cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
disiaba i calaviq
aicu a kadjunangan tjaisangas avan ca calisi, manu izua a matja drusa a qetjung i pasalikuz katua pasaviri, avan sika azua i sasusuan a 南迴鐵路工程處 nua aya na pinu za disiaba a ljavavaw, sa maqati itjen a paucn ta ljavek a 太平洋 nua aya i ljaljevavan tua kisiya. lja mekedri a caucau a kivala pasamaza, avan sika kemasi 2006 a caviljan pitju a qiljasan a ita qadavan tuazua puamin a taicu a sengsengan pakatua kisekaulj tua sikataqaljan, au mata mamaw a caviljan tapuluq a qiljasan ita qadavan sualapen anga. tucu imaza ika maqati a ljiteku, ljakua izuanan aza kikai sisan tua sengsengan pakata kisia nu cemalivat pasamaza. au aicu a qaljiv nua i disiaba pavalitan tua kadjunangan maqati a tjanuitjen a mapuljat semamaza a ljemizaw tua qinaljanan. sa maqati anan kiunang katua lemingdjelj tua mareka siubay imaza parutua kakanen, manasika masan angata tu sinipukeljang a kivangvangan i pasanavalj a kunglu. lja izua tjuruvu a caucau semamaza ljemita a qadav, sa aza taitu kingsihu na pazazekatj anga, nu aza 南迴線 nua aya a kisiya a djalan namaqacuvung anga a pinuljingasan, uli patagilj a djemaulj tua mareka siubay, au maseljaseljang aza saliman pinaka 台鐵南迴鐵路車站風貌改造計畫 nua aya. manu patagilj a semanguaq a sengsengan patjara ljaicu a penuljat a nemanga itua maka palingulj tua kadjunangan. nu 2024 a caviljan tjelu a qiljasan mumalj a semuqeljev, izua aza mareka kisiya parutua remayurangan a 莒光號 katua 區間車 nua aya uli semekez pasamaza.
pakatua qetjung nua gadu pinaka 多良一號 i pasanavalj a disiaba i calaviq na paka liaw a ljemanguaq a sengsengan, izuanan mareka a munday patjara taicu a kadjunangan, manu inika sedjaljep a kadjunangan maqati a lemingdjelj tua aicu a sinan dingki a sengsengan patjara kisiya a djalan a manguaqan. avan sika nalemingdjelj ta vaquan a kisiya a djalan. au aza supil anga a qetjung nua gadu pinaka 多良一號 na rinevuranga, au izua vaquan ljakua tjakedri a vaquan a qetjung nua gadu pinaka 新多良一號 nua aya, sa aza kisiya a penuljat maqati a pasamaza. (izua 152 a djekuacan). ka 2020 a caviljan 5 qiljasan 28 a qadavan, aza kisiya a djalan na maumalj anga, sa azua kisiya patagilj a pasamaza i pasaljavek a vauquan a kisiyia a djalan.
kasicuayan aicu imaza a kadjunangan avan a qinaljan pinaka djaljudjaljum se paiwan. ka 1937 a caviljan tuazua aza ripun a sihu napavalitan tua ngadan pinaka 多多良 nua aya. au aicu a 多多良（rinipunkan：多々良／たたら tatara）mavan a ripun a ngadan, izuanan a disiaba a 多多良 i ripun tucu. avan sika aza ripun nalemingdjelj taicu a disiaba tuazua, madjuludjulu a sinipungadan tua 多良 nua aya.
Wulai
Wulai gu icuwa i New Taipei City. ala atjunangn mapuljat 333.51 km² (ma’linpan atjunang 299.28 km², ma’linaule atjunang 19.98 km²). ala caucau mapuljat 5,931 caucau, ala daceneqlan mapuljat 1,793 a daceneqlan, Tayal (47%) a maqcuwa caucau. paiwan a maqcuwa caucau.
tjaljaqaca aicu a ulay a kadjunangan na pinaljavakan a wulai gu i tua sinpei. lialiaw a gadu imaza. sa inika tjuruvu a caucau imaza. a i pasaviri taicu a tjelu a pinaljavakan na sinpei, xindian, shiding, kata pinglin.
kadjunangan
aicu a ulay na pinaljavakan a wulai gu tucu i tjaljanavalj i tua sinpi (New Taipei City).
zazaljuman
pasamaza izua veljeluan nua lamsi (Lâm-sì-khe) a kemasi tua vacalj a sunglu (松蘿湖) i vecekadan tua gadugaduan a sisan (雪山).
pinaljavakan nua ciuku
pinapungadan nua sihu a ciuku aicu a 屈尺群 tua caucau setayal imaza.
samiyan
a tja siaya aicu a samiyan (漂亮) tua kinabulayan.
vatjuljayan a papukakeljanganan
aicu a vatjuljayan a papukakeljanganan (vurangse a kai:La Tour Eiffel；ciniukukan:艾菲爾鐵塔 manu 巴黎鐵塔）nalemingdjelj imaza i paris a hici nua se vurangse(法蘭西共和國). imaza i ljaviljaving ta seine a pana(塞納河) katua izua aza kadjunanfan pinaka 戰神廣場 siayaya. mavan a tjaljapungadan a umaq i kacauan katua sinipukeljang tua kakudakudanan nasevurangse. a tjaljavavavan a umaq imaza i paris a hici uta. a kakaizuanan avan a "5 Avenue Anatole-France,75007 Paris".
aicu a effiel a vatjuljayan a papukakeljanganan naqemacuvung ka 1889 a caviljan, katjasangas a ngadan pinaka "tjelu taiday a djekuacan a umaq" (三百米塔 nua aya), qau nakakipaqenetjan tua san umaq a caucau ti Alexandre Gustave Eiffel nua aya. sa izuanga aicu a ngadan patje tucu. aicu a vatjuljayan a papukakeljanganan avan a tjaljananguanguaqan a umaq itua likisi nasegaikuku, avan auta tjatjuruvuan a qaljaqalja a semamaza i kacauan. kasicuayan masa izua aicu a palisian pinaka 世界博覽會 nua aya, manu kipuvarung a paljayang tua maitucu a umaq imaza tuazua. saka patje 2011 a caviljan izuanga 698 a kudravan a caucau na mangtjez imaza a kivangvang. avan nu sikamasanmusalj a bunka a kivangavangan i vurangse. ka 1991 a caviljan aicu a vatjuljayan a papukakeljanganan katua a kadjunangan i ljavaljavaing ta seine a pana namasan tua sauzayan i kacauan.
Wulai
caucau
sasupuan nua caucau sekacalisiyan aicu a 2,926 i kacavilj a 2019. ma 2,650 izua caucau setayal; ma 139 izua caucau sepangcah.
paljavak tua atjunang
matja 5 qinaljan i Wulai. matja 4 qinaljan imaza, Tampya（忠治(桶壁)部落）, Ulay（烏來部落）, Lahaw（信賢部落）, Tranan（福山部落）.
pinaljavakan
qaca aravac a kadjunangan imaza ljakua inika tjuruvu a caucau a izuazua imaza.
pusupuan
izua ita a pusupuan imaza i ulay.
Viet
aicu a Viet (Vinietan: người Việt) zuku nuaya mavan na i Vietnam a kaizuanan. nasepaljavak tjai Vietnam, Kanata, Taiwan, Drupun, Kuria, Tailiku, katjai Kamucea a Viet zuku.
supu
a supu nua Viet a caucau tucu, izua man 86,000,000 sakaizua, qau tjaljatjuruvuan a i pinui Vietnam an a Viet a caucau.
nu sesingvaudjan a tjaucikel
nu sesingvaudjan a tjaucikel（Drinipunan:台湾事件（たいわんじけん）; Ljinautjian:牡丹社事件）
saseljavakan a MeToo
ka venala aicu a saseljavakan a MeToo (pasamamaw a lingaw naicu a takalan a binaljakan tua “mitu”. “tiaken uta” aya a patarevan.) a djemaulj tua nimitja caucau i mareka taqaljaqaljan i kacauan a kiseljang a venalat tua napaselapay a nakemakuya tua zuma a patjara siks (binaljakan/kai nua amilika: sex; a sex katua siks ayatjen mavan a kauqaljay katua kavavayan). ka sangasangasan a siniaya ni tarana burke (Tarana Burke) aicu a kai a “Me Too” ka i 2006 a cavilj a kipasemalav tua pinaselapayan a patjara siks i tua maljaljavaran a midiya a Myspace.
nu sesingvaudjan a tjaucikel
katagilj
ka 1871 a cavilj 10 a qiljas, izua za nakemasi Okinawa Miyahuruzima a varukur, na secevung ta selapay a raljiz i ljavek, sa valiyan a pasa Taiwan i Tjausabu (i Kaliyavan tucu), sa sedukduk a varukur niamadju i maza, sa ljeteku tiamadju a kemasi ta varukur, sa sema kadjunangan, manu cengeceng tua qinaljan nua Payuan i kusekus. palemek tua inika mapakadjaludjalu ta kinacacevungan nua Dripun katua Payuan, ljakua kinipaqaljayan na Payuan azua mareka Dripun. qau masa ini a cengeceng tua sicikelan ta sikiqepuan ta mareka salasaladj a liljing, masa qineci anga na Payuan aya za sivitai na Ciukuk. qau, avan anga sinan pacugan nua sivitai na Dripun tu uri djaljunen a i Sivaudjan, a maqaqeci tua Payuan imaza sivaudjan.
pakavililj
ka i 1874 a cavilj, pakatjai saigu cugumitji a cemiur ta sivitai na Dripun sa djaljung i Taiwan a uri maqaqeci. sa ljeteku i ljungkiyav, sa uri vaik i sikimung aya, manu secevung ta nalemaung imaza a Payuan, sa maqaqeci imaza. masa uri ljemakev ta siljavakan a kadjunangan aya kinemeneman a naicu a Payuan, izua tu na seman neka tua nasi sa kiqeci ta Dripun. kumalji na selapay aravac a kinaqaqecian ta Dripun tazua. inika na madjulu aravac a Dripun tua kinaqaqecian tazua uta. nu ini a mavan a kinaljazuanan a sikiqaqecian a turivecan na Dripun, inika tjaumakaya a Payuan ta Dripun, mayanga kinatjuruvuan a sivitai na Dripun uta. sa ljevavaven azua kinazuavan a lemaung na Payuan a gadu, sa qeciqecin anga a tja sikataqaljan, patje papacayen anga a mamazangiljan ti Aljuku katua aljak, tjaljuzuanga za kinaqaqeciayan i sikimung.
pulinisiya
samua (Samoa)
kasicuayan ka i qadjav a caviljan a 800 kata 900, izua pinaljivakan a penulingetj ta matjalialiaw a qiniljan nua i nakitjukadjunangan i tua kaljavekan a pulinisiya ni tui manu'a (Tui Manu'a, nakilailaing a mamazangiljan) tazua.
kaian
setevlj aicu a kaian a pulinisiya tua kaian nua ljavek a alume’an (ljavek a pasivik). sa tja kineljang tu namasan draqa/ricing aicu a kaian nua ljavek a alume’an tua kaian nua austrunisiya. kiseljang a pagalju aza mareka kai nua kaian a pulinisiya. mamaw aza sikiljavaravar mavan a tja pacunan a a, e, i, o, u tua sikiljavaravar nua kai na itali, a kai na spangiw katua kai nua deci. a tja malangdan izua sikilavaravar a r katua v itua kaian a i tjinaivecekadan katua i tjinaikacedasan. masan italj, izau l katua v a tja malangdan itua kaian nua pulinisiya a tjinaikaledep.
ngat
aicua makaveljeluan a calisilisi a maka indadan amaka qeljuqeljuan, mapacun sakamaya a namezangal a ngat. aza vangalj kudresulesul dradripudrupudruan, aza vuciar maru cinusu a natikadradray, liljualjuas a namelava saka ladruq a kinasavan, maljiyan a saluman naicua ngat.
azua a ngat (月桃), avan a ljevavawvavaw tacavilj (多年生) a cemecemel, izuazua i chuku, ripun, 琉球, 關島, 海南島, 馬來半島, 爪哇 kata taiwan. izua a liaw a ngat i ljemavigan, paljaljavak kata i dangadangas tua qemumanga a gaduan, mavananga a cinakaw a masanliawliaw nua paywan. azua a tjaljaliaw tua cemekaw a kacalisiyan a azua a asaw nua ngat. sicuayananga, nu ini a puvaljaw a kacalisiyan, sa ini a maqati a cempu ta ngat, uri padjeli tjaimadju tua taqedanga i careqil, ljaljeqel kata ini a mavatj a qaw a qarengan. azua a asaw nua ngat, maqati a seman tua sekam, vakal, haku kata viljic.
tjaljapazangal a sengsengan tua cempu a sekam, sa uri semeqas ta tjanguaq kata tjaqaca a ngat nu inia venuciar i gugacu. qaw mayanan a pensis ta asaw, masa maqati a azua a asaw a pusaladj tua metad. sa, papetad tau kasiw i pasazeleman, qaw pensis ta asaw nua ngat a ljemita a qadaw. qadjaw a pitju kata alu a qadaw sa qemacuvunganga a aicu a sengsengan.
azua a tjeza a asaw, uri lemutlut a asaw tua lipurupuru avan a tapuluq kata lima a a marutaljudjuqan, sa papetad tau aza asaw i pasazeleman, qaw remasi i teku ta paliljiljinng. nu kuletjanga aza asaw, sa alap tua cempu ta sekam kata sicukaw taqadavanga.
kinacemkeljan
kinacemkeljan nuaya vanaza cemkemkelj kata cinkeljan aza siayaya.
ngat
masa a liaw rusuku i ngat a asaw, ini a madjulu a mated, sa avananga a nguanguaq a ceqalj tua malang ta lingay. sa avan a rualap tua cinavu uta. saka, masa nguljingulj aravac aza vuljangaw na ngat, qaw sinitalem tua qemapaz, maqati a alap tua papucemecemel a azua a ljedjeledje a asaw kata cuqus uta, sa rupacun i kacasavan nua kacalisiyan.
kinacemkeljan
kinacemkeljan kata umaq
patjenema itjen tasi kinemeneman kata sipacunan ta “kinacemkeljan: umaq: kaumaqan” na se Paiwan, aicu a caucau, kaumaqan, kadjunangan pita kakudanan tjara papungadan ta “caucau”, “umaq”, “kadjunangan”, kumaljy a umaq kata kadjunangan paru caucauyin sa papungadany. nu muri kemalja kemljangan itjen tua siakay kata kakudakudan na se Paiwan, aicu a pita “kinacemkeljan” ta “umaq” ta “kaumaqan” a kemalja pulingalingavan vana namasan katagilj saka namasan pazangal.
ngat
sicepucepu
tja piliqan aza nanguaq a cepuyin. a seman sekam tja kataqedan, kata sika na dradruy na qaqiladjan, kata papizuana a kavatjes kata katjecaqevan a tjaljev.
sicavucavu
kemasicuay tja sicavu ta kinpel a vaqu. katucuanga kisaselanganga itjen tua pairang a sicavu ta djuadjuay a paday a penaqecang.
sivulivulitj
nu qemavay ta kinpel tja djinukul sedjaljep a tja sivulivulitj auta.
siqapaqapaz
sitalem a siqapaz makasalingaungal papenguanguaq tua tja kinaizuanan.
sinipapungadanan
katalu ka kalja zipungan, izuaza se Kaviangan(佳平村) a tja sikataqaljan, na malivu a mamaza i (turungat月桃部落遺址), ljakua macunucunuq aza kadjunangan sa setavat tua kinaizuanan a mamazai sadap, siljezaya i maruljinay(水泉山上方).
semalji/zemalji
1. semqas kemasi ta cuqus i vavav patje qapulu a semqas
2. suasavan tja suasavan sa quyulji, a pasa umaq
3. kematjekatj rasiyin aman taitaita, patje nu rumeljak anga makaya kematjekatj
4. venulitjuku nu qemacuvung tua kematjkatj,tja veliden a (venulitjuku) anga, nu makayanga, tja sadayjn a remasi
5. semaljuv nu macayanga semaljuv. sa azua semaljuv nuaya, semuvengetj tua linitjuku, sa seveci a dremaluq.
6. cempu nu namazululjanga, sakamasusalimananga tua qaqumayin, kipucuganga patagilj a cempu.
kasizuan
鄭漢文等，2004，《排灣族民族植物》. 臺北：行政院農業委員會林業試驗所. P101.
valangaw
taitu hici/valangaw a lizuk (’inamizukuan: Pusung; pinuyumakan: Pusungan; binununan: Pusung; pinairangan: Tâi-tang-chhī; nginaingayngan: toiˇ dungˊ sii), avan nu tjaljaqacavan a hici nua i taituking. imaza i pasakacedas tua makaljaving a vecekadan nua taituking, a i tjaikacedas mavan a taipinyang (ljavek na pacific), a i pasanavalj mavananga a i tjavualji, au i kaledep kata viri nakidjekec tua puyuma.
izua tu 110 km² a pulingetjan nua kadjunangan. (ma’linpan kadjunangan 0.47 km², ma’linaule kadjunangan 1.09 km²). izua tu tapuluq kudraw sa lima kuzulj a caucau, mavan a tjaljatjuruvuan a caucau nua sincency pakata pasakacedas a kadjunangan i taiwan. au izua tu papamaw a caucau napusiki imaza i taitu hici.
paljavak tua kadjunangan
matja 46 qinaljan i Taitung. matja 20 qinaljan imaza, Apapuro (高坡部落), Pasawali (巴沙哇力部落), Ining (伊濘部落), Falangaw (馬蘭部落), Asiroay (阿西路愛部落), Pusong (布頌部落), Alapanay (阿拉巴奈部落), Karoroan (加路蘭部落), Matang (馬當部落), Katatipul (卡地布部落), Kasavakan (射馬干部落), Puyuma (普悠瑪部落), Papulu (巴布麓部落), Kalaluran (卡拉魯然部落), Fukid (新馬蘭部落), Pongodan (大橋部落), Sihodingan (常德部落), Kakawasan (石山部落), Siafulungay (建農部落), Pakurung (巴古崙部落).
cinalivatan
katjaljasangas valangaw avan nu kakaizuanan na puyuma zuku kata amizuku (pangcah/caucau se amis), ljakua ika miljengeljengel a sikac imaza. ka uranda djiday kata tjaisangas a cinting a djiday, valangaw kata zuma a kadjunangan i pasakacedas nua taiwan a qivu tua “puyuma”, au izuanga pairang mamamaza a patjatjauvalit racev. ti uranda sauing tu paljilji taza na djemadjas ta sengesengan a kamakama ayatua izua liaw king imaza, saka malivulivu kata puyuma zuku i lidja (利嘉) qinaljan kata tayan (泰安) qinaljan. tucu izua padjengi anan ca cuqelalj na sicuayan a uranda sivitay i valangaw sangasangasan a caceveljan.
tucu a taitu hici mavan a sicuayan a amizuku a qinaljan qivu ta “bawsang/posong” aya. ka cin dawkuang (道光) a djiday, izua pinpu silaya (西拉雅) zuku kemaizua maza tu pitju a cavilj, ljakua sinika secevung kata puyuma zuku, saka minuli pakizua sa namatjevetjevelj tiamadju a patjavat pasaviri. ka cin sianvung (咸豐) a cavilj, aza pairang ti 鄭尚 kemasi vangliaw patje maza a lemindjelj ta qinaljan, saka patjatjauvalit racev kata kacalisian. au izua tjatjuruvu a pairang patje maza, sa temulu puyuma zuku tua qemuma, manasika mula imaza. ka cin tungze (同治) a cavilj, izuanga 28 a paljingan, qivu ta “bawsang zuang” (寶桑庄).
ka 1875 a cavilj lemingdjelj ta binanting (卑南廳). ka 1886 a cavilj, ti kamkama 劉銘傳 zemurung a pavalitan tua kinapangaljan a paljavak, saka taiwan masan a sen (省), au pavalitan a binanting tua taitucelizu (臺東直隸州), katjaisangas ta ripun djinadjas a taiwan, pavalitan tua “nansiangsindje” (南鄉新街). au taiwan siveciq sasipavay ta ripun, qivu ta “binan dje” (卑南街), ljakua aicu binan dje ika mamaw kata binan qinaljan, binan dje avan nu pairang a kinaizuanan, au aza binan qinaljan avan nu kacalisian a qinaljan, mavan angata tucu na puyuma zuku a qinaljan. ka 1919 a cavilj icigac puluq sa lima qadaw pavalitan tua “taitudje” (na sihu a kubung 5), sipatevel taituting a pasanavalj a guan (南鄉). ka 1944 a cavilj ziunigac ita qadaw sualapen a binancung sipatevelj ta taitutje (臺東街) (na sihu a kubung 326), aicu tjaljavililjan a inumalj na ripun sihu i taiwan a kinapangaljan a paljavak.
ka 1945 a cavilj, tjuka minku sihu djemadjas i taihuku. pavalitan siqivuan tu “taitucen”, sipatevel taitu kingsihu. aza izua angata binanzuang (卑南庄) patjatjaw vadaying, au ceviqen ta licy (利吉), vuyan (富源) kata vusan (富山) aicu tjelu a kadjunangan i pasaviri a taitudje, saka linindjelj ta binan guan. ka 1974 a cavilj ziugac tapluq a qadaw, au sipatevelj lja vukang (富岡), yanwan (岩灣), puyuma (南王), sinyuan (新園),tjinsin (建興), nanlung (南榮), binan (卑南), djipun (知本), vungtin (豐田) kata kasavakan (建和) a mula aicu drusa kudraw a caucau pasa ta taitucen. ljakua ika pavalitan ta ngadan, ayatua siqepu tu djemalung puluq kudraw a caucau namasan ta hici i king, au mata 1976 a cavilj icigac, taitucen namasan ta “taitu hichi”.
kadjunangan
aza valangaw imaza i pasakacedas a navalj tua taiwan. nakitangez tua gadu sa i ljaving ta ljavek mavan a ladruq saka lusepitj a kinalangan nua kadjunangan a hici.
a i kaledep nakidjekec tua gadugaduan i vecekadan tua taiwan kata puyuma, au i pasakaledep a navalj izua djipun (知本) pana masan patjatjukudain na valangaw kata na tjavualji a pana a paljaljaqedi. a i viri nakidjekec tua ljavek a gadugaduan, saka i viri kicaing ta heyva (黑髮) pana dideq kata puyuma. a i tjaikacedas na kicevung tua taipingyang. pakata a kadjunangan imaza i pasanavalj a ljavek a gadugaduan, i pasakacedas a gadugaduan i vecekadan tua taiwan. maka ljaviljaving kemasi viri patje navalj tu 19.8 km. au pakata pana kemasi viri pasa navalj izua binan pana, taipin (太平) pana, lidja (利嘉) pana kata djipun pana seqaljudj mataipinyang. saka namasan ta lizulizu aicu a valangaw a kadjunangan. au aza liyu (鯉魚) gadu avan nu tjaljavavavan a sinipukeljang a gadugadu, saka maqati a ljemizaw tua i valangaw. valangaw avan ta taidu lizulizu pakata binan pana. nu kaljaljaljeqelan izua pazangal pasakacedas ma viri a kemaledep, ljukua qineceng pakata vecekadan a gadugaduan kata ljavek a gadugaduan, au valangaw imaza i pakaljaviljaving ta ljavek i kacedas a navalj tua taiwan, a kalevelevan secevung kata semeljec a maseljec a kaliusan a ljavek, sika na sudjusy nu kaljaljaljeqelan, avanusika i valangaw a kalevelevan semezan tu kemaledeledev.
papupaysu
pakata taitu hici a siubaybayan imaza i ayaw ta kingsihu, zungzen (中正) djalan kata zungsan (中山) djalan, sinsen (新生) djalan kata zunghua (中華) djalan. lja sualapen ta sicuayan a kisiya a disiaba, sa ika temalidu anga imaza. au kingsihu pavalitan ta sasekezan kata papavelian a kakilalaingan kata kakivanvangan pakata kisiya a djalanan. ka 2015 a cavilj, maumalj pavalitan a lemindjelj tua basu a disiaba kata siutai (秀泰) a papacunan ta iga, sa ika vaikvaikanga pakata masantjelulj a sengesengan. lja liaw mareka zidusiasia macevung mamaza, mumalj madjumak au cemikel siubay kata kasiuljayan imaza i dudut a tiehua (鐵花) djalan kata sinsen djalan. ljakua imaza i atalashi a kisiya a disisba ika anan mirazek a mareka siubay, amin kasiuljayan kata kisedjam a utubay aicu a sengesengan. pakata racev izua paday, kidray, yuzilu, ljaisip, umi, kamudraw, tjavuvuk kata djulis. au pakata kiciqavan, i sikiljaving na kiciqaw tu mizalek a vukang (富岡), lja izua macevung a maseljec a kaliusan a ljavek imaza, sa liaw a kiniciqavan.
tataleman
nanguaq a qinuman izua paday, kamulaw, tjavuvuk (野草莓) se pairang, djulis, kata zuma. aicu a siniveli.
kakiciqavan
fukang i causi a marecevucevungan, sa maqati a kiciqav tua liav a ciqav imaza. icibacibang a caciqavan aicu a quzang kata zuma.
kakituluan
izua drusa puluq sa ita a kukumin gakku. izua drusa a daigakku. izua kituluan ta tja kai se kacalisian i daigakku a valangaw.
kakipucemelan
izua lima a kakipucemelan i valangaw a lizuk.
sasupuan na iyubingkiuku
950 a sasupuan na iyubingkiku se valangaw a lizuk.
remayurangan
inuan a remayurangan, izua kinafaragaw (ayain gadu a puyuma uta, 鯉魚山), sakuban (qinaljan a puyuma), kata zuma.
kisiya djalan
izua pukisiyan i valangaw a lizuk.
gungkang
maqati makagungkang a kemasi ta fugang a puvarukuran a patje pongso no tao kata lekto.
kasizuan
pinapapilipiliqan:pinayuanan a kai nua i pasakacedas
lami
lami (糧食) liyaw a lami nua caucau a sepayuan, izua va'u, vasa, djulis, vurati, vuday, taruimu katua paday.
Xinyi
Xinyi gu icuwa i Nantou. ala atjunangn mapuljat 1,423.52 km² (ma’linpan atjunang 1,067.28 km², ma’linaule atjunang 113.33 km²). ala caucau mapuljat 12,373 caucau, ala daceneqlan mapuljat 3,695 a daceneqlan, Bunun (76%) a maqcuwa caucau.
kinaizuazua a qinaljan nua sebunun a kacalisiyan aicu a nehunpu a kadjunangan. izua caucau a cou uta. tjatjuruvu a caucau imaza a bunun. imaza izua kakaian na bunun kata cou.
kadjunangan
izua gadu a saviah kata gadugaduan i vecekadan tua taiwan imaza. pasaviri ta paran (ren'ai gu) kata qabizay (yuchi gu); pasakacedas ta malibasi (wanrung gu) na kalinku king‎; pasakaledep ta cuili (shuili gu), kiuⁿ-á-liâu (lugu gu), kata lîm-kí-poo (zhushan lizuk); pasanavalj ta ngani (taoyuan gu) na takaw(kaohsiung king).
kasicuayan
cuaicuayanga a pinaljavakan nia dripung a sinkaw gu (新高郡) na taichung ciu ta qinaljan kata kadjunangan imaza. tjaivililj ta kacavilj a 1945, sipaljavaljavak na sihu nia ciukuk tamaza a luna gu saka xinyi gu tucu.
na qivu a pinaseljangan na qinaljan sekacalisian i taiwan tu semekez a siayaya tamaza a xinyi nu i kacaviljan a 2014. cempeliv a caucau ta pinapungadan a kadjunangan tamaza a nehunpu.
paljavak tua atjunang
matja 14 qinaljan i Xinyi. matja 17 qinaljan imaza, Lanngdun（人倫部落）, Qapuciu（洽波石部落）, Tamazuan（達瑪巒部落）, Isingan（雙龍部落）, Laidazuan(malavi)（潭南部落）, Naihunpu（明德部落）, Salitung（豐丘部落）, Sinapalan（希哪巴瀾部落）, Halusipun（筆石部落）, Luluna（羅娜部落）, Qalipusungan（阿里不動部落）, Mahavun （Mamahavunna）（久美部落）, Kalibuan（望鄉部落）, Tungpu daigaz（東埔部落）, Ilausan（依勞善部落）, Valana（法蘭娜部落）, Hanbizan（涵碧蘭部落）.
quljivangraw
nu kaljamakesan a vaqu, madjele itjen a pacun tua quljivangraw. ayatua nukalja vaquan izua nu qemudjaqudjalj sa kacengelangelaw, manasika madjeleitjen a pacun tua quljivangraw.
Xinyi
pinaljavakan
thumb|350px|mapida a cun i ljemita pinaljavakan
quljivangraw
thumb|quljivangraw
Xinyi
kinatuluan
izua tapuluq saka unem a gakku a kedrikedri imaza.
quljivangraw
Kau nua Cemas
a ku (Cemas) kieces tjanumun namaitucu: inika uri maqulip a mumalj tua zaljum a kana valjualjut anga a penuljat, saka inika uri makapalak a mumalj a kadjunangan tua tjeljev. uri papacun aken tua quljivangraw a pi tua qerepus, tu uri sinipukeljang a patje palalaut taicu a paaeces, a mavan a ku paaeces ka timun katua valjualjut a kana namanemanga penuljat. saka a quljivangraw mavan a sinipukeljang tua ku paaeces katua i kacauan anga penuljat. tua sika izua anga nua qerepus i kalevelevan, saka mapacun a quljivangraw, ki ken a kipaqenetj tua ku pinnetj a paaeces ka timun katua kana valjualjut anga a penuljat. 16 nu pacun aken tua quljivangraw itua qerepus, ki ken a kipaqenetj tua ku pinnetj a patje mamiling a paaqeces ka timun katua kanavaljualjut i kacauan. saka mavan aicu a ku sinipukeljang tua paaqeces katua valjualjut anga i kacauan.” aya.
Xinyi
djalan na kasiya
djalan na kasiya i kasikasiw i psoseongana(gadu a alishan)
quljivangraw
Kau nua Cemas
thumb|right|220px|aicu a quljivangraw i alaskan.
kataljap
縮圖|kataljap masanliawliaw a kataljap i namasanculjuculju a kadjunangan i kacauwan, izua i 廣東, 海南島kata i navalj tua gaduan a kemasi ljemaveljevekan nua taiwan, qaw izua i kacedas tua taiwan, tjaljaliawliaw aicu a kasiw izua i navalj ta tjavualji a pana a kadjunangan nua kanalung kata palangu. nu kaljauragananga, uri venuciar aicu a qaciw tua kulimac a vuciar, sa nanguanguaq aravac a ljemaveljevekan i pasakacedas a navalj tua taiwan.
qaw masa saceqalj aicu a kasiw na kataljap, ka ripunanan, uri sinantabi aicu a kasiw; kacuayanga, uri malap taicu a kasiw tua malang ta kadrangu kata ceqeljap a paiwan izua i ljemaveljevekan, sa uri cinavucavu niamadju a ledjeledje a asav na qataljap tua qavay, matu uri cinavucavu a ljavilu nua paiwan izua i gadugaduan. qaw nu kemankananga, maya malap ta asav. qaw uri cinavu na ngat isasaw nu kemesekesa.
nu meqacanga a kataljap, maqati a semuqaljic taza kataljap sa masan tua alay, qaw maqati a sinancalis tua venengetj ta vaqu. saka, tjaljapazangal aicu a kasiw izua i qinaljan na paiwan a kemasi ljemaveljevekan.
kaizuan
1.鄭漢文、王相華、鄭惠芬、賴紅炎編(2005)，《排灣族民族植物》，行政院農業委員會林業試驗所. p163.
sanguljingulji
aicu a sanguljingulji mavan a nakikerap a kasiw, amin a izuazua a kemasi iteku ta vecekadn a sasusuan tua vavavan na kadjunangn i taiwan, sa masanliawliaw a aicu a kasiw i makacemecemel kata djalanan iteku ta vecekadn a sasusuan tua vavavan na gaduan. nguljingulji aza vuteqiteqi a vuljangaw na sanguljingulji, kata aza a madjulu a kemerap a vaudj niamadju, sa tjengelay a kacalisiyan ta sinantarar naicu a kasiw.
maqati a kemanuta aza namalum a qucengecengel a vangalj na sanguljingulji, mavan a kakanen nua kakedriyan nu kivangavang.
kinala
kinasizuanan nua kinala
aicu a ita pinaiwanan a kai aicu a patarevan na “kala” nuaya mana “linedje aravac a viljic” (aicu a sicapecapel a kala, aicu a siteqeteqic a kala). aicu a “kala” kai sa pazuljuy ta “an” a pitjaivililj sinipupatarevan tu sikudakuda tu kemudakuda.
au nu qivu itjen taicua pinaka “ta kalan”. aicu a ita pinaiwanan aku azua pinaka “ta kalan” kata “taitan nu vecik”, nu tja cikelen a mata kinaqatian nua kinalan, aicu a “linidjinidji a kala” sinipukeljang tu “taitan katu kedrikedri” siniaya manu sika minqutanga aicu a“kinalan aya kai”, ljakua aicu a “kinalan” aya kai ita kininemeneman nua se paiwan namasan “kai kata sikaian” nanga za pacugan.
lalang
aicu a paiwan zuku na penakisumalji a kinanguaq na kinacalisianan a lalang, saka makaya itjen a kemasi tua rinavan nua macidjilj, a kemeljan tu namatjainu a qiniladjan nimadju yi qinaljan, tuki mamazangiljan tuki pualju tuki taqaljaqaljan (qaqetitan). aicu a pinuitaivangan a tapuluq katu unem a zukuan a kacalisian, tjaljanguanguaqan, ljakua tjaljapazangalan a kakavelian na paiwan zuku a lalang. au aicu a lalang nua mamazangiljan maretimalji katua na taqaljaqaljan (qaqetitan).
izua masan simatjelj a lalang nua paiwan zuku
aicu a kinacalisianan a lalang nua paiwan zuku, izua tjinenun, izua vincikan, izua pinuluvucan, izua pinadjekecan a sikasengsengan.
vecik yitua lalang
aicu a kinacalisianan a lalang na paiwuan zuku maretjimaljimalji a vecik, izua pinaru-qulu, izua pinaru-caucau, izua pinaru-qatjuvi, izua pinaru-kumas, izua pinaru-qadav, izua pinaru-tjiumaq, izua pinaru-kinavatjesan, izua pinaru-kalabiabi.
vungu
namasanliawliawanan taicu a kasiw a vungu izua i ciuku, ripun, liyukiyu (琉球) kata i kemasi vacekadan tua iteku ta sasusuan ta vavavan na katjunangan i Taiwan. aicu a vungu, uri meqaca sa kudrakudral a kasiw tiamadju, qaw nguljingulj aravac taza vuljangaw naicu a kasiw.
kon tiki a pasacadja
vinaikan a makavarukur aicu a kon tiki a pasacadja mavan a i caviljan a 1947 a kipalaingan nua matjaita a rupakarim a senurwi (Norwegian) ti Thor Heyerdahl a ruvenecik. na vaik tiamadju a kemasi amilika a pasanavalj a pasa ljavek a pasivik a tjaljuzua i matjaliaw a kadjunangan nua i pulinisiya. sinipapungadan ti virakuca (Viracocha) a cemas nua seinca (Inca) taicu a varukur a kon tiki (Kon-Tiki). aicu a siniaya namaya ta kasicuayan a ngadan. pinapungadan a kon tiki a pasacadjan a pakarim: makavarukur a cemalivat tua mareka ljavekan a pasanavalj (The Kon-Tiki Expedition: By Raft Across the South Seas) taicu a sinansupu (sinansunatj) ni Heyerdal a tjemaucikel tua sa pasacadjan a pakarim.
vungu
azua a ngadan a pacugan naza kasiw, mavan a “vutjulj na vavuy” aya. sa uri kimenemen tu maqatitjen a kakanen taicu a kasiw a vungu?
qaw, ui ayain. nu tjaukaljavevewan, izua a ledjeledje nua vungu a veneve, sa maqatitjen a cemepis sa sinansiyaw naza ledjeledje. ljakua, inika maretimalji taicu a ledjeledje kata vavuy a vutjulj mavan a tja kakanen. manu matu vavuy a vutjulj aya tazua a kasiw a vecik, sa papungadan taicu a kasiw a vungu aya.
ruquaguagu ta iyu
ruquaguagu ta iyu (ciniukukuan: 牧羊人) ayatjen mavan a caucau a kisanquaguagu tua iyu. aicu a sengsengan a sikavaljut a kemasi cuai. a tja namapacunan tua ruquaguagu ta iyu izua i matjaliaw a kadjunangan a taqaljaqaljan, manasika sipasamalavi a sipatarevan tua tjaucikel izua liaw a vinecikan a patjara kasaluan a pasusuan i kacuan. ti yasus kipapungadan tua nanguaq a ruquaguagu ta iyu. na seman paravac uta a kasicuayan a milimilingan nua seguris (Greece) tjai Endymion kati Daphnis katua zuma a ruquaguagu ta iyu.
kapatagiljan
matjaita a pinatjaljacuaicuayan a salimaliman aicu a ruquaguagu ta iyu a penatagilj i pasakaledep tua asiya nu i palemek tu pasuvililj tua 5000 a cavilj.
buksing a kinateveteveljan a semenay
sepayuan a kemasi 'akaw aicu a buksing (boxing) a kinateveteveljan a semenay. marekaka tiamadju a mapuljat. napenatagilj tiamadju a semenay i tua mareka kaqepuqepuan a kemasi tua cavilj a 2021.
kaljavevean i prague
kaljavevean i prague (kai nua seczech: Pražské jaro; kai nua seslovak: Pražská jar) mavan a ka pidjalan a qadaw tua kiqaung sa semucaqev tua pulitiks tazua maqepuqepu a tjuruvu a sikataqaljan a seczech. na patagilj tiamadju ka napiniliq ti Alexander Dubček a masan sangasangasan a kisanpusaladj tua namalaing tua kinateveteveljan nua Communist i Czechoslovakia ka i sikamasanlimalj a qadaw i 1 a qiljas i 1968 a cavilj. na semekez tiamadju ka i 21 a qadav i 8 qiljas i 1968 a cavilj ayatua na tjaljuzuain a paselapai nua kinateveteveljan nua soviet imaza i czech.
kinipalaing ni Dubček aicu a kaljavevean i prague. saka ulja kiquang timadju tu venala a sikataqaljan a sezech kipaqenetj kisuamadju.
Namasia
Namasia gu icuwa i takaw(kaohsiung). ala atjunangn mapuljat 172.33 km² (ma’linpan atjunang 117.75 km², ma’linaule atjunang 38.04 km²). ala caucau mapuljat 3,027 caucau, ala daceneqlan mapuljat 813 a daceneqlan, Bunun, Hla’alua, Kanakanavu (89%) a maqcuwa caucau.
a i pasaviri aicu a namasia gu i tua takaw. tjaikacedas aicu a ngani(taoyuan gu); tjaiviri izua i kanakanabu(dapu gu) kata psoseongana(alishan gu) na kagi king; tjainavalj izua i jiasian gu; tjaikaledep izua i nanhua gu na tainan.
kadjunangan
izua gadugaduan na usaveq(kakaian na bunun) imaza. kinamamawan a tjaliaw ta 500m tua vavavan nua aicu a kadjunangan a gaduan i pinuljatan a pinaljavakan na namasia gu imaza. kemasi taza gadugaduan izua drusa a veljeluan. pasamaza aicu a veljeluan na namasia kata veljeluan na laku laku(aicu a laku laku na kakaian na bunun, siayaya taicu a veljeluan a sakulahlu taunguara na kakaian na hla'alua uta).
kasicuayan
pinapungadan aicu a báng-á-chí-siā kata báng-á-chùn-siā na pinairangan imaza kasicuayan, ayatua siayaya na caucau se kanakanavu a mangacun tamaza a kinaizuan niamadju.
paljavak tua atjunang
matja 3 qinaljan i Namasia. matja 4 qinaljan imaza, Nangnisalu（南沙魯部落）, Maia/Mangacun/Mangacun（瑪雅部落）, Takanua /Takanua（達卡努瓦部落）, Masinghalan（瑪星哈蘭部落）.
tatuluan
izua tjelu a gakku a kedrikedri imaza i namasia gu.
tataleman
pungadan aicu a qudis a sanguaq aravac imaza i namasia gu.
Euphrase Kezilahabi
aicu a ti Euphrase lja Kezilahabi (1944 a cavilj 4 a qiljas 13 a qadav - 2020 a cavilj 1 a qiljas 9 a qadav) mavan a setanzania a kisanvenecik tua tjaucikel, tua senay. ruvenarung (kisanhakasi) uta timadju.
sa swahili (kai nua seswahili) timadju a patjavecik.
kiukay
thumb|right|kiukay (St. Mark's Cathedral in Alexandria)
navenaquan nua kiukay
kiukay a navenaquan saka papetemalidu tua nasi nua taqaljaqaljan i kacauan. azua nanguaqan kata zua parkivalisakesaked a kinasicuai nua taqaljaqaljan i kacauan, kemalja mapasusuan angata. saka azua namaljekuyanga, azua naseveric anga itua seizi a bungka, kai, senai, etc mapacikel, masanpazangel a mumalj i kiukay.
Taiwan Kiristu Ciuru Kiukay
Patjezalemanen i Qinaljan tua Saluan ayaya a pakisamulja tua sinzia a Taiwan Kiristu Ciuru Kiukay. nukuya inika tja sanpazangalen a bungka nua marka martimaljimalji a kinataqaljaqaljan my paseljayar tua patjara Cemas. nu pupatarevan itjen, azua kaizuan bungka mavan a tjlja paravacan a turivecan nu lihai a kiukay. mavan tua nu sika pakaizua tua kinacalisianan a Siisiu, qau azua Siisiu a kinacalisianan mavan anga tjlja kudrulan tua namasan kinituayan tua kai a bungka nua kacalisian.
kiukay i Paiwan
nu seman patarevan itjen tua kiukay i Paiwan zuku, a kakasizuan a tatuluan tua patjara kinacalisianan i kiukay nu aya, tjlja maljaluyan a kai, senai kata zua papaqaljian nua caucau.
tjuruvu maqacuvucuvung a macaqu a lemangda, a qivu, a semupu tua kai a Pinaiwanan, a macaqu a semenai tua senai a kinacalisianan, kiukay a pakaizua tua kituluan a sinikacaqu, qau izua "kakimadjuan a kituluan" saka izua uta a "pinaranaw a semavuta a pakitulu".
Nanzhuang
Nanzhuang (南庄鄉)
Nanzhuang gu icuwa i Miaoli. ala atjunangn mapuljat 162.03 km² (ma’linpan atjunang 95.59 km², ma’linaule atjunang 26.55 km²). ala caucau mapuljat 2,462 caucau, ala daceneqlan mapuljat 917 a daceneqlan, Saysiyat, Tayal (67%) a maqcuwa caucau.
a i pasakacedas a tjaiviri aicu a pinSa'o:ol (nanzhuang gu) i tu bari (miaoli king). a i tjaikacedas aicu a emei gu na hsinchu king, beipu gu, kata tatoba' (wufeng gu); a i tjainavalj aicu a taian. a i pasakaledep a tjainavalj taicu a sawi' (shitan gu); a i pasakaledep a tjaiviri taicu a sanwan gu. pasamaza a zazaljuman a veljeluan a zhonggang taicu a pinSa'o:ol. maretmaljimalji a zuku na caucau izuazua imaza tucu. se ngaingai a tjatjuruvu a caucau imaza (qadjav a 83%). zumanga a caucau izua sesaysiyat, setayal, sepairang, kata seciuku uta.
kadjunangan
penuljat ta 165.49 km2 a kadjunangan imaza i pinSa'o:ol (nanzhuang gu). izua lialiaw a gadu imaza.
kasicuayan
kinaizuan a qinaljan na caucau sesaysiyat kata caucau setayal imaza i pinSa'o:ol (nanzhuang gu).
mangetjez a caucau se ciuku a semamaza kemasi ta kacavilj a 1805 a patje kacavilj a 1814. paveli tiamadju ta caucau sesaysiyat imaza katazua. kisudjusudju uta tiamadju ta vavayan imaza i nanzhuang gu tjaivililj. saka pucekelj a caucau se ciuku a masengeseng tu temaletalem imaza.
kikarivuan a pairang i changhua kacavilj a 1826. kiqaung a taqupungan a pairang ta caucau sekacalisian tu papupicul taza kikarivuanan. papacai tiamadju ta taqaljaqaljan azua i chungkang cun. manasika, djemaljun a sivitjay seciuku semamaza tu pasekez taza kinaseljangan na pairang kata caucau sekacalisian. inika puzangalan a sihu seciuku tu namakuda a kikarivuanan a tjaliaw imaza.
caucau
penuljat ta caucau a mekedri imaza i nanzhuang gu kemasi ta kacavilj a 1981.
paljavak tua atjunang
matja 9 qinaljan i Nanzhuang. matja 15 qinaljan imaza, haba: (大屋坑部落), kaehkaba:oS (馬果坪部落), Sasasezeman (東江新邨部落), tamayo’an (大湳部落), batbato’an (二坪部落), kahkahoe’an (八卦力部落), ray’in (蓬萊部落), haboeh (大窩山部落), Ciupus (鹿山部落), Sinpitu (鹿湖部落), P’anoh (鹿場部落), rareme:an (向天湖部落), hororok (鵝公髻部落), walo’ (瓦祿部落), Raysinay (石壁部落).
tatuluan
izua sepatj a gakku a kedrikedri imaza.
sasupuan na iyubingkiuku
thumb|200px|iyubingkiuku imaza i nanzhuang
qudjilj
right|thumb|240px|qudjilj a hana right|thumb|240px|qudjilj a apul
qudjidjilj, a quljaw a izua i viriviriljan a tjaljaqacan a 波長ta sasusuan na zerezar a napacun(可見光譜), sa tjaljaqaca a mavananga a kemasi unem a iday sa tjelu a puluq ta pitju a iday sa lima a tapuluq a 奈米, sa mamau ta quljaw na djamuq, avan a 三原色kata心理原色. inika pacunanga a caucau tazua a tjaqaca ta 波長na zerezar a qudjidjilj, sa papunagadan ta “紅外線”taicu a zerezar.
pukeljang
aicu a quljaw a qudjidjilj a siniselem tua nakuya i liaw a kuga kata zuku.
Malailaing a Inuli
thumb|Malailaing a Inuli
qudjilj
pukeljang
masa madjulu a pacun ta qudjidjilj a caucau, sa izua a liaw a pukeljang ta kipapaulingav a sinivencik a quljaw a qudjidjilj. saka, uri seceker nu paqulja a qudjidjilj a zerezar, a makudakada tua puqeceng kata abunay a sinivencik a quljaw a qudjidjiljuta. izua i kimapaqaqayam tua benuru, nu alapen na裁判 a qudjidjilj a紅牌 ta pakeljang a pacevakanga, sa vaivaikanga a pisaunyuny.
a nemanga nua 消防項目 a mamau pukeljang tua sinivencik a quljaw a qudjidjilj. ljawa mapavalit a pukeljang a quljaw na 緊急出口 a qudjidjilj tua liljuas, sa ika maqaluvu a kemeljang ta qudjidjilj kata quljaw na sapuy (ljawa izuanan a qudjidjilj i zuma a kuga, sa madjulu a maqaluvu numaya.) amin a izuanan a qudjidjilj i galasu nua zidusia kata tapavan a pukeljang a quljaw na 緊急出口, ika maqaluvu a kemeljang ta liljuas kata cangia.
kakudanan a kilalaing
azua a kakudanan a kilalaing a 革命, 左派, 社會主義kata共產主義 a sinisanparavac na qudjidjilj. saka, azua a malailaing nua chuku a sihu kata 中國共產黨 a pinaka a “rivrivan nua qudjidjilj(紅領階層)”, kata izua a sinansenay tua 左派革命, 左派政黨kata政權 a pinaka a “qudjidjilj a senay(紅歌) ”, sa liaw a paqapulu a 政黨, avan a 共產黨, 社會民主黨kata zuma a 傳統左翼社會民主主義政黨, uri sinivencik a pukeljang tua quljaw a qudjidjilj. sa kedri a 右派保守主義政黨a sinialap a qudjidjilj tua pukeljang, amin a 美國共和黨.
kakudan nua chuku
kasicuayanga i chuku, izua a qudjidjilj a liaw a 宮殿 kata biu.
paqaljay
縮圖|411x411像素|kumalji a maretimalji a vavayavayan kata uqaljaqaljay a sengsnegan nasepayuwan, uri maqepuqepuitjen sa pusaladj tua saliman. uri paqaljayiten tua caucaw nu tjengelay tuki masaluwamen tua caucaw. aicu a “paqaljay” a pacugan mavan a masalu tjanusun aya, tuki nu karakudakuda mun, maljaljavar mun, nakemudakudanga, qaw matjatjengelayanga mun, aicu mavan a mapaqaljayanga tua zuma. qaw, maya semekaulj tua zuma a kudakudain, zuma a sipiliq, mavan a paqaljay uta aya.
qudjilj
kakudan nua chuku
pacengceng a sapuy na 五行 tua quljaw a qudjidjilj i kakudan i chuku, sa a 離卦 na 八卦 a sinisanparavac na qudjidjilj uta.
paqaljay
napaqaljayitjen tua caucaw katjaisangas, nasemanpazangalitjen taza caucaw, namasaluwangamen uta tiacu a cawcau a kudakudain.
qudjilj
kakudan nua chuku
izua a ita kemasi tua sepatj (四分之一) a 四象 a 朱雀 a sinivencik a qudjidjilj i kakudan nua chuku. a sinisanparavac na qudjidjilj tua puqimang uta.
paqaljay
itua tja kakudan nasepayuwan, uri paqaljayamen tua nia ramaljengmaljeng, aicu a tjaljapazangalan itua nia vinarungan. aza ramaljengmaljeng itu tjaqinaljan, masa uri temulu tjanuamen tu liaw a tja kakudan nasepayuwan, mavan a nia sizangal a kakudan.
qudjilj
kakudan nua chuku
nu palisi ta cemas i chuku, uri alapen a quljiljilj a sinivencik tua pakaleva a qadavan.
paqaljay
qaw, kumalji a maretimalji a vavayavayan kata uqaljaqaljay, inika mamau taza sengsengan niamadju uta itua nia kakudan nasepayuwan.
qudjilj
kakudan nua chuku
sinisanparavac a qudjidjilj tua kalevaleva i kakudan na chuku, sa tjengelay a sinivencik a quljiljilj tiamadju nu puvaljaw kata semancavilj.
paqaljay
ljakua, napasemalaw tia vuvu tjanuamen namaytucu:
qudjilj
kakudan nua chuku
nu izua a kiam (債), uri sinivencik a qudjidjilj tua kiruku i kakudan nua chuku, sa pinaka a “qudjidjilj a vinecikan (赤字)”；venecivencik a malailaing na chuku a sialap na qudjidjilj a inpic kasicuy, ljawa nu macayanga a malailaing na chuku, sa sinivencik a cangia.
sitjumaq na sapitj
<div class="style="top:10px;" overflow:hidden; position:relative;"> <div style="background: white; padding-left: -1em; padding-right: -1em; overflow: hidden; position: relative;">   <div style="position: absolute; width: 100%; overflow: hidden; margin-left: -1em; margin-right: -1em; margin-bottom: -90px;">
qudjilj
kakudan nua chuku
aicu a qudjidjilj a sinisanparavac tua maseqetj kata rakac a mudingan na caucau i 京劇, avan a 關羽.
paqaljay
“izua a makeljang a sasusuwan a sinipapusengsengan a kakudan itua tjaqinaljan. uri maqepuqepuitjen sa pusaladj tua saliman. sa marekacawcau imaza, tjara pazangalan, tjara maqaljay a mapuljat. inika maretimaljitjen.”
sitjumaq na sapitj
<div style="margin:5px 0px 5px 0px;-moz-box-shadow:1px 1px 1px rgba(0, 0, 0, 0.1);-webkit-box-shadow:1px 1px 1px rgba(0, 0, 0, 0.1);box-shadow:1px 1px 1px rgba(0, 0, 0, 0.1);background:#FFFFFF;padding:10px;">
qudjilj
a zuma a pacugan
a quljaw a qudjidjilj a sialap tua vinecivencik i kilisimas (聖誕節)；
aicu a quljaw a qudjidjilj a sinisanparavac tua kiljivakan, rakac, abunay；
izua a qudjidjilj nu matjani a kakavelian na 股票 itjaiviri ta amilika, sa izua a qudjidjilj nu matjani a kakavelian na 股票 itjaikacedas ta 亞洲.
liaw azua a 消防車(a pinaka a 救火車 uta) tua maqevetj a sapuy kata paseqeljing ta caucau, mavananga a qudjidjilj.
kemasi cuacuay, paljiq tjai zuma a sinivencik a qudjidjilj tua tigami i kakudan nua chuku；
liaw a pungadan a kinateveteveljan na buru (足球) a sialap a qudjidjilj ta sinan tua sevalit tjiamadju, izua a 英格蘭a利物浦 kata 曼聯, sa pinaka a “qudjidjilj a sividay (紅軍)”kata “qudjidjilj a galadj(紅魔)”.
rusinivinecik a sinsi a qudjidjilj a inpic i sasupuin na situ.
nu alapen a 酸鹼指示劑 a paqayam ta qalesem a nemanga, uri qudjidjilj a 酸鹼指示劑.
azua a qudjidjilj nua 電阻值, mavananga a drusa.
aza a qudjidjilj a uqaljay i kinasengsengan na 超級戰隊系列 a masanitalj a sirakeraketj. sa izua a sirakeraketj na kinasengsengan a 動畫a sinisanparavac a qudjidjilj.
ruvaday tua qudjidjilj kata cangia nu marivu i 拳擊, 泰拳kata跆拳道.
aza qudjidjilj a sinisanparavac tua maqaqeci. a pinaru sapui a vitjuqan avan a qudjidjilj a vitjuqan, sa papungadan tua cemas na 羅馬 a 瑪爾斯.
izua a qudjidjilj a venecikan, nu inianan a vinecik i MediaWiki, nu vinecikananga, sa izua a cangia a venecikan.
izua a vangavang tua maqaqeci i tinaw, rualapen a qudjidjilj a sinisanparavac ta qalja, sa izua a iljuas tuki cangia a sinisanparavac ta qaliqalian.
kasicuaycuay, aza a qudjidjilj a sinisanparavac ta uqaljay, sa azua a cangia a sinisanparavac ta vavayan.
izua i kacedas a kuga, azua a qudjidjilj tuki vuteqilj a sinisanparavac ta uqaljay, sa aza a iljus tuki qulivay a sinisanparavac ta vavayan. tucu, a cangia a sinisanparavac ta uqaljay, sa qudjidjilj a sinisanparavac ta vavayan ka pasuvililj tua masanitalj a pinaqaqecian. izua a qucengecengel tuki iljuas a sinisanparavac ta uqaljay. saka aza 淺藍色a sinisanparavac ta lumamad a uqaljay, masa kinava tjiamadju nia matjaljaljak ta淺藍色a kava i kakudan i kaledep. masa a cangia a nasetevelj ta qudjidjilj nua uqaljay, maqati a paqeljetep kata kipaqadilj timadju. saka azua a qudjidjilj a nasetevelj ta cangia nua vavayan, maqati a pinarakac tjiamadju. kata izua a kagu avan a ripun a pinaljavak tua aza a quljaw nua uqljay mavananga a qudjidjilj kata cangia, a quljaw nua vavatan mavan a vuteqiteqilj kata quljaw a qudis. sa azua a quljaw ta vecekadan (中性顏色) avan a vuteqiteqilj, qucengecengel, qulivay, iljias, kulimalimac.
azua a qudjidjilj a sinisanparavac ta niciubi i 泰國.
aicu a qudjidjilj a sinisanparavac a rakac tua 白羊座, pinaru sapui a vitjuqan, ita kata siva.
Tailiku
Tailiku (Ljinautian: 中华人民共和国)
Sia, Sang, Zue a zitai
thumb|sia
thumb|sang
thumb|Zue
Cin, Han a zitai
thumb|Cin (BC210)
thumb|Han (BC87)
Wei, Tjin a zitai
280px|thumb|Tailiku (440)
Sui, Tang a zitai
Tang
Sung a zitai
280px|thumb|sung (1107) 280px|thumb|sung (1142)
Yuan, Min, Chin a zitai
right|thumb|Yuan (1294) right|thumb|min (1582) right|thumb|Chin (1896)
ROC a zitai
thumb|ROC
tucu
thumb|tucu a Tailiku
paljavakan
matja 22 a senhun kata 4 a zesiase i Tailiku tucu.
mareqali
thumb|250px| cangia: Tailiku; liljuas: mareqalianga; qudjilj: inika mareqali
Agario
Ti Agar.io ket maysa nga online nga estratehia ken aksyon nga ay-ayam ti multiplayer. Pinarang-ay babaen ti Brazilian game developer a ni Matheus Valadares, ti ay-ayam ket nairuar para kadagiti web browser idi Abril 28, 2015, ken para kadagiti plataporma ti iOS ken Android babaen ti Miniclip idi Hulio 8, 2015. Iti ay-ayam, kontrolen dagiti managay-ayam ti maysa wenno ad-adu pay a sirkulo a selula iti mapa a mangibagi iti petri dish. Ti panggep ti ay-ayam ket ti pananggun-od iti adu a masa agingga a mabalin babaen ti pannangan kadagiti selula nga addaan iti agar a basbassit ngem ti selula a kontrolado ti agay-ayam, ken panangliklik kadagiti dadakkel a selula a mabalin a mangan kadagiti bukodda a selula. Tunggal agay-ayam ket mangrugi iti maysa a selula, ngem apaman a makadanon dagiti agay-ayam iti umdas a masa, dagiti managay-ayam ket mabalin a mapalubosan a mangkontrol iti adu a selula babaen ti panangbingay iti maysa a selula. Nagtaud ti nagan ti ay-ayam iti material nga agar a maus-usar a mangkultura kadagiti bakteria.
Inyebkas dagiti kritiko ti opinionda maipapan iti kinasimple, kompetision, mekaniko, ken maulit-ulit a panagay-ayam ti ay-ayam nangnangruna. Babaen ti sao ti ngiwat kadagiti social network, nagbalin daytoy a maysa kadagiti kalatakan nga ay-ayam iti internet ken mobile iti tawen a pannakaipablaakna. Kalpasan ti Agario, dagiti ay-ayam a tinawtawagan iti ".io game" nga addaan kadagiti kapada a mekaniko ken tema ket nangrugi a narang-ay.
Taiwu
kulaljuc i pasakacedas a viri tua qakaw tua taiwan, nakidekes tua makazayazaya, aza i pasakacedas a viri a i tjuljivar ta vuday, a i tjaikacedas mavananga a jinfeng i taitu, a i tjainavalj mavananga a i rai, a i pasakaledep izua a se萬巒鄉.
aicu a cawcaw imaza, avan a tjuruvu a kacalisuyan a paiwan.
likisi
ka sihu nua ciukuk anan, a qakaw a pinaljavak na 台南府鳳山縣, sa zinazav na sihu nau ciukuk i aicu a guciu a山腳（tucu a 萬巒鄉）. ka ripun anan, aicu a guciu a pinaljavak na 阿緱廳. nu 1920 a cavilj, aicu a guciu a pinaljavak na sihu nua ciukuk tua 高雄州潮州郡, izua a unem a qinaljan, avan a: kulaljuc (tucu a 泰武村）, qapedang/piuma (tucu a武潭村、平和),kaviyangan (tucu a佳平村), puljetji (tucu a佳興村), kazazaljan，tucu a萬安村), kata施率臘社（tucu a 萬安村）. saka, lemengedjelj a sihu ta gimen i azua a qinaljan, sa kemudanga ta paljavak kata pakitulu. nu 1945 a cavilj, aicu a 高雄州 pinaljavak na takaw king (高雄縣), kata aicu a 潮州郡 pinaljavak na 潮州區. nusicavilj a ita a qiljas, lemengedjelj a sihu ta gukusiu i kulaljuc, mavan a pungadan ta ulaljuc (吾拉魯滋) a aicu a qinaljan. aicu a qinaljan, itjaikacedas ta kavuluan, ka pungadanga ta tawu, ljawa aicu a ngadan a mamau ta tawu i taitu, sa papungadan ta 泰武村, aicu a guciu, papungadan ta taiwugu (泰武鄉). qaw, sinamazan a gukusiu i 佳平村. 1950 a cavilj, paseljenguaq a sihu ta kinapangaljan a paljavak, aicu a guciu a pinaljavak na qakaw, sa nekanga a 縣轄區. izuanga a unem a mula i kulaljuc, avan a:佳平、武潭、嘉興、泰武、萬安、平和.
kinapangaljan a paljavak
aicu a guciu a pulingetjan nua kadjunangan, mavan a 118平方公里, izua sika masantjelulj a kadjunangan i 所有山地鄉、直轄市山地原住民區(amin a tjaqaca a 臺東縣蘭嶼鄉kata makazayazaya). mavaday a aicu a guciu tua unem a mula, aicu a佳平a paqapulu a varung ta aicu a guciu. qaw, izua a kadjunangan i 萬巒鄉tucu, mavan a八八風災遷村地.
paljavak tua qinaljan
masan 9 a qinaljan i Taiwu.
kinatuluan
izua lima a gakku a kedrikedri imaza i taiwu gu.
palidring a djalan
23px| sikamasan 102 a palidring a djalan na qakaw 23px| sikamasan 106 a palidring a djalan na qakaw 23px| sikamasan 108 a palidring a djalan na qakaw
basu
izua basu na qakaw.
Malaki (Kai nua Cemas)
Malaki (Hiniberayan: מַלְאָכִי‎‎, Malʾaḫi, Mál'akhî)
likisi
ka sika 400 a cavilj katu izua a pasusangas tua pinualjakan tjai Yisu. ka pasuvililj tua liningdjeljan a pacikel tazua umaq na Cemas i Yurusalim, mavan a vinicikan taicu a tjaucikel ni Malaki. tuazua tjaucikelan ni Malaki azua taqaljaqaljan katua marka parakaljai tu kiumalj tua varung, sa pasusu tua sinipaaqeces katua Cemas. ayatua makeljang aravac tu maru mavuvuk anga a kakudan nua taqaljaqaljan, saka inika naseman anenanga tua lihai tua Cemas. a marka parakaljai katua taqaljaqaljan venecaveca tua Cemas a mamaw, a inika pagaugaw tua namasan nua Cemas a nanemanga, sa inika pasusu tua sinitulu na Cemas tua kemudanga. ljakua uri mangtjez a Cemas a papapenetj a cemingki tua piniliq nimadju a taqaljaqaljan, saka uri semkaulj uta a pakasangas tua saskauljan nimadju tu uri masak tua daljan, sa pasemalaw tazua Sinan paaqeces na Cemas.
ti Malaki
Malaki (Hiniberayan: מַלְאָכִי), "ku (na Cemas) saskauljan" aya patarevan. (3:1)
bacang
a tja kineljang aicu a bacang mavan a matjaita a kakanen nua sepairang nu palisiyan niamdju tua sikamasanlimalj a qadavan (siaya nua pinairangan a Gō͘-ji̍t-cheh taza palisiyan). nu i palisiyan nua pairang, semanbacang tiamadju.