cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Norma Aleandro
Taytan: Pedro Aleandro; Maman: Maria Luisa Robledo. Qusan: Eduardo Le Poole; Oscar Ferrigno. Churi: Oscar Ferrigno.
Sankay
Sankay (kastilla simipi: Sangay) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk nina urqum, Morona Santiago markapi, Muruna kitipi, Sankay mama llaqta parkipi. Pikchunqa mama quchamanta 5.230 mitrum aswan hanaq.
Wachaq distritu
Wachaq distritu (kastilla simipi: Distrito de Huachac) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Chupaka pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Wachaq llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Waqullani distritu
Waqullani distritu (kastilla simipi Distrito de Huacullani) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Chukuwitu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Waqullani llaqtam.
Runakuna
14 906 runakuna: 7 831 qhari, 7 075 warmi.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Wikipidiya:Wikipidiyamanta rimanakuy
Ima hinam rimanakuspa akllasunchik
Aswan akllanakunamanta hukta akllayta munaspaqa, ñawpaqta rimanakusunchik. Chay hina mana akllaspa arí ninakuspa taripanatachá tarinchik.
Llaqtakunap sutinkuna
User:Huhsunqu-qa lliw kastilla simimanta hap'isqa, mama llaqtakunap sutinkunam kikinpa yuyaspa rurasqan, musuq sutikunaman astan. Huk ruraqkuna alli niptincha, hukkunataq ama ninman. Imatataq yuyankichikman?
Qallarichiq: AlimanRuna 11:06 26 ene 2007 (UTC)
Rumi-rumi
Rumi-rumi nisqaqa rumisapa ch'in pacham.
Yawli wamani
290px|thumb|right| Piruw Chawpi Khillayñan Yawli wamani (kastilla simipi: Provincia de Yauli) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Sunin suyupi, huk wamanim. Uma llaqtanqa Uruya llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, José Pardo y Barreda Umalliqmi.
Pulitika rakiy
Chunka distritunmi kan:
Mitan kamay
Mitan kamay niqawanqa uywakuna, yurakuna, k'allampakuna, añakikuna, lliw kawsaqkunatam raki huñu nisqakunapi allichanchik. Kay mitan kamaytaqa Carl von Linné sutiyuq runam kamarqan.
Awacha turrikuna
thumb|250px|Awacha turrikuna, New York llaqtapi. thumb|250px|Rawrachkaq Awacha turrikuna, 11-IX-2001 p'unchawpi. Awacha turrikuna (inlish simipi: Twin Towers) icha Pachantinpa Qhatuna Chawpin (World Trade Center) nisqaqa New York llaqtapi ancha hatun, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi lliwmanta aswan hatun wasikunam karqan.
Wiñay kawsay
11 ñiqin tarpuy killapi 2001 p'unchawpiqa terroristakuna New York llaqtapi pitu hatun wasintintam (World Trade Center, New York Twin Towers nisqata), Washington DC llaqtapi maqanakuy ministiryup (Pentagon nisqap) huk rakinta suwakusqa antankakunawan thuñichirqan, achka waranqa runakunatam wañuchispa. Chaymantam George Walker Bush terrorismu hayu maqanakuyta rimarirqan.
Niqirya
Niqirya icha Nihirya llaqtaqa Aprikapi huk mama llaqtam.
Niqiryapiqa 161 644 000 runakunam kawsachkanku.
Rikch'ana
Rikch'ana (latin simipi: genus) nisqaqa kawsaqkunapaq mitan kamaypi, raki huñukunapaq huk katiguriyam.
Chupikiña
Chupikiña (kastilla qillqaypi: Chupiquiña) nisqaqa Antikunapi, Barroso wallapi, huk nina urqum, Chili mama llaqtapi, Arika Parinaqutapas suyupi (chawpin), Piruw mama llaqtapipas, Taqna suyupi, Taqna pruwinsyapi, P'allqa distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.789 mitrum aswan hanaq.
Georgia (sut'ichana)
Georgia icha Qhiyurqya nisqaqa kaykunatam niyta munan:
Oscar Chávez
thumb|right|260px| Óscar Chávez, (1935-2020) Óscar Chávez Fernández sutiyuq runaqa (* paqarisqa Mishiku llaqtapi  -  wañusqa Mishiku llaqtapi) huk 🇲🇽 mama llaqtayuq aranway pukllaq,   takiqmi wan takichaq runam.
Cristina Fernández
right|200px| Cristina Elisabet Fernández de Kirchner sutiyuq warmiqa (* paqarisqa La Plata llaqtapi) huk 🇦🇷 mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitikumi qarqan.
Alma materː La Plata Mama llaqtap Yachay Sunturnin.
Hawa t'inkikuna
9
Manu pruwinsya
Manu pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Manu) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Mayutata suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Salvación llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Pulitika rakiy
Manu pruwinsyapiqa tawa distritum.
Runakuna
Pruwinsyapiqa Amarakaeri, Machiqinqa, Piru runakunam tiyanku.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu:
Soldados (urqu)
Soldados kastilla simipi: Churuco Norte) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Asway markapi, huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 4137 mitrum aswan hanaq.
Winnipeg qucha
Winnipeg qucha; (inlish simipi: Lake Winnipeg) nisqaqa huk Kanada mama llaqtapi qucham.
Ullayayaq
Ullayayaq icha Silisyu (musuq latin simipi: silicium < silex, "ullaya"), Si nisqaqa huk sinchi kaq, yaqa q'illay qallawam.
Ullaya nisqa ullayayaqpa muksin (SiO2) sallqapi sapsilla kaq qiqllam.
Runakuna ullayayaqtaqa antañiqiq kapchiypi antañiqiq chhillpakunata ruranapaq llamk'achinkum.
Lamay
Lamay nisqaqa huk piruwanu llaqtacham Khallka pruwinsyapi, Qusqu suyupi, Lamay distritup uma llaqtanmi. Lamay llaqtapiqa 1981 watapi 3.666 runakunas kawsachkarqan.
Wikipidiya:Rimanakuy/Llaqtakunap sutinkuna
- Wikipidiya:Rimanakuy pankaman kutiy -
Fernando Henrique Cardoso
thumb|right|250px|Fernando Henrique Cardoso right|200px| Fernando Henrique Cardoso sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Río de Janeiro llaqtapi - ), huk 🇧🇷 mama llaqtayuq waki yachaq, qillqaq, pulitiku wan Umalliq.
Wikipidiya:Rimanakuy/Llaqtakunap sutinkuna
Huhsunqum lliw kastilla simimanta hap'isqa mama llaqtakunap sutinkunataqa kikinpa yuyaspa rurasqan, musuq sutikunaman astasqan. Huq ruraqkuna alli niptincha, hukkunataq ama ninmanchu. Imatataq yuyankichikman?
Ñuqaqa kayhinam qillqanman, kastilla simimanta hap'isqa hina, ichaqa qhichwa allin qillqaypi, Andeskunapi kawsaq, qhichwa runakuna chay hina riqsiptinmi: Mana pipastaq Pulsuyu, Thaysuyu nisqakunatachu riqsin. AlimanRuna 11:04 26 ene 2007 (UTC)
Fernando Henrique Cardoso
Taytan: ; Maman:. Ñawpaq warmi: Ruth Correa Leite† (1954-2008). Churinkuna: (3).
Mauricio Macri
thumb|right|250px| Mauricio Macri, 2016 Mauricio Macri sutiyuq runaqa (* paqarisqa Tandil llaqtapi -   ) huk 🇦🇷 mama llaqtayuq allwiya kamayuq (inhiñiru), ruruchiq wan pulitikumi qarqan.
Fernando Henrique Cardoso
Yachaywasi:
Urqupampa distritu
Urqupampa distritu (kastilla simipi Distrito de Orcopampa) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Aplaw pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Urqupampa llaqtam.
Rumiñawi (awqaq pusaq)
thumb|200px|Rumiñawi Rumiñawi sutiyuq runaqa (25 ñiqin inti raymi killapi 1535 wañusqa Kitu ñiqpi) huk inka awqaq pusaqsi karqan.
Urqupampa distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Mauricio Macri
1995 watamanta 2007 watakama Boca Juniors umalliq qarqurqan.
Itriyu
Itriyu, Y (musuq latin simipi: Yttrium) nisqaqa huk q'illaymi.
Mauricio Macri
Taytan: Franco Macri, Maman: Alicia Blanco Villegas. Warmikuna: Ivonne Bordeu (1981-1991) / Isabel Menditeguy (1994-2005) / Juliana Awada de Macri (2010 watamanta). Churinkuna: (2) Florencia wan Máximo Kirchner.
Urqupampa distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Fernando Henrique Cardoso
Alma mater: São Paulo Yachay suntur.
Urqupampa distritu
Simikuna
Pukyu:
Mauricio Macri
Alma materː Kathuliku Santa Maria Yachay Sunturnin.
Amparo Ochoa
thumb|right|260px| Amparo Ochoa, (1946-1994) María Amparo Ochoa Castaños  sutiyuq warmiqa, icha Amparo Ochoa (* paqarisqa Culiacán llaqtapi  -  wañusqa Mishiku llaqtapi) huk 🇲🇽 mama llaqtayuq takiqmi wan takichaq runam.
Churinkuna: Isaac wan María Inés.
Chullu-chullunku
Chullu-chullunku nisqaqa chullunkusapa, chirikaray ch'in pacham, ancha hatun chullunku suyum.
Pinchikilla chaqna
Pinchikilla chaqna nisqaqa huk tiksi k'atachakunap kayninmi, niyatiwu (iliktrunkuna, iñuku hawapi) icha pusitiwu (prutunkuna, iñuku huk'ipi) kayta atiq. Imayaykunam pinchikilla chaqnayuq kayta atin, iliktrunkuna aswan (niyatiwu chaqnachaq) icha aswan pisi (pusitiwu chaqnachaq) kaptinqa.
Rikch'aq sinri
Rikch'aq sinri (latin simipi: classis) nisqaqa kawsaqkunapaq mitan kamaypi, raki huñukunapaq huk katiguriyam.
Pinchikilla chaqna
Pinchikilla chaqnakunaqa kallpakunatam aknanakunmi. Kaqlla kaq pinchikilla chaqnakunaqa (iskay pusitiwu icha iskay niyatiwu) karunchanakunmi, huk hina kaqtaq (puwitiwu niyatiwuwan) qayllachanakuspa hap'inakunkum. Iskay mana kaqlla iñupura pinchikilla mast'aymi. Mana pinchikilla pusaq kaptinqa, chay iñupura pinchikilla suyu kanmi, pinchikilla pusaq kaptintaq, payninta chaqllisinchi chaqna purinmi, pinchikilla puriy nisqa.
Rikch'aq ñiqi
Rikch'aq ñiqi (latin simipi: ordo) nisqaqa kawsaqkunapaq mitan kamaypi, raki huñukunapaq huk katiguriyam.
Liu Xiaobo
Liu Xiaobo sutiyuq runaqa (* paqarisqa Changchun llaqtapi -  wañusqa Shenyang llaqtapi) 🇨🇳 mama llaqtayuq  pulitikum qarqan.
Premio Nobel|20px Nobel Suñay Qasikaypi chaskirqan. 2010 watapiqa chiqniq.
Pinchikilla chaqna
Pinchikilla chaqnayuq iñukukunataqa iñuwakunatapas iyun ninchikmi.
Wankawillka suyu
thumb|right|200px|Wankawillka suyupi Wankawillka suyu icha Wank'a Willka suyu nisqaqa (aymara simipi: Wankawillka jach'a suyu; kastilla simipi: Departamento de Huancavelica) Piruw mama llaqtap suyunmi. 2007 watapiqa Wankawillka suyupi 477.102 runakunam kawsachkanku. Uma llaqtanqa Wankawillka (icha Wank'a Willka) llaqtam.
Purus pruwinsya
Wiñay kawsay
Kamasqa 1982 watapi.
Wankawillka suyu
Pulitika Rakiy
Qanchis pruwinsyanmi kan.
San Juan Bautista distritu (Ayakuchu)
San Juan Bautista distritu; (kastilla simipi: distrito de San Juan Bautista) nisqaqa huk distritum Wamanqa pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa San Juan Bautista llaqtam.
Wankawillka suyu
Simikuna
Wankawillka suyupiqa Chanka runasimitam rimanku.
San Juan Bautista distritu (Ayakuchu)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Wankawillka suyu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Purus pruwinsya
Pulitika rakiy
Huk distritunmi kan: Purus distritu.
San Juan Bautista distritu (Ayakuchu)
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Wankawillka suyu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Purus pruwinsya
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu:
Wankawillka suyu
Simikuna
Pukyu:
Purus pruwinsya
Hawa t'inkikuna
www.munipurus.gob.pe
P'acha chuku
Kay p'acha chukukunatam riqsinchik:
Lanthanu
Lanthanu, La (musuq latin simipi: Lanthanum) nisqaqa huk q'illaymi.
Pampaqullqa distritu
Pampaqullqa distritu (kastilla simipi Distrito de Pampacolca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Aplaw pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Pampaqullqa llaqtam.
Mama qucha
right|thumb|350px|Mama quchakuna, [[Uralan Manyamanta qhawasqa.]]
Pampaqullqa distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Mama qucha
Mama qucha (Kastilla simipi: Océano, grigu simimanta: Ωκεανός [Ōkeanós]) nisqaqa Tiksi muyupi ancha hatun yakum, kachisapa hatun qucham, lliw yaku pachamanta aswan hatun yakum.
Pampaqullqa distritu
Simikuna
Pukyu:
Mama qucha
Mama quchapi kaq yakuqa kachisapam, mamaqucha yaku nisqam.
Rikch'aq
Kay hinam rikch'aqpaq sut'ichakun: Huk rikch'aqman kapuq lliw huk kaqkunaqa yumanakuspa kuskanpa miraywa kana wawankunata wachaspa miraykuyta atinmi.
Mama qucha
Pichqantinmi mama qucha kan:
Rikch'aq
Carl von Linné sutiyuq Suysya mama llaqtayuq runaqa rikch'aqpaq iskaynintin simiyuq, latin icha grigu simipi mitan kamaypaq sutita kamarqan.
Llama distritu, Kashamarka
Llama distritu (kastilla simipi: Distrito de Llama) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, Chuta pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Llama llaqtam.
Rikch'aq t'aqa
Rikch'aq t'aqa (latin simipi: divisio) nisqaqa kawsaqkunapaq mitan kamaypi, raki huñukunapaq huk katiguriyam.
Malawi qucha
Malawi qucha; (Nyassa qucha) nisqaqa Aphrika mama llaqtapi huk qucham.
Rafael Nadal
rikchacha|paña|280px| Rafael Nadal Rafael Nadal Parera sutiyuq runaqa (* paqarisqa Manacor llaqtapi - ), huk 🇪🇸 mama llaqtayuq kurku kallpanchaq.
Taytan: Sebastián Nadal, Maman: Ana María Parera.
Yachay wasi: High School.
Rikch'aq suyu
Rikch'aq suyu (latin simipi: regnum) nisqaqa kawsaqkunapaq mitan kamaypi, raki huñukunapaq lliwmanta aswan hanaq katiguriyam.
Chilu
Ancha riqsisqa chilu waqchiqkuna
thumb|190px|right|[[Mstislav Rostropóvich en un concierto en la Casa Blanca el 17 de septiembre del año 1978]]
Rikch'aq suyu
Kaymi rikch'aq suyukuna:
Chilu
Chilu solo
thumb|200px|[[Johann Sebastian Bach]]
Sunatakuna & (otras) chilupaq ancha riqsisqa ñawray takikuna
thumb|200px|Brahms
Chilupaq kunsirtukuna ancha riqsisqa ñawray takikuna
thumb|110px|Dvóřjak
thumb|110px|Haydn
thumb|110px|Saint-Saëns
Kunqu Ripuwlika
Kunqu Ripuwlika icha Kungu Brazzaville ( manaqa Kunqu Runaq imayka) llaqtaqa Aphirikapi huk mama llaqtam.
Llata
Llata nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Wanuku suyupi, huk llaqtam, Wamali pruwinsyap uma llaqtanmi.
Chuku
Chuku nisqaqa umata amachanapaq churanam icha ayñim.
Kay chukukunatam riqsinchik:
George Orwell
thumb|right|220px|George Orwell George Orwell (Eric Arthur Blair) (* paqarisqa Motihari llaqtapi - †  wañusqa London Castaño) huk 🇬🇧 Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtayuq qillqaq runam qarqan.
Uwuy pinkuyllu
thumb|40px|right Uwuy pinkuyllu; El oboe (del francés hautbois'') es un instrumento pertenece a la familia de viento madera. Los oboes están hechos habitualmente de madera. Las más apropiadas son granadillo, palo rosa, madera de coca. También se fabrican de ebonita.''
Catherine Deneuve
thumb|right|260px| Catherine Deneuve, 1974. Catherine Fabienne Dorléac sutiyuq warmiqa, icha Catherine Deneuve (* paqarisqa Paris llaqtapi  - ) huk 🇫🇷 mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan.
Nariwiña
Nariwiña kastilla simipi: Narihuiña) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Asway markapi, huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 3906 mitrum aswan hanaq.
Catherine Deneuve
Taytan: Maurice Dorléac; Maman: Renée Simonot, Qusan: David Bailey (1965-1972)  / Roger Vadim / Marcello Mastroianni. Churinkuna: Christian Vadim wan Chiara Mastroianni.
Santa Lusiya wat'a
thumb|right|300px|Santa Lusiya Santa Lusiya (Saint Lucia) nisqaqa Chawpi Awya Yalap wat'ankunapi huk wat'am, mama llaqtapas.
Kachin distritu
Kachin distritu icha Santiago Kachin distritu (kastilla simipi: Distrito de Miracosta; ñawpa: Distrito de Santiago de Cachén) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, Chuta pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Kachin (Cachén / Miracosta) llaqtam.
Diné
Diné (diné simi, "runa") icha Nawahu nisqa runakunaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi, Dinétah icha Diné bikéyahdi nisqa mama suyunpi, Arizona, Colorado, Musuq Mishiku, Utah suyukunapi kawsaq indihina runa llaqtam, Chinchay Awya Yalapi lliwmanta aswan hatun runa llaqtam, 178.000 runam, diné simita rimaq.
Wallqa
thumb|Wallqa (XII pw kñ), [[Mikina, Mawk'a Grisya.]]
Wallqa nisqaqa runap kunkanpi apaykusqa achala waskacham, q'illaymanta (quri, qullqi), hukkunamantapas rurasqa.
Q'illuyu distritu
Q'illuyu  (Aymara simi q'illu q'illu, uyu kancha, "q'illu kancha", kastilla qillqaypi Kelluyo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Chukuwitu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Q'illuyu llaqtam.
Runakuna
17 869 runakuna: 9288 qhari, 8581 warmi.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Amachana chuku
thumb|right|Mawk'a grigu chuku. thumb|right|Aliman khillay chuku. Amachana chuku nisqaqa umata amachanapaq ayñim.
Imaykanakamaqa kay chukukunatam riqsinchik:
Imaruranakamataq kay chukukunatam riqsinchik:
Roman Polański
thumb|right|250px|Roman Polanski, Cannes 2013 Rajmund Roman Thierry Polański sutiyuq runaqa, icha Roman Polański (* paqarisqa Paris llaqtapi -  ) huk 🇵🇱 mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan.
Oskar Suñay 2002
Taytan: Ryszard Polański; Maman:. Warmikuna: Barbara Kwiatkowska-Lass (1959-1962) / Sharon Tate (1968-1969) Emmanuelle Seigner (1989). Churinkuna: (2) Morgan.
Yachaywasi:
Alma mater:
Iskus distritu
Iskus distritu (kastilla simipi: Distrito de San Juan de Iscos) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Chupaka pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Iskus (Iscos) llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Uchuk Wamanqaqa distritu
Uchuk Wamanqaqa distritu (kastilla simipi: Distrito de Huamancaca Chico) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Chupaka pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Uchuk Wamanqaqa llaqtam.
T'uqyaq urqu
T'uqyaq (kastilla simipi: Reventador) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk nina urqum, Napu markapi, Chaku kitipi, Gonzalo Días de Pineda kitillipi, Sukumpiyu markapipas, Lumpaki kitipi, Lumpaki kitillipi, Kayampi Kuka kawsaykuska amachasqa allpapi. Pikchunqa mama quchamanta 3.485 mitrum aswan hanaq.
Uchuk Wamanqaqa distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
T'uqyaq urqu
Rikchakuna
Kitu llaqta
Uchuk Wamanqaqa distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Tarapaka suyu
thumb|right|200px|Combate naval de [[Iquique]] thumb|right|200px|[[Iquique llaqtapi aranwa]] Tarapaka suyu nisqaqa (aymara simim; kastilla simipi: I Región de Tarapacá) Chilipi huk suyum. Uma llaqtanqa Iquique llaqtam.
Pulitika Rakiy
Iskay pruwinsyanmi kan.
Pischa distritu
Pischa distritu; (kastilla simipi: Distrito de Santiago de Pischa) nisqaqa huk distritum Wamanqa pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa San Pedro de Cachi llaqtam.
Tarapaka suyu
Llaqtakuna
thumb|right|150px|Inlisya, [[Isluga llaqta|Isluga Qhawaray urquwan (Buliwyapi)]]
Arika Parinaqutapas suyu
thumb|right|200px|Arika Parinaqutapas suyu thumb|right|200px| [[Wallatiri nina urqu]] Arika Parinaqutapas suyu nisqaqa (kastilla simipi: XV Región de Arica y Parinacota) Chilipi huk suyum. Uma llaqtanqa Arika llaqtam.
Pischa distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Arika Parinaqutapas suyu
Pulitika rakiy
Tawa munisipyunmi (comuna) kan:
Pischa distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Akay
thumb|Akachkaq runa ([[Bernard Picart-pa siq'isqan).]] Akay icha ismay nisqaqa rakhu ch'unchulmanta uqutinta aka hich'aymi.
Mikhuna ukhunchakuy
Mikhuna ukhunchakuy (digestion) nisqaqa runap, uywakunappas mikhusqankunata huptana nisqawan ismuchispa ch'unchulmanta yawarman hurquyninmi, kurkup wiñananpaq icha michata, kallpata chaskinanpaq.
T'iwka
150px|thumb|right|Qiru t'iwka. T'iwka nisqaqa wach'ita chuqanapaq, maqanakuypaq icha chakunapaq ayñim, wach'iqpa llamk'achisqan.
Hucha
Hucha (kastilla simipi: pecado) nisqaqa ima mana allin rurasqapas.
Jimmy Connors
rikchacha|paña|280px|Jimmy Connors James Scott Connors, icha Jimmy Connorss sutiyuq runaqa (* paqarisqa East St. Louis llaqtapi - ), huk 🇺🇸  Hukllachasqa Amirika Suyukunapas kurku kallpanchaq.
Hucha
Chiqay rimay llikapiqa (jurisdicción nisqapi) huchaq runata wananam atin. Chay wanana huchataqa q'uma nispa ninkum.
Jimmy Connors
Taytan:, Maman:. Warmi:. Churinkuna:.
Yachay wasi: High School.
Lorraine
Lorraine nisqaqa Ransiya mama llaqtapi huk riqyunmi. Uma llaqtanqa Metz llaqtam.
Hucha
Hudyuwan Kristiyanu iñiykama huchaqa runap mana Dyuswan rimanakuq kachkayninmi. Kristiyanu iñiykamaqa Jesus Qispichiqmi runakunapaq wañurqaspa sayarispa runakunap huchankunata apakun, paypi iñiptinqa.
Lorraine
Riqyunpi paqarisqa runakuna
Kapchiy - Simi kapchiy thumb|right|100px|[[Emile Durkheim]]
Hucha
Ankash qallupi hucha = hutsa, ( delito, responsabilidad, pecado). Mamanikiqa hutsaykita manam willakuntsu. Hutsa wankuq niyanmi 'abogado'ta.
Lorraine
Riqyunpi paqarisqa runakuna
Musiku
Taki kapchiy - Kuyu walltay
Kawpay thumb|right|100px|[[Raymond Poincaré]]
Iñiy
Yachay
Kurku kallpanchay
Aktinyu
Aktinynu, Ac (musuq latin simipi: Actinium) nisqaqa huk q'illaymi, illanchaykuq.
Qurpachakuq
Qurpachakuq icha Qurpa nisqaqa wakinkunap wasinpi, qurpachaq nisqa runakunap qurpa wasinpi puñuq runam, karu purispa, kikinpa wasinmanta karu kaspa.
Sirk'a
right|thumb|200px|[[Sunqup hatun sirk'ankuna.]] Sirk'a nisqaqa yawarta pusaq ukhu yawrim, p'ukru pilam, sirk'a pirqa nisqayuq. Tukuy kurkup sirk'antintaqa sirk'a llika ninchikmi.
Sunqumanta pusaq sirk'akunaqa tawna sirk'am (arteria) - sinchi aychasapa, rakhu pirqayuq -, sunquman pusaqtaq ch'illa sirk'am (vena). Kurku yawrikunaqa ch'iñi sirk'akunam (capilares) - sinchi aychannaq, ñañu pirqayuq.
Muksichaqsapa yawarta pusaq sirk'akunaqa puka yawar sirk'am, chimlasaysapataq yawarta pusaq yana yawar sirk'am.
Kulliqucha
Kulliqucha icha  Qulliqucha (QSHKS qillqaypi: Kulliqocha, Qoltiqocha) nisqaqa huk piruwanu qucham, Anqash suyupi, Shuyturahu urqu ñiqpi.
Kinya
Kinya icha Kiña llaqtaqa Aphrikapi huk mama llaqtam.
Kinyapiqa 31 138 735 runakunam kawsachkanku.
Uma llaqtanqa Nairobi llaqtam, 2 940 911 runayuq (2005 watapi).
Ricardo Palma distritu
Ricardo Palma distritu (kastilla simipi: Distrito de Ricardo Palma, Ricardo Palma sutiyuqmanta sutinchasqa) nisqaqa Waruchiri pruwinsyapi huk distritum, Lima suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Ricardo Palma llaqtam.
Kaypipas qhaway
thumb|left|140px|Ricardo Palma (1833-1919), qillqaq
Tintaya
thumb|right|250px|Tintaya qhuya Tintaya nisqaqa Yawri listritupi, Kiskachay wamanipi, Qusqu suyupi, Piruwpi huk hatun anta qhuyam.
Georgia suyu
Georgia nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Atlanta llaqtam.
Tintaya
1980 watapis piruwanu kamachiyqa 2368 hiktarya chakrakunata qhichwa runa ayllu llaqtakunamantam qichurqan, chay allpataqa piruwanu mamallaqta q'uya ruruchinaman quspa. 1985 watapitaq anta ch'uqita hurquytas qallarirqanku.
Nuwimri killapi 1994 watapi chay qhuyataqa Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq Magma Copper Company sutiyuq ruruchinaman qurqan. Inirupi 1996 watapitaq BHP Billiton ruruchinam chay Magma Copper nisqataqa rantirqan. 2006 watapi Xstrata sutiyuq suwisa ruruchinam Tintaya qhuyata rantirqan.
Sallqa waqlliyrayku Tintaya runakunam qhuyawan awqa kaspa thutunku. 2012 watapi thutuykunapiqa wardyakuna iskay runatam wañuchirqan. Kiskachay pruwinsyap Oscar Mollohuanca sutiyuq kurakantam wardyankuna (policía nacional) wichq'aspa Ika suyupi Cristo Rey de Cachiche wichq'ay wasiman churarqan. Kiskachay runakuna thutuptinmi payta qispichirqan.
Kamachiqkunap runakunaman hayu kawpayrayku, iskay wañuchisqa runarayku Verónika Mendoza sutiyuq kunrisistam Gana Perú nisqap kunrisista huñuntam saqirqan.
P'isaq Uma distritu
Runakuna
12 151 runakuna: 6 447 qhari, 5 704 warmi.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Ladoga qucha
Ladoga qucha nisqaqa Rusiya mama llaqtapi huk hatun qucham.
Mikhuna yawri
thumb|400px|right|Mikhuna yawri: runap ñat'inkuna. Mikhuna yawri nisqakunaqa mikhuna ukhunchakunapaq ukhu yawrikunam, ahinataq:
Hiq'i
thumb|right|250px|Runap hiq'in. Hiq'i icha Phusun nisqaqa runap kurkunpa hatun mikhuna yawrinmi, wiksapi kaq.
Aqutanku
Aqutanku (kastilla simipi: Acotango) nisqaqa huk nina urqum Buliwyapi, Uru Uru suyupi, Sahama pruwinsyapi, Chilipipas. Pikchunqa mama quchamanta 6.052 m mitrum aswan hanaq.
Q'uya
Q'uya (genus Festuca) nisqaqa huk qachu yura rikch'anam, achka rikch'aqmi.
Sirk'a llika
Chawpi ukhu yawrinqa sunqum. Sunquqa yawarta sirk'akunantam tanqan. Sunqumanta pusaq sirk'akunaqa tawna sirk'am (arteria), sunquman pusaqtaq ch'illa sirk'am (vena). Kurku yawrikunaqa ch'iñi sirk'akunam (capilares).
Muksichaqsapa yawarta pusaq sirk'akunaqa puka yawar sirk'am, chimlasaysapataq yawarta pusaq yana yawar sirk'am.
Runapiqa, hinallataq ñuñuqkunapi, pisqukunapipas sunqumanta yana yawar surq'an tawna sirk'antam surq'anman purin. Surq'anpi chimlasayta lluqsichispa muksichaqtam chaskin. Chay pukayasqa yawarqa surq'anmanta surq'an ch'illa sirk'antam sunquman purin. Sunqutaq puka yawartaqa hatun tawna sirk'anta, chaymanta k'allmakuq huk tawna sirk'akunanta kurku yawrikunam tanqan, kurkuta muksichaqwan samachinanpaq. Chay kurkupi yanayasqa, chimlasaysapa yawarqa ch'illa sirk'akunantam sunquman purin.
Ullaya
thumb|250px|right|Ullaya umiña ([[kwarsu nisqa).]] Ullaya (SiO2; kastilla simipi: sílice) nisqaqa huk qiqllam, Ullayayaq iskay muksim.
Umiña kaq ullayataqa kwarsu ninchikmi.
Thoryu
Thoryu, Th (musuq latin simipi: Thorium) nisqaqa huk Aktinyu rikch'aq q'illaymi, illanchaykuq.
Ullaya
Q'awchi rumi nisqa mana umiña kaq ullayataqa ninachanapaq llamk'achinchik.
Pep Guardiola
Taytan:. Warmi: Cristina Serra. Churinkuna : María (2001), Màrius (2003) wan Valentina (2008).
Yachay wasikuna:.
Wach'i
thumb|upper|260px|Wach'i Wach'i nisqaqa t'iwkawan chuqanapaq maqanakuypaq icha chakunapaq ayñim, wach'iqpa llamk'achisqan.
Basse-Normandie
Basse-Normandie nisqaqa huk riqyunmi Ransiya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Caen llaqtam.
William Shakespeare
thumb|250 px|right|Rúbrica de Shakespeare (By me William Shakespeare) William Shakespeare ( paqarisqa Stratford-upon-Avon llaqtapi, Inlatirrapi; hulyanu kalindaryukama,  griguryanu kalindaryukama wañusqa Stratford-upon-Avon llaqtapi) huk Inlatirra mama llaqtayuq qillqaq runam karqan.
Achalku
Achalku nisqaqa Arhintina mama llaqtapi, Altu suyupi, Qatamarka pruwinsyapi, huk llaqtam.
William Shakespeare
Aranwaykuna
.
Anna Netrebko
thumb|right|260px|Anna Netrebko
Anna Netrebko, (* paqarisqa Krasnodar llaqtapi) huk 🇷🇺-🇦🇹 mama llaqtayuq taki aranway takiqmi.
Saqra
thumb|right|200px|[[John Milton-pa rurasqan Paradise Lost, Gustave Doré-pa siq'isqan 1866 watapi.]] Saqra, Diyawlu (mañay simi) icha Supay nisqaqa (kastilla simipi: diablo) mana allinmi, iñiykunapi Dyuspa hayunmi. Hudyu, kristiyanu iñiypi Satanas nisqam.
Anna Netrebko
Qusankuna: Erwin Schrott / Yusif Eyvázov Churin: Tiago Arua.
Q'ipi
thumb|right|Huk warmi, q'ipinpi wawanwan. thumb|right|Huk warmi, q'ipinpi wawanwan. Q'ipi nisqaqa khipuwan watasqa p'acham, runap icha uywap wasanpi imakunatapas apanapaq.
Antofagasta suyu
Antofagasta suyu nisqaqa (kastilla simipi: II Región de Antofagasta) Chilipi huk suyum. Uma llaqtanqa Antofagasta llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kimsa pruwinsyanmi kan.
Sipas
Sipas icha ñust'a, Buliwyapi imilla nisqaqa warmicham, manaraq kasarakusqa icha manaraq kimsa chunka watayuq.
Qiwis distritu
Qiwis distritu (kastilla simipi: Distrito de Santa Rosa de Quives) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kanta pruwinsyapi, Lima suyupi. Uma llaqtanqa Yangas llaqtam.
Runakuna
5.855 runa
Geoffrey Chaucer
right|thumb|250px|Geoffrey Chaucer Geoffrey Chaucer sutiyuq runaqa (* 1343 wata paqarisqa London llaqtapi - wañusqa London llaqtapi) huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq qillqaqsi, yarawi qillqarqan.
Qaqa
Qaqa nisqaqa hatunkaray rumim.
Takana waqachina
Takana waqachina nisqa waqachinata takaspa waqachinchik.
Kaymi huk takana waqchinakuna:
Ayllumanta simikuna: kastilla simi - qhichwa simi
Ayllumanta simikuna: kastilla simi - qhichwa simi
Paqcha distritu (Chuta)
Paqcha distritu (kastilla simipi: Distrito de Paccha) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Chuta pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Paqcha llaqtam.
Maricruz Olivier
thumb|right|260px| Maricruz Olivier, (1934-1984) María de la Cruz Olivier Obergh sutiyuq warmiqa, icha Maricruz Olivier (* paqarisqa Tehuacán llaqtapi  -  wañusqa Mishiku llaqtapi) huk 🇲🇽 mama llaqtayuq aranway pukllaqmi runam.
Maman: Mercedes Shirley Obergh.
Inka Wasi (Ayakuchu)
Inka Wasi nisqaqa Piruw mama llaqtapipi huk ñawpa Inka llaqtam, Ayakuchu suyupi, Pariwanaqucha pruwinsyapi, Pullu distritupi.
Tipan distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Wamink'a
thumb|[[Joseph Emile Colson sutiyuq ransis wamnik'a wank'a (Meuse suyupi).]] Wamink'a icha Hiniral (general) nisqaqa lliwmanta aswan hatun, lliwmanta aswan hanaq patayaykuyuq awqaq pusaqmi, ancha achka awqaqkunap apun.
Tipan distritu
Simikuna
Pukyu:
Wiksa
Wiksa (abdomen) nisqaqa kurkup ura rakinmi.
Wamink'a
Inkakunap Tawantinsuyunpi Wamink'a nisqakunaqa tawantin ancha hatun awqaqkunap apunsi karqan, Sapa Inkallata uyariq. Sapa wamink'aqa huk suyupis awqaqkunap apun karqan.
Tipan distritu
Kaypipas qhaway
thumb|left|180px|[[Qurupuna Tipanmanta rikusqa]]
Wiksa
Wiksap ukhunpiqa achka ukhu yawrikunam, ahinataq
Warmip wiksanpitaq kismam, iskaynintin runtuchanapas. Runtucha yumasqa kaptinqa, cha kismapiqa wawam tukukun, mamantaq wiksayanmi.
Marphil Chala
Marphil Chala (phransis simipi: Côte d'Ivoire) nisqaqa Aphrikapi huk mama llaqtam.
Atakama suyu
Atakama suyu nisqaqa (kastilla simipi: III Región de Atacama) Chilipi huk suyum. Uma llaqtanqa Qhupiyapu (Copiapó) llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kimsa pruwinsyanmi kan:
Pumata distritu
Pumata distritu (kastilla simipi: Distrito de Pomata ) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, Chukuwitu pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Pumata llaqtam.
Disimrip Kimsan distritu
Disimrip Kimsan distritu (kastilla simipi: Distrito de Tres de Diciembre) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Chupaka pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Disimrip Kimsan llaqtam.
Pumata distritu
Runakuna
17 787 runakuna
Disimrip Kimsan distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pumata distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Suqus distritu
Suqus distritu (kastilla simipi: Distrito de Socos) nisqaqa huk distritum Wamanqa pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Suqus llaqtam.
Pumata distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Disimrip Kimsan distritu
Simikuna
Pukyu:
Pumata distritu
Simikuna
Pukyu:
Chullu walli
Chullu walli, Chuwalli icha K'usillu anka, kichwapi Kushillu anka/wamani (Harpia harpyja) nisqaqa huk Awya Yalapi kawsaq hap'iq pisqum, k'usillu mikhuq.
Suqus distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Chad qucha
Chad qucha nisqaqa Aphrikapi huk hatun qucham.
Lanthanu rikch'aq q'illay
Lanthanu rikch'aq q'illay nisqakunaqa Lanthanuman ancha kaqlla q'illay qallawakunam, 58 iñuku ñiqimanta 71 iñuku ñiqikamam.
Pirqa allallanka
thumb|right|200px|Pirqa allallanka. Pirqa allallanka (Podarcis muralis) nisqaqa Iwrupapi kawsaq huk qaraywam.
Ch'umpi churu k'usillu
Paqu churuku, Paku churunku, Churunku, Churuku icha Ch'umpi churu k'usillu (Lagothrix lagothricha) nisqaqa huk Uralan Awya Yalapi (Brasil, Ikwadur, Kulumbya, Piruw) kawsaq churu k'usillum.
Antikuna ukumari
Antikuna ukumari icha Allqa ukumari (Tremarctos ornatus) nisqaqa Antikunapi (Buliwyapi, Ikwadurpi, Kulumbyapi, Piruwpi, Winisuylapi) kawsaq ukumari rikch'aqmi.
Lampalliqi suyu
Lampalliqi suyu (kastilla simipi: Departamento de Lambayeque) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Chiklayum.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Pisqukuna
thumb|left|140px|Tigrisoma fasciatum thumb|left|140px|[[Luru: Aratinga erythrogenys]]
Pulitika rakiy
Kimsa pruwinsyanmi kan.
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Karu puriy
thumb|right|200px|[[Tukumi chuntukuna, Tukumi distritu, Lampalliqi pruwinsya]]
Balyar wat'akuna
Balyar wat'akuna (kastilla simipi: Islas Baleares; katalan simipi: Illes Balears) icha nisqaqa huk suyum (kastilla simipi: comunidad autónoma) 🇪🇸 mama llaqtapi. Uma llaqtakunaqa Palma de Mallorca llaqta Mallorca llaqtapas.
Harpa distritu
Harpa distritu (kastilla simipi: Distrito de San Juan de Jarpa) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Chupaka pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Harpa llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Friedrich Ebert
Friedrich Ebert sutiyuq runaqa ( paqarisqa Heidelberg llaqtapi; wañusqa Berlin llaqtapi) Alimanya mama llaqtayuq pulitikum karqan, Alimanyap Susyaldimukrata Partidunpi (SPD) wankurisqa. 1919 watamanta 1925 watapi wañusqankama Aliman Republikap ñawpaq kaq umalliqninmi karqan.
Markapata
Markapata (kastilla simipi: Marcapata) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Qispiqanchi pruwinsyapi huk llaqtam, Markapata distritup uma llaqtanmi.
Waysallpu yura rikch'aq ayllu
Waysallpu yura rikch'aq ayllu (familia Rosaceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, 56-chá rikch'anayuq, kimsa waranqachá rikch'aqniyuq.
Friedrich Ebert
Alimanya huk ñiqin pachantin maqanakuy llallisqa karqaptin musuq republikap kansillirnin tukurqan. Umallinapaq akllanakuykunapi atipaspa Alimanyap ñawpaq kaq umalliqninmi tukurqan, ñataq  wañurqan umalliq kasparaq.
Waysallpu yura rikch'aq ayllu
Tuktunkuna
Tuktunkunaqa iskay yumanayuqmi, wach'illam, pichqantin raphimuyum, tuktu ukhuyuqmi. Pichqantin akilla raphin, huklla muyum, hinallataqmi wayta raphi muyum. Achka sisa raphinkunam, chunkamanta aswanmi. Ruru raphin pichqantinmi icha hukllamanta achkakamam, qispim icha rakilla huñusqam. Ruru raphintinqa ukhu, chawpi icha hawa tiyaqmi. Sapa ruru raphipiqa iskay murucham.
Tuktu minuywanqa kay hinam:
Rurunqa wichq'asqa rurum.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk waysallpu hina yurakuna:
Ankasti
Ankasti nisqaqa huk arhintinu llaqtam, Altu suyupi, Qatamarka pruwinsyapi.
Uranyu
Uranyutaqa iñuku huk'i ayñikunapi, iñuku huk'i pinchikillachanakunapipas llamk'achinku. Qhapaqchasqa 235U nisqawan pisilla kritiku wisnuwanmi iñuku huk'i t'uqyayta aknanku.
Pirqa
thumb|right|220px|Pirqakuna, [[Ilanda]] thumb|right|220px|[[Chinu Hatun Pirqa, Chunwa]] Pirqa nisqaqa rumikunamanta icha q'irumanta rurasqam huk lawta huk lawmanta rak'inapaq. Wasiqa pirqantinmi.
Puka uya makisapa
thumb|left|180px|Puka uya makisapa Puka uya makisapa (Ateles paniscus) nisqaqa huk Awya Yalapi kawsaq qhampu k'usillum.
Fernando Rey
thumb|right|260px| Fernando Rey (1917-1994) Fernando Casado Arambillet sutiyuq runaqa, icha Fernando Rey (* paqarisqa La Coruña llaqtapi -  wañusqa Madrid llaqtapi), huk 🇪🇸 mama llaqtayup aranway pukllaqmi qarqan.
Wachapa
Wachapa (Jabiru mycteria) nisqaqa huk Chawpi Awya Yalapi Uralan Awya Yalapipas kawsaq pisqum.
Waqachina
thumb|right|300px|Etruskukunap llimphisqan waqachiqkuna thumb|right|200px|[[Kachu]]
Fernando Rey
Taytan: Fernando Casado Veiga, Maman: Sara Arambillet Rey. Warmi: Mabel Karr. Churikuna:
Waqachina
thumb|right|200px|Bongokuna thumb|right|200px|[[Puywanku. Valladolid, Ispaña.]] thumb|right|200px|Sinthesisir Waqachina icha Taki waqachina nisqaqa takinapaq, taki kapchiyta ruranapaq llamk'achinam.
Kaymi huk waqchinakuna (kastilla simipi sutinkunapas):
Kukimpu suyu
thumb|right|200px|Kuqimpu suyu Kukimpu suyu nisqaqa (kastilla simipi: IV Región de Coquimbo, mapudungun simi Kokümpu, ko "yaku", kümpu\n "p'akiy, tunay" ) Chilipi huk suyum. Uma llaqtanqa La Serena llaqtam.
Ugo Tognazzi
Ugo Tognazzi sutiyuq runaqa (* paqarisqa Cremona llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi) huk  🇮🇹 mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan.
Taytanː Gildo Tognzzi, Mamanː. Warmiː Franca Bettoia (1972-1990). Churinkunaː Maria Sole Tognazzi.
Kuyu walltay
thumb|Nel ruolo di Luciano Bianchi/[[Luciano Bianciardi|Bianciardi in La vita agra (1964)]]
K'uypi
K'uypi icha Siwina nisqaqa huk Tawantinsuyupi paqarisqa phukuna waqachinam, siwinapaq.
Valparaíso suyu
thumb|right|200px|Valparaíso suyu Valparaíso suyu nisqaqa (kastilla simipi: V Región de Valparaíso) Chilipi huk suyum. Uma llaqtanqa Valparaíso llaqtam.
Uñun distritu
Uñun distritu (kastilla simipi Distrito de Uñón) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Aplaw pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Uñun llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Phusphuru
Phusphuru (musuq latin simipi: phosphorus, grigu simimanta: Φωσφόρος [phosphóros], "achkiy apaq"), P nisqaqa huk sinchi kaq, mana q'illay qallawam.
Qampiya
Qampiya icha Kampiya llaqtaqa Aphirikapi huk mama llaqtam.
Phusphuru
Kay pachapiqa phusphuru kimsantin rikch'aq hinam:
Qampiya
Qampiyapiqa 1.517.000 runakunam kawsachkanku.
Papa yura rikch'aq ayllu
Papa yura rikch'aq ayllu (familia Solanaceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk papa hina yurakuna:
Santiago suyu
Santiago suyu (kastilla simipi: Región Metropolitana de Santiago) nisqaqa Chilipi huk suyum. Uma llaqtanqa Santiago de Chile llaqtam.
Ayaya
Ayaya (Ajaja ajaja icha Platalea ajaja) nisqaqa huk Awya Yalapi kawsaq pisqum.
Pututu
Pututu nisqaqa huk Tawantinsuyupi paqarisqa phukuna waqachinam, ch'uru phukum, maqaq ch'urup wasichanmanta rurasqa.
Moshe
Moshe (kastilla simi: Moisés), Israyil runallaqtata Ihiptumanta pusaq, payninta Dyusqa chunkantinta kamachirqan Sinay urqupi hukkunapas
Louisiana suyu
Louisiana nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Baton Rouge llaqtam.
Marakaypu qucha
Marakaypu qucha; (kastilla simipi: Lago de Maracaibo) nisqaqa huk Winisuyla mama llaqtapi hatun qucham.
Pinkuyllu
Pinkuyllu, Pinkillu icha Pinkullu nisqaqa huk qiru phukuna waqachinam.
Luis Bedoya
thumb|right|250px| Luis Bedoya Reyes (1919-2021) Luis Fernan Bedoya Reyes sutiyuq runaqa (* paqarisqa Kallaw llaqtapi -  paqarisqa Limaq llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitikumi qarqan.
1964 watamanta 1969 watakamapim Limap kurakan akllasqa tukurqan.
Taytan: Jacinto Bedoya Falcón, Maman: Luz Reyes de la Torre. Warmi: Laura de Vivanco. Churinkuna: Laura Bedoya de Vivanco, Rosario Bedoya de Vivanco, Luis Bedoya de Vivanco, Javier Bedoya de Vivanco, Pedro Antonio Bedoya de Vivanco, Marisol Bedoya de Vivanco wan  Roxana Bedoya de Vivanco.
Puerto Gonzalo Moreno
Puerto Gonzalo Moreno (kastilla simipi: Puerto Gonzalo Moreno) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Pando suyupi, huk llaqtam, Mayutata pruwinsyap uma llaqtanmi.
Onega qucha
Onega qucha nisqaqa Rusiya mama llaqtapi huk hatun qucham.
Luis Bedoya
Yachaywasi: Colegio Nacional Nuestra Señora de Guadalupe.
Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin
Qhasqu
Qhasqu (pectus) nisqaqa kurkup wichay rakinmi.
Warmip qhasqunqa ñuñuyuqmi. Qhasqup ukhunpiqa sunquwan surq'anmi. Chay ukhu yawrikunataqa maqta nisqa waqta tulluntinmi amachan. Chay waqta tullupuraqa qhasqu sinchi aycham.
Carl von Linné
thumb|250px|Carl von Linné, 1775 watapi llimphisqa, kimsa wata wañunankama. Carl Nilsson Linnaeus, 1762 watapi qhapaq kayninman t'ikrasqamanta Carl von Linné, latin simipitaq Carolus Linnaeus nisqapas (23 ñiqin aymuray killapi 1707 paqarisqa Råshult llaqtapi, Kronoberg suyupi, uralan Suysyapi; 10 ñiqin qhulla puquy killapi 1778 wañusqa Uppsala llaqtapi, Suysyapi) huk Suysya mama llaqtayuq kawsay yachaq runam karqan.
Carl von Linné-qa uywa, yura, k'allampa rikch'aqpaq iskaynintin simiyuq, latin icha grigu simipi mitan kamaypaq sutitam sut'ichaspa kanankamapas chaninchasqa mitan kamay llika nisqatam kamarqan.
Q'ipa
thumb|right|200px|Q'ipa (Irqunchu) thumb|right|200px|Q'ipap chhika waqaynin thumb|right|200px|Q'ipa (Irqunchu) thumb|right|200px|Q'ipa kusituy (Deacon John Trumpet Band), [[New Orleans]] Q'ipa, Irqunchu icha Trumpita nisqaqa huk lata phukuna waqachinam.
Eduardo Dibós
Eduardo Dibós Chappuis sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lima llaqtapi -  wañusqa Lima llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq allwya kamayuq, awtu yallinakuyuq wan pulitiku qarqan.
Taytan: Eduardo Dibós Dammert, Maman: Rina Chappuis Castagnino. Warmi: Betty Silva Block (1951-1973). Churinkuna : (10) Rina, Ana Maria, Patricia, Eduardo, Juan Antonio, Bettina, Luis, Jessica, Solange wan Dennisse.
Alma mater: Massachusetts Institute of Technology
Hawa t'inkikuna
[[Katiguriya:Allwya kamayuq (Piruw))
Yul Brynner
Taytan: Borís Yúliyevich Bryner; Maman: Marusia Dmítrievna Blagovídova. Warmikuna: Virginia Gilmore (1944-1960), Doris Kleiner (1960-1967), Jacqueline de Croisset (1971-1981), Khaty Lee (1983-1985). Churinkuna: Brynner II (p. 1946), Lark Brynner (p.1958) wan Victoria Brynner.
Kunturchapana kiti
Kunturchapana kiti (kastilla simipi: Cantón Centinela del Cóndor) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Zamora Chinchipi markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Zumbi llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kunan huk kitillinmi kan, Zumbi kitilli (llaqta kitilli).
Iñuku ñiqi
Iñuku ñiqi nisqaqa huk qallawap iñukunpi kaq prutunkunap yupayninmi. Iñuku hawapi iliktrunkunap yupayninqa kaqllam. Lliw qallawam kikinpa iñuku ñiqinniyuq, ahinataq yakuchaq huk kaq, ilyu iskay kaq, kay hinam qatiqlla.
Niwtrunkunap yupayninqa chaqllisinchi kayninpaq manam aknaqchu, ichaqa prutunkunapmi.
Chawpipacha Khiniya
Chawpipacha Khiniya llaqtaqa Aphrikapi huk mama llaqtam. Chawpipacha Khiniyapiqa 504.000 runakunam kawsachkanku.
Kilpuntu
Kilpuntu (Momotus momota) nisqaqa huk Awya Yalapi kawsaq pisqum.
Olimpyapi Zeus wank'a
thumb|200px|Olimpyapi Zeus wank'a Olimpyapi Zeus wank'a nisqaqa Qanchisnintin Tiksimuyu Achachillas karqan, Zeus sutiyuq dyus kaymanta wank'as.
Uraka distritu
Uraka distritu (kastilla simipi: Distrito de Uraca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Aplaw pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Quriri llaqtam.
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Sach'a ansu
Sach'a ansu (Neochen jubata) (kastilla simipi: Ganso de monte) nisqaqa huk Urin Awya Yalapi kawsaq pisqum.
Ch'aqu q'illay
Ch'aqu q'illay, Sañumi icha Aluminyu, Al (latin simipi: Aluminium) nisqaqa huk q'illaymi, allpapiqa aswanqa t'inkisqa chuqin, waki-wakinllapi llump'aymi.
Ch'aqu ancha tawqa qiqlla kaptinmi, Tiksimuyupi ch'aqu q'illaypas ancha achkam.
Babilunpa warkhuq muyankuna
thumb|200px|Babilunpa warkhuq muyankuna Babilunpa warkhuq muyankuna nisqaqa Babilun llaqtapi ancha hatun wasichasqas karqan, Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla.
Chunkantin Kamachiykuna (pilikula)
thumb|250px|Chunkantin Kamachiykuna (pilikula). Chunkantin Kamachiykuna (kastilla simi: Los 10 mandamientos) nisqaqa huk pilikulam 1956 watapi rurasqa. Kuyu walltay pusaqninqa Cecil B. DeMille karqan.
Pantu
Pantu, Tuwi, Ukati, Manqu, Umsiri icha Waminku (Eira barbara) nisqaqa huk Chawpi Awya Yalapi Urin Awya Yalapipas kawsaq aycha uquq ñuñuq uywam.
Anita Fernandini de Naranjo
Ana María Fernandini Clotet sutiyuq warmiqa, icha  Anita Fernandini de Naranjo (*  paqarisqa Limaq llaqtapi -  wañusqa Limaq llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq pulitikumi qarqan.
1963 watamanta 1964 watakamapim Limap kurakan akllasqa tukurqan.
Taytan: Eulogio Erasmo Fernandini de la Quintana, Maman: Isolina Clotet Valdizán. Qusan: Alberto Nicanor Álvarez Calderón Flores / Eduardo Naranjo Gunner. Churinkuna: Alberto María Álvarez Calderón Fernandini, Javier Álvaro Álvarez Calderón Fernandini, Ana María Álvarez Calderón Fernandini, Luz María Ignacia Valentina Álvarez Calderón Fernandini wan Gabriel María Elias Bernardo Álvarez Calderón Fernandini.
Parina Quta (Buliwya-Chili)
Parina Quta (kastilla qillqaypi Parinacota) nisqaqa Buliwya suyupi juk nina urqum, Buliwyap Kunti Wallanpi, Uru Uru suyupi, Sajama pruwinsyapi, Karanka Kurawara munisipyupi, Sajama kantunpi, Chili mama llaqtapipas, Lawqa mama llaqta parkipi. Pikchunqa mama quchamanta 6.348 mitrum aswan hanaq. thumb|left|160px|Parina Qutawan [[Chunkara qucha]]
Panakachi kantun
Panakachi kantun (kastilla simipi: Cantón Panacachi) nisqaqa huk kantunmi Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, Rafael Bustillo pruwinsyapi, Chayanta munisipyupi. Uma llaqtanqa Panakachi llaqtam.
Biyubiyu suyu
thumb|right|200px|Biobío suyu Biyubiyu suyu nisqaqa (kastilla simipi: VIII Región del Biobío) Chilipi huk suyum. Uma llaqtanqa Concepción llaqtam.
Siniqal
Siniqal llaqtaqa Aphirikapi huk mama llaqtam.
Biyubiyu suyu
Biobío suyupiqa Biyubiyu mayum, chay mayumanta suyu sutinchasqam.
Siniqal
Sinigalpiqa 11.658.000 runakunam kawsachkanku.
Wilindoro Cacique
José Wilindoro Cacique Flores sutiyuq runaqa (* paqarisqa Pukallpa llaqtapi  -  wañusqa Pukallpa llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq takiqmi.
Taytan: José Cacique Ríos; Maman: Amalia Flores Babilonia. Warmi: Tomasa Romaina.
Albumkuna
Nota: Wilindoro Cacique era un cantautor y miembro de Juaneco y su Combo por lo cual sus creaciones eran compartidas en dicho grupo.
Mawlli suyu
Mawlli suyu nisqaqa (kastilla simipi: VII Región del Maule) Chilipi huk suyum. Uma llaqtanqa Talka (Talca) llaqtam.
Mawlli suyupiqa Mawlli mayum, chay mayumanta suyu sutinchasqam.
Lluklluy
Lluklluy, Khutuy, Tikayay icha Tikaya nisqaqa puriqlla kaq prutinap sinchiyayninmi, huk imayay tukuspa.
Ukira
Ukira (kastilla qillqaypi: Uquira) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk ñawpa Inka llaqtam, Lima suyupi, Kañiti pruwinsyapi, Quwayllu distritupi.
Puerto Maldonado
Puerto Maldonado nisqaqa huk piruwanu llaqtam, Mayutata suyup uma llaqtanmi.
Giza hatun chuntu
thumb|200px|Giza chuntu. thumb|200px|Giza chuntu. Giza hatun chuntu icha Kheops chuntu nisqaqa Giza ñiqpi, Iqiptupi huk chuntu wasikunam, Tiksimuyuntinpi lliw chuntu wasikunamanta aswan hatunmi.
Kheops sutiyuq pharaw nisqa iqiptu qhapaqpa chuntunsi karqan.
Kheops chuntuqa huk Giza chuntu nisqakunapuram kachkan. Qanchisnintin Tiksimuyu Achachilla nisqakunamanmi kapun.
Rufino Torrico
thumb|right|260px|Rufino Torrico José Rufino Torrico de Mendiburu sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Lima llaqtapi -  wañusqa Lima llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitikumi qarqan.
Limap kurakan akllasqa tukurqan (1880-1881, 1883-1884, 1895).
Taytan: Juan Crisóstomo Torrico, Maman: María Manuela de Mendiburu. Warmi:. Churinkuna:.
Qunta q'illay
Qunta q'illay icha Maqnisyu, Mg (latin simipi: Magnesium) nisqaqa huk allpa alkali q'illaymi, allpapiqa aswanqa t'inkisqa chuqin, waki-wakinllapi llump'aymi.
Rufino Torrico
Yachaywasi: Colegio Nacional Nuestra Señora de Guadalupe.
Alma mater:
Chunta yura rikch'aq ayllu
Chunta yura rikch'aq ayllu (familia Palmae icha Arecaceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi. Lliw rikch'aqkunaqa hatun sach'am, sinchi q'iruyuq, kurkup hawanpi raki-raki hina ancha hatun raphiyuq. Huk rikch'aqkunap rurunkunatam mikhunchik, wayu hinam.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk chunta hina yurakuna:
Arawkaniya suyu
thumb|right|200px|Araucanía suyu Arawkaniya suyu nisqaqa (kastilla simipi: IX Región de la Araucanía) Chilipi huk suyum. Uma llaqtanqa Temuco llaqtam.
Ismuy
Ismuy (kastilla simipi: putrefacción) nisqaqa t'inkisqa imayaypa huk, aswan sikllalla imayaykunaman hukchayninmi.
Mikhuna ismuptinqa, mana mikhunalla imayaykunam tukukun. Ismuytaqa ismuchiq nisqa kawsaqkunam - añakikunam, k'allampakunapas - paqarichin.
Runa wilancha
Runa wilancha nisqaqa huk dyus kayman qaranapaq runata wañuchispa wilanchaymi.