aesculus) nisqakunaqa Chinchay Awya Yalapi, Asyapipas wiñaq sach'akunam.
Utkupampa distritu
Utkupampa distritu icha Hatun Bawa distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Bagua Grande) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Amarumayu suyupi, Utkupampa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Utkupampa (Bagua Grande) llaqtam.
Kastilla Liyunpas
Castilla y León icha Kastilla Liyunpas nisqaqa huk suyum (comunidad autónoma) Ispaña mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Valladolid llaqtam.
Tiksimuyuntinpi uma llaqtakuna
This is a list of national capitals in the world in alphabetical order by country:
Wayruru sach'a
Wayruru sach'a icha Anamura (Ormosia coccinea) nisqaqa Awya Yalapi sach'a-sach'akunapi wiñaq chaqallu sach'am, wayruru nisqa puka yana muruyuq.
Anqas Walla mamallaqta wari kancha
Anqas Walla mamallaqta parki (Parque Nacional Cordillera Azul) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mamallaqta parkim, Luritu suyupi, Ukayali suyupi, Wanuku suyupi San Martin suyupipas.
Ñawpa añaki
Ñawpa añaki (Archaea) nisqakunaqa kawsaykuq huk'innaq (Procariota) nisqa ch'ulla kawsaykuq kaq kawsaqkunam, manam añakikunamanchu kapuq.
Purunthi
Purunthi llaqtaqa Aphirikapi huk mama llaqtam.
Purunthipiqa 7.548.000 runakunam kawsachkanku.
Wiyula
Wiyula (italya simimanta: viola) nisqaqa huk phiskuna tiwlli waqachinam. Wiyulataqa rikrapi hap'ispa antutawan phiskuspa waqachinchik.
Puqu munisipyu
Puqu munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Pojo) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Tutura pruwinsyapi, Quchapampa suyupi. Uma llaqtanqa Puqu llaqtam.
Kantunkuna
Isqun kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Puqu munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Kaypipas qhaway
Carrasco mamallaqta parki
Pusi distritu
thumb|right|250px|Urqunimuni Pusi distritu nisqaqa (aymara simipi: Pusi jisk'a t'aqa suyu; kastilla simipi: Distrito de Pusi) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Wankani pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Pusi llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Putumayu
Putumayu, inga kichwapi Walsayaku, Brasilpi Içá nisqaqa (kastilla simipi: Río Putumayo; Valsayacu nisqapas) Brasilpi, Ikwadurpi (Sukumpiyu markapi), Kulumbyapi Piruwpipas, Luritu suyupi, huk mayum. Amarumayuman rin.
Pusi distritu
Simikuna
Pukyu:
Irihallp'a wat'a
Irihallp'a wat'a icha Irlantha wat'a (Iri simipi: Éire) nisqaqa Atlantiku mama quchapi huk wat'am, Hatun Piritañap kuntinpi, Iwrupaman kapuq. Irlantha wat'apiqa Irlantha ripuwlikam, Hukllachasqa Qhapaq Suyuman kapuq Chinchay Irlanthapas.
Rima laya
Rima laya nisqakunamanqa rimakunatam kayninkunakama sapaqchanchik.
Kaymi rima layakuna:
Kulasay distritu
Kulasay distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Colasay) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Jaén pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Kulasay llaqtam.
Tel Awiw distritu
Tel Awiw distritu  (Iwriyu simiː מחוז תל אביב Mechoz Tel Aviv, kastilla simipi: Distrito de Tel Aviv) nisqaqa huk suyum 🇮🇱 mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Tel Awiw llaqtam.
Yatana takiy phukulli
thumb|right|200px|
thumb|right|200px| Yatana takiy phukulli icha Akurdiyun nisqaqa (kastilla simimanta: acordeón, italya simipi: fisarmonica) huk yatana llumpayuq phukuna waqachinam (yatana phukuna waqachina nisqa). Wayra q'illay raphichakunanta phukuptinmi, raphicha waqachina ninchik. Yatana takiy phukullitaqa yatana llumpapi ñit'inakunata (yatanakunata) ñit'ispa, waqachinap phukuna wayaqanta ñit'istin waqachinchik.
East Riding of Yorkshire
right|thumb|290px|[[Humber chaka]] East Riding of Yorkshire nisqaqa huk suyum (county) Inlatirrapi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi. Uma llaqtanqa Beverley llaqtam.
Pulitika Rakiy
2 distritu thumb|left|East Riding of Yorkshire suyupi distritukuna
Karu puriy
left|190px|thumb|Motte of [[Skipsea Castle]]
Dynetics
Dynetics ch'usaqpa purinakunan ruwaq kan. Paykunaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunamanta rantiq, qatuq tantanakuyta kan. Umalliqnin k'iti Alabamapi tiyan.
Wiñay kawsay
1974 watapi, Herschel Matheny, Dr. Steve Gilbert-tin Dyneticsta paqarichikun. 1980 watakunapi, Dynetics wiñakusqan, electro-optic, infrared sensors kunata hatunlachikusqan, hinaspataq aswan allin antawach'ikuna ruwakusqakun.
Sara Sara distritu
Sara Sara distritu; (kastilla simipi: Distrito de Sarasara ) nisqaqa huk distritum Sarasara Pawqar pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Quilcata llaqtam (662 llaqtayuq, 2001 watapi).
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Wikipidiya:Wandalismu
Wandalismu nisqaqa Wikipidiyapi millay ruraykunam, ahinataq:
Wandalismuta ruraqtaqa wandalu ninchikmi. Huk ruraq iskay kutiña wandaluchaspaqa, hark'asqa kachunmi. Achka kutiña wandaluchasqa p'anqakunataq amachasqa kachunmi. Huk wandalup rurasqan musuq, millaylla rimakunayuq p'anqa champasqa kachunmi.
Kay p'anqapim Qhichwa Wikipidiyapi wandalismumanta willawankikuman:
Chimuriy munisipyu
Chimuriy munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Chimore) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, T'utura pruwinsyapi, Quchapampa suyupi. Uma llaqtanqa Chimuriy llaqtam.
Kantunkuna
Huk kantunmi kan: Chimuriy kantun.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Chimuriy munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Antonín Dvořák
thumb|right|200px|Antonín Dvořák. thumb|right|120px|Antonín Dvořák. Antonín Leopold Dvořák sutiyuq runaqa (Nelahozeves llaqtapi (Chiksuyupi) paqarisqa 8 ñiqin tarpuy killapi 1841 p'unchawpi; † Praha llaqtapi (Chiksuyupi) wañusqa 1 ñiqin aymuray killapi 1904 p'unchawpi) huk 🇨🇿 mama llaqtayuq rumantiku musika takichaqmi qarqan.
Taytan: František Dvořák, Maman: Anna Zdenĕk. Warmi: Anna Čermáková.
Inti Wak'a
Inti Wak'a (kastilla simipi: Huaca del Sol) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk chuntum, Qispi kay suyupi, Truhillu pruwinsyapi, Moche distritupi.
Kasharuru distritu
Kasharuru distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Cajaruro) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Amarumayu suyupi, Utkupampa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Kasharuru llaqtam.
Awiwiti
Awiwiti (Taxodium mucronatum, nawa simimanta: āhuēhuētl) nisqaqa Mishikupi ancha watasapakama wiñaq akwayuq sach'am.
Pinin
Pininpiqa 8.439.000 runakunam kawsachkanku.
SpaceX
thumb|right| Iridium 4 antawach'ita chaskikuchkan
Space Exploration Technologies Corp., SpaceX-hina aswan riqsisqa, ch'usaqpa purinakunan ruwaq kan. Paykunaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunamanta rantiq, qatuq tantanakuyta kan. Umalliqnin k'iti Kalifurniya pi tiyan. Kay tantanakuyta 2002 watapi paqarichisqan, Elon Munsk-qa paqarichiq kan, Awqakuq rinanchiqpaq paqarichisqan, hinaspataq aswan chaniyuqnin pisichakuypaq. SpaceX-qa achka purinakuna chaskirqakun antakilla hina, antawach'i (kuwiti). Huk allin riqsisqa Dragun spacecraftqa kapun.
Allin ruwasqakunta tiyan, 2008 watapi Falcon 1-qa puriqlla-sapachimpaq antawach'ita chaskisqakun Tantanakuypura huklla International Space Station-man antakillata chaskisqanta kutisqanta atipakun.
Chipin urqu
thumb|right|290px|Chipin urqu Chipin urqu (kastilla simipi: Cerro Chepén) nisqaqa Piruwpi, Qispi kay suyupi, Chipin pruwinsyapi, huk urqum.
Rusaspata distritu
Rusaspata distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Rosaspata ) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Wankani pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Rusaspata llaqtam.
K'allma
K'allma nisqaqa yura kurkumanta kinrayman wiñaq chillkim, kurkupi raphi lluk'ipi mutmumanta phutuq.
Rusaspata distritu
Wiñay kawsay
Distritu kamasqa wata
Anallaqsi
Anallaqsi icha Anallaqchi (kastilla simipi: Nevado Anallajsi / Anallajchi) nisqaqa Antikunapi, Buliwyap Kunti Wallanpi, huk nina urqum Chuqiyapu suyupi, Paqaqi pruwinsyapi, Q'alaq'utu munisipyupi, Ulluma kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.750 mitrum aswan hanaq.
Rusaspata distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Qhawaraya
Qhawaraya (Cabaraya) icha Q'arawaya (Carabaya) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk nina urqum, Uru Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, Sawaya munisipyupi, Pisiga Bolívar-Sucre kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.860 m / 5.869 mitrum aswan hanaq.
Rusaspata distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Sayla distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pukyu:
Wallaqa mayu
Wallaqa mayu (kastilla simipi: Río Huallaga) nisqaqa Piruwpi huk mayum, Luritu suyupi, San Martin suyupi (Mariscal Cáceres pruwinsyapi), Wanuku suyupi, Pasqu suyupi.
Kuyuti
thumb|right|200px|Kuyutip uman, kinraymanta rikusqa. Kuyuti (nawa simimanta koyotl; Canis latrans) nisqaqa Chinchay Awya Yalapi kawsaq aycha uquq ñuñuqmi, atuq hina rikch'aqmi.
Awariku mayu
Awariku mayu (kastilla simipi: Río Aguarico) nisqaqa Ikwadurpi huk mayum, Karchi markapi, Orellana markapi Sukumpiyu markapipas.
Killa Wak'a
Killa Wak'a (kastilla simipi: Huaca de la Luna) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, Truhillu pruwinsyapi, Moche distritupi, huk chuntum.
2010
2010 wataqa Griguryanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam kachkan, kunan watam.
Ch'usaq wamp'uq
rikchacha|1984 watapi, [[NASA Bruce McCandless II-qa ch'usaq puriq, purinan hawanpi kaspa.]] Ch'usaq wamp'uq icha Chask'a wamp'uq huk kamachiq, purichiq, utaq ripuq runam kan. Paykunaqa hamut'apaq hawamanta lluqsimun. Paykunaqa antawach'ikunap, antakillakunap ukhuynin puririn. Paykunaqa kurumanta puriqkuna, kawpaqkuna, hamut'aq-runapis kapunman. rikchacha|1961 watapi Alan Shepard
2011
2011 wataqa Griguryanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam kanqa.
Shmuel Rosenthal
thumb|right|260px| Shmuel Rosenthal Yehoshua Feigenbaum Shmuel Rosenthal (iwriyu simiː שמואל רוזנטל‎) sutiyuq runaqa, icha  "Sam Rosenthal" ( paqarisqa Petah Tikva llaqtapi - ) huk 🇮🇱 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
Wabal distritu
Wabal distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Huabal) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Jaén pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Wabal (Huabal) llaqtam.
Yehoshua Feigenbaum
thumb|right|260px| Yehoshua Feigenbaum Yehoshua Feigenbaum (iwriyu simiː יהושע "שייע" פייגנבוים‎) sutiyuq runaqa, icha "Shiye" ( paqarisqa Jaffa llaqtapi - ) huk 🇮🇱 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
Rimaq mayu
Rimaq mayu (kastilla simipi: Río Rímac) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Lima pruwinsyapi huk mayum. Pukyunqa Paka rit'i urqupim, Paryaqaqa wallapi.
Wak'as munisipyu
Wak'as (kastilla simipi: Vacas, wak'a nisqamanta sutinchasqa) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu, Jarani pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtan Wak'as, "Papaq llaqtan" sutiwan riqsisqa, achkha papa puqusqanrayku.
Qhipa runayupayman jina tiyapun 12.511 runakunan (2001).
Tarikuy
Wak'as munisipyu tarikun qulla antipi Quchapampa suyupi; antiman kantun Carrasco pruwinsyawan, kuntiman kantun Jarani munisipyuwan, chinchaman kantun T'iraqi pruwinsyawan, qullamantaq kantun Misk'i pruwinsyawan. Kasqantaq jana kaynin 3.400 mitrusmanta 4.420 mitrus kama.
Allpa saywachi
Wak'as allin riqsisqallataq quchasninrayku, mayqinkunachus aswan jatunkuna kanku Quchapanpa suyu ukhupi.
Yurakuna
thumb|left|160px|[[Chukiqayarap tuktunkuna, Khurupampa urqupi, Wak'as munisipyupi]] thumbnail|290px|right| [[Asiruqucha (Quchapampa)|Asiruqucha]]
Kay munisipyupi wiñan juk ñawpa mallki, Chukiqayara (Titanka / Puya / Kara / T'ikanka) sutiwan riqsisqa, t'ikan sapa pachaq watalla, wiñantaq 10 m. aswanta, Quchapampa suyupi Wak'asllapi tiyan kay mallkiqa. Ñawpaq riqsichiktaq karqa jamut'asqa Ransiyamanta Alcide d'Orbigny, 1838 watapi. Kay mallkiq jamut'asqa sutin Puya raimondii.
Tiyallantaq waq mallkikuna:
Uywakuna
Chaymanta kallankutaq kay k'itakuna: wisk'acha, atuq, añathuya (Mephitidae), k'itaquwi, ch'usiqa, waman, p'isaqa, yuthu, jamp'atu, k'ayrankuli, ararankha, kataripis.
Tiyallankutaq kay uywakuna: llama, quwi, waqkuna ima.
Ñawpa kawsay
thumb|right|290px|Juk wak'a [[qiru, ñawpa runakuna Wak'aspi tiyakuqkunaqta, tarisqa musuq wasi ruwaykunapi.]] Ñawpa pacha Wak'as k'itipi kawsarqanku ñawray llaqtakuna, Quta Chuwi llaqtakuna jina, qhipaman Inkakuna pachapi  Puqunawan khuska juñusqa karqa Tawantinsuyuman, maynintataqchus qhapaq ñan riq. Chaymanta kulunya pachapi karqa Misk'i k'itiqta, "Doctrina de San Francisco de Pocona" ukhupi, "Viceparroquia de Santa Bárbara de Bacas" sutiwan.
Qhispiy chayamusqantawan musuq suyu Buliwyapaq, Wak'as riqsipasqa karqa wisikantun jina Misk'i pruwinsyaqta, 1830 watapitaq kantunman tukurqa. Chaymanta musuq Punata pruwinsya kamasqa kasqanmantawan, 1874 watapi, Wak'as kantun juñusqa karqa Wantiula wisikantunninwan khuska, kinsa ñiqin T'iraqi munisipyumpata. Qhipa watasmantaq Jarani pruwinsya kamakuqtin, 1914 watapi, Wak'as kantun qiparirqa iskay ñiqin T'iraqi munisipyumpata jina. Qhipa qhipamantaq, T'iraqi kamasqa kaqtin musuq pruwinsya, 1986 watapi, Wak'as kikin pachapi tukurqa iskay ñiqin munisipyu Jarani pruwinsyaqta. Chaymantapachataq Wak'aspa wakin juch'uy llaqtasninta kay musuq pruwinsya T'iraqi jap'iyqakapun: Boqueron k'asa, Ch'ullkumayu, Qañiquta, Qayarani, Quwari, Payrumani, T'ulapampa, Sapataranchu waqkunatawan.
Kulunya pachapi Wak'as karqa 13 ayllu llaqtasniyuq, "estancias" sutiwan riqsisqas, chaymanta Buliwya suyu qhispiy tarisqantawan, Quchapampa munisipyu kay jatuchachaq jallp'akunata jap'iyqakapurqa "haciendasman" tukuchispa "Rijurma Agrariakama" (1953), kaykunaq arrinsanwantaq payllaq munisipyu yachay wasinkunata Quchapampa suyuq uma llaqtanpi.
Wak'as munisipyumanta llaqtayuqkuna riqsisqan kanku maqanakusqallankumantapuni, ankalli kayninkuraykutaq tukuy atiy millp'uymanta ñak'arisqankumanta kulunya pachapi ripublikapiwan, ñawpa kaysay jap'in achkha juqharichiykunata jatariykunatawan, kaykunamanta achkha tukukurqanku kallpawan pampachasqas, atirakiywantaq. Maqanakuyninkuna ukhupi allin kawsayta mask'aspa 1936 watapi, 20 p'unchay qhapaq inti raymi killapi kamarqanku iskay kaq ñiqin qutata Buliwya suyupi ukhupi, "Sindicato de Trabajadores Agrarios de Vacas" nisqa sutiwan, yachachiq Toribio Clauriq yanapayninwan khuska, pichus kamasqa ñawpaq watapi "Escuela Indigenal de Vacas" juch'uy yachay wasita Challwamayupi, mask'aspa purum runakunapaq qhispiyta.
Kantunkuna
Juk kantunmi kan: Wak'as kantun
Runakuna
Wak'as munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
thumb|right|290px| [[Ismael Montes Jatun Yachay Wasi Yachachiqkunaq Wakichikunankupaq, chawpi kanchan.]]
Munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
thumbnail|290px|right| [[Challwamayu llaqta|Challwamayu, tarikun Wak'asman yanpatapi.]] (Runakuna 2001 watapi)
Karu puriy
thumbnail|290px|right| [[Qullpaqucha]]
Wak'as munisipyuqta tiyan achkha allin imakuna qhawaykachanapaq, ñawpaqta kasanku quchasnin Parququcha, Asiruqucha, Junt'utuyu, Pilaqucha, Qullpaqucha, Yanatamawan; riqsisqas challwakunarayku, qucha p'isqus icha k'ita pilikunaraykupis; chanta Quchaquchitapis maypichus unay pacha Santa Bárbara rikhurikunman kasqa.
Unay ñawpa mallki Puya raimondii, Chukiqayara sutiwan riqsisqa, sapa pachaq watalla t'ikaq, may ima chaniyuq riqsisqa. Jinallataq Turu Wayq'u phaqcha; qhatukuna sapa junqajuna: intichaw p'unchayta Wak'as llaqtapi, killachaw p'unchayta Rudiyupi, ch'askachaw p'unchaytataq Parirumpi, chhalaku wata qhatukuna San Pedro Virgen del Carmen raymipiwan, "Jatun qhatu challwamanta" ayriway killapi iskay ñiqin intichaw p'unchayninpi, maypichus atikun mikhuriyta challwamanta misk'i mukhuna wayk'usqasta, waqkuna mikhuykunatapis, Wak'as aqhatawan khuska uqyaykurispa. Phuqllay raymi takipayanakuswan, ayakunaq p'unchaynin raymipis mastak'uswan wayllunk'aswan ima; Ismael Montes Jatun Yachay Wasi Yachachiqkunaq Wakichikunankupaqpis, juk ñawpa jatun yachay wasi Buliwya suyumanta, maypichus kamasqa karqanku "Escuela Indigenal de Vacas", "Sindicato de Trabajadores Agrarios de Vacaswan" khuska. Jinallataq Santa Bárbara raymi, Wak'aspa patrunan, qhapaq raymin Wak'as llaqtaq p'unchaynin ima, raymichakun kikin Wak'aspi tawa p'unchay qhapaq inti raymi killapi; chanta ruwakullankutaq waq raymikunapis.
Qhatukuna
Ayriway killapi iskay ñiqin intichaw p'unchayninpi ruwakun Wak'as llaqtapi Jatun qhatu challwamanta, karu puriymantawan (Feria del Pejerrey y del Turismo).
Jinallataq sapa qanchischawta ruwakunku qhatukuna, Wak'as llaqtapi intichaw p'unchayta, Rudiyupi killachaw p'unchayta, Parirumpitaq ch'askachaw p'unchayta; kay qhatukunapi ranqhanku tukuy laya puquykunata, astawanqa Wak'as munisipyumanta puquykunata, ranqhallankutaq p'achakuna waq imakunatapis.
Yachachiy
thumbnail|290px|right| Yachakuqkuna Jatun Yachay Wasi Yachachiqkunaq Wakichikunankupaq [[Ismael Montesmanta]]
Yachachiymanta rimaspa Wak'as munisipyupi tiyan tukuy yachay wasikuna. Ñawpaq juch'uy yachay wasi qhari wawakunapaq kamasqa karqa 1862 watapi, kikin Wak'as llaqtapi. Aswan qhipatataq kamarqa yachachiq Toribio Claure Challwamayupi Escuela Indigenal de Vacas nisqata, 1935 watapi, Warisata yachay wasi unanchayninman jina, purum runakunaq wawasninku yachakunankupaq. Kunanqa tiyan tukuy juch'uy llaqtakunapi Juch'uy Yachay wasikuna, jinallataq wakimpi Chawpi yachay wasikunapis.
1946 watapi "Escuela Normal Rural Ismael Montes", kunan "Escuela Superior de Formación de Maestros Ismael Montes", 18 p'unchay jatun puquy killapi 1916 watapi kamasqa Tunqulipi, Qulumi k'itipi, apasqa karqa Escuela Indigenal de Vacaspa wasinman; maypichus kunankama wakichikunku musuq yachachiqkuna llank'amunankupaq purumakunapi.
Chiwalaki Wayrawasi
Kay wayrawasita Misuk'anipi kamarqa «Instituto de Capacitación Campesina» (INCCA), uk ONG, 1 ñiqin tarpuy killapi 1990 watapi. Kunanqa Chiwalaki wayrawasita apanku ñawpaqman «Central Regional de Chiwalaki», purum runakunaq qutun.
NASA
NASA-qa HAS-pa Federal Gobiernopa huk qispisqa tantanakuymi kan. Paykunaqa HAS civil ch'usaq pachap plan-ta kamachikun. Aviacionpa, espaciop yachayninkuna t'aqwiyta rurakukun
Wak'as munisipyu
Munisipyupi paqarisqakuna
Jarawiqkuna:
NASA
1958 watapi paqarichisqan, National Advisory Committee for Aeronautics-manta pusapunachispa. Kay musuq tantanakuy qhasiqaknitapaq hamut'akuspan.
Wak'as munisipyu
Munisipyupi paqarisqakuna
Waqachiqkuna: