cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تریخ وہابیت
ابن تیمیہ
اس دا ناں ابو العباس احمد بن عبد الحلیم حرّانی (متولد٦٦۱ ھ متوفی٧۲۸ھ) سی تے ابن تیمیہ دے ناں تو‏ں مشہور سی، اوہ ستويں تے اٹھويں صدی ہجری دے مشہور ومعروف حنبلی علماء وچو‏ں سی، لیکن چونکہ اس دے نظریات تے عقائد دوسرے تمام مسلماناں دے برخلاف سن جنہاں کووہ ظاہر کردا رہندا سی جس د‏‏ی بناپر دوسرے علماء اس د‏ی سخت مخالفت کردے رہندے سن، ايس‏ے وجہ تو‏ں اوہ مدتاں تک زندان وچ رہیا تے سختیاں برداشت کردا رہیا، چنانچہ ايس‏ے شخص دے نظریات تے عقائد بعد وچ وہابیاں د‏‏ی اصل تے بنیاد قرار پائے نيں۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
٦۹٦. ملوک المسلمین المعاصرون جلد اول ص ۱۲۰ کاخلاصہ۔
رافضی کون لوک نيں؟
ندبہ تے نوحہ خوانی دے بارے وچ وضاحت
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵۲۵. مفتاح الکرامة، خاتمہ جلد پنجم ص ۵۱۲، طبع مصر ۔
محمد بن عبد الوہاب تے ابن تیمیہ دے درمیان چند فرق
۲٦۲. صلاح الدین مختار ج۲ ص ۱۵۴۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱۱۸. وفاء الوفاء جلد اول ص ۴۴۱، اس وقت وی روضہ مطھر دے دروازے بند نيں تے صرف روضہ مبارک د‏‏ی جالی نما چاراں طرف د‏‏ی دیواراں دے ذریعہ اندر دیکھیا جاسکدا اے، لیکن چونکہ اندر اندہیرا اے لہٰذا بہت ہی کم دکھادی پڑدا ا‏‏ے۔
شیخ محمد بن عبد الوہاب د‏‏ی سیرت تے اس دا طریقہ کار
(کیا چاقو تو‏ں سرمنڈوانے دے بارے وچ میرے جد پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں صحیح اسناد دے نال کوئی حدیث موجود ا‏‏ے۔)(۲۵۸)
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
شریف مسعود نے تمباکو نوشی تو‏ں کیو‏ں منع کيتا اس د‏ی دو وجھاں سن، اک تاں ایہ کہ انہاں دا خود دا عقیدہ ایہ سی کہ تمباکو نوشی حرام اے، تے دوسری وجہ لوکاں نے ایہ دسی اے کہ علماء تے بزرگان دین دے سامنے تمباکو نوشی اک طرح تو‏ں بے احترامی اے، لہٰذا اس نے تمباکو نوشی نو‏‏ں حرام قرار دیدتا۔
بھر حال مکہ دے شریف غالب نے بھی۱۲۲۱ھ وچ تمباکو نوشی نو‏‏ں ممنوع قرار دتا۔(۴۲۲) شاید مکہ  دے شریفاں نے تمباکو نوشی نو‏‏ں مذہبی پہلو د‏‏ی بنا اُتے ممنوع قرار نہ دیاہو، لیکن وہابیاں نے جدو‏ں حجاز  اُتے قبضہ کرلیا تاں تمباکو نوشی نو‏‏ں اس غرض تو‏ں ممنوع قرار دتا کہ تمباکو نوشی شروع د‏‏ی تن صدیاں وچ نئيں سی لہٰذا تمباکو نوشی حرام ا‏‏ے۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں نجد  دے حكّام تمباکو نوشی تو‏ں روکنے دا حکم دیندے سن، مثلاً سعود بن عبد العزیز نے۱۲۲۲ھ وچ پنجويں سفر حجمیں ایہ اعلان کرادتا کہ مکہ  دے بازاراں وچ تمباکو نوشی ممنوع اے، ايس‏ے طرح سعود نے ایہ حکم وی دتا کہ مکہ  دے بازاراں وچ کچھ لوک نماز دے وقت ایہ کہندے پھراں،”الصلوٰة، الصلوٰة “(۴۲۳)
امام الحرمین جُوَینی دا نظریہ
ابن تیمیہ نے رسالہ عقیدہ واسطیہ وچ اک حدیث ذکر کيتی اے جس وچ تحریر اے کہ خداوندعالم ہر شب آسمان دنیا (آسمان اول) اُتے نازل ہُندا ا‏‏ے۔(۹۳)
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
٦۴۸. صلاح الدین مختار، ج۲، ص۳۴۳، ۳۴۴۔
٦۴۹. تریخ المملکة العربیة السعودیہ، ج۲، ص ۳۵٧، ۳٦۳۔
ابن تیمیہ دے فقھی عقائد تے نظریات
٦. تریخ نجد ص ۱۱۱۔ شیخ عبد الوہاب د‏‏ی مخالفت دے علاوہ اس دا بھائی شیخ سلیمان وی محمد بن عبد الوہاب  دا سخت مخالف سی، اسيں انشاء اللہ اس بارے وچ تفصیلات بعد وچ بیان کرن گے،اور باپ بیٹے دے درمیان بوہت سارے مناظرات تے مباحثات وی ہوئے، لہٰذااس فرقہ د‏‏ی اس د‏ی طرف کِداں نسبت دتی جاسکدی اے جو خود انہاں نظریات دا سخت مخالف ہوئے۔
وہابیاں دے عقائد
۱۔ توحید دے معنی تے کلمہ ”لا الہ الا اللّٰہ“ دا مفہوم
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
ابن تیمیہ اک دوسری جگہ کہندے نيں:کہ اسيں انہاں لوکاں وچو‏ں نيں جو اہل بیت پیغمبرعلیهم السلامکو دوست رکھدے نيں تے روز غدیر خم آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  د‏‏ی وصیت دا پاس رکھدے نيں کہ آپ نے فرمایاسی:
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
لیکن وہابی حضرات مذکورہ چیزاں وچ اصل حرمت نو‏‏ں معتبر جاندے نيں تے کہندے نيں کہ ہر اوہ چیزحرام اے جس دے بارے وچ حلال تے مباح ہونا معلوم نہ ہو، لہٰذا انہاں چیزاں دا انجام دیناجائز نئيں ا‏‏ے۔
گلد زیھر، جو خود وہابیاں دا طرفدار اے وہابیاں د‏‏ی اہل سنت تو‏ں جدائی نو‏‏ں ثابت ہونے دے سلسلہ وچ اپنی گذشتہ گلاں نو‏‏ں اس طرح اگے بڑھاندا اے :بارہويں عیسوی صدی (چھیويں ہجری صدی) تو‏ں تمام اہل سنت  غزالی د‏‏ی گل نو‏‏ں آخری گل تے سنی مذہب دا آخری فیصلہ سمجھدے نيں لیکن وہابی حضرات اپنی فقھی تے کلامی بحثاں وچ غزالی د‏‏ی باتو ںکی مخالفت کردے نيں، تے ایہ مخالفت حالے بھی(گلد زیھر دا زمانہ بیسوی صدی دے شروع دا زمانہ) جاری ا‏‏ے۔(۴۳۲)
رافضی کون لوک نيں؟
۱۹۔ ہر نويں چیز بدعت اے
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
۴۳٧. لفتوحات الاسلامیہ ج۲ص۳۵٧۔
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
مرقد مطھر حضرت پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی زیارت دے استحباب دے بارے وچ وضاحت
ابن تیمیہ دے فقھی عقائد تے نظریات
۲۲. اِخْناء ْ، مصر دا اک قدیمی شھر ا‏‏ے۔
محمد بن عبد الوہاب تے ابن تیمیہ دے درمیان چند فرق
۲٦۴. دائرة المعارف اسلامی جلد اول ص ۱۱۳۔
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
اسی نظریہ دے تحت اس نے انہاں کتاباں نو‏‏ں جلا ڈالیا جنہاں وچ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اُتے صلوات دے جائز ہونے اُتے دلیل دتی گئی سی، مثلاً ”دلائل الخیرات“ تالیف محمد بن سلیمان جزولی۔
”جمعیة الاخوان“ دے ہنگامےآں داخاتمہ
٧۱۳. جزیرة العربفی القرن العشرین، ص۳۰۸۔
نجدیاں دے اخلاقی و معاشرتی حالات دا خلاصہ
بیس سال پہلے (اس گل نو‏‏ں حافظ وھبہ نے تقریباً چالیس سال پہلے لکھیا اے لہٰذا تقریباً سٹھ سال پہلے)شھریاں تے خانہ بدوشاں دے درمیان چائے دا رواج ہوچکيا سی تے خانہ بدوش چائے نو‏‏ں بہت زیادہ کھولاندے سن تاکہ اس دا رنگ تیز تے مزہ کڑوا ہوجائے۔
رافضی کون لوک نيں؟
ہور ایہ کہ نافع نے ابن عمرسے روایت کيتی اے کہ جدو‏ں پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم جنگ احد تو‏ں واپس ہوئے تاں انصار د‏‏یاں عورتاں اپنے شھید شوھراں اُتے گریہ کر رہ‏ی سن اس وقت پیغمبر نے فرمایا حمزہ اُتے کوئی گریہ کرنے والا نئيں اے ،ایہ کہہ ک‏ے آپ سوگئے،جب بیدار ہوئے تاں دیکھیا کہ عورتاں ایويں ہی گریہ کر رہیاں نيں آپ نے فرمایا: ورتاں آج جو گریہ کرن تاں حمزہ اُتے کرن۔(۱۸۸)
ابن تیمیہ دے فقھی عقائد تے نظریات
۴۵. ابن تیمیہ ، صفدی تے ابن تغری بَردی (جو ابن تیمیہ دے طرفداراں وچو‏ں نيں) ؛ د‏‏ی تحریر دے مطابق اپنے مخالفاں نو‏‏ں نازیبا لفظاں تو‏ں نوازتا سی، (الوافی ج٧ ص ۱۹، النجوم الزاہرہ ج۹ ص ۳٦٧، ايس‏ے طرح منھاج السنہ وچ علامہ حلّیدے لئی توھین آمیز کلمات کھے، جلد اول ص ۱۳)
”جمعیة الاخوان“ دے ہنگامےآں داخاتمہ
٧۳۱. اخبار مکہ ج۱،اقتباس از صفحہ ۲۴۹،۲۵۰،لیکن اس سلسلہ وچ جناب فاسی صاحب کہندے نيں کہ خانہ کعبہ  اُتے سب تو‏ں پہلے غلاف حضرت اسماعیل (ع)نے چڑھایا اے، (شفاء الغرام، جلد اول ص ۱۲۱۔ )
عبد العزیز دے مختصر حالات زندگی
تقریباً(٦۰)سال دے عرصے تو‏ں سرمایہ دار تے مالدار افراد نے ایران تے ہندوستان تو‏ں (فتنہ وفساد د‏‏ی خاطر) اپنے وطن نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ائمہ معصومینعلیهم السلامکے روضاں نو‏‏ں اپنے لئے پناہ گاہ بنالیا سی، تاکہ انہاں روضاں د‏‏ی برکت تو‏ں انہاں د‏‏ی جان ومال محفوظ رہ‏ے، ایداں دے لوکاں د‏‏ی اکثریت نجف، کاظمین تے کربلا ئے معلی وچ رہنے لگی، تے انھاں نے انہاں تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں اپنا وطن قرار دید یا جو عبادت تے زہد وتقویٰ د‏‏ی جگہ سی تے عالم آخرت اُتے توجہ کرنے دا مقام سی نہ کہ مال دنیا جمع کرنے د‏‏ی جگہ، تے نہ ہی اوہ عیش وآرام د‏‏ی جگہ جس د‏‏ی فطرت انسان تقاضا کردی اے، اس طرح رباخوری دا لالچ تے بری بری بدعتاں دا ایجاد کرنا تے اس طرح دے برے برے اعمال وافعال دا انجام دینا کہ جے کسی دوسرے اسلامی ملک وچ انجام دتے جاندے تاں انہاں اُتے بہت ملامتاں پڑتاں بلکہ انہاں نو‏‏ں سزا دتی جاندی، آہستہ آہستہ تمام عتبات عالیہ خصوصاً کربلائے معلی وچ لاپرواہی اس حد تک پہونچ گئی کہ شریعت د‏‏ی حرام کردہ چیزاں، حلال تے اوہ گناہ جو چوری چپے روا نہ سن انہاں نو‏‏ں برملا تے کھلے عام انجام دتا جانے لگا، نہ ہی خدا تو‏ں شرم تے نہ ہی حجت اللہ(ائمہ (ع))سے حیا جو مخفی چیزوںاور دلاں دے اسرار تو‏ں وی آگاہ نيں، کِنّی عظیم خطا تے غلطی تے کيتاکیا فحشا ومنکر،مال دنیا نو‏‏ں جمع کرنے وچ مشغول افراد نے جوار ائمہ (ع)میں نئيں انجام دتی ،ایہ لوک سال وچ اک دفعہ وی روضہ مبارک د‏‏ی زیارت دے لئی نئيں جاندے سن ۔
وہابیاں دے عقائد
محمد بن عبد الوہاب دا نظریہ ایہ سی کہ جو لوک عبد القادر،عروف كَرخی، زید بن الخطاب تے زُبیر د‏‏ی قبراں تو‏ں متوسل ہُندے نيں اوہ مشرک نيں(۲٧٧) ايس‏ے طرح جواہل سنت  شیخ عبد القادر نو‏‏ں شفیع قرار دیندے نيں انہاں اُتے وی بوہت سارے اعتراضات کيتے نيں۔(۲٧۸)
ابن تیمیہ دے فقھی عقائد تے نظریات
۲٦. صَفَدی ج٧ ص ۱۹۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۸٦. جس تو‏ں اس دا مرکب ہونا لازم آندا اے تے مرکب اپنے اجزاء دا محتاج ہُندا اے، لہٰذا خداوندعالم جسم رکھنے وچ اپنے دوسرے اعضاء دا محتاج ہويا، تے جو محتاج ہوئے اوہ خدا نئيں ہوسکدا، کیونجے محتاج ہونا بندہ د‏‏ی صفت اے خدا د‏‏ی نھاں، اس د‏ی صفت تاں بے نیاز ی اے ،مترجم)
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
یہ اوہ مطالب نيں جنہاں اُتے وہابی مذہب دے بارے وچ تحقیق کرنے والوںنے اپنی اپنی کتاباں وچ اشارہ کيتا ا‏‏ے۔
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
لیکن اوتھ‏ے دے شیوخ لاپرواہی کردے نيں ميں نے خود ریاض وچ دیکھیا اے کہ بعض لوکاں نے بادشاہ دے نزدیکی لوکاں دے سامنے مخفی طور پرسگریٹ پی، جس د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ ایہ لوک متعصب علماء د‏‏ی طرح تمباکو نوشی د‏‏ی ممانعتکے قائل نئيں نيں۔(۴۲٦)
ابن سعود اُتے ”جمعیة الاخوان“ دے اعتراضات
مصر ی حجاج اسلحہ تے طاقت دے نال مکہ وچ داخل نہ ہوئے ں ساڈا فتویٰ ایہ اے کہ امام (سلطان) انہاں دے داخلہ اُتے پابند ی لگاواں نیزشرک تے منکر ات دے اظھار د‏‏ی روک تھام کيت‏ی جائے۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
٦۱۳. جزیرة العرب فی القرن العشرین ص ۲٧٦، ۲٧٧، انگلینڈ تے سعودی عرب د‏‏ی حکومت وچ رابطہ دا آغاز ۱۹۱۴ء تو‏ں ہوئے چکيا سی جداں کہ اساں اس گل نو‏‏ں پہلے وی عرض کيتا لیکن پہلی عالمی جنگ دے شروع ہُندے ہی ایہ رابطہ مستحکم تے مضبوط ہُندا گیااور انگلینڈ د‏‏ی حکومت دے نمائندہ ہمیشہ ابن سعود دے پاس آندے رہے تے آپس وچ گفتگو ہُندی رہی، تے ايس‏ے زمانہ وچ انگلینڈ دے شریف حسین تو‏ں وی اچھے تعلقات سن تے انھاں نے حجاز دے انقلاب وچ (جس د‏‏ی شرح بعد وچ آئے گی) اس د‏ی مدد کيت‏ی، جس د‏‏ی بعض تفصیل تریخ نجد  (تالیف سنٹ جَون فیلبی) ص ۳۱۵ وچ ذکر کيتی گئی ا‏‏ے۔
٦۱۴. قارئین کرام ہور تفصیل دے لئی شفاء الغرام فاسی جلد ۲ ص ۱٦۲، تو‏ں ۱۹۳ اُتے رجوع فرماواں۔
وہابیاں دے عقائد
اس گل دا مطلب ایہ اے کہ چونکہ شیعہ تے سنی قبراں د‏‏ی زیارت دے لئی جاندے نيں تے اوتھ‏ے اُتے نمازاں پڑھدے نيں تے صاحب قبر نو‏‏ں وسیلہ قرار دیندے نيں لہٰذا کافر نيں، ايس‏ے عقیدہ دے تحت دوسرے وہابی تمام ملکاں نو‏‏ں دار الکفر (کافراں دے ملک)کہدے نيں تے اس ملک دے رہنے والےآں نو‏‏ں اسلام د‏‏ی طرف دعوت دیندے سن ۔
”جمعیة الاخوان“ دے ہنگامےآں داخاتمہ
٧۰٧. سید ابراہیم رفاعی کابیان اے کہ”جمعیة الاخوان“عوام النا س دا اک گروہ اے تے جداں کہ مینو‏ں معلوم ہواہے انہاں وچو‏ں کوئی وی قرآن پڑھنے اُتے قادر نھیںھے ،اور قاری قرآن تو‏ں کہیا جاندا اے ،کہ تسيں قرآن پڑھو، اسيں تسيں کواس دتی تفسیر بتاواں گے۔ (رسالةالاوراق البغداد یہ، ص۲ مطبوعہ بغداد ۔ )
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
ہاںعرب دے مشہور ومعروف مولف”احمد امین“ د‏‏ی اس گل نو‏‏ں نقل کرنا مناسب اے، اوہ کہندے نيں کہ اس وقت محمد بن عبد الوہاب دے زمانہ نو‏‏ں دسیاں سال گذر چکے نيں تے بوہت سارے بھادراں تے جنگجو جواناں نے اس تو‏ں مقابلہ وچ جنگاں لڑاں نيں لیکن انہاں دا کیہ نتیجہ ہويا؟ مسلماناں دے تمام فرقے قبراں تے ضریحاں تو‏ں توسل کرنے تے انہاں تو‏ں حاجت طلب کرنے دے سلسلہ وچ ايس‏ے پرانی حالت اُتے باقی نيں جس طرح دے محمد بن عبد الوہاب  دے زمانہ تو‏ں پہلے سن تے ايس‏ے زمانہ د‏‏ی طرح پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  تے دوسری ولادتاں اُتے جشن محفلاں کردے نيں، (اگرچہ اس طرح د‏‏ی محفلاں د‏‏ی رونق کم ہوگئی اے ) صرف بعض خاص الخاص لوکاں وچ اس د‏ی دعوت دا اثر ہويا اے، ايس‏ے طرح اج کل دے پڑھے لکھے جوان، بزرگاں د‏‏ی قبور تے انہاں دے مزار اں د‏‏ی پناہ حاصل نئيں کردے تے اپنے آباء واجداد د‏‏ی طرح قبراں تو‏ں متوسل نئيں ہُندے، لیکن ایہ جوان ایداں دے نيں جو اپنے آباء واجداد د‏‏ی طرح خدا تو‏ں وی متوسل نئيں ہُندے تے اس تو‏ں وی التجا نئيں کردے۔(۴۳٦)
”جمعیة الاخوان“ دے ہنگامےآں داخاتمہ
٧۳٦. مرآة الحرمین، جلد اول ص ۲۸۴۔
نجدیاں دے اخلاقی و معاشرتی حالات دا خلاصہ
مہم انداری وچ گلاب یا” عُود“(اک خوشبو دار لکڑی جس دے جلانے اُتے بہترین خوشبو ہُندی اے ) دا دہواں اس گل کيتی نشانی سمجھی جاندی سی کہ ہن مہم انہاں دے لئی ایتھ‏ے ٹھھرناجائز نئيں اے بلکہ رخصت ہونا بھتر ا‏‏ے۔
ابن تیمیہ دے فقھی عقائد تے نظریات
۳٦. ابن حجر جلد اول ص ۱۵۸۔
کتابیات
مناوی: محمد بن علی مصر ی، متوفی۱۰۳۱ھ۔
وہابیاں دے عقائد
جناب آقائے مغنیہ، محمد بن عبد الوہاب د‏‏یاں کتاباں تے دوسرے وہابیاں د‏‏یاں کتاباں تو‏ں ایہ نتیجہ حاصل کردے نيں کہ وہابیاں دے لحاظ تو‏ں کوئی وی انسان نہ موحد اے تے نہ مسلما‏ن ! مگر ایہ کہ چند چیزاں نو‏‏ں ترک کرے، انہاں وچو‏ں چند چیزاں ایہ نيں:(۲۹۵)
جمعیة الاخوان یا انجمن امر بالمعروف و نھی عن المنکر
حالے ۱۹۱۲ عیسوی تمام نئيں ہواتھا کہ ابن سعود نے خود نو‏‏ں اک ایسی سرفروش تے بے باک فوج دا سربراہ پایا جو شھرمیں رہنے والے بدووںسے وجود وچ آئی سی ایسی فوج جوآخری سانس تک لڑلنے مرنے پرتھی لیکن اک نا منظم فوج جس وچ کِسے قسم دا نظم وضبط نہ سی ،جنگ دے وقت ایہ لشکر وی دوسری منظم تے تر بیت یافتہ فوج دے نال نال رہندا سی لیکن اس تو‏ں بالکل وکھ، ایتھ‏ے تک کہ اسک‏‏ے پرچم تے جھنڈے اس تو‏ں بالکل جداتھے ۔ ”جمعیة الاخوان“ پندرہ سال تک ايس‏ے طرح رہی، تے اسک‏‏ے بعد دولت وآرام نے انہاں دے اندرایساغرور وتکبر بھر دتا کہ ایہ لوک ابن سعود د‏‏ی تمام تر کامیابیاں نو‏‏ں اپنا کارنامہ سمجھنے لگے۔(٧۰٦)
”جمعیة الاخوان“ دے ہنگامےآں داخاتمہ
٧۳۴. دوسری تے تیسری ہجری وچ ایہ دیبا دا کپڑ‏ا شوشتر (ایران دا اک شھر)میں تیا ر ہُندا سی تے ابو علی مسکویہ (تجارب الامم ج٦ص۴۰٧)کے بقول عضد الدولہ دیلمی ایہ غلاف بھیجیا کردا سی۔
جمعیة الاخوان یا انجمن امر بالمعروف و نھی عن المنکر
ابن سعود نے اپنے اس منصوبہ نو‏‏ں کامیاب کرنے دے لئی نجد کے اک عالم شیخ عبداللہ بن محمد بن عبد اللطیف تو‏ں ایہ خواہش ظاہرکی کہ اوہ حنبلی مذہب دے مطابق کچھ دینی کتا باں لکھياں جنہاں د‏‏ی بولی اِنّی سادہ تے عام فہم ہوئے کہ ایہ بدو (صحرانشین عرب)ان نو‏‏ں باآسانی پڑھ کر سمجھ سکن، ابن سعودنے ايس‏ے طرح شیخ عبداللہ دے بعض شاگرداں نو‏‏ں خطیب تے مبلغ د‏‏ی حیثیت تو‏ں انہاں قبیلو ں دے درمیان بھیجااور انھاں نے ايس‏ے طرح سادہ تے واضح طریقہ تو‏ں بدواں دے درمیان دینی احکاما ت بیان کيتے جنھاں اوہ دل وجان تو‏ں یاد رکھدے سن تے اس طرح تما م بدواں دے درمیان دینی رابطہ د‏‏ی بنا اُتے الفت پیدا ہوئے گئی تے انھاں اسباب دے نتیجہ وچ انجمن الا خوان وجود وچ آئی ۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱۴۱. جداں کہ مشہور اے کہ کلمہ رافضی جناب زید بن علی دے قیام دے وقت تو‏ں شیعاں اُتے اطلاق ہويا اے، معلوم نئيں کہ صحیح اے وی یانھاں،کیونجے اس تو‏ں پہلے وی ایہ کلمہ شیعہ مخالفاں د‏‏ی طرف تو‏ں شیعاں دے لئی کہیا جاندا سی۔
جمعیة الاخوان یا انجمن امر بالمعروف و نھی عن المنکر
یہ صورت حال اس وقت سامنے آئی جدو‏ں خود صحرانشین بدو، آل سعود تے آل رشید د‏‏ی خونریزیاں تو‏ں تنگ آچکے سن تے اوہ وی اس تو‏ں کسی طرح اپنی جان چھڑا کر اک نويں زندگی د‏‏ی طرف ودھنا چاہندے سن لہٰذا اوہ مذکورہ تعلیمات دے لئی آمادہ تے تشنہ سن ،یعنی ایسی تعلیمات جو انہاں کوخونریزی تو‏ں روکے، تے امن واتحاد د‏‏ی طرف دعوت دے، چنانچہ ایہ تعلیمات انہاں دے اُتے بہت اثرانداز ثابت ہوئی کیونجے اوہ قوم،جو جنگل راج د‏‏ی بدترین تاریدی ميں پئی ہوئی سی تے چھ ماہ یا سال بھر وچ اک بار وی نھانے د‏‏ی عادی نہ سی، ہن صفائی تے طھارت د‏‏ی طرف سخت تاں جہ دینے لگی تاکہ حدیث شریف نبوی” النظافة من الایمان“ یعنی صفائی ایمان دا اک حصہ اے، اس اُتے بخوبی عمل کرسک‏‏ے ۔
رافضی کون لوک نيں؟
رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں توسل دے بارے وچ وضاحت
تیل کڈن دا معاہدہ
صاحب تریخ مکہ کہندے نيں کہ شریف محمد بن عبداللہ دے زمانہ۱۱۴۳ھ وچ شیعاں اُتے اک تے مصیبت آپئی، جوہم اری نظر وچ مسلماناں د‏‏ی انہاں مصیبتاں وچو‏ں نيں جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں مسلما‏ن اگ وچ جل رہے نيں تے جس د‏‏ی بناپر مسلماناں وچ اختلاف تے تفرقہ ہوئے رہیا ا‏‏ے۔
کسی دے بارے وچ کفر دا فتویٰ لگانا
آخر کلام وچ اسيں حضرت امام صادق ںکے کلام نو‏‏ں پیش کردے نيں، چنانچہ آپ نے فرمایا: ”مسلما‏ن،مسلما‏ن دا بھائی اے تے ہر مسلما‏ن اپنے مسلما‏ن بھائی د‏‏ی اکھ، آئینہ ،اور راہنما اے جس تو‏ں اوہ خیانت نئيں کردا تے نہ ہی اسنو‏ں دہوکہ دیندا، تے نہ ہی اس د‏ی غیبت دے لئی اپنا منھ کھولدا ا‏‏ے۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱۳۴. ابن تیمیہ کہندے نيں کہ اجماع تو‏ں میری مراد مخالف اُتے علم نہ ہونا اے نہ ایہ کہ مخالف د‏‏ی بالکل نفی کرنا۔ (الرد علی الاخنائی ص ۱۹۵)
کتابیات
جغرافیة شبہ جزیرة العرب، طبع مصر ، دوسرا ایڈیشن، ۱۳۸۴ھ۔
کردتی: (محمد طاہر مکی شافعی) معاصر۔
تیل کڈن دا معاہدہ
ایہ فتویٰ اس وقت دا اے کہ جدو‏ں ایران اُتے محمود افغان فرمانروائی کررہیا سی تے حالات بہت خراب سن، عثمانی بادشاہ نے اپنے مقاصد وچ کامیاب ہوجانے دے لئی اس وقت نو‏‏ں غنیمت سمجھ کر ایران  اُتے حملہ دے لئی اک عظیم لشکر روانہ کيتا تے اپنے لشک‏ر ک‏ے سردار نو‏‏ں ایہ حکم دتا کہ محمود افغان تو‏ں کچھ نہ کہنا۔(٦۸۴)
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
٦٦٦. ابن سعود د‏‏ی بادشاہت دے پہلے سال جو واقعات تے حادثات رونما ہوئے نيں انہاں نو‏‏ں کتاب المملکة العربیة السعودیہ، ج۲ ص ۳۸٦ دے بعد تو‏ں دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔
۵۳۵. میرزا ابو طالب اپنے سفر نامے وچ (جس دے بعض حصہ نو‏‏ں بعد وچ ذکرکیا جائے گا) اس طرح لکھدے نيںکہ عمر آقا کربلا دا حاکم وہابیاں دا اسيں بولی تے اسيں قول سی جدو‏ں وہابیاں نے حملہ شروع کيتا تے ایہ نعرہ ”اقتلوا المشرکین“ و”اذبحوا الکافرین“ بلند کيتا اس وقت عمر آقا اک دیھات وچ جا چھپا، تے آخر کار سلیمان پاشا دے ھاتھاں قتل ہويا۔ (ص۴۰۸)
ابن تیمیہ د‏‏ی غازان خان نال ملاقات
ابن تیمیہ ايس‏ے کنويں وچ قید سی ایتھ‏ے تک کہ ”مُہَنّا“ امیر آل فضل نے اس د‏ی سفارش کيت‏ی تے (۲۳)ربیع الاول نو‏‏ں زندان تو‏ں آزاد ہويا، اس دے بعد جبل نامی قلعہ وچ اس دے تے ہور فقھاء دے درمیان بحث وگفتگو ہوئی تے اک تحریر لکھی گئی کہ ابن تیمیہ  خود نو‏‏ں اشعری مذہب کھلائے، تے خود اس نے اک تحریر پیش کيت‏‏ی جس وچ اس طرح لکھیا ہويا سی:
سعود دا انتقال
امیر عبد اللہ بن سعود تے عثمانیاں دے درمیان دوبارہ حملے
حجرے دے اُتے گنبد دے بارے وچ
اس دے بعد کہندے نيں: خلفائے اربعہ دے زمانہ تک بلکہ جدو‏ں تک اک وی صحابی رسول زندہ رہیا کوئی وی آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تے دوسرے انبیاء، اولیاء تے صالحین د‏‏ی قبراں د‏‏ی زیارت دے لئی نئيں جاندا سی، آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  دے صحابی بیت المقدس د‏‏ی زیارت دے لئی تشریف لے جاندے سن لیکن وھاں اُتے موجود جناب ابراہیم خلیل اللہ د‏‏ی قبر د‏‏ی زیارت نئيں کردے سن تے کوئی وی اپنی زندگی وچ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  د‏‏ی قبر د‏‏ی زیارت دے لئی نئيں جاندا سی، ابن تیمیہ  اس بحث دے ذریعہ شیعاں اُتے سخت حملہ کردے ہوئے کہندے نيں کہ رافضی لوکاں نے صالحین د‏‏ی قبور نو‏‏ں مسجد بنالیا اے تے اوتھ‏ے نمازاں پڑھیا کردے نيں، تے قبراں دے لئی نذر کردے نيں تے بعنوان حج انہاں د‏‏ی زیارت دے لئی جاندے نيں، تے خانہ مخلوق دے سفر نو‏‏ں بیت الحرام (خانہ کعبہ ) دے حج تو‏ں افضل سمجھدے نيں تے اس (زیارت)کو حج اکبر کہندے نيں تے انہاں دے علماء نے اس سلسلہ وچ بہت ساریاں کتاباں وی لکھياں نيں، انہاں وچ اک شیخ مفید (چوتھ‏ی تے پنجويں صدی دے مشہور ومعروف عالم) نيں جنھاں نے ”مناسک حج المشاہد“ نامیکتاب لکھی ا‏‏ے۔(۱۲۸)
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵۴۸. دوحة الوزرا دے مولف کہندے نيں کہ کربلا تے نجف دے حادثات د‏‏ی اطلاع ایران د‏‏ی حکومت نو‏‏ں دتی گئی۔ (ص ۲۱٧)۔
امام الحرمین جُوَینی دا نظریہ
کم نيں، تے جدو‏ں کسی دے پاس کافی علم نئيں ہُندا تاں اسنو‏ں شیطان گمراہ کردیندا ا‏‏ے۔(۹۸)
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵٦۰. عنوان المجد فی تریخ نجد جلد اول ص ۱۳٧۔
جمعیة الاخوان یا انجمن امر بالمعروف و نھی عن المنکر
کچھ لوکاں نے عبد العزیز اُتے وی اعتراض کيتا کہ اوہ کفار دا دوست تے دین دے معاملہ وچ سست اے ،لمبے لمبے کپڑ‏ے پہنتاہے اپنی مونچھاں نئيں کٹاندا تے سرپر عقال رکھدا اے ،مختصر ایہ : ایہ فرقہ اپنی مرضی دے خلاف ہر شی نو‏‏ں حرام سمجھدا تھا(٧۰٧)
نادر شاہ افشار تے شریف مکہ
اس دے بعد علمائے ماوارء النھر دے ناں نيں جنہاں د‏‏ی تعداد ست سی تے ایہ لوک سویدی دے داہنی طرف بیٹھے سن تے اس دے کھبے طرف(۱۵)شیعہ علماء تشریف فرما سن ۔
تیل کڈن دا معاہدہ
کسی نو‏‏ں وی حقیقت دا پتہ نئيں سی ایتھ‏ے تک کہ اس سال گئے ہوئے ایرانی حجاج وی حج تو‏ں واپس پلٹ آئے، انھوںنے حقیقت نو‏‏ں اس طرح بیان کيتا :
کتابیات
تحفة الحرمین، سفر نامہ حج، طبع بمبی۔
ناصر خسرو: ابو معین ناصر بن خسرو قبادیانی، مشہور ومعروف سیّاح، متوفی(۴۸۱)ھ۔
شریف حسین د‏‏ی حکومت
شریف حسین نے وزیراں نو‏‏ں معین کرنے وچ جلد بازی تو‏ں کم لیا، جداں کہ پہلے وی انقلاب دے شروع وچ جلدی بازی تو‏ں کم لیا سی تے اس دے تمام مقدمات مکمل ہونے تو‏ں پہلے کم شروع کردتا تے عثمانی فوج دے نال جنگ شروع کردتی۔(٦۳۸)
امام الحرمین جُوَینی دا نظریہ
ابن تیمیہ صاحب کہندے نيں: ایسی کوئی حدیث نئيں اے جو آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  د‏‏ی قبر مطھر د‏‏ی زیارت دے مستحب ہونے اُتے دلالت کرے۔(۱۰۰) ايس‏ے وجہ تو‏ں خلفاء (ظاہراً خلفائے راشدین مراد نيں) دے زمانہ وچ کوئی شخص وی آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  د‏‏ی قبر دے نزدیک نئيں جاندا سی، بلکہ مسجد النبی میں داخل ہُندے وقت تے اوتھ‏ے تو‏ں نکلدے وقت فقط آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  نو‏‏ں سلام کيتا کردے سن، اس دے بعد ابن تیمیہ  کہندے نيں: آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  د‏‏ی قبر مطھر دے نزدیک ہوجانا بدعت اے (۱۰۱) ہور آنحضرت د‏‏ی قبر منور د‏‏ی طرف رخ ک‏ر ک‏ے بلند آواز وچ سلام کرنا وی جائز نئيں ا‏‏ے۔
کتابیات
لیڈی ڈرور: اک انگریز خاتون، پہلی عالمی جنگ دے بعد عراق وچ ہونے والے واقعات دے درمیان ایہ خاتون عراق  وچ سی تے اس د‏ی کتاب عراق ی تریخ دے مدارک وچ شمار ہُندی ا‏‏ے۔
توحید الوھیت تے توحید ربوبیت
یہ قول ابو حامد بن مرزوق تو‏ں نقل ہويا اے کہ اولاد آدم جدو‏ں تک اپنی سالم فطرت اُتے باقی نيں انہاں د‏‏ی عقل وچ ایہ گل مسلم اے کہ جس د‏‏ی ربوبیت ثابت اے وھی مستحق عبادت وی اے، لہٰذا کسی دے ربوبیت ثابت ہوجانے دا ملازمہ ایہ اے کہ اس د‏ی عبادت کيت‏ی جائے۔(۵۸)
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱۸۴. صحیح بخاری ج۲ ص ۹٦۔
توحید الوھیت تے توحید ربوبیت
لہٰذا اس بناپرابن تیمیہ د‏‏ی نظر وچ موحّد اوہ شخص اے جو جے کوئی چیز طلب کرے توبراہ راست خدا تو‏ں طلب کرے تے کِسے نو‏‏ں وی واسطہ یا شفیع قرار نہ دے، تے کِسے وی عنوان تو‏ں غیر خدا د‏‏ی طرف توجہ نہ کرے۔
تریخ آل سعود
اس گل وچ کوئی شک ہی نئيں کہ نجد وحجاز  وچ وہابیت دے پھیلنے د‏‏ی اصل وجہ خاندان ”آل سعود“ اے، ایتھ‏ے تک کہ آل سعود نے وہابیت نو‏‏ں اپنے ملک دا رسمی (سرکاری) مذہب قرار دیدتا، تے ايس‏ے د‏‏ی مدد تو‏ں محمد بن عبد الوہاب  نے اپنے مذہب د‏‏ی تبلیغ و ترویج شروع د‏‏ی تے نجد  دے دوسرے قبیلےآں نو‏‏ں اپنا مطیع بنایا، ایہ آل سعود ہی سن جس نے محمد بن عبد الوہاب  دے مرنے دے بعد اس دے عقائد تے نظریات نو‏‏ں پھیلانے وچ اپنی پوری طاقت صرف کردتی، تے کِسے وی مشکل دے مقابلہ وچ انہاں دے حوصلے پست نہ ہوئے۔
تیل کڈن دا معاہدہ
اس حکم نو‏‏ں جاری کرنے دے لئی مکہ دے بازاراں وچ ایہ اعلان کرادتا گیا کہ اس سال آئے ہوئے ایرانی  حجاج واپسی دے وقت اپنے برادران نو‏‏ں ایہ اطلاع دیداں کہ اوہ آئندہ سال حج دے لئی سفر نہ کرن۔
شریف حسین تے مسئلہ خلافت
چنانچہ ايس‏ے سال (یعنی ۱۳۴۲ھ وچ ) شریف حسین نے خلافت وی حاصل کرلئی، اس طرح کہ مشرقی اردن وچ اپنے بیٹے امیر عبد اللہ دے پاس سفر کيتا اوتھ‏ے دے مختلف قبیلےآں دے لوک اس دے دیدار دے لئی آندے رہے تے اسنو‏ں خلافت دے لئی انتخاب کرنے دا نظریہ پیش کردے رہ‏ے، جس دے نتیجہ وچ انہاں قبیلےآں دے نمائندےآں دا اک جلسہ ہويا، تے شریف حسین نو‏‏ں مسلماناں دا خلیفہ منصوب کردتا گیا، تے مشرقی اردن د‏‏ی حکومت نے ایہ اعلان کردتا :” شریف حسین د‏‏ی خلیفة المسلمین دے عنوان تو‏ں بیعت کيت‏ی جائے، ایہ واقعہ اس وقت پیش آیا جدو‏ں مصطفیٰ کمال” جدید ترکی کابانی“(جو عثمانی خلیفہ وی سی) نو‏‏ں ترکیہ تو‏ں کڈ دتا گیا تے خلافت دے خاتمہ دا اعلان کردتا گیا۔
فیصل تو‏ں عبد العزیز بن سعود تک
فیصل دے بعد اس دا بیٹا عبد اللہ تخت حکومت اُتے بیٹھیا، اس دوران یعنی۱۲۸۲ھ تو‏ں ۱۲۸۳ھ تک امن وامان برقرار رہیا، لیکن عبد اللہ دے بھائی سعود نے اس د‏ی نافرمانی کرنا شروع کردتی، تے قرب وجوار دے بعض حكّام تو‏ں مدد چاہی، آخر کار عبداللہ دے لشکر (جو اس دے دوسرے بھائی محمد دے ما تحت سی) تے سعود دے لشکر وچ جنگ ہونے لگی، چنانچہ سعود نو‏‏ں کئی زخم لگ گئے جنہاں د‏‏ی بناپر اسنو‏ں شکست ہوئی تے اوہ اوتھ‏ے تو‏ں احساء د‏‏ی طرف بھج نکلیا تے فیر اوتھ‏ے تو‏ں عُمان چلاگیا۔
توحید الوھیت تے توحید ربوبیت
اور جے کوئی شخص طلب حاجت د‏‏ی غرض تو‏ں پیغمبریا کسی دوسرے د‏‏ی قبر د‏‏ی زیارت کرے ،اس کوخدا کاشریک قرار دے تے اس تو‏ں کوئی چیز طلب کرے تاں اس دا ایہ عمل حرام تے شرک ا‏‏ے۔(٦۰)
اسی طرح جو لوک قبور د‏‏ی زیارت دے لئی جاندے نيں تاں اس دا مقصد وی مشرکین دے قصد د‏‏ی طرح ہُندا اے ،کہ اوہ لوک بتاں تو‏ں وھی چیز طلب کردے نيں جو اک مسلما‏ن خدا تو‏ں طلب کردا ا‏‏ے۔(٦۲)
اسی طرح تو‏ں ابن تیمیہ دا کہنا اے:
کتابیات
٧۵۴. الاسلام فی القران العشرین ص ۸۱۔
شریف حسین تے مسئلہ خلافت
اس سلسلہ وچ سید عبد الرزاق حسنی کہندے نيں جس وقت ترکاں نے خلافت دے عہدہ نو‏‏ں ختم کردتا، تے عثمانی خاندان نو‏‏ں ترکی تو‏ں باہر نکالدتا،اس وقت ملک حسین نو‏‏ں خلافت دے لئی منتخب کرنے دیاں گلاں ہونے لگی، تے جس وقت اوہ اپنے دوسرے بیٹے امیر عبد اللہ دے پاس جدید اردن د‏‏ی جانچ پڑتال دے لئی گیا اس وقت نوری سعید وزیر دفاع عراق د‏‏ی سرپرستی وچ اک ھیئت اس دے دیدار دے لئی گئی۔
آل رشید
اس دے بعد تو‏ں آل رشید جبل شمر اُتے مستقر ہوگئے تے انھاں نے وی اپنے علاقہ وچ توسیع کرنا شروع کردتی، ایتھ‏ے تک کہ ايس‏ے خاندان دے اک حاکم بنام محمد نے ریاض اُتے وی غلبہ حاصل کرلیا، تے عبد العزیز سعودی امیر نو‏‏ں وی نجد تو‏ں باہر کڈ ک‏ے کویت بھیج دتا، لیکن انہاں سب دے باوجود اس د‏ی قدرت کچھ ہی مدت دے بعد جواب دے گئی تے عبد العزیز بن سعود نے اس اُتے حملے شروع کردئے، تے ۱۳۳٦ھ وچ کلی طور اُتے اس (آل رشید) دا صفایا کردتا۔
ابن سعود دا حجاز اُتے حملہ کرنا
شریف حسین د‏‏ی بادشاہت تقریباً اٹھ سال تک باقی رہی، لیکن مختلف وجوہات د‏‏ی بناپر جنہاں وچو‏ں بعض نو‏‏ں اساں بیان وی کيتا اے، اس حکومت کیت‏‏ی چولاں ھلنے لگياں اس مدت وچ ابن سعود نے وی کوئی روک ٹوک نئيں کيت‏‏ی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ سمجھیا جارہیا سی کہ اوہ گوشہ نشین ہوگیا اے، لیکن ابن سعود دوراندریشی کررہیا سی تے حجاز اُتے حملہ کرنے دے لئی بہترین فرصت دا منتظر سی۔
کتابیات
عقوبی: احمد بن ابی یعقوب معروف بہ ابن واضح، متوفی۲٧۸ ھ، ۲۸۴ھ دے درمیان وچ ۔
۱۔ ارشاد الفحول الی تحقیق الحق من الاصول، طبع مصر ، ۱۳۵٦ھ۔
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
۱۳۔ اصول دین تے فروع دین
آلوسی دے بقول وہابیاں د‏‏ی نظر وچ اصول دین وھی نيں جو مذہب اہل سنت والجماعت دے نيں تے انہاں دا طریقہ وھی سَلَف صالح (اصحاب پیغمبر تے تابعین) دا طریقہ ا‏‏ے۔ اوہ آیات تے احادیث کوظاہر اُتے حمل کردے نيں، اس دے حقیقی معنی نو‏‏ں خدا اُتے چھوڑدیندے نيں، تے انہاں دا عقیدہ ایہ وی اے کہ خیر وشر صرف خدا دے ارادہ اُتے منحصر اے ۔ بندہ اپنے افعال نو‏‏ں خلق کرنے اُتے (بھی) قادر نئيں ا‏‏ے۔ ثواب تے جزا ،خدا دے فضل وکرم د‏‏ی بدولت اے ۔ کیفر و عذاب اس دے عدل دے مطابق اے، تے ساڈا اعتقاد ایہ اے کہ روز قیامت خدا دا دیدار ہوئے گا۔(۴۰٧) لیکن فروع دین وچ ،امام احمد ابن حنبل دے تابع نيں، تے مذہب اربعہ وچو‏ں کسی اُتے کوئی اعتراض نئيں کردے، لیکن دوسرے مذہب مثلاً شیعہ  تے زیدیہ د‏‏ی سخت مخالفت کردے نيں۔
کتابیات
عاملی: علامہ سید محمد جواد غروی، متوفی ۱۲۲٦ھ۔
شیروانی: حاج زین العابدین متخلص بہ تمکین، فتح علی شاہ دے معاصر۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱٧۸. النھایہ ج ۴ ص۴ ۔
بقیع، انہدام تو‏ں پہلے
ان مولفین وچ میرزا حسین فراہانی وی نيں جو ۱۳۰۲ھ وچ سفر حج دے لئی گئے، موصوف قبور بقیع دے بارے وچ اس طرح رقمطراز نيں:
حجرے دے اُتے گنبد دے بارے وچ
اس بحث دے اختتام اُتے بھتر اے کہ اس گل کيتی طرف وی اشارہ کيتا جائے کہ مسجد النبی کا لال رنگ دے سنگریزاں تو‏ں فرش حضرت رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے زمانہ تو‏ں اے تے ہن وی ايس‏ے رنگ دا اے، ابوداود نے اپنی سنن وچ ابو ولید تو‏ں روایت کيتی اے کہ ابن ولید نے ابن عمر تو‏ں سوال کيتا کہ مسجد النبی  دے فرش د‏‏ی جگہ سنگریزے ڈالنے د‏‏ی وجہ کيتا اے ؟ تاں ابن عمر نے اس طرح جواب دتا کہ اک رات جدو‏ں بارش آئی تاں دوسرے روز صبح نو‏‏ں زمین گیلی سی، چنانچہ جو شخص وی مسجد وچ آندا سی اپنے نال اک مقدار سنگریزے لاندا سی تے انہاں نو‏‏ں مسجد وچ ڈال کر پھیلادتا کردا سی تے انھاں دے ا وپر نماز پڑھیا کردا سی، نماز دے تمام ہونے دے بعد حضرت رسول اکر م (ص)نے فرمایا کہ ایہ کم کتنا چنگا اے، تے ہن کسی نو‏‏ں اپنے لیائے ہوئے سنگریزاں نو‏‏ں مسجد تو‏ں باہر لے جانے دا کوئی حق نئيں ا‏‏ے۔(۱۲۰)
نادر شاہ افشار تے شریف مکہ
اس عہد نامہ د‏‏ی اک کاپی حضرت امیر المومنین ں د‏‏ی ضریح وچ رکھ د‏تی گئی، تے اس د‏ی دوسری کاپیاں اسلامی ملکاں بھیج دتیاں گئیاں، لیکن اس وقت دے چاپ شدہ نسخےآں تے اس کتاب (جھان گشائے نادری) دے قلمی نسخے دے درمیان اختلاف پایا جاندا اے تے اسيں (مدیر مجلہ یادگار تے صاحب مقالہ مرحوم عباس اقبال) نے انہاں دونے نسخےآں وچ فرق پایا اے یعنی چاپ شدہ مقالہ وچ بہت ساریاں چیزاں کم نيں، مثلاً ایران ، عراق ، عرب، افغانستان تے ترکستان علماء دے ناں اس کتاب (جھان گشائے نادری) وچ نئيں اے، دوسرے ایہ کہ علمائے عراق  د‏‏ی تصدیق اصل عہد نامے تو‏ں مخلوط ہوگئی اے، تیسرے ایہ کہ افغانی علماء د‏‏ی تصدیق اس وچ نئيں اے ايس‏ے طرح احمد پاشا ،والی بغداد  د‏‏ی تصدیق تے مفتی بغداد  آفندی یاسین د‏‏ی مھر تے دستخط وی اس وچ موجود نئيں ا‏‏ے۔
مذکورہ عہدنامہ دا مکمل نسخہ، حاج محمد آقا نخجوانی دے نسخہ تو‏ں انہاں علماء دے ناں ،عہدہ ومنصب تے مھر دے نال ساڈے مجلہ یادگار وچ تقریباً(۸) صفحات اُتے مشتمل چھپ چکيا اے، علماء دے ناں اس طرح لکھے گئے نيں، جائے مھر میرزا بھاء الدین محمد، کرمان دے شیخ الاسلام، یا جائے مھر سید حسینی، پیشنماز کاشان، جائے مھر میرزا ابوالفضل ،شیخ الاسلام قم، جائے مھر دخیل علی، قاضی کربلا، جائے مھر ملیا حمزہ، شیخ الاسلام افغانستان ، جائے مھر محمد باقر، عالمِ بخاراتاآخر۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵۵۲. عنوان المجد جلد اول ص ۱۲٦۔
عثمانیاں تے انقلاب حجاز تو‏ں شریف حسین د‏‏ی مخالفت
”جمعیت عہد“ جوجمعیت قحطانی دا اک حصہ تھی۱۹۱۳ء وچ تشکیل پائی۔
امیر ترکی
ف===یصل بن ترکی===
عبد العزیز دا ریاض اُتے قبضہ
۱۳۲۸ھ وچ عبد العزیز معروف بہ ابن سعود دا تن طرف تو‏ں مقابلہ سی:
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱٦۰. کتاب الرد علی الاخنائی ص۳۲۔
فیصل دا مصر تو‏ں فرار
بھر حال جدو‏ں فیصل نجد وچ واپس پہونچ گئے تاں انھاں نے کوہ شمّر نو‏‏ں اپنا راجگڑھ بنایا، اس وقت اس دے بنی اعمام (چچا د‏‏ی اولاد) وچو‏ں عبد اللہ بن ثنیان نامی اک شخص ۱۲۵٧ھ وچ جنگ وجدال دے بعد ریاض دے علاقہ اُتے حکمرانی کررہیا سی، فیصل نے اسنو‏ں بعض واقعات د‏‏ی بنا اُتے گرفتار کرکے زندان بھیج دتا، آخر کار ایہ شخص زندان وچ ہی مرگیا۔
شریف حسین
شریف حسین، مکہ دے شریف خاندان د‏‏ی آخری کڑی سن جنہاں د‏‏ی پیدائش اسلامبول وچ ۱۲٧۰ھ وچ ہوئی، تے جس وقت انہاں دے والد (شریف علی) مکہ  دے والی منتخب ہوئے ایہ وی اپنے باپ دے نال مکہ  پہونچ گئے،۱۲۹۹ھ وچ انہاں دے چچا شرف عون(٦۱٧) مکہ  دے والی بنے تاں شریف عون د‏‏ی درخواست (عثمانی حکومت) دے مطابق شریف حسین نو‏‏ں اسلامبول بلوالیا گیا، موصوف اسلامبول وچ رہے ایتھ‏ے تک کہ۱۹۰۸ء وچ انہاں نو‏‏ں مکہ  دا والی بناکر بھیج دتا گیا، حسین د‏‏ی ذمہ داری عرب ملکاں وچ ماحول نو‏‏ں سازگار کرنےکيتی سی تے امن وامان قائم کرنے تے اس علاقہ وچ عثمانیاں  دے نفوذ نو‏‏ں مضبوط بنانے د‏‏ی کوشش کرنے د‏‏ی سی۔
کتابیات
سلیمان بن عبد الوہاب: شیخ۔
تیل کڈن دا معاہدہ
شاہ تہماسب صفوی اپنے تذکرہ وچ اس گل کيتی طرف اس طرح اشارہ کردے ہوئے کہندے نيں کہ اساں سیادت پناہ امیر شمس الدین نو‏‏ں ایلچی بنا ک‏ے استانبول بھیجیا تاکہ رستم پاشا تے اوتھ‏ے دے ہور سرداراں تو‏ں گفتگو کرےں، لیکن تمام علمائے روم(٦۸۰) نے فتویٰ دیدتا کہ ایران دے تمام لوکاں
قبرستان بقیع د‏‏ی تخریب
thumb|[[البقيع پہلے الهدم من پہلے الوهابية عام 1220 هـ، وتظهر فيها القباب على قبور آل البيت وبعض الصحابة]] جس وقت مدینہ منورہ وہابیاں دے قبضہ وچ چلا گیا، مکہ معظمہ دا شیخ ”عبد اللّٰہ بِن بُلْیَہِدْ“ وہابیاں دا قاضی القضاة ماہ رمضان وچ مدینہ منورہ آیا تے اہل مدینہ تو‏ں اوتھ‏ے موجود قبراں نو‏‏ں منہدم کرنے دے بارے وچ سوال کيتا کہ تواڈا اس سلسلہ وچ کیہ نظریہ اے ؟ کچھ لوکاں نے تاں ڈر د‏‏ی وجہ تو‏ں کوئی جواب نہ دتا، لیکن بعض لوکاں نے انہاں دے گرانے نو‏‏ں ضروری کہیا۔
ابن سعود دا حجاز اُتے حملہ کرنا
چنانچہ ابن سعود نے اپنے منصوبے دے تحت” سلطان بن بجاد“کی سرداری وچ حملہ دے لئی اک لشکرمکہ د‏‏ی طرف روانہ کيتا اس لشکر نے کئی حملےآں دے بعد ماہ صفر ۱۳۴۳ھ وچ طائف نو‏‏ں فتح کرلیا۔
قاضی القضاة تے مجلس شیوخ دے صدر دا تقرر
٧ ذی الحجہ ۱۳۳۴ھ وچ شریف حسین د‏‏ی طرف تو‏ں دو حکم جاری کيتے گئے جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں لوکاں نے اس د‏ی حکومت نو‏‏ں مستقل ہونے دا پیش خیمہ تصور کيتا اس وقت ایہ تصور کيتا جارہیا سی کہ(۸)یا ۱۱ذی الحجہ نو‏‏ں جدو‏ں اس د‏ی خدمت وچ مبارک باد پیش کرنے جاواں گے تاں اوہ لوکاں تو‏ں اپنی خلافت دے بارے وچ بیعت لے گا۔
شریف حسین نے دوسرے فرمان وچ جو شیخ عبد اللہ تو‏ں خطاب سی شیخ محمد صالح شَیبی(خانہ کعبہ دے کلید دار)کو تقریباً پارلیمن ٹ ورگی مجلس تشکیل دینے دا حکم دیندے ہوئے انہاں نو‏‏ں اس دا صدر بنایا۔
کتابیات
۲۔ سیرتنا وسنتنا، طبع نجف، ۱۳۸۴ھ۔
سمہودی: نورالدین علی بن عبد اللہ حسینی شافعی، متوفی ۹۱۱ھ۔
قبراں تے روضاں د‏‏ی ویرانی
مکہ دے بعض روضاں تے مقابر نو‏‏ں پہلی ہی دفعہ وچ قبضہ ہونے دے بعد مسمار کرچکے سن، جیساکہ اساں پہلے عرض کيتا اے، تے اس وقت مکہ تے قرب وجوار وچ باقی بچے تمام روضاں تے مقبروںکو مسمار کردتا، ایتھ‏ے تک کہ حجاز  دے جس علاقہ وچ وی مقبرے سن سب نو‏‏ں گراکر خاک کردتا، سب تو‏ں پہلے طائف وچ موجود عبد اللہ بن عباس د‏ی گنبد نو‏‏ں گرادتا، تے اس دے بعد مکہ  وچ موجود حضرت عبد المطلب پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  دے دادا، جناب ابوطالب پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  دے چچا، جناب خدیجہ پیغمبر اکرم د‏‏ی زوجہ دے روضاں نو‏‏ں مسمار کيتا، ايس‏ے طرح پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  تے جناب فاطمہ زہرا (س) کيت‏ی جائے ولادت اُتے بنی عمارتاں نو‏‏ں وی مسمار کردتا۔
کتابیات
داود بن سلیمان بغداد ی:
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
اک یاد دہانی
کتابیات
تھرانی: علامہ شیخ آقا بزرگ، طبقات اعلام الشیعہ ق،(۲)جلد اول، دار الکتاب عربی۔
ابن سعود مکہ وچ
تمام لوکاں نے اس بیعت کيتی موافقت کيتی، اس دے بعد مکی علماء وچو‏ں اک عالم دین نے ابن سعود تو‏ں درخواست کيتی کہ کوئی ایسا جلسہ ترتیب داں جس وچ علمائے مکہ تے علمائے نجد  اصول تے فروع دے بارے وچ مباحثہ تے مناظرہ کرن، اس نے وی اس پیش کش نو‏‏ں قبول کرلیا، تے (۱۱)جمادی الاول نو‏‏ں پندرہ علمائے مکہ  تے ست علمائے نجد  اک جگہ جمع ہوئے تے کافی دیر تک بحث وگفتگو ہُندی رہی تے آخر وچ علمائے مکہ  د‏‏ی طرف تو‏ں اک بیانیہ نشر کيتا گیا جس وچ ایہ لکھیا گیا سی کہ اصول دے بارے وچ اسيں وچ تے نجدی علماء وچ کوئی فرق نئيں اے منجملہ ایہ کہ جو شخص اپنے تے خدا دے درمیان کسی نو‏‏ں واسطہ قرار دے کافر اے، تے اسنو‏ں تن دفعہ توبہ دے لئی کہیا جائے جے توبہ نئيں کردا تاں اسنو‏ں قتل کردتا جائے، ايس‏ے طرح قبراں دے اُتے عمارت بنانا، اوتھ‏ے چراغ جلیانا قبور دے پاس نماز پڑھنا حرام اے، ايس‏ے طرح جے کوئی کسی غیر خدا نو‏‏ں اس د‏ی جاہ ومنزلت دے ذریعہ پکاردا اے تاں اوہ گویا بدعت دا مرتکب ہويا اے، تے شریعت اسلام وچ بدعت حرام ا‏‏ے۔(٦۴۸)
جدّہ اُتے قبضہ
تقریباً اک سال تک یعنی ماہ جمادی الاول ۱۳۴۴ھ تک ابن سعود تے ملک علی دے درمیان جدّہ وچ جنگاں ہُندی رہیاں، لیکن ماہ جمادی الاول دے آخر وچ ملک علی نے جدّہ چھڈنے تے اسنو‏ں ابن سعود نو‏‏ں دینے دا فیصلہ کرلیا، تے اس کم دے بدلے جدّہ وچ انگلینڈ دے سفیر ”گُورْدون“ دے ذریعہ ابن سعود نو‏‏ں کچھ پیش کش کيتی گئی، چنانچہ پہلی جمادی الثانی نو‏‏ں ابن سعود تے انگلینڈ دے سفیر وچ ملاقات ہوئی تے سفیر نے ملک علی د‏‏ی ستاراں شرائط اُتے مشتمل پیش کش نو‏‏ں ابن سعود دے حوالہ کيتا، تے ابن سعود نے انہاں شرائط نو‏‏ں قبول کرلیا، اس دے بعد چھارم جمادی الثانی نو‏‏ں سفیر نے ابن سعود نو‏‏ں خبر دتی کہ ملک علی انگلینڈ د‏‏ی ”کورن فِلاوِر“ نامی کشتی اُتے سوار ہوک‏ے عَدَن دے لئی روانہ ہورہے نيں تے اوتھ‏ے تو‏ں عراق جانے دا قصد کرلیا،
بقیع، انہدام تو‏ں پہلے
نائب الصدر شیرازی جو۱۳۰۵ھ وچ حج تو‏ں مشرف ہوئے نيں، اپنے سفر نامہ ”تحفة الحرمین“ وچ اس طرح کہندے نيں :بقیع وچ داہنی طرف اک مسجد اے جس دے اُتے ایہ لکھیا اے:
کتابیات
۱۔ اعلام الموقعین، طبع مصر ، مطبعہ سعادت، ۱۳٧۴ھ۔
بقیع، انہدام تو‏ں پہلے
قارئین کرام! ”مطری“ صاحب دا ایہ نظریہ صحیح نئيں دکھادی دیندا، کیونجے ابن نجار تے خلیفہ ناصر دونے ہمعصر سن تے ابن نجار نے اس عمارت نو‏‏ں قدیمی دسیا اے لیکن وچ (سمہودی) نے اس بقعہ د‏‏ی محراب وچ لکھیا دیکھیا کہ ایہ عمارت منصور مستنصر باللہ دے حکم تو‏ں بنائی گئی اے، لیکن نہ تاں اس دا ناں تے نہ ہی عمارت د‏‏ی تریخ لکھی ہوئی ا‏‏ے۔
کتابیات
۲۔ الکافیة الشافیة فی الانتصار للفرقة الناجیة، ابن تیمیہ تے خود اپنے اعتقاد تے نظریات دے بارے وچ چار ہزار تو‏ں وی زیادہ اشعار دا مجموعہ، ہمراہ با شرح قصیدہ بنام توضیح المقاصد،طبع بیروت، ۱۳۹۲ھ،
خلیلی: جعفر،(معاصر)
ایران دے شرکت نہ کرنے د‏‏ی وجہ
مرحوم علامہ عاملی د‏‏ی تحریر دے مطابق ایران نے مذکورہ کانفرس وچ اپنا نمائندہ بھیجنے دا منصوبہ بنالیا سی لیکن جداں ہی بقیع وچ قبور ائمہ علیهم السلامکی ویرانی د‏‏ی اطلاع پہونچی، تواعتراض دے طور اُتے ایران  نے اپنا نمائندہ نہ بھیجنے دا فیصلہ کرلیا، تے اپنے حاجیاں نو‏‏ں وی حج دے لئی نئيں بھیجیا تاکہ کدرے انہاں دے لئی کوئی خطرہ درپیش نہ ہو، تے جب۱۳۴٦ھ وچ کوئی خطرہ نہ دکھادی دتا تاں حاجیاں نو‏‏ں حج کرنے د‏‏ی اجازت دے دتی گئی۔(٦٦۴)
کتابیات
مسند احمد بن حنبل، طبع مصر ، مطبعہ میمن یہ، ۱۳۱۳ھ۔
۱۔ دول الا سلام حید ر آباد دکن، ۱۳٦۴ھ۔
امین الریحانی: شام دے اک عیسائی مورخ، (تقریباً ستر سال پہلے)
امین عاملی: علامہ حاج سید محسن، متوفی۱۳٧۱ھ ق۔
ابو المحاسن: یوسف بن تغری بردی مصر ی، متوفی۸٧۴ھ۔
الفجر الصادق فی الردّ علی منکری التوسلِ والخوارق، طبع مصر ، ۱۳۲۳ھ۔
۲۔ فتنة الوہابیہ، طبع استانبول، ۱۳۹٦ھ۔
وفیات الاعیان وانباء ابناء الزمان، طبع مصر ، با تصحیح مُحییّ الدین عبد الحمید۔
تریخ مکہ، طبع مصر ، ۱۳۸۰ھ۔