cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Minnesota suyu
Minnesota nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Saint Paul llaqtam.
Chakas qucha
Chakas qucha (Laguna de Chacas) nisqaqa huk qucham, Piruwpi, Punu suyupi, San Ruman pruwinsyapi, Hullaqa distritupi.
1802
1802 wataqa Griguryanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam).
Milanisya
paña|rikchacha|300x300px| Milanisia suyupa hallp'a saywachi nisqa hatun kaynin Milanisya nisqaqa Pasiphiku mamaquchap uralan inti chinkaykuy waqtanpi, Usiyaniya hatunquchap huk huch'uy suyunmi. Inti chinkaykuy waqtapi Musuq Ñukini manta inti lluqsimuy waqtapi Phiyi wat'akama, Arafura mamaquchatapas hap'in. lluqi|rikchacha| [[Salumun wat'akuna|Salumun wat'akunamanta huk siku, XIX pachakwatapi]] lluqi|rikchacha| [[Thakisqa Hatunqucha|Pasiphiku mama quchapi Milanisya mama llaqtayuq mamaqucha wamp'uq, 1846]] rikchacha|224x224px| [[Wanwatu llaqtamanta Milanisyamanta wawa]]
Mayu waych'a
Mayu waych'a (Senecio brasiliensis) nisqaqa Urin Awya Yalapi wiñaq hampi yuram.
Guerrero suyu
Guerrero suyu (kastilla simipi: Estado Libre y Soberano de Guerrero), nisqaqa Mishikupi huk suyum. Uma llaqtanqa Chilpancingo de los Bravo llaqtam.
1801
1801 wataqa Griguryanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq atipachawwan qallarisqa chhasku watam).
Guerrero suyu
Wiñay kawsay
Kamasqa 1849 watapi.
Pulitiku rakiy
thumb|right|280px|Munisipyukuna (Guerrero) 81 munisipyukuna
David Chaparro
David Segundo Chaparro Pareja sutiyuq runaqa (* paqarisqa Qusqu llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq taripay amachaq, yachachiq wan pulitiku runam.
Federico Elguera
Federico Elguera Seminario sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lima llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq taripay amachaq, willay kamayuq, qillqaq wan pulitiku runam, kastilla simipi qillqaqmi.
1901 watamanta 1908 watakama Lima kurakan.
Tayta: Juan Ignacio Elguera Barrera; Mama: Francisca M. Seminario Arias.
David Chaparro
Warmi:. Churinkuna:.
Federico Elguera
Warmi: Julia Diez Canseco Olazábal. Churinkuna:.
Yachaywasi:. Yachay suntur: San Markus Hatun Yachay Sunturnin
David Chaparro
Yachaywasi:. Yachay suntur: Mama llaqta San Antonio Abad Yachay Suntur
1803
1803 wataqa Griguryanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq illapachawwan qallarisqa chhasku watam).
Miguel Baca
thumb|right|250px| Miguel Baca (1917-2016) right|250px| Baca Rossi Silq'uynin
Urqusapa Kharabaq
Urqusapa Kharabaq (arminya simipi Լեռնային Ղարաբաղ, ñawpa pacha: Արցախ (Artsakh), rusu simipi: Нагорный Карабах) nisqaqa Asyapi huk suyum.
Miguel Baca
Miguel Baca Rossi sutiyuq runaqa icha (* watapi paqarisqa Pimintil llaqtapi -  wañusqa Lima llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq ch'iquqm (iskultur) yachaqpas qarqan.
Urqusapa Kharabaq
Asarsuyu mama llaqtam Urqusapa Kharabaqtaqa mañapayakunmi. Kunan pacha Arminyap awqaqkunap tiyapusqanmi, 1990-1992 watakunapi Urqusapa Kharabaq maqanakuymantapacham. Chaymantapacha chaypi Urqusapa Kharabaq republika nisqam, Huñusqa Nasyunkunap manam riqsichisqanchu. Uma llaqtanqa Stepanakert llaqtam.
Ikinitu
Ikinitu (kastilla simipi: Iquinito) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk 4.565 m hanaq urqum, Punu suyupi, Lampa pruwinsyapi, Qalapuha distritupi, San Ruman pruwinsyapipas, Hullaqa distritupi.
Hidalgo suyu
250px|thumb|right|[[Miguel Hidalgo.]] Hidalgo suyu (kastilla simipi: Estado Libre y Soberano de Hidalgo), nisqaqa Mishikupi huk suyum. Uma llaqtanqa Pachuca de Soto llaqtam.
Urqusapa Kharabaq
Allpa saywachi
thumb|left|Urqusapa Kharabaq.
Hidalgo suyu
Wiñay kawsay
Kamasqa 1869 watapi.
Pulitiku rakiy
thumb|right|280px|Munisipyukuna (Hidalgo) 84 munisipyukuna
Jalisco suyu
Jalisco suyu (kastilla simipi: Estado Libre y Soberano de Jalisco), nisqaqa Mishikupi huk suyum. Uma llaqtanqa Guadalajara llaqtam.
Miguel Baca
Taytan: Miguel Baca Sosa; Maman: Margarita Rossi Aste Warmi: Carlota Ruiz Altuna Churinkuna: 5
Jalisco suyu
Wiñay kawsay
Kamasqa 1823 watapi.
Miguel Baca
Alma mater: Escuela Nacional Superior Autónoma de Bellas Artes del Perú (ENSABAP),
Jalisco suyu
Pulitiku rakiy
thumb|right|280px|Munisipyukuna (Jalisco) 125 munisipyukuna
Juan Manuel Ugarte Eléspuru
thumb|right|250px| Juan Manuel Ugarte Eléspuru (1911-2004)
Juan Manuel Ugarte Eléspuru sutiyuq runaqa (* paqarisqa Limaq llaqtapi -  wañusqa Limaq llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq llimphiq, ch'iquq, qillqaq  yachaqpas qarqan.
Taytan: Alejandro Sixto Ugarte Álvarez; Maman: Zoila Luz Eléspuru Pérez Warmi: Churinkuna:.
Escuela Superior de Bellas Artes de Buenos Aires
Alma mater: Escuela Superior de Bellas Artes de la Nación Ernesto de la Cárcova.
Qillqasqankuna
Publicó varios libros, entre ellos:
Pisantiyu
rikchacha|Pisantiyu Pisantiyu icha Pisantiyun (Ñawpa Qiriyuqu: Βυζάντιον) nisqaqa kalasiku ñawpa pachapi ñawpa Qirisya llaqtam karqan, ñawpaq pachap tukukuyninpi Kunistantinupla sutiwan riqsisqa, kunan pachataq Istampul sutiwan. Pisantiyuqa 7 kaq pachakwatapi Kiristup ñawpan pachakwatapi Megara llaqtamanta Qiriyikurunakunap mitmasqanmi karqan, aswanta Qiriyiku simita rimaqmi karqan, 1453 watapi Utumanu qhapaq suyu atipanankama.
Hatun Katawan kitilli
Hatun Katawan kitilli icha Julio E. Moreno kitilli (kastilla simipi: Parroquia Julio E. Moreno / Catahuan Grande) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk kitillim Bolívar markapi, Waranta kitipi. Uma llaqtanqa Julio E. Moreno llaqtam.
Hiram Powers
thumb|right|250px| Hiram Powers (1805-1873)
Hiram Powers sutiyuq runaqa icha (* watapi paqarisqa Woodstock llaqtapi -  wañusqa Firenze llaqtapi), huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq ch'iquqm (iskultur) qarqan.
Taytan: P; Maman: Warmi: Churinkuna:
José Escalante
José Ángel Escalante Fuentes sutiyuq runaqa (* paqarisqa Qusqu llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq taripay amachaq, willay kamayuq wan pulitiku runam.
1919 ñawpaq Qusqu kurakan.
Tayta: José Nicolás Escalante; Mama: María Jesús Fuentes.
Warmi: Roselinda Vaccari Churinkuna: (5) Juan Manuel, Luis, Juana, Jorge wan Jaime.
Yachaywasi:. Yachay suntur: Mama llaqta San Antonio Abad Yachay Suntur
Juan Moscoso
Ñawpaq Qusqu kurakan.
Tayta: ;  Mama:.
Sillu-sillu
Sillu-sillu (genus Alchemilla) nisqakunaqa huk Waysallpu yura rikch'aq aylluman kapuq rikch'anam, qurakunam.
Juan Moscoso
Warmi: Churinkuna:
Sillu-sillu
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
Jorge Chavez antanka panpa
thumb|right|250px|Jorge Chávez antanka panpa Jorge Chávez antanka panpa (kastilla simipi: Aeropuerto Internacional Jorge Chávez) nisqaqa Piruwpi, Qallaw pruwinsyapi, Lima llaqta ñiqpi, huk antanka panpam.
Horatio Greenough
thumb|right|250px| Horatio Greenough (1805-1852)
Inka Manqu Qhapaq antanka panpa
thumb|right|250px|Inka Manqu Qhapaq antanka pampa, [[Hullaqa]] Inka Manqu Qhapaq antanka pampa (kastilla simipi: Aeropuerto Internacional Inca Manco Cápac) nisqaqa huk antanka pampam Piruwpi, Punu suyupi, San Ruman pruwinsyapi, Hullaqa llaqtapi.
Horatio Greenough
Horatio Greenough sutiyuq runaqa icha (* watapi paqarisqa Boston llaqtapi -  wañusqa Somerville llaqtapi), huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq ch'iquqm (iskultur) qarqan.
Taytan: David; Maman: Elizabeth Warmi: Louisa Gore Churinkuna:
Facundo Vela kitilli
Facundo Vela kitilli (kastilla simipi: Parroquia Facundo Vela) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk kitillim Bolívar markapi, Waranta kitipi. Uma llaqtanqa Facundo Vela llaqtam.
Kañar kitilli
Kañar kitilli (kastilla simipi: Parroquia Cañar) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Kañar kitipi, Kañar markapi. Uma llaqtanqa Kañar llaqtam.
Runakuna
Kañar kitillipiqa Kañari runakuna tiyanku.
Henry Meiggs
thumb|Henry Meiggs. Henry Meiggs, (kastilla simipi: Enrique Meiggs), sutiyuq runaqa (* paqarisqa Catskill llaqtapi -  wañusqa California llaqtapi) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna  mama llaqtayuq allwiya kamayuq (inhiñiru) runam qarqan.
Taytan: Elías Meiggs; Maman: Fannie Williams.
Kaypipas qhaway
thumb|Los billetes de la Compañía de Obras Públicas tenían la firma de Henry Meiggs, por eso eran llamados [[Sol de Plata#Los Billetes Meiggs|Billetes Meiggs. Todos tenían imágenes relacionadas al ferrocarril.]]
Óscar Quiñones
thumb|right|250px| Óscar Quiñones (1919-1987)
Óscar Edgardo Quiñones sutiyuq runaqa icha (* watapi paqarisqa Ancash llaqtapi -  wañusqa Lima llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq ch'iquqm (iskultur) yachaqpas qarqan.
Taytan: Obdulio Quiñones de León Marreros; Maman: Zenaida Sifuentes Bernuy Warmi: Churinkuna:
Italya simikuna
Italya simikunaqa italya simi simitam, chaytaq mama llaqtap mama siminmi, kamachiy siminpi, suyu simipipas, hinallataq achka llaqta simikuna, suyu simikuna, yaqa llapanmi italya simi hina aswan hatun rumansi huñuman kapun. Yaqa llapan simikuna sapa kuti suyumantahina sutichasqa kanku huk qatiqpi rak'isqa kanku suyukunap kamachiy saywankunapi, huk kitimanta rimaqkuna huk suyu ukhupi sapsilla yachanku chay imakaqninakuna kikin wikniraqninkuta huknin huk qaylla kitikunamanta t'aqakuq. rikchacha|382x382px| Italya suyupa riqsisqa ayllukuna, aslla simi ñawpaq kawsaq simi yachay nisqahinapi pisikunamanta.
Manasutiyuq Machasqa
Machasqa Manasutiyuq, M M( pisichaynin) ( Anonymous Alcoholics)huk aylluniraq allapa upyaq runakunata qurisha. Hapallan rurayninqa yaykuq runakuna mana upyar kayanpaq, yanapanpis upyayta haqita munaqkunata. Mana qillayta mañayantsu: yaykunqapita, manapis willaykunata chaskinqanpita.
1806
1806 wataqa Griguryanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq killachawwan qallarisqa chhasku watam).
Hatun wira-wira
Hatun wira-wira icha Jatun wira-wira (Buliwyapi) (Achyrocline venosa) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Manasutiyuq Machasqa
Paqariran Aykrun llaqtapi Uhayu suyu ( Akron, Ohio), 1935 wata; ishkaq machaq runakuna tinkuskir, mana yapay upyayarannatsu. Kunanqa mashtakasha maytsika mamapachakunaman.
Llapa Achaha
Llapa achaha (Kastilla simipi: Panalfabeto'') nin huk simillqa huñuta runa simipi qillqanapaq. Kaytin rakiyan mayqan k'iti simipaq.
Simillqakuna
Shimillqa (Ankash qalluchu); grafía (Kastilla simipi)
Lima Kapchiy Musiyu
right|thumb|300px|Lima Kapchiy Musiyu Limamanta Kapchiy Musiyu (kastilla simi: Museo de Arte de Lima (MALI)) nisqaqa Lima llaqtapi kaq musiyum, 1872 watapi wasichasqa, 1959 watamantataq musiyum.
Llapa Achaha
Simillqakuna
Napu qhichwapi: b(ba), d(a), g(qa), f(fa), wanayanqa.
Lima Kapchiy Musiyu
2009 watapiqa 79 019 runakunam watukurqan.
Salinas kitilli (Bolívar)
Salinas kitilli (kastilla simipi: Parroquia Salinas) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk kitillim Bolívar markapi, Waranta kitipi. Uma llaqtanqa Salinas llaqtam.
Chuntamarka kitilli
Chuntamarka kitilli (kastilla simipi: Parroquia Chontamarca) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Kañar kitipi, Kañar markapi. Uma llaqtanqa Chuntamarka llaqtam.
Runakuna
Chuntamarka kitillipiqa Kañari runakunam tiyanku.
Llanqha khari-khari
Llanqha khari-khari, Khari-khari icha Waqra mura (Rubus roseus) nisqaqa huk wayuq, kichka-kichkasapa yuram, Antikunapi (Piruw, Buliwya, Ikwadur) mama quchap hawanmanta 2000-manta 4000-kama mitru aswan hanaq wiñaq k'ita sirakam. Rurunkunatam mikhunchik.
1805
1805 wataqa Griguryanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq intichawwan qallarisqa chhasku watam).
Hugo Gatti
Hugo Orlando Gatti sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Carlos Tejedor, Buenos Aires pruwinsya llaqtapi - ) huk Arhintina mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.
Untujawi mayu
Untujawi mayu icha Untu Jawi mayu (aymara simipi: Untujawi jawira / Untu Jawi jawira; kastilla simipi: Río Unduavi) nisqaqa Buliwyapi huk mayum, Chuqiyapu suyupi, Pedro Domingo Murillo pruwinsyapi, Chinchay Yunka pruwinsyapi, Urin Yunka pruwinsyapipas (saywapi: Chinchay Yunka pruwinsya - Urin Yunka pruwinsya). Boopi mayuman purin.
Hugo Gatti
Mamallaqtapura kupakuna
(*) Incluye quchu
Untujawi mayu
Kay mayup sutinqa aymara-qhichwa simim, untu (qhichwa simim, aymara simipipas kan), jawi.
Pirqakachun yura rikch'aq ayllu
Pirqakachun yura rikch'aq ayllu (familia Crassulaceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, 34 rikch'anayuq, 1370 rikch'aqniyuq. Yaku waqaychaq wira raphiyuq yurakunam.
Dean Martin
Dino Paul Crocetti, icha Dean Martin sutiyuq runaqa (* paqarisqa Steubenville llaqtapi - †  wañusqa Beverly Hills llaqtapi) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq takiq wan aranway pukllaqmi qarqan.
Pirqakachun yura rikch'aq ayllu
Rikch'aqkuna
Kaymi huk pirqakachun yurakuna:
Dean Martin
Taytanː̠ Gaetano Crocetti, Mamanː Angela Barra. Warmikuna: Elizabeth Anne McDonald (1941-1949) / Jeanne Biegger (1949-1973) / Catherine Hawn (1973-1976). Churinkuna̠ː Stephen Craig Martin (1942), Claudia Dean Martin (1944-(†) 2001), Barbara Gail Martin (1945) Deana Martin (1948), Dean Paul (1951–(†) 1987), Ricci James (1953), Gina Caroline (1956) wan Sasha.
Héctor Veira
Churinkuna: Estefanía wan Daiana Veira.
Michoacán suyu
Michoacán suyu (kastilla simipi: Estado Libre y Soberano de Michoacán de Ocampo), nisqaqa Mishikupi huk suyum. Uma llaqtanqa Morelia llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa 1823 watapi.
Pulitiku rakiy
thumb|right|280px|Munisipyukuna (Michoacán) 113 munisipyukuna
Chawpi Walla (Buliwya)
thumbnail|200px|Janq'u Uma thumbnail|200px|Wayna P'utuqsi (Chuqiyapu) thumb|right|200px|Uturunku thumbnail|200px|Lipis urqu thumbnail|200px|Cerro Rico Chawpi Walla (Buliwya) (Cordillera Central (Bolivia)) nisqaqa ancha hatun urqukunam, Antikunapi, Buliwyapi. Uturunku nina urquqa llapan urqukunamanta aswan hatunmi.
Gregorio Escobedo
Gregorio Escobedo Rodrígue< sutiyuq runaqa (* 1796 watapi paqarisqa Ariqipa llaqtapi - 1836 llaqtapi wañusqa Qusqu llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtaq awqaq pusaq pulitikupas, Uralan Abya Yalapi mamallaqtakunap Ispañamanta qispichiqnin Ispaña Amirika Kacharikuna Awqanakuypi, kamarikuspa kunan kachkaq mama llaqtakunapaq awqarqan Piruwpaqpas.
Tayta: Ramón Escobedo; Mama: Manuela Rodríguez de Olmedo y Martínez del Pino.
Warmi:.
Misuk'a (Adesmia miraflorensis)
Misuk'a (Adesmia miraflorensis) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Churukupti kitilli
Churukupti kitilli (kastilla simipi: Parroquia Chorocopte) nisqaqa huk kitillim Ikwadur mama llaqtapi, Kañar kitipi, Kañar markapi. Uma llaqtanqa Churukupti llaqtam.
Runakuna
Churukupti kitillipiqa Kañari runakuna tiyanku.
Ch'uqriyuyu
thumb|left|Kay hinatam ch'uqriyuyuqa mana sisalla miraykun. Ch'uqriyuyu (Kalanchoe pinnata) nisqaqa huk Pirqakachun quram, hampi yuram.
1807
1807 wataqa Griguryanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq atipachawwan qallarisqa chhasku watam).
Sukarti kitilli
Sukarti kitilli icha General Morales kitilli (kastilla simipi: Parroquia General Morales / Sucarte) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk kitillim Kañar kitipi, Kañar markapi.
Runakuna
Sukarti kitillipiqa Kañari runakuna tiyanku.
Morelos suyu
Morelos suyu (kastilla simipi: Estado Libre y Soberano de Morelos), nisqaqa Mishikupi huk suyum. Uma llaqtanqa Cuernavaca llaqtam.
Irene Papas
thumb|right|300px|Irene Papas (1926 - ) Irini Lelekou sutiyuq warmiqa, icha Irene Papas (* paqarisqa Chillimodion llaqtapi -14 ñiqin tarpuy killapi  2022 ) huk kuyu walltaypi aranway pukllaqmi wan takiq karqan.
Morelos suyu
Wiñay kawsay
Kamasqa 1869 watapi.
Irene Papas
Yaya: ; Mama:.
Qharikuna: Alkis Papas (1943-1947) Churinkuna:
Antawaylla antanka panpa
Antawaylla antanka panpa (kastilla simipi: Aeropuerto de Andahuaylas) nisqaqa huk antanka panpam Piruwpi, Apurimaq suyupi, Antawaylla llaqta ñiqpi.
Morelos suyu
Pulitiku rakiy
thumb|right|280px|Munisipyukuna (Morelos) 33 munisipyukuna
San Luis de Pambil kitilli
San Luis de Pambil kitilli (kastilla simipi: Parroquia San Luis de Pambil) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk kitillim Bolívar markapi, Waranta kitipi. Uma llaqtanqa San Luis de Pambil llaqtam.
Ha Seok-jin
thumb|right|Ha Seok-jin (2016) Ha Seok-jin (Kuryu simiː 하석진) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Seoul llaqtapi -  ) huk 🇰🇷 mama llaqtap aranway pukllaq qarqan.
San Luis de Pambil kitilli
Runakuna
Kitillipiqa Waranka Kichwa runakunam tiyanku.
Inru-iranu simikuna
rikchacha|Inru-iranu simikunamanta saywiti Inru-iranu simikuna (icha arinu simikunapas) Inru-Iwrupiyu simi ayllup aswan hatun, aswan uralan inti lluqsimuy waqtapi kawsaq k'allmanmi. Chaykunapiqa 300manta aswan rimaykunam kachkan, yaqa 1.500 hunu rimaq runakunam rimanku, aswantaqa Urin Asyapi, Chawpi Antipi, Chawpi Asyapi wakin rak'ikunapipas.
Rodríguez Ballón antanka panpa
Rodríguez Ballón antanka panpa (kastilla simipi: Aeropuerto Internacional Rodríguez Ballón) nisqaqa huk antanka panpam, Piruwpi, Ariqipa suyupi, Ariqipa llaqta ñiqpi.
Padre Aldamiz antanka panpa
thumb|right|250px|Puerto Maldonado antanka pampa Padre Aldamiz antanka pampa icha Puerto Maldonado antanka pampa (kastilla simipi: Aeropuerto Internacional Padre Aldamiz / Aeropuerto Internacional de Puerto Maldonado) nisqaqa huk uchuy antanka pampam Piruwpi, Mayutata suyupi, Puerto Maldonado llaqtapi.
Utumanu qhapaq suyu
rikchacha|Utumanu qhapaq suyu Utumanu qhapaq suyu, wiñaykawsaypi, rimaypipas Turkiyi Qhapaqsuyu, huk qhapaq suyum karqan 14 ñiqin pachakwatamanta 20 ñiqin pachakwatap qallariyninpi aswan Qulla-Anti Iwrupa, Kunti Asya, Chinchay Aphirika pi kamachikuq. XIII pachakwatap tukukuyninpi Anatulya suyup chinchay-kuntinpi Söğüt llaqtapi (kunan pacha Bilecik puruwinsiya) Turkoman ayllu umalliq Osman I sutiyuq runap kamasqanmi karqan. 1354 watamanta qhipaman, Utumanukuna Iwrupaman chimparqanku, Palkankunata atipaspataq, Utumanu beylik huk hallp'a pacvhayuq qhapaq suyuman t'ikrasqa karqan. Utumanukunaqa Pisantinu qhapaq suyuta tukurqan 1453 watapi Mehmed atipaqpa Kunistantinupla llaqtata hap'ispa.
Simiátug kitilli
Runakuna
Kitillipiqa Waranka Kichwa runakunam tiyanku.
Buliwyap Antikunan
Buliwyap Antikunan (Cordillera de los Andes de Bolivia) nisqaqa ancha hatun urqukunam, Antikunapi, Buliwyapi. Sahama nina urquqa llapan urqukunamanta aswan hatunmi.
Aswan hanaq urqukuna
x wañusqa ariq
Kutu-kutu (Aloysia gratissima)
Kutu-kutu (Aloysia gratissima) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Chini manka p'aki
Chini manka p'aki (Agalinis sp.) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Hatipusqa ruqutu
Hatipusqa ruqutu ( rocoto relleno, Kastilla simipi) huk mikuy rurasa, ruqutupa rurunkunata, kapakapapanta hipiskir. Chaypita rurinman hatiyan ñutu aychata, kisuta, imatapis sumaq muskuqta, yanuskir qallarinanchu qarakuyan.
Jorge Alcalde
300px|thumb|right| Jorge Alcalde, [[Teodoro Fernández wan Alejandro Villanueva]] Jorge Luis Félix Alcalde Millos sutiyuq runaqa, icha Campolo Alcalde (*  paqarisqa Kallaw llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi),  huk 🇵🇪 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
Taytan: Alcalde; Tayka: Millos.
1810
1810 wataqa Griguryanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam).
1808
1808 wataqa Griguryanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq quyllurchawwan qallarisqa wakllanwatam).
1811
1811 wataqa Griguryanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq intichawwan qallarisqa chhasku watam).
Teodoro Alcalde
250px|thumb|right| Jorge Alcalde, [[Teodoro Fernández wan Alejandro Villanueva]] Teodoro Alcalde Millos sutiyuq runaqa, icha Prisco Alcalde (*  paqarisqa Kallaw llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi),  huk 🇵🇪 mama llaqtayuq piluta hayt'aq wan pukllaykamachiqmi qarqan.
Taytan: Alcalde; Maman: Millos.
Alejandro Velasco Astete antanka panpa
thumb|right|250px|Alejandro Velasco Astete antanka pampa Alejandro Velasco Astete antanka pampa (kastilla simipi: Aeropuerto Internacional Alejandro Velasco Astete) nisqaqa huk antanka pampam Piruwpi, Qusqu suyupi, Qusqu llaqtapi.
Jorge Dintilhac
thumb|right|260px| Jorge Dintilhac, PUCP Luis Eugenio Dintilhac sutiyuq runaqa icha Jorge Dintilhac SS.CC. ( paqarisqa Provins llaqtapi -  wañusqa Lima llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq kathuliku Dyusmanta yachachiqmi, taytakuram, amawtapas.
Taytan: Juan Luis Dintilhac; Maman: María Moliére.
Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin.
Gustavo Cerati
Gustavo Adrián Cerati Clark sutiyuq runaqa (* paqarisqa Buenos Aires llaqtapi -  wañusqa Buenos Aires llaqtapi ), huk 🇦🇷 mama llaqtayuq takiq, takichaq wan tintawku waqachiq ruraq karqan.
Taytan: Juan José Cerati; Maman: Lilian Clark. Ñawpa Warmi: Belén Edwards (1987-1989) / Cecilia Amenábar (1992-2002). Churinkuna: (2) Benito (p. 1993) wan Lisa (p. 1996).
César Luis Menotti
César Luis Menotti sutiyuq runaqa, icha "El Bambino" (* 5 ñiqin ayamarq'a killapi 1938 watapi paqarisqa Rosario llaqtapi - ) huk 🇦🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi wan pukllaykamachiq karqan.
San Lorenzo kitilli (Bolívar)
San Lorenzo kitilli (kastilla simipi: Parroquia San Lorenzo) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk kitillim Bolívar markapi, Waranta kitipi. Uma llaqtanqa San Lorenzo llaqtam.
César Luis Menotti
Churinkuna:.
Atuq t'ika
Atuq t'ika icha Allqu llant'a (Alonsoa acutifolia) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Rubén Vargas Ugarte
thumb|right|260px| Ruben Vargas Ugarte (1886-1975) Rubén Vargas Ugarte S.J. sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lima llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtapi taytakura wan wiñay kawsay yachaq runam qarqan.
José Antonio del Busto
José Antonio del Busto Duthurburu sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lima llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk 🇵🇪 Mama llaqtayuq Wiñay kawsay yachaq runam qarqan.
Rubén Vargas Ugarte
1947 watamanta 1953 watakama Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Sunturpa Rectorninmi qarqan.
José Antonio del Busto
Taytan: José Antonio del Busto del Risco; Maman: María Angélica Duthurburu Villalta.
Wallituru kitilli
Wallituru kitilli (kastilla simipi: Parroquia Gualleturo) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Kañar kitipi, Kañar markapi. Uma llaqtanqa Wallituru llaqtam.
Rubén Vargas Ugarte
Piruw mama llaqta Ñawiriy wasi Diriktur (1956-1962).
Wallituru kitilli
Runakuna
Wallituru kitillipiqa Kañari runakunam tiyanku.
José Antonio del Busto
Yachaywasi: Colegio San Luis Maristas (Barranco).
Rubén Vargas Ugarte
Yachaywasi: Colegio de la Inmaculada.
José Antonio del Busto
Alma mater: Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur.
Nayarit suyu
Nayarit suyu (kastilla simipi: Estado Libre y Soberano de Nayarit), nisqaqa Mishikupi huk suyum. Uma llaqtanqa Tepic llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa 1917 watapi.
Pulitiku rakiy
thumb|right|280px|Munisipyukuna (Nayarit) 20 munisipyukuna
1815
1815 wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam).
Nuevo León suyu
Nuevo León suyu (kastilla simipi: Estado Libre y Soberano de Nuevo León), nisqaqa Mishikupi huk suyum. Uma llaqtanqa Monterrey llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa 1824 watapi.
Pulitiku rakiy
thumb|right|280px|Munisipyukuna (Nuevo León) 51 munisipyukuna
Yakutu kitilli
Yakutu kitilli icha San Simón kitilli(kastilla simipi: Parroquia Yacoto / San Simón) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk kitillim Bolívar markapi, Waranta kitipi. Uma llaqtanqa San Simón llaqtam.
Runakuna
Kitillipiqa Waranka Kichwa runakunam tiyanku.
Juana Manso
Juana Paula Manso de Noronha sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Buenos Aires llaqtapi - †   wañusqa Buenos Aires llaqtapi) huk 🇦🇷 mama llaqtayuq willay kamayuq, kastilla simipi qillqaqmi.
Taytan: Jose María Manso ; Maman: Teodora Martínez Cuenca.
Yachaywasi:
Musiyu
260px|thumb|right|[[Louvre nisqa ancha hatun musiyu, Paris llaqtapi.]] Musiyu (museo) nisqaqa (grigu simipi Μουσείον, "Musakunap manqus wasin", chaymanta latin simipi museum) achka imakunayuqpas kaq hatun wasim, achka runakunap watukunanpaq, chay chaniyuq kaqkunata qhawananpaq.
Musiyuqa sallqa pachamanta kaqkunatam icha runap kawsay saphintam runakunaman qhawachichun.
1813
1813 wataqa Griguryanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam).
Fidel Tubino Mongilardi
thumb|right|260px| Fidel Tubino (1909-1973)
Fidel Mario Tubino Mongilardi sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lima llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtapi taytakura wan taripay amachaq yachaq runam qarqan.
1953 watamanta 1962 watakama Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Sunturpa Rectorninmi qarqan.
Taytan: Fidel Tubino Ricci; Maman: Beatriz Mongilardi Forno.
Yachaywasi: Colegio de la Inmaculada (Lima) wan Colegio Mondragone (Roma).
Urqu rit'i
Urqu rit'i (Aloysia cf. gratissima) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Mawk'a Tampu kitilli
Mawk'a Tampu kitilli icha Honorato Vázquez kitilli (kastilla simipi: Parroquia Honorato Vázquez / Tambo Viejo) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Kañar kitipi, Kañar markapi. Uma llaqtanqa Honorato Vásquez llaqtam.
Runakuna
Mawk'a Tampu kitillipiqa Kañari runakunam tiyanku.
1816
1816 wataqa Griguryanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq k'uychichawwan qallarisqa wakllanwatam).
1814
1814 wataqa Griguryanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq illapachawwan qallarisqa chhasku watam).
Santa Fe kitilli
Santa Fe kitilli (kastilla simipi: Parroquia Santa Fe) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk kitillim Bolívar markapi, Waranta kitipi. Uma llaqtanqa Santa Fe llaqtam.
Vittorio De Sica
Vittorio Domenico Stanislao Gaetano Sorano De Sica sutiyuq runaqa (* paqarisqa Sora llaqtapi  - †  wañusqa Neuilly-sur-Seine llaqtapi) huk  🇮🇹 mama llaqtapas kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan.
Aranway pukllaq
thumb|Con [[Elsa Merlini in Non ti conosco più (1936)]] thumb|Con [[Paola Barbara ne La peccatrice (1940)]] thumb|Con [[Gina Lollobrigida in Pane, amore e fantasia (1953)]] thumb|Con [[Sophia Loren in Pane, amore e... (1955)]] thumb|[[Il segno di Venere (1955)]] thumb|De Sica con [[Totò e Gianni Agus ne I due marescialli (1961)]]
(Nota: in molte fonti viene citata una partecipazione di De Sica ai film Fontana di Trevi di Carlo Campogalliani (1960) e La pappa reale di Robert Thomas (1964), ma alla visione delle pellicole l'attore non compare affatto.)
Supay wark'u
Supay wark'u (Agarista boliviensis) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Pedro de Betancur
Pedro de San José Betancur (* 21 ñiqin pawqar waray killapi 1626 watapi paqarisqa Vilaflor, Tenerife, Ispaña - † 25 ñiqin ayriway killapi 1667, Antigua Guatemala, Guatemala) huk kathuliku Santu karqan.
24 ñiqin ayriway killapi Pedro de Betancur raymi p'unchawninmi.
Tayta: Amador Betancur; Mama: Ana García.
Jorge Icaza
Jorge Icaza Coronel ( paqarisqa 1906watapi - wañusqa 1978watapi) karqan suni willay qillqaq  Ikwadurpa. Aswan riqsisa Ñañonuw.
Wiñay kawsay
Pay, Alcides Arguedas boliwyakiwan; Ciro Alegría,José María Arguedaspiruwkikunawan karqanku pachan willay muyuypi riqsisa umankuna,iskay chunkañiqin pachakpi.
Maxim Gorky
Tayta: ; Mama:.
Warmi:
Llimanta aswan riqsisqa qillqasqanqa (La madre nisqa kawsay rikch'anmi karqan.
Qillqasqankuna
thumb|right|[[Lev Tolstoy wan Maxim Gorky]] thumb|right|Maxim Gorky wan [[Anton Chekhov, Yalta 1900]]
thumb|right|Maxim Gorky sillu
Tumpis mama llaqta risirwa
Tumpis mama llaqta risirwa (kastilla simipi: Reserva Nacional de Tumbes) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Tumpis suyupi, Tumpis pruwinsyapi, Sarumilla pruwinsyapipas.
Fauna
Kay risirwapiqa kanmi 230 rikch'aq tulluyuqkuna: 175 rikch'aq pisqukuna, 4 rikch'aq allpa yaku kawsaq, 36 rikch'aq ñuñuqkuna, 6 rikch'aq suchuqkuna.
Ñuñuqkuna: 36 rikch'aq
Pisqukuna: 175 rikch'aq
Suchuqkuna: 6 rikch'aq
Allpa yaku kawsaqkuna: 4 rikch'aq
Palistina Mama Llaqta
Palistina (Arapya simi: فلسطين Filasṭīn, tukrillamanta Palistina Mama Llaqta (دولة فلسطين), nisqaqa Urin Liwanti suyupi, Kunti Asyapi huk suyum. Palistinu kachariy tantanakuy (OLP) nisqap kamachisqan, Cisjordania (Anti Hirusalin), Gaza Franjatapas hallp'anmi nispam nin, ichataq tukuy chay allpaqa 1967 watapi suqta p'unchaw awqanakuymanta pacha Israyilpa hap'isqanmi karqan. 1993–1995 watakunapi Oslo rimanakuykunap rurunraykum, kunan pacha Cisjordania 165 Palistinu kanchasqakunapi rak'isqa kachkan, chaykunaqa Palistinu Mamallaqtap (PNA) nisqap huk kamachiyninpim kachkan; puchuqtaq, 200 Israyil llaqtayuq llaqtakunapas, Israyilpa hunt'asqa kamachiyninpim kachkan. Gaza Pak'i llaqtaqa Hamas nisqa islam nisqa awqaqkunap kamachisqanmi, 2007 watamanta pachataq Ihiptuwan Israyilwan unay pacha hark'asqa. rikchacha| Wawakuna Palistina lapharata waqachispa, Cisjordania
Chinchay Qirmanu simikuna
rikchacha Chinchay Qirmanu simikunaqa Qirmanu simikunap kimsa k'allmankunamanta hukninmi - Inru-Iwrupiyu simikunap huk huch'uy ayllun — Kunti Qirmanu simikunawan, chinkasqa Anti Qirmanu simikunawanpas. Chay simi huñutaqa Nurthiku simikunatapas, Thanis, faroes, islanatha, Nuriqi simi, Suwiriqi simi yachaysapa runakunap runakunap aswan riqsisqa simip chiqan t'ikrayninmi.
Horace Mann
thumb|right|280px|Horace Mann (1850) right|200px| Horace Mann [[Silq'uynin]] Horace Mann Stanley sutiyuq runaqa ( Franklin llaqtapi –  wañusqa Yellow Springs llaqtapi) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq yachachiq, qillqaq, pulitiku wan yachay wayllukuqmi qarqan.
1818
1818 wataqa Griguryanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq atipachawwan qallarisqa chhasku watam).
Horace Mann
Taytanː Thomas Mann; Mamanː Rebecca Stanley. Warmikunaː Chalotte Messer (1832) / Mary Peabody. Churinkunaː Horace Mann Jr., George Combe wan Benjamin Pickman.
José de Anchieta
José de Anchieta (* 19 ñiqin pawqar waray killapi 1534 watapi paqarisqa San Cristóbal de La Laguna, Tenerife, Ispaña - † 9 ñiqin inti raymi killapi 1597, Reritiba, Brasil) huk kathuliku Santu karqan.
9 ñiqin inti raymi killapi José de Anchieta raymi p'unchawninmi.
Tayta: Juan de Anchieta Zelayaran; Mama: Mencía Díaz de Clavijo y Llerena.
Júlia Lopes de Almeida
Yachaywasi:
Emomalii Rakhmon
Imomali Sharipovich Rakhmonov (rusiya simi: Имомали́ Шари́пович Рахмо́нов, tayik simi: Эмомалӣ Раҳмон) Emomalii Rakhmon sutiyuq runaqa (* paqarisqa Kulob llaqtapi -  ) huk 🇹🇯 mama llaqtapi musikuq wan pulitiku karqan.
Warmi: Azizmo Asadullayeva  Churinkuna (8):.
Asclepias cochabambensis
Lichi-lichi (Asclepias cochabambensis) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Victoria Porras Quintanilla
Diskunkuna
Damaris y Saywa en vivo: Volver a mi tierra (2011)
Allqu tunilla
Allqu tunilla (Austrocylindropuntia sp.) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Thomas Gainsborough
thumb|right|250px| Thomas Gainsborough (1727-1788)
Thomas Gainsborough sutiyuq runaqa ( bautizado Sudbury llaqtapi - wañusqa London llaqtapi), huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq llimphiq runam qarqan.
Taytan: John Gainsborough, Maman:. Warmi: Margaret Burr. Yuqanaka: 2
Chiwana kachi qucha
Chiwana kachi qucha (kastilla simipi: Salar de Chiguana) nisqaqa Buliwyapi huk kachi qucham, P'utuqsi suyupi, Chinchay Lipis pruwinsyapi, Qimis munisipyupi, Chiwana kantunpi, Pilquya kantunpipas.
Galatasaray SK
Galatasaray Spor Kulübü nisqaqa huk Turkiya piluta hayt'ay klubmi.
Wiñay kawsay
Kamasqa
Hawa t'inkikuna
600px|center|Ali Sami Yen Spor Kompleksi Türk Telekom Arena
1820
1820 wataqa Griguryanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq illapachawwan qallarisqa wakllanwatam).
Puebla suyu
Puebla suyu (kastilla simipi: Estado Libre y Soberano de Puebla), nisqaqa Mishikupi huk suyum. Uma llaqtanqa Puebla de Zaragoza llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa 1823 watapi.
Pulitiku rakiy
thumb|right|280px|Munisipyukuna (Puebla) 217 munisipyukuna
T'ula
T'ula icha Ch'illka (Baccharis dracunculifolia) nisqaqa Urin Awya Yalallapi wiñaq sach'a kaq ch'illkam, hampi yuram.
Ñuqanchik (karu rikuy)
2016 watapi Pedro Pablo Kuczynski sutiyuq umalliqmi nirqan, mana kastillanu rimaq runakunawan Piruw Mamallaqta willanakuchun, qhichwa, aymara, huk simikunapipas, nispa. Chaymanta Instituto Nacional de Radio y Televisión del Perú (IRTP) nisqap pusaqnin Hugo Coya Honores sutiyuq willarqan, chay ayllullaqta simikunapi wakichikunatam kamariyta munani, nispa, chay willay riqsichinamantapas rimaspa.
chay Ñuqanchik nisqa willay riqsichinatam ankichiyta qallariqanku, sapa puncha 5:30 urasmanta 6:00 uraskama tutallamantam.
Ñuqanchik nisqa wakichip qallariyninpi rimaqkunam Clodomiro Landeo Lagos, Marisol Mena Antezana rimarqan, kunantaq Clodomiro Landeoawan Iris Cárdenas Carrascom kachkan. Landeoqa Apurimaq suyumantam, 17 watañam ankichiypi (Radio Nacional) llamk'achkan. Hinallataq Mena Apurimaqmantam, 200 runamanta akllasqam karqan. Iris Cárdenas hinallataqmi Apurimaqmantam, Wankarama llaqtamantam. Carol Ruiz Salasmi chay wakichip pusqanin.
1821
1821 wataqa Griguryanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam).
Inkapirka kitilli
Inkapirka kitilli (kastilla simipi: Parroquia Ingapirca) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, huk kitillim Kañar kitipi, Kañar markapi. Uma llaqtanqa Inkapirka llaqtam.
1819
1819 wataqa Griguryanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam).
Saqina
Saqina nisqaqa huk miraymanta qatiq mirayman quykunapaq - saqinapaq chaskinapaq - imakunam.
Tayta Mama wañurqaspaqa, wawankunaman, churinkunaman kapuqninkunatam saqin.
Ima hina saqinqa, saqina qillqa (testamento) nisqapi kamachinman.
Wankawillka suyupi rimaykuna
Wankawilka suyu
Wankawillka suyupiqa Chanka runasimitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Juan Lobato
Huwan Lupatu Waraka (Kastilla simipi: Juan Lobato Huaraca) sutiyuq runaqa ( paqarisqa - wañusqa Limaq llaqtapi), huk 🇪🇨 taytakura wan simi yachaq.
Taytan: Nicolás Lobato, Maman: Tomasa Huaraca.
Chikasa simi
Chikasa (Chikashshanompa’) simiqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi kawsaq 1.100-chá Chikasa runakunap rimayninmi. Ancha chikichasqam.
Stephen Hillenburg
Stephen McDannell Hillenburg sutiyuq runaqa, icha Stephen Hillenburg (* paqarisqa Lawton llaqtapi –  wañusqa San Marino llaqtapi) huk Ñawikaruy wan kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan, Hukllachasqa Amirika Suyukunayuq.
Tayta: Kelly N. Hillenburg, Jr. – ; Mama: Nancy Dufour – Warmikuna: Karen Umland (1998–2018) Churinkuna: (1) Clay Hillenburg (1998).
Bochotnica
qa (AFI : [bɔxɔtˈnit͡sa]) shuk Poloniapa sayami kan.
Hatun t'ula
Hatun t'ula, Jatun t'ula (Baccharis papillosa) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Querétaro suyu
Querétaro suyu (kastilla simipi: Estado Libre y Soberano de Querétaro de Arteaga), nisqaqa Mishikupi huk suyum. Uma llaqtanqa Santiago de Querétaro llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa 1823 watapi.
Pulitiku rakiy
thumb|right|280px|Munisipyukuna (Querétaro) 18 munisipyukuna
Maskoki simi
Maskoki (Mvskoke) simiqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi kawsaq 6.200-chá Maskoki, Simanoli runakunap rimayninmi.
Sallqa akllay
Sallqa akllay (natural selection) nisqaqa sallqa pachapi tukuy kawsaqpura yallinakuspa lliwmanta aswan kaqkunap kawsananpaq akllayninmi, Charles Darwinpa nisqankama.
1822
1822 wataqa Griguryanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq intichawwan qallarisqa chhasku watam).
Sallqa akllay
Runap akllaspa mirachiyninwantaq manam sallpa pachapi lliwmanta astawan kawsayta atiqchu, ichataq runapaq lliwmanta aswan allin kaqkunam kawsanapaq akllasqa kanqa.
Kimsa k'uchu (yura)
Kimsa k'uchu, kimsa inchu,  hatun kimsa k'uchu icha charara (Baccharis genistelloides) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Akllaspa mirachiy
Akllaspa mirachiy nisqaqa runap uywakunata, yurakunata lliwmanta aswan allin uywasqakunata, murukunata akllaspa mirachiyninmi.
Stjepan Mesić
Stjepan Mesić sutiyuq runaqa, icha "Stipe", (* paqarisqa Orahovica llaqtapi -  ) huk 🇭🇷 mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku karqan.
Taytan: Josip Mesić; Maman: Magdalena Pernar. Warmi: Milka Dudunić. Churinkuna: (2).
Akllaspa mirachiy
Runa akllaspa mirachispaqa ñawpaqta sallqa kasqa uywakunata yurakunata uywarinmi.
Akllaspa mirachiyninwanqa musuq uywa, yura rikch'aqkunam tukukun, runap munayninwan tukusqa.
Sallqa pachapitaq rikch'aqyaypi sallqa akllay nisqas kan.
Mayt'u
Mayt'u Liwrumanta rimanman sichus chayman chayrayqutaq qillqa mayt'u kanqa utaq mayt'u mat'uymanta rimayta munan chayqa chaypi ruway rimay k'uyuy icha q'ipiyhina kanman.
Ch'iñi t'ula
Ch'iñi t'ula (Baccharis rufescens) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Ignacio Piñeiro
Ignacio Piñeiro Martínez sutiyuq runaqa, (* paqarisqa La Habana llaqtapi - †  wañusqa La Habana llaqtapi) huk 🇨🇺 mama llaqtayuq takichaqmi qarqan.
Fenerbahçe SK
Fenerbahçe Spor Kulübü nisqaqa huk Turkiya piluta hayt'ay klubmi.
Pakaya-Samirya mama llaqta risirwa
Pakaya-Samirya mama llaqta risirwa (kastilla simipi: Reserva Nacional Pacaya-Samiria) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Luritu suyupi, Luritu pruwinsyapi, Rikina pruwinsyapi, Ukayali pruwinsyapi, Hanaq Amarumayu pruwinsyapipas, Piruwpi aswan hatun mama llaqta risirwam.
Fenerbahçe SK
Hawa t'inkikuna
600px|center|Şükrü Saracoğlu istadyu
Vicentico Valdés
Vicente Valdés Valdés sutiyuq runaqa, icha Vicentico Valdés (* paqarisqa La Habana llaqtapi - †  wañusqa New York llaqtapi) huk 🇨🇺 mama llaqtayuq takiqmi qarqan.
Pakaya-Samirya mama llaqta risirwa
Flora
thumb|left|160px|
Vicentico Valdés
Taytan: Valdés; Maman: Valdés
Pakaya-Samirya mama llaqta risirwa
Fauna
thumb|left|160px|[[Hatun charapa Podocnemis expansa]] thumb|left|160px|Trichechus inunguis, wawa
1823
1823 wataqa Griguryanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq killachawwan qallarisqa chhasku watam).
Tsalaki siq'i llumpa
thumb|right|[[Tahlequah llaqtapi (Oklahoma suyupi).]] Tsalaki siq'i llumpa nisqaqa Sequoyah sutiyuq chiruki runap 1819 watapi kamarisqan tsalaki simipaq rimacha siq'i llumpam, 86 sanampayuq.
1824
1824 wataqa Griguryanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq atipachawwan qallarisqa wakllanwatam).
Yuri A. Zubritski
Yuri A. Zubritski icha Yuri A. Supritski (Paqarisqa Novosibirsk suyup Barabinsk llaqtanpi 1923 watapi; wañusqa Muskuw llaqtapi 2007 watapi) Rusya hamawt'am, piruwkiyuq, k'uskiran imanuw yachayturpuykuna imanuw kanqanta.
Juncal kitilli
Juncal kitilli (kastilla simipi: Parroquia Juncal) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Kañar kitipi, Kañar markapi. Uma llaqtanqa Juncal llaqtam.
Runakuna
Juncal kitillipiqa Kañari runakunam tiyanku.
Hatun ch'illka
Hatun ch'illka icha ch'illka chaylla icha tayanka (Baccharis salicifolia) nisqaqa Awya Yalapi wiñaq hampi yuram, rikch'aq ch'illkam, hatun thansam.
Clodomiro Landeo Lagos
Clodomiro Landeo Lagos sutiyuq runaqa (paqarisqa Talawira llaqtapi, Antawaylla pruwinsyapi, Apurimaq suyupi) piruwanu kitara waqachiqmi, t'ikraqmi (kastilla simi-qhichwa simi), willay kamayuqpas, karu rikuypi llamkaqmi. Kunanqa TV Perú nisqapi llamk'achkan.
Kawsaynin
Clodomiro Landeo Taklla nisqa kusituytam kamarirqan Flor de María Canelo Marcet, Arturo Pinto Cárdenas ("Kike Pinto") sutiyuq masinkunawan, kitarata waqachispa.
Huk watakunas Piruw Chakraruna Hatun Tantanakuywan llamk'arqan.
1999 watapis TV Perú nisqapi llamk'ayta qallarirqan, kawsay saphi, takiy wakichikunapi llamk'aspa. p'unchawmantam Ñuqanchik nisqa willay riqsichinapim llamk'achkan, musuq willaykunamanta rimachkaspa.
Quintana Roo suyu
Quintana Roo suyu (kastilla simipi: Estado Libre y Soberano de Quintana Roo), nisqaqa Mishikupi huk suyum. Uma llaqtanqa Chetumal llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa 1974 watapi.
Pulitiku rakiy
thumb|left|280px|Munisipyukuna (Quintana Roo) 11 munisipyukuna:
Miguel Matamoros
Miguel Matamoros sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Santiago de Cuba llaqtapi - †  wañusqa Santiago Kubamanta llaqtapi) huk 🇨🇺 mama llaqtayuq takichaqmi qarqan.
Taytan: Matamoros ; Maman:.
Beşiktaş JK
Beşiktaş Jimnastik Kulübü nisqaqa huk Turkiya piluta hayt'ay klubmi.
Wiñay kawsay
Kamasqa
Kahar Mahkamov
Kahar Mahkamov  sutiyuq runaqa (tayik simi: Қаҳҳор Маҳкамович Маҳкамов), rusiya simi: Кахар Махкамович Махкамов, tatar simi: Қаҳҳор Маҳкамов)(*  paqarisqa Khujand llaqtapi -  ) huk 🇹🇯 mama llaqtapi pulitiku karqan.
Boris Trajkovski
Boris Trajkovski (makidunya simipi: Борис Трајковски) sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Monospitovo llaqtapi -  wañusqa Mostar llaqtapi) huk 🇲🇰 mama llaqta taripay amachaq wan pulitiku karqan.
Kahar Mahkamov
Tayta: ; Mama:.
Boris Trajkovski
Tayta: ; mama:.
Kahar Mahkamov
Warmi: Churinkuna (?):.
San Antonio de Paguancay kitilli
San Antonio de Paguancay kitilli (kastilla simipi: Parroquia San Antonio de Paguancay) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Kañar kitipi, Kañar markapi. Uma llaqtanqa San Antonio llaqtam.
Runakuna
San Antonio de Paguancay kitillipiqa Kañari runakunam tiyanku.
Steven Spielberg
rikchacha|Steven Spielberg - 2017 right|200px| teven Spielberg Steven Allan Spielberg sutiyuq runaqa ( paqarisqa Cincinnati llaqtapi - ) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq kuyu walltay pusaq runam.
Warmikunaː Amy Irving (1985-1989) / Kate Capshaw (1991- ). Churinkunaː	(6)
Kunti Apachi
Kunti Apachi, kikin siminpi Ndee icha Nnee nisqa runakunaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi, Arizona suyupi kawsaq indihina runa llaqtam, 20.000-chá runam, kunti apachi simita rimaq. Apachi nisqa runa llaqtakunaman kapunku.
1826
1826 wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam).
Simanoli
Simanoli icha Siminula (Seminole, Seminola) nisqa runakunaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi (Oklahoma, Florida suyukunapi) kawsaq indihina runa llaqtam, maskoki simita mikasuki simitapas rimaq, 18.600-chá runa. Pichqantin Siwilchasqa Runallaqtamansi kapurqan.
Ivo Sanader
Ivo Sanader sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Split llaqtapi) huk  mama llaqtapi willay kamayuqmi, pulitikupas.
Francis Ford Coppola
right|thumb|260px| Francis Ford Coppola (2011) Francis Ford Coppola sutiyuq runaqa (7 ñiqin ayriway killapi 1939 watapi paqarisqa Detroit llaqtapi, Hukllachasqa Amirika Suyukuna-pi) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq kuyu walltay pusaq runam.
Richard Wilson
thumb|right|260px| Richard Wilson (1714-1782)
Richard Wilson sutiyuq runaqa ( Penegoes llaqtapi -  wañusqa Denbighshire llaqtapi), huk  mama llaqtayuq llimphiq runam qarqan.
Willa Uqhukuna sallqa kawsay takyana
Willa Uqhukuna sallqa kawsay risirwa icha Willa Ch'urakuna sallqa kawsay risirwa (kastilla simipi: Refugio de Vida Silvestre Pantanos de Villa) suyuqa amachasqam kachkan, uqhukunam (ch'urakunam), Piruw mama llaqtapi, Lima pruwinsyapi, Santiago de Surco distritupi.
Uywakuna
Pantanos de Villa sallqa kawsay risirwapiqa kanmi 155 laya pisqukuna, 12 laya challwakuna, suchuqkuna, khankiqkunapas.
Francis Ford Coppola
Warmi: Eleanor Jessie Neil (1963-)
Ernst W. Middendorf
thumb|right|240px|Ernst W. Middendorf (1830-1908) Ernst Wilhelm Middendorf sutiyuq runaqa ( paqarisqa Keilhau llaqtapi - wañusqa Kulumbu llaqtapi), huk 🇩🇪 mama llaqtayuq hampikamayuq  runayachayyuq; piruwkiyuq (peruanista).
Chikasa
Chikasa (Chikashsha, inlish simipi Chickasaw) nisqa runakunaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi (Oklahoma, Mississippi, Louisiana suyukunapi) kawsaq indihina runa llaqtam, chikasa simita rimaq, 38.000-chá runakuna. Pichqantin Siwilchasqa Runallaqtamansi kapurqan.
María Rostworowski
Mariya Rustuwuruski Tuwar Yiis Kansikupa (Kastilla simipiː María Rostworowski Tovar de Diez Canseco ) sutiyuq warmiqa (*  paqarisqa Barranco llaqtapi -  wañusqa Lima llaqtapi) Piruw mama llaqtayuq qillqaq runam, kastilla simipi qillqaqmi.
Yaya: Jan Rostworowski; Mama: Rita Tovar del Valle.
Carlos Embale
Carlos Embale sutiyuq runaqa (* paqarisqa La Habana llaqtapi - †  wañusqa La Habana llaqtapi) huk 🇨🇺 mama llaqtayuq takiqmi qarqan.
Taytan: Valdés; Maman: Valdés
Raúl García Zárate
Raúl García Zárate sutiyuq runaqa ( paqarisqa Wamanqa llaqtapi - wañusqa Lima llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq takichaqmi, kitara waqachiqmi, qhichwa simipi kastilla simipipas takiqmi.
1950 watakunapi Felipe Nery García Zárate sutiyuq wawqinwan kamarirqan Iskaynintin Wawqi García Zarate (Duo Hermanos García Zarate) nisqa kusituytam.
Caimito
Kastilla simipiqa kay yurakunatam caimito ninku:
Qhichwa simipitaq kay yuratam kaymitu ninchik:
Maskoki
Maskoki (Mvskoke, inlish simipi Muscogee, Muskogee icha Creek) nisqa runakunaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi (Alabama, Oklahoma, Louisiana, Texas suyukunapi) kawsaq indihina runa llaqtam, maskoki simita rimaq, 50.000-manta aswan runam. Pichqantin Siwilchasqa Runallaqtamansi kapurqan.
Paul Rivet
Warmi: Mercedes Andrade Chiriboga.
Sylvia Falcón
Sylvia Falcón Rojas sutiyuq marmiqa ( paqarisqa Lima llaqtapi, Piruw llaqtapi) huk Piruw mama llaqtayuq supranu takiqmi.
Kawsaynin
Sylviap mamanqa, Felicitas Rojas sutiyuq, Wankawillka suyumantam, taytan, Demetrio Falcón sutiyuq, Ayakuchu suyumanta kaptin Sylvia Lima llaqtapim paqarirqaspa wiñarqan.
2007 watapi ñawpaq CD-ninta lluqsichirqan, Killa Lluqsimun sutiyuq, Ayakuchu, Qusqu, Ariqipa, Wankawillka suyukunamanta takikunayuq, K’arawi nisqa takitataq Yma Sumac sutiyuq takiqmantam chaskirqan. Chay diskupi takikunapiqa Daniel Kirwayom kitarata charankutapas waqachirqan.
2014 watapitaq Inkario nisqa diskunmi lluqsirqan, kikinpa rurasqan takikunayuqmi, Paras, Mamallay sutiyuq, hukkunapas. Chay watapiqa hukin diskunpas lluqsirqan, El cóndor pasa ("Kuntur phawan") sutiyuq, Daniel Alomía Roblespa rurasqan takimanta sutichasqa.
Sylviaqa Ana de Orbegosop kamachisqan La Última Princesa sutiyuq piruwanu pilikulapipas pukllarqan.
Deportivo Cali
Asociación Deportivo Cali nisqaqa huk Kulumbya mama llaqtap piluta hayt'ay klubmi.
Guadalupe Victoria
José Miguel Ramón Adaucto Fernández y Félix sutiyuq runaqa, icha Guadalupe Victoria, (* paqarisqa Tamazula (Durango) llaqtapi - †  wañusqa  Tenacingo, (Miihiku) llaqtapi). huk 🇲🇽 mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku qarqan.
1824 watamanta 1829 ñawpaq kuti Mishikupa Umalliqnin karqan.
Taytan: Manuel Fernández; Maman: Alejandra Félix. Ñawpaq warmi: Margarita Maza Churinkuna:
Qillqaqkuna
Kastilla simipi:
Zhud kitilli
Zhud kitilli (kastilla simipi: Parroquia Zhud) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk kitillim, Kañar kitipi, Kañar markapi. Uma llaqtanqa Zhud llaqtam.
Runakuna
Zhud kitillipiqa Kañari runakunam tiyanku.
Eugenio Montale
Eugenio Montale sutiyuq runaqa ( paqarisqa Genova llaqtapi - wañusqa Milano llaqtapi) 🇮🇹 mama llaqtayuq harawi qillqaq runam, italya simipi qillqaqmi.
1975 watapis simi kapchiypi Nobel Suñaytam chaskirqan.
Iowa suyu
Iowa nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Des Moines llaqtam.
1827
1827 wataqa Griguryanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam).