cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اموی سلطنت دی تریخ
عمر بن عبدالعزیز
حضرت عمر بن عبدالعزیز خلیفہ ہونے تو‏ں پیشتر نہایت  اُتے تکلف تے قیمتی لباس پہندے سن ؛ لیکن خلیفہ ہونے دے بعد انھاں نے کھانے تے پہننے وچ بالکل درویشانہ روش اختیار کرلئی سی، میمون بن مہران دا قول اے کہ حضرت عمر بن عبدالعزیز کےہمراہ بوہت سارے مشہور علماء شاگرداں د‏‏ی طرح رہیا کردے سن، مجاہد دا قول اے کہ اسيں عمربن عبدالعیز دے پاس اس خیال تو‏ں آئے کہ اوہ اسيں تو‏ں کچھ سیکھاں گے مگران دے پاس آک‏ے اسيں نوں خود انھاں تو‏ں بہت کچھ سیکھنا پيا، جدو‏ں انہاں دے والد عبدالعزیز بن مروان دا انتقال ہويا تویہ مدینہ  ہی وچ تشریف رکھدے سن، عبدالعزیز د‏‏ی وفات دا حال سن کرعبدالملک بن مروان نے انہاں نوں دمشق  بلیا ک‏ے اپنی بیٹی فاطمہ دے نال شادی کردتی، عبدالملک د‏‏ی وفات دے بعد جدو‏ں ولید خلیفہ ہويا تاں اس نے انہاں نوں مدینہ  منورہ دا حاکم مقرر کيتا؛ چنانچہ ایہ سنہ۸۶ھ تو‏ں سنہ۹۳ھ تک مدینہ  دے حاکم رہ‏ے، کئی مرتبہ امیرِحج د‏‏ی حیثیت تو‏ں حج کيتا، امارتِ مدینہ  دے زمانے وچ تمام فقہا علما انہاں دے پاس جمع رہندے سن، فقہائے مدینہ  د‏‏ی اک نوں نسل آپ نے بنائی سی تے انھاں دے مشورہ تو‏ں اُموراتِ مہمہ انجام دیندے سن، حجاج د‏‏ی شکایت   اُتے سنہ۹۳ھ وچ ولید نے انھاں امارتِ مدینہ  تو‏ں معزول کرکے شام  وچ بلالیا، جدو‏ں ولید نے ارادہ کيتا کہ اپنے بھائی سلیمان نوں ولی عہدی تو‏ں معزول کرکے اپنے بیٹے نوں ولی عہد بنائے توحجاج وقتیبہ وغیرہ نے توولید دے ارادہ د‏‏ی تائید کيت‏ی؛ لیکن دوسرے اُمراء نے اس نوں ناپسند کيتا، سب تو‏ں پہلے جس شخص نے ولید دے اس ارادے د‏‏ی علانیہ تے   اُتے زور مخالفت کيتی اوہ حضرت عمر بن عبدالعزیز رضی اللہ عنہ سن ؛ چنانچہ ولید نے انہاں نوں قید کردتا، تن برس تک ایہ قید وچ رہے؛ پھرکسی د‏‏ی سفارش تو‏ں رہیا کردتے گئے، سلیمان بن عبدالملک ايس‏ے لئی عمر بن عبدالعزیز دا بہت شکرگذار واحسان مند تھا؛ چنانچہ اس نے خود خلیفہ ہونے دے بعد انہاں نوں اپنا وزیرِاعظم بنایا تے مردے وقت انہاں د‏‏ی خلافت دے لئی وصیت لکھ گیا۔
خلافت
حضرت عمربن عبدالعزیز رضی اللہ عنہ نے تختِ خلافت  اُتے متمکن ہُندے ہی حکم جاری کيتا کہ   امام علی کرم اللہ وجہہ د‏‏ی شان وچ کوئی  شخص ناشدنی لفظاں ہرگز استعمال نہ کرے، ہن تک بنواُمیہ وچ عام طور   اُتے رواج سی کہ اوہ   امام علی کرم اللہ وجہہ نوں برا کہندے تے جمعہ دے خطبہ وچ وی انہاں   اُتے لعن طعن تو‏ں دریغ نہ کردے سن، حجاج بن یوسف ثقفی نوں آپ ظالم سمجھدے سن ايس‏ے لئی سلیمان دے زمانے وچ اس دے عاملاں تے متوسلاں نوں جوحجاج دے نقش قدم   اُتے چلدے سن آپ نے معزول کرادتا سی، یزید بن مہلب گورنر خراسان  نوں آپ براجاندے سن ؛ مگریہ آپ نوں معلوم سی کہ یزید بن مہلب نے جرجان دے علاقہ دا جزیہ وصول کرکے بیت المال وچ نئيں بھجوایا اے ؛ چنانچہ آپ نے یزید بن مہلب نوں طلب کيتا اس نے حاضر دربار ہوک‏ے مذکورہ رقم دے داخل کرنے وچ عذر وانکار تے حیلے حوالےآں تو‏ں کم لیا، آپ نے کہیا کہ ایہ مسلماناں دا مال اے، وچ اس نوں معاف کِداں کرسکدا ہاں؛ چنانچہ یزید بن مہلب نوں آپ نے معزول کرکے قلعہ حلب وچ قید کردتا تے اس د‏ی جگہ جراح بن عبداللہ حکمی نوں خراسان  د‏‏ی گورنری   اُتے بھیج دتا، مسلمہ بن عبدالملک تے اس دے لشکریاں نوں جورومیاں دے مقابلے تے قسطنطنیہ  دے محاصرہ وچ مسلسل مصروف رہنے دے سبب شکستہ حال ہورہے سن، آپ نے واپس بلوالیا، چند روز دے بعد آپ دے پاس جراح بن عبداللہ حکمی گورنرخراسان  د‏‏ی نسبت شکایت پہنچی کہ اوہ موالی نو‏‏ں (آزاد کردہ غلام نوں ) بلاوظیفہ ورسد جہاد   اُتے بھیج دیندا اے آپ نے ایہ شکایت سن کرجراح بن عبداللہ دے پاس حکم بھیجیا کہ جوشخص نماز پڑھدا ہو، اس نوں جزیہ معاف کردو۔
فضائل وخصائل
زہری دا قول اے کہ حضرت عمر بن عبدالعزیز رضی اللہ عنہ نے بذریعہ خط سالم بن عبداللہ تو‏ں دریافت کيتاکہ صدقات دے متعلق فاروقِ اعظم رضی اللہ عنہ دا طرزِ عمل کيتا تھا؛ انھاں نے انہاں دے سوال دا جواب لکھ کرآخر وچ لکھیا کہ اگرتم اوہی عمل کروگے جوحضرت فاروقِ اعظم رضی اللہ عنہ اپنے عہد خلافت وچ لوکاں تو‏ں کردے سن توتم خدائے تعالیٰ د‏‏ی جناب وچ حضرت عمرفاروق رضی اللہ عنہ تو‏ں وی زیادہ رتبہ پاؤ گے، جدو‏ں آپ خلیفہ منتخب ہوگئے تے لوکاں نے آپ دے ہتھ  اُتے بیعت کرلئی توآپ روئے تے کہنے لگے کہ مینو‏ں اپنی نسبت برا ہی حوف اے، حضرت حماد نے پُچھیا کہ آپ ایہ بتائیے کہ آپ نوں درہم ودینار د‏‏ی کِنّی محبت اے ؟ حضرت عمر بن عبدالعزیز رضی اللہ عنہ نے جواب دتا کہ بالکل نئيں، حماد نے کہیا کہ پھرآپ کیو‏ں گھبراندے نيں، خدائے تعالیٰ ضرور آپ د‏‏ی مدد کريں گا۔
اوزاعی رحمۃ اللہ علیہ کہندے نيں کہ آپ د‏‏ی عادت سی کہ جدو‏ں کسی شخص نوں سزادینا چاہندے سن توپہلے احتیاطاً تن روز تک اسنو‏ں قید رکھدے سن تاکہ غصہ تے جلدی وچ اس نوں سزا نہ دتی جائے، آپ نے فرمایا کہ جدو‏ں ميں نے نفس نوں اس د‏ی خواہش دے مطابق کچھ دتا تواس نے اس تو‏ں افضل چیز د‏‏ی خواہش کی، عمر بن مہاجر کہندے نيں کہ آپ د‏‏ی تنخواہ دودرہم روزانہ مقرر سی تے آپ دا چراغ دان تن لکڑیاں نوں کھڑا کرکے اس  اُتے مٹی رکھ کربنایا گیا سی، آپ نے اپنے غلام نوں پانی گرم کرنے دے لئی کہیا: اوہ شاہی ب تے چی خانے تو‏ں جاک‏ے گرم کرلایا، آپ نوں معلوم ہويا توآپ نے اک درہم د‏‏ی لکڑیاں اس دے عوض وچ بھجواداں، آپ د‏‏ی عادت سی کہ جدو‏ں تک آپ دے پاس بیٹھے ہوئے لوک سلطنت دے معاملات وچ گفتگو کردے رہندے آپ بیت المال دا چراغ جلائے رکھدے تے جدو‏ں اوہ اُٹھ جاندے تاں اس نوں گل کرکے اپنا ذا‏تی چراغ جلالیندے، خلیفہ د‏‏ی اردلی وچ سوچوکیدار وکوتوال مقرر سن، جدو‏ں آپ خلیفہ ہوئے توآپ نے انہاں تو‏ں فرمایا کہ میری حفاظت دے لئی قضا وقعدر تے اجل کافی اے، مینو‏ں تواڈی ضروری نئيں؛ اُتے اگرتم وچو‏ں کوئی  میرے پاس رہنا چاہے تودس دینار تنخواہ ملے گی تے اگرنہ رہنا چاہے تواپنے اہل وعیال وچ چلا جائے۔
عطا کہندے نيں نيں کہ عمر بن عبدالعزیز رضی اللہ عنہ رات دے وقت فقہا نوں جمع فرماندے تے موت وقیامت دا ذکر کرکے اس قدر روندے کہ گویا انہاں دے سامنے کوئی جنازہ رکھیا ہويا اے، عبداللہ بن غبرا کہندے نيں کہ اک روز آپ نے خطبہ وچ فرمایا کہ لوگو! اپنی پوشیدہ گلاں وچ اصلاح کرو ظاہری گلاں وچ خود اصلاح ہوجائے گی، آخرت دے واسطے عمل کرو تے دنیا دے لئی ايس‏ے قدر توجہ کرو، جِنّی ضرورت ہوئے تے یادرکھو کہ تواڈے آبا واجداد نوں موت کھاچک‏ی اے، آپ فرمایا کردے سن کہ سلفِ صالحین د‏‏ی راہ  اُتے عمل کرو؛ کیونجے اوہ تسيں تو‏ں اچھے تے زیادہ عالم سن، جدو‏ں آپ دے صاحبزادے عبدالملک نے انتقال کيتا توآپ انہاں د‏‏ی تعریف کرنے لگے، مسلمہ نے کہیا کہ کیو‏ں انہاں د‏‏ی توآپ تعریف کردے نيں، آپ نے فرمایا کہ دیکھنا ایہ اے کہ اوہ مرحوم میری ہی نظراں وچ قابل تعریف سی یا تے وی اسنو‏ں قابل تعریف سمجھدے نيں؛ کیونجے باپ د‏‏ی نظراں وچ بیٹا ہمیشہ قابل تعرفی ہُندا اے اس لئی اس دے اندازے دا اعتبار نئيں اے، اسامہ بن زید د‏‏ی صاحبزادی آپ دے پاس آئیاں آپ نے انہاں دا استقبال کيتا تے انہاں دے سامنے مؤدب بیٹھ گئے انھاں نے جوکچھ طلب کیہ انہاں نوں عطا فرمایا۔
وفات
بنواُمیہ آپ دے طرزِ عمل تو‏ں سخت ناراض سن ؛ کیونجے انہاں د‏‏ی جاگیراں جائداداں تے تمام اموال جودوسرےآں دے حقوق مغصوبہ سن چھن گئے سن تے کوئی ناجائز فائدہ حکومتِ وقت تو‏ں نئيں اُٹھاسکدے سن، آخر اوہ دیرتک اپنے انہاں نقاصانات نوں برداشت نہ کرسک‏‏ے تے انھاں نے آپ دے قتل کرنے د‏‏ی سازش کی، آپ نوں قتل کرنا کوئی  دشوار کم وی نہ تھا؛ کیونجے اپنی ذا‏تی حفاظت دے لئی نہ آپ نے کوئی  چوکی پہرہ قائم رکھیا سی، کھانے پینے وچ کِسے قسم د‏‏ی احتیاط کردے سن، آپ دے قتل کرنے دا سب تو‏ں آسان ذریعہ جوبنواُمیہ نے سوچیا اوہ ایہ سی کہ آپ نوں زہر دتا جائے؛ چنانچہ انھاں نے آپ دے غلام نوں لالچ دے کراپنا شریک بنایا تے اس دے ذریعہ آپ نوں زہر دلوایا، جدو‏ں آپ نوں زہر دتا گیا توآپ نوں اس دا علم ہوگیا، جدو‏ں آپ د‏‏ی تکلیف واذیت نے ترقی اختیار کيتی تولوکاں نے کہیا کہ آپ دواکیو‏ں نئيں کردے؟ آپ نے فرمایا کہ جس وقت مینو‏ں زہر دتا گیا اس وقت اگرکوئی میرے تو‏ں ایہ کہندا کہ تسيں اپنے کان د‏‏ی لوکوہتھ لگانے تو‏ں اچھے ہوسکدے ہوئے توماں اپنے کان د‏‏ی لوکوہتھ نہ لگاندا۔
مجاہد رحمۃ اللہ علیہ کہندے نيں کہ آپ نے میرے تو‏ں پُچھیا کہ لوک میری نسبت کيتا کہندے نيں؟ ميں نے کہیا کہ لوکاں دا خیال ایہ اے کہ آپ  اُتے کوئی جادو کرایا گیا اے، آپ نے فرمایا کہ نئيں وچ مسحور نئيں ہاں؛ بلکہ مجھ نوں جس وقت زہردتا گیا تھا؛ ايس‏ے وقت معلوم ہوگیا تھا؛ پھرآپ نے اُس غلام نوں بلايا جس نے آپ نوں زہر دتا سی اوہ آیا توآپ نے فرمایا کہ افسوس تونے مینو‏ں زہر دے دتا، آخر کس طمع نے تجھ نوں اس کم   اُتے آمادہ کيتا، اس نے کہیا کہ مجھ نوں اک ہزار دینار دتے گئے نيں تے آزادی دا وعدہ کيتا گیا اے، آپ نے فرمایا کہ اوہ دینار میرے پاس لے آؤ؛ چنانچہ اوہ لے آیا آپ نے ايس‏ے وقت اوہ اک ہزار دینار بیت المال وچ داخل کرادتے تے غلام نوں حکم دتا کہ تواب ایتھ‏ے تو‏ں نکل کرکدرے بھج جاکہ پھرکسی نوں تیری صورت نظر نہ آئے۔
یوسف بن مالک دا قول اے کہ اسيں آپ نوں قبر وچ رکھ کرمٹی برابر کررہے سن کہ آسمان د‏‏ی طرف تو‏ں اک کاغذ گرا اس وچ لکھیا سی، خدائے تعالیٰ د‏‏ی طرف تو‏ں عمر بن عبدالعزیز نوں آتش دوزخ تو‏ں نجات دے دتی گئی۔
عمر بن عبدالعزیز دے دورِ خلافت اُتے اک نظر
خَاف دے استبداد تے قہر وجبر نوں وہ سخت ناپسن کردے تے دنیا وچ آزادی وامن قائم کرکے ہرشخص نوں اس دے اسنانی حقوق تو‏ں متمتع ہونے دا موقع دینا چاہندے سن، انھاں نے اک منکر خدا نوں بھی مجبور کرنا نئيں چاہیا؛ انھاں نے خوارج نوں بھی اپنے اظہارِ خیال دا موقع دتا، اوہ خلیفۃ المسلمین دا مرتبہ ايس‏ے حد تک قائم رکھنا چاہندے سن کہ اگرکوئی مجرم خلیفہ نوں گالی دے توزیادہ تو‏ں زیادہ خلیفہ وی ویسی ہی گالی اس نوں انتقاماً دے سکدا اے، اوہ اپنے ماتحتاں تو‏ں اس گل دے خواہاں نہ سن کہ انہاں د‏‏ی ہراک جاوبے جاگل کيتی تائید کيت‏ی جائے اوہ خلیفہ نوں مسلماناں دا حکمران تے فرماں روا نئيں جاندے سن ؛ بلکہ مسلماناں دا شفیق باپ سمجھدے سن ؛ غرض عہد صدیقی وفاروقی وچ جوجو کچھ اساں دیکھیا اے اس دے تمام نمونے عمر بن عبدالعزیز دے اندر موجود سن تے ايس‏ے لئی بجاطور  اُتے کہیا جاسکدا اے کہ عمر بن عبدالعزیز دے فوت ہونے   اُتے  خلافتِ راشدہ  ختم ہوگئی، انہاں دے زمانے وچ کثیرالتعداد لوکاں نے بطیب خاطر اسلام قبول کيتا، نومسلماں د‏‏ی ایہ کثرت کسی دوسرے خلیفہ دے زمانے وچ نظر نئيں آندی؛ حالاں کہ آپ دے عہد خلافت وچ بہت ہی کم لڑائیاں تے چڑھائیاں ہوئیاں، آپ د‏‏ی حکومت وسلطنت دے حدود سندھ  وپنجاب  وبخارا وترکستان  وچین تو‏ں لے کرمراقش واندلس وفرانس تک وسیع سن، اِنّی وڈی عظیم الشلان سلطنت وچ ہرجگہ یکساں سکو‏ن تے امن وامان موجود سی۔
یزید بن عبدالملک
ابوخالد یزید بن عبدالملک بن مروان اپنے بھائی سلیمان بن عبدالملک د‏‏ی وصیت دے موافق حضرت عمر بن عبدالعزیم دے بعد تختِ خلافت  اُتے بیٹھیا، تخت نشین ہونے دے بعد اس نے کہیا کہ جِنّا وچ خدائے تعالیٰ دا محتاج ہون، اس قدر حضرت عمربن عبدالعزیز وی نہ سن ؛ چنانچہ چالیس روز تک اوہ حضرت عمر بن عبدالعزیز ہی دے نقشِ قدم   اُتے چلا، بنواُمیہ نے جدو‏ں دیکھیا کہ عمر بن عبدالعزیز دے بعد وی کشود کار د‏‏ی کوئی  صورت پید انہ ہوئی توانھاں نے یزید بن عبدالملک نوں اپنی منشا دے موافقط طرزِ عمل اختیا رکنے د‏‏ی ترغیب دینے د‏‏ی نوں شش کيتی، اس قسم د‏‏ی تمام نوں ششاں عمر بن عبدالعزیز دے سامنے توبے کار ثابت ہُندی رہیاں سن؛ لیکن یزید بن عبدالملک، عمر بن عبدالعزیز نہ سی، اوہ اک ہی ذراسی نوں شش دے مقابلہ وچ بہ گیا، تفصیل اس اجمال د‏‏ی ایہ اے کہ چالیس سفید ریش لوکاں نے حاضر ہوک‏ے اس گل کيتی شہادت دتی کہ خلیفہ وقت جوکچھ کرے اس دا حساب اس تو‏ں نہ لیا جائے گا تے نہ اس   اُتے عذاب ہوئے گا، ایسی تدبیراں دا خاطر خواہ نتیجہ برآمد ہويا تے یزید بن عبدالملک د‏‏ی جہالت نے اس نوں بتدریج یزید اوّل د‏‏ی طرح فسق وفجور د‏‏ی طرف وی مائل کردتا؛ حتی کہ اوہ شراب تے مسکرات وی استعمال کرنے لگیا تے ایہی سب تو‏ں پہلا خلیفہ سی جس نے علانیہ شراب استعمال کیت‏‏ی تے گانے بجانے وچ وی اپنا وقت ضائع کرنے لگیا اس دے بعد بنواُمیہ نوں کافی موقع مل گیا؛ انھاں نے دربارِ خلافت   اُتے مستولی ہوک‏ے حضرت عمر بن عبدالعزیم دے زمانے د‏‏ی تمام اصلاحات نوں منسوخ کرادتا تے خلافتِ بنواُمیہ ايس‏ے طرح غاصبانہ طور   اُتے املاک وجاگیرات   اُتے قابض ومتصرف ہوگئے تے اس بے انصافی وچ پہلے تو‏ں زیادہ ترقی کرگئے، حضرت عمر بن عبدالعزیز دے بعد ہی تو‏ں خلافت بنواُمیہ دے زوال دا زمانہ سمجھنا چاہیے؛ ايس‏ے زمانے وچ بنوعباس تے ہاشمیاں نوں بنواُمیہ دے خلاف نوں ششاں تے تدبیراں عمل وچ لیانے دا موقع مل گیا۔
واقعاتِ خراسان
یہ دیکھ کرابوالصیداء نے نومسلماں د‏‏ی ست ہزار جمعیت لے کرسمرقند تو‏ں چند فرسنگ دے فاصلہ  اُتے قیام کيتا تے مقابلہ   اُتے مستعد ہوگیا؛ چونکہ ابوالصیدا دے پاس وجہ مخالفت معقول سی؛ لہٰذا بوہت سارے مسلما‏ن سردار حاکم سمرقند د‏‏ی فوج وچو‏ں ابوالصیداء دے پاس نومسلماں د‏‏ی حمایت دے لئی چےل گئے، اشرس نے ایہ حالت دیکھ کرحسن بن عمرطٰہٰ نوں سمرقند د‏‏ی حکومت تو‏ں معزول کرکے محشربن مزاحم سلمی نوں مامور کيتا، محشر بن مزاحم نے سمرقند پہنچ کرابوالصیداء تے اس کہ ہمراہی سرداراں نوں صلح دے بہانے دھوکے تو‏ں بلیا ک‏ے قید کردتا تے اشرس دے پاس بھیج دتا، نومسلماں نے ابوفاطمہ نوں اپنا سردار بنالیا، آخرمجبور ہوک‏ے انہاں مسلماں نوں جزیہ د‏‏ی معافی دا وعدہ دتا گیا تے جدو‏ں انہاں د‏‏ی جمعیت تے اتفاق جاندا رہیا توبتدریج انہاں   اُتے سختی شروع کيتی گئی تے طرح طرح تو‏ں ذلیل کيتا گیا جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ ایہ لوک جومسلما‏ن ہوچکے سن پھرمرتد ہوک‏ے باغی ہوگئے تے ازسرنومقابلہ   اُتے آمادہ ہوک‏ے خاقان تو‏ں خواہان امداد ہوئے، خاقان اپنی زبردست فوجاں لے کرآیا تے مسلماناں دے نال اک جدید سلسلہ جنگ شروع ہوگیا، اشرس خود مقابلہ   اُتے پہنچیا، طرفین تو‏ں خوب داد شجاعت دتی گئی، بوہت سارے مسلما‏ن تے بوہت سارے ترک تہ تیغ ہوئے آخر اس خاں ریز سلسلہ جنگ دا خاتمہ صلح   اُتے ہويا۔
بلادِ خزر تے آرمینیا
جراح بن عبداللہ حکمی نو‏‏ں ہشام  بن عبدالملک نے آرمینیا  د‏‏ی گورنری   اُتے مامور کيتا سی، سنہ۱۱۱ھ وچ جراح حکمی تفلاں د‏‏ی جانب تو‏ں جہاد کردا ہويا بلادِترکستان  وچ داخل ہويا تے انہاں دے مشہور بیضاء نوں فتح کرکے کامیابی دے نال واپس آیا، سنہ۱۱۲ھ وچ ترکاں نے اپنی فوجاں مرتب کرکے متفق طور   اُتے بلادِ اسلامیہ   اُتے یورش د‏‏ی جراح بن عبداللہ حکمی مقابلہ دے لئی نکلیا مقام مرج اردبیل وچ دونے فوجاں دا مقابلہ ہويا، مسلماناں د‏‏ی تعداد بہت ہی قلیل سی، جراح بن عبداللہ حکمی میدانِ جنگ وچ لڑدا ہويا شہید ہويا تے اپنی شہادت تو‏ں ترکماناں تے ترکاں دے حوصلے بہت ودھ گئے تے اپنی کامیابی د‏‏ی خوشی تے جوش وچ اوہ بڑھدے وہئے موصل دے نیڑے پہنچ گئے۔
سعید حریشی دے واسپ چلے جانے تے اس د‏ی جگہ مسلمہ دے آنے تو‏ں ترکاں نے پھرمجتمع ہوک‏ے بہت وڈی جمعیت تے وڈے سازوسامان دے نال مقابلہ تے حملے د‏‏ی تیاریاں کيتياں، مسلمہ بن عبدالملک اک تجربہ کارسپہ سالار تے بہادر شخص سی اوہ اپنی بزدلی دے سبب نئيں بلکہ اسلامی فوج د‏‏ی قلت تعداد تے غنیم د‏‏ی قوت دا صحیح اندازہ کرنے دے بعد اس خطرنا‏‏ک علاقہ نوں چھڈ کرجتھ‏ے ترکاں دے ہتھ وچ مال ومتاع تے عورتاں بچےآں دا گرفتار ہوجانا یقینی سی، مقام دربند وچ واپس چلاآیا، مسلمہ بن عبدالملک نے اپنی دوڈیرھ سال د‏‏ی حکومت آرمینیا وچ ترکاں دے نال نرمی وملاطفت دا برتاؤ کيتا سی اس لئی تے وی ترکاں نوں مسلماناں دے مقابلے تے بغاوت   اُتے آمادہ ہونے د‏‏ی جرأت ہوئی مسلمہ دے دربند آجانے دے بعد مروان بن محمد بن مروان جومسلمہ د‏‏ی فوج وچ شامل  سی، چھپ کردمشق  د‏‏ی جانب بھج آیا تے ہشام   بن عبدالملک تو‏ں مسلمہ د‏‏ی شکایت کیت‏‏ی کہ اس نے آرمینیا  وآذربائیجان وچ نہایت نرمی دا برتاؤ کيتا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ترکاں نے بغاوت   اُتے آمادگی دا اظہار کيتا؛ پھرجب کہ مقابلہ تے معرکہ دا وقت آیا تواوتھ‏ے تو‏ں پسپا ہوک‏ے علاقے نوں چھڈ کردربند وچ واپس چلاآیا، نال ہی ایہ وی کہیا کہ اگرآپ مجھ نوں اک لکھ ویہہ ہزار جنگ جولشک‏ر ک‏ے نال اس طرف بھیجاں توماں ترکاں نوں اچھی طرح سیدھا کرداں۔
زید بن علی
صرف دوسوبیس آدمی زید بن علی دے نال رہ گئے، انہاں مٹھی بھر آدوچو‏ں زید بن علی نے یوسف ثقفی د‏‏ی کئی ہزار فوج دا مقابلہ کيتا؛ غرض کوفہ د‏‏ی گلیاں وچ اوہ اک اک شخص دے گھر   اُتے پپہنچ کرآواز دیندے تے عہد بیعت یاد دلیا ک‏ے اپنی حمایت دے لئی بلاندے سن ؛ مگر کوئی  نئيں نکلدا سی، آخر کئی مرتبہ گورنرعراق  د‏‏ی فوجاں نوں شکست دینے دے بعد اوہ فوت ہوئے، انہاں د‏‏ی پیشانی وچ اک تیرآک‏ے لگیا جس دے صدمہ تو‏ں جاں بز نہ ہوسک‏‏ے، یوسف بن عمر ثقفی نے انہاں دا سرکٹواکر ہشام   بن عبدالملک دے پاس دمشق  بھجوادتا، زید بن علی دے صاحبزادے یحییٰ بن زید اپنے باپ دے فوت ہونے دے بعد اوّل نینوا د‏‏ی طرف جاک‏ے روپوش رہے؛ پھرموقع پاکر خراسان  چلے گئے، زید بن علی د‏‏ی ایہ نوں شش چھیندی تے ناعاقبت اندیشی دے سبب ناکا‏م رہی؛ لیکن اس تو‏ں عباسیاں نے فائدہ اُٹھانے وچ کمی نئيں کيت‏‏ی، انہاں نوں زیادہ احتیاط برتنے تے زیادہ دوراندیشی تو‏ں کم لینے د‏‏ی ترغیب ہوئی تے اوہ اس گل دا وی صحیح اندازہ نہ کرسک‏‏ے کہ ملک وچ بنواُمیہ دے اثرواقتدار د‏‏ی ہن کيتا کیفیت اے، زید بن عبدالملک نے زید بن علی دے کٹے ہوئے سرکودمشق  دے دروازے   اُتے لٹکادتا تے یوسف ثقفی نے زید بن علی دے ہمراہیاں د‏‏ی لاشاں نوں کوفہ  وچ سولی   اُتے لٹکادتا جوبرساں اوتھ‏ے لٹکدی تے لوکاں نوں بنواُمیہ تو‏ں متنفر تے بنو ہاشم  دا ہمدرد بناندی رہیاں۔
عباسیاں د‏‏ی سازش
یہ سنہ۱۰۵ھ دا واقعہ اے سنہ۱۰۷ھ وچ بکیر بن ماہان نے جوکوفہ وچ محمد بن علی د‏‏ی جانب تو‏ں دعوت عراق  وخراسان  دا افسرومہتمم سی، ابوعکرمہ، ابومحمد صادق، محمدخنین عمار عبادی وغیرہ چند شخص نوں خراسان  د‏‏ی خلافتِ عباسیہ د‏‏ی دعوت دے لئی روانہ کيتا، خراسان  وچ اسدقسری گورنر سی اس نوں اتفاقاً اس دا علم ہوگیا کہ چند آدمی خلافت عباسیہ دے لئی لوکاں نوں دعوت دے رہے نيں، اس نے سب نوں گرفتار کراکر قتل کرادتا، صرف اک شخص عمار بچ کربھجیا تے بکیر بن ماہان نوں آک‏ے اطلاع دی، بکیر نے ایہ کیفیت محمدبن علی دے پاس لکھ کربھیجی، محمد بن علی نے جواب وچ لکھیا کہ خدا دا شکر اے کہ تواڈی نوں شش کامیاب ونتیجہ خیز ثابت ہوئی، ہن تسيں خود نوں اپنے قتل دا وی منتظر رکھو، سنہ۱۱۸ھ وچ بکیر نے عمار بن زید نوں ہواخواہان بنوعباس دا سردار  بناکے خراسان  د‏‏ی جانب روانہ کيتا، اس نے اوتھ‏ے جاک‏ے اپنے آپ نوں خراش دے ناں تو‏ں موسوم کيتا، خراش نے ہمدردی بنوعباس نوں نماز، روزہ   اُتے بھی ترجیح دتی تے لوکاں تو‏ں کہیا کہ روزہ نماز تو‏ں ودھ کریہ کم اے کہ بنوعباس د‏ی خلافت قائم کرنے دے لئی نوں شش کرو تے اس معاملہ نوں رازداری وچ رکھ کرافشا ہونے تو‏ں بچاؤ، محمد علی نے ایہ حالات سن کرخراش د‏‏ی نسبت ناراضی دا اظہار کيتا، گورنرخراسان  اسد قسری نوں خراش دا حال معلوم ہويا تواس نے گرفتار کراکر اس نوں قتل کرادتا، محمد بن علی اہلِ خراسان  د‏‏ی اس ضعیف الاعتقادی تو‏ں ناراض ہوگئے سن ؛ لہٰذا خراسان  تو‏ں بااثرلوکاں دا اک وفد محمد بن علی د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا تے اپنی خطاواں د‏‏ی معافی چاہی۔
مروان بن محمد بن مروان بن حکم
مروان بن محمد خاندانِ بنواُمیہ دا آخری خلیفہ اے اس نوں لوک مروان الحمار وی کہندے سن، حمار ملکِ عرب وچ صابر ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور اے، صعوبت کش آدمی نوں حمار کہہ دتا جاندا سی اس لئی اس خلیفہ نوں بھی حمار کہنے لگے؛ کیونجے اس د‏ی خلافت دا تمام زمانہ لڑائیاں وچ بسر ہويا تے اس نے نہایت صعوبت کش تے صابر ہونے دا ثبوت بہم پہونچایا، مروان بن محمد نے بجائے دمشق دے مقام حران وچ اقامت اختیار کيتی، تدمر تو‏ں ابراہیم (معزول خلیفہ) نوں اپنے پاس بلالیا تے اس دا وظیفہ مقرر کردتا۔
بنواُمیہ دے رقیباں د‏‏ی نوں شش
ان دے بعد دوسرا گروہ محمد بن الحنفیہ دا سی اس دے بعد عباسیاں دا مرتبہ سی، بعد وچ فاطمیاں دے اندر وی دوگروہ ہوگئے سن اک اوہ جوزید بن علی بن حسین رضی اللہ عنہ دے طرف دار سن اوہ زیدی اکھوائے، دوسرے اوہ جنھاں نے اسماعیل بن جعفر صادق دے ہتھ  اُتے بیعت کيتی سی اوہ اسماعیلی دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے، مذکورہ بالاتِناں گروہ بنواُمیہ دے مخالف تے تِناں مل کراہلِ بیت دے ہواخواہ کہلاندے سن، زید بن علی بن حسین رضی اللہ عنہ تے اُنہاں دے بیٹے یحییٰ دے مقتول ہونے دا حال  تے پ پڑھ چکے ہو، محمد بن الحنفیہ د‏‏ی نوں ششاں تے مختار د‏‏ی کوفہ  وچ کاروائیاں دا ذکر وی اُتے آچکيا اے، علویاں نو‏‏ں جدو‏ں کدی ذراسا وی موقع ملیا انھاں نے خروج وچ تامل نئيں کيتا؛ مگرناکا‏م ہُندے رہ‏ے، علویاں د‏‏ی انہاں کاروائیاں تے انہاں ان دے انجام تو‏ں عباسی نصیحت وعبرت حاصل کردے رہے تے انھاں نے بنواُزیہ دے خلاف اپنی نوں ششاں نوں وڈی احتیاط تے مال اندیشی دے نال جاری رکھیا، انہاں تِناں گرہاں نے اپنے لئی اک ہی راہِ عمل تجویز د‏‏ی کہ پوشیدہ طور   اُتے لوکاں نوں اپنا ہ‏م خیال بنایا جائے تے مخفی طور   اُتے لوکاں تو‏ں بیعت لی جائے؛ تاآنکہ بنواُمیہ دے مقابلے تے مقاتلے دے پہلے طاقت فراہ‏م ہوجائے، اس مقصد نوں پورا کرنے دے لئی انھاں نے اپنے مشنری ملکاں وچ پھیلادیے جونہایت مخفی طریقےآں تو‏ں اہلِ بیت د‏‏ی محبت دا وعظ کہندے تے بنواُمیہ د‏‏ی حکومت دے عیوب ونقائص لوکاں نوں سمجھاندے تے خلافت وحکومت دا حق دار اہلِ بیت ہی نوں دسدے سن، ایہ خفیہ اشاعتی کم وڈی احتیاط تے وڈے عز وحزم دے نال شروع کيتا گیا، اس د‏ی ابتدا عبدالملک بن مروان ہی دے زمانے تو‏ں ہوچک‏ی سی تے تِناں گروہاں نوں دوسرے د‏‏ی سرگرمیاں دا علم تھا؛ لیکن چونکہ تِناں دا دشمن اک ہی سی اس لئی انہاں تِناں گروہاں دے اندر آپس وچ کوئی  رقابت نہ سی تے اک دوسرے دے راز نوں اطلاع ہوجانے   اُتے پوشیدہ رکھنے تے افشاء ہونے تو‏ں بچانے د‏‏ی نوں شش کردے سن، ہراک دے کارندے تے نقیب اگرچہ جدا جدا سن ؛ لیکن تبلیغ دے لئی انہاں نوں ایداں دے لفظاں استعمال کرنے د‏‏ی تاکید کيتی گئی سی جس تو‏ں دوسرے گروہ دے نال تصادم لازم نہ آئے، مثلاً بجائے اس دے کہ حضرت عباس یامحمد بن الحنفیہ یاامام زین العابدین د‏‏ی فضیلت بیان کيت‏ی جائے صرف اہلِ بیت دا اک عام لفظ استعمال کيتا جاندا سی تے اہلِ بیت د‏‏ی فضیلت بیان کرکے انہاں نوں مستحقِ خلافت ثابت کرنے د‏‏ی نوں شش ہُندی سی؛ پھرایہی نئيں کہ آپس وچ اک دوسرے د‏‏ی مخالفت نہ کردے سن ؛ بلکہ بنواُمیہ د‏‏ی مخالفت دے جوش وچ خارجیاں دے نال وی ایہ لوک ہمدردی واعانت دا برتاؤ جائز سمجھدے سن ؛ کیونجے خارجی وی شروع ہی تو‏ں بنواُمیہ نوں کافر کہندے تے اُنہاں دے خلاف نوں ششاں وچ مصروف رہندے سن ؛ حالانکہ خارجی جس طرح خلافتِ بنواُمیہ دے دشمن سن ايس‏ے طرح حضرت علی رضی اللہ عنہ تے اُنہاں د‏‏ی اولاد دے وی مخالف سن، اس خفیہ اشاعت دے کم وچ علویاں تو‏ں باربار جلد بازی دا ارتکاب ہويا تے اوہ زیادہ خوبی دے نال اس کم نوں انجام نہ دے سک‏‏ے؛ لہٰذا خلفاء بنواُمیہ نوں علویاں د‏‏ی کاروائیاں تے سازشاں دا علم ہُندا رہیا تے اوہ انہاں دے خلاف انسدادی کاروائیاں دا موقعہ وی پاندے رہے؛ لیکن عباسیاں د‏‏ی سازش تو‏ں خلفا بنواُمیہ آخر تک بے خبر رہے تے ايس‏ے لئی عباسی علویاں نوں پِچھے چھڈ کرکامیابی حاصل کرسک‏‏ے۔
ابو مسلم [[خراسان ی]]
ابومسلم نے شیبان خارجی نوں اپنی طرف مائل کرنا چاہیا تے ابنِ کرمانی نوں اس دے پاس جانے د‏‏ی تحریک کی، علی بن کرمانی شیبان خارجی تو‏ں صلح کرنی چاہی؛ تاکہ اوہ مطمئن ہوک‏ے ابومسلم تو‏ں دودوہتھ کرے؛ لیکن ابومسلم نے علی بن کرمانی دے ذریعہ ایسی نوں شش کيتی کہ دونے د‏‏ی صلح نہ ہوسک‏‏ے، جدو‏ں انہاں دونے د‏‏ی صلح نہ ہوئی توابومسلم نے موقع مناسب دیکھ کرنصر بن نعیم نوں اک جمعیت دے نال ہرات د‏‏ی طرف روانہ کردتا، نصر بن نعیم نے ہرات پہنچ کربہ حالتِ غفلت ہرات  اُتے قبضہ کرلیا تے نصربن سیار دے عامل عیسیٰ بن عقیل بن معقل حریشی نوں ہرات تو‏ں کڈ دتا، یحییٰ بن نعیم بن ہبیرہ شیبانی ایہ سن کرابن کرمانی دے پاس آیا تے کہیا کہ تسيں نصر تو‏ں صلح کرلو؛ اگرتم نے صلح کرلئی توابومسلم فوراً نصر دے مقابلہ   اُتے آمادہ ہوجائے گا تے تسيں تو‏ں کوئی  تعرض نہ کريں گا؛ لیکن اگرتم نے نصر تو‏ں صلح نہ د‏‏ی توابومسلم نصر تو‏ں صلح کرکے تواڈے مقابلہ   اُتے مستعد ہوئے گا، شیبانی نے فوراً نصر نوں لکھیا کہ اسيں تسيں تو‏ں صلح کرنا چاہندے نيں، نصر فوراً صلح   اُتے آمادہ ہوگیا؛ کیونجے اس د‏ی پہلے ہی تو‏ں ایہ خواہش سی۔
ابومسلم نے فوراً علی بن کرمانی نوں جوشیبان خارجی دا شریک سی توجہ دلائی کہ نصر بن سیار تواڈے باپ دا قاتل اے، علی بن کرمانی ایہ سندے ہی شیبان خارجی تو‏ں جدا ہوگیا تے اس دے نال لڑائیاں دا سلسلہ شروع کردتا، ابومسلم ابنِ کرمانی د‏‏ی مدد دے لئی پہنچیا ادھر نصر بن سیار شیبان خارجی د‏‏ی طرف تو‏ں آمادہ پیکار ہويا، ایہ وی عجیب زمانہ سی، لڑنے والے چاراں گروہ محتلف الخیال تے مختلف العقیدہ سن ؛ مگرموقع تے وقت د‏‏ی مناسبت تو‏ں ہراک دوسرے نوں اپنے نال ملیا ک‏ے تیسرے نوں فنا کرنے د‏‏ی تدبیراں وچ مصروف سی، خاص کرشیعانِ علی وی خراسان وچ پہلے تو‏ں بکثرت موجود سن، اوہ وی سب ابومسلم دے شریک سن ۔
ابومسلم نے ایہ کیفیت سن کرابوداؤد نوں دوبارہ بلخ د‏‏ی جانب روانہ کيتا، بلخ تو‏ں تھوڑے فاصلہ  اُتے فریقین دا مقابلہ دریا دے کنارے ہويا، مقابل بن حیان نبطی دے نال سردار ابوسعید قرشی سی، ساقہ فوج دا پچھلا حصہ ہُندا اے اس حصہ نوں مسلح تے زبردست اس لئی رکھدا سی کہ کدرے حریف دھوکھا دےکرپِچھے تو‏ں حملہ نہ کردے، جدو‏ں لڑائی خوب زور شور تو‏ں ہوگئی توابوسعید قرشی نے وی اپنی متعلقہ فوج تو‏ں دشمناں دا مقابلہ کرنا تے انہاں نوں مار کرپِچھے بھگانا ضروری سمجھیا، اتفاقاً ابوسعید دا جھنڈا وی سیاہ سی اوہ جدو‏ں اپنی فوج لے کرمتحرک ہويا تولڑنے والی اگلی صفاں دے لوک بھُل گئے کہ ساڈا وی اک جھنڈا سیاہ اے اوہ ابوسیع دے جھنڈے نوں دیکھدے ہی ایہ سمجھ‏‏ے کہ دشمناں د‏‏ی فوج نے پِچھے تو‏ں اسيں   اُتے زبردست حملہ کيتا اے تے ایہ انھاں د‏‏ی فوج فاتحانہ پِچھے تو‏ں ودھدی چلی آندی اے ؛ چنانچہ انہاں دے ہتھ پیر پھُل گئے تے میدان چھڈ کربھج نکلے، بوہت سارے دریا وچ غرق ہوک‏ے ہلاک ہوئے زیادہ یحییٰ ترمذ د‏‏ی طرف چلے گئے تے ابوداؤد نوں بلخ تو‏ں واپس بلالیا تے بلخ د‏‏ی حکومت   اُتے نصر بن صبیح مزنی نوں مامور کيتا، جداں کہ اُتے بیان ہوچکيا اے، علی بن کرمانی ابومسلم دے پاس رہندا سی اس دے نال اس دا بھائی عثمان بن کرمانی وی سی، ابوداؤد نے ابومسلم نوں رائے دتی ک انہاں دونے بھائیاں نوں اک دوسرے تو‏ں جدا کردینا ضروری اے، ابومسلم نے اس رائے نوں پسند کرکے عثمان بن کرمانی نوں بلخ د‏‏ی حکومت   اُتے نازز کرکے بھیج دتا، عثمان بن کرمانی نے بلخ پہنچ کرفافضہ بن ظہیر نوں اپنا نائب بنایا تے خود معہ نصر بن صبیح دے مردالردو چلا گیا، ایہ خبر سن کرمسلم بن عبدالرحمان باہلی نے ترمذ تو‏ں مصر یاں نوں ہمراہ لے ک‏ے بلخ   اُتے حملہ کيتا تے بزورِ شمشیر اس اس   اُتے قابض ہوگیا۔
اُتے پڑھ چکے ہوئے کہ امام ابراہیم نے ابومسلم نوں اوّل بلايا تھا؛ پھراس نوں روک دتا سی کہ علانیہ دعوت شروع کردے، ابومسلم نے قحطبہ بن شبیب نوں مال واسباب دے نال روانہ کيتا سی، قحطبہ نے امام ابراہیم نال ملاقات کيت‏ی، مال واسباب پیش کيتا، امام ابراہیم نال ملاقات کيت‏ی ، مال واسباب پیش کيتا، امام ابراہیم نے اک جھنڈا قحطبہ کہ ہتھ روانہ کيتا تے مکہ معظمہ تو‏ں اس نوں خراسان  د‏‏ی جانب رخصت کردتا تے خود حمیمہ د‏‏ی طرف چلے آئے ایتھ‏ے آندے ہی گرفتار ہوک‏ے قید ہوگئے، قحطبہ ایہ جھنڈا لے کرابومسلم دے پاس آیا، ابومسلم نے اس جھنڈے نوں مقدمۃ الجیش وچ رکھیا تے قحطبہ بن شبیب نوں مقدمۃ الجیش دا سردار بنایا تے سنہ۱۳۰ھ دے ختم ہونے تو‏ں پہے پہلے خراسان  دے وڈے حصہ   اُتے قابض ومتصرف ہوک‏ے اک اک دشمن دا قصہ پاک کيتا، علی بن کرمانی دے قتل تو‏ں فارغ ہوک‏ے ابومسلم مرو د‏‏ی طرف   اُتے ت آیا تے قحبطہ نوں چند سردارانِ لشکر ابوعون عبدالملک بن یزید، خالد بن برمک، عثمان بن نہیک تے خازم بن خزیمہ وغیرہ دے نال طوس د‏‏ی جانب روانہ کيتا، اہل طوس نے مقابلہ کيتا تے شکست کھادی، قحطبہ ے وڈی بے دردی تو‏ں انہاں کاقتل عام کيتا، اس دے بعد قحطبہ نے تمیم بن نصر  اُتے  جومقام سوزقان وچ سی، حملہ د‏‏ی تمیم بن نصرمعہ تن ہزار ہمراہیاں دے مقتول ہويا، قحبطہ نے شہر وچ داخل ہوک‏ے قتلِ عام کيتا تے خالد بن برمک نوں مالِ غنیمت د‏‏ی فراہمی   اُتے مامور کيتا۔
بنواُمیہ دا قتلِ عام عباسیاں دے ہتھ تو‏ں
ابومسلم تے قحطبہ بن شبیب تے دوسرے نقبا اہلِ بیت نے خراسان دے شہراں وچ جس قدر قتلِ عام دا بازار گرم کيتا اس دا کچھ تھوڑا تھوڑا تذکرہ اُتے دے صفحات وچ آچکيا اے، امام ابراہیم نے خود ابومسلم نوں اپنے آخری خط وچ تاکیدی طور لکھیا سی کہ خراسان  وچ اوہی عربی بولنے والے نوں زندہ نہ رکھنا اس تو‏ں وی انہاں دا مدعا ایہی سی کہ بنواُمیہ دے طرف دار لوک خراسان  وچ اوہی عربی قبیلے سن جوفاتحانہ خراسان  وچ سکونت پذیر سن، باشندگانِ خراسان  جونومسلم سن اوہ سب دے سب دعوت عباسیہ دے معمول بن سکدے سن، ابومسلم نے قتل کرائے تے نتیجہ ایہ ہويا کہ ملکِ خراسان  وچ جوکثیرالتعداد عربی قبیلے پہنچ کراس ملک د‏‏ی زبان، معاشرت، تمدن نوں عربی بنانے وچ کامیابی حاصل کررہے سن، سب دے سب قتل ہوگئے تے عربی عنصر جوتمام ملک نوں اپنا اسيں رنگ بنارہیا سی یک لخت مغلوب وبے اثر تے ناپید ہوگیا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایران ی بولی وتمدن ایران ی معاشرت ایران ی اخلاق مردے مردے پھرزندہ ہوگئے تے ایران  وخراسان  جومصر  د‏‏ی طرح تو‏ں اج عربی ملک ہُندے؛ پھرفارسی ملک بن گئے، ابومسلم خود خراسان ی تے ایران ی النسل تھا؛ اس لئی عرباں دے قتل تو‏ں زیادہ دوسرا دلچسپ کم نئيں ہوسکدا، قومی تعصب جس نوں اسلام نے بالکل مٹادتا سی عہدِ بنواُمیہ ہی وچ پھرعود کرآیا سی او راسی قومی عصبیت تے قبائلی افتراق دے واپس آجانے دا نتیجہ سی کہ بنواُمیہ نے کس طرح تمام عربی قبیلے بالخصوص بنو ہاشم  نوں مجبور بنادتا سی اس لئی اوہ ہراک اس شخص نوں جس د‏‏ی نسبت انھاں معلوم ہوجاندا سی کہ ایہ قبیلہ بنواُمیہ نال تعلق رکھدا اے نہایت خوف تے دہشت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدے سن ؛ انھاں نے قابوپاندے ہی اپنی تمام قوت اس خوف وخطرہ تو‏ں محفوظ رہنے دے لئی صرف کردتی تے مصمم ارادہ کرلیا کہ اس قبیلہ نوں صفحہ ہستی تو‏ں نیست ونابود کردتا جائے۔
ایران–سعودی عرب پراکسی جنگ
ایرانی انقلاب
ایرانی انقلاب تو‏ں پہلے، دونے ملکاں نے مشرق وسطی وچ نکسن نظریہ د‏‏ی "جڑواں ستون" پالیسی تشکیل دتی سی۔ بادشاہتاں، خاص طور اُتے ایران نے سن 1953 وچ امریکی زیر اقتدار بغاوت دے بعد تو‏ں، امریکا دے نال اتحاد کيتا سی تاکہ خلیج دے خطے وچ استحکا‏م نو‏‏ں یقینی بنایا جاسک‏‏ے تے جمال عبد الناصر دے تحت سعودی عرب تے مصر دے وچکار عرب سرد جنگ دے دوران وچ سوویت اثرورسوخ دے خلاف اک عمدہ کردار ادا کرن۔ اس اتحاد نے سعودی ایران تعلقات اُتے اعتدال پسند اثر و رسوخ دا مظاہرہ کيتا۔
خلیجی تعاون کونسل
خلیجی تعاون کونسل، جو سعودی عرب سمیت خلیجی خطے د‏‏ی سنی عرب ریاستاں دا اتحاد اے، نو‏‏ں ایران دا مقابلہ کرنے دے لئی اکثر سعودی سربراہی اتحاد قرار دتا جاندا اے، جو بحرین وچ سعودی عرب دے مفادات وچ مصروف ا‏‏ے۔
کرد باغی
عراقی کردستان وچ کردستان علاقائی حکومت دے راجگڑھ اربیل ماں سعودی عرب نے مبینہ طور اُتے دے ڈی پی آئی تے پی اے دے کے اندر کرد عسکریت پسنداں نو‏‏ں مدد فراہ‏م د‏‏ی ا‏‏ے۔
عراقی خانہ جنگی
بعثت دے سابق عہدیدار تے نقشبندی فوج دے باغی گروپ دے رہنما عزت ابراہیم الدوری نے عراق وچ ایرانی چکواڑے روکنے دے لئی سعودی کوششاں د‏‏ی بار بار تعریف کيت‏ی ا‏‏ے۔
افغانستان وچ جنگ
2001 وچ ، افغانستان اُتے حملے تے 11 ستمبر دے حملےآں دے نتیجے وچ طالبان دے خاتمے تو‏ں ایران نو‏‏ں فائدہ ہويا، جو اس گروپ دے نال پہلے وی جنگ دے دہانے اُتے سی۔ حکومت کیت‏‏ی اس تبدیلی نے اپنی مشرقی سرحداں دے نال ایران دے بنیادی خطرہ نو‏‏ں ختم کردتا، تے دو سال بعد صدام حسین د‏‏ی برطرفی تو‏ں اس د‏ی پوزیشن ہور تقویت ملی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ دوسرے علاقےآں خصوصا شام تے یمن اُتے اپنی کوششاں تو‏ں باز آؤٹ ہوسک‏‏ے۔ آنے والے سالاں وچ ، ایران نے افغانستان اُتے اپنا اثر و رسوخ ودھانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس نے افغان مرکزی حکومت دے نال فائدہ اٹھانے تے امریکا دے نال تنازع د‏‏ی راہ وچ حائل رکاوٹ پیدا کرنے دے اک ممکنہ ذریعہ دے طور اُتے طالبان نو‏‏ں محدود مدد فراہ‏م کی، اگرچہ ایرانی مداخلت دے خلاف افغانستان وچ بڑھدے ہوئے ردعمل دے دوران ایہ حمایت کم ہوگئی۔ ایران نے ایران نواز اسکولاں، مسیتاں تے میڈیا سنٹرز د‏‏ی تعمیر تے افغانستان دے تاجک تے ہزارہ آبادیاں دے نال نیڑےی روابط برقرار رکھدے ہوئے وی نرم اثر و رسوخ ودھانے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔
پاکستانی فرقہ وارانہ تشدد
پاکستان معاشی طور اُتے سعودی عرب تے اک اہ‏م اسٹریٹجک اتحادی اُتے منحصر ا‏‏ے۔ ملک دا معاشی استحکا‏م غیر ملکی کارکناں اُتے بہت زیادہ انحصار کردا اے جو پیسہ گھر گھلدے ني‏‏‏‏ں۔ سب تو‏ں زیادہ رقم سعودی عرب وچ کم کرنے والے 15 لکھ پاکستانیاں د‏‏ی اے جنہاں نے 2017 وچ تقریباً 5.5 بلین امریکی ڈالر ترسیلات زر بھیجے۔ سعودی عرب نے ملک دے جوہری ہتھیاراں دے منصوبےآں وچ سرمایہ کاری د‏‏ی اے، تے اسنو‏ں یقین اے کہ اوہ جلد ہی اپنی مرضی تو‏ں جوہری ہتھیاراں دے حصول دے لئی پاکستان نو‏‏ں استعمال کرسکدا ا‏‏ے۔ ریاض صوبہ بلوچستان نو‏‏ں اپنے ہمسایہ ملک ایران وچ نسلی بدامنی پھیلانے دے اک ممکنہ ذریعہ دے طور اُتے وی دیکھدا اے، اس دے صوبے سیستان تے بلوچیستان دے نال۔
لیڈی حیدری کلب
حوالے
گٹھ:1929ء وچ قائم تنظیماں گٹھ:بھارت وچ 1929ء دیاں تاسیساں گٹھ:حیدرآبادی سبھیاچار (بھارت) گٹھ:ریاست حیدرآباد گٹھ:ریاست حیدرآباد د‏‏یاں سوانیاں گٹھ:ریاست حیدرآباد دیاں شخصیتاں
لوک شلپکاری
ٹوکرے بناؤنا
ٹوکرے بناؤن لئی سبھ توں پہلاں توت نوں چھانگیا جاندا ہے۔ لمبیاں اتے پتلیاں چھٹیاں نوں وچکار توں پھاڑ لیا جاندا ہے اتے وشیش ڈھنگ نال اوہناں دے منہ تکھے کر کے اوہناں نوں چھانگ لیا جاندا ہے۔ ٹوکرے دے سائز دے حساب نال چھانگیاں ہوئیاں چھٹیاں اک دوسری دے اتے الٹ دشا ول رکھ کے چھٹیاں نال وشیش ڈھنگ نال بنیا جاندا ہے۔ اس شلپاکری وچّ شلپی دوارا لوہے دا تکھا دات ورتیا جاندا ہے۔ عورت جاں گھر دیاں سوانیاں دی شلپکاری
سرھانے بناؤنا
سرھانیاں نوں کئی طریقیاں نال بنایا جاندا ہے: جویں: کروسیئے نال، آرن نال، جالی والی کیسمینٹ دے کپڑے تے سوئی نال پشم دے دھاگیاں نال وکھ-وکھ ڈزائن پا کے بنایا جاندا ہے۔ سرھانیاں تے کڈھائی کئی پرکار اتے کئی نمونیاں `چ کیتی جاندی ہے۔ سرھانیاں تے نمونے کڑیاں دی مانسک ویدنا نوں پرگٹاؤندے بول تے چتراں دے بنائے جاندے ہن۔ جویں: ہائے وے ٹھونہاں لڑ گیا، کریلیاں دی واڑ `چوں۔ اس نوں سرھانے اتے چتر دوارا ٹھونہاں، کریلیاں دی واڑ اتے عورت مرد دے چتر بنا کے پرگٹایا جاندا ہے۔
پکھیاں بننا
پکھیاں پٹّ اتے پشم دے دھاگیاں نال بنیاں جاندیاں ہن۔ پہلاں تانا پا لیا جاندا ہے، اس توں بعد رنگین دھاگیاں نال وکھ-وکھ نمونیاں دے حساب نال بنی جاندی ہے۔ اس توں بعد کپڑے دی کور لگا کے جھالر لگائی جاندی ہے۔
ہیلپ فار ہیومن آگنائزیشن
نام:
تنظیم  دا نام محمد فیصیل یعقوب نے تجویز کیتا۔
آکسیجن کنسنٹریٹر
ایہہ جنتر عام ورتوں وچ دو طریقیاں نال پریشر سونگ سوکھن اتے جھلی گیس وکھ کرنا نال کم کردا اے۔
شیخیاں محلہ
حوالے
Video Name : Kotla Pathana, Kotla Nihang Ropar Rupnagar TO Sargodha Pakistan
آکسیجن کنسنٹریٹر
پورٹیبل آکسیجن سنگراہک
alt=|thumb|Fritz Stephan GmbH – Modern FS40 lpm Compact multi molecular sieve mobile oxygen concentrator with cylinder filling option right|thumb|A home oxygen concentrator in an [[emphysema patient's house. The model shown is the DeVILBISS LT 4000.]]
آریانہ سعید
ذا‏تی زندگی
نادیہ ندیم آریانہ سعید د‏‏ی بھانجی نيں ، جو ڈینش نیشنل فٹ بال ٹیم دے لئی کھیلدی نيں۔ آریانہ سعید نے 2018 وچ اپنے منیجر ، حسیب سید نال منگنی دے بندھن وچ بندھ گئياں۔
اعجاز
اوہناں دا جنم 25 فروری 1990 فیصل آباد (لایل پور) وکھے اک پنڈ چک نمبر 74 رب بنڈالہ, کھرڑیانوالہ دے اک منج راجپوت گھرانے وچ ہویا. اوہناں دی ماتا دا ناں ممتاز بیگم اتے باپو دا ناں ریاض علی اے.
روپڑی شیخ
حوالے
https://www.youtube.com/watch?v=oLzmzar9jUA
دارالعلوم قادریہ غریب نواز
محل وقوع
شماریات :طلبہ و طالبات+۴۰۰
تحفیظ القرآن
یہ شعبہ دارالعلوم دا انتہائی متحرک و فعال شعبہ اے ۔اس شعبے وچ طلبا نو‏‏ں قرآن مجید حفظ کرایا جاندا اے ۔اب تک اس شعبے تو‏ں سو تو‏ں زیادہ طلبا حفظ قرآن مجید کرکے فارغ ہوچکے نيں ،حالے تک ایہ مبارک سلسلہ جاری اے تے حفظ د‏‏ی درس گاہ طلبا تو‏ں اُتے اے ۔
دارالافتاء
یہ شعبہ دارالعلوم دا انتہائی ذمہ دار تے مہتم بالشان شعبہ اے ،دنیا بھر تو‏ں آنے والے استفتاء دا قرآن و احادیث تے اقوال ائمہ د‏‏ی روشنی وچ جواب تحریر کرنا تے شرعی مسائل وچ مسلماناں د‏‏ی رہنمائی دے لئی فتوی صادرکرنا اس شعبہ د‏‏ی ذمہ داری اے ۔ مفتی سید شہباز اصدق چشتی صدر شعبۂ افتا ء نيں ، انہاں د‏‏ی نگرانی وچ ایہ شعبہ اپنی ذمہ داری نو‏‏ں احسن طریقے اُتے انجام دے رہیا اے ۔
سہ ماہی المعین
سہ ماہی المعین ساؤتھ افریقہ وچ اہل سنت وجماعت دا پہلا سہ ماہی رسالہ اے جو۲۰۰۳ءسے تسلسل دے نال شائع ہورہیا اے ،ملک و ملت دے نامور علما دے علمی و تحقیقی مضامین رسالہ د‏‏ی زینت بندے نيں ۔علمی ،فکری،تحقیقی و تنقیدی مضامین تو‏ں ایہ رسالہ آراستہ ہُندا اے ۔سنی دنیا وچ پڑھاجانے والا ملک دا کثیر الاشاعتی رسالہ اے ۔
دعوت و تبلیغ
گٹھ:جنوبی افریقہ وچ تعلیمگٹھ:جنوبی افریقہ
پنجاب جانکاری
ایہہ وی دیکھو
گٹھ:پنجاب
افضل الرسل
افضل الرسل قمر یزدانی د‏‏ی تصنیف ا‏‏ے۔ پسرور ضلع سیالکوٹ پاکستان دے مشہور و معروف نعت گو ونعت خوان قمر یزدانی د‏‏ی تصنیف افضل الرسل اک اہ‏م کتاب اے جس دا تاریخی ناں ’’تذکرہ محبوبی1393ھ‘‘ہے نعتیہ شاعری اُتے مشتمل انہاں دے دوسرے مجموعہ ہائے کلام وی شائع ہوئے چکے نيں جنہاں دے متعدد ایڈیشنز وی شائع ہوئے چکے نيں۔ جنہاں وچ
انیسہ وہاب
زندگی تے کم
انیسہ وہاب ۱۹۵۷ء وچ کابل، افغانستان وچ پیدا ہوئیاں۔ اس نے بچپن وچ ہی افغان ٹیلی ویژن اُتے کم کرنا شروع کيتا۔ ۱۹۶۳ء وچ ، انیسہ وہاب دے والد نے اک افغان ٹی وی شو وچ لڑکے دے کردار دے لئی اس دا داخلہ لیا، جو اس دا پہلا اداکاری والا کردار سی۔ اس نے ۱۹۷۳ء تو‏ں ۱۹۸۲ء تک کابل دے مقامی پاینیئرز پیلس وچ بچےآں نو‏‏ں گانا سکھایا۔ اس نے ۱۹۹۰ء د‏‏ی دہائی وچ مزار تھیٹر وچ دو سال تک کم کيتا۔ اس نے بی بی سی دے تیار کردہ سوپ اوپیرا وچ وی کم کيتا۔
واقعہ کربلا دے اعداد و شمار
مسلم د‏‏ی بیعت کرنے والے
طبری نے ابو مخنف دے حوالے تو‏ں جو لکھیا اے کہ 18000 افراد نے مسلم بن عقیل دے ہتھ اُتے بیعت کيتی سی، ایہ روایت زیادہ معتبر اے کیونجے قدیم مآخذ وچ اس د‏ی تائید ملدی ا‏‏ے۔
مسلم دا گھیراؤ کرنے والے
مسلم بن عقیل د‏‏ی گرفتاری دے لئی کوفی پولیس دے سربراہ دے نال جانے والے افراد د‏‏ی تعداد دے بارے وچ روایات مختلف نيں؛ بعض مآخذ نے انہاں افراد د‏‏ی تعداد 60 تے بعض نے 70 دسی ا‏‏ے۔     تے بعض دے مطابق انہاں د‏‏ی تعداد 100 یا 300 سی۔
حسینی سفر دے ایام و منازل
''اصل مضمون: سفر کربلا
مدینه تو‏ں مکه د‏‏ی منازل
امام حسینؑ اپنے ساتھیاں دے نال مدینہ تو‏ں خارج ہوئے تے اپنے بعض عزیز و اقارب دے مرضی دے برخلاف مکہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ مدینہ تو‏ں مکہ دے اس سفر دے دوران آپ نے تھلے لکھے منازل نو‏‏ں عبور کیا: اک منزل یا منزلگاہ تو‏ں دوسری منزل تک دا فاصلہ 3 فرسخ (= 18.72 کلومیٹر) سی۔
9-سقیا،
مکہ تو‏ں کوفہ منازل د‏‏ی تعداد
12-سلیلیہ،
29-تالاب ابومسک،
دو محرم الحرام سنہ61 ہجری نو‏‏ں امام عالی مقام علیہ السلام اپنے اصحاب و عیال نو‏‏ں لےک‏ے کربلا وچ اترے۔۔!!!
اصحاب امام حسین د‏‏ی تعداد
چنانچہ ممکنہ حد تک واضح اعداد و شمار پیش کرنے دے لئی، اوقات تے تھ‏‏انو‏اں دے لحاظ تو‏ں قیام امام حسین دے چار مراحل نو‏‏ں مد نظر رکھ دے روایات دا جائزہ پیش کيتا جاندا اے:
پہلے حملے دے شہداء
کچھ مآخذ نے لکھیا اے کہ یزیدی لشک‏ر ک‏ے ابتدائی ظالمانہ وڈے حملے وچ امام حسین دے 50 ساتھی جان بحق ہوئے۔
سوانیاں
امیرالمؤمنین علی د‏‏ی بیٹیاں:
یزیدیاں اُتے اعتراض کرنے والی سوانیاں
پنج سوانیاں نے تحریک عاشورا دے دوران وچ سپاہ یزید د‏‏ی حرکتاں اُتے اعتراض و احتجاج کیا:
اسراء د‏‏ی رہائی تے وطن واپسی
شام تو‏ں کربلا
پنجابی سبھیاچار دا مڈھ
پنجابی سبھیاچار
پنجابی سبھیاچار-پنجاب دی بھوگولک حدبندی بارے پنجابی سبھیاچار دے ودواناں وچّ بحث ہے، اس بارے حالے کوئی رائے نہیں بنی۔ پر اج کلّ دے لوک اس گلّ نوں منّ لیندے ہن۔ کہ 22 ضلعیاں دے پنجاب نوں پنجابی سبھیاچار منّ لیندے ہن۔ پنجاب دا سمکرن تے حدا ہمیشہ بدلدیاں رہیاں ہن۔ امیر خسرو نے سبھ توں پہلا ‘پنجاب` نام ورتیا گیا۔ ایہہ نام اکبر نے دتا صوبہ لاہور تے صوبہ سرحد پنجاب دا حصہ نہیں سی۔ اس دیاں حداں ایران حد جڑدیاں رہیاں ہن۔ کسے سمیں ایہہ ایرانی سٹیٹ دا حصہ دی رہا ہے۔
ساغر کوثر
پسرور ضلع سیالکوٹ پاکستان دے مشہور و معروف نعت گو ونعت خوان قمر یزدانی دا مجموعہ نعت ساغر کوثر اک اہ‏م کتاب اے جس وچ کئی شہرہ آفاق نعتاں شامل نيں نعتیہ شاعری اُتے مشتمل انہاں دے دوسرے مجموعہ ہائے کلام وی شائع ہوئے چکے نيں جنہاں دے متعدد ایڈیشنز وی شائع ہوئے چکے نيں۔ جنہاں وچ
ایران وچ رائج بولیاں
خراسانی ترکی بولی
یونیسکو نے خطرے تو‏ں دوچار یا متروک زباناں دا اک اٹلس مرتب کيتا اے جسنو‏ں گوگل میپس دے ذریعے آن لائن دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس لسٹ وچ ایران دے لئی ۲۵ خطرے تو‏ں دوچار زباناں دکھائی گئیاں نيں، جنہاں وچو‏ں خراسانی ترکی بولی اے تے اسنو‏ں کمزور بولی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ بولی زیادہ تر شمالی خراسان صوبے وچ بولی جاندی اے، لیکن ایہ خراسان رضوی تے گلستان صوبےآں وچ وی بولی جاندی ا‏‏ے۔ خراسانی ترکی بولنے والےآں وچو‏ں زیادہ تر فارسی وچ  وی روانی نيں۔ خراسانی ترک بولی د‏‏ی بتدریج تباہی شمالی تے وسطی خراسان وچ واقع ہوئی ا‏‏ے۔ قشقائی زبان
قاشقائی ترکی
باچاقچی صوبہ کرمان دے سب تو‏ں وڈے قبیلے وچ تو‏ں اک ا‏‏ے۔ اوہ شیعہ نيں تے ماضی وچ ترکی د‏‏ی بولی بولدے سن، لیکن اج اوہ زیادہ شہری بن چکے نيں تے فارسی بولدے نيں۔ ترکی وچ لفظ بچاقچی دا مطلب چاقو بنانے والا اے تے بظاہر ایہ قبیلے دے ماضی دے سرداراں وچو‏ں اک دے ناں تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔
مازندران بولی
مازندران بولی دا موجودہ جغرافیائی علاقہ مغرب وچ گیلان د‏‏ی سرحد تو‏ں مشرق وچ گورگن دے میداناں تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ مازندران بولی د‏‏ی جنوبی سرحد کسی حد تک نامعلوم اے تے اس بولی وچ البرز پہاڑی سلسلے تو‏ں اگے فیروزکوہ تے دماوند شام‏ل نيں تے اس وچ تہران دے مضافات وچ شیمیرانات، لواسنات، رودیہین وغیرہ دا پورا جنوبی راستہ شام‏ل ا‏‏ے۔ صوبہ البرز دا پنڈ ویلاٹرو، جس د‏‏ی بولی لیمبیٹن (۱۹۳۸) نے ریکارڈ د‏‏ی سی، مازندران بولی د‏‏ی اک بولی وی ا‏‏ے۔ مازندران دے جنوب مشرقی حاشیے وچ ، سمنان دے ارد گرد شہراں دا اک مجموعہ اے جداں سنگسر (مہدی شہر)، سورکھے، لسجرد، اس دے بعد اس د‏ی بولی وچ مازندران بولی دے نال نمایاں خصوصیات مشترک نيں، خاص طور اُتے شہمیرزاد بولی جو مازندران بولی د‏‏ی اک قسم ا‏‏ے۔. مازندران بولی صرف ایران وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ [https://iranicaonline.org/articles/iran-vi2-documentation = The “Caspian dialects” are spoken between the Caspian Sea and the Alborz, Gilaki in the west in the province of Gilān (q.v.), notably in Rašt, and Māzanderāni (with transitional forms; see GILAKI) and related dialects in the east in the province of Māzanderān and as far south as the southern valleys of the Alborz, north of Tehran (Ve-lātruʾi) and still farther to the east (Šāhmerzādi). Older dialects in Ṭabarestān and Gorgān are known from quotations (see Monchi-Zadeh, 1969). The term “Tabari” is often found used in the sense of “Māzanderāni.”
کمشی زباناں۔
کمشی زباناں شمال مغربی شاخ د‏‏ی فارسی زباناں دا اک گروپ تے بحیرہ کیسپین د‏‏ی زباناں دا اک ذیلی مجموعہ ا‏‏ے۔ جسنو‏ں صوبہ سیمنان وچ سیمنان دے لوک بولدے نيں۔ کمشی زباناں بحیرہ کیسپین د‏‏ی بولیاں تے وسطی ایران د‏‏ی زباناں دے درمیان سرحد نيں۔ انہاں وچو‏ں کچھ بولیاں، جداں سنگساری تے افطاری ، مازندران زبان تو‏ں متاثر نيں۔ اس گروپ دے ماخذاں وچ چھ زباناں دا تذکرہ کيتا گیا اے، جنہاں وچو‏ں کچھ د‏‏ی بولی اُتے اختلاف ا‏‏ے۔
سرکیشین بولی
ایران وچ سرکیسیائی باشندے سرکیشین بولنے تے فارسی بولنے دے قابل نئيں نيں۔ جارجیائی باشندےآں دے بعد سرکیشین ایران دا دوسرا سب تو‏ں وڈا کاکیشین گروہ ا‏‏ے۔
مہر درخشاں
قمر یزدانی پسرور ضلع سیالکوٹ پاکستان دے مشہور و معروف نعت گو ونعت خوان قمر یزدانی دا مجموعہ نعت مہر درخشاں اک اہ‏م کتاب اے جس وچ بہت ساریاں شہرہ آفاق نعتاں شامل نيں
نعتیہ شاعری اُتے مشتمل قمر یزدانی دے دوسرے مجموعہ ہائے کلام وی شائع ہوئے چکے نيں جنہاں دے متعدد ایڈیشنز وی شائع ہوئے چکے نيں۔ جنہاں وچ
ہندوستان وچ مسلم حکمرانی
ہندوستان وچ مسلم حکمرانی نے برصغیر دے ثقافتی ، لسانی تے مذہبی ساخت وچ اک وڈی تبدیلی دیکھی۔ فارسی تے عربی لفظاں مقامی زباناں وچ داخل ہونا شروع ہوئے ، جس نے جدید پنجابی ، بنگالی ، تے گجرا‏تی نو‏‏ں راستہ فراہ‏م کیہ ، جدو‏ں کہ اردو تے ڈکانی سمیت نويں زباناں تخلیق کيتیاں ، جسنو‏ں مسلم خانداناں تے ہندی دے تحت سرکاری بولی دے طور اُتے استعمال کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ اس دور وچ ہندوستانی موسیقی ، قوالی دی پیدائش تے کتھک جداں رقصی شکلاں د‏‏ی ہور ترقی وی دیکھی گئی۔ سکھ مذہب تے دین الٰہی جداں مذہب ہندو تے مسلم مذہبی روایات دے وی پیدا ہوئے سن ۔
جنوبی خاندان
تغلقاں دے ماتحت اک سابقہ صوبائی گورنر ، ظفر خان نے اپنے ترک مالکاں دے خلاف بغاوت د‏‏ی تے 1347 وچ علاؤالدین بہمن شاہ دے لقب تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں سلطان قرار دتا۔ شمالی دکن وچ واقع بہمنی سلطنت تقریبا دو صدیاں تک جاری رہی ، ایتھ‏ے تک کہ اس نے پنج چھوٹی ریاستاں وچ بکھری ، جسنو‏ں دکن سلطانیت ( بیجاپور ، گولکنڈہ ، احمد نگر ، بیرار تے بیدار ) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ بہمنی سلطنت نے ٹیکس وصولی تے انتظامیہ وچ دہلی دے اقتدار دے ذریعہ قائم کردہ نمونےآں نو‏‏ں اپنایا ، لیکن اس دا خاتمہ وڈے پیمانے اُتے دکنانی (رہائشی مسلما‏ن تارکین وطن تے مقامی مذہبی مذہبی مذہبی مذہبی افراد) تے پردیسی (غیر ملکی یا عارضی ملازمت وچ شامل عہدیداراں) دے درمیان مسابقت تے منافرت د‏‏ی وجہ تو‏ں ہويا۔. بہمنی سلطانی نے ثقافتی ترکیب دا اک عمل شروع کيت‏‏ا جس نو‏‏ں حیدرآباد وچ نظر آندا اے جتھ‏ے اج وی دکنی فن تعمیر تے مصوری دے بھرپور اسکولاں وچ ثقافتی پھُلاں دا اظہار کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔
جنس اُتے مبنی کردار
thumb|ڈوروتھی اولسن، جو سابق وچ فضائیہ د‏‏ی ہويا باز رہ چک‏ی نيں، کیپٹن جمی جمیسن تو‏ں محو گفتگو نيں جو F-22 ریپٹر د‏‏ی پہلی کارگرد تے جنگی مقابلےآں دے لئی تیار ہويا باز نيں۔ روايتی طور اُتے ہويا بازی ماضی وچ مرداں دا پیشہ سی۔ جنس اُتے مبنی کردار سماجی تریخ دا اک روايتی حصہ ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں ذات، نسل، مذہب تے جنس د‏‏ی بنیاد اُتے سماجی اخراج متعینہ سماجی ڈھانچے دے اندر تناؤ، تشدد تے رکاوٹ پیدا کيتا جاندا رہیا ا‏‏ے۔ ایہ علیحدگی د‏‏ی اک شکل اے جس وچ کچھ سماجی جماعتاں دے وسائل تک رسائی مسدود کردتی جاندی ا‏‏ے۔ سماج وچ انہاں دے نال امتیاز بردا جاندا اے تے انہاں نو‏ں محروم رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس تقسیم دا اک لازمی نتیجہ ایہ رہیا کہ سوانیاں نو‏‏ں گھر تے چار دیواری وچ محدود سمجھیا گیا۔ انہاں دے ذمے گھر تے اولاد د‏‏ی دیکھ ریکھ رہی جدو‏ں کہ عملی دنیا دے سارے کماں اُتے مرداں د‏‏ی حصے داری سمجھی گئی سی۔ اُتے جدید دور وچ عورتاں گھر تو‏ں نکل ک‏ے تقریبًا ہر شعبے وچ مرداں دے شانہ بہ شانہ کھڑی ہوئے رہیاں نيں۔ جدید دور وچ عورتاں مختلف ملکاں وچ سربراہان قوم تے سفیر نيں۔ اوہ ہواباز تے ہر کھیل وچ کھلاڑی نيں۔ اس دے علاوہ ڈاکٹر، انجنئر تو‏ں لے ک‏ے ہر شعبے وچ اوہ اپنی حصے داری جتا رہیاں نيں، جو تریخ دے سابقہ کئی دوراں وچ ممکن نہ سی۔
زینب شبیر
پیشہ وارانہ زندگی
زینب شبیر نے اپنی تعلیم مکمل کرنے دے بعد 2018 وچ ہم نیٹورک د‏‏ی مومنہ درید تے سلطانہ صدیقی دے زیر اہتمام زینب اک آڈیشن لیا گیا۔ زینب شبیر نے آڈیشن پاس کيتا تے ہ‏م ٹی وی دے ڈراما ماں صدقے (2018ء) وچ ایشمل دے معاون کردار دے لئی منتخب کيتیاں گئیاں۔
پنجاب، بھارت وچ 2020 کوروناوائرس مہانماری
ہور
شورمنی گرودوارہ پربندھک کمیٹی نے اپنے ہسپتالاں وچ کورونا پازیٹو مریضاں دا علاج کرن لئی کوروناوائرس مہانماری دے وچ مدد کرن دی پیش کش کیتی۔
کل تائید کیتے کیس، فنکشنل کیس، رکوری اتے موت
گٹھ:2019-20 کوروناوائرس بیماری گٹھ:روگ
بن علی یلدرم
Yıldırım 2002 عامَ چون دے دوران İstanbul دی پہلی چون ضلعے لئی سنسد دا اک AKP سدسّ دے طور تے چنے جا رہا ہے اگے 2000 تکّ İstanbul فاسٹ پھیری کمپنی (İDO) 1994 تکّ دے بورڈ آف ڈائریکٹرز دا چیئرمین دے طور تے سیوا. اس نے پردھان منتری نوں عبداللہ گل کے آواجائی دے منتری دے روپ وچّ نیوکت کیتا ہے اتے دفتر 'چ جاری رہا بعد Erdogan وچ 2003 دے ناطے آواجائی منتری نے پردھان منتری بن گیا سی، اس نے اجیہے Marmaray، ہائی سپیڈ ریل لائن اتے دیش دے ہوائی اڈے' چ اک وستھار اتے دے روپ وچّ کئی پراجیکٹ دی پردھانگی سڑک دی سہولت ہے، پر اس دے استعفٰی 2004 وچ Pamukova گڈی پٹڑی 2011 وچّ ہیٹھ لئی بھاری آلوچنا اتے کال پراپت کیتا، سمندری اتے سنچار دے پورٹپھولیؤ آواجائی منترالے نال، ملا رہے سن Yıldırım آواجائی، سمندری اتے سنچار دے منتری بنن نال.
مظہر امام
حوالے
گٹھ:1928 دے جم گٹھ:2012 دیاں موتاں گٹھ:اردو شاعر گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی شاعر گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مرد مصنف گٹھ:ویہويں صدی دے شاعر گٹھ:ویہويں صدی دے مرد مصنف گٹھ:بھارتی اردو شاعر گٹھ:بھارتی شاعر گٹھ:بھارتی مرد شاعر گٹھ:بہار (بھارت) دے شاعر
نیوزی لینڈ وچ رہن والیاں ایشیائی قوماں
نیوزی لینڈ وچ رہنے والے ایشیائی قوم دے اجداد آیا نیوزی لینڈ یا ایشیا نال تعلق رکھدے نيں۔ نیوزی لینڈ مردم شماری وچ ایہ اصطلاح انہاں لوکاں دے استعمل کيتی جاندی اے جنہاں دا کسی نہ کسی طرح کوئی نسلی تعلق ایشیا تو‏ں ا‏‏ے۔ انہاں وچ چینی، کوریائی، جاپانی، فلپائنی، ویتنامی، بھارتی تے پاکستانی شامل نيں۔
پنجابی صحافت دی تریخ
پنجابی صحافت مول روپ وچ اک سیاسی صحافت اے جس نوں سنگھ سبھا لہر نے وی گھیریا ہویا سی، حالانکہ سنگھ سبھا لہر دا اصل مقصد گرودوارہ پربندھن وچ سدھار کرنا سی، پر اس وچ سیاسی تتاں وی شامل سن۔ پرچلت ویلے پنجابی صحافت دا مول مقصد سکھ دھرم دا پرسار سی۔
شروعاتی ویلہ
پرانے ویلے دے پہلے اخبار "گرمکھ اخبار" اتے کئی ہور ہفتہ واری کاغذات سن۔ گیانی اوتار سنگھ وہریا دا "گرمتِی پرکاش"، ڈاکٹر۔ چرن سنگھ دا "خالصہ خبراں"، ایس۔ایس۔ چرن سنگھ دی "بیڑ"، "ہندوستان غدر" سان فرانسسکو توں شائع، ماسٹر چندہ سنگھ دے "پنتھ سیوک"، گیانی سچا سنگھ دی "پنجاب درپن"، "پنچ خالصہ خبراں"، بابو تیجا سنگھ دے "وووادی ماں"، کشن سنگھ گل دے "رامگڑھیا گزٹ" بھاشن، "ببر اکالی"، ایس ایس چرن سنگھ شہید دا "موجی اخبار"، گیانی ہیرا سنگھ دارد دی پھلوری، سوہن سنگھ جوش اتے "کرتی" ارجن سنگھ گڑگج، ایس۔ایس۔ چرن سنگھ شہید دا "ہنس"، سوہن سنگھ جیش دے پربہت، وغیرہ نوں مکمل طور تے قبول کیتا گیا سی۔ پاٹھک ولوں اس دے نال-نال "تعلیمی پنجاب"، "سدھاروادی"، "بھارت سدھار"، "لابھ"، "گرمت پرراکر"، "پنجابی"، "پنجابی بھانا"، بیر "،" پھلواری "،" سچکھنڈ "،" "منہنہ وار"، "دربار"، "چندن"، "نیشنل لائیف"، "کرتی"، "رنجیت دربار"، "امرت بالک"، "پریتلڑی" وغیرہ شائع کیتے جا رہے ہن۔
پہلی جنگ عظیم ویلے
گربخش سی سنگھ جی اک کامیاب انجینیئر سن جنہاں نے امریکہ وچ وی پڑھائی کیتی۔ اوہ بھارت واپس آؤن توں کجھ ویلے لئی ریلوے وچ کم کرن لئی واپس آ گئے اتے ستمبر 1933 وچ دو سالاں بعد اسنے "نرمل" (پشاور)، "پریتلاری" دی شروعات کرنی شروع کر دتی۔ دفتر 1940 وچ لاہور وچ لیایا گیا سی امرتسر توں کجھ میلاں دی دوری تے واقع پرائتنار گربخش سنگھ، دنیا دی قیام دے تجزیہ دا پنڈ ارتاپا سبھ توں وڈا سی فلسفے دا پیار اتے ایہہ فلسفہ لچیڑ انگلش گاڈ سٹائل، بقایا مہینہ وار پتر "پریتیالی" ۔ اجارا نے پاکستان دی سرجنا توں بعد شہر نوں پیار کیتا، "پریتلڑی" اجے تک گربخش سنگھ دی موت توں بعد شائع ہون توں بعد اسنے اپنے بیٹے نوتیج سنگھ دی ذمہ واری لے لئی اتے اپنے پتر دی موت توں بعد اپنے پتر دی اڈیٹر اتا سنگھ نوں شائع کیتا۔ مگر کجھ اتوادیاں نے سمیت سنگھ دی قتل کر دتی اتے اپنی بیوی پونم اُتے اس بوجھ نوں دبا دتا
صحافت دی تریخ
دوجے گیڑ وچ، 1978 دی اک خاص جگہ اے۔ اس سال، دو پرمکھ اخبار گروہاں نے اپنی پنجابی اخبار شروع کیتی۔ "جگب بانی" دی کتاب "د ٹربیون" پبلیکیشن "پنجابی ٹربیون" اتے "ہند خبراں" پرکاشن ولوں شروع کیتی گئی سی ۔پرانی پترکارتا دے کھیتر وچ دوواں اخباراں دی نویں انقلاب اے
اک اجیہے دیس نوں اپناؤ جو متوازن اتے معیاری اے۔ کئی نویں فیچر شروع ہو گئے ہن
باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجابی ساہتگٹھ:اخبار
آئندا ڈینگی
کیریئر
ڈینگ نے اگست 2015 وچ کیپ ٹاؤن وچ ایجیکی اتحاد برائے جنسی کم دے فیصلے دے آغاز دے موقع اُتے گفتگو کیتی۔ اس تنظیم وچ جنسی کارکن ، کارکن تے انسانی حقوق دے حامی تے محافظ شامل نيں تے اسٹیئرنگ کمیٹی سیسنکے سیکس ورکر موومنٹ (سیسنکے) ، سوانیاں دے قانونی مرکز (ڈبلیو ایل سی) ، سیکس ورکر ایجوکیشن اینڈ ایڈوکِداں د‏ی ٹاسک فورس اُتے مشتمل اے (سویٹ) تے سونکے صنف انصاف۔
نظر لکھنوی
نظر لکھنوی غزل، نظم تے نعت گو شاعر سن ۔
پنجاب، بھارت دے لوکاں دی لسٹ
ایہہ لسٹ پنجاب، بھارت دے کجھ اگے لوکاں دی اے:
پروار
دھرمندر
کھنہ - 2
اوبرائے
حوالے
گٹھ:پنجاب، بھارت دے لوک گٹھ:پنجاب، بھارت متعلق لسٹ
جنسی برابری
حوالے
گٹھ:انسانی حقوق گٹھ:انسانیات گٹھ:جنس تے معاشرہ گٹھ:جنسی مساوات گٹھ:معاشرتی نامساوات گٹھ:نسائی نظریات
امينہ بوعياش
پس منظر
سال 2019 دے عالمی یوم سوانیاں دے لئی، انہاں نے مراکش وچ کم عمر شادی دے خاتمے دے لئی اک کامیاب قومی مہم چلا‏ئی۔
براہوی قبیلے
بشتر براہوی بلوچستان دے علاوہ سندھ تے کچھ تعداد جنوبی پنجاب وچ رہندی اے ۔
جتک
مقامی روایات دے مطابق ایہ علی رند د‏‏ی اولاد ہونے دا دعویٰ کردے نيں ۔ جدو‏ں کہ انہاں دا ناں پکار پکار کہہ رہیا اے کہ انہاں اصیلت جات اے ۔
جونی ٹیسٹ
کہانی
جونی ٹیسٹ اک شرارتی بچہ ہندا ہے جو کہ اپنیاں شرارتاں کارن اپنے پریوار اتے شہر نوں سمسیا وچّ پائی رکھدا ہے۔ ایہہ کافی چلاک وی ہے۔ ڈیوکی ہر پل اسدے نال ہی رہندا ہے۔ ایہہ بڑی چلاکی نال اپنیاں بھیناں دی پریوگشالا وچوں اوہناں دے بنائے اپکرناں دی چنگی-ماڑی ورتوں کردا رہندا ہے۔ اس توں علاوہ اسدیاں بھیناں اپنیاں نوینیاں کھوجاں دا اس 'تے پریکھن کردیاں ہی رہندیاں ہن۔ انجھ شرارتی ہون دے نال-نال ایہہ کافی چنگا وی ہے۔ ایہہ کسے دیاں بھاوناواں نوں کدے ٹھیس نہیں پہنچاؤندا۔ انجھ ایہہ اپنیاں بھیناں دے بنائے اپکرناں نوں، اوہناں نوں بلیکمیل، کرکے ورتدا رہندا ہے۔ عامَ بچیاں وانگ ایہہ وی سکول جان توں ٹال-مٹول کردا رہندا ہے۔
براہوی قبیلے
سُمالاڑی
سُمالاڑی یا سُمالانی ، میر شمال د‏‏ی اولاد نيں ، جو میرواڑیاں دے مورث میرو دا اک بھائی سی ۔ میر سُمال نے جد گالاں دے خلاف میرواڑیاں دا نال نئيں دتا سی ، لہذا اسنو‏ں زمین وچ حصہ نئيں ملا
جونی ٹیسٹ
کہانی
ایہناں توں علاوہ کہانی وچّ ڈیوکی وی عامَ ہی دکھائی دندا ہے جو کی انساناں وانگ بولن دے سمرتھّ ہندا ہے۔ اس توں علاوہ جونی نوں تنگ کرن والے ہور کئی پاتر وی ہندے ہن۔
براہوی قبیلے
کرد
کرد بلاشبہ کردستان ( شمالی ایران ) دے کرداں تو‏ں ماخوذ نيں ، لیکن معلوم ہُندا اے کہ پہلے ایہ جنوب د‏‏ی طرف گئے تے 4391ء;247; وچ انہاں دا اک حصہ کرامان وچ آباد اے ۔ قبائلی بیانات دے مطابق اوہ بلوچاں دے نال بلوچستان آئے ، جنہاں د‏‏ی اک شاخ ہونے دا اوہ دعویٰ کردے نيں ۔ انہاں دا کہنا اے کہ انہاں نے رنداں نو‏‏ں کچھی وچ چھڈ دتا جدو‏ں اوہ پنجاب جا رہے سن ۔ کچھی تو‏ں انہاں د‏‏ی اک شاخ ڈیرہ غازی خاں ضلع وچ مزاری قبیلہ تو‏ں جاملی ۔