تنقيدي_فېصلې_۔۔۔فېصل_فاران
نو داخلي اهنګ به هم بدل شي ولې د ډیوې سره دشاته پاتې کېدۀ تصور به هم بدل او تصویر به بل شانې شي يعني د موادو نامياتي اهنګ به هم ورسره بدل وي ځکه چې ـ پاتې کېږي د استوګنې معنی هم لري او شاته پاتې شي د مجبورۍ معنی هم لري ـ نو داخلي اهنګ د لفظونو پۀ مخکښې وروستو کېدو بدلېږي او ورسره به معنوي تصویر کښې هم فرق راشي ـ لکه دا مصرعه داسې وګورئ ــــــــ پاتې شاته شي مرګي نه رڼائي. دغه داخلي اهنګ نثر کښې د نثري غورځنګ پۀ صورت موجود وي ـ هر کله چې دغه نثري غورځنګ د لفظي موادو راوړي نامیاتي اهنګ سره یو شي نو د نثرم خپل ماهيئت مومي د شعري تجربې نه تخلیقي واردات شي ـ دې عمل کښې ټولنیزه ښودنه پۀ حسیاتي توګه د ذات پۀ لاره ګډېدل لازمي دي او دذات لمس دشعري موادوانتخاب کښې مخامخ کيږي ـ دغسې د نثرم خپل نامياتي اهنګ یا موزونیت پېدا شي د دغه نظميه وزن تړون د موسیقۍ سره دے ـ ښکاره ده چې د یو زېبا هنر یعنې شاعرۍ د وزن غوندې د بنیادي عنصر تړون چې موسیقۍ سره شو نو دا به ارومرو اضافي وي چې اضافيت وي نو بیا خو دا بنیاد نۀ شي کېدے ـ بنیاد به بیا بل څۀ کاتۀ غواړي ـ دا هم ځکه پخواني اولسونه پۀ دې نکته باندې پوهه وو او هغوي دغه نظميه وزن د شعر بنیاد نۀ منلو ـ د دې غوره بېلګه خو زمونږ فولکلور کښې موندل کېږي ـ پښتو فولکلور یو خوا د عروضي نظام نفي کوي او د ارکان پۀ ځاے پۀ سېلابونو باندې اډاڼه دے دا سېلابونه بیا د انګرېزۍ سليبلز د هندي د پنګل نه بدل دي ـ ګویا عربي،انګرېزي هندي او پښتوژبو شاعري د وزن تصور کښې لۀ یو او بله بدله ده ـ دا هم ځکه د عروضو تجربې پښتو شاعرۍ کښې ځاے ونۀ موندلو ـ بل خوا کۀ مونږ وګورو نو د پښتو فولکلور داسې صنفونه دي چې هغه خپله پښتو کښې منلي شوي د سېلابیزه وزن د تصور نفي هم کوي ـ لکه کاکړۍ غاړو کښې بیا کږې غاړې چې وزن اهنګ او موسیقیت پۀ منلې معنو کښې نۀ لري ـ لکه: [1__د غونډۍ پہ سر ولاړ دے نازک ګل دے د سيسندي 2__زه نرئ پاتو لہ ځم د ژوب لوړې کہ دي ليار راكه] پښتو فولکلور کښې د نا معروف نا منلي وزن د معروف کولو یو عمل مونږ ته پۀ چاربېته کښې هم مېلاؤېږي چرته چې د وزن سمون د پاره اکثر پۀ بې ځایه ځایونو کښې پۀ لفظونو باندې ' سټریس/خج' اچولے شي بیا غوره بېلګه ئې لا ټپه ده چې دا اصل کښې دوه نه درې مصرعې ده خو د وزن سمون د پاره دا پۀ دوه مصرعو کښې برابر وئیلے کېږي ـ او دې نه پرته ورسره لا د اهنګ برابرولو د پاره د مصرعې سر کښې قافيه نمارديف دصوتي کليه له مخه 《ه》 [ =وم _ومه/وي_وينه ] لګولے شي ـ خو دا اختراع دراصل د آریائي ژبو آهنګیزه اصول دے سنسکرت کښې هم دغه د [لګھو او رگھو ] اصول دے دعلت خفيف حرف يعني لگھو بہ ئي رگھويعني کثيف كوي ـ دې نه دا جوتېږي چې پخواني اولسونه پۀ دې نکته رسېدلي وو چې شاعري او موسیقي خپلو کښې بیل بیل زېبا هنرونه دي او کله چې به ئې شاعري موسیقۍ ته برابروله نو بیا به ئې ذکر شوي اصولو نه کار اخستلو. د دې یو بله غوره بېلګه د عربو شاعري ده ـ دا خو منلې شوې خبره ده چې د عربو شعر پوهنه او پۀ دې حقله تنقیدي شعور تر حده رسېدلے ؤ تر دې چې د کور زناناؤ به ئې هم تنقیدي پرېکړې کولې خو کله چې قران پاک نازل شو او دوي اورېدو نو نبي پاک (ص) ته ئې د شاعر،ساحر او مجنون لقبونه ورکړل ـ پوښتنه دا ده چې آیا د شعر او نثر پۀ توپیر نۀ پوهېدۀ؟ د شعر د پاره خو نظميہ وزن شرط دے کنه ـ د قران آیتونه خو دغه نظمي یا معروف وزن نۀ لري نو بیا ولې ورته هغوي شاعري وئیله؟ دا ځکه چې هغوي هم د شاعرۍ د پاره د هغه وخت د دخارجي وزن منونکي (دعروض خلیلیه نه ما قبل ) نه وتر دې حده پورې دا خبره ټول کوي خو دا خبره بیا څوک نۀ کوي چې هغوي د پاره کۀ دهغه وخت منلي خارجي اوزان د شاعرۍ بنیادي توکے نۀ ؤ نو بیا هغوي د پاره د شعر بنیاد څۀ ؤ؟ نو هغوي د پاره د شعر بنیاد فصاحت او بلاغت ؤ ـ تاسو ټول زاړۀ تنقیدي مباحث وګورئ نو معلومه به شي فصاحت بلاغت او (يعني مبالغه ) هغوي د شعر بنیادي وصف منلو اوس قران پاک خو د فصاحت و بلاغت بې کچه لوړه نمونه ده دا هم ځکه هغوي ورته شاعري ووئیل. تر دې چې هر کال به د [عكاظ] مېله کښې کومه قصیده چې دمقابلې منصفانو منله هغه به بل کال پورې خانه کعبه کښې ځوړنده وه ـ خو چې کله سورت کوثر خانه کعبه کښې ځوړند کړے شو نو دغه د آوېزاندو قصیدو روایت هم دلته ختم شو ـ دا ډېره اسانه او مخامخ خبره ده چې مونږ کله '"سبعه معلقات" او سورت کوثر د وزن پۀ حواله پرتله کړو نو د اوه آويزانده قصيدې معروف او منلي وزن کښې او سورت کوثر بیل وزن کښې دے ـ خو بیا هم دې سورت د اوېزانده قصیدو روایت پرې کړے نو دا هم ثابتېږي چې د عربو د شاعرۍ تصور کښې معروف یا منلے وزن بنیاد نۀ ؤ لکه څنګه چې نن بنیاد دے ـ فصاحت بلاغت او د ایتونو پر زور اسلوب هغوي دې ته شاعرۍ وئیلو باندې مجبور کړي وو ـ کنه د آیتونو اسلوب مصرعیزه نۀ دے ـ دا هم لکه د نن د نثرم او آزاد نظم غوندې اسلوب لري ـ خو هغوي نبي پاک (ص) ته شاعر ساحر او مجنون وئیلو ـ مجنون ځکه چې د هغوي اعتقاد ؤ چې شاعري کول د جناتو سره تړون لري پۀ دې حقله عرب ادب کښې مثالونه موندل کېږي او د جن او شعر دا تعلق هم د دغه ځاے نه پښتو ادب ته هم راغلے ـ لکه عبدالله استاذ نعت خوان به قيصه کوله چې زۀ شاعر نۀ وم نۀ پۀ شاعرۍ پوهېدم خويوه پېره کور کښې ناست وم ماسخوتنے ؤ نمونځونه شوي وو چا ور وډبولو ـ چې بهر ووتم نو یو ملنګ ؤ ماته ئې اشاره وکړه چې ما پسې راځه ـ مېرې ته لاړو د یوې بېرې لاندې اور بلېدو ما ته ئې وې ځولۍ ونیوه او لپې ئې سکروټو نه راډکې کړې ما ته ئې ځولۍ کښې راواچولې ـ دې نه پس زۀ بې خوده شوم او چې پۀ خود کښې راغلم نو لېونے وم ـ پۀ دېوالونو باندې به مې پۀ سکروټو شعرونه لیکل.داسې واقعات عربي ادب کښې هم موندل کېږي ـ ځکه حضور پاک (ص) ته چې هغوي مجنون وئیلو نو د دې مطلب پاګل نۀ ؤ ولې پېریانو ځپلے شاعر ؤ ـ بله نامه به ئې ورله ساحر اخسته د دې مطلب هم جادوګر نۀ ؤ ـ معنې ئې اصطلاحاً انتهائي لوے شاعر چې شعر ئې د سحر غوندې تاثیر لري ـ خپله د حضور پاک (ص) حدیث دے چې ځینې شعرونه د سحر غوندې اغیزه لري 21 زمونږ کلاسیک شاعران دې روایت نه خبر وو ځکه اشرف خان هجري هم د شعر کمال سحر انګېزي ښودلې وه او ځان ته ساحر وائي ـ دا ځکه چې ځینې شعرونه اورېدو سره د هغې معنویت اورېدونکے حېرت نه ګنګس کړي ـ لکه څنګه چې د سحر خاصیت ذهن ګنګسول دي ـ بل خوا ځنې شریعت پاسدار شاعرانو ته دا اصطلاحات ـــ [ساحري/سحرګري/سحرانګيزي] نو هغوي د دې مقابله کښې د معجزې اصطلاح نه کار واخستو او شاعر ته ئې تلمیذ الرحمن ووئیل ـ د تلمیذ الرحمن اصطلاح اصل کښې سورت رحمن نه عبارت دے چې داخلي اهنګ ئې څرګند دے قافياتي نظام ئې دے او باقاعده ' فبای الا ربکما تکذبان ' پکښې د ردیف حېثیت لري. د معجزې اصطلاح لۀ رویه معجزبیان ترکیب رامینځ ته شو ـ پښتو کښې رحمان بابا ته معجز بیان هم ځکه وئیلے شي د معجزې خاصیت هم دا دے لکه د سحر دې کښې عقل عاجز راشي او د علت معلول فرق نه معلومېږي هجري خپلې شاعرۍ ته سحر اوځان ته ساحرشاعروائي رحمان بابا د اشرف هجري مقابله کښې خپل شعر ته ځکه اعجاز وائي داسې اعجاز چې منکر پرې ګوته نیوه نۀ شي کولے لکه څنګه چې پۀ سحر باندې دا نیوکه کېدے شي ـ دلته دا یوه پوښتنه هم کېدے شي چې عربیانو به هم نثري شاعرۍ ته شاعري وې نو د دې څو نمونې شته هم کۀ نۀ؟ نو دا ځواب پۀ هاؤ کښې دے ـ د نهمه صدۍ نه راپاتې یو صنف د ' موشح' صنف دے چې د یو سریاني توري '