cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Baños kiti
Pulitika Rakiy
Pichqa kitillinmi kan:
Pichitanka
Pichitanka (Phrygilus plebejus) nisqaqa Urin Awya Yalapi (Arhintina, Buliwya, Chili, Ikwadur, Piruw) kawsaq pisqum.
Paul Breitner
Paul Breitner (*  paqarisqa Kolbermoor llaqtapi -   ),  Alimanya mama llaqtayuq piluta hayt'aq'mi.
Voltaire
thumb|250px|Busto de Voltaire, 1778, [[Jean-Antoine Houdon (1741-1828).]] François-Marie Arouet sutiyuq runaqa Votaire (* paqarisqa París llaqtapi -  wañusqa París llaqtapi) huk phransis qillqaqsi yachay wayllukuqpas karqan.
Tayta: François Arouet (1650 – 1 ñiqin qhulla puquy killapi de 1722); Mama: Marie Marguerite d'Aumary (1660 – 13 ñiqin anta situwa killapi 1701).
Hawa t'inkikuna
Kastilla simipi:
Ransiya simipi:
Munsun distritu
Munsun distritu (kastilla simipi: Distrito de Monzón) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Wanuku suyupi, Wamali pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Munsun llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Ramón Castilla Umalliqmi
131
131 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
132
132 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Bactrocera anomala
Bactrocera anomala nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
1971 watapi, tayta Drew-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
Siwar q'inti
Siwar q'inti (Colibri coruscans) nisqaqa Urin Awya Yalapi kawsaq pisqum, q'intim.
Podocarpus mama llaqta parki
Podocarpus mama llaqta parki nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk mama llaqta parkim, Zamora Chinchipi markapi, Zamora kitipi, Nangaritza kitipi, Chinchipi kitipi, Loja markapipas, Loja kitipi.
Allpa saywachi
thumb|left|160px|[[Bombuscaro mayu, Podocarpus mama llaqta parki]]
Fauna
thumb|left|160px|[[Tunki Rupicola peruviana]] thumb|right|160px| [[Tirika Leopardus tigrinus]]
Pisqukuna:
Thapay distritu
Thapay distritu (kastilla simipi: Distrito de Tapay) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kaylluma pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Thapay llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Charat distritu
Charat distritu (kastilla simipi: Distrito de Charat) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qispi kay suyupi, Utusku pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Charat llaqtam.
Thapay distritu
Simikuna
Pukyu:
Kaypipas qhaway
thumb|left|500px|Qullqa qhichwam: Sangalle ([[lluq'i, Qhawanakunti distritupi), pata patakuna (chawpi), iskay ayllu: Malata, Q'usñiwa (paña, Thapay distritu)]]
Santa Fe (Arhintina)
Santa Fe nisqaqa Arhintina mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Santa Fe llaqtapiqa 369.589 runakunam kawsachkanku (2001).
Balsas (Ikwadur)
Balsas (kastilla simipi: Balsas) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kuri markapi, huk llaqtam, Balsas kitip uma llaqtanmi.
Kjell Magne Bondevik
17 ñiqin kantaray killapi 2005 watamanta ñawpaq kuti Nurwigapa Uma kamayuqnin karqan.
Tayta:   ; Mama:
Ñawpaq warmi: Bjørg Rasmussen Wawakuna: 3
Yachaywasi:
Bactrocera anthracina
Bactrocera anthracina nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
1971 watapi, tayta Drew-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
133
133 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Josef Musil
thumb|right|260px|Josef Musil (1932-2017) Josef Musil sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Kostelní Lhota llaqtapi -  wañusqa Praha llaqtapi) huk 🇨🇿 mama llaqtayuq makiyasiqmi.
Octavio Paz
Octavio Paz Lozano sutiyuq runaqa (* paqarisqa Mishiku llaqtapi -  wañusqaMishiku llaqtapi) Mishiku mama llaqtayuq qillqaq runam, kastilla simipi qillqaqmi.
Nobel Suñay|20px 1990 watapis simi kapchiypi Nobel Suñaytam chaskirqan.
Miguel de Cervantes Suñay|20px 1981 watapis simi kapchiypi Miguel de Cervantes Suñaytam chaskirqan.
Yaya: Octavio Paz Solórzano; Mama: Josefina Lozano.
Warmikuna: Elena Garro (1938-1959) Bona Tibertelli de Pisis (1959-1965) Marie-José Tramini (1965-1998) Churinkuna: Helena Paz Garro.
3 ñiqin hatun puquy killapi
3 ñiqin hatun puquy killapi p'unchawqa (03.02., 03-II, 3ñ phiwrirupi) Griguryanu kalindaryupi ñawpaq kaq (34ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 331 p'unchaw (wakllanwatapi 332 p'unchaw) kanayuq.
Alberto Hidalgo
thumb|right|260px|Alberto Hidalgo Alberto Hidalgo (23 ñiqin aymuray killapi 1897 paqarisqa Ariqipa llaqtapi, 12 ñiqin ayamarq'a killapi 1967 wañusqa Buenos Aires llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq qillqaqsi karqan, harawi qillqaq, awangardistas.
Mik'ulla
Mik'ulla rumi llimpiykuna (Aymara simi mik'ulla huk laya chaqallu, kastilla simipi Petroglifos de Miculla) nisqakunaqa rumi llimpiykunam, Piruwpi, Taqna suyupi, Taqna pruwinsyapi.
Alberto Hidalgo
Taytan: Manuel Hidalgo, Maman: Juana Lobato.
Murrupun pruwinsya
Murrupun pruwinsya nisqaqa (aymara simipi: Murrupun jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Morropón) Piwra suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Chulukanas llaqtam.
T'ika pilli
T'ika pilli (Tussilago farfara) nisqaqa huk quram, hampi yuram, Urin Awya Yalaman Iwrupamantam apamusqa.
Murrupun pruwinsya
Wiñay kawsay
Kamasqa, Oscar R. Benavides Umalliqmi.
Johannes Fibiger
thumb|right|260px|Johannes Fibiger (1867 - 1928) Johannes Andreas Grib Fibiger (* paqarisqa Silkeborg llaqtapi -  wañusqa København llaqtapi); huk  mama llaqtayuq hampikamayuq qarqan.
25px|Nobel Suñay 1926 watapi Nobel Suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Hampi Yachaypi).
Antonio Alzamendi
Antonio Valentín Alzamendi Casas, sutipaq runaqa (*   paqarisqa Durazno llaqtapi, Uruwayi mama llaqtapi -  ) huk Uruwayi mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.
Tisku distritu
Tisku distritu (kastilla simipi: Distrito de Tisco) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kaylluma pruwinsyapi, Ariqipa suyupi. Uma llaqtanqa Tisku llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Brian Jones
Taytan: Lewis Blount Jones, Maman: Louisa Beatrice Simmonds. Ñawpa warmi: 1978 Churinkuna: Barry David Jones (p.1960), Julian Mark Jones (p.1961), Julian Brian Jones (p.1964) wan John Paul Andrew Jones (p.1965).
San Marcos suyu
San Marcos suyu (kastilla simipi: Departamento de San Marcos, nisqaqa huk suyum Watimala mama llaqtapi. Uma llaqtanqa San Marcos llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Runakuna
995 742 runakuna
Munisipyukuna
29 munisipyukuna:
Ayha distritu
Ayha listritu (kastilla simipi: Distrito de Aija) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk listritum, Ayha pruwinsyapi, Ankash suyupi. Uma llaqtanqa Ayha llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Truhillu pruwinsya
Truhillu pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Trujillo) nisqaqa Qispi kay suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Truhillu llaqtam.
Baruch Spinoza
thumb|250px|Istatua Spinoza Baruch de Spinoza sutiyuq runaqa (Iwriyu simi: ברוך שפינוזה, latín simipi: Benedictus de Spinoza, Purtugal simipi: Benedito de Espinosa), (*  paqarisqa Amsterdam llaqtapi -  wañusqa La Haye llaqtapi) huk Urasuyu mama llaqtayuq qillqaqsi yachay wayllukuqpas karqan.
Truhillu pruwinsya
Wiñay kawsay
Kamasqa 1821 watapi.
Baruch Spinoza
Tayta: ; Mama:.
Truhillu pruwinsya
Pulitika rakiy
Chunka hukniyuq distritunmi kan.
Baruch Spinoza
Hawa t'inkikuna
Kastilla simipi:
Ransiya simipi:
Santa Rosa suyu
Santa Rosa suyu (kastilla simipi: Departamento de Santa Rosa, nisqaqa huk suyum Watimala mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Cuilapa llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Runakuna
301 370 runakuna
Munisipyukuna
14 munisipyukuna:
Carlos Zambrano
Carlos Augusto Zambrano Ochandarte sutiyuq runaqa (* paqarisqa Kallaw llaqtapi -  )  huk 🇵🇪 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Taytanː ; Mamanː   Warmiː. Churiː (?).
Julius Wagner-Jauregg
thumb|right|260px|Julius Wagner-Jauregg (1857 - 1940) Julius Wagner Ritter von Jauregg sutiyuq runaqa (* paqarisqa Wels llaqtapi -  wañusqa Wien llaqtapi); huk 🇦🇹 mama llaqtayuq yachaq wan hampikamayuq qarqan.
25px|Nobel Suñay 1927 watapi Nobel Suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Hampi Yachaypi).
Martin Luther King
thumb|right|200px| Martin Luther King thumb|right|200px| Martin Luther King 1964 Martin Luther King (Martin Luther-manta sutichasqa, paqarisqa Atlanta llaqtapi, Georgia suyupi, USApi - 4 ñiqin ayriway killapi 1968 watapi wañusqa (sipisqa) Memphis llaqtapi, Tennessee suyupi, USA-pi) huk Bawtisaqkunap inlisyanniyuq willka rimaqmi karqan.
Hukllachasqa Amirika Suyukunapi kawsaq yana runakunap hayñinkunapaq chharpuykuspa, Nobel suñayta chaskirqan. 1968 watapiqa chiqniq awqankunap wañuchisqan karqan.
Mar del Plata
Mar del Plata nisqaqa Arhintina mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Mar del Plata llaqtapiqa 541.733 runakunam kawsachkanku (2001).
Martin Luther King
Yaya: Martin Luther King, Sr.; Mama: Alberta Williams King.
Warmi: Coretta Scott King Churinkuna (4): Yolanda King (*1955), Martin Luther King III (*1957), Dexter Scott King (*1961) wan Bernice King (*1963).
Martin Luther King :
Tripanosomiasis africana
Tripanosomiasis africana utaq puñuymanta unquy kayqa runaqpata chaymanta wak uywaspata ima parasitaria unquy. Kayqa huk Trypanosoma brucei layamanta parásito kaqrayku rikhurin. Iskay layas runakunaman chimpaq tiyan, kay Trypanosoma brucei gambiense (T.b.g) chanta kay Trypanosoma brucei rhodesiense (T.b.r.). Kay T.b.g aswan kay 98% willasqa casusmanta huchayuq. Iskayninku aswanta chimpachikunku huk chimpachisqa tsetse ch’uspi wach’iyrayku chaymanta aswanta tarikunku kay kampu hallp’aspi. Qallariyninpi, kay unquypata ñawpa thaskiyninpiqa, q’aja, uma nanaykuna, siqsiku, chaymanta muquspi nanay ima tiyan. Kayqa qallarin huk semana utaq kimsa semanamanhina wach’iymanta. Semanasman utaq aswan killasnan kay iskay kaq thaskiyninqa musphaywan, mana allin coordinacionwan, sunk’aywan chaymanta mana puñuy atiywan ima qallarin. Diagnostico kaqqa ruwakun kay parásito mask’aywan huk yawar map’a (frotis) nisqawan utaq kay linfático yakupi huk nudo kaqmanta. Huk wasa tuyupi tuqsiy kaqqa ancha munasqa ruwakuynin yachanapaq imachus hukhina kay ñawpa thaskiypi kay iskay kaq thaskiypi ima kay unquymanta tiyan. Kay sinchi unquykunamanta hark’ayninqa anchata munakun kay chimpachisqa ayllukunapi huk yawar analisiswan kay T.b.g. kaqpata hampiyninpaq. Hampiyninqa aswan hasa sichus unquy pachampi tarikun chay chaymanta manaraq neurologicos sintomasqa rikhuriptin. Kay ñawpa kaq thaskiyninmanta hampiyninqa kay pentamidina utaq suramina hampiswan hampikun. Kay iskay kaq thaskiyninmanta hampiyninqa kan eflornitina utaq huk tupachiy nifurtimox kay eflornitina kaqwan ima kay T.b.g. kaqpaq hampikun. Kay melarsoprol iskayninku hampiyninpaq kaqtaq, kay T.b.r. kaqpaqlla churakun kay sinchi iskay kaq efectosninrayku. Kay unquyqa rikhurin aswanta kay wakin Sub-Saharan Africaayllukunapi, huk 70 hunu runakunahina chimpachikuy atiq 36 suyukunapi. Kay 2010 watamanta ñawpaqman 9.000 runakunatahina wañuyman apan,kay 1990 watapitaq 34.000 kaqllata. Tantillakun 30,000 runakunahina kunanpacha chimpachisqa kasqankuta, huk 7.000 musuq chimpaykunawan ima kay 2012 watapi. Aswan kay 80% casosmanta kay República Democratica del Congokaqpi tarikun. Kimsa rikhuriykuna kay kunan thaskiypi tarikurqa: huk kay 1896 watamanta kay 1906 watakama aswanta Uganda kaqpi chanta kay Kungu mayu suyu kaqpi chanta iskay kay 1920 chaymanta 1970 watapi achkha africanos suyukunapi. Wak uywakuna, wakakunahina, kay unquywan kankuman utaq chimpachikunkuman.
Wachuqullpa distritu (Tayaqaqa pruwinsya)
Wachuqullpa distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Huachocolpa) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Tayaqaqa pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Wachuqullpa llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
134
134 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Wachuqullpa distritu (Tayaqaqa pruwinsya)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Jiwasanaka (karu rikuy)
Jiwasanaka nisqaqa Piruwanu karu rikuy (TV Perú) nisqapi huk willay riqsichinam, aymara simipi kamarisqa ñawpaq kaqmi. Radio Nacional del Perú nisqapipas ankichinkum.
Wachuqullpa distritu (Tayaqaqa pruwinsya)
Simikuna
Pukyu:
Jiwasanaka (karu rikuy)
2016 watapi Pedro Pablo Kuczynski sutiyuq umalliqmi nirqan, mana kastillanu rimaq runakunawan Piruw Mamallaqta willanakuchun, qhichwa, aymara, huk simikunapipas, nispa. Chaymanta Instituto Nacional de Radio y Televisión del Perú (IRTP) nisqap pusaqnin Hugo Coya Honores sutiyuq willarqan, chay ayllullaqta simikunapi wakichikunatam kamariyta munani, nispa, chay willay riqsichinamantapas rimaspa.
chay Jiwasanaka nisqa willay riqsichinatam ankichiyta qallariqanku, sapa puncha 5:00 urasmanta 5:30 uraskama tutallamantam.
Sisapampa (Wanuku) distritu
Sisapampa distritu (kastilla simipi: Distrito de Miraflores) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wanuku suyupi, Wamali pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Sisapampa llaqtam.
Jiwasanaka (karu rikuy)
Jiwasanaka nisqa rimaqkunam Walter Escobar, Rita Choquecahua. Carol Ruizmi chay wakichip pusqanin.
Sisapampa (Wanuku) distritu
Simikuna
Kay distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Uksiday
Imayay muksichaqwan ruranakuspa uksidakuspaqa, muksiyanmi.
Suyk'utampu distritu
Suyk'utampu distritu (kastilla simipi: Distrito de Suyckutambo ) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kiskachay pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Suyk'utampu llaqtam.
Runakuna
Suyk'utampu distritupi aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Thaysuyu
Thaysuyu nisqaqa Asyapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Bangkok llaqtam.
Wariwillka
Wariwillka icha Waly Willka nisqaqa huk ñawpa llaqtam, Piruwpi, Hunin suyupi, Wankayu pruwinsyapi, Wankan distritupi. Wankayu llaqtamantaqa 5 km karum.
Pakapawsa distritu
Pakapawsa distritu (kastilla simipi:  Distrito de Pacapausa) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, Pariwanaqucha pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Pakapawsa llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
136
136 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
K'illikacha
K'illikachakuna, k'illikachay ruwaqkunahina, profesionalkuna kanku pikunachus wallparinku, siqinku, t'aqwinku, ruwanku hinaspa pruebanku makiqkunata, mana atikuq icha t'itu sistimakuna, pawakuna, gadgetkuna hinallataq kamanan munanakuna hunt'anankupaq funcional objetivos nisqakunata hinallataq requisitos nisqakunata hinallataq qhawarispa limitaciones nisqakuna churasqa practicalidad, regulación, seguridad hinallataq costo nisqakuna. K'illikachaqta fundamental calificacionninkunaqa tawa wata licenciaturayuq k'illkachay yachay yachanapi, utaq wakin jurisdiccionkunapi, maestría k'illkachay yachay yachana pi yapasqa tawamanta suqta watakama profesional ruwaywan qawasqa (culminado huk proyecto willakuypi utaq tesispi) hinallataq junta de ingeniería nisqa examenkunata pasay.
Pukyukuna
<references group="" responsive="0">
Yura wira
Kay rurukunam, murukunam wirasapa:
135
135 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Chuqur-chuqur
Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna: Ñawpa pacha q'itu-q'itu nisqa yurakunata Gnaphalium nisqa rikch'anaman churarqanku, kunantaq Gamochaeta nisqapim kachkan.
Tiziano Ferro
Tiziano Ferro sutiyuq runaqa (21 ñiqin hatun puquy killapi 1980 paqarisqa Latinapi, Italyapi) huk italyanu takiqmi takina qillqaqpas.
Hatun Qillqapampa
Hatun Qillqapampa icha Hatun Qillqamarka (kastilla simipi Toro Muerto ("wañusqa turu")) nisqa rumi qillqa (pitrugliphu) nisqakunaqa Piruwpi rumipi siq'isqakunam, Ariqipa suyupi, Aplaw pruwinsyapi, Uraka distritupi.
La Cuesta distritu
La Cuesta distritu (kastilla simipi: Distrito de La Cuesta) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qispi kay suyupi, Utusku pruwinsyapi. Uma llaqtanqa La Cuesta llaqtam.
Allpa saywachi
150px|right| 150px|right| 150px|right| 150px|right| Allpa saywachi icha Tiksimuyuqillqay nisqaqa allpakunamanta, mama llaqtakunamanta yachaymi. Tiqsikamay astawan huk sutin.
Machu Pikchu willkachasqa ñawpa suyu
Machu Pikchu willkachasqa ñawpa suyu icha Machu Pikchu wak'a (kastilla simipi: Santuario Histórico de Machu Picchu) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Urupampa pruwinsyapi, Machu Pikchu distritupi.
Yurakuna
Pukyu:
Uywakuna
Pukyu:
Arus
Arus , Llarus, Shukllachishka Kichwapi Llaru, Ris icha Arús (Oryza sativa; Oryza glaberrima) nisqaqa huk riwi yuram. Yanusqa murunkunatam mikhunchik.
Sololá suyu
Sololá suyu (kastilla simipi: Departamento de Sololá, nisqaqa huk suyum Watimala mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Sololá llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Runakuna
307 661 runakuna
Munisipyukuna
19 munisipyukuna:
Walla
thumb|right|230px|[[Chawpi Urqukuna (Buliwya)|Chawpi Walla, Buliwya, Titiqaqa wat'amanta rikusqa]] Walla, Wallanka icha Urqu wallqa (kastilla simipi: Cordillera) nisqaqa siq'i kaq urqukunam, urqu wallqam.
Ridusiy
Ridusiy icha Riduksyun (reducción) nisqaqa qallawap icha t'inkisqap iliktrunta huk imayaymanta chaskiyninmi. Huk imayaytaq chay iliktrunta quspa uksidakunmi. Ridusisqa qallawamantaqa aniyun nisqa niyatiwu chaqnasqa iyunmi tukukun, ridusisqa katiyun nisqa pusitiwu chantasqa iyunmantataq qallawam icha aswan pisi chantasqa iyunmi. Mana iyunkuna tukukuptinqa, kuwalinti t'inkisqam tukukun.
Bactrocera antigone
Bactrocera antigone nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
1981 watapi, tayta Drew & Hancock-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
Konstantin Reva
thumb|right|260px|Konstantin Reva (1921-1997) Konstantin Reva sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Hlújiv llaqtapi -  wañusqa Moskwa llaqtapi) huk 🇺🇦 mama llaqtayuq makiyasiqmi.
Dortmund
Dortmund (latin simipi: Tremonia) llaqtaqa Alimanya mama llaqtapi huk hatun llaqtam, Nordrhein-Westfalen suyupi. Dortmund llaqtapiqa 580 956 runakunam kawsachkanku (2011 watapi).
Pulitika rakiy
12 munisipyukuna: Kunti, Chinchay, Ost, Eving, Scharnhorst, Brackel, Aplerbeck, Horda, Hombruch, Lütgendortmund, Huckarde wan Mengede.
Charles Nicolle
thumb|right|260px|Charles Nicolle (1866 - 1935) Charles Jules Henri Nicolle sutiyuq runaqa (* paqarisqa Rouen llaqtapi -  wañusqa Tunis llaqtapi); huk 🇫🇷 mama llaqtayuq yachaq wan hampikamayuq qarqan.
Bactrocera apicalis
Bactrocera apicalis nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Charles Nicolle
25px|Nobel Suñay 1928 watapi Nobel Suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Hampi Yachaypi).
Bactrocera apicalis
Wiñay kawsay
1911 watapi, tayta Meijere-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
Niqir mayu
thumb|Niqir mayu Aphrikapi. thumb|Niqir mayu, Segou llaqtapi.
Niqir mayu icha Niger mayu nisqaqa Aphrikapi huk 4.184 km suni mayum, Khiniya, Mali, Niqir, Benin, Niqirya mamallaqtakunapi.
Kungu mayu
thumb|Kongo mayu Aphrikapi. thumb|Kongo mayu, Matad ñiqpi.
Kongo mayu icha Kungu mayu nisqaqa Aphrikapi huk 4.380 km suni mayum, Kungu Ripuwlika, Kungu Runakamaq Ripuwlika nisqa mamallaqtakunapi.
138
138 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Tuti distritu
Tuti distritu (kastilla simipi: Distrito de Tuti) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kaylluma pruwinsyapi, Ariqipa suyupi, Qullqa qhichwapi. Uma llaqtanqa Tuti llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Karch Kiraly
Charles Frederick Kiraly sutiyuq runaqa, icha Karch Kiraly (*  paqarisqa Jackson llaqtapi - ) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq makiyasiqmi.
Payta pruwinsya
Payta pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Paita) nisqaqa Piwra suyupi, Piruw mama llaqtapi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Payta llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Ramón Castilla Umalliqmi.
Pulitika rakiy
Qanchis distritunmi kan.
Ahmed Nazif
Ahmed Nazif,arabya simipi, أحمد نظيفر Ŷamāl ʿAbd an-Nāṣir (* paqarisqa Alexandria (Ihiptu) llaqtapi - ), huk Ihiptu mama llaqta allwiya kamayuq wan pulitikupas karqan.
2004 watamanta ñawpaq kuti Ihiptupa Uma kamayuqnin karqan.
Tayta: Nazif; Mama:
Ñawpaq warmi:
Wawakuna:
Alma mater: Qahira Yachay suntur.
Thorbjørn Jagland
25 ñiqin kantaray killapi 1996 watamanta 17 ñiqin kantaray killapi 1997 watakama ñawpaq kuti Nurwigapa Uma kamayuqnin karqan.
10 ñiqin kantaray killapi 2005 watamanta 1 ñiqin kantaray killapi 2009 watakama ñawpaq kuti Nurwigapa Rimana huñunakuy Umalliqnin karqan.
Puente Alto
thumb|right|220px| Puente Alto nisqaqa Chili mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Puente Alto llaqtapiqa 515.400 runakunam kawsachkanku (2004).
Thorbjørn Jagland
Yachaywasi:
Ampatu kiti
Ampatu kiti nisqaqa (kastilla simipi: Cantón Ambato) Ikwadur mama llaqtapi, Tunkurawra markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Ampatu llaqtam.
Kitillikuna
Ampatu kitipiqa 27 kitillinmi kan: 9 llaqta kitilli Ampatu llaqtapi (Atocha-Ficoa, Celiano Monge, Huachi Chico, Huachi Loreto, San Phransisku, Ampatu (La Matriz), La Merced, La Península, Pishilata), 18 chakrapura kitillipas.
(Pukyu:)
Runakuna
Ampatu kitipiqa Chibuleo Kichwa runakunam tiyanku.
Kitipi paqarisqa
thumb|right|160px|Juna Montalvo
139
139 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Bormas
Bormas (Bòrmas Bouarmowan kunan punchaw uqsitan simipi - kunan punchaw ransis simipi Bormes-les-Mimosas sutin) hatun llajta Pruwinsiyapi (Ransiyapi) kan.
Chilla
Chilla (kastilla simipi: Chilla) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kuri markapi, huk llaqtam, Chilla kitip uma llaqtanmi.
137
137 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Antofagasta
Antofagasta nisqaqa Chili mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Antofagasta llaqtapiqa 296.905 runakunam kawsachkanku (2002).
Boyuibe munisipyu
Boyuibe munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Boyuibe) nisqaqa qanchis ñiqin munisipyu Cordillera pruwinsyapi, Santa Krus suyupi, Buliwya mama llaqtapi.
Kantunkuna
Iskay kantunmi kan.
Runakuna
Munisipyupiqa kay runa llaqtakunam tiyanku:
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Quris distritu (Ayha pruwinsya)
Quris distritu; (kastilla simipi: Distrito de Coris) nisqaqa huk distritum Ayha pruwinsyapi, Anqash suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Quris llaqtam.
Boyuibe munisipyu
Simikuna
Boyuibe munisipyupiqa kastilla, waraniyi, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Quris distritu (Ayha pruwinsya)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Hanan Pichiwa distritu
Hanan Pichiwa distritu (kastilla simipi: Distrito de Alto Pichigua ) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kiskachay pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Aqukunka (Accocunca) llaqtam (247 runa, 2007 watapi).
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Miguel Gutiérrez
Miguel Francisco Gutiérrez Correa sutiyuq runaqa ( paqarisqa Piwra llaqtapi - wañusqa Lima llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtap qillqaqmi.
Purus ayllu llaqta risirwa
Purus ayllu llaqta risirwa (kastilla simipi: Reserva Comunal Purús) suyuqa amachasqam kachkan, Piruw mama llaqtapi, Ukayali suyu, Mayutata suyupipas.
Josepmir Ballón
thumb|right|230px| Josepmir Ballón Josepmir Aaron Ballón Villacorta sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lima llaqtapi -  )  huk 🇵🇪 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Hatun Hakas distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pukyu:
Kachapisqu
Kachapisqu (Cinclodes fuscus) nisqaqa Urin Awya Yalapi (Arhintina, Buliwya, Brasil, Chili, Kulumbya, Ikwadur, Parawayi, Piruw, Uruwayi, Winisuyla) kawsaq pisqum.
Viña del Mar
thumb|right|250px| Viña del Mar nisqaqa Chili mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Viña del Mar llaqtapiqa 286.931 runakunam kawsachkanku (2002).
140
140 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Wiru pruwinsya
Virú pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Virú) nisqaqa Qispi kay suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Wiru llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Alberto Fujimori Umalliqmi.
Pulitika rakiy
Kimsa distritunmi kan.
Waripampa distritu
Waripampa distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Huaribamba) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Tayaqaqa pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Waripampa llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Totonicapán suyu
Totonicapán suyu (kastilla simipi: Departamento de Totonicapán, nisqaqa huk suyum Watimala mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Totonicapán llaqtam.
Valparaíso
thumb|right|250px| Valparaíso nisqaqa Chili mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Valparaíso llaqtapiqa 278.000 runakunam kawsachkanku (2004).
Totonicapán suyu
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Desiderius Erasmus
thumb|250px|Erasmus - Holbein thumb|250px|Erasmus makikuna Desiderius Erasmus sutiyuq runaqa Desiderius Erasmus Roterodamus ( Desiderius Erasmus of Rotterdam )   (*  paqarisqa Rotterdam llaqtapi -  wañusqa Basel llaqtapi) huk 🇳🇱 mama llaqtayuq kathuliku Dyusmanta yachachiqsi, qillqaqsi yachay wayllukuqpas qarqan.butn dnya uye adm hvva ble olsa tnkwnk lala ve po gunesi nt dl
Hugo Conte
thumb|right|260px|Hugo Conte (1963-)
Totonicapán suyu
Runakuna
339 254 runakuna
Desiderius Erasmus
Taytan: Roger Gerrit (Gerard) ; Maman: Margaretha Rogerius (Rutgers).
Hawa t'inkikuna
Kastilla simipi:
Ransiya simipi:
Totonicapán suyu
Munisipyukuna
8 munisipyukuna:
141
141 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Hugo Conte
Hugo Néstor Conte sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Buenos Aires llaqtapi - ) huk 🇦🇷 mama llaqtayuq makiyasiqmi.
Antawaylla pruwinsya
thumb|right|200px| [[Antawaylla llaqta, pruwinsyap uma llaqtan]] Antawaylla (aymara simipi: Antawaylla jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Andahuaylas) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Apurimaq suyupi huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Antawaylla llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Pulitika rakiy
Chunka isqunniyuq distritunmi kan.
Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/ Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Karu puriy
thumb|right|260px|[[Sondor, Paqucha distritu]]
Apaykachana
thumb|right|200px|[[Antawaylla antanka pampa]]
Suchitepéquez suyu
Suchitepéquez suyu (kastilla simipi: Departamento de Suchitepéquez, nisqaqa huk suyum Watimala mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Mazatenango llaqtam.
Runakuna
516 467 runakuna
Munisipyukuna
20 munisipyukuna:
Luritu suyu
Luritu suyu (kastilla simipi: Departamento de Loreto) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Ikitus llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Pulitika rakiy
Pusaq pruwinsiyanmi kan:
Runakuna
Mariscal Ramón Castilla pruwinsyapi, Maynas pruwinsyapipas Yagua runakunaqa tiyanku. Urarina runakunaqa Luritu pruwinsyapi tiyanku. Rikina pruwinsyapiqa Mayurunakuna, Kapanawa runakunapas kawsanku, Datem del Marañón pruwinsyapiqa Wamwisa runakuna Chayawitapas kawsanku. Ukayaki pruwinsyapiqa Shipibo-Conibo runakuna, Cashibo-Cacataibo, Piru runakunapas tiyanku. Maynas pruwinsyapiqa Napurunakuna tiyanku. Alto Amazonas pruwinsyapiqa Chamikuru runakuna Chayawitapas tiyanku.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Awina
Awina (genus Avena) nisqaqa huk rikch'ana qachum, riwi yurakunam. Tarpuy awinap yanusqa murunkunatam mikhunchik. Uywakunatam awinawan mikhuchinchik.
Luritu suyu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Hanaq t'inki
rikchacha|250x250px| Huk rikch'ana huk hanaq t'inki kaqmanta huk web wamp'uqpi sapa kuti rikusqahina, huk sillu rikuchiq chaymanta hawanpi kuyuriq rikchacha| Achka qillqakuna hanaq t'inkikunawan t'inkisqa kachkanku Antañiqiypiqa, hanaq t'inki, t'inki icha link, huk ruk'asqa willakuman riqsichiy, chaytam ruwaq qatiyta atin icha pusayta atin huk'uchata ñit'ispa icha qhawanapampata ñit'ispa. Hanaq t'inkiqa tukuy qillqaman icha qillqa ukhupi huk kanan wak kanan kananman rikuchin. Hanaq qillqasqa nisqaqa hanaq t'inkikunayuq qillqam. Chaymanta t'inkisqa hach'upu qillqasqa nisqawan riqsisqam. Hutun qillqasqa qhawanapaq, ruwanapaq ima llamk'achisqa llamk'achisqa llamk'ayqa hanaq qillqasqa nisqa llamk'ana, hanaq t'inki ruwanapaqtaq, hanaq t'inki (icha t'inkinapaqlla). Huk llamk'achiq hanaq t'inkikunata qatiq, hanaq qillqasqa purinanpaq utaq wamp'unanpaq ninku.
Awina
Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
Hanaq t'inki
Pukyukuna
<references group="" responsive="1">
Christiaan Eijkman
thumb|right|260px|Christiaan Eijkman (1858 - 1930) Christiaan Eijkman sutiyuq runaqa (* paqarisqa Nijkerk llaqtapi -  wañusqa Utrecht llaqtapi); huk  mama llaqtayuq hampikamayuq qarqan.
25px|Nobel Suñay 1929 watapi Nobel Suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Hampi Yachaypi).
Wapu
Wapu (kastilla simipi: El Guabo) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Kuri markapi, huk llaqtam, Wapu kitip uma llaqtanmi.
Ajaccio
Waki
Reimspiqa 70 063 runakunam kawsachkanku (2006).
Atamiri
Atamiri icha ATAMIRI MT-System nisqaqa IGRAL, simi yachay yachay mask'aq huñuqta ruwasqan, achka simipi t'ikray llamk'ana, Wuliwiya mama llaqtayuq yachaq, yachaysapa Iván Guzmán de Rojas sutiyuq runaqta pusasqan. Ñawpaq kaq Atamiri prututipu nisqa 1985 watapi rikuchisqa karqan, ñawpaq makinawan t'ikray sistima chiqaqta achka simiyuq atiyniyuq, mast'arikuq simikunaqta saphinwan, chaypaq qhapaqyachisqa karqan, chaypaq karqan base de datos léxico y gramatical nisqa. Huk kuti llamk'ana huk simita "yachaspa", Atamiriqta ruwasqan achka simi muyuriqpi pukyuta icha maskana simi hinam llamk'achiy atikun.
Rimapaqarinan yachay
Atamiriqa aymar simimantam hamun atamaña, chay interpretar niyta munan, chayman iri k'askaq yapakuptinqa "t'ikraq" utaq "yachilliy" niyta munan.
Khillay unku
rikchacha| XV pachapi gótico khillay unku qhaspunpi, falla urapi warkusqa chumpikuna [[Faltas (armadura) .|tasset nisqakuna watakunanpaq]] Khillay unku, awqana kusma icha khillay purapura nisqaqa huk apaykachana, k'irisqamanta hark'anapaq, iñiy nisqaqta ancha chaniyuq kayninhina icha imahina kayninpa hawanpi churasqa, runaqta qhaspunpatapi churakun. Khillay unku wakin kutipiqa hawarina yachay nisqa runakunan churakunku p’achapi sapaqchasqahina. Hinallataq drag queenkuna, chakanay-p'acha churakuna icha chakanay-p’achallikuy ruwaqkunapis llamk'achisqanku p'achapaqpis, warmiqta cleavage icha ñuñunkunata qatipakuq.
Bactrocera apiconigroscutella
Bactrocera apiconigroscutella nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Diego Forlán
Diego Forlán Corazzo (* paqarisqa Montevideo llaqtapi, Uruwayi mama llaqtapi -  ) huk Uruwayi mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.
Taytan: Pablo Forlán; Hatun taytan: Juan Carlos Corazzo.
Bactrocera apiconigroscutella
Wiñay kawsay
2002 watapi, tayta Drew & Raghu-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
Bactrocera apicofuscans
Bactrocera apicofuscans nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Wiñay kawsay
2001 watapi, tayta Tsuruta & White-pa describisqanmanta, imaymana yachaykunata runakunaman riqsichipusqan.
Machi distritu
Machi distritu (kastilla simipi: Distrito de Mache) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Qispi kay suyupi, Utusku pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Machi llaqtam.
Taywan
rikchacha|paña|220px|Taywan wat'a. Taywan (Siraya simipi: Tayoan) icha T'aywan, Thaywan wat'a (Kuwan Han simi) nisqaqa Asyapi huk wat'am. Taywanpiqa Chunwa Republika nisqa mama llaqtam.
Pulika
Pulika, Sipu, Chiharwaya (Chijarwaya), Kulkut'ula icha T'ula chaylla (genus Parastrephia) nisqakunaqa huk yura rikch'anam, ch'antasqa tuktuyuq rikch'aq aylluman kapuq, Antikunapi wiñaq yurakunam.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
Mitu-mitu
Rikch'aqkuna
Kaymi mitu-mitu rikch'aqkuna:
Sankay mama llaqta parki
Tukuy runakunap qhapaq kaynin
1983 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
Allpa saywachi
thumb|left|190px|[[Tunqurawra nina urqu, 1999 watapi]]
Flora
thumb|left|190px|[[Chunta Bactris gasipaes]]
Fauna
thumb|right|190px|[[Chipuru Saimiri sciureus]] thumb|right|190px|[[Chiwayru: Dasyprocta punctata]] thumb|right|190px|[[Kuchipillan‎ Myrmecophaga tridáctyla]] thumb|right|190px|[[Urqu sach'awaka Tapirus pinchaque]]
Hans Küng
Hans Küng sutiyuq runaqa (* paqarisqa Sursee llaqtapi -  wañusqa Tübingen llaqtapi) huk  mama llaqtayuq kathuliku taytakura, Dyusmanta yachachiqsi, qillqaqsi yachay wayllukuqpas karqan.
Taytan: Küng ; Maman:.
Alma mater: Pontificia Università Gregoriana.
Hawa t'inkikuna
Kastilla simipi:
Ransiya simipi:
Caen
right|200px| Caen right|thumb|250px| Caen llaqtaqa Ransiya mama llaqtapi huk Basse-Normandie hatun llaqtam.
Waki
Reimspiqa 108 461 runakunam kawsachkanku (2006).
Punta Arenas
thumb|right|220px| Punta Arenas nisqaqa Chili mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Punta Arenas llaqtapiqa 130.136 runakunam kawsachkanku (2002).
143
143 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
142
142 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Chiqap uwas
Chiqap uwas (Vitis vinifera) nisqaqa huk siqakuq wayuq yuram, rikch'aq uwasmi. Kay yurataq Iwrupamantam Awya Yalamanpas apamurqanku.
Yanqi distritu
Yanqi distritu (kastilla simipi: Distrito de Yanque) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kaylluma pruwinsyapi, Ariqipa suyupi, Qullqa qhichwapi. Uma llaqtanqa Yanqi llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Cajas mama llaqta parki
Uywakuna
thumb|right|120px|Andigena laminirostris
Pukyukuna
[[Katiguriya:Ramsar k'iti (Ikwadur)
Hipólito Bouchard
Hipólito Bouchard (Bormas, kay ñawpa pachapi Pruwinsiya‎ ñawpa suyupi, 1780ñiqin wata paqarirqa - Naska, Piruwpi, 1837ñiqin wata wañurqa) Arhintinapaq Piruwpaqwan qispichiq corsario.
Kawsay
Napoléon Bonapartepi Ihiptupi Aytiwanpi yanaparqa. Buenos Airesman pay rirqa. Kaypi José de San Martínwan qispiypa maqanakuy manaqarkan. San Lorenzopa chiraqi Bouchard manaqarkan kastillapa wipalanta achkukurka.
144
144 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Stiliyan Petrov
Stiliyan Alyoshev Petrov sutiyuq runaqa ( paqarisqa Montana (Bulgarya) llaqtapi) huk Bulgarya mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Waldo Kantor
Waldo Kantor sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Buenos Aires llaqtapi - ) huk 🇦🇷 mama llaqtayuq makiyasiqmi.
Luis Alberto Sánchez
Luis Alberto Félix Sánchez Sánchez (* paqarisqa Limaq llaqtapi,  - †  wañusqa Limaq llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq taripay amachaqm, willay kamayuq, yachachiq wan pulitikupas qarqan.
Kastilla simi Qillqaqmi qarqan, APRA partidupi wankurisqan kaspa. Sinator, umalliq ranti, uma kamayuqpas qarqan.
Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin Rector.
Warmi: Rosa Dergán
Yachay wasi: La Recoleta
Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin
Qillqaskankuna
Gramática Castellana, para el cuarto y quinto año de primaria. Lima, Ed. Librería Peruana, 1934; 86 ps. La Perricholi. Chile, Ed. Ercilla, 1936; 175 p. (Colección Contemporáneos). Garcilaso Inca de la Vega. (Reedición). Lima, Banco de los Andes, 1979.
La Serena
thumb|right|220px| La Serena nisqaqa Chili mama llaqtapi huk hatun llaqtam. La Serena llaqtapiqa 154.523 runakunam kawsachkanku (2005).
Shallka
Shallka (La Jalca, Jalca Grande icha Jalca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk llaqtam, Amarumayu suyupi, Chachapuyas pruwinsyapi, Shallka distritup uma llaqtanmi.
Pullu distritu
Pullu distritu (kastilla simipi:  Distrito de Pullo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, Pariwanaqucha pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Pullu llaqtam.
Shallka
Shallka llaqtapiqa machu runakuna Chachapuya runashimitaraqmi riman.
Pullu distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Qapachiqa
Qapachiqa (kastilla qillqaypi Capachica) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Titiqaqa quchapi, huk yaqa wat'ataqmi, Punu suyupi, Punu pruwinsyapi, Qapachiqa distritupi, Quwata distritupipas.
Hondul
Hondul llaqtaqa (kastilla simipi: Hondul) Piruw mama llaqtapi llaqtam, Providencia distritupi, Luya pruwinsyapi, Amarumayu suyupi.
Qapachiqa
Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Llachun, Yapura, Anqasqucha, Qullpa, Miraflores, Qapanu, Qutus, Siyali, Chillura, Isañura, Isqallani, Tuqturu, Hilata, San Cristóbal, Yanqaqu, Qapachiqa
Siwara
Siwara (Hordeum vulgare) nisqaqa huk riwi yuram. Phutuchkaq, misk'i murunkunamanta sirwisatam ruranchik. Uywakunatam siwarawan mikhuchinchik.
Challwatayka
Challwatayka icha Mamaqucha Kawallu nisqaqa 46 rikch'aq huch'uy mama qucha challwakunamanta mayqinpas, Hippocampus nisqa rikch'aq ayllupi. "Hipocampus" nisqaqa Ñawpa Grigu simimanta hippókampos (ἱππόκαμπος) nisqamanta hamun, kikinmanta híppos (ἵππος) "kawallu" niyta munan, kámpos (κάμπος) "mamaqucha kawri" icha "mamaqucha uywa" niyta munan. Umayuq, kunkayuq ima kawallumanta yuyaychakuq, mama quchapi kaq kawallukunapis kikinchasqa tullu qarapachuyuq, sayaq sayayniyuq, k'uyusqa hap'ina chupayuqpas. Tuquru, yarwilla icha yarwi challwakunawan, mamaqucha amarukunawan kuska (Phycodurus, Phyllopteryx) Syngnathidae ayllutam ruwanku. rikchacha| [[Anti Timur|Anti Timur H. histrix khiskasapa icha kasasapa mamaqucha kawallu llamp'u mullumanta hap'ispa hap'iq chupanwan]] rikchacha| H. jayakari
Pukyukuna
<references group="" responsive="0">
Jacques Cartier
right|200px|thumb|Jacques Cartier, [[Théophile Hamel-pa llimphisqan (1817-1870).]] Jacques Cartier sutiyuq runaqa (31-XII-1491 paqarisqa Saint-Malo llaqtapi, Ransiyapi, - 1-IX-1557 wañusqa) huk phransis wamp'uykachaqsi, suyu tariqpas karqan.
Jan Syse
Jan Peder Syse sutiyuq runaqa (* paqarisqa Nøtterøy llaqtapi -  wañusqa Oslo llaqtapi) huk Nurwiga mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku qarqan.
Nurwiga Uma kamayuq, watamanta  watakama.
146
146 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Jan Syse
Nurwiga Ruraychaqa Ministru, watamanta  watakama.
Ñawpaq warmi: Else Walstad Churinkuna: 2 (Henrik Syse wan Christian Syse).
Alma mater: Oslo Yachay suntur.
Frederick Hopkins
thumb|right|260px|Frederick Gowland Hopkins (1861 - 1947) Frederick Gowland Hopkins sutiyuq runaqa (* paqarisqa Eastbourne llaqtapi -  wañusqa Cambridge llaqtapi); huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq hampikamayuq qarqan.
25px|Nobel Suñay 1929 watapi Nobel Suñaytas chaskirqan (Nobel Suñay Hampi Yachaypi).
Ñawinpukyu distritu
Ñawinpukyu distritu nisqaqa (kastilla simipi Distrito de Ñahuimpuquio) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Tayaqaqa pruwinsyapi, Wankawillka suyupi. Uma llaqtanqa Ñawinpukyu llaqtam.
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Bactrocera aquila
Bactrocera aquila nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Zacapa suyu
Zacapa suyu (kastilla simipi: Departamento de Zacapa, nisqaqa huk suyum Watimala mama llaqtapi. náhuatl Zacatl = yerba mate, y apán = mayu. Uma llaqtanqa Zacapa llaqtam.
Ricardo Bochini
Ricardo Enrique Bochini, El Bocha sutiyuq runaqa (* paqarisqa Buenos Aires llaqtapi, Arhintina mama llaqtapi -   ) huk Arhintina mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi karqan.
Zacapa suyu
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Runakuna
207 814 runakuna
Munisipyukuna
10 munisipyukuna:
Arturo Fernández Rodríguez
thumb|right|260px| Arturo Fernández (1969-2019) Arturo Fernández Rodríguez sutiyuq runaqa, (* paqarisqa Gijón llaqtapi -  wañusqa Madrid llaqtapi), huk 🇪🇸 mama llaqtayup aranway pukllaqmi qarqan.
Taytan: Arturo Fernández García, Maman: Dolores Rodríguez Fanjul. Warmi: 	Isabel Sensat (1967-1978) / Carmen Quesada (1980). Churikuna: María Isabel, Arturo wan María Dolores "Boby".
Sintinu
Sintinu (Secale cereale) nisqaqa huk riwi yuram. Kutasqa murunkunamanta rurasqa hak'umanta triyu hak'uwan chaqruspa t'antatam patanchik.
Bolívar kiti (Manawi)
Bolívar kiti (kastilla simipi: Cantón Bolívar) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Manawi markapi huk kitim. Uma llaqtanqa Calceta llaqtam.
Kay kitiqa Simón Bolívarmantam sutichasqa.
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Yūji Nakazawa
golestotales: 5 (quchu) Yūji Nakazawa (中澤佑二 Nakazawa Yūji), (*  paqarisqa Yoshikawa llaqtapi Saitama suyupi - )  piluta hayt'aq. Yokohama F. Marinos wan Nihun quchu piluta hayt'ay.
145
145 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Piwra pruwinsya
Piwra pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Piura) nisqaqa Piwra suyupi, Piruw mama llaqtapi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Piwra llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa, Ramón Castilla Umalliqmi.
Pulitika rakiy
Isqun distritunmi kan.
Waqllan distritu
Waqllan distritu; (kastilla simipi: distrito de Huacllan) nisqaqa huk distritum Ayha pruwinsyapi, Anqash suyupi, Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Waqllan llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Nino Bravo
Nino Bravo, Luis Manuel Ferri Llopis sutiyuq runaqa (* paqarisqa Ayelo de Malferit llaqtapi  -  wañusqa Villarubio llaqtapi),  huk 🇪🇸 mama llaqtayuq  takiqmi.
Tayta: Ferri; Mama: Llopis.
Waqllan distritu
Simikuna
Pukyu:
Roald Amundsen
thumb|right|230px|Roald Amundsen. right|200px|Roald Amundsen. Roald Engelbregt Gravning Amundsen sutiyuq runaqa, icha Roald Amundsen ( paqarisqa Borge llaqtapi, Nurwigapi - wañusqa Artikapi), huk 🇳🇴 mama llaqtayuq wamp'uykachaqsi, chincha, uralan qhipa suyukunap tariqninpas karqan.
Talkawanu
thumb|right|220px| Talkawanu nisqaqa (kastilla simipi: Talcahuano, mapudungun simi tralkam wenu, "Q'aqya Hanaqpacha") Chili mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Talkawanu llaqtapiqa 250.348 runakunam kawsachkanku (2002).
Nino Bravo
Warmi:María Amparo Martínez Gil Churinkuna: (2) Amparo wan Eva.
Roald Amundsen
1910 watamanta 1912 watakamas Antartikanta purirqan, uralan qhipata ñawpaqta taripaspa.
Suya
Suya (Glycine max) nisqaqa huk chaqallu yuram, chakra yuram.
Nino Bravo
Willay pukyukuna
Autor: Guillermo J. Ortigueira / España, 1973 / Pub: Editorial J. Domenech Autor: Darío Ledesma, Francisco J. Fuentes, Isaac Guerrero, Isabel Juan / España, 2003 / Pub: Ayuntamiento de Aielo de Malferit Autor: Pere Delmonte i Hurtado, Ximo Moragues / España, 2004 / Pub: Falla El Charco de Catarroja
Riduksyun
Riduksyun nisqakunaqa (kastilla simipi reducciones de indios) Kastilla Kamachiy pachapi kulunyapi munay mana munay mitmachimusqa indihinakunapaq ispañulkunap kamachisqan llaqtakunam, indihinakunata kastillachunapaq, kristiyanuchanapaq.
Ispañulkunaqa chay riduksyunkunapi Kathuliku Inlisyaman kamachiyta qurqan, indihinakunata t'ikrachinapaq.
James Cook
thumb|right|270 px|James Cook. James Cook sutiyuq runaqa (27 ñiqin kantaray killapi 1728 paqarisqa Marton llaqtapi, North Yorkshire k'itipi, Inlatirrapi; 14 ñiqin hatun puquy killapi 1779 wañusqa Hawayipi) Hukllachasqa Qhapaq Suyuyuq wamp'uykachaqsi, suyu tariqsi, saywitu qillqaqpas karqan.
Antapanpa pruwinsya
Antapampa pruwinsya (kastilla simipi Provincia de Antabamba) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Apurimaq suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Antapampa llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Pulitika rakiy
Qanchis distritunmi kan.
Simikuna
Pruwinsyapiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Pruwinsyapi paqarisqa
thumb|right|160px|[[Juan de Espinosa Medrano, qillqaq]]
Hirkan distritu
Hirkan distritu (kastilla simipi: Distrito de Jircan) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Wanuku suyupi, Wamali pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Hirkan llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Ch'anka
Ch'anka (Agelasticus thilius) nisqaqa Urin Awya Yalapi (Arhintina, Brasil, Buliwya, Chili, Parawayi, Piruw, Uruwayi) kawsaq pisqum.
Hirkan distritu
Simikuna
Pukyu:
Paruru distritu
Paruru distritu (kastilla simipi: Distrito de Paruro) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Paruru pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Paruru llaqtam.
147
147 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Paruru distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Taki kapchiy
thumb|right|300px|Naxi takiqkuna, [[Chunwa]]
Taki kapchiy, Ñawray taki icha Musika nisqaqa (grigu simimanta Μουσική [Mūsikī´], Μούσα [Mūsa] "musa, kapchiypa grigu china dyusnin", kastilla simipi música) imam simiwan takisqapas, waqachinawan waqachisqapas.