cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kawsay pacha
Kawsay pacha (kastilla simipi: biosfera, grigu simimanta: Βιόσφαιρα, βίος [bíos] "kawsay", σφαίρα [sphaíra] "rump'u") nisqaqa tukuy Tiksi muyuntinpi kawsaqkunam: runakunam, uywakunam, yurakunam, k'allampakunam, añakikunapas (Bacteria). Lliw kawsaqkunaqa huk kawsaq llikam kanchik.
Kawsay pachamanta yachayqa kawsay pacha yachay (ecologia) ninchik.
אקולוגיה
Curitiba
Curitiba nisqaqa Brasil mama llaqtapi, Paraná suyupi, huk hatun llaqtam. Curitiba llaqtapiqa 1.788.559 runakunam kawsachkanku (2006).
Wachwa urqu
Wachwa urqu nisqaqa Antikunapi, Piruw llaqtapi, Wankawillka suyupi, huk urqum.
Wikipidiya:Pichqantin tiksi tunu
Yuyay
Kay p'anqaqa Wikipidiyap tiksi kamachinkunamantam willan. Chay kamachinkunaqa kay p'achamanta ñawpam karqan.
Picardie
Picardie nisqaqa Ransiya mama llaqtapi huk riqyunmi. Uma llaqtanqa Amiens llaqtam
Punk
thumb|right|200px|Festival HITS Morecambe, 2003 Punk [pank] nisqaqa wayna runakunap taki rikch'arimuyninmi, 1970 watakunapi Hukllachasqa Amirika Suyukunapi Inlatirrapipas paqarisqa.
Siwi Chimpu Runtukay
Siwi Chimpu Runtukay sutiyuq warmiqa Wayna Qhapaq Inkap kimsa kaq warminsi karqan, Manqu Qhapaq Yupankip mamansi.
Juan Antonio San Epifanio
thumb|right|260px|Juan Antonio San Epifanio Juan Antonio San Epifanio sutiyuq runaqa, icha Epi (* paqarisqa Zaragoza llaqtapi -  ), huk 🇪🇸 mama llaqtayuq isanka rump'uq qarqan. Warmiː. Churiː.
San Felipe (Yaracuy)
San Felipe llaqtaqa 🇻🇪 mama llaqtapi Yaracuy suyupi huk llaqtam. San Felipe llaqtaqa Yaracuy suyup uma llaqtanmi.
Wiñay kawsay
Kamasqa llaqtataqa 1729 watapim kamarirqan.
Runakuna
2011 watapi chhikaynaykunakamaqa 153 308 runayuqmi kachkan.
Luq'u-luq'u
Luq'u-luq'u icha Sakha llaqi (Rumex obtusifolius) nisqaqa huk quram, rumasa rikch'aqmi.
Qhapaq Urqu
Qhapaq Urqu, kichwapi Kapak Urku (kastilla simipi: El Altar) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.319 mitrum aswan hanaq.
Inka Wayq'u
Inka Wayq'u (kastilla simipi: Cañon del Inca) nisqaqa huk qhichwam, Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, Urin Chichas pruwinsyapi, Tupisa munisipyupi, Tupisa kantunpi, Tupisa ñiqpi (8 km).
Ayu distritu
Ayu distritu (kastilla simipi Distrito de Ayo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Aplaw pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Ayu llaqtam.
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Akchiq Ñan
rikchacha|304x304px|Maypim K'anchaq Ñan maqanakurqan. thumb|right|250px|K'anchaq Ñan, huk [[piruwanu ritawlu.]] K'anchaq Ñan, Achkiq Ñan icha Akchiq Ñan, kastilla simipi Sendero Luminoso nisqaqa huk piruwanu, terrorista nisqa ankalli tantanakuymi. 1980 watamanta 1992 watakama piruwanu awqaqkunawan hayu kaspa tukuy Piruwpi mamallaqtayuq maqanakuyta rurarqan. Chaypacha aswanta Qhichwa runakuna llakispanmi, Sasachakuy pacham nirqan.
Wiñay kawsay
1960 watapi Wamanqa llaqtap yachay sunturninpi yachaq Abimael Guzmán sutiyuq (presidente Gonzalo nisqa) yachay wayllukuqmi chay tantanakuyta kamarirqan, José Carlos Mariátegui-p kamasqan Piruwanu Kumunista Partidumanta t'aqakusqa Piruwanu Kumunista Partidu - Puka Unancha nisqamanta t'aqakuspa. K'anchaq Ñanqa huk yachay sunturkunaman, Wankayuman, Limapi Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturninmanpas. 1980 watapi umalliq akllanakuypi Chuschi llaqtachapi akllana p'anqakunata kañispa maqanakuyta qallarirqan. Antikunapi, Ayakuchu, Apurimaq, Wankawillka suyukunapi karulla k'itikunapi kamachinatam hap'irqan. Mana munanayasqa misti qhatuqkunata, mamallaqta kapataskunatapas sipispa, achka qhichwa chakra runap sunqunkunatas chaskirqan. Chaywanpas, mana pi qhichwa runakunapas maoismu nisqapi iñirqanchu.
Fernando Belaúnde Terry sutiyuq Piruwpa umalliqninqa awqaqkunamanta manchakuspa, qallariypi mamallaqta pulisiyallatam maqanakuyman kacharqan. 1982 K'anchaq Ñan Wamanqapi samk'ay wasita ch'utispa masikunata qispichispa, pulitiku hayu runakunatataq sipiptin, Belaúndeqa Ayakuchu suyupi maqanakuy kamachiytam rimarirqan. Chaymantataq piruwanu awqaqkunaqa maqanakuytapuni qallarirqan, mana K'anchaq Ñanman hayullachu, ichataq tukuy indihina, qhichwa runaman hayum, k'apak qhichwa ayllu llaqtakunata puchukachispa (ahinataq Matara, Chiyara, Suqus, Tutus, Walla, Tikiwa, Wankaraylla, Sirkamarka, Qispillaqta, Aqumarka, Askipata, Iripampa, Pampay ayllu llaqtakunapi), hinallataqmi K'anchaq Ñanmi qhichwa runakunata ñak'aykurqan, lliw Lukanamarka llaqtayuq runakunatam wañuchispa, achka Uchuraqay llaqtayuq runakunatapas. Chay senderista nisqakunaqa achka kristiyanu pasturkunatapas sipirqan, Rómulo Sauñe Quicaña sutiyuq Biblia t'ikraqtam.
Tukuy chay terror nisqa manchachiyninwan K'anchaq Ñanqa maqanakuyta tukuy Piruq mama llaqtapi, Lima llaqtamanpas mast'arqan. Chaypi María Elena Moyano illapayayarqanku.
Ichataq Piruwpi atiyniyuqkunap wañuy iskadrunninkunapas achka runakunatam, pulitiku hayunkunatam sipirqanku - ahinataq Grupo Colina nisqaqa Pedro Huillca Tecse sutiyuq sindikatukunap pusaqninta.
T'uru T'uru mamallaqta parki
thumb|right||290px|[[Pumakuna]] T'uru T'uru mamallaqta parki (icha T'urut'uru mamallaqta parki) nisqaqa Buliwya suyupi, huk mamallaqta parkim P'utuqsi suyupi, Charkas pruwinsyapi.
Akchiq Ñan
Wiñay kawsay
Alberto Fujimori piruwanu umalliq kachkaptin, 12 ñiqin tarpuy killapi 1992 p'unchawpiqa GEIN (Grupo Especial de Inteligencia) nisqa pakasqa pulisiyam Abimael Guzmánta Lima llaqtapi hap'irqan. Chaymantapachaqa K'anchaq Ñanpa kallpan anchatam pisiyarqan, yaqata puchukaspa.
T'uru T'uru mamallaqta parki
Flora
thumb|left|140px|(Aspidosperma quebracho-blanco)
Genova
thumb|right|230px| Genova llaqtaqa Liguria riqyunpi, Italya mama llaqtapi kan. Genova nisqaqa "punku" (latinu simipi janua); hina sutikuran imapaq hat'un puerto kan. Runakuna Genovamanta huchuysunqu kanku: Genovata runakunata nishu amichikunku. Genova qhapaqllaqta kan, midiuiwupi ripublika mariynara kasqan.
Imasmari
Imasmari icha Watuchi, kichwapi Imashi nisqaqa ima tapuypas, uyariqpa mana riqsispapas allinta watuchispa kutichispa paskananpaq.
Akchiq Ñan
Wiñay kawsay
Chay mamallaqtayuq maqanakuypiqa 60.000-manta aswan, 80.000-chá runam wañurqan, paypurataq 75 %-nin qhichwa, huk indihinapas runam.
Benny Moré
Bartolomé Maximiliano Moré Gutiérrez, Benny Moré sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Santa Isabel de las Lajas llaqtapi - †  wañusqa La Habana llaqtapi) huk ''  Kuba mama llaqtapas takiqsi karqan, takiqmi, taki qillqaq, simi kastilla karqan, takichaqpas qarqan.
T'uru T'uru mamallaqta parki
Fauna
thumb|left|140px|[[Quri wakamayu Ara rubrogenys]]
Imasmari
Ahinataq:
Benny Moré
Tayta: Silvestre Gutiérrez; Mama: Virginia Moré
San Juan de Los Morros
San Juan de Los Morros llaqtaqa 🇻🇪 mama llaqtapi Guárico suyupi huk llaqtam. San Juan de Los Morros llaqtaqa Guárico suyup uma llaqtanmi.
Runakuna
2018 watapi chhikaynaykunakamaqa 160 248 runayuqmi kachkan.
Chanchamayu
thumb|right|220px|[[Chanchamayu llaqta|Chanchamayu llaqta Chanchamayuwan]] |thumb|right|220px|Puente Herrera Chanchamayuwan (Chanchamayu - San Ramun) Chanchamayu nisqaqa Piruw mamallaqtapi huk mayum, Hunin suyupi, Chanchamayu pruwinsyapi.
Wanachay
Wanay icha Wanachay nisqaqa pi runamanpas paypaq millay kaq ruraymi huchallikusqanrayku, q'umallikusqanrayku.
Wanakuy, Ankash qallupi. "Wanakuyna, kachakukuna warkayashuruyki, alaq yakuwan paqaspa armatsiyashuruyki".
Kay hinatam wanachanku:
Lata phukuna waqachina
Kaymi huk lata phukuna waqachinakuna (wichq'achiqpi: italya simipi):
Q'iru phukuna waqachina
thumb|right|200px|[[Krummhorn]] thumb|right|200px|[[Siku]] thumb|left|200px|Gaita. Gaitero en [[Amsterdam]] right|thumb|200px|Saxofón (Q'iru phukuna waqachina) Q'iru phukuna waqachina nisqakunaqa q'irumanta rurasqa phukuna waqachinakunam.
Kaymi huk q'iru phukuna waqachinakuna (wichq'achiqpi: italya simipi):
Sinru qillqa: Qillqakuna (Busna-Hirsiquwina)
Lista: Qillqaqkuna (Busna-Hirsiquwina)
Q'iru phukuna waqachina
Sirinkakuna (Flawtakuna) Wiru raphi waqachinakuna
Sinru qillqa: Qillqakuna (Busna-Hirsiquwina)
Liste bosnischer Schriftsteller:
C
Č
Ć
D
Dž
Qarminqa distritu
Qarminqa distritu (kastilla simipi: Distrito de Carmen Alto) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wamanqa pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi. Uma llaqtanqa Qarminqa llaqtam, Wamanqa llaqtap barrionmi.
Sinru qillqa: Qillqakuna (Busna-Hirsiquwina)
D
Đ
S
Š
Podgorica
Podgorica llaqtaqa Yanaurqu mama llaqtap uma llaqtanmi. Podgorica llaqtapiqa 139.724 runakunam kawsachkanku (2004).
Qhari Wayq'u
Qhari Wayq'u (kastilla simipi: Valle de los Machos) nisqaqa huk qhichwam, Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, Urin Chichas pruwinsyapi, Tupisa munisipyupi, Tupisa kantunpi, Tupisa ñiqpi (4 km).
Chanchamayu distritu
Chanchamayu distritu (kastilla simipi: Distrito de Chanchamayo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Chanchamayu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Chanchamayu (La Merced) llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Apple
rikchacha|Appleqta riqsinapaq rikch'an. Apple Inc. huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna achka mamallaqtapura tik-yachay llamk'aymi, Cupertino llaqtapi, California, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi umalliq wasiyuq. Apple astawan hatun tik-yachay imprisam qullqi chaskisqanman hina (2021 watapi US$US$ 365.8 hunu) chaymanta, Huniyu killa 2022 watapi, qhatu kapitalisasiyun nisqawan tiksi muyuntinpi astawan hatun imprisan, tawa kaq hatun antañiqiq pirsunal ranqhaq unidad rantiywan iskay kaq hatun tiliphunu ruwaq. Huk Hatun Pichqa Hukllachasqa Amirika Suyukunap willay tik-yachay llamk'ayninkunamanta hukninmi, Alphabet (Google), Amazon, Meta (Facebook), Microsoft nisqawan kuska.
Abiseo mayu mamallaqta wari kancha
Abiseo mayu mamallaqta parki nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Amarumayu suyupi San Martin suyupipas, huk mamallaqta parkim.
1990 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
Siwayru
Siwayru (latin simipi: Cuprum aceticum icha Aerugo), C4H6CuO4 icha (CH3COO)2Cu nisqaqa anta aqha p'uchquchasqam. Wasikunap anta qatankunapim paqarin.
Istukulmu
right|thumb|250px| Istukulmu (Suysu simipi Stockholm) llaqtaqa 🇸🇪 mama llaqtap uma llaqtanmi. Istukulmu llaqtapiqa 935 619 runakunam kawsachkanku (2006). 381.63 km²
Churupampa distritu
Churupampa distritu (kastilla simipi: Distrito de Choropampa) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Chuta pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Churupampa llaqtam.
Surit'i
Surit'i; Suriti, (Kastilla simipi: Zurite. Llaqta.Surit'i distritu, Anta pruwinsya, Qusqu suyu, Piruw.
Cutervo mamallaqta wari kancha
Cutervo mamallaqta parki nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk mamallaqta parkim, Kashamarka suyupi, Cutervo pruwinsyapi, San Andrés de Cutervo distritupi.
Aral qucha
Aral qucha nisqaqa huk Usbikistan mama llaqtapi Kasaqstan mama llaqtapiwan qucham.
Cutervo mamallaqta wari kancha
Hawa t'inkikuna
{Suyukuna (Piruw)}}
Trance
Trance nisqaqa iliktruniku musikap huk urin istilunmi.
Kamirun
Kamirun (kastilla simipi: Camerún) llaqtaqa Aphrikapi huk mama llaqtam.
Kamirunpiqa 17 795 000 runakunam kawsachkanku.
Chat
Chat icha Chad llaqtaqa Aprikapi huk mama llaqtam.
Allpa saywachi
Chadpiqa 10.146.000 runakunam kawsachkanku.
Uma llaqtanqa N'Djamena icha Yamina llaqtam, 2005 watapi 721.000 runayuq.
Dámaso Pérez Prado
Dámaso Pérez Prado sutiyuq runaqa icha  Mambo Qhapaq  (*  paqarisqa Matanzas llaqtapi - †  wañusqa Mishiku llaqtapi) huk 🇨🇺 mama llaqtayuq aranway pukllaq wan takiqsi qarqan,  simi kastilla qarqan, takichaqpas qarqan.
Taytan: Pablo Pérez; Maman: Sara Prado.
Puerto Baquerizo Moreno
Puerto Baquerizo Moreno nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, San Cristóbal wat'api, huk llaqtam, Yawatisuyup uma llaqtanmi.
Chuta distritu
Chuta distritu (kastilla simipi: Distrito de Chota) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Chuta pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Chuta llaqtam.
Ch'iqakupi
Kay llaqtap sutinqa aymara simim: ch'iqa lluq'i, kupi paña, "lluq'i paña".
Falmouth (Cornwall)
thumb|right|290px|[[Pendennis Castle]] Falmouth (Cornualles simipi: Aberfala) nisqaqa Inlatirra suyupi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi huk llaqtam, Cornwall suyupi.
Salumun wat'akuna
Salumun Wat'akuna wat'akunaqa Pasiphiku mama quchapi, Usiyanyapi huk wat'akunam, mama llaqtapas.
Wisk'achani rit'i urqu (Qusqu)
Wisk'achani (kastilla qillqaypi Vizcachani) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk rit'i urqum, Qusqu suyupi, Qispiqanchi pruwinsyapi, Markapata distritupi, Uqunqati distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta 5.000 mitrum (16.405 ft) aswan hanaq.
Mikrunisya (mama llaqta)
Mikrunisya icha huch'uynisya, huk Usiyanya hatunquachapi suyu.
P'uchqu qucha kiti
P'uchqu qucha kiti (kastilla simipi: Cantón Lago Agrio) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Sukumpiyu markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Musuq Loja llaqtam.
Runakuna
Kitipiqa Kichwa runakunam (Napuruna), Cofán, Secoya runakunapas tiyanku.
Kichwa runakunaqa kay llaqtakunapi kawsanku:
Aquitaine
Aquitaine nisqaqa huk riqyunmi Ransiya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Bordeaux llaqtam
Pulitika Rakiy
5 dipartamintu:
Sinru qillqa:Kamri suyupi munisipyukuna
Lista:Kamri suyupi munisipyukuna (Qhapaq suyukunapas)
Kunturkunka (Ayakuchu)
Kunturkunka (kastilla simipi: Condorcunca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk urqum, Ayakuchu suyupi, Wamanqa pruwinsyapi, Kinwa distritupi. Pikchunqa mama quchamanta +4.200 mitrum aswan hanaq.
Putumayu kiti
Putumayu kiti (kastilla simipi: Cantón Putumayo) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Sukumpiyu markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Puerto El Carmen de Putumayo llaqtam.
Runakuna
Putumayu kitipiqa Kichwa runakunam (Napuruna), Siona, Secoya runakunapas tiyanku.
Valletta
right|thumb|250px|Valletta Valletta llaqtaqa Malta mama llaqtap uma llaqtanmi. Valletta llaqtapiqa 7.048 runakunam kawsachkanku (2002).
St Austell
St Austell (Cornualles simipi: S. Austel) nisqaqa Inlatirra suyupi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi huk llaqtam, Cornwall suyupi.
Rock
thumb|right|200px|Woodstock Festival, 1969 Rock nisqaqa huk pop musika rikch'aqmi, iskay chunka kaq pachakwatap chawpinmanta, takim, pinchikilla kitarawan, hatun kitarawan wankarawan, sinchi qhipa takaywan (back beat nisqawan).
Ananiya
Ananiya icha Hatun Ananiya nisqaqa (kastilla simipi: Ananea icha Ananea Grande) nisqaqa Antikunapi, huk urqum Piruw mama llaqtapi, Apulupampa wallapi, Punu suyupi, Putina pruwinsyapi, Ananea distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.853 mitrum aswan hanaq.
Siwya distritu
Siwya distritu; (kastilla simipi: Distrito de Sivia) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum Wanta pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi. Uma llaqtanqa Siwya llaqtam.
Runakuna
Distritupiqa Ashaninka runakunam kawsanku.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Chachas distritu
thumb|right|290px|Pampa Ch'illkayuq Antaymarka llaqtamanta rikusqa: [[T'iksu (Ticsho) ariq (lluq'i), Yana Mawras (Yanamauras, Yana Mauras) ariq (paña), Antawa llaqta (chawpi) (Ariqkunap qhichwan (Valle de los Volcanes))]] Chachas distritu (kastilla simipi: Distrito de Chachas) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Aplaw pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Chachas llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Pirini distritu
Runakuna
Kayy k'itipiqa Ashaninka, Yanisha runakunam kawsanku.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Ska
Ska nisqaqa Shamayka wat'api paqarisqa musika istilum, rocksteady, reggae nisqakunap ñawpaqninmi.
Piray mayu
Piray mayu (kastilla simipi: Río Piray) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk mayum, José Miguel de Velasco pruwinsyapi, Santa Krus suyupi.
Faustino Espinoza Navarro
Faustino Espinoza Navarro sutiyuq runaqa ( paqarisqa, wañusqa) huk piruwanu qhichwa simipi qillqaqmi karqan, Qhichwa Simi Hamut'ana Kuraq Sunturpa kamaqninmi.
1944 watapi Qusqu llaqtapi, Saksaywamanpi Inti Raymi nisqatas musuqmanta kamarirqan.
Santiago Pupuha distritu
Santiago Pupuha distritu (kastilla simipi: Distrito de Santiago de Pupuja) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Asankaru pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Santiago Pupuha llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Bourgogne
Bourgogne nisqaqa Ransiya mama llaqtapi huk riqyunmi. Uma llaqtanqa Dijon llaqtam
Quchapampa distritu (Chuta)
Quchapampa distritu (kastilla simipi: Distrito de Cochabamba) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Chuta pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Quchapampa llaqtam.
Chankay (Lima)
Chankay nisqaqa (kastilla simipi: Chancay) Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Lima suyupi, Waral pruwinsyapi, Chankay distritup uma llaqtanmi.
K'uychi phaqcha
K'uychi phaqcha (kastilla simipi: Catarata Arco Iris) nisqaqa Pawsirna mayup huk phaqcham ( 88 m), Noel Kempff Mercado mamallaqta parkipi, Buliwyapi, Santa Krus suyupi, José Miguel de Velasco pruwinsyapi.
Truhillu (Winisuyla)
Nuestra Señora de la Paz de Trujillo icha Truhillu llaqtaqa 🇻🇪 mama llaqtapi Truhillu suyupi huk llaqtam. Truhillu llaqtaqa Truhillu suyup uma llaqtanmi.
Wiñay kawsay
Kamasqa llaqtataqa m kamarirqan. Diego García de Paredes.
Runakuna
2001 watapi runa yupaykamaqa 80 473  runayuqmi kachkan.
Isanka
thumb|Tawa t'ipa Isanka, Aysana icha T'ipa, kichwapi Ashanka icha Saparu nisqaqa k'allmachakunamanta t'ampasqa apanam.
Uchuylla isankakunataqa sikra icha p'uktu ninchik.
Shushufindi kiti
Shushufindi kiti (kastilla simipi: Cantón Shushufindi) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Sukumpiyu markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Shushufindi llaqtam.
Runakuna
Shushufindi kitipiqa Napurunakunam tiyanku.
Pawsirna mayu
Pawsirna mayu (kastilla simipi: Río Pauserna) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk mayum, José Miguel de Velasco pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Noel Kempff Mercado mamallaqta parkipi.
New Age
New Age (inlish simi: "musuq pacha") nisqa musikaqa manam chiqamantachu sut'ichasqa musikap sutinchaynin, alli-allillamanta waqachisqa, waqachinakunallawan, wana kunkawanchu takisqa musikam.
Erie qucha
Erie qucha (inlish simipi: Lake Erie) nisqaqa huk Kanada mama llaqtapi Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtapiwan hatun qucham.
Pawsirna mayu
Allpa saywachi
Pawsirna mayup phaqchankuna: K'uychi phaqcha, Federico Ahlfeld phaqcha, Kawallu Chupa phaqcha
Lev Yashin
Taytan: ; Maman:
Watuq
thumb|right|Watuq warmi, [[Mixail Alexandrowich Wrubelpa llimphisqan 1895 watapi.]] thumb|right|Watuq runa ([[layqa), Rhumsiki llaqtapi, Kamirunpi, apanqurap hukyachisqankunata qhawachkaq.]] thumb|right|Watuq runa, [[Taywanpi.]] Watuq nisqaqa mana rikunalla rimaq aputa tapuykachaspa watuchiq runam, chay pakasqa atiykunawan huk runakunap hamuq pachantas willaspa, warmipas qharipas.
Drum'n'Bass
Drum'n'Bass es und estilo de música electrónica:
Shuwaru distritu
Shuwaru distritu (kastilla simipi: Distrito de San Luis de Shuaro) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Chanchamayu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa San Luis Shuwaru llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Margarita Xirgu
thumb|right|260px|Margarita Xirgu 1910 right|200px| Margarita Xirgu Subirá sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Molins de Rey llaqtapi -  wañusqa Montevideo llaqtapi) huk 🇪🇸 mama llaqtayuq takiq wan kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan.
Quqta phaqcha
Quqta phaqcha (kastilla simipi: Catarata Gocta) nisqaqa Piruwpi, huk 771 m hanaq phaqcham Amarumayu suyupi, Bongará pruwinsyapi, Valera distritupi, Kukachimpa San Pablo llaqtakunapas ñiqpi.
Margarita Xirgu
Taytan: Pedro Xirgu y Martí; Maman: Josefa Subirá Polls. Qusankuna: Josep Arnall / Miquel Ortín. Churinkuna:.
Muksi
Muksi, Akakipa icha Uksidu (kastilla simipi óxido, grigu simimanta: Οξείδιο < οξύς "p'uchqu") nisqakunaqa muksichaqpa t'inkisqankunam.
Kaypim huk muksikuna:
Centre (Ransiya)
Centre nisqaqa Ransiya mama llaqtapi huk riqyunmi. Uma llaqtanqa Orleans llaqtam
Francisco de Paula Rodrigues Alves
thumb|right|250px|Francisco de Paula Rodrigues Alves Francisco de Paula Rodrigues Alves sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Guaratinguetá llaqtapi -  wañusqa Rio de Janeiro llaqtapi), huk 🇧🇷 mama llaqtayuq taripay amachaq, pulitiku wan Umalliq.
Taytan: Domingos Rodrigues Alves; Maman: Isabel Perpétua de Marins. Ñawpaq warmi: Ana Guilhermina Borges Churinkuna:.
Yachaywasi:
Alma mater: São Paulo Yachay suntur
Jacob Denner
Jacob Denner sutiyuq runaqa (1685 watapi paqarisqa, 1735 watapi wañusqa) huk aliman phukuna waqachina ruraqsi karqan, Nürnberg llaqtapis kawsaq.
Chişinău
right|thumb|250px| Chişinău llaqtaqa Mulduwa mama llaqtap uma llaqtanmi. Chişinău llaqtapiqa 593.800 runakunam kawsachkanku.
Such'i
Such'i (Trichomycterus rivulatus) nisqaqa Titiqaqa quchapi, chayman puriq mayukunapipas kawsaq wach'i wayt'ana challwam, Inkakunap yupaychasqansi.
thumb|left|200px|Trichomycterus
Such'iqa bagricham, kimsa chunka sintimitru sunim, pisilla ñawiyuq, lluchk'a, ch'ikchi qarayuq, sinqa saprayuq, tutapi wayt'aq.
Nisyu challwayrayku kunanqa pisillañam such'ikunam kachkan. Trucha, huk Piruwman apamusqa, musuq uywa nisqa challwakunapas aswan allinta miraykuptinmi, such'i llakipayaspa pisiykuchkanmi.
Skopje
right|thumb|230px| Skopje llaqtaqa Chinchay Masitunya mama llaqtap uma llaqtanmi. Skopje llaqtapiqa 653.584 runakunam kawsachkanku (2005).
Jesús Nazareno distritu
Jesús Nazareno distritu; (kastilla simipi: Distrito de Jesús Nazareno) nisqaqa huk distritum Wamanqa pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Las Nazarenas llaqtam.
Tinku Mariya mamallaqta wari kancha
Tinku Mariya mamallaqta parki nisqaqa Piruw llaqtapi, huk mamallaqta parkim Wanuku suyupi, Leoncio Prado pruwinsyapi.
Jesús Nazareno distritu
Simikuna
Distritupiqa kastilla simitam, qhichwa simitam rimanku.
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Rumiñawi urqu
Rumiñawi (kastilla simipi: Rumiñahui) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kutupaksi mama llaqta parkipi, huk nina urqum, Pichincha markapi, Mejía kitipi, Machachi kitillipi. Pikchunqa mama quchamanta 4,721 mitrum aswan hanaq.
Pichanaki listritu
Runa llaqtakuna
Kay k'itiqa Ashaninka runakunam tiyanku.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Amutapi walla mamallaqta wari kancha
Amutapi walla mamallaqta parki (kastilla simipi: Cerros de Amotape) nisqaqa Piruw mamallaqtap Tumpis suyupi Piwra suyupipas huk mamallaqta parkim.
Puerto Francisco de Orellana
Puerto Francisco de Orellana icha Kuka nisqaqa (kastilla simipi: Puerto Francisco de Orellana / Coca) Ikwadur mama llaqtapi huk llaqtam, Orellana markap uma llaqtanmi.
Runakuna
Puerto San Francisco de Orellana kitillipi Napurunakunam tiyanku.
Ch'illkaymarka distritu
Ch'illkaymarka distritu (kastilla simipi Distrito de Chilcaymarca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Aplaw pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Ch'illkaymarka llaqtam.
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Lipya
Lipya llaqtaqa Aprikapi huk mama llaqtam.
Lipyapiqa 5.670.688 runakunam kawsachkanku.
Pulitika Rakiy
right|350px
Illinisa
Illinisa (kastilla simipi: Illiniza) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk nina urqum, Pichincha markapi, Mejía kitipi, Chawpi kitillipi, Illinisa risirwapi. Pikchunqa mama quchamanta 5.248 mitrum aswan hanaq.
Hamp'atu urqu
Hamp'atu icha Waypuna nisqaqa (kastilla simipi: Ampato / Huaypuna) Piruw mama llaqtapi rit'i urqum, Ariqipa suyupi, Kaylluma pruwinsyapi, Lluta distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.288 mitrum aswan hanaq.
Firenze
thumb|Firenze (Florencia) Firenze icha Florencia llaqtaqa Toscana riqyunpi, Italya mama llaqtapi kan. Wiñay kawsayninpaq, hatunwasikunanpaq, kusa khuskanpaqyuq, tukuy pacha riqsinku kay sumaq llaqta. Tiyan arkiwisquwil kan, hatun yachay wasikunamanta, istitusiun artimanta kawsaymantayuq, intiwatanamantayuq. Tukuynin riqsinqu munumintukuna midiuywumanta, rinashymintumantayuq. Nishu wank'akuna cuadrukunayuq kanqu kay llaqtapi. Nishuyuq watunku Firenze tukuy watakuna.
Tukuy runakunap qhapaq kayninmi (mawk'a llaqtarayku).
Hawa t'inkikuna
(Toscana)
Tirapata distritu
Tirapata distritu (kastilla simipi: Distrito de Tirapata) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Asankaru pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Tirapata llaqtam.
Limousin
Limousin nisqaqa Ransiya mama llaqtapi huk riqyunmi. Uma llaqtanqa Limoges llaqtam
Tirapata distritu
Wiñay kawsay
Tirapata distritu kamasqa 10 ñiqin ayamarq'a killapi 1943 watapi
Runakuna
3 129 runakuna (1 502 qhari, 1 627 warmi)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Lenín Moreno
p'unchawpi umalliy yallinakuypi lliw kunkakunap 57,16 %-ninwan yallirqaspa, 24-5-2017 p'unchawmantam Ikwadurpa umalliqninmi (Mamallaktata Pushak nisqa) kachkan, Guillermo Lassota qatispa. Movimiento País nisqap pusaqninmi.
Taytanː Servio Tulio Moreno; Mamanː Lilian Garcés. Warmiː Rocío González de Moreno (1974 watamanta). Churinkunaː Cristina, Carina wan Irina Moreno González.
Kunuqucha
Kunuqucha (urin runasimipi: Q'uñiqucha, kastilla simipi: Laguna Conococha) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk qucham Anqash suyupi, Rikuway wamanipi, Qataq listritupi.
Sutin samun Kunununumanta, pisir kunu + qucha; mananachi q'uñiqa. thumb|left|170px|Qunuqucha pampa
Phiskuna waqachina
Phiskuna waqachina nisqakunaqa antutawan phiskuspa waqachisqa tiwlli waqachinakunam.
Kaymi huk phiskuna waqachinakuna:
Kawsay pacha yachay
right|thumb|300px|[[Ruwenzori urqukunapi yurakuna, Afrikapi.]] thumb|200px|[[Ernst Haeckel.]] Kawsay pacha yachay (kastilla simipi: ecología, grigu simimanta: Οικολογία: οίκος, "wasi", λόγος "simi") nisqaqa kawsay pachamanta yachaymi, tukuy Tiksi muyuntinpi kawsaqkunamantam: runakunam, uywakunam, yurakunam, k'allampakunam, añakikunapas (Bacteria). Lliw kawsaqkunaqa huk kawsaq llikam kanchik.
Kawsay pachapiqa chikan kawsaqkuna kay hinam kawsan, hatun kawsay llika nisqapi:
Tukuy uywakuna, runakunapas muksichaq wapsita hurquykuspa chimlasayta qarquykuspa samanku, hinallataqmi yurakunapas mana inti wayllachkaspan. Yurakunaqa chay chimlasayta kaysanankupaqmi mat'ipayanku, inti wayllaypi chimlasayta hurquykuspa muksichaqta ruraykunku. Mana yurakuna kaptin, manam wayra pachapi muksichaq kanmanchu. Chayraykum ancha-anchatam kawsaq pachapi yurakunatam, sach'a-sach'akunatam mat'ipayanchik.
Satipu pruwinsya
Satipu pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Satipo) nisqaqa 🇵🇪 mama llaqtapi, Sunin suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Satipu llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Fernando Belaúnde Umalliqmi.
Pulitika rakiy
Isqun distritunmi kan.
Runakuna
Pruwinsyapiqa Ashaninka, Nomatsiguenga runakunam tiyanku.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Sukumpiyu kiti
Sukumpiyu kiti (kastilla simipi: Cantón Sucumbíos) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Sukumpiyu markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa La Bonita llaqtam.
Chuqu distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Apurimaq suyu
Wiñay kawsay
thumb|right|220px| [[Saywiti rumi, Apurimaq suyu, Piruw]] Kamasqa.
Chiriqunuy
15 °C (25° / 12°)
Uywakuna
thumb|right|220px|[[Anti ukumari]]
Pulitika rakiy
Qanchis pruwinsyanmi kan, qanchis chunka isqunniyuq distritunmi kan.
Runakuna
Apurimaq suyupiqa Qhichwa runakunam tiyanku.
Simikuna
Apurimaq suyupiqa Qusqu-Qullaw rimaytam, Chanka runasimitapas rimanku. /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu:
Karu puriy
Awankay pruwinsyapi: Antawaylla pruwinsyapi: Chinchiru pruwinsyapi: Antapampa pruwinsyapi: Aymara pruwinsyapi:
Suyupi paqarisqa runakuna
thumb|right|160px|[[Juan de Espinosa Medrano, qillqaq]]
Apaykachana
Ñan #1: Lima - Pisqu - Waytara - Ayakuchu - Antawaylla - Awankay.
'''Ñan #2: Lima - Pisqu - Ika - Naska - Pukyu - Challwanka - Awankay
Ñan #3: Lima - Uruya - Wankayu - Wankawillka - Waytara -Ayakuchu - Antawaylla - Awankay.
Rumiñawi
Rumiñawi icha Rumi Ñawi nisqaqa kaykunatam niyta munan:
Amsterdam
Amsterdam llaqtaqa Urasuyu mama llaqtap uma llaqtanmi. Amsterdam llaqtapiqa 862.965 runakunam kawsachkanku (2019).
Namipya
Namipya llaqtaqa Aphrikapi huk mama llaqtam.
Namipyapiqa 18.606.000 llaqtayuq kawsachkanku.
Kiristup ñawpan
Kiristup ñawpan (kñ, k. ñ.) nisqa watakunaqa manaraq Hisus (Kiristu) paqarimuptin pacham. Ahinataq chunka kaq Kiristup ñawpan watamanta (10 kñ) Kiristup yuriyninkamaqa chunka watam.
"Huk kaq" nisqa watapiqa kristiyanu pachas qallarirqan. Chiqaptataqsi Kiristup qallarisqan wataqa 7, 4 kñ watap chawpinpi karqan.
Bahuaja-Sonene mamallaqta wari kancha
Bahuaja-Sonene mamallaqta parki nisqaqa Piruw mamallaqtapi, Mayutata suyupi, Punu suyupipas, huk mamallaqta parkim.
Wamp'u distritu (Kashamarka)
Wampus distritu (kastilla simipi: Distrito de Huambos) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Chuta pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Wamp'u llaqtam.
Franche-Comté
Franche-Comté nisqaqa Ransiya mama llaqtapi huk riqyunmi. Uma llaqtanqa Besançon llaqtam.
Planoise
left|thumb|230px| Planoise llaqtaqa Ransiya mama llaqtapi huk hatun llaqtam.
San Ramun distritu
San Ramun distritu (kastilla simipi: Distrito de San Ramón) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Chanchamayu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa San Ramun llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Art Garfunkel
Taytan: Jacob "Jack" Garfunkel; Maman: Rose Pearlman. Warmikuna: Linda Marie Grossman (1972 - 1975) / Laurie Bird (1974 - 1979) / Penny Marshall (1985) / Kathryn (Kim) Cermak (1985 - ). Churinkuna: 	James (15 XII 1990), Beau Daniel (5 X 2005).
Kilutuwa
Kilutuwa (kastilla simipi: Quilotoa) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk nina urqum, Kutupaksi markapi,  Puhili kitipi, Sumpawa kitillipi, Illinisa risirwapi. Pikchunqa mama quchamanta 3.914 mitrum aswan hanaq.
Mathaqaskar
Mathaqaskar icha Mathakaskar llaqtaqa Aprikapi huk mama llaqtam.
Mathaqaskar llaqtapiqa 18.606.000 runakunam kawsachkanku.
Besançon
right|thumb|230px| thumb|left Besançon llaqtaqa Ransiya mama llaqtapi huk hatun llaqtam.
Besançonpiqa 117.000 runakunam kawsachkanku (2006).
Ariqipa suyu
Ariqipa suyu nisqaqa (aymara simipi: Ariqipa jach'a suyu; kastilla simipi: Departamento de Arequipa) Piruw mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Ariqipa llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Allpa saywachi
thumb|left|180px|[[Misti urqu (5.822 m)]]
Pulitika rakiy
Ariqipa suyupiqa pusaq pruwinsyam:
Simikuna
Ariqipa suyupiqa Qusqu-Qullaw runasimitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Qhichwa Suyu Yachachiymanta Kunaq
Qhichwa Suyu Yachachiymanta Kunaq (QSYK icha CENAQ Consejo Educativo de la Nación Quechua) nisqaqa Chuqichaka llaqtapi kaq tantanakuymi, Qhichwa runakunap tantanakuyninkunap, qhichwa rimaq yachachiqkunap kamarisqanmi, Buliwyapi qhichwa simipi yachachiytam kamachinapaq.
Ariqipa suyu
Simikuna
Pukyu:
Karu puriy
thumb|right|200px|[[Qullqa Qhichwa, (Ariqipa suyu,Piruw)]] thumb|right|200px|[[Santa Catalina monasterio ]] thumb|right|200px|[[Wik'uñakuna, Kachi-kachi yuraq yakupas mama llaqta risirwapi]]
Suyupi paqarisqa
thumb|left|140px|Nicolás Fernández de Piérola Villena thumb|right|150px|[[Mario Vargas Llosa, qillqaq]]
Qiruqucha
Qiruqucha (kastilla simipi: Laguna Querococha) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Anqash suyupi, Rikuway pruwinsyapi, Tikapampa distritupi.
Manuel Atanasio Fuentes
thumb|right|250px| Manuel Atanasio Fuentes Delgado Manuel Atanasio Fuentes Delgado (* paqarisqa Lima llaqtapi -  wañusqa Lima llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq taripay amachaq, willay kamayuq wan qillqaqmi qarqan.
Taytan: Francisco Fuentes; Maman: Andrea Delgado. Warmi:
Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin
Yanakancha distritu (Chupaka)
Yanakancha distritu (kastilla simipi: Distrito de Yanacancha) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Chupaka pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Yanakancha llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Mitan kamay katiguriya
thumb|200px|right|Mitan kamay katiguriyakuna: 1)[[Rikch'aq (Especie); 2)Rikch'ana (Género); 3)Rikch'aq ayllu (Familia); 4)Rikch'aq ñiqi (Orden); 5)Rikch'aq sinri (Clase); 6)Rikch'aq putu (Filo); 7)Rikch'aq suyu (Reino); 8)Rikch'aq qhapaq suyu (Dominio); 9)Kawsay (Vida)]] Mitan kamay katiguriya nisqaqa huk katiguriyam kamaq runa huk allin allinchay kawsay pachapi tarinanpaq.
Mitan kamay katiguriyakuna k'allmakuna hina tantachikunku. Chaymanta, kullu rikch'aq suyum hina kanman; aswan raku k'allmakuna rikch'aq putum (icha rikch'aq t'aqa) hina kankuman, aswan lluchu k'allmakuna huktaq katiguriyakunam kankuman. Laqukuna rikch'aqkunam kankuman.
Hatunruku mitan kamay katiguriyakuna
Bo's Nv Rikch'anamasikunankam.
Luqa mitan kamay katiguriyakuna
Taxonomie
Ibarra (Impapura)
Ibarra nisqaqa (kastilla simipi: Ibarra icha San Miguel de Ibarra) Ikwadur mama llaqtapi Impapura markap uma llaqtanmi. Ibarra llaqtaqa José María Velasco Ibarramanta sutichasqa (Ikwadurpa umalliqnin).
Lisboa
Lisboa llaqtaqa Purtugal mama llaqtap uma llaqtanmi. Lisboa 564 657 runakunam kawsachkanku (2001).
Ibarra (Impapura)
Allpa saywachi
thumb|left|160px|[[Impapura nina urqu, 4 609 m]]
Lisboa
Hawa t'inkikuna
900px|center|Lisboa
Anqula
Anqula llaqtaqa Aprikapi huk mama llaqtam.
Ibarra (Impapura)
Yachachiy
thumb|left|160px|Uniandes [[yachay suntur, Ibarra]]
Anqula
Anqulapiqa 15.941.000 runakunam kawsachkanku. Uma llaqtanqa Luanda llaqtam, 4.500.000 runayuq (2004 watapi).
Ibarra (Impapura)
Kaypipas qhaway
thumb|left|160px|José María Velasco Ibarra
Achkay
Achkay icha Achikay nisqaqa saqra warmis, wawakunata, wamrakunata mikhuqsi. Kay hinatam willakunku Antikunapi.
Pukaranra
Pukaranra, Pukaranka icha Kuhup nisqaqa Piruw llaqtapi, Antikunapi, Yuraq Wallapi, huk urqum, Anqash suyupi, Qarwa pruwinsyapi, San Miyil Aqu distritupi, Waras pruwinsyapipas, Independencia distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.156 mitrum aswan hanaq.
Hatun ch'iwa
Hatun ch'iwa, Pampa mikhurana icha Puma mikhurana (Veronica persica) nisqaqa huk quram, ch'iwa rikch'anaman kapuq. Asyamantam hamun.
Pallqarahu
Pikchukuna:
Babahoyo
Babahoyo (kastilla simipi: Babahoyo) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk llaqtam, Mayukuna markap Babahoyo kitipas uma llaqtanmi.
Yachachiy
thumb|left|160px|[[Uniandes Yachay Suntur, Babahoyo]]
Ithiyupya
Itiwpya icha Itiwpiya (kastilla simipi: Etiopía)llaqtaqa Aphrikapi huk mama llaqtam.
Barcelona
Barcelona llaqtaqa Ispañapi huk hatun llaqtam, Katalunya suyup uma llaqtanmi, 1 605 602 tiyaq runakunayuq.
Ithiyupya
Itiwpiyapiqa 75 067 000 runakunam kawsachkanku.
Wituq distritu
Wituq distritu (kastilla simipi: Distrito de Vitoc) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Chanchamayu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Pukara llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Epitácio Pessoa
thumb|right|250px|Epitácio Pessoa¼ right|200px| Epitácio Lindolfo da Silva Pessoa sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Umbuzeiro llaqtapi -  wañusqa Petrópolis llaqtapi), huk 🇧🇷 mama llaqtayuq taripay amachaq, pulitiku wan Umalliq.
Taytan: ; Maman:. Ñawpaq warmikuna: Francisca Chagas (1894–1895) / Maria da Conceição Manso Saião (1898–1942). Churinkuna: 3.
Yachaywasi:
Alma mater: Recife Yachay suntur.
Awqaq sipas suyu
Awqaq sipas suyu nisqaqa (aymara simipi:  Aucasiri tawaqu jach'a suyu; kastilla simipi: Departamento de Amazonas) Piruw llaqtahuñum. Uma llaqtanqa Chachapuyas llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Llaqta pusay rakiy
Qanchis wamanim kan.
Runakuna
Awqaq sipas suyupi Awahun, Wampisa runakunam tiyanku.
Simikuna
Awqaq sipas suyupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 inlish simiwan, ruqt'u runakunawan
Awqaq sipas suyupiqa aguaruna simitam, kastilla simitam, qhichwa simitam, wambisa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Asnan qura
Asnan qura (Asnan qhura), K'ana, Wamanripa icha Maych'a (Senecio vulgaris) nisqaqa huk quram, Urin Awya Yalaman Iwrupamantam apamusqa.
thumb|left|Senecio vulgaris
Chupaka distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Buliwyapi indihina yachay suntur
Chay indihina yachay sunturkunataqa Buliwyap Evo Morales sutiyuq umalliqninmi kamarirqan Umalliqpa Hanaq Kamachisqanwan (Decreto Supremo) 29664 kamarirqan.
Rishi Kapoor
thumb|right|250px|Rishi Kapoor (1952-2020) Rishi Kapoor sutiyuq runaqa, ( paqarisqa Mumbai llaqtapi -  wañusqa Mumbai llaqtapi), huk 🇮🇳 mama llaqtayuq aranway pukllaq wan kuyu walltay pusaqmi qarqan.
Taytan: Raj Kapoor; Maman: Krishna Malhotra. Warmi: Neetu Singh (1980 watamanta). Churinkuna:	2, Riddhima Kapoor Sahni wan Ranbir Kapoor
Ankara
right|thumb|290px| Ankara llaqtaqa Turkiya mama llaqtap uma llaqtanmi. Ankara llaqtapiqa 5,019,167 runakunam kawsachkanku (2007).
Tina
Tina (kastilla simipi: Tena / San Juan de los Dos Ríos del Tena) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk llaqtam, Napu markap uma llaqtanmi.
Runakuna
Tina kitillipiqa Napurunakunam tiyanku.
Sunqu (nina urqu)
Sunqu kastilla simipi: Corazón) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk nina urqum, Pichincha markapi, Mejía kitipi, Illinisa kawsaykuska amachasqa allpapi. Pikchunqa mama quchamanta 4.790 mitrum aswan hanaq. Kitu llaqtamantaqa 30 km karum. thumb|left|180px|Sunqu nina urqu
Tarma pruwinsya
Tarma pruwinsya nisqaqa (aymara simipi: Tarma jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Tarma) Piruw mama llaqtapi, Hunin suyupi, huk pruwinsyam.
Pulitika rakiy
Isqun distritunmi kan.
Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu:
Karu puriy
thumb|left|180px|[[Wakapu mach'ay (Gruta de Huagapo), Racasmarca urqupi (3.572 m), P'allqamayu distritupi]]
Urin Chunkus distritu
Urin Chunkus distritu (kastilla simipi: Distrito de Chongos Bajo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Chupaka pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Urin Chunkus llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Wankarki distritu
Wankarki distritu (kastilla simipi: Distrito de Huancarqui) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Aplaw pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Wankarki (Huancarqui) llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Such'i qucha (Apulupampa)
Such'i qucha (kastilla simipi: Laguna Suches) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi Piruw mama llaqtapipas, huk qucham, Apulupampa sallqa pacha suyu uhupi, Apulupampa urqukunapi. Buliwya suyupiqa Chuqiyapu suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Pilichuku munisipyupi,Suchi kantunpi tiyan, Piruw llaqtapiqa Punu suyupi, Putina pruwinsyapi, Ananea distritupi tiyan.
Hatunkaray llikilliki
thumbnail|right|260px|Hatunkaray llikilliki (kuntrawasu) Hatunkaray llikilliki icha Kuntrawasu (italya simimanta: contrabbasso) nisqaqa huk phiskuna tiwlli waqachinam. Hatunkaray llikillikitaqa chankakunap chawpinpi hap'ispa antutawan phiskuspa waqachinchik.
Maywaurku
Maywaurku kastilla simipi: Bermejos) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Asway markapi, huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 3963 mitrum aswan hanaq.
Chimpurasu
thumb|left|160px|Xenophyllum humile (= Werneria humilis) thumb|left|160px|Chimpurasu antimanta rikusqa
Chimpurasu, Chimpu rasu icha Chimpu Rasu nisqaqa (kastilla simipi: Chimborazo) Ikwadur mama llaqtapi huk nina urqum, Chimpurasu markapi, Wanu kitipi. Pikchunqa mama quchamanta 6.310 mitrum aswan hanaq.
Surit'i distritu
Surit'i distritu (kastilla simipi: Distrito de Zurite) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Anta pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Surit'i llaqtam.
Simikuna
Distritupi aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Sulla
thumb|right|200px thumb|right|200px Sulla, chinchaysuyupi Shulla nisqaqa wayra pachapi karqaspa yakuyaq yaku wapsim, allpa hawanpi, yurakunapipas yaku sut'u tukukuq, hawa pachamanta urmamuq yakukunaman kapuq.
Harrison Ford
right|thumb|270px| Harrison Ford Harrison Ford sutiyuq runaqa, ( paqarisqa Chicago llaqtapi - ) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq kuyu walltay pusaq wan aranway pukllaq runam. Oskar Suñaytas chaskirqan.
Taytan: Christopher Ford; Maman: Dorothy Nidelman Revere. Warmikuna: 	Mary Marquardt (1964-1979) / Melissa Mathison (1983-2004) / Calista Flockhart (2010- ) Churinkuna: Benjamin (1967), Willard (1969), Malcolm (1987), Georgia (1990), Liam Flockhart (2001).
Alma mater: Ripon College.
Kuyu walltay
<div style="margin:auto; text-align:left; background-color:#FFFFFF; border: 0px #aaa solid; font-size:90%; width:100%;">
Pakayqasa distritu
Pakayqasa distritu; (kastilla simipi: distrito de Pacaycasa ) nisqaqa huk distritum Wamanqa pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Pakayqasa llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Tawamanu pruwinsya
Tawamanu pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Tahuamanu) nisqaqa Piruw mama llaqtap Mayutata suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Iñapari llaqtam.
Laqha distritu
Laqha distritu (kastilla simipi: Distrito de Lajas) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Chuta pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Laqha llaqtam.
Tawamanu pruwinsya
Wiñay kawsay
Kamasqa, Guillermo Billinghurst Umalliqmi.
Shuyturahu
Shuyturahu icha Allpamayu nisqaqa (kastilla qillqaypi Alpamayo) Piruw mama llaqtapi huk urqum, Yuraq Wallapi, Anqash suyupi, Waylas pruwinsyapi, Santa Krus distritupi, Yuraqmarka distritupipas.
Tawamanu pruwinsya
Pulitika rakiy
Tawamanu pruwinsyapiqa kimsa distritum.
Mansirichi punku
thumb|right|250px|Mansirichi punku Mansirichi punku (kastilla simipi: Pongo de Manseriche) nisqaqa Piruwpi, Luritu suyupi, Datem del Marañón pruwinsyapi, Mansirichi distritupi, Borja llaqta ñiqpi, huk mayu punkum.
Shuyturahu
Pikchunqa mama quchamanta 5.947 mitrum aswan hanaq.
Chincha Churuku
Chincha Churuku kastilla simipi: Churuco Norte) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Asway markapi, huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 3119 mitrum aswan hanaq.
Tawamanu pruwinsya
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu:
Shuyturahu
Hatun chullunkunpi Hankarurish sutiyuq qucham. Chay Hankarurishpiqa Allpamayu sutiyuq mayum paqarin.
Shuyturahu ñiqpiqa Kulliqucham.
Urquqa kastilla simipi sutinta Allpamayu sutiyuq ayllu llaqtachamantam chaskirqan.
Tiksimuyuntinpi lliwmanta aswan sumaqsi urqu, chay hinatam UNESCO nisqa mamallaqtapura tantanakuypa nisqan.
Hatun Isklaw qucha
Hatun Isklaw qucha; (inlish simipi: Great Slave Lake) nisqaqa huk Kanada mama llaqtapi qucham.
Cuevo
Cuevo nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Santa Krus suyupi, Cordillera pruwinsyapi, Cuevo munisipyupi.
Huchusuma distritu
Allpa saywachi
thumb|left|160px|[[Wiñaymarka qucha (Titiqaqa qucha)]]
Runakuna
Huchusuma distritupiqa Aymara runakunam tiyanku.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
SIL International
SIL International, Rimay yachaq ruphay mit'a yachay wasi (inlish simipi: Summer Institute of Linguistics, SIL; kastilla simipi: Instituto Lingüístico de Verano, ILV) nisqaqa huk mamallaqtapura mana mamallaqtap rimaykunata k'uskiykuna tantanakuymi. Lliwmanta astawanqa mana icha aslla riqsisqa rimaykunatam k'uskiykun, musuq qillqaykunatam kamarispa, chay rimaykunapi willakuykunatam qillqamuspa, Dyuspa Simin Qillqata huk qillqakunatapas t'ikraspa. Wycliff T'ikraqkuna nisqawan ayninakunkum.
Richard Pittman sutiyuq prutistanti misyunaryus 1951 watapi chay tantanakuytaqa kamarirqan. Uma tiyananqa Dallas llaqtapim (Hukllachasqa Amirika Suyukunapi).
Mach'aqway distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pitucha
Pitucha; ''The piccolo is a small flute. Like the flute, the piccolo is normally pitched in the key of C, one octave above the concert flute. Music for the piccolo is written one octave lower than concert pitch in order to avoid too many ledger lines above the staff. Fingerings on the piccolo correspond to fingerings on the flute, but sound an octave higher.''
Norma Aleandro
thumb|right|250px|Norma Aleandro Norma Aleandro sutiyuq warmiqa, (* paqarisqa Buenos Aires llaqtapi - ) huk 🇦🇷 mama llaqtayuq aranway pukllaqmi qarqan.