cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tuvalu
pasanavalj taza ljavek a pasivik (taipingyang) aicu a tuvalu (ayain a tinuvaluan). pinaljavakan izua siva a maretimaljimalji a kadjunangan nua sihu a tuvalu i tua ljavek. namasan vecekad tua hawaii katua australia. a i pasakacedas tua tukelau (Tokelau). a i pasakacedas a navalj tua samua (Samoa) katua walis katua vutuna (Wallis and Futuna). a i pasanavalj tua vidji (Fiji). a i pasaviri tua kiribati. a i pasakaledep a navalj tua kadjunangan nua santa cruz katua vanuatu. a i pasakaledep a viri tua nauru. mavan 10,507 aicu sinisupuan tua caucau nua tuvalu a vavecikan ka 2017 a caviljan. sasusuan aicu a 26 km² tua pasalavaan a pinaljavakan nua tuvalu a kadjunangan.
katjaisangas a kaizuazua a caucau a pulinisiyan (Polynesians) imaza a kadjunangan nua tuvalu ka 3000 a qadjav a tjaisangas i caviljan. kasicuayan a tjaisangas a djinaljun na caucau se iyurupu (Europe), sipacacikel na caucau a pulinisiyan a varukur niamadju taza matjalialiaw a kadjunangan i pasaljavek imaza.
pasemalaw a kisanvenaruvarung tu sekaumaljan na caucau a pulinisiyan a kemasi tua samua (Samoa) katua tunga (Tonga) a pasakadjunangan na tuvalu imaza, tazua semekez tiamadju a makavarukur. saka kemasimaza tiamadju a vaik tua zumanga kadjunangan nua pulinisiyan i tua melanisiya (Melanesia) katua mikerunisiya (Micronesia) katjaivililj.
katjaisangas a mangetjez ti alevaru de mendana (Álvaro de Mendaña) a se spain (Spain) a rusansalimaliman tua makavarukur tu a pasaljavek i maza ka 1568 a caviljan, tazua kineljang nimadju tu izua kadjunangan nua nui (Nui) imaza.
kadjunangan
thumb|280px|right|izua maretimaljimalji a kadjunangan nua tuvalu a i pasaljavek. thumb|280px|right|a i pasaljavek aicu a i vunavuti (Funafuti) pinaljavakan nua sihu a tuvalu a matjasiva a kadjunangan izua nanumanga (Nanumanga), niutaw (Niutao), niulakita (Niulakita), vunavuti (Funafuti), nanumiya (Nanumea), nui (Nui), nukuvetaw (Nukufetau), nukulaelae (Nukulaelae) katua vaitupu (Vaitupu).
kasicuayan
taza vinaruvarungan a tja sinikeljang a sekaumaljan nua cuacau a tuvalu tu kaizuazua imaza i pasaljavek a pasivik katjaisangas a 3000 a caviljan. kinelialiaw a caucau a pulinisiya a makavarukur tu pacacikel tjaizua samua (Samoa), tunga (Tonga), katua zumanga a kadjunangan i tua ljavek imaza, tazua katjaisangasan a mangetjez a caucau se erop. patjara aicu a matjasiva a vuguvug, kinaizuan a alu a vuguvug nua caucau a tuvalu. manasika tja kineljang aza pinapungadan a tuvalu aza siaya tua kinateveteveljan a matjalu nua kai a tuvalu.
kinakaian
nua tuvalu a kuka a kinakaian aicu a kai a tuvalu katua kai a amilika. mamaw aicu a kai a tuvalu a sinikudan tua kinakaian a pulinisiyan, matu izua kai a hawai (Hawaiian), kai a mauri (Māori), kai a taitiyan (Tahitian), kai a rapa nui (Rapa Nui), Samoan katua Tongan. saka, siayaya aicu a kai a tuvalu namaya tua kinakaian nua qinaljan nua pulinisiyan i mikrunisiya (Micronesia) katua i pasaviri a vecekad tua melanisiya (Melanesia).
avan a sikiljavaran a kai a tuvalu nua masantalj a caucau i tuvalu. ljakua izuanga ta kai matu aza kai a gilebetis (Gilbertese) a sinikiljavaran nua caucau i nui (Nui). sinipaljavak nua sihu aicu a kai nua amilika i tuvalu. ljakua inika ljemita tua qadaw a sikiljavaran nua caucau aza kai nua amilika imaza.
kinatuluan
thumb|right|220px|kakedriyan a i tuvalu. kinacaquan nua caucau a 99% tua vinecikan nua kai i tuvalu (aicu a sasupuan nua i kacaviljan a 2002).
senay katua zian
fakaseasea, fakanau katua fatele aicu a sinansenay a sinikudan nua caucau a tuvalu.
sipacacikelan
thumb|right|220px|aicu a gungkang a manuvulaw (Manu Folau). a qadjav a 8 km a kinalaruqan nua djalan izua i tuvalu. amin azua djalan a vunavuti (Funafuti) na sinan djalan kacaviljan a 2002. ljakua patjara zumanga a djalan, inianan a sinandjalan tucu. neka a djalan nua kisiya imaza i tuvalu.
amin aicu a puvarukuran a vunavuti (Funafuti) a namasantalj a ljaljevavavan tua varukur i tuvalu. sipacacikecikel aicu a gungkang a masandrusa. izua gungkang a nivagi a sikamasantjelulj (Nivaga III) katua gungkang a manuvulaw (Manu Folau). maqati tjen a makavavaw taicu a gungkang a drusa a pacacikel a kemasi tuvalu a suva (Suva), vidji (Fiji) katua vunavuti (Funafuti) a sema zuma a vuguvug (kadjunangan i vecekadan tua ljavek nua i tuvalu). pinapusaladj a sihu a tuvalu nua taiwan i kacaviljan a 2020, vineli aicu a pinaka muitiva (Moeiteava) a gungkang a tjatjevavavan nua sisan umaq.
amin aicu a puhikukiyan a vunavuti (Funafuti) a namasantalj a ljaljevavavan tua hikuki i tuvalu tucu. sipacacikelan izua makatjelulj a hikuki nua vidji kahikukian (Fiji Airways) a kemasi tua suva a patje vunavuti (Funafuti).
Pairang
aicu a Pairang (bân-lâm-lâng) zuku nuaya mavan na i Hukken a kaizuanan. nasepaljavak tjai Tailiku, Taiwan, Pilipinas, Malaysia katjai Singapura a Pairang zuku.
izua pinairangan a kai i pairang i tua taiwan.
thumb|250px|Pairang a kinacemekeljan i Huken
supu
a supu nua Pairang a caucau tucu, izua man 62000000 sakaizua, qau tjaljatjuruvuan a i pinui Tailiku an a Pairang a caucau.
pinulingetjan
aicu a Pairang zuku izua masanunem a pangaljan, mavan a se Huken, se Kuangtun, se Zetjang, se Nanyang kata se Taivang.
thumb|right|Pairang zuku
Kuangtun
se Leizu- se Hainan
se Hailuhung- Haihung, Luhung, Chengtziu, Huizu.
Zetjang
a se Zetjang virivirian a kinaizuanan, izua se Wenzeu.
Nanyang
a se Nanyang navaljan a kinaizuanan, izua se Malaysia, Singapura, Pilipinas, Mintian, Vietnam, Indunisia.
Hung Rui-lin
aicu ti Hung Rui-lin (ciniukukan:洪瑞麟；pinairangan:Âng Sūi-lîn), avan ca semanzuga a caucau i taiwan, nalemedaw kemasi imaza i taihuku i Tōa-tiū-tiâⁿ a kadjunangan. au namakeljang tjaimadju tu mareka zuga patjara 採礦 a ninpu katua cinalivatan nimadju imaza i 礦坑 a kadjunangan.
saluda
aicu a cemel a ngadan na pacugan a kemasi “masalu” aya.
sikakudanan
namasaluwanga a payuwanzuku namatucu: aicu a cemel, nu veneve a asav na saluda, uri pacucun a cawcau taza valjaketj i asav sa kemeljanganga tiamadju tu uri kemudanga ta kisusangas ta raljiz tacu a cavilj.
sa uri semupu taza valjaketj i asav a payuwanzuku sa kemeljang tiamdju tu pida a raljiz a mangetjez tucu a cavilj. qaw nu tjadut aza valjaketj tua ingav na saluda sa tjavililj a mangetjez a raljiz; nu makeljang a valjaketj i asav sa tjaselapay a remaljiz tucu a cavilj.
masa aicu a cemel a ngadan matu a penaywanan a “saludau” aya, sa inika alapen taicu a cemel a masan makeljngan i djalan tua sipapacun a vavayavayan, mavan a paqateleng tjayamadju.
nu neka a sengsengan i gudu, uri alapen na cawcau taicu a saluda, qaw tjinuqetjuq na cuqus ta tjakit, sa uri zemaing ta “du、du” aya, qaw maqati a pasacadjacadja aza zaing.
kaizuanan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所. P243.
puk
縮圖|295x295像素|puk masanliawliaw aicu a kasiw i afika(非洲) na masanculjuculjuan a kinaqadavan kasicuayan, qaw masanliawliaw itua masanculjuculjuan a kinaqadavan i kacawan aicu a tjakedri a kasiw tucu. aicu a puk mavan a tjaljapazangalan a tinaleman nu mazazeliuliulj ta masengseng itua quma a payuwan. nutjaivirilj a kivaquanga, nuri temaletalem ta puk a payuwan. sa uri temalem ta puk nu kaljauragan sa kipuk nu kaljavuvuan tiamadju.
masa madjulu a temalem taza puk sa maqati a papuculj tua kadjunangan uta, saka masan kinatjangelayan a puk nua payuwanzuku, puyumazuku, amizuku kata tayaruzuku.
aicu a “puk” a siaya, aza ngadan a pacugan mavan a madjulu a “paqetjutj” nu keman ta puk aya!
kaizuanan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所. P105.
sisekingan tua caquan a pakatjanu pinairangan
rinasudj aicu a sisekingan tua caquan a pakatjanu pinairangan nua qapulu nua pakasekingan tua sikakaiyan nua setayuan i taigaku a singkung. kapatagiljan ka papusengsengan a kungkuan a patjara kinakituluan tua kinateveteveljan nua setaigaku a singkung a venarung taicu a sisekingan.
Xiongchumo
Xiongchumo(熊出没) avan tiribi anime i tailiku. inalang tua anime na hwaciang shuwi na shenzhen.
sapulju
sapulju (新興村) nu sapulju aya tjen sabisi aya a patarevan nimadju
sapulju i 新興村a kinzang (金峰鄉) i taitu, mavan a seqaluqalu a qinaljan a  mapulingetj tua gadugaduan kata ljavek, a i pasanavalj ta tjavuali, naviri a 魯巴卡茲部落, a i tjaikacedas mavan a taipingyan, a i tjaikaledep mavananga a 金針山. tjavatjavang tua ljavek imaza, sa nanguaqan ta kinateveteveljan taimaza.
aimaza a sicuayanga a ngadan, avan a sapulju (撒浦路), pupungadan ta 路巴卡特 ka ciukukuanan, a aza kai na ciukuku mavan a 新興部落.
katjaisangas ta 39 a cavilj, aza sapulju mavananga a sepaljavak nua 魯巴卡部落, avan a qaqaljupan, sa siaya ta “sapulju” na taqaljaqaljan imaza, aza pacugan nua pinaywanan, avan a “qucaljan ta katjunangan”.
aicu a sapulju, izua a sepatj a qinaljan kata alu a cemekemekelj.
aza a sepatj a qinaljan, mavan a 舊賓茂部落, 布頓部落, 近黃部落, 史卡多部落；azua a 舊賓茂 i pasanavalj a kavulungan, izua a cemekemekelj lja 巴法法瀧, 古沙查.
azua a 布頓i pasaviri a kavulugan, izau a cemekemekelj lja ruvaniaw (邏法尼耀). azua a 近黃 i pasanavalj a kavulugan, izua a sepatj a cemekemekelj lja 德路那弗那夫克, 給你路古洋, 糾佳阿斯, 都飛龍. qaw aza 史卡多, izua a cemekemekelj lja 史卡多.sa teveljen ta alu a qinaljan i sapulju.
sapuy
patjara sapuy a kakudan
a pitua tja kakudakudan namasan paravacangata. nu pecungu itjen sa medjek makayanga lemikezalj kemesa tua kanen, nu kaljaljaljeqelan tjasi kalingulingulj akingidu tu sikaseljec. azua na mazazangiljan a kasasavan tja kakaqepuwan i qinaljan, nu izua pupalisiyan pucekecekelj, nu qezemezemetj pinivecekadan a sapui, sa tja ziazian a malevaleva. malap ta namalayicanga ljaviya wungeljen sa seman zaman, si paqulja ta djalan nu qezemezemetj. nu izuwa pacugan i qinaljan, pucevulj sa pakeljang tu yanuwan. kumalji a salilim ulja djaljuni a paseqeljing a kirimu. nu makakivaqu icengceng a liyav a iyav a gang a makaveljeluwan, tazua masi zaman tusi paqulja marepusalasaladj, a tjemiljuwal ta gang ta iyav sa sipangapangalj, izuanga tja kanen tja sini kalevanga mapuljat. nu cemulju ta qacang, malap ta zaman sa papedjeki tu semingis a pakasangas, kata cemapa ta vasa a seman aradj. nu masusalimananga tiamadju a uqaljaqaljai mavana sapuy a sikasengeseng tua ljemenguwaq ta turivecan a tjakit vuluq, a sipanaq a tiveljatan vakela, a siqusuqusul a kakara(kakarang) a vuka, katua seman djilung, sapuy sakamaya sikasengeseng. remaqazemetj a masi zaman, lemivu tua tidriyulj, cemevulj tua pakazuazuanan a lala, na lava, ciya, but, nu macevulj sa kaviladj madjameq sakamaya. a wumaq kasicuayan nakuya ika tja padjekedjekecan a qavuwavuwan a pucevulj, avan nu qemuveling aya ramaljemaljeng. ulja paljakev tua qeluz tua sialangan, ika kicaingan na qatjuvitjuvi kata sasayalj tu maljekuya tja umaq.
sapulju
kasi paljing ta gakku a 新興, azua liaw a zuga i qaljiv kata zaleman ta cemiuciur a cawcaw a ljetaladj ta kacuan nua kacalisiyan. ljaki a pupalidringan (停車棚), zaleman, binziu kata paljing, izua a vinecikan nua paywan, mavananga a kakudan nua paywan a penuljat.
izua i qinaciljay a umaq nu mamazangiljan i 新興村, maqati a pacun ta vinecikan ta kasiw na 甘比, sa maqatiuta ta kemeljanganga tua nanguaqan nua kakudan a paywan.
cinalivatan (likisi)
ka ripunanan, remingedilji ta gimen a sihu i 近黃社, pinaljavek na 大武支廳第二監視區 ta 近黃, 托畢錄, 那保那保, 庫塔卡斯. ka 1912 a cavilj (大正元年), riningedilji ta unem a gakku na sihu a ripun, mavananga a itjisangas tua remingedilji ta gakku i sihu nua valangaw (台東廳). ka ciukukuanan, aza 近黃警官駐在所 a inumalj a remingedilji ta 近黃村, sa pinaljavek nua 金崙鄉 ka 1945 a cavilj sa 4 a qiljas. masa i gaduan sa inika naseljenguaq imaza. qaw azua qinaljan a penuljat, pasetavat tua i tjaikaledep a navalj tua tjavuali (太麻里鄉) a 北里村 i 山地保留地, sa temapau tiamadju a mumalj, qaw papungadan ta 新興村. izua a mapulingetj a kinapangaljan a paljavak na tjavuali (太麻里鄉). aicu a mula a pulingetjan nua kadjunangan, avan a 4.88平方公里, sa aza kinamamamawan tua vavavan nua gadu avananga a takuzulj a vavavan a maru tadjekuacan imaza.
pinapapilipiliqan:pinayuanan a kai nua i pasakacedas
pinpu
aicu a pinpu, lja sinipungadan tua pinpu/pepu, avan a sipakeljakeljang tua kacalisian a penuljat i taiwan paka sihu tazua. saka izua uta zuma a ngadan pinaka 高山族, avan na caucau na kivaljut kaimaza i makagadu a kadjunangan a kacalisian aicu a imi. ljakua pasusu tua kinkiu itua kinateveteveljan patjara supuan katua bunka, tiamadju na makeljang tu aicu pinpu inika amin ita a zuku, avan sika tja qivu tu 平埔族群 siaya. au tucu aicu a 平埔族群 inika ljemaui tjayamadju masan tua 原住民族 nia sihu, amin a kebalan zuku nakitjuvaday kemasi amis zuku.
kasicuayan izua liaw a siqivuan pakatua pinpu a zuku. ka heland katua sipanya a sivitai mangetjez imaza tuzua izua 土著 a siyaya, au ka cin a djiday izua 化番 katua 熟番, lja aicu a 化番 katua 熟番 a caucau na imazamaza i lizuk a sikac, avan sika izua uta zuma a siqivuan 平埔仔, 埔仔人 katua 平埔番siaya（pinairangan：Pêⁿ-po͘-hoan；binaljakan：Pepohoan）, siyanga aicu a 平埔 a vecik izua kazatjan a imi. au djemaljun ta ripun na djemadjas ta taiwan a kadjunangan, izua ita a sunatj pinaka《臺灣蕃人事情》, na kiruku tu aza kacalisian nua i taiwan izua 高山族 katua 平埔族, ljakua tazua aza pinpu zuku na seman undu niamadju lja pavalitan tua ngadan tu 東寧族. ka minkuku a djiday, aicu a aljak nia pinpu zuku palemek tu maqulip anga azua taqaljan a vinarungan, manu inika ljemaui tu kacalisian paka hulic nia sihu tucu. lja tucu izua pazulju mareka kinkiu itua zuku nua i taiwan, avan sika aicu a cinalivatan pakatua pinpu zuku na masan pazangal itua nia siakai.
veneve
縮圖 veneve (ljinautjian: 發芽) nu aya, mavan azua veneve ta asaw a vat nua paday a kemasi tua qipu. pay azua sinitalem ni vuvu i pupadayan nu na veneve, avan azua makeljan tu uri pulami tucu a cavilj.
nu veneve anga, mavan a meqacaqaca a vat tuki vusam, kata meqacaqaca azua a 真菌 a kemasi 孢子, sa kudrakudranga tiamadju (azua a kasiw). rupacunanga tazua a veneve a kasiw, avan a lemun tua vat nua kasiw a 被子植物 tuki 裸子植物 sa masan tua kasiw. ljawa, azua a kasiw a kemasi a 孢子 a pinaka tua veneve uta, matu meqaca a 菌絲 a kemasi a 真菌孢子. saka, nu meqacaqaca a kedrikedri a nemanga tuki kudrakudranga a 生殖細胞, mavan a pinaka tua veneve uta.
pinapapilipiliqan:pinayuanan a kai nua i pasakacedas
qayu
qayu(厚果崖豆藤)
a pinaka ta 'ayu, layu na payuwan uta.
uri kiqayu a kapaz kata cuqus naicu a kasiw a payuwan tua kiciqaw, nuri penangul taza qayu tiamadju sa pasa tua pana aza qetim na qayu, qaw maqati a sikazulav na ciqaw aicu a qitim na qayu sa madjulu a kiciqaw a cawcau.
maqati a sinan tua cemel na qumaquma a qayu uta, saka maqati a pacun ta qayu izua i ljaviung tua quma.
qaw nu padjeleanga tiamadju, uri sekauljan ta pasa tua pana aza qetim, sa maqati a malap ta qecap tuki aray tua kiqicaw a mapuljat. sa nuri qepuqepu aicu a ciqaw taqepuqepuan a cawcau.
nu nuri qemayu a kiciqaw a payuwan, tjuruvu a cawcau sa izunga a tja kakudan uta. uri penanguljamen tu kinakemudan na ciqaw. saka, tjaliaw tua ita a ciqaw i marekasupu, uri penangupangulj amen a patje nekanga a ciqaw.
qaw, aza puqayu a cawcau, maqati a peniliq timadju tua tjelu a ciqaw itua marekasupu a namasa ta pavaletan.
kaizuanan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所. P136.
ljisava
aicu a ljisava, izua a alu a maretimalji a kinakemudan a cemel i kacawan, qaw izua tjelu imaza i taiwan.
aicu a cemel a ljisava izua i vecekadan na sasusuan tua vavavan i calisiyan kata qaciljaciljay a kadjunangan na taiwan, saka, masaliawliaw aicu a cemel i kadjunangan na payuwanzuku kasicuayan. qaw liaw aicu a ljisava i patekuteku ta kavulungan.
sikakudanan
nuri kivaqu a bununzuku, sa alapen taza asav naicu a cemel tua vengetjen sa talekelekan ta vaqu; qaw sinancalis na ljisava a payuwanzuku sa ‘inalap ta asav na viljuaq tua vengetjen sa talekelekan taza vaqu.
saka, makeljang aicu a maretimaljian nua tja kakudan, qadjaw a manasika a inika mamau ta kasiw naicu a cemel, tuki namateveteveljanga a tja kakudan kata zuma, uri kitulutuluanan itjen tua sipakeljang.
kaizuanan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所. P66.
langalj
aicu a langalj, kasiv sa kasengesengi a seman siteketekel a meseljang nua marusa, sakaki matjelu a caucau. aicu a langalj izua vincikan a pakialalang tua mudingan nua caucau, izua vincikan a pakialalang tua sacemel, izua langalj a vincikan a pakialalang tua qatjuvi a kamavanan uta. masikan a mayatucu a pakialalang tua langalj.na masan lialiaw sinanayan a langalj nua Paiwan: izua karutailj a langalj katua kalutjelu a langalj.
karutailj a langalj
aicu a karutailj a langalj, mavan a langalj nua mamazangiljan nu maqacuvung tua sikapalisian a qadaw nua qinaljanan.
kaljutjelu a langalj
nu tjezua tua sikapalisian a qadaw nua qinaljanan, aicu a kaljutjelu a langalj siteketekel nu maqacuvung a ljavaran tua rivurivuan niamadju saka marasudj tu uri na marepazekazekatjanga, uri na masaseljenguanguaqanga a varung niamadju a mamaw.
pinudrusan tua ljui a langalj
aicu a pinudrusan tua ljui a langalj, na masan lialiaw a patarevan. aicu a sangasangasan, avan nu patjezua ta na masan pazangal a qadaw. namaya tua Masalut, langalj asitekelj nua na palisi a mareka pulingaw. a ita kinateveteveljan nua taqaljaqaljan, langalj uta tjasikitekelan tua na mapaqaljay a caucau i qinaljan, tua mareka tja qali, katua mareka tja qaljaqalja. aicu asikamasanmusalj, avan nu maaeces a madrusa, inika palaing tu uqaljai tu vavayan. langalj a sitekel niamadju a kipakeljang tua kina mareqaliqan, kina maredravan niamadju. aicu a sikamasantjelulj, avan a ita papucekecekelj nua mamazagiljan. nu tazua nga qadaw, aicu a sinikaiyumaq nua taqaljaqaljan a vavayan katua uqaljai, matatekel tua linangalj a vava a maaeces tua parekatenglay nimadju,tu uri napalalaut a marekiljivak tiamadju. inika amin tiamadju a marusa amatatekel, aicu a matjaljaljak niamadju, katua mareka mamazangiljan akiseljavak, namayauta a lemangalj a matakel tua vava, a kipakeljang tu namasan ta cekeljan anga, uri palalaut anga parekiljivaljivak niamadju.
tucu
tucu a ziday maljian anga tja sivaivaik, na matjatju ljuiljui anga itjen, namatjatju senasenay ang itjen. meparutanga ravac atja kineljangan tua pacugan nua sikitekelan a pakatua langalj.，ljakua nu tjzua tua maljeveq, tua masalut katua pucekecekelj, mapacu anan tua matateketekel a pakatua langalj. nukaki makaya tja pasusuan a matatekel a pakata langalj izuaita pucekecekelj i kiukai, uri nanguaq aravac.
puluc
masanliawliaw aicu a puluc i matu maculjuculjuan a kinaqadavan nua kacauwan. qaw izua i teku ta sasusuan tua vavavan na katjunangan a lizukan i taiwan aicu a cemel.
sapeljik
縮圖|342x342像素|sapeljik qacaqaca aicu a kasiw a sapeljik, saka nu izua a qacaqaca a cawcau, mamau ta sapeljik aya a payuwan.
kasicuayan i qinaljan, tjuruvu a cawcau a kemeljang taicu a kasiw a kinakemudan. avan nu macelecel tua qaljic na sapeljik a payuwan, nuri saljengseng. saka, uri pakeljang ta kakedriyan a ramaljeng, sa uri pakikasiw a sapeljik ta kakedriyan a ramaljeng a kemeljang tua kinakemudan naicu a kasiw. sadjelung aza duku na sapeljik nu tjepana, saka, nu pitua pana aicu a kasiw, nuri macayanga aza ciqaw, kang, quzang kata tjulja.
qaw, madjulu a macemu aicu a sapeljik a kasiw sa mavekelj a malap tua sematjumaq kata temalem ta ngilengil.
puluc
sikakudanan
nu venuciyar aicu a cemel sa venangalj, uri qepuqepuan taza vangalj na puluc, qaw madjulu a kidjekec tua cawcau aicu a vangalj.
sapeljik
nu kemeljanganga itjen taicu a sikakudan na sapeljik, manu kemeljang itjen tua kakudan na payuwan itua qucalj, mavananga inika malap taza sapeljik a payuwan tua mapacay a ciqaw, masa neka a ciqaw nu lima a cavilj nu tjepana a sipacay ta ciqaw na sapeljik.
puluc
sikakudanan
manu matu pulu aza vangalj na puluc sa pinaka ta puluc aya.
sapeljik
qaw izuanga a kakudan na quculj na payuwan a inika mekeljang, matu kineljang nua tjasevalitan, avan nu inika kikasiw taza sapeljik, nuri meliawliaw a sapeljik, qaw, masa liaw a zaljum itua kasiw na sapeljik sa maqati a qemeceng tua maljama i cemecemel; madjulu a papevaljut aicu a sapeljik, kimalji nu maljamanga aicu a kasiw sa nuri veneve nuicavilj. liaw a kasiw a maqati a mamau taicu a kasiw a sapeljik a maytucu.
puluc
kaizuanan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所. P239.
sapeljik
kaizuanan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所. P107-108.
sisekingan tua caquan a pakatjanu kai nua amilika
kinipuvecik nua situ a matjaliaw a sisekingan tua caquan a pakatjanu kai nua amilika imaza i tayuan tucu.
zintun a wazaqan
sikamasanmusalj a tjaljataladj a meredjanaw i tayuan mavan aicu a zintun a wazaqan a sinipapukeljang a Ji̍t-goa̍t-thâm a pinairangan a ngadan tjanuitjen.
djalan nua palidring
masansikadrusa a puluq saka ita a djalanan nua i tayuan
vinlan
pasaviri aicu a vinlan(芬蘭) (Finland; Suomi) a kunian tua awciu/iyurupu (Europe) i tua kaviriyan.
sekuskus a kinateveteveljan a semenay
na kilalaing ti avan tua ljakakedrian seqakaw a pasanavalj tua tayuan sa seman aicu a sekuskus a kinateveteveljan a semenay.
cinalivatan
kapasuvililj tua namalap tua papuliguan tua sinansemay ti avan katua nimadju a kinateveteveljan a semenay, ka mangetjez timadju a sema qinaljan tu kipatulu tuazua kakedriyan tua semenay ka i caviljan a 2013.
nakiqepu a sekuskus a kinateveteveljan a semenay a sema itali a kipuvecik tua kinaqepuan tua semenay nua i ruma i caviljan a 2017.
sinansenayan a "Senai a mapuljat"
izua matjatapuluq saka sepatj a senayan i tua za sinansenayan.
kaviyangan
kaviyangan(佳平部落) aicu a qinaljan i kaviyaqan sinialap tu maru itua tja kaviyangan ana naseljenguaq.
sekuskus a kinateveteveljan a semenay
kasizuan
senay nimadju i tua iyutub (youtube).
izua sinbun nua ciukukan a pasemalav tua cinalivatan nua sekuskus a kinateveteveljan a semenay.
kivecik
kivecik(紋身) aicu a titjen a payuan kivecik a vavayan a pitalima.
kaljaljaljeqelan
縮圖 kaljaljaljeqelan(冬天) madjaljun anga seleman a gadav nu kaljaljeqelan.
kakukakudan nua sepusiyan (Persian)
izua makasimatjelj a kinaqadaqadavan nu i vecekadan a caviljan ayatua.
maretimaljimalji a sinipadrasi nua qadav a tja kadjunangan.
sameci
masanliawliaw a aicu a sameci izua i kadjunangan, matu a ljasaras. sa, rualap taicu a marekacemecemel avan a sameci kata kamuta a paiwan tua kemesa ta pinaljacengan kata sansiaven. kacuayananga, uri kacuin a sikataqaljan ta tjelu a veljiut a vaqu sa pacek ta asav na lumad nu sikamasanmusalj a qadaw nu masuvaqu. qaw nu penalisianga sa kemesakesa tua vaqu a qinasaqasaw kata sameci. nu nakemananga taicu a qinasaqasaw sa maqatianga a keman ta zuma a ljaceng. saka, pazanal aravac a sameci izua i camecemel a kakudan nua kacalisiyan.
marekakunian
namasan 193 a kuni a kitevelj i tua marekakunian (UN) tucu.
縮圖|marekakunian, New York, USA 縮圖|marekakunian, Geneva , Switzerland
ljameljam
masanliawliaw a ljameljam i maretimaljimalji a kuga na namasanculjucalju a kinaqadavan, sa namsanpazangalan a qapuluan kata cuqus a makataladj ta kadjunangan nua marekatalem tua papucemel kata kinesa na pairang. sa rutalem a payuwanzuku ta ljameljam uta a makapalingulj ta tjumaq, sa sinancemel tua pucemel ta mangilu a picul kata semukungay.
kaizuan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所. P283.
namaya ta makatjukutjuku a sidjakadjak
tjaljamakeljang aicu a namaya ta makatjukutjuku a sidjakadjak i tua kinateveteveljan a djemakadjak tua buru ayata pazangal sa namaljian aicu a sidjakadjak nua kisandjemakadjak.
cinunan
cinunan(獵人)
nu uri masan tua cinunan, tjara naqemaljupanga ta takec, size, venan kata vavuy.
sinanpazangal a aravac na paiwan ta pasusu tua kakudan na cinunan, izuaga a kakudan i qaqeljupan, qemaljupan kata kinamunguaqan tua siqaljupan. sa izuanga uta a kai nua cinunan. aza kai tua inika maqati a qivu, matu pucun nua qaqeljupan. qaw aza kai tua maqati a qivu mavanaga a maljavaljavar tia cinunan nu maqepu tiamadju, matu sinisanparavac na gadu tua tayday a supu na vavuy, masaliawliaw a sinisanparavac tua qemuziquzip, matu qecengalan avan a vavuy.
vatu
vatu(狗)
milingan tuki tjaucikel i kaljaljau na vatu
kasicuacuayanga, izuazua a macidilj a uqaljay kata vavayan a macidilj a napinaljak na djilung, sa papuvaljawanga tiamadju tua pualjak ta caucaw na paiwan. saka, nakemeljanganga a taqaljaqaljan nua kuljailjau ta aljak nua a vavayan a lumamad na djilung kata vulung timadju. kasicuacuayanga, izua a tjelu a djilung mavan a king kata vuteqiteqilj, sa namacugcug a vatu ta djilung, qaw macekas azua a djilung sa izuanga a macidilj a vavayan a lumamad. nu maqacuvucuvunganga azua a vavayan a lumamad sa napuvaljaw kata vulung, qaw pinualjak ta matjelu a uqaljay niamadju. azua a kilaingan mavananga a mazangilj na kuljaljau, a djaljedjalj avananga a mazanglj na qapedang, qaw aza a aljak a sikamasantjelulj a mavananga a sivalitan nua pulingaw.
izua a tjaucikel i kuljaljau, a sivalitan niamdju a kemasi i kacedas tua kaledep tua taiwan sa izuaga a qinaljan niamadju imaza. qaw kasicuacuayanga, izuazua i kurasaru tiamadju; sa izua a matjelu a qacuvucuvung a uri vaivaik tua cemuljev ta qaqaljupan kata kemikim ta kadjunangan ta temapaw. qaw nu mangetjezanga aza vatu kaizuanan sa gemiring tiamdju, ika vaivaik. saka, uri semanumaq tiamadju ta sikamasanitalj a umaq izua, a pinaka ta kuljaljau imaza, a sikamasanitalj a umaq niamadju a pinaka ta girhing uta.
sa marivurivu tia marekakakaka a matjelu sa vaivaik tiamadju, uri semanumaq tiamadju a macidilj; ljawa matjiljivanan a umaq niamadju: a umaq na djaljedjalj a pinaka ta qamuli, qaw a umaq na a aljak a sikamasantjelulj a pinaka ta radan. aicu a tjelu a ngadan na umaq mavananga a nagdan nua mamazangiljang i kuljaljau, sa uri namasanqapuluan a kaljaljau imaza.
milimilingan
a ita milimilingan vatu a na zemang ta qacilu na qadav.
JavaScript
katjaisangas amin izua sivecivecik a JavaScript nua rusanremasudj tua sisupuan tua sapitj nua i ljingas sakamaya, izua uta zuma a sirasurasudj i tua tingnaw a pasuvililj.
setadjalan aicu a ngadan katua sipatjekaiyan nua JavaScript katua Java sakamaya, maretimalji aza matjadrusa a sikakaiyan nu venecik.
Tai’an
Tai’an gu icuwa i Miaoli. ala atjunangn mapuljat 602.88 km² (ma’linpan atjunang 524.2 km², ma’linaule atjunang 59.69 km²). ala caucau mapuljat 4,814 caucau, ala daceneqlan mapuljat 1,508 a daceneqlan, Tayal (83%) a maqcuwa caucau.
tai’an(kai nua ngayngay a四縣腔：tai onˊ hiongˊ; kai na tayaruzuku a 汶水：Taian）, mavan a nakacalisiyan na guan a i tjaikacedas a navalj tua miauli (苗栗縣) i taiwan, a i tjaivirilj tua 南庄鄉kata新竹縣五峰鄉, a i tjaikacedas tua 新竹縣尖石鄉, a i tjainavalj tua 臺中市和平區, a i nakaledep a mavananga a 卓蘭鎮, 大湖鄉, 獅潭鄉.
azua a tjaljaqaca a pulingetjan nua kadjunangan i miauli, ljawa tjaljakedri a cawcaw i kinapangaljan a paljavak imaza. aza pulingetjan nua kadjunangan avananga a 三分之一i miauli.
valjangatju
valjangatju, mavan a mirazek a kasiw kata naka nu quvis ivavaw tua kasiw. qaw masanliwliaw a valjangatju i gadugaduan itjainavalj tua taiwan kata ipasakaecedas ta navalj tua asia.
Tai’an
paljavak tua atjunang
matja 8 qinaljan i Tai’an. matja 16 qinaljan imaza, B’anux（天狗部落）, Maylubung（梅園部落）, Mepuwal（象鼻部落）, Mabanan（永安部落）, Malabang（馬那邦部落）, Suru（蘇魯部落）, Pakwari（八卦力部落）, Gali-hwan（南灣部落）, Matabalay（榮安部落）, Mabatuan（大坪部落）, Tabilas（圓墩部落）, Maibagah（司馬限部落）, Sakuhan（細道邦部落）, Swasiq（斯瓦細格部落）, Maytayax（大安部落）, Quwis awi’（砂埔鹿部落）.
valjangatju
nu katjaisangas tua kaljavevean, uri cempis a kacalisiyan tua ledjeledje a asav na valjangatju, qaw ljemuciljuc taza a asav sa sinansiav, tuki sinikesa tua pinuljacengan, qaw maqati uta a venceluq ta ledjeledje a asav kata ricing na valjangatju sa pinivavaw tua vasa nu kemesekesa. nu kemesanga ta vasa sa maqati a kemakan ta valjungatju uta.
ljakua, napakeljanganga tia vuvu tjanuitjen ta : “izuanga a duku nua valjangatju nu tjaivililj tua zemung i kaljavevean, sa inika maqati a kanen.” sa uri masaluanga itjen taicu a kakaian nua ramaljengmaljang, sa uri meliawliaw aza a valjangatju.
sangpuru
thumb|right|sangpuru sangpuru (pariuk 鍋子)
aicu a sangpuru, avananga tua sinimakesa a lami, sa liaw a kinakemudan a aicu a sangpuru tua sinimakesa. rupacun a kinakemudan nua pariuk, izua a papusiavan kata pariuk.
malap ta lami sa papizuanan ta sangpuru, qaw seljecu ta lami, maqati a cianu, kemesa, qemirqir kata kabula (炸) uta. sa, izuaanga a ngadan na djamay a paka vutjulj nua sangpuru (回鍋肉).
saka, nu papucekelj a kacalisiyan, uri silisilisi aicu a pariuk itjen.
pariuk
pariuk, pinaka a sangpuru na chuku uta. aza a kai nua 粵語 a pinaka ta 鑊, a kai nua 閩南話 kata 潮汕話 a pinaka 鼎 uta, qaw aicu a pariuk avan tua sinimakesa a lami. mavananga a sangpuru uta. sa azua a kinakemudan na pariuk, avan a berung i vavaw kata ljetjuku i teku.
aicu a pariuk, maqati a sinicianu kata qemirqir ta lami, ljawa maqati a seljecu, kinsa kata kabula. aza a pariuk, mavananga masanliawliaw i chuku kata 東南亞.
saka, izua a kedei a pariuk a nakipuvarung tua kemisi ta kinsa, tuki makingidju tua lami, avan a 乾鍋 nua kinsa nua 湘菜, a 鑊仔 nua i 粵語地區.
papucekelj
nu papucekeli itjen silisilisi aicu a sangpuru.
tinku
thumb|right|220px|aicu a tinku.
maqati a tinku ta kemesakesa, sa kiqedjen a liaw a zikang kata cemaucau nu kemesakesa. aicu a tinku, maqati a kemesa sa neka a sapuy, ika pecungu.
inika amin a maqati a kemesakesa, maqati a tinku ta kemesa ta zalja, siav, ljaceng kata pia. sa patjamanguanguaq a tinku tucu, maqatianga a cemapa ta qavay kata kabala i 英國.
izuanga i ripun a tucu a tinku ka 1940 a cavilj. ka 2005 a cavilj, izua a alu a kuzulj sa lima iday a kudrav a tinku i kacauan, kata izua a unem a kuzulj a kudrav a tinku i chuku, a kemasi a ripun kata 韓國 a zuma.
valjangatju
qaw caljeqil a kasiw na valjangatju, sa sinanrukaruka kata tuzung nua kacalisiyan, sa uri sinanhang kata kizing uta na kacalisiyan.
kaizuan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所. P78.
sangpuru
naqemezetj tua sangpuru
maqati aicu a sangpuru ta kiqedjen a zikang kata dingki, ljawa madjulu a palak nu pasaliw tua sicukaw. izua a caucau a naqivu a kinsa a sinimakesa na aicu a sangpuru, inika tjasanguaq ta kemesa na sapuy.
mavatj a kataladjan nua sangpuru
auza a mavatj a kataladjan nua sangpuru (平底鍋), avan a sangpuru uta, sa mavatj iteku a sangpuru, qaw izua a drusa a puluq tuki djelu a puluq a marutaljudjuqan a aicu a sangpuru, sa kedri a palingulj nua aicu a sangpuru, kata izuanga cuqus. maqati a cianu kata kemesa a mavatj a kataladjan nua sangpuru.
sangpuru a ika sedjekec
aicu a sangpuru a ika sedjekec (不沾鍋), mavananga ika sedjekec a djamay tua sanapuru nu kemesakesa. liaw a aicu a sangpuru, sininalap ta 聚四氟乙烯 tua djemuas i teku i sangpuru, sa maqati a ika sedjekec tua djamay. izuanga a sangpuru a sinimalang a kapua tua maqati a ika sedjekec tua djamayuta.
zuga
thumb|ti Mona lja Lisa|right thumb|180px|Gadu kata Veljeljuan
a ljavaran na sepaiwan neka nu pakata “zuga” kata “zemuga” a kakaiyan, aicu a “zuga” a “zemuga” a kay, tinavelak asitja Dripun a ljavaran, sa seljudji a pazulju ta tja kay a se Vuculj. qau na masan tja kay anga vaquan a Vuculj.
zuga kata vecik
a “zuga” kata “vecik” na masan ngadan a inavecikan, ljakua nu tja igaljuin a papapiliq a venarung, izua sika maretimalji a patarevan. a “zuga” maqati tu zuga. a “vecik” na masan tjaliyaw a mamaw a patarevan. paru vencikan a kasiw, vencik na itung, vecik itja djeljep, pukeljang ita kasiw ata qaciljai, sinan vecik na gimeng, vecik ita kaviaqan na pulingaw, vecik i mudingan na se Taiyan… vecuk tjayain. katje patarevan a masan liyaliyaw a patarevan na kacalisiyan, inia masanitalj a pakazuan sakamaya.
Makagu
aicu a Makagu(瑪家鄉) i maza i 'akaw i viriviri a pasakacedas a kinaizuanan, a tjaizaya izua a sancigu, a tjaipasakacedas nakidjekec tua budaygu, a tjaikaledep izua a naibugu, a i tjaikaledep a pasanavalj izua 萬巒鄉, a tjailauz izua a daybugu, mavan a tjaljakedrikedrian a kadjunangan tua i taiwan saka inika napacalivat tua taiday a 平方公里 a na kacalisian a guan. aicu a i maza i makagu a i 'iziyuci(三和村) namasan"huyti", i vecekadan tua cangzegu(長治鄉),neybugu(內埔鄉),ianbugu(鹽埔鄉). aicu a i makagu a kinaizuanan i maza i tua vecekadan tua gadu nua i taiwan(中央山脈) a i navanavalj, a i kavulungan a pasaviri, naremekutj saka pazangal a sivaikan a kinakemudan, azua a kinavukuljan katua kinakalicekuan namakeljang aravac, azua a kina'adavan namasanmaculjuculju a kinavaliyan(熱帶季風氣候), tjatjuruvu a sepaywanzuku a cawcau izua. aicu a "makazayazaya" a 'imi, silisili a gadu aya, a pacugan a siayaya, a 'inaljan izua a nakisusu tua veljeluan a pasazaya tua kinaizuanan, aicu a i makazayazayan kemasicuay a patjeripung a ziday, tia lja vavulengan a vusam, tucu izua ti kina i 'eleng a na'emiladj, a pakatua tjawcikel tua tia lja vavulengan izua a sikamasan tapulu' katu unem (代), 'aw a i payuan tia lja tjawgadu a na'emiladj. ka dripunganan a nadjemadjas tazua, pasekawmaljen a zuma a 'inaljan, sa lemingdjelj tua pukisacuan a kicapilj tua kanasengesengan, ka i 1920 a cavilj a namasan-(地方) umaljen a sipaljavak tua 高雄州潮州郡. ka tjawkama'acuvung tua ma'a'eci a inika cuay, umaljen azua a ngadan nua matalimalj a 'inaljan tua ljinawtian a ma-jia(makazayazaya) pe-ji (masilid) ljiang-san ('uakaba) cia-yi (kazangiljan) fa-wan(sa umaljen uta a payuan aya),
zuga
zemuga kata vencik
a “zemuga” kata “vencik” namasan tadjalan tu katjngadanan, madadungdung a patarevan ljakua izua sikamaretimalji. a “zemuga” avan a seman zuga, a “vencik” avan a vencik ta kasiw, semanvecik, vencik ta itung, vecik a semanzuka... a na masan liyaliyaw a kakudanan. a “zemuga” pasedjaljepan tu semanzuka, ayatua asita Zipun pasevaliten ta ciniukukan sa pasevalitan tu kay na paiwan.
Makagu
aicu a i makagu izua a semakazayazaya, semasilidj, sekazangiljan, sepayuan, 'uakaba katua se'iziyuci, tia lja vavulengan a vusam, ti 'eleng a lja vavulengan a na'emiladj, a patjetucu
Tai’an
likisi
ka ripunanan, azua a qinaljan i guan, avan a蕃地, a pinaljavak ta 新竹州大湖郡, sa kiumalj ta kinapangaljan a paljavak tua 山地原住民鄉. azua a大安鄉nua miauli(苗栗縣) imaza, ljawa mamau a ngadan tua臺中縣大安鄉（tucu a臺中市大安區）, sa papungadan tua tai’an ka 1952 a cavilj kata 8 a qiljas a patjetucu.
viljauljaul
cinavalitan nua qinaljan
viljauljaul, aza a ngadan niazua a qinaljan mavan a qasiw a “vilaw”, qaw masanliawliaw izua aicu a qasiw sa papungadan a “vialwlaw”taizua. qaw papungadanuta a “比魯”tazua a qinaljan ka chukuanan, sa lemingedjelj ta 比魯a mula. kemasi padain nua makazayazaya i qakaw a caucaw na viljauljaul, qaw vinaday na ripun a sihu a sikataqaljan nua viljauljaul tua karaluran i valangaw tucu ka ripunanan. qaw, ka 1954 a caviljan(民國43年), teveteveljan a viljauljaul,  kaljadaran( izua i sicevud nua pana a tjavuali) kata zuma a drusa a qinaljan i vukid imaza i kadjunangan tucu.
izuazua a lima puluq sa ita a paljing i viljauljaul, azua a matayday a unem a puluq sa ita a cawcau a kinavadavadayan izua, izuazua a matayday a lima a puluq sa sepatj a kacalisiyan mavananga a 96% nua pinenuljatan na caucaw. qaw, izuanga a sepayw (76%), serukay(19%) kata sepiyuma(1%). a sevalitan nua viljauljaul a kemasi padain i qakaw(tucu a padain na makazayazaya i qakaw) sa pasetavat tua viljauviljal, sa pasetavat ta kuma’an ka valjaka a sihuanan. ka 1941 a caviljan, teveteveljen nua ripun a sihu a tjuljitjuljik, viljauljaul kata paumeli i lizukan i karaluran na valangaw tua paljavak. qaw, ka nateveljanga aicu a tjelu a qinaljan sa pinaka ta “比魯”a mula. qaw teveljen a “比魯”a mula kata “介達”a mula tua “介比”a mula ka 1941 a caviljan(民國50年), sa pinaka tua “正興”a mula ka 1973 a caviljan(民國62年).
masa sangasangasang a pasetavat a “介達”a mula taimaza, sa idedet aza qinaljan a kemasi djalan. qaw masa tjaviriljianga a pasetavat a “比魯”a mula taimaza, sa izuazua i vavaw tua calisilisian na gadu.
mukav
縮圖|330x330像素|aicu a mukav. pinaka ta muav uta.
aicu a cemel, masanliawliaw i tiawan, lanyu(蘭嶼), pilipinas. qaw, nu semagaduwanga a payuwan a masengseng, uri kiljaseng tiamadju taicu a cemel a ledjeledje sa cemikel a sematjumaq nu qemacuvunganga sengsengan niamatju.
kaizuanan
排灣族民族植物，鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎，2005. 行政院農業委員會林業試驗所. P277.
Tai’an
pana
aicu a guan, izua a pana a 大安溪, 汶水溪kata大湖溪.
azua a 大安溪a sicevud ta gaduan a 雪山山脈a i tjaikaledep tua大霸尖山, sa pasakaledep tua gaduan a 東陽山i nakaledep kata qinepuqepu tua veljulian a 馬達拉溪, sa avananga a 大安溪, a pasaqinaljan a 雪見, 大安, 象鼻kata 士林, qaw masan tua ljaljaqedian tua miauli(苗栗縣) kata 臺中市.
kinaqadavan
aicu a guan, mavananga a kinaqadavan a 亞熱帶 a kinavaliyan, ruqudjalj imaza, sa azua a tjakedri a qudjalj a kemasi ljemaljevakan ta gaduan, aza kaljaqudjaljan avan a kemasi guguca(5月) ta kugacu(9月).
tatuluan
izua alu a gakku a kedrikedri imaza i tai’an gu.
palidring a djalan
sikamasan 61 a palidring a djalan nua bari(miauli king) sikamasan 62 a palidring a djalan nua bari sikamasan 63 a palidring a djalan nua bari sikamasan 64 a palidring a djalan nua bari
basu
sikamasan 253 a basu nua taiciu, a kemasi ta dongshi a patjemaza i mula nua selin
paravacan a racev
unsing, vawa, vuyu, cuvuq nua kiciqu.
qudis, sumumu, ljameljam.
Nan’ao
kbbu’（nan’ao）
Nan’ao gu icuwa i yilan king. ala atjunangn mapuljat 716.07 km² (ma’linpan atjunang 637.26 km², ma’linaule atjunang 65.15 km²). ala caucau mapuljat 4,807 caucau, ala daceneqlan mapuljat 1,498 a daceneqlan, Tayal (93%) a maqcuwa caucau.
Makagu
pulingetj a kadjunangan nua Macia gu masan 61.68 a kuzulj a mituru (maqlinpan atjunang 11.05 a kuzulj a mituru, maqlinaule atjunang 49.62 a kuzulj a mituru). izua malje 6,757 mapuljat imaza, ljakua izua malje 2,029 (96%) a Payuan a caucau i Macia gu.
Nan’ao
paljavak tua atjunang
matja 7 qinaljan i Nan’ao. matja 13 qinaljan imaza, Tpihan（塔壁罕部落）, K’babaw（庫巴博部落）, Pyahaw（比亞豪部落）, Ryohen（流興社部落）, Buta（武塔部落）, K`yang（金洋部落）, Kmuyaw（莫瑤部落）, Guguc（哥各滋部落）, Kngungu（各姆姆部落）, Hagaparis（哈卡巴里斯部落）, Kinus（基諾斯部落）, B’bukeykay（巴博凱凱部落）, Kb’bu（庫巴博部落）.
Makagu
paljavak tua mula
matja 6 mula i Macia.
tatuluan
izua tjelu a gakku a kedrikedri imaza i makagu. neka nu taigaku imaza.
ziyaguitiyaw
a sinansenay ni kansiungljin (Kán Siōng-jîn) a nakisansemenay mavan aicu a ziyaguitiyaw (Chiaⁿ-goe̍h-tiāu) a senay nua pinairangan. tjemaucikel aicu a senay tua mareka kakudakudan nu semancavilj a sepairang. nu temagilj a pucavilj itjen tjaramedjama itjen a paceged i sangasangasan katua sikamasanmusalj a qadavan. saka nu i sikamasantjelulj a qadavan makaya a kacalaqan.
Nan’ao
tong’ao
pasakanavalj ta nan’ao. na pinaljavakan nia dripun, venaday tiamadju ta kacalisian kata pairang imaza. sivadavaday nia dripun a qadjav a palidring a djalan a sikamasansivalj na taiwan tucu. tjaikaledep izua a calislisi a tucu a tong’ao. tjaikacedas a pasaljavek a tucu a tong’ao li i lizuk a su’ao.
kasicuayan, na kilailaing ti xayun-pata taicu a gukutsu a qinaljan imaza. kasiayaya ta qinaljan imaza a iyo. mavan iyo aicu a cemel a malialiaw imaza cuaicuayanga.
nan’ao
kaizuan a kasicuayan nia tayal imaza. izuazua a tjaljatjuruvu a caucau imaza tucu. na pinaljavakan imza nia dripun, manasika izua sivadavaday uta a qadjav a palidring a djalan a sikamasansivalj na taiwan. tjaikaledep izua i calisilisi a lima a qinaljan. tjaikacedas a pasaljavek a drusa a li na lizuk a su’ao.
’aohoa
aicu a ’aohoa cun i tjainavalj i nan’ao gu. mavavadayanga aicu a yayung knlibu(ita a veljeluan) ta hepingcun i bsuring(xiulin gu) i kalingeku katamaza. kaizuazuan a tjaivililj nia caucau se lima a qinaljan imaza a moyau, babo-kaikai, babo-lelao, leyoxen, kata taroko.
kasicuayan
na patagilj a sivecivecik tua izuazuanan imaza a kudral a nan’ao kacavilj a 1810. izua su'ao a pasanavalj ta kudral a nan’ao imaza. mavananga "nan" ayain a navalj na kakaian se ciukuk. manasika vinecikan a kudral a nan’ao a tjainavalj ta su'ao. tjaivililj a kacavilj a 1912, sivecivecik ta anemanema imaza a nan’ao. patje kacavilj a 1932, pinapungadan a nan’ao se' (qinaljan a nan’ao) ta kadjunangan imaza nia dripun. mavananga a kinakeljangan ta nan’ao tucu.
na pinaljavakan a taiwan na sihu se ciuku na kemasi ta kacavilj a 1683 a patje kacavilj a 1985. ljakua inika paljavak a sihu se ciuku ta qinaljan imaza. manasika nekanga sihu imaza. na patagilj a caucau se auciu/iyurupu (Europe) a mapapaveli kata pairang i taiwan na kemeljang uta ta izuazuanan a sikudakuda na kacalisian imaza. tjaivililj, sapaljavak tiamadju ta qinaljan imaza i nan’ao. na kiqeci a kacalisian a kavalan ta qaliqali se auciu. mavan sivecivecik a makakiqecian a da-nan-ao ta kiniqacengan na kavalan aicu.
na kiqayam a sihu se ciuku a paljavak ta qinaljan nia kacalisian imaza i nan’ao na cavilj a 1874. na qemeceng a tayal a kiqeci ta saviki se ciuku na djemaljun tiamadju i pasaviri i veljeluan a nan’ao.
Makagu
basu
sikamasan 508 a basu sikamasan 511 a basu sikamasan 602 a basu sikamasan 603 a basu sikamasan 605 a basu sikamasan 185 a basu
Nan’ao
kasicuayan
na djemaljun a ripun a semamaza, a sihu na nan’ao (南澳支廳 ayain) i naniwa (朝陽里 ayain tucu) a sipaljavaljavak ta qinaljan kata kadjunangan na cavilj a 1917. tjaivililj a pinaljavakan aicu a qinaljan kata kadjunangan na sihu se ciuku na cavilj a 1950. mavananga a nan’ao gu na yilan king imaza.
kadjunangan
kasicuayan imaza a kaizuan nia caucau se tayal. aicu a nan’ao gu tucu i tjainavalj i yilan king. pasakacedas a kaviri ta su'ao kata kanavalj ta ljavek. pasakaledep a kaviri ta minnao (datong gu) kata kanavalj ta pasing (heping gu) i taitiong. pasakaviri ta dongshan gu; pasakanavalj ta bsuring (xiulin gu) i kalingeku. tjaljaqaca imaza a kadjunangan na pinaljavakan i yilan king. ljakua tjaljavekelj a caucau imaza.
caucau
tjatjuruvu a caucau imaza i nan’ao gu a setayal. manasika tayal a kakaian imaza. kinapcaucauan aicu a 18.84% a kakedrian, a 71.08% a maqacuvucuvung kata tjavulung, a 10.08% a vavuluvulungan.
tatuluan
izua pitju a gakku a kedrikedri imaza i nan’ao gu. neka a daigakku imaza.
sasupuan na iyubingkiuku
272 a sasupuan na iyubingkiku se nan’ao gu.
Alishan
Alishan(阿里山) aicu a Alishan gu na seqaqusa pasa i kacedas  i Chiayi i Taiwan. pulingetj a kadjunangan na Alishan gu masan 468.34 a kuzulj a mituruturu (maqlinpan atjunang 389.79 a kuzulj a mituruturu, maqlinaule atjunang 83.84 a kuzulj a mituruturu). izua malje 4,081 mapuljat imaza, ljakua izua malje 1,373 (85%) a Cuzuku a caucau i Alishan gu.
cinalivatan
aicu a psoseongana kasicuayan a kinaizuazua nua secou a kacalisian a kadjunangan. matjalialiaw a qinaljan. na pinaljavakan na mamazangiljan nua se paiwan (tucu i ’akaw) a qinaljan a imaza.
kasicuayan, ru kiqecev a cou ta sebunun imaza.
qadjav a kemasi ta kacaviljan a 1700 a patje kacaviljan a 1800, na djemaljun a pairang se tek-kiā (tucu i zhuqi gu) kata muî-san (tucu i meishan gu) a semamaza i psoseongana (tucu i alishan gu) a qemav ta kadjunangan na cou. na masapaqeve a cou taza pairang, naselapay a maqaqeciqeci imaza. ka vililjanga, tjaljumazanga sakamaya a pairang a lemingedjelj ta qinaljan niamadju, maru pùn-ki-ôo kata luili imaza. manasika vaikanga a cou a sema vukid a kemikim ta zumazuma a kadjunangan a kaizuanan.
paljavak tua qinaljan
masan 12 a qinaljan i Alishan.
sasupuan na iyubingkiuku
605 a sasupuan na iyubingkiku se alishan gu.
kinaqadavan
jemaljeqelan imaza i Alishan.
makawanglu a tigami
a makawanglu a tigami ayatjen avan a tja kineljang a email a siaya nua binaljakan. a tja sadinghwain ljaki satingnawin a patigami a tja sinivecik, sa makayanga itjen a makawanglu a mapapatigami.
vaqu
izua a milimilingan kasicuayanga, izuazua a kacalisiyan i tavaljan, sa maqati a kemesa a drusa tuki tjelu a vaqu tua liaw a kinsa. izua a macidjlj a vavayan a kemasi ljevavaw a qinaljan, sa puvaljaw taizua a tavaljan. ika kemeljang timadju taizua, sa kemesakesa timadju a liaw a vaqu. qaw mapeljupeljuq auza a vaqu a kinsa. sa mapeljuqanga i tjumaqan. mintjus azua a vavayan, sa mavilad timadju tua qezung. ljawa maculjuanga ta cungal nimadju aza a vaqu a kinsa, sa malaqut kata seman tua qayaqayan timadju, qaw miperper timadju sa “kedring, kedring” ayain.
kipapacay tjai tjiung kingkuk
puita a setayuan a situ ti eng bunhiung a nakitulu i amilka a na kilaut a kipapacay tjai tjiung kingkuk, nu kivala a semamaza i tjatjusururan a pelaza (Plaza Hotel) i lizuk a niw-iyuk (New York City) i amilika timadju i kaqadavan a sikamasanmusalj a puluq sa sepatj nua i qiljasan a 4 i kacaviljan a 1970. pasuvililj inika pinapuluqem aicu a kipapacayan i casaw tua za tjatjusururan a pelaza.
vaqu
nu semancavilj, azua a vaqu kata sutjaw mavananga a kemazala tua padjalim nua caucau, sa pazangal aravac a vaqu kata sutjaw uta tuqadavan. a tjaljapazangalan ta vuqu izua i kai nua paywan. azua a tjumaq nua kalaingan i kakudan a pinaka ta “vusam”, avan a vusam na vaqu. qaw izuazua a namanguaq a caucau a sipasemalawmalaw tua kanu ta vaqu a ljemita a qadaw tjiamadju. nu puvaljaw tuki pasakuya i kakudan nua paywan, izua papavay a kinacemekeljan kata qaliqalian tua vaqu, vawa, aradj kata kasiw.
Centre Georges-Pompidou a umaq
aicu a Centre Georges-Pompidou a umaq (vurangse a kai: Centre Georges-Pompidou；ciniukukan: 龐畢度中心）, avan za Pompidou a kuka a sinan papaljizavan tua nemangamanga umaq katua buka a kakaizuanan, izua zuma a ngadan pinaka Beaubourg nua aya. a kaizuanan imaza i paris a lizuk i sikamasan simatjelj, i dedet ta "marais" katua "les halles" matja drusa a kadjunangan.
vaqu
namasan pazangal aravac a vaqu tua talem i kacalisian. aicu a vaqu katalu tjalja sinan pazangalan nu lamian.
Centre Georges-Pompidou a umaq
a itadalj ta umaq izua sasqetjan ta sunatj, a paridiu a situcuan a nanemanga umaq, katua gaku patjara zaing kata senay a saliman.
vaqu
pacunu uta
pinapapilipiliqan:pinayuanan a kai nua i pasaviri
Centre Georges-Pompidou a umaq
cinalivatan
ka 1969 a caviljan, a velenget nua se vuranse ti Georges Pompidou sinipapukining aza ti velenget sicuayan ti Charles de Gaulle tazua i sikamasanmusalj a rivurivuan i kacauan nadjemalim katua sivitai niamadju tjai Adolf Hitler, saka na kipuvarung a lemingdjelj ta aicu a sasqetjan ta paridiu a sicuacuayan a nanemanga umaq. kau izua kimaya unem a taiday a kinateveteveljan na kicapilj taicu a paqaqayam a seman umaq a sengsengan, manu napeniliq ta amin ita kuba. ljakua lja ti Georges Pompidou nasaqetju anga sa pinacayan ka 1974 a caviljan, avan nu sika aicu a umaq na patagilj a semeljudjen ka 1977 a caviljan ita qiljasan 31 a qadavan, avan sinipapungadan uta timadju. kemasi 1977 a caviljan patje tucu, izua paselaw ta ita a laulavan lima a kuzulj a kudravan a caucau a mangetjez imaza a paljilji a pacun.
vaqu
kaizuan
鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所. P71.
rumazi
aicu a rumazi ljaki vecik nua linatinan (latin) a tja siaya uta mavan a vecik nua seruma kipavecik tua ljingav nua kai. a kemasicuayan a vecik nua linatinan izuazua mareka sipukeljang nua rumazi tua maretimaljimalji a takalan. pakata sipavecikan tua kai i tua namapapacikelan a mareka kuni (IPA), makeljanganga 26 a vecik a namapaljavak tua i ISO vecik nua linatinan. tjaljaliavan a sipakavecik aicu a rumazi tua zuma sipavecik. manu sema aicu a rumazi a tjaljaturuvu i kacauan a semanvecikan tua matjaliaw a kai i pasa iyurupu katua zuma a kaizuanan.
kaljapang
masanliawliaw a kaljapang i indiya, malasiya, pilipinias, ukinawa(琉球)kata i sidipan i taiwan a lizukan. aicu a kaljapang mavan a rurazek sa tjakedri a kasiw, qaw rupacun taicu a kasiw itua kacasavan na payuwan tua qemapaz. nu venuciyar ta vicelacelay a hana na kaljapang, sanguljingulji angata itua umaqan. aza ngadan a pacugan na “加羅板” i tawugu na taitu a king mavan a liaw a kaljapang i kadjunagnan izua. sa, izua a cawcau a alapen aicu a kasiw a ngadan tua papungadan ta umaqan, sa pinaka a “tja’aljapang”.
sikakudanan
uri masancinunan a payuwan nu nakivavuyanga timadju, uri alapen a tjaljananguaqan a kasiw a santuzungan na payuwan, mananga nu cemual a kudrakudral a vavuy, inika pavalat tua vavuy aza tjakit. qaw, masa a kinakemudan na kasiw nua kaljapang sa madjulu a kigemgem, kata caljeqil sa inika madjulu a veneceluq taza kasiw, saka aicu a kaljapang a tjaljananguaqan a kasiw a santuzungan.