cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Chaski qillqa
thumb|220px|Chaski qillqa, chaski qillqa mayt'unapi [[chaski unanchanayuq.]] Chaski qillqa icha Apaqillqa (kastilla simipi: carta) nisqaqa ima qillqasqapas, karu tiyachkaq runakunaman willanapaq. Qillqana p'anqapi qillqasqa, chaskiqpa imamaytanwan sananchasqa chaski qillqa mayt'unapi mayt'usqa chaski qillqataqa chaski nisqam apaykun. Kunan pachataq ancha achka willaykunata e-chaski nisqawanmi kachanchik.
Rafael Trujillo
Yaya: José Trujillo Valdez; Mama: Altagracia Julia Molina Chevalier.
Rikuy
right|thumb|250px|[[Ñawiwanmi rikuspa achkiyta musyanchik.]] right|thumb|250px|Rikuchkaq [[michi.]] Rikuy icha Rikuna nisqaqa achkiy, rikch'a musyaymi.
Rafael Trujillo
Yachaywasi:
Amayapampa kantun
Amayapampa kantun (kastilla simipi: Cantón Amayapampa) nisqaqa huk kantunmi Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, Rafael Bustillo pruwinsyapi, Chayanta munisipyupi. Uma llaqtanqa Amayapampa llaqtam.
Manya
Manya nisqaqa pachankap icha p'allta suyup huk siwk siq'i kaq kinrayninmi.
Rikuy
Runakunaqa uywakunapas ñawinkunawanmi rikun. Runapaq ancha chaniyuqmi musyay.
Uyariy
Runakunaqa uywakunapas rinrinkunawanmi rikun. Uyariyninchikwanqa rimaytam musyanchik.
Q'awchi rumi
Q'awchi rumi nisqaqa ninachanapaq llamk'achisqan ullayam (ullayayaq iskaymuksi, SiO2).
Pirqaq
thumb|250px|Pirqaq (Was willst du werden, "Imataq tukukuyta munanki?", 1880-chá watapi.) thumb|250px|Rumi pirqa, [[isku chapusqannaq. Punu suyupi.]] Pirqaq nisqaqa pirqakunata ruraq, wasichaq runam, rumiwan, tikawan, kusasqa tikawan, urmiyunwanpas. Rumikunata, tikakunata isku chapusqawanmi t'inkin - icha mana llut'anawanchu. Pruphisyunmi.
Chiru
Chiru, Chinru icha Uya nisqaqa pachankap huk p'allta kaq kinrayninmi. Liwrupiqa p'anqap huk kinrayninmi.
425
425 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Basaltu
Basaltu nisqaqa nina urqumanta paqarisqa, sinchiyasqa ninat'urumanta tukusqa rumim.
Bactrocera abdonigella
Bactrocera abdonigella nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
1971 watapi, tayta Drew-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
Liamine Zéroual
thumb|280px|Liamine Zéroual (1941-) Liamine Zéroual  (arabya simi: اليمين زروال) sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Batna llaqtapi - ), huk 🇩🇿 mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku qarqan.
1994 watamanta 1999 watakama kuti Alhiryapa umalliqnin karqan.
Kankana
Kankana (Theristicus melanopis) nisqaqa Urin Awya Yalapi Arhintina, Buliwya, Chili, Ikwadur, Pirw) kawsaq pisqum.
Wakwas distritu
Wakwas distritu (kastilla simipi:  Distrito de Huac-huas) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, Lukana pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Wakwas llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Uquyu distritu
Uquyu distritu (kastilla simipi: Distrito de Ocoyo) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Waytara pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Uquyu llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Qillqana pirqa
thumb|200px|[[Yachay wasipi qillqana pirqa.]] Qillqana pirqa nisqaqa yana pirqam, sayaq yana last'am, yuraq qillqana iskuwan qillqamunapaq, utqaylla huq'u llachapawan ch'usaqchanapaqpas rurasqa. Qillqana pirqakunataqa yachay wasikunapim llamk'achinku.
Jipijapa
Jipijapa (kastilla simipi: Jipijapa / San Lorenzo de Jipijapa) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Manawi markapi, huk llaqtam, Jipijapa kitip uma llaqtanmi.
Uquyu distritu
Simikuna
Pukyu:
Muyu-muyu
Muyu-muyu icha muyu muyu (Phalaropus tricolor) nisqaqa Awya Yalapi kawsaq pisqum.
Liyun simi
thumb|290pxthumb|290px Liyun simi nisqaqa huk rumanu simim, Ispañapi rimasqa, yaqa wañusqaña.
Bactrocera abdopallescens
Bactrocera abdopallescens nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
1971 watapi, tayta Drew-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
Pilurusya
Pilurusya icha Pilarus nisqaqa Iwrupapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Minsk llaqtam.
Pulitika Rakiy
thumb|left|180px|Suyukuna
426
426 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
427
427 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Rumanya simi
Rumanya simi nisqaqa huk romanu simim, 28.000.000 rimaqniyuq, Rumanyap, Mulduwappas tukri simin.
CA Peñarol
CA Peñarol (Club Atlético Peñarol) nisqaqa huk Uruwayi mama llaqtap piluta hayt'ay klubmi.
Rumi
thumb|Rumikuna. thumb|[[Rumi kaq.]] Rumi nisqaqa ima sinchi kaqpas, rumi kaqpa asnin, p'akinmi.
Hap'iqay
Hap'iqay nisqaqa runap ima rimasqatapas - uyarisqapas, rikusqapas, ñawirisqapas - allin sut'illawan yuyayninman hap'iyninmi.
Leoncio Prado pruwinsya
Leoncio Prado pruwinsya (aymara simipi: Leoncio Prado jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Leoncio Prado) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Wanuku suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Tinku Mariya llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Manuel A. Odría Umalliqmi.
Pulitika rakiy
Suqta distritunmi kan.
Runakuna
thumb|right|230px|[[Bena Jema llaqtaqa (shipiwu simi: "Musuq llaqta"), kaylla Tinku Mariya llaqtapi, Wallaqa mayu patanpi]] Bena Jema llaqtapiqa, Rupa Rupa distritupi, Shipiwu-Quniwu runakunam tiyanku. Kay llaqtachaqa m kamasqa karqan.
Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta kastilla simitam rimanku. Bena Jema llaqtapiqa shipipu simitam rimanku. /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu:
Kaypipas qhaway
thumb|right|140px|Leoncio Prado
Joaquim Chissano
Joaquim Chissano sutiyuq runaqa (* paqarisqa Chibuto distritupi - ) huk Musambik mama llaqtayuq pulitiku karqan.
Warmi: Marcelina Rafael Chissano. Churinkuna: (4).
Chikchipa
Chikchipa (genus: Tagetes) nisqaqa huk yuram, killmu, q'illu, ch'antasqa tuktu waytayuq.
Kinray
Kinray nisqaqa mana chawpinchu kaq, ichataq hawan kaq, pañan icha lluq'in, ñawpaq icha qhipaq, hanan icha urin kaq, chirupas manyapas.
Chawkatu
Chawkatu nisqakunaqa (familia Mimidae, nawa simipi: cenzontle, kastilla simipi: pájaro burlón, inlish simipi: mocking bird) Awya Yalapi kawsaq huk pisqukunam. Huk pisqukunap takinankunatam qatichikun.
Genus  Melanotis
Genus  Mimodes
Genus  Mimus
Genus  Nesomimus  (Galápagos Islands)
428
428 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Tukumach'ay
Tukumach'ay (kastilla qillqaypi: Cerro Tucumachay) nisqaqa Piruw llaqtapi, Paryaqaqa wallapi, huk urqum Hunin suyupi, Shawsha pruwinsyapi, Kanchayllu distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.350 mitrum aswan hanaq.
Chiku
Chiku nisqaqa wakap uñanmi.
Wapu kiti
Wapu kiti (kastilla simipi: Cantón El Guabo) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kuri markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Wapu llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Pakanka distritu
Pakanka distritu (kastilla simipi: Distrito de Pacanga) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qispi kay suyupi, Chipin pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Pakanka llaqtam.
Nanegal kitilli
thumb|right|290px|Kitillikuna Nanegal kitilli (kastilla simipi: Parroquia Nanegal) nisqaqa huk chakrapura kitillim, Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi, Kitu kitipi. Uma llaqtanqa llaqtam.
Amarilis distritu
Amarilis distritu (kastilla simipi: Distrito de Amarilis) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Wanuku suyupi, Wanuku pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Pawqarpampa llaqtam.
Qallalli distritu
Qallalli distritu (kastilla simipi: Distrito de Callalli) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kaylluma pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Qallalli llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Aymaya kantun
Aymaya kantun (kastilla simipi: Cantón Aymaya) nisqaqa huk kantunmi Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, Rafael Bustillo pruwinsyapi, Chayanta munisipyupi. Uma llaqtanqa Aymaya llaqtam.
Amarilis distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
1 ñiqin pawqar waray killapi
1 ñiqin pawqar waray killapi p'unchawqa (01.03., 1-III, 1ñ marsupi) Griguryanu kalindaryupi watap suqta chunka kaq (60ñ - wakllanwatapi 61ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 305 p'unchaw kanayuq.
Bernardino Bilbao pruwinsya
Bernardino Bilbao pruwinsya (aymara simipi: Bernardino Bilbao jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Bernardino Bilbao)nisqaqa Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Arampampa llaqtam.
Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan:
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Bernardino Bilbao pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Grocio Prado distritu
Grocio Prado distritu; (kastilla simipi: distrito de Grocio Prado) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chincha pruwinsyapi, Ika suyupi. Uma llaqtanqa San Pedro llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
Q'ipina
thumb|Q'ipina islampu. Q'ipina, kichwapi Kipina ishlampu nisqaqa wasapi imakunatapas apanapaq, q'ipinapaq wayaqam, ima p'achamantapas rurasqa.
Grocio Prado distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Qirusillas munisipyu
Qirusillas munisipyu (kastilla simipi: Municipio Quirusillas) nisqaqa tawa ñiqin munisipyu Florida pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Qirusillas llaqtam.
Kantunkuna
Huk kantunmi kan: Qirusillas kantun.
Runakuna
Munisipyupiqa astawan mana indihina runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Qirusillas munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
429
429 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Archibald Hill
thumb|right|260px|Archibald Vivian Hill (1886 - 1977) Archibald Vivian Hill sutiyuq runaqa (* paqarisqa Bristol llaqtapi -  wañusqa Cambridge llaqtapi); huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq hampikamayuq qarqan.
Frederick Banting
thumb|right|260px|Frederick Banting (1891 - 1941) Frederick Grant Banting sutiyuq runaqa (* paqarisqa Alliston llaqtapi -  wañusqa Musgrave Harbour llaqtapi); huk 🇨🇦 mama llaqtayuq hampikamayuq qarqan.
25px|Nobel Suñay 1923 watapi Nobel Suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Hampi Yachaypi).
Wiñay
Wiñay nisqaqa hatunyaymi:
Kawsaq nisqakunam kawsaykuqninkuna miraykuspa wiñan:
Ch'ulla kawsaykuqtaq ñawpaqta uchuy kawsaykuq kaspa aswan hatunmi kawsaykuqman wiñan, chaymantataq iskay kawsaykuqman rakikuspa (kawsaykuq rakikuy).
Formosa wamani
Formosa wamani (kastilla simipi: Provincia de Formosa) nisqaqa huk wamanim Arhintina mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Formosa llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa
Suyukuna
thumb|350px|Pulitika rakiy (Formosa wamani) 9 suyukuna:
Tunu
Tunu (columna) nisqaqa wasichaypi sayaq apaq kaq, rumipas, hatun k'ullupas, urmiyunpas.
Tunukunaqa chakakuqtam icha wasi qatatam apan.
Chupaka
Chupaka (kastilla simipi: Chupaca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Hunin suyupi, Chupaka distritupi, Chupaka pruwinsyap uma llaqtanmi.
Ñawch'i
Ñawch'i nisqaqa, sapsilla nispa, imappas chawpinmanta lliw muyuriq hawanmanta aswan karu kaq iñunmi, yawrip icha kuchunap kuchuq, t'upsiq rakinpas.
Pacha tupuykamaqa pachankap ñawch'inpi kimsa chirunmi tupanakun, p'allta muyup ñawch'inpitaq iskay manyanmi.
K'uchup ñawch'inqa iskaynintin siq'ikunap kuchuna iñunmi, k'utmu nisqapas.
Sergio Markarián
Sergio Apraham Markarián Abrahamian sutiyuq runaqa (* paqarisqa Montevideo llaqtapi -  ) huk   mama llaqtayuq piluta pukllaykamachiq.
Bactrocera aberrans
Wiñay kawsay
1951 watapi, tayta Hardy-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
Romanu simi
Luengas romanzes لغات رومانسية Roman qrupu Erromantze hizkuntzak fa:زبان‌های رومی ரோமானிய மொழிகள் ภาษากลุ่มโรมานซ์
Hunin (Ikwadur)
Hunin (kastilla simipi: Junín) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Manawi markapi, huk llaqtam, Hunin kitip uma llaqtanmi.
Urin qhipa
200px|thumb|right|Uralan qhipa, [[Antartikapi.]] Urin qhipa icha Urin manya nisqaqa Tiksimuyup uralan qhipan, maypichus Tiksimuyup t'urpinmi hawanta purin, Antartikapi.
430
430 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
431
431 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Pilpichaka distritu
Pilpichaka distritu (kastilla simipi: Distrito de Pilpichaca) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Waytara pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Pilpichaka llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
2 ñiqin pawqar waray killapi
2 ñiqin pawqar waray killapi p'unchawqa (02.03., 2-III, 2ñ marsupi) Griguryanu kalindaryupi watap suqta chunka hukniyuq kaq (61ñ - wakllanwatapi 62ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 304 p'unchaw kanayuq.
Salmun
Salmun (genus Salmo) nisqaqa hatun mama quchakunapi kawsaq tullu challwakunam, aycha mikhuq.
Montalvo kiti
Montalvo llaqtaqa Juan Montalvomanta sutichasqa (qillqaq, 1832 - 1889).
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Kaypipas qhaway
thumb|left|140px|Juan Montalvo
Bactrocera ablepharus
Bactrocera ablepharus nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Suyruqucha (Qaqatampu)
Suyruqucha nisqaqa Piruw llaqtapi, huk qucham, Lima suyupi, Qaqatampu pruwinsyapi, Qaqatampu distritupi.
Bactrocera ablepharus
Wiñay kawsay
1919 watapi, tayta Mario Bezzi-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
Suyruqucha (Yawyu)
Suyruqucha nisqaqa Piruw llaqtapi, huk qucham, Lima suyupi, Yawyu pruwinsyapi, Tanta distritupi.
Laramati distritu
Laramati distritu nisqaqa (kastilla simipi:  Distrito de Laramate) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Ayakuchu suyupi, Lukana pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Laramati llaqtam.
3 ñiqin pawqar waray killapi
3 ñiqin pawqar waray killapi p'unchawqa (03.03., 3-III, 3ñ marsupi) Griguryanu kalindaryupi watap suqta chunka iskayniyuq kaq (62ñ - wakllanwatapi 63ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 303 p'unchaw kanayuq.
Laramati distritu
Simikuna
Distritupiqa kastilla simitam, qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Wakilla kiti
Wakilla kiti (kastilla simipi: Huaquillas) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Kuri markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Wakilla llaqtam. Icha sutin samun waka illamanta.
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Wari pruwinsya
Wari nisqaqa (aymara simipi: Wari jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Huari) Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Wari llaqtam.
Allpa saywachi
thumb|left|170px|Wantsan icha Tunshu rit'i urquqa 6.369 mitrum hanaqmi.
Pulitika rakiy
thumb|right|250px|[[Wari llaqta|Wari llaqta, pruwinsyap uma llaqtan]] Chunka suqtayuq distritunmi kan.
Simikuna
Wari pruwinsyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu:
Karu puriy
thumb|center|450px|Wantar Chawin, mawk'a llaqta
432
432 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Runa unquy hark'ay waqlliy añaw
200px|thumb|Runa unquy hark'ay waqlliy añaw-ta llimphiy. Runa unquy hark'ay waqlliy añaw, HIV icha VIH (kastilla simipi: virus de la inmunodeficiencia humana) nisqakunaqa huk añawkunam.
Wari (pisqu)
thumb|left|170px|Wari [[q'isakuna, Qullaw, Chili (Laguna Miñiques)]] thumb|right|200px Wari (Fulica cornuta) nisqaqa Qullawpi ( Arhintina, Buliwya, Chili) kawsaq pisqum.
Phaqcha rit'i urqu
Phaqcha (kastilla qillqaypi: Nevado Paccha) nisqaqa Piruw llaqtapi, Paryaqaqa wallapi, huk rit'i urqum Lima suyupi, Waruchiri pruwinsyapi, San Mateo distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.538 mitrum aswan hanaq.
434
434 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Katalan simi
Katalan simi nisqaqa huk rumanu simim, anti Ispañapi (Katalunya, Valencia suyu, Baleares wat'akuna) rimasqa.
Chinchay qhipa
angie|250px|right|Chinchay qhipa, [[NASA-p hap'isqan rikch'a, 2005 watapi.]] Chinchay qhipa icha Chinchay manya nisqaqa Tiksimuyup chinchay qhipan, maypichus Tiksimuyup t'urpinmi hawanta purin. thumb|250px|right|Chinchay qhipapi
Patas distritu
Patas distritu (kastilla simipi: Distrito de Pataz) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qispi kay suyupi, Patas pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Patas llaqtam.
433
433 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Shawsha
Shawsha (kastilla simipi: Jauja) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Hunin suyupi llaqtanmi, Shawsha pruwinsyap uma llaqtanmi.
Qalliku simi
Qalliku simi nisqaqa huk rumanu simim, anti Ispañapi (Galisyapi) rimasqa.
Montecristi
Montecristi nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Manawi markapi, huk llaqtam, Montecristi kitip uma llaqtanmi.
Chilina
Chilina icha Laranqa (Citrus sinensis) nisqaqa huk wayuq mallkim. Killmu rurunkunatam (laranqakunata) mikhunchik.
Montecristi
Llaqtapi paqarisqa
Eloy Alfaro, Ikwadur mama llaqtap umalliqnin (1895-1901), paqarimurqa Montecristi llaqtapi.
Wamp'una urqu
Wamp'una (kastilla qillqaypi Huampuna) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk urqum, Lima suyupi, Yawyu pruwinsyapi, Yawyu distritupi. Pikchunqa mama quchamanta yaqa 5.000 mitrum aswan hanaq.
Pumaqucha (Hunin)
Pumaqucha (kastilla qillqaypi: Pomacocha) nisqaqa Piruw llaqtapi, huk qucham Hunin suyupi, Yawli pruwinsyapi, Yawli distritupi.
Club Nacional de Football
Club Nacional de Football, icha Nacional de Montevideo, nisqaqa huk Uruwayi mama llaqtap piluta hayt'ay klubmi.
436
436 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Mancharisqa Ñuñu
Mancharisqa Ñuñu (kastilla simipi qallariy sutin: La teta asustada) nisqaqa huk piruwanu pilikulam, 2009 watapi rurasqa. Kuyu walltay pusaqninqa Claudia Llosa karqan.
Club Nacional de Football
Wiñay kawsay
14 ñiqin aymuray killapi 1899 watapi kamarisqa karqan.
Mancharisqa Ñuñu
Kay pilkulaqa Limapi kawsaq sipasmantam willaykun, Fausta sutiyuq, Magaly Solierpa pukllasqan. Piruwpi Sasachakuy pachapi maman huk qharip wiyulasqan karqaspa Limata astakurqan. Faustaqa maman hina qharikunata anchata manchaspa kawsan, rakanta papawan wichq'aspa. Tukuy p'unchaw llakiysapa harawikunata takin. Maman wañuptin Fausta huk warmip wasinpi llamk'ayta qallarin, Chay warmitaq, Aida sutiyuq, Faustapaq mana allinchu kaptin, Fausta mamanpa ayanwan ripun, hatun qucha patanpi p'ampanapaq.
Magaly Solierqa Mancharisqa Ñuñupaq 2009 watapi Berlin llaqtapi Quri Ukumari Suñaytam (Goldener Bär) chaskirqan.
Chinchaw distritu
Chinchaw distritu (kastilla simipi: Distrito de Chinchao) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wanuku suyupi, Wanuku pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Aqumayu llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pukyu:
Musuqllaqta distritu (Chincha)
Musuqllaqta distritu icha Pueblo Nuevo distritu; (kastilla simipi: Distrito de Pueblo Nuevo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chincha pruwinsyapi, Ika suyupi. Uma llaqtanqa Musuqllaqta llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Belfast
Belfast  (ilanda simipi: Béal Feirste) llaqtaqa Chinchay Ilanda mama llaqtap uma llaqtanmi. Belfast 276 459 runakunam kawsachkanku (2002).
John Macleod
thumb|right|260px|John Macleod (1876 - 1935) John James Rickard Macleod sutiyuq runaqa (* paqarisqa Clunie llaqtapi -  wañusqa Aberdeen llaqtapi); huk  mama llaqtayuq hampikamayuq qarqan.
25px|Nobel Suñay 1923 watapi Nobel Suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Hampi Yachaypi).
Lupuna
left|thumb|Q'aytuchasapa lupuna ruru. Lupuna icha chilikchi (Ceiba pentandra) nisqaqa huk ancha hatun sach'am, qanchis chunka mitrum hawakama wiñaq. Rurunkunamantaqa q'aytuchakunatam hurqunchik, waskakunata ruranapaq.
Musuqllaqta distritu (Chipin)
Musuqllaqta distritu (kastilla simipi: Distrito de Pueblo Nuevo) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, Chipin pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Musuqllaqta llaqtam.
1989
1989 wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Rumanu simikuna
350px|thumb|Rumanu simikuna. Laqha llimphi: tukri simi, Achkiysapa llimphi: mana turki simichu. Rumanu simikuna icha Rumansi simikuna nisqaqa [[latin simimanta paqarisqa rimaykunam, indu iwrupiyu rimaykunam. Romanu rimaykunataqa romanu qhapaq llaqta kasqa suyukunapi rimanku, chaypi kaq mama llaqtakunap kulunyan kasqa suyukunapipas, ahinataq Awya Yalapi (kastilla simi, purtuyis simi).
Kaymi Rumanu simikuna: Rumanu simikunaqa vulgar latin simip qatiqninmi, latin simip ancha riqsisqa rimasqa sociolecto nisqa, Rumap qhapaq suyunpa awqaqkunap, colonosninkunap, qhatuqninkunap rimasqan, manataqmi Romap elite nisqap rimasqan simip kalasiku rikch'ayninman hinachu, chay simipim rikch'akun chay simiqa yaqa llapanpim qillqasqa karqa.
Palenque kiti
Palenque kiti nisqaqa (kastilla simipi: Cantón Palenque) Ikwadur mama llaqtapi, Mayukuna markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Palenque llaqtam.
Cumbayá kitilli
thumb|right|280px|[[Kitu kitip kitillinkuna]] Cumbayá kitilli (kastilla simipi: Parroquia Cumbayá) nisqaqa huk chakrapura kitillim, Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi, Kitu kitipi. Uma llaqtanqa Cumbayá llaqtam.
Palenque kiti
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Madeinusa
Madeinusa nisqaqa (inlish simipi: "Hukllachasqa Amirika Suyukunapi rurasqa") huk piruwanu pilikulam, 2005 watapi rurasqa. Kuyu walltay pusaqninqa Claudia Llosa karqan.
435
435 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Aqtuy
thumb|300px|Aqtuchkaq runa, [[Tacuinum Sanitatis nisqa liwrumanta, 14 kaq pachakwatapi.]] Aqtuy nisqaqa hiq'ipi kaq mikhusqakunap, upyasqakunap siminta lluqsimuyninmi. Runa aqtun imamantapas millanayaspanmi, wikch'unayaspanmi.
Lajas kiti
Lajas kantun (kastilla simipi: Cantón Las Lajas) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kuri markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa La Victoria llaqtam.
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Pulpu
Pullpu icha Pusaqchakiyuq (Octopoda) nisqakunaqa hatun mama quchakunapi kawsaq umachakikunam, pusaqchakim.
Qirqu distritu
Qirqu distritu (kastilla simipi: Distrito de Querco) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Waytara pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Qirqu llaqtam.
437
437 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Qirqu distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
29 ñiqin hatun puquy killapi
29 ñiqin hatun puquy killapi p'unchawqa (29.02., 29-II, 29ñ phiwrirupi) Griguryanu kalindaryupi wakllanwatap suqta chunka kaq 60ñ p'unchawninmi, watap puchukayninkama 306 p'unchaw kanayuq. Wakllanwatallapim kan, wakin watakunapitaq manam kanchu.
Samanna
Samanna icha Kalamar (Teuthida) nisqakunaqa hatun mama quchakunapi kawsaq umachakikunam, chunkachakim.
Qirqu distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Bactrocera abnormis
Bactrocera abnormis nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
T'ira
300px|thumb|Huklla [[runtuchamanta t'irakuna.]] T'ira, Wispa,  Wispalla, Awacha (Awa), Chuchu, Pitu, Ch'ullayuq icha Wisa, kichwapi Apantin nisqaqa huklla wachaypi wiñasqa wawakunam, iskaynintinmi masa icha achkantinmi.
Bactrocera abnormis
Wiñay kawsay
1982 watapi, tayta Hardy-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
T'ira
Iskay runtuchamanta t'irakunataq manam chay hinallantaqchu, chhaskulla, sapsilla wawqintin icha ñañantin hinam.
Ruq'i yura rikch'aq ayllu
Ruq'i yura rikch'aq ayllu (familia Rhamnaceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, Tiksimuyuntinpi 6000-chá rikch'aqniyuq.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk ruq'i hina yurakuna:
1960
1960 wataqa Griguryanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Pantimayu
Pantimayu (kastilla simipi: Río Bermejo) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Arhintina mama llaqtapipas huk mayum, Parawayi mayuman purin.
Antaquta
Antaquta icha Quriway (kastilla qillqaypi: Antacota icha Curihuay) nisqaqa Piruw llaqtapi, huk qucham Hunin suyupi, Yawli pruwinsyapi, Markapumaqucha distritupi.
Olmedo (Manawi)
Olmedo (kastilla simipi: Olmedo) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Manawi markapi, huk llaqtam, Olmedo kitip uma llaqtanmi.
Bactrocera abscondita
Bactrocera abscondita nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Lawriqucha pruwinsya
Lawriqucha pruwinsya (aymara simipi: Lawriqucha jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Lauricocha) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Wanuku suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Hisus llaqtam.
Puywanku
Puywanku icha Urganu nisqaqa (kastilla simimanta: órgano, italya simipi: organo) huk yatana llumpayuq phukuna waqachinam (yatana phukuna waqachina nisqa). Puywankutaqa yatana llumpapi ñit'inakunata (yatanakunata) ñit'ispa waqachinchik. Huk runa phukuna wayaqawanmi wayrata q'illay phukunakunanta phukun.
Yakuchaq
Yakuchaq, Yawraq wapsi icha Idruhinu (musuq latin simipi: Hydrogenium, grigu simimanta Υδρογόνον, "yaku ruraq"), H nisqaqa huk mana q'illay qallawam, ñawpaq ñiqin, lliwmanta aswan llamsam (chhallam). Tiksi muyup wayra pachanpiqa mana kaptinpas, intipim ancha achkam, lliw qallawamanta aswan yakuchaqmi. Tiksi muyupi kachkaspa, yakuchaq wapsim iskaynintin iñukup iñuwankunayuq (H2).
Lawriqucha pruwinsya
Wiñay kawsay
Kamasqa, Alberto Fujimori Umalliqmi.
Yakuchaq
Yakuchaqqa muksichaqwan anchata t'uqyaspa yakutam ruranakun. Huk yaku iñuwapiqa iskay yakuchaq iñukuwan huk muksichaq iñukum (H2O). rikchacha|251x251px|Hydrogen spectrum test Kawsa imayaypi achka k'illimsayaqwan t'inkisqa yakuchaqmi kan. Yakuchaqwan k'illimsayaqwan t'inkisqakunata k'illimsa yakuchaqkuna ninchik.
439
439 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Kaylluma distritu
Kaylluma distritu (kastilla simipi: Distrito de Caylloma) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kaylluma pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Kaylluma llaqtam.
7 ñiqin qhulla puquy killapi
7 ñiqin qhulla puquy killapi p'unchawqa (07.01., 07-I, 7ñ inirupi) Griguryanu kalindaryupi watap qanchis kaq (7ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 358 p'unchaw (wakllanwatapi 359 p'unchaw) kanayuq.
Kaylluma distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Lawriqucha pruwinsya
Pulitika rakiy
Qanchis distritunmi kan.
Puywanku
Klasiku pachamanta
8 Pequeños preludios y fugas de Johann Sebastian Bach (1685-1750)
438
438 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Lawriqucha pruwinsya
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu:
Karu puriy
thumb|right|200px|Hirishhanka, Runtuy
Puquy
Puquy nisqaqa imappas, pipapas hunt'aman tukukuyninmi:
Chulukanas distritu
Chulukanas distritu (kastilla simipi: Distrito de Chulucanas) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Murrupun pruwinsyapi, Piwra suyupi. Uma llaqtanqa Chulukanas llaqtam.
Rex Harrison
thumb|right|250px| Rex Harrison Reginald Carey Harrison sutiyuq runaqa, icha Rex Harrison ( paqarisqa Lancashire llaqtapi -  wañusqa New York llaqtapi) huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq aranway pukllaqmi qarqan.
Rumipi Khillaychuki (kuyuchisqa siq'isqa)
Rumipi Khillaychuki (inlish simipi: The Sword in the Stone, kastilla simipi:  La Espada en la Piedra, Merlín el encantador) nisqaqa 1963 watapi rurasqa kuyuchisqa siq'isqa pilikulam, 1938 watamanta Rumipi Khillaychuki sutiyuq kawsay rikch'amanta rurasqa. Kuyu walltay pusaqninqa Wolfgang Reithermanmi. Disney ruruchinapaqmi rurasqa. Qhipaq pilikulam karqan, Walt Disney kawsaptinraq.
Kaylluma distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Sichura ch'in pacha
thumb|right|290px|Sichura ch'in pacha, [[Piruw]] Sichura ch'in pacha nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Piwra suyupi, Sichura pruwinsyapi, huk ch'in pacham.
Kaylluma distritu
Simikuna
Pukyu:
Facundo Cabral
Rodolfo Enrique Facundo Cabral, "Facundo Cabral" sutiyuq runaqa (* paqarisqa La Plata (Buenos Aires) llaqtapi  -  wañusqa Watimala llaqtapi),  🇦🇷 mama llaqtayuq yachachiq wan takiqmi, kitara waqachiq, kastilla simillapim qillqarqan.
Tukri simi
Tukri simi nisqaqa mama llaqtap kamachiyninpa, pusaqninkunap llamk'achisqan rimaymi.
Facundo Cabral
Churinkuna:
Tukri simi
Huk mama llaqtakunaqa hatun kamachiyninpim qillqamun, ima rimaychus mama llaqtap tukri simin kanman. Huk mama llaqtakunataq manam tukri simita sut'ichanchu. Chaywanpas, huk rimaymi de facto nisqa tukri simim (ahinataq Mishikupi kastilla simim).
Yuskara simi
Yuskara (Euskara) simiqa Ispañapi (Yuskadi, Nawarra suyukunapi), Ransiyapi saywanakuq k'itikunapipas 883 waranqa runakunap rimayninmi. Chay k'itikunapiqa yuskara simipi Euskal Herria (Yuskadi suyu) nisqapas. Kunti Iwrupapi huklla mana indu iwrupiyu rimay kaq rimaymi.
Ch'iwta Qala Qala kantun
Ch'iwta Qala Qala kantun (kastilla simipi: Cantón Chiuta Cala Cala) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Rafael Bustillo pruwinsyapi, Chayanta munisipyupi. Uma llaqtanqa Qala Qala llaqtam.
Ch'usiqa
Ch'usiqa, Tuku, Huku icha Paqpaka (Strigiformes) nisqakunaqa tutapi phawaq, aycha mikhuq pisqukunam. Ancha allin rikhuna ñawiyuqmi. Chushiq ( Ankash qalluchaw)
Churupampa distritu (Wanuku)
Churupampa distritu (kastilla simipi: Distrito de Churubamba) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wanuku suyupi, Wanuku pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Churupampa llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
8 ñiqin qhulla puquy killapi
8 ñiqin qhulla puquy killapi p'unchawqa (08.01., 08-I, 8ñ inirupi) Griguryanu kalindaryupi watap pusaq kaq (8ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 357 p'unchaw (wakllanwatapi 358 p'unchaw) kanayuq.
Churupampa distritu (Wanuku)
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Jack Lemmon
thumb|right|250px|Jack Lemmon (1925-2001) John Uhler Lemmon III sutiyuq runaqa, icha Jack Lemmon ( paqarisqa Newton llaqtapi – wañusqa Los Angeles (California) llaqtapi) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq aranway pukllaqmi.
Sawanqaya
Sawanqaya (kastilla qillqaypi: Sabancaya) nisqaqa urin Piruwpi, Kunti Wallapi, Hamp'atu wallapi, huk nina urqum Ariqipa suyupi, Kaylluma pruwinsyapi, Lluta distritupi, Maqa distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta 5.967 mitrum aswan hanaq. thumb|left|220px|[[Qullqa mayu, Mururqa qucha (chawpi), Lipayuq rit'i urqu (chawpi-paña); paña: Wallqa Wallqa rit'i urqu, Sawanqaya rit'i urqu, Hamp'atu rit'i urqu]]
Jack Lemmon
Warmikuna: Cynthia Stone (1950-1956) / Felicia Farr (1962-2001). Churinkuna: Chris Lemmon (p.1954) wan Courtney Lemmon (p.1966).
Kaypipas qhaway
Kuyu walltay (Hukllachasqa Amirika Suyukuna)
Mapa
thumb|250px|right|Mapa wila. Mapa nisqaqa (ch'uspi wira nisqapas, kastilla simipi: cera) lachiwakunap wiksanpi rurasqan wira hina imayaymi, lachiwana nisqa lachiwap q'isanta ruranapaq. Chay lachiwanataqa puriqllachaspa mapatam hurqunchik. Chaymantaqa bilakunatam ruranchik.
Puchka mayu
Puchka mayu nisqaqa (kastilla simipi: Río Puchka) Piruw mamallaqtap mayum, Anqash suyupi, Wari pruwinsyapi. Marañun mayuman purin.
Puka urqu q'acha-q'acha
Puka urqu q'acha-q'acha, Puka q'acha-q'acha icha Puka paaq (Schinopsis lorentzii syn. Schinopsis quebracho-colorado) nisqaqa huk q'acha-q'acha (paaq) sach'am, chincha kunti Arhintinapi Hatun Chakupi wiñaq. Ancha sinchi k'ulluyuqmi, llaqllanapaqmi llamk'achisqa.
Llawta distritu
Llawta distritu (kastilla simipi:  Distrito de Llauta) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, Lukana pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Llawta llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Chakamarka willkachasqa ñawpa suyu
Chakamarka willkachasqa ñawpa suyu (kastilla simipi: Santuario Histórico de Chacamarca) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Hunin suyupi, Hunin pruwinsyapi.
Yanaq distritu
Yanaq distritu; (kastilla simipi: Distrito de San Juan de Yanac) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chincha pruwinsyapi, Ika suyupi. Uma llaqtanqa Yanaq (San Juan de Yanac) llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
Pukyu:
Pías distritu
Pías distritu (kastilla simipi: Distrito de Pías) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qispi kay suyupi, Patas pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Pías llaqtam.
Bactrocera absidata
Bactrocera absidata nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
1989 watapi, tayta Drew-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
Samaypata munisipyu
Samaypata (kastilla simipi: Samaipata) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Florida pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Samaypata llaqtam.
Kantunkuna
Iskay kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina, Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Samaypata munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
9 ñiqin qhulla puquy killapi
9 ñiqin qhulla puquy killapi p'unchawqa (09.01., 09-I, 9ñ inirupi) Griguryanu kalindaryupi watap isqun kaq (9ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 356 p'unchaw (wakllanwatapi 357 p'unchaw) kanayuq.
Kitu-Arma distritu
Kitu-Arma distritu (kastilla simipi: Distrito de Quito-Arma) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Waytara pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Kitu-Arma llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Q'uwat'aka kantun
Q'uwat'aka kantun (kastilla simipi: Cantón Coataca) nisqaqa huk kantunmi Buliwyapi, P'utuqsi suyupi, Rafael Bustillo pruwinsyapi, Chayanta munisipyupi. Uma llaqtanqa Q'uwat'aka llaqtam.
Kitu-Arma distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Hiqin qucha
Hiqin qucha icha Hijin qucha nisqaqa (kastilla simipi: Lago Higin) Piruw mamallaqtap qucham, Anqash suyupi, Wari pruwinsyapi, Rapayan distritupi, Hiqin sutiyuq llaqtacha ñiqpi.
Kachiqucha Yuraqyaku mama llaqta risirwa
Kachiqucha Yuraqyaku mama llaqta risirwa (kastilla simipi: Reserva Nacional de Salinas y Aguada Blanca) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Ariqipa suyupi, Ariqipa pruwinsyapi, Kaylluma pruwinsyapi, Muqiwa suyupipas, General Sánchez Cerro pruwinsyapi.
Allpa saywachi
thumb|left|160px|[[Ubinas nina urqu]] Misti (5.821 m), Chachani (6.075 m), Pikchu Pikchu (5.440 m), Tacune, Ubinas urqukunaqa kasanku risirwa uhupi.
Mawkallakta kiti
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
440
440 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Li Dazhao
200px|thumb|right|Li Dazhao (1889 - 1927) Li Dazhao,(chinu simi: 李大釗, chino simplificado: 李大钊, pinyin: Lǐ Dàzhāo, Wade-Giles: Li Ta-chao) sutiyuq runaqa, (* 29 ñiqin kantaray killapi 1889 watapi paqarisqa Hebei llaqtapi, - 28 ñiqin ayriway killapi 1927 walusqa Beijing llaqtapi) huk chinu qillqaqsi wan pulitiku runa karqan.
Alma mater: Waseda Yachay suntur - Nihun.
Iñakitu kitilli
thumb|right|290px|Tiyay: Iñakitu kitilli thumb|left|160px|Karolina parki, Iñakitu kitilli Iñakitu kitilli (kastilla simipi: Parroquia Iñaquito) nisqaqa Kitu llaqtap kitillinmi, Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi, Kitu kitipi.
Mawk'a sutinqa Benalcázar kitillim karqan, Sebastián de Belalcázar icha Benalcázarmantam sutichasqa.
Charkas pruwinsya
Charkas pruwinsya nisqaqa (aymara simipi: Charkas jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Charcas) Buliwya suyupi, huk pruwinsyam P'utuqsi suyupi. Uma llaqtanqa San Pedro de Buena Vista llaqtam.
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Charkas pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Paján
Paján (kastilla simipi: Paján) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Manawi markapi, huk llaqtam, Paján kitip uma llaqtanmi.
Langosta
Kastilla simipi Langosta nisqaqa kaykunatam niyta munan:
Yuskadi
Yuskadi, yuskara simipi Euskadi nisqaqa huk suyum (comunidad autónoma) Ispaña mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Vitoria-Gasteiz llaqtam. Yuskadipi runakunaqa yuskara simitam, kastilla simitapas rimanku.
Marqus distritu
Marqus distritu (kastilla simipi: Distrito de Margos) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wanuku suyupi, Wanuku pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Marqus (Margos) llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Wakarpana distritu
Wakarpana distritu (kastilla simipi: Distrito de San Pedro de Huacarpana) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chincha pruwinsyapi, Ika suyupi. Uma llaqtanqa Wakarpana (San Pedro de Huacarpana) llaqtam.
Rimaykuna
Wakarpana distritupiqa Yawyu runasimitam rimanku, Wakarpana k'iti rimaytam. Kunan pachataq aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Marañun pruwinsya
Marañun pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Marañón) nisqaqa Piruw mama llaqtap Wanuku suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Waqrachuku llaqtam.
Wakarpana distritu
Rimaykuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Marañun pruwinsya
Wiñay kawsay
Kamasqa, Guillermo Billinghurst Umalliqmi.
Wakarpana distritu
Rimaykuna
Pukyu:
Marañun pruwinsya
Pulitika rakiy
Pisqa distritunmi kan.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu:
Inrunisya
Inrunisya nisqaqa Asyapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Hakarta llaqtam.
Nak'aq
Chay nak'aqqa wiraquchas, qullqisapa runas, wañuchisqan indihinakunap wiranta, kurku yawrinkunata qhatuqsi.
Chay Nak'aqmanta willakuykunaqa mistip, wiraquchap indihina runata sarupayninmanta wallpama willaymi. Runakunaqa Nak'aqta chiqaptam manchakun, mistikuna llakichiptinmi, llullaptinmi, chawkaptinmi.
Illakashqa
Qanyan wata uqrakashqa Piyu ninqan; payqam huk awkin runa taakuq Waychuuchu ( Puwaqpanpa wamani, Anqas suyu). Puwaq chunka wata kawayta llallishana karan. Warmin, allaw upa chakwan, umanta makinta kuyutsir nin pitsak paarir apashqa; wakin niyan pishtaqkuna wañutsiyasha wiranta hipiyanpaq, kurkunta churayashqa tsaka hamananman.
Wikipidiya:Pukyukuna
Wikipidiyapi qillqaspaqa, qillqamusunchik, maymantam qillqasqata riqsinchik. Qillqasunchik, ima liwrupim, ima internet tiyaypim ñawirirqunchik.
Chay hinam qillqasunchik:
Sapaq ñawirisqakunamanta willananchikpaqqa qillqapi " " qillqasunchik, ahinataq kay hinam, Taraqchimantam:
Francisco de Laprida
thumb|230px|[[Arhintinap kacharina qillqan (kastilla simipi qhichwa simipipas).]] Francisco Narciso de Laprida sutiyuq runaqa (* 28 ñiqin kantaray killapi 1785 watapi paqarisqa San Huwan llaqtapi - † 22 ñiqin tarpuy killapi 1829 watapi wañusqa Mendoza llaqtapi) huk arhintinu taripay amacha wan pulitikupas runam karqan.
Wikipidiya:Pukyukuna
Taraqchi (Molothrus bonariensis) nisqa pisquqa huk pisqukunap - iskay pachakmanta aswan rikch'aq, ahinataq tiluchip - q'isanta qichuspa chaypi kaq runtukunata qarquspa kikinpa runtunkunata huk pisquwan uywachin.
Francisco de Laprida
pulitikapi warkukuq suyup qispikuyninmi, warkusqa kaymanta paskayninmi atiq, warkuchiq mamallaqtamanta. Chay hina paskasqa mamallaqtaqa kacharisqa mamallaqta nisqam.
Kulunyaraq, warkukuq kachkaqraq mamallaqtaqa qispichina awqanakuypim kacharikun, icha warkuchiq mama llaqtataqmi warkuchisqan suyuta kacharin.
Wikipidiya:Pukyukuna
Qillqap qhipanpitaq " " qillqasunchik:
Pukyukuna
Chaypi ñawiriqkuna pukyukunatam rikunqa.
Allin liwrukunata qhawachinapaqqa qillqasunchik:
Hawa t'inkikuna
Kay hinam rikurinqa: Taraqchi (Molothrus bonariensis) nisqa pisquqa huk pisqukunap - iskay pachakmanta aswan rikch'aq, ahinataq tiluchip - q'isanta qichuspa chaypi kaq runtukunata qarquspa kikinpa runtunkunata huk pisquwan uywachin.
Chakrakunata anchata waqllichiq pisqu kaptinmi, runakunata manam munakunchu.
Kaypipas qhaway
Wikipidiya:Yanapana
442
442 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
P'isaqa
P'isaqa (genus Nothoprocta) nisqakunaqa huk yuthukunam.
Sunch'u
Sunch'u, Lap'iya icha Q'illu t'ika (genus Viguiera) nisqakunaqa huk qurakunam, anchata mast'arispa miraykuq.
Chawchu
Chawchu nisqaqa runakunap qallarisqanmi, maymantam hamun, mayqin runa llaqtamanta, mayqin ayllumanta, mayqin llaqtamanta, pim machulankuna karqan.
Challwa Mayu (Quchapampa)
Challwa Mayu nisqaqa Buliwya mama llaqtapi juk mayum, Wak'as munisipyupi, Jarani pruwinsyapi, Quchapampa suyupi.
Lukana distritu
Lukana distritu (kastilla simipi:  Distrito de Lucanas) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, Lukana pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Lukana llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Pablo Bengoechea
Pablo Javier Bengoechea Dutra sutiyuq runaqa (* paqarisqa Rivera llaqtapi - ) huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi wan Pukllaykamachiq karqan.
Wata hunt'ay
right|thumb|230px|Wata hunt'ayninta phistachkaq [[p'asñacha.]] Wata hunt'ay, Watachaku icha Diyachaku nisqaqa huk runap paqarisqanpa p'unchawninmi.
Wata hunt'aytaqa achka hawaykawsaykunapi runakuna masinkunawanmi phistan.
441
441 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
443
443 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Bactrocera absoluta
Bactrocera absoluta nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
1861 watapi, tayta Walker-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
Mulinupampa distritu
Mulinupampa distritu (kastilla simipi: Distrito de Molinopampa) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Chachapuyas pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Mulinupampa llaqtam.
Waras pruwinsya
Waras pruwinsya (aymara simipi: Waras jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Huaraz) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Anqash suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Waras llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Ramón Castilla Umalliqmi.
10 ñiqin qhulla puquy killapi
10 ñiqin qhulla puquy killapi p'unchawqa (10.01., 10-I, 10ñ inirupi) Griguryanu kalindaryupi watap chunka kaq (10ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 355 p'unchaw (wakllanwatapi 356 p'unchaw) kanayuq.
Waras pruwinsya
Simikuna
Pruwinsyapiqa kastilla simitam, qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu:
Karu puriy
thumb|right|200px|[[Pallqaqucha, 2002]] thumb|right|200px|[[Churup qucha]]
Panathinaikos FC
Panathinaikos FC (grisya simipi: ΠΑΕ Παναθηναϊκός, nisqaqa huk Grisya mama llaqtap piluta hayt'ay klubmi.
K'allampa puquy
thumb|[[Amanita muscaria nisqa k'allampap puquynin.]] thumb|[[Sarcoscypha austriaca nisqa k'allampap puquynin.]] K'allampa puquy nisqaqa k'allampap rikunalla, miraykunanpaq rakin.
K'allampa puquypiqa ancha achka muruchakunam puquykunmi.
444
444 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Ch'uya Ispiritu
thumb|right|Ch'uya Ispiritu aliguriya, [[San Pidru Basilikapi, Roma llaqtapi.]] Ch'uya Ispiritu (Chuya Espiritu), Ch'uya Ahayu (Ch'uwa Ajayu) icha Santu Ispiritu (Santo Espiritu, grigu simipi: Άγιον Πνεύμα [Ágion Pneúma], latin simipi: Spiritus Sanctus, kastilla simipi: Espíritu Santo) nisqaqa kristiyanu iñiypi iñiq runakunata pusaq Dyuspa ispiritunmi, Kimsantin Dyuspa huk rikch'aynin (υπόστασις [ypóstasis]) kaspa. Maypis Hutsannaq hayni' ( Ankash qalluchaw). Ispiritu santu niyan kuurakuna.
Dyuspa Simin Qillqa Ch'uya Ispiritumanta kaykunatam willawanchik:
Jesus bawtisasqa kaptin, Yaya Dyus Ch'uya Ispirituta urpita hina Churinman kacharqan.
Pintikustis p'unchawpi Ch'uya Ispirituqa iñiq runakunaman hamuptin, wakin simikunata rimaspapas siminkunata hap'inakurqan.
Wila qura
Wila qura, Wila qhura, Mach'a Qhura, Kuminu Qhura, Yuraq T'ika icha Asnan Qhura (Spergula arvensis) nisqaqa huk quram, anchata mast'arispa miraykuq rikch'am, chakrakunapi yurakunata ithichiq, Awya Yalapi musuq yuram.
Musna mayu
thumb|right|250px|[[San Markus (Wari)|San Markus llaqtaqa tarikun Musna mayu patanpi.]] Musna mayu nisqaqa (kastilla simipi: Río Mosna) Piruw mamallaqtap mayum, Anqash suyupi, Wari pruwinsyapi. Wari mayuman purin.
Angie Dickinson
thumb|right|Angie Dickinson Angeline Brown sutiyuq warmiqa, icha Angie Dickinson (*  paqarisqa Kulm llaqtapi -  ) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq aranway pukllaqsi, takiq qarqan.
Taytan: Leo H. Brown, Maman:  Frederica y. Qusankuna: Gene Dickinson (1952-1960) / Burt Bacharach (1965-1980). Churinkuna: Matthew Ansara (1965-2001).
Kaypipas qhaway
̈* Jane Fonda
K'upuraki distritu (Ariqipa)
K'upuraki distritu (kastilla simipi: Distrito de Coporaque) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kaylluma pruwinsyapi, Ariqipa suyupi, Qullqa qhichwapi. Uma llaqtanqa K'upuraki llaqtam.
Simikuna
K'upuraki distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Suway
thumb|275px|[[Sapatukunata suwachkaq wakcha wamrakuna.]] Suway, chinchaysuyu rimaykunapi Shuway nisqaqa huk q'umam, huk runamanta ima kapuqnintapas qichuymi. Suwaq runaqa suwa (shuwa) nisqam.
Ukumari runa
Ukuku icha Ukumari runa nisqa Tawantinsuyu willakuykunapi millay kaqmi, ukumariman rikch'akuq.
445
445 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Hak'u
thumb|250px|Hak'u. Hak'u (Haku) nisqaqa riwip murunkunata kutaspa ruranchik. Hak'umantaqa t'antata patanchik, huk mikhunakunatapas ruranchik.
446
446 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.