cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Herbert Hoover
thumb|Herbert Hoover HASpa 32 kaq umalliqnin, 19 watapi. right|200px| Herbert Hooverpa [[silq'uynin.]] Herbert Clark Hoover sutiyuq runaqa ( paqarisqa West Branch llaqtapi - wañusqa New York llaqtapi), huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna allwiya kamayuq, ruruchiq wan pulitiku runam.
Taytan: Jesse Hoover; Maman: Hulda Randall Minthorn. Warmi: Lou Henry Hoover. Churinkuna: Herbert Hoover Jr. wan Allan Hoover.
Qusa
Qusa nisqaqa warmiwan kuskalla kawsaq qharim, warmip qusanmi, kasarakuy p'unchawmanta pacha.
Herbert Hoover
Alma mater: Stanford Yachay Sunturnin.
Hipólito Ruiz López
thumb|250px|Hipólito Ruiz López, 1775 watapi llimphisqa, kimsa wata wañunankama. Hipólito Ruiz López sutiyuq runaqa (1754 watapi paqarisqa Belorado llaqtapi, Ispañapi; 1816 watapi wañusqa Madrid llaqtapi) huk ispañul kawsay yachaq runam karqan.
Kawallu Chupa phaqcha
Kawallu Chupa phaqcha (kastilla simipi: Cascada Cola de Caballo) nisqaqa Buliwya suyupi, Noel Kempff Mercado mamallaqta parkipi, huk phaqcham.
Hipólito Ruiz López
Antikunapim achka yura rikch'aqkunata t'iktuqarqan, José Pavón sutiyuq masinwanpas.
Qillqasqankuna
José Antonio Pavón y Jiménez-wan:
1550 watakuna
1550 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1550 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1559 watapi puchukarqan.
Allqa alimpuchi
Allqa alimpuchi (Pomacea urceus) nisqaqa ancha hatun ch'urum, rikch'aq alimpuchim, mansana ch'urukunaman kapuq, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunapi kawsaq, laqu mikhuq.
Killa wañuy
Killa wañuy icha Musuq killa nisqa killa mit'apiqa manam killatachu rikunchik, k'anchaq rakin mana tiksi muyuman t'ikrasqa kachkaptin. Chay pachapiqa killa intip tiksi muyuwan chawpinpim kachkan.
Nicolás de Ribera
Nicolás de Ribera y Laredo, El Viejo  sutiyuq runaqa (* 1487 watapi paqarisqa Olvera llaqtapi -  1563 watapi  wañusqa Lima llaqtapi) Tawantinsuyup ispañul atipaqninsi (Qichukuq nisqa) karqan.
Lima kurakan (1535, 1546 wan 1554]
Cinisello Balsamo
thumb|right|230px|Inlisya, Cinisello Balsamo Cinisello Balsamo llaqtaqa Lombardia suyupi, Italya mama llaqtapi, kan.
José Antonio Pavón y Jiménez
Hipólito Ruiz López sutiyuq runaqa (1754 watapi paqarisqa Casatejada llaqtapi, Ispañapi; 1840 watapi wañusqa Madrid llaqtapi) huk ispañul kawsay yachaq runam karqan.
Antikunapim achka yura rikch'aqkunata t'iktuqarqan, Hipólito Ruiz López sutiyuq masinwanpas.
Qillqasqankuna
Hipólito Ruiz López-wan:
Villamontes
Villamontes (kastilla simipi: Villamontes) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Tarija suyupi, Hatun Chaku pruwinsyapi, Villamontes munisipyup uma llaqtanmi.
Lupikancha distritu
San Juan Lupikancha distritu (kastilla simipi: Distrito de San Juan de Lopecancha) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Amarumayu suyupi, Luya pruwinsyapi. Uma llaqtanqa San Juan Lupikancha llaqtam.
1195
1195 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Cremona
thumb|right|290px|Cremona Cremona llaqtaqa Lombardia suyupi, Italya mama llaqtapi, kan.
Limaq listritu
Wiñay kawsay
Rimaq apulli Tawrichuqu
Hawaruna: Prasiku Pisarru.
Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa Lima llaqtam.
Llaqtap amachana santun
thumb|150px|right|[[Señor de los Milagros]]
Killa unquy
Killa unquy nisqa pachapiqa killa killapura kachkaspa laqhayachkanmi, tiksi muyu intip killawan chawpichallanman yaykuchkaptin killata llanthuchaspa.
Sonnen- und Mondfinsternisse
1, 4 iñukunapi killa unquy kayta atin, 2, 3 iñukunapitaq inti wañuy. Huk iñukunapi killa mana tiksi muyup llanthunman yaykunchu.
Mana chhikapura hinachu siq'isqa.
Instagram
rikchacha|Instagrampaqta riqsinapaq rikch'an. Instagram huk lantikuna, kuyuq-rikch'akuna rak'inakuy qutukawsay chawpinpa llamk'ayninmi, Hukllachasqa Amirika Suyukunap Meta Platforms nisqap kapuyninmi. Kay ruwana ruwaqkunata willaykunata yapayta saqin mayqinkunachus suysuykunawan llamk'achiy atikunku chaymanta hashtags kaqwan chaymanta hallp'a saywachiwan itikitadu kaqwan urqanisasqa kanku. Qillqasqakunataqa tukuy runap qayllanpi icha ñawpaqmanta apruwasqa qatiqkunawanpas rakiyta atikunmi. Ruwaqkuna huk ruwaqkunap ruwayninta itikita kaqwan chaymanta maypi kasqankuwan maskay atinku, kunanpacha riqsisqakuna kaq willayta qhawayta atinku, lantikunahina, chaymanta waq ruwaqkunata qatiyta atinku ruwayninkuta huk sapalla mikhuyman yapanankupaq.
Umawa
Umawa nisqaqa Javier Pulgar Vidal-pa nisqankama Piruwpi, Antikunap antinpi paray sach'a-sach'asapa sallqa suyum, mama quchamanta 400 mitru hanaqkama. Umawaqa Amarumayu sach'a-sach'a suyup rakinmi.
Tsinku
Tsinku icha Tsink, Zn (musuq latin simipi: Zincum, aliman simimanta: Zink) nisqaqa huk q'illaymi.
Unquy hark'ay
thumb|right|[[Limphusitu nisqa yuraq yawar kawsaykuq, runapi.]] thumb|right|[[Iliktrun mikruskupuwan hap'isqa: niwtruphilu (q'illu), karwunku añakita (Bacillus anthracis, laranha) mikhuchkaq.]] Unquy hark'ay nisqaqa kawsaqkunap - runap, uywap, yurap - unquykunata - añawkunata añakikunatapas - hark'anapaq kurkunpi kaqninkunam. Unqay hark'aymanqa kapun yuraq yawar kawsaykuqkunam, hayu kurkuchakunapas.
Marsyuyay
Marsismu nisqakama kay waki pachakunam karqan, kachkan, kanqa:
Marsyuyayqa llamk'aqkunap hap'inanmi atin qulqiyayuqkunap kapuqninkunata llamk'aq llaqtapaq, chaywanmi qulqiyuyay wakimanta masiyuyay, chaymantataq aylluyyay wakita llamk'apunapaq.
Chichuyay hark'ana
Kaymi huk chichuyay hark'anakuna:
Sikaya distritu
Sikaya distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Sicaya) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Wankayu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Sikaya llaqtam.
Columbus (Ohio)
Columbus llaqtaqa Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtap aswan hatun llaqtanmi, Ohio suyup uma llaqtan. Columbus llaqtapiqa 754.885 runakuna (2008) tiyachkan.
1196
1196 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Sikaya distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Nat King Cole
thumb|right|260px|Nat King Cole (1919-1965) Nathaniel Adams Coles sutiyuq runaqa, icha Nat King Cole (* paqarisqa Montgomery llaqtapi - wañusqa Santa Monica llaqtapi) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq yatana qallwa waqachiq, takiq, takichaq wan aranway pukllaqmi qarqan.
Taytan: Edward Coles; Maman: Perlina. Warmi: Nadine Robinsón / Maria Hawkins Ellington. Churinkuna: (5) Natalia, Carole, Nat Kelly, Casey wan Timolin.
Max von Sydow
thumb|250px|Max von Sydow, 1989 Max Carl Adolf von Sydow sutiyuq runaqa ( paqarisqa Lund llaqtapi -  wañusqa Paris llaqtapi ) huk 🇸🇪 mama llaqtayuq aranway pukllaq qarqan.
Taytanː Carl Wilhelm von Sydow, Mamanː Greta Rappe Warmikunaː 	Kerstin Inga Britta Olin (1951-1996) / Catherine Brelet (1997-). Churinkuna: Claes von Sydow wan Henrik von Sydow.
Antamarka (Uru Uru)
Antamarka (kastilla simipi: Andamarca icha Santiago de Andamarca) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Uru Uru suyupi, huk llaqtam, Urin Qaranqa pruwinsyap uma llaqtanmi.
Kiru
thumb|right|220px|Kirukuna (Runa) thumb|right|220px|Kiru thumb|right|220px|Kiruta allinchanapaq Kiru nisqakunaqa runap, tulluyuq uywakunappas siminpi khachunapaq kurku yawrikunam.
David Edward Hughes
thumb|right|200px|David Edward Hughes. David Edward Hughes sutiyuq runaqa ( paqarisqa London llaqtapi - wañusqa London llaqtapi)  huk Hukllachasqa Qhapaq Suyumanta, pachaykamaymantapas yachaqsi, rimay allinchina kamayuqsi.
Huchusuma munisipyu
thumb|right|290px|Huchusuma llaqtaqa (Desaguadero) [[Wiñaymarka qucha patanpi, saywapi Buliwya - Piruw]] Huchusuma (kastilla simipi: Desaguadero) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyu, Inkawi pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi.
Kantunkuna
Iskay kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta aymara runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Ruru
thumb|right|Rurukuna ([[Panama mama llaqtapi sach'a-sach'amanta).]] Ruru nisqaqa yurakunap tuktunmantam paqarin. Rurupiqa murukunam. Chay murumantaqa musuq yuram yurin.
Misk'i rurukunataqa wayu, puquqnin yurakunatataq wayuq, sach'akunatataq mallki ninchikmi.
Ch'imi alimpuchi
Ch'imi alimpuchi (Pomacea glauca) nisqaqa ancha hatun ch'urum, rikch'aq alimpuchim, mansana ch'urukunaman kapuq, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi mayukunapi kawsaq, laqu mikhuq.
Tunari urqu
Tunari (kastilla simipi: Cerro Tunari) nisqaqa Buliwya suyupi, Quchapampa suyupi, huk urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.235 mitrum aswan hanaq. Quchapampa suyup aswan hanaq urqunmi.
Indianapolis (Indiana)
Indianapolis nisqa llaqtaqa, Indiana suyup, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun llaqtam. Indianapolis llaqtapiqa 839.489 runakuna (2010) tiyachkan.
Taj Mahal
Taj Mahal nisqaqa Indya mamallaqtapi huk wasichaymi. 1983 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
Shiraq distritu
Shiraq distritu icha José Manuel Quiróz distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de José Manuel Quiróz / Shirac) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, San Markus pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Shiraq llaqtam.
Avatar (kuyuq wankilli)
rikchacha|Avatarpata riqsinapaq rikch'an Avatar nisqaqa huk kuyuq wankillim, 2009 watapi ruwasqa. Kuyu walltay pusaqninqa James Cameron karqan.
Pavia
thumb|right|230px|Castello Visconteo, Pavia Pavia llaqtaqa Lombardia suyupi, Italya mama llaqtapi, kan.
Puyewe nina urqu
Puyewe (kastilla simipi: Volcán Puyehue) nisqaqa Valdivia llaqta ñiqpi, Chilipi huk nina urqum. Pikchunqa mama quchamanta 2.236 mitrum aswan hanaq.
Alexander von Humboldt
thumb|250px|Alexander von Humboldt, [[Joseph Stieler-pa llimphisqan 1843 watapi.]] Friedrich Heinrich Alexander von Humboldt sutiyuq runaqa ( paqarisqa Berlin llaqtapi; wañusqa Berlin llaqtapi) huk aliman kawsay yachaq runam karqan.
Wilhelm von Humboldtpa wawqinmi karqan.
Uchku Pillu
Uchku Pillu kuyay sutin piruwki pachan runapa, alli sinchikuq ayllu masinkunapaq, chakra tarpuq, qillay maskaq.Paqarisqa, wañusapas XIX pachak watapi. (kastilla simipi nisqaqa "Uchcu Pedro, sutinqa: Pedro Celestino Cochachin de la Cruz).( Qarwaq, 19.05.1835, Kasma, 29.09.1885).
Imanuw karqan
Ataqiru (Qarwaq)pi paqarisqa. Maqakuran Atusparyawan huñusa. Qillupi chakrayuq yayaniraqnin, Tamasu Rudriqes, llullakuypa wasin qayar, chaypi h'piskir, kay nirqan. Chaynuupa wañuchiyaran chay quyalla
Wakcha kay
Ikma qiparan, warmin Lusya Kastillu ( Lucía Castillo); kawaykaqta haqiran puwaq tsurinkunata: Marya (María), Huwana (Juana), Huusipa (Josefa), Maryanu (Mariano), Manuwil ( Manuel), Ilaryu (Hilario),Huniwasyu (Bonifacio), Apulinaryu (Apolinario)pis, llapan Kuchachin  (Cochachin)nisqa.
Pantachiy
03/ 05 kaykayaran patsankuna qurikashqaa Atusparyawan, Uchku Piiruwan. Tsayman illaptita, maqaq yaykapuyaran Pushakapa runankuna, alli Hapallan risqishqata tumaykatsiyaptin. Pushakapa maqakuqnintan qatiran Kurunil Manuel Gallirgos Quiroga, atska amitrallayurawan, kañunkunawan. Kilkay tsakapita (Waraq) pashtatsiyaran. Mañutsiyaran may tsikan pishtashqanawraq. . Tsaypitaqa witikuran. Waraqman yaykuyaran Pushakapa harukuq runankuna. Atusparya tsinkakuran Fabian Mantillapa wahinman, hanpiyaran chakinchaw yawaryuq kutsuta.
Waraq Iñiy maqtsiq
El obispo de Huaraz, Fidel Olivas Escudero, hijo de hacendados de Llama (Pomabamba)le conminó a rendirse, so pena de ir al infierno, a lo que respondió Uchku Pedro que primero irían los gamonales. Sin hacerle caso, dio un encuentro en Huarupampa donde se produjo otra mortandad.===Waraqman lluqsin===
Qhaway chaymanta
Carhuaz Huaraz Señor de los Milagros Callejón de Huaylas Cordillera de los andes
Li Keqiang
Li Keqiang, (李克強), (Chinu simipi: 李克強, chino tradicional: 李克强, pinyin: Lĭ Kèqiáng, AFI: [lì kʰɤ̂tɕʰjɑ̌ŋ]) sutiyuq runaqa, 1 ñiqin anta situwa killapi 1955 paqarisqa Dingyuan llaqtapi - ) Chunwa Runallaqta Republika mama llaqtap musiku yachaq wan pulitiku qarqan..
Uchku Pillu
Ñawirinkiman
Movimientos campesinos en Ancash de C. Augusto Alba Movimientos campesinos del Perú de Wilfredo Kapsoli
Li Keqiang
2013 watamanta ñawpaq kuti Chunwa Runallaqta Republikapa Uma kamayuqnin karqan.
Tayta:
Ñawpaq warmi: Cheng Hong Churinkuna:
Qillqaqkuna
Kastilla simipi:
Inlish simipi:
Lumucha wantuq
Lumucha wantuq (kichwapi Lumucha wantuk), icha Kampachu (Brugmansia arborea) nisqaqa huk wantuq (kampachu) rikch'aqmi, iskay mitrukama wiñaq thansam icha sach'acham, Awya Yalapi wiñaq. Chunwapi tarpuspa rurunkunatam mikhunku, manataq Awya Yalapichu. Raphinkuna musphachinayuqmi, wakin wantuqkunapas hina.
Kikillan yurin, wiñan mikuykuna kuchunpi; ama yataytsu, tsay sachaqa muspatsikun.
Huk sutikuna
Kay sach'ataqa Qusqu runasimipi - wakin wantuq rikch'aqkunata hinapas - kampachu ninku (kastillanu campanilla nisqamantachá), Ankash rimaypi mishpu, Kashamarkapi misha.
Antakuru
thumb|right|200px|"[[Phuyukunaman antakuru" nisqa khillayñanpi antakuru, Arhintinapi.]] Antakuru icha Trin (fransis simimanta: train, kastilla simipi: tren) khillayñanpi purinapaq apaykachanam. Antakuruqa achka qallapurinayuqmi. Antakuyum kuyuchinmi.
Lumucha wantuq
Huk sutikuna
Tsayniraq hachanaw, sutin macha macha, rurunta ashmakuna mikurqa, machashanaw tushuykachayan.
1580 watakuna
1580 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1580 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1589 watapi puchukarqan.
1560 watakuna
1560 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1560 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1569 watapi puchukarqan.
157 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1561 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1570 watapi puchukarqan.
Twitch
rikchacha|Twitchqta riqsinapaq rikcha'an. Twitch huk Amirikamanta widiyu kawsaq purichina yanapakuy, widiyu phukllay kawsaq purichiypi llamk'achkan, esports atipanakuykunap willayninkunata ima, taki willaykunata, kamaq willayta, "chiqap kawsaypi" purichiykunatapas quymanta. Twitchqa Twitch Interactive nisqap llamk'achisqan, Amazon.com, Inc nisqap huk llamk'ayninmi. Chayqa riqsichisqa karqan huniyu killapi 2011 watapi huk spin-off hina general-interest streaming patapata Justin.tv. Sitiyupi kaq willakuykunataqa kawsachkaqta utaq widiyuwan mañasqaman hinam qawayta atikunman. Twitchpa kunan nisqapi rikuchisqa phukllaykuna. wasi p'anqa uyariqkunap munasqanmanhina listasqa kachkanku chaymanta qhinirukuna chiqap pacha atinin phukllaykuna (inlish simipi: real-time strategy games), maqanakuy phukllaykuna, usqay phukllaykuna, chaymanta ñawpaq runa p’iktachiqkunahina.
Killki
right|250px|thumb|La Anunciación: el ángel [[Gabriel anuncia a María que va a ser la Madre de Dios (El Greco, 1575)]] Killki, Anqil icha Anhil nisqaqa (grigu simipi Άγγελος [ángelos] "kacha; kachasqa runa") itiryu nisqa kaysi, achka iñiykunapi, Dyusta yanapanansi, Dyuspa kachasqansi. Ahinataq kristiyanu iñiypi, hudyu iñiypi, islam iñiypipas.
Qumichiy
Qumichiy, ikumichiy (warmita), urwachiy (warmita), amuqchay (qharita) icha istirilisasyun (esterilización) nisqaqa runap miraykuy atiyninta - warmip wachakuy atiyninta, qharip yumay atiyninta - qulluymi. Qumichiywanqa mirana yawrikunatam icha mirana kawsaykuq lluqsinakunatam qullunku.
Alberto Fujimori Piruwpa umalliqnin kaptin, qhichwa, aymara warmikunatam munay mana munay atipakuspa ikumichirqanku.
Napuli
thumb|right|230px|Napoli Napuli icha Napoli llaqtaqa Campania suyupi, Italya mama llaqtapi, kan.
Thomas Mann
Thomas Mann sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lübeck llaqtapi - †  wañusqa Zürich llaqtapi) Alimanya mama llaqtayuq qillqaq runam, aliman simipi qillqaqmi.
Nobel Suñay|20px 1929 watapis simi kapchiypi Nobel Suñaytam chaskirqan.
Martín Cárdenas Hermosa
Martín Cárdenas Hermosa sutiyuq runaqa (* paqarisqa Quchapampa llaqtapi -  wañusqa) huk 🇧🇴 mama llaqtayuq yachaq runam (kawsay yachay) karqan.
Thomas Mann
Tayta: Thomas Johann Heinrich Mann; Mama: Júlia da Silva Bruhns ( Brazilian) Warmi: Katia Pringsheim, Wawakuna (6): Erika (*9-XI-1905/27-08-1969), Klaus (18-XI-1906/21-V-1949), Angelus Gottfried Thomas "Golo" ( 29-III-1909/7-IV-1994), Monika (7-VI-1910/17-III-1992), Elisabeth (24-IV-1918/8-II-2002), Michael (21-IV-1919/1-I-1977).
Qillqasqankuna
right|thumb|Edificio levantando en el Paseo de las Ideas de Berlín, en 2006, para conmemorar la invención de la imprenta a cargo de [[Johannes Gutenberg.]]
Suñaykuna
right|thumb|Thomas Mann tumba
Hawa t'inkikuna
Bibliografía:
Qhichipra
thumb|right|200px|Kimllakuna Qhichipra icha Tiklla, kichwapi Kimlla nisqaqa ñawi qarapi kaq suphunkunam.
Saylla
Saylla (kastilla simipi: Saylla) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Qusqu pruwinsyapi, huk llaqtam, Saylla distritup uma llaqtanmi.
1570 watakuna
1570 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1570 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1579 watapi puchukarqan.
158 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1571 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1580 watapi puchukarqan.
Mutkiy
Mutkiy nisqaqa chaqllisinchi musyaymi, wayra pachanta mast'ariq.
Runakunaqa uywakunapas sinqanwanmi mutkin.
Kasarakuy
thumb|right|220px|Llaqtap huk patanpi kasarakuy, [[Chukuwitupi.]] Kasarakuy icha Kuskanchakuy nisqaqa warmip qusachakuyninmi, qharip warmichakuyninmi.
Kasarakuyqa runap kawsayninpi ancha hatun p'unchawmi, sinchita phistasqam. Kasarakuy p'unchawmanta warmi qusanwan kuskalla kawsanakunmi.
Kristiyanu inlisyapiqa tayta kuram warmita qusanwan kasarachin. Inlisyap hawanpitaq kawsay qillqakamachiy (registro civil) nisqapi kasarakunku, mama llaqtap mink'achisqan runam hallch'aman qillqamun.
Warmi qhariwan khuyanakuspaqa, sirwinakuspa allinta riqsinakunman. Huk wakikunapitaq, ahinataq Arabya mama llaqtakunapi - manam sirwinakunkuchu, aswantaq taytanmi qusanta, warminta akllaspa kasarachin.
Musuq pachapiqa achka qusa warmikuna sasachakuyniyuq kaspaqa t'aqanakunmi, manaña kuska kawsanakuyta munaspa.
Aladdin (kuyuchisqa siq'isqa)
Aladdin (kastilla simipi: Aladino) nisqaqa 1992 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa John Musker, Ron Clementsmi. Disney ruruchinapaqmi rurasqa.
1198
1198 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Salerno
thumb|right|230px|Salerno Salerno llaqtaqa Campania suyupi, Italya mama llaqtapi, kan.
Qullqapampa distritu (Anqash)
Qullqapampa distritu; (kastilla simipi: Distrito de Colcabamba) nisqaqa huk distritum Waras pruwinsyapi, Anqash suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Qullqapampa llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa kastilla simita, qhichwa simita rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Giugliano in Campania
Giugliano in Campania llaqtaqa Campania suyupi, Italya mama llaqtapi, kan.
Mishisuki rimaykuna
280px|right Mishisuki icha Mishe zoke rimaykuna (Mixe-Zoque) nisqaqa huk Awya Yala rimaykunap ayllunmi, urin Mishikupi.
Unquchiq qulluy
Unquchiq qulluy icha istirilisasyun (esterilización) nisqawanqa unquchiqkunatam - añakikunatam, qurwarakunatam, añawkunatam - miyu kaq imayaykunawan qullunku, allin llump'ay kamanapaq.
Mayutata pruwinsya
thumb|right|290px|[[Mayutata mayu, Mayutata pruwinsyapi Manuripi pruwinsyapipas]] Mayutata pruwinsya (kastilla simi: Provincia de Madre de Diós) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Pando suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Puerto Gonzalo Moreno llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan.
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.
Calvin Coolidge
thumb|Calvin Coolidge HASpa 30 kaq umalliqnin, 19 watapi. right|200px| Calvin Coolidgepa [[silq'uynin.]] John Calvin Coolidge, Jr sutiyuq runaqa ( paqarisqa Plymouth llaqtapi - wañusqa Northampton llaqtapi), huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq Taripay amachaq wan pulitiku runam.
Mayutata pruwinsya
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Puka p'akincha
Puka p'akincha icha puka amapula (Papaver rhoeas) nisqaqa huk hampi yuram.
Mayutata pruwinsya
Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla simitam lliwmanta astawan rimanku.
Calvin Coolidge
Taytan: John Calvin Coolidge, Sr.; Maman: Victoria Josephine Moor. Warmi: Grace Goodhue Coolidge. Churinkuna: (2).
Puka p'akincha
Rikchakuna
thumb|left|500px|
1590 watakuna
1590 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1590 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1599 watapi puchukarqan.
Calvin Coolidge
Alma mater: Amherst College.
Wien
Wien (kastilla simipi: Viena) llaqtaqa Awstiriya mama llaqtap uma llaqtanmi. Wien llaqtapiqa 1.650.000 runakunam kawsachkanku.
Calvin Coolidge
manta p'unchawkama Hukllachasqa Amirika Suyukunap 30 kaq umalliqninmi qarqan.
1590 watakuna
160 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1591 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1600 watapi puchukarqan.
Kawsay saphi
Kawsay saphi, Yachay tarpuy icha Kultura nisqaqa wakipi runakunap tukuy rikuchikuyninkunam, tukuynintin allin, sumaq rurasqankunam.
Ahinataq chay yachay tarpuy nisqaqa tukuy rikch'achisqankunam, rimasqakunam, takikunam, hawkaykunam, iñiymi, kamachiykunam, p'achakunam, churanakunam, achalakunam.
Kawsay saphi nisqataq tukuy yachayninmi, kamakuy nisqa imatapas rurayta atiyninmi.
Ispiha muña
Ispiha muña (Mentha spicata) nisqaqa huk quram.
1199
1199 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Muru
thumb|right|250px|[[Uchu rurupi murukuna]] Muru (grigu simipi: σπέρμα [spérma], latin simipi: semen) nisqakunaqa muruyuq nisqa yurakunap rurun ukhupi puqunku. Puqusqa murumantaqa phutuspa musuq yuram yurin.
Chayraykum murukunawan tarpunchik musuq yurakunap wiñananpaq. Huk murukunatataqmi mikhunchik.
Muruqa kimsantin rakiyuqmi: hawanpi muru qaram (testa), ukhunpitaq phutunayaqcha (embryo) nisqa musuq yura kanam, chay phutuna yurapaq kawsachina muru ukhu (endosperm) nisqapas, kawsachikuy imayaysapam.
Santa Katalina distritu
Santa Katalina distritu (kastilla simipi: Distrito de Santa Catalina) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Amarumayu suyupi, Luya pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Santa Katalina llaqtam.
Daniel Sánchez
thumbnail|260px|Daniel Sánchez Bustamante (1871-1933) Daniel Sánchez Bustamante Vásquez sutiyuqqa ( paqarisqa Chuqiyapu llaqtapi -  wañusqa Buenos Aires llaqtapi), huk 🇧🇴 mama llaqtayuq yachachiq, willay kamayuq, qillqaq, taripay amachaq wan pulitiku karqan.
Hanaq Pacha Manqus Wasi
Hanaq Pacha Manqus Wasi nisqaqa Chunwa mamallaqtapi, Pikkin llaqtapi, huk qhapanam. 1998 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
Daniel Sánchez
Wuliwiya suyup Yachachiy ministru karqan.
Taytan: Juan Sánchez de Bustamante; Maman: Mercedes Vásquez-Bru Zuazo. Warmi: Carmen Calvo. Churinkuna: Carmen wan María Luisa.
Eloy Alfaro kiti
Eloy Alfaro kiti (kastilla simipi: Cantón Eloy Alfaro) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Esmeraldas markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Valdez (icha Limones) llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Liv Ullmann
right|250px|thumb|Liv Ullmann. Liv Johanne Ullmann sutiyuq warmiqa, ( paqarisqa Tokyo llaqtapi - ) huk 🇳🇴 mama llaqtayuq qillqaq, kuyu walltay pusaq wan aranway pukllaqmi qarqan.
Taytan: Erik Viggo Ullmann (1907–1945), Maman: Janna Erbe Lund (1910–1996). Qusankuna: Gappe Stang (1960–1965) / Donald Richard Saunders (1985–1995) / Dragan Babić / Ingmar Bergman (1965-1970). Ñaña: Linn.
Kirirya kantun
Kirirya kantun nisqaqa (kastilla simipi: Cantón Quiriria) Buliwya suyupi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Tarata pruwinsyapi, Ansaltu munisipyupi. Uma llaqtanqa Kirirya llaqtam.
Allpa saywachi
thumb|left|180px|T'arata pruwinsyap pulitika rakiynin
Snapchat
rikchacha|Snapchat ruwachina wakichi Snapchat huk Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakuna achka willaykunata chaylla qillqanakuypaq ruwana chaymanta yanapakuy Snap Inc., qallariyninpi Snapchat Inc. Snapchatpa huknin hatun ruwayninqa, rikch'akuna chaymanta willakuykunaqa pisi pachallapaqmi kanku manaraq chaskiqninkunapaq mana haykuy atina kachkaptinku.
Tangled
Tangled (inlish simipi: Tangled, kastilla simipi: Enredados) nisqaqa 2010 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam. Kuyu walltay pusaqninqa Nathan Greno, Byron Howardmi. Disney ruruchinapaqmi rurasqa.
Snapchat
Kay ruwachina wakichi qallariypi runamanta runaman lantikuna rak'inakuypi t'inkisqa kasqanmanta kunan pacha ruwaqkunap "Willakuykuna" 24 pachakuna pacha thatkiy winana kaqmanta rikuchisqa, "Tariy" kaqwan kuska, irparikuna qatirawan-yanapasqa pisi rikch'ayniyuq winanata rikuchiyta saqispa. Hinallataq, llamk'achiqkunata lantikunata waqaychayta saqin huk kicharinawan-hark'asqa k'itipi "ñawiykunalla" sutiyuq.
Willakusqataqmi, tukukuymanta-tukukuykama hark'ay pisilla llamk'ayta churasqa, hamuq pachakunapi llamk'ayninta mast'arinanpaq yuyaykusqa.
Kapuqninkuna
2023 wata Ariwaki killapi, Snapchat musuq ruwayta qallarirqan, My AI sutiyuq. Kay yañaku AI chatbot ruwanakuna ruwayta atin tapuykunata kutichiy, yuyaychaykunata quy, chaymanta puriykunata wakichiy. My AI qhipanpi allwiyakamaqa OpenAI kaqpa GPT kaq, chay kikin allwiyakama Microsoft kaqpa Bing mask'ay kuyuchinata kallpachaq. AI nisqayqa tarikunmanmi ruwaqkunaq rimanakuy mikhuyninkunaq hawanpi. Kañisqa qillqayukuqkunalla mayqinkunachus Snapchat+ kaqmanta apuruwichasqa kanku chaymanta akllanayuq kanku pin utaq unpin ruwanakunata, chaymanta My AI kaqwan.
Ñawi
270px|thumb|Runa ñawi. thumb|270px|Runa ñawip rakinkuna. 1:q'ispillu kurku 2:ora serrata 3:suphu sinchi aycha 4:linti warkuna suphu 5:Schlemm pusana 6:ñawilla 7:ñawpaq ukhu 8:ch'uya qara 9:ñawi yuru 10:lintip qaran 11:lintip huk'in 12:suphu kurkucha 13:ñawip yuraq qaran 14:urin wiksu sinchi aycha 15:urin siwk sinchi aycha 16:chawpi siwk sinchi aycha 17:llika qara sirk'akuna 18:ñawsa ch'ikchi 19:sinchimama 20:chawpi llika qara tawna sirk'a 21:chawpi llika qara ch'illa sirk'a 22:rikuna ankucha 23:ñawi ch'illa sirk'a 24:rump'u t'inkina qara 25:q'illu ch'ikchi 26:q'illu ch'ikchi p'ukru 27:sinchi qara 28:sirk'a qara 29:hanan siwk sinchi aycha 30:llika qara Ñawi (latin simipi: oculus, grigu simipi: οφθαλμός) nisqaqa rikunapaq umapi kurku yawrim. Runaqa uywakunapas iskaymi ñawiyuq.
Ñawikunawanqa rikunchikmi.
Dizzy Gillespie
thumb|right|260px| Dizzy Gillespie (1917-1993) John Birks Gillespie sutiyuq runaqa, icha Dizzy Gillespie (* paqarisqa Cheraw llaqtapi -  wañusqa Englewood llaqtapi) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq bebop jazz takichaq, q'ipa waqachiq wan takiqmi qarqan.
Santa Ana distritu
Santa Ana distritu (kastilla simipi: Distrito de Santa Ana) nisqaqa Killapampa pruwinsyapi, Qusqu suyupi), huk 🇵🇪 distritum. Uma llaqtanqa Killapampa llaqtam.
Dizzy Gillespie
Taytan: James ; Maman: Lottie. Warmi: Lorraine Willis. Churi:	Jeanie Bryson.
Santa Ana distritu
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Kullay
thumb|right|200px|[[Makikuna.]] Kullay nisqaqa llankhana musyaymi, tukuy qarantinpi kaq.
Runakunaqa uywakunapas qaranwanmi, kuyusqa suphunkunawan, chukchankunawan kullan.
Killa mit'a
thumb|right|250px|Killa mit'akuna thumb|right|250px|Tiksi muyu & Killa mit'akuna Kaymi Killa mit'akuna:
thumb|left|500px
1. Killa wañuy / Musuq killa
2.-4. Wiñaq killa / Paqariq killa
Zhu Rongji
Zhu Rongji, (Chinu simipi: 朱镕基, chinu tradicional: 朱鎔基, pinyin: Zhū Róngjī, Wade-Giles:  Chu Jung-chi; IPA: [tʂú ʐʊ̌ŋtɕí]) sutiyuq runaqa, (* 1 ñiqin kantaray killapi 1928 paqarisqa Changsha llaqtapi - ), Chunwa Runallaqta Republika mama llaqta Allwiya kamayuq wan pulitiku qarqan.
Killa mit'a
5. Hunt'a killa / Killapura
Zhu Rongji
1998 watamanta 2003 watakama ñawpaq kuti Chunwa Runallaqta Republikapa Uma kamayuqnin karqan.
Ñawpaq warmi: Lao An
Killa mit'a
6.-8. Wañunayaq killa
800
800 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Pachakamaq apu
Pachakamaq nisqaqa Tawantinsuyu iñiypi lliw imakunappas kamaqninmi.
Pachakamaq apupaqqa Pachakamaq llaqtapi hatun yupaychana wasita rurarqan. Kunanraqmi chaymanta qawiñakuna.
Torre del Greco
thumb|right|230px|Torre del Greco Torre del Greco llaqtaqa Campania suyupi, Italya mama llaqtapi, kan.
1600 watakuna
1600 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1600 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1609 watapi puchukarqan.
Inkisiwi munisipyu
Inkisiwi munisipyu (kastilla simipi: Municipio Inquisivi) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Inkisiwi pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Inkisiwi llaqtam.
1600 watakuna
161 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1601 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1610 watapi puchukarqan.
Wanuni
Wanuni (kastilla simipi: Huanuni) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Uru Uru suyupi, huk llaqtam, Pantaleón Dalence pruwinsyap uma llaqtanmi.
Inkisiwi munisipyu
Kantunkuna
Pusaq kantunmi kan:
Kantun - (Uma llaqta):
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam, Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
1620 watakuna
1620 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1620 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1629 watapi puchukarqan.
163 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1621 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1630 watapi puchukarqan.
TikTok
rikchacha|TikTokqta riqsinapaq rikch'an. TikTok (Chunwa simipi: 抖音; pinyin: Dǒuyīn, Chunwa suyupi Douyin sitinwan yuqsimurqa ) huk hunch'uy pisi rikch'ayniyuq widiyu qunakuy llamk'aymi, Chunwa suyumanta ByteDance llamk'ayninpa kapuynin. Chayqa widiyu kunatam chaskikun, chaytaqa ruwaqpa apachisqanmi, chay widiyu kunaqa 15 siqundumanta 10 minutukamam kanman.
1610 watakuna
1610 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1610 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1619 watapi puchukarqan.
162 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1611 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1620 watapi puchukarqan.
TikTok
TikTok huk tukuy sapaq, Douyin nisqap huk mamallaqtapurachasqa rikch'ayninmi, chaymi Chunwa qhatupi 2016 watapi sitwa killapi lluqsirqan. 2017 watapi iOSpaq Androidpaqpas astawan qhatukunapi Chunwa hatun suyu hawapi qallarirqan ; ichaqa, huk China tinkuna llika qunawan hukllachasqa kaptinlla tukuy pachantinpi tarikurqa, Musical.ly, 2 ñiqin anta situwa killapi 2018 watapi.
801
801 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Malliy
thumb|[[Qallupi tawantin tiksi mallinap suyunkuna:
1. qhatqi
2. p'uchqu
3. kachi
4. misk'i ]] Malliy nisqaqa chaqllisinchi musyaymi, mikhunata llaminapaq, q'aparninta musyanapaq.
Runakunaqa uywakunapas qallunwanmi mallin.
Aqupiya distritu
Aqupiya distritu icha Aquphiya distritu (kastilla simipi: Distrito  de Acopía) nisqaqa Aqupiya llaqtap distritunmi, Piruw mama llaqtapi, Aqumayu pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Aqupiya distritupiqa Hawa Qucham kan.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Ruqt'u kay
Ruqt'u kay nisqaqa mana icha manaña uyariytachu atiymi, rinrikuna llik'isqa, mana qhali, unqusqa icha k'irisqa kaptin.
Slušna prizadetost
Pozzuoli
thumb|right|230px|Pozzuoli Pozzuoli llaqtaqa Campania suyupi, Italya mama llaqtapi, kan.
Aqupiya distritu
Simikuna
Pukyu:
Isa Miranda
rikchacha|250px|right| Isa Miranda, 1934 Ines Isabella Sampietro sutiyuq warmiqa, icha Isa Miranda (* paqarisqa Milano llaqtapi -  wañusqa Roma llaqtapi), huk 🇮🇹 mama llaaqtayuq aranway pukllaqmi.
802
802 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Kalistu llaqta
Kalistu llaqta (kastilla simipi: Eucaliptus) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Uru Uru suyupi, huk llaqtam, Tomas Barrón pruwinsyap uma llaqtanmi.
Ati listritu
thumb|right|260px|[[Huaycán]] thumb|right|260px|Rimaq mayu, [[Chaqlakayu distritu|Chaqlakayu - Vitarte]] Ate k'iti nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Ate) huk k'itim Lima wamanipi, Piruw llaqta huñupi.
Wiñay kawsay
P'unchaw kamasqa pi, José de San Martín Libertadur.
Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa Ate-Vitarte llaqtam.
Waki
thumb|right|230px|Pachakamilla Kristu (Ate, 2010)
Runakuna
419 663 runakuna.
Karu puriy
thumb|right|200px|[[Puruchuku, Ate distritu]]
Iskay chunkantin huchha llika
Iskay chunkantin huchha llika icha Iskay chunkaman iskay chunka miraq chayri patmakuq (kastilla simipi: sistema vigesimal) nisqaqa iskay chunkantin huchharayuq huchha llikam. Mishikupi, Chawpi Awya Yalapi indihina rimaykunam chay huchha llikayuq, ahinataq nawa simi, maya rimaykuna, hukkunapas.
Kay hinam iskay chunkantin huchha llika: huk (1) - (iskay chunka kuti) --> iskay chunka (20) - (iskay chunka kuti) --> tawa pachak (400) - (iskay chunka kuti) --> pusaq waranqa (8.000) - (iskay chunka kuti) --> pachak suqta chunka waranqa (160.000) - (iskay chunka kuti) --> kimsa hunu iskay pachak waranqa (3.200.000) - (iskay chunka kuti) --> Suqta chunka tawayuq hunu (64.000.000) - ...
Rimaykunapi rimakuna
Kay wachuchasqapiqa iskay chunkap huqariyninkunatam rikunki, ima hinam maya simipi, nawa simipipas ninku.
Kay wachuchasqapiqa rikunki ima hinam iskay chunkantin huchha llikapi yupanku. Hawa kaq sinrupiqa arabya nisqa chunkantin huchha llikapaq yupa sananchakunam, iskay kaq sinrupitaq maya yupaykunam, kimsa kaq sinrupi maya simipi rimakuna, tawa kaq sinrupi musuq qillqaypi nawa simipi rimakuna, pichqa kaq sinrupitaq klasiku nisqa nawa (nahuatl) simipi rimakunam.
Angkor
Angkor nisqaqa Kambuya mamallaqtapi huk mawk'a llaqtam. 1992 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
Simi qullqaq
Pachak watayuq XXI
Leonel Alexander Menacho López con su Dicionario quechua ancashino, de título Anqas Qhichwa Simiqullqa.
Qayakuna
katiquriya:Piruw simikuna yachaq Katiquriya:Piruw simi qullqaqkuna
Aqumarka
Aqumarka nisqaqa (kastilla simipi: Accomarca) huk piruwanu qhichwa ayllu llaqtacham, Aqumarka distritupi, Willkawaman pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi, Piruw mama llaqtapi.
Akchiq Ñan maqaqkunata awqapuq piruwanu awqaqkunam Aqumarka llaqtatam qulluchirqan. 47, 69 (23 wamra, 30 warmi, 16 qhari) icha 74 mana ayñiyuq Aqumarka llaqtayuq chakra runata ñak'arqan. Waqaychakuq llaqtakunataq Lima llaqtamanmi ayqirqanku.
1993 Telmo Ricardo Hurtado sutiyuq awqaq pusaqtam runa sipiymanta ch'atarqanku, ichataq Alberto Fujimori payta amnistiyachaptinmi manam wanacharqankuchu. 2002 watapi amnistiyata qichuptinkum Hukllachasqa Amirika Suyukunamanmi ayqirqan.
803
803 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Q'itu-q'itu
Q'itu-q'itu    (genus Gamochaeta) nisqa yurakunaqa Ch'antasqa tuktuyuq rikch'aq ayllupi huk yura rikch'anam, qurakunam, achka hampi yurakunam, Urin Awya Yalapi wiñaq.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
Caserta
thumb|right|230px|Caserta Caserta llaqtaqa Campania suyupi, Italya mama llaqtapi, kan.
Casoria
Casoria llaqtaqa Campania suyupi, Italya mama llaqtapi, kan.
Michigan suyu
Michigan nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Lansing llaqtam.
Casimiro Olañeta
thumb|right|260px| Casimiro Olañeta (1813-1873) José Joaquín Casimiro Olañeta y Güemes  sutiyuq runaqa ( paqarisqa Chuqichaka llaqtapi - wañusqa Chuqichaka llaqtapi), huk 🇧🇴 mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku karqan.
Warszawa
Warszawa llaqtaqa Pulunya mama llaqtap uma llaqtanmi.
José Escajadillo
José Eloy Escajadillo Farro sutiyuq runaqa (* paqarisqa Etén distritupi  -   ),  🇵🇪 mama llaqtayuq takichaqmi, takiqmi, taki qillqaqmi, kastilla simillapim qillqarqan.
Warszawa
Pulitika Rakiy
Warszawa llaqtap distritunkuna: 300px|right|Warszawa llaqtapi distritukuna
Kirusini
Kirusini nisqataqa allpa wirata umyaspa ruranku. Ch'uya rawranalla puriqllam.
José Escajadillo
Tayta: Pedro Escajadillo Medianero; Mama: Yolanda Farro Poggi.
Warmiː Nancy Garibaldi Muchotrigo.
Qipuncha yura rikch'aq ayllu
Qipuncha yura rikch'aq ayllu (familia Boraginaceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi.
Algarrobo
Algarrobo nisqaqa kastilla simipi kaykunatam niyta munan:
Sandia distritu
Sandia distritu (kastilla simipi: Distrito de Sandia) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, Sandia pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Sandia llaqtam.
1640 watakuna
1640 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1640 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1649 watapi puchukarqan.
José Escajadillo
Churinkunaː Nancy Patricia Escajadillo Garibaldi wan Giulianna Valeria Escajadillo Garibaldi.
Rafael Bustillo
thumb|right|260px| Rafael Bustillo (1813-1873) Rafael Bustillo Montesinos  sutiyuq runaqa ( paqarisqa P'utuqsi llaqtapi - wañusqa P'utuqsi llaqtapi), huk 🇧🇴 mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku karqan.
Qipuncha yura rikch'aq ayllu
Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
Rafael Bustillo
Wuliwiya suyup Hawa ministrunin (1852-1853, 1854, 1854-1855).
Rafael Bustillo pruwinsyaqa José María Linaresmantam sutichasqa.
Taytan: Dionisio Bustillo; Maman: Clara Montesinos.
Hawa t'inkikuna
* Biografía
Wanchay distritu
Wanchay distritu; (kastilla simipi: Distrito de Huanchay) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum Waras pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Wanchay llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa kastilla simita, qhichwa simita rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pukyu:
Muysni kiti
Muysni kiti (kastilla simipi: Cantón Muisne) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Esmeraldas markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Muysni llaqtam.
Sandia distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
1630 watakuna
164 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1631 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1640 watapi puchukarqan.
Sandia distritu
Simikuna
Pukyu:
Takma
Takma (Cleome monochroma) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Wikis distritu
Wikis distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Viques) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Wankayu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Wikis (Viques) llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Wilhelm von Humboldt
thumb|250px|Wilhelm von Humboldt. Friedrich Wilhelm Christian Carl Ferdinand von Humboldt sutiyuq runaqa ( paqarisqa Potsdam llaqtapi; wañusqa Tegel llaqtapi, Berlin ñiqpi) huk aliman simi yachaq runam karqan, Berlin Yachay Sunturpa (Universität Berlin, kunan Humboldt-Universität zu Berlin) kamariqninmi.
Alexander von Humboldtpa wawqinmi karqan.
805
805 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Puquna kantun
Puquna kantun (kastilla simipi: Cantón Pocona) nisqaqa Buliwyapi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Tutura pruwinsyapi, Puquna munisipyupi. Uma llaqtanqa Puquna llaqtam (244 runa, 2001 watapi). Inkallaqta nisqamantaqa ~ 14 km karum.
Torino
thumb|right|230px|Torino Torino llaqtaqa Piemonte suyupi, Italya mama llaqtapi, kan.
Kiswarkancha
Kiswarkancha nisqaqa Qusqu llaqtapi huk inka kancham. Wiraqucha Inkap kanchansi karqan.
Ch'añan
thumb|right|250px|[[Thuqay ch'añan.]] Ch'añan nisqakunaqa kurku puriqllata, chullusqa imayaykunata sapachaq kurku yawrikunam.
Kay hinatam ch'añankunta rakinchik:
Wawa wasi
right|thumb|200px|Wawa wasi thumb|200px|right|Wawa wasi Wawa wasi nisqaqa manaraq yachay wasiman puriq wawakunapaq wasim.
Frankfort (Kentucky)
Frankfort nisqa llaqtaqa, Kentucky suyup, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun llaqtam. Frankfort llaqtapiqa 25.527 runakuna (2010) tiyachkan.
Rosario Fernández
Rosario del Pilar Fernández Figueroa (* paqarisqa Lima llaqtapi - ) piruwanu kamachiy amachaqmi warmi pulitika nisqapas. Piruw mama llaqtayuw Taripay amachaqmi.
Tayta: Joffré Fernández Valdivieso.
Tukuy Abya Yalapi ñawpaq kaq warmis kaspa Primera Ministra tukurqan.
Yachay suntur: Piruwanu Puntifisya Kathuliku Yachay Suntur
Kina-kina
280px|thumb|Cinchona pubescens nisqap tuktunkuna Kina-kina (genus Cinchona) nisqaqa huk yura rikch'anam, tawa chunkamanta aswan rikch'aqniyuq, sach'akunam, chunka mitrukama hawaman wiñaq.
804
804 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Kina-kina
Kina nisqa qarantaqa hampinapaqmi llamk'achinchik.
Pachamama
thumb|right|180px|Pachamamaman qarachkanku, [[Umawakapi, Arhintinapi.]] Pachamama nisqaqa ñawpan Tawantinsuyu iñiypi yupaychasqa lliw kaqta puquchiq tukuy pachantinpa hatun willka mamanmi.
Pachamamaqa tukuy sallqa pacham, kawsay pacham, yurakunata puquchiq chaywan runata mikhuchiq allpam, lliw pachantinmi, ima kawsaqpas, ima kawsayta quqpas.
Chaywan Pachamama willka kaptinsi, allin kawsayniyuq runa yupaychachun, sallqa pachata ama waqllichunchu.
Antikunapi ayllu llaqtachakunapi kawsaq indihina runakunaqa Pachamamaman mañaspa, ch'allaspa, kukatam quspa yupaychan. Paqu yachaqpaqa Pachamamaman qunan atinmi.
Pachamamaqa karqan ruru paqariq waka, wiñachiq runa mikuykunata. Hinasi piñaq, alli kayánankaq. Churapuyaq arpaykunata tarpuypi, aymuraypi; wasi ruwayta qallarirpas, ñan kichar, qillqay chakrata uchkur. Arparqa kayayaq llamapa wiranta, llamapa shullunta, chakisqa raprakunata, sara ruruta, kinuwata, achka nina rawraqapi. Michikuqkuna pistayaq huk manaqa iskay llamata, chaqchuyaq yawarninta kaypa wakpa. Mana chaykunata ruwaptin samuq yaqasa aymuray, unguykuna, wañuypas. .
Yachay wayllukuq
Yachay wayllukuq icha Hamut'aru (grigu simipi: Φιλόσοφος, chaymanta kastilla simipi: filósofo) yachay wayllukuyta ruraq, hamut'aq yachaqmi.
Mendoza
Mendoza llaqtaqa Arhintina mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Mendozapiqa 1.410.993 (2010) runakunam kawsachkanku.
Novara
thumb|right|230px|Novara Novara llaqtaqa Piemonte suyupi, Italya mama llaqtapi, kan.
Hilli
thumb|right|[[Laranqa hilli.]] Hilli nisqaqa yuramanta icha rurumanta hamuq icha rurasqa puriqllam, yakupi chullusqa imayaykunam.
Achka yura hillikunatam upyanchik, ahinataq:
Bebo Valdés
thumb|right|250px|Bebo Valdés Dionisio Ramón Emilio Valdés Amaro sutiyuq runaqa, icha Bebo Valdés (* paqarisqa Quivicán llaqtapi -  wañusqa Stockholm llaqtapi) huk 🇨🇺 mama llaqtayuq takiq, takichaq wan yatana qallwa waqachiq qarqan.
Taytan: ; Maman:. Warmi: Rose Marie Pehrson. Churi: Chucho Valdés.
806
806 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Hualpén
right|120px Hualpén nisqaqa Chili mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Hualpénpiqa 88.046 runakunam kawsachkan (2004 watapi).
Madrid
Madrid, Matrit, Mathirit icha Mallrit llaqtaqa Ispaña mama llaqtap uma llaqtanmi.
Wiñay kawsay
Kamasqa 9 ñiqin pachakwatapi.
Pulitika rakiy
Iskay chunka hukniyuqmi distritunmi kan.
K'awchisuyt'u
K'awchisuyt'u icha Musaraña (familia Soricidae) nisqakunaqa huk palama uquq ñuñuqkunam.
Wikipidiya:Qillqa suti
Wikipidiyapi musuq p'anqata kicharispaqa, allin qillqa sutita pallanaykim atin.
James Cameron
right|thumb|280px|James Cameron James Cameron sutiyuq runaqa (16 ñiqin chakra yapuy killapi 1954 paqarisqa Kapuskasing llaqtapi, Ontario pruwinsya, Kanada-pi - ) huk 🇨🇦 mama llaqtayuq kuyu walltay pusaq runam.
Wikipidiya:Qillqa suti
Allin qillqa suti nisqaqa kay hinam:
Aqukunka
Aqukuna nisqaqa (kastilla simipi: Accocunca) Piruw mama llaqtapi, huk llaqtacham Qusqu suyupi, Kiskachay pruwinsyapi, Hanan Pichiwa distritupi.
807
807 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Arampampa
Arampampa (kastilla simipi: Arampampa) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, huk llaqtam, Bernardino Bilbao pruwinsyap uma llaqtanmi.
Alessandria
thumb|right|230px|Alessandria Alessandria llaqtaqa Piemonte suyupi, Italya mama llaqtapi, kan.
Kliment Voroshilov
thumb|right|220px| Kliment Voroshilov (1881-1969) right|220px| Kliment Voroshilov[[Silq'uynin]] Kliment Efremovich Voroshilov (kastilla simipiː Kliment Efrémovich Voroshílov) (rusu simipi: Климе́нт Ефре́мович Вороши́лов) sutiyuq runaqa, ( paqarisqa Lysychansk llaqtapi -  wañusqa Moskwa llaqtapi), huk 🇺🇦 mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku qarqan.
1953 watapi Suwit Huñupa Hatun Suwitpa Umalliqninsi qarqan.
Taytanː Efrem Andréyevich Voroshílov (1844-1907), Mamanː María Vasílievna Agafónova (1857-1919).
Ukhuman sapachaq ch'añan
thumb|300px|Ukhuman sapachaq ch'añankuna (lluq'i: [[qhari, paña: warmi).
1. Glándula pineal
2. Glándula pituitaria
3. Glándula tiroides
4. Timo
5. Glándula adrenal
6. Páncreas
José Mojica
Crescenciano Abel Exaltación de la Cruz José Francisco de Jesús Mojica Montenegro y Chavarín, OFM sutiyuq runaqa, icha José Mojica (* paqarisqa San Gabriel llaqtapi -   wañusqa Limaq llaqtapi) huk 🇲🇽 mama llaqta taytakura, takiqsi wan aranway pukllaq qarqan.
Ukhuman sapachaq ch'añan
7. Runtuchana
8. Q'uruta ]] Ukhuman sapachaq ch'añan icehoha hurmun ch'añan nisqakunaqaa hurmuna nisqa imayaykunata yawarman, kurkup hillinkunaman sapachaq ch'añankunam, la concha del mono kurkup eho ruranankunata kamachinapaq.
Serapio Reyes
thumb|right|160px|Serapio Reyes (1822-1900) Serapio Reyes Ortiz sutiyuq runaqa ( paqarisqa Quruyqu llaqtapi - wañusqa Chuqiyapu llaqtapi), huk 🇧🇴 mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku karqan.
1650 watakuna
1650 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1650 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1659 watapi puchukarqan.
Yachay wayllukuy
Yachay wayllukuy, Hamawt'ay, Llup'ina icha Philusuphiya (grigu simimanta Φιλοσοφία chaymanta kastilla simipi: filosofía) nisqaqa yachayta khuyay niyta munanmi, kayqa huk umallinapis kanan, kay kawsapi kawsanapaq "Sumaq kawsay"hina, ayni, icha astawan imapis.
Ñawpa grigu pachamanta yachay wayllukuqkuna yachaymanta hamut'aspa kawsarqanku.
thumb|center|600px|[[Raffaello-p llimphisqan Athina yachay wasi nisqamanta raki (1510-11), Fresco, Stanza della Segnatura (Watikanu): Zenon Kitionmanta, Epíkuros, Averroes, Pithagoras, Alkibiadis, Ksenophon, Sokratis, Iraklit, Platon, Aristotelis, Diogenis, Ewklidis, Zarathustra, Ptolemaios.]]
Inka takma
Inka takma (Cleome glutinosa) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Nikil
Nikil, Ni (musuq latin simipi: Niccolum, aliman simimanta: Nickel) nisqaqa huk q'illaymi.
José Antonio Chang
Piruw uma kamayuqpas qarqan.
Paymanta willasqa mana allin rurasqankuna
San Martín de Porres Yachay Sunturpa Pusaqninmi karqan achka kuti. Chay kargumanqa llullakuspas chayarqan. Chaypacha yachay sunturpa qullqinkunata suwakurqansi. Alan Garcíap kumisyuntaq nirqan, manam huchallikurqanchu, nispa.
Salwathur
Salwathur icha Salwayur (kastilla simi: El Salvador, "Qispichiq") nisqaqa Chawpi Awya Yalapi huk mama llaqtam. * Uma llaqta: San Salwathur (Qispichiq Santu Llaqta)
Salwathurpiqa 6 822,378 runakunam (2006 watapi) kawsachkanku.
1660 watakuna
167 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1661 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1670 watapi puchukarqan.
Salwathur
Wiñay kawsay
Kamasqa Ispañamanta
Hurutmi
Hurutmi (Heliotropium arborescens) nisqaqa huk hampi yuram, k'uyu t'uktuyuq thansam, Antikunapi wiñaq.
Barranco distritu
Barranco distritu; (kastilla simipi: distrito de Barranco) nisqaqa huk distritum Lima pruwinsyapi, Piruw mama llaqtapi.
Wiñay kawsay
P'unchaw kamasqa wata: 26 ñiqin kantaray killapi 1874 watapi.