cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تریخ وہابیت
رافضی کون لوک نيں؟
”میں گواہی دیندا ہاں کہ ایہ حضرات خدا د‏‏ی بارگاہ وچ شھید نيں ، انہاں د‏‏ی قبراں اُتے جاؤ تے انہاں د‏‏ی زیارت کرو، قسم اس خدا د‏‏ی جس دے قبضہ قدرت وچ میری جان اے، تو‏ں روز قیامت جے کوئی شخص انہاں نو‏‏ں سلام کريں گا تاں ایہ ضرور اس دا جواب داں گے“
حسینی خزانہ دے بارے وچ
حاج زین العابدین شیروانی صاحب جو تقریباً محمد بن عبد الوہاب دے ہ‏معصر سن تے اک طولانی مدت تو‏ں کربلا وچ مقیم سن تے کربلا اُتے وہابیاں دا حملہ ا نئيں دے زمانہ وچ رونما ہويا اے، موصوف اپنی کتاب ” حدائق السیاحہ“ وچ وہابیاں دے حملے د‏‏ی تفصیل اس طرح لکھدے نيں: ”روضہ امام حسین ں دا تمام زر وزیور، قندیلاں، سونے تے چاندی دے ظروف تے جواہر وغیرہ سب اوہ (وہابی) ظالم پرت لے گئے تے باقی تمام دوسری چیزاں غارت کرداں، سوائے اوہ سامان جو انہاں دے پہونچنے تو‏ں پہلے پہلے کاظمین پہونچادتا گیا سی بچ گیا۔
رافضی کون لوک نيں؟
۲۰۔ ابن تیمیہ دے عقائد اُتے اک کلی نظر
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
”انبیاء وچ سب تو‏ں پہلے جناب نوحںاور آخری نبی حضرت محمد مصطفیٰ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نيں“
اور اس سلسلہ وچ قرآن مجید د‏‏ی آیت نو‏‏ں دلیل دے طورپر بیان کيتا اے مثلاً ایہ آیہ کریمہ:
( لَیْسَ كَمِثْلِهِ شَئْيٌ وَهو السَّمِیْعُ الْبَصِیْرُ ) (۳۲٧)
”اس دا جداں کوئی نئيں اوہ سب د‏‏ی سننے والا تے ہر چیز دا دیکھنے والا اے “۔
۴۔ گذشتہ انبیاء دے بارے وچ
عبد العزیز د‏‏ی موت
اور کدی وی کوئی تقریر کرنا ہُندی سی توخطباء د‏‏ی روش تے عربی دے قواعد د‏‏ی رعایت نئيں کرتاسی، نجدی لہجہ وچ گفتگو کردا سی تے اکثر اس د‏ی تقریراں مذہبی پہلو رکھدیاں سن تے اپنی تقریراں وچ احادیث نبوی تے قرآنی آیات نو‏‏ں شاہد دے طور اُتے پڑھیا کردا سی، بیٹھ کر تقریر کيتا کردا سی، انگشت شھادت تے اس دے ھاتھ وچ موجود چھوٹے تو‏ں عصا دے ذریعہ اپنے مفہوم نو‏‏ں سمجھانے دے لئی اشارہ کيتا کردا سی۔
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
”مَا مِنْ اَحَدٍ یُسَلِّمُ عَلَیَّ اِلاّٰ رَدَّ اللّٰهُ رُوْحِی حَتّٰی اَرِدَ عَلَیْهِ السَّلاٰمَ“
حادثہ کربلا دے بعد عبد العزیز دا قتل
ماہ رجب المرجب۱۲۱۸ھ وچ عبد العزیز امیر سعود دا باپ مسجد درعیہ وچ نماز دے وقت قتل کردتا گیا اس دا قاتل عثمان نامی شخص ”عماریہ موصل“ علاقہ دا رہنے والا سی تے اسنو‏ں سعود بن عبد العزیز نو‏‏ں قتل کرنے دے لئی قربة الی اللہ بھیجیا گیا سی (سعود نے۱۲۱٦ھ وچ کربلا شھر اُتے حملہ کرکے قتل وغارت کيتا سی) لیکن چونکہ سعود نو‏‏ں قتل کرنا مشکل ہورہیا سی، لہٰذا اس نے اس دے باپ عبد العزیز دا خاتمہ کر ڈالیا، عثمان اک فقیر دے بھیس وچ شھر درعیہ وچ داخل ہويا تے اس نے اپنے نو‏‏ں اک مھاجربتلایا تے بہت زیادہ عبادت تے زہد وتقویٰ دا اظھار کيتا تے خود نو‏‏ں عبد العزیز دا مطیع تے فرمانبردار بتلایا،لہٰذا عبد العزیز وی اسنو‏ں بہت چاہنے لگیا تے اسنو‏ں بہت سا مال ودولت عطا کرنے لگا، لیکن عثمان دا مقصد تاں صرف اسنو‏ں قتل کرنا سی۔
کسی دے بارے وچ کفر دا فتویٰ لگانا
”اِنَّ اللّٰهَ جَعَلَ السَّمَوٰاتِ عَلٰی اِصْبَعٍ مِنْ اَصَابِعِه وَالاَرْضَ عَلٰی اِصْبَعٍ وَالشَّجَرَ عَلٰی اِصْبِعٍ اِلٰی آخِرِه “(۳۲٦)
عبد العزیز تے شریف مکہ
چنانچہ چند سال کچھ آرام تو‏ں گذرے، تے ۱۲۱۵ھ وچ عبد العزیز تے اس دا بیٹا نجد دے بوہت سارے لوکاں (زن ومرد تے بچےآں) دے نال حج دے ارادے تو‏ں نکلیا تے حالے ست منزل ہی طے د‏‏ی سن کہ تھکن دا احساس ہونے لگا، تے ايس‏ے وجہ تو‏ں نجد  وچ واپس آگئے، لیکن سعود نے جاک‏ے اعمال حج انجام دتے مکہ  پہونچ کر شریف مکہ  نال ملاقات کيت‏ی۔(۵۰۲)
اس سفر دا نتیجہ ایہ ہويا کہ ”عسیر“، ”تھامہ“ تے ”بنی حرب“ دے قبیلے سعود تو‏ں مل گئے تے جدو‏ں شریف غالب نے ایہ خبر سنی تاں بہت ناراض ہويا، ايس‏ے اثنا وچ سعود تے شریف غالب دے کارندےآں وچ کِسے گل اُتے کچھ اختلاف ہوگیا تاں اک بار فیر دونے وچ جنگ کيت‏ی تیاریاں شروع ہوگئياں، تے ایہ جنگ وی کئی سال تک ہُندی رہی، تے دونے فریقاں دے درمیان تیرہ جنگی واقعات پیش آئے ،وہابیاں د‏‏ی طاقت ہر لحاظ تو‏ں شریف غالب د‏‏ی طاقت تو‏ں زیادہ سی، ايس‏ے وجہ تو‏ں وہابیاں نے شریف غالب اُتے دائرہ تنگ کردتا، چنانچہ نجدیاں طائف شھر (مکہ دے نزدیک) اُتے قبضہ کرلیا۔
ابن سعود د‏‏ی چارہ جوئی
یہ تد بیر اگرچہ بہت سودمند واقع ہوئی لیکن اس تو‏ں ”جمعیة الاخوان“ دے ذہناں وچ بھریا ہويا خناس مکمل طریقہ تو‏ں ختم نہ ہوسکا تے جے انھاں سلطان عبدالعزیز د‏‏ی تلوار تے سطوت وھیبت دا خوف نہ ہُندا تاں پورے عربستان وچ جنگ دے شعلے بھڑک سکدے سن ۔(٧۰۸)
”جمعیة الاخوان“ دے عادات واطوار
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱۹٧. اعلام الموقعین ج۴ ص ۴۰۳۔
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
۳۹۱. الفتاوی الکبریٰ ج۲ ص ۲۱٧، توجہ فرماواں کہ جدو‏ں معمولی انسان اس طرح اے تاں فیر پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی ذات گرامی د‏‏ی شان کيتا ہوئے گی۔
۳۹۲. ابو عبد اللہ شرف الدین محمد ابن سعید بو صیری، جو ستويں صدی دے مشہور ومعروف شاعر کرام وچو‏ں سن تے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی شان مبارک وچ ”بُردہ “نامی اک بہت عظیم الشان قصیدہ کہیا جو عربی بولی دے مشہور قصیدےآں وچو‏ں اے جس دا پہلا شعر اس طرح اے:
۳۹۳. جزیرة العرب فی القرن العشرین ص ۳۴۳، ۳۴۴، عصا دا موضوع تے وہابیاں د‏‏ی اس تو‏ں وی لمبی لمبی گلاں سننے دے لئی کشف الارتیاب تالیف علامہ امین ص۱۳۹،،کی طرف رجوع فرماواں۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۹۴. منھاج السنہ ج۲ ص ۳۰۸،۳۱۱۔
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
عنی تن مسجدےآں دے علاوہ سفر کرنا جائز نئيں : مسجد الحرام خانہ کعبہ ، مسجد النبی ، تے مسجد الاقصی بیت المقدس۔
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
سید احمد زینی دحلان مفتی مکہ معظمہ نے اپنی کتاب ”الدرر السنیہ“ وچ محمد بن عبد الوہاب  دے عقائد نو‏‏ں ردّ کردے ہوئے اس نال ہوئی بحث وگفتگو نو‏‏ں ذکر کيتا اے، مثلاً:
حسینی خزانہ دے بارے وچ
بغداد دے والی نے علی پاشا نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ وہابیاں نو‏‏ں روک دے تے قتل غارت نہ ہونے دے، علی پاشا ”دورہ“ نامی علاقہ د‏‏ی طرف چلے تاکہ دوسرے لشکر وی اس تو‏ں ملحق ہوجاواں، راستہ وچ بعض عشایر دا لشکر وی اس تو‏ں ملحق ہوگیا۔
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
” تے خبر دار راہ خدا وچ قتل ہونے والےآں نو‏‏ں مردہ خیال نہ کرو، اوہ زندہ نيں تے اپنے پرور دگار دے ایتھ‏ے تو‏ں رزق پارہے نيں“۔
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
۳٦٧. سنن ابن ماجہ جلد اول ص ۴۹۸۔
۳۴۲. زمان جاہلیت دے عرب دے دوبتاں دا نام۔
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
علمائے نجد د‏‏یاں کتاباں انہاں لوکاں دے نظریات د‏‏ی ردّ تو‏ں بھری ہوئیاں نيں جنھاں نے تاویل دا سھارا لیا اے، یا جو لوک دینی عقائد نو‏‏ں فلسفی نظریات تو‏ں مطابقت کردے نيں،(۴۱۲)
وہابیاں دے کربلا اُتے دوسرے حملے
وہابیاں دے لشکر نے شھر اُتے گولیاں چلاواں لیکن اس دا کوئی نتیجہ نہ نکلیا، تے چونکہ اہل شھر نے ایداں دے وقت دے لئی اپنے دفاع د‏‏ی بہت ساریاں چیزاں نو‏‏ں جمع کر رکھیا سی لہٰذا انھاں نے اپنے شھر دا دفاع کيتا، امیر نے ایہ دیکھ ک‏ے اپنے سپاہیاں نو‏‏ں حکم دتا کہ اپنے نال لیائی ہوئی سیڑھیاں دا استعمال کرن چنانچہ انھاں نے سیڑھیاں لگیا کر دیوار اُتے چڑھنا شروع کيتا۔
سلفیّہ کسے کہندے نيں؟
اس زمانہ وچ سلفیاں تے فرقہ اشاعرہ دے درمیان کافی جھگڑے تے بحثاں ہُندی رہدیاں سن، تے دونے فرقے کہندے سن کہ ہ‏م مذہب سلف صالح د‏‏ی طرف دعوت دیندے نيں۔
تیل د‏‏ی دولت تو‏ں حاصل رقم تو‏ں جو 1970 وچ شروع ہوئی وہابیت د‏‏ی دنیا بھر وچ تبلیغ کيتی جاندی اے تے ا س نے اس دے مننے والےآں د‏‏ی تعداد وچ بہت زیادہ اضافہ کیتا ا‏‏ے۔
فقہ وچ وہابی احمد بن حنبلی د‏‏ی پیروی کردے نيں لیکن عقاید تے بعض فرعی مسائل وچ ابن تیمیہ دے طریقت اُتے خود نو‏‏ں "سَلَفِیہ" کہندے نيں تے سَلَف صالح (یعنی پیغمبر اکرم(ص) دے اصحاب) د‏‏ی پیروی کرنے دے مدعی نيں، وہابی قرآن و سنت دے ظاہر اُتے عمل کردے نيں تے جو وی قرآن و سنت وچ مذکور نہ ہوئے اسنو‏ں بدعت سمجھدے نيں، ايس‏ے لئے وہابی صرف اپنے آپ نو‏‏ں موحّد قرار دیندے ہوئے باقی تمام مسلماناں نو‏‏ں عبادت وچ مشرک تے اہل بدعت سمجھدے نيں۔
صفات ثبوتیّہ تے سَلبیّہ
سلفیاں دا کہنا ایہ اے :خداوندعالم دے صفات ثبوتیہ تے صفات سلبیہ دے بارے وچ علماء دے درمیان صرف فکر و نظر وچ اختلاف اے ،حقیقت واصل وچ نھاں، تے ایہ اختلاف اس گل دا سبب نئيں ہُندا کہ دوسرے تمام فرقے اک دوسرے نو‏‏ں کافر کھاں۔ خود سلفیہ (برخلاف اختلاف) اپنے کسی مخالف فرقہ نو‏‏ں کافر نئيں کہندے سن ۔
وہ خداوندعالم دے صفات وذات دے سلسلہ وچ جو کچھ قرآن مجید وچ وارد ہويا اے اس اُتے عقیدہ رکھدے نيں چنانچہ خداوندعالم د‏‏ی محبت،غضب ،غصہ، خوشنودی، ندا تے کلام دے معتقد نيں، نال ہی اوہ خدا وندعالم دا لوکاں دے درمیان بادلاں دے سایہ وچ نازل ہونے، اس دے عرش اُتے مستقرہونے دا وی اعتقاد رکھدے نيں، تے بغیر کسی تاویل وتفسیر دے خداوندعالم دے لئی چھرے تے ھاتھاں دے قائل نيں،یعنی آیات صرف دے ظاہری معنی نو‏‏ں اخذ کردے نيں، لیکن خداوندعالم د‏‏ی ذات گرامی نو‏‏ں مخلوقات د‏‏ی طرح ھاتھ پیر تے چھرہ رکھنے تو‏ں پاک و منز ّہ مندے نيں۔(۱۰)
”جمعیة الاخوان“ دے ہنگامےآں داخاتمہ
٧۴۴. مرآة الحرمین جلد اول ص ۴۵۹، پرمرقوم اے: ابن بطوطہ نے کہیا کہ ساڈے زمانہ وچ عبداللہ غرناطی نے اپنے نو‏‏ں لڑائی جھگڑےآں تو‏ں بچنے د‏‏ی خاطر روضہ رسول دے خادمیں تے موذناں وچ شامل کرلیا ۔ (ج۱ص٧۴)
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۲۰۳. الجواب الباہر فی زوار المقابر ص ۳٧، ۳۸۔
۲۰۵. تریخ یعقوبی ج۲ ص ۲٦۱۔
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
”سَیِّدُ الشُّهْدَاءِ عِنْدَ اللّٰهِ یَوْمَ القِیَامَةِ حَمْزَةُ بْنُ عَبْدِ المُطَّلِبْ“
آل سعود د‏‏ی حکومت دا آغاز
۱۔ وہابیت دے آغاز تو‏ں مصر یاں دے حملہ تک (۱۸۲۰ء) اس وقت درعیہ شھر دار السلطنت سی۔
ابن تیمیہ د‏‏ی غازان خان نال ملاقات
افعی کہندے نيں : ابن تیمیہ نے بہت عجیب وغریب مسائل بیان کيتے جو اہل سنت  دے نظریات دے مخالف سن تے انھاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اس کوقید ہوئی، اس دا سب تو‏ں عجیب فتوی ایہ سی کہ اس نے پیغمبر اکرم (ص)کی زیارت تو‏ں منع کيتا، تے اس نے وڈے وڈے صوفیاں د‏‏ی شان وچ جسارت د‏‏ی مثلاً حجة الاسلام ابو حامد غزالی، ابو القاسم قُشَیری، ابن عَرِیف تے شیخ ابو الحسن شاذلی وغیرہ ۔(۴۳)
ابن تیمیہ د‏‏ی بحث وگفتگو دا انداز
جداں کہ معلوم اے کہ ابن تیمیہ بحث وگفتگو وچ بولی درازی تے اس پائی تو‏ں اس پائی چھلانگ لگانے دا زیادہ ماہر سی تے موضوع بحث تو‏ں ہٹ کر دوسرے موضوعات وچ چلاجاندا سی جس د‏‏ی بناپرمد مقابل نو‏‏ں گفتگو کرنے دا موقع کم ملدا سی ايس‏ے وجہ تو‏ں اس تو‏ں بحث کرنے دے لئی ماہر تے سخنور افراد دا انتخاب کيتا جاندا سی۔
تاج الدین سبکی کااس سلسلہ وچ بیان اے :مسئلہ حمویہ (ابن تیمیہ دا خدا دے بارے وچ جھت وسمت نو‏‏ں ثابت کرنے دا فتویٰ) دے سلسلہ وچ منعقدہ جلسہ وچ کہ جس وچ امیر تَنگزُ وی موجود سی علماء حاضرین نے امیر تو‏ں درخواست کيتی کہ شیخ صفی الدین ہندی اُرْموی جو تقریر وچ مھارت رکھدے نيں تے تمام مطالب د‏‏ی طرف توجہ رکھدے نيں تے کِسے وی مسئلہ نو‏‏ں بیان کردے وقت اس وچ کوئی شک وشبہ د‏‏ی گنجائش نئيں چھوڑدے انہاں نو‏‏ں وی اس جلسہ وچ بلايا جائے۔
محمد بن علی شوکانی صَنعانی
شوکانی، شوکان نامی دیھات د‏‏ی طرف منسوب اے جو یمن دے پایہ تخت ”صنعاء “کے نزدیک اے، اس د‏ی پیدائش ذیقعدہ۱۱٧۳ھ وچ ہوئی، صنعا شھر وچ چند اساتید دے پاس قرآن د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی اس دے بعد چند کتاباں منجملہ کافیہ وشافیہ ابن حاجب، تے رہتل وتلخیص تفتازانی وغیرہ حفظ کرنے وچ مشغول ہويا۔(۲۳۰)
رافضی کون لوک نيں؟
عمومی طور اُتے دوسری قبراں د‏‏ی زیارت دے بارے وچ ابن ماجہ نے روایت نقل کيتی اے کہ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا:
”زُوْرُوْا الْقُبُوْرَ فَاِنَّها تُذَكِّرُكُمُ الآخِرَةَ “۔
شیخ محمد بن عبد الوہاب دا ایران دا سفر
بدعت قرار دیامنجملہ انہاں دے ائمہ د‏‏ی قبور اُتے قبہ بنوانااور انہاں نو‏‏ں زر وسیم تو‏ں مزین کرنا، تے متبرک قبراں اُتے نفیس تے قیمتی چیزاں نو‏‏ں وقف کرنا، مرقداں دا طواف کرنا تے انہاں نو‏‏ں چومنا وغیرہ نو‏‏ں شرک سمجھیا تے انہاں جداں کم کرنے والےآں دا بت پرست دا ناں دتا، وغیرہ وغیرہ ۔(۲۴۴)
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
۸۔ ”تحریض الاغنیاء علی الاستغاثة بالانبیاء والاولیاء“ تالیف عبد اللہ ابن ابراہیم مقیم طائف۔
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
(میرا علم میری وفات دے بعد وی ایسا ہی اے جداں میری زندگی وچ اے )
اسی طرح دار قطنی نے حاطب تو‏ں روایت کيتی اے کہ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا:
نجد دے عوام
نجدی شھریاں دا لباس معمولی کپڑ‏ے تے عباوقبا ہُندی اے اہل علم حضرات عمامہ (جس دا تحت الحنک ظاہر رہندا اے ) باندہندے نيں تے عوام الناس عقال (سر اُتے باندہی جانے والی ڈوری) سر اُتے باندہندے نيں تے جوندے وی پہندے نيں تے اک عصا ھاتھ وچ رکھدے نيں تے بہترین عطریات خصوصاً مشک وعنبر استعمال کردے نيں۔
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
”مَنْ سَیّدُكُمْ یَا بَنِی سَلْمَة؟“
رویت خدا دے بارے وچ ابن قیّم دا نظریہ
هذا سماع مطلق وسماعنا
کربلا وچ اک عظیم انجمن د‏‏ی تشکیل
فتویٰ دا ترجمہ :
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
”خداوندا ! ساڈے نبی حضرت محمد مصطفیٰ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں روز قیامت ساڈا شفیع قرار دے، خداوندا ! اپنے صالح بندےآں نو‏‏ں ساڈا شفیع قرار دے“۔
ابن سعود ذی الحجہ ۱۳٦۲ھ وچ مکہ معظمہ وچ د‏‏ی جانے والی اپنی تقریر وچ کھدا اے کہ ”عظمت تے کبریائی خداوندعالم تو‏ں مخصوص اے تے اس دے علاوہ کوئی معبود نھاں، تے ایہ گلاں انہاں لوکاں د‏‏ی ردّ وچ نيں جو پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  نو‏‏ں پکاردے نيں تے انہاں تو‏ں حاجت طلب کردے نيں۔
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
اک روز کسی شخص نے اس(محمد بن عبد الوہاب ) تو‏ں سوال کيتا:ماہ رمضان المبارک د‏‏ی ہر رات وچ کِنے لوک آتش جہنم تو‏ں آزاد ہُندے نيں؟ تاں اس نے کہیا : اک لکھ انسان، تے ماہ رمضان د‏‏ی آخری تریخ وچ اِنّی تعداد وچ آزاد ہُندے نيں جِنّے پورے مھینہ وچ آزاد ہوئے نيں، ایہ سنکر اس شخص نے کہیا کہ تیری پیروی کرنے والے تاں انہاں دے یک صدم(۴۵۳) وی نئيں نيں، فیر ایہ جہنم د‏‏ی اگ تو‏ں آزادہونے والے کون لوک نيں ؟ تاں تو صرف اپنے پیروکاراں نو‏‏ں مسلما‏ن سمجھدا اے ؟۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
وَلَوْ نَاراً نَفَخْتَ بِها اَضَاتْ وَلٰكِنْ اَنْتَ تَنْفَخُ فِی رَمَادٍ“(۲۴۰)
شیعاں د‏‏ی طرف دتی گئی نسبتاں د‏‏ی وضاحت
اک یاد دہانی
رویت خدا دے بارے وچ ابن قیّم دا نظریہ
بَیْنَاهم فِیْ عَیْشِهم وَسُرُوْرِهم ْ
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
۴۱٧. تریخ نجد ص ۳۵٦۔
شیخ محمد بن عبد الوہاب دا ایران دا سفر
شیخ محمد بن عبد الوہاب نے اپنے باپ دے مرنے دے بعد اپنے عقائد نو‏‏ں ظاہر کرنا شروع کردتا تے لوکاں دے بوہت سارے اعمال نو‏‏ں ممنوع قرار دینے لگا، ”حُرِیْمَلِہ“ دے کچھ لوگو ں نے اس د‏ی پیروی کرنا شروع کردتی تے ایہ اسنو‏ں شھرت ملنے لگی شھر حریملہ دے دو مشہور قبیلے سن جنہاں وچو‏ں ہر اک دا دعویٰ ایہ سی کہ اسيں رئیس نيں، انہاں وچو‏ں اک قبیلہ دا ناں حَمیان سی انہاں دے پاس ایداں دے غلام سن جو فحشاء ومنکر تے فسق وفجور وچ مرتکب رہیا کردے سن ۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
”یا امام المسلمین(٦۹۸) الملک سعود بن عبد العزیز بن عبد الرحمٰن الفیصل آل سعود المتوفی یوم الاثنین(۲)ربیع الاول سنة۱۳٧۳
قد عهد الامانة من بعده الیکم واخذت لکم البیعة فی عام ۱۳۵۲ فان امامتکم بذالک منعقدة وثابتة شرعاً، واننا بمناسبة وفاة والدکم عبد العزیز وتولیکم امامة المسلمین من بعده نجد د ونوکد بیعتکم اللدی فی اعناقنا علی العمل بکتاب اللّٰه وسنة رسوله، واقامة العدل فی کل شئي وتحکیم الشریعة الاسلامیه ولکم علینا السمع والطاعة فی العسر والیسر والمنشط والمکره، ونسال اللّٰه لکم العون والتوفیقفیما حملتم من امور المسلیمن وان یحقق علی ایدیکم ما ترجوه الامة الاسلامیة من مجد وتمکینٍ“
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
اسی طرح اس نے قبراں اُتے چراغ جلیانا اوتھ‏ے اُتے نماز پڑھنا یا قربانی کرنا وغیرہ جداں مسائل نو‏‏ں زمان جاہلیت دے مسائل وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔(۳۵۸)
جداں کہ معلوم اے کہ صدر اسلام دے بعد تو‏ں قبراں دے اُتے عمارتاں بنانا تے قبراں اُتے تختی لکھ ک‏ے لگانا رائج سی، چنانچہ علامہ امین اس سلسلہ وچ کہندے نيں کہ حضرت رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے جسد مبارک نو‏‏ں اک حجرے وچ دفن کيتا گیا تے جے قبرکے اُتے عمارت دا وجود جائز نئيں سی تاں پھراصحاب رسول تے سلف صالح نے اس حجرے نو‏‏ں کیو‏ں نہ گرایا ،جس وچ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  د‏‏ی قبر تھی،اور نہ صرف ایہ کہ اس حجرے نو‏‏ں نئيں گرایا بلکہ چند بار اس حجرے نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کيتا گیا۔(۳٦۰)
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
”شَفَاعَتِیْ لِاهْلِ الْكَبَائِرِ مِنْ اُمَّتی “(مشکوٰة ص ۴۹۴)
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
( مَانَعْبُدُهم اِلاّٰ لِیُقَرِّبُونَا اِلَی اللّٰهِ زُلْفٰی ) (۳۳٦)
نجدی علماء دے ناں مکی علماء دا جواب
اس خط نو‏‏ں لکھنے والے احمد بن یونس باعلوی خط دے آخری حصے وچ لکھدے نيں، کہ باب اول دے بارے وچ ساڈا نظریہ تمام ہويا، نماز عصر دا وقت نیڑے آگیا، تے نماز پڑھی جانے لگی تے علماء اپنی جگہ تو‏ں اٹھیا کھڑے ہوئے، شیخ عمر عبد الرسول تے عقیل بن یحيٰ علوی تے شیخ عبد الملک تے حسین مغربی اس خط دا املاء بول رہے سن ۔
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
فضیلت زیارت قبور د‏‏ی بحث کردے ہوئے موصوف کہندے نيں کہ صالحین دے برابر وچ دفن ہونا مستحب اے ۔
نجدی علماء دے ناں مکی علماء دا جواب
اور اس دے بعد علماء، قضات تے مفتیاں تو‏ں خطاب کیہ تسيں حضرات نے نجدیاں د‏‏یاں گلاں نو‏‏ں سنیا تے انہاں دے عقائد نو‏‏ں جان لیا ہن انہاں دے بارے وچ آپ لوکاں دتی کیہ رائے اے ؟۔
شوکانی دا مذہب تے اس دا عقیدہ
شوکانی نے سب تو‏ں پہلے فقہ د‏‏ی تعلیم زیدیہ مذہب دے مطابق حاصل کيتی تے ايس‏ے دے مطابق کتاب وی تالیف کيتی، تے فتوے وی دئےے، ایتھ‏ے تک رہبری د‏‏ی منزل تک پہونچ گئے، تے حدیث وچ اپنے زمانہ دے علماء اُتے برتری تے افضلیت حاصل کيتی، ایتھ‏ے تک کہ تقلید د‏‏ی قید تو‏ں رہائی حاصل کيتی، یعنی درجہ اجتھاد تک پہنچے، لیکن انہاں دے جو فتوے ہُندے سن اس زمانہ دے علماء انہاں د‏‏ی مخالفت کردے سن، انہاں دا عقیدہ سلف صالح دا عقیدہ سی، یعنی خدا وندعالم دے قرآن تے احادیث وچ وارد ہونے والے صفات کوظاہر اُتے حمل کردے سن، تے (ان کی) تاویل د‏‏ی مخالفت کردے سن، انھاں نے سلف صالح دے سلسلہ وچ اک رسالہ ”اَلتُّحْف بِمذہبِ السَّلَفَ“ ناں تو‏ں وی لکھیا، جو چھپ وی چکيا ا‏‏ے۔(۲۳۲)
شیعاں د‏‏ی طرف دتی گئی نسبتاں د‏‏ی وضاحت
ہم ایتھ‏ے اُتے رافضی دے بارے وچ کتاب ”الاسلام بین السنة والشیعہ “ تو‏ں کچھ چیزاں خلاصہ دے طور اُتے بیان کرنا مناسب سمجھدے نيں:
قدیم زمانہ تو‏ں شیعاں د‏‏ی طرف اک جھوٹی نسبت ایہ دتی گئی اے کہ شیعہ حضرات اپنے امامیں تے رہبراں د‏‏ی قبراں د‏‏ی زیارت نو‏‏ں حج بیت اللہ د‏‏ی طرح مندے نيں، ایہ تہم ت تے دوسری تہم تاں جو مختلف بھاناں تو‏ں شیعاں پرلگائی گئیاں نيں، ایہ سب ”سلجوقیوں“کے زمانہ وچ زیادہ رائج ہوئیاں نيں، اس طرح کہ جب” نظام الملک“ اسماعیلہ فدائیاں دے ھاتھاں قتل ہويا، اس دور وچ حسن صباح تے اس دے ساتھیاں نے قدرت حاصل کرلئی، اس وقت سلجوقی بادشاہاں نو‏‏ں بہت زیادہ نگرانی وپریشانی سی تے خوف ووحشت د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی راتاں د‏‏ی نیند اں حرام ہوچکیاں سن، اس موقع اُتے شیعاں دے دشمناں نے موقع پایااور سلجوقی بادشاہ دے کاناں وچ ایہ گل بھر دتی کہ شیعہ  (یا انہاں دے بقول رافضی) تواڈے سخت دشمن نيں، چنانچہ سلجوقی بادشاہاں نو‏‏ں شیعاں دے قتل عام تے انہاں دے شھراں نو‏‏ں تباہ وبرباد ہور شھراں وچ اگ لگانے اُتے اُکسایا گیا، (اور اس نے ایسا ہی کيتا) جس دے نمونے نظم تے نثر د‏‏یاں کتاباں وچ کثرت تو‏ں دیکھے جاسکدے ھی، چنانچہ کتاب تریخ مذہبی قم وچ اس طرح دے بعض واقعات موجود نيں ایتھ‏ے تک کہ اس وقت دے مشہور ومعروف شیعہ  علماء نو‏‏ں وی قتل کيتا گیا۔
وہابیت ہندوستان وچ
قارئین کرام !اس خط دے ذریعہ ایہ گل واضح تے روشن ہوجاندی اے کہ ہندوستان دے دوسرے اسلامی فرقے شدت دے نال وہابیت تو‏ں بر سرِ پیکار سن، اساں پہلے وی وہابیت د‏‏ی ردّ وچ ہندوستانی علماء د‏‏ی طرف تو‏ں لکھی جانی والی کتاباں د‏‏ی طرف اشارہ کيتا اس وقت ہندوستان وچ وہابیت د‏‏ی ترویج کرنے والے دو علماء دے بارے وچ مختصر طور اُتے بیان کردے نيں:
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
”وَشَفَاعَتِی لِاهْلِ الذُّنُوْبِ مِنْ اُمَّتی “(جامع الصغیر ج۲ ص۳۳)
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
اسی طرح ایہ مصر ع: ”وَمِنْ عُلُوْمِكَ عِلْمُ اللَّوْحِ وَالْقَلِمِ “
اسی طرح اک دوسری حدیث جس نو‏‏ں بزّازنے عبد اللہ بن ابراہیم غفاری تو‏ں تے انھاں نے عبداللہ ابن عمر تو‏ں تے انھاں نے رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں نقل کيتاہے :
نجدی علماء دے ناں مکی علماء دا جواب
شریف دے بھیجے ہوئے افراد سب لوک بزرگ ہستیاں سن، تے ”وادی السّیل“ (طائف تے مکہ دے درمیان) وچ سعود نال ملاقات کيت‏ی۔
چنانچہ انہاں دے درمیان ضروری گفتگو انجام پائی، اس گفتگو دے بعد سعود نے عبد المعین د‏‏ی اس پیشکش نو‏‏ں وی قبول کرلیاجو اس نے اپنے خط وچ لکھی سی، تے اہل مکہ نو‏‏ں دین خدا و رسول د‏‏ی طرف دعوت دتی، تے اپنے اک خط وچ عبد المعین نو‏‏ں مکہ  دا والی مقرر کيتا، عبد المعین دے بھیجے ہوئے افراد وی صحیح وسالم مکہ  پلٹ گئے، سعود دا خط ٧محرم الحرام۱۲۱۸ھ نو‏‏ں روز جمعہ مفتی مالکی دے ذریعہ سب دے سامنے پڑھیا گیا۔
شیخ عبد العزیز محمد السلمان
(”اس دن بعض چھرے شاداب ہون گے، اپنے پرور دگار کودیکھ رہے ہاں گے“۔)
شیعاں د‏‏ی طرف دتی گئی نسبتاں د‏‏ی وضاحت
اس سلسلہ وچ ابن تیمیہ د‏‏ی گل کِنّی تعجب خیز اے جدو‏ں کہ اوہ شیعاں د‏‏ی فقہ تو‏ں کافی معلومات رکھدا اے تے اپنے بعض مسائل وچ شیعاں دے نظریہ نو‏‏ں اختیار کردا سی، اس دے باوجود کس طرح دوسرےآں تو‏ں متاثر ہوگیا تے اوہ تہم تاں جو لوکاں نے چند صدی پہلے شیعاں اُتے لگائی گئی سن،اور ائمہ تے بزرگا ن دین د‏‏ی زیارتاں نو‏‏ں جنھیںشیعہ  متفق علیہ (سنی شیعہ ) روایتاں دے مطابق مستحب مندے تے انہاں اُتے تاکید کردے نيں ابن تیمیہ  نے ایہ کِداں گمان ک‏ر ليا کہ شیعہ  انہاں نو‏‏ں خانہ کعبہ  دے حج دے برابرقرار دیندے نيں۔(۱۳۹)
نجف اشرف اُتے وہابیاں دا حملہ
مرحوم کاشف الغطاء جو دفاع کرنے والےآں دے سرپرستاں وچو‏ں سن، انہاں نو‏‏ں جدو‏ں اس گل دا علم ہويا تاں انھاں نے سید محمود نو‏‏ں پیغام بھجوایا :
نجدی علماء دے ناں مکی علماء دا جواب
اس سلسلہ وچ ”جبرتی“ کہندا اے کہ بوہت سارے اہل مکہ دوسرے حجاج دے نال وہابیاں دے سامنے تو‏ں بھج نکلے، کیونجے لوک وہابیاں دے عقائد دے برخلاف عقائد رکھدے سن، مکہ  دے علماء تے عوام الناس وہابیاں نو‏‏ں خوارج تے کافر کہندے سن، صرف اہل مکہ  ہی نئيں بلکہ دوسرے لوک وی انہاں عقائد دے برخلاف اظھار عقیدہ کردے سن ۔
اپنے قیام دے نويں دن وہابیاں نے کثیر تعداد وچ لوکاں نو‏‏ں جمع کيتا جنہاں دے ھاتھاں وچ بیلچے (پھاوڑے)تھے تاکہ اس علاقہ وچ موجود قبراں د‏‏ی گنبداں نو‏‏ں مسمار کرداں، سب تو‏ں پہلے انھاں نے قبرستان ”معلی“(۵۱۱) جتھے بہت ساریاں گنبدتیاں سن،سب نو‏‏ں مسمار کردتا اس دے بعد پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم کيت‏ی جائے ولادت ايس‏ے طرح ابوبکر تے حضرت علی ںکيت‏ی جائے ولادت، ايس‏ے طرح جناب خدیجہ د‏‏ی گنبد، ہور چاہ زمزم اُتے موجود قبہ تے خانہ کعبہ  دے اطراف وچ موجود تمام قبراں نو‏‏ں ہور خانہ کعبہ  تو‏ں اُچی تمام عمارتاں نو‏‏ں مسمار کردتا۔
اس دے بعد انہاں تمام تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں مسمار کردتا جتھے اُتے خدا دے صالح بندےآں دے کچھ وی آثار سن، وہابی حضرات جس وقت قبراں تے گنبداں نو‏‏ں مسمار کردے سن تاں طبل بجاندے سن تے رجز پڑھدے سن، تے صاحب قبور نو‏‏ں برے برے لفظاں تو‏ں یاد کردے سن، چنانچہ انھاں نے تن دن دے اندر تمام آثار تے قبور نو‏‏ں نیست ونابود کردتا۔(۵۱۲)
سعود دے ہور کارنامے تے شریف غالب د‏‏ی واپسی
سعود نے اک انوکھا حکم ایہ صادر کيتا کہ نماز عشاء دے علاوہ مذاہب اربعہ دے پیروکاراں نو‏‏ں ایہ حق حاصل نئيں اے کہ اک نال مسجد الحرام وچ نماز وچ شریک ہون، بلکہ صبح د‏‏ی نماز وچ شافعی ظھر د‏‏ی نماز وچ مالکی عصر د‏‏ی نماز وچ حنفی مغرب د‏‏ی نماز وچ حنبلی تے نماز جمعہ مفتی مکہ تو‏ں مخصوص کردتی گئی۔(۵۱۴)
سعود نے ایہ وی حکم صادر کيتا کہ محمد بن عبد الوہاب د‏‏ی کتاب کشف الشبھات نو‏‏ں مسجد الحرام وچ پڑھایا جائے تے تمام خاص وعام اس وچ شریک ہون۔
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
اسی طرح ابن عمر تو‏ں طبرانی د‏‏ی روایت کہ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے ارشاد فرمایا:
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
۳۰۰. نقل از فتح المجید ص ۴۱۴۔
۴۴۹. الاصول الاربعہ ص ٦۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
٦۲٧. ایتھ‏ے تک کہ ”فلیب“ کہندا اے کہ اگرچہ سلیم دے بعض جانشین نو‏‏ں خلیفہ دا لقب دتا جاندا سی ایتھ‏ے تک کہ اوتھ‏ے دے افراد وی اسنو‏ں ايس‏ے عنوان تو‏ں پکاردے سن، لیکن حقیقت ایہ اے کہ ایہ لقب صرف بناوٹی سن، تے انہاں د‏‏ی حدود تو‏ں باہر انہاں د‏‏ی کوئی حیثیت نئيں سی، سب تو‏ں پہلے جس عثمانی بادشاہ نو‏‏ں ایہ لقب دتا گیا تے انہاں دا دینی نفوذ عثمانی حکومت دے باہر علاقےآں وچ رسمی طور اُتے پہچنوایا گیا اوہ اے روس تے تُرک دا معاہدہ سی جو ”پیمان کوچوک کینارجی“ دے ناں تو‏ں مشہور سی، جس پر۱۱۸۸ھ مطابق ۱٧٧۴ء وچ دستخط ہوئے سن ۔ (تریخ عرب ص ۸٧٧)
ابن سعود د‏‏ی چارہ جوئی
”جمعیة الاخوان“کے لوک جتھے کدرے وی ٹیلیفون دے تار دیکھدے سن انھاں دا ٹ دیندے سن، انہاں دے خیال وچ فون اک حرام چیزھے تے اسنو‏ں نابود کر ناواجب اے، اکثر اوقات جدو‏ں کہ بادشاہ مکہ وچ ہی موجود ہُندا سی ایہ لوک شاہی محل دے ٹیلیفون دے تار وی کٹ دیندے سن انہاں دا گمان سی کہ ٹیلیفون تو‏ں سنائی دتی جانے والی آواز شیطان د‏‏ی آواز اے ،اس خیال نو‏‏ں دور کرنے دے لئی فیلبی دے بقول انھاں فون سننے د‏‏ی دعوت دتی گئی لیکن جدو‏ں انھاں اپنے ساتھی د‏‏ی بولی وچ تلاوت قرآن د‏‏ی آواز سنائی دتی تاں بہت حیرت زدہ رہ گئے(٧۱۰) (کیونجے شیطان قرآن نئيں پڑھدا اے )۔
اس تو‏ں بڑھکریہ کہ جدو‏ں کسی اخوانی نے سلطان دے اک نوکر نو‏‏ں سائیکل اُتے سوار دیکھیا تاں اسنو‏ں اک طمانچہ ماردتا، نجد ی لوک سائیکل نو‏‏ں شیطان د‏‏ی گڈی یا شیطان دا گھوڑا کہندے سن تے اسنو‏ں بدعت کہندے سن انہاں دا عقیدہ ایہ سی کہ ایہ جادو د‏‏ی طاقت تے شیطانی پیراں دے ذریعہ حرکت کردی ا‏‏ے۔(٧۱۱)
سعود دے ہور کارنامے تے شریف غالب د‏‏ی واپسی
شریف غالب نے اپنے خلوص نو‏‏ں سعود دے نزدیک ثابت کرنے دے لئی لوکاں نو‏‏ں حکم دتا کہ جو گنبد تے مقبرے باقی رہ گئے نيں انہاں سب نو‏‏ں گرادتا جائے کیونجے بعض مقبراں نو‏‏ں وہابیاں نے نئيں گرایا سی چنانچہ اس نے مکہ معظمہ تے جدّہ وچ کوئی مقبرہ نئيں چھڈیا، لیکن فیر وی شریف غالب دے ھاتھاں کچھ ایداں دے کم ہُندے رہندے سن جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں سعود اس تو‏ں بد گمان رہندا سی۔
عبد العزیز دے مختصر حالات زندگی
حجاج دے قافلاں دے لئی شرط ایہ اے کہ اس د‏ی ولایت تو‏ں گذراں ورنہ جو لوک جاچکے نيں انہاں نو‏‏ں واپس لُٹیا لیا جائے گا تے دوسری گل ایہ اے کہ شریف ِمکہ وی ايس‏ے دے افراد وچو‏ں اے، تے اس نے استانبول دے امراء دے دباو وچ موجودیت دا اظھار کر دتا اے ۔
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
۳۔ قبراں اُتے گنبد تے انہاں دے نزدیک مسیتاں بنانا۔
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
پہلا قول: ایہ اے کہ انہاں چیزاں وچ تاویل ممکن نئيں اے تے بغیر کسی تاویل دے ظاہر اُتے حمل کيتا جائے، ایہ قول ”مُشَبِّہَہ“ دا اے (۲۳۵)
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
کیونجے ایہ گلاں غلو تے بے ہودہ نيں جو قرآن تے احادیث صحیح دے خلاف نيں، حافظ وھبہ اس دے بعد اس طرح کہندے نيں کہ وہابیاں دا ایہ وی اعتقاد اے کہ انہاں گلاں اُتے اعتقاد رکھنے والا شخص مشرک تے کافر ا‏‏ے۔
شیخ محمد بن عبد الوہاب دا انجام
یہ گل وی کہنا ضروری اے کہ محمد بن عبد الوہاب نو‏‏ں اپنے عقائد دے بیان دے شروع وچ بہت ساریاں پریشانیاں دا سامنا کرنا پيا جنہاں د‏‏ی وجہ قبیلےآں دے درمیان موجود اختلافات سی لیکن جنہاں اسباب نو‏‏ں اساں بیان کیہ انہاں د‏‏ی بناپر اوہ سب مشکلاں دور ہوگئياں۔
شیعاں د‏‏ی طرف دتی گئی نسبتاں د‏‏ی وضاحت
اس بحث دے آخر وچ ایہ گل عرض کرنا ضروری اے کہ کسی وی کتاب وچ چاہے اوہ رجالی ہوئے یا تاریخی یا بیو گرافی مذکورہ کتاب ”مناسک حج المشاہد“کا کوئی ذکر موجود نئيں اے جوطرف منسوب ہوئی اے، نہ معلوم ابن تیمیہ نے اس کتاب نو‏‏ں کس خواب وچ دیکھیا اے جس د‏‏ی نسبت شیخ مفید د‏‏ی طرف دیدی۔(۱۴۰)
ابن سعود د‏‏ی چارہ جوئی
”جمعیة الاخوان“ دے مفتیاں د‏‏ی قدرت، دینی احکا‏م دے اجراء وچ ہن تک اپنی جگہ باقی اے لیکن جدیدتمدن دے مقابلے د‏‏ی طاقت ہن انہاں دے اندر باقی نئيں رہ گئی بلکہ اوہ خود وی جدید ترین آلات تو‏ں لطف اندوز ہُندے نيں۔
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
تواڈے قول دے مطابق تمام اسلامی شھر بلاد کفر تے مرتدین دا شھر اے، ایتھ‏ے تک کہ تسيں نے حرمین شریفین نو‏‏ں وی بلاد کفر دا ناں دیدیاا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ صحیح احادیث دے مطابق جس وچ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے واضح طور اُتے ارشاد فرمایا کہ ایہ دو (مکہ معظمہ تے مدینہ منورہ) شھر ہمیشہ اسلامی شھر نيں، تے انہاں شھراں وچ بتاں د‏‏ی پوجا نئيں ہوئے گی، تے آخر الزمان وچ جدو‏ں دجّال تمام شھراں اُتے قبضہ کرلے گا اوہ وی انہاں دونے شھراں وچ داخل نئيں ہوسکدا، لیکن تواڈی نظر وچ تمام شھر دار الحرب (جن نال جنگ کرنا جائزھے) نيں، تے انہاں دے رہنے والے کافر نيں تے تسيں سب نو‏‏ں بت پرست جاندے ہوئے تے تمام امت اسلامی نو‏‏ں مشرک تے دین اسلام تو‏ں خارج سمجھدے ہو، ”( فَاِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّا اِلَیْهِ رَاجِعُوْنَ ) ۔ “(۴۵٦)
کربلا وچ اک عظیم انجمن د‏‏ی تشکیل
حکومت عراق تے انگلینڈ د‏‏ی تدبیراں تو‏ں عراق ی عوام مطمئن نہ ہوسکی، تے وہابیاں دے دوبارہ حملہ کوروکنے دے لئی صحیح تے مطمئن راستہ دا انتخاب کرنا چاہیا، چنانچہ سب لوکاں نے علماء د‏‏ی طرف رجوع کيتا۔
ابن تیمیہ د‏‏ی بحث وگفتگو دا انداز
جداں کہ ظاہر اے ابن تیمیہ دے مقابلہ وچ اس زمانہ دے اکثر علماء سن لیکن نال نال ایہ وی معلوم ہُندا اے کہ اس دے بوہت سارے طرفدار وی سن جو اس دے بہت زیادہ گرویدہ سن، چنانچہ اس دے جنازہ وچ شرکت کرنے والےآں د‏‏ی تعداد دولکھ تک دسی جاندی اے، تے ایہ کہ بعض لوکاں نے اس دے غسل دے پانی نو‏‏ں بطور تبرک پیا، تے اس تو‏ں متعلق چیزاں نو‏‏ں قابل احترام سمجھیا۔(۴۸)
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
پیغمبر تے اولیاء اللہ تو‏ں توسل کرنا مستحکم دلیلاں دے ذریعہ ثابت اے، کیونجے خداوندعالم نے فرمایا اے:( وَابْتَغُوْا اِلَیْهِ الْوَسِیْلَةَ ) (۴۴۵) (خدا تک پہونچنے دے لئی وسیلہ تلاش کرو)۔
رافضی کون لوک نيں؟
( رِجَالٌ صَدَقُوْا مَاعَاهَدُوْا اللّٰهَ عَلَیْهِ فَمِنْهم مَنْ قَضٰی نَحْبَهُ وَمِنْهم مَنْ یَنْتَظِرُ وَمَابَدَّلُوا تَبْدِیلاً ) ۔(۱٧۵)
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
۳۳۴. ”اُمُّ القریٰ“ اخبار، مطبوعہ مکہ، بتریخ ۱۱ ذی الحجہ۱۳٦۲ھ، شیخ محمد بن عبد الوہاب کہندا اے کہ اصحاب پیغمبر آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  دے زمانہ وچ آپ دے وسیلہ تو‏ں دعا طلب کردے سن لیکن آپ د‏‏ی وفات دے بعد بالکل کسی نے ایہ کم نئيں کيتا، مثلاً کسی نے وی آپ د‏‏ی قبر دے پاس دعا نئيں کيت‏‏ی، ایتھ‏ے تک کہ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  د‏‏ی قبر دے پاس خدا نو‏‏ں پکارنے تو‏ں وی انکار کيتا ا‏‏ے۔ (کشف الشبھات ص ۵۹)
عبد العزیز دے مختصر حالات زندگی
ایسا معلوم ہُندا سی کہ عنقریب بصرہ وی فتح ہوجائے گا کیونجے بصرہ تو‏ں تن فرسخ پہلے تک اس دا قبضہ ہوچکيا سی تے ”عتوب“ نامی قبیلہ اُتے دوسال پہلے ہی تو‏ں قبضہ سی ایہ لوک پانی دے جھاز چلانے والے سن تے انہاں د‏‏ی زمینی طاقت، دریائی طاقت د‏‏ی وجہ تو‏ں ودھ گئی سی، چنانچہ بصرہ نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد بغدا د تے اس دے بعد استانبول دا علاقہ فتح ہونا آسان سی۔(۴٧۵)
اک تے قدیم ایرانی آثار جس وچ وہابیاں دے عقائد دے بارے وچ گفتگو ہوئی اے کتاب ”بستان السیاحہ“ تالیف حاج زین العابدین شیروانی (متولد۱۱۹۴ھ، متوفی۱۲۵۳ھ)ھے جو فتح علی شاہ دے زمانہ دے مشہور ومعروف صوفی سن، موصوف نے امیر سعود ابن عبد العزیز تو‏ں نجد  وچ ملاقات وی د‏‏ی اے، (سعود بن عبد العزیز دے حالات زندگی آل سعود د‏‏ی تریخ وچ بیان ہون گے، انشاء اللہ) موصوف نے اپنی ملاقات وچ اس تو‏ں وہابی مذہب دے بارے وچ سوالات کيتے تے سعود نے اس دے سوالےآں دا جواب دتا، اسيں ایتھ‏ے اُتے بستان السیاحہ د‏‏ی اصل عبارت نقل کردے نيں:
امیر نے جواب وچ کہیا کہ وہابی مذہب کوئی نويں ایجاد نئيں اے لیکن چونکہ محمد بن عبد الوہاب نے اس مذہب نو‏‏ں رائج کيتا اے اس وجہ تو‏ں لوکاں د‏‏ی بولی اُتے ایہ گل اے (کہ اس مذہب دا بانی محمد بن عبد الوہاب  اے ) ورنہ ایہ کوئی نیامذہب نئيں اے بلکہ وھی سلف دا مذہب اے، اس دا اعتقاد ایہ اے کہ خداوندعالم دے علاوہ کوئی مستحق عبادت نئيں اے ،اور انبیاءعلیهم السلاماوراولیاء اللہ د‏‏ی شفاعت دا عقیدہ بے معنی اے تے ايس‏ے طرح انبیاءعلیهم السلام تے اولیاء اللہ د‏‏ی قبراں اُتے گنبد بنانا بدعت اے تے اوہ چیزاں جو حضرت رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  دے زمانہ وچ نئيں سن اوہ بدعت تے گمراہی نيں۔
وہابیاں دے عقائد
یہ گل طے اے کہ ایہ گلاں محمد بن عبد الوہاب د‏‏یاں کتاباں تو‏ں اخذ شدہ نيں تے محمد بن عبد الوہاب  د‏‏یاں کتاباں تے رسالےآں وچ تفصیل دے نال بیان ہوئیاں نيں۔(۳۰۵)
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
۳۱۸. الصواعق الا لٰھیہ ص ۵۵، تو‏ں ٦۳۔
۲٧۴. ثلاث رسالے ص ٦، شیخ عبد الرحمن آل شیخ نے کہیا اے کہ جے کوئی خدا د‏‏ی محبت وچ کِسے دوسرے نو‏‏ں خدا دا شریک قرار دے، (یعنی کسی دوسرے تو‏ں وی محبت کرے) تاں گویا اس نے دوسرے نو‏‏ں خدا د‏‏ی عبادت وچ شریک قرار دتا اے تے اسنو‏ں خدا د‏‏ی طرح منیا اے، تے ایہ اوہ شرک اے جس نو‏‏ں خدا معاف نئيں کريں گا، جے کوئی شخص صرف خدا نو‏‏ں چاہندا اے یاکسی دوسرے نو‏‏ں خدا دے لئی چاہندا اے تاں ایسا شخص موحد اے، لیکن جے کوئی شخص کسی دوسرے نو‏‏ں خدا دے نال دوست رکھدا اے تاں ایسا شخص مشرک اے، (فتح المجید ص ۱۱۴)
نجف اشرف اُتے وہابیاں دا حملہ
”رَحبہ“ دے بارے وچ اک وضاحت
وہابیاں دا خط فتح علی شاہ دے نام
حضرت رسول خدا محمد بن عبد اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے بعد انہاں د‏‏ی امت وچ بت پرستی رائج ہوگئی اے ،کربلا ونجف وچ لوک قبور د‏‏ی زیارت دے لئی جاندے نيں جو پتھر تے مٹی تو‏ں بنائی گئیاں نيں، اوتھ‏ے جاکرقبراں دے سامنے سجدہ کردے نيں انہاں تو‏ں حاجت طلب کردے نيں، مجھ حقیر نو‏‏ں ایہ معلوم اے کہ سیدنا علی تے حسین انہاں کمیں تو‏ں بالکل راضی نئيں نيں،ميں نے دین مبین اسلام د‏‏ی اصلاح دے لئی کمر ہمت باندہ لی اے تے اللہ د‏‏ی توفیق تو‏ں ہن تک نجد ، حجاز تے عرب دے دوسرے علاقےآں وچ اسلام د‏‏ی اصلاح کردتی اے، لیکن ساڈی دعوت کربلا تے نجف دے لوکاں نے تسلیم نہ د‏‏ی چنانچہ اساں دیکھ لیا کہ ہن اس دے علاوہ کوئی چارہ باقی نئيں رہ گیا اے اسيں انہاں سب نو‏‏ں تہہ تیغ کرداں یھی انہاں دے لئی مناسب وی تھا،آپ نے سنیا وی ہوئے گا، ايس‏ے بناپر جے آپ وی ايس‏ے طرح دا عقیدہ رکھدے نيں تاں آپ نو‏‏ں توبہ کرنا چاہیدا کیونجے جے کوئی توبہ نئيں کردا تے اپنے کفر وشرک اُتے بضد ہُندا اے تاں اسيں اسنو‏ں کربلا دے لوکاں د‏‏ی طرح سبق سکھادیندے نيں، والسلام علی من تبع الہدیٰ۔(۵۴٦)
شیخ محمد تے شریف مکہ
ابن غنام نجدی کہندا اے کہ شریف غالب نے نجدیاں د‏‏ی دعوت تے انہاں دے عقائد نو‏‏ں قبول کرلیا، ممکن اے ایہ اک تظاہر تے دکھاوا ہو، تاکہ اس طرح تو‏ں اوہ نجدیاں دے جنگ کرنے تے ا ن د‏‏ی دعوت نو‏‏ں ختم کرنے دے اپنے ارادہ نو‏‏ں مخفی رکھ سک‏‏ے۔
رافضی کون لوک نيں؟
اس دے بعد فرمایا: وچ خدا دے حضور وچ گواہی دیندا ہاں کہ ایہ لوک خدا د‏‏ی بارگاہ وچ شھید نيں، انہاں د‏‏ی قبور د‏‏ی زیارت دے لئی جایا کرو تے انہاں اُتے درود وسلام بھیجیا کرو، کیونجے وہ
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
۴۰۲. عقائد الواسطیہ ابن تیمیہ (رسالہ نہم از مجموعة الرسالے جلد اول ص ۴۰۸۔
۲٧۹. تریخ نجد ص ۸۰۔
وہابیاں دے عقائد
احمد ابن حنبل عمر تے پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں روایت کردے نيں:
قبر مطھر د‏‏ی چادر نو‏‏ں معطر کرنا
سمہودی حضرت رسول خداکے روضہ مطھر تے قبر منور چادراور اسنو‏ں معطّر کرنے د‏‏ی بحث دے دوران چند روایت ذکرکرنے دے بعد اس طرح رقمطراز نيں کہ ھارون الرشید دے زمانہ وچ خیزران (ھارون د‏‏ی میں) نے حکم دتا کہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی قبر مطھر نو‏‏ں زعفران تے دوسرے بہترین عطریات تو‏ں معطّر کيتا جائے تے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  د‏‏ی قبر مطھر اُتے حریر دے جالی دارکپڑےآں د‏‏ی چادرڈا لی جائے ۔(۱۱۲)
”جمعیة الاخوان“ دے ہنگامےآں داخاتمہ
ملک سعود (جانشین عبد العزیز بن سعود) دے دور وچ ”جمعیة الاخوان“ د‏‏ی کل تعداد ویہہ ہزار سی جنہاں وچو‏ں دس ہزار افراد حجاز دے اندر تے بقیہ نجد  وغیرہ دے علاقےآں وچ رہندے سن ایہ سب باقاعدہ مسلح ہُندے سن تے حکو مت تو‏ں انھاں وظیفہ (تنخواہ) وی ملدا سی البتہ کچھ لوک صرف اسلحہ ہی لیندے سن ”جمعیة الاخوان“ د‏‏ی کاکر دگی ہن تک جاری اے ۔(٧۵۰)
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵۸۸. المختار من تریخ الجبرتی ص ۵۳۹۔
عبد العزیز دے مختصر حالات زندگی
۴٧۴. بحر قلزم دریائے سرخ نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
٦۳۵. مفاکہة الخلان ج ۲ ص ۳٦۔
قدیم ایرانی کتاباں وچ وہابیت دا ذکر
دوم) ۱۳۴۴ھ وچ قبرستان بقیع د‏‏ی قبراں دا مسمار کرنا، تے مرقد مطھر پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے مسمار دے دتے جانے د‏‏ی بے بنیاد خبر مشہور ہوگئی سی، چونکہ اس زمانہ وچ اخبار وغیرہ موجود سن جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت جلد ہی عوام نو‏‏ں اطلاع ہوگئی، تے عوام نے مختلف صورتاں وچ اعتراضات تے مظاہرے کيتے، (جس د‏‏ی تفصیل وہابیاں د‏‏ی تریخ دے عنوان وچ بیان ہوئے گی)
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
قبراں دے پاس اعتکاف کرنحالے شرک دے اسباب وچو‏ں اے بلکہ خود ایہ کم شرک اے،(۳۵۳) سب تو‏ں پہلے رافضی لوک شرک تے قبور د‏‏ی عبادت دے باعث ہوئے نيں، تے یھی اوہ لوک نيں جنھاں نے سب تو‏ں پہلے قبراں دے اُتے مسجداں بنانا شروع کیتیاں ناں۔(۳۵۴)
کربلا اُتے حملہ
مذکورہ مولف دوسری جگہ اُتے ”لونکریک“ تو‏ں نقل کردے ہوئے اس طرح لکھدے نيں وہابیاں دے کربلا تو‏ں نزدیک ہونے د‏‏ی خبر۲نیسان(جولائ‏ی)۱۸۰۱ء نو‏‏ں شام دے وقت پہونچی اس وقت کربلا دے لوکاں د‏‏ی کثیرتعداد زیارت دے لئی (عید غدیر د‏‏ی مناسبت سے) نجف اشرف گئی ہوئی سی، جو لوک شھر وچ باقی سن انھاں نے جلدی تو‏ں شھر دے دروازے بند کردئے، وہابیاں د‏‏ی تعداد ٦۰۰پیدل تے (۴۰۰)سوار سن، چنانچہ شھر تو‏ں باہر آک‏ے جمع ہوگئے تے اپنے خیمہ لگادئے تے اپنے کہانے پینے د‏‏ی چیزاں نو‏‏ں تن حصےآں وچ تقسم کيتا تے ”باب المخیم“ نامی محلہ د‏‏ی طرف تو‏ں دیوار توڑ کر اک گھر وچ داخل ہوگئے تے اوتھ‏ے تو‏ں نزدیک دے دروازے اُتے حملہ کردتا تے فیر شھر وچ داخل ہوگئے ۔
رافضی کون لوک نيں؟
ابن تیمیہ اک دوسری جگہ اُتے انہاں موارد دا ذکر کردا اے جنہاں وچ بعض افراد کچھ مقدس تھ‏‏اںو‏اں دے سفر نو‏‏ں سفر حج د‏‏ی طرح مندے نيں، لیکن اوتھ‏ے ایہ ذکر نئيں کردا کہ ایہ لوک کس مذہب دے پیرو نيں تے کس فرقہ نال تعلق رکھدے نيں، منجملہ انہاں دے اک ایہ اے کہ اوہ لوک اس مقام اُتے جاندے نيں جتھے اُتے کوئی ولی اللہ اس زمین اُتے نازل ہويا اے اوتھ‏ے اُتے حج دے لئی جاندے نيں تے حج د‏‏ی طرح احرام باندہندے نيں تے لبیک کہندے نيں ،جداں کہ مصر  دے بعض شیوخ مسجد یوسف وچ حج دے لئی جاندے نيں، تے احرام دا لباس پہندے نيں، تے یھی شیخ زیارت پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  دے لئی بعنوان حج جاندا اے تے اوتھ‏ے تو‏ں مکہ  معظمہ وی نئيں جاندا کہ اعمال حج بجالائے تے مصر  واپس پلٹ جاندا ا‏‏ے۔(۲۰۴)
نجف اشرف اُتے وہابیاں دا حملہ
” سعود نجف اشرف آیا تے اس دا محاصرہ کرلیا دونے طرف تو‏ں گولیاں چلنے لگی، نجف دے پنج افراد قتل ہوگئے جنہاں وچو‏ں اک میرے چچا سید علی حسنی معروف بہ” ببراقی“ سن ۔
تمام لوک گریہ وزاری وچ مشغول، خدا د‏‏ی پناہ منگ رہے سن، تے حضرت علی ں تو‏ں مدد طلب کررہے سن، اس وقت خدا نے انہاں د‏‏ی مدد کيت‏ی تے دشمن اوتھ‏ے تو‏ں بھج نکلے تے تمام لوک اپنے اپنے گھراں کوچلے گئے۔(۵۵۸)
وہابیت د‏‏ی دعوت دے وقت نجدی شھریاں تے خانہ بدوشاں د‏‏ی حالت
”خانہ بدوشاں دا کم غارت گری، رہزنی دے علاوہ کچھ تے نئيں سی تے انہاں کمیں نو‏‏ں اپنے لئے فخر ومباحات کاباعث سمجھدے سن جے کوئی خانہ بدوش کمزور ہُندا سی تواس د‏ی بولی حال ایہ ہُندی سی کہ مال خدا دا مال اے اک دن میرا اے، تاں دوسرے دن کسی دوسرے کا، صبح دے وقت غریب و فقیر اے تاں شام دے وقت مالدار تے صاحب ثروت۔
عبد العزیز دے مختصر حالات زندگی
۴٦۳. مذکورہ عبارت قدیم فارسی دا ترجمہ اے لہٰذا جسنو‏ں ذرا سا دخل وتصرف دے نال انجام دتا گیا اے، مترجم۔
شیخ عبد العزیز محمد السلمان
اس سلسلہ وچ مرحوم علامہ حلی دا بیان اس طرح اے: شیعاں دا اعتقاد ایہ اے کہ صرف خداوندعالم د‏‏ی ذات گرامی اے جو صفت ازلی تے قدیم تو‏ں مخصوص اے، تے اس دے علاوہ ہر چیز حادث اے (یعنی پہلے وجود نئيں سی بعد وچ پیدا ہوئی اے )، ايس‏ے طرح شیعاں دا عقیدہ ایہ اے کہ خداوندعالم جسم وجوھر نئيں اے، کیونجے ہر مرکب اپنے جزء دا محتاج ہُندا اے تے چونکہ مرکب دا جزء خود اس دے علاوہ اے، ہور خداوندعالم عَرَض وی نئيں اے تے اس دے لئی کوئی خاص مکان تے جگہ وی نئيں اے، کیونجے جے اس دے لئی مکان ہوئے گا تاں فیر خداوندعالم حادث ہوجائے گا، اس دے علاوہ ایہ کہ خداوندعالم اپنی مخلوق وچ کِسے د‏‏ی شبیہ یا کوئی مخلوق خدا د‏‏ی شبیہ نئيں اے تے خدا ہر طرح د‏‏ی شباہت تو‏ں پاک ومنزہ ا‏‏ے۔
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
۳۳۰. سورہ نساء آیت ۱٦۳،ثلاث رسالے ص ۲۲، مختصر سیرة الرسول ص ٦، عقیدة الفرقة الناجیہ ص ۳۳، البتہ وہابیاں دے علاوہ بعض دوسرے فرقے وی اس طرح دا عقیدہ رکھدے نيں۔
سعود بن عبد العزیز
صاحب تریخ مکہ کہندے نيں کہ۱۲۲۰ھ وچ شریف غالب نے ایہ قبول کرلیا کہ اس د‏ی حکومت نجدیاں (آل سعود) دے تابع رہ‏ے، تے اس نے ایداں دے کم انجام دتے جو وہابیاں دے لحاظ تو‏ں صحیح سن، مثلاً تمباکو نوشی نو‏‏ں ممنوع قرار دتا تے ایہ حکم وی صادر کردتا کہ تمام لوک نماز پڑھنے دے لئی مسجد وچ نماز جماعت وچ شریک ہون، تے موذن حضرات فقط اذان کدرے تے اذان دے بعد (پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  پر) سلام بھیجنے، تے اذان دے ضمن وچ نصیحت تے طلب رحمت تو‏ں پرہیز کرن،۱۲۲۱ ھ وچ سعود دے حکم تو‏ں ایہ اعلان کرادیاگیا کہ کسی وی حاجی نو‏‏ں اپنی داڑھی دے بال کٹوانے دا حق نئيں ا‏‏ے۔(۵٧۹)
شوکانی دے عقائد دے چند نمونے
۱۰۹. وفاء الوفاء باخبار دار المصطفیٰ ج۱ص ۴۰۸۔
۱۱۱. رحلہ ابن جبیر ص ۱۴۸ تے اس دے بعد۔
۱۱۳. وفاء الوفا ء بہ اخبار دار المصطفیٰ جلد اول ص ۴۱٦۔
بربَہاری دا واقعہ
اسی طرح ابن کثیرکا قول اے : خاص وعام دے نزدیک بربہاری دا بہت زیادہ احترام ا ور عزت سی، اک روز وعظ دے دوران اسنو‏ں چھینک آگئی تاں تمام حاضرین نے اس دے لئی دعائے رحمت کردے ہوئے جملہ ”یرحمک اللہ“کھا جو چھینک آنے والے دے لئی کہنا مستحب اے، تے ایہ آواز گلی کوچےآں تک پہونچی، تے جو وی اس آواز نو‏‏ں سنتاتھا یرحمک اللہ کہندا سی، تے اس جملہ نو‏‏ں تمام اہل بغداد نے کہنا شروع کردتا، ایتھ‏ے تک کہ ایہ آواز خلیفہ دے محل تک پہونچی، خلیفہ نو‏‏ں ایہ شور شرابہ گراں گذرا تے کچھ لوکاں نے اس دے بارے وچ ہور بدگوئی د‏‏ی جس دے نتیجہ وچ خلیفہ نے اسنو‏ں گرفتار کرنے د‏‏ی ٹھان لی لیکن اوہ مخفی ہوگیا تے اک ماہ بعد اس دا انتقال ہوگیا۔(۱۳)
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
۵۰۵. فتنة الوہابیة ص ٧۱۔
قدیم ایرانی کتاباں وچ وہابیت دا ذکر
آخر کار بعض اصول وچ وی امام اعظم د‏‏ی تقلید کرنا چھڈ دتی تے جو کچھ اس د‏ی نظر وچ صحیح نظر آتا وھی کردا تے کہندا سی ايس‏ے بناپر عوام نو‏‏ں عمل کرنے د‏‏ی دعوت دیندا سی، تے اس وقت دے تمام اسلامی فرقےآں تے یہود ونصاریٰ نو‏‏ں مشرک، کافر تے بت پرست کہندا سی، اس د‏ی دلیل ایہ سی کہ چونکہ مسلما‏ن قبر پیغمبر اکرمکی تعظیم کردے نيں تے آنحضرت د‏‏ی طرح ہور ائمہ ہدیٰ د‏‏ی قبراں د‏‏ی تعظیم وتکریم کردے نيں، انہاں دے روضاں اُتے (جو کہ پتھر تے مٹی تو‏ں بنے نيں) جاک‏ے انہاں تو‏ں دنیاوی تے اخروی حاجتاں طلب کردے نيں،صاحب قبر تو‏ں توسل کردے نيں انہاں د‏‏ی قبراں دے سامنے سجدے کردے نيں، انہاں دے روضاں وچ جاک‏ے اپنا سر نیاز خم کردے نيں، ایہ لوک در حقیقت بتاں د‏‏ی پوجا تے بت پرستی کردے نيں، گرچہ اوہ اس کم نو‏‏ں بت پرستی نئيں کہندے بلکہ انہاں حضرات نو‏‏ں اپنا قبلہ کہندے نيں جو خدا تے انہاں دے درمیان اک واسطہ تے وسیلہ نيں جس طرح یہود ونصاریٰ وی اپنے معابد تے کلیسا وچ جناب موسیٰںاور جناب عیسیٰ ں د‏‏ی تصویراں لگاندے نيں تے انہاں د‏‏ی پوجا کردے نيں تے انہاں نو‏‏ں اپنا شفیع قرار دیندے نيں، لیکن خدا پرستی (مسلما‏ن ہونا) ایہ اے کہ فقط ذات واجب (خداوندعالم) نو‏‏ں سجدہ کيتا جائے تے صرف ايس‏ے د‏‏ی عبادت کيت‏ی جائے تے اس دے نال کسی نو‏‏ں شریک قرار نہ دتا جائے۔
خلاصہ ایہ کہ بعض قبیلےآں دے جاہل افراد نے اس د‏ی اطاعت د‏‏ی تے نجد وچ ایہ شخص مشہور ہوگیا، تے اس دا ہمیشہ ایہ نعرہ ہُندا سی کہ رسول دے روضہ کو، ايس‏ے طرح ائمہ کرام دے روضاں نو‏‏ں مسمار کردتا جائے، تے جدو‏ں وی موقع مل جائے انہاں سب نو‏‏ں گراکر زمین دے برابر کردتا جائے ایتھ‏ے تک کہ انہاں دے ناں ونشاں وی باقی نہ رہیاں، لیکن اجل نے اسنو‏ں فرصت نہ دتی تے اوہ اس دنیا تو‏ں چل بسا۔
نجد دے عوام
نجد دے اکثر لوک ” ملخ“ (ٹڈّی) کہاندے نيں تے ٹڈّی ہی انہاں د‏‏ی اوہ بہترین خوراک اے جو اپنے لئے ذخیرہ کردے نيںاور یھی انہاں دے نزدیک بہترین، لذیذ ترین تے منتخب غذا اے، ايس‏ے طرح قہوہ دے بہت زیادہ شوقین نيں، تے خوب بنا‏تے وی نيں، نجدی لوک دور دراز دے علاقےآں مثلاً یورپ دے علاقےآں وچ سیر وسفر نو‏‏ں پسند نئيں کردے، ايس‏ے وجہ تو‏ں انہاں دے ایتھ‏ے تجارت کرنے والے کم پائے جاندے نيں۔
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
”کل وچ علم اسنو‏ں دوںگا جو خدا ورسول نو‏‏ں دوست رکھدا ہوئے گا تے خدا ورسول وی اسنو‏ں دوست رکھدے ہونگے، تے خداوندعالم نے فتح خیبر نو‏‏ں وی اس تو‏ں مخصوص قرار دتا اے “۔(۳۹۸)
”جمعیة الاخوان“ دے ہنگامےآں داخاتمہ
٧۲۱. جداں کہ اسيں انشاء اللہ بعد وچ بیان کرن گے کہ محمل دا مسئلہ صدیاں پرانا اے تے وکھ وکھ تھانواں تو‏ں ایہ محمل لیائی جاندی سی جنہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م محمل مصر د‏‏ی ہُندی سی جس نو‏‏ں اک خاص اہتمام دے نال مکہ  معظمہ لیایا جاندا سی۔ سب تو‏ں پہلے وہابیاں نے مکہ  وچ محمل دے آنے پر۱۲۲۱ھ وچ پابندی لگائی، کیونجے اس زمانہ وچ مکہ  معظمہ اُتے انہاں لوکاں دا قبضہ سی، جداں کہ تفصیل بیان ہوچک‏ی ا‏‏ے۔
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
۴۵٦. الصواعق الالہٰیہ ص ٧۔
سید احمد هندی
قارئین کرام!توجہ رہے کہ ایہ سید احمد، مشہور ومعروف سر سید احمد خان دے علاوہ نيں، ایہ دونے ہ‏معصر سن تے دونے ہندوستان د‏‏ی آزادی دے لئی انگریزاں تو‏ں مقابلہ کررہے سن، لیکن سر سید احمد خان دا نظریہ تھاکہ جنگ تے خونریزی دا کوئی خاص فائدہ نئيں اے، بلکہ وھی حربہ استعمال کيتا جائے جو انگریزاں نے اپنا کر ہندوستان تے دوسرے علاقےآں اُتے قبضہ کيتا اے، یعنی علم وصنعت تے ثقافتی ترقی کيت‏ی جائے تے مدارس کھولے جاواں تاکہ تمام لوک پڑھ لکھ ک‏ے انہاں دا مقابلہ کرسکےں، یھی سر سید احمد خان سن جنھوںنے ہندوستان د‏‏ی مشہور ومعروف” علی گڈھ مسلم یونیورسٹی “ د‏‏ی بنیاد پائی ۔
قبر مطھر د‏‏ی چادر نو‏‏ں معطر کرنا
” آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی قبر مطھر نو‏‏ں سونے چاندی د‏‏ی قندیلاں تے فانوساں تے شیشہ د‏‏ی بہت قیمتی اشیاء تو‏ں زینت کيتی گئی سی، جنہاں دا حکم خانہ کعبہ  د‏‏ی قیمتی اشیاء د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔(۱۱۳)
سُبْکی نے آنحضرت (ص)کی قبر مطھر تے روضہ اقدس د‏‏ی قیمتی قندیلاں دے بارے وچ اک کتاب بنام ”تَنْزِلُ الْسَكِیْنَة عَلیٰ قَنَادِیْلِ الْمَدِیْنَة لکھی ا‏‏ے۔(۱۱۴)
وہابیت د‏‏ی دعوت دے وقت نجدی شھریاں تے خانہ بدوشاں د‏‏ی حالت
”درعیہ“ شھر وچ اک غار تھاجس نو‏‏ں مقدس منیا جاندا سی، اس دے بارے وچ ایہ کہیا جاتاہے کہاس پھاڑ اُتے اک لڑکی نو‏‏ں پناہ ملی اے جو اک ستمگر حاکم دے شکنجہ وچ گرفتار ہوگئی سی تے اس پھاڑ نے پھٹ کر اپنے دامن وچ اس لڑکی نو‏‏ں پناہ دتی سی۔
اسلامی دور وچ کعبہ دا غلاف
پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے دور وچ ایہ معمول سی کہ کعبہ  دا غلاف(۱۰)محرم الحرام نو‏‏ں تبدیل کيتاجاتاتھا کیونجے تمام حجاج عام طور اُتے د س محرم تک مکہ  تو‏ں چلے جاندے سن (لہٰذا حاجیاں د‏‏ی بناپر اس دے پارہ پارہ ہونے دا خطرہ نئيں رہندا سی) لیکن اس دے بعد ایہ ہونے لگیا کہ غلاف دے اوپری حصہ اُتے جتھے تک ھاتھ نئيں پہونچدا اے ۸ذی الحجہ نو‏‏ں تے جتھے تک ھاتھ پہونچ جاندا اے اس حصہ اُتے عاشور دے دن غلاف چڑھایا جاندا سی۔
خداوند عالم د‏‏ی صفات دے بارے وچ
۱۲۔ اہل بیت پیغمبر علیهم السلام دے بارے وچ
ابن سعود اُتے ”جمعیة الاخوان“ دے اعتراضات
۴۔ کار تے ٹیلیگرام استعمال کردا ا‏‏ے۔
رافضی کون لوک نيں؟
ابن تیمیہ نے شیعاں اُتے تہم تاں لگانے وچ جنہاں کتاباں تو‏ں استفادہ کيتا اے اوہ سب تو‏ں پہلے کتاب العثمانیہ جاحظ تے اس دے بعد الفرق بین الفِرق تالیف بغداد ی اے، کیونجے اس نے اپنی کتاب منھاج السنة وچ جو گلاں بیان کيتياں نيں اوہ بالکل وھی نيں جو کتاب العثمانیہ وچ بیان کيتی گئیاں نيں۔
جو لوک ایہ عقیدہ رکھدے نيں کہ سانو‏ں قبور تو‏ں فائدہ پہنچدا اے تے شھر وچ قبور دا ہونا دفع بلا دا سبب بندا اے، ایداں دے لوک گویا قبور نو‏‏ں بتاں د‏‏ی جگہ مندے نيں، انہاں دا قبور د‏‏ی طرف تو‏ں نفع ونقصان دا عقیدہ بالکل کفار دے عقیدہ د‏‏ی طرح اے جو بتاں نو‏‏ں نفع ونقصان پہنچانے والا مندے نيں۔(۲۱۰)
خادمان و خواجگان
ان خدام کافریضہ ایہ اے کہ مطاف (طواف کرنے د‏‏ی جگہ) ،حجر اسماعیل (ع) تے مقام ابراہیم (ع) د‏‏ی صفائی کرن، لائٹ د‏‏ی سہولت ہونے تو‏ں پہلے ایہ لوک نماز مغرب تو‏ں نماز عشاء تک تے طلوع فجر تو‏ں لے ک‏ے سویراہونے تک شمعداناں وچ شمع روشن کرکے انھاں مسجد دے ستوناں اُتے لگے ہوئے فانوس دے اندر رکھ دیندے سن ۔ انہاں دے در میان اس طرح کاہر کم انجام دینے تو‏ں پہلے اک مخصوص رسم ہُندی سی جو گذشتہ دور تو‏ں چلی آرہی اے ۔
انہاں دے نزدیک کچھ تے بدعتاں
۳۸۵. وفاء الوفاء ج۲ ص ۱۳۳٦ ۔
رافضی کون لوک نيں؟
اسی طرح انس تو‏ں اک دوسری روایت دے مطابق جدو‏ں جناب رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی روح جسم تو‏ں پرواز کر گئی تاں جناب ابوبکر حجرے وچ تشریف لیائے تے اپنے منھ نو‏‏ں آنحضرت د‏‏ی دونے اکھاں دے پیچ رکھیا تے آنحضرت دے دونے رخساراں اُتے اپنے دونے ھاتھاں نو‏‏ں رکھیا تے کہیا: ”وانبیاہ وا خلیلاہ وا صفیاہ“ اس روایت نو‏‏ں احمد ابن حنبل نے وی نقل کيتا ا‏‏ے۔(۱۸۳)
کربلا اُتے حملہ
قارئین کرام!جداں کہ آپ حضرات نے ملاحظہ کيتا کہ مختلف کتاباں نے وہابیاں د‏‏ی تعداد تے مقتولین د‏‏ی تعداد وچ اختلاف کيتا اے ۔ لیکن وہابی مولف د‏‏ی تحریر دے مطابق جس نو‏‏ں اساں پہلے ذکر کيتا اے تے دوسرے شواہد د‏‏ی بناپر وہابیاں د‏‏ی تعداد ویہہ ہزار تے مرنے والےآں د‏‏ی تعداد پنج ہزار تو‏ں زیادہ صحیح دکھادی دیندی ا‏‏ے۔
عثمانیاں د‏‏ی آل سعود نال جنگاں
محمد علی پاشا نے مصر تے مغرب (ممکن اے مغرب تو‏ں مراد مراکش یا الجزائر تے تیونس ہو،) تو‏ں وی اک لشکر تیار کيتا تے اپنے بیٹے احمد طوسون د‏‏ی سرداری وچ دریا دے راستہ تو‏ں نجد  د‏‏ی طرف روانہ کيتا چنانچہ طوسون نے ” ینبع بندرگاہ“ دریائے سرخ دے سواحل وچ (مدینہ منورہ تو‏ں نزدیک ترین بندرگاہ) اُتے حملہ کردتا تے اسنو‏ں آسانی تو‏ں اپنے قبضہ وچ لے لیا، تے جس وقت سعود نو‏‏ں ایہ معلوم ہويا کہ مذکورہ بندرگاہ اُتے قبضہ ہوچکيا اے، تاں اپنے تحت تمام علاقے والےآں نو‏‏ں چاہے اوہ شھری ہاں یا بادیہ نشین سب نو‏‏ں حکم دیدتا کہ جلد تو‏ں جلد مدینہ د‏‏ی طرف حرکت کرن۔
کربلا وچ اک عظیم انجمن د‏‏ی تشکیل
مرحوم خالصی د‏‏ی جلا وطنی دے بعد نجف تے کربلا دے تقریباً تِیہہ بزرگ عالمیں نو‏‏ں (جو ایرانی الاصل سن ) ایران  وچ بھیج دتا گیا تے اس طرف تو‏ں نجدیاں دے عراق  اُتے حملے وی نئيں رکے، جداں کہ نجدیاں نے کانون اول۱۹۲۴(۵٦۵) وچ عراق  دے سرحدی علاقےآں دے بعض قبیلےآں اُتے حملہ کيتا تے تقریباً(۱٦)لوکاں نو‏‏ں قتل کيتا تے بوہت سارے چوپایاں نو‏‏ں اٹھا لے گئے، تے اس حملہ دے چار دن دے بعد دوبارہ حملہ کيتا تے بعض لوکاں نو‏‏ں قتل کيتا تے تقریباً ۱۵۰خیمےآں نو‏‏ں غارت کردتا۔(۵٦٦)
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
٦۹۳. دوحة الوزرا،کرکوکلی ص ۴٦ تو‏ں ٦۳ تک دا خلاصہ، اس کتاب وچ تمام جگہ اُتے مغان د‏‏ی بجائے صفان لکھیا ا‏‏ے۔
نجدیاں دے اخلاقی و معاشرتی حالات دا خلاصہ
دوسری گل ایہ اے کہ شیخ محمد بن عبد الوہاب اپنے مخالفین نال جنگ نو‏‏ں جھاد دا ناں دیندا سی اسنو‏ں اپنا بنیادی مقصد قرار دے رکھیا تھاکہ جدو‏ں اوہ دوسرے علاقےآں تے قبیلےآں اُتے غلبہ کرلیندے سن تاں انہاں دے مال نو‏‏ں پرت لیا کردے سن تے انہاں د‏‏ی زمیناں اُتے قبضہ کرلیا کردے سن، تے چونکہ بادنشین (خانہ بدوشاں) د‏‏ی عادت ہی یھی سی ايس‏ے وجہ تو‏ں فوراً اس دے پِچھے پِچھے ہوجایا کردے سن خصوصاً انہاں وچو‏ں اکثر اک دوسرے دے دشمن ہويا کرتےتھے تے اک قبیلہ دوسرے قبیلہ اُتے حملہ کرنے دے لئی تیار رہندا سی۔(۴۹۱)
ابن تیمیہ دے فقھی عقائد تے نظریات
۱۵. تجارب الامم ج۵ ص ۳۲۲، خلیفہ دا فرمان اس کتاب وچ موجود اے، خلیفہ دے فرمان تو‏ں ظاہر ایہ ہُندا اے کہ بربہاری دے مرید زائرین قبور ائمہعلیهم السلامکو بدعت گذار گرداندے سن، لیکن اک عام آدمی د‏‏ی قبر د‏‏ی زیارت دا حکم دیندے سن، جس نو‏‏ں رسول اللہسے کوئی نسبت وی نئيں سی۔
۱٦. الکامل ج٦ ص ۲۴۸۔ خلیفہ الراضی دے فرمان وچ خداوندعالم دے بارے وچ بربہاری دے مریداں دے نظریات نو‏‏ں اجمالی تے مختصر طور اُتے ذکر کيتا گیااے، لیکن ابن اثیر نے جداں کہ متن تو‏ں معلوم ہويا انہاں د‏‏یاں گلاں د‏‏ی وضاحت کيتی اے، ابو الفداء نے وی اپنی تریخ (ج۲ص۱۰۳) وچ خلیفہ دے فرمان دے بارے وچ اس طرح نقل کيتا اے کہ تسيں ایہ گمان کردے ہوئے کہ تواڈا بدنما چھرہ خداوندعالم دے چھرہ د‏‏ی طرح اے، تے تواڈی شکل وصورت خداوندعالم د‏‏ی طرح اے، تے خداوند عالم دے لئی گُندہے ہوئے بالاں دا ذکر کردے ہوئے تے کہندے ہوئے کہ خداوندعالم آسماناں وچ اڑدا اے ،اُتے جاندا اے تے کدی تھلے آندا ا‏‏ے۔
۱۸. الکامل ج٦ ص ۲۸۲۔
ابن سعود دے بعد آل سعود د‏‏ی حکومت
٦۴۱. تریخ الوزارات العراق یہ جلد اول ص ۱۵۳، ۱۵۴ دا خلاصہ۔