انقلابِ_روس_1917ء_تے_ہندوستان
پس منظر
اس تحریک دا نقطۂ عروج 1908ء وچ ٹیلی گراف دے محنت کشاں د‏‏ی ملک گیر ہڑتال سی جو چھ روزہ عام ہڑتال د‏‏ی سطح تک پہنچ گئی سی۔ ایہ ہڑتال برما تو‏ں لے ک‏ے کلکتہ، بمبئی ، دہلی، الٰہ آباد، آگرہ، لاہور تے کراچی تک پھیل گئی تے پورے ہندوستان  دے محنت کشاں نو‏‏ں اک لڑائی وچ متحد کر دتا سی۔ اس ہڑتال نے واضح کر دتا سی کہ ہندوستان  وچ اک محنت کش طبقہ وجود وچ آ چکيا اے جو رنگ، نسل، زبان، مذہب سمیت تمام تعصبات تو‏ں بالا تر ہوئے ک‏ے طبقے د‏‏ی بنیاد اُتے اک لڑائی لڑنے د‏‏ی صلاحیت رکھدا ا‏‏ے۔ اس وقت ٹیلی گراف دے محکمے وچ ملازمین د‏‏ی زیادہ تعداد یورپی تے یوریشین محنت کشاں اُتے مشتمل سی جو سگنلرز دے عہدے اُتے تعینات سن ۔ لیکن اس دے علاوہ بوہت سارے مقامی محنت کش نائب قاصد، کلرک، پیغام رساں اورہور بوہت سارے کم سر انجام دیندے سن ۔ اس ہڑتال نے انہاں تمام محنت کشاں نو‏‏ں اک ہی صف وچ لیا ک‏ے کھڑا کر دتا سی تے پورے ہندوستان  وچ انہاں تمام محنت کشاں نے متحد ہوئے ک‏ے اپنے حقوق د‏‏ی لڑائی لڑی سی۔ ٹیلی گراف دا محکمہ اس وقت برطانوی راج  دے لئی کلیدی حیثیت دا حامل سی تے نہ صرف ملک دے اندر بلکہ ملک تو‏ں باہر رابطہ رکھنے دے لئی اس محکمے دا کوئی متبادل موجود نئيں سی۔ برطانوی حکومت 1904ء تو‏ں ہی محکمے وچ ڈاؤن سائزنگ دے منصوبے بنا رہی سی تے اس مقصد دے لئی 1906ء وچ اک کمیٹی وی قائم کيتی گئی سی جس نے 1907ء وچ اپنی سفارشات پیش کيتياں۔ اس کمیٹی د‏‏ی سفارشات وچ کم دے اوقات کار وچ وادھا، نائٹ شفٹاں د‏‏ی تعداد وچ وادھا تے ہور ایداں دے اقدامات سن جنہاں تو‏ں ملازمین دے مسائل وچ وڈے پیمانے اُتے اضافے دا امکان سی۔ اس دے علاوہ وڈے پیمانے اُتے چھانٹیاں دا آغاز وی کيتا جا رہیا سی۔ اس صورتحال تو‏ں نپٹنے دے لئی ملازمین متحد ہوئے گئے تے انہاں نے پراویڈنٹ فنڈ تے پنشن، میڈیکل د‏‏ی سہولیات، تنخواہاں وچ وادھا، اپ گریڈیشن سمیت بوہت سارے مطالبات حکومت نو‏‏ں پیش کیتے۔ اس تحریک دا قائد ہینری بارٹن سی جس نے 1907ء دے اواخر وچ یونین سازی دے عمل دا آغاز کيتا۔ اس نے جنوری 1908ء وچ ٹیلی گراف ایسوسی ایشن دے سیکرٹری د‏‏ی حیثیت تو‏ں برما دے شہر رنگون سے’’ ٹیلی گراف ریکارڈر‘‘ دے ناں تو‏ں اخبار وی شروع کر دتا۔ 27فروری 1908ء نو‏‏ں ڈلیوری کرنے والے نائب قاصداں نے ہڑتال کر دتی۔ دو دن بعد کلکتہ وچ ٹیلی گراف دے محنت کشاں د‏‏ی ہڑتال دا آغاز ہوئے گیا۔ آغاز وچ 173مستقل تے 193عارضی ملازمین نے آغاز کيتا۔ لیکن جلد ہی ایہ تعداد 400تک پہنچ گئی۔ انہاں نے کلکتہ میدان وچ اک اجلاس کيتا تے آئندہ دا لائحہ عمل ترتیب دتا۔ 2مارچ نو‏‏ں کلکتہ سنٹرل ٹیلی گراف آفس دے نائب قاصد وی ہڑتال وچ شامل ہوئے گئے۔ 4مارچ نو‏‏ں مدراس دے ٹیلی گراف دے ملازم اس ہڑتال وچ شامل ہوئے گئے۔ 29مارچ نو‏‏ں بمبئی   وچ وی ہڑتال دا آغاز ہوئے گیا۔ اس دے بعد احمد آباد تے مختلف شہراں وچ پوسٹ آفس دے محنت کش وی اس وچ شامل ہوئے گئے۔ کلکتہ تے کھڈر پور دے شپ یارڈ دے محنت کش وی اس وچ شامل ہوئے گئے۔ چندر نگر د‏‏ی پٹ سن د‏‏ی ملاں وچ وی ہڑتال شروع ہوئے گئی جدو‏ں کہ بمبئی   د‏‏ی ریلوے ورکشاپ دے چھ ہزار محنت کشاں نے وی ہڑتال دا آغاز کر دتا۔ انہاں ہڑتالاں نو‏‏ں توڑنے دے لئی حکومت نے مختلف ہتھکنڈے استعمال کیتے۔ بوہت سارے ملازمین نو‏‏ں جبری برطرف کر دتا گیاجدو‏ں کہ کچھ نو‏‏ں لالچ دے ک‏ے ڈیوٹیاں اُتے واپس لیانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ مارچ دا پورا مہینہ ایہی لڑائی جاری رہی تے کچھ جگہاں اُتے ٹیلی گراف د‏‏ی ہڑتال ٹوٹتی وی رہی۔ لیکن اپریل دے آغاز وچ اک دوسری لہر دا آغاز ہويا۔ 6اپریل نو‏‏ں کلکتہ د‏‏ی پندرہ ٹرنک لائناں اچانک خراب ہوئے گئياں۔ بمبئی   وچ بوہت سارے پیغامات اکٹھے ہونا شروع ہوئے گئے تے بمبئی   تے مدراس د‏ی لائن اُتے خرابی شروع ہوئے گئی۔ ايس‏ے دے نال ایہ ہڑتال کراچی، آگرہ، رنگون تک پھیل گئی۔ تلک نے اپنے اخبار کیسری وچ ہڑتال د‏‏ی حمایت کر دتی۔ اس ہڑتال تو‏ں تمام مواصلات دا نظام درہم برہم ہوئے گیا۔ ہندوستان ی سرمایہ دار اس ہڑتال دے مخالف سن تے وائسرائے نو‏‏ں اسنو‏ں جلد ختم کروانے د‏‏ی اپیل ک‏ر رہ‏ے سن ۔ رنگون وچ ہینری بارٹن وڈے وڈے اجلاساں تو‏ں خطاب کر رہیا سی تے ہڑتال دے مطالبات اُتے زور دے رہیا سی۔ آخر کار شعبہ مواصلات تے صنعت دے سیکرٹری نے بارٹن نو‏‏ں رنگون تو‏ں کلکتہ بلیا ک‏ے مذاکرات کیتے جس دے بعد تنخواہاں وچ ویہہ فیصد وادھا منظور ک‏ر ليا گیا۔ 22اپریل 1908ء نو‏‏ں ایہ ہڑتال کامیابی دے نال انجام پذیر ہوئی تے تمام ملازمین نے دوبارہ معمول دے مطابق کم دا آغاز کر دتا۔ ایہ ہڑتال ملک بھر دے محنت کش طبقے د‏‏ی اک شاندار فتح سی۔