اکسايد
د کاربن مونو اکساید (CO) کیمیاوي خواص: کاربن مونو اکساید یو غیر مشبوع مرکب دی او مالګې نه جوړونکی اکساید هم دی. کاربن مونو اکساید د سانتي ګراډ400co  او د کتلست (Cr2O3 او Zno) مخلوط په موجودیت کې د هایدروجن  او میتانول د لاندې معادلې په اساس جوړوي:                                                                                                                                                  CH3OH کاربن مونو اکساید (CO) په اکسیجن یا په هوا کې په ابي رنګه لمبه سوځي او د حرارت په 700 Co سانتي ګریډ درجو کې د کاربن ډای اکساید (CO2) غاز تولیدوي لکه: 2CO2 کاربن کونو اکساید چې کله د اوبو د بخار سره تعامل وکړي نو کاربن ډای اکساید او هایدروجن تولیدوي لکه : CO + H2O → CO2 ↑ + H2 ↑ کاربن مونو اکساید یو قوي احیاء کونکی عامل دی، هغه زیات فلزات د هغوي د اکسایدو څخه ارجاع کوي د کاربن مونو اکساید (CO) څخه په میتالرژۍ کې د فلزاتو د استحصال لپاره د هغوي د اکسیجن لرونکو معدني ډبرو څخه ګټه اخلي دغه میتود د چدنو و فولادو په تولید کې استعمالیږي لکه: Fe2O3 + 3 CO → 2Fe + 3CO2 ↑ PbO + CO → Pb + CO2 ↑ CuO + CO → Cu + CO2 ↑ په همدې ترتیب سره کاربن مونو اکساید (CO) د کلورین سره د لمر د روښنایۍ په موجودیت کې تعامل کوي او فوسیجن (Phosgene) یا کاربونیل کلوراید (COCl2) تولیدوي. چې دا ډیر زیات زهري غاز دی او په کیمیاوي وسلو، سلاح، کې یې استعمالوي چې دغه ماده قوي زهر دي. Cl2 + CO → COCl2 فوسیجن یو زهري غاز دی چې په لومړۍ عمومي جګړه کې د مسموم کونکې مادې په حیث ترې کار اخیستل شوی دی. خو نن ورځ له هغه څخه د رنګ جوړولو، الکول جوړولو او فارم الدیهاید جوړولوکې تری کار اخیستل کیږي. کاربن مونو اکساید ډیر خطرناک دی لا مل  يې  دادی  چې د وینې سره کرویات یا هیموګلوبین سره په ډیره اسانۍسره اتحاد کوي او په دې ترتیب د بدن ټولو حجراتو ته د وینې د انتقال عملیه تخریبوي. کاربن مونو اکساید د فشار لاندې د (NaOH) سودیم هایدرو اکساید سره تعامل کوي سودیم فارمیټ جوړوي لکه : CO + NaOH → HCOONa انتقالي فلزات د کاربن مونو اکساید (CO) سره د فشار لاندې د سوړ حرارت په موجودیت کې کاربونیل جوړوي لکه په لاندې معادلو کې : Fe + 5CO → Fe (CO)5 Ni + 4CO → Ni (CO)4 د فلزاتو د کاربونیلونو په مالیکولونو کې کیمیاوي رابطې د اکسپتور میتود له مخې برقراریږي. د حرارت په اثر کاربونیلونه تجزیه کیږي چې په نتیجه کې خالص فلزات لاس ته راځي. Ni(CO)4→Ni+CO↑ د کاربن مونو اکساید (CO) استحصال: کاربن مونو اکساید غاز د ډبرو سکرو او د لرګیو د سکرو د سوځیدو په وخت کې داسې حاصلیږي چې د سکرو په لاندینۍ برخه کې د کاربن ډای اکساید (CO2) غاز تولیدیږي او په پاسینۍ برخه کې یې نارسیدلې سکاره وجود لري، کله چې کاربن ډای اکساید (CO2) د نارسیدلې سکارو له مینځه تیریږي په دې وخت کې د لاندې معادلې سره سم په کاربن مونو اکساید (CO) بدلیږي لکه:                                                                   CO2 + C → 2CO ۲ :- په لابراتوار کې د کومې اوبه جذبونکې مادې لکه د ګوګړو تیزاب (H2SO4) په وسیله او د میږیانو د تیزابو څخه اوبه جذبوي او کاربن مونو اکساید (CO) په لاس راځي. د کاربن مونو اکساید (CO) زیات مقدار په نفس کې د مرګ خطر لري نو له همدې کبله باید چې سکاره په کوټه کې ونه سوځول شي. HCOOH H2SO4       CO                                                                             امفوتریک اکسایدونه (Amphoteric Oxides) له هغه اکسایدونو څخه عبارت دی چی هم قلوی خواص لری او هم تیزابی خواص لری، یا په بل عبارت امفوتریک اکسایدونه هغه اکسایدونه دی چی د قوی القلی په مقابل کی تیزابی خواص او د قوی تیزابو په مقابل کی القلی خواص له ځانه ښکاره کوی. مثلاً: په لاندی معادلو کی: Al (OH)3 + 3HCL → AlCl3 + 3H2O Al (OH)3 + 2NaOH → Na3AlO3 + 3H2O په لاندی جدول کی ځینی امفوتریک اکسایدونه او هایدرواکسایدونه لیدلی شو: نوم	امفوتریک هایدرواکسایدونه	نوم	اموتریک اکسایدونه	ګڼه المونیم هایدرواکساید	Al(OH)3	المونیم اکساید	Al2O3	1 جست هایدرواکساید	Zn(OH)2	جست اکساید	ZnO	2 کرومیم هایدرواکساید	Cr(OH)3	کرومیم اکساید	Cr2O3	3 قلعی هایدرواکساید	Sn(OH)2	قلعی اکساید	SnO	4 سرب هایدرواکساید	Pb(OH)2	سرب اکساید	PbO	5 ارسینک هایدرواکساید	As(OH)3	ارسینک اکساید	As2O3	6 المونیم اکساید (AlO3) Aluminum Oxide المونیم اکساید د المونیم له مرکباتو څخه یو مرکب دی چی له دوه اتومه المونیم او دری اتومه اکسیجن څخه جوړ شوی دی چی دا دواړه اتومونه کیمیاوي تعاملونه په خپل منځ کی کوی او المونیم اکساید لاس ته راځی لکه: 4Al + 3O2 → 2Al2O3 چی د ډای المونیم اکساید څخه خپله د المونیم د استحصال لپاره هم کار اخیستل کیږی لکه: بوکسایت (4Al + 3O2 → 2Al2O3) چی دا مرکب د المونیم اوبه لرونکی مرکب او یا اکساید دی. کورندم د المونیم اکساید (Al2O3) د مرکب څخه عبارت دی چی د الماس څخه وروسته دوهم کلک منرال بلل کیږی چی د سختی درجه یی نهه ده که چیری د کورندم بلورونه نیلی رنګ ولری شنه یاقوت (Sapphinre) نومیږی او نیلی رنګ یی د کوبالت (Co) او تیتانیيم (Ti) له امله دی که چیری د کرومیم (Cr) د موجودیت له امله د کورندم بلورونه سور رنګ ولري د (Ruby) په نوم یادیږی چی دواړه قیمتی جواهر دی. د المونیم اکساید خواص:المونیم اکساید ډیر کلک مرکب دی او هم ژر نه ویلی کیدونکی ماده ده او همدارنګه المونیم اکساید امفوتری خاصیت لری. د ویلی کیدو ټکی 2072 Co دی او د جوش ټکی یی تقریباً 3500 Co دی ځکه چی المونیم اکساید په ځینو شیانو یا مایعاتو کی نه حلیږی لکه:المونیم اکساید په عمومی توګه په اوبو کی نه حلیږی او ټیټ امفوتری مرکب دی چی هم په تیزابو او هم په القلی ګانو کی په ښه توګه حلیږی لکه په لاندی معادله کی: Al(OH)3 – 3HCL + 3H2O → [Al(H2O)6]Cl3 Al(OH)3 + 3KOH → K3[Al(OH)6] المونیم په ډیره اسانی سره د اکسیجن پواسطه اکسیدایز کیږی او مربوطه اکساید جوړوی لکه: 4Al + 3O2 → 2Al2O3 په هوا کی د اکسیدیشن په نتیجه کی د المونیم په سطحه باندی د اکساید Al(OH)3 محافظوی طبقه جوړوی چی ډیره محکمه ده. چی د فلزاتو په سطحه باندی په ډیر محکم ډول پاتی کیږی ځکه چی د المونیم اکسیجن په منځ کی رابطه ډیره کلکه ده لکه                                                                                                                                Al-O اکسایدیی طبقه فلز د بعدی اکسیدیشن څخه ساتی او همدارنګه ډیر فلزات د هغوی د اکسایدو څخه احیاء کوی. د المونیم دی خاصیت د زیاتو فلزاتو او استحصال لپاره د هغوی د اکسایدونو څخه ډیر استعمال پیدا کړی دی معمولاً د المونیم څخه د مګنیزیم او کروم د استحصال لپاره د هغوی د اکسایدو څخه ګټه اخلی په لنډ ډول داسی به ووایو که چیری مګنیزیم او کروم لاسته راوړو ددی دواړو عناصرو اکسایدونه د المونیم سره تعامل کوی په نتیجه کی د المونیم اکساید په لاس راشی او وروسته به دواړه فلزونه لاس ته راشی چی اوس هر یو لاندی طریقی سره سم بیلابیل په لاس راوړو لکه: Cr2O3 + 2Al → Al2O3 + 2Cr 3Mn3O4 + 8Al → 4Al2O3 + 9Mn المونیم اکساید هغه وخت منځ ته راځی کله چی د المونیم په فلز باندی لنده هوا اغیزه اوکړی د نوموړی فلز په مخ باندی د اکساید یوه نری طبقه جوړوی چی دغه طبقه فلز د زیات رنګ وهلو څخه ساتی لاندی تعاملات د المونیم اوبه لرونکی اکساید د سودیم هایدرواکساید سره تعامل کوی او په نتیجه کی د دواړو مرکبو د تعامل څخه سودیم المونیټ او اوبه په لاس راشی لکه: Al2O3.2H2O + 6NaOh → 2Na3AlO3 + 5H2O که چیری المونیم هایدرواکساید ته زیاته تودوخه ورکړل شی نو د تودوخی په صورت کی به المیونیم اکساید او اوبو باندی د لاندی معادلی په اساس تجزیه شی. 2Al(OH)31200 C   Al2O3 + 3H2O کله چی د المونیم اوسپنی ترای اکساید ته تودوخه ورکړل شی یو مناسب ویلی کیدونکی د باریم پراکساید په موجودیت کی قوی اکزوترمیک تعامل لاس ته راځی لکه په لاندی معادله کی: Al + Fe2O3 → 2Fe + Al2O3 په پورتنی معادله کی د تودوخی تولید شوی درجه سانټی ګریډه ده په دی حرارت کی اوسپنه او المونیم دواړه مایع دی چی مایع اوسپنه ددی تعامل پواسطه تولیدیږی او د ویلډینګ کاری په عملیو کی ورڅخه کار اخیستل کیږی څرنګه چی اوسپنه د تعامل طرف (نه سوځیدونکی مواد) په تل کی راټولیږی او په همدی ترتیب سره د المونیم اکساید  څخه جلا کیږي ویلې شوې اوسپنه کولای شو ریګی (شګلن) قالب ته رهنمایي کړو او په همدی ترتیب کولای شو درنده، فولادی، ماشینی، لکه د اورګاړی پټلی او کرینکاشف ترمیم کړو او همدارنګه دوهمی نړیوالی جګړی په جریان کی د اوربلونکی په توګه ورڅخه ګټه اخیستل شویده. دا چی د المونیم اکساید د ویلی کیدو ټکی ډير لوړ دی او په ویلی شوی حالت کی غیرهادی دی نو ځکه یی په ویلی شوی کریولایت کی حل کوی چی په نتیجه کی یی د ویلی کیدو ټکی ټیتیږی. همدارنګه چاریس هال دبرلین کالج فارغ 22 کلن ځوان په (1886) کال کی د خالص المونیم د استحصال لپاره یوه خاصه طریقه کشف کړه چی په دغه طریقه کی به یی ویلی شوی المونیم اکساید (Al2O3) استعمالول یعنی د المونیم اکساید به یی د کریولایت (Na3AlF6) سره مخلوط کوه او بیا یی د تودوخی پواسطه ویلی کول او له هغه وروسته به یی د الکترولیز عمل لاندی نیول ځکه چی د المونیم اکساید (Al2O3) د ویلی کیدو درجه به یی د کریولایت سره مخلوط کیدو له امله د 2000 Co سانټی ګریډ څخه تر 1000 Co سانټی ګریډ پوری ښکته کیدله. پر اکسايدونه (Per Oxides) عبارت له هغه اکسايدونه څخه دي چې چې به هغې کې د اکسيجن د اکسيديشن نمبر منفی يو(-1) وي ، يا په بل عبارت په  پر اکسايدونو کې  د نارمل اکسايدونو په نسبت د اکسيجن مقدار زيات وي ، دوی قوي اکسيديز کوونکي دي ، مثلاً : Na2O2, BaO2, H2O2 نو ددی اکسايدونو له جملې څخه دلته مونږ هايدروجن پر اکسايد تر څيړنې لاندې نيسو : هایدروجن پر اکساید H2O2 هایدروجن پر اکساید H2O2 د لومړی ځل لپاره د یو فرانسوی عالم چی د کیمیا ښوونکی و د هغه پواسطه په کال (1818) م چی لویس بیتينارد نومیده لاسته راوړل شو.