چليز_غونډال
انځور: يو مخكينى batch system
د چابك ځوابي مهال دغې هيلې د مهالگډونې (time sharing)، د گڼمخكښسازۍ يو variant، چې هر كارن پكې يو پر ليكې هډه (rerminal) لري، لپاره لار هواره كړه، په مهالگډونيز (time sharing) غونډال كې، CPU په وار وار دريو دندو ته چې پالنه (service) ته وركول (allocate) كېداى شي. دا چې هغه خلك، چې پروگرامونه debugكوي معمولاً لنډې بولۍ وركوي ( د بېلگى په ډول، يو پنځه مخى پروگرامو compile كړئ) Compile a five-page program د لنډو پرځاى (لكه، يو ميليون-ثبت پټې sort كړئ)، Sort a million-resrd tape كمپيوټر كولاى شي چټك (fast)، interactive پالنې يو څو كارنانو ته برابرولاى شي او ښايي همدا راز په شاليد پوهاويزى (background) كې هله، چې CPU Idle وي په غټو batch دندو كار كولاى شي. كه څه هم لومړنى جدي (serious) مهالگډيز غونډال {timesharing system (CTSS)} په MIT (مسچوسټس د ټكنالوجۍ انسټېټيوټ) كې په يوه ځانگړې توگه 7094 modified پراخ كړاى شو (corbato et al.,1962)، دا تر هغې نامتو نشو،چې اړين ژغورند سخت اوزار (H/W) د درې-پښت پر مهال خورا خپور (wide spread) نشو. د CTSS غونډال له بريا وروسته، MIT، بېل ازمېښتځي (Boll labs) او عمومي برېښنايي (general electric) (بيا يو غټ كمپيوټر جوړوونكي) وپتيېله ، چې د كمپيوټر utility پر پراختيا embark وكړي. يو ماشين،چې د سلگوهو همموده يې مهالگړى كارنانو ملاتړ به وكړي. دهغوى ماډل د برېښنا وېشنې غونډال و- هله چې برېښنايي ځواك ته اړتيا لري،تاسې بس يو plug په دېوال كې ورمنډئ، او پدغه لامل،څومره ځواك مو چې پكار وى به حاضر وي. ددغه غونډال سكښتگر، چې MULTICS (multiplexed information computing services) بلل كېدل يو لوى ماشين envisioned،چې په بوسټن(Boston) كې يې هر چاته ځواك برابراوه. دا نظريه، چې د هغوى د 6E-645 هومره ځواكمن (powerful) ماشينونه به يواځې ۲۰ كاله وروسته د يو څو زرو ډالرو په بدل كې د ځاني كمپيوټرونو په توگه پلورل كېږي په هغه وخت كې يو سوچه sience ficionو. چې رالنډه يې كړو، MULTICS د كمپيوټر ادبياتو ته ډېرى seminal نظريې وروپېژندې، خو ددې ودانونه (buiding) د هرچا له هيلې ډېر گرانه وه. بېل ازمېښتځى له پروژې ووت، او عمومي برېښنايي د كمپيوټر كاروبار ټول په يو ځاى ودراوه. Eventually، MULTICS په MIT او په يو څو درځنو نورو ځايونو كې په يوه توليدي چاپېريال كې د كارونې لپاره په كافي اندازه ښه وچلېد، خو د كمپيوټر fizzled out concept utility شو. تر اوسه هم ، MULTICS پر subsequent غونډالونو لوى اثر رسوخ (influence) درلود. Corbato of al., 1972, corbato & vyssotsky ,1965 daley & dennis ,1968, organisk, 1972, satlzer 1974. د درېيم –پښت پر مهال يوبل، غټه پراختيا د miniscoputers تجربوي (phenomenal) وده وه، چې پر DEC PSP-I پر ۱۹۶۱ كې پېل شوه.PDP-I يواځې د 180bit كلمو 4k درلودل، خو پر ماشين 120,000 ډالره وه ) د يو 7094 د بيې د 5 فيصد څخه لږ)، هغوى لكه د كار د ځانگړيو ډولونو لپاره، د تقريباً د 7094 هومره چټك و، او د يوه نوې رغاون (صنعت) (indooutry) ټوله يې وزېږوله. دا ژر د نورو PDP كې يې culminate followed by شو. ( د IBM كورنۍ په خلاف، ټول incomputible) په بل ازمېښتځي كې له كمپيوټرپوهانو يوه، چې پر MULTICS پروژه يې كار كړى و، كېن ټامپسن (ken Thompson) subrequently يو كوچنى PDP-7 minicomputer وموند، چې هېچا نه كاراوه، او كېناسته (set out) چې يې stripped-dow، يو-كارن (one-user) ورژن وليكي. دغه كار وروسته د UNIXT چليز غونډال ته پراخ شو، چې اوس يې د minicooputer،workstation او نور بازارونه تر خېټې لاندې كړيدي. موږ په ۷ څپركۍ كې UNIX په مفصله توگه ولولو او هلته به يې تاريخچه وركړو. څلورم-پښت (1980-1990): ځاني كمپيوټرونه د LSI (large scale integration) سركټونو، له پراختيا سره هغه تيكړي، chips، چې د سليكان (silicon) په مربع (squere) سانتي متر (senti meter) باندې زرگونه transistors لري، د ځاني كمپيوټرونو پير (age) dawed شو. د جوړښت له مخې، ځاني كمپيوټرونه د PDP-11 ټولگي له minicomoputers څخه دومره توپيرند نه وو، خو د بيې له مخې، يقيناً هغوى توپيرند وو. دا جچې minicoputers په يوه كمپنۍ يا پوهنتون كې يوه دېپارټمنټ دا شونې كړه، چې خپل كمپيوټر ولري، ووړ كړنگر تيكړي (chip) يو يوگوني ځانگړي ته دا شونې كړه، چې خپل ځاني كميپوټر ولري. تر ټولو ځواكمن ځاني كمپيوټرونه چې سوداگريو،پوهنتونونو، او حكومتي سمبالونو (the government installed) لخوا كارېدل معمولاً worktations بلل كېدل. خو خغوى په رښتينې توگه يواځې لوى كمپيوټرونه دي. معمولاً هغوى له يو بل سره د شبكې لخوا تړلي وي. د كمپيوټنگ ځواك پراخپور (wide spreed) تر لاسى (availability) په ځانگړې توگه لوړ پوهاويز كمپيوټرنگ ځواك معمولاً له ډېرالا كښنې (graphic) سره ، د غټې رغاې (industry) د ودې خوا ته ورغله، چې د ځاني كمپيوټرونو لپاره يې نرم اوزاار توليدول. دغو نرم اوزارو ډېرى كارنملگرى وو،مانا داچې دا د هغو كارنانو لپاره وو، چې د كمپيوټرونو په اړه په هېڅ نه پوهېدل ، او سربره پردې د هېڅ زده كړې هيت يې نه درلود. دغه يفينا له OS/360 څخه يو غټ بدلون و، چې دندځارې به {Job control language (JCL)} يې دومره arcane وه، چجې بشپړكتابونه پرې ليكل شوي و (لكه cadow,1970) دوه چليز غونډالونو د ځاني كمپيوټر او workstations پر scene منظره خېټه كېښوده: د مايكروسافټ MS-DOS او UNIX. MS-DOS په پراخه كچه CPU كاروي او succenor يې 80386,80286 او 80484 (چې موږ به يې لدې وروسته په ترتيب سره 386,286 او 486 بولو). سره لدې، چې د MS-DOS لومړنى ورژن ډېر ابتدايي (primitive) و، subsequent بڼو يې لا اوچت feturesدرلود، له UNIX څخه د ډېرو اخيستل شويو په گډون. دغه پراختيا په بشپړ توگه هيښوونكې نده، پدې چې given that مايكروسافټ د UNIX يو غټ رسوونكى (supplier) دى. موږ به MS-DOS په تفصيل سره په ۸ څپركي كې ولولو. بل غټ (عمده) contenders UNIX دى، چې پر non-Intel كمپيوټرونو، او workstations باندې يې خېټه ايښې، خصوصاٌ هغه چې پر high-performance RICS ټكريو (chips) ځواكمن شويدي. دغه ماشينونه معمولا د يو minicomputer كمپيوټنگ ځواك لري، سره لدې چې هغوى يو يواځينى كارن ته ډالۍ شوي دي، نو دا منطقي ده،چې پداسې چليز غونډال سمبال (equipped) شي،چې په اصل كې د minicomputers لپاره سكښتل شوي وى، په نوموړې توگه UNIX يو په زړه پورې پراختيا چې د ۱۹۸۰ لسيزى په نيمه كې يې لېدل پيل شو د ځاني كمپيوټرونو چې شبكه يي چليز غونډالونه او distributed چليز غونډالونه ځغلوي د شبكو وده وه، چې په يو شبكه يي چليز غونډال كې ، كارن د گڼو كمپيوټرونو له شتون خبروي، او remote ماشينونو ته log in كېداى او له يو ماشينه بل ته فايلونه كاپي كولاى شي. هر ماشين خپل محلي چليز غونډال ځغلوي او خپل كارن (كارنان) لري. يو