معاصره_دوره_کې_د_بشر_حقونه
دریم مطلب: دفکر ضمیر اودین ازادي:
همدارنګه درسول الله صلی الله علیه وسلم په یو حدیث شریف کې فرمایی. ژباړه : ستاسو نه چې هرچا یوناوړه کار ولیده نوپه لاس دی منع کړي که داکار یی نشو کولای نو په ژبه دی منع کړي او که دا یی هم نشو کولای نوپه زړه کې دی نفرت او کرکه ځینې وکړي چې دایمان ضعیفه درجه ده. داراز یو ورځ حضرت عمر (رض) خطبه ویله نوسلمان فارسي غوندې فقیر صحابي ورپورته شو او ورته وویل عمره مونږ ستا خطبه نه اورو اوستا اطاعت هم نه کوو! حضرت عمر(رض) خپله خطبه بس کړه او دممبر نه راښکته شو اوورته وویل چې ولی زما خطبه نه اورئ .نو سلمان فارسي ورته وویل مونږ ستا خطبه ځکه نه اورو چې تا بی عدالتي کړې اودیو غیرعادل سړي خطبه اوریدل ناروا دي .حضرت عمر(رض) ورته وویل ما څه بی عدالتي کړې ده .سلمان فارسي ورته وویل چې کله مونږ ټوټه      (تکه) ویشله نوټولو مساوي برخه واخیستله خودهغې نه زمونږ کالي سم نه دي راغلي اوستا جامې اوږدې دي نو تا زیاته تکه اخیستې ده نوتا بې عدالتي کړې. په دي وخت کې حضرت عمر(رض) په ډیرې حوصلې سره وایی چې ددی ځواب به زما ځوی عبدالله درکړي دحضرت عمر(رض) ځوی پاڅیږي او وایی چې تاسې وګورئ چې زما زړې جامې په غاړه دي اوما خپله برخه تکه پلارته  ورکړي ده ځکه هغه چې دی صورت (قد) نه غټ وه اودهغې تکې نه یی جامې نه کیدلې اوهم امیرالمومین دی جامې باید سمې وي .(امیرالمومین جلد /۱/صفحه/۱۴۷) داده دفکر اوبیان ازادي په اسلام کې یو عادي صحابي خپل مشر بیا امیرالمومین حضرت عمرفاروق(رض) ته داسې خبرې اواعتراض پرې کوي او امیر ورته څنګه په نرمه ژبه اوحوصله منده سره ځواب ورکوي اوله دی وروسته امیرالمومین ته وایی چې اوس نوخطبه ووایی. همدارنګه په سورت ال عمران ۱۵۹ ایت کې الله چې خپل پیغمبر ته فرمایی • ژباړه : ای پیغمبره ! دادالله (ج) لوی رحمت دی چې ته ددی خلکوله پاره ډیر نرم خویه جوړشوی یی که داسې نه وای اوته توند خویه اوسخت زړی وای نوداټول به ستا له شاوخوا نه خواره شوی وه ددوی خطاوې وبښه .ددوی له پاره بښنه وغواړه اودین په چارو کې هغوته هم مشوره کې برخه ورکړه بیا چې ستاارده په کومه رایه ټینګه شوه نوپرالله توکل وکړه. همدا لامل وه چې رسول الله صلی الله علیه وسلم له دوی سره دجنګونو په هکله مشورې کولې چې ښه بیلګه یی دخندق دغزا په ورځ یی دمسلمانانو مشورې ته غوږ ونیوه. همدډول دخلکو سره بعیت اومعاهدې درسول الله صلی الله علیه وسلم په ژوند اوله ژوند ورسته خلیفه ګانو په وخت کې دفکر اوبیان دازادۍ ښې نمونې دي په اسلام کې دفکر اوبیان ازادي دومره بې قیده نه ده اوځنې حدود ورته وضع کړې شوي دي چې په لاندې ډول ترې یادونه کوو. ۱ـ فکري ازادۍ نه به دالله (ج) درضا او دټولنې ته خیر رسولو هیله اونیت ولري       ۲ـ  دفکر او بیان دازادۍ نه دریاء اوفخر کولو هیله باید ونه لري اودبل چا ازادۍ ته په کې ضرر ونه رسیږي اوهمدارنګه دمال اومنصب پیداکولو غرض هم ونه لري           ۳ـ  دفکراوبیان ازادي به داسلام دعقیدي اواحکامو ترسیورې لاندې به وي څلورم مطلب : مساوات : دمساوات حق په دې مانا دي چې ټول انسانان په انسانیت کې سره برابردي .ټول انسانان دیو مور اوپلار نه پیدا دي ، اوهمدا راز ټول وګړي دقانون اوقضاء اونورو حقوقي قاعدوپروړاندې یو برابر دي هیڅ څوک دقوم اوژبې ،توکم ،رنګ ،ځمکې ،هیواد ملت شتواونورو وسیلو له لارې پربل چا لوړوالې نه لري نومساوات دانسان یومنل شوې اومسلم حق دې. که تیر تاریخ وګورو دانسانانو دمساوات حق وخت پروخت ترپښو لاندې شوي .خو دا څرګنده اومسلم اصل دی چې ټول بشري وګړي دکائیناتو څښتن دانسانیت له مخې یوبرابرپیداکړي دي داسمه ده چې څوک به توروي څوک به سپین همداسې بیلابیل قومونه وجود لري اودارنګه مختلفې ژبې وجود لري اوداسې نور خوپه انسانیت کې سره مساوي دي. مساوات په اسلام کې یو مهم اصل دې .اسلام ټول بشریت ددوی داصل په لحاظ سره پخپلو کې سره مساوي بولي اویوازې دنیک عمل په کولو سره ددوی ترمنځ تفاضل راتلای شي لکه څنګه چې الله (ج) په قرانکریم کې فرمایی ژباړه : ای خلکو تاسې مو له یونر اوښځې نه پیداکړي یاست اوبیا مو شعبې شعبې اوقبیلې قبیلې ددې له پاره ګرځولي یاست چې یوبل وپیژنۍ په ریښتیا چې الله (ج) ته ستاسو څخه ډیر عزتمند ستاسو ډیر تقواداردی. نو پورته ایت ټول طبقاتي نظامونه ړنګ هیڅ انسان په انسان برتري نه لري مګر په تقوا په اساس. الله (ج) ددی له پاره قومونه اوقبیلې وګرځولوترڅو په پخپلو کې سره وپیژنو او دهمدې پیژندنې له مخې یوبل سره کومک وکړو داسې نه چې یوپربل باندې دنسب یا نژاد له کبله فخر وکړي .اویا ددی فخرله لارې دقومي اوجنسي تفاوت له کبله یوپربل ظلم وکړو اویا دکوم امتیاز غوښتنه وکړو اسلام دمساوات په سبب هر ډول جاهلي تعصب اورنګ اونسب افتخار له منځه یوړه. همدا راز الله (ج) په سورت النساء لومړي ایت کې فرمایی •• ژباړه : ای خلکو له خپل هغه رب نه ووریږئ چې هغه تاسې له یوتن څخه پیدا کړه اوله هماغه تن څخه یی دهغه جوړه منځته راوړه ددی دواړونه یی په نړۍ کې ډیر نارینه اوښځې خوارکړل .له هغه خدای نه ووریږئ چې هغه په وسیله تاسې یوله بل نه خپل حقوقو غواړئ .اودخپلولۍ اوپیوندونو له غوڅولو نه ډډه وکړئ. باور ولرئ چې الله (ج) په تاسې څارونکې دي نوټول انسانان دیو نفس څخه پیدادي اویو بربل باندې لوړوالې اوفوقیت نه لري همدارنګه رسول الله صلی الله علیه وسلم په یو حدیث شریف کې فرمایلي دي ژباړه : بیشکه الله (ج) له تاسو څخه دجاهلیت دوخت تکبر اوغرور ختم کړ دهغه مطابق په پلرونو ویاړیی درنه ختم کړ، یابه پرهیزګاره مسلمان وي اویابه بدبخته فاجر ټول خلک دادم (ع) اولاده ده .اوادم دخاوری څخه پیدا شوی. قومونه به یا ارومرو ددی څخه ځان ژوغوري چې په خلکو ویاړ ونه کړي اوکه نه نو دالله (ج) په وړاندې به دومره سپک شي لکه هغه حشرات چې په خپلو پزو چټلي لری کوي دغه لوی قاعده په اسلام کې دمساوات ښکارونده ده .اسلام دبهتروالي یا لوړوالي ټول معیارونه چې پخوا نیو ټولنو کې موجود وه له منځه یوړل لکه دنژاد ،قوت ، اقتصاد اوداسې نور .په اسلام کې دمساوات په اړه بې شمیره مثالونه لیدلې شو یوورځ دقریشومخورو اوهغو کسانو چې ځانونه یی مشران اوملکان ګڼل درسول الله (ص) څخه وغوښتل چې بیوزله ،مسکینان اوکمزوري خلک چې ددی په شاوخوا کې راغونډ شوي وه وشړي لکه بلال (رض) اوداسې نور دوی ویل که دا وشړي نو درسول الله (ج) خبرو ته به غوږ ونیسي. خوهیڅکله په هغه مجلس کې نه کیني چې هلته دغه چوپان اوکمزوري خلک ناست وي نوپه دي وخت کې په رسول الله (ج) باندې دغه ایت نازل شو ژباړه : اوکوم خلک چې شپه او ورځ خپل رب ته لاس په دعا دي اوهغه خوښي غواړي هغو له خپله ځانه لری مه شړئ دهغو له حساب نه هیڅ شئ پيټې پر تانشته اوستا له حساب نه هیڅ شې پرهغو نشته. نو ددی له پاسه هم که هغو ته لیری وشړې نو ظالمانو کې به وشمیرل شې. همدا راز دقانون په واړندې مساوات هغه اصل دی چې اسلامي عدالت یی غوښتنه کوي .هغه په دی معناچې په اسلام کې قانون په ټولو باندې یو ډول تطبیق کیږي اوپه دی ډول هیڅ فردي امتیاز یعنې نسب ،مال اودولت ، خپلوي اودعقیدي امتیازونه وجود نه لري    چې په دي اړه درسول الله (ص) یو حدیث شریف ته اشاره کوو چې بخاري اومسلم دواړو روایت کړې دي رسول الله (ص) یو صحابي په هغعې خبرې ملامت کړ چې کله یی خپل ملګرې درنګ اونژاد له کبله سپک وګڼلو .ابو زر غفاري بلال په دي سپک کړچې دهغې رنګ تور وه رسول الله (ص) په دی خبره زیات په غصه شو اوهمدې جلیل القدر صحابي ته وفرمایل چې ته داسې سړې یی چې د جاهلیت خوي در کې دي همدرنګه رسول الله (ص) دخپل حج په خطبه کې وویل ’’ عربي په عجمي هیڅ غوروالې نه لري اونه هم عجمي په عربي غوروالې نه لري .سپین په تور اوتور په سپین مګر بهتروالې اوغوروالې یوازې اویوازې په تقوا سره دی ’’ همداډول په یوبل حدیث کې حضرت رسول اکرم صلی الله علیه وسلم فرمایی ژباړه : شک نشته چې تاسو نه مخکني خلک هلاک شول داځکه چې کله به ددوی کې شریف سړي (روسوخ خاوند) غلاوکړه نو جزایی به یی نه ورکوله اوکه غریب سړي به غلا وکړه نو جزابه یی ورکوله .زما دی قسم په الله (ج)وي چې که دمحمد(ص) لور فاطمه غلا وکړي نوهرومرو به لاس ورغوڅ کړم. دارنګه دحضرت عمر بن خطاب دخلافت په دوره کې دمصر والی عمروبن العاص وه دعمروبن العاص ځوی دیوه قبطي سره مسابقه وکړه په دغه مسابقه کې قبطي وړاندې شو نو دعمروبن العاص ځوی په قبطي غصه شواوقبطي ووهه قبطي دحضرت عمر (رض) په وړاندې عرض وکړ حضرت عمر (رض) دمصر والي عمروبن العاص او ځوی دواړه یی راوغوښتل اوله قبطي وپوښتل چې دغه هلک ته وهلي وی قبطي وویل هو همدغه خلک زه وهلی وم نوحضرت عمر(رض) قبطي ته اجازه ورکړچې ته یی هم ووهه نوقبطي هغه هلک وواهه اوخپل غچ تری واخیسته بیا حضرت عمر (رض) عمروبن العاص ته مخ ورواړوه اوورته وویل’’ له کومه وخته موخلک دځان غلامان ګرځولي دي اوحال دادې چې دوی له خپلو میندو ازاد زیږیدلي دي. داده دمساوات هغه هسکه اولوړه څوکه چې اسلام مبارک دین بیان کړې ده چې په اوسنې عصر کې هیڅ قانون اونه هم کومې ټولنې وضع کړي اونه به وضع کړي ځکه داسلام مبارک دین دانسان دفطرت مطابق راغلې اوپه هر ځای کې دتطبیق وړ دي اوس هم دبشرحقوقو هغه مادو ته اشاره کوو چې دمساوات په اړه صراحت لري. لومړۍ ماده : ټول انسانان ازاد نړۍ ته راځي اودحقوقو اوحیثیت له پلوه سره برابردي. ټول دعقل اوجدان درلودنکي دي اوباید یوله بل سره دورورګلوۍ په روحیه چلند وکړي. دوهمه ماده : هر څوک کولای شي چې دهر ډول توپیر پرته په ځانګړې ډول دتوکم ،رنګ ،جنس ،ژبې مذهب. عقیدی اوهره بله عقیده ، ملیت ،ټولنیز موقف ،شتمني ،زیږیدنې یا دهربل موقف په نظر کې نیولو پرته دهغو ټولو حقونو اوازادیو څخه ګټه واخلي کوم چې په دی اعلامیه کې یادونه شوی ده. برسیره پردي له هیچا سره به دهغه دملک یاسیمې دسیاسي، ادارې ،قضایی  یا نړیوال موقف پربنسټ تبعیض ونه شي که څه هم هغه ملک یا سیمه چې شخص ورپورې تړلې وي خپلواک ترلاس لاندې غیر مختار اویا هم حاکمیت په یو ډول محدود وي. اوومه ماده : ټول دقانون په وړاندې یو برابر دي اوحق لري چې دهر ډول تبعیض پرته دقانون دملاتړ څخه برخمن شي .ټول حق لري چې هرهغه تبعیض په وړاندې چې ددی اعلامیی څخه سرغړونه کوي اویا دهغې لمسونې په مقابل کې داسې تبعیض ته لمن وهي په برابره توګه دقانون دملاتړ څخه برخمن شي.