cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
غوریان
غوریان د غور کلمه او د هغې پس منظر: په اوستا او سنسکرېټ کې د (ګيري او ګير) کلمې موندلی سو چي د غره معنی ورکوي غر په پښتو کې يوه ژوندی کارېدونکی ويی دی چې بېلګې يې خورا ډيرې دي، لکه: غروال، غرڅنی، غرزی، غر پږی، غرڅن، غرڅپه، غر څوکه، غرشين، غرنی، سپين غر، باباغر، کاشغر او نور. له غره او غور سره نور تړلي وييونه چې د هېواد بېلابېلې سيمې يې نومولې دي، لکه: ـ  غوربند (پروان) ـ  دهنه غوري او ډنډ غوري (بغلان) ـ  غورماچ   (بادغيس) ـ  غوريان   (هرات) ـ جاغوري (غزنی) ـ  ساغر   غور) غورک (وردګا)
غوریان: د غوریانو په اړه ډېر څه ويل کيږي څوک وايي دا ترکان دي، څوک وايي تاجکان دي او څوک يې ایراني الاصله بولي، خو اوسني اکثره تاریخ نویسان دا پورته تیوریاني بې بنسټه بللي. غور يې د پښتنو لرغونی ټاټوبئ بللئ دئ. او د غور واکمنان يې پښتانه ګڼلي دي. حتی بعضي تاریخي څېړونکو غور د پښتنو توکمونو اولنی ځای بللئ دئ او وايي چي پښتنو د دې غرني مناطقو څخه د پخواني خراسان او نني افغانستان و مختلفو سیمو ته تللي دي. دا هم د قدر وړ نظر دئ خو موږ به د څېړني ورونه پر ځان نه را تړو او د تحقیق ساحه به لا پراخوو تر څو حقیقت ته ورسیږو اوس به د غور او غوریانو په اړه لازم معلومات راوړو.
شیر شاه سوري د عبدالغفور برېښنا انځورګري سوریان د خراسان او غورد افغاناننو یو ټبر وو، چي تر اوسه هم د هرات شمال لویدیځ د بادغیس د زور آباد (زورابد) په شاوخوا کښې د (زوري)په نامه استوګن دي. ښاغلی مولانا اکبرشاه نجيب آبادي ليکي ، د هرات په ختيزو غرنيو سيمو کې غور د يوې پراخې او غرنۍ سيمې نوم دی. سلطان محمود غزنوي دغه سيمه فتحه کړې او د خپل سلطنت يو ولايت يې ګرځولی وو. د غور استوګنو د دويمې هجري پېړۍ په پيل کې اسلام منلی وو او دلته ټول پښتانه قومونه آباد وو، محمود غزنوي د غور په ولايت کې، له همدغو پښتنو نه يو تن والي ټاکلی وو، چې په کورنۍ کې يې د غور ولايت حکومت له پخوا نه موجود وو. (نجیب آبادي:۱۴۳۰ق،۳۶۳)
ژباړه:
خو څو پېړۍ وروسته په هند کي د فرید خان په نامه چي په (شیر شاه سوري) مشهور وو د همایون مغل څخه ګېدۍ په زوره ونیول او هغه يې په تېښته مجبور کړ. ښاغلئ صاحبزاده حمیدالله خپل په کتاب (شیر شاه سور) کي داسي لیکي: شیر شاه يو پیاوړئ او نامتو بښتون باچا تېر سوئ دئ چي په سنه ۱۵۳۰ ه ترسنه ۱۵۳۵ه پوري پنځه کاله حکمروايي وکړه. د شیر شاه اصلی نوم فرید خان و، د پلار نوم يې حسن خان و او د نیکه نوم يې ابراهیم په خټه سور و. «سور» د پښتنو یو ذات دئ. څوک وايي چي دوی د پېښور سره نږدې اوسېدل د سور ټول ټبر د شېر شاه په شمولیت دا ویل چي موږ پخواني غوري پښتانه یو چي د بعضي علتونو له وجي و پېښور ته را کوچېدلي یو. دوی ځانونه د غور د واکمنانو او امیرانو د اولادې څخه بلل. او خپله شېر شاه هم ځان د غور د واکمنانو د اولادې څخه ګڼئ.(صاحبزاده،؟:۸)
د سوري واکمنۍ روپۍ ځيني کورنۍ اوس هم په هندوستان او د پاکستان په کراچي کي د غوریانو د اولادې څخه دي چي خپله ژبه يې د لاسه ورکړې ده خو نن هم ځانونه پښتانه بولي او و ځان ته پټهان وايي. د خپل استدلال د قوت او استنباط د پاره لاندي متن راوړو:
له LGBT نه پاکې سیمې
له LGBT نه پاکې سیمې (پولينډ: Strefy wolne od LGB) یا د LGBT ایډیالوژۍ نه پاکې سیمې (پولنډي: Strefy wolne od ideologi LGB) ښاروالۍ دي او د پولنډ هغه سیمې دي، چې ځانونه یې د «LGBT ایډیالوژۍ» د برابرۍ لاریونونو او نورو LGBT پېښو منع کولو په اړه ناخوښ اعلان کړي. د 2020ز کال تر جون پورې، څه د پاسه 100 ښاروالیو او پینځو عمومي قوماندانیو، چې د هېواد درېیمه برخه په کې شامله ده، پرېکړه لیکونه تصویب کړي، چې له «LGBT نه پاکې سیمې» په توګه ټاکل شوي دي. د 2021ز کال په سپتمبر کې، څلورو وکالتونو خپل اقدامات بېرته واخیستل، دا تر هغه وروسته وو، چې اروپايي اتحادیې د تمویل د بندولو ګواښ وکړ.
مخینه
د 2019ز کال د اروپا له پارلماني ټاکنو نه دوه اونۍ دمخه، په کلیسا کې د ماشومانو د جنسي تېري په اړه یو مستند فلم په انلاین بڼه خپور شو. تمه کېده چې دا به له کلیسا سره یوځای شوي PiS ته په انتخاباتي ډول زیان ورسوي، له دې سره د PiS مشر کاکزینسکي «د منحرفو بهرنیو افکارو تر برید لاندې»  د پولنډ د ملت او ماشومانو په اړه  توندې خبرې وکړې او دا د دې لامل شو، چې محافظه کاره رایه ورکوونکي د PiS شاوخوا راټول شي. د فیمینیسټ پوه اګنیسزکا ګراف په وینا: پر LGBT برید د وارسا د اعلامیې له مخې رامنځته شوی و، خو دا یوازې د ښه راغلاست لپاره یوه بهانه وه؛ ځکه چې PiS د کلیوالي - دودیز جمعیت د راجلبولو په لټه کې و او د کډوالو ځای په ځای کولو لپاره یې قربانۍ ته اړتیا درلوده.
د قانون او عدالت ګوند
دغه ګوند د پولنډ د 2019ز کال د پارلماني ټاکنو په لړ کې له «LGBT ایډیالوژۍ» سره په مبارزې تمرکز کړی دی. دغه ګوند په 2019ز کال کې، د وارسا د ښاروال هغه اعلامیه، چې د LGBTQ نه په ملاتړ وړاندې شوې وه؛ نو «پر کورنۍ او ماشومانو باندې یې د برید» په توګه وغندله او ویې ویل چې: LGBTQ یوه «وارده شوې» نظریه ده.
پالایویي ژبه
پالایویي ژبه په انګلیسي lang-en|Palauan language) د انګلیسي ترڅنګ د پالایو هیواد دوه ګونې رسمي ژبه ده. پالایویي ژبه د استرونزیایي ژبو له ډلی یوه ده،
باروک
باروک نقاشي
په فرانسه کې د باروک لومړني انځورګرانو ډیری د کاراوګیو سټایل تعقیب کړ، مګر یوازې یو څو یې وکولی شول خپل تخلیقي سټایل رامینځته کړي. د دوی په منځ کې جورجس ډیلټر تر ټولو تکړه انځورګر و، چې د پاچا د ځانګړي انځورګر په توګه وټاکل شو. هغه په عادي او ورځنیو صحنو کې د عجیب شخصیتونو په انځورولو سره نقاشي پیل کړه. د يوسف نجار په پرده کې موږ د هنرمند د بصيرت ژورتيا وينو، چې د دې په زړه پورې ترکيب په چوکاټ کې تر ټولو ډېر مفهوم او مفهوم څرګندېږي. پوسین د پخوانیو وختونو او رافیل سره مینه درلوده. د سبین د قبیلې د ښځو د تښتولو په صحنه کې، د سم کلاسیک طرز سره د هغه وفاداري ډیره څرګنده ده. په دې سکرین کې د عکس وروسته صحنه داستاني او ډراماتيک حالت لري. کلاډ لورین یو لوی فرانسوی منظره لرونکی هنرمند و چې ډیری لیکې نقاشۍ یې پریښودې. دا لومړی نقاشي وه چې بهر د تیلو رنګ سره ترسره شوې. د ورځې د وروستي ساعتونو په ښودلو سره ، د شپون منظره پردې د طبیعت آرامۍ اړخ ته تمرکز کړی. سایمن وو په لومړي سر کې د کاراوګیو پیروان و، مګر ډیر ژر یې د کارواګیو څخه خپلې ټولې زده کړې او تاثیرات واخیستل او خپل رنګ سټایل یې جوړ کړ. هغه ډیر ژر مشهور شو او د پاچا د لومړي انځورګر په توګه وټاکل شو.
باروک موسيقي
د باروک موسیقۍ ، چې زیاتره یې د کلیسا او محکمې لپاره جوړه شوې وه، په زړه پورې او زړه راښکونکې وه، او په دې دوره کې د ښایسته صحنو سره اوپیرا هم وده وکړه. د دې دورې میوزیک د ټوټو جوړښت او د تکامل پروسې پراساس په دریو برخو ویشل کیدی شي: ابتدايي، منځنۍ او ناوخته باروک. کلودیو مونټیوردي ، ژان بپتیسټ لولي، ژان فیلیپ رامیو، هینریچ شوټز ، باخ ، کلاودیو مونټیوردي او ویوالدي د مشهور باروک موسیقارانو په مینځ کې یادونه کیدی شي.
بنجامين فرانکلين
هغه ته د ۱۷۵۳ز کال د اګست مياشتې په لسمه نېټه د برتانيې د مستعمرو د ډاکخانو د مشر مرستيال په توګه ترفيع ورکړل شوه، په داسې حال کې چې د کلونو لپاره يې د فلاډيلفيا د پوسته خانې/ډاکخانې د مشر په توګه دنده تر سره کړې وه، دې چارې هغه سره مرسته وکړه چې د اړيکو لومړۍ شبکه جوړه کړي. هغه په ټولنيزو چارو او د مستعمرو او ايالتي سياستونو تر څنګ په ملي او نړيوالو چارو کې فعال و. له ۱۷۸۵ څخه تر ۱۷۸۸ز کال پورې هغه د پنسلوانيا د والي په توګه کار وکړ. نوموړي په لومړي سر کې مريان درلودل او د مريانو کاروبار يې کاوه، خو د ۱۷۵۰ز مو کلونو په وروستيو کې يې د مرئيتوب پر ضد بحثونه پيل کړل او د مريئتوب لغوه کوونکی شو او په امريکايي ټولنه کې يې د افريقايي-امريکايانو د ادغام او د هغوی زده کړې ته کار وکړ.
پېرودونکی
پېرودونکی یا پیرن (چې همدارنگه د پیرودونکي یا اخیستونکي په نوم هم بلل کیږي )هغه څوک دې څوک چې د توکو او خدمتونو په بدل کې ادایینه کوي یانې پیسې ورکوي. پیرن معمولا نغوته ده یوه ځواکمن اوسني اخیستونکي ته او یا هم د کسانو او سازمانونو د محصولاتو کارونکي ته.
هینداریزه سپڼسي
هینداریز سپڼسي  (په انګریزۍ: Glass fiber) یو کلک نری ښیښه ییز سپڼسی دی. په لویه کې لکه رڼاییز سپڼسی په مخابراتو کې کارېږي. په دغه سپڼسو کې مخابراتي سیګنال لکه رڼا په اوږده روڼه ښیښه کې په اوږده واټن کې لېږدول کېږي.
ذوالفقار علي بھټو
اټومي پروګرام
هغه هر وخت غوښتل يو قوي او متحد پاکستان وويني هغه خلکو ته په يوه وينا کي داسې ويلي وو: "د دښمن لخوا د پاکستان پر وړاندې د هر غلط ګام پورته کونه به زموږ لپاره د اټومي بم جوړولو لويه بهانه شي"
د پايښت اندازه
د پايښت شاخصونه او د هغې دنده
يو ساده عمومي چارچوکاټ چې د اروپايي چاپېريال د استازولۍ (European Environment Agency) له خوا کارول کېږي، د اقتصادي همغږۍ او پرمختګ سازمان (Organisation for Economic Co-operation and Development DPSIR) د لږ سمون يا تعديل سيستم څخه ګټه پورته کوي. دا سيستم چاپېريال اغېز په پينځو پړاوونو وېشي. ټولنيز او اقتصادي پرمختګونه (مصرف او توليد) چاپېريالي فشار پر مخ وړي يا رامنځته کوي، چې په خپل وار د چاپېريال په حالت کې بدلون رامنځته کوي؛ چې د ګڼو ډولونو اغېزو ته لاره هواروي. ټولنيز غبرګونونه (د پايښت شاخصونو په واسطه لارښود شوې کړنلاره) د پېښو د دې لړۍ په هر پړاو کې راپېژندل کېدلی شي.
په نړيواله کچه د اندازې واحدونه
د ګڼو شاخصونو د پراخه شمېر له امله چې د پايښت اندازې لپراه کارول کېدلی شي، مناسبې ارزونې او څارنې ته اړتيا ده. د دې تر څنګ چې د معيارونو په ټاکنه کې ګډوډي او بې نظمي منظم کړي، ځانګړي سازمانونه ترتيب شوي دي چې د اندازې واحدونه تر بېلابېلو ډلبنديو لاندې ډله کوي او مناسب تګلاره راپېژن‎ي چې د اندازې اخيستنې لپاره يې عملي کړو. دوی د موډلينک تخنيکونه او لړيالونه چمتو کوي، چې اندازه پرتله کړي او په اسانه د پوهېدنې اصطلاحاتو ته د علمي اندازې پايلو د اړولو په موخه هم ځيني مېتودونه لري.
اکبر بری
زده کړې
لومړنۍ او دويمې زده کړې يې د لښکرگاه په ښار کې ترلاسه کړي دي. بيا کابل پوهنتون ته راغلی او هلته يې په ۱۳۵۶ ل. کال کې د حقوقو او سياسي علومو په پوهنځي کې خپلې لوړې زده کړې پيل کړي او په ۱۳۵۹ ل. کال کې يې له همدې پوهنځي بريليک ترلاسه کړی.
واورین پړانګ
ښکار او غذايي رژيم
په هماليا کي زياتي اندازي سره هماليايي (Blue Sheep) او (Siberian Ibex) او قراقرم کي (Siberian Ibex) او ( Thorold’s Deer ) او منګوليا کي د اهميت وړ غذا ( Siberian Ibex ,Argali, Thorold’s deer) کله چي انساني ټولني سره په جنګ شي نو په کورنيو حيواناتو په ښکار هم لاس پوري کوي چي په منګوليا کي چي وحشي ښکار کم شي او انسان سره يي متقابل عمل عام شي نو تقريبا ۲۰٪ کورني پسونه د دوي د غذا برابروي ،
د حديبې سوله
سرچينې
googleweblight.com/i?u=http://islamicdawat.com/seerat-annabi/%25D8%25AF-%25D8%25A8%25D9%2586%25D9%258A-%25D9%2582%25D8%25B1%25D9%258A%25D8%25B8%25D9%2587-%25D8%25A7%25D9%2588-%25D8%25AD%25D8%25AF%25DB%2590%25D8%25A8%25DB%2590%25DB%2590-%25D8%25BA%25D8%25B2%25D8%25A7%25DA%25AB%25D8%25A7%25D9%2586%25DB%2590/&hl=ps-AF
الگوریتمي انحراف
انلاین کرکه پاروونکې څرګندونې
د فیس بوک د داخلي اسنادو پر بنسټ، فیس بوک په ۲۰۱۷ زکال کې داسې الګوریتم طراحي کړ چې د تور پوستو ماشومانو اړوند یې د سپین پوستو نارینه وو پر لیکه/انلاین کرکې پاروونکې څرګندونې او هغه څرګندونې چې د ارزونې پر بنسټ یې دغه ډول اعتراضي محتوا لرله؛ هیسته کولې. دغه الګوریتم چې د کمپیوټري پروګرامو او د محتوا د انساني ارزونکو له ترکیب څخه جوړ و د ځانګړو ډلو پر ځای د پراخو ټولګو څخه د خوندیتوب په موخه رامنځه شو. د بېلګې په توګه هغه لیکنې چې «مسلمانان» یې محکوم کول، بلاک کېدلې، په داسې حال کې چې نورو هغو به چې یوازې «راډیکال مسلمانان» یې په نښه کول اجازه یې لرله.
جنسي تبعیض
په ۲۰۱۱ زکال کې د همجنسګرایانو د اړیکې نیولو اپلیکیشن ګرینډر (Grindr) راپور خپور کړ چې د اندروید سټور د پلورنځي الګوریتم د هغوی اپلیکیشن له هغو پروګرامونو سره اړوند ښيي چې د جنسي مجرمانو د موندلو په موخه طراحي شوي او نیوکه کوونکي یې وايي چې هغوی په ناسمه توګه همجنسګرايي له پدوفیلي سره اړونده بولي. لیکوال مایک آنانی په دغه شرکت باندې په اتلانتیک مجله کې نیوکه وکړه او استدلال یې وکړ چې دغه ډول بنسټونه د همجنسګرایانو نارینه و په واسطه بدنامه کېږي. په ۲۰۰۹ زکال کې د امازون انلاین پلورنځي هغه مهال چې د «لویانو د محتویاتو» د بلاک کولو اړوند الګوریتم ته یې پراختیا ورکړه ۵۷۰۰۰ هغه کتابونه چې جنسي یا د همجنسګرایانو موضوعاتو ته اړوند کېدل لکه د Brokeback Mountain په نامه ناول چې د هغو د منتقدینو له خوا یې هم هیسته کول وستایل شول؛ د خپل پلورنځي له لیست هیسته کړل.
د افغانستان لرغونی تاریخ
سپهدار چون قارن کاو گان
همدا د فريدون په داستان کې يوځل وايي:
په هر حال له دې يادونې څخه داسې څرگندېږي چې اوه – اوگان په لرغونو اريايي رواياتو او شاهنامو کې دود و او که د بو ستي د وينا له مخې يې اصل او ستايي و بولو نو معنی به يې مهربان او لاس نيوونکی وي چې نومونه له لرغونو اتلانو سره وړ وو او که بيا وروسته د يوه قوم او يا ټولنې په معنی او ښتی وي ليرې نه ده. که د ابگان، په اگان کلمو ته په زړو رواياتو او د ساساني دورې په پاتې شونو کې د باور وړ اهميت ورکړل شي لکه چې سپرنگ لنگ او او لف کيرو همدا نظر لري نو دعوه کولای شو چې د افغان نوم يا صفتد بگان او اپه گان په بڼه له دريمې غيسوي پېړۍ (صدۍ) څخه اخيستل کېده او بادشاهانو، اداره چيانو او او وا کمنانو پېژانده او دا سند تر اوسه د دې نامه د لرغونتوب په باب د يادولو وړ زوړ سند دی چې د زړو روايتونو “او گان” هم ورته دی.
د اگست په ۱۵ لغمان ته راغی او درې ورځې يې هلته تېرې کړې، د اگست په ۲۰ ننگرهار ته راغی، دوې مياشتې هلته پاتې شو، د نومبر له لومړۍ نيټې نه د گندهارا په نورو برخو او ددسمبر له لومړۍ نيټې نه د گندهارا په نورو برخو او د درسمبر له اومړۍ نېټې نه د پېښور په سيمو کې ؤ، د ۶۳۱ ع د جنوري په لومړۍ نېټه د سند د سيند په کڅونو کې په سفر روان شو او د اپريل په ۱۰ نېټه ټکسيلا ته ورسېد، دی ۱۲ کاله په هند کې پاتې شو او په بېرته راستنيدو کې د ۶۴۳ ع کال د دسمبر په ۱۵ نېټه بېرته ټکسيلا ته راغی او بيايې د افغانستان لاندني ښارونه وليدل.
د هرات دتيموريانو په وخت کې مولانا کمال الدين عبدالرزاق سمرقندي هروي چې په ۸۱۶ ه‍ ) ۱۴۱۳ ) کال په هرات کې زېږيدلی او د هرات د دربار د پوهانو، مورخانو قضا او سياست له کسانو څخه و خپل د “مطلع سعدين او مجمع بحرين” تاريخ په ۸۷۵ ه‍ ( ۱۴۷۰ ع)کال وليکه، دی هم په خپل کتاب کې افغانستان په همهغه جغرافيايي وسعت چې سيفي پېژانده و وارو – وارو يادوي چې د هرات د تيموريانو د لوی هېواد خراسان يوه برخه و او معين الدين اسفزاري هم په روضات الجنات کې افغانستان په وارو – وارو ياد کړی دی.
نيوليک
پښتو نثر
مازيګري لمر اوداوبودپړقا په رنګينوپلوشوکې مخ په قبله دهغو دوو مسافروميلمنو استقبال ته والوته کوم چې دڅپو په بادياوښانوسواره راتلل : (( سين چپې چپې – اباسين چپې چپې )) ښاپيرۍ دهغو په سرونو دخپلو ځليدونکو وزرو سورى وکړ او ورسره پښتنه شو. مسافرپه داسې سيالۍ راځي چې کله يوه مخکې شې اوکله بل. هر مخکې چې يو فرلانګ نيم لاړشي نو داوبو په يوچورلک کې دخپل اوښ مهاردومره راتاو کړي چې وروستنى ورورسي ، اوجوړد(( سين زنده باد)) او(( اباسين زنده باد )) چيغه هم وباسي ، ځکه چې خلکو جدا جدا ښخ کړي وو خو سين يو ځاى کړل. خير اباد سره دادواړه يو قطب بل سو يل لوري ته بيل شول. ناڅاپه دقطب غاړې مسافر داباسين يوې زوره ورې چپې دسترګو رپ کې دسويل مسافر ته څوقدمه مخلکې بوته خوبيا راستون شو. ملګري ورته دتورو ويښتو په بوکره کې پټ مخ را ورسيده (( سين چپې چپې ، اباسين چپې چپې)) دواړه داسې غاړه غړۍ شول چې داباسين چپو څه چې دغرونو تړوهم نه شو جداکولاى ، ښاپيرۍ دزري وزرو په کفن کې ونغښتل اوداوبوتل ته يې وسپارل. دغرونو څوکو اوداکبر پاچا دقلا ديوالونو په زوره چيغې کړې : ((سين چپې چپې _ آباسين چپې چپې )). زيتون بانو ميرمن زيتون بانو په ( ١٩٣٦ م) کې دخليلو تپې په مشهورکلي (سپينه وړۍ ) کې دنيا ته راغلې ده. پلاريې ، سيد سلطان محمود، دپښتو ژبې ښه ليکوال اونيکه يې سيد عبدالقدوس تندر دپښتو ښه شاعر و. زيتو بانو شاعره اوليکواله ده او ( دهنداره ) په نوم دافسانو يوه مجموعه يې چاپ شوې ده. ددې په افسانو ( لنډوکيسو ) کې دقامولى احساس اوله غريبانو سره همدردي په ښکلي هنري انځور کې منعکس شوې ده.
ماخذونه 1)	الفت ، ګل پاچا ، غوره نثرونه ، پيښور قصه خواني بازار ١٣٧٣ هـ ل کال مخ 2)	ځدراڼ ، سرمحقق  عبدالرحيم ، افغانستان  کابل  علومو اکاډمي ، ١٣٨٤ هـ ل کال ، مخ 3)	روهي ، سرمحقق محمد صديق ، دپښتو ادبياتو تاريخ ، دوهم ټوک ، دانش خپرندويه ټولنه ، پيښور ، ١٣٧٨ هـ ل کال ، مخ 4)	هيوادمل ، زلمي ، پيښور تذکرۀ الاولياء ، پښتو ټولنه ، دولتي مطبعه ، ١٣٨٠ هـ ل کال ، مخ 5)	محمد حليم ، پښتو ادب ، ادراه اشاعات سرحد قصه خواني بازار ،پيښور، ١٣٨٠ هـ ل ، مخ . 6)	واجد ،سرمحقق عبدالواجد ، واجد دخوشحال سبک ،دکابل دولتي مطبعه. ١٣٨٣ هـ ل ، مخ 7)	 هاشمي ، سيد محي الدين ، ادبپوهنه ، داريک ګرځنده کتابتونونو اداره ، پيښور ، ١٣٨١ هـ ل ، مخ.
لندن
د سیمو نومونه
د کلونو په تېرېدو سره، دې نوم ډيری افسانوي څرګندونې راجلب کړي دي. په لومړي ځل د مونوموت د جفري په « Historia Regum Britanniae» کتاب کې راڅرګند شوی چې په شا اوخوا ۱۱۳۶ کې ليکل شوی.
له تاريخ مخکې پړاو
په ۲۰۱۰ز کال کې د يوې سترې لرګينې ودانۍ بنسټ چې تاريخ يې له زېږد مخکې ۴۸۰۰-۴۵۰۰ ته رسېږي، د تيمز سيند سويلي ساحل د واکسهال پول په لاندې برخه کې وموندل شو. د منځني ډبرين وخت د دې ودانۍ موخه نه ده څرګنده. دواړه ودانۍ د تيمز په سويلي غاړه دي، چېرته چې تر ځمکې لاندې د افرا سيند تيمز ته بهېږي.
رومي لندن
په دې سيمه کې د بريتونيايي خورو ورو استوګنځايونو د شواهدو له شتون سره سره، د روميانو له خوا لومړی ستر استوګنځای له زېږد وروسته د ۴۳ کال له بريد څلور کاله پس جوړ شوی و. دا له زېږد وروسته يواځې تر ۶۱ کال پورې وپايدو، کله چې د ملکې بوديکا په مشرۍ د ايسني قبيلې پرې بريد وکړ او له خاورو سره يې خاورې کړ. له دې وروسته د لندنيوم طرحه شوی جوړښت وغوړېد او په ۱۰۰ کال کې د کولچستر پر ځای رومي ايالت د بريتانيا ځای ناستی وګرځېد. په دويمه پېړۍ کې د خپل اوج پر مهال، رومي لندن نږدې ۶۰،۰۰۰ وګړي درلودل.
ژوي
ژوي (په انگرېزي: Animal) ژوندي موجودات دي چې په اسانۍ د يوه ځايه بل ځای ته تلای شي او ظاهراً حس او خوځښت لري، ژوي يا يو ژونکه يي وي چې حياتي چارې يې د ژونکې په پروټوپلازم کې په ډېره ساده توگه تر سره کېږي، يا څو ژونکه يي وي چې بدن يې د زرو زرو ژونکو څخه جوړوي او ځانگړي غړي لري چې هره يوه يې ټاکلې دنده تر سره کوي.
ګئورګ لوکاچ
لوکاچ د ستالینېستي دورې د مخکښ مارکسېست او روڼ آندي په توګه توصیف شوی، په داسې حال کې چې د هغه د میراث ارزونه کېدای شي ستونزمنه وي، ځکه لوکاچ هم له ستالینېزم څخه د مارکسیستي تفکر د انګېرنو په توګه او هم یې له ستالینېزم وړاندې مارکسېزم ته له بېرته تګ ملاتړ کاوه.
ژوند او سیاستونه
لوکاچ د لوېنګر ګئورګ برنات په نامه د اطریش – هنګري په بوداپست کې د پانګوال بانکدار جوزف لوینګر (وروسته سیز ګدي لوکاچ جوزف؛ ۱۸۵۵ – ۱۹۲۸ زکال) او د هغه د مېرمنې آدل ورتهایمر (ورتهایمر آدل؛ ۱۸۶۰- ۱۹۱۷ زکال) په کورنۍ کې چې یوه یهودي کورنۍ وه وزېږېد. هغه یو ورور او یوه خور لرله. هغه او د هغه کورنۍ په ۱۹۰۷ زکال کې لوترنېزم ته واوښته.
له مارکسېزم وړاندې دوره
په ۱۹۱۵ زکال کې لوکاچ بوداپست ته راوګرځېد، چېرې چې نوموړي د «یکشنبې د حلقې» په نامه د روڼ آندو د یوه سالون رهبري کوله. د هغوی لیوالتیا د داستایوفسکي له اثارو سره څخه د بنسټ اخیستونکو کلتوري مضامینو سره وه چې په هایډلبرګ کې یې د لوکاچ د وروستي کال له علایقو سره اړیکه لرله. د یوه سالون په توګه د یکشنبې حلقې له هغو کلتوري ښکارندو ملاتړ کاوه چې په جوړونکو کې یې د ادبیاتو او موسیقي مخکښې څېرې لکه بلا بارتوک، بلا بالاز، آرنولډ هاوزر، زولتان کودلای او کارل پولانای شاملېدل؛ یو شمېر دغو د دغه سالون په اونیزو مجالسو کې ونډه اخیسته. د لومړۍ نړیوالې جګړې په ورستي کال یعنې ۱۹۱۸ زکال کې د یکشنبې حلقه وپاشل شوه. هغوی دغه سالون د بېلابېلو سیاستونو له امله منحل کړ؛ د دغه سالون یو شمېر مخکښو څېرو له لوکاچ ملاتړ وکړ څو هغه د هنګري کمونېست ګوند ته لار ومومي.
د پښتو ادب زرين دور
په دغه غورځنگ کې شعر يو ځانگړی رنگ او معيار ترلاسه کړى، خو هغه همه گيري پکې په دې نه ښکاري چې دا د تصوف د يو ځانگړي اندازِ فکر د فروغ په پار پنځونه شوې ده. د زمانې ناکړدې په خپل ځاى، خو روښاني ادب د شعر يو پيکر تراشلى دى. په خپل نوعيت کې که هرڅو يوه ځانگړې فلسفه ده، خو د جمال او رومان د غوښتنو د تسکين مالگه او خوند هم لري. په ډېره اوږده زمانه کې يو څو نابغه شاعرانو پښتو ژبه د دې جوگه کړې ده چې د ذات اظهار پکې د شعر په ژبه وکړاى شي.
د دې ټولو جمالياتي قدرونو سره سره د دانش اؤ پوهې خبره هم ده. د دانايۍ کوم رازونه چې خوشحال خان اؤ پسته نورو پښتنو مشرانو ښکاره کړي دي هغه کۀ د درواغو، ډپلوميسي، مصلحتونو نه پاکه د نرتوب اؤ د مرديت د دانايۍ راز دى. نو د کمزورو ارادو، ضعيفو عقيدو اؤ د مکرو فريب عادي چلگر دانايان خو به يې ناپوهي اؤ کم عقلتوب گڼي. خو بايد دغه خلک د ازاد فکر، ازادې ارادې، د توکل د مړانې لۀ خونده اؤ لۀ خوبۍ څخه خو خبر وى:
اؤ ريښتيني پښتانۀ مدام ازاده اراده اؤ د خپل فکر واگې په خپلو لاسو کښې ساتل غواړي. هغه څوک چې د پښتانۀ د ازاد روح واگي په خپلو لاسو کښې کول غواړي اؤ نۀ يې شي کولى نو هغوئ سره سېوا د دا قسم تبصرو نه نور څۀ پاتې کېږي؟. هر کله چې د ستر خوشحال خان خټک د فکروفلسفې په رڼا کښې ژبې اؤ ادب خپل پښتني نوعيت ترلاسه کړو نو په دغه يؤ بنياد هم دغې دور ته د پښتانۀ د تاريخ اؤ د ادب زرين دور ويلى کېداى شي. کۀ د شعر د معيار د نوي نثر د ابتداء اؤ د يؤ مضبوط ادبي کلچر د رغولو خبره نۀ هم کوو. لۀ دغه معيار پس ته يؤ اوږد کلاسيکي دور په ادب خصوصاً شعر کښې ډېرې نوې فکري تجربې وکړې. د فن نوي پيکرونه اؤ نوي صورتونه يې روغ کړل. خو د ملي اؤ قامي غرور سرمايه يې لۀ لاسه ورنکړه. د پښتني فکر د پښتني احساس د فن يؤ نوى معيار يې قايم کړو.
د انسان د اخوت په عالمي زنځير کښې د پښتون کړۍ لا تر ننه پورې ځاى شوې نۀ ده. اؤ ځکه نۀ ده چې يې د ژبې ځاى نشته. داسې ژبه چې د مليت ځاى اؤ حقيقي تعليم هم په دې کښې دى. د دې ژبې سندره، د دې ژبې متل، د دې ژبې مقولې اؤ محاورې نۀ يواځې د پښتون ملي کردار سازوي، د پښتونيت توانا احساس هم ورکوي. کله چې دا ژبه د اعلى ذهنونو د فکر اؤ احساس د اظهار وسيله وه نو فن، ادب، فلسفه، حکمت هر څۀ په پښتانۀ کښې وو. کله چې ستر ذهنونه اؤ د اعلى خصوصياتو خاوندانو ژبه بدله کړاى شوه نو ولس خپل تشخص په فولکلور کښې ځاى کړو. د زمانې زوړ ثقافت په خپل شناخت غاوره په ساده ژوندون کښې گزران خپل کړو. خو دغه گزران يؤ پښتون گزران ؤ چې بې لۀ پښتانۀ د بل چا يا د بل رنگ دپاره گران ؤ. نو هغه اعلى ذهنونه چې ژبه يې بدله کړاى شوې وه، هغو‌ئ د خپلې اسانۍ دپاره نورو هغو ثقافتونو ته لاره ورکړه چې د هغوئ خبرې، جامه بودوباش پکښې ځايدى شو. اؤ دا شان د پښتو په ازاد روح اؤ وجود د غلامۍ د نفسياتو غلبه شروع شوه. کمزورو ارادو اؤ ناسمو کردارونو د پښتو معنى د بدلولو کوشش وکړو، د انگرېز مراعات يافته طبقې د خپلې ذهني غلامۍ ردعمل د پښتو ازاد فکر ته د بندېزونو، حرصونو اؤ د طاقت اؤ سياست نوي زنځيرونه جوړ کړل. دا تهذيبي زنځيرونه د ثقافتي دامونو په رنگ کښې هر چرته خوارۀ کړاى شول. د پښتونيت څېره په نوې اؤ پردۍ غازه بدرنگول شروع شول اؤ دا عمل لا روان دى. خو د پښتو کاڼى چې په اوبو کښې نۀ ورستېږي، تر څو چې دا ژبه ژوندۍ ده نو دا هر څۀ د حالاتو يوه څپېړه خو ده ولې د پښتو گُونه پرې نۀ شي ورانېدى. شلمې پېړۍ ادب ته ډېر څۀ ورکړل. نوى فکر، د وجود ازادي خو شلمې پېړۍ د ذهني غلامۍ اثرات هم لۀ ځان سره ډېر راوړل. ډېر ثقافتي اقدار لۀ منځه يوړى شول اؤ په ډېرو کوششونو روان دى. خو قدرت چې پښتو ته په خپل فطرت کښې د ژوندۍ پاتې کېدلو صفت ورکړى دى نو يا به پښتو وي اؤ يا به بيا نۀ وي. نيمه نيمچۍ پښتو نۀ شي کېدلاى. پښتو چې يوه عقيده هم ده، پښتو چې د ايمان برخه هم ده، پښتو چې د ژوند مقصد هم دى، پښتو ننگ و ناموس هم دى، د يؤ ځانگړي ملت احساس هم دى، نو د يؤ قام د يؤ ملت په حېث پښتون ته تر اوسه په شعوري توگه دا احساس خو نۀ دى شوى چې د زمانې د دومره لويو طاقتونو، انقلابونو اؤ سېلابونو نه دا ملت يواځې هم پښتو تر اوسه ساتلى دى. ولې په لاشعوري ډول په اجتماعي حيثيت دا احساس ژوندى خو دى. ځکه نو په يوويشتمه پېړۍ کښې چې د انسان د نړۍ د ځمکې په مخ د قامونو د وجود کوم زنځير جوړېږي، د پښتو د ملت د کړۍ ځاى پکښې په خپل ځاى پروت دى. اؤ کۀ دا پېړۍ د پښتو د ځنکدن پېړۍ نۀ وي نو د يؤ نوي صحت نوي ژوند دپاره به پښتو يؤ ځلې بيا د زرين دور هغه اراده هغه عزم تازه کړي چې:
د افغان په ننگ مې وتړله توره
په انسانانو کې جنسي ټاکنه
د ډاروین د جنسي ټاکنې فرضیه
چارلس ډاروین داسې انګېرله چې، د نارینه ږیره او همدارنګه نږدې د نورو ټولو تي لرونکو ژوو په پرتله، د انسانانو پکوالی د جنسي ټاکنې پایله ده. هغه داسې استدلال وکړ: دا چې د ښځو بدن نږدې هېڅ ویښتان نه لري، د ویښتو له لاسه ورکول د تاریخ په هغو پخوانيو وختونو کې د ښځو د جنسي ټاکنې له امله وو. کله چې نارینه وو زیات ټاکنیز ځواک درلود، خو دې بیا هم د جنسونو ترمنځ د جنیټیکي اړیکو له امله پر نارینه وو اغېز وکړ. هغه فرض کړه چې ، په جنسي ټاکنه کې هغه تضادونه چې له طبیعي ټاکنې سره یوځای عمل کوي، د ځینو ګوښه شوو ډلو د انساني ظهور په جغرافیایي توپیر کې مهم عوامل دي، ځکه چې هغه په دې باور نه و چې طبیعي ټاکنې په یوازیتوب سره یو قانع کوونکی ځواب وړاندې کوي. که څه هم صریح او روښانه نه ده، خو د هغه څارنې پردې بنسټ چې په خویسي( د سهیلي افریقا یو قوم دی) ښځو کې "چې د بدن شاتنۍ برخه په زړه پورې بڼه د باندې وهي" (د سټیټوپیګیا په نوم پېژندل کېږي) د دې ځانګړتیا لپاره جنسي ټاکنې ته اشاره کوي. د انسان اصل او د جنسیت اړوند ټاکنه کتابونو کې ډاروین ډېری داسې فزیکي ځانګړتیاوې چې ، په ټوله نړۍ کې توپیر لري، د پایښت لپاره دومره بې ارزښته ګڼلي دي چې دې پایلې ته ورسېد چې د جنسي ټاکنې په اړه ځیني معلومات د هغوی د شتوالي لپاره لازم دي. هغه یادونه وکړه چې د نړۍ د بېلابېلو خلکو ترمنځ په دغو ځانګړتیاوو کې بدلون په دې معنا ده چې، د انسان د ملګري ټاکلو معیار هم باید په بشپړ ډول توپیر ولري، که چېرته تمرکز یې سره ورته و او هغه په خپله هم د هغه راپورونو د استناد په اړه شک درلود، چې څرګندول یې چې د ښکلا نظریات په حقیقت کې په ټوله نړۍ کې په دا ډول توپیر نه درلود.
د پيراميدن د چورلکې ناستځای
سرچينې
وېشنيزه:د سوالبرد اړوند
د مرکزیت نشتوالی
د مرکزیت له منځه وړلو اړوند مفاهیم د ټاکل شویو ډلو د پایښت او د خصوصي شغلونو او سازمانونو، سیاسي علومو، حقوقو او دولتي مدیریت، اقتصاد، پیسو او د تکنالوژۍ اړوندو برخو کې د مدیریت علم لپاره کارول شوي دي.
موخې
په هره سیمه کې د مرکزیت له منځه وړل د متمرکزهسیسټمونو اړوند ستونزو ته ځواب دی. په حکومت کې مرکزیت له منځه وړل، هغه موضوع ده چې تر ټولو زیاته مطالعه شوې او د ستونزو د حل لارې په توګه بلل کېږي لکه د اقتصادي زوال ستونزې، د خدمتونو د مالي تمویل په برخه کې د دولت کمزوري او د پراخو خدمتونو په برخه کې د حکومت د مالي تمویل عمومي کموالي ستونزې، په سیمه ییزه حکومتولي کې د نظر څرګندولو لپاره د اقلیتونو غوښتنې، د عمومي برخې کمزوری مشروعیت او پر هغو هیوادونو باندې نړیوال فشارونو اړوند ستونزې، چې بې ګټې او غیر ډیموکراتیکه مرکزي سیسټمونه لري.
جورج واشنګټن
د ژوند لومړي کلونه (۱۷۳۲-۱۷۵۲)
واشنګټن به ډېر ځله ماونټ ويرون او بيلوير ته تلو، دا هغه کروندځايونه و چې د لاورنس د خسر ويليام فيرفکس ملکيت و. فيرفکس د واشنګټن پالونکی او ملاتړ پلار شو او واشنګټن له يوې ډلې سره په ۱۷۴۸ز کال کې د «شنينادوا» په دره کې د فيرفکس د ملکيتونو ارزونه و کړه. راتلونکی کال هغه د وليام او ماري له پوهنځي څخه د ارزونکي جواز تر لاسه کړ. که څه هم واشنګټن د کار زده کولو دوديز پړاو تر سره نه کړ، فيرفاکس بیا هم د ويرجينيا د کلپپر ولسوالۍ د نقشې جوړونکي په توګه وټاکه او په دې توګه هغه د ۱۷۴۹ز کال د جولای په شلمه نېټه په کلپپر ولسوالۍ کې د خپل دفتر لپاره لوړه وکړه. هغه له سرحدي سيمو سره بلدتيا پيدا کړه او پايله په ۱۷۵۰ز کال کې يې له خپلې دندې استعفا وکړه، هغه د «بلو ريج» د لویديځو غرونو ارزونې ته دوام ورکړ. تر ۱۷۵۲ز کال پورې هغه په دې دره کې نږدې پنځلس سوه جريبه ځمکه (۶۰۰ هکتاره) رانيولې وه او د ۲۳۱۵ جريبه (۹۳۷ هکتاره) ځمکې څښتن و.
الجزایر
سرچینه
وېشنيزه:الجزاير وېشنيزه:د آفریقاهیوادونه وېشنيزه:د افریقایي اتحادیه غړي هیوادونه
په پښتو غزل کې د حمزه ونډه
زده کړې:
( ۲ : ۲ مخ )
د حمزه د غزل پيلونه :
حمزه بابا د خپل پير شيخ عبدالستار ( باچاجان ) په لارښوونه او هڅونه پښتو شاعري پيل کړه. او د پښتو ادب مړاوي بڼ ته يې سمسورتيا او دوباره ژوند ور کړ، چې پښتو ادب ته يې شاوخوا شل زره بيتونه ډالۍ او د ميراث په بڼه پرېښودل.
په پښو کې د غزل درې ډولونه دي :
( ۳ : ۱۰ – ۱۱ مخ )
په پښتو ادب کې د غزل پيل :
چې به هېر په دې ماتم زمينداور کړم
د ده غزلونه ساده او ولسي رنګ لري له همدې پيل نه د غزل مزل دوام وکړ، په لسمه هجري پېړۍ کې د غزل يو شمېر نور شاعران پيدا شول چې په غزل کې يې عشقي مطالب ځای پر ځای کړل چې علي سرور لودي د دې دورې غزل ګويه شاعر و، په همدې پېړۍ کې بي بي نېکبختې له نصيحت او دينې لارښوونو ډکې غزلې وويلې، خو د دې پېړۍ تر ټولو لوی غزل ګويه شاعر ملا ارزاني روښاني دی چې د روښاني تصوف په موضوع د غزلو بشپړ دېوان لري، حالنامه وايي چې پير روښان هم غزلونه ويلي، خو د ده غزلونه تر اوسه لاسته نه دي راغلي. د يوولسمې هجري پېړۍ په لومړۍ نيمايي کې نورو روښاني شاعرانو لکه مرزاخان انصاري ، دولت خان لواڼي، واصل او علي محمد مخلص پښتو غزل ته وده ور کړې او د تصوف موضوعات يې پکې خوندي کړي دي او د غزل ارتقاء او بره تګ ته يې لاره هواره کړې او پښتو غزل  خپل د ارتقاء او بره تګ سفر له همدې وخته پيل کړ.
پښتو ادب کې د غزل اوج :
دا د غره خټک به واړه شاعران شـي
پښتو غزل کې د حمزه ونډه :
( ۳ : ۱۱۷ مخ )
( ۹ : ۱۱ مخ )
د حمزه د غزل کړه وړه :
( ۵ : ۳۰ مخ )
د حمزه تغزل :
***
لاړمه، بيا راغلمه  اوس بيا ځــــــمـــــه
خيال ته زما هسې مضمون راغی
د حمزه تعلي :
چې خپل غزل د چا نه واورم حمزه!
د حمزه د غزل فطري انداز :
څوک چې په محفل کې چا ته نه ګوري
د حمزه د غزل تصوف او عرفان :
( ۵ : ۲۸ مخ )
پخوانيو او معاصرو شاعرانو هم د ساقي، ميخانې، پيمانه، يارانه، عشق، پروانه، ترانه، شمع، معشوق، خط وخال، زُلفې او داسې نورو مفاهيمو د پردې لاندې د خپل چاپېريال واقعيتونه ترسيم کړي دي او هم يې ترې د خپل هدف او ارمان لپاره کار اخيستی دی، زمونږ معاصر صوفي شاعر حمزه بابا هم له دغه الفاظو څخه د خپل قوميت د مفکورې د اظهار لپاره کار اخيستی دی او هم يې د خپل تصوفي او عرفاني هدف د څرګندونې لپاره.
( ۱۱ : ۹۵ – ۹۶ مخ )
د حمزه د غزل پښتون احساس :
د حمزه صيب ژوند او هنر، جذبه او احساس د ژوندانه هدف او ارمان، هيله او ارزو، پر پښتو او پښتونولۍ باندې تکيه لري، د هغه په ټولو شعرونو، نظمونو او غزلونو او نورو تاليفونو کې همدغه مضمون اوړي راوړي، پښتو او پښتونولۍ د حمزه صاحب شعر او ادب ته او د حمزه صاحب شاعرۍ پښتو او پښتونولۍ ته ډېره ښکلا، غنا او جذابيت ور بښلی دی، هغه د پښتنو د تېر تاريخ د جګې شملې په هکله توصيه کوي:
لېکن چېرې شملــــې د پخوانو مه هېـــروه
اوښکې هوښيارې شوې بهر نه راځي
د پښتني اقدارو دغه مجموعي خاکه کې يو جزء د پښتون قوم وحدت هم شامل دی، حمزه بابا د خپلې شاعرۍ په ذريعه پښتون ملت، هغه د ځان ځانۍ احساس او د دغه احساس منلي اثرات ور په ګوته کوي او ور ته وايي :
راشه اوس خو دې ځان وپېژنه شپون شه
( ۴ : ۳۸ مخ )
حجره:
چې هيڅ وخت نه وي خالي د مېلمنو نه
تکلف خو غيريت وي ، د پښتون زړه په حجره کې
مېلمه پالنه:
لاد زړه حجره کې مې پښتو کوربنه ښکاري
دا د پښتون اشنـا ته وايــــــه توقع ده د چـــــا
ځان په خپل کور کې مېلمه راته ښکاره شو
اورم چې ستونه پښتانه لري په سترګو کې
پګړۍ :
( ۵ : ۳۵ مخ )
جرګه :
( ۲ : ۵۴ – ۵۵ مخ )
( ۸ : ۱۱۷ مخ )
ننواتې :
د چا کور يا کاله ته د بښنې او عذر کولو لپاره تلنې او ور تګ ته ننواتې وايي، څو چې خپله پښېماني څرګنده کړي، ننواتې لېږل او ننواتې منل د پښتني قانون يو منلی دود دی، د ننواتې په ور تګ د مړي له بدو هم تېريږي، په ننواتې کې سپين ږيري، ملايان او مياګان استول کيږي، خو زياتره پکې ښځمنې او تور سرې برخه اخلي. د ننواتې نه منل او د هغې سرغړاوی د پښتو او پښتونوالي له قانون څخه مخالفه کړنه ګڼل کيږي، ځکه ننواتې ډېرې ښې پايلې د ځان سره لري، د پښتو غزل بابا دا ولسي قانون په دې ډول انځوروي:
بدرګه :
کله کله بدرګه هم شي شوکماره
د ژوند چول ترپايه درسره يم بدرګه کړم
نوره څه به دې ارمانه بدرګه کړم
( ۲ : ۸۱ مخ )
پخلاينه :
په پښتني چاپېريال کې د پخلاينې دود له پخوا څخه رواج لري. پښتانه که تربګني او دوښمني تر هر قوم او قبيلې ښه په نره پالي، خو د دې ترڅنګ بيا د پخلاينې دود او دستور هم ښه په نره مني.
څو انتخابي غزلې :
مــــــه کــړه بيــــړه، ودرېږه يو څو خبرې نورې دي
مشک وه د رقيب سره په تريو تندي مې پوه شو
زه به حوصله هم پښتنـــــــه ور ته پيــــدا کړم
داسې نوي نوي اسويلي بـــــــــــــــــــــــــه راپيدا کړم
يو ته يې چې قــــــدر هيڅ زمــــــــا د اوښکو نه کړې
ځکه خو واعظه دا مې مينــــــــه په سبـــــــــــــــــــــا کړم
دا خو ته ولوله چې سترګــــــو کې دي
ستا مې ښکلا، زما دې زړه واخيستو
په خوږو کې دې تراخــــــــــــه پاتې دي
پايله
11)هېوادمل، زلمی : ( ۱۳۶۶ ل ) کال، د حمزه ياد( د مقالو ټولګه )، د قومونو او قبايلو چارو وزارت د نشراتو او فرهنګي چارو رياست ( خپرندوی ).
ښاري سيمه
په ۱۹۵۰ کال کې د نړۍ ښاري نفوس یوازې ۷۴۶ مېلیونه و چې له هغه راهیسې په څو لسیزو کې ۳،۹ بېلیونو ته لوړ شوی دی. په ۲۰۰۹ کال کې د ښاري سیمو د اوسېدونکو شمېر (۳،۴۲ بېلیونه) د کلیوالي سیمو د اوسېدونکو له شمېر (۳،۴۱ بېلیونه) څخه ډېر شو او له هغه وخت راهیسې نړۍ د کلیوالۍ په پرتله ښاري شوې ده. دا لومړی ځل و چې د نړۍ ډېری نفوس په ښار کې ژوند کاوه. په ۲۰۱۴ کال کې ۷،۳ بېلیونه وګړي په دې سیاره کې اوسېدل چې له هغې ډلې د نړۍ ښاري نفوس ۳،۹ بېلیون تنه و. په هغه وخت کې د ملګرو ملتونو د اقتصادي او ټولنیزو چارو د نفوس څانګې وړاندوینه وکړه چې تر ۲۰۵۰ کال پورې به ښاري نفوس ۶،۴ بېلیونو ته وده وکړي، چې د دې ودې ۳۷٪  به د دریو هېوادونو لکه چین، هند او نایجیریا څخه وي. "ملګري ملتونه د ښارونو، ښاري سیمو او د کلیوالي سیمو په اړه معلومات خپروي، اما تقریباً په بشپړ ډول د دې سیمو په ولسي تعریفونو تکیه کوي. د ملګرو ملتونو اصول او سپارښتنې وايي چې په ټوله نړۍ کې د ښاري او کلیوالي سیمو د بېلابېلو ځانګړتیاو له امله نړیوال تعریف شونی نه دی."ښاري سیمې د ښاريتوب د بهیر له لارې رامنځته کېږي او نوره وده کوي. ښاري سیمې د نفوس تراکم او ښاري پراخوالي د شننې په ګډون د بېلابېلو موخو لپاره محاسبه کېږي
هند
د هند د ۲۰۱۱ سرشمیرنې هم د "ښاري تراکم" اصطلاح د یوځای ښاري سیمې په توګه تعریف کړه چې اصلي ښارګوټی او د هغې "پرمختیا" (نږدې ښاري څنډې) په کې شاملې دي.
چاره کئ
سرچینې
وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:کلي وېشنيزه:د کونړ کلي وېشنيزه:د ختیځو ولایتونو کلي وېشنيزه:د افغانستان کلي  وېشنيزه:د افغانستان اړونده لړليک
له سويلي افريقا څخه د پانګونې کمښت
د برتانيا د سياست جوړونکو د هڅونې هڅې
د توکم پالنې ضد خوځښت (AAM) هڅه وکړه، چې بنديزونه په برتانيا کې د د ۱۹۶۴ ز کال په عمومي ټاکنو کې د ټاکنې مسئله کړي. له نوماندانو څخه د سويلي افريقا د حکومت پر وړاندې د بنديزونو او نورو جزايي معيارونو په اړه د هغوی د دريځ څرګندولو پوښتنې وشوې. ډېری نوماندانو مثبت ځوابونه ورکړل. که څه هم د کارګر ګوند واک ته له رسېدلو څخه وروسته د توکم پالنې ضد انګېزې ته ژمنتيا له منځه ولاړه. د کارګر ګوند مشر هارولډ ويلسن (Harold Wilson) په لنډ دول رسنيو ته وويل، چې د نوموړي کارګو ګوند ځکه د سوداګريزو بنديزونو په برخه کې د بنديزونو لېوال نه و، چې ان که چېرې په بشپړ ډول اغېزناک هم وي؛ مګر هغه خلک به زيانمن کړي چې موږ يې په اړه خورا اندېښمن يو. هغه خلک افريقايان او د سويلي افريقا هغه سپين پوستي وګړي دي، چې هلته د درنښت يو څه معيار ساتلو ته اړ دي. ان لېسسن ليکي چ[ې د توکم پالنې ضد خوځښت اوس هم هيله درلوده، چې د نوی کارګر حکومت ښايي د تېر حکومت په پرتله د عامه نظريې غوښتنو ته زيات حساس وي. مګر د ۱۹۶۴ ز کال په پای ته رسېدلو سره روښانه وه، چې د کارګر ګوند ټاکنو کې د بنديزونو لګولو په اړه د حکومت هر اړخيزې ناخوښۍ لږ توپير رامنځته کړی و.
هړپه
د هړپې پخوانی ښار
منصور مہدی حکومت پاکستان نے رواں سال کو سیاحت کا سال قرار دیا ہوا ہے اور اس بارے میں اکثر بیانات اخبارات شائع ہوتے ہیں مگر عملی طور پر صورتحال کچھ اس طرح ہے کہ محکمہ آثار قدیمہ کی غفلت، عدم توجہی، مقامی لوگوں میں شعور کی کمی اور مناسب فنڈز نہ ہونے کی وجہ سے هړپه میں واقع دنیا کی قدیم ترین تہذیب کی باقیات زبوں حالی کا شکار ہو چکیں ہیں اور پانچ ہزار برس قبل اس خطہ میں آباد ترقی یافتہ قوموں کے ہاتھوں سے بنائے گئے اس شہر کے آثار معدوم ہونے لگے ہیں اور ماضی میں کی گئی کھدائی کے دوران ملنے والے قیمتی اور نایاب نوادرات چوری ہوتے چلے گئے اور اس طرح قدیم تاریخ کا جدید شہر دریافت ہونے سے پہلے ہی اجڑ گیا جبکہ وسیع رقبے پر پھیلے ہوئے آثار کی مناسب دیکھ بھال نہ ہونے کی وجہ سے سائٹ جانوروں کی آمجگاہ بن کر رہ گئی اور اس طرح ملکی سیاحت کو فروغ دینے کے حکومتی دعوے اور هړپه کو ٹورسٹ سپاٹ بنانے کا خواب ادھورا وہ گیا
هړپه کے لوگ
یہاں کے باشندے تاجر اور زراعت پیشہ تھے جبکہ ہنر مند افراد کی بھی کوئی کمی نہیں تھی۔قدیم هړپه کے آثار تقریبا ایک سو پیسٹھ ایکڑ رقبے پر پھیلے ہوئے ہیں جن کی دریافت حادثاتی طور پر 1890 میں اس وقت ہوئی جب لاہور سے ملتان ریلوے لائن بچھائی جا رہی تھی تو ریلوے ٹریک کیلئے اینٹوں کی سپلائی دینےوالے ٹھیکیدار نے هړپه میں اینٹوں کی کان دریافت کی ہوئی تھی اور یہاں سے اینٹیں لا کر ریلوے لائن کی تعمیر میں لگائی جاتی رہیں اور جب بعض افسروں نے اینٹوں کی مخصوص ساخت کو دیکھا اور تحقیق کی تو 1920 میں جا کر پتہ چلا کہ یہ اینٹیں هړپه کے قدیم شہر کی تھیں چنانچہ 1920 میں ہی اس علاقے کو حکومتی تحویل میں لے لیا گیا۔مگر تب تک قدیم تاریخ کا یہ جدید شہر اجڑ چکا تھا اور جب اس وقت کی حکومت نے یہاں پر کھدائی کا کام شروع کیا تو نامناسب حالات کی وجہ سے یہاں سے ملنے والے نوادرات کی حفاظت نہ ہو سکی
د اسلامي حزب (حکمتیار) چاپي رسنۍ
۱- شهادت نشريه ۲- البدر نشريه ۳- شفق نشريه ۴- شفق مجله ۵- د الموقف العربي مجله ۶- هجرت مجله ۷- الموقف انګرېزي مجله ۸- الجهاد مجله (په عربي ژبه ) ۹- اميد نشريه ۱۰- امېد مجله ۱۱- مجاهدين مجله ( په انګرېزي ژبه ) ۱۲- زن مسلمان ۱۳- شهادت جوانان ۱۴- سيمای شهيد ۱۵- افق ۱۶- النور (البته دا د یونس خالص د څانګي لخوا خپرېده) ۱۷- شاهد ۱۸- آزاد ورځپاڼه (؟) ۱۹- الصبح (په عربي ژبه )
شمالي اتحاد
قوماندانان او ډلې
د شمالي ټلوالې قوماندانان یا خپلواک و او یا هم له دغو سیاسي ډلو نه یوې ته اړوند وو:
مارکسيزم
عمومي کتنه
مارکسیستي اقتصاد او پلويان يې سرمايه داري له اقتصادي پلوه بې ثباته او د وګړو د ژوند اړوندو معيارونو ښه کولو په برخه کې ناتوانه بولي، ځکه چې د پوځي يرغل په ترڅ کې د کارکوونکو د معاشونو او ټولنيزو ګټو د کمولو له لارې د بیې راټيټېدو د جبران کولو ته به اړتيا ولري. د تولید سوسیالیستي طریقه به د کارګرانو په وسیله د انقلاب له لارې د انسانیت د تولید د طریقې په توګه د پانګوالیزم بریالیتوب ومومي. د مارکسیستي ناورین د نظريې له مخې: سوسياليزم يوه ناگزيرتيا نه ده، بلکې يوه اقتصادي اړتيا ده.
رېښه
انګلز د مارکس یا د هغه د نظر د بیانولو لپاره د مارکسیزم اصطلاح له کارولو ملاتړ نه کاوه. هغه داسې ادعا وکړه، چې دا اصلطلاح د یوه بلاغي معیار په توګه د هغو کسانو په بېلابېلو عبارتونو، لکه: لاسالیان په وسیله په ناوړه توګه او سپکاوي سره کارول شوې، چې هڅه یې کوله، ترڅو ځان د مارکس د ریښتینو پلویانوپه توګه معرفي کړي. په ۱۸۸۲ز کال کې انګلز ادعا وکړه، چې مارکس د پل لافارګ په نامه یو کس چې ځان یې مارکسیست باله، هغه یې په دې جملې سره انتقاد کړی دی، چې که چېرې د لافارګ نظریې مارکسیستي وبلل شي، نو «یو څه روښانه دي او هغه دا چې زه شته یم، لافارګ مارکسیست نه دی.»
د سرمایه دارۍ نقد کول
استثمار یا په کار اچونه د اضافي کار مسئله ده – یعنې په سوداګریزو توکو کې د ترلاسه کېدونکي کار څخه زیاته اندازه ترسره شوی کار. استثمار د هرې طبقاتي ټولنې یوه ټولنیزه - اقتصادي ځانګړنه ده او دغه راز د ټولنیزو طبقاتو یوه له اصلي توپیرونکو ځانګړتیاوو څخه ده. د تولیدي وسایلو د کنترول لپاره د یوې ټولنیزې طبقې ځواک، د نورو طبقو د استثمار زمینه برابروي. په سرمایه دارۍ کې د کار د ارزښت نظریه یوه عملیاتي اندیښنه ده، چې د هغه په اساس د یو سوداګریز توکي ارزښت د یاد توکي د تولیدولو له ټولنیز کاري وخت سره برابر دی. په دې ډول شرایطوکې اضافي ارزښت - د تولید شوي ارزښت او د کارکوونکي په وسیله د ترلاسه شوي ارزښت ترمنځ توپیر - د اضافي کار له اصطلاح سره مترادف دی او له همدې امله، د سرمایه دارۍ استثمارله کارکوونکي نه د اضافي ارزښت ترلاسه کولو په توګه ترلاسه کیږي.
حضرت محمد ویاړ
دندې
حضرت محمد وياړ پر ۱۳۵۲ ل کال په پښتو ټولنه کې د پلټونکي په توگه په دنده وگومارل شو. وروسته يې د کابل مجلې د مرستیال په توگه دنده پيل کړه. کله چې پر ۱۳۵۷ لمریز کال د افغانستان د علومو اکاډمي په اوسنۍ بڼه جوړه شوه، حضرت محمد ویاړ د دغې اکاډمۍ د علمي غړیتوب ویاړ تر لاسه او د پښتو ژبې او ادبیاتو په انستیتیوت کې يې په علمي څېړنو پیل وکړ. نوموړی پر ۱۳۶۹ ل ل کال د آزادو ټاکنو په ترڅ کې د ژبو او ادبیاتو مرکز د فولکلور او شفاهي ادبیاتو د څانگې د آمر په توگه وټاکل شو. بیا څه موده د دغې څانگې علمي غړی و، خو څو کاله دمخه یو ځل بیا د دغې څانگې مسوولیت ور وسپارل شو، چې تر اوسه په همدغې دندې بوخت وو.
حضرت محمد ویاړ په خپل نږدې څلوېښت کلن فرهنگي ژوند کې افغاني فرهنگ په تېره بیا پښتو ژبې او ادبیاتو ته نه هېرېدونکي خدمتونه کړي دي. نوموړي په خپل فرهنگي ژوند کې ځانگړي آثار او مقالې کښلي، چې علمي، څېړنیز ارزښت لري او د دې ترڅنگ يې شاگردان هم روزلي او په وروستیو کلونو کې يې ځینو هندیانو ته هم د پښتو ژبې د زده کړې تدریس کړی دی. څېړنوال حضرت محمد ویاړ په دولتي رتبه کې د مافوق او علمي رتبه کې تر څېړنواله پورې رسېدلی وو. نوموړی پر دې سربېره، چې یو ښه څېړونکی او استاد وو، د غوره او نېکو اخلاقو خاوند هم وو؛ له دوستانو او همکارانو سره يې د یوه نږدې دوست او ورور په څېر کار او چلند کاوه.
روسیې جمهوریت پلازمېنې
وېشنيزه:روسیه وېشنيزه:روسیې جمهوریت پلازمېنې
تنكۍ پاڼې
تنکۍ پاڼې د محمد طاهر کاڼي د پښتو شعرونو ټولگه ده. په دغه ټولگه کې د شاعر ، ليکوال او ژباړن ۶۵ شعرونه راټول شوي چې ډېری یې غزلونه دي. پر دغه کتاب سرڅېړونکي زلمي هېوادمل او ډاکتر لطيف بهاند سريزې ليکلې دي. کتاب ټول اویا مخه دی. دغه شعري ټولگه پر ۱۳۷۹ لمريز (۲۰۰۰) زېږدي کال په مسکو کې چاپ شوې او چاپ شمېر یې پېنځه سوه ټوکه دی. د کتاب چاپي لگښت ښاغلي فخرالدین پتوال ورکړی دی.
وېشنيزه:پښتو شعري ټولگې وېشنيزه:پښتو کتابونه
پولي اصلاحات
افغانستان او پولي اصلاحات
وېشنيزه:اقتصاد وېشنيزه:پیسۍ
سپما (پس انداز)
د پس انداز زیاتوالی لپاره د دولت مسولیت:
د ثور انقلاب
له انقلاب وروسته حکومت
د داوود خان له حکومته خوابدو خلکو د انقلاب هرکلی وکړ. د ملکي حکومت تر جوړېدو مخکې، ډګروال عبدالقادر او PDPA انقلابي شورا د ۱۹۷۸ز کال د اپریل له ۲۷مې د درې ورځو لپاره د هېواد مشري وکړه. په پای کې خلق ډلې د نور محمد تره کي په مشرۍ ملکي حکومت جوړ کړ. داسې ښکارېده، چې لومړنۍ کابینه د خلقیانو او پرچمیانو ترمنځ د رتبې په اساس په احتیاط جوړه شوې وه. تره کی (خلقی) لومړی وزیر، کارمل (پرچمی) د لومړي وزیر مرستیال او حفیظ الله امین (خلقی) د بهرنیو چارو وزیر و. د خلق او پرچم یووالی لنډمهالی و، امین او جنرال محمد اسلم وطنجار په یوه غونډه کې وویل چې: انقلاب د خلق کار و او پرچم په کې ونډه نه لرله. تره کي او امین د جولای په لومړیو کې ډېری پرچمیان له دولتي مقامونو ګوښه کړل. کارمل چکسلواکیا ته د سفیر په توګه واستول شو. د ۱۹۷۸ز کال په اګسټ کې، تره کي او امین وویل چې: پر یوې دسیسې پوه شوي؛ نو د کابینې څو غړي یې اعدام او یا بندیان کړل. ان د ثور د انقلاب پوځي مشر جنرال عبدالقادر یې د شوروي تر یرغل او د ۱۹۷۹ز کال په وروستیو کې د مشرۍ تر بدلون پورې بندي کړ. د ۱۹۷۹ز کال په سپټمبر کې د تره کي وار و، چې د انقلاب قرباني شو او د امین له خوا اعدام شو.
د ناټو پراخونه
د جرمني بيا يو ځای کېدنه
له سړې جګړې څخه وروسته د ناټو لومړۍ پراخېدنه د ۱۹۹۰ ز کال د اکتوبر پر ۳ مه د جرمني په بيا يو ځای کېدنې سره وشوه. دا هغه مهال و، چې پخواني ختيځ جرمني د جرمني د فدرالي جمهوريت او اتحاد برخه شو. ذکر شوې يو ځای کېدنه، د ياد کال په لومړيو کې په دوه جمعه څلور تړون (Two Plus Four Treaty) کې هوکړه شوې وه. په ناټو کې د يو متحد جرمني د شوري تصويب د خوندي کولو په موخه هوکړه شوې وه چې په پخواني ختيځ جرمني کې به بانديني سرتيري او هستوي وسلې نه ځای پر ځای کېږي. که څه هم ياده موضوع کېدای شي، د تړون د خبرو اترو پر مهال راپورته شوې وي، مګر د جرمني د بيا يو ځای کېدنې په اړه، د ۱۹۹۰ ز کال د سپټمبر او اکتوبر په تړونونو کې د ناټو پراخېدنې هيڅ يادونه نشته. د ناټو د غړو دولتونو د استازو په توګه Hans-Dietrich Genscher او James Baker ښايي په نارسمي ډول ژمنه کړې  وي يا نه وي کړي، چې د دوی پر مهال دې د ختيځ المان په ختيځ کې ناټو نه پراخېږي او له شوروي سيالانو سره معاصرې خبرې اترې د تاريخپوهانو او د نړيوالو اړيکو د پوهانو په منځ کې د اوږدې مودې د اختلاف مسئله ده.
توافق
توافق څه شی دی
توافق تل ساده موضوع نه ده، چې د یو معین چاپېریال لپاره ايډيالی/خيالي فينوټايپ (ظاهري ځانګړنې/اوصاف) تکامل ته ورسېږي. یو ژوندی موجود باید د خپل تکامل او ودې په ټولو پړاوونو کې ژوندی وي. چې دا چاره د ژونديو موجوداتو د چلند او بشپړتيا/تکامل لپاره محدودیتونه رامنځته کوي. یو له اصلي محدودیتونو نه چې خورا بحث پرې شوی د هر جنټکي او فینوټايپي بدلون لپاره د تکامل په پړاو کې د نسبي کوچني‌والي لازموالی دی، ځکه د ودې سیستمونه ډېر پېچلي او له یو بل سره تړلي دي. له دې سره مشخصه نه ده چې نسبي کوچني‌والی به څه معنی ولري، په بوټو/نباتاتو کې یو نستاً لوی جنټکي بدلون دود دی چې د ایوکاریوت اېندو سېمبوایزس (eukaryotic endosymbiosis) سرچینه یې یو څرګند مثال دی.
کامالا هریس
۲۰۱۰ ز کال
په عمومي ټاکنو کې هغه د لاس انجلس د سیمه ییز جمهوري غوښتونکي څارنوال سټیو کولي (Steve Cooley) سره سیالي وکړه، هغه څوک چې تر ډېره یې د دغې سیالي رهبري وکړه. کولي د خپلواک نوماند په توګه ګډون وکړ او ځان یې د جمهوري غوښتونکي والي له نوماند مېګ وایټ من (Meg Whitman) له کمپاین لرې کړ. ټاکنې د نومبر په دویمه ترسره شوې، خو د پستي او موقتو رایو د شمېرلو له اوږد پړاو وروسته، کولي د نومبر په ۲۵ مه خپله ماتې ومنله. هاریس د ۲۰۱۱ ز کال د جنوري په درېمه لوړه وکړه؛ هغه لومړنۍ مېرمن، لومړنۍ افریقايي امریکايي او لومړنۍ سویلي اسیایي الاصله امریکايي وه، چې د ایالت په تاریخ کې یې د لویې څارنوالۍ څوکۍ خپله کړه.
باراک حسين اوباما
د ټاکنو لگښت
د ٢٠٠٨ کال په جنورۍ مياشت کې اوباما ٣٢ ميليونه ډالره مرسته تر لاسه کړه، په داسې حال کې چې هيلري کلنټن اړ شوه چې د ټاکنيزو مبارزو لپاره له خپل شخصي حسابه پنځه ميليونه ډالره واخلي.
سياسي دريځونه
اوباما د يو ليبرال دريځي سناتور په توگه خپل دريځ ټينگ کړ او د ښوونې او له ايډز سره د مبارزې په څېر موضوعگانو کې يې له جمهوري غوښتونکو سره همکاري وکړه.
منطق (استدلال)
منطق په جراوبحث کې د تعقل یا استدلال د ډولونو څېړنه او د یوې مسئلې د ارزولو لپاره د معیارونو را منځ ته کول دي. په تعليلي استدلال یا له جز څخه کل ته استدلال کېدای شي، یا معتبر یا صحیح وي. په معتبر استدلال کې، منطقي فرضیې په پایله باندې ټینګار کوي، حتی که یوه یا څو منطقي فرضیې غلطې وي، نو پایله غلطه ده؛ په صحیح استدلال کې، صحیح منطقي فرضيې په صحیح پایله باندې ټینګار کوي.
رېښه پېژندنه
د دې لغت لاتین رېښه arguere  (چې د روښانه کولو، پېژندلو، ثبوت کولو او داسې نورو په معنا ده) د هند-اروپایي کلمې argu-yo- یوه بڼه ده چې د arg پسوند ډول دی او د (روڼ یا سپین) په معنی دی.
د مذهب خپلواكي
د فطري حقونو نظریه:
د اخلاقي حقوقو نظریه د حقوقو له پخوانیو نظریاتو څخه یوه ده. ددې نظریې له مخې حقوق اکثرا په مروجو ټولنیزو اقدارو باندې ولاړ و‎ي. ددې د پلي کولو لپاره د مکافاتو او مجازاتو لپاره کومه قوه نه وي بلکه عامه رایې یې خپله پلي کوي. دا حقونه هر ځای شته لیکن کوم قوانین چې د حقونو د قوانینو برخه نه وي هغه یواځې د ژبې حیثیت لري نه د قانون. دا حقوق د فطري قانون برخه هم دي.
اقتصادي حقونه: ( Economical Rights)
۴- د نقل و حرکت د ازادۍ حق: د هر دولت اتباع باید په دولت کې هر ځای ته د تگ او راتگ او د نقل وحرکت ازادي ولري او هر چېرې چې غواړي استوگنه کولی شي او د کوم جرم له ارتکاب څخه پرته باید بندې او یا توقیف نه کړی شي.
هر انسان له خپلې ژبې او کلتور سره مینه لري ځکه نو هغه ته باید دا حق ورکول شي چې په خپله ژبه لیک لوست او خبرې وکړي اوله خپل کلتور سره سم ژوند وکړي.
له دې څخه مطلب دادی چې ټول اتباع باید له قانون سره سم د ساتنې مساوي حقونه ولري. او هغه په قضا کې له کوم توپیر څخه پرته په نورو خپل حق و مني. ۸-  د عزت حق:
سیاسي حقوق: ( Political Rights)
۲- د استازیتوب حق: کچېرې د دولت کوم تبعه د استازیتوب استعداد ولري نو هغوی ته باید په ټاکنو کې د نوماند کېدلو یا کاندیداتورۍ حق ورکول شي.
له هیواد څخه د د باندې وتلو په صورت کې د اتباعو د ژوند او شتو ساتنه د دولت په غاړه وي.
په اسلام کې بنسټیز حقونه:(Fundamental Rights in Islam)
اسلام بنسټیز حقونه په بشپړه توگه له طبعي  غوښتنو سره همغږي کړي دي چې له لاندې نکتو څخه معلومېږي.
کولالي
کولال له خټو څخه لوښي جوړوي او په دې ډول جوړ شوي لوښي ته خټين لوښی وايي. د خټکیو ترټولو مشهورو لوښو کې، موږ کولی شو د خټکیو کڅوړو او کڅوړو یادونه وکړو. د شیشې د شهرت دمخه، د خاورې لوښي د انسان ترټولو عام کانتینر و. د لوښو په صنعت کې تر ټولو ښه خاوره خټه ده، چې د اوسپنې د لوړ مقدار شتون له امله سور رنګ لري. لوښي یو له لومړنیو انساني صنعتونو څخه دی. که څه هم د هغې اصل په روښانه توګه نه دی څرګند شوی، مګر د لرغونو موندنو څخه دوی د سمر لرغونی ځمکه پیژني، او البته، د جیروفت تمدن وروستي کشف د دې تیوري په اړه شکونه راپورته کړي. د سنډل په نامه تمدن چې د وروستیو کیندنو له مخې شپږ زره کاله وړاندې پیژندل شوی او په جیروفټ کې کشف شوی ټبلیټ د مطالعې لپاره امریکا او فرانسې ته استول شوی و چې د شیکاګو او پاریس د پوهانو له خوا وپیژندل شو او پایلې یې وښودله چې دا سیمه د سوسا تمدن د لیکلو له لیکې څخه ۳۰۰ کاله پخوانۍ ده.
د کولالۍ شاليد
د لوښو جوړول د هغه وخت پورې اړه لري کله چې خلک په میدانونو کې اوسېدل او لومړی کلی جوړ شو او دا یو استوګن و. دا کانتینرونه معمولا د خواړو ذخیره کولو لپاره جوړ شوي. د خټو لوښي نه ویجاړونکي دي؛ خو له بلې خوا، د دغو کانتینرونو ترلاسه کول دا ممکنه کړې چې د لومړنیو انسانانو د ژوند مهمې برخې تشریح کړي. د لوښو د جوړولو او بدلولو مرحلې په لاندې ډول دي:
ختيځ هند کمپنۍ
ختیځ هند ته لومړني سفرونه
د ۱۶۰۸ زکال په لومړیو کې الکساندر شارپي (Alexander Sharpeigh) د دغې کمپنۍ د Ascension بېړۍ کپتان او د څلورم سفر مشر شو. له دې وروسته دوه بېړیو Ascension او Union (ریچارډ راولز یې کپتاني کوله) د ۱۶۰۸ زکال د مارچ په ۱۴ مه حرکت وکړ، خو په لار کې ورکې شوې.
په ځنګل باندي دژونديو فکتورونه اغیزې
دژونديو او غير ژونديو فکتورونو ترمنځ توپير
دژونديو فکتورونوترمنځ اړيکې په لاندې ډول دي: ١- Intra-specific interactions:- ديوى نوعى دافرادو ترمنځ خپل منځي اړيکو ته ويل کيږي لکه دبلوط دنوعې دافرادوترمنځ درطوبت اوغذايي موادودلاسته راوړلو په منظورخپل منځي اړيکې ٢- Inter-specific interactions : دبيلا بيلو انواعودافرادوترمنځ اغيزې ترڅيړنې لاندې نيسي لکه دQuercus اوEucalyptus انواعودافرادوترمنځ اغيزې دغه متقابلې اغيزې دژونديو فکتورونو دبقا لپاره ډيرې اړينې دي دا ډول متقابلې اغيزې په لاندې توګه طبقه بندي کيږي: ۴.۱ـ ګډ ژوند (Symbiosis) يو پراخه کټګوري ده چې دګډ ژونديا ارتباط په توګه تعريفيږي يا دبيلابيلو افرادو ترمنځ اړيکى دګډ ژوندپه نوم ياديږي اويا په بل عبارت هرهغه اړيکى چې پکې دوه انواع يوله بل سره نږدى يا ګډژوندکوي (Symbiosis) بلل کيږي  په (Symbiosis) کې بياParasitism, Mutualism او Commensalisms  شامل دي چې په لاندې ډول تشريح کيږي: ۴.۱.۱ـ Mutualism هغه سيمبيوتيکي اړيکه ده چې پکې دواړو ژونديو موجوداتو ته ګټه يا فايده رسيږي د مثال په ډول دشاتو مچيو او هغه نباتاتو ترمنځ اړيکې چې دوى پکې ګرده اچونه ترسره کوي پدى حالت کې دشاتو مچۍ دنبات دشيرې څخه دغذا په اخيستلوسره ګټه کوي او نبات بيا نورو نباتاتو ته دګردې په خپرولو سره ګټه ترلاسه کوي چې ددې له امله دنباتاتو دتکثري بريا احتمال زياتيږي.