cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
واده
واده کېدلای شي د دولت، یو بنسټ، مذهبي ټولنې، قبیلوي ډلې، سیمه ییزې ټولنې یا همزولو له خوا په رسمیت وپېژندل شي. واده ته تر ډېره د یوې هوکړې په توګه کتل کېږي. د دین له مخې د واده مراسم د یوه دیني بنسټ له خوا په اړوند دین کې د شته لارو چارو نه په کار اخیستو د واده د حقونو او ذاتي مسئولیتونو د رامنځته کولو په موخه ترسره کېږي. د واده مذهبي مراسمو ته په کاتولېزم کې مقدس واده، په اسلام کې نکاح، په یهودیت کې نیسوین او د نورو عقیدو له مخې ګڼ شمېر نور نومونه لري، چې هر یو ځانته ځانګړي محدودیتونه لري او څرګندوي چې با اعتباره دیني واده څه دی او څوک یې کولای شي.
اسلام
د اسلامي واده د مراسمو په موخه باید زوم او د ناوې ولي دواړه د واده په اړه هوکړې ته ورسېږي. که چېرې ولي د واده په اړه راضي نه وي، کېدلای شي له قانوني پلوه ترسره نه شي. که چېرې د نجلۍ ولي د هغه پلار او یا پلرنی نیکه وي، هغوی حق لري، د نجلۍ د لومړني واده پر مهال هغه (نجلۍ) د خپل میل پر خلاف واده ته مجبوره کړي. هغه ولي ته چې اجازه لري، نجلۍ په زور واده ته مجبوره کړي، ولي مجبور ویل کېږي.
پراناف مېستري
سرچينې
http://en.wikipedia.org/wiki/Pranav_Mistry
د ژان ژاک اجتماعي تړون څلورمه برخه
لنډه دا چې د روسو په فکر: ((د حکومت ټولې بڼې د خپل اضمحلال او انحلال تخم په خپل بطن کې لري. څرنګه چې همېشه شخصي اراده د عمومي ارادې پر ضد عمل کوي، نو ځکه حکومت تل د خلکو په مقابل کې واقع کېږي. هر څومره چې دا اختلاف شدت مومي په هغه اندازه اساسي قانون تغيیر کوي. لکه چې هر جسم زېږېدنه او مرګ لري. بهترين سياسي تشکيل هم د زېږېدنې له ورځې څخه د خپل مرګ او تخريب عوامل په ځان کې لري)).
لرغونی غزني
لومړۍ ځانگړتيا :  د افغانستان تر ټولو لرغوني توکي د غزني ولايت څخه تر لاسه شويدي ؛  د غزني ولايت لويديځ لوري ته د ناور دښت په نوم يوه نامتو لرغوني سيمه پر ته ده چي  د د لومړي ځل لپاره د امريکايې لرغونپوه ، لويس دوپرې له خوا په  ١٩٧٤  زيږد کال تر څيړني لاندي ونيول شوه او تر هغه وروسته  بيا په ١٩٧٦ زيږد کال د لر غونپوهانو د يوه بل څيړنيز  ټيم په وسيله سروې او وڅيړل شوه ، د ناور دښت  په (  ٥ ، ٣٣  ) شمالې عرض البلد او(  ٥٠ ، ٦٧ ) ختيځ طول البلد کي  پروت دۍ. لر غونپوهانو د دې سيمي څخه د تر لاسه شويو اثار و د پيژندلو لپاره د غزني ١ ؛ غزني ٢ ؛ غزني ٣ ؛ او غزني ٤ ؛ نومونه ياد کړيدي ، چي په ټوليزه توگه د ناور دښت درې لويې برخي په برکي نيسي. لومړۍ برخه د ناوردښت  هغه  اواري سيمي را نغاړي  ، چي د دريو لويو غونډوي په منځ کي چاپيري شويدۍ. دو يمه برخه  د ناور دښت هغو لوړو حصار ډوله غونډۍ  چي  د ناور دښته يې احاطه کړيده ، او دريمه برخه  د ناور دښت هغه ډبرين  ځايگوټي دۍ چي  په لرغونو زمانو کي   انسانان پکښي ميشت  وه.
پايله او وړانديزونه
غزنۍ د افغانستان د يوه تاريخي ولايت  په توگه د هيواد په ټوليز تاريخ کي ځانگړي بابونه او وياړلي سر ليکونه لري  ، چي  رښتينوالي يې په  هغو لرغونو سيمو او تاريخي ودانيو کي څرگند دۍ چي د غزني په مرکز او اړوندو سيمو کي په سترگو کيږي. د غزني تاريخ زريني پاڼي د سيمي لپاره هم   وياړني او د برمه ډکي لاس ته راوړني لري  ، چي زيات شمير مورخينو او لرغونپوهانو يې په اړه  په خپلو اثارو کي  يادوني کړيدي. د غزني ولايت د نورو تاريخي وياړونو سر بيره داسي بيلگي  هم شته چي څيړونکي يې د غزني ولايت او اړوندو سيمو ځانگړني بولي. د امريکايې لرغونپوه لويس دوپرې  په باور ، د ناوردښت  په  افغانستان کي د پخواني انسانانو  تر ټولولرغونۍ ميشت ځای دۍ ؛ د الماني لرغونپوه بورخار برينتس په وينا په عزني کي  د بودا تر ټولو لويه پرته مجسمه  د ايتالوي لرغونپوهانو په وسيله رابرسيره شويده  ؛ او په دې ډول نوري ځانگړني شته چي  د ټولو را يادول  د دې ليکني تر توان لوړ دي.
وړانديزونه : د غزني ولايت د تاريخي برم او لرغونو وياړونو د ساتني او پالني لپاره ، په هيواد کي دکلتوري ادارو  او سيمه ايزو چارواکو پام لاندي وړانديزونو ته راگرځوم  :
لومړۍ : په غزني ولايت پوري اړوند و ټولو لرغونو او تاريخي سيمو ليک لړ دي دلرغونپوهني د ارونو په پام کي نيولو سره بشپړ شي.
محمد عارف نورزى
محمد عارف نورزى د حاجي محمدموسى زوى په ۱۳۳۷ هجري لمريز كال د كندهار ښار په شپږمه ناحيه كې زيږيدلى دى. د دوى اصلې ټاټوبى د كندهار ښار او اوسنى ټاټوبى يې د كابل ښار دى. ده پر افغانستان باندې د پخواني شوروي اتحاد د سره پوځ له يرغل نه وروسته د كابل پوهنتون د كرنې په پوهنځي كې خپل تحصيلات ناتمامه پريښودل او جهاد ته ولاړ.
کارل پاپر
کورنۍ او روزنه
پاپر په شپاړس کلنۍ کې ښوونځی پرېښود او د رياضياتو، فزيک، فلسفې، روان پوهنې او د موسيقۍ د تاريخ درسونو ته به د مېلمه زده کوونکي په توګه د ويانا په پوهنتون کې حاضرېده. په ۱۹۱۹ز کال کې، له مارکسيزم څخه اغېزمن شو او په پای کې د سوسياليست ښوونځيو د زده کوونکو له ټولنې سره يو ځای شو. هغه د اطريش د ټولنيز ديموکراتيک کارګرانو د ګوند غړيتوب تر لاسه کړ، کوم ګوند چې هغه مهال په ټوله معنا د مارکسيزم نظريه خپله کړې وه. د ۱۹۱۹ز کال د جون مياشتې په پنځلسمه نېټه، د «هورلګاسه» د کوڅې له نښتو وروسته، پوليسو د هغه د ګوند اته بې وسلې ملګري وويشتل، پاپر له هغه څه څخه ناهيلی شو، چې د فيلسوف کارل مارکس د تاريخي ماترياليزم «شبه علمي» کې يې لیدلي و، دا نظريه يې خوشې کړه او په ټول ژوند کې د ټولنيز لبراليزم پلوی پاتې شو.
نه نوې کېدونکې سرچینې
اتومي سون‌توکي
په ۱۹۸۷ زکال کې د ژواک چاپېریال او پراختیا نړیوال کمیسیون هغه فیژن ریاکټورونه (fission reactors) چې د مصرف په نسبت ډېر بېلېدونکي یا فیژن اتومي سون‌توکي تولیدوي (یعنې تولیدوونکي یا بریډر ریاکټورونه دي) د انرژۍ د دودیزو سرچینو لکه لمر او هايډرو پاور له ډلې وبلل. د امریکا د پټرولیم انستېتیوت هم دودیز اتومي فیژن نوی کېدونکی نه بولي، بلکې د تولیدوونکي یا بریډر ریاکټور د اتومي برېښناکوټ سون‌توکي نوي کېدونکي او پایدار ګڼي او وايي چې د مصرف شویو سون‌توکو له میلو څخه د راډیو اکټیو را پیدا شوي ضایعات بیا هم راډیو اکټیو پاتې کېږي او له همدې امله باید په ډېر دقت سره د څو سوه کلونو لپاره زېرمه شي. د جیوترمل انرژۍ (geothermal energy) په څېر د انرژۍ د نورو نوي کېدونکو سرچینو د کارولو پر مهال هم د راډیو اکټیو پر ضایعاتو دقیقې څارنې ته اړتیا ده.
د ځمکې سطحه
د ځمکې سطحه هم نوې کېدونکې او هم نه نوې کېدونکې سرچینه بللی شو. ځکه بیاځلي یې کارولی شو، خو نوې ځمکه د تقاضا له مخې نه‌شو رامنځته کولی. پر دې بنسټ ځمکه له اقتصادي نظره یوه ثابته سرچینه ده چې له عرضې سره بدلون نه په کې راځي.
ويدي مدنيت
د ويدي مدنيت پر مهال اريا ئيانو د چوپانۍ او کرهڼي له لاري خپلي اړتياوي پوره کولې .د حیواناتو د پوستکي به يې د تودو جامو او څپليو په جوړولو کي کار اخستۍ. د ښکلوخاورينو لوښو جوړول دود وه. ښکلي گاڼې به يې جوړولې. د جنس په جنس راکړي ورکړي چاري يې هم زده کړي وې ، حیوانات به يې سره بدلول او هغه به يې د تبادلې لپاره بنسټ گاڼه چي د پيسو په نوم به  ياديدل .بيلا بيلي دانې  غلې  او د څښلو خوندور بوټي يې هم پيژندل چي په ويدي سرودونو کي يې په وار وار يادونه شوېده. داسي بريښي چي د ويدي سرودونو ويل او په يادول د زماني پلوه ډير پخوا پيل شويدي. خو په سرودونوکي تر ټولو پخوانئ يادي شوي پيښي په (  ١٨٠٠ ) يو زر ا ته سوه کاله د مخ تر ميلاد زمانې پوري اړه لري. ويدي مدنيت په پرله پسې توگه تر (١٠٠٠) زر کاله د مخه تر ميلاد  دوام  درلود.
د تلپاتې پراختیا ۷ موخه
شالید
د انرژۍ کارونه د انساني تمدن پيلامه ده. دا کار د بایوماس (د اور کشف) سره د تودوخې تولید لپاره د ځایي تودوخې او پخلي لپاره پیل شو.
۷ الف نښه: د پاکې انرژۍ په برخه کې څېړنې، ټیکنالوژۍ او پانګونې ته د وده ورکول
دا یو شاخص لري: ۱.۴.۷ شاخص « نړیوال مالي جریانونه، مخ پر ودې هیوادونو ته د پاکې انرژۍ، څېړنې، پراختیا او د نوې کېدونکې انرژۍ او د هایبریډ سیسټم څخه ملاتړ» دی.
ولايتونه
باميان
لغمان
ان
هومو
هومو ایریکتوس نږدې دوه میلیونه کلونه پخوا راڅرګند شو او په څو لومړیو کډوالیو کې، په ټوله افریقا او یوریشیا کې خپور شو (چېرته چې ورته Homo ergaster ویل کېږي). دا ښایي چې لومړی انساني ډول و چې، د ښکار ټولوونکو په ټولنه کې ژوند کوي او اور کنټرولوي. یو تطابق کوونکی او بریالی ډول، هومو ایریکتوس د یو میلیون کلونو څخه ډېر دوام وکړ او په تدریجي توګه نږدې ۵۰۰،۰۰۰ کلونه پخوا، په نويو ډولونو بدل شو.
نومونه او ډلبندي
د لاتیني نوم هومو (مضاف الیه حالت کې هومینیس) د "انسان" یا "بشر" په عمومي معنا کې د "انسان" معنا لري. د هومو سپي ینس دوه اصطلاح درلودونکی نوم، د کارل لینیوس (۱۷۵۸ ز کال) له خوا رامنځته شوی دی. د نسل د نورو ډولونو د نومونې اېښودنه، د ۱۹ مې پېړۍ په دویمه نیمایي کې پیل شول (H.neanderthalensis ، په ۱۸۶۴ ز کال کې او H.erectus په ۱۸۹۲ ز کال کي).
د ۱۹ مې پېړۍ له وروستیو څخه د ۲۰ مې پېړۍ تر نیمایي پورې، د نولسمې  له پای څخه تر ۲۰ مې پیړۍ پورې، د نويو عمومي نومونو په ګډون، د ډلبندۍ یو شمېر نوي نومونه، د انسانانو د لومړیو فوسیلونو لپاره وړاندیز شوي وو. ډېری هغه یې بیا  د دې په پېژندلو کې  له هومو سره یوځای شول چې، هومو ایریکټوس یو داسې واحد ډول و چې د کډوالی په لومړیو کې په پراخه جغرافیایي توګه خپاره شول. ډېری دا ډول نومونه، اوس د Pithecanthropus، Protanthropus، Sinanthropus، Cyphanthropus، Africanthropus، Telanthropus، Atlanthropus او Tchadanthropus په ګډون، د هومو د "مترادف" نومونو په توګه ګڼل کېږي.
د اشراق فلسفه
د یونانیانو الهي حکمت
وېشنيزه:فلسفه وېشنيزه:اسلامي فلسفه
بابولاله
بابولاله
بابولاله د ناوې د وړلو په وخت (ورا) کښي د زوم د کورنۍ له خوا څخه ویل کيږي.
د بابولالي څو بېلګي او د ویلو طرز یي
چي ستا په سر کي درد سي نېلی آس دي صدقه
در بالښت لاندي انار دی - وای وای - بابولاله - الله در بالښت وۍ - ووی الله لاندي انار دې وای وای
زما ګران ځيني را وځي چي په لاس کي وظيفه ده - چي په لاس کي وظیفه ده بابولاله:
دا هم د دنیا دود دی ناوې وړي افسوس یي نور دې
احمد علي كهزاد
• تاریخ افغانستان، در دو جلد
• بالاحصار کابل و پیش‌آمدهای تاریخی جلد اول و دوم
نجيبه شريف
چاپ شوي آثار
آغلې نجیبه شریف د دې ترڅنگ چې په ټولنه کې يوه گړندۍ کارکونکې پاتې شوې په څنگ د خپلو بوختياؤ ېې ټولنې ته لیکني چوپړ هم کوي له دې جملې څه ېې ځينې چاپ شوي اثار په دې ډول دي.
پزوی شیلی
پزوی شیلی (نښه: $; کوډ: CLP; او همدارنگه CL$)
د اروپايي اتحادیې سیاسي نظام
غړي هېوادونه
یو شمېر غړي هېوادونه یې د اروپايي اتحادیې له ځانګړو برخو بهر دي، د بېلګې په توګه: یوروزون د ۲۷ غړو هېوادونو له ۱۹ څخه جوړ دی او په شنګن هوکړه کې اوس مهال د اروپايي اتحادیې یوازې ۲۲ غړي شامل دي. په داسې حال کې چې نور له دغو بلاکونو سره د یوځای کېدو په بهیر کې دي. له اروپايي اتحادیې څخه بهر هېوادونه د اروپايي ټولنې په یو شمېر چارو، لکه: یورو، شنګن، واحد بازار او دفاعي برخو کې داخل دي.
بنسټونه
عادي مقننه کړنلاره یې د اروپايي اتحادیې د سیاست په نږدې ټولو برخو کې پلې کېږي. د دغه کړنلارې له مخې کمیسیون؛ پارلمان او شورا ته طرح وړاندې کوي. وروسته له هغه اصلاحیې شورا ته لېږي، ځکه هغوی کولای شي، متن د هغو له اصلاحیې سره تصویب او یا هم په اړه یې یو «مشترک درېځ» ولېږي. دغه وړاندیز کیدلای شي، د پارلمان له خوا تصویب شي او یا هم په هغو کې یو شمېر بدلونونه راوړل شي. که چېرې شورا هغه تائید نه کړي، نو بیا د «مصالحې کمېټه» جوړېږي. یاده کمیټه د شورا له غړو او د هغوی له شمېر سره مساوي د پارلمان له غړو جوړېږي، څو د اړوند مشترک دریځ پر سر هوکړې ته ورسېږي. کله چې په اړونده موضوع هوکړه ترلاسه شي، باید بیاځلي د پارلمان له خوا په مطلق اکثریت تایید شي. یو شمېر نورې ځانګړې کړنلارې په یو شمېر حساسو برخو کې شتون لري چې د پارلمان واک راکموي.
مائو تسه تونګ
مائو د ۱۹۴۹ کال د اکټوبر په ۱ د چین خلق جمهوریت بنسټ اعلان کړ، چې دا د مارکسیسټ – لیننیسټ واحد ګوند هغه دولت و چې د چین کمونیست ګوند له لوري کنټرول کېده. هغه په راتلونکو کلونو کې د ځمکې د خاوندانو پر وړاندې د چین د ځمکنیو د اصلاحاتو، د انقلابيونو ضد ځپلو لپاره د مبارزې،  " د دریو ضد او د پنځو ضد مبارزې" یا "Three-anti and Five-anti Campaigns" او د کوریا په جګړه کې د رواني بریا له لارې خپل کنټرول پیاوړی کړ، چې ټول د څو مېلیونو چینایانو د مړینې لامل شول. مائو له ۱۹۵۳ کال څخه تر ۱۹۵۸ کال پورې د چین خلق جمهوریت د لومړي اساسي قانون په جوړولو، د صنعتي کېدنې پروګرام په لاره اچولو او د پوځي پروژو لکه "دوه بمونه، یو سپوږمکۍ" پروژې او ۵۲۳ پروژې په پیلولو سره یې په چین کې د پلان شوي اقتصاد په پلي کولو کې مهم رول ولوباوه. په دې موده کې یې بهرنۍ تګلاره د چين او شوروي د وېش (Sino-Soviet split ) تر سلطه لاندې وه، چې د چين او شوروي اتحاد تر منځ يې درز رامنځته کړ. مائو په ۱۹۵۵ کال کې د سوفان غورځنګ (Sufan movement) په لاره واچو او په ۱۹۵۷ کال کې یې د ښي پالو ضد کمپاین (Anti-Rightist Campaign) پیل کړ، چې لږ تر لږه ۵۵۰۰۰۰ خلک، زیاتره روڼ آندي او مخالفان، وځورول شول. په ۱۹۵۸ کال کې يې لوی ګام په وړاندې (Great Leap Forward) کمپاین په لاره واچو چې موخه یې دا وه چې د چين اقتصاد په چټکۍ سره له کرنې څخه صنعت ته واړوي، چې په تاريخ کې د ډېړې وژونکې لوږې او د ۱۹۵۸ او ۱۹۶۲ کلونو ترمنځ د ۱۵ - ۵۵ مېليونو انسانانو د وژل کېدو لامل شو. مائو په ۱۹۶۳ کال کې د سوسياليستي زدکړې غورځنګ (Socialist Education Movement) په لاره واچاوه او په ۱۹۶۶ کال کې یې کلتوري انقلاب (Cultural Revolution) پیل کړ، دا داسې پروګرام و چې موخه یې په چینایي ټولنه کې د "انقلابي ضد" عناصر له منځه وړل و، چې لس کاله یې دوام وکړ او د تاوتریخجنې طبقاتي مبارزې، د کلتوري آثارو پراخه ویجاړونې او د مائو شخصیت پالنې د بې سارې ودې سره مشخص شوه. د انقلاب په اوږدو کې په لسګونه مېلیونه خلک وځورول شول، پداسې حال کې چې د مړینې اټکل شوی شمېر له سلګونو زرو څخه تر مېلیونونو پورې رسي. مائو د څو کلنو ناروغۍ وروسته په ۱۹۷۶ کال کې د زړه له یو لړ ټکانونو سره مخ شو او په ۸۲ کلنۍ کې مړ شو. د مائو په دوره کې حکومت د کورنۍ جوړونې تګلاره په کره بڼه پلې نه کړه، نو د چين نفوس له ۵۵۰ مېليونو څخه ۹۰۰ مېليونو ته لوړ شو.
د روم ټولواکمني
تاریخ
د دوهمې میلادي پېړۍ تر نیمایي پوري د ریپبلک شیرازه منتشره شوه. د واک ویش ختم شو او مطلق العنانه دوره پیل شوه په دې وخت کې نو د روم سلطنت لیرې لیرې هیوادونو ته پراخ شو او په یوه زمانه کې خو انگلستان،فرانسه،المان، هسپانیا، اسټریا، بلغاريا، یونان ، کوچنۍ آسیا او د روم د بحیرې ټوله ساحلي سیمه د روم په سلطنت کې شامله شوې وه. لیرې لیرې سیمو ته به چې کوم والیان لېږل کېدل هغوی به پراخ واک درلود حتی چې په عملي لحاظ به یې له مرکزي حکومت څخه بېخي خپلواکي درلوده.
سرچينې
Starověký Řím
هم مهاله تکامل
حشرات او د حشراتو په وسیله  ګرده شوي ګلان
داسې برېښي، چې د ګلانو لږ تر لږه درې جنبې د ګل‌لرونکو بوټو او حشراتو تر منځ تکامل ته رسېدلې دي، ځکه هغوی د دغو موجوداتو تر منځ د اړیکو وسیله دي. تر هرڅه وړاندې ،ګل د ښه بوی په وسیله له ګرده‌افشان سره اړیکه جوړوي، حشرات له دغه بوی څخه د ګلانو د لرې‌والي او هغوی ته نږدې‌والی ټاکي، د ناستې ځای او په پای کې د خوړو په توګه ترې کار اخلي. په دویم قدم کې، ګلان حشرات د کرښو له لارې د نېکتار(نباتي شیرې)، شاتو او رنګونو له پاداش سره، په ځانګړي ډول هغه رنګونه چې د دوی سترګې ورسره حساسیت ښیي ، لکه:  آبي او بنفشه وړانګو سره جذبوي، خو د دې خلاف د الوتونکو په وسیله ګرد افشاني شوي ګلان، بیا سور یا نارنجي رنګ لري. درېيم - ځینې ګلان، لکه اوکېدوس (orchids) د ځينو ځانګړو حشراتو له ښځينه‌وو څخه پېښې(تقلید) کوي، چې نران د دروغي جوړه کېدلو په موخه وغولوي.
وخت
وېشنيزه:وخت
پټوډي
د پټوډي سيمې تاريخ
که څه هم دا سيمه (هېواد) وړوکی وو، خو د دې سيمې په شاهي کورنۍ کې ډېر مشهور کسان تېر شوي دي، لکه د کرېکېټ لوبغاړي، فلمي لوبگران، او داسې نور. د دې کورنۍ دوه تنه د هندوستان د کرېکېټ مشران پاتې شوي دي. د نواب افتخار علي خان کشر ورور نوابزاده شېر علي خان پټوډي، چې د برېټانيې په پوځ کې يو افېسر وو، پاکستان ته کډه وکړه او د پاکستان د پوځ مشر پاتې شوی دی.
زرغون خان فراھی نورزی
ساقي نامه ساقي پاڅه پياله راکړه مرور يار مې پخلا کړه اوبه تويې په لنبو کړه اور مې مړ په دې اوبو کړه پسرلى سو غنچه ګل کا زلفې تاوې د سنبل کا بلبلان شور وفغان کا کړيدن په ګلستان کا زاهد وزې صومعې څخه شراب پېري ميخانې څخه
اشرف غني
شخصي ژوند
غني په “۱۳۵۶ل” کال کې یې وکولای شول د امریکا متحده ایالاتو تحصیلي بورسیه ترلاسه کړي. په دې توګه یې خپله دویمه ماسټري د نړېوالو اړیکو په برخه کې بشپړه کړه. البته دا دوره یې د کلمبیا په پوهنتون کې تېره کړه. ورپسې یې په همدې پوهنتون کې د انسان پېژندنې دوکتورا وکړه. باید یادونه وکړو، چې له خپلې دویمې ماسټرۍ او دوکتورا وړاندې (په “۱۳۵۳ل”) کال کې د کابل پوهنتون اجتماعي علومو پوهنځي د انسان پېژندنې په څانګه کې د استادۍ مقدسه دنده ترسره کوله.
دندې
د افغانستان اوسینی هېوادمشر ډاکټر اشرف غني په افغانستان کې دننه او د افغانستان څخه دباندې په بېلابېلو هېوادونو کې رسمي دندې ترسره کړي. د اهمو دندو لړليک يې پدې توگه دی ː
څېړنې
ډاکټر اشرف غني په ٢٠٠٦ کال د نړيوالو مطبوعاتو له لاري د ملگرو ملتونو د عمومي سرمنشي د کانديد مرحلې ته د سرمنشي په توگه مطرح شو او بيا د افغان حکومت له خوا دا وړانديز رسماً هغې ادارې ته وړاندي شو.
په ٢٠٠٧ کال د ده نوم بين المللي مطبوعاتو د نړيوال بانک د رئيس په حيث وړاندي شو.
د اشرف غني له سقوط کابل وروسته له بي بي سي سره مرکه
جنرال کارټر: یو نظر دا دی که تاسې چېرته پاتې وای او په ارګ خوندي شوې وای، دغه تشه چې اوس رامنځته شوې، ور څخه مخنیوی کېده. ایا تاسې دغسې فکر کوئ؟ ایا هغه وخت داسې کوم څه ستاسو ذهن ته راغلل؟
جنرال کارټر: که لږ منصفانه اوسو، هیڅ چا د تخلیې پلان عملي نکړ، فکر کوم خلک متوجه شول ...
جنرال کارټر: ښاغلی جمهوررئیس، کوم شی چې ډېر خارق العاده دی، دا دی چې تاسې د اګست د میاشتې په پيل کې، احتمالا د افغانستان پارلمان ته وویل، تاسې کولای شی دا هر څه سم او مرتب کړی. کولای مو شوای کابل وساتئ، حتا په یاد مې دي چې د مارچ میاشتې په پيل کې مې لندن ټایمز ته مقاله لیکله چې په هغه کې مې ذکر کړه چې موږ باید د افغانستان له دولت ملاتړ وکړو. دا بالکل ممکنه وه. که د کلیدي ولایتونو مرکزونه د افغانستان دولت په واک کې وای، موږ بیا هم کولای شو د دې ټولو شخړو د حل لپاره یوه سیاسي حللاره پیدا کړو. دا د فکرمندۍ خبره ده چې په څومره چټکتیا هر څه د اګست په اوله اونۍ او بیا د اګست په منځ کې رامنځته شول؟
جنرال کارټر: بالکل، د راتلونکي‌ په اړه څه نظر لرئ؟ منظور مې دادی، چې موږ او تاسې ټول د داعش پدېدې را څرګندېدو ته اندېښمن یو. د ژمې راتګ او وچکالۍ پېښېدو سره موږ ټول افغانستان کې د یوې بشري فاجعې پېښېدو ته تشویش لرو. پدې اړه تاسې څه نظر لرئ؟
جنرال کارټر: که د راتلونکي خبرې ته لاړ شو، زه پوهېږم چې تاسې یې وړاندوینه وکړه، زما پوښتنه دا ده چې آیا تاسې زموږ په څېر افغانستان کې دننه د داعش د پورته کېدو تشویش لرئ؟ او فکر کوم تاسې بشري فاجعې پر موضوع هم غوښته خبرې کړئ.
پښتو ژبه د نړۍ په 32 هېوادونو رېښې لري. لږ يا ډېر ويل کېږي.
دا هم ويلي ول چې وروسته له دې به ډېرې ژبې خپل اصليت  به ښکاره کړي.
ویلیام موریس
ویلیام موریس (۲۴ مارچ ۱۸۳۴ – ۳ اکتوبر ۱۸۹۶ زکال) بریتانوی د ټوکرو طراح، شاعر، هنرمند، ناول لیکونکی، د معمارۍ محافظه کار، چاپګر، ژباړن او سوسیالیست فعال و چې د بریتانیا د هنر او لاسي صنایعو خوځښت ته اړوند و. هغه د بریتانیا د سنتي نساجي هنرونو او د هغو د تولید د میتودونو احیاکوونکی و. په ادبیاتو کې یې ونډې د معاصر فانتزي ژانر سره مرسته وکړه، دا هغه مهال و چې نوموړی د پېړۍ د بدلون پر مهال په لویه بریتانیا کې سوسیالېزم ته واوښت.
ځواني: ۱۸۳۴ – ۱۸۵۲ زکال
موریس د ۱۸۳۴ زکال د مارچ په ۲۴ مه نېټه د اسکس (Essex) په والتهامستو (Walthamstow) کې وزېږېد. د منځنۍ طبقې په بډایه کورنۍ کې رالوی شو، د هغه نوم د هغه د پلار د نوم څخه واخیستل شو، هغه مالي چارواکی چې د لندن په ښار کې یې له Sanderson & Co  شرکت سره د مالي چارو د لګښتونو د تصفیه کوونکي او شریک په توګه کار کاوه. د هغه مور ایما موریس (کورنی نوم یې شیلټون) وه چې د ورسسټر له بډایې بورژوازي کورنۍ څخه وه. موریس د خپلو والدینو د ژوندیو ماشومانو دریم و؛ د هغوی لومړی ماشوم، چارلس په ۱۸۲۷ زکال کې وزېږېد خو له زیږون څلور ورځې وروسته ومړ. له هغې وروسته د موریس له زیږون وړاندې د هغه دوه خویندې؛ ایما په ۱۸۲۹ زکال او هنریتا په ۱۸۳۳ زکال کې وزېږېدې. له دوی وروسته د هغوی نور خویندې او وروڼه ستانلی په ۱۸۳۷ زکال کې، رنډال په ۱۸۳۹ زکال، ارتور په ۱۸۴۰ زکال، ایزابیلا په ۱۸۴۲ زکال، ادګار په ۱۸۴۴ زکال او الیس په ۱۸۴۶ زکال کې وزېږېدل. د موریس کورنۍ د انجیلي پروتسانت ډول مسیحیت پیروان و او ویلیام ته یې د هغه له زیږون څلور میاشتې وروسته د والتهامستو په سنت مري کلیسا کې د تعمید غسل ورکړ.
د خوراکي توکو او درملو تاريخچه
په ۱۹۰۶کال کې د سوچه خوراکي توکو او درملو قانون او د FDA رامنځ ته کېدل
وايلي د څارني دا نوي و اکونه په سختۍ سره د هغو خوراکي توکو د جوړوونکو پر ضد وکارول چې کيمياوي مواد لري، خو ډېر ژر د کيمياوي ادارې و اکونه د قضايي پرېکړو او  همدا راز په ۱۹۰۷ او ۱۹۰۸ز کلونو کې د USDA په داخل کې په پرله پسې دول د د خوراکي توکو او درملو د پلټڼې د يو پلاوي او او د سيانسي ماهرينو سره دمشورې د يو څارونکي پلاوي په واسطه چې جلا ادارې وې، و ارزول شول. په ۱۹۱۱ز کال کې د سترې محکمې يوې پرېکړې دا اصل کېښود چې د ۱۹۰۶ز کال قانون د درملنې د ګټې پر درواغجنو ادعاوو نه عملي کېږي، د دې په ځواب کې د ۱۹۱۲ز کال تعديل د «ناسم سوداګريز نوم» په تعريف کې د «درملنې يا د درملنې د اغېزو» «ناسم او له جعل ډکې» ادعاوې هم ورزیاتې کړې. په هرحال، محکمې د دې واکونو لنډ تعريف کوي، کوم چې د جعلکارۍ د نيت د ثبوت لپاره لوړ معيارونه ټاکي. په ۱۹۴۷ز کال کې، د USDA، خوراکي توکو، درملو او خوځنده وژونکو په نوم د يو نوي جوړښت لاندې د کيمياوي ادارې تنظيمونکي ځواکونه بيا منظم کړای شول. درې کاله وروسته دا نوم د خوراکي توکو او درملو ادارې (FDA) په ډول نور هم رالنډ کړای شو.
بانک
څخه اخيستل شوي ده يعنې  داوږدي Bench بياځينې نور ماهرين داسې نظر لري چې د بانک کلمه د چوکـي په مانا راغلې ده.
همدا لامل وه چي په يونان کي لومړني بانک دميلاد ۱۰۰۰کاله دمخه منځ  ته راغلي وه خو داوسنيوبانکونوسره يي ډير توپير درلود. ديونان دولت  بيلابيلاي سکي وهلي وي او هرښارځانته خاصه سکه لرله نو کله چي به سوداګر ديوه ښارنه بل ښارته تلل نو اړ وه چي خپلي سکي دهغه ښاردسکو سره چي سوداګريزوکړنو لپاره ورتلل  بدلي کړي.
دمسلمانانو سودي معاملي يي د مسلمانانوسره اوحتي د کفاروسره يي هم سودي معاملي بندي کړي دي. سره دي چي سود منه شوي دي خو يو شمير قوانين دقران او حديثو په رڼا کي بيان شوي دي چي اوس تري په بانکونو کي ګټه اخيستل کيږي.
۱ـ دبارسلونا بانک په۱۴۰۱ ميلادي
♣  د کينلي له نظره: بانک يوه داسې اداره ده چې پيسې د امانت په ډول اخلي  او نورو ته ئې د  پور په ډول ورکوي.
دمرکزي بانک تعريف:
نن ورځ په ټوله نړي کي مرکزي بانکونه شتون لري ځيني هيوادونه يو مرکزي بانک(لکه افغانستان) اوځيني يي څومرکزي بانکونه لري(لکه دامريکي متحده ايالات) او داسي هيوادونه هم شته چي څو هيواده يو مرکزي بانک لري(لکه نيجريا،سنګاپور،توګو....)
د افغان ملي بانک ترڅو پوري چي دافغانستان بانک تاسيس شوي نه و د مرکزي بانک دنده ئي هم سرته رسوله د دولت لپاره ئي خارجي اسعار رانيول او د لمړي ځل لپاره ۱۳۱۴ه ش کال کي د بانک له طريقه بانکنوټونه جاري کړل. (سيد، پوهنوال مسعود، بانکداري، چاپ ‍‍۱۳۹۶، مطبعه کابل).
په افغانستان کې تراوسه پورې څلورډوله بانکونه وجود لري چه په لاندې ډول ورڅخه يادونه کوو.
قذافي او کورنۍ يې
قذافي او کورنۍ يې
نيمه او کله کله هم پوره لېونى؛ د ليبيا ديکتاتور معمر القذافي په ١٩٦٩ زېږدي کال کې د يوې سپينې کودتا په لړ کې د خپلو نورو ملگرو پوځي افسرانو په مرسته ،چې ځانونه يې (د ازاد مصر افسرانو) په نامه نومولي وو د (ادريس السنوسي) پادشاهي رانسکوره کړه او د لېبيا د چارو واگې يې په لاس کې واخيستې.
محمد:
نوموړى د معمر قذافي د لومړۍ مېرمنې يوازينى زوى دى ، محمد د ليبيا د المپيک د ملي کمېټې رييس او د ليبيا د غير الکولي مشروباتو د ستر شرکت څلوېښت سلنه گډونوال دى او اوس مهال په دې هېواد کې د کوکا کولا د شرکت د امتياز څښتن هم دى او همدارنگه په ليبيا کې دپُستې ، ليني او بې سيم  تليفونونوشرکتونه هم لري.
ژباړه ویکی
نور اړوند
دا ويکي وسمهال د مخونو له لحاظه ددنيا ٢٢مه لويه ويکي ده. دا ويکي تر ١۴۰،۰۰ زيات کارنان لري. د ٣٠ څخه تر زیاتو پروژو سره له ١٢٠،٠٠٠ ډیري پاڼې لري.
کیانا نیشابوری
کیانا حسيني (په پیژندپاڼه (تذکره) کې: کیانا سادات حسيني) چې په رسنيو کې د کوچنې کیانا او کیانای نیشابوریه (زېږیدنه: 2009- 2016) په نامه مشهوره شوي ده، یوه ایرانی  نجلۍ وه  چې د 1395 کال د وږي په 25 د پنجشنبې په ورځ/ د 2016 کال سپتمبر میاشت په 15 ،  د خپلو خپلوانو لخوا د ماشوم تښتونې، جنسي تیری قرباني او ووژل شوه؛ چې دغه پيښه په ایران کې په پراخه کچه مشهوره شوه؛ ددغې ماشومې قاتل د 2016 میلادي کال د سپتمبر په 30 نېټه په عام منظر کې اعدام شو.
اراضي
اراضي کلی د افغانستان د کونړ ولايت د ... ولسوالۍ یو کلی دی چې ... تنه وگړي لري. ددې کلي اوسېدونکي په پښتو ژبه خبرې کوي.
توماس هارت بنټون (سیاستوال)
په سنا کې د کار پیل
د میسوري روغې جوړې په ۱۸۲۰ زکال کې دغه قلمرو په ایالت واړوه او بنټون د دغه ایالت د لومړني سناتور په توګه وټاکل شو. د ۱۸۲۴ زکال ولسمشریزې ټاکڼې د جاکسون، جان کوئینسي ادامز، ویلیام اچ کرافورد او هنری کلې ترمنځ څلور اړخیزه سیالي وه. بنټون له کلې ملاتړ وکړ. جکسون تر نورو ډېرې رایې ترلاسه کړې خو اکثریت نه وې؛ په دې معنی چې ټاکنې د استازو جرګې واک ته پاتې شوې چې باید له دریو مخکښو نوماندانو یو وټاکي. کلې په ټاکنو کې څلورم کس و او همدارنګه د دغې جرګې رئیس و؛ کلې هڅه وکړه چې په ټاکنو کې د آدامز په ګټه مانور ترسره کړي. بنټون د کلې غوښتنه رد کړه او څرګنده یې کړه چې جاکسون د خلکو څرګنده ټاکنه ده. هغه مهال چې د میسوري یوازني استازي جان سکاټ بنټون ته لیک ولیکه او څرګنده یې کړه چې آدامز ته رایه ورکوي، خو بنټون له هغه وغوښتل چې دغه کار ونکړي او څرګنده یې کړه «دغه رایه چې تاسو ورکوۍ دا تاسو ته اړونده نه ده – دا د میسوري د خلکو رایه ده؛ هغوی د آدامز پر ضد دي. زه د هغوی په نامه په تاسو اعتراض کوم او ستاسو اخلاقي ځواک د دغې رایې په ورکولو کې رد کوم». بنټون په پیل کې له کرافورد ملاتړ وکړ، خو وروسته له هغه چې وه یې لیدل بریالی کېدلی نه شي له جکسون یې ملاتړ وکړ. له دې سره سکاټ آدامز ته رایه ورکړه. آدامز ټاکنې وګټلې او کلې یې د بهرنیو چارو وزیر وټاکه.
د خوست لوی جماعت
2
Great ''Mosque of Khost City. Voice of America. January 20, 2018. Retrieved2019-03-27.''
شهنواز تڼی
زده کړې
ده لومړنۍ زده کړې د خپل کلي په ښوونځي کې کړې دي او د کابل له حربي لېسې څخه تر فارغېدو وروسته په حربي پوهنتون کې شامل او په ١٣٥٠ کال کې ددې پوهنتون له پلې پوهنځى فارغ شوى دى. نوموړي ، له ١٣٥٢ تر ١٣٥٦ کاله د کابل په بالاحصار کې د پراشوتي کوماندو او په پخواني شوروي اتحاد کې د قوماندانۍ او مسلکي مهارتونو زده کړې کړې دي.
دندې
شهنواز تڼي د ريشخورو د ٧مې پلې فرقې د يوه بلوک د قوماندان او د کابل بالاحصار د کوماندويي پراشوتي ځواک د ټولي قوماندان په توگه تر دندو اجرا کولو وروسته ، د ١٣٥٧ کال د ثور په ٧مه ، د خلقيانو او پرچميانو له خوا د سردار محمد داود خان د رژيم د ړنگېدو پر ورځ د کابل په بالاحصار کې د کوماندو پوځ قوماندان وټاکل شو. تڼي ، چې د ثور د ٧مې په کودتا کې يې فعاله ونډه لرله ، تر ١٣٦٨ کاله د مزار شريف په دهدادي کې د وسلوال پوځ لوى قوماندان ، د شمال زون د دفاع د رييس ، د هرات د عسکرى پوځ لوى قوماندان او د زون د دفاع رييس ، د دفاع وزارت د کشف د رييس ، د قرغې د ٨مې فرقې  قوماندان ، د لومړي نمبر مرکزي قول اردو قوماندان ، د کابل گارنيزيون قوماندان ، د افغانستان د وسله وال پوځ لوى د رستيز ، د وطن د دفاع د عالي شورا منشي او دفاع وزير په توگه دندې ترسره کړې دي. شهنوزا تڼي چى د خلک دموکراتيک گوند د مرکزي کومېټې او ددې گوند د سياسي بېرو غړيتوب يې درلود ، په ١٣٦٨ کال کې د وخت د جمهور رييس ډاکټر نجيب الله پر ضد تر پوځي كودتاه وروسته پاکستان ته ولاړ او په ١٣٨٣ کال کې هېواد ته راستون شو. شهنواز تڼي ، په ١٣٧٢ کې د افغانستان د سولې غورځنگ گوند بنسټ کېښود او اوس هم د همدغه گوند مشري کوي.
مايکروسافټ آفېس
وېشنيزه:مايکروسافټ
د آلمان د کب نیولو ټولنه
تاريخ
د Walther Herwig په نامه دا شخص د شخصي شورا غړی او ددې ټولنې د بنسټ ایښودونکی وو چي وﺭوسته ددې ټولني د رئيس په توګه وټاکل سو.
عالم زېب مجاهد
کميډين او فلم جوړونکى عالمزېب مجاهد ٣٥ کاله وړاندې دکوزې پښتونخوا په اشنغر کې نړۍ ته راغلى دى. د پېښور پوهنتون دژبې اوادبياتو پوهنځى ېې پاى ته رسولى د ى. لس کاله کيږي چې پښتو تلویرنوني اوستیژي ډرامي او فلمونه جوړوي او پخپله برخه پکې برخه اخلي اورول پکې لوبوي. لنډه داچې ښاغلى مجاهد ډايرکټر او اکټر دى. لومړنى فلم ېې پيسه خبره کوي نومېدۀ. ډيرى فلمونه ېې کميډي څرنگوالى لري. د کميډي ډرامو او فلمونو وروستۍ لاسته راوړنې ېې پاليشي، چنگړيان ، ککى خان -دوه اوشاټارى دى. ښاغلی عالم زیب مجاهد په یوه ډرامه کې دی پکې جانان نومیده شهرت ته ورسید او دده ډیر مینه وال یې لا اوس هم جانان بولي.
د طائف سفر
-ابن اسحاق وايي: چا راته وويل چې يوځل  رسول الله صلی الله عليه وسلم  (په طائف کې واده شوې) د بنو جمع قبيلې يوې ميرمنې سره مخ شو؛ نو ورته ويې ويل: ستا خسرگنۍ خو زه ډير وځورولم!-
په باغ کې له يوڅه دمه کيدو وروسته يې خپل رب ته لاسونه پورته کړل او داسې دعا يې وکړه:
[1]  (اخرجه ابو نعيم في دلائل النبوة ١٠٣).
سياسي فلسفه
سیاسي فلسفه یا سیاسي تیوري د حکومت فلسفي مطالعه ده، چې د حکومتي واکمنانو او بنسټونو د ماهیت یا څرنګوالي، محدودې او مشروعیت او همد راز د دوی ترمنځ د اړیکو په اړه پوښتنې ځوابوي. د سیاسي فلسفې په موضوعاتو کې سیاست، ازادي، عدالت، ملکیت، حقونه، قانون او د واک او ځواک له لارې د قوانینو پلي کول شامل دي: که اړین وي نو دا موضوعات څه دي؟ څه شی یوه حکومت ته مشروعیت وربښي؟ کوم حقونه او ازادۍ باید خوندي کړي؟ څه ډول بڼه باید ولري؟ قانون څه شی دی؟ او د یوه مشروع حکومت پر وړاندې د وګړو دندې څه دي – که یې لري؟ او که یې اړتیا وي، کله به په قانوني او مشروع توګه ړنګېږي؟
هستوي ځنځیري غبرګون
تاريخچه
څو مياشتې وروسته په پاريس کې (Frédéric Joliot-Curie)، (H. Von Halban) او (L. Kowarski) په يورانيمو کې د نيوترون زيادښت لپاره څېړنه وکړه او کشف يې کړ، چې له دې لارې يو هستوي ځنځیري غبرګون په ريښتيا شونی و.
د ۱۹۳۹ز د می پر څلورمه Juliot-Curie، Halban او Kowarski درې لاسته راوړنې (اختراع ګانې) ثبت کړې، چې لومړنيو دوو يې له يو هستوي ځنځیري غبرګون څخه د برېښنا توليد تشرېح کاوه او وروستني ته يې چې د بشپړوالي aux چارجونو چاودېدونکي توکي ويل، د هستوي بم لپاره لومړنی امتيازي حق (د اختراع کوونکي) و او د (Caisse nationale de Recherche Scientifique) له خوا، د ۴۴۵۶۸۶ ګڼې اختراع په توګه ثبت شوی دی.
پښتون زرغون ولسوالي
تړلې لیکنې
هرات ولایت ادرسکن ولسوالۍ
احمد قدوري
۴: التقریب : په دې کتاب کې یې ځيني فقهي مسائلي  د دلائلو سره په تفصیل سره ذکر کړيدي .
همدا راز علامه قدوري رحمه الله په حدیثوکې هم څه کتابونه لیکلي دي. خو د علامه قدوري رحمه الله له ټولو  نه مشهور کتاب چې زموږ د تعلیمي نصاب پیلامه ورباندي کیږي مختصرالقدوري دی .
د فلسفې وييپانگه
H
Hedonism:it could mean the ethical view that pleasure is the greatest good, and that pleasure should be the standard in deciding which course of action to pursue. It is usually associated with a more physical, egoistic, or unrefined definition of "pleasure" than that found in the related doctrine of utilitarianism. it could also mean the descriptive view that people are primarily motivated by seeking pleasure and avoiding pain. Hegelianism:a philosophy developed by Georg Wilhelm Friedrich Hegel. It can be summed up by a favorite motto by Hegel: "The rational alone is real," meaning that all reality is capable of being expressed in rational categories. His goal was to reduce to a more synthetic unity the system of transcendental idealism. Henotheism:see its entry under theism, below. Hereditarianism:see Social Darwinism. Hinduism:arguably the oldest religion in the world. Historicism:the theory that claims 1) that there is an organic succession of developments (also known as historism or the German historismus), and 2) that local conditions and peculiarities influence the results in a decisive way. It can be contrasted with reductionist theories that suppose that all developments can be explained by fundamental principles (such as in economic determinism). Holism:the idea that all the properties of a given system cannot be determined or explained by the sum of its constituent parts alone. Instead, the system as a whole determines in an important way how the parts behave. The general principle of holism is concisely summarized by the phrase "The whole is more than the sum of its parts." Holism is seen as the opposite of reductionism. Humanism:a range of ethical views that consider human nature to be the source of values. Humanistic naturalism:see its entry under naturalism, below. Hylozoism:the philosophical conjecture that all or some material things possess life, or that all life is inseparable from matter.
پوځي نومونې
پوځي مرکزونه
وېشنيزه:پوځي وييونه
بسیټ هونډ
بسیټ هونډ Basset Hound د سپیانو دا نسل څو پېړۍ وړاندې په فرانسه کې اخیستل شوی. په فرانسه او بلجیم کې اریستوکراتانو د ښکار لپاره ساتل. معمولا په دې سپیانو صحرایی سویان، هوسۍ او مرغان نیول کېدل همداسې پرې د ګیدړو او لیوانو د نیولو لوبه هم کېدله. درانده هډوکي لري، اوږده لاندې زوړند غوږنه لري، د بدن وېښتان ېې لنډ دي او د بدن رنګ تل تور او سپین او یا له تور او سپین سره بل رنګ لري. قد ېې له ۱۲ تر ۱۴ انچه پورې لوړیږي او وزن ېې له ۱۸ تر ۲۷ کیلو ګرامه پورې رسیږي.
د کمپيوټر شارټ کټو په هکله ډير مهم معلومات
F3. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Find all files
F6. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Shifts focus in Windows Explorer
END. . . . . . . . . . . . . . . . to end of line, or far right of field or screen
CTRL+HOME. . . . . . . . to the top
‰ . . . . . . . . . . . . . . . . . . Collapse current selection or go to parent
Special Characters
“ Closing double quote. . . . alt 0148
é. . . . . . . . . . . . . . . alt 0233
Ctrl + X Cut selected item
End Go to end of current line
Shift + Tab
applications
Alt + Print
دولتي پور
د دولتي پور اندازه کول
د يو هېواد د ناخالص کورني توليد او عمومي دولتي پور تناسب د پورونو د بار شاخص ځکه دی، چې ناخالص کورنی توليد د يوې دورې (په عمومي ډول يو کال) پر مهال د يو اقتصاد له لورې د توليد شويو توکو او خدمتونو ارزښت اندازه کوي. همدا راز د ناخالص کورني توليد د سلنې په توګه اندازه شوی پور د بېلابېل اندازه هېوادونو تر منځ پرتلنې اسانه کوي. OECD د ناخالص کورني توليد او عمومي دولتي پور تر منځ تناسب د دولتي ماليې د پايښت مهم شاخص ګڼي.
تاريخي معيارونه
ليکلي سندونه د دولتي پور اخيستنې تاريخ دوه زره کالونه پخوا هغه مهال ګڼي، چې د يونان ښاري دولتونو لکه “Syracuse” په کې له خپلو اتباعو څخه پور واخېست. مګر په ۱۶۹۴ زکال کې د انګليستان د بانک “Bank of England” بنسټ ايښودنې دولتي ماليه کې اوښتون رامنځته کړ او د ۱۶۷۲ ز کال د خزانه دارۍ ستر بندېدلو “Great Stop of the Exchequer” غوندې نيمګړتياوې يې پای ته ورسولې. دا هغه مهال و چې دويم چارلس پر خپلو بيلونو باندې اداينې ځنډولې وې. له همغه وخت راهيسې برتانوي حکومت هيڅکله د خپلو پور ورکونکو په بېرته اداينه کې پاتې نه راځي. په راتلونکو پېړيو کې د اروپا نورو هېوادونو او وروسته نږدې ټولې نړۍ د خپلو دولتي پورونو د برابرولو په موخه ورته مالي بنسټونه تصويب کړل.
د ډهلي سلطنت
د ډهلي سلطنت نړیوال کلتور ته د هند د نیمې وچه د ادغام له امله (لکه څنګه چې د هندستاني ژبې او هندو-اسلامي معمارۍ په پرمختګ کې په سترګو لیدل کېږي)، د پام وړ دی او همدرانګه یو له هغو څو قدرتونو څخه و چې د ( چغتای خان) مغلویانو د بریدونو مخه یي ونیوله او په اسلامي تاریخ کې له هغو محدودو سلطنتونو څخه و چې یو ښځه، راضیه سلطان پکې په تخت کيناسته چي له ‍۱۲۳۶ څخه تر ‍۱۲۴۰ پورې یې واکمني وکړه. د بختیار غلجي فتوحات د هندوانو او بودایانو معبدونو ته (چې په ختیځ هند او بنګال کې د بودایزم د زوال لامل شول) د زیات سپکاوي او د پوهنتونونو او کتابتونونو د وېجاړولو لامل وو. په لويديځه او منځنۍ آسيا باندې د مغولیانو برېدونو له دغو سيمو څخه دې نیمې وچې ته د پوځيانو د تښتېدلو، پوهانو، عارفانو، سوداګرو، هنرمندانو او کسب ګرو لپاره د پېړیو کډوالۍ لاره چمتو کړه او په دې توګه يې په هند او نورو سيمو کې اسلامي کلتور رامنځته کړ.
جي ۲۰ هیوادونه
جي ۲۰ یاهم (جي شل هیوادونه) د نړۍ له شل مهمو اقتصادي هیوادونو جوړ سازمان دی چې د نړۍ ۸۵% سلنه اقتصادي راکړه ورکړه د یادو هیوادونو په لاس کې ده. جي شل ګروپ د یادو شل هیوادونو له اقتصادي وزیرانو او د مرکزي بانکونو رئیسانو جوړ دی.
طبيعی منابع
اوبه د يوې ژوندۍ طبیعي منبع په توګه
د څښلو په اوبو کې په ډېره اندازه د فلورین اخېستلو له امله د کلسيم ميتابولیزم خرابېږي چې د فلوروسز په نوم يادېږي. دا د هډوکو او غاښونو په کمزوري کولو کې رول لري. دڅښلوپه اوبو کي ډيرفلورین دکلسیم میتابولیزم خرابوي دهډوکواو غاښونو فلوروسزرامینځته کوي. Drink water+ large amount of fluoride                weak teeth+weakbone
د ارسينيکوسز مخنيوی(Control of arsenic) 1.	دولت د اوبو نمونې معاينه کوي چې په ارسينک خو به ککړی نه وي او هغه څاګانې چې په ارسينک ککړي اوبه ولري په سور رنګ په نښه کوي او هغه چې اوبه يې ارسنیک څخه پاکې وي په شین رنګ په نښه کوي. Bioremediation 2.	يو بند لرونکی نبات یا Pterris sp.دي چی له ککړو اوبو څخه ارسينک له منځه وړي.
کيم جونگ ايل
کيم جونگ ايل (۱۶ د فېبروري ۱۹۴۱/۲ – ۱۷ د ډېسمبر، ۲۰۱۱) د سهېلي کوريا د کارگر گوند مشر او د نومېدلي هېواد ولسمشر و چې د خپل پلار تر مړينې وروسته واکمن شو او تر خپلې مړينې يې په سهېلي کوريا خپل واک چلاوه.
اسلامي وټه
پېښلیک
ابن خلدون په هر صورت په داسي وخت كې ژوند كولو چه د مسلمانانو سياسي اوټولنيز زوال شروع شوي وو. هغه په سمه توګه ويلي وو چې پوهه اوساينس هغه وخت پرمختګ كوي كله چه يوه ټولنه په خپله د پرمختګ په حال كې وي. له دې څخه وروسته كله چه مسلمانان دزوال سره مخ شول د وټې په برخه كې كله ناكله پرمختګ منځ ته راتلو مګر دا په پراخه پيمانه نه وو، يعني د ابن خلدون څخه وروسته كوم غټ كار پدې برخه كې چا ونكړ، بيغير ديو څه كار څخه چه د ځينو علماوو لكه المقريزي، الدواني اوشاولي الله وكړ نور كوم دپام وړ كار ندي شوي.
كلاسيكل وټيزه نظريه
د دې نظريې وټپوهان پدې نظر دي چه په وټې كې تل ټول وسايل پكار اچول شوي وي، كامل اشتغال (Full Employment) وي نوځكه دوي فرض كوي چه عمومي عرضه خط عمودي دي او دوي پدې نظر دي چه حکومت بايد په بازار كې هيڅ ډول لاسوهنه  ونكړي، سربيره پردې دوي فرض كوي چې بازار فعاله(موثره يا Efficient  ) دی او د تنخوا اتدازه تغيرخوړونكې  ده (Flexible Wage) او كه بازار (تقاضا او عرضه) په خپل حال پرېښود شي نو تعادل منځ ته راځي. مګر كلاسيكل وټيز غونډال د لوي زوال (Great depression 1930) نه وروسته له ناكامي  سره مخ شو او دكېنز نظريو ډېر شهرت وموند
دزكات لګښت ځايونه
په دغه آيت شريف كې الله(ج) آته مستحقين د زكات ذكر كړي دي ،
عدل، او د عايد با انصافه و يش
اسلام كښې عدل د ملا دتير حثيت لري، عدل په اقتصادي چارو كې د عايد په ويشلو كې ،اسلام ددې خلاف دي چه دولت دڅو كسانو په لاس كې راجمع شي او دټولني نور وګړي په غربت كې ژوند وكړي دعايد د با انصافه ويش او د غريبانو سره دمرستي په خاطر زكات فرض كړي شوي دي، ددې څخه علاوه بډايه مسلمانانو ته د صدقه او خيرا ت وركولو توصيه هم شوي ده ،چه دغه پورته ذكر شوي شيان د عايد د با انصافه ويش او عدل د مينځ ته راتګ لاري برابروي.په يوه حديث كې راځي : عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ الله قَالَ قَالَ رَسُولُ الله صَلَّى الله عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَنْ أَحْيَا أَرْضًا مَيْتَةً فَهِيَ لَهُ وَمَا أَكَلَتْ الْعَافِيَةُ مِنْهُ لَهُ بِهِ صَدَقَة ترجمه:دجابر بن عبدلله څخه روايت دي چه رسول الله(ج) (ص)وفرمايل چا چه شاړه ځمكه آباده كړه له نو دا دهغه شوه. ددي څخه دا څرګنديږي چه وسايل بايد په موثر او عادلانه ډول سره وويشل شي او داسي كوښښ وشي چه ټول وسايل وكارول شي او خلك تري ګټه اوچته كړي ددې تر څنګ داسي نه چه  يو كس ډېره مځكه ونيسي او بيا دهغه دآبادولو توان ونه لري او شاړه پاتي شي ،د عدل په اړوند الله تعلالي فرمايي: يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَاتَّقُوا الله إِنَّ الله خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ(المائدة7) ترجمه:اي هغو كسانو چه ايمان مو راوړي دي (يعني اي مومنانو!)اوسئ تاسي محكم ولاړ( په حق باندي) لپاره دالله(ج)(اوسئ تاسي!)شاهدان په قسط(عدل او انصاف)سره اسلام دعايد دعادلانه ويش امر كوي او له اميرانو څخه غواړي چه د ټولني دغريبانو سره مرسته وكړي او څوك چه د غريبانو سره مرسته نه كوي ،زكات نه وركو ي او هميش دمال او دولت د جمع كولو په هڅه كي وي دهغوي په اړوند الله فرمايي: ..............وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ الله(ج) فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ (التوبة34) يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنفُسِكُمْ فَذُوقُوا مَا كُنتُمْ تَكْنِزُونَ (التوبة33) ترجمه:او هغه كسان چه خزانه كوي سره زر اوسپين زر اونه لګوي هغه په لاره دالله(ج) كښي نو زيري وركړه دوي ته په عذاب دردناك سره، په هغه ورځي چه سختي سري به كړي شي دغه خزاني په اور دجهنم (دوزخ)كښي نو داغلي به شي په هغه سره وچولي(تندي) ددوي او اړخونه د دوي  او شا ګاني د دوي((او ويلي به شي ورته)) داهغه شي دي چه خزانه كړي وه تاسي دپاره دنفسونو(ځانونو)خپلو  نو وڅكئ تاسي((خوند دسزاد))هغه ((مال))چه وئ تاسي چه حزانه كاوه به مو ((په دنيا كښي اوس درته بلا شوه په عقبا كـښي))
د كپيټليزم بدي
يو ډېر اهم شي چه اسلامي اقتصاد له نورو څخه بيلوي عبارت دي دنړي د نظريه څخه او هغه داچه داسلامل له نظره ددي نړي ژوند يو امتحان دي. اسلامي اقتصادي سيستم داسلامي اصولو په نظر كي نيولو په بنا جوړ شوي دي ، كوم چه د انسانانو لپاره ددواړو جهانونو كاميابي غواړي نو ځكه ددغه سيستم وليي په اسلامي شريعت كې دي.
يوټيوب پريميم
تاریخ
د خپل بلنې یوازې بیټا په جریان کې، د میوزیک کیلي د وړاندیز محدودې ساحې له امله د ګډ استقبال سره مخ شو؛ د یوټیوب لوی سوداګریز افسر رابرټ کینکل څرګنده کړه چې د هغه لور په دې مغشوشه وه چې ولې د فیروزن سندرې ویډیوګانې د خدماتو په چوکاټ کې "موسیقي" نه وې او په دې توګه له اعلاناتو پاکې نه وې. دا اندیښنې او نور د دې لامل شوي چې د یوټیوب ریډ رامینځته کولو لپاره د میوزیک کلیدي مفکورې اصلاح کړي ; د میوزیک کیلي برعکس، یوټیوب ریډ ډیزاین شوی و چې د میوزیک مینځپانګې پرځای ټولو ویډیوګانو ته له اعلاناتو وړیا سټینګ چمتو کړي. دا بدلون یوټیوب ته اړتیا لري چې د خپل مینځپانګې جوړونکو او حق لرونکو څخه اجازه وغواړي ترڅو د دوی مینځپانګې ته اجازه ورکړي چې د اعلاناتو څخه پاک خدمت برخه وي؛ د نوي تړون شرایطو لاندې، شریکان به د یوټیوب ریډ ګډونونو څخه د ټول عاید یوه برخه ترلاسه کړي، لکه څنګه چې د پیرودونکو لخوا د دوی مینځپانګې څومره لیدل کیږي.
منځپانګه
د نومبر په 2018 کې، راپور ورکړل شو چې یوټیوب په پام کې لري چې خپل ځینې پریمیم نندارې وړاندې کړي چې د 2020 لخوا د اعلاناتو په ملاتړ اساس وړیا شتون لري. د پریمیم ګډون به لاهم د اعلاناتو څخه پاک لاسرسي پوښي ، د اصلي مینځپانګې لپاره د وخت ځانګړي کولو کړکۍ ، او هغه مینځپانګه چې په آزاده توګه شتون نلري.
د امريکا انقلابي جګړه
د ۱۷۷۴ ز کال د سپټمبر پر ۵ د لويې وچې لومړني کانګرس (First Continental Congress) پاچا ته يوه غوښتنه تسويد کړه او د برتانوي توکو سره پرېکون تنظيم کړ. د سوله ايز حل د تر لاسه کولو سر بېره جګړې د ۱۷۷۵ اپرېل پر ۱۹ د Lexington جګړې سره پيل شوه او په جون مياشت کې کانګرس جورج واشنګټن ته واک ورکړ، چې د لويې وچې لښکر جوړ کړي. که څه هم شمالي وزارت چې د «تېري تګلارې» ملاتړ يې کاوه، په پارلمان کې د يوې ډلې له لورې يې مخالفت وشو. دواړو اړخونو جګړه په زياتېدونکي ډول هرو مرو يا حتمي وګڼله. د زيتون څانګې غوښتنه (Olive Branch Petition) چې د ۱۷۷۵ز کال  په جولای کې د کانګرس له خوا درېيم جورج ته استول شوې وه، رد شوه او په اګسټ مياشت کې پارلمان د مستعمرو په اړه اعلان وکړ، چې د سرکښۍ يا بغاوت په حالت کې دي.
د اوښتون پېژندګلوي
د ۱۷۶۳ ز کال د اعلاميې کرښه (Proclamation Line of 1763) په شمال کې Nova Scotia ته او سويل کې فلوريدا ته پر استعماري پراختيا باندې د بيا تمرکز کولو په واسطه، د دې نښو د تر لاسه کولو په موخه پلان شوې وه او له مخې يې ميسيسيپي سيند (Mississippi River) امريکا کې د بریتانوي او هسپانوي ملکيتونو تر منځ د بېلتون کرښې په توګه وټاکل شوه. د ۱۷۶۳ ز کال له بريدونو يا پولو څخه هاخوا هستوګنه باندې په کلک ډول بنديز لګول شوی و، په داسې حال کې چې د يادې کرښې لويديځ کې د انفرادي مستعمرو ادعاوې رد شوې. د کرښې لويديځ کې له پرتو مستعمرو څخه ويرجنيا او (Virginia) او ماسوچوسيستس (Massachusetts) ډېرې د پام وړ دي، چې له اتلانتيک څخه تر ارام سمندر پورې د خپلو پولو د غځېدا استدلال يې وکړ.
جوسیا ویلارد ګیبس
زده کړې
له دې امله چې، له هغه مهاله تر اوسه پورې ډېر کم اسناد پاتې شوي، نو دا به ستونزمنه وي چې د ګیبس د لومړني مهال چارې دې په بشپړه توګه روښانه کړای شي. د ژوند لیک د لیکونکو پر باور، د ګېبس لارښود او اتل په دواړو ییل او کنتیکت اکاډمیو کې ستوري پېژندونکی او ریاضي پوه هوبرت انسون نیوټن (Hubert Anson Newton) و، چې د شهاب ډبرو په مطالعه کې مخکښ و او د ګیبس تلپاتی ملګری او باوري کس و. په ۱۸۶۱ ز کال کې، د هغه د پلار له مړینې وروسته ګیبس له خپل پلار څخه دومره پانګه په میراث کې ترلاسه کړه، چې د ټول عمر لپاره یې هغه له مالي پلوه خپلواک کړ.
د ودې تکاملي ارواه پوهنه
د ودې تکاملي ارواه پوهنه
له دې سربېره د ودې د تکاملي ارواه پوهنې ارواه پوهان د عمر په اوږدو کې د رواني ودې او چلن اړوند څېړنو باندې ټینګار کوي. د ودې د تکاملي ارواه پوهنې مخکښان خپل کار د تکاملي ارواه پوهنې د اصلي جریان د ارواه پوهانو له کار سره نه پرتله کوي، هغوی چې استدلال کوي په لومړۍ درجه کې پر لویانو، په ځانګړې توګه د معاشرت او جفت ګیرۍ اړوند چلندونو په برخه کې تمرکز لري.
هغه کارونه؛ چې کول یې ژوند ښکلی کوي
په لومړي سر کې باید تاسو د ځان د مشرۍ په اړه فکر وکړئ، چې راتلوونکی مو روښانه شي.
له ستونزو زده کړئ
تاسو د هرې ورځې په پیل کولو سره د لنډ وخت لپاره تمرین وکړې؛ حال دا چې تمرین کول مو بدن ته د ارمتیا احساس ورکوي.
فساد
فساد د نه رښتینولۍ او یا هم جنایي جرمونو یو ډول دی چې د یو واک لرونکي سازمان او یا هم یو کس له خوا د نامشروعه ګټو او یا هم شخصي ګټې د ترلاسه کولو په موخه له واک نه د ناوړې ګټنې په واسطه ترسره کېږي. په فساد کې کېدلای شي، د بډو (رشوت) او اختلاس سربېره ډېرې داسې چارې هم شاملې شي، چې په ګڼ شمېر هېوادونو کې قانوني دي. سیاسي فساد هغه مهال رامنځته کېږي، کله چې یو مسئول کس یا دولتي مامور له خپل اداري واک نه د شخصي ګټې په موخه کار واخلي. فساد تر ډېره په غل سالاري یا kleptocracies، الیګارشي (د لږه کیو تر واک لاندې حکومتونو)، نشه یي توکو پر بنسټ دولتونو او مافیايي حکومتونو کې عام دی.
لاملونه
د رابرت کلیتګارد پر باور: فساد هغه وخت رامنځته کېږي، چې د فاسد کس لپاره د فساد ګټه د هغو د نیونې د شونتیا او قانوني چلن له مجازاتو زیاته وي.
په ۲۰۱۷ ز کال کې د یوې څېړنیزې سروې له مخې، لاندې فکتورونه د فساد د لاملونو په توګه ښوول شوي:
د تر ټولو زیاتو فاسدو او لږ فاسدو هېوادونو ترمنځ په پرتله کې دې ته اشاره شوې، چې په لومړنۍ ډله هېوادونو کې په پراخه کچه ټولنیز- اقتصادي توپیرونه شتون لري په داسې حال کې چې په دویمه ډله کې بیا په لوړه کچه ټولنیز او اقتصادي عدالت شته دی.
بډې (رشوت)
بډې کېدلای شي، ځينې مهال د فساد د سیستماتیکې کارونې د نورو موخو؛ د بېلګې په توګه د لا زیات فساد په موخه وي. بډې کېدلای شي، چارواکي له بلک مېل کېدو(باج اخیستو) او یا هم ګواښ کېدلو سره مخامخ کړي.
پیوند (Graft)
د پیوند سیاسي عمل یا فساد هغه مهال رامنځته کېږي، کله چې سیاستوال له خپل ځایګي نه په ناوړه ګټنې سره د عامه پروژو لپاره ځانګړې شوې بودیجه هغه لوري ته منحرفه کړي ،څو تر ټولو زیاته ګټه یې خپلو نږدې کسانو(شرکتونو او یا له هغوی سره په اړیکه کې کسانو) ته ورسېږي.
د نفوذ قاچاق
د نفوذ قاچاق په معمول ډول د تادیاتو د ورکړې په برخه کې د ښېګڼې او یا هم ترجیحي چلن د ترلاسه کولو په موخه په دولت کې د اغېز لرلو او یا هم له دولتي چارواکو سره د اړیکو لرلو نه ناقانونه ګټه اخیستنه ده.
شاهي ازموينه
دې ازموینو د دولتي مسئولينو په منځ کې د ليکنې، چيني کلاسيکي او ادبي طريقې په اړوند عام معلومات تر لاسه کولو ډاډ ورکړ. دې عام کلتور د سترواکۍ په يوالي کې مرسته وکړه او د وړتيا پر مټ د برياليتوب هيلو شاهي واکمنۍ ته قانوني حيثيت ورکړ. د ازموينې دې نظام د ميراثي اشرافو او پوځي واکمنو د ځواک سره برابرولو په برخه او د پوهو بيوروکراتانو د يوې روزل شوې طبقې په وده کې مهمه دنده تر سره کړه.
د چين د ازموينې نظام په نورو هېوادونو کې د نوي ملکي خدماتو د اداري فعاليتونو پر وده ژور اغېز پرېښود. په دې کې په جاپان، کوريا، Ryūkyū او ویتنام کې دې ته ورته جوړښتونه شامل دي. پر اسيا سربېره، د اروپايی مبلغينو او ديپلوماتانو راپورونو د چينايي  ازموینې نظام  لوېديځې نړۍ ته وروپېژاند او د فرانسې او المان تر څنګ د برتانيې د ختيځ هندوستان شرکت (EIC) هم د ممکنه دندو د ټاکنو لپاره د همدې ډول طريقې څخه د کار اخيستلو لپاره وهڅول شول. د EIC په داخل کې خپلو لومړيو برياليتوبونو ته په کتنې سره، برتانوي حکومت په ۱۸۵۵ز کال کې په ټوله برتانيه کې د دولتي ملکي کار کوونکو د ارزونې لپاره، د همدې ډول ازموينې نظام خپل کړ. له ۱۸۸۳ز کال وروسته متحده ايالاتو هم د ځينو دولتي کار کوونکو لپاره د همدې ډول پروګرامونه جوړ کړل.
عمومي تاریخ
د «سونګ» واکمنې کورنۍ پر مهال سترواکانو د پوځي اشرافو د اغېز په وړاندې د مقابلې لپاره د ازموينو او دولتي ښوونځيو په نظام کې پراختيا راوسته، د کوم په پايله کې چې د «ټانګ» واکمنۍ په پرتله د سندونو د لرونکو په شمېر کې له څلور څخه تر پنځه ځله پورې زياتوالی راغی. له «سونګ» واکمنې کورنۍ څخه نيولې، ازموينو د پوهو مسئولينو په ټاکنه کې بنسټيزه ونډه درلوده، چا چې ټولنې ته  باسوداه نخبه ګان وړاندې کړل. په هر حال، ازموینې د ګومارلو په نورو بڼو کې هم وې، لکه د واکمنې کورنۍ لپاره نېغ په نېغه ګومارنه، نوماندي، خپله برخه (سهميه)، د پوهانو ترفيع، د رسمي القابو پلورل او د خصيانو لپاره ځانګړې تګلارې. په ۱۰۶۷ز کال کې د منظمې لوړې درجې د سند د ازموينې جريان د درې کاله کولو امر وشو، خو دا درې کلن جريان یواځې تش په نوم موجود و. په عملي ډګر کې له دې مخکې او وروسته، ازموينې په غېر منظم ډول د مهمو پړاونو لپاره عملي کېدې: په همدې بنسټ، په کلني ډول د ورکول کېدونکو سندونو د شمېر لپاره محاسباتې شميريزې منځنۍ کچې ته بايد په همدې نظر وکتل شي. د «جينشي» ازموينې کلني مراسم نه و او بايد داسې ونه ګڼل شي؛ کلنۍ منځنۍ شمېرې د مقداري تحليل يوه اړينه جوړه شوې بېلګه ده. د ازموينې نظام فعاليتونه د شاهي سوانح ساتلو د نظام يوه برخه وه او د «جنشي» د سند تر لاسه کولو نېټه ډېر ځله د ژوند د سوانحو يو مهم ماخذ وي: کله کله د جنشي تر لاسه کولو تاريخ يواځينی ټاکلی تاريخ وي، کوم چې ان د چين په تاريخ کې د پياوړو تاريخي شخصيتونو لپاره هم پېژندل کېږي.
په کلاسيک لرغونتوب کې پوهه
ماده پلوي فيلسوفان
پخواني يوناني فيلسوفان چې له سقراط څخه د مخه فيلسوفانو په توګه پېژندل کېږي، د مادې اصالت پلوي وو. دوی د خپلو ګاونډيانو په افسانه کې دې ورته پوښتنې ته بديل ځوابونه برابر کړل، چې «هغه منظمه نړۍ چې موږ په کې ژوند کوو، څه ډول رامنځته شوه؟». که څه هم پوښتنه خورا ورته ده، مګر د دوی ځوابونه او د ځوابونو په اړه يې چلند د پام وړ توپير لري. لکه څرنګه چې د ارستو غوندې د دې ډول وروستيو ليکوالانو له لورې راپور شوي، د دوی تشرېحاتو د شيانو پر مادي سرچينه باندې د تمرکز کولو هڅه کوله.
د کولوفون زينوفانيس “Xenophanes of Colophon” لرغونې ژوند پوهنه “paleontology” او جيولوژي وار له مخه ځکه اټکل کړه، چې نوموړي فکر کاوه چې ځمکه او سمندرګی سره ګډېږي او ټول په خاوره بدلېږي، چې نوموړی د سمندري مخلوقاتو له هغو بېلابېلو فوسيلونو څخه يادونه کوي، چې هغه په خپله ليدلي وو.
د تاریخ څخه پخوا دوران
په بین النهرین کې د سمر، د سند د درې تمدن او لرغونی مصر لومړني تمدنونه وو چې خپله لیکنه یې ترتیب کړه او تاریخي سوابق یې وساتل؛ دا لا مخکې د برونزو د دروان په لومړیو کې پېښ شول. ګاونډي تمدنونه لومړي ورپسې تمدونونه وو چې دا ډول سیستم یې ترتیب کړ. ډېر نور تمدنونه د اوسپنې د دوران په ترڅ کې د تاریخ څخه پخوا دوران پای ته ورسېدل. د دریو دورانونو سیستم چې د تاریخ څخه پخوا دوران په دریو برخو لکه ډبرې دوران او ورپسې د برونز دوران او اوسپنې دوران باندې د وېش سیستم دی د یورشیا او شمالي افریقا په ډېرو برخو کې کارول کېږي، خو عموماً د نړۍ په هغو برخو کې ، لکه اقیانوسیه، آسترالیا، په افریقا کې د جنوبي سهارا ډېرې سیمې او د امریکا، نه کارول کېږي چې هلته د کلکو فلزاتو کار په ناڅاپه توګه د یورشیایي کلتورونو د ځینو برخو له تماس څخه وارد شوی. د امریکا په وچه کې د څینو کولمبیایي-مخکې تمدنونو په استثنا، دې سیمو د ایوروشیایانو د راتګ څخه مخکې د لیکلنې پېچلي سیستمونه نه وو ترتیب کړي، نو د دوی د تاریخ څخه پخوا دوران نسبتاً وروستیو دورو ته رسېږي؛ د بېلګې په توګه، معمولا ۱۷۸۸ کال د استرالیا د تاریخ څخه پخوا دوران پای کڼل کېږي.
پیل
"د تاریخ څخه پخوا دوران" اصطلاح د کائناتو یا ځمکې له پیل راهیسې د وخت واټن ته کارو کېدای شي، اما زیاتره دا هغه دورې ته اشاره کوي چې ژوندي موجودات په ځمکه کې راڅرګند شول، یا حتی مشخصاً هغه وخت ته اشاره کوي چې د انسان په څېر مخلوقات راڅرګند شول.