سليکان
سليکان داي اکسايد (SiO2) دا ماده په طبيعت کې په پراخه پيمانه د شګو په شکل منتشره ده په ازاد حالت کې هم د کرستل په شکل او هم د امورف په بڼه وجود لري ، د دي دري کرستالي شکلونه ډير مهم دي. کوارتز quartz     تردي ميت tridymite      کرستوبا ليت Cristobalite   همدارنګه دا دري شکلونه نور مختلف الوتروپي  لري. البته د تبديل مختلفو درجو سره د دي متقابل تبديل په 101kpa   فشار لاندي صورت نيسي. (۵ م ۱۳۱) د سليکان داي اکسايد SiO2  معمولي شکل د        څخه عبارت دي پدي منرالونو کې د سليکان اتوم هميشه د اکسيجن د څلور اتومه تترا ليدونو په واسطه احاطه شوي دي مګر رابطي يې ښکاره ايوني  خصوصيت لري  د سليکان داي اکسايد دغه موډيفيکشفونه يو د بل څخه د سليکاني اکسيجن لرونکو تترايدونو د موقيعت د خصوصيت له مخي په فضا کې يو له بل څخه توپير لري ، کوارتز او تراي دميت  هګزاګونالي او کرستوباليت مکعبي جوړښت لري. سليکان داي اکسايد په مشکل سره ويلي کيږي. د زيات سختي لرونکې او کيمياوي مقاومت يې زيات دي ، سليکان داى اکسايد عملا په اوبو کې نه حل کيږي ، د تيزابو څخه يواځي فلوريک اسيد په هغه باندي اغيزه کوي. SiO2+4HF                    SiF4+H2O قلوي د سليکان داي اکسايد سره تعامل کوي سليکاتونه جوړوي. د سليکاتونو تعريف :- سليکاتونه د سليکاني تيزابو د مختلفو مالګو څخه عبارت دي. SiO2+2NaOH                   Na2SiO3 +H2O د ويلي کيدو په اثر سليکان داي اکسايد د کاربنيتونو څخه کاربن داي اکسايد ضايع کوي. SiO2+Na2CO3              Na2SiO3+CO2 د سليکان داي اکسايد او کاربن دمخلوط دترسره کولو تر 2000C پوري سليکان کاربايد لاس ته راځي د کاربايدونو پنوم ياديږي. SO2+3C                 SiC+CO2 دسليکان داي اکسايد استعمال: سليکان داي اکسايد په زياته پيمانه په سليکان صنعت(ښيښي) کرميک ( کاش ) کانکريتي محصولاتو،سليکاني خښتو په توليد کي استعما ليږي. سليکان داي اکسايد يو تيزابي اکسايد دى چي دهغي اړونده ضعيف تيزاب سيلسيک اسيد ترکيب کولاى شو، کهn=1 وي دپولي سيلسيک  اسيد په نوم ياديږي،په ازاد حالت کي  اورتوسيلسيک اسيد (orthosilicacid)  ميتاسيلسيک اسيد (Meta Silicicacid)     او ځني نور تيزابونه  جلاءشوي. دسوديم سلسيکيت داوبلن محلول د تيزابي کولو څخه ازاد سيلسيک اسيد لاس ته راځي. Na2SiO3+2HCl              2NaCl+H2SiO3 چي تازه يخ شوي وي دستنو په شان ماده ده چي دلاندي فارمول سره   H2SiO3) ) مطابقت کوي. H2SiO3 ))    د حرارت په مقابل ناپايداره او د ګرمولو په واسطه په اسانى سره تجزيه کيږي. H2SiO3                       H2O+SiO3 H2SiO3 د کاربونيک اسيد  څخه ډير ضعيف تيزاب دي سوديم کاربونيک اسيد کولاي شي  هغه  د اړونده مالګو د اوبلن   محلول څخه بي ځايه کړي. NO2SiO3+H2O+CO2            Na2CO3+H2SiO3 د H2SiO3 تيزابو منحل مالګې په اوبلن محلول کې قلوي خواص لري ، د هغوي هايدروليکې تجزيه صورت نيسي چې په نتيجه کې د پولي سيلسيک تيزابې مالګي مينځ ته راځي. Na2SiO5+2NaO                 Na2SiO3+HOH H2SO3 په ازاد حالت کې سره نشو کولاي استحصال کړو په اوبلنو محلولونو کې د رسوب ورکولو په وخت کې هغه کلوئيدي محلول يا سول sol  جوړوي چې د ډير کم وخت لپاره وجود لري. Sol  کاوګوليشن کيږي او خپل جيل    Gel  جوړوي  د جيل په وچيدو سره داسې ماده لاس ته راځي چې د ډير عالي منفذ لرونکې جوړښت او زياته مخصوصه سطحه لري چې د سليکاګيل silica gel   څخه عبارت ده ، چې د وچوونکو او اوبه جذبونکې په ډول او همدارنګه د کتاليستونو د ناقل catalyst sappoit    په ډول استعماليږي. د سيلسيليک تيزاب مالګي د سليکاتونو څخه عبارت دي د سوديم او پوتاشيم د سليکاتونو پرته نور ټول په اوبو کې غير منحل دي. د سوديم سلسيليک ، پوتاشيم سلسيليک اوبلن محلولونه د مايع ښيښي پنوم ياديږي. د تيزابوپه مقابل کې د مقاومو سمنټو او کانګريټو د جوړولو لپاره استعماليږي معمولي ښيښه د سوديم او کلسيم سلسيليک د مخلوط څخه عبارت ده چې تقريبي ترکيب يې دادي Na2O ,  CaO ,   6SiO2   دا دسوديم کاربونيت چوني او شګو د يو ځاي ويلي کولو څخه لاسته  راځي  البته د حرارت درجه يې د ١٥٠ سانتي ګيريد څخه پورته ده. Na2CO3+SiO2              Na2SiO2+CO2 CaCO3+SiO2                 CaSiO2+CO کله چې ټول کاربن داى اکسايد خارج شي شفافه مذابه لاسته راځي د غه شفافه اوبلن يخ مواد کيداي شي قالب ته انتقال کړو او پروسيس شوي ښيښي محصولات لاسته راځي. ښيښي د خپل جوړښت له مخي د پخو شويو سمنټونو څخه عبارت دي ښيښه د ويلي کيدو او منجمد کيدو د حرارت معيني درجي نلري. پولي سليکاني تيزابونه معمولا د اورتو او ميتاسيلسيک تيزابونو او يا په يو وخت کې د دواړو تيزابونو د مشتقاتو څخه عبارت دي. د مثال په ډول : طبعي سليکاتونه سليکاتي منرالونه ټول په طبيعت کې وجود لري د مختلف کيمياوي ترکيب او جوړښت لرونکې دي د طبيعي سليکاتونو په نوم ياديږي هغه سليکاتي منرالونه چې د المونيم لرونکې دي. دالمونيم سليکات يا الومينو سليکات په نوم ياديږي ، چې مهم يې فلد سپار ( felds par ) څخه عبارت دي ځيني الومينو سليکاتونه د ماتيدو قابيليت لري چې په اسانۍ سره ټوټه کيږي. د ميګا پنوم ياديږي د ځينو مهموطبعي سليکاتونو فورمولونه دادي. سليکاتونه           ترکيب                فورمولونه کاولين H4Al2Si2O9            Al2O3-2SiO2,2H2O ميګا                                                                       H4K2Al6Si6O24       k2O-3Al2O36SiO2-2H2O CaMg3Si4O12   CaO3MgO,4SiO2اسبيست همدارنګه زيوليټ zeolite ‌دالومينو سليکاتونو له ډلي څخه دى چي ډير زيات اهميت لري،ترکيب يي دعمومي فارمول له مخي M2EyO2y.H2O افاده کيږي،دلته M=Ca,Na (ډيرکم . ALSr.KBa اوe=Si په متغير نسبت سره زيوليت  کولاي شو په اوبو او نورو موادو   (امونيا الکول اونور)  عوض کړي  له دي سببه دوي دماليکولي جاليو پنوم  Moleculor Sieres   ياديږي. دزيوليتونو کي يو کيتون کولاي شي نور عوض  کړي  نوله دي  امله  دوي دايوني   تعويض کوونک ( ionexclan )   په توګه استعماليږي. ذکر شوي مواد داوبو په تصفيه  کې دکلسيم او مګنيز يم دکيتونونو دلري کولو لپاره استعماليږي،دسليکان غير عضوي مرکبونو سره دهغوي عضوي مرکبونه هم ډير زيات اهميت لري ددي پوليميري مواد دي si-o-si   زنځير لرونکي دي دعضوي راډيکالونو سره چې د سليکان داتومونوسره رابطه لري دسليکون silicone په نوم ياديږي دغه مرکبونه دسليکان ډاى اکسايد څخه لاس ته راوړي لمړي سليکان ډاى اکسايد د کاربن په واسطه تر سليکان پوري احياءکوي وروسته سليکان دکلوروميتان سره دمسو کتلست په موجديت کي ډاي کلوروډاي ميتايل لاي ته راځي SiO2+2C                           Si+2CO Si+2CH3Cl                  (CH3)2 SicL2 بناپردي ډاي کلورو ډاي ميتايل سيلان داوبو  سره يو ځاي کيدو له امله پو ليميرايزيشن کيږي. په فزيکي ډول سليکيتونه کيداي شي دتيل- ګرپس يا قطراتونه وي چي د دوي په ترکيب پوري اړه لري سليکتونه غير عادي کيمياوي او فزيکي خواص لري او دوي په کيمياوي ډول غير فعال دي په لوړ حرارت   کي ثابت دي، سليکوني تيل دغوړولو لپاره د حرارت په زيات اختراق کي استعماليږي،ځکه چي دوي ښه ډاي الکتريکي خواص لري سليکوني قطراتونو دبرق  د عايق په ډول استعمال موندلي دى. د سليکان او د هغه د مرکباتو استعمال : څرنګه چې مخکې وويل شو، د سليکان څخه د نيم هادي په توګه په پراخه پيمانه استفاده کيږي. د سليکان له مرکباتو څخه په شيشه جوړولو کې هم کاراخيستل کيږي. مثلآ SiO2 په اسانۍ سره په شيشه تبديليږي. د کوارتز شيشه د کيمياوي تعاملاتو او حرارت په مقابل کې مقاومت لري، SiO2 څخه شيشيې لوښي هم جوړيږي. د کوارتز (شګه) د شيشي ، سمنټ ، کاشي او داسي نورو شيانو په لاس ته راوړلو کې پکار وړل کيږي په 12o kat فشار٠ 130C حرارت کې د SiO2 خالص موډيفيکيشن ترلاسه کيږي چې د Steciovite   په نامه ياديږي او کثافت يې 60% د کوارتز له کثافت څخه لوړ دي. د روتيل جوړښت لري د (Si) کواردينيشن عدد (6 )  او Sp3d2- Hybride   دى. برسيره پرسليکانونو ، الوموسليکانونه هم په طبيعت کې ډير موندل يا تيت شوي دي، د هغو په جوړښت کې د SiO2  او AlO4 تيترايدونه هم برخه اخلي. اکثرآ اکسو سليکانونه په اوبو کې حل نه دي. يوازي د –S الکترون عناصرو سليکانونه (لمړۍ ګروپ ) منحل دي. لکه K2SiO3, Na2SiO3. اکثرآ د Na2SiO3   غليظ محلول د مايع شيشيې په نامه ياديږي او د غير عضوي منسوجاتو په توليد، د لرګيو په لمدولو او د سريښ په توګه استعماليږي. اکثرآ Na2SiO4 ، سوډا ، CaCo3   او د کوارتز يا ريګ د مخلوط  د  ذوبولو  پواسطه داسې شيشه پلاس راځي چې ترکيب يې Na2O. CaO.6SiO2   دي چې په هغي کې د غټ پولي ميرانونونه هم شامل دي. غير منحله شيشه د کيمياوي فعاليت له پلوه غير فعاله ده. په عادي شيشي کې د وسپني د سليکانونو موجوديت د هغي تريوي اندازي پوري د رنګه کيدو لامل ګرځي. د دا سى شيشو توليد د فزيکې او کيمياوي معين خواص (شفافيت د کيمياوي ، حرارت او ميخانيکيت له پلوه مقاومت لرونکې ) ولري ، په هغو کې نور اضافي مواد علاوه کوي چې د شيشي د ترکيب او ساختمان د تغيريدلو لامل ګرځي. څرنګه چې په هغو شيشو کې چې k (د پوتاشيم شيشه ) وجود ولري  د داسي شيشو د ويلوکيدو ټکې ، د عادي شيشو پرتله يعني هغه شيشي چې سوديم (Na) ولري  ډير لوړ دى ، دا قسم شيشه د لابراتواري لوښو په توګه پکار وړل کيږي. د Ca  تعويض په Pb    او د Na   تعويض  په  K   باندي د انکسار د ضريب د لوړيدو او د شيشي د کثافت د لوړيدو لامل کيږي. د سربي شيشو (کرستل)  څخه ګلدانۍ ، ګيلاسونه ، او نور زينتي  لوښي جوړوي  د Co   (کوبالت) علاوه کول په شيشه کې هغه ته ابي رنګ Cr2O3   علاوه شين زمردي رنګ ، او د Mn   مرکبات  بنفش رنګ په وجود راوړي. همدارنګه د B2O3  علاوه کول په شيشه کې د هغه خواص بدلوي. شيشه د کيمياوي له پلوه مقاوم ولي ماتيدونکې دي. لدي کبله د هغه د پراخه استعمال په نلونو او د هغه د نورو کيمياوي مشتقاتو کې خنډ ګرځي. په دي وروستيو کې د مقاومت د لوړولو په هکله په هغه کې کوچني کرستلي جوړښتونه علاوه کوې. لدي چې يو سيليکيت له سليکان ، اکسيجن يو يا دوو نورو فلزاتو څخه ترکيب شوي ، او کولاي شو چې د سلسيليک اسيد H4SiO3   او يا  Si (OH)4    د مشتق په حيث وپيژنو  که سليکان (SiO2 )  له Na2CO3   سره يو ځاي ويلي شي  د هغه نه يوه ماده چې د water glass  په نامه ياديږي لاسته راځي ، دا محلول د مختلفو سليکاتونو د ايونونو لرونکې دي. نوموړي محلول د هغه ايونونو لرونکې دي چې په هغه محلول کې دوه يا ډير د سليکان اتومونه د تراکمي تعامل پواسطه مينځ ته راغلي دي. وجود لري. د Condensation  تعامل : د هغه تعامل څخه عبارت دي چې دوه يا ډير ماليکوله يا ايونه د کيمياوي تعامل پواسطه ترکيب وکړي او له هغه يو کوچني ماليکول مثلآ اوبه جدا شي: د مثال په توګه د سلسيليک اسيد يو انيون د کاندنزيشن د تعامل پواسطه د دي تيزاب د بل انيون سره تعامل کوي او داي سيليکيت انيون جوړوي. د سيليکيت انيون   د  Si – O - Si -     اوږد زنځير څخه جوړ شوي او د  Condensation      تعامل په ذريعه منځ ته راځي. د سليکتونو منرالونو پورتني جوړښت  لري ، سليکيت مختلف منرالونه لري. چې په هغو ټولو کې د SiO4     تتراايدريک جوړښت اساسي واحد جوړوي ډير کم  شمير منرالونه موجود دي چې د   SiO4  ايونونه  ونه لري. دا منرالونه د او رتو سليکيت څخه عبارت دي او پدي منرالونو کې اشتراکې  رابطه وجود لري. زرکون  Zircon    (ZrSiO4 )    يو مثال د سليکيت د منرالونو څخه دي. ويلمايټ  (will mite )  Zn2SiO4   د دي عنصر له منرالونو څخه يو بل منرال دي. د زرکون په معدن کې اساسي فلز زرکونيم دي. د زرکون د ځلا له امله (چې د هغه د انعکاس له کبله د نور انکسار صورت نيسي ) دي منرال بي رنګ کرستلونه ځيني وختونه د الماس په عوض استعماليږي. د سليکات د منرالونو څخه بل منرال Beryl    دى چې د هغه فورمول Be3Al2(SiO3)6  او سپودونين  Spodunen)  (  LiAl(SiO3)2    اورتو کلاز Ortho clase)    ( KAlSi3O8  او نور دي.