cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Marankani distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Inkarrí
Inkarrí nisqamantaqa Piruwpim runakuna willakunku. Inkarrí (Kastilla simipi: Inka Rey), "Inka Qhapaq" ñiyta munan.
Achka llaqtakunapis Inkarrimanta willakunku, chay hinataq Q'irus, Pukyu llaqta, Wamanqa, hukpas llaqtakunapi. José María Arguedas-pa willasqankunarayku tukuy pacha Inkarrita riqsirin.
Luis Jaime Cisneros
Alma mater: Buenos Aires Yachay Sunturnin wan Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin.
Inkarrí
Inkarrí intip churinsi kasqa. Quri tawnanta chamqaspa, chayamusqanpi Qusqu llaqtatas kamasqa.
Raya q'asapis Qullarríwan llallinakuspa chaypis Inkakunap Qullakunawan saywantas tukuchisqa. Qullarí tawnanta Titiqaqa quchaman chamqaspa chayamusqanpi Punu llaqtatas kamasqa.
Ispañamanta awqansi (Ispañarrí icha Pizarro) chayamuspa, Inkata hap'ispa sipisqa. Hap'iptin Inkaqa rimasqa: "Sipiwanki, ichaqa kutimusaq," ñispa. Uman Lima llaqtapis, kurkun Qusqu llaqtapitaq p'ampasqa. Kunanña wiñachkaspas, kutimunqa.
Huk willasqakunakamataq Inkarriqa Antisuyupi Paytiti llaqtaman aypispas chinkasqa, huk p'unchawpi, taripay pachapi kutimunqas.
Yu Jim-yuen
Yu Jim-yuen sutiyuq runaqa, (Chun simi: 于占元; pinyin: Yú Zhānyuán; Jyutping: jyu zim jyun) (* paqarisqa Pikkin llaqtapi -   wañusqa Los Angeles llaqtapi) huk 🇨🇳 aranway pukllaqmi qarqan. Pikkinpa taki aranway taytanin.
Warmi:. Churinkuna: (2) Yu So Chow wan Yu Chee Yan.
T'arata pruwinsya (Buliwya)
thumb|right|290px|Tarata pruwinsyap pulitika rakiynin T'arata pruwinsya icha Esteban Arce pruwinsya (kastilla simi: Provincia de Esteban Arce / Tarata) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Quchapampa suyupi, juk pruwinsyam. Uma llaqtanqa T'arata llaqtam.
Pulitika Rakiy
Tawa munisipyunmi kan:
Asiru
Iskay waranqamantam aswan asiru layakuna kan.
T'arata pruwinsya (Buliwya)
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
T'arata pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Antachapi
Antachapi (Antachape) nisqaqa huk Piruwpi, Hunin suyupi, urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.700 mitrum aswan hanaq.
Qiruqutillu distritu
Qiruqutillu distritu (kastilla simipi: Distrito de Querocotillo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Cutervo pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Qiruqutillu llaqtam.
Ilarya Supa
thumb|Ilarya Supa Ilarya Supa Waman (Hilaria Supa Huamán, Kasilla simipi) sutiyuq warmiqa (1957 watapi paqarisqa Wayllaqucha ayllu llaqtapi, Warukuntu listritupipi, Anta wamanipi, Qusqu suyupi, Piruwpi) huk piruwki, qhichwa simi rimaq llaqta pusaq warmim.
Piruwpaq Huñu (Unión por el Perú) pusana rakipi wankurisqa kaspa, 2006 watapi Piruwpa Kunrisunman akllasqa karqan. 25 ñiqin anta situwa killapi 2006 p'unchawpi Piruwpa wiñay kawsayninpi ñawpaq kuti qhichwa simipim hurarqan, María Sumire sutiyuq warmipa hinallataq qhichwapi huraspa qatiptin, fujimorista Martha Hildebrandt sutiyuq kunrisup umalliqnin warmi k'amiptinpas.
Kunanqa Antiki Kunrisupi (2011-2015), Piruwpa suttinpi riman, mañakun, sinchikun.
Muqiwa mayu
Muqiwa mayu (kastilla simipi: Río Moquegua) nisqaqa huk mayum, Piruw mamallaqtapi, Muqiwa suyupi, Ilu pruwinsyapi, Mariscal Nieto pruwinsyapipas.
Central de Chile Yachay Suntur
thumb|200px|Central de Chile Yachay Suntur. Central de Chile Yachay Suntur (kastilla simipi: Universidad Central de Chile) nisqaqa Chili mama llaqtapi huk yachay sunturmi.
1098
1098 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Central de Chile Yachay Suntur
Wiñay kawsay
Central de Chile Yachay Suntur, kamarisqa karqan.
Kuyuchisqa siq'isqa
thumb|Kuyuchisqa siq'isqa, [[Eadweard Muybridge.]] Kuyuchisqa siq'isqa nisqaqa achka siq'isqa rikch'achakunamanta rurasqa pilikulam.
Walt Disney sutiyuq kuyu walltay pusaqmi ancha achka kuyuchisqa siq'isqa pilikulakunatam rurarqan.
Kaymi huk kuyuchisqa siq'isqa pilikulakuna:
1099
1099 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
K'uchillu
K'uchillu icha K'uchillu I (Cuchillo) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, huk urqum Apulupampa wallapi, Chuqiyapu suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Pilichuku munisipyupi, Pilichuku kantunpi, Bautista Saavedra pruwinsyapipas, Kurwa munisipyupi, Kapna kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.655 mitrum aswan hanaq.
Pampa ñukch'u
Pampa ñukch'u, ch'unqa ch'unqa icha ch'unqa-ch'unqa (ch'unga ch'unga) (Salvia haenkei) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Diego Alves
thumb|right|250px|Diego Alves Diego Alves Carreira sutiyuq runaqa ( paqarisqa Rio de Janeiro llaqtapi - ) huk 🇧🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Yapakani
Yapakani (kastilla simipi: Yapacaní icha Villa Yapacaní) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Santa Krus suyupi, Ichilu pruwinsyapi, huk llaqtam, Yapakani munisipyup uma llaqtanmi.
Tikipaya munisipyu
Tikipaya nisqaqa (kastilla simipi: Tiguipaya icha Ing. Gabriel Vera) kimsa ñiqin munisipyu Killaqullu pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Tikipaya llaqtam (26.732 runa, 2001 watapi).
Kantunkuna
Huk kantunmi kan: Tikipaya kantun.
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Tikipaya munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Victoria Ruffo
Tayta:   ; Mama:  . Qusankuna:		Eugenio Derbez (1992-1997) /Omar Fayad (2001-) Churinkuna: 2.
Rikina pruwinsya
thumb|right|200px| Cacajao calvus, huk [[Sierra del Divisor risirwa suyupi kawsaq k'usillu]] Rikina pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Requena) nisqaqa Luritu suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Rikina llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Manuel Prado Umalliqmi.
Pulitika rakiy
Chunka hukniyuq distritunmi kan.
Runakuna
Kay wamanipiqa Kapanawa, Mayurunakunam kawsanku.
8 ñiqin pachakwata
8 ñiqin pachakwataqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 701 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 800 watapi puchukarqan.
1100
1100 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Tunshu (Hunin)
Tunshu (kastilla simipi: Tunsho) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Paryaqaqa walla, huk rit'i urqum Hunin suyupi, Yawli pruwinsyapi, Suytukancha distritupi, Shawsha pruwinsyapipas, Kanchayllu distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.730 mitrum aswan hanaq.
Yu So Chow
Yu So-chow  sutiyuq warmiqa, (Chun simi: 于素秋; pinyin: Yú Sù Qiū; Cantonese Yale: yū sou chāu) (*  paqarisqa Pikkin llaqtapi -   wañusqa Los Angeles llaqtapi) huk 🇨🇳 aranway pukllaqmi qarqan. Pikkinpa taki aranway taytanin.
Taytan: Yu Jim-yuen. Qusan: Mak Bing-wing (1966-1984). Churinkuna: (3).
San Andrés wan Providencia suyu
San Andrés, Providencia wan Santa Catalina suyu nisqaqa (kastilla simipi: Departamento de San Andrés, Providencia y Santa Catalina) Kulumbya mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa San Andrés llaqtam.
Wiñay kawsay
Departamento p'unchaw kamasqa.
Pulitika rakiy
San Andrés wan Providencia suyu: 1 munisipyu: Providencia.
Leticia
Leticia nisqaqa Kulumbyapi huk hatun llaqtam. Amarumayu suyu uma llaqtapmi.
Magaly Carvajal
Magaly Carvajal sutiyuq warmiqa (* paqarisqa La Habana llaqtapi - ) huk 🇨🇺-🇪🇸 mama llaqtap makiyasiqmi qarqan.
1992 watapiqa Apuwasinyuq pukllaykunapi Barcelona llaqtapi kuwanu makiyasiq warmikunawan. Apuwasinyuq pukllaykunapi Atlanta 1996
La Rivera munisipyu
La Rivera (kastilla simipi: La Rivera) nisqaqa huk ñiqin munisipyu, Puerto de Mejillones pruwinsyapi, Uru-Uru suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa La Rivera llaqtam.
Kantunkuna
Huk kantunmi kan: La Rivera kantun.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Simikuna
La Rivera munisipyupiqa kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Amirikanu dollar
thumb|right|200px|Huk amirikanu [[sintu (q'illay suñaya).]] thumb|right|200px|Huk amirikanu dollar ([[p'anqa kañina).]] Amirikanu dollar icha Amirikamanta thular nisqaqa (inlish simipi: United States dollar, USD, US$, HASD, $) Hukllachasqa Amirika Suyukunapa kañinanmi. Ñataq, amirikanu dollarqa Ikwadurpi, Panamapi, El Salvadorpipas llamk'achisqan kañinam.
Dollar suñayakunapi p'anqa qullqikunapipas kaymi qillqasqa:
Uchuy kañinaqa sintum. Pachak sintuqa huk dollarmi: • 100 ¢ = 1 $
Lai Man-Wai
Lai Man-Wai  (Chun simi: 黎民偉; pinyin: Li Minwei) sutiyuq runaqa,  icha Lay Min Wei / M.W. Ray (*  paqarisqa Nihun suyupi -   wañusqa Hong Kong llaqtapi) huk 🇨🇳 mama llaqtayuq aranway pukllaqmi wan kuyu walltay pusaq karqan.
Warmikuna: Yan Xianxian / Lim Cho Cho. Churinkuna: Lai Hang (1928-1965) wan Lai Suen (p.1931).
Muhiniti kantun
Muhiniti kantun (kastilla simipi: Cantón Mojinete) nisqaqa Buliwyapi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Urin Lipis pruwinsyapi, Muhiniti munisipyupi. Uma llaqtanqa Muhiniti llaqtam (271 llaqtayuq, 2001 watapi).
Wata
Huk Wata nisqaqa huk tiksi muyup intita muyupasqanmi. Huk wataqa 365 (kimsa pachak suqta chunka pichqayuq), tawa p'atmayuq p'unchawniyuq, 12 (chunka iskayniyuq) killa pachayuq.
Trupiku nisqa wat'aqa 365,2422 p'unchawniyuqmi, chayqa yaqa 365 p'unchaw 6 urayuqmi. Chayrayku llapa tawa ñiqin wataqa 366 p'unchawniyuq wakllanwatam, wakin watakunataq 365 p'unchawniyuqmi. Griguryanu kalindaryupiqa wakllanwatallam 29 ñiqin hatun puquy killapi p'unchawniyuq.
Kaymi watap killankuna:
Ana Moser
Ana Beatriz Moser sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Blumenau llaqtapi - ) huk 🇧🇷 mama llaqtap makiyasiqmi qarqan.
1996 watapiqa Apuwasinyuq pukllaykunapi Atlanta llaqtapi Brasil makiyasiq warmikunawan.
Donald Patu
Donald Patu, inlish simipi Donald Duck, nisqaqa 1934 watapi rurasqa pilikula runa hinam, kuyuchisqa siq'isqa pilikulapim, siq'isqa rikchasapa willakuykunapipas, Walt Disneypa rurasqan.
Honoria distritu
Honoria distritu (kastilla simipi: Distrito de Honoria) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wanuku suyupi, Inka wamp'uwatana pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Honoria llaqtam.
1101
1101 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Honoria distritu
Wiñay kawsay
Kamasqa, Manuel A. Odría Umalliq.
Derek Gilroy
Derek Gilroy sutiyuq runaqa (* 7 ñiqin tarpuy killapi, Kanatá) huk aranway pukllaqmi, Kanatáyuq.
1102
1102 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Wikimedia
framed|175px|right|Wikimediap logon, "Neolux" sutiyuq ruraqpa kamasqan. Wikimedia Foundation, Inc. nisqaqa huk tantanakuymi, ruruchinapas kamarisqapas, Jimmy Wales sutiyuq runap paqarichisqan, pusasqan, Saint Petersburg (Florida suyupi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi). Kay wiki nisqa llamk'anakuna ruraykamaykunatam pusachkan: Wikipedia, Wiktionary, Wikiquote, Wikibooks (hinallataq Wikijunior), Wikisource, Wikimedia Commons, Wikispecies, Wikinews, Wikiversity, Meta-Wiki.
10 ñiqin pachakwata
10 ñiqin pachakwataqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 901 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1000 watapi puchukarqan.
Luis Macas
thumb|200px|Luis Macas (2004 watapi, [[Kitu llaqtapi).]] Luis Alberto Macas Ambuludí sutiyuq runaqa ( paqarisqa Saraguro llaqtapi, Loja markapi, Ikwadurpi) huk ikwaduryanu, kichwa rimaq pulitiku runam, 1990 watamanta 1996 watakama, 2004 watamanta 2008 watakamapas CONAIEpa umalliqninmi karqan.
Nina Pacari
Nina Pacari, 1985 watakama María Estela Vega Conejo sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Kutakachi llaqtapi, Impapura markapi, Ikwadurpi) huk ikwaduryanu, kichwa rimaq taripay amachaqmi, pulitiku warmim.
24 watayuq kaspa misti sutintam t'ikrachirqan Nina Pacari (Paqari) sutichakuspa. Chay p'unchawkunapi Ikwadur mama llaqtapi manam pi kichwa warmipas taripay amachaqchu karqan, Ninataq ñawpaq kaqmi tukurqan. Chaymanta FICI masinkunawan, CONAIE masinkunawanpas Ikwadur runakuna hatariyta sinchiyanapaq llamk'arqan. 1998 watamanta Ninaqa Chimpurasu markapaq diputawmi tukurqan, chaymanta Asambliyap qatiq pusaqninmi akllasqa karqan. 2003 watapi Lucio Gutiérrez Mamallaktata Pushak kaptin, suqta killa yallisqakama, Nina Pacari Ministro de relaciones exteriores karqan, Pachakutik nisqa partidumanta. 2003 watapi Chakra yapuy killa killapi tukuy aylluruna ministrukuna kamachinamanta lluqsirqan: CONAIE nisqap pusaqninkunam, Pachakutik runakunapas, Lucio manaña allichu mamallaqtata pusaykun nispa yuyaspa.
2003 watamanta kunankaman Nina Pacari yachachiqmi kachkan Ampatu llaqtapi amawta yachana wasipi. Kunanqa Corte Constitucional nisqapipas taripakuqmi kachkan.
P'inqa
P'inqa, P'inqakuy nisqaqa mana allin kawllaymi (llakusim).
P'inqakuchkaq runaqa imatapas huk runakunaman manam niytachu, rikuchiytachu munan, chay huk runap kutichiyninmanta manchakuspa.
1103
1103 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Kakaw
thumb|right|200px|Kakawa tuktu. thumb|right|200px|Kakawa ruru, kichasqa. Ukhunpi kaq murunkunatam rikuchkanchik. Kakaw icha Kakawa k'aspi (Theobroma cacao; nawa simimanta: Cacahuacuahuitl) nisqaqa huk wayuq sach'am. Nawa simipi cacahuatl nisqa rurunkunamantaqa kakawa upyanatam, chukulatitapas ruranku. Huk suti: apumikuy
11 ñiqin pachakwata
11 ñiqin pachakwataqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1001 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1100 watapi puchukarqan.
Juan Criado
Juan Criado Delgado sutiyuq runaqa ( paqarisqa Kallaw llaqtapi;  wañusqa Lima llaqtapi),  huk 🇵🇪 mama llaqtayuq takiq wan piluta hayt'aqmi karqan.
Arauca
Arauca nisqaqa Kulumbyapi huk hatun llaqtam. Arauca suyu uma llaqtapmi.
12 ñiqin pachakwata
12 ñiqin pachakwataqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1101 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1200 watapi puchukarqan.
Nobel Suñay Pachaykamaypi
Nobel Suñay Pachaykamaypi nisqaqa Alfred Nobelpa tistamintunpi sananchasqan pichqantin Nobel Suñaypura huk suñaymi, pachaykamaypi ancha allin aypasqakunapaq.
2011-2020
1901 - 1910 · 1911 - 1920 · 1921 - 1930 · 1931 - 1940 · 1941 - 1950 · 1951 - 1960
1961 - 1970 · 1971 - 1980 · 1981 - 1990 · 1991 - 2000 · 2001 - 2010 2011 - 2020
Kutipay
Kutipay (kastilla simipi: El Torno) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Santa Krus suyupi, Andrés Ibáñez pruwinsyapi, Kutipay munisipyupi.
Huwan XXI
thumb|right|280px| Huwan XXI (Tayta Papa 1276-1277) thumb|right|280px| Huwan XXI Tayta Papa wallqanqa Huwan XXI, Huwan XXI iskay chunka huk ñiqin (latin simipi:  Ioannes PP. XXI, Italya simipi: Giovanni XXI) Pedro Julião sutiyuq runaqa (* 1215 watapi paqarisqa Lisboa llaqtapi - † wañusqa Roma llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.
manta kama Tayta Papam.
1104
1104 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Hello Nico
Hello Nicoqa Taywa n, Taypey manta rock takiq kutum.
Wikipidiya:Kastilla yanapa
Bienvenidos a la Wikipedia en Quechua/Runa Simi!
Hello Nico
Wiñaykawsay
Hello Nicoqa Taywanmanta 2013 paqarichisqa alternativus takiqutum kanku. Ancha riqshisqam kanku llakisqa, urmarisqa takinrayku, shinallataq sapallan takiqninpa kunkanrayku Yu-Ting Chan. Takinta manakikin henerokunawan p'itun, kaykunahuna: pop, rock, electronik.Qillqasqankunaqa runakunap musyanta riqshichin,kawsaypa mana ebitakuq kontradiksita qhawachikun. Shiminkunata, takintapash shumaq qupushqa guitar pa distorsyonpi.Chay maduru ordenwan, talentasqa takiruraywan, kay takiqutuqa ancha riqshichisqa tukupakun 2013 llikapi takinkunata kacharisqanmanta. Shuk representakuqnin "花"-ta takirqan semanantin "StreetVoice"-pi (kayqa ancha hatun takip platafurman Chinapi). Kay takiqutuqapash "Hamuq Hatun" "10 Kusa Mushuq Takiqutu"-shina riqshichisqan, StreetVoisemanta 2013pi
Wikipidiya:Kastilla yanapa
En estas páginas se está construyendo la enciclopedia Wikipedia en idioma quechua. Este proyecto está recién en sus comienzos. Esta página de ayuda en castellano existe para que también puedan colaborar personas sin conocimientos profundos del idioma quechua.
Hello Nico
Wiñaykawsay
“Black Market Music Production” takiypa brandwan huninchisqamnata, kay takiqutuqa wamaq single EP “Plankton of the City”-ta riqshichisqanku 2014 Qhapaq Sitwapi, kayqa ancha achka Chinap, Taywanpa takiqkunamanta, kritikukunamantapash allin rekomendasqam. Qulla Puquy pi, Hello Nicoqa wakin taykunata ñawpaq albumninmanta “Familiar Desolation” kacharikun llikapi. Achka takinkunata rankinpi hukñiqinpi chayarqapun semanantin. 2015 Hatun Puquypi, takiqutuqa albumninta qhatuyta qallarikun, chaynallataq original-lla urayqachiy. 2021 Qhapaq Sitwa pi, Takinta "tika" 11 hunu qhawaq chayarqapun
Wikipidiya:Kastilla yanapa
¿Por qué una ayuda en castellano?
En Sudamérica se calcula que viven alrededor de 14 millones de personas que hablan el idioma quechua. Desgraciadamente, estas personas en su mayoría pertenecen a los sectores más pobres de la población y, por lo tanto, pocas tienen acceso a Internet.
Hello Nico
Wiñaykawsay
Hello Nicoqa Taywanpi muyurikun “Familiar Desolation” kacharispaqa. Takiqutuqa Hong Kongman, Guangzhouman, shinallataq Shanghaimant minkarichisqaku, chaymi achka konsyertota rurarqun. 2015 Anta Sitwapi, ancha chaninchasqa "Legacy"-ta takinku Taypeypi, shuk minutupillam tickets-ta tukurqanku. Chaypas Yahoo pi rikurichiwasqanku llikapi, kaypi Taywanpa indie takiqutupaq rekordmi kan.
2017 Pawqar Waraypi SXSWman minqarisqankutaq
Wikipidiya:Kastilla yanapa
¿Por qué una ayuda en castellano?
Por eso no es de extrañar que actualmente haya poca gente quechuahablante colaborando con la enciclopedia libre, llamada en quechua Wikipidiya. Sin embargo, los pocos artículos existentes y la traducción de la página principal demuestran que sí los hay. No obstante, el proceso de construcción de la Wikipidiya en quechua -igual que las de otros idiomas aborígenes sudamericanos, como el guaraní- sería muy lento sin la colaboración de más gente. Por eso sería muy útil que también participe gente sin conocimientos profundos del idioma, sobre todo para traducciones.
Waripampa distritu (Hunin suyu)
Waripampa distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Huaribamba) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Shawsha pruwinsyapi, Hunin suyupi. Uma llaqtanqa Waripampa llaqtam.
Wikipidiya:Kastilla yanapa
Cómo se colabora en la Wikipedia
Si no lo sabes todavía: La Wikipedia se basa en el formato Wiki que permite la edición en línea de todas las páginas (excepto unas pocas que solamente pueden ser editadas por administradores). Eso quiere decir que cualquiera puede editar los artículos de la enciclopedia, escribir artículos nuevos, enlazar páginas, etc. Cada artículo dispone, además, de una página de discusión, en dónde se pueden expresar y confrontar opiniones sobre los temas propios del artículo, escribir críticas al texto existente, proponer cambios, etcétera.
Maqari distritu
Maqari distritu (kastilla simipi: Distrito de Macari) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, Melgar pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Maqari llaqtam.
Waripampa distritu (Hunin suyu)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Wikipidiya:Kastilla yanapa
Cómo se colabora en la Wikipedia
Para saber como se escriben y editan bien los artículos, por favor consulta la Sección de Ayuda de la Wikipedia en Castellano (en español).
María Sumire
thumb|right|200px|María Sumire
Waripampa distritu (Hunin suyu)
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
María Sumire
Piruwpaq Huñu (Unión por el Perú) partidupi wankurisqa kaspa, 2006 watapi Piruwpa Kunrisunman akllasqa karqan. 25 ñiqin anta situwa killapi 2006 p'unchawpi Hilaria Supa sutiyuq warmiwan Piruwpa wiñay kawsayninpi ñawpaq kaspa qhichwa simipim hurarqan, fujimorista Martha Hildebrandt sutiyuq kunrisup umalliqnin warmi k'amiptinpas.
Waripampa distritu (Hunin suyu)
Simikuna
Pukyu:
Maqari distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Muwriy simi
Muwriy simi (Mòoré) nisqaqa Kunti Aphrikapi kawsaq Mossi nisqa runakunap rimayninmi. Pichqa hunuchá rimaqniyuq kachkan.
Luzmila Carpio
Luzmila Carpio sutiyuq warmiqa (1954 watapi paqarisqa Panakachipi, Qala Qala ayllu llaqtapi, P'utuqsi suyupi, Buliwyapi) huk buliwyanu, qhichwa simipi takiq warmim.
Kunanqa Paris llaqtapim kawsachkan.
Maqari distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Wikipidiya:Kastilla yanapa
Para adquirir conocimientos básicos
En el artículo "Quechua" de la Wikipedia en español tienes alguna información básica del idioma. Se está preparando además un curso en línea de quechua en Wikilibros en español y un diccionario en el wikcionario. He aquí una lista de enlaces a páginas web que pueden ser una ayuda para aproximarse al idioma quechua:
¿Conocés más páginas útiles? ¡Agregalas a la lista!
¿Qué puedo hacer sin casi nada de conocimientos en Quechua?
Muchas cosas solamente necesitan alguna herramienta simple como un diccionario. Por ejemplo:
María Sumire
Mariyaqa 2007 watapi Kamachiy Ruraykamay 806 (Proyecto de Ley 806) nisqatam qallarirqan, Piruwpi indihina runakunap rimayninkunata amachanapaq. Piruwpa Kunrisun Piruwpa Qallariy Rimaykuna Amachana Llamk'achina Kamachiy (Ley para la Preservación y uso de las Lenguas Originarias del Perú) nisqaman ari nirqan.
Ulmus
2017 watapi runa yupaykamaqa 46.484 runayuqmi kachkan.
13 ñiqin pachakwata
13 ñiqin pachakwataqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1201 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1300 watapi puchukarqan.
María Sumire
María Sumireqa Methodista Inlisyapim wankurisqa.
Tournavista distritu
Tournavista distritu (kastilla simipi: Distrito de Tournavista) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wanuku suyupi, Inka wamp'uwatana pruwinsyapi. Uma llaqtanqa 79 llaqtam.
Kapya
Kapya; (alfajor de harina de maíz relleno con dulce (valles calchaquíes))
Tournavista distritu
Wiñay kawsay
Kamasqa, Fernando Belaúnde Umalliq.
Wikipidiya:Kastilla yanapa
¿Qué puedo hacer sin casi nada de conocimientos en Quechua?
En realidad, se puede hacer casi todo... menos la elaboración de textos completos.
Cosas para hacer en esta fase
También hay cosas, que por favor pedimos que NO hagas:
SI se puede discutir de permitir, en una primera fase, la utilización de términos aislados en castellano en listas y en tablas. Por ejemplo, si estás pasando una tabla con los datos básicos de un país y no sabes lo que quiere decir "población" o "superficie" en quechua, podrías poner este término entre paréntesis y alguien en algún momento seguro que lo traducirá. Pero esta práctica solamente será necesaria en la primera fase de construcción de esta enciclopedia, ya que dentro de un tiempo todos los términos posibles en tablas y listas de este tipo ya contarán con ejemplos.
Con un poquito de conocimiento, ya se puede hacer mucho más
Este proyecto también necesita personas que escriban textos. En el estado actual del proyecto, no importa si están escritos perfectamente sin errores ortográficos o de sentido. Esto cambiará con el tiempo: cuando el proyecto se haga más popular, seguro que alguien que sabe bien el idioma va a corregir tu error. O lo haces tú mismo, aprendiendo mejor el idioma...
Aprovecha la oportunidad y métete sin miedo en alguna de las páginas de cursos del idioma quechua mencionadas abajo. Esta lengua tiene bases algo diferentes a las de los idiomas europeos; sin embargo, presenta algunas características que lo hacen bastante fácil de aprender. Por ejemplo: ¡Sólo hay un modo de conjugación de verbos! El lenguaje técnico y científico se basa casi por completo en el castellano; esto hace que además se puedan deducir los significados de varias palabras (por ejemplo paahina). Es un idioma con expresiones muy sutiles, con pocas palabras se puede decir más que en una hoja entera en castellano, alemán o inglés.
Si quieres aprender el idioma con más profundidad, aquí hay un listado de instituciones que lo enseñan:
Si conoces otras, ¡no dudes en agregarlas a la lista!
Para las personas que sepan Quechua
¡Bienvenidos! Los necesitamos urgentemente ya que hay cosas que solamente pueden escribir ustedes.
Hamunkichiq! kaypi munachkayku maypichus qankunalla atiwaqchhis qillkayta.
Muy urgente es, por ejemplo una sección de ayuda en el idioma quechua, para que el "surfeador" quechua-hablante pueda consultar esta sección para saber como editar páginas, escribir artículos nuevos, etc. Aunque sea al principio solamente una lista de recomendaciones... ¡adelante!
Manchay osqjastuta, maypichoj yanapayniykita munayku qhichwa qallupi, maypichos pichuoj kay laqueta qawajka riqsinampaq allinta ajimanta riqsichikunaykupaq ñawpaqman ripapahima tukuyninchiq.
'''Siguiendo la tradición de varias de las wikipedias grandes, también es útil construir un Café como en la Wikipedia en castellano (es:Wikipedia:Café), es decir, un espacio de consultas y de discusión. Este debería ser también en quechua.'''
En un futuro cercano, cuando el proyecto se haga un poco mas grande, seguramente también vamos a necesitar administradores con "poderes especiales", que puedan realizar correcciones, borrar artículos (es decir, artículos que ameriten ser eliminados puesto que la colaboración previa de otros usuarios de buena intención no debe ser menospreciada), eliminar usuarios que causan daños etc. Si alguien se ofrece para este trabajo, lo puede comentar en la página de discusión de la página principal.
China wirwina
China wirwina (Verbena cuneifolius) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Yana Lucila Lema Otavalo
Yana Lucila Lema Otavalo (Yana Lusila Lima Utawalu) sutiyuq warmiqa (1974 watapi paqarisqa Peguche llaqtapi, Peguche kitillipi, Utawalu kitipi, Impapura markapi) ikwaduryanu kichwa simipi qillqaqmi, willay kamayuq, t'ikraqpas.
Punku p'anqa: Mishiku
{| cellspacing="5" cellpadding="0" style="background:transparent;"
Sullkun
Sullkun (kastilla simipi: Sullcón icha Sulcon) nisqaqa Piruwpi, Paryaqaqa wallapi, huk rit'i urqum Hunin suyupi, Yawli pruwinsyapi, Suytukancha distritupi, Lima suyupipas, Waruchiri pruwinsyapi, San Mateo distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.650 mitrum aswan hanaq.
Yana Lucila Lema Otavalo
Kawsaynin
Yana Lucilaqa Kichwa ayllupis wiñarqan Peguche llaqtapi. Kitu llaqtapi Kitu Chawpi Yachay Suntur (Universidad Central de Quito) nisqapi yachaqarqan willay kamayta. Wawa kaspa kichwa simita yachakurqaspanñapas, chay Kitupi yachay sunturllapi kichwata qillqayta yachaqarqan. Chaymantataq televisora RTS nisqapi Kichwapi nisqa willay riqsichinapim llamk'arqan, chaymantaq Willaykuna nisqa willay riqsichinapi, Ecuador TV nisqapi. Kichwa simipi pallasqan willakuykunata, harawikunatapas uyancharqan, kikinpa qillqasqankunatapas uyancharqan huk liwrunkunapi. 2016 watapi Kitu llaqtapi Ikwadur mamallaqtap suñaynin Quri Rumiñawi (Rumiñahui de Oro) nisqatam chaskirqan, Chaska nisqa kikinpa qillqasqan willakuyninrayku.
14 ñiqin pachakwata
14 ñiqin pachakwataqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1301 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1400 watapi puchukarqan.
Chawpi Qhatantika
Chawpi Qhatantika icha Chawpi Qhatant'ika (Katantica Central) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Apulupampa wallapi, huk urqum, Chuqiyapu suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi. Pikchunqa mama quchamanta 5.630 mitrum aswan hanaq.
Wikipidiya:Contribuir efectivamente
Sabiendo poco de quechua, ¿cómo puedo contribuir efectivamente a la Wikipedia quechua?
En esta Wikipedia quechua hay páginas de ayuda para generar artículos esbozos. Con ellas puedes hacer artículos quechuas, además aprendiendo un poco más de esta hermosa lengua.
¡No copies textos de otras Wikipedias en otros idiomas a artículos de esta Wikipedia! Aquí todos los textos deben ser en quechua. Artículos sin texto quechua serán borrados. Con meras traducciones de palabras (por ejemplo "T'anta (kastilla simipi: Pan)") puedes contribuir al Wikcionario quechua.
Escribir la prosa
Si ya creaste un miniesbozo o deseas expandir otro pueder buscar frases útiles para agregar en este enlace: Wikipidiya:Kusaq rimasqakuna. Eso sí, no olvides averiguar lo que el artículo ya dice para no repetir información. Si un artículo solo tiene una frase puedes probablemente reemplazar toda la prosa con frases de la lista, pero si el artículo tiene una prosa más larga debes tener cuidado con lo que agregas y quitas.
Kankil
thumb|right|Kankil. thumb|right| Kankil, Sara hamk'a icha Sara kamcha nisqaqa k'allanapi icha mankapi q'uñichispa t'uqyachisqa, hamk'asqa sara murukunam.
Puru-puru
Rikchaqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
Pitumarka distritu
Pitumarka distritu (kastilla simipi: Distrito de Pitumarca) nisqaqa Qanchi pruwinsyapi, Qusqu suyupi (Piruwpi), huk distritum. Uma llaqtanqa Pitumarka llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
1105
1105 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Eduardo de Habich
250px|thumb|Eduardo de Habich Edward Jan Habich, Eduardo de Habich sutiyuq runaqa ( paqarisqa Warszawa llaqtapi -  wañusqa Lima llaqtapi) huk 🇵🇱 mama llaqtayuq Yupay yachachiq wan allwiya kamayuq runam qarqan.
Piruwmanmi chayan 1869pi, wachachin Universidad Nacional de Ingenieríata 1876pi.
Taytan: Ludwik Habich; Maman: Matylda Mauersberger. Warmi: Virginia Brando Churinkuna: (4).
Kaqlla simi
Kaqlla simi nisqa kapunakuq rimakunaqa kuska, iskayninpa sut'inniyuq rimakunam, ahinataq:
Tunja
thumb|right|290px|Tunja, Kulumbya Tunja nisqaqa Kulumbyapi huk hatun llaqtam. Boyacá suyu uma llaqtapmi.
Yakuampi kiti
Yakuampi kiti (kastilla simipi: Cantón Yacuambi) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Zamora Chinchipi markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa 28 de Mayo / San José de Yacuambi llaqtam.
Runakuna
Yakuampi kitipiqa Sarakuru Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa 28 de Mayo kitillipi, La Paz kitillipi Tutupali kitillipipas kawsanku.
Pulitika Rakiy
Kimsa kitillinmi kan:
Wamanqa
Wamanqa icha Wamanka (Ayakuchu llaqta nisqapas, kastilla simipi: Ayacucho icha Huamanga) huk piruwanu hatun llaqtam, Ayakuchu suyup Wamanqa pruwinsyapas uma llaqtanmi. 2005 watapiqa Wamanqa llaqtapi 147.256 runas kawsachkan.
15 ñiqin pachakwata
15 ñiqin pachakwataqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1401 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1500 watapi puchukarqan.
Kallawaya
Kallawaya nisqakunaqa Buliwyapi huk runa llaqtam, Kurwa, Chajaya, Khanlaya, Huata Huata, Inka, Chari llaqtakunapi kawsaq, Charasani k'itipi, Bautista Saavedra pruwinsyapi, Chukiyapu suyupi. . Qallawaya runakunaqa karu puriq hampiqkunam, yura pallaqkunam.
Kallawayakunaqa qhichwa simita rimaspanpas, huk hampiqkuna kallawaya simi nisqa, qhichwamanta pukina simiwan chaqrusqas rimaytas riman.
Wamanqa
Wiñay kawsay
Ñawpaqta Ayakuchu sutiyuq llaqtata Wamanqawan sutichasqaku. Isqun p'unchawpi chunka iskayniyuq killapi 1824 watapi Antonio José de Sucre sutiyuq awqaqkunap umanqa ispañul awqankunatas Wamanqa k'itipi atiparqan. Simón Bolívar Piruwpa qispichiqnin nisqaqa 15 p'unchawpi iskay killapi 1825 watapis chay llaqtataqa Ayacucho sutiwan suticharqan. Chay llaqtaqa Piruwpa Ayakuchu sutiyuqmi suyunpi kachkan. Hatun yachay wasinpa sutinmi Universidad San Cristóbal de Huamanga.
Diyula simi
Diyula simi (Julakan) nisqaqa Kunti Aphrikapi huk rimaymi. Kimsa hunuchá rimaqniyuq kachkan.
1106
1106 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Desarrollo Yachay Suntur
Desarrollo Yachay Suntur (kastilla simipi: Universidad del Desarrollo) nisqaqa Chili mama llaqtapi huk yachay sunturmi.
Wiñay kawsay
Desarrollo Yachay Suntur, 1990 watapi kamarisqa karqan.
Wintu munisipyu
Wint'u munisipyu (aymara simipi: Wintu jisk'a t'aqa suyu; kastilla simipi: Municipio Vinto) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Killaqullu pruwinsyapi, Quchapampa suyupi. Uma llaqtanqa Wintu llaqtam.
16 ñiqin pachakwata
16 ñiqin pachakwataqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1501 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1600 watapi puchukarqan.
Wintu munisipyu
Kantunkuna
Tawa lantunmi kan.
Qullana Mariya
150px|thumb|Qullana Mariyap llump'aq kunsipsyunnin. Qullana Mariya nisqaqa (kastilla simipi: Virgen María, latin simipi: Virgo Maria, grigu simipi: Παρθένος Μαρία [Parthénos María]) Hisuspa maman karqan, kristiyanu iñiypi Apu yayapa Maman nisqa.
Wintu munisipyu
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Qullana Mariya
Kristiyanu iñiykamaqa wirhinsi (mana yuqusqa warmi) karqan, Husiy sutiyuq qiru llaqllaqwan tiyakuq. Ch'uya Ispiritup ch'uyalla, llump'aqlla yumasqan kaptinsi, Jesus wiksanpi tukurqan.
Wintu munisipyu
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Qullana Mariya
yayan: hutsannaq)|Huwakin, Mama: Hutsannaq Ana.
Kathuliku Inlisyapiqa Much'aykusqayki Mariya manaqa ( Mamita Mariya) nisqapim Qullana Mariyata yupaychanku.
Wintu munisipyu
Simikuna
Wint'u munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Huwan Pawlu II
Juan Pawlu II icha Juan Pawlu iskay ñiqin (latin simipi: Ioannes Paulus PP. II, Italya simipi: Papa Giovanni Paolo II) sutiyuq runaqa (* 18 ñiqin aymuray killapi 1920 watapi paqarisqa Wadowice llaqtapi - † 2 ñiqin ayriway killapi 2005 watapi wañusqa Watikanu llaqtapi) huk Pulunya mama llaqta taytakura, Tayta Papam karqan.
Tukuy Santukuna munisipyu
Tukuy Santukuna munisipyu (kastilla simipi: Municipio Todos Santos) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Puerto de Mejillones pruwinsyapi, Uru Uru suyupi. Uma llaqtanqa Tukuy Santukuna llaqtam.
Kantunkuna
Huk kantunmi kan: Tukuy Santukuna kantun.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Tukuy Santukuna munisipyupiqa kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Éverton Ribeiro
thumb|right|250px|Éverton Ribeiro Éverton Augusto de Barros Ribeiro sutiyuq runaqa, icha Éverton Ribeiro ( paqarisqa Arujá llaqtapi - ) huk  🇧🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Wikipidiya:Aknalla yanapay
Ima hinataq allilla, aknalla qhichwa Wikipidiyata yanapanchik?
Kay qhichwa Wikipidiyapiqa yanapana qillqakunam kachkan, musuq t'una qillqasqakunatam rurananchikpaq.
Ama huk rimaykunapi Wikipidiyakunamanta qillqakunata iskaychamuychu! Kay Wikipidiyapiqa Qhichwa simillapim qillqakuna kachun. Mana qhichwapi qillqakunaqa champasqa kanqam. T'ikrasqalla, simi qullqapaqlla kaqkunataqa (ahinataq "T'anta (kastilla simipi: Pan)" chaylla) Wikisimitaqi nisqaman qillqay.
La Yarada-Los Palos distritu
La Yarada-Los Palos distritu (kastilla simipi: Distrito de La Yarada-Los Palos) nisqaqa 🇵🇪 mama llaqtapi huk distritum, Taqna suyupi, Taqna pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Los Palos llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa pi, Ollanta Humala Umalliq.
Alkali q'illay
Alkali q'illay nisqakunaqa huk kaq qallawap huñunpa q'illayninkunam, t'inkisqakunapi huk chaniyuq (muksichana yupay: +1), huk mana q'illaykunawan (aswanta kachichaqkunawan), yakuwan, p'uchqukunawan ancha sinchita ruranakunmi.
Yakumuksinkunaqa ancha sinchi llipt'am.
Kaymi allpa alkali q'illaykuna:
Waytapallana
Waytapallana (kastilla simipi: Nevado Huaytapallana) nisqaqa Piruwpi, Antikunapi, huk rit'i urqum, Waytapallana wallapi, Hunin suyupi, Wankayu pruwinsyapi, Paryawanka distritupi, Wankayu distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta 5.557 / 5.768 mitrum aswan hanaq. Wankayu llaqtamantaqa 29 km karum, chincha antinpi.
Asu Q'arani
Asu Q'arani (Azucarani / Ascarani) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, huk urqum, Apulupampa wallapi, Chuqiyapu suyupi, Franz Tamayo pruwinsya, Pilichuku munisipyu, Such'i quchap antinpi, Monte Alba urqup chinchayninpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.580 mitrum aswan hanaq.
Allpa alkali q'illay
Allpa alkali q'illay nisqakunaqa iskay kaq qallawap huñunpa q'illayninkunam, t'inkisqakunapi iskay chaniyuq (muksichana yupay: +2), huk mana q'illaykunawan (aswanta kachichaqkunawan), yakuwan, p'uchqukunawan ancha sinchita ruranakunmi.
Ukayali pruwinsya
Ukayali pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Ucayali) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Luritu suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Kuntamana llaqtam.
Asu Q'arani
Kay urqup sutinqa aymara simim, asu wawa, q'ara, -ni huk aymara k'askaq.
Ukayali pruwinsya
Wiñay kawsay
Kamasqa, Eduardo López de Romaña Umalliqmi.
Allpa alkali q'illay
Kaymi allpa alkali q'illaykuna:
Ukayali pruwinsya
Pulitika rakiy
Suqta distritunmi kan.
Runakuna
Ukayali pruwinsyapiqa Cashibo-Cacataibo, Piru, Shipibo-Conibo runakunam tiyanku.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu:
Frédéric Mistral
thumb|right|260px|Frédéric Mistral (1830-1914) Frédéric Mistral sutiyuq runaqa (* paqarisqa Maillane llaqtapi -   wañusqa Marseille llaqtapi), huk 🇫🇷  mama llaqtayuq qillqaq runam, uqsitan simipi qillqaqmi.
Nobel Suñay|20px 1904 watapis simi kapchiypi Nobel Suñaytam chaskirqan.
Mirelhata, Calendau nisqata qillqarqa.
Lo Tresaur dau Felibritge nisqa (jatun uqsitan simi qullqatam qillqarqa.
Felibritge nisqa uqsitan simi jatun yachay wasitam tijsirka.
Taytan: François Mistral; Maman: Adélaide Poulinet; Warmi: Marie.Churinkuna:.
Chiñi wirwina
Chiñi wirwina (Verbena minima) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Kachichaq
Kachichaq nisqakunaqa qanchis kaq qallawap huñunpa mana q'illayninkunam, t'inkisqakunapi huk chaniyuq (muksichana yupay: -1), q'illaykunawan ancha sinchita ruranakunmi.
Yakuchaqwan t'inkisqankunaqa ancha sinchi p'uchqum.
Kaymi allpa alkali q'illaykuna:
Huwan XXII
thumb|right|280px| Huwan XXII (Tayta Papa 1316-1334) thumb|right|280px| Huwan XXII Tayta Papa wallqanqa Huwan XXII, Huwan XXII iskay chunka iskay ñiqin (latin simipi:  Ioannes PP. XXII, Italya simipi: Giovanni XXII) Jacques Duèze sutiyuq runaqa (* 1244 watapi paqarisqa Cahors llaqtapi - † wañusqa Avignon llaqtapi) huk Tayta Papam karqan.
manta kama Tayta Papam.
Betty Veizaga Siles
Natividad Betty Veizaga Siles sutiyuq warmiqa huk 🇧🇴 mama llaqtayuq takiq warmim Wak'as llaqtamanta, Quchapampa suyupi. Paqarimurqa 25 p'unchay qhapaq raymi killapi 1957 watapi. Wawamantapacha qallarirqa takiyta waqachiytataq charankuta, San Rafael wayrawasipi, Quchapampa llaqtapi. Chaymanta Pukaq Wayra (Pukaj Wayra) Qutumam yaykurqa 1980 watapi Istukulmu llaqtapi, Suwisya mama llaqtapi. Chaypachamantapacha pay ñawpaq simi (voz), jinallataq waqachin kay waqachinakunata: charankuta, runrukutawan (jatun charanku). Chanta waq qutukunata ruwallantaq, Dúo takiytinkuta Rufo Zurita qusanwan, wawan Quillawampis.
Diskunkuna
Betty Veizaga Pukaj Wayra Qutuwan: Betty - Quilla Pukaj Wayra Qutuwan:
Betty - Quilla:
Ewe simi
Ewe simi (Èʋe / Èʋegbe) nisqaqa Kunti Aphrikapi huk rimaymi. Pichqa hunuchá rimaqniyuq kachkan.
Jean-Bertrand Aristide
Jean-Bertrand Aristide sutiyuq runaqa "Titide" o "Titid"(* paqarisqa Port Salut llaqtapi - ). Ayti mama llaqtayuq taytakuram, Yachay wayllukuqmi, Dyusmanta yachachiqmi, pulitikupas.
1991 watamanta ñawpaq kuti Aytipa Umalliqnin karqan.
Manizales
thumb|right|290px|Manizales, Kulumbya
Manizales nisqaqa Kulumbyapi huk hatun llaqtam. Caldas suyu uma llaqtapmi.
San Sebastián Yachay Suntur
San Sebastián Yachay Suntur (kastilla simipi: Universidad de San Sebastián) nisqaqa Chili mama llaqtapi huk yachay sunturmi.
Wiñay kawsay
San Sebastián Yachay Suntur, 1989 watapi kamarisqa karqan.
Wikipidiya:Llaqta sutikuna
Llaqtakunap sutinkunataqa kay hinatam qillqasunchik:
1107
1107 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
17 ñiqin pachakwata
17 ñiqin pachakwataqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1601 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1700 watapi puchukarqan.
Apunqu distritu
Apunqu distritu (kastilla simipi: Distrito de Apongo) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Victor Fajardo pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi. Uma llaqtanqa Apunqu llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
San Andrés de Cutervo distritu
San Andrés de Cutervo distritu (kastilla simipi: Distrito de San Andrés de Cutervo) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, Cutervo pruwinsyapi. Uma llaqtanqa San Andrés de Cutervo llaqtam.
Florencia (Caquetá)
Florencia nisqaqa Kulumbyapi huk hatun llaqtam. Caquetá suyu uma llaqtapmi.
Belisario Boeto pruwinsya
Belisario Boeto pruwinsya (aymara simipi: Belisario Boeto jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Belisario Boeto) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Chuqichaka suyupi. Uma llaqtanqa Villa Serrano llaqtam.
Kay pruwinsyaqa Belisario Boetomantam sutichasqa (* 1841 - † 1900)
Católica de la Santísima Concepción Yachay Suntur
Católica de la Santísima Concepción Yachay Suntur (kastilla simipi: Universidad Católica de la Santísima Concepción) nisqaqa Chili mama llaqtapi huk yachay sunturmi.
Wiñay kawsay
Católica de la Santísima Concepción Yachay Suntur, 1991 watapi kamarisqa karqan.
Belisario Boeto pruwinsya
Pulitika Rakiy
Kimsa kantunmi kan:
1109
1109 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Belisario Boeto pruwinsya
Runakuna
Pruwinsyapiqa 63,4 % mana indinina runakuna, 36 % Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Belisario Boeto pruwinsyapiqa (Villa Serrano munisipyupi) kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Qawana kantun (P'utuqsi)
Qawana kantun nisqaqa (kastilla simipi: Cantón Cahuana) Buliwyapi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Daniel Campos pruwinsyapi, Llika munisipyupi. Uma llaqtanqa Hatun Qawana llaqtam.
Narciso Campero pruwinsya
Narciso Campero pruwinsya nisqaqa (aymara simipi: Narciso Campero jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Narciso Campero, Narciso Campero Leyesmanta sutichasqa) Buliwya suyup chawpinpi, Quchapampa suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Aykili llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan.
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
1108
1108 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Narciso Campero pruwinsya
Simikuna
Narciso Campero pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Musiku
thumb|right|200px|[[Aykili llaqtamanta charanku]]
Hatun wirwina
Hatun wirwina (Verbena litoralis) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Pedro Blanco Soto
thumb|right|160px|Pedro Blanco Soto Pedro Blanco Soto sutiyuq runaqa ( paqarisqa Quchapampa llaqtapi, Wuliwiyapi, wañusqa Chuqichaka llaqtapi, Wuliwiyapi), huk 🇧🇴 mama llaqtayuq awqaq pusaq, pulitiku, pichqa ñiqi umalliqninmi karqan.
Wikipidiya:Amachay
Wikipidiyapiqa kamachiq p'anqata amachaytam atin, chay p'anqa wandaluchasqa kaptinqa icha iskay, aswan ruraqkuna maqanakuptinqa.
Rafinha
thumb|right|250px|Rafinha Marcio Rafael Ferreira de Souza Cunha sutiyuq runaqa, icha Rafinha ( paqarisqa Londrina llaqtapi - ) huk  🇧🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Yuyapichis distritu
Yuyapichis distritu (kastilla simipi: Distrito de Yuyapichis) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wanuku suyupi, Inka wamp'uwatana pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Yuyapichis llaqtam.
Muqiwa distritu
Muqiwa distritu (kastilla simipi: Distrito de Moquegua) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Mariscal Nieto pruwinsyapi, Muqiwa suyupi. Uma llaqtanqa Muqiwa llaqtam.
Yuyapichis distritu
Wiñay kawsay
Kamasqa, Fernando Belaúnde Umalliq.
Muqiwa distritu
Runakuna
49 419 runakuna (24 544 qhari, 24 875 warmi)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Yopal
thumb|right|290px|Yopal, Kulumbya
Yopal nisqaqa Kulumbyapi huk hatun llaqtam. Casanare suyu uma llaqtapmi. 2 771 km²,
Sinru qillqa: Urqu (Grisya)
Lista: Urqu (Grisya);
Mikhuy kamay
Mikhunakunamanta upyanakunamantapas qillqakuna.
Yukamani
Yukamani nisqaqa (kastilla qillqaypi: Volcán Yucamani / Yucamane) Antikunapi, Piruw mama llaqtapi huk nina urqum, Barroso wallapi, Taqna suyupi, Kantarawi pruwinsyapi, Kantarawi distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.508 mitrum aswan hanaq.
1110
1110 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Loja marka
Loja marka (kastilla simipi: Provincia de Loja)nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk markam. Uma llaqtanqa Loja llaqtam.
Runakuna
2001 watapiqa markapi 6.738 Kichwa runam kawsachkanku. Loja markapiqa Sarakuru runakunam tiyanku.
Pulitika rakiy
Chunka suqtayuq kitinmi kan.
Markapi paqarisqa
Yachay tarpuy:
Kurku kallpanchay:
Taki kapchiy:
Makhuwa simi
Makua icha Makhuwa simi nisqaqa huk Bantu rimaymi, Musambikpi Tansanyapipas rimasqa. Kimsa hunuchá rimaqnin kachkan.
Casimira Rodríguez
Marcela Casimira Rodríguez Romero sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Misk'i llaqtapi, Quchapampa suyupi, Wuliwiyapi - ) huk 🇧🇴 mama llaqtayuq qhichwa simi rimaq sindikatu pusaq, pulitiku warmim.
Ch'uqichaq
Yakuchaqwan t'inkisqankunaqa aslla p'uchqum.
Kaymi allpa alkali q'illaykuna:
Casimira Rodríguez
2006 watamanta 2007 watakama Buliwyap ñawpaq kaq qhichwa chiqarimay ministrum karqan.
13 watayuq kaspa Casimira Quchapampa llaqtaman rirqan chaypi wasi p'asña kaspa llamk'aq, yaqa iskay chunka wata. Chaypi Wasi p'asñakunap mamallaqta tantanakuynin (Federación Nacional de Trabajadoras del Hogar) sutiyuq sindikatukunap hatun tantanakuyninta kamariyta yanaparqan, ñawpaq kaq pusaqnin tukuspa. 2001 watapitaq Awya Yala mamallaqtapura wasi p'asñakunap 14 sindikatunkunap hatun tantanakuyninpa sapsi sikritaryunmi tukurqan. Ch'isi yachay wasipi yachaqayta tukukuspa Buliwya Kathuliku Yachay Suntur (Universidad Católica Boliviana) nisqapi runa yachayta yachaqayta qallarirqan.
Casimira Rodríguezqa Mithudista Inlisyapim wankurisqa. 2003 watapi Mithudista Thak Suñaytam chaskirqan.
Kunanqa Chukiyapu llaqtapim kawsachkan.
Akhamani
Akhamani, Aqhamani icha Akamani nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Apulupampa wallapi, huk rit'i urqum, Chuqiyapu suyupi, Bautista Saavedra pruwinsyapi, Kurwa munisipyupi, Qamsaya kantunpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.400 / 5.666 mitrum aswan hanaq.
Chillán
thumb|300px|right|Chillán.
Max Weber
Maximilian Karl Emil Web sutiyuq runaqa (* paqarisqa Erfurt llaqtapi -  wañusqa Múnchen llaqtapi) huk 🇩🇪 mama llaqtayuq qillqaq, musiku waki yachaq wan yachay wayllukuq qarqan.
Taytan:	Max Weber Sr., Maman: Marianne Weber. Warmi: Marianne Weber. Churinkuna:.
Alma mater: Heidelberg Yachay Sunturnin.
1111
1111 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Popayán
thumb|right|290px|Popayán, Kulumbya