cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Makusani distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Yachay tarpuy
Tusuykuna:
Alberto Benavides de la Quintana
Alberto Benavides de la Quintana sutiyuq runaqa ( paqarisqa Lima llaqtapi - wañusqa Lima llaqtapi), Piruw mama llaqtap allwiya kamayuq wan  ruruchinap kamaqninmi pusaqninpas.
Yaya: Alberto Benavides Diez Canseco, Mama: Blanca de la Quintana Cichero.
Warmi: Elsa Ganoza de la Torre Churinkuna: (5).
Yachaywasi: Colegio de la Inmaculada.
Alma mater: Universidad Nacional de Ingeniería - 1941.
Yuyayyaku
Yuyayyaku icha Yuyay Yaku (kastilla simipi: Llullaillaco) nisqaqa Arhintinap Chiliwan saywanpi huk urqum. Pikchunqa mama quchamanta 6.739 mitrum aswan hanaq.
Inkallajta
Inkallajta nisqaqa huk buliwyanu kusituymi Quchapampa suyumanta.
Lillehammer
right|thumb|200px|Lillehammer wallqanqa right|thumb|400px|Lillehammer Lillehammer llaqtaqa 🇳🇴 mama llaqtapi huk hatun llaqtam.
Kuraka: Espen Johnsen (Ap).
Ulimpiku chiri mit'a pukllaykuna 1994
Gaspar Hernández
thumb|right|260px| Gaspar Hernández (1893-1918) Gaspar Octavio Hernández  sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa  Panama llaqtapi - †  wañusqa Panama llaqtapi), huk 🇵🇦 mama llaqtayuq willay kamayuq wan harawi qillqaq qarqan.
Chuqtama kantun
Chuqtama kantun (kastilla simipi: Chojtama) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, Quchapampa suyupi, Kapinuta pruwinsyapi, Santiwañis munisipyupi. Uma llaqtanqa Chuqtama llaqtam.
Qichwa simi
thumb|300px|Qhichwa simip k'iti rimayninkuna. Qhichwa simi icha Runasimi ñisqaqa Urin Awya Yalapi rimasqan rimaymi. Tawantinsuyup siminsi karqan. Kunanqa yaqa 14.000.000 runam kay simita riman, Piruwpi, Buliwyapi, Arhintinapi, Ikwadurpi, Chilipi, Kulumbyapi ima riman. Lliw Awya Yala rimaykunamanta astawan rimaqniyuqmi. Qhichwa sutiwantaq Fray Domingo de Santo Tomás mi kay simiman suticharqan, payqa qichwa simimanta ñawpaq qillqaqmi karqan.
Huk rimayllachu icha achka rimaychu?
Simi yachaqkunaqa qhichwa simi hukllachu icha achkachu kasqanmanta achkatam rimaykunakun. SIL International mantaqa 42 rimaymi. Qhichwa Simi Hamut'ana Kuraq Suntur mantataq huk simillam, Qusqu llaqtamanta rimayllam allin qhichwa simi ñispa.
Ichataq Chanka rimaqqa manam Wanka rimayta hap'inchu, Wankakunataq manam Chanka rimayta intindillantaqchu. Chaymantam ñinku, manam huk rimayllachu, ichataq achka qhichwa rimay kaptinmi qichwaman rimaykunap ayllun sutichan.
Qhichwa simip k'iti rimayninkuna
Achka qhichwa k'iti rimaymi kachkan, iskaynintin hatun rimay huñum, achkataq aslla urin rimay huñum:
Ñawpakawsay
Ispañulkuna Tawantinsuyuta atiparqaspa, 16, 17 ñiqin pachakwatakunapi Fray Domingo de Santo Tomás, Diego González Holguín sutiyuq ispañul tayta kurakunam ñawpaq qhichwa simimanta simi qullqakunatam simi kamachiykunatapas qillqarqanku.
Ispañulkunaqa ñawpaqta qhichwa simita qhatuna simi hinas, kristiyanuchay nisqapaqpas llamk'achirqan. Alli-allillamantataq kastilla simitas mast'arirqan, qhichwa simita, huk indihina simikunatapas ñit'ipaspa. Mana warkukuq republikakunallapi chaypi kamachiq wiraquchakunas qhichwa simitaqa tukrillapas saruparqan, kastilla simillata saqillaspa.
Saksaywaman
Saksaywaman nisqaqa (Saksaq Waman, Sasa Waman nisqapas) Inkakunap rurasqan pukaras karqan. Puchunkunaqa 2 km Qusqu llaqtamanta karum.
Qichwa simi
Allin qillqay hawa rimanakuy
Qhichwa Simi Hamut'ana Kuraq Suntur nisqaqa manam ari nispa, kunanraqmi pichqantin hanllalliwan qillqayta munan. Chay hinam Juan Velasco Alvaradop Piruwpi kamachisqan siq'i llumpa karqan, ichataq 1986 watallakamam tukri siq'i llumpa karqan, chaymanta kimsantin hanllalli tukrichasqa kaptinmi.
Saksaywaman
Manqu Qhapaq iskay ñiqinqa ispañulkunata Saksaywamanpis ch'utispa manas atirqanchu.
Saksaywamanpiqa Warachikuy‎ nisqa raymita phistanku.
Pallqa (Tutura)
Pallqa (kastilla simipi: Palca) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, Tutura pruwinsyapi, Puqu munisipyupi, Pallqa kantunpa uma llaqtanmi.
Bactrocera fusculata
Bactrocera fusculata nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Drew, 1989.
Rikch'a
rikchacha|Karurimanaqta rikch'a hap'isqa Rikch'a, Lanti, Riku, Umalliku icha Wanki (latin simipi: imago, inlish simipi: image, kastilla simipi: imagen) nisqaqa ima rikunallapas - siq'isqapas, llimphisqapas, antañiqiqpa icha ñawikaruypa qhawana pampanpi rikuchisqapas.
910
910 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Isiriri qucha
Isiriri qucha (kastilla simipi: Laguna Isirere / Laguna Iserere) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Beni suyupi, Moxos pruwinsyapi, San Ignacio kantunpi.
Bayern
Bayern icha Bawarya nisqaqa huk suyum (Land/ Bundesland) Alimanya mama llaqtapi.
Uma llaqtanqa München llaqtam.
Wanay llaqta
Wanay (kastilla simipi: Guanay) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Lariqaqa pruwinsyapi, huk llaqtam, Wanay munisipyup uma llaqtanmi.
César Atawallpa Rodríguez
César Rodríguez Olcay icha César "Atawallpa" Rodríguez Olcay sutiyuq runaqa (* paqarisqa Ariqipa llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk Piruw Mama llaqtapi yarawi qillqaq runam karqan.
Yaya: César Rodríguez; Mama: Mercedes Olcay.
Ancha maskay
Please translate: say in your language that there is Wikipedia in your language
César Atawallpa Rodríguez
Uma kallpatsaq: Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin.
Kawsay rikch'a
Dios no nos quiere (1973). Apuyaya munamantsiktsu
Günter Grass
Günter Wilhelm Grass sutiyuq runaqa ( paqarisqa Danzig llaqtapi - 13 ñiqin ayriway killapi 2015 wañusqa Lübeck llaqtapi) Alimanya mama llaqtayuq qillqaq runam, aliman simipi qillqaqmi.
20px|Nobel suñay 1999 watapis simi kapchiypi Nobel Suñaytam chaskirqan.
thumb|right|250px|Günter Grassmanta qillqa, [[maqanakuyppi samk'asqa kachkaq, Waffen-SS unkupi kachkarqaspa.]]
Unsiya
Unsiya (kastilla simipi: Uncía) nisqaqa huk buliwyanu llaqtam, P'utuqsi suyupi, Rafael Bustillo pruwinsyap uma llaqtanmi.
Unsiya llaqtaqa P'utuqsi llaqtamanta 230 km karum, chinchayninpim. Unsiya k'itipiqa chiri chiriqunuymi.
909
909 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Unsiya
Unsiya llaqtapqa pichqantin ayllu llaqtanmi kan: Karacha, Aymaya, Layme, Puraqa, Hukuma. Llaqta runaqa qhichwa simitam, aymara simitam, kastilla simitapas riman.
Antañiqiq qhawanapampa
Qhawanapampa (pantalla), qhawapayaq icha Munitur (monitor) nisqaqa rikch'akunata qillqakunatapas rikuchinapaq antañiqiqpa icha ñawikaruypa llamk'ananmi.
Rainer Torres
Rainer Torres Salas sutiyuq runaqa (* paqarisqa Kallaw llaqtapi)  huk 🇵🇪 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Churinkunaː Mia Alessandra wan Fabio.
Chiliti distritu
Chiliti distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Chilete) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Quntumasa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Chiliti llaqtam.
Rumiqullqa
Rumiqullqa nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Qispiqanchi pruwinsyapi, Lukri distritupi, huk mawk'a llaqtam, ñawpaq Inkakunap qullqansi karqan. Rumiqullqaqa Qusqu llaqtamanta 31 km karum uralan antinpi. Tawantinsuyu pachapiqa Inkakunap huk payi hap'inas Urupampa qhichwaman, Qusqu llaqtamanpas purinapaq karqan.
Berta Cáceres
Berta Isabel Cáceres Flores, sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Unduras suyupi - wañusqa La Esperanza llaqtapi) huk 🇭🇳  pulitiku warmim karqan.
Awaq uru
Awaq uru, Mik’umik’u icha Araña (Araneae) nisqakunaqa q'aytu icha llika ruraq, aycha mikhuq pakchakunam.
Uqshapampa distritu
Uqshapampa distritu (kastilla simipi: Distrito de Oxapampa) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Uqshapampa pruwinsyapi, Pasqu suyupi. Uma llaqtanqa Uqshapampa llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Manuel Pardo y Lavalle Umalliqmi.
Runakuna
Kay distritupiqa Yanisha runakunam tiyanku.
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Uru
Uru nisqaqa kaykunatam niyta munan:
Pakcha
Kaymi huk palama rikch'aq ñiqikuna:
Montevideo distritu
Montevideo distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Montevideo ) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chachapuyas pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Montevideo llaqtam.
Kuyuq wanki
Achka utqaylla purichkaq suyuchakunata qhawaspa, kuyuqkunatamhina rikunchik.
Daule kiti
Daule kiti (kastilla simipi: Cantón Daule) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Wayas markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Daule llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Jennifer Warnes
Jennifer Jean Warnes sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Anahein llaqtapi - ) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq takiq wan takichaqmi.
912
912 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Kulumpiya
180px|thumb|right|290px|[[Kulumbya suyup saywitun]] Kulunsuyu icha Kulunwiya (aswan allin Kulumpiya) (kastilla simipi: Colombia) nisqaqa Urin Awya Yalapi huk Runaq Imaykam. Uma llaqtanqa Bogotá llaqtam. Kulumbiyaqa sapan llaqtam, umalliqniyuq, Qurinaka nisqaniyuqpas. Wichay larumanta Panama llaqtawan, Atlantiku mama qucha llaqtawan tinkuna, inti lluqsiy larumantataq Winisuyla llaqtawan Brasil llaqtawan tinkuna, uray larumantataq Piruw llaqtawan Ikwadur, inti chinkay larumantataq Sanp'a mama quchawan tinkusqa.
Allpa saywachi
Kulumbya llaqtaqa atun riqsisqa llaqtakunaqa kaykunan: Bogotá, Medellín, Cali, Barranquilla chaymanta Cúcuta llaqtawan.
Wat'akuna
Allpa saywachi riqyunkuna nisqa
Llaqta pusanapaq rakiy
Kulumbya llaqtapiqa kanmi suyukuna, wamanikuna, 1092 k'itikunapas (municipios). thumb|250px|right|Kulumbyapi suyukuna
Quriyunka distritu
Quriyunka distritu icha Kurunku distritu; (kastilla simipi: Distrito de Corongo) nisqaqa Quriyunka pruwinsyapi huk distritum, Anqash suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Quriyunka llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
913
913 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Sullu-sullu
Sullu-sullu (genus Bomarea) nisqakunaqa huk rikch'ana lluq'aq yurakunam.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
911
911 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Nagano
right|thumb|200px|Nagano unancha right|thumb|400px|Nagano (長野市 Nagano-shi?) Nagano (nihun simipi: 長野市 Nagano-shi?), llaqtaqa mama llaqtapi huk Chūbu suyu hatun llaqtam.
Naganopiqa 387 146 runakunam kawsachkanku (2011).
Kuraka: Shōichi Washizawa.
Ulimpiku chiri mit'a pukllaykuna 1998
Sitaq
Sitaq (kastilla simipi: Nevado Citac) nisqaqa Antikunapi, Piruw llaqtapi, huk rit'i urqum Chunta wallapi, Wankawillka suyupi, Wankawillka pruwinsyapi, Aqupampilla distritupi, Musuq Uquru distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.328 mitrum aswan hanaq.
Machuqucha
Machuqucha (Machucocha) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Ariqipa suyupi, Aplaw pruwinsyapi, Chachas distritupi, Urqupampa distritupipas.
Maran mayu (Buliwya)
thumb|right|220px| Maran mayu (kastilla simipi: Río Maran mayu) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk mayum, Chuqichaka suyupi, Oropeza pruwinsyapi.
Joe Cocker
thumb|right|260px| Joe Cocker, 1980 right|200px| Joe Cocker John Robert Cocker sutiyuq runaqa, icha Joe Cocker (* paqarisqa Sheffield llaqtapi -  wañusqa Crawford llaqtapi) huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq Rock, blues, soul, pop takiqmi, takina qillqaqmi, takichaqmi wan harmonika & yatana qallwa wakachiq qarqan.
Taytan: Harold Cocker, Maman: Madge Lee. Warmi: Eileen Webster (1963-1976) / Jane Fonda (1987 watamanta) Churi:
Yachaywasi:.
Rudiyu (Tutura)
Rudiyu (kastilla simipi: Rodeo) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Quchapampa suyupi, Tutura pruwinsyapi, Puqu munisipyupi, huk llaqtam, Rudiyu kantunpa uma llaqtanmi.
La Sarca qucha
La Sarca qucha (kastilla simipi: Laguna La Sarca) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk qucham, Beni suyupi, Mamuriy pruwinsyapi, Puerto Siles munisipyupi.
Puruma mayu (Chuqichaka)
thumb|right|200px|Puruma llaqta Puruma mayuwan Puruma mayu (kastilla simipi: Río Poroma) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk mayum, Chuqichaka suyupi, Oropeza pruwinsyapi, Puruma munisipyupi, Puruma kantunpi.
Tunkurawa
Tunkurawa nisqaqa (kichwapi; kastilla simipi: Tungurahua; urin runasimipi: Tunqurawra; Tungurawa icha Tunkurawra nisqapas) Ikwadur mama llaqtapi (Tunkurawa markapi) huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5,016 mitrum aswan hanaq.
Bactrocera garciniae
Bactrocera garciniae nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Open Broadcaster Software
rikchacha|OBSpata riqsinapaq rikch'an Open Broadcaster Software (OBS) icha OBS Studio sutiyuqpis huk mana-rantina, kichasqa-qillqa, chaymanta chimpa-patapata wakichi qhawanapampa qhaway qhawanapaq, chaymanta kunan icha purichiyta ruwanapaq. Windows, macOS, Linux rakinapaq, BSD nisqapaqpis kan. OBS Pruyiktuqa Open Collectivehinaspa Patreon nisqa plataphurmakunapi qullqita tantaqu.
Tukuy qhawariy
OBS huk mana rantina, kicha pukyu qillqa wakichi qhawanapampa qhawaypaq chaymanta kawsa purichiy icha kawsaq qatipanapaq. C/C++ kaqpi qillqasqa chaymanta Qt kaqwan ruwasqa, OBS Studio chiqa pacha hap'iyta, isina ruwayta, kawsay h'apiyta, khipuyta chaymanta willaykunata chaypi pacha qillqanakuy Prutukulu (inlish simipi: Real Time Messaging Protocol), HLS, SRT utaq RIST kaqninta qun. Widiyukunata mayqin RTMP-yanapakuqmanpis purichiyta atin, YouTube, Twitch, Instagram chaymanta Facebook kaqpipis.
Widiyu khipuy kaqpaq, OBS x264 transkhipuq kaqwan, Intel Quick Sync Widiyu, Nvidia NVENC chaymanta AMD Widiy Khipuy Llamk'ana kaqwan widiyu mayukunata H.264/MPEG-4 AVC utaq H.265/HEVC phurmatukuna khipuynapaq llamk'achiyta atin. AAC phurmatupi achka uyarinapaq takikunata khipuyta atin. Astawan yachaysapa llamk'aqkuna mayqin codecs chaymanta waqaychanakuna libavcodec chaymanta libavformat kaqpi kaqta akllayta atinku, utaq mayuta huk sapanchasqa FFmpeg URL kaqman lluqsichiyta atinku.
OBS Studio plug-inkuna yanapallantaq ruwayninta mast'arinanpaq.
Pukyukuna
<references group="" responsive="1">
Haylli
Haylli nisqaqa Tawantinsuyupi takisqa atiy harawikuna icha atiy rimay takikunam.
Roberto Arias
thumb|right|250px| Roberto Arias (1918-1962) Roberto Emilio Arias Guardia  sutiyuq runaqa, icha Tito Arias (*  paqarisqa  Panama llaqtapi - †  wañusqa Panama llaqtapi), huk 🇵🇦 mama llaqtayuq willay kamayuq wan pulitiku qarqan.
Taytan: Harmodio Arias, Maman: Rosario Guardia. Warmi: Margot Fonteyn. Churinkuna: (3).
Alma mater: Saint John's College, Cambridge Yachay Sunturnin.
Wira-wira
Wira-wira icha Uqiqura (Gnaphalium dombeyanum) nisqaqa Piruwpi wiñaq yuram.
Antonio Díaz
Juan Antonio Díaz  sutiyuq runaqa, icha "Toño Díaz"  (*  paqarisqa  Panama llaqtapi - †  wañusqa Panama llaqtapi), huk 🇵🇦 mama llaqtayuq willay kamayuq qarqan.
Umaru Musa Yar'Adua
Umaru Musa Yar'Adua sutiyuq runaqa (* paqarisqa Katsina llaqtapi -  wañusqa Aso Rock llaqtapi). Niqirya mama llaqtayuq chaqllisinchiq, pulitiku wan Umalliq.
Antonio Díaz
Warmi: Esther Nieto. Churinkuna: (4) Tanya G. Díaz, Rosa D. de Timmons, Diamar E. Díaz wan Juan Antonio Díaz.
Umaru Musa Yar'Adua
2007 watamanta 2010 watakama kuti Niqiryapa umalliqnin karqan.
Chawpi yachay wasi
Chawpi yachay wasi (kastilla simipi: escuela secundaria)
Antonio Díaz
Alma mater: Panama Yachay Sunturnin.
Umaru Musa Yar'Adua
thumb|280px|Umaru Musa Yar'Adua (2007)
Waras listritu
Waras listritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Huaraz o distrito de Huarás) Piruw mama llaqtapi huk listritum, Waras wamanipi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Waras llaqtami.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Puqira kantun
Puqira kantun (kastilla simipi: Poquera) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Kapinuta pruwinsyapi, Santiwañis munisipyupi. Uma llaqtanqa Puqira llaqtam.
Qualcomm
rikchacha|Qualcommpata riqsinapaq rikch'an Qualcomm huk Hukllachasqa Amirika Suyukunap achka mama llaqtayuq llamk'aynin, San Diego llaqtapi (California suyupi) umalliq wasiyuq, Delaware llaqtapitaq hukllachasqa. Chawpi-apaqkuna icha simikundukturkuna, llamphukaq, chaymanta qunakuna mana alamriyuq tik-yachaywan tupaq ruwan. 5G, 4G, CDMA2000, TD-SCDMA chaymanta WCDMA kuyuchina willay kamachiykunaman ancha chani patintiyuq.
914
914 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Freddie Mercury
thumb|right|220px|Freddie Mercury (1979) 250px|right|Freddie Mercury signature Freddie Mercury sutiyuq runaqa (paqarisqa suti: Farrokh Bulsara; Gujarati simipi: ફ્રારુક બુલ્સારા; (*5 ñiqin tarpuy killapi 1946 paqarisqa Stone Town llaqtapi, Tansanyapi - 24 ñiqin ayamarq'a killapi 1991 wañusqa London llaqtapi) huk Hukllachasqa Qhapaq Suyuyuq rock takiqmi, takina qillqaqmi, takichaqmipas karqan.
Tayta: Bomi Bulsara, Mama: Jer Bulsara.
Aya taki
Aya taki nisqaqa Tawantinsuyupi takisqa p'ampachay harawikuna icha p'ampachay rimay takikunam.
Tumawi munisipyu
Tumawi munisipyu nisqaqa (kastilla simipi: Municipio de Tomave) iskay ñiqin munisipyu Antonio Quijarro pruwinsyapi, P'utuqsi suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Tumawi llaqtam.
Kantunkuna
12 kantunmi kan:
Oswaldo Reynoso
Jorge Oswaldo Reynoso Díaz sutiyuq runaqa ( paqarisqa Ariqipa llaqtapi - wañusqa Lima llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtapi qillqaq runam, kastilla simipi qillqaq. Icha sutin: Hurhi Uswalyu Rinoso Liyas
Tumawi munisipyu
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Oswaldo Reynoso
Yayaː Luis Reynoso; Mamaː Rosa Díaz.
Mama Llaqtap San Agustín Yachay Sunturninpim yachaqarqan.
Tumawi munisipyu
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Tumawi munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Kupisniki distritu
Kupisniki distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Cupisnique) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Quntumasa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Trinidad llaqtam.
Usiyanu qucha
Usiyanu qucha (kastilla simipi: Laguna El Océano) nisqaqa huk qucham, Buliwyapi, Beni suyupi.
Neil Diamond
thumb|right|250px|Neil Diamond (1941-) Neil Leslie Diamond sutiyuq runaqa, icha Neil Diamond ( paqarisqa Brooklyn llaqtapi - ) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq rock takiq, takichaq, aranway pukllaq wan kitara waqachiqmi.
Taytan: Akeeba Diamond; Maman: Rose Rapapport. Warmi: Marcia Murphey (1969-1994) / Rae Farley / Katie McNeil (2011 watamanta). Churinkuna: Jesse wan Micah.
Llamk'ana
Llamk'ana, Antallamk'ana, q'illaysapa icha llamk'a q'illay (Kastilla simipi: dispositivo, aparato) nisqaqa ima llamk'anapaqpas, ruranapaqpas, runap llamk'ayninta allinchanapaq.
Allwiyapi llamk'achisqa q'illaymanta rurasqa llamk'anakunataqa irraminta, makiqta ninchikmi.
Kaypipas qhaway
Устройство
Tampumayu distritu
thumb|right|200px|[[Tunki (Rupicola peruviana), huk Utishi mamallaqta parkipi kawsaq pisqum]] Tampumayu distritu (kastilla simipi: Distrito de Río Tambo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Satipu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Puerto Ocopa llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Anaphilaksiya
Kay Anaphilaksiya (gr. Αναφυλαξία, lat. Anaphylaxia, kast. Anafilaxia) huk sinchi alérgica kutichina utqhaytapacha ch’ampayan chanta wañuyman apawasunman. Aswan riqsikuq sintomasqa kanku erupción siqsikuwan, kunkamanta punkiy, chanta pisi yawarmanta presión ima. Aswan riqsikuq causasqa qhañiykuna manchay wach’iykuna insectosmanta ima kanku, mikhunamanta chanta jampikunamanta ima.
Kay patofisiológico ñiqipi, kay anafilaxia kaqpata causanqa kay wakin yuraq yawar células kaqmanta kacharpariynin kan kaykunaqa kay inmunológico kaqrayku manchay kay mecanismos mana inmunológicos kacharparisqas karqanku. Diagnosticonqa t’inkikun kay rikhuriyninkunaman sintomasninmanta chanta rikukuyninkunamanta ima. Ñawpaq jampiyninqa kachkan huk t’uqsina kay epinefrina kaqmanta, kaytaq wak ruwaykunawan hunt’achikun.
Pilaqatu
Pilaqatu (kastilla simipi: Pelagatos) nisqaqa Piruwpi huk qucham, Anqash suyupi, Pallasqa pruwinsyapi, Pampas distritupi.
Anaphilaksiya
Tantiyakun kay 0,05 kaqmanta 2% kaqkama tukuypacha runakunaqa mayk’aqpas kay anafilaxia unquywan kanqanku ñin, chanta kay porcentajesqa wiñachkan ñin. Kay simiqa hamun kay griegas simikunamanta ἀνά ana, ñiqay chanta φύλαξις filaxis, hark’akuy.
Síntomas / Watupanakuna
Kay anafilaxia kaqqa achkha huk hina sintomasniyuq rikhurin chininikuna manchay phanikuna thaskiyninman hina huk 5 kaqmanta 30 chinini kaqman qallariyninwan kan chay sichus rikuchikuyqa intravenosamanta chayqa, chanta 2 phanimanta sichus mikhunamanta chayqa. Aswan riqsisqa unquq partesqa kanku: qara (80–90%), samaymanta aparato (70%), sistema gastrointestinal (30–45%), sunqu chanta yawarmanta vasos ima (10–45%), chanta kay chawpi sistema nervioso ima (10–15%), iskay zonaswan manchay aswanwan unqusqas.
Qara
Sintomaspiqa aswanta rikukun urticaria generalizada, siqsiku, erupción manchay simimanta punkiy. Chay punkiyniyuq kaqkuna manchay angioedema kaqniyuq qarankupas ruphakuchkanman hina sientenkuman manataq siqsikutaqa. Qallumanta manchay kunkamanta punkiyqa huk 20% hinata casosmanta rikhurin. Wak sintomasqa kanman qhuña chanta punkiy kay conjuntivakaqmanta. Qarapas huk anqas llimp’i hinaman tukupuchkanman kay pisi oxígeno kaqrayku.
Samaymanta Aparato
Samaymanta síntomas rikhurinkuman kay mana aire kanman hina, ansaqiykuna manchay sinqa tapasqaima. Ansaqiykunaqa qukun kay bronquiales aychakunamanta kharkatiyrayku, Sinqa tapasqaqa t’inkisqa kachkan kay tapaywan hatun vías secundarias punkiyman. Chantapas ch’akallay, nanay q’ulltiptiyki manchay ch’uju rikhurinman.
Wakkuna
Gastrointestinales sintomaspiqa kanman susunkakuna wiksa nanay, q’ichalira chanta q’ipnakuna ima. Chanta musphay kanman, jisp’ay p’uruta mana kamachiy atikunchu manchay chakara nanay ima kikin uterinos susunkakunanman hina. Pericerebrales Yawarmanta vasos dilataciónqa jap’ichinman uma nanaykunakaqkunata. Chantapas huk phuti kaqpas manchay "utqhay wañuy" munay kaqpas hina willakurqa.
Mikhunakuna
Achkha mikhunakuna rikhurichinkuman kay anafilaxia kaqta; tarikuq hina riqsichikunman kay ñawpaq riqsisqa mikhuymanta. Aswan riqsisqa mikhunakunaqa huk hina kanku tukuy pacha kitiman hina. Kay culturas occidentalespiqa, aswan riqsisqa causasqa kanku kay maní, trigo, ch’aki puquykuna, kay marisco, challwa, willali manchay runtu mikhuyrayku. Kay sésamo kaqqa ancha riqsisqa kay Oriente Medio kaqpi, Asia kaqpitaq aswanta riqsikun kay arroz chanta kay garbanzos kaqkuna ima kay anafilaxia kaqpata causasnin hina. Sinchi causasqa riqsikun kay alérgeno, kaqta mikhuptinchik ichaqa wakin runakunaqa sinchita reaccionanku qayllaykuptinkulla. Wawakunaqa alergiasninkuta atipankuman. Kay 16 watayuqpi, huk 80% wawakunamanta anafilaxia kaqwan kanku kay willaliman manchay runtukunaman ima chanta huk 20% anafilaxia kaqwan kay maníman karunchasqa kaqkuna kay mikhunata mikhuy atillanku.
Jampikuna
Mayqin jampikunallapas causa kanman kay anafilaxia kaqpaq. Aswan riqsisqakunaqa kanku kay antibióticos betalactámicos (kay penicilinakaq hina), qhipantataq kay aspirina chanta kay fármacos antiinflamatorios mana esteroideoskaq ima. Wak antibióticos kaqkunaqa aswan pisita churakunku, chanta kay reacciones kay antiinflamatorios mana esteroideos jampikunaman agentes específicos kanku, kay ñiy munan huk runa huk antiinflamatorio mana esteroideo jampiman alérgica kaptinpas atinman, jasapacha, wak hinata apaykachayta. Wak mana ancha riqsisqa causasqa kanku kay quimioterapia, kay t’uqsinas, kay protamina chanta kay qhurasmanta jampikuna ima. Wakin jampikunaqa (vancomicina, morfina, rayos X kaqninta contraste kaqkuna hina) anafilaxia kaqta qukunku chiqantapacha kacharispa kay mastocitos desgranulacionninta.
Huk reacción huk agenteman kuti kutiqa llamk’aynin kuti kutiman hina ruwakun, chanta kay propiedades intrínsecas kaqkunaman hina. Kay anafilaxia penicilinasman manchay kay cefalosporinas kaqkunaman rikhurimun qhipanta proteinaswan tinkuykuchikullaptin kurpu ukhupi, wakin agenteswan aswan jasata wakkunamanta tinkuykuspa. Kay anafilaxia penicilinamanqa rikhurin kay 2.000 – 10.000 intervenciones terapéuticas kaqpi, wañuytaq qukun aswan pisita kaptin hukpaq sapa 50.000 intervencionespi. Sichus pillapas reaccionan kay penicilinas kaqkunaman chay aswan achkhata reaccionanqa kay cefalosporinas kaqkunaman, ahinapas kikinllapuni wañuyqa aswan pisi kachkan hukpaq sapa 1.000 casospi. Kay ñawpa agentes kay radiocontraste kaqmanta reaccionesta ruwachiq kanku huk 1% kaqpi kay casosmanta, kay ñawpaqkuna aswan pisi osmolares agentestaq reaccionachinku huk 0,04% casospi.
Miyukuna
Insectos wach’iyninpa miyukunan manchay qhañiynin kay Himenópteros kaqkuna (warakuna chanta lachiwanakuna ima) manchay kay Triatominos (winchukakuna) anafilaxia kaqta qukunman chay manchikuq runakunaman. Kay reacciones sistémicas ñawpa kaqkunaqa, tumpawan achkha kay local reaccionmanta kay wach’i muyuriyninpi, huk causa qhipaman anafilaxias qukunanpaq kanku; mana ahinapas, khuskan kay wañuykunamanta mana ñawpaqta kay reacción sistémicawan kachkarqankuchu
Riesgo factorkuna
Runakuna kay atópicas unquywan kay hina asma, eczema manchay rinitis alérgica ima aswan jasata unqunkuman kay mikhunamanta anafilaxia kaqwan, látex chanta radiocontraste kaqwan ima ichaqa manataq t’uqsina jampikunaraykuchu chantapas wach’iykunaraykuchu. Huk yachana ruwakuypi wawakunapi tarikurqa kayta huk 60% kaqkunapi historialninkupi ñawpaqtaqa kay atópicas unquykunawan kasqankuta, chantataq aswan kay huk 90% anafilaxiawan wañuqkunamanta asmawan kachkanku. Pikunachus kay mastocitosis kaqwan kachkanku chay manchay aswan achkha qullqi kayniyuq kanku chay aswanta unqunku. Aswan achkha pacha thaskiptin chay kay aswan qhipa agente rikuchiyninmantaqa, aswan pisi riesgo kanqa.
Patofisiología
Kay anafilaxia kaqqa huk sinchi alérgica kutichina utqhay qukuymanta achkha sistemas orgánicos kaqkunamantaq hap’in. Kaytaq qukun kay mediadores inflamatorios kaqrayku chanta kay citoquinas kaqrayku ima kay mastocitos kaqmanta chanta kay basófilokuna kaqmanta ima, kay qukun kay huk reacción inmunológica kaqrayku ichaqa wakin kuti huk mana inmunológico mecanismorayku.
Inmunológica
Kay mecanismo inmunológico kaqpi, kay inmunoglobulina E (IgE) kay antígeno (hawa material alérgica kutichina kaqta qukuq) kaqwan chaqrukun. Chayrayku kay antígeno k’askasqa kay IgE activa FcεRI mastocitos kaqpi chanta kay basófilos kaqpi receptores. Kayqa kay mediadores inflamatorios kacharpariyman apan kay histamina kaq hina. Kay mediadoresqa qhipantaqa kay tunqurimanta aychakunanta músculo liso k’uykullachin, huk vasodilatación kaqta hap’ichikunku, kay yawarmanta vasosmantapacha fluidos lluqsimuyninta yapanku chanta kay sunqumanta aychanta pisi t’ikti kaqta qun. Chantapas huk mecanismo inmunológico tiyan kaytaq mana kay IgE kaqman t’inkikunchu, ichaqa mana yachakunchu sichus runapi kan chay.
Mana inmunológica
Kay mana inmunológicos mecanismos kaqkunaqa sustanciasniyuq kanku kaykunataq kay mastocitos chanta kay basófilos kaqkunamanta desgranulación kaqta qukunku. Kayqa agentes kayhina kaqkunayuq medios de contraste, opiáceos, temperatura (q’aja manchay chiri ima) chanta kharkatiykuna ima.
Diagnóstico / Reqsichisa
Kay anafilaxia kaqpata diagnosticonqa ruwakun kay criterios clínicos umachasqa kaqkunaman hina. Anafilaxia kaqwan kankuman ñikun sichus kay qhipan kimsa sintomasmanta mayqinllawanpas kanku chay kay qhipan chininikuna/phanikuna thaskiynin ukhupi kay alérgeno rikuchikuyninman chayqa:
Rak’ikuynin
Kimsa chaninniyuq rak’ikuynin kay anafilaxia kaqmanta tiyan. Kay shock anafiláctico kaqqa k’askasqa kachkan kay huk vasodilatación sistémica kaqman kaytaq huk pisi yawarmanta presión kaqta qukun mayqinchus, willayninpi, aswan urapi kay 30% kaqmanta kachkan kay unqusqap línea basalninmanta manchay urapi kay standard chaninkunamanta Kay anafilaxia bifásica kaqqa huk qhipan hamuq sintomasmanta kay 1 kay 72 qhipan phanikama ukhupi mana musuq tinkunayuqchu kay alérgeno kaqman. Kay ruwakuymanta willayninkuna mana kikinchu kanku, chanta wakin yachanakunaqa ñinku kay ruwakuyqa chayan kay 20% kaqta casosmanta. Kay ruwakullaypuniqa ruwakun kay 8 phani pacha ukhupi. Kikin anafilaxia kaq hinallataq jampikun. Kay pseudoanafilaxia kaqqa manchay kay reacciones anafilactoides kaqqa huk anafilaxia kaqpata wallpaman kaytaq mana ima alérgica kutichina kaqta qukunchu, manchay kay chiqan desgranulación kay mastocitos kaqmantarayku qukun. Kay mana hark’asqa anafilaxia kaqqa kay kunan parlakuq simi kachkan kay Tukuy Pachamanta Qutu Alergia kaqrayku kaqkunapaq chanta wakin sumaq yachaqkunaqa ñirinku manaña parlakunanta kay ñawpa simita.
Ch’iklluriy alergias kaqkunamanta
Kay Ch’iklluriy alergias kaqkunamanta kaqkunaqa yanapankuman yachanapaq imachus causanta. Kanku Ch’iklluriy cutánea alergias kaqkunamanta (kay cutáneas ch’iklluriy) kaq hina wakin mikhunakunapaq chanta wakin miyukunapaq ima. Kay IgE específica analisisqa allin kanman kay willaliman, runtuman, maníman, ch’aki puquykunaman chanta challwaman ima alergiasta yachanapaq. Kanku cutáneas ch’iklluriykuna kay penicilina kaqman alergiaspaq, ichaqa mana wak jampikunapaqqa. Kay mana hark’asqa anafilaxia ruwaykunaqa yachakunkuman kay historial kaqraykulla manchay kay alérgeno parlakuq tinkuyninraykulla, ichaqa mana kay cutáneas ch’iklluriyraykuchu manchay mana kay yawar análisisraykuchu ima.
915
915 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Anaphilaksiya
Diagnóstico diferencial / Diferencial reqsichisa
Wakin kutiqa ancha sasa kanman yachanapaq mayqinchus kay anafilaxias asma kaqrayku kay síncope kaqmanta manchay kay manchhikuy ataques kaqmanta. Mana ahinapas, asma kaqqa mana siqsikuyuqchu manataq gastrointestinales síntomasniyuqchu, uma muyuyqa jamun aswanta kay q’illuyaywan manataq anchatachu kay erupciónwanqa, chanta huk manchhikuy ataqueqa qara pukayayta ruwachinman ichaqa mana siqsikuta qukunchu. Wak ruwaykuna kay hina kikinta rikukun chay kanku: escrombroidosis chanta anisakiasis.
Tariykuna post-mortem
Huk wañusqa runapi kay anafilaxia kaqrayku kay autopsia kaqqa huk "ch’usaq sunqu" kaqta rikuchinman kaytaq kanman karqa huk pisillasqa retorno venoso vasodilatación kaqrayku chanta kay rak’iykachayman intravascular ñiqiman kay chawpi compartimentomanta perifericoman. Wak willaykuna kanku kay edema laríngeo kaq, eosinofilia kaq surq’ankunapi, sunqupi chanta tejidospi ima, chanta tariyqa kay hipoperfusión miocárdica kaqmanta. Kay analisiskunaqa triptasa suero yapasqa ñiqikunata tarirqanku, huk yapayta kay tukuy chanta aqllasqa ñiqikunapi kay IgE suero kaqmanta.
Hark’akuy
Munakun kay anafilaxia kaqpata causanmanta hark’akunata. Chay casospi mayqinkunapichus kay mana atikunmanchu chay, kay desensibilización huk aqllay kanman. Kay Inmunoterapia kaq Himenópteros kaqpata miyuyuq kusa chanta huk 80-90% kaqta machu runakunamanta chanta huk 98% kaqta wawakunamanta desensibilizan kay warakuna, lachiwanakuna, hatun lachiwanakuna, q’illu lachiwanakuna alergiasmanta, chanta kay llimp’irasqa sik’imira –solenopsis-kuna kaqkunamanta ima. Kay inmunoterapia oral kaqqa kusa kanman chanta wakin unqusqakunata desensibilizan kay wakin mikhunakunamanta willali, runtukuna, ch’aki puquykuna chanta maniykunamanta ima hina; mana ahinapas, kutinpuq efectosqa riqsisqa kanku. Kay desensibilización atikullanmantaq wakin jampikunapaq, ichaqa munakun aswan achkha unqusqakuna hark’akullachunku kay agentemanta. Kay látex kaqman reaccionaqkunaqa chaninniyuq kanman hark’akuy kay reactividad cruzada mikhunakunamanta kay aguacates, latanus chanta papas hina, wakinkunamantaqa.
Jampiynin
Kay anafilaxia kaqqa huk emergencia médica kaytaq munanman kay resucitación ruwanasta kay hinata vías aéreas kachariynin kaqta, oxígeno suplementario kaqta, achkha ñiqikunata kay fluidos intravenosos kaqmanta chanta huk sapa kuti qhawaykachayta. Kay epinefrina kamachiyqa kachkan kay aqllakuq jampiynin, sapa kutitaq tupachisqa kay antihistamínicos kaqwan chanta kay esteroides kaqkunawan ima. Munakun huk hospitalaria qhawaykachay pachata 2 kaqmanta 24 phanikama unqusqakunapaq kutiripusqankumanta pacha, kayqa sichus huk anafilaxia bifásica kaqrayku.
Epinefrina
Kay Epinefrina (adrenalina) kaqqa ñawpaq jampiynin kay anafilaxia kaqmanta, ni huk contraindicación absoluta kaqniyuq jampikunanpaq. Munakun churakunanta intramuscularmente huk epinefrina ruwayta kay chankap chawpi anterolateral uyanpi chay kutipacha sichus diagnosticopi tarikunman chay. Kay t’uqsinaqa watiqmanta churakunman sapa 5 chanta 15 chininikama sichus tarikuq kutichiyqa mana kusapachachu chayqa. Huk 16 chanta 35% kaqpi kay casosmanta munakunpuni huk 2 kaq dosis, ichaqa mayninpi hina aswan 2 kaq dosismanta churakun. Kay intramuscular ñanqa aswan kusa kay subcutánea churakuymanta ñisqaqa imaraykuchus kayqa huk mana utqhay ch’unqakuyniyuq kanman Mana sinchi efectosnin kay epinefrina kaqmanta kanman kharkatiykuna, phuti, uma nanaykuna chanta t’iktikuna.
Kay unqusqakuna betabloqueantes kaq jampiyniyuq kachkanku chaykuna kay epinefrina kaqman muchuyniyuq kankuman. Kay ñanpiqa, sichus kay epinefrina mana allinchu chayqa kay glucagon intravenoso kaqta churakunman, chayqa huk ruway mecanismoyuq karunchasqa kay beta-receptorkuna kaqkunamanta.
Sichus anchata munakunman chay, churakullanmantaq kay intravenosamente kaqninta huk qaywisqa epinefrina yakuta churaspa. Ichaqa, kay epinefrina intravenosa kaqqa t’inkikun kay arritmia kaqwan chanta kay infarto miocardiomanta kaqwantaq. Kay Autoinyector epinefrinamanta kaqwan llamk’akun kay sapan churakuy iskay dosispaq, huk machu runakunapaq manchay wawakunapaq aswan 25 kg kaqniyuqkunaman chanta huktaq wawakunapaq 10 kaqmanta 15 kg kaqkama kaqniyuqkunaman.
Apéndices
Kay Antihistaminas kaqkunaqa (kay H1 kay H2 kaq hina ima), sapa kuti llamk’akuptinpas chanta kusa kachkankuta ñikun kay teórico umachaypi, pisi tarikuyniyuq kanku. Huk Ensayo Cochrane kay 2007 kaqpi mana allin yachanakunata tarirqachu mayqinkunapichus willayninkuta atiykuchinankupaq chanta ñikun mana ni huk efectoyuq kasqanta kay vías respiratorias manchay kay espasmos edema kaqkunapi. Mana tarikunmanchu kay Corticosteroides kaqkuna huk hina kasqankuta kay kunan ñanpi anafilaxia kaqmanta, ichaqa kaywan llamk’akunman aswan pisillachinapaq kay anafilaxia bifásica riesgosta. Kay profiláctica kusa jampiynin kay casospi mana riqsisqachu. Kay salbutamol Nebulizado ancha kusa kanman kay broncoespasmos kaqpaq mayqinkunachus mana kay epinefrina kaqwan jampikuqchu. Kay Anqas metilenomanta kaqwan llamk’akurqa kay casospi mayqinkunapichus mana wak ruwaykunawan allinllarqankuchu, kay thakñiy efectosninrayku llusq’u aychakunamanta.
Hark’aynin
Kay anafilaxia chimpachikuqpacha unqusqakunaman ñikun huk “alergiaspaq ruwana umachayniyuq” kanankuta, chanta ñikun tatakunata yachaywasikunaman willanankuta kay wawasninkuqpata alergiasninmanta chanta imatachus ruwakunan huk emergencia anafiláctica casopi Kay ruwanapaq umachayqa kanqapuni kay autoinyectores epinefrinamanta kaqkunawan, willay apanapaqpuni huk alerta médica pulsera kaqta, chanta huk yachachiy imaynatachus kay causasmanta hark’akunapaq. Kay Inmunoterapia wakin causaspaq tiyan, jamuq anafilaxia casosmanta hark’akunapaq. Huk desensibilización subcutánea jampikuyqa kay achkha wata thaskiypi kusa karqa kay wach’iq insectospaq, kay desensibilización oral kaqtaq kusa achkha mikhunakunapaq.
Ñawpachasqa willay
Kay unqusqakunapi mayqinkunapichus causanku riqsisqa chanta utqhay médico jampikuymanta munakun chay, ñawpachasqa willayninqa kusa. Causa mana riqsisqa kaptinpas, sichus allin ñawpa jampinawan kakun chayqa kay ñawpachasqa willayqa allin. Sichus wañuyman chayakun chayqa, kayqa kanman kay respiratorias causas asfixia) hinarayku manchay cardiovasculares causas (shock) kaqrayku, huk tarikuy wañuywan 0,7 kaqmanta 20% kaqkama casosmanta.  Utqhaychasqa wañuy casos karqanku huk machkha chininillapi. Tarikuykuna kay anafilaxia unqusqakunapiqa ejerciciorayku kaypachasqa kusapacha kanku, aswan pisi casosniyuq chanta mana ancha sinchichu unqusqap wata hunt’ayninman hina.
Epidemiología
Kay caso kaqqa anafilaxia kaqmanta kan huk 4,5 mirachisqa 100.000 runakunamanta sapa wata, huk índice supervivenciamanta kaqwan kay 0,5 kaqmanta 2% kaqkama. Porcentajes kaqkunaqa yapakunku: Casosqa kay 1980 watapi tantiyaspa 20 mirachisqa 100.000 kaqkama watapi karqa, kay 1990 watapitaq 50 mirachisqa 100.000 kaqkama sapa wata karqa. Yapayqa kanman sina kay anafilaxia mikhunarayku kaqmanta. Kay riesgo kaqqa aswan hatun kay waynakunapi sipaskunapi chanta warmikunapi ima.
Kunanpi pacha kay anafilaxia kaqqa huchayuq kay 500–1.000 wañuykunamanta sapa wata (2,4 mirachisqa junupi) kay Estados Unidos kaqpi, 20 wañuykuna sapa wata kay Reino Unido kaqpi (0,33 mirachisqa junupi) chanta 15 wañuykuna sapa wata Australia kaqpi (0,64 mirachisqa junupi). Kay wañuykunamanta tasasqa pisiyarqanku kay 1970 watapi chanta 2000 watapi Australia kaqpi, wañuyqa kay anafilaxia mikhunamanta kaqraykuqa warmikunapi aswanta tarikun, kay insectos wach’iyraykutaq qharikunapi aswanta tarikun. Kay anafilaxia kaqrayku wañuyqa aswan tarikun kay jampikunarayku.
Unchuchukuy
Uchuy achuqalla icha Unchuchukuy (Mustela nivalis) nisqaqa huk uchuylla aycha uquq ñuñuq uywam, achuqallam, Chinchay Awya Yalapi, Iwrupapi, Asyapipas kawsaq. Allpa ukhupi kawsaq ukuchakunatam mikhun.
Anaphilaksiya
Taripaynin
Sapa kuti anchata kallpakunku kay epinefrina sublingual kaqta ruwanapaq kay anafilaxia kaqta jampinapaq. Yachanapi kay Subcutánea t’uqsina kay anticuerpo anti-IgE omalizumab kaqmanta kachkan huk método hina kutimuyninmanta hark’akunanpaq, ichaqa manaraq qukunchu jampikunapaq.
Chunwa Runallaqta Ripuwlika
rikchacha|200px|paña Chunsuyu, Chunwa Runallaqta Ripuwlika (icha Chunwa Runallaqtap Ripuwlika), icha Chunwalla icha Shunwa, Chunkuk (Chun suyu) icha Chunwakuk (Chunwa suyu) nisqaqa anti Asiyapi huk mama llaqtam.
Kawpaq Rak'iy
Puruwinsiyakuna (*) Reivindicada; independiente de facto bajo el régimen de la República de Zhunghua.
Kinwa
thumb|right|200px|Kinwa Kinuwa, Kinwa,  Kiwina icha Kiwna (Chenopodium quinoa) nisqaqa huk riwi yuram. Qañawa hinallam rikch'akun. Yanusqa murunkunatam mikhunchik. Rapranta mikunchik, llitska niyan, alli wirasapata kamtsawam qurkamunkiman.
Facebook
rikchacha|Facebookqta riqsinapaq riqch'an (2021 - kunankama) Facebook huk intirnitpi tinkuna llika quna llamk'aynin, Hukllachasqa Amirika Suyukunap Meta Platforms nisqa llamk'ayninpa kapuynin. 2004 watapi Mark Zuckerbergpa Harvard Yachay Suntur yachaqmasinkunawan, wasimasinkunawan Eduardo Saverin, Andrew McCollum, Dustin Moskovitz, Chris Hughes sutiyuq runakuanwan kamusqa, sutinqa face bookp dirikturiyunkunamantam hamun, sapa kuti Hukllachasqa Amirika Suyukunap hatun yachay wasi yachakuqkunaman qusqa.
Qallariypiqa Harvard yachakuqkunapaqllam yachakuqnin kayninqa karqa, pisi pisimanta huk Hanan Amirika hatun yachaywasikunamanpis mast'arikurqan, 2006 watamanta pachataq 13 watayuqmanta astawan pillapis. 2022 watapi Huliyu killakama Facebook 2,93 nisqatam chaskirqan hunu sapa killa ruwaqkuna, chanta kimsa kaqpi kachkan tiqsimuyuntinpi astawan watukusqa web kitikunamanta Huliyu killamanta 2022. 2010 watakunapi astawan uraykachisqa tiliphunupaq ruwana wakichi karqan.
Qhachwa
thumb|right|290px|Qachwa, [[Sarwa distritupi, Victor Fajardo pruwinsya, Ayakuchu suyu]] Qhachwa (icha Qhaswa, Qachwa) nisqaqa Tawantinsuyupi takisqa kusi harawikuna icha kusi rimay takikunam, tusunapaqpas, tusuy, raymipas.
Yaw Kuntur nisqa takiqa ancha riqsisqa qhachwam.
Taoyuen
285px|thumb|right|Taoyuen llaqta 285px|thumb|right|Taoyuen llaqta (Chunwa Republika) Taoyuen (chinu simipi: 桃園市; pinyin: Táoyuán Shì; Wade–Giles: T'ao-yüan Shih; Pe̍h-ōe-jī: Thô-hn̂g-chhī, kastilla simipi: Taoyuan) hatun llaqtaqa Chunwa Republika mama llaqtap.
25°00′00″N 121°18′00″E
Kuraka: Su Chia-ming (蘇家明)
Runakuna
402 014 runakuna.
San Borja distritu
San Borja distritu (kastilla simipi: Distrito de San Borja) nisqaqa huk distritum Lima pruwinsyapi, Piruw mama llaqtapi.
Sikllalla kuyuna
Sikllalla kuyuna icha Sikllalla makiq (Sikllalla: sillp'a, chhilli) nisqakunaqa huk kallpap akna iñunta, puririyninta icha chhikan kayninta hukchaq llamk'anakunam.
San Borja distritu
Wiñay kawsay
P'unchaw kamasqa 1 ñiqin inti raymi killapi 1983 watapi wata.
Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa San Francisco de Borja llaqtam.
Sikllalla kuyuna
Kay sikllalla kuyunakunatam riqsinchik:
San Borja distritu
Runakuna
102 762 runakuna.
Karu puriy
thumb|right|220px|Piruw Mama llaqta Musiyu
Qusqu
Wiñay kawsay
thumb|180px|left|Qusqu llaqta. Ñawpa pacha siq'isqa. Inka runakunapawan Tawantinsuyup uma llaqtansi karqan. 1533 watapi Ispaña awqakunas atipaspa thuñirqan.
Llapan mamallaqtamanta runakuna samun kuyaqnin.
Karu puriy
Aswan hatun patanqa (plaza) Waqaypatam. Qusqu llaqtamantaqa 3 km karu Saksaywaman nisqa p'ukaram.
Ullirus distritu
Ullirus distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Olleros) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chachapuyas pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Ullirus llaqtam (104 runa, 2007 watapi).
916
916 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Molière
Comédie Française Asiy aranwa, Ransiya mama llaqta Kusi aranwa Tayta.
917
917 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Darío Herrera
Darío del Carmen Herrera  sutiyuq runaqa (*  paqarisqa  Panama llaqtapi - †  wañusqa Valparaíso llaqtapi), huk 🇵🇦 mama llaqtayuq willay kamayuq wan qillqaq qarqan.
Alma mater: Yachay Sunturnin.
Aquchinchay
thumb|250px|Aquchinchay Hale-Bopp Aquchinchay icha Kumita (grigu simimanta: Κομήτης [Komī´tīs], kastilla simipi cometa) intita muyupayaq pisilla km hatun, hatunkaray (intip k'anchapusqan kaspa) k'anchaq chupayuq hawa pacha pachankam.
Q'uchukuy
Q'uchukuy nisqaqa allin kawllaymi (llakusim), runa ancha kusikuptinqa, asinayaptinqa.
Durán kiti
thumb|right|290px|[[Durán llaqta]] Durán kiti (kastilla simipi: Cantón Durán) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Wayas markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Durán (icha Eloy Alfaro) llaqtam.
Pulitika Rakiy
Runakuna 2001 watapi:
Khallka distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Tipuani
Tipuani (kastilla simipi: Tipuani) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Lariqaqa pruwinsyapi, huk llaqtam, Tipuani munisipyup uma llaqtanmi.
Carreras qucha
Carreras qucha (kastilla simipi: Laguna Carreras) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Beni suyupi, huk qucham.
Paruru
Paruru nisqaqa (kastilla simipi: Paruro) huk llaqtam Paruru pruwinsyapi, Qusqu suyupi, Piruw mama llaqtapi.
Karu puriy
Qusqumantaqa Parurumanqa uniwuspim llaqtaymanqa yaqa kimsa pachapi chayakun.
Yanawanka listritu
Yanawanka listritu (kastilla simipi: Distrito de Yanahuanca ) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk listritum, Daniel Alcides Carrión pruwinsyapi, Pasqu suyupi. Uma llaqtanqa Yanawanka llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Kusi-kusi
Kusi-kusi (Araneidae) nisqakunaqa uchuy awaq urukunam, sumaq muyulla hina llika ruraq, palamakunata hap'inapaq.
Wanqhana
right|thumb|250px|Wanqhana kamachina: [[Nankaypi (kuskachapaq aysanapi) wanqhana, kay kaptin: F1D1 = F2D2.]] right|thumb|250px|Huk wanqhana. Wanqhana icha Palanka nisqaqa huk iñupi t'ikrana k'aspim, huk ñawch'ipi urinman ñit'ispa icha aysaspa wakin ñawch'ipi llasaq kaqtapas, wisnuta huqarinapaq. Wanqhanaqa sikllalla kuyuna nisqa llamk'anam.
918
918 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Wanqhana
Arkhimidis (Αρχιμήδης) wanqhana kamachinataqa kay hinam kamarqan:
Allqu
Allqu (Canis lupus familiaris) nisqaqa huk aycha uquq ñuñuq uywam, runap uywasqan chakuypi yanapanapaq, runata amachanapaqpas.
Ñawpa pacha runa luputa uywaptinsi allqus paqarisqa.
Uran Awya Yalapi unayniyuq pacha runa atuqta uywaptinsi allqus paqarisqa, chay nin Pransisku Karranza.
Yawirka
thumb|Pinchikilla pusana yawirka. Yawirka icha antaq'aytu (inlish simipi, kastilla simipi: cable) nisqaqa ancha suni, sayt'u kaq pinchikilla pusaqmi. Ukhunqa antamanta icha huk allin pinchikilla pusaqmanta rurasqa tiwlli, hawantaq mana pinchikilla pusaqmantam.
Bactrocera gavisa
Bactrocera gavisa nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Aranway pukllaq
thumb|200px|right|Aranway pukllaqkuna, [[London llaqtapi.]] Aranway pukllaq icha Ruwapaq (kastilla simipi: actor) nisqaqa aranwapi, ñawikaruypi icha ankichiypi aranway pukllaq runam - qhari icha warmim.
Wiphala
thumb|left|100px|[[Qullasuyup wiphalan icha Aymara wiphala]] thumb|left|100px|[[Kuntisuyup wiphalan]] thumb|left|100px|[[Antisuyup wiphalan]] thumb|left|100px|[[Chinchaysuyup wiphalan]] thumb|left|100px|[[Tupaq Katarip wiphalan]]
Aranway pukllaq
Kaymi huk ancha riqsisqa aranway pukllaqkuna:
Limaq Intuy Chunkay Wasi
thumbnail|230px|Alianza Lima.
Limaq Intuy Chunkay Wasi nisqaqa huk piruwki sinku hayt'ay chunkay wasim.
Wiñay kawsay
kamarisqa karqan. 1912 watapi aymuray killapi, chay equipoqa ñawpaq kuti oficial pukllayta pukllan.
Aranway pukllaq
Hawa t'inkikuna
(qharikuna) (warmikuna)
Wiphala
Wiphala nisqaqa (aymara simimanta, "unancha") k'uychi hina achkiy llimphikunayuq, Tawantinsuyup unanchanmi. Hinallataq Tawantinsuyup suyunkakunap unanchankunata wiphala ninchikmi.
Iñaq Uyu
Iñaq Uyu (aymara simi iñaqa aklla (warmi), uyu kancha,, kastilla qillqaypi Iñac Uyu, Iñac Uyo, Iñakuyu, Iñak Uyu, Iñak Uyo), icha Aklla Wasi (qhichwa simi) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk ñawpa llaqtam, Killawat'api, Chuqiyapu suyupi, Manqu Qhapaq pruwinsyapi, Qupaqhawana munisipyupi.
Wiphala
Tawantinsuyup wiphalanqa qanchis llimphi ch'imiyuqmi. Suyunkankunap wiphalankunataq qanchis kuti qanchis (tawa chunka isqunniyuq) llimphi t'asrayuqmi.
Jorge Quiroga Ramírez
Jorge Fernando Arturo Quiroga Ramírez (* paqarisqa Quchapampa llaqtapi), huk 🇧🇴 mama llaqtayuq allwiya kamayuq wan pulitiku karqan.
2001 watamanta 2002 watakama Wuliwiya suyup umalliqninmi karqan.
2005: PODEMOS ("Poder Democrático y Social").
Taytan: Jorge Quiroga Luizaga; Maman: Sonia Ramírez. Ñawpaq warmi: Virginia "Ginger" Gale Gillum.
Alma mater: Texas Yachay suntur
Yunkuyu distritu
Yunkuyu distritu (kastilla simipi: Distrito de Yunguyo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, Yunkuyu pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Yunkuyu llaqtam.
Runakuna
28 367 runakuna (13 843 qhari, 14 524 warmi)
Simikuna
Distritupi aswanta aymara simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Kuysmanku distritu
Kuysmanku distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Guzmango) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Quntumasa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Kuysmanku llaqtam.