cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wufeng
kadjunangan
tja kineljang aicu a wufeng taza siayaya a wuzhi gadu kasicuayan. kinamamamawan tua vavavan nua aicu a gadu a wuzhi a 1062 m.
kacalisian
papungadan katua inumaljan
itua 1994, itua ta kahulicuan a sinipateljuq tua vecik i talad a “sanbau” pinaqulid a sengvec tua ngadan ta “yencumin (kacalisian)”. aicu a pinaqulid a ngadan, namasan qinulipan anga a kinacukacu tua sisangelian a ljemetjan a cuacuai anga nu qivu,manasi patjamakeljan anga tu aicu a kacalisian i Taiwan “kaizuan nua mana vusam” itua qiniladjan.
Wufeng
kadjunangan
pasakaledep a tjainavalj aicu a wufung gu i tua sinipavaljakan nia dripung a 竹東郡(zhudong ayain tucu). sipaljavaljavak a sihu se ciuku tamaza a wufeng gu na hsingchu king tjaivililj.
kacalisian
zuku na kacalisian
thumb|upright=1.25|Kacalisian(按 Blust, 1999)
Wufeng
zazaljuman
izua lima a veljeluan a kemasi ta kinacadjan a gaduan a pasamaza a patje zhudong.
unsing
cemevucevud a linalja aicu a unsing a siniayaya nia caucau se tayal a ulai pejitan.
paSta'ay
puita aicu a paSta'ay imaza ljemita drusa a cavilj. aicu a paSta'ay a kakudakudan a kinapalisian na caucau se saysiyat.
paljavak tua atjunang
matja 4 qinaljan i Wufeng. matja 31 qinaljan imaza, Maybalay（和平部落）, Kyu’ang（下比來部落）, Oro’raw:（上比來部落）, Mayl’ux（大冬田部落）, Mayhuman（花園部落）, R’ra’（天湖部落）, Sipazi’（十八兒部落）, Tatoba’（五峰部落）, Sansama:an（上大隘部落）, Sayie（下大隘部落）, Ip’ipa’an bato（朱家莊部落）, Yohae’（高峰部落）, Sansaru（三叉路部落）, Ulay（清泉部落）, Takunan（羅山部落）, Trayan（松本部落）, Lwax khu’（雲山部落）, Minse（民生部落）, R’uyan（白蘭部落）, Ruba’（土場部落）, Kawabata（河頭部落）, Kahaehaeoan（泰平部落）, Ngangihaw（鵝公髻部落）, Singaw（茅圃部落）, Blangaw（桃山部落）, Heku’（黑崮部落）, Kukung（出河部落）, Mintuyu（民都有部落）, Skaru（石鹿部落）, T’apan（忠興部落）, Si’ung（喜翁部落）.
tatuluan
izua sepatj a gakku a kedrikedri imaza i wufeng gu.
kacalisian
kinacalisianan
na izua kinacalisianan, a seljavak tua na Dripun a sipakiyamav katua capiljan tua seman Dripun, katua 1945 a cavilj a tjaivililj, ljema ini a paqaqivu ta kemacalisianan, sa masan secaca a meneka sa kai nua kacalisian. masan liyav anga na secaca meneka sa kai nua Pinpuzuku.
valjanay
kaizuanan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所. P156.
2.109年度臺東縣原住民族傳統知識刊物集──植物篇 原住民傳統生活中的植物運用. 呂美琴主編. P92.
Wufeng
sasupuan na iyubingkiuku
311 a sasupuan na iyubingkiku se yuchi gu.
Paelabang Danapan
縮圖|304x304像素|ti sinsi i Paelabang Danapan. Paelabang Danapan, sepuyuma, pinualjakan i qinaljan a pinaseki sepuyuma i valangaw, nakitjala ti Paelabang Danapan a kemasi daigaku i taihuku, qaw keminkiu tua kininemeneman na kiukay kata chuku. namasansinsi i daigaku i taihuku timadju, sa namasan ta malailaing na yuminhuy kata ciyencayen nua kuni a taiwan kasicuayan uta.
cinalivatan
zemurung a qemati ta qadupu a “kakudanan nua gaduan kata ljavek(山海文化)” ka 1993 a cavilj, qaw seman taza kaigi a kakudanan nua taiwan a kacalisiyan kati金恆煒, sinsi ti謝世忠i magaku na akaw.
sengsengan nua yuminhuy
namasan ti Paelabang Danapan ta malailaing na yuminhuy a kemasi a 1996 a cavilj, qaw paljavak tiamdju ta sengsengan ta ljenguaq ta umaqan i qinaljan masa macunuq ta luni ka 1999 a cavilj a patjeta 2000 a cavilj.
naqivuqivu a inika “sevalitan nua chuku” timadju i livayen ka 2012 a cavilj.
sengsengan nua ciyencayen
ka 2014 a cavilj kata sicigacu a drusa puluq sa siva a qadavan, namaljaui a livayen sa masan tua masanlimalj a malailaing na ciyencayen timadju.
kaizuanan
1.中文維基百科-孫大川，網址: https://zh.wikipedia.org/wiki/%E5%AD%AB%E5%A4%A7%E5%B7%9D.
puljesek
縮圖 puljesek(酢漿草)
rupacunanga taicu a cemel nu venuciyar ta quljangaljangas a hana i paketjaw kata vaqu a vavuw tuki i djalananan, aza ledjeledje a sauv naicu a cemel, maqati a kakanen a kakedriyan kata maqacuvucuvung.
sa aicu a cemel, napapungadananga ta “petek” mavan aza ljingaw nu namalumanga a vangelj nimatju.
ljakua, pinaka a “puljesk” taicu a cemel na ramaljengmaljeng a setjavuqel uta, qadjaw a qaljeceqec aicu a cemel nu kakanen aya.
cemecemel
sinancemel aicu a puljesek.
kaizuan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所. P257.
qungalj
a pinaka ta qungalj na payuwanzuku, mavan aza cuqus iteku na qungalj nu inianan a venuciyar, qaw maqati a kakanen taza cuqus na caucaw. nu namincelakanga a penuljat aza vuciyar sa pinaka ta kalavuwan na payuwan.
rak in rul
nua sebaljak aicu a rak in rul (rock & roll) mavan a masanitalj a sikudakuda tua pazaingan ka temagilj a kemasi qadjav a caviljan a 1940 a patje caviljan a 1960. kinasizuan a sizaingan nua inavrikan a binaljakan (African-American) tua rak in rul avan a djaz (Jazz), r katua b (R&B), bugi wugi (boogie woogie), guspil (gospel).
qungalj
sa aicu a kavaluan, uri sinipakialap tua maseqetjan nua vavayan itua kakudanan a sepayuwan.
rak in rul
ljaki sema piyanu (piano), ljaki sema saksevung (saxophone), a namasantjaljapazangal a sipazaizaing tua tjaisangasangas a sizaingan nua rak in rul tazua. katjaiviliviljitjen a patagilj a sema gitar (guitar) a pazaing tua rak in rul kamasi qadjav a caviljan a 1955.
louvre a umaq
aicu a louvre a umaq（vurangse a kai：Musée du Louvre, ciniukukan：羅浮宮 katua羅浮博物館）mavan ljaicu a saseqetjan ta paridiu a sicuacuayan a nanemanga umaq i ljaviljaving ta seine a pana(塞納河) imaza i paris a hici nua vurangse(法蘭西共和國), nalemingdjelj ka 1200 a caviljan tuazua namasan ta kamakama a umaq, ljakua tucu pavalitan tua a saseqetjan ta paridiu a sicuacuayan a nanemanga umaq. tucu mavan auta sipasanmusalj a napaljayang pinapebulay a paridiu a umaq i kacauan, avan zua papukakeljanganan a umaq imaza i vecekadan a paris a hici.
aza umaq nalemingdjelj kemasi 1190 a cavilj, ljemeqaca sa ljemenguanguaq uta. a italadj ta umaq napaljayang patje tucu izua maretimaljimalji a kinasengseng, izua vinecikan, zuga, paridiuridiu a kasiw, sicuacuayan i asia, sicuacuayan i egypt katua sicuacuayan i greek sa roma a nemanga aicu a malje pitju a namakakaizuazua, katua zuma a sicuacuayan a nemanga katjaisangas ta 1860 a cavilj. ka 1793 a caviljan hacigac tapuluq a qadavan patagilj a semuqeljev ta paljing sa djemaulj tua sikataqaljan a semamaza. izua napaselaw tu ita a kudravan lima a kuzulj a caucau nadjemaljun imaza a kivangavang nu ljemita a qadav, qau izua 65% a qaliaqalia kemasi imaza i gaikuku.
tjavuvuk
masanliawliaw aicu a tjavuvuk a kemasi iteku ta vecekadn a sasusuan tua vavavan na quma. izua a djuy i cuqus kata asav na tjavuvuk, qaw uri venuciyar ta vuteqiteqilj a hana a tjavuvuk, kata venangaljanga. maqati a kakanen a vangalj naicu a tjavuvuk nu namalumanga, qaw pinaka taza “tjavuvuk” na kacalisiyan mavan a madjulu a mavuq aza vangalj na tjavuvuk aya.
sa uri alapen na matjaljaljak a namalum a vangalj na tjavuvuk nu magadu tua masengseng timadju tua pakan ta aljak. aza tjavuvuk a vangalj, ini’a aminanga a kinatjengelayan ta kamen a kakedriyan, maqati a kakanen na qayaqayqam kata vutj i gadu uta.
kaizuan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所. P185.
ljayaz
縮圖|318x318像素|aicu a ljayaz. nakemeljanganga a payuwan taicu a ljayaz a asaw, izua a pusequsequ. sa maya paqateleng a dremadruwa aya a ramaljengmaljeng, ljakua kemeljang tiamdju taicu a cemecemel a sika maqati ta sipapucemel tua saqetjuan.
siuacuayanga, uri zemangzang taza asaw na ljayaz a payuwan, qaw padeqep tua naseveliuq a saqetjuan. nu lemuljay aravac tuki qemesanganga sa saqetju a qulu, qaw maqatiten a sipapadeqep naicu a ljayaz a asaw itua i djaqis. nu menguanguaq aza kinacaucavan, uri lemelja sa cempis ta ljayaz a asaw sa pinizua, qaw sipapavanv naicu a zaljum, maqati a merakacanga a caucaw tua kinasaqtjuan.
inika madjulu a metad aicu a ljayaz a asaw, sa uri cemavu taza menevung a cavuin tua a ljayaz a asaw.
numatazuwa, inika metad aravac a menevung sa madjulu a pinizua i qungcuy. qaw inika madjulu a lemelja aza menevung nu qemungcuy a ramaljengmaljeng, mavanga a vinarungan niamadju.
kaizuanan
排灣族民族植物，鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎，2005. 行政院農業委員會林業試驗所. P121.
vaquan a tjekeza
aicu a vaquan a tjekeza (vurangse a kai:Pont Neuf；ciniukukan:新橋）, mavan a sicuacuayan a tjekeza itua seine a pana(塞納河) imaza i paris a hici nua se vurangse. masa izua liawliaw a tjekeza nua seviri a kadjunangan（左岸） katua sekanavalj a kadjunangan（右岸）a sipakazuanan, avan sika namaitucu a ngadan sa sipakeljakeljang tua kinamaretimaljian ljemita ta tjekeza imaza.
aicu a tjekeza imaza i pasakaledep tua siti (vurangse a kai:Île de la Cité；ciniukukan:西堤島) aza kedri a kadjunganan, pinuvavavan a vecekadan nua i seine a pana, imaza avan uta a vecekadan itua paris a kadjunangan. izua 278 a ladruqan katua 28 a tadjekuacan i penuljat. izua lima a sinandrikidriking a djeljep a tjakudrang pasaviri tua tjekeza patje siti a kadjunangan, izua uta pitju a sinandrikidriking a djeljep a tjakudrang pasakaledep tua tjekeza patje siti a kadjunangan.
pinapebulay a paridiu a sensengan
izua aicu a madrusa a san papebulayan ta paridiu a caucau ti Christo Claude katua cekelj nimadju ti Jeanne Claude, namasengseng patjara cemavu aicu a tjekeza a penuljat ka 1985 a caviljan tuazua, sa ljemaui aza kamakama ni paris a hici tua aicu a vinarungan. saka patagilj a sengsengan niamadju kemasi 1985 a caviljan hacigac 25 a qadav, ka kugac 22 a qadavan naqemacuvung.
ramis
縮圖|320x320像素|aza ramis.(semeceng.) ramis, mavan a kasiw (aicu a ngadan na kasiw, amin i kanalung, qaw izua “sameceng “aya a zuma a payuwan.). masanliawliaw a ramis i taiwan a kadjunangan. nu pacunan taza ramis a kasiw, qalamqaman aza qaljic na kasiw, sa inika madjulu a kikerap tazua a kasiw na ramis.
Kuo Hsing-Chun
aicu ti Kuo Hsing-Chun (ciniukukan:郭婞淳；inamizukuan:Tana) mavan a unduin nase 舉重 nua aya. nalemedaw kemasi imaza i yilan king. timadju kemasi imaza i taitu i valangaw a qinaljan uta. na kitjuala kemasi i na pakata undu kaucung a gaku kitjeljc sihu taitu daigaku(國立臺東體中) katua nase tinsiukiu kuzing a vuren daigaku itua undu a tatuluan(輔仁大學體育系). avan sika tucu namasan tua huciawsu imaza i vuren daigaku se undu a tatuluan. timadju namalap tua liawliaw a pazangal a tjaljavavavan a pakaleva nase paqaqayam a 舉重, parutua ka 2020 a caviljan aulingpiya undukai (奧林匹亞運動會) imaza i ripun i tukiyu, na kialap tua sangasangasan a pakaleva pakata 舉重 nase vavayan a 59 a kinasadjelung katua mareka paqaqayam imaza i kacauan. ka 2017 a caviljan timajdu na paselaw tjaljavavavan a tinsu izua 142 a kinasadjelung itua 挺舉, namsan ta sangasangasan a tinsu se vavayan a unduin i kacauan tuazua. ka tjaivililj ta 2018 a caviljan patje tucu timadju mavananga tjaljasangasangasan a unduin nasevavayan namalap tua vavavan a tinsu pakata 59 a kinasadjelung itua 抓舉, 挺舉, katua penuljat a tinsu matja tjelu a 項目 i kacauan.
ramis
matu caljeqil a kasiw na ramis, ljakua madjulu a caljameqen taza kasiw aicu a ramis. sa napacunanga a caucaw taicu a kasiw a vecik, uri kemeljanganga tiamdju tu aicu a kasiw mavan a ramis.
qaw namadjulu a macemu aicu a kasiw na ramis nu tjemevenganga, sa ika sedjaljep tua sinancukes. qaw inika masevec taicu a kasiw uta, sa inika madjulu a sinanvalji. saka, uri alapen taza kasiw tua seman taza kedri a turivecan.
ljakua, aicu a kasiw na ramis a nasedjaljep tua sipapucungu.
kaciukuanga, izua a hulic na sihu, sa papupicul tiamadju tjai cawcau tua temalemtalem ta kasiw aya. sa maqatitjen a pacucun tu liaw a ramis izua i kadjunangan na payuwan a qinaljan tucuwangan. qaw uri alapen taicu a kasiw sa seman tua nemanga tuku sipapucungu na caucaw.
kaizuanan
排灣族民族植物，鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎，2005. 行政院農業委員會林業試驗所. P149、150.
ljemaljeqelan nu salilim
masantjelu a sinantjaucikelan aicu a "ljemaljeqelan nu salilim" ni liciyaw (李喬), avan a sebari timadju a ngemaingayan a kisanvenecik ta tjaucikel. a itua za sinansunatj a tjinaucikel mavan a cinalivatan nua caucau sengaingay, ka mangetjez tiamadju a semamaza i tayuan kasi qadjav a kacaviljan a 1936 a patje kacaviljan a 1912 tazua. izua sinaniga aza tjaucikelan a tja kineljangan a mamaw a ngadan. aza sangasangasan a kinangaingayan a sinaniga i tayuan tazua.
kamutu
替代文字|縮圖|308x308像素|kamutu kamutu(一點紅) nu kemesa tua pinuljacengan a payuan, uri zaljazalja a liaw a ljaceng, ljakua mavan a tjaljasanguq nu kemesakesa kata kumutu. saka, nu pinitawpitaw a cawcau i qumaquma na vaqu kata paketjaw, tuki izuanga a kamutu i ljaviljaving tua qumaquma, uri kemesakesa sa palingulingulj ta keman ta pinuljacengan tiamadju.
sikesan nua pinuljacengan
rukesa a payuan ta vaqu a pinuljacengan kata sameci, kamutu.
kaizuanan
鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所. P248.
piwidji
kavecikan nua pinairangan aicu a piwidji (Pe̍h-ōe-jī) mavan a sinivecik nua seruma (Latin) tua siniaya. masanitalj a tja kineljang a kavecikan nua kiukay aya tua nakinacu sa situlu a sepairang nua buksibuksi nua seiyurupu (Europe) katjaisangasan. ljakua inikamin na sekiukay a sivecivecik a piwidji tua pinairangan tucu, izua uta tjuruvu a kisanvecik venecik taza kavecikan.
pinakavecikan
kasangasangasan a sivecivecik nua kiukay aza piwidji tanemanema, mana izua matjaliaw a sinansunatj a venecik ta piwidji tua kai nua cemas katua zumanga a milimilingan, a sengesengan nua kiukay.
valeng
kasicuayan ka nekanan nu pingsiang i qinaljan, kudain a penadjeng a vutjulja nu ayaitjen, aven anga a velang a namasan papadjengan tu vucutj i pasanavalj ta se Paiwan, patjetucu aicu a venaleng namasan paravac saka sanguqan anga tua kakanen nua senavalj tua se Paiwan.
kudain nu venaleng
azua tjauculjuin a vutjulj puqatianan tu pacengceng, sa duveci tua adradj a pinuqatianan, sa pasa tua kapua tuki galasu a kana, pai maqati anga pakacuacuain a liaw a cavilj, nu namasan paravac a qadaw nu izua qaljaqalja patjevutain anga aicu a valeng sasan siavianga.
lemikezalj
aicu a veleng sedjalep ita kaljaqudjaljan kata kakavuceleljan, tjaljasanguaqan a siyaw ta sin vasa kemsan a adradj. ita namasan pazangal a palisian, nu izua qaljaqalja i tjumaq, nu qemaljaqalja tua qaljaqalja i qinaljan tjalja sanguaqan tua kakanen aicu a valeng. a valeng namasan sikipucemcemel uta nua vavayavayan nu na pualjak. aicu a valeng namasan paravac a ravac tua kakanen i pasanavalj tua se Paiwan.
valeng a “siraw” nua amizuku
valeng, izua a ‘inamizukuan a “siraw”. nadjemaung a amizuku a lami, izuanga a ciqaw, pias, vutjulj kata vangvang, sa maqatianga a sinannguaq. kasicuacuayanga, mauram ta kakanen, sa sinanpazangal taicu a lami. nakemananga a caucau, sa uri naqivu tiamadju tua nu izuanga a siraw, maqati a nakakan tua ita a kisi a kinsa. inika nakeman ta siraw tuqadavan kasicuayan, mavan a tjaljapazangal a lami i padausi kata patalidu.
semanvaleng
kasicuacuayan, amin a cemulju tua kakanan nu izuanga a pazanagal a pacugan, masa inika madjulu a inalapan tua vutjulj, sa uri kiceviq ta vutjulj tua semanvaleng. nu semanvaleng, uri papetad ta vutjulj kata puqatia (maqati a pazaljuan ta vawa, paday, ljameljam, 蒜 a pasusu ta kakudan), sa inika mamau ta zikang tua djemaung a vutjulj nu maretimalji a kinaqadavan. azua a vutjulj tua semanvaleng, mavan a cemuljuculju kaizuanan, saka maqati a sanguanguaq.
a palisi tua semanvaleng
uri kipapaulingaw ta palisi nu semanvaleng a siraw, matu inika semanvaleng a liaw a zengzengan i lima nua caucau, kata nu mecevung ta saqetjuan, maqipel, tuki madjaq, uri seljekuya sa vangculanga ta siraw.
valeng a “siraw” nua tayaruzuku
valeng, izua a ‘intayaruzukuan a “Tmmyan”, kata “Cinm'mian” uta, mavananga a tjaljaparavacan a lami nua tayaruzuku, izuanga vutjulj, qatia, vawa, paday. kasicuacuayanga, nekanga a pingsiang, sa uri sinanvaleng ta sinannguaq a vutjulj na tayarzuku, aza a valeng a namesuakanga, uri sanguanguq aravac kata kinatjengelayan a taqaljaqaljan.
cinalivatan
neka a pingsiang kasicuayan, izuazua a tayaruzuku i gadugaduan, masa karakudakuda tiamdju imaza, uri mazengzeng aravac tiamadju, sa kinasaljinga ta qatia niamadju. ljawa, izuazua a tayaruzuku i gadugaduan, inika madjulu kinasaljinga ta qatia, kata inika madjulu a sinannguaq a qatia uta. saka, semanvaleng a tayaruzuku tua sinannguaq a vutjulj, ika vangculanga ta vutjulj, kata maqati a kinasaljinga ta qatia nia taqaljaqaljan. saka, maqati a semanvaleng tua ika piteval ta vutjulj ka naka a pingsianganga.
semanvaleng
nu semanvaeleng a Tmmyan, kinasaljinga ta vuljulj, paday tuki vaqu, kata qatia. sa ika makesa ta paday tuku vaqu, qaw inika lumeljak aza a lami. sangasangasang, qinatian (‘intayaruzukuan: smcimu) azua a vutjulj tuki ciqaw tazua vengin nu semanvaleng, kata maqezet a qaciljay, sa djemaung (‘intayaruzukuan: tmami) nutiaw. nu semanvaleng, uri djemaung a vutjulj kata zuma a djamay. a susuan tua semanvaleng, sangasangasang, uri papizuanan a djamay iteku, sa papizuanan a vutjulj tuki ciqaw, matu kipasusu matucu tua djamay kata vutjulj. nu papizuanan a vutjulj ivavaw tua nadjemaung a djamay, sa papizuanan a nacempuanga a kaljavuan ivavaw taizua, kata maqezet a liaw a qaciljay izua sa qemeljepetj, saka qemacuvunganga a semanvaleng.
kalulingay
masanlialiaw a kalulingay(Viridovipera stejnegeri) i indiya, nipal(尼泊爾), miyamar(緬甸), tailan(泰國), chuku kata taiwan, mavanga a duku a qatjuvi. izua a maretimaljimalji a tjelu aicu a qatjuvi na kacawan, qaw aicu a kalulingay avan a ita a kemasi tua unem a duku a qatjuvi i taiwan.
kinakemudan
tjakedri a qatjuvi aicu a kalulingay, maqati a meqaca tiamadju tu siva puluq a marutaljudjuqan, kuljakuljay aza kinakemudan sa rudjudjum a qulu niamadju. ladruladruq a drengelan kata qudidilj a maca niamadju sa izua a mudigan tua siqayam ta sazaman i vecekadan tua maca kata ngudjus. sa liljualjuas aza uqulj na kalulingay, qaw izua a ita a vuteqiteqilj a kala itua tjiyalj a pagidigidi aicu a qatjuvi. qaw izua a qudidilj a kala iteku taza a vuteqiteqilj a kala itua tjiyalj na uqaljay a kulalingay, ljakua inika mareka kulalingay. qaw nu neka a qudidilj a kala itua tjiyalj, sa qulivalivay a tjiyalj kata qudidilj a iku aza uqaljay a kalulingay.
kasiwtu
au aza sikataqaljan avan nu pairang, ka cinting a djiday tazua aza pairang na patjavat kemasi i 小琉球 katua dungkang(東港) sa mangetjez imaza patje tucu. au izuanan aza rusung avan nu rarusungan tua caucau patjara sinkiw tazua ka 戒嚴 a djiday nua aya. ljakua tucu mumalj anga, masan angata aza kivangvangan. situcuan pakatua caucau i taituking, izua tjuruvu a sikataqaljan nakitjuvaday a qinaljan anga, ljakua imaza i kasiwtu katua tamazatu ika mekedri aza sikataqaljan.
kalulingay
kudakudanan
uri tjevuta nu kadjaman kata qezemetj aicu a qatjuvi, ljakua tjatjengelay tiamdju a semacasav nu qezemezemetj. uri kakanen ta ceqel, djadjiljaq, qayaqayam kata kulavaw na kalulingay, qaw rukan ta ceqel tiamadju. uri kisevaljan a kalulingay nu kaljauragan sa pualjak tiamadju nu kaljaculjuan. maqati a pualjak aicu a qatjuvi tua kemasi drusa a qatjuvi tua tapuluq sa lima a qatjuvi, qaw maqati a meqaca tu drusa puluq sa unem a marutaljudjuqan aza qatjuvi nu sipapualjak, sa uri kudrakudral tiamadju tacavilj.
kasiwtu
siubay
aicu matjadrusa a siubay inika cadja, ljakua masa i sasaw tua taiwan a qinaljan, saka tja pazangal aza nemanga, neka nu mamaw a kamuku penuljat itua siubay imaza.
kalulingay
kudakudanan
inika a sadjelung a duku a kalulingay, ljakua masa mamau ta cemeceml aza quljaw na kalulingay sa kinac na kalulingay a tjaljatjuruvu a cawcau i taiwan. nu kinac na kalulingay, uri minvalak, gacel kata ljanger sa ljemetiq aza saqetjuan.
kasiwtu
nasidjaravacan
aicu a pacacikel i taiwan katua i kasiwtu, izua drusa a sivaikan parutua hikuki katua varukur.
kalulingay
kinavadavadayan
masanlialiaw a kinavadavadayan na kalulingay, izua i kadjunangan a kemasi iteku a sasusuan tua vavavan na cemecemel tua drusa a kuzulj a marutadjekuacan a sasusuan tua vavavan a gadugaduan.
kaizuanan
維基百科-赤尾青竹絲，網址: https://zh.wikipedia.org/wiki/%E8%B5%A4%E5%B0%BE%E9%9D%92%E7%AB%B9%E7%B5%B2.
atlantis
kakaizuan aicu a kadjunangan a atlantis tua sinantjaucikel a "ti tima'us kati kritiyas (Timaeus and Critias)" ni platu (Plato).
tima'us
amin aicu a kaizuan tua atlantis mavan a kaljavaran itua "ti tima'us kati kritiyas" sinantjaucikel ni platu. a tja kineljang aicu a kaljavaran tu na vaik ti sulun (Solon) a sema idjiputu kasi caviljan a 590 a patje caviljan a 580 (BC). a sipasemalav niamadju tuki tjemaucikel timadju tua cinalivatan nua seidjiputu. a itua aicu a "tima'us" a tja mapacunan tuki vinecikan ni platu a sipatjaucikel tua atlantis tazua nu i caviljan a 360 (BC).
palaingan
palaingan(祭司)
azua palaingan mavana kipu sengesengan tua maljeveq
azua a paljavak a cawcau tua marasudj a penalisi a pinaka ta “paraqaljai”, “pasaladjan”, “patavelakan” tuki “pukanen” i paiwanzuku.
inika mapenetjanga a cawcau tua sinan ta palaingan, izuanga a macidilj a uqaljay kata macidilj a vavayan, izuanga a amin a uqaljay, nekanga a vavayan. sa, izuanga uta a nekanga a palaingan i qinaljan.
aicu a palaingan, rumapenetj tua macidilj a uqaljay kata macidilj a vavayan. sa, uri sinanpazangal ta palaingan na taqaljaqaljan, ljawa inia tjapazangal ta mazangilj. azua a kava na palaingan, nu mapenetj a mazngalj sa maqati a kemava namaya tjaimadju. inia mamau ta venalet tua palaingan i tjara qinaljan, izuanan a maya a kisatja nua katjunangan i qinaljan, izuanan a uri alapen ta vutjulj nu semiljeva i qainaljan, izuanga uta a inalap ta vawa, vutjulj kata zuma na mamazangiljan.
inika mamau ta kakudan nua masan ta palaingan i tjara qinaljan. izua a sinan nua kasusu i umaq；izua a uri djemaulj ta cawcau a kemeljang ta penalisi；izua a sinan nua taqaljaqaljan, avan a sinan nua ramaljemaljang a makaya a penalisi, nu ljemaui a mamazangiljan kata ramaljemaljang.
qadavan nua kacalisiyan i kacawan
cinalivatan
patjara tua qadavan nua kacalisiyan i kacawan, kinasi tua kinateveteveljan nua marekakunian a sangasangasan a na penaljang ka i 1999 a cavilj a 12 a qiljasan. aicu a sangasangasan ta qadavan nua kacalisiyan i kacawan, uri tjasi pupalisian a pitua kacaviljan a patje tapuluq a cavilj(1995-2004). ka 2004 a cavilj, penaljang nua kinateveteveljan na marekakunian tu sikamasanmusalj tua qadaw nua kacalisiyan i kacawan a cavilj(2005-2015)” naramukac katua pasuljan a patje tapuluq a cavilj a sinanpazangalan.” papupicul tua maretimalj a marekakunian a caucau, ulja kicapilj tua aicu a kipaqenetjan a qadaw, sipakeljang ta na kinateveteveljan nua marekakunian a sinipatjara tua na kacalisiyan a sengesengan. aicu a sengesengan izua maljavar ta temulu katua kakituluan a sinikituluan, ulja tjakemeljan a timaimanga tua kacalisiyan.
barcelona a lizuk
barcelona（catalunya a kai：Barcelona, sipanya a kai：Barcelona, ciniukukan：巴塞隆納）avan ca lizuk nua i catalunya a sihu nua se sipanya. imaza i pasakacedas a viri tua Ibérica a kadjunangan （伊比利半島 nua aya）, aza lizuk nakicevung ta ljavek pinaka 地中海. izua tu kimaya itaiday sa umen puluq a kudravan a caucau imaza i vecekadan tua hici, au izua kimaya lima taiday a kudravan a cuacau imaza i pinaljavakan tua barcelona a penuljat. avan nu sangasangasan a lizuk itua catalunya a kadjunangan. izua seman hulic a kikay, remasudj a kilalaing ta kakudan a gimeng, kutu huing katua tjaljavavavan a kamakama a gimeng nalemingdjelj imaza. ka 1999 a caviljan aza zashi pinaka《國家地理雜誌》nase amilika napiniliq tua aicu a barcelona a kadjunangan masan tua tjara maqati a semamaza a kivangavang itua matja lima puluq a kivangvangan i kacauan.
hada nua kuga na ukeran
hada nua kuga na ukeran(a kai na ukeran: Державний Прапор України), izua a drusa a quljaw mavan a cangiangia ivavaw kata qulivalivay iteku a hada. qaw aicu a quljaw a pacugan nua hada, aza cangia avan a kalevalevan kata ljavek, sa maqati a “lemaing ta vinarungan” a caucaw izua kata izuanga a pinaljavakan nua kuga; qaw aza qulivay avan a qumaquma, masa izuanga a cuacuayan a cinalivatan nua sengsengan tua qemuma. kasicuayan izuanga aicu a drusa a quljaw avan a qulivay kata cangia i ukeran ayatua a vinecikan a cangia a sinikipaselem kata qulivay a likuljaw.
mavan a hada nua zuma a kuga(烏克蘭人民共和國) aicu a hada ka 1918 a cavilj, ljakua puqeceng a sihu tuazua(蘇聯時代), sa maumalj tua zuma a hada na kagu(烏克蘭蘇維埃社會主義共和國). ka 1991 a cavilj kata hacigacu kata drusa puluq saka sepatj a qadavan, namavaday a tjelu a kuga(波羅的海三國) kata 蘇聯, qaw namavadayanga a ukeran uta, sa inika pinaljak nua sihu na 蘇聯. saka masan tua hada nua kuga na ukeran aicu a drusa a quljaw a hada. ka 1992 a cavilj kata icigacu kata drusa puluq saka alu a qadavan, namaumaljanga aicu a hada a vinecikan a ukeran. qaw namaumalj uta taza quljaw nua hada a ukeran ka 2006 a cavilj.
navenecikanga itua hulic nua ukeran(《烏克蘭憲法》):
aicu a hada nua kuga na ukeran, izua a drusa a quljaw avan a cangia kata qulivay sa mamav ta tjaljiqaca itua hada.
(...Державний Прапор України – стяг із двох рівновеликих горизонтальних смуг синього і жовтого кольорів.)
barcelona a lizuk
kasicuayan aicu a barcelona a kadjunangan nalemingdjelj pasa tua sivitai nase Carthage（迦太基 nua aya） ti Hannibal Barca nimadju a kama ti Hamilcar Barca, tazua avan nu kadjunagnan nase mamazangiljan ti comtes de Barcelona katua pinaljavakan nase Aragón a kunian（1035－1707 a caviljan）. lja izua liaw a sicuayan a umaq katua maretimalji a kakudan a kivangvangan imaza i barcelona, tjatjuruvu a caucau tjengelay a mangetjez a remayurangan imaza. manu izua mareka umaq namasan tua sauzayan i kacauan parutua umaq ni Antoni Gaudí katua ni Lluís Domènech i Montaner. ayatua ti Gaudí nasikavaljut katua masengseng imaza, avan sika izua liaw a umaq se Antoni Gaudí parutua Sagrada Família a kiukay, Palau Güell katua Park Güell a kivangvangan. izua sinipukeljang a matja drusa a kinateveteveljan pakatua undu a sakulan a djemakedjaka ta bulu pinaka Barça （Futbol Club Barcelona）katua Reial Club Deportiu Espanyol, au aicu a Barça avan nu tjalja pungadangadan a kinateveteveljan a sakulan a djemakedjaka ta bulu i kacauan.
kalevelevan
aza kalevelevan imaza i barcelona avan a 地中海式氣候 nua aya, tjevetjeveng sa maseljec i kaljavuceleljan, au semezam katua tjemetad i kaljazalangzangan. tjaljaljaljeqel nu icigac katua nigac, a ljemita qadaw papamaw a sezaman tu 10℃. saka kedrikedi a semulja i barcelona. nu izua semulja a qadaw, kipuvarung a kiruku. au tjalja semezam nu sicigac katua hacigac, a ljemita qadaw papamaw a sezaman tu 25℃. katjaisangas izua vinecikan tu 38.6℃ a likisi imaza i lizulizuk.
kasicuayan aza roma a caucau nalemingdjelj taicu a kadjunangan, izua kimaya drusa a kuzulj a cavilj patje tucu, mavanga tjaljapukeljangan a hici itua cinalivatan nua se sipanya. izua anan aza milimilingan patjara tua kasicuayan kimaya drusa a kuzulj a cavilj, izua tu ita qadaw, aza sicuacuayan a roma a mareka varukur na djemaljun imaza i ljaviljaving ta ljavek i barcelona, uzai a caucau naljevavaw ta sikamasan sivalj a varukur sa na pennetj a sikavaljut. avan sika tucu a ngadan na kemasi aicu a varukur pinaka "Barca Novena" nase sicuayan a roma a kai. ui angata tu aicu a vecik qivu tu Barcelona a siayaya. mayanaga izua a kai na qivu tu azua ngadan kemasi tua tatekelan ta vawa（BAR）, kalevelevan（CEL）katua viqviq（ONA）matevetevelj aicu a tjelu a vecik. ayatua izua liawliaw a tatekelan imaza i barcelona a lizuk, nu seleman, tjatjurvu a sikataqaljan namaqepu imaza a temekel sa maljavaljavar. au izua bulay angata a qadaw katua qaca a qadaw nu kaljazalangzangan, nu seleman itua pitju a miligan, izua anan a qadaw i vavaw ta kalevelevan, temeljaran aravac angata.
Xincheng
sincen（新城鄉）
sincen guan (tinurukuan: alang paru；’inamizukuan: sudadatan；pinairangan: sin-siânn-hiong；nginaingayngan: sinˋ shang hiongˋ）, sicuayan izua drusa ngadan timadju tauta duluman kata daluwan. i maza i pasaviri tua taiwan a kalingu king, a i viri kata keledep nakidjekec tua siulin, a i tjaikacedas na kicevung tua taipingyan, a i navalj kicaing ta milun pana dideq kata hualien hici. a sikici 29.4095 km², na ljaqedi  ta hulien hici avan ta tjaljakedrian a qinaljan i kalinguking.
aicu guan sangasangasan a siljitaladje ta kalingu, aza kinaizuanan a kadjunangan a kicain ta gadu sa i ljaving ta ljavek, saka izua ngadan “sincen kasintan” aya qivu. aza ljaviljaving a paka ljavek a djalan kemasi navalj i cisintan(七星潭) sema viri mata yueyawan(月牙灣) a pacunan ta ljavek. izua liaw talem a racev kata kakudanan, mirazek ta sengsengan a qacilay kata inalang a qaciljay. saka taqinaljan kidjalu tu salenguwaq, izua masa ljivavaw mirazek a kivangavangan.
ljadut ta hualien hici, mamaw kata djian guan mirazerazek a hici, aicu penuljat ta hici a caucau kimaya djemaljum drusa puluq kudraw. au a i kalinguking tjaljaqacavan a vavelian a siubay “carrefour”, “hola”, imaza a king.
kadjunangan
a kadjunangan i sincen guan sedjlj lizulizu, avan angata 97% pakata penuljat a kadjunangan a guan. a kinalangan nua kadjunangan ladruq saka lusepitj, maka ljaviljaving kemasi viri patje navalj tu 16 km, a kemasi kacedas patje keledep tjalja melavan kimaya 5 km. izua milun(美崙) pana, sanzan(三棧) pana kata shumici(須美基) pana cemalivat semamaza. au pakata sengsengan, ngiu, kiciqaw, izuanan semaqaciljay miraezk tauta. pakata kinapangaljan a paljavak i sincen guan, izua alu qinaljan, sinecen, senan, kangle, dahan, beipu, djalin, djali kata djasin. a penuljat a guan izua sincen kata beipu, aicu drusa qinaljan piniliq pasaviri a sincen kata pasanavalj a sincen. aicu drusa a qinaljan avan za sanzan pana a dideq. aza kinacadjan tu 12 km. aicu pasaviri a sincen matjadrusa mula izua sincen kata senan, na kicaing ta tairuku nua kuka kakivangvangan kata suhua kunglu. izua gaku na kutjung a siulin, gaku na kukumin a sincen, disiaba i sincen, biu i sincen, sincen a kakivangvangan, sincen a sicuayan a hici. sinipapungadan a nanemanga i maza i pasaviri a sincen, ljakua aicu imaza a caucau amin tu drusa kuzulj sa lima taiday. kimaya 1/8 pakata penuljat a guan. au izua unem a qinaljan, beipu, djali, dahan, kangle, djasin kata djalin, kimaya aza penuljat a caucau pakata sincen guan imaza. a kinaljcadjan izua tu 3 km kata hualien hici, izua disiba i beipu, sincen a gukusiu kata venecikan na takakudan a umaq, na nugiu cacukingan, iubingkiyuku, kakipucemelan a kalingu nua sivitai a kuga, cisintan, kalingu hikugiu, tjasan hikugiu na sivitai, dahan daigaku, kuzing haysin kaucung a gaku, gaku na kutjung a sincen, na sihu a papudingkingki kata vavelian a siubay “carrefour”, a tjalja papazangal a kikang imaza linindjelj.
kalevelevan
a kalevelevan semezan tu kemaledeledev, a ta caviljan a sezaman 22.5°C, au a sikudjaljan avan 2264 mm, nasuzusi a igininkan a kalevelevan.
cinalivatan
aicu sincen guan ka sicuayan pakata turukuzuku a qivu “daluwan”, saka pairang a qivu “duluman” kata “dawkeman”. ka cinting a djiday, ti wuchuan(吳全) kacuing a nugiw semamaza a qemuma, lja turukuzuku puliaw a kiqeci malap tua quluqulu, au cukulu ta ripa sikiqecen ta turukuzuku, avan nu sikipu ngadan ta “sincen”(imi atalasi a hici)”. ulja aza izua kacalisian mangetjez a kilivu avanzua kitjukuda vaik a pasanavalj. ka 1875 a cavilj, ti kamakama a ludacun(羅大春) kacuing a sivitai semandjalan kemasi suaw(蘇澳) mata kalingu, au sinivarung imaza masan ta sangasangasan a guan siljitaladje ta kalingu, saka izua ngadan “sincen ” aya qivu. ka 1896 a cavilj, lja yiwe(乙未) makilu ta ripun a maqaqeci avan zua qavan nua ripun semamaza. ka 1914 a cavilj, aza ripun kamakama zudjudjian zumatay (佐久間左馬太) kacuing a sivitai vaik a kiqeci djemadjas tu turukuzuku, ka maka semanguaq lemingdjelj ta kalingukangting(花蓮港廳) a sincen citing(支廳), aza ripun sihu ulja mapuala ta sinikakudan ti kamakama zudjudjian, saka ka 1920 a cavilj, cemekaulj aza ngadan ta “yenhay” timadju, sincen citing pavalitan ta “yenhay citing”, a sini varung lemindjelj pinyei(平野) ci. ka 1937 a cavilj, aicu pakata kalingukangting a pavalitan a sirasudjan, cucansu pavalitan tua citing. sualapen yenhay citing, saka pinyei ci pavalitan ta “yenhay zuang”, kanri pakata kalingukangting a kalingudjin. au kapuamin a maqaqeci  avan nanan za kinipungadan, kanri ta kacalisian a kadjunangan nasekalingudjin, linindjelj ta yenhay guan imaza, saka ka 1946 a cavilj, pavalian ta “sincen” aicu a ngadan, “sincen guan” aya, au ulja ceviqen a kacalisian a kadjunangan, linindjelj ta siulin guan patje tucu.
caucau
a sincen guan masansimatjelj a caucau i kainlinguking, au masansitjelulj a mavalidan pakata kinapangaljan a paljavak. saka aicu a mavalidan tjaljavavaw ta na kuka a papamaw. tucu 15 a caviljan, aza caucau itua 20000-21000, ka 2019 a cavilj lima qiljas mamaw kata 2011 a cavilj a cuaucau. ika na miralua a tjuruvuan ta caucau. avan nu masan maljian na hici a mirazek i taiwan. ljakua tucu a kinsihu i beipu mula semanumaq tu 651 paljingan a ljavavavavan izua tu pitju a sinan na maqacuvucuvung a kakaizuanan, a sinan tjaljatekuan avan za siubay, au kinsihu a kisang djemaulj ta uli sa siubuy a sengesengan. lja aicu a kadjunangan ljadut ta hualien hici, izua qacaqaca a  siuby linindjelj imaza, nu tjaivilianga qatjaw masan tua i kalingu a tjaljat djaljavan a mirazek a kadjunangan.
hasisiw
i kalingu sincen a hasisiw
gimeng a beipu(北埔)
gimeng a djali(嘉里)
gimeng a djamin(佳民)
gimeng a djawan(加灣)
qadavan nua kacalisiyan i kacawan
kanada
napatagilj aza kinateveteveljan imaza i kingtun i untariu (Kingston, Ontario) a papirazek tua sipatjevarungan tua kacalisiyan i kacawan. sa pucapilji a zuma a kinateveteveljan seqaljaqalja a mangetjez semamaza.
taiwan
ka 2016 a caviljan, napenetj taza “kinaqatiyan nua taiwan a kacalisiyan” nu hacigacu sa ita a qadavan a sihu na tjuku Tsai. qaw paqaljapaljay tua kacalisiyan a cungtung ti tjuku Tasi tu pupalisiyan taicu a kinaqitiyan, sa kaljavaljavar  tua kemuda tu semanhulic tiamadju, pakeljang sa maqati a maseljaseljang a teveteveljan nua kacalisiyan, matu ciuyubukay nua cungtungvu(總統府) a “kinateveteveljan a kisan ljemenguaq a pacikel tua namapaqulid a likisi kata kisan pacikel tua kamanguaq a paqulid nua marka kacalisiyan"(原住民歷史正義和轉型正義委員會). saka, kiljaljava a sihu tua uri paqaljay tua kakudan kata likisi nua kacalisiyan a caucaw, sa maqati a mapacikel a niamadju a kamanguaqan, ulja pakipapaulingaw tua caucau a mapuljat i itua tja kukka, izuanga a liawliaw a kakudan itua taiwan.
Xincheng
kakipucemelan
kakipucemelan a kalingu nua sivitai a kuga
sincen isisiu
kuba
sincen guan a sengsengan avan za malanglang ta qaciljay, izua mareka maljimalji a kana qaciljaciljaing, izua zaqtja. au penuljat drusa pulua sa tjelu a kuba, nu ita cavilj a inalangan izua tu lima puluq sa sepatj a laulavan.
kivangavangan
aicu ziriu pakata caucau semamaza i cisintan(七星潭)
tunis
aicu a tunis mavan a tjaljatemalidu a lizuk nua i tunisiya. qadjav tu kaizuazua a 2,700,000 a sikataqaljan imaza.
papungadanan
aicu a vecik a tunis mavan a paumaljan a sarumazi tua inarabikan (kai nua searabik) a ngadan تونس. pinapuvecikan aicu a ngadan ni yaqut al-hamawi a searab a sanvenarung tua kadjunangan i tua supuan nimadju a mu'jam al-bûldan (mavan a putakalan tua maretimalji a taqaljaqaljan). izua matjaliaw a kininemneman tua kasizuan nua aicu a ngadan a tunis. pakapaqulid a mareka hakasi tu kinasizuan a ngadan a tanith (siaya uta a tanit katua tanut nua zuma) a pakaqadaw a cemas a vavayan. mamamavan a sipapungadan a kasicuyan a qinaljan tua mareka kipalaingan i tjarivavaw.
quljicaca
縮圖 quljicaca(構樹)
masanliawliaw a quljicaca izua i pasanavalj tua chuku, ripun, malasiya kata kadjunangan i taypingyan, sa maqati a pacucun taicu a quljicaca izua iteku a sasusuan tua vavavan na katjunangan i taiwan. rutemaletalem a cawcau taicu a kasiw a sipakan tua size, qacang kata venan, saka pinaka a “na venan a kasiw(鹿仔樹) ”.
ka 1960 a caviljan, papupicul a sihu tua temalem ta kasiw kata quljicaca, masa maqati a sinanqadupu a qaljic na quljicaca. saka tjuruvu a cawcau a semeqas ta quljicaca tua qemaljic sa veneli tazua a qaljic kaizuan. aza a namalum a vangalj na quljicaca mavan a tjaljapazangal a lami nua qayam, sa mavan a kakanen nua kaqunuwan isasaw.
kasicuayan, uri qemaljic ta quljicaca a kacalisiyan tua sinanitung kata sinicaqis, sa sinankavic uta. aza madajdjekec a qetim na quljicaca, maqati a djuasi i cabuk sa ljemuceljuc a putjelu, saka namasam ta lumeljak aicu a cabuk nu kemavakava.
kaizuan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所. P272.
Chishang
cesan guan(’inamizukuan: Fanaw；nginaingayngan：ciiˇ song hiongˊ；pinairangan：Tî-siōng-hiong) imaza i pasanavalj a kalingu a sema taitu sevesevec a lizulizuk a kadjunangan, a i tjaikacedas mavan a dunghe, a i navalj kicaing tua i guansan, pasamaza ledepan a viri kicencen ta hayduan, i viri nakidjekec tua vuli.
aza guan i vecekadan a pasanavalj a kalingu a sema taitu sevesevec a lizulizuk a kadjunangan, avan ta seljenguwaq a lizulizu pakata sinwuli(新武呂) pana, izua gadugaduan i vecekadan tua taiwan i kaledep, izua ljavek a gadugaduan i pasacemedas, a kalevelevan semezan tu kemaledeledev. tjaliavan a qudjalj, saka izua “cesan paday”, au sinan ca “cesan bingdu” na masan tjalja pungadangadan i taiwan.
sedjelj a pairang kata amizuku. temalem a sinan pazangal nua imaza.
lja aza qinaljan avan zua i ljezaya ta dabu djanaw, saka avan anga ta sinpungadan “cesan”. ka cinting kuangshu (光緒) a djiday, a qivu “sinkaiyan”(新開園), atalasi a quma a imi.
kaljasangasangasan
pakata kaljasangasangasan i cesan, izua nansin(南興) sicuayan a kakaizuanan, vunan(富南) sicuayan a kakaizuanan, bautjayan(保甲園) sicuayan a kakaizuanan, ljakua nekanu pitja paqulid tua linuiluvan a pasemalaw, avan nusika pazangal a kemeljang tua tjemaisangasan a caucau ta tinaliduan a padjaljiyan.
cinting a djiday
ka 1836 a cavilj, aza pinpu zuku ti silaya(西拉雅) zuku tjaisangas a kakaizuanan i akaw kazatjan kata lawnun(荖濃) pana makaljaving a kadjunangan, sezuljuzulju a mamaza i guansan, cesan kata vuli. ka 1842 a cavilj, aza pinpu zuku kata puyuma zuku maciu a kilivu ti amizuku i dungli mula nua vuli guan. saka ti amizuku a napatjavat i wulu(烏漏) qinaljan kata salaw (沙荖) qinaljan. au ti pinpu zuku semamaza a qemuma, kiracev. tazua aza pinpu zuku na sepulingetj kemasi viri patje navalj izua ditjezuang(迪階庄,kalingu king yili cen sanmin li tucu), zuluzuang(諸羅庄,yili cen cunri li) kata maluzuang(媽汝庄,yili cen sungpuli tucu), au i vecekadan avan nu dazuang(大庄,vuli guan dungli mula tucu),  pasanavalj izuanan sinkaiyan(新開園 cesan guan djinyan mula), lilung(里壠, guansan cen tucu), kata penuljat a kadjunangan a cesan kazatjan.
ka 1851 a cavilj, izua pinpu zuku kemasi wanluan(萬巒) qinaljan a cisan(赤山) mula kata wandjin(萬金) mula, pasa gadugaduan i vecekadan tua taiwan au mamaza i bawsang(寶桑) avan nu taitu hici tucu. ka 1859 a cavij, tiamadju mavaday patje pasaviri, sema i dazuang(大莊) au sitalem kata tjaisangas a sikataqaljan. lja liaw a caucau kata kedri a kadjnangan, saka mavaday pasa zuma a quma, patje sinkaiyan kata dabu imaza.
ka 1862 a cavilj, lja mekedri ta kakaizuanan pakata silaya zuku sepulingetj pasakacedas, aza amizuku i vuljavuljau patjavat makacedasan ta ljaviljaving pakaviri, au aza libi(禮弼) tacemkeljan kasusu makadunghe kata ljavek a gadugaduan, patje imaza tucu a kalingu vuli guan yunvung(永豐) mula, qemuma kata qemaljup. ulja liavan ta zaljum i dabu pana kata tjasaljenguwaq a kadjunangan i ljavek a gadugaduan, patjavat i pasakaledep a dabu pana, pasakacedas a kalingu a sema taitu sevesevec a lizulizuk kata ljaqedi aza vinasal i dabu djanaw. ka 1874 a cavilj, lja izua makaqeci kata ljukiu(琉球) a sikataqalljan a rikishi, aza amizuku i sinevaudjan kata macaren kilevuci patjavat i dabu, au avananan tu vecekadan i libi, tjaljiazua meqaca a masan ta nase amizuku a qinaljan, dabu qinaljan aya. kemasi 1875 a cavilj mata 1895 a cavilj, izuanan mareka amizuku kemasi vuljavuljau patje vusin(富興), linindjelj ta suyzuy(水墜) qinaljan imaza.
ka 1875 a cavilj, lja izua makaqeci kata ljukiu(琉球) a sikataqalljan a rikishi, aza cinting sihu sualapen ta “dikinay a matua na kacalisian a kadjunangan” au pavalitan ta  sinan pazangal a qemulic ta kadjunangan kata kanri na kacalisian a sikudanan. au patagilj tjuruvu a pairang qemuma i pasakacedasan.
ka 1881 a cavilj, izua namazaljum i dazuang kadjunangan, saka mareka caucau semanavalj i sinkaiyan. au izuanan pinpu zuku i binan, aicu caucau sicuayan kemasi akaw vuljavuljau au semakacedasan i dabu, sikaiyan kata wanan a qinaljan.
ripun a djiday
ka 1894 a cavilj, izua tjawu(甲午) maqaqeci pakata cinting sihu kata ripun, au ka 1895 a cavilj, pakata sinanpapasusuan a maguan(馬關) a vecik, taiwan siveciq sasipavay ta ripun. lima qiljas, ripun sihu linlingen aza sivitai kanri ta taiwan, au izua isauni a patagilj a yiwi(乙未) maqaqeci. ka 11 a qiljas 18 a qadaw, aza ripun sihu pakeljang tu sinanguwaq anga i taiwan. ljakua, izua livulivu imaza i malji a qinaljan, au cesan avan nu tjaljavilian a kakaizuanan pakata livu.
ka 1909 a cavilj, ripun sihu patagilj djemulung “patjavat semataitu sinivarung” izua 2370 a marutarauljan a kadjunangan sipavecik ta kakaizuanan a cuacua patjavat mamaza. lja izua qaca a djanaw imaza, sipungadan imaza ta matu a ripun a ngadan “cesan”, au qivu ta “cesan mula” (sinsin mula tucu).
mumalj a palalaut
kininemeneman aicu a "mumalj a palalaut" tu mumalj itjen a mapuljat a caucau a nasi itua kacauan. siaya a Ewige Wiederkunft nua kakaian a deci (Deutsch). sa tja kineljangan uta a eternal return katua eternal recurrence a siniaya a kakaian a amilika.
Chishang
ripun a djiday
ka 1913 a cavilj, lenindjelj ta taitu seman alju kabushiki gaisha, kipusikining aza sengesengan pakata seman alju kata patjavat a caucau, au linindjelj tauta drusaiday sa tapuluq a umaq i cesan mula. ka 1919 a cavilj, izua zemaljum i ripun cangye(長野) guan cyancyu(千曲) pana, saka izua sepatj puluq sa siva a na maljimek a zaljum  patjavat semamaza i cesan.
mumalj a palalaut
sikinemeneman ni nicay (Friedrich Nietzsche)
tjaljapazangal aicu a vinarungan patjara mumalj a palalaut a kemasi tua mareka pinakavecikan a sikinemeneman ni nicay (Friedrich Nietzsche).
Chishang
ripun a djiday
ka 1920 a cavilj linindjelj ta “cesan zuang”, sipavecik pataiduting guansandjin sa kanrivi. ka 1921 a cavilj, aza taitu seman alju kabushiki gaisha mumaljem a remasudj, sualapen ta sengesengan pakata patjavat a caucau, au linindjelj ta taitu kaitu(開拓) kabushiki gaisha, saka qivuing ta caucau imaza i taiwan. lja ika nabulay a rarasudjan, mapulju ta kinsic, nakuyangata a kinaizuanan a kadjunangan. aza ripun kata caucau patjavat semamaza vaivaik sakamaya, au aicu a vinarugan a papatjavat ta qinaljan ika na maqati.
ka 1926 a cavilj, izua kisiya a djalan pasataitu, aza qinaljan i disiaba i dapu(大埔) tjalja mirazek ta sinkaiyan au sinan vecekadan. saka izua liaw a caucau patjavat kemasi sinzu(新竹) kata miawli(苗栗) nesan(內山), mapazulju ta caucau i cesan. kemasi 1930 a cavilj mata 1940 a cavilj, mapazulju tjuruvu ta caucau.
kadjunangan
aza cesan guan imaza i kalingu a sema taitu sevesevec a lizulizuk a kadjunangan na i tjalja pasavirian a lizu a qinaljan, gukusiu i cesan avan nu tjaljavavavan a kinapangaljan a kikang. izua vuyan, vuwen, dapu, sinsin, cinvung, dabu, djinyan, wanan, vusin, censin tapuluq a mula. pakata caucau, na sepulingetj i lizulizu, izua tjatjuruvuan a caucau i vuyan, vuwen, dabu kata sinsin aicu sepatj a mula, au aza vuyan, vuwen kata dapu avan nu mavalid a mula, saka sinsin tjamalua a mula. au kinapangaljan, sikakudan kata sinkic imaza i vuyan mula. aza nasidjaravacan izua masansivalj a djalan i taiwan kata na kisiya disiaba cemalivat mamaza. aza ljavek a gadugaduan i pasacemedas kemasi viri patje navalj izua dapu, cinvung, djinyan, wanan, vusin kata censin. au aicu unem a mula i gadugadu kata calisilisi tja mapulju a caucau a guan.
cesan guan kemasi kacedas patje keledep a tjalja lavan kimaya djemaljung ta 8.5 km. maka navalj mata viri a tja laquqan kimaya djemaljung ta 15 km, a kadjunangan kimaya 8268.5455 marutarauljan, kimaya qemavas 2.35% pakata pulingetjan nua kadjunangan i taitu king. aza lizulizu a kadjunangan tu 3652 marutarauljan, kimaya qemavas 44% pakata pulingetjan nua guan, aza calisilisi a kadjunangan tu 3350 marutarauljan, kimaya qemavas 41% pakata pulingetjan nua guan, aza gudugaduan tu 1267 marutarauljan, kimaya qemavas 15% pakata pulingetjan nua guan.
pakata mirazek a hisiu
cesan guan i pasa kalingu a sema taitu sevesevec a lizulizuk a navalj binan pana, kadjunangan, siukuluan(秀姑巒) pana aicu drusa a tjaqaca zaljum nakitjau malji a siqaliusan imaza.
aza binan pana a ladruqan tu 84 km, sipavecik pasuylicy(水利局) sa kanrivi. au zaya avan za sinwuli pana, a qapulu imaza i vecekadan nua taiwan gadugaduan a guansan kagaduan silisili a kacedas. aza sitjevuta angata na zaljum kemasi pasakeledep a viri a guan, masan patjatjukudaing na cesan kata na guansan a pana a paljaljaqedi. au tinevelj wanan pana, nisuy(泥水) pana kata tjawu(嘉武) pana aicu tjelu a tjakuljay a pana kemasi ljavek a gadugaduan i pasakacedas, saka segaljudj maka zuma guan.
aza siukuluan pana a ladruqan tu 104 km, sipavecik pasuylicy(水利局) sa kanrivi tuata. au tja ljacadjavan qapulu avan za lele(樂樂) pana. a ladruqan 81 km, izaya lungcyan(龍泉) aya, kemasi luntien(崙天) gadu i vecekadan tua taiwan, aza pana segaljudj kemasi pasakeledep a viri a guan, pavalitan ngadan ta wancaw(萬朝) pana, au makaviri i wentien(文田) a tjakudrang i pasakacedas tu 200 maru tadjekuacan. au tinevelj kata dabu pana saka segaljudj maka zuma guan. aicu siqaljutj i cesan guan izua drusa tjakuljay a pana, djiyan pana kata dabu pana, kemasi ljavek a gadugaduan i pasakacedas.
pakata qaciljay
kasicuayan aza dabu djanaw izua tu 100 marutarauljan, avan ca benibeniq a tjabeku pakata tjeljekaz, ulja aza nugiu pazangal ta kinilamian, kalju ta sinisasavan ta zaljum, saka tucu amin tu 28 marutarauljan, ljakua mapazulju ta kavuavuan.
paljavak tua kadjunangan
izua tapuluq a mula:
dapu(大埔；’inamizukuan: Kalokapuk)
vuyan(福原；’inamizukuan: Ciataw),
sinxin(新興；’inamizukuan: Fangafangasan),
vuwen(福文；’inamizukuan: Cicala'ay),
cinvung(慶豐；’inamizukuan: Cipuwa),
dabu(大坡；’inamizukuan: Kawaliwali),
djinyan(錦園),
wanan(萬安；’inamizukuan: Dihekoay),
vuxin(復興；’inamizukuan: Cikowa’ay),
cenxin(振興)；’inamizukuan: Muliyaw)
kivangvangan
大坡池 dabu a djanaw
台糖池上牧野渡假村 cesan pagung a kadjunangan a kivanvangan
台東縣客家文化園區 taituking haka a kakudanan a umaq
池上蠶桑休閒農場 cesan kaiku a kivanvangan
伯朗大道 bulang a djalanan
池上秋收藝術節 cesan patalidu pakata pulami a kamuku
萬安磚窯廠 wanan a kuba pakata lingga kata tapi
池上圳 cesan a hisiu
kanalung
situcuan i qinaljan
a katalemang avan aza pakata nugiu. a i qinaljan izua maljetimalji a kinasaluan a cemas tja izua bukiu, tinsiukiu, haliluya kata ciuru kiukai. izua tja tjuruvu a namirazek a cemekeljan kata na daigu a gaisiuzing nakitjuala imaza. aicu a masansivalj a djalan i taiwan aza 台9線 aya itjen a i kanalung piniliqan ta izua i zaya kata izua i lauz. au sikataqaljan sedjelj a paiwan zuku. ljakua a i pasazaya ta i kanalung a 14 talingan sedjelj a ami zuku. maqati itjen pakazaya tua djalan patje i djumulj, unsing kata rulakes.
ljakua situcuan caviljan sikeren a zemurung nua tja sikataqaljan, maqati itjen pacun aza i disiba i kanalung ta metjuruvu anga nakemasi maza i pasa viri a lizuk na kitjaulanga ta sengsengan sa benaw ta zidusiya a caucau semamaza i kanalung a unsing kivangavang.
izua lima a kacalisian a qinaljan, avan a kanadun, tjavuqel, tjaljutjaljun, padrangidrangi, kata Cilalongay nua muqami a qinaljan.
disiaba i calaviq
aicu a disiaba i calaviq mavan a pinaljavakan nua i taitu king i tjauvali guan. mavan auta aza a disiaba a rinevuranga itua a kisiya a djalan a cemalivat tua taiwan i pasa navalj, saka izua tjaljasasanguaqan a disiaba i taiwan, ljakua nu 2024 a caviljan tjelu a qiljasan uri mumalj a semekez a kisiya imaza, sa maqati a ljaljitekuan na caucacu a disiaba. katjaisangas nakipuvarung tu aicu a kisiya a djalan a cemalivat tua taiwan i pasa navalj, lja aza a 瀧溪 kata 金崙 matja drusa a disiaba macacadja aravac, sa lemingdjelj taicu a disiaba pinaka 號誌站 nua aya i calaviq, avan sika maqati a semekez mamaza a palamu kata secevung tua zuma a kisiya.