cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Guillermo Lasso
p'unchawpi umalliy yallinakuypi lliw kunkakunap 53 %-ninwan yallirqaspa, 24-5-2021 p'unchawmantam Ikwadurpa umalliqninmi (Mamallaktata Pushak nisqa) kachkan, GAndrés Arauzta qatispa.
1726
1726 wataqa Griguryanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam).
Imanuw Kawsay Chanikuna
Imanuw kawsay chanikuna ( Kastilla simipi Valores de comportamiento o bien valores éticos)
T'ipana
thumb|T'ipanakuna. T'ipana nisqaqa nisqaqa iskay icha achka p'acha rakikunata t'uksispa t'ipaspa huñunapaq t'ipkiyuq achalam.
1727
1727 wataqa Griguryanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq intichawwan qallarisqa chhasku watam).
Llaqa ñukch'u
Qhapaq ñukch'u, Llaqa ñukch'u, Llagas ñukch'u icha sinta-sinta (Salvia dombeyi) nisqaqa Piruwpi wiñaq hampi yuram.
San José pruwinsya
thumb|right|280px|Kantunkuna (San José pruwinsya) San José, Kustarika mama llaqtap pruwinsya #1. San José pruwinsya 1 633 282 runakunam kawsachkanku (2005).
Pulitiku rakiy
20 kantunkuna:
Göttingen Yachay Sunturnin
thumb|right|280px| Göttingen Yachay Sunturnin thumb|right|150px Göttingen Yachay Sunturnin (alimanya simipi: Georg-August-Universität Göttingen; kastilla simipi: Universidad de Gotinga) nisqaqa 🇩🇪 Yachay sunturmi, Göttingen llaqta.
Carlo Maderno
thumb|right|250px|Carlo Maderno (1556-1629) Carlo Maderno sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Capolago llaqtapi - †  wañusqa Roma llaqtapi), huk 🇮🇹 mama llaqtayuq wasichay kamayuqmi (arkitiktu) qarqan. Taytanː Paolo Fontana; Mamanː Caterina Fontana.
Göttingen Yachay Sunturnin
Wiñay kawsay
Göttingen Yachay Sunturnintaqa 1734 watapi.
Lunrun Qullqa Chhalay
rikchacha|London Stock Exchange Lunrun Qullqa Chhalay (Inlis simipi: London Stock Exchange (LSE)) nisqaqa huk channin qullqa chhalaymi, Lunrun llaqtapi, Inlispampa, Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtapi. 2021 watapiqa LSE nisqapi qhatuq llapa hatun ruruchiqkunaq llapan qhatu chaninmi karqan £3.9 lluna liwra. Kunan wasinqa Paternoster Palasapim kachkan, Lunrun llaqtapi San Pablo hatun wasipa hichpanpi. 2007 watamanta pacha Lunrun Qullqa Chhalay Qutu (LSEG (LSE nisqap hukninmi karqan.)). LSE nisqaqa 2003 watamanta pacha Iwrupapi aswan chaniyuq qullqa chhalaynisqa karqan, chaymantataqmi hallch'asqakuna qallarirqan 2022 watapi tarpuy killakama, chaymantataqmi Paris Chhalay nisqa pisi pachalla aswan hatun karqan, LSE 10 p'unchaw qhipaman Iwrupapi aswan hatun qullqa chhalaynisqa kananpaq musuqmanta hap'inankama. 2020 watapi Kawsayllaqta Khipukamay Llamk'aywasi nisqa willakuyman hinaqa, yaqa 12% Hukllachasqa Qhapaq Suyupi tiyaq runakunan willarqanku qullqi churayniyuq kasqankuta qullqakuna nisqapi, haywanakuykuna nisqapipas. 2020 watapi Financial Conduct Authority (FCA) willakuymanhina, yaqa 15% Hukllachasqa Qhapaq Suyu kuraq runakuna willarqanku qullqi churayniyuq kasqankuta qullqakuna kaqpi chaymanta haywanakuykuna kaqpi.
1725
1725 wataqa Griguryanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam).
Petru Groza
Petru Groza sutiyuq runaqa (* paqarisqa  -  wañusqa Bukuresti llaqtapi) huk Rumanya mama llaqtayuq willay kamayuquqmi wan pulitiku kawpaqpas karqan.
Tayta:, Mama:
Warmi:. Churinkuna:.
Kashinawa
Kashinawa, Cashinahua, Kaxinawá, Kaxynawa, Caxinawa icha Caxinawáicha nisqakunaqa, Junikuin nikuq, Brasilpi, Piruwpipas, Ukayali suyupi, Purus pruwinsyapi, Purus distritupi, tiyaq runa llaqtam, panu rimaykunaman kapuq kashinawa simita rimaq.
Brasilpi
Brasilpiqa 775-chá Kashinawa runakuna kawsan.
Phoenix (Arizona)
Phoenix nisqa llaqtaqa, Arizona suyup, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun llaqtam. Phoenix llaqtapiqa 1.567.924 runakuna (2008) tiyachkan.
Kashinawa
Piruwpi
Paykunaqa 15 ayllu llaqtapi tiyanku.
Kapanawa
Kapanawa (Capanahua) nisqakunaqa, Nukenkaibo (Nuquencaibo) nikuq, Piruwpi, Luritu suyupi, Rikina pruwinsyapi, Hanan Tapichi distritupi, Emilio San Martín distritupipas, tiyaq runa llaqtam, panu rimaykunaman kapanawa simita rimaq.
Phoenix (Arizona)
Allpa saywachi
chilaywa chimea pai`gaw Awecha Phoneix Arizona
Kapanawa
Tantanakuykuna
Mana.
Mayo-Pisabo
Mayo-Pisabo nisqakunaqa Piruwpi, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi, tiyaq runa llaqtam, panu simita rimaq.
José Luis Ayala Olazával
Jushi Luyis Ayala Ulasawal, maypis runa simipi. José Luis Ayala Olazával. (--→ cronista, poeta, ensayista, narrador y gran promotor de la cultura aimara. Ha escrito poesía infantil, poesía bilingüe aymara - español, narración y ensayo; ha escrito poesía suscrita dentro de la vanguardia.)
Estudió en la Universidad Nacional Mayor de San Marcos y en la Ecole Practique des Hautes Etudes de Paris. Se ha desempeñado como periodista, maestro y literato; es en este último quehacer en el que más ha destacado, obteniendo varios premios: Primer Premio Poesía Sur Peruana (1967), P
Yawli distritu (Shawsha pruwinsya)
Yawli distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Yauli) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Shawsha pruwinsyapi, Hunin suyupi. Uma llaqtanqa Yawli llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Ennio Morricone
thumb|200px|right|Ennio Morricone right|200px| Ennio Morricone sutiyuq runaqa ( paqarisqa Roma llaqtapi -  wañusqa Roma llaqtapi) huk 🇮🇹 mama llaqtayuq takichaqmi qarqan.
Taytan: Mario Morricone. Warmi: María Travia (1956 - 2020). Marco (p. 1957), Alessandra (p. 1961), Giovanni (p. 1966), Andrea (p. 1964).
Felipe Salaverry
thumb|250px|Felipe Santiago Salaverry del Solar Felipe Santiago Salaverry del Solar sutiyuq runaqa (* 3 ñiqin aymuray killapi 1806 paqarisqa Lima llaqtapi - † 18 ñiqin hatun puquy killapi 1836 wañusqa Ariqipa llaqtapi) huk piruwanu awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan. Piruwpi Umalliq (1835-1836).
Imaykapaq qillqaq
Imaykapaq qillqaq ( polygraph)(lügendedektor), runasimichu niyan huk runa kaypaq, tsaypaq, taqaypaq, hukpaq, wakpaq qillqaptin. Kamatsiq tawka yachaykunapaq qillqan. Kay shimita shimiqullqakunachu manam tarintsiktsu.
Shuqan:
Felipe Salaverry
Mama: del Solar
Ñawpaq Warmi:
Yachaywasi: Colegio de San Carlos (Lima).
1729
1729 wataqa Griguryanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam).
South Dakota suyu
South Dakota nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunap huk suyunmi. Uma llaqtanqa Pierre llaqtam.
Juan José Oré
Juan José Oré Herrera sutiyuq runaqa, "Jota Jota" (* paqarisqa Lima llaqtapi - )  huk 🇵🇪 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Taytan: Nicolás Oré; Maman: Rosa Herrera. Warmi: Nelly Roldán. Churinkuna (3): Paola, Milagros wan Juan.
Isqunawa
Isqunawa icha Isconahua nisqakunaqa Piruwpi, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi, tiyaq runa llaqtam, panu rimaykunaman kapuq isqunawa simita rimaq.
Yuyaysapa
Yuyaysapa icha Umayuq, Ñuqtusapa kaykunata qhawarinman:
1730
1730 wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq illapachawwan qallarisqa chhasku watam).
Llut'asqa yura pirqa
thumb|Llut'asqa yura pirqayuq wasi. Llut'asqa yura pirqa nisqaqa arwi-arwi kaq, allwisqa k'allmakunamanta, surumanta, uqsamanta rurasqa, chaymanta t'uruwan llut'asqa pirqam.
Chay llut'asqa yura pirqakunaqa manam apaq pirqachu, chayrayku chay hina rurasqa wasikunapi q'iru k'aspikunam, manyankunapi kaq k'ullu tunukunam wasita, wasi qatata apan.
Piru runa
Piru, Piro, Yine, Yini, Pirro, Pira, Simirinche, Simiranch, Contaquiro icha Brasilpi Manetireni (autodenominación: Yine)  nisqakunaqa Brasilpi, Piruwpipas, Qusqu suyupi, Killapampa pruwinsyapi, Luritu suyupi, Ukayali pruwinsyapi, Mayutata suyupi, Manu pruwinsyapi, Tawamanu pruwinsyapi, Atalaya pruwinsyapipas, tiyaq runa llaqtam, arawaka simita rimaq.
Piruwpi
Paykunaqa 15 ayllu llaqtapi tiyanku. Mayukuna: Urupampa mayu, Cushabatay mayu, Mayutata, Las Piedras mayu.
Yuri
200px|thumb|[[Puka khari-khari|Puka khari-kharip saphinkunapi mutmumanta wiñaq yurikuna.]] 250px|thumb|left|[[Tilup sikinmanta wiñaq yurikuna.]] Yuri nisqaqa yurap mukmunmanta wiñaq musuq raphikunayuq chillkim.
Iñiy maqtsiq
Iñiy maqtsiq ( cura, sacerdote, pastor). Kay runa yachakushqa iñiykayta, yachaywaylluyta, shimiwankuyta; shumaq riman  qatirayaananraykur; apuyayawasinkunachaw qillayta qillayllaakuyan. Hirka suyu wamanichu warmiyuq, tsuriyuq kayashqa. Qillqaq Qunsalis Praya iñiy maqtsikuna mana allin nir qillqashqa.
Shuqan: Wishi Walwirti ninqan, pay qarpuran Ataw Illapata, mitmarunakuna wañutsiyaran.
Hallka
thumb|280px|[[Ampatu ñiqpi, Ikwadurpi.]] thumb|280px| [[Espeletia pycnophylla, Páramo del Chiles, Karchi, Ikwadurpi.]] Hallka, Sallka (kichwa "sallqa",) icha Paramu (kastilla simipi: páramo) nisqaqa chincha Antikunapi, Winisuyla, Kulumbya, Ikwadur mama llaqtakunapi, chincha Piruwpipas sallqa suyum, mama quchamanta 3200 mitru hanaqmanta 4800 mitrukama, inkillsapam. Chawpi Antikunap Puna, Suni suyunkunamanta aswan huq'um.
Shimiwankuy ( oratoria)
Shimiwankuy (oratorium, oratorien, art oratorie). Huk runa shimiwankuyta wanan wakin runakunata kay ruranap nir, kayta qatishun nir.
Shimiwankuq shuqan: Yimustinis, may qullanan rimaq runa.
Buffalo (New York)
Buffalo llaqtaqa New York suyupi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi, huk hatun llaqtam. Buffalo llaqtapiqa 270.919 runakuna (2008) tiyachkan.
Apaychana
Apaychana kaqkuna:
Tawshiru
Tawshiru icha Taushiro nisqakunaqa Piruwpi, Amarumayu sach'a-sach'a suyupi, tiyaq runa llaqtam.
1728
1728 wataqa Griguryanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq killachawwan qallarisqa wakllanwatam).
Idriss Déby
Idriss Déby Itno sutiyuq runaqa (arabya simiː دريس ديبي‎ Idrīs Daybī Itnū) (* paqarisqa Berdoba llaqatapi - 2021) huk 🇹🇩 mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku qarqan.
Khuñu muña
Khuñu muña icha khuñuka (Satureja brevicalyx) nisqaqa Piruwpi wiñaq hampi yuram.
1732
1732 wataqa Griguryanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq k'uychichawwan qallarisqa wakllanwatam).
Ashka wiñay
Ashka wiñay-qa (atska wiñay) huk yupakuna ruranam. Chayman chayan huk yupa kikillan kaykan, ashka kuti, miray ruranapi.
4* 4* 4, tawa-ta kimsa kuti mirachisun kikillanta. Chaynu kaptin, qillqakanqa. 4 3
Sutinkuna
Ñawinchay: tawa kimsa urkusha paqtan 64-man, manaqa tawa wayru-wan ( al cubo) paqtan 64-man.
Coreca
thumbnail|250px|left|Coreca Coreca nisqaqa Italya mama llaqtapi, Calabria suyupi, huk llaqtam.
Mukmu
thumb|left|Kicharichkaq [[tuktu mukmu.]] thumb|270px|right|Mukmu layakuna. Mukmu icha mutmu nisqaqa yurapi manaraq kichasqa yurinmi, qatachkaqraq mukmu raphichayuq.
Yurap mukmunkunaqa raphip lluk'inkunapim icha chillkip ñawch'inpim. Sach'ap raphinkuna chiri mit'api wañurqaptin, mukmunkuna ch'iri kaptinpas kawsanraqmi. Ch'iraw mit'api musuq chillkikunam wiñan.
1731
1731 wataqa Griguryanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam).
1734
1734 wataqa Griguryanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq atipachawwan qallarisqa chhasku watam).
Plantago lamprophylla
Ichhu-ichhu (Plantago lamprophylla) nisqaqa Piruwpi wiñaq hampi yuram.
1733
1733 wataqa Griguryanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq killachawwan qallarisqa chhasku watam).
Heredia pruwinsya
thumb|right|280px|Kantunkuna (Heredia pruwinsya) Heredia, Kustarika mama llaqtap pruwinsya # 4. Heredia pruwinsya 449 257 runakunam kawsachkanku (2010).
Taki (mana ch'arwinapaq)
Taki (Kastilla simipi: musica) nisqaqa t'uqyaymanta, ch'inllamanta ruwasqa kapchiymi, pachawan rikuchisqa.
Heredia pruwinsya
Pulitiku rakiy
10 kantunkuna:
Tuktu-tuktu
Tuktu-tuktu (latin simipi: inflorescentia) nisqaqa yurapi tuktunkunap huñunmi.
Ima hinam tuktukuna chillkikunapi tiyan, chaykamaqa tuktu-tuktukunata layakunamanmi rakinchik. Kay qatiqpiqa inlish simipi qhastikunatam tarinki.
Mushuq kamanakuna yuriinin
Atska kamanakuna yurimunqan Rikay kamanapita, qipanman rimaychupata yapapasha.
Luya distritu
Luya distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Luya) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Luya pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Luya llaqtam.
Lunrun boroughkuna
rikchacha|[[Inlishpampa|Inlispampa suyupi kimsa chunka iskayniyuq Lunrun boroughkuna]] Lunrun llaqtap boroughninkunaqa 32 llaqta kamachiy thisritukunam, City of Londonwan kuska Hatun Lunrun llaqtap kamachiy suyunta ruwan; sapankataqmi Lunrun llaqtapi huk borough kuraq suntur nisqawan kamachisqa. Kunan Lunrun boroughkunaqa llapanmi Hatun Lunrunwan 1 ñiqin ayriway killapi 1965 watapi London Kamachiqkuna kamachiywan 1963 watapi kamasqa karqan, huk laya llaqta kamachiy thisritu. Chunka iskayniyuqmi Ukhu Lunrun boroughkuna hina sutichasqa karqan, iskay chunkataq Hawa Lunrun boroughkunahina. City of London, ñawpaq pacha chawpi, sapaq saqumay taripayt'aqa, sui generis chayllamanta kamachiqkuna thisritu nisqa, Lunrun llaqtapi huk boroughmanta huknirayta llank’aq. Ichaqa iskaynintin taripayt’aqakunaqa kuska Hatun Lunrun llaqtap kamachiy suyuntapas, Lunrun suyutapas, llapanku Hatun Lunrun Kamachiqpa kamachisqanpas.
Stan Lee
Warmiː Joan Clayton Boocock Lee (1947-2017). Churinkunaː (2).
Lunrun boroughkuna
Borough Sinrikuna
Lunrun llaqtapi boroughkuna (munisipyukuna)
Ñawpa kamachiqkuna
rikchacha|600x600px| Ñawpaq llaqta kamachiqkuna Hatun Lunrun suyupi * [[Condado barrio|Taripayt'aqa boroughkuna * Llaqta mamamanta boroughkuna * Munisipyumanta boroughkuna * Llaqta thisritukuna|manaima]]
José de la Riva Agüero
José Mariano de la Riva Agüero y Sánchez Boquete sutiyuq runaqa, Marqués de Monte Alegre de Aulestia, (* paqarisqa Lima llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk piruwanu awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan. Piruwpi Umalliq (1823).
Tayta: José de la Riva Aguero y Basso della Rovere Mama: María Josefa Sánchez-Boquete y Román de Aulestia.
Ñawpaq Warmi: Carolina Arnoldina de Looz-Corswaren. Wawakuna: Enrique wan José
Yachaywasi:
1736
1736 wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq illapachawwan qallarisqa wakllanwatam).
Hawanq'ullay
Hawanq'ullay (Echinopsis cuzcoensis (Britton & Rose) H. Friedrich & G. D. Rowley ) nisqaqa Piruwpi wiñaq hampi yuram.
Miguel López de Legazpi
thumb|Miguel López de Legazpi Miguel López de Legazpi (* 1503 watapi paqarisqa Zumárraga llaqtapi - † wañusqa Manila llaqtapi]), huk {{ESP]] mama llaqta atipaq.
Philipinakuna kamachiq runa: 1508-1509, 1510-1511 wan 1515-1519.
Cartago pruwinsya
thumb|right|290px|Kantunkuna (Cartago pruwinsya) Cartago, Kustarika mama llaqtap pruwinsya # 2. Cartago pruwinsya 510 727 runakunam kawsachkanku (2010).
Pulitiku rakiy
8 kantunkuna:
1735
1735 wataqa Griguryanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam).
P'allqamayu distritu
P'allqamayu distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Palcamayo) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Tarma pruwinsyapi, Hunin suyupi. Uma llaqtanqa P'allqamayu llaqtam.
Edgar Rice Burroughs
Warmiː Florence Gilbert (1935-1941). Churinkunaː (?).
P'allqamayu distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Karu puriy
thumb|left|200px|[[Wakapu mach'ay (Gruta de Huagapo), Racasmarca urqupi (3.572 m), P'allqamayu distritupi]]
Luya
thumb|right|200px|Luya Luya llaqtaqa (kastilla simipi: Luya) Piruwpi, Amarumayu suyupi, Luya pruwinsyapi, huk llaqtam. Luya distritup uma llaqtanmi.
Ashmakunapa yachanan
'Ashma yachana ( hachery in english)nintsik huk patsata, huk chakrata, huk kuchuta, wiñanitsinapaq, waatanapap, puñunanpap mayqan ashmakuna, pi runapis wanan imaykapaq, ashmakuna raykur. Wakinpa rurinpa kaykunatam churashun:
1738
1738 wataqa Griguryanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq intichawwan qallarisqa chhasku watam).
Jair Bolsonaro
Jair Messias Bolsonaro sutiyuq runaqa (21 ñiqin pawqar waray killapi 1955 paqarisqa Glicério llaqtapi, São Paulo suyupi) Brasil mama llaqtayuq awqaq pusaqmi, pulitiku runam. 2019 watamata Brasipa umalliqninmi kachkan.
Taytanqa Perci Geraldo Bolsonaro sutiyuqmi, mamantaq Olinda Bonturi sutiyuq. Michelle sutiyuq warminwan kasarakusqam. Wawankunaqa Flávio Bolsonaro, Carlos Bolsonaro, Eduardo Bolsonaro, Renan Bolsonaro, Laura Bolsonaro.
Ayllu runakunap hayñinman ancha hayunmi, "chay asnaq, qanra, purtuyis simita mana rimaq indiokuna brasil allpakunap 12 %-nin rakiyuqmi kachkan, rimana wasipi lobby nisqata ruraspa", nispa.
2018 watapi Brasilpa 42 kaq umalliqninman akllasqa karqan, 2019 watamanta 2022 watakama umalliq kananpaq, Fernando Haddad atipaspa.
1737
1737 wataqa Griguryanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam).
Hanch'iqlli
Hanch'iqlli (Cerastium peruvianum) nisqaqa Piruwpi wiñaq hampi yuram.
Turu urqu (Piruw)
Turu (El Toro) nisqaqa Piruw llaqtapi, Waywash wallapi, huk urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.830 mitrum aswan hanaq.
Luis José de Orbegoso
Tayta: Justo de Orbegoso y Burutarán Mama: Francisca Moncada-Galindo y Morales.
Ayllu (Yupa yachay)
Yupa yachaychu, Ayllu-qa huk qurqa rurana-yuq. 4 kayninkuna kan. Huk simikunawan, katsun: A, qurqa; *, rurana; m, n, p, A-pa kaqninkuna.
Luis José de Orbegoso
Ñawpaq Warmi: María Josefa Martínez de Pinillos Cacho Churinkuna: Pedro José de Orbegoso y Martínez de Pinillos, María de la Mercedes de la Santísima Trinidad Bonifacia de Orbegoso y Martínez de Pinillos, Manuela de Orbegoso y Martínez de Pinillos, Gregoria de Orbegoso y Martínez de Pinillos, Manuel María del Corazón de Jesús de Orbegoso y Martínez de Pinillos, José Cleto de Orbegoso y Martínez de Pinillos, Antonia María de las Mercedes Emilia de Orbegoso y Martínez de Pinillos, Diego Serapio De Orbegoso y Martínez de Pinillos, Matilde De Orbegoso y Martínez de Pinillos, Nemesio Domingo de las Mercedes de Orbegoso y Martínez de Pinillos, Juan Guillermo Eloy de Orbegoso y Martínez de Pinillos, Isabel de Orbegoso y Martínez de Pinillos, Josefina de Orbegoso y Martínez de Pinillos; Esteban De Orbegoso.
Ayllu (Yupa yachay)
Wichqasha kaynin
m, n A-pa kaqnin kaptinqa, m*n-pis A-chu ratan, mayqan m,n, kaptinsi.
Luis José de Orbegoso
Yachaywasi:
Ayllu (Yupa yachay)
Quriq kaynin
Llapan m, n, p A-chu hatiraqkunapaq, yarqun rurana *-wan: (m * n) * p = m* (n* p); e mana tikrantsu mayqan m-tapis.
Mariya (Luya)
Mariya (kastilla simipi: María) nisqaqa Piruwpi, Amarumayu suyupi, Luya pruwinsyapi, huk llaqtam, Mariya distritup uma llaqtanmi.
1739
1739 wataqa Griguryanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq killachawwan qallarisqa chhasku watam).
Kusasqa tika
thumb|Kusasqa tikawan [[pirqasqa.]]thumb|Kasasqa tikakuna. Kusasqa tika icha Ladrillu (ladrillo) nisqaqa kusasqa ch'aquyuq t'urumanta rurasqa tikakunam, k'apra tikam, wasichaypi, pirqaypi llamk'achisqa.
Qullqamar
Qullqamar (kastilla simipi: Colcamar) nisqaqa Piruwpi, Amarumayu suyupi, Luya pruwinsyapi, huk llaqtam, Qullqamar distritup uma llaqtanmi.
Takwatimanu mayu
Takwatimanu mayu (kastilla simipi: Río Tacuatimanu icha Río de Las Piedras) nisqaqa Piruwpi, Mayutata suyupi (Manu mamallaqta parkipi), huk 621 km suni mayum. Mayutata mayuman purin (Puerto Maldonado).
Camporredondo
Camporredondo (kastilla simipi: Camporredondo) nisqaqa Piruwpi, Amarumayu suyupi, Luya pruwinsyapi, huk llaqtam, Camporredondo distritup uma llaqtanmi..
Sharanawa
Sharanawa icha Sharanahua nisqakunaqa, Onikoin (Onicoin) nikuq, Brasilpi, Piruwpipas, Ukayali suyupi, Purus pruwinsyapi, Purus distritupi, tiyaq runa llaqtam, panu rimaykunaman kapuq sharanawa simita rimaq.
Tiyay
Paykunaqa 7 ayllu llaqtapi tiyanku.
Runtuy urqu
Runtuy (Rondoy) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Waywash wallapi,  huk urqum Anqash suyupi, Bolognesi pruwinsyapi, Paqllun distritupi, Wanuku suyupipas, Lawriqucha pruwinsyapi, Qirupallqa distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.870 mitrum aswan hanaq.
Graham Green
thumb|right|250px|Graham Green (1904-1991) Henry Graham Green sutiyuq runaqa ( paqarisqa Berkhamsted llaqtapi -  wañusqa Vevey llaqtapi) huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq qillqaqmi.
Taytanː Charles Henry Greene; Mamanː Marion Raymond Greene. Warmiː Vivien Greene (1927-1991). Churinkunaː (?).
No Ficción
1950 Caminos sin ley
Ch'itana mukmu
thumb|right|150px|Ch'itana mukmucha. thumb|right|150px|Q'illay, plastiku, qara mukmukuna. thumb|right|150px|Mukmu ñawicha (rinricha). Mukmu, Ch'itana mukmu icha Butun nisqaqa nisqaqa p'achallinakunapi iskay p'acha rakikunata ch'itaspa mukmuta ñawicha icha rinricha nisqa huk rakipi kaq hutk'uman sat'ispa huñunapaq diskucham, phiruruman rikch'akuq, k'ullu, q'illay, plastiku, qara icha waqramanta rurasqam.
Achka musuq p'achallinakunataq aysay wichq'anayuqmi, aswan utqaylla wich'qana kaptinmi.
1740
1740 wataqa Griguryanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq atipachawwan qallarisqa wakllanwatam).
Kukapampa
thumb|right|290px|[[Kukapampa]] Kukapampa (kastilla simipi: Cocabamba) nisqaqa Piruwpi, Amarumayu suyupi, Luya pruwinsyapi, huk llaqtam, Kukapampa distritup uma llaqtanmi.
Ninashanka
Ninashanka (kastilla qillqaypi: Nevado Ninashanca) nisqaqa Piruw llaqtapi, Waywash wallapi, huk rit'i urqum Wanuku suyupi, Bolognesi pruwinsyapi, Paqllun distritupi, Lawriqucha pruwinsyapipas, Qirupallqa distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.607 mitrum aswan hanaq.
Charkini
Charkini (kastilla simipi: Nevado Charquini) nisqaqa Antikunapi, Buliwyapi, huk rit'i urqum, Qhapaq Wallapi, Chuqiyapu suyupi, Wayna P'utuqsi urquñiq. Pikchunqa mama quchamanta 5.392 mitrum aswan hanaq.
1741
1741 wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq illapachawwan qallarisqa chhasku watam).
Taki Unquy
Patsan runakuna ahayayar harutsakuq runakunata munarayan qishpisha kayta.
Ima hanan
Halla runakuna, Ataw Wallpaqta wañuskatsir, hatipuyaran patsan runakunata kristiyanismu ninqanta, muchapay qapaq Hisusta niyaran. Chayqa wakamkunaman tikrayaran. Tushur, tsuktsur, mana wiyarannatsu 'kurakuna'. Wamanqa llaqtapi paqariran, chaymanta mastakaran.
Qallarinan
1564 wata qallariyaran, kutishun wakantsikkunaman niyaran; tsaymi kurkunchun yaykuran wakakunapapa haynin, tushur, tsuktsur, kaytam munan qapaqniikuna niyaran. Pusharan kay runa kuyuyta Huwan Chuqni nisqa Wamanqachu.
Shukukuynuw
Mashtakaran Quspqupa, La Pazpa, Putusipa, Wankawilka; manan iñiy kuyuyllatsu karqan, munayanaqshi unay kamatsiqnuw kananta, Tawantinsuyu patsanuw.
Ushanan
Kuura Albornoz, Waman Puma Ayala tsarapuyaran, hinchukuyaran mana witsikananpaq, tsaynuwpan ushakaran. Imanuwkarsi kay shuqanta gatirmi Santus Atawalpa, Husi Tupaq Amaru, shariyaran, qarqushun halla runakunata nir. Qishpikuy ninqanchu (1821) tsay karupita runakunapa tsurin shariyaran kikillanpaq. 1969 wataraqmi patsan runakuna qishpiyaran hatun qichuy chakrakuna ushakaptin. Kanan piimay hitan, kikin rapran kapun.Kaykanllam allish tukuy, walkallam mamallaqta kallpata katsiyan. Llullakuna, yaqakuna, michakuna,munanqanta rurakuyan; ismun shunqunkunapis.
Chankurma
Chankurma icha Chuchuruma (Eryngium paniculatum) nisqaqa Urin Awya Yalapi wiñaq hampi yuram. thumb|left|170px|Eryngium paniculatum
Uni runa
Uni (kay hinatam nikun), Kashibo-Kakataibo icha Kashiwu-Kakataywu nisqakunaqa (kastilla simipi Cashibo-Cacataibo, Cachibo, Cacibo, Cahivo, Caxibo, Hagueti icha Managua nisqa) Piruwpi, Wanuku suyupi, pruwinsyapi, Ukayali suyupi, Luritu suyupipas, tiyaq runa llaqtam, panu rimaykunaman kapuq kashibu simita rimaq.
Tiyay
Paykunaqa 6 ayllu llaqtapi, tiyanku.
Canary Wharf
rikchacha|233x233px| [[Canary Wharf nisqa tubo nisqa wasi|Canary Wharf tuquru kanan Jubile siq'i]] rikchacha|266x266px|Canary Wharf Pier Canary Wharf nisqaqa huk Lunrun llaqtapi, Inlispampa mama llaqtapi huk kitim, Allqu wat'a qayllapi, London Borough of Tower Hamlets nisqapi. Canary Wharf nisqaqa Hatun Lunrun Kamachiypa nisqanmi, Lunrun llaqtap chawpi qhatuna thisritunpa hukninmi, Chawpi Lunrun llaqtawan kuska. Lunrun llaqtawan, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi, Tiksimuyuntinpipas huk hatun qullqimanta chawpim, achka hatun wasikunayuqmi, Hukllachasqa Qhapaq Suyupi kimsa kaq hatun wasipas, One Canada Square, chaymi kicharisqa 26 ñiqin anta situwa killapi 1991 watapi.
rikchacha| Cabot t'asramanta inti lluqsimuy waqtapi riku
Limón pruwinsya
thumb|right|290px|Kantunkuna (Limón pruwinsya) Limón, Kustarika mama llaqtap pruwinsya # 5. Cartago pruwinsya 444 884 runakunam kawsachkanku (2010).
Pulitiku rakiy
6 kantunkuna:
Mit'urahu
Mit'urahu (kastilla qillqaypi Mitaraju, Mituraju) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Waywash wallapi, huk urqum, Anqash suyupi, Bolognesi pruwinsyapi, Paqllun distritupi, Wanuku suyupipas, Lawriqucha pruwinsyapi, Qirupallqa distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.750 mitrum aswan hanaq.
Kamachiy rak'iy
Kamachiy rak'iy, kamachiy suyu,, hinallataq achka rikch'aq simikuna, genérico sutikuna kanku áreas geográficas nisqapaq mayqinkunamanchus huk particular, independiente soberano suyu (suyu) rakisqa. Chayna unidadqa aswantaqa kanmi autoridad administrativa nisqa, chaymi atiyniyuq kanman decisiones administrativas utaq políticas nisqakunata ruwananpaq áreanpaq.
Chanquruma
Chanquruma  (Perezia multiflora) nisqaqa Piruwpi kawsaq hampi yuram, rikch'aq sut'umam.
Yomblón
Yomblón (kastilla simipi: Yomblón) nisqaqa Piruwpi, Amarumayu suyupi, Luya pruwinsyapi, huk llaqtam, Pisukya distritup uma llaqtanmi.
Sirya Punta
Sirya Punta (Seria Punta) nisqaqa Piruw llaqtapi, Waywash wallapi, huk urqum. Pikchunqa mama quchamanta 5.567 mitrum aswan hanaq.
Quizango
thumb|right|290px|[[Quizango llaqta, Mariya distritu]] Quizango (kastilla simipi: Quizango) nisqaqa Piruwpi, Amarumayu suyupi, Luya pruwinsyapi, Mariya distritupi, huk llaqtam.
Robert Louis Stevenson
Taytanː Thomas Stevenson; Mamanː Margaret Isabella Balfour (1830-1897). Warmiː Fanny Osbourne. Churinkunaː (?).
Ripan
Ripan (kastilla simipi: Ripán) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Wanuku suyupi, Mayukillap Iskaynin pruwinsyapi, Ripan distritup uma llaqtanmi, kaylla Tantasqa llaqtapi (La Unión), Urqumayu patanpi tiyaq.
Robert Louis Stevenson
Qillqasqankuna
thumb|180px|Portada de la huk edisyun The Black Arrow ([[La flecha negra) (1888). ]]
Libros de no ficción
Libros de viajes:
Karapunku kitilli
thumb|right|290px|Karapunku kitilliqa [[Kitu kitipi]]
Karapunku kitilli icha Calderón kitilli (kastilla simipi: Parroquia Calderón) nisqaqa Kitu kitip chakrapura kitillinmi, Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi. Uma llaqtanqa Karapunku llaqtam.
Runakuna
Karapunku kitipiqa Kitukara Kichwa runakuna tiyanku.
1742
1742 wataqa Griguryanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam).
1743
1743 wataqa Griguryanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam).
Waña
Waña icha Mallqu nisqaqa qhatqi papam.
Marina Silva
thumb|right|290px|Marina Silva, 2010 Maria Osmarina Marina Silva Vaz de Lima sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Rio Branco llaqtapi - ), huk 🇧🇷 mama llaqtaq  yachaychiq wan pulitiku qarqan.
2003 watamanta 2008 watakama ñawpaq kuti Brasilpa Ministrunin karqan.
Tayta: Pedro Augusto; Mama: María Augusta Ñawpaq runa: Fabio Vaz de Lima. Churinkuna:.
Yachaywasi: Alma mater: Aqri Fidiral Yachay Sunturnin
1745
1745 wataqa Griguryanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq atipachawwan qallarisqa chhasku watam).
Yuyaysapa karurikuna
Yuyaysapa Karurikuna, t'inkisqa karurikuna icha yuyaysapa TV nisqaqa huk ñawpaqmanta pacha karurikuna chaskiqmi, hukllachasqa Internetwan, Web 2.0 nisqawan t'inkisqa, chaymi llamk'achiqkunata takikunata, kuyuq rikch'akunatapas purichiyta, internetta qhawayta, lantikunata qhawaytapas atin. Yuyaysa TV nisqaqa antañiqiqkunap, karurikunakunap, ruk'asqa chawpin mast'ariqkunap allwiya kamay huñunakuyninmi. Ñawpaq ruwaykunamanta hawa, ñawpaqmanta willay mast'ariq medios kaqnintakama qusqa, kay q'illaysapakuna hawamanta willay mast'ariq yanapakuykunaman yaykuyta quyta atinku kayhina karurimana purichiy chaymanta internet karuyarina, wasi llikayman yaykuywan kuska. rikchacha| Yachaysapa TVkuna qhawanapampapi rikchacha| LG Smart TV Web wamp'uqwan llamk'achispa rikchacha|Samsung’s discontinued Orsay platform
Declaración de Santa Cruz
''Llapan llaqtapam maakaynin kan shiminta pashtatsinanpaq, kuyutsinanpaq. Maakay shimiqa runa maakayninkuna rurinchu kanan.
1744
1744 wataqa Griguryanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq intichawwan qallarisqa wakllanwatam).
Declaración de Santa Cruz
Shimikuna churaratsin llaqtakuna yarpayninta, muruy yachayninta,kaway wiñayninta, patsa qawayninta. Shimikuna takyasha qillinuw runakunapa kikinkayninta tsararaayan.''
Imayraq kushisha rikaashun qichwa shimi kamatsiy makisha qichwachu qillqashata. Tirisa Walinti Katir.
Katiquriya: Rimay
Sillapata
Sillapata nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk llaqtam Wanuku suyupi, Mayukillap Iskaynin pruwinsyapi, Sillapata distritup uma llaqtanmi.
Agustín Gamarra
Agustín Gamarra Messia sutiyuq runaqa (* paqarisqa Qusqu llaqtapi - †  wañusqa Inkawi llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq awqaq pusaqmi, kawpaqpas karqan.
Taytan: Fernando Gamarra; Maman: Josefa Petronila Messía. Warmi: Francisca Zubiaga y Bernales.
Yachaywasi: Colegio de San Buenaventura / Colegio San Francisco de Asis.
Augustus
thumb|right|150px|Augustus Augustus Octavian
Caetano Veloso
thumb|right|270px|Caetano Veloso. Caetano Emanuel Viana Teles Veloso icha Caetano Veloso sutiyuq runaqa (  paqarisqa Santo Amaro da Purificação llaqtapi  - ) huk 🇧🇷 mama llaqtap kitara waqachiq wan musika takichaqmi karqan.
Chavezpamba kitilli
thumb|right|290px|Chavezpampa kitilliqa [[Kitu kitipi]]
Caetano Veloso
Taytan:José Teles Veloso; Maman: Dona Cano (Claudionor Viana Teles Veloso). Warmikuna: Andrea Gadelha (1969-1982) / Paula Lavigne (1986-2004) Churinkuna: Moreno (1972), Zeco (1992) wan Tom (1997).
Providencia
thumb|right|200px|Providencia Providencia llaqtaqa (kastilla simipi: Providencia) Piruw mama llaqtapi huk llaqtacham, Amarumayu suyupi, Luya pruwinsyapi. Providencia distritup uma llaqtanmi.
Chavezpamba kitilli
Chavezpamba kitilli (kastilla simipi: Parroquia Chavezpamba, Don Manuel Antonio Chávezmanta sutichasqa) nisqaqa huk chakrapura kitillim, Ikwadur mama llaqtapi, Pichincha markapi, Kitu kitipi. Uma llaqtanqa Chavezpamba llaqtam.
Ayra
Ayra shutiwan riqiyan huk Yunkay kitipa wasi wasisanta. Karru nanipa kuchunchu, tsay nani apamantsik Llanqanuku witsaypa. Wallka runallam tsaychu taakuyan, hinapis Ankash qalluta ratatsiyan.
Kayta qaway
Yunkay pruwinsya
Mikhuna yachay
rikchacha|267x267px| Sumaq mikhuy, mikhuna yachay nisqamanta aswan allin yachay Mikhuna yachay nisqaqa mikhunawan kawsay saphiwan ima t'inkuyninmanta yachaymi, qhapaq icha delicado hinaspa apetitoso mikhuykunata wakichiy hinaspa hayway, wakin suyukunap wayk'uyninpa yachaynin, allin mikhuy yachaypas. Mikhuna yachay nisqamanta allin yachaq runaqa mikhuna kamaq nisqa, mikhuna yachaq nisqataq teoría nisqawan ruwayta mikhuna yachay nisqamanta yachaypi hukllachaq. mikhuna yachay práctica nisqa ruwaywan, yachaywan ima, imaymana mikhuykunata, upyanakunata ima wakichiy, ruway, quy ima, tukuy pachantinpi suyukunamanta ima, tinkuchisqa kachkan. mikhuna yachay teórica nisqa mikhuna yachay práctica nisqatam yanapan. Chayqa sistemawan procesowan enfoquewanmi tupan, recetakunapi, técnicakunapi hinaspa yanukuy librokunapim yuyaymanasqa. Mikhuy mikhuna yachay nisqa mikhuywan, upyanakunawan ima, chaymanta qallariyninwan ima tinkisqa kachkan. mikhuna yachay técnica nisqa mikhuna yachay práctica nisqapi sayarin, chaymi riqsichin huk riguroso enfoqueta chaninchanapaq temas gastronómicos nisqamanta.
Sumpawa
thumb|right|200px|Sumpawa thumb|right|200px|Sumpawa thumb|right|200px|Sumpawa Sumpawa (kastilla simipi: Zumbahua) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk llaqtam, Kutupaksi markapi, Puhili kitipi, Sumpawa kitillip uma llaqtanmi.
Andacollo
Chilipa taksha markan; Kukinpu suyupaa rurinchu.
Chayawita
Chayawita, Chawi icha Shawi (Chayahuita) nisqakunaqa, Campo Piyapi nikuq Piruwpi, Luritu suyupi, San Martin suyupipas, tiyaq runa llaqtam, kawapana rimaykunaman chayawita simita rimaq.
Andacollo
Kay shuti nin Anta = cooper; qullu = piece of stone. Finally piece of cooper.
Anta maypis qullutanuw, taksha ruminuw yachan, makillawan quriyan.
Chayawita
Tiyay
Paykunaqa 85 ayllu llaqtapi tiyanku.
Tiha
thumb|Tihawan qatasqa [[tika wasi, Chikyan (Piruw).]] thumb|Tihayuq wasi qata, [[Dubrovnik (Hurwatsuyu).]] thumb|left|[[Pisara tiha qata.]] Tiha icha Tisha (teja) nisqaqa wasi qatanapaq llamk'achisqa kusasqa tikakunam, p'allta icha pillunya hina kaq, para yakuta uraman pusanapaq.
1746
1746 wataqa Griguryanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam).
Tiha
Hawa t'inkikuna
Tile
Sarapu
Sarapu (Sarapo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk rit'i urqum, Lima suyupi, Qaqatampu pruwinsyapi, Qupa distritupi, Wanuku suyupipas, Lawriqucha pruwinsyapi, Hisus distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 6.127 mitrum aswan hanaq.
Sarapuqucha
Sarapuqucha (kastilla qillqaypi: Sarapococha) nisqaqa Antikunapi, Piruw llaqtapi, huk qucham Waywash wallapi, Lima suyupi, Qaqatampu pruwinsyapi, Qupa distritupi.
Guanacaste pruwinsya
thumb|right|290px|Kantunkuna (Guanacaste pruwinsya) Guanacaste, Kustarika mama llaqtap pruwinsya # 3. Guanacaste pruwinsya 280 488 runakunam kawsachkanku (2010).
Pulitiku rakiy
11 kantunkuna:
1748
1748 wataqa Griguryanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatam).
1747
1747 wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq illapachawwan qallarisqa chhasku watam).
Luiz Gonzaga
thumb|right|270px|Luiz Gonzaga.
Luiz Gonzaga do Nascimento  sutiyuq runaqa (  paqarisqa Exú llaqtapi  -  paqarisqa Recife llaqtapi) huk 🇧🇷 mama llaqtap musika takichaqmi qarqan.
Taytan: Januário José dos Santos do Nascimento; Maman: Ana Batista de Jesus Gonzaga do Nascimento Warmi: Helena Cavalcanti.
José Rufino Echenique
José Rufino Echenique Benavente sutiyuq runaqa (* paqarisqa Punu llaqtapi - †  wañusqa Lima llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq awqaq pusaqmi, kawpaqpas qarqan.
Taytan: José Manuel Echenique Vasquez Maman: Hermenegilda Benavente Moscoso. Warmi: Victoria Tristán. <bɾ>Churinkunaː José María, Pío Jorge Pedro, Francisco, Juan Martín (1841-1912), Rufino Pompeyo (1846-1893), Mercedes Catalina Hermenegilda Echenique y Tristán (1850-1921).
Juan Gelman
Juan Gelman sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Buenos Aires llaqtapi -   wañusqa Mishiku llaqtapi),  huk 🇦🇷 mama llaqtayuq willay kamayuq wan qillqaqmi yachaqpas karqan.
Miguel de Cervantes Suñay|20px 2007 watapis simi kapchiypi Miguel de Cervantes Suñaytam chaskirqan.
Suñaykuna
2007 - Miguel de Cervantes Suñay.
Kapchisqa sapsi yuyay
Kapchisqa sapsi yuyay (KSY) icha Kapchisqa sapsi uma (Inlis simipi: Artificial general intelligence) nisqaqa huk ñawpariy yuyaylla laya yachay ruwachaq. KSY nisqa yuyayqa, runapas, huk uywakunapas ruwayta atisqan ima yuyaysapa ruwaytapas hunt’ayta yachayta atinmi. Wakninpiqa, KSY kikinmanta llamk'aq llikachahinam, aswan achka qullqimanta chaninchasqa ruwaykunapi runapa atiyninta atipan. KSY kamayqa wakin kapchisqa yuyay mask'aypa ñawpaq munayninmi, OpenAI, DeepMind, hinallataq Anthropic hina kuraq ruruchiqkuna. KSY nisqaqa hamut’ay ñukñapi, hamuq pacha yachaykunapipas ancha riqsisqa yuyacham.
Nebraska suyu
Nebraska nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Lincoln llaqtam.
1749
1749 wataqa Griguryanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq intichawwan qallarisqa chhasku watam).
Runa shutikuna
Juan Kastilla shimichu; John; english; Jean, française; Giovanni, italiano; Huwan, runa simipi.
Apuwasiyuq pinkushpa nani uchku
Apuwasiyuq pinkushpa nani uchku (Kastilla simipi Túnel de Punta Olímpica)rurakasha karrunanipa umanpi, rinin Qarwasmanta Chakasyaq. 15.08.2013 ariyashqa. Kay nanipa hananam churayashqa qupipuchata ( asfalto). Tsay nani ichikllaana puchun San Luyis markaman chaananpaq. Kananqa wayra wayrallam puriyan Limaqmanta Ankash Washa waqtayaq, Pumapanpaman, Pisqupanpaman. Wari wamani, Yanama kitipa muyukuyuqkuna wallkallana puriyan. Kantaray killa qallaripi, Ashnukancha tsakata Yanama runakunash yaqachiyasa, qirukatpita taqmayashqa.
Icha ñawpa sutin kasqa Ulta, unay runakuna Warasyaq aywar niyaq haruntsik Ulta kallkita, tsay puchakunapa purir.
Pinchikilla pusaq
Pinchikilla pusaq icha Pinchikilla apaq nisqaqa pinchikillata pusaq, chimpayta saqiq imayaymi.
Apuwasiyuq pinkushpa nani uchku
Icha huk ñawpa sutin Piwtish.
Pinchikilla pusaq
Q'illaykunam, k'illimsapas pinchikilla pusaqkuna.
Kurur
Kurur nisqaqa t'urpita muyuriq q'aytum, puchka hina.
Pinchikilla kurur
thumb|right|370px|Pinchikilla kururkuna. Pinchikilla kurur nisqaqa kururasqa pinchikilla pusanamanta rurasqam, pinchikilla puriywan llut'ariy k'itita ruranapaq.
Khillay, huk llutarina q'illayman kururasqa kaptinqa, llut'ariy k'itiqa achka aswan sinchim.
Pishtaq hirka
Pishtaq hirka (kastilla simipi: Carnicero, "pishtaq", "nak'aq") nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Waywash wallapi, huk urqum, Lima suyupi, Qaqatampu pruwinsyapi, Qaqatampu distritupi, Wanuku suyupipas, Lawriqucha pruwinsyapi, Hisus distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.960 mitrum aswan hanaq.
Shunki
Shunki (kastilla simipi: Shunqui) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Wanuku suyupi, Mayukillap Iskaynin pruwinsyapi, Shunki distritup uma llaqtanmi.
Greenwich
rikchacha|[[Hatun Lunrun llaqtapi tarikusqan]] rikchacha|[[Royal Observatory, Greenwich]] Greenwich nisqa Inlispampa suyupi Lunrun llaqtap uralan inti lluqsimuy waqtapi kaq llaqta, Hatun Lunrun llaqtap saqumay taripayt'aqan ukhupi. Chayqa 5.5 milla (8.9 km) karum Charing Cross llaqtamanta inti lluqsimuy-inti lluqsimuy waqtapi.
London Eye
London Eye, icha Millennium Wheel, nisqaqa huk Lunrun llaqtapi Thamis mayup Urin patanpi icha South Bank wayra p'umpuyuq qhawana t'inkullpa. Iwrupapi aswan hatun cantilever qhawana t'inkullpa, Hukllachasqa Qhapaq suyupi aswan riqsisqa qullqiyuq karumanata purikuqkunap qhawananmi, sapa wata kimsa hunumanta aswan watukuqkunawan. Achka runakunam saqsi runap yachasqan nisqapi rikurirqa. rikchacha|366x366px| Huk waqtallapi [[A-marco|A-ch'ukusqa nisqawan yanapasqa, Ñawitaqa llamk'achiqninkunap ninku qhawana t'nkullpa cantilever nisqa hina]]
Alberto Cortez
José Alberto García Gallo sutiyuq runaqa, icha Alberto Cortez (* paqarisqa Rancul llaqtapi -  wañusqa Madrid llaqtapi), huk 🇦🇷 mama llaqtayuq takiq wan takichaq ruraq qarqan.
Ñawpa Warmi: Churinkuna:.
1752
1752 wataqa Griguryanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq quyllurchawwan qallarisqa wakllanwatam).
Suyruqucha rahu
Suyruqucha rahu (kastilla qillqaypi Suerococha) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Waywash wallapi, huk urqum, Anqash suyupi, Bolognesi pruwinsyapi, Paqllun distritupi. Pikchunqa mama quchamanta yaqa 5.100 mitrum aswan hanaq. Kinrayninpiqa Suyruqucham.
National Health Service
rikchacha|National Health Servicepa riqsinapaq rikch'a ([[Inlishpampa|Inlispampa)]] National Health Service (NHS) icha Kawsayllaqta Qhalikay Qarana nisqaqa Hukllachasqa Qhapaq Suyu (HQS) mama llaqtap qullqichasqa qhali kay llikachakunam. 1948 watamanta pacham impuesto general nisqamanta qullqita qurqaku. Kimsa llikachakuna kanku mayqinkunachus "NHS" sutita llamk'achispa riqsichikunku (NHS Inlispampa, NHS Iskuthalp'a chanta NHS Kamri). Chinchay Irlantha kaqpi Qhalikay, Qutukawsay Yuyapuy ima sapanmanta ruwasqa karqa chanta sapa kuti llaqtapi "kay NHS" nispa sutichasqa. Tawa llikachakunaqa 1948 watapi iskay ñiqin pachantin maqanakuy qhipaman hatun kawsay musuqyachiypa hukninmi karqan. Kay fundador principios kaqkunaqa karqa kay servicios tukuypaq, universal chanta gratis kananku tiyan kay punto de entrega kaqpi —huk servicio de salud necesidad clínica kaqpi sayasqa, mana qullqi quy atiypichu. Sapa yanapakuy huk tukuypaq qhali kay qaranakunata qun, mana qullqiyuq kay punto de uso kaqpi runakunapaq ordinariamente Reino Unido kaqpi tiyakuqkunapaq kiru hampiymanta chaymanta óptico qhawaymanta. Inlispampa suyupiqa NHS unqusqakunaqa receta nisqamanta qullqita qunanku tiyan; wakinqa, ahinataq 60 watayuqmanta wichayman, otaq wakin beneficio estatalpi kaqkunapas, mana chaskisqachu kanku.
Ayllukuna (Ankash qallu)
Ayllukuna ( Kastlla simipi: la familia, los familiares)niyan runakunata, huk mamapita, huk yayapita yurishata; imaykapa tinkuyaptin maytsika wataykuna yarqun. Unay karantsu yakutsiy( bautizo), watakay ( matrimonio).
Chakana Raymi
paña|rikchacha|266x266px|Chakana Chakana Raymi nisqaqa huk raymi chakanachikpaq pachanchikwan t'inkinapaq icha chakanapaq Antirunakunap kawsay saphin. Kay raymiqa huk katachillay sutiyuq waranipi sayasqa raymina.
Rain (takiq)
thumb|right|Jung Ji Hoon (2015) Jung Ji Hoon  (Kuryu simiː 정지훈) sutiyuq runaqa, icha Rain ( paqarisqa Seosan llaqtapi -  ) huk 🇰🇷 mama llaqtayuq takiq, takichaq wan aranway pukllaqmi qarqan.
Warmi: Kim Tae Hee (2017-). Churi: (1)
Diskukuna
thumb|350px|Rain "K-Force Special Show", 2013.
Kikinmanta llamk'ana
Wiñarichiy nuna yachay pi, hamawt'ay allin apakuy, kawpay, allin kawsay purun yachay nisqapipas, kikinmanta llamk'ana icha sapanamanta llamk'ana nisqaqa allin yachasqa, mana kallpachasqa tantiyayta ruway atiymi.
Kikinllamanta llamk'aq tantanakuy utaq instituciones nisqakunaqa sapanchasqa utaq kikinmanta kamachikuqmi. Autonomía nisqatapas, recursos humanos nisqamanta qhawarispapas sut’inchasunmanmi, chaypin rikuchin (relativamente alto) nivel de discreción nisqa llank’aqman llank’ayninpi qosqa kayninta. Chayna kaptinqa, autonomía nisqa riqsisqam llamkaypi kusisqa kayta yapananpaq. Kikinmanta ruwaq runakunaqa hawa suyakuykunamanta autonomamente llamkasqankuta yuyanku. Contexto médico kaqpi, huk unqusqapa autonomía personalnin respetayqa huk achka principios éticos fundamentales kaqmanta hampiypi qhawasqa.
Kachka kiti
Kachka kiti, kananqa Pishqupanpa wamanipa rurinchu, 1956 watapita.
Kamariyaran 1944 watachu, Piruwpa pushaqnin Mañu Pratu kaykaptin.
Yuritsiqnin apushimi willakun may llaqtakuna sharitsinqanta:
Alajuela suyu
thumb|right|290px|Kantunkuna (Alajuela pruwinsya) Alajuela, Kustarika mama llaqtap pruwinsya # 2. Alajuela pruwinsya 847 660 runakunam kawsachkanku (2010).
Pulitiku rakiy
15 kantunkuna:
Glasgow
thumb|right|200px|Buchanan Street, Glasgow thumb|right|200px|[[Glasgow Kathidral]] thumb|right|200px|[[Glasgow Yachay suntur]] thumb|right|200px| [[Museo Kelvingrove, Glasgow Yachay suntur]] thumb|right|Glasgow yachay wasi Glasgow (kastilla simipi: Glasgow, (Iskusya simi: Glesca Gaelic simi: Glaschu) llaqtaqa Iskusya mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Glasgow llaqtapiqa 580.690 runakunam kawsachkanku (2006).
Santa Kurus suyu
Santa Krus suyu  (pulaku simiː Województwo świętokrzyskie, kastilla simipi: Voivodato de Santa Cruz) nisqaqa huk suyum 🇵🇱 mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Kielce llaqtam.
1753
1753 wataqa Griguryanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam).
Jorge A. Lira
Jorge A. Lira ( Qosqo 1912- 1984) karan huk runasimi musyaq; pay yuriran Qosqo llaqtachu, Mamamllaqta Piruw-chu. Qallariran yachakuyta kikinpa marka yurinqanchu, Colegio San Francisco-chu. Arikipa llatpa aywaran, chaychu qatiran ' filosofía'-ta 'teologia'-tawan, ' San Jerónimo Seminario'-chu. Qosqopa kutikur chaskiran willka apu-shimikunata, San Antonio Abad Seminario-chu.
Kaway wiñay
'Kura'-na kaykar yachatsiran Pumakawa yachay wahichu (Sikwani), tsayraq sharishachu. Chaychú, José María Arguedas yanasan kayta qallariran (1939). Kay rikaparan wiñay yachay muruy kuyaynin kanqanta. Patsan runakunapaq willakuran alli kayanqanta; tsariran Intita unanchan. Awqanir qatikachayaran. Tsaynúpa tsinkakuran. Yuyanin, rurannin pitsakarkuptin, Kikihana llaqta-man apatsiyaran.
Ashka wiñaypa kaqninkuna
Ashka wiñaypa kaqninkuna atskam; ichik ichikpa churakanqa.
Tsunya Kallpa
Llapan a ɛ R, a0 = 1.
Evola virusmanta unquyqa
Evola virusmanta unquyqa (EVD) utaq kay hemorrágica k’achay Ebolamantaqa (EHF') huk runa unquy kay Ebolamanta virushuchanrayku qukun. Sintomas kaqninkunaqa iskaymanta kimsa semanasmantahina qhipanta kay virus chimpaykuchikuspapacha qallarinku, huk k’ahakaqwan, kunka nanaywan, Aycha nanaykuna, chaymanta uma nanaykunaima. Aswan rikukuqqa hamun ñat’ikuna kaqwan, q’ipnakunawan, chaymanta q’ichawanima, chaymanta kay q’iwicha kaqmanta rurukunakaqmanta pisi llamk’anasninwan ima. Kayniqpiqa, wakin runakunaqa yawar lluqsiy ch’ampasniyuq kayta qallarinku.
Ashka wiñaypa kaqninkuna
Huk urkupa kallpan
Llapan a ɛ R, a1 = a
Evola virusmanta unquyqa
Kay virusqa chimpachikun huk infectasqa uywapyawar kaqwan utaq kurpumanta wapsikuna kaqwan ima (aswan rikukuqqa k’usillu kaqkunapi utaq puquymanta chiñi) kaqkunapi. Wayranninta chimpachikuyqa manaraq yachakunchu qumir pampapi. Kay puquykunamanta chiñi kaqkunaqa kay virusta apankumantaq chimpachinkumantaq mana waqllichikuspataq nikun. Hukta runaman infeccion hap’iptin, kay unquyqa runapurapi chimpachikuy atinman. Wañuy atipaq runakunaqa kay unquyta chimpachiy atinkuman esperma kaqninta iskay killantahina. Diagnostico kaqta ruwanarayku, aswan riqsikuqpiqa, wak kikin sintomasniyuq unquykuna karunchakunku, kay malaria kaqjina cólera kaqjina chaymanta wak hemorrágicas virales k’aja kaqkuna. Kay yawarmanta diagnostico kaqta sumaq riqsinapaq anticuerpos virales kaqkunapi viral RNA virales, utaq virusnintinpipuni sumaq qhawaychakun.
Ashka wiñaypa kaqninkuna
Allawka urkupa kallpan
a a a ...a = an; n allawka pakinnin yupa ( entero positivo)