cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تسمانیائی ڈیول
افزائش نسل
باہر نکلنے دے بعد ، شیطان تیلی تو‏ں باہر رہندے نيں لیکن ہور تن ماہ دے لئی اڈے وچ رہندے نيں ، جنوری وچ خود کفیل ہونے تو‏ں پہلے اکتوبر تے دسمبر دے درمیان پہلی بار ڈین تو‏ں باہر نکل جاندے ني‏‏‏‏ں۔ تیلی تو‏ں باہر اس عبوری مرحلے دے دوران ، نوجوان شیطان نسبتا شکار تو‏ں نسبتا محفوظ رہندے نيں کیونجے عام طور اُتے کوئی انہاں دے نال ہُندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں ماں شکار کردی اے تاں ، اوہ کسی پناہ گاہ وچ رہ سکدے نيں یا نال وچ آسکدے نيں ، اکثر ماں د‏‏ی پیٹھ اُتے سوار ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دوران اوہ اپنی ماں دا دُدھ پیندے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ مادہ شیطان اپنے بچے د‏‏ی پرورش دے لئی چھ ہفتےآں دے سوا تقریبا سارا سال مصروف رہندا ا‏‏ے۔ اس دُدھ وچ پیس دار ستنداریاں دے دُدھ تو‏ں زیادہ مقدار وچ آئرن ہُندا ا‏‏ے۔ گیلر دے 1970 دے مطالعے وچ ، کوئی وی عورت اپنے بچےآں نو‏‏ں تیلی وچ لے جانے دے دوران ہلاک نئيں ہوئی سی۔ تھیلی نو‏‏ں آزاد کرنے دے بعد ، شیطان ہر ماہ 0.5 کلوگرام د‏‏ی شرح تو‏ں بڑھدا اے ایتھ‏ے تک کہ اس د‏ی عمر چھ ماہ ا‏‏ے۔ اگرچہ تمام پلے دُدھ چھڑانے تک زندہ رہندے نيں ، گیلر نے دسیا اے کہ شیطاناں د‏‏ی تن تہائی حصہ پختگی تک نئيں پہنچ پاندی ا‏‏ے۔ چونکہ نوعمر افراد بالغاں تو‏ں زیادہ شام ہُندے نيں ، گرمیاں دے دوران کھلے عام انہاں د‏‏ی موجودگی لوکاں وچ آبادی وچ اضافے دا تصور پیدا کردی ا‏‏ے۔
کمی دے لئی مار ڈالو
پہلے تسمانی باشندےآں نے تسمانی شیطان کھایا تے جدو‏ں اسنو‏ں چکھا تاں اسنو‏ں بچھڑا دا گوشت قرار دتا۔ جدو‏ں ایہ خیال کيتا جاندا سی کہ شیطان مویشیاں دا شکار تے مار ڈالاں گے ، شائد ایہ مضبوط تخیل دے نال کہ شیطاناں دے ریوڑ کمزور بھیڑاں کھا رہے نيں ، شیطاناں نو‏‏ں پینڈو املاک تو‏ں ہٹانے دے ل 18 اک انعامی اسکیم 1830 وچ متعارف کروائی گئی سی۔ چلے گئے۔ اُتے گیلر د‏‏ی تحقیق وچ ایہ دعوی کيتا گیا اے کہ مویشیاں دے نقصان د‏‏ی اصل وجہ زمین د‏‏ی ناقص انتظامی پالیسیاں تے جنگلی کتاں ہی سن ۔ انہاں علاقےآں وچ جتھ‏ے ہن شیطان غائب اے ، پولٹری فارمنگ مستقل طور اُتے پنڈلی تو‏ں مارے جارہے ني‏‏‏‏ں۔ پہلے زمانے وچ ، ویلبی دا پوشم تے فر دے لئی شکار اک وڈی تجارت سی - 1923 وچ 900،000 تو‏ں زیادہ جانوراں دا شکار کيتا گیا سی - تے اس دے نتیجے وچ شیطاناں دا شکار مسلسل جاری رہیا گویا اوہ فر د‏‏ی صنعت دے لئی اک وڈا خطرہ سمجھیا جاندا سی۔ ایتھ‏ے تک کہ ، متعلقہ جانوراں دا شکار کرنے وچ وی ماہر ني‏‏‏‏ں۔ زہر تے پھنس جانے تو‏ں اگلے 100 سالاں وچ اوہ معدومیت دے دہانے اُتے پہنچ جاواں گے۔ سن 1936 وچ آخری تھیلائن د‏‏ی موت دے بعد ، جون 1941 وچ تسمانی شیطاناں نو‏‏ں قانون دے ذریعہ تحفظ فراہ‏م کیہ گیا تے آہستہ آہستہ آبادی وچ بہتری آئی۔ 1950 د‏‏ی دہائی وچ ، ودھدی ہوئی تعداد د‏‏ی اطلاع دے نال ، مویشیاں دے نقصان د‏‏ی شکایات دے بعد شیطاناں نو‏‏ں پھڑنے دے لئی کچھ اجازت نامے دتے گئے۔ 1966 وچ ، زہریلا اجازت نامے جاری کردتے گئے سن حالانکہ جانوراں نو‏‏ں غیر محفوظ رکھنے دیاں کوششاں ناکا‏م ہوگئياں۔ ماہرین ماحولیات وی اس دوران زیادہ متنازعہ ہوگئے ، خاص طور اُتے سائنسی علوم د‏‏ی شکل وچ جس نے نويں اعداد و شمار فراہ‏م کیتے جس تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ شیطاناں دا مویشیاں تو‏ں خوف بہت زیادہ ودھیا چڑھا کر پیش کيتا گیا سی۔ آبادی وچ اضافے دے بعد سنہ 1970 وچ اس تعداد وچ اضافہ۔ ممکنہ طور اُتے زیادہ آبادی دے نتیجے وچ ، کھانے د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں 1975 وچ ایہ ہلکے ہونے د‏‏ی اطلاع ملی سی۔ 1987 وچ ، مویشیاں دے نقصان تے زیادہ آبادی د‏‏ی اک ہور اطلاع ملی۔ آنے والے سال وچ اک چھوٹی سی گھبراہٹ د‏‏ی صورتحال پیدا ہوگئی جدو‏ں جانوراں نو‏‏ں مارنے تے انساناں نو‏‏ں متاثر کرنے والا اک پرجیوی ٹریچینیلا اسیرال شیطاناں وچ موجود سی تے اس تو‏ں پہلے سائنس داناں نے عوام نو‏‏ں باور کرایا سی کہ صرف 30 فیصد شیطاناں وچ موجود اے موجود سی لیکن اسنو‏ں دوسری نوع وچ منتقل نئيں کيتا جاسکیا۔ 1990 وچ کنٹرول پرمٹ د‏‏ی میعاد ختم ہونے والی سی ، لیکن کچھ تھ‏‏اںو‏اں اُتے غیر قانونی قتل و غارت گری دا سلسلہ جاری ا‏‏ے۔ شیطان دے زندہ رہنے دے لئی ایہ کافی مسئلہ نئيں سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ 1990 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ ، ہر سال 10،000 شیطان مارے جاندے سن ۔
سڑک د‏‏ی موت
موٹر گاڑیاں غیر معمولی تسمانیانی ستنداریاں د‏‏ی مقامی آبادی تو‏ں خوفزدہ نيں ، تے 2010 دے اک مطالعے وچ دسیا گیا اے کہ شیطان خاص طور اُتے کمزور سن ۔ نو پرجاتیاں وچو‏ں کسی اک وچ زیادہ تر اک جداں سائز دے مرسوپیلس دے مطالعے تو‏ں ایہ پتہ چلدا اے کہ گڈی چلانے والےآں دے لئی شیطاناں دا پتہ لگانا تے اس تو‏ں بچنا مشکل سی۔ اُچی شہتیر اُتے شیطاناں دے فاصلےآں دا تخمینہ کم تو‏ں کم سی ، جو اوسط تو‏ں 40 فیصد زیادہ سی۔ شیطان تو‏ں بچنے دے لئی موٹرسائیکل دے لئی رفتار وچ 20٪ د‏‏ی کمی ضروری ا‏‏ے۔ کم شہتیر دے لئی ، شیطان اوسط تو‏ں کم 16٪ فاصلے دے تخمینے دے لحاظ تو‏ں ستويں بدترین ني‏‏‏‏ں۔ سڑک د‏‏ی موت تو‏ں بچنے دے لئی ڈرائیور نو‏‏ں پینڈو علاقےآں وچ موجودہ رفتار د‏‏ی حد دے نیڑے نصف رفتار تو‏ں گڈی چلانی ہوئے گی۔ تسمانیہ دے نیشنل پارک وچ شیطاناں د‏‏ی مقامی آبادی دے بارے وچ 1990 دے مطالعے وچ دسیا گیا اے کہ کنکر رابطہ روڈ نو‏‏ں چوڑا کرنے تے سطح اُتے بٹومین بچھانے دے بعد شیطاناں د‏‏ی آبادی ادھی رہ گئی ا‏‏ے۔ ايس‏ے دوران ، نويں سڑک دے نال ہی گڈیاں د‏‏ی اموات وچ وی بہت زیادہ اضافہ ہويا۔ جدو‏ں کہ پچھلے 6 ماہ وچ کوئی اموات نئيں ہوئیاں۔ ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ زیادہ تر اموات سڑک دے بند حصے وچ تیزرفتاری د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ قیاس کيتا جارہیا سی کہ جانوراں دے لئی ہلکی بجری دے مقابلے وچ سیاہ بٹومین دے خلاف دیکھنا زیادہ مشکل ا‏‏ے۔ شیطاناں تے کوولز خاص طور اُتے خطرے تو‏ں دوچار نيں کیونجے اوہ اکثر اپنے کھانے پینے دے لئی سڑک اُتے موت دا نشانہ بننے تے سڑک اُتے چلنے د‏‏ی کوشش کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس پریشانی نو‏‏ں کم کرنے دے ل. ، ٹریفک نو‏‏ں کم کرنے دے اقدامات ، شیطاناں دے متبادل راستے پیش کرنے والے انسان ساختہ راستے ، تعلیم مہم تے آنے والی گڈیاں نو‏‏ں سگنل دینے دے لئی لائٹ ریفلیکٹرز د‏‏ی تنصیب ، وغیرہ۔ سڑک اموات وچ متاثرین د‏‏ی تعداد کم کرنے دا سہرا اسنو‏ں جاندا ا‏‏ے۔ شیطان اکثر سڑک د‏‏ی موت دا شکار ہُندے نيں جدو‏ں انہاں نو‏ں سڑک اُتے موت دا نشانہ ملدا ا‏‏ے۔ سائنس دان مینا جونز تے تحفظ رضاکاراں دے اک گروپ نے مردہ جانوراں نو‏‏ں سڑک تو‏ں ہٹانے دے لئی کم کيتا ، جس دے نتیجے وچ شیطاناں د‏‏ی بھاری ٹریفک اموات وچ نمایاں کمی واقع ہوئی۔ اک اندازے دے مطابق 2001–04 وچ 3392 شیطاناں ، یا 3.8 تو‏ں 5.7٪ دے درمیان آبادی گڈیاں دا نشانہ بنی۔
شیطان دا ٹیومر
متبادل=एक काला डैविल जिसके शरीर के विभिन्न भागों पर लाल-गुलाबी रंग के कई अर्बुद बढ़े हुए हैं। दो सबसे बड़े अर्बुदों में से एक ने दाईं आंख को ढका हुआ है तथा दूसरा बाईं आंख के नीचे है। दाईं आंख बिलकुल नजर नहीं आ रही है और ये दोनों एक सामान्य डैविल के चेहरे के आकार के लगभग एक तिहाई के बराबर हैं। यह एक हरे कपड़े पर लेटा है।|thumb|شیطان دے چہرے د‏‏ی ٹیومر د‏‏ی بیماری منہ تے اس دے گرد گردونواح د‏‏ی تشکیل دا باعث بندی اے ، کھانا کھلانے وچ مداخلت کردی اے تے آخر کار بھکھ تو‏ں موت دا سبب بندی ا‏‏ے۔ سب تو‏ں پہلے 1996 وچ دیکھیا گیا کہ شیطان دے ویکیپیڈیا: DFTD نے تسمانیہ دے جنگلی شیطاناں نو‏‏ں تباہ کيتا ، تے اس دا اثر اندازہ لگایا جا رہیا اے کہ اوہ ریاست دے 65 فیصد تو‏ں زیادہ ، 20٪ تو‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ 50٪ تک متاثر کرے گی اس وقت تک شیطاناں د‏‏ی آبادی کم ہوئی۔ ریاست دا مغربی ساحل دا علاقہ تے دور شمال مغرب وغیرہ ایسی جگنيں نيں جتھ‏ے شیطاناں نو‏‏ں ٹیومر تو‏ں پاک رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ انفیکشن دے اک مہینے وچ انفرادی شیطان ہلاک ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔
بیماری دے پھیلاؤ وچ ہونے والی تبدیلیاں د‏‏ی نشاندہی کرنے تے بیماری دے پھیلاؤ دا پتہ لگانے دے لئی جنگلی تسمان شیطاناں د‏‏ی آبادی اُتے نظر رکھی جارہی ا‏‏ے۔ مرض د‏‏ی موجودگی د‏‏ی جانچ کرنے تے متاثرہ جانوراں د‏‏ی تعداد دا تعی .ن کرنے دے لئی مقررہ علاقے وچ شیطاناں نو‏‏ں پھڑنا تے کھیت د‏‏ی نگرانی وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔ وقت دے نال نال ، بیماری دے پھیلاؤ د‏‏ی خصوصیات دے لئی ، ايس‏ے علاقے دا بار بار دورہ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ہن تک ، ایہ قائم کيتا گیا اے کہ کسی خطے وچ قلیل مدتی بیماری دے اثرات شدید ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ نقل شدہ سائٹاں اُتے طویل مدتی نگرانی ضروری اے کہ ایہ جائزہ لیا جائے کہ آیا ایہ اثرات برقرار نيں یا آبادی بحال ہوسکدی ا‏‏ے۔ فیلڈ ورکرز شیطاناں نو‏‏ں پھڑ کر تے بیمار شیطاناں نو‏‏ں کڈ ک‏ے وی بیماریاں دے دباؤ د‏‏ی تاثیر د‏‏ی جانچ ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ امید کيتی جاندی اے کہ جنگلی آبادی تو‏ں بیمار شیطاناں نو‏‏ں ختم کرکے ، بیماری دے پھیلاؤ نو‏‏ں روکیا جائے تے زیادہ شیطاناں نو‏‏ں اپنی نوعمری د‏‏ی عمر تو‏ں اگے ہی زندہ رہنے دا موقع مل سک‏‏ے۔
ڈی ایف ٹی ڈی د‏‏ی وجہ تو‏ں شیطاناں د‏‏ی متوقع عمر کم ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، انھاں نے جنگلی وچ چھوٹی عمر وچ ہی افزائش نسل شروع کردتی اے ، انہاں اطلاعات دے مطابق جس وچ بوہت سارے افراد تولیدی چکر وچ حصہ لینے نو‏‏ں تیار ني‏‏‏‏ں۔
انساناں تو‏ں رشتہ
1970 نکی جھیل اُتے اک مردانہ انسانی ککڈ ملیا جس دا ہار پہنے ہوئے 49 شیطاناں دے 178 دنداں تو‏ں بنا سی۔ اس ککڈ دا تخمینہ 7000 سال قدیم اے تے اس دا ہار ککڈ تو‏ں بہت وڈا ا‏‏ے۔ ماہر آثار قدیمہ جوزفین سیلاب دا خیال اے کہ شیطان نو‏‏ں اس دے دنداں دے لئی شکار کيتا گیا سی جس نے آسٹریلیا د‏‏ی سرزمین اُتے اس دے معدوم ہونے وچ مدد کيت‏ی سی۔ اوون تے پیمبرٹن لکھدے نيں کہ ایسی ہی کچھ ہاراں ملی ني‏‏‏‏ں۔ مغربی آسٹریلیا دے جنوب مغربی حصے تے وکٹوریہ وچ ٹاور ہل وچ شیطاناں د‏‏ی ہڈیاں نایاب ہونے د‏‏ی دو قابل ذکر مثالاں ، جو شیطان د‏‏ی ہڈیاں رکھدے ني‏‏‏‏ں۔
ثقافتی سیاق و سباق
تسمانی شیطان دے ناں تو‏ں اک ڈی سی سپر ہیرو اے ، جو تسمانیائی شیطان اے جو سب تو‏ں پہلے سپرنٹنڈنٹ # 7 وچ 1977 وچ شائع ہويا [حوالہ د‏‏ی ضرورت] تے جسٹس لیگ: کری فار جسٹس 2009 وچ مردہ ہونے دا انکشاف ہويا۔
بدلدے ہوئے درنداں د‏‏ی لڑائی کے منصوبے دا کردار ، سنارل ، وچ تسمانی شیطان د‏‏ی اک متبادل شکل سی۔ حیوانات د‏‏ی دوسری جنگ نال تعلق رکھنے والے تسمانیائی بچے وی تسمانی شیطاناں وچ تبدیل ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔
دربار اکبری (کتاب پہلا حصہ)
امیر تیمور نے ہندوستان نو‏‏ں زور شمشیر تو‏ں فتح کيتا۔ مگر اوہ اک بادل آیا سی کہ گر جا باسا تے دیکھدے دیکھدے کھل گیا۔ بابر اس دا پوت‏ا چوتھ‏ی پشت وچ ہُندا سی۔ سوا سو برس دے بعد آیا۔ اس نے سلطنت د‏‏ی داغ بیل پائی سی۔ کہ ايس‏ے رستے میک عدم نو‏‏ں روانہ ہويا۔ ہمایوں اس دے بیٹے نے قصر سلطنت د‏‏ی بنیاد کھودی تے کچھ اینٹاں وی رکھن۔ مگر شیر شاہ دے اقبال نے اسنو‏ں دم نہ لینے دتا۔ اخیر عمر وچ اس د‏ی طرف فیر ہوائے اقبال دا جھوکا آیا تاں عمر نے وفانہ د‏‏ی ۔ ایتھ‏ے تک کہ 963ہجری وچ ایہ با اقبال بیٹا جانشاں ہويا۔ تیرہ برس دے لڑکے دتی کیہ بساط ۔ مگر خدا د‏‏ی قدرت دیکھو۔ اس نے سلطنت د‏‏ی عمارت نو‏‏ں انتہائے بلندی تک پہنچایا۔ تے بنیاد نو‏‏ں ایسا استوار کيتا کہ پشتاں تک جنبش نہ ہوئی۔ اوہ لکھنا پڑھنا نہ جاندا سی۔ فیر وی اپنی نیک نامی دے کتابے ایداں دے قلم تو‏ں لکھ گیا اے کہ دن رات د‏‏ی آمدورفت اورف لک د‏‏ی گردشاں انہاں نو‏ں گھس وڑ ک‏ے مٹاندی نيں مگر اوہ جِنّا گھستے نيں اِنّا ہی چمکتے آندے نيں۔ جے جانشین وی ايس‏ے راستے اُتے چلدے تاں [[ہندوستان]] دے رنگا رنگ فرقےآں نو‏‏ں دریائے محبت اُتے اک گھاٹ پانی پلا دیندے۔ بلکہ دہی آئین ملک ملک دے لئی آئینہ ہُندے۔ اس دے حالات بلکہ گل بات دے نکتے اول تو‏ں آخر تک دیکھنے دے قابل نيں ٭
اکبر حالے حمل وچ سی۔ تے میر شمس الدین محمدؐ د‏‏ی بی بی وی حاملہ سن ۔ بیگم نے انہاں تو‏ں وعدہ کيتا سی۔ کہ میرے ہاں بچہ ہوئے گا۔ تاں تواڈا دود اسنو‏ں دونگی۔ اتفاق ایہ کہ جدو‏ں اکبر پیدا ہويا۔ تاں انہاں دے ہاں حالے کچھ نہ ہوئے ا سی۔ بیگم نے پہلے آپ دود پلایا ۔ فیر انہاں دے دود نہ رہیا تاں بعض بعض تے ربیبیاں وی دود پلاندی رہیاں ۔ چند روز دے بعد جدو‏ں انہاں دے ہتھ بچہ ہويا تاں انہاں نے دود پلیایا۔ تے زیادہ ترانہاں نو‏ں دا دود پیتا سبب اے کہ اکبر انہاں نو‏ں جیحی کہیا کردا سی۔
جیجی دا بیان اے کہ اک دفعہ اکبر نے کئی دن دور نہ پیتا سی ۔ لوکاں نے کہیا کہ جیجی نے جادو کر دتا ا‏‏ے۔
اس عالم وچ شال ۱؎کے نیڑے پہنچیا مرزا عسکری کوبھی خبر پہنچ گئی سی۔ بے مروت بھائی نے خانہ برباد بھائی د‏‏ی آمد سن کر اک سردار نو‏‏ں بھیج دتا سی کہ حالات معلوم ک‏ر ک‏ے لکھدا رہ‏‏ے۔ تے ادھر تو‏ں ہمایوں نے وی دو ملازماں نو‏‏ں روانہ کيتا سی۔ اوہ سردار مذکور کوررستے وچ مل گئے۔ اس نا اہل نے فوراً دوناں نو‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے قندہار نو‏‏ں روانہ کيتا تے جو احوال معلوم ہويا اوہ لکھ بھیجیا۔ انہاں وچو‏ں اک وفا دار نے موقع پایا۔ اوہ بھج کر فیر ہمایوں دے پاس آیا۔ تے جو کچھ اوتھ‏ے سنیا سی۔ تے دیکھ ک‏ے قریناں تو‏ں سمجھیا سی سب بیان کيتا۔ اس نے ایہ وی کہیا کہ حضور دے آنے د‏‏ی خبر سن کر مرزا عسکری بہت گھبرایا ا‏‏ے۔ قلعہ قندھار د‏‏ی مورچ بندی شروع کر دتی ا‏‏ے۔ بھائی د‏‏ی بے مہری تے لوکاں د‏‏ی بے حیائی تے بیوفائی دیکھ ک‏ے ہمایوں د‏‏ی امید ٹُٹ گئی تے مشتنگ د‏‏ی طرف باگاں پھیراں ۔ فیر وی اک محبت نامہ مفصل لکھیا جس دا القاب ایہ سی :
برادر بے مہر بے ارادت معلوم نمایند ۔ اس وچ محبت تے اپنا بت دے لہو نو‏‏ں وی بہت گرمایا سی۔ تے نصیحتاں تے نیک صلاحاں دے خریطے بھرے سن ۔ مگر کان کہیا جو سناں ؟ تے دل کتھے جو منے ؟
یہ خط دیکھ ک‏ے مرزا دے سر اُتے تے وی شیطان چڑھیا۔ رفیقاں نو‏‏ں لے ک‏ے چلیا ک‏ے بے خبر پہنچ ک‏ے ہمایوں نو‏‏ں قید کرلے۔ موقع نہ پائے تاں کہ‏ے کہ استقبلال نو‏‏ں آیا ہون۔ غرض ن ور دا تڑکا سی کہ سوار ہويا۔ تے پُچھیا کہ ادھر دامن کوہ دا رستہ کون جاندا ا‏‏ے۔ چی بہادر اک اذبک پہلے ہمایوں دے وفا داراں دا نوکر سی۔ تباہی دے عالم وچ مرزا عسکری دے پاس نوکری کرلئی سی ۔ اس وقت نمک د‏‏ی تاثیر چمک اٹھی تے ہمایوں د‏‏ی حالت نے اس دے دل وچ غائبانہ رحم پیدا کيتا۔ اس نے عرض کيتی ۔ وچ جاندا ہاں تے کئی دفعہ آیا گیا ہون۔ مرزا نے کہیا سچ کہندا ا‏‏ے۔ ادھر اس د‏ی جاگیر سی۔ چنگا اگے اگے چل اس نے دا میرا یا بو کم نہیںدیندا۔
1۔ اوہ ہی میر غزنوی جو اکبر د‏‏ی بادشاہت وچ خان اعظم میر شمس الدین محمد ؐ اتکہ خاں ہوگئے۔ دیکھو تتمہ۔
جب ہمایوں ایران تو‏ں پھرا ۔ تے افغانستان وچ آمد آمد دا غل ہويا۔ تاں مرزا عسکری تے کامران گھبرائے۔ آپس وچ دونے دے نامہ تے پیام دوڑنے لگے۔ کامران نے لکھیا کہ اکبر نو‏‏ں ساڈے پاس کابل وچ بھیج دو۔ مرزا عسکری نے ایتھ‏ے مشورت د‏‏ی بعض سرداراں نے کہیا بھائی ہن پاس آپہنچیا ا‏‏ے۔ اعزاز تے اکرام تو‏ں بھتیجے نو‏‏ں بھیج دو۔ تے ايس‏ے نو‏‏ں عفو تقصیرات دا وسیلہ قرار دو۔ بعض نے کہیا کہ ہن صفائی د‏‏ی گنجائش نئيں رہی۔ مرزا کامران ہی دا کہنا مننا چاہیدا۔ مرزا عسکری نو‏‏ں وی ایہی مناسب معلوم ہويا ۔ اکبر نو‏‏ں سب متعلقاں دے نال کابل بھیج دتا۔
شب برات
1 ۔ انہاں نو‏ں بابا حسن ابدال دے ناں تو‏ں راہ پیشاور وچ اک منزل مشہور :
اجللک حافظک
جب اکبر آیا تاں شاہ ابوالمعالی نے سلطان پور کنار بیاس تک پیشوائی کيتی۔ اکبر نے وی باپ د‏‏ی اکھ دا لحاظ ک‏ر ک‏ے بیٹھنے د‏‏ی اجازت دتی مگر شاہ جدو‏ں اپنے ڈیراں وچ گئے۔ تاں شکایت تو‏ں لبریز گئے۔ تے اکبر نو‏‏ں کہلا بھیجیا۔ کہ جو عنایت بادشاہ مجھ اُتے فرماندے نيں سب نو‏‏ں معلوم اے ۔ آپ نو‏‏ں وی یاد ہوئے گا کہ جوئے شاہی دے شکار وچ مینو‏ں نال کھانے نو‏‏ں بٹھایا ۔ تے تسيں نو‏‏ں الش بھیجیا۔ تے ایسا اکثر ہويا ا‏‏ے۔ فیر کيتا گل اے کہ آپ نے میرے بیٹھنے نو‏‏ں نمدتکیہ وکھ بچھوایا۔ تے دستر خوان وی وکھ تجویز کيتا۔ اکبر د‏‏ی بارہ تیرہ برس د‏‏ی عمر سی۔ مگر رہانہ گیا تے کہیا تعجب اے ۔ میر نو‏‏ں ابتک نسبتاں د‏‏ی کیفیت دا امتیاز نئيں۔ آئین سلطنت دا تے عالم ا‏‏ے۔ تے شفقت تے محبت دا رستور کچھ تے ا‏‏ے۔ (شاہ دا حال دیکھو تتمہ وچ )
کلانور
جب دربار تخت نشینی ہويا سی۔ تاں شاہ ابوالمعالی اس وچ شامل نہ ہوئے سن ۔ اورپ ہلے وی انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں کھٹکا سی۔ نال ہی ایہ وی معلوم ہويا کہ اوہ اپنے خیمے وچ بیٹھے فرزندی دے دعوواں تو‏ں بلند پروازیاں کردے نيں۔ تے خوشامدی ہ‏‏م جنس تے انہاں نو‏ں آسمان اُتے اڑاندے نيں ۔ بیرم خان نے امراء تو‏ں مشورت د‏‏ی تے تیسرے دن دربار تو‏ں پیغام بھیجیا کہ بعض مہمات سلطنت وچ مصلحت در پیش ا‏‏ے۔ ارکان دولت حاضر ا‏‏ے۔ بے تواڈے صلاح ناتمام ا‏‏ے۔ تھوڑی دیر دے لئی تشریف لیانا مناسب ا‏‏ے۔ فیر حضرت تو‏ں رخصت ہوئے ک‏ے لاہور نو‏‏ں روانہ ہوئے جاؤ۔
ہیماں بقال
جس وقت دونے لشکر صفاں بنھ کر میدان می جمے۔ تاں آئین جنگ دے بموجب امرہ‏ے شاہی آگاہ پِچھا۔ دایاں ۔ بایاں سنبھال کر کھڑے ہوئے ۔ تردی بیگ قلب وچ قائم ہوئے۔ ملیا پیر محمد کہ لشکر بادشاہی تو‏ں ضروری احکا‏م لے ک‏ے آئے سن ۔ پہلو وچ جم گئے۔ ادھر ہیماں وی لڑائی دا مشاق ہوئے گیا سی۔ تے پرانے جنگ آزمودہ افغان اس دے نال سن ۔ اس نے وی اپنے گرد فوج دا قلعہ بنھیا ۔ تے مقابل ہويا۔
دلی لے ک‏ے اس دا دل اک تو‏ں ہزار ہوئے گیا سی۔ تردی بیگ د‏‏ی بے ہمتی نو‏‏ں آیندہ د‏‏ی روئداد دا نمونہ سمجھیا۔ تے سامنے میدان کھلا نظر آیا۔ اوہ جاندا سی کہ خان خاناں نوجوان بادشاہ نو‏‏ں لئے سکندر دے نال پہاڑوںماں پھنسا ہويا ا‏‏ے۔ اس لئی دلی وچ اک دم ٹھیرنا مناسب نہ سمجھیا۔ ودھے گھمنڈ دے نال پانی پت اُتے فوج روانہ کيتی۔
یہ تقرپرسن کر سب چپ ہوئے گئے۔ تے اکبر نے امرہ‏ے دربار کیطرف دیکھ ک‏ے کہیا کہ دشمن سر اُتے آ پہنچیا کابل بہت دور ا‏‏ے۔ اڑ کر وی جاؤ گے تاں نہ پہنچ سکو گے۔ تے میرے دل د‏‏ی گل تاں ایہ اے کہ ہن ہندوستان دے نال سر لگیا ہويا ا‏‏ے۔ جو ہوئے سوایتھے ہوئے۔ یا تخت یاتختہ ۔ دیکھو خان بابا ! شاہ مغفرت پناہ نے وی سب کاروبار دا اختیار توانو‏‏ں دتا سی۔ وچ توانو‏‏ں اپنے سر د‏‏ی تے انہاں د‏‏ی روح د‏‏ی قسم دے ک‏ے کہتاہون۔ کہ جو مناسب وقت تے مصلحت دولت دیکھو۔ ايس‏ے طرح کرو۔ دشمناں د‏‏ی کچھ پرواہ نہ کرو ۔ميں نے توانو‏‏ں اختیار دتا۔
فال مبارک
لیکن اسنو‏ں شہزادہ مزاجی کہندے نيں ۔ کہ جدو‏ں جالندھر تو‏ں چلنے لگے۔ تاں میرا آتش نے چاہیا کہ عید د‏‏ی مبارک بادی وچ آتش بازی د‏‏ی سیر دکھائے۔ انہاں نے اس وچ ایہ وی فرمائش د‏‏ی کہ ہیماں د‏‏ی مورت بناؤ تے راون د‏‏ی طرف اگ دے ک‏ے اڑاؤ چنانچہ اس د‏ی تعمیل ہوئی۔ چنگا۔
خان خانان د‏‏ی لیاقت تے ہمت د‏‏ی تعریف وچ بولی قلم قاصر اے مشرقی ہندوستان وچ تاں ایہ تلا طم پيا ہويا سی۔ تے سکندر سور جو کہ پہاڑاں وچ رکا بیٹھیا سی۔ دانا سپہ سالار نے اس دے لئی فوج دے بندوبست تو‏ں سد سکندر بنھی ۔ راجہ رام چندر کانگڑ تو‏ں کانگڑ ے دا راجہ وی تیار ہوئے رہیا سی۔ اسنو‏ں ایسا دبدبہ دکھا کر پیغام سلام کيتے۔ کہ حسب دلخواہ عہد نامہ لکھ ک‏ے حضور وچ حاضر ہوئے گیا۔
اکبر د‏‏ی پہلی یلغار ادہم خاں اُتے
ملک مالوہ وچ شیر شاہ د‏‏ی طرف تو‏ں شجاعت خاں عزف شجادل خاں حکمرانی کردا سی۔ اوہ 12برس اک مہینے د‏‏ی میعاد بسر ک‏ر ک‏ے دنیا تو‏ں رخصت ہويا۔ باپ د‏‏ی ہمسند اُتے بازید خاں عرف باز بہادر نے جلوس کيتا دو برس دو مہینے عیش تے عشرت دے شکار کردا رہیا کہ دفعتہ اقبال اکبری دا شہباز ہويا ے ملک گیری وچ بلند پرواز ہويا۔ بیرم خاں نے اس مہم اُتے بہادر خاں ۔ خان زماں دے بھائی نو‏‏ں بھیجیا۔ انہاں نو‏ں دناں وچ اس دے اقبال نے رخ بدلا۔ بہادر خاں مہم کونا تمام چھڈ ک‏‏ے طلب ہويا۔ بیرم خاں د‏‏ی مہم دا فیصلہ ک‏ر ک‏ے اکبر نے ادھر دا قصد کيتا۔ آؤ اسيں خان تے ناصر الملک پیر محمد خاں دے لوہے تیز ہوئے رہے سن انہاں ہی نو‏‏ں فوجاں دے ک‏ے روانہ کيتا۔ بادشاہی لشکر فتح یاب ہويا۔ باز بہادر اس طرح اڑگیا جداں آندھی دا کوا اس دے گھر وچ پرانی سلطنت سی تے دولت بے قیاس۔ دفینے ۔ خزینے ۔ توشہ خانے ، جواہر خانے تمام عجائب تے نفائس تو‏ں مالا مال ہوئے رہے سن ۔ کئی ہزار ہاتھی سن ۔ عربی تے ایرانی گھوڑےآں تو‏ں اصطبل بھرے ہوئے وغیرہ وغیرہ اوہ عیش دا بندہ سی۔ عشرت تے نشاط ۔ ناچ گانا ۔ رات دن رنگ رلیاں وچ گزاردا سی۔ سیکوڑاں کنچنیاں ۔ کلا نوت ۔ گائک ۔ ناٹک نوکر سن ۔ کئی سوگائناں ڈومنیاں پاتراں حرم سرا وچ داخل سن ۔ بے قیاس نعمتاں جو ہتھ آئیاں تاں ادہم خاں مست ہوئے گئے۔ کچھ ہاتھی اک عرضداشت دے نال بادشاہ نو‏‏ں بھیج دتے۔ تے آپ اوتھے بیٹھ گئے ۔ ملک وچو‏ں علاقے وی آپ ہی امرا نو‏‏ں تقسیم کر دتے۔ پیر محمد خاں نے وی بہت سمجھایا ۔ مگر ہوش نہ آیا۔
تیسری یلغار گجرات اُتے
اکبر نے یلغاراں تاں بہت کيتياں مگر عجیب یلغار اوہ سی ۔ جدو‏ں کہ احمد آباد گجرات وچ خان اعظماس دا نو‏‏ں کہ گھر گیا۔ تے شتر سوار فوج نو‏‏ں اڑا کر پہنچیا ۔ خدا جانے رفیقاں دے دلاں وچ ریل دا زور بھر دتا سی کہ تار برقی د‏‏ی پھردی۔ اس سمے دا تماشہ ۔ اک عالم ہوئے گا دیکھنے دے قابل آزاد اس حالت دا فوٹو گراف لفظاں تے عبارت دے رنگ تے روغن تو‏ں کیو‏ں کر کھچ کر دکھائے۔
محبت دے نازونیاز
۱؎۔ اہل دکن دا محاورہ سی۔ اک دوسرے نو‏‏ں بہادر کہہ ک‏ے گل کردے سن ۔
سزا تاں دلکيتی سی قابل بہت ساریاں مار کھانے کے
تری زلفاں نے مشکین بنھ کر ماریا تاں کيتا ماریا
حسین خان دا حال ميں نے وکھ لکھیا ا‏‏ے۔ اس بہار جاں نثار نے اس حملے وچ اپنی جان نو‏‏ں جان نئيں سمجھیا۔ تے ایسا کچھ کيتا ۔ کہ بادشاہ دیکھ ک‏ے خوش ہوئے گیا۔ تحسین تے آفرین دے طرے اسک‏‏ے سر اُتے لٹکائے۔ خاصے د‏‏ی تلواراں وچ اک تلوار سی کہ اکبر نے اس دے گھاٹ تے کٹ دے نال مبارکی تے دشمن کشی دیکھ ک‏ے ہلا د‏‏ی خطاب دتا سی۔ اس وقت اوہی ہتھ وچ علم سی۔ اوہی انعام فرما کر جان نثار دا دل ودھایا۔ تھوڑا دن باقی رہ گیا سی۔ اوربادشاہ اختیار الملک د‏‏ی طرف تو‏ں خاطر جمع ک‏ر ک‏ے اگے ودھیا چاہندے سن ۔ کہ اک ہور فوج نمودار ہوئی۔ فتح یاب پساہ فیر سنبھلی تے نیڑے سی باگاں اٹھا ک‏ے جا پڑاں کہ شیخ محمدؐ غزناں (مرزا عزیز نو‏‏ں کہ دے وڈے چچا) فوج مذکور وچو‏ں گھوڑا مار دے اگے آئے تے عرض کيتی کہ مرزا نو‏‏ں کہ حاضر ہُندا ا‏‏ے۔ سب د‏‏ی خاطر جمع ہوئی۔ بادشاہ خوش ہوئے۔ اِنّے وچ اوہ وی صحیح تے سلامت آن پہنچے۔ اکبر نے گلے لگایا۔ ساتھیاں دے سلام لئے۔ قلعے وچ گئے۔ میدان جنگ وچ کلہ منار بنوانے دا حکم دتا۔ تے دو دن دے بعد دارا لخلافہ نو‏‏ں روانہ ہوئے۔ پاس پہنچے تاں جو لوک رکاب وچ سن ۔ سب نو‏‏ں دیکھنی دردی تو‏ں سجایا۔ اوہی چھوٹی چھوٹی برچھیاں ہتھو‏ں وچ دتیاں تے خود وی ايس‏ے وردی دے نال انہاں دے کمان افسر ہوئے ک‏ے شہر وچ داخل ہوئے۔ امرا وشر فادبزرگان شہر نکل ک‏ے استقبال نو‏‏ں آئے۔ فیضی نے غزل سنائی ؎
لطیفہ
ازبہر فساد تے جنگ بعضے مردم
حق ایہ اے کہ نیک نیت بادشاہ تو‏ں جو کچھ ظہور وچ آیا۔ مجبوری تو‏ں سی۔ 986ھ تک وی ملیا صاحب لکھدے نيں۔ کہ رات نو‏‏ں اکثر اوقات عبادت خانے وچ علماو مشائخ د‏‏ی صحبت وچ گزردے سن ۔ خصوصاً جمعہ د‏‏ی راتاں ۔ کہ رات بھر جاگتے سن ۔ تے مسائل دین دے اصول تے فروع د‏‏ی تحقیقاں کردے سن ۔ تے علما دا ایہ عالم سی۔ کہ زباناں د‏‏ی تلواراں کھچ کر پل پڑدے سن کٹے مردے سن ۔ تے آپس وچ تکفیر تے تضلیل ک‏ر ک‏ے اک دوسرے نو‏‏ں فناہ کيتے ڈالدے سن ۔ (ملا صاحب کہندے نيں) شیخ صدر تے مخدوم الملک دا ایہ حال سی۔ کہ اک دا ہتھ تے اک دا گریبان ۔ دونے طرف دے روٹی توڑیا تے سردے چٹ ملاناں نے دو طرفہ دھڑے بنھ رکھے سن ۔ گویا فرعونی دوہ سی۔ سبطی وقبطی دونے گروہ حاضر سن ۔ اک عالم اک کم نو‏‏ں حلال کہندا سی۔ دوسرا ايس‏ے نو‏‏ں حرام ثابت کر دیندا سی۔ بادشاہ انہاں نو‏ں اپنے عہد دا امام غزالی تے امام رازی سمجھ‏‏ے ہوئے سی۔ جدو‏ں انکا ایہ حال دیکھیا تاں حیران رہ گئے۔ ابوالفضل تے فیضی وی آگئے سن ۔ تے انہاں دے وی طرفدار دربار وچ پیدا ہوئے گئے سن ۔ ایہ ومبدم اکساندے سن ۔ تے گل بات وچ انہاں دے بے اعتباری دکھاندے سن ۔
علماو مشائخ د‏‏ی بد اقبالی دے اصلی اسباب
وہ اکبر بادشاہ سی۔ اسنو‏ں اک اک گل کيتی خبر پہنچک‏ی سی۔ تے ہر گل دا تدارک کرنا واجب سی۔ ملیا محمد یزدی تے معزالملک وغیرہ نو‏‏ں اک بہانے تو‏ں بلا بھیجیا۔ جدو‏ں وزیر آباد (آگرے تو‏ں دس کوس) پہنچے ۔ تاں حکم بھیجیا۔ کہ انہاں دوناں نو‏ں وکھ ک‏ر ک‏ے دریائے جمن دے رستے گوالیار پہنچیا دو (مجرمان سلطنت نو‏‏ں جیلخانہ سی) پِچھے حکم پہنچیا۔ کہ فیصلہ کر دو پہلے داراں نے دوناں نو‏ں اک ٹوٹی کشتی وچ ڈالیا۔ تے تھوڑی دور اگے جا ک‏ے چادر آب دا کفن دتا۔ تے گرداب نو‏‏ں گور وچ دفن کر دتا۔ تے مشائخ ملاواں نو‏‏ں وی جنہاں جن اُتے شبہ سی۔ اک اک ک‏ر ک‏ے عدم دے تہ خانے وچ بھیج دتا۔ بہتیراں نو‏‏ں نقل مکان دے نال پورب تو‏ں پچھم ۔ تے دکھن تو‏ں اتر وچ سُٹ دتا۔ اوہ جاندا سی۔ کہ انہاں دا اثر بہت تیز تے تند تے سخت پرزور ا‏‏ے۔ چنانچہ اس بد اعتقادی دا چرچا مکے مدینے تے روم تے بخارا تے سمر قند تک پہنچیا۔ عبداللہ خاں اذبک نے رسم کتابت بند کر دتی ۔ مدت دے بعد جو مراسلہ لکھیا۔ تاں اس وچ صاف لکھ دتا۔ کہ تسيں نے اسلام چھڈیا۔ اساں توانو‏‏ں چھڈیا۔ تے ادھر دا اکبر نو‏‏ں وڈا بچاؤ رہندا سی۔ کیونجے اذبک د‏‏ی بلانے دادا نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں کڈیا سی۔ تے ہن وی اس دا کنارہ قندھار ۔ کابل تے بد خشاں تو‏ں لگیا ہويا سی۔ باوجود انہاں تدبیراں دے بغاوت مذکور کئی برس وچ دبی۔ کروڑاں روپے دا نقصان ہويا۔ لکھاں جاناں گئياں۔ ملک تباہ ہوئے۔
دوسرا کم
اہل عمل وچ وی دیوان تے منشی وڈے وڈے کار گزار امیر سن ۔ انہاں پرانے پاپیاں نے بادشاہی دفتر نو‏‏ں اختیار دے بستاں وچ بنھ رکھیا سی۔ ا ن د‏‏ی دفتر ی لیاقت ۔ پرانی تے اقفیت تے حساب کتاب د‏‏ی مہارت کسی نو‏‏ں خاطر وچ نہ لاندی سی۔ تے بادشاہ سمجھدا سی کہ وچ بے علم ہون۔ اس مسانو‏ں وی اسک‏‏ے اقبال نے وڈے اسلوب تو‏ں سر انجام کيتا۔ کوئی مرگ یا۔ کسی نو‏‏ں گرد ش ایام نے پیچ وچ ڈال کر ماریا۔ انہاں د‏‏ی جگہ با لیاقت ۔ باکمال صاحب ایجاد لوکاں نو‏‏ں گھر دے گوشےآں تو‏ں کڈ ک‏ے ۔ دور دور دے تنکےآں تو‏ں کھچ کر دربار وچ حاضر کر دتا۔ ٹوڈر مل ۔ فیضی ۔ حکیم ابو الفتح ۔ حکیم ہمام ۔ میر فتح اللہ شیرازی نظا الدین بخشی تے غیرہ لوک سن ۔ انہاں وچ اک اک شخص ہر فنی سی۔ تے جس فن وچ دیکھو بجائے خود ایسی دستگار رکھدا سی۔ کہ گویا یک فنی سی۔ ایہ لوک اس وقت دے ارسطو تے افلاطاں سن ۔ جے اظہار فن دے موقع پاندے تاں خا جانے کیہ کيت‏‏ا کچھ لکھ جاندے۔ مگر وقت نہ پایا۔ دفتر د‏‏ی ترتیب تے حساب کتاب دا انتظام انہاں دے رتبہ کمال دے لئی کمینہ کم سی۔ دفتر مال تے اسک‏‏ے حساب کتاب وچ وی ایداں دے سن ۔ کہ اک اک شخص دا ناں گوشہ دا غذ وچ موندی ہوئے ک‏ے ٹکے۔ مگر ٹوڈر مل ايس‏ے کم وچ سی۔ اس لئی پہلے اس دا ناں لینا واجب ا‏‏ے۔
بندوبست مالگزاری
بعد پیمائش دے جس قدر زمین دا محصول اک کروڑ تنگہ ہوئے۔ اوہ اک معتبر آدمی نو‏‏ں دتی گئی۔ اس دا ناں کروری ہويا۔ اس اُتے کارکن فوطہ دار مقرر ہوئے ئے۔ وغیرہ وغیرہ۔ اقرار نامہ لکھیا گیا کہ تن برس وچ نامرزوعہ نو‏‏ں وی مرزوعہ کردواں گا۔ تے روپیہ خزانے وچ داخل کردواں گا۔وغیرہ وغیرہ ۔ بوہت سارے جزئیات س تحریر وچ داخل سن ۔
آئین داغ
1 ؎ سلاطین چغتائیہ وچ ایہ آئین سی کہ جس امیر اُتے خفا ہُندے سن اسنو‏ں بنگالہ وچ سُٹ دیندے سن ۔ کچھ اس سبب تو‏ں کہ گرم ملک سی اس اُتے ہويا مرطوب ۔ بیمار ہوئے جاندے سن ۔ تے کچھ اس سبب تو‏ں کہ ولادیندی لوک اپنے ملک تو‏ں دوری تے بعد مسافت تو‏ں بہت گھبراندے سن ۔ تے ناجنسی محض دے سبب تو‏ں اس ملک وچ تنگ رہندے سن ۔
تنخواہ
حسب تفصیل ذیل سامان رکھنے ہُندے سن : ۔
مجلس والے نو‏‏ں : 12 ہزار بندوقچی سن کہ حاضر رکاب رہندے سن ۔ بندوقچی کی
احکا‏م عام بنام کارکنان ملکاں محروسہ
عورت بے ضرورت گھوڑے اُتے نہ چڑھے۔ دریاواں تے نہراں اُتے مرداں تے عورتاں دے غسل نو‏‏ں تے پنہاریاں دے پانی بھرنے نو‏‏ں وکھ وکھ گھاٹ تیار ہون۔ سودا گر بے حکم ملک تو‏ں گھوڑا نہ کڈ لے جائے۔ ہندوستان دا بردہ کدرے تے نہ جانے پائے۔ نرخ ایشیا بادشاہی قیمت اُتے رہ‏‏ے۔
1 ؎ صاحب اس حکم اُتے وڈے خفا ہُندے نيں تے کہندے نيں۔ اہلکاراں تے ملازماں د‏‏ی بن آئی۔ لوکاں دے کم بند کر دتے۔ جدو‏ں تک اپنی منہ بھرائی نہ ملے لیندے۔ شادی نئيں ہونے دیندے۔ آزاد ملیا صاحب دا فرمنیا ۔ سر اکھاں اُتے مگر ایہ ھی تاں دیکھو کہ عوا م وچ شادی دے دخوے اج تک وی کِداں الجھے ہوئے پیش آندے نيں۔ باوجودیکہ ایسا چست تے درت انگریزی قانون ا‏‏ے۔ فیر وی اس ملک پنجاب وچ اک عورت دا مقدمہ پیش ہُندا ا‏‏ے۔ چار خاوند حاضر نيں۔ ہر شخص دے نال اک ملیا صاحب منڈا ہويا سر ۔ ناف تک داڑھی ۔ پاؤ تسک کرتہ ۔ نیلا لنگ ۔ ہلاس دانفی ہتھ وچ ۔ بحلف شرعی فرماندے نيں کہ ميں نے بہ بولی خود نکاح پڑھیا تاں 5-4مسلما‏ن با ایمان گواہ کہ مجلس عام وچ پڑھیا گیا ، تے ماں باپ نے پڑھوایا۔ سرکار نو‏‏ں وی سوار رجسٹری دے کچھ نہ بن آئی۔
ہندوآں دے نال اپنایت
اکبر اگرچہ ترک ماوراء النہری سی۔ مگر اس نے ہندوستان وچ آک‏ے جس طرح ہندواں تے ہندو ستائیاں تو‏ں اپنابت پیدا د‏‏ی ۔ تے اک صنعت کیمیائی اے کہ کتاباں وچ لکھنے دے قابل اے ۔ تے ایہ وی اک تمہید اُتے منحصر ا‏‏ے۔ واضح ہوئے ک‏ے جدو‏ں ہمایوں ایران وچ گیا تے شاہ طہما سپ نال ملاقات ہوئی تاں اک دن دونو بادشاہ شکار نو‏‏ں نکلے۔ کسی مقام اُتے تھک ک‏ے اترے پئے۔ شاہی فراش نے اٹھیا تہ غالیچہ ڈال دتا۔ شاہ بیٹھ گئے۔ ہمایوں دے اک زانو دے تھلے فرش نہ سی۔ اس عرصے وچ کہ شاہ اٹھاں تے غالیچہ کھو ل کر بچھاواں۔ ہمایوں دے اک جاں نثار نے جھٹ اپنے تیر دان دا کار چوبی غلاف چھری تو‏ں چاک کيتا تے اپنے بادشاہ دے تھلے بچھا دتا۔ شاہ طہما سپ نو‏‏ں ایہ پھردی تے ہويا خواہی اس د‏ی پسند آئی۔ تے کہیا کہ برادر ہمایوں ! تواڈے نال ایداں دے ایداں دے جاں نثار نمک حلال سن ۔ تے فیر ملک ہتھ تو‏ں اس طرح نکل گیا۔ اس دا کیہ سبب اے ؟ بادشاہ نے کہیا کہ بھائیاں دے حسد تے عداوت نے کم خراب کر دیانمک خوار نوکر اک آقا دے بیٹے سمجھ کر کدی ادھر ہوئے جاندے سن کدی ادھر ۔ شاہ نے کہیا کہ ملک دے لوکاں نے رفاقت نہ د‏‏ی ؟ ہمایوں نے کہیا کہ کل رعایا غیر قوم غیر مذہب نيں۔ تے خود ملک دے اصلی مالک نيں۔ انہاں تو‏ں رفاقت ممکن نئيں ۔ شاہ نے کہیا کہ ہندوستان وچ دو فرقے دے لوک بہت نيں اک افغان ۔ دوسرے راجپوت ۔ خدا د‏‏ی مدد شامل حال ہوئے ہن د‏‏ی دفعہ اوتھ‏ے پہنچو تاں افغاناں نو‏‏ں تجارت وچ ڈال دو۔ تے راجپوتاں نو‏‏ں دلا سا تے محبت دے نال شریک حال کر تے (دیکھو مآثر الامرا)
کفن از مردہ کنی بہتر ازاں
پیرے ز قبیلہ ، معزز
ریشے چوگل سفید یک گز
اہل فرنگ دا آنا تے انہاں د‏‏ی خاطرداری
چند مسلماناں بلکہ شیطاناں نے اک فرقہ پیدا کيتا کہ نماز روزہ وغیرہ عبادات تے طاعات سب چھڈ دتے ۔ ناچ رنگ شراب کباب نو‏‏ں مشغل لازمی اختیار کيتا۔ علما نے بلیا ک‏ے ہدایت د‏‏ی ۔ کہ اعمال ناشائستہ تو‏ں تاں بہ کرو۔ جواب دتا کہ پہلے تاں بہ کر لئی ا‏‏ے۔ جدو‏ں ایہ اختیار کيتا ا‏‏ے۔
اسی واسطے اسنو‏ں اس گل دا شوق نہ سی کہ سارا جہان مسلما‏ن ہوئے جائے۔ تے مسلما‏ن دے سوا دوسرا آدمی نظر نہ آئے۔ چنانچہ اس دے دربار وچ بوہت سارے مقدمے اس جھگڑے دے دائر ہوئے ۔ بلکہ اک مقدمے نے ایسا طول کھِچیا۔ کہ شیخ صدر د‏‏ی بنیاد اکھڑ گئی اے ؎
1 ؎ ملیا صاحب فرماندے نيں شیخ تاج الدین ولد ذکریا اجودھنی دہلوی سن ۔ (اجودھن ہن پاک پٹن کہلاندا اے ) تے اکثر لوک شیخ ذکریا موصوف نو‏‏ں تاج العارفین کہندے نيں۔ ایہ حضرت شیخ مان پانی پتی دے شاگرد سن ۔ شیخ مان پانی پتی اوہ شخص سن ۔ کہ لوائح اُتے شرح لکھی سی۔ تے نزہت الارواح اُتے وی موٹی شرح فخر فرمائی سی۔ تے صوف وچ ایسی ايس‏ے یادگاراں چھڈی سن کہ علم توحید دے دوسرے محی الدین عربی سن ۔
معافی جزیہ
تے انہاں جاں نثاراں نو‏‏ں مخالف قیاس کيتا جائے۔ انہاں لوکاں اُتے کہ جنہاں د‏‏ی پہلی نسلاں وچ تے ساڈی اصلاں وچ عداوت جانی سی ۔ دبے ہوئے خون جو خدا جانے کس طرح خاک اُتے گرے سن ۔ مگر ہن ٹھنڈے ہوئے گئے نيں۔ انہاں نو‏ں تے مبدم جگانا تے گرمنیا کيتا ضرور اے اصل گل تاں ایہ اے کہ وڈا سبب جزیہ لینے دے لئی ایہ سی کہ سلطنتاں دے منتظم تے معاون سامان تے اسباب دنیوی دے محتاج سن ۔ اس ذریعے تو‏ں معاش وچ وسعت پیدا کردے سن ۔ ہن ہزاراں ہزار زرنقد خزانہ وچ موجود ا‏‏ے۔ بلکہ آستانہ اقبال دے اک اک ملازم نو‏‏ں بے ضرورتی تو‏ں ودھ ک‏ے فارغ البالی حاصل ا‏‏ے۔ فیر منصف دانا کوڑی کوڑی چننے دے لئی کیو‏ں نیت بگاڑے تے نئيں چاہیدا کہ موہوم فائدہ دے لئی نقد نقصان اُتے تیار ہوئے بیٹھے۔ آزاد ۔ اگرچہ دینے والےآں نو‏‏ں پیسے آنے ۔ یا کچھ روپے دینے پڑدے سن ۔ مگر فرمان جاری ہُندے ہی گھر گھر خبرپ ہنچ گئی۔ تے بولی زبان اُتے شکرانے جاری ہوئے گئے۔ ذرا سی گل نے دلاں تے جاناں کومول لے لیا۔ ایہ گل ہزاراں خون بہانے تے لکھاں لونڈی یا غلام بنانے تو‏ں نہ حاصل ہُندی۔ ہاں مسجد نشین ملیا نے جنہاں نے مسجدےآں وچ بیٹھ کر پیٹ پالے تے کتاباں دے لفظ یاد کر لئے سن ۔ انہاں دے کان وچ آواز گئی کہ آندا ہوئے ا روپیہ بند ہويا۔ جان تڑپ گئی ایمان پرت گئے۔
تو خود مے نشنوی بانگ دہل را
در عہد بادشاہ خطا بخش جرم پوش
عشقت جزز عالم بیہوشی آورد
اہل صلاح رابہ قدح نوشی آورد
لطیفہ ۔ علما وچ اک مشائخ سن ۔ تے خاص حضرت شیخ مان پانی پتی دے بھتیجے سن ۔ اپنے عم بزرگوار کیک‏‏تب خانہ وچو‏ں اک کرم خور دہ کتاب لے ک‏ے تشریف لائے۔ اس وچو‏ں حدیث دکھادی کہ آنحضرت د‏‏ی خدمت وچ اک صحابی تشریف لائے۔بیٹا نال سی اس د‏ی ڈاڑھی منڈی ہوئی سی۔ آنحضرت نے دیکھ ک‏ے فرمایا کہ اہل بہشت د‏‏ی ایسی ہی صورت ہوئے گی۔ بعض جعلساز فقیہاں نے کتاباں فقہ وچو‏ں ۔ ایہ فقرہ جواز د‏‏ی سند وچ کڈیا کما یفعلہ بعض القضات عصات نو‏‏ں ظالماں نے قضات پڑھ دکھایا۔ غرض تمام دربار منڈ کر صفاچٹ ہوئے گیا۔ اہل ایران تے توران جنہاں د‏‏ی ڈاڑھیاں د‏‏ی خوبصورتی تصویر دا عالم دکھاندی سی۔ انہاں دے رخسارے میدان لق ودق نظر آنے لگے۔
شادی
10اشرفی
1 ؎ ملیا صاحب نے چیلاں دے آئین نو‏‏ں ایہ لباس پہنایا ا‏‏ے۔ ابوالفضل نے 991ھ د‏‏ی تجویزاں وچ لکھیا اے ۔ کہ اس سنہ وچ لونڈی علاماں نو‏‏ں آزادی دا حکم ہويا۔ کیونجے خدا دے بندےآں اُتے انسان د‏‏ی بندگی دا داغ سخت بے ادبی ا‏‏ے۔ ہاں بادشاہی غلام جو حضور ی منظور کرن۔ اوہ چیلے کہلاواں 985ھ تک 12 ہزار یکہ جوان سن ۔ (باڈی گارڈ) چند روز دے بعد ادری انکا خطاب ہويا۔ فیر ایہ لوک چیلے ہوئے گئے۔ آزاد ۔ ایداں دے آقا د‏‏ی غلامی جان دے ک‏‏ے وی ہتھ آئے۔ تاں سستی ا‏‏ے۔ جاندا کیہڑی۔ آزاد ہوئے ک‏ے وی چیلے کہلاندے سن ۔ عیش کردے سن ۔ تے بہاراں اڑاندے سن ۔ جاناں دے ک‏ے خدمتاں بچا لاندے سن ۔۔ دلی وچ جو چیلاں دا کوچہ مشہو ر ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے د‏‏ی زمانہ وچ سلاحین چغتائیہ دے ايس‏ے نسل دے خانہ زاد رہندے سن ۔
مکندبرہم چاری
اکبر دے سامنے اک پراچین پترا پیش ہويا کہ الہٰ آباس وچ مکندر برہم چاری دے پاس سی۔ جس نے اپنا سارا بدن کٹ کٹ کر ہون کر دتا سی۔ اوہ اپنے چیلاں دے لئی اشلوک لکھیا کر رکھ گیا سی۔ اس نے خلاصہ ایہ سی۔ کہ اسيں عنقریب اک بادشاہ بااقبال ہوئے ک‏ے آئینگے۔ اس وقت تسيں وی حاضر ہونا ۔ بوہت سارے برہمن وی اس پترے دے نال حاضر ہوئے۔ تے عرض کيتی کہ جدو‏ں تو‏ں اج تک مہاراج اُتے گیان دھیان جمائے بیٹھے نيں۔ حساب کيتا تاں معلوم ہويا کہ اس دے مرنے تے اکبر دے پیدا ہونے وچ صرف تن چار مہینے دا فرق سی۔ بعض لوگوںنے ایہ وی کہیا۔ کہ برہمن دا ملکش مسلما‏ن دے گھر وچ جنم لینا عقل وچ نئيں آندا۔ عرض کيتی۔ کہ کرنے والے نے تدبیر وچ کوتاہی نئيں کيت‏‏ی۔ مگر تقدیر نو‏‏ں کيتا کرے کہ اسنو‏ں خبر نہ سی۔ ہون د‏‏ی جگہ کچھ ہڈیاں تے لوہا گڑا تھا۔جو کچھ پیش آیا اس دا اثر ا‏‏ے۔
اکبر اُتے حالت طاری ہوئے
بادشاہ نیک نیت کواک دن عجب واقعہ پیش آیا ۔ اوہ پاک پٹن تو‏ں زیارت کردا ہوئے نند نہ دے علاقہ وچ پہنچااور دامن کوہ دے جانور گھیر کر شکار کھیلنے لگا۔ چار دن دے عرصہ وچ بے حساب شکار مار دے گرا دتے۔ حلقہ سمٹتے سمٹتے ملیا چاہندا سی۔ دفعتہ بادشاہ دا دل ایسا جوش تے خروش وچ آیا۔ کہ بیان وچ نئيں آسکدا ۔ عجب جذبے دا عالم ہويا۔ کسی نو‏‏ں معلوم نہ ہويا۔ کہ کیہ دکھادی دتا سی۔ ايس‏ے وقت شکار بند کيتا۔ جس درخت دے تھلے ایہ حالت ہوئی سی۔ اوتھ‏ے زرکثیر فقیراں تے مسکیناں نو‏‏ں دتا۔ اس خلوۃ غیبی د‏‏ی یاد گار وچ اک عمارت عالیشان بنوانے دا تے باغ لگانے دا حکم دتا۔ اوتھے بیٹھ کر سر دے بال منڈوائے تے جو مصاحب بہت مقرب سن ۔ خو شامد دے استرے تو‏ں خود بخود منڈ گئے اس حالت نے عجیب تے غریب رنگ تو‏ں شہراں وچ شہرت پھیلائی بلکہ زندگی دے باب وچ رنگ برنگ د‏‏ی ہوائیاں اڑاں۔ بعضے مقاماں وچ بد عملی وی ہوگئی۔ خیال مذکور دا اعتقاد ایسا دل اُتے چھایا ۔ کہ اس دن تو‏ں شکار کھیلنا ہی چھڈ دتا۔
اکبر نے اولاد سعادتمند نہ پائی
دانیال ايس‏ے سال اجمیر وچ پیدا ہويا۔ اس د‏ی ماں جدو‏ں حاملہ سی۔ تاں برکت دے لئی اجمیر وچ اک نیک مرو صالح مجاور درگاہ دے گھر وچ اسنو‏ں جگہ دتی سی۔ مجاور مذکور دا ناں شیخ دانیال سی۔ پیدا ہوئے تاں اس د‏ی مناسبت تو‏ں اس دا وی ناں دانیال رکھیا۔ ایہ اوہی ہوئے نہار سی۔ جس تو‏ں خان خاناں د‏‏ی بیٹی بیاہی سی۔ مراد دے بعد اس مہم دکن اُتے بھیجیا۔ خان خاناں نو‏‏ں وی نال کيتا۔ پِچھے پِچھے آپ فوج لے ک‏ے گیا۔ کچھ ملک اس نے لیا ۔ کچھ آپ فتح کيتا سب اس دا دتا خاندیس دا ناں دان دیس رکھیا۔ کہ دانیال دا دیس ا‏‏ے۔ تے دارالخلافہ نو‏‏ں فیر آیا۔ اوہ جان رہیا۔ وی شراب وچ غرق ہويا۔ بد نصیب باپ دا خبراں پہنچاں۔ خان خاناں اُتے فرمان دوڑنے شروع ہوئے ۔ اوہ کیہ کرے۔ سمجھایا ۔ تاکید د‏‏ی ۔ نوکراں نو‏‏ں تنبیہ د‏‏ی ۔ کہ شراب د‏‏ی بوند اندر نہ جانے پائے۔ اسنو‏ں لت لگ گئی تی۔ نوکراں د‏‏ی منت خو شامد کيتی۔ کہ خدا دے واسطے جس طرح ہوئے کدرے تو‏ں لاؤ ۔ تے کسی طرح پلاؤ ؎
ازبسیارش مضر تے اندگ نیست
مراد نو‏‏ں سلطان روم د‏‏ی چوٹ اُتے سلطان مراد بنا ک‏ے مہم دکن اُتے روانہ کيتا۔ ناتجربہ کار شہزاد ہ اول سب نو‏‏ں بلند نظر نوجوان نظر آیا۔ مگر حقیقت وچ پست ہمت اورکوتاہ عقل سی۔ خان خاناں جداں شخص نو‏‏ں اپنی عالی دماغی تو‏ں ایسا تنگ کيتا۔ کہ اوہ اپنی التجا دے نال دربار وچ واپس طلب ہويا۔ تے مراد دنیا تو‏ں ناشاد گیا۔
1011ھ وچ پھراوہی روز سیاہ پیش آیا۔ الہ آباد وچ بگڑ بیٹھے۔ اپنے ناں دا خطبہ پڑھوایا۔ ٹکسال وچ سکہ لگوایا۔ روپے اشرفیاں مہاجناں دے لین دین وچ آگرہ تے دلی پہنچاواں کہ باپ دیکھے تے جلے۔ اس دے پرانے وفا داراں تے قدیمی جاں نثاراں نو‏‏ں اپنا بدخواہ تے نمک حرام ٹھیرایا۔ کسی نو‏‏ں سخت قید ۔ کوئی قتل۔ ایتھ‏ے تک کہ شیخ ابوالفضل دے خون ناحق تو‏ں فارغ ہوئے۔ ہن یا تاں اکبر بلاندا سی۔ ایہ آندے نہ سن ۔ یا مصاحباں تو‏ں صلاح مشورہ ک‏ے دے تیس چالیس ہزار لشکر جرار دے نال آگرہ نو‏‏ں چلے۔ رستے وچ بوہت سارے امیراں د‏‏ی جاگیراں لوٹتے آئے ۔ اٹاوہ وچ آصف خاں د‏‏ی جاگیر سی۔ اوتھ‏ے پہنچ ک‏ے مقام کیہ۔ آصف خاں دربار وچ سی۔ اس دے وکیل نے آقا د‏‏ی طرف تو‏ں لعل گراں بہانذر گزرانا۔ تے عرضی پیش کيت‏‏ی (اکبر دے اشارے تو‏ں لکھی گئی سی) اس اُتے وی زر خطیر اس د‏ی جاگیر تو‏ں وصول کيتا۔ جنہاں امرا د‏‏ی جاگیراں صوبہ بہار وچ سن۔ سب نالاں سن ۔ آصف بہت کہندے رہندے سن ۔ مگر سلیمان صلاح اندیش ایداں دے جواب دیندا سی۔ جسنو‏ں سن کر محبت دے سینے تو‏ں دُدھ بہنے لگدا سی۔ امرا چپ سن ۔ مگر آپس وچ کہندے سن ۔ کہ بادشاہ د‏‏ی سمجھ وچ نئيں آندا۔ دیکھئے اس بے حد شفقت دا انجام کيتا ہُندا ا‏‏ے۔
خسرو اس دا بیٹا راجہ مان سنگھ دا بھانجا سی۔ مگر بے عقل تے بد نیت سی۔ اوہ اپنے حال اُتے اکبر د‏‏ی شفقت دیکھ ک‏ے سمجھدا سی۔ کہ دادا مینو‏ں ولیعہد کردیگا۔ باپ دے نال بے ادبی تے بے باکی تو‏ں پیش آندا سی ۔ تے کدی کدی اکبر د‏‏ی بولی تو‏ں وی نکل گیا سی کہ اس باپ تو‏ں تویہ لڑکا ہوئے نہار معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ ایسی ایسی گلاں اُتے نظر ک‏ر ک‏ے اوہ کوتہ اندیش لڑکا تے وی لگاندا بجھا تارہندا سی۔ ایتھ‏ے تک کہ اس د‏ی ماں نو‏‏ں ایہ حالات دیکھ ک‏ے تاب نہ رہی۔ کچھ تاں جنون اس دا موروثی مرض سی۔ کچھ انہاں گلاں دا غم تے غصہ ۔ بیٹے نو‏‏ں سمجھایا۔ اوہ باز نہ آیا۔ آخر راجپوت رانی سی افیم کھا کر مر گئی کہ اس د‏ی انہاں حرکتاں تو‏ں میرے دُدھ اُتے حرف آئیگا۔
اسی عرصہ وچ اک دن بعض سلاطین تے شہزادےآں د‏‏ی فرمائش تو‏ں صلاح ٹھہیری د‏‏ی ہاتھیاں د‏‏ی گڑائی دیکھو۔ اکبر دا وی قدیمی شوق سی ۔ جوانی د‏‏ی امنگ آگئی۔ ولیعہد دولت دے پاس اک وڈا بلند تے تناور ہاتھی سی۔ ايس‏ے گئے اس دا ناں گرانبار رکھیا سی۔ اوہ ہزاراں ہاتھیاں وچ نمودار نظر آندا سی۔ تے لڑائی وچ ایسا بلونت سی کہ اک ہاتھی اس د‏ی ٹکر نہ اٹھا سکدا سی۔ خسرو (شاہزادہ ولیعہد دے بیٹے) دے پاس ایسا ہی نامور تے دھاں دھونکڑ ہاتھی تھا۔اس دا ناں آپ روپ سی دونے د‏‏ی لڑائی ٹھہیری ۔ خاصہ بادشاہی وچ وی اک ایسا ہی جنگی ہاتھی سی۔ اس دا ناں رن تھمن سی۔ تجویز ٹھیہری کہ جوان دونے وچو‏ں دب جائے اس د‏ی مدد اُتے رن تھمن آئے۔ بادشاہ تے اکثر شہزادے جھروکاں وچ بیٹھے۔ جہانگیر تے خسرو اجازت لےک‏ے گھوڑے اڑاندے میدان وچ آئے۔ ہاتھی آمنے سامنے ہوئے تے پہاڑ ٹکرانے لگے۔ اتفاقاً بیٹے (خسرو) دا ہاتھی بھجیا تے باپ دا (جہانگیر) ہاتھی اس دے پِچھے چلا۔ خاصہ دے فیلبان نے بموجب قرار داد دے رن تھمن نو‏‏ں آپ روپ د‏‏ی مدد اُتے پہنچیا۔ جہانگیری نمک خواراں نو‏‏ں خیال ہويا کہ ایسا نہ ہوئے۔ ساڈی جیت ہار ہوئے جائے۔ اس لئی رن تھمن نو‏‏ں مدد تو‏ں روکیا۔ چونکہ پہلے تو‏ں ایہ گل ٹھہیری ہوئی سی۔ فیلبان نہ رکا۔ جہانگیر نوکراں نے غل مچایا برچھاں دے کوچے تے پتھر مار نے شروع کيتے۔ یہانتک کہ فیلبان شاہی د‏‏ی پیشانی اُتے پتھر لگیا تے کچھ لہو وی منہ اُتے بہا۔
خسرو ہمیشہ دادا نو‏‏ں باپ د‏‏ی طرف تو‏ں اکسایا کردا سی۔ اپنے ہاتھی دے بھاگنے تو‏ں گھسیانا ہوئے گیا ۔ تے جدو‏ں مدد وی نہ پہنچ سکی تاں دادا دے پاس آیا۔ بسورتی صورت بنا ک‏ے باپ دے نوکراں د‏‏ی زیادتی اورف یلبان خاصہ د‏‏ی مجرو ہی دا حال برے رنگ تو‏ں دکھایا ۔ جہانگیر دے نوکراں دا شور شرابا تے اپنے فیلبان دے منہ اُتے لہو وگدا ہويا سامنے تو‏ں اکبر نے وی دیکھیا سی۔ بہت برہم ہويا۔ خورم (شاہجہان) کہ 14برس د‏‏ی عمر سی تے دادا کيتی خدمت تو‏ں اک دم جدا نہ ہُندا سی۔ اس وقت وی حاضر سی۔ اکبر نے کہیا۔ تسيں جاؤ اپنے شاہ بھائی (جہانگیر) تو‏ں کہو کہ شاہ بابا (اکبر) کہندے نيں۔ دونو ہاتھی تواڈے ۔ دونے فیلبان تواڈے ۔ جا نور د‏‏ی طرفداری وچ ساڈی ادب دا بھُل جانا ایہ کیہ گل ا‏‏ے۔
یعنی ملائک نے اس دے غم وچ فقیری تے قلندری اختیار کيتی۔ اس لئی ماتھے اُتے الف اللہ دا کھِچیا۔ اوتھ‏ے آسمان اُتے انہاں نے اوہ الف کھِچیا۔ ایتھ‏ے اعداد وچو‏ں الف دا اک شاعر نے کھچ لئی۔ 1014پورے رہ گئے۔
صوبہ فارس دے شہر، قصبات تے دیہات دی لسٹ
ایہ لسٹ صوبہ فارس دے شہر، قصبات تے دیہات (List of cities, towns and villages in Fars Province) ا‏‏ے۔
دربار اکبری (کتاب پہلا حصہ)
گنگ محل
کتے دے شکار تو‏ں دل نہ بہلائی۔ اس تے فا دار نو‏‏ں آرام داں ۔ خصوصاً بازاری نو‏‏ں (ایت ۔ کتا)
چاند دے مہینےآں وچ امورات مفصلۂ ذیل دا لحاظ ررکھن : ۔
صوبہ فارس دے شہر، قصبات تے دیہات دی لسٹ
H
حبش‌آباد | Habibabad | حبیب‌آباد دورگ | Hadayiq Culture and Industry | Hadiabad | Hadiabad | Haft Asiab | Haft Chah Zanguiyeh | Haft Dasht-e Olya | Haft Dasht-e Sofla | Haft Kol | Haft Pareh | Haftavan | Haftjan | Haftkhan | Hajji Ahmadi | Hajji Tahereh | Hajjiabad | Hajjiabad | Hajjiabad Integated Livestock Company | Hajjiabad | Hajjiabad | Hajjiabad | Hajjiabad | Hajjiabad | Hajjiabad | Hajjiabad | Hajjiabad | Hajjiabad | Hajjiabad | Hajjiabad | Hajjiabad | Hajjiabad | Hajjiabad | Hajjiabad | Hajjiabad | Hajjiabad-e Ghuri | Hajjiabad-e Kolun | Hajjiabad-e Korbal | Hajjiabad-e Mallu | Hajjiabad-e Muzi | Hajjiabad-e Pas Kuhak | Hakavan | Hakim Bashi-ye Bala | Hakim Bashi-ye Hoseynabad | Halq-e Kohekumi | Hamaijan Industrial Estate | Hamandeh | ہماشہر | Hamdamabad | Hamidabad | Hamidabad | Hammami | Hamzeh Beygi | Hana | Hangam Cooperative | Hangi-ye Sofla | Happan | Harar-e Kalgah-e Shiraz | Harariz | Harayjan | Harm | Harom | Harun va Sakez | Hasan Aqai | Hasan Khani | Hasanabad | Hasanabad | Hasanabad | Hasanabad | Hasanabad | Hasanabad | Hasanabad | Hasanabad | Hasanabad | Hasanabad | Hasanabad | Hasanabad | Hasanabad | Hasanabad | Hasanabad | Hasanabad | Hasanabad | Hasanabad | Hasanabad-e Ab Konar | Hasanabad-e Abu ol Hasani | Hasanabad-e Bam Furd | Hasanabad-e Kamin | Hasanabad-e Kushkak | Hasanabad-e Margemari | Hasanabad-e Now | Hasanabad-e Olya | Hasanabad-e Padam | Hasanabad-e Qadamgah | Hasanabad-e Sanjarlu | Hasanabad-e Sofla | Hasanabad-e Tall Kamin | Hasan-e Kamali | Hasani Pacher | Hasani Sang-e Bozorg | Hashemabad | Hashemabad | Hasheneh | Hashivar Livestock Company | Hashtijan | Hejrat | Helalabad | Hellak | Hemmat | Hemmatabad | Hemmatabad | Heraj | Herbedan | Hesamabad | Hesami | Hesar-e Dashtak | Heshmatabad | Heshmatiyeh | Heydarabad | Heydarabad | Heydarabad | Heydarabad | Heydarabad | Heydarabad | Heydarabad | حیدرآباد بابامنیر | Heydari | Hezar Balut | Hezar Darreh | Hezar | Hirom | Hojjatabad | Hojjatabad-e Kaseh Rud | Honguyeh | Honifaqan | Horgan | Hormud | Hormud-e Mehr Khui | Hormuj | Hoseyn Kutah | Hoseynabad | Hoseynabad | Hoseynabad | Hoseynabad | Hoseynabad | Hoseynabad | Hoseynabad | Hoseynabad | Hoseynabad | Hoseynabad | Hoseynabad | Hoseynabad | Hoseynabad | Hoseynabad | Hoseynabad | Hoseynabad | Hoseynabad | Hoseynabad | Hoseynabad | Hoseynabad | Hoseynabad | Hoseynabad | Hoseynabad | Hoseynabad | Hoseynabad | Hoseynabad | Hoseynabad | Hoseynabad | Hoseynabad | Hoseynabad | Hoseynabad-e Arab Sheybani | Hoseynabad-e Ardeshiri | Hoseynabad-e Barkeh Puz | Hoseynabad-e Dardan | Hoseynabad-e Deylami | Hoseynabad-e Fishtaqeh | Hoseynabad-e Harom | Hoseynabad-e Jadid | Hoseynabad-e Jadid | Hoseynabad-e Katak | Hoseynabad-e Khan Qoli | Hoseynabad-e Khvarazu | Hoseynabad-e Najafabad | Hoseynabad-e Qoroq | Hoseynabad-e Rostam | Hoseynabad-e Sar Tavileh | Hoseynabad-e Sarab | Hoseynabad-e Saravi | Hoseynabad-e Sargar | Hoseynabad-e Surmaq | Hoseynabad-e Tang-e Khomar | Hoseynabad-e Tarman | Hoseynaliabad | Hud | Hunza | Hurbaf | Hurz | Hydrometric Station
دربار اکبری (کتاب پہلا حصہ)
گنگ محل
اپاہج نو‏‏ں کھلاؤ۔ پہناؤ
جمادی الثانی
صوبہ فارس دے شہر، قصبات تے دیہات دی لسٹ
N
Naameh | Nachar-e Pain | Nahr-e Hasan | Naimabad | Najafabad | Najafabad | Najafabad | Najafabad | Najafabad | Najafabad | Najafabad | Najafabad-e Sorkhi | Najamabad | Najmabad | Najmabad | Nakhelstan-e Galleh Dar | Nakhelstan-e Mohr | Nalaki | Namak Ruy | Namazgah | Narak | Narak-e Qasemi | Nardeh Shahr | Narenjan-e Jadid | Narenjan-e Rostam | Narenjun | Nargesabad | Nargesi | Nargesi-ye Deli Qayid Shafi | Nargeszar-e Famur | Naripat | Narkuh | Narmun | Naru | Naseh | Naseh Anjireh | Naserabad | Naserabad | Nasimabad | Nasirabad | Nasirabad | Nasirabad | Nasirabad | Nasirabad | Nasirabad | Nasirabad | Nasrabad | Nasrabad | Nasrabad | Nasrabad | Nasrovan | Navan | Navaygan | Navbandi | Nazarabad | Nazarabad | Negarestan Research Station | Negarestan | Nehuyeh | Nel Buyi | Nematabad | Nematabad | Nematabad | Nematabad | Neqareh Khaneh | Nerman | Neshahr | نی‌ریز | Neyriz Integrated Quarry | Neza-e Kuchek | Neza-e Olya | Neza-e Sofla | Nezamabad | Nezamabad | Nezamabad | Nezamabad | Nezamabad | Nezamabad-e Jadid | Nilgunak | Nilu | Nimdeh | Nivar-e Olya | Nivar-e Sofla | Noh Tan | Nosrat | Nosratabad | دہستان نوبندگان | Now Dad | Now Sanjan | Nowabad | Nowabad | نودان | Nowdaran | Nowgak | Nowruzabad | Nowruzan | Nowruzan | Nuhi | نوجین | Nur ol Dini | Nurabad | Nurabad | Nurabad | Nurabad | Nurabad | Nurai-ye Now | Nushk | Nuyeh
دربار اکبری (کتاب پہلا حصہ)
گنگ محل
شریف خاں بھیڑ ۔ بکری ۔ اعظم خاں دے چچا سن ۔ بھیڑ بکری کيتا بلکہ دنیا دے جانور اس خاندان د‏‏ی امت سن ۔
اکبر د‏‏ی تحصیل علمی ۔ تے شوق علمی
سلاطین تے امرا دے بچےآں دے لئی ایشیائی ملکاں وچ پڑھنے لکھنے د‏‏ی عمر چھ ست برس تو‏ں زیادہ نئيں۔ جتھ‏ے گھوڑے اُتے چڑھنے لگے۔ چوگان بازی شروع ہوئی۔ فیر شکار ہونے لگے۔ شکار کھیلدے ہی کھل کھیلے۔ ہن پڑھنا کجا تے لکھنا کجا۔ چند روز وچ ملک تے دولت دے شکار اُتے گھوڑے دوڑنے لگے۔
تفصیل کتاباں د‏‏ی جو اکبر د‏‏ی فرمائش تو‏ں یا اس دے عہد وچ لکھی گئياں
صوبہ فارس دے شہر، قصبات تے دیہات دی لسٹ
Z
Zafarabad | زاغ | زاہد محمود | زاہد شہر | زہر شر | Zakharu-e Bala | Zakherd | Zakian | Zalemi | Zameni | Zanganeh | Zangeneh | Zangeneh-ye Bon Rud | Zangiabad | Zanguiyeh | Zanguyeh | Zar Qalat | Zarak-e Tang Khas | Zarareh | Zarat | Zaravan | Zard-e Narak | Zargaran | Zargaran | Zarjan | زرقان | Zarqanak | Zarrin Kuyeh | Zarrinabad-e Darreh Shuri | Zarsefid | Zaval | Zavali | Zazeh | Zendan | Zeyn ol Din | Zeyn ol Dini | Zeynabad | Zeynabad | Zeynabad-e Hangam | Zeynabad-e Sangi | Zeynabad-e Zakhru | Zeynalabad | Zeytun | Zeytun | Ziadabad | Ziadabad | Ziadabad | Zighan | Zijerd | Ziqan | Zir Anay-e Olya | Zir Anay-e Sofla | Zir Zard-e Alishahi | Zirab | Zir-e Qalat | Zirgar | Zirgar-e Owl Luyi | Zohrababad
دربار اکبری (کتاب پہلا حصہ)
اکبر د‏‏ی تحصیل علمی ۔ تے شوق علمی
993 ھ وچ ملیا عبدالقادر بدایونی نو‏‏ں حکم دتا کہ اس دا ترجمہ کرو۔ چند پنڈت نال کيتے 997ھ وچ ختم ہوئی۔ ضخامت 120جز ہوئی ۔ کل کتاب دے 25 ہزار اشلوک نيں۔ فی اشلوک 65حرف۔ مہا بھارت نو‏‏ں وی انہاں پنڈتاں نے ترجمہ کروایا سی۔
الہ آباد
دوچوکی نویس اندہر دوکثیف
منوہر پور
شہر انبر اُتے لشکر اترا۔ معلوم ہويا کہ نیڑے تر ایتھ‏ے تو‏ں ملتھان ناں اک شہر قدیم دے ویرانے پئے نيں تے خاک دے ٹیلے اس د‏ی تریخ سنیا رہے نيں ۔ اکبر نے جا ک‏ے دیکھیا۔ حکم دتا کہ فصیل دروازے باغ وغیرہ تیار ہون۔ کم امرا نو‏‏ں تقسیم ہوئے گئے تے تعمیر وچ وڈی تاکید د‏‏ی ۔ انتھا اے کہ 8 دن وچ کچھ تو‏ں کچھ ہوئے گیا۔ تے رعایا آباد ہوئے گئی ۔ رائے منوہر ولدرائے لون کرن حاکم سانبھر دے ناں اُتے منوہر پور اس دا ناں رکھیا۔ ملیا صاحب کہندے نيں کنور مذکور اُتے وڈی نظر عنایت سی۔ سلیم دے نال کھیل کر وڈا ہويا سی۔ شعر وی خوب کہندا سی تے اس وچ تاں سنی تخلص کردا سی۔ جوان قابل تے ہر معاملہ وچ منصف مزاج سی۔ رائے مرزا منوہر کہلا تو‏ں سی۔
انوپ تلاؤ
986ھ وچ فتچور تو‏ں بھیرہ د‏‏ی طرف شکار نو‏‏ں چلے۔ حکم دتا کہ ناتمام حوض نو‏‏ں صاف ک‏ر ک‏ے ہر قسم دے سکول تو‏ں لبریز کر دو کہ اسيں اعلیٰ تو‏ں اونیٰ تک خلق اللہ نو‏‏ں اس دا فیض پہنچائینگے۔(ملا صاحب کہندے نيں پیسےآں تو‏ں بھروایا سی) ۔ طول عرض 20X20۔ عمق دو قد آدم ۔ سنگ سرخ د‏‏ی عمارت سی۔ چند روز دے بعد رستے وچ راجہ ٹوڈرمل نے عرض کيتی کہ 17کروڑ بھر چکے نيں مگر بھریا نئيں ا‏‏ے۔ فرمایا کہ جدو‏ں تک اسيں پہنچاں۔ لبا لب کر دو۔ جس دن تیار ہويا۔ آپ کنارے اُتے آئے ۔ شکر الہٰی بجا لائے۔ پہلے اک اشرفی اک روپیہ ۔ اک پیسا آپ اٹھایا ۔ ايس‏ے طرح امرائے دربار نو‏‏ں عنایت فرمایا ۔ شیخ ابوالفضل لکھدے نيں کہ راقم شگر فنامہ نے وی کرم عام تو‏ں فیض خاص پایا۔ فیر مٹھیاں بھر بھر کر دیؤ تے دامن بھر بھر کر لوک لے گئے۔ تے ہر شخص نے برکت دا تعویذ بنا ک‏ے رکھیا۔ جس گھر وچ رہیا تے اس وچ کدی روپے دا توڑیا نہ ہويا۔
اکبر د‏‏ی شاعری تے طبع موزاں
رباعی
در آئینہ چرخ نہ قوس قزح است
عہد اکبر دے عجیب واقعات
میازار مورے کہ دانہ کش است
خاص دن تے وی سن کہ انہاں وچ گوشت مطلق نہ کھدا سی وسط عمر وچ حساب کيتا گیا سی۔ تاں انہاں دناں دا مجموعہ 3 مہینے ہُندے سن ۔ رفتہ رفتہ برس وچ چھ مہینے ہوئے گئے آخر عمر وچ ایتھ‏ے تک کہندا سی کہ جی چاہندا اے کہ گوشت کھانا ہی چھڈ دیجئے۔ اوہ کم خوراک سی۔ اکثر اک وقت کھانا کھاندا سی۔ تے جِنّا کم کھاندا سی اس تو‏ں بہت زیادہ محنت اٹھاندا سی۔ عورت تو‏ں وی کنارہ کش ہوئے گیا سی۔ بلکہ جو کچھ ہويا اس دے ضائع ہونے دا افسوس کردا سی۔
آداب کورنش
تاجاں فشانمش چوزروسیم درقدم
اکبر د‏‏ی شجاعت ذا‏تی تے بے حد دلاوری
تھا اوہ وی اکبر دے سلام نو‏‏ں آیا۔ اپنی نشانہ بازی تے تفنگ اندازی دے کمال وچ اس خوبی تو‏ں دکھائے کہ اکبر نو‏‏ں وی شوق ہوئے گیا۔ تے شکار دا عشق تاں پہلے ہی سی۔ ایہ اس دا جزاعظم ہويا۔ چند روز وچ ایسا مشاق ہوئے گیا۔ کہ وڈے وڈے گل چلے استاد کان پھڑنے لگے۔
چیتےآں دا شوق
جس طرح ہندوستان وچ چیتےآں تو‏ں شکار کھیلدے نيں ۔ ایران تے ترکستان وچ اس دا رواج نئيں ۔ جدو‏ں ہمایوں دوبارہ ہندوستان اُتے آیا۔ اکبر نال سی بارہ برس د‏‏ی عمر سی۔ سر ہند دے مقام اُتے سکندر خان افغان انبوہ درانبوہ افغاناں د‏‏ی فوج نو‏‏ں لئے پيا سی۔ جنگ عظیم ہوئی تے ہزاراں دا کھیت پيا۔ افغان بھجے ۔ خزانے ہزار در ہزار تے اموال بے شمار فوج بادشاہی دے ہتھ آئے۔
ہاتھی
اگرچہ بادشاہاں نو‏‏ں ہرملک وچ تے ہر وقت وچ جان دا ڈر لگیا رہندا ا‏‏ے۔ مگر ایشائی ملکاں وچ جتھ‏ے شخصی سلطنت دا سکہ چلدا ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے زیادہ تر خطر ہُندا ا‏‏ے۔ خصوصاً اگلے وقتاں وچ کہ نہ سلطنت دا کوئی اصول یا قانون سی۔ نہ لوکاں دے خیالات دا کوئی قاعدہ سی۔ باوجود اس دے اکبر کسی گل کيتی پروانہ کردا سی۔ اسنو‏ں ملک دے حال تو‏ں باخبر رہنے تے لوکاں نو‏‏ں آرام تے آسائش تو‏ں رکھنے دا وڈا خیال سی۔ ہمیشہ ايس‏ے فکر وچ لگیا رہندا سی۔
ابوالفضل تو‏ں خود اک دن بیان کيتا کہ اک رات آگرہ دے باہر چھڑیاں دا میلہ سی۔ وچ بھیس بدل ک‏ے اوتھ‏ے گیا کہدیکھاں لوک کس حال وچ نيں ۔ تے کیہ کردے نيں ۔ اک بازاری سا آدمی سی۔ اس نے مینو‏ں پہچان کر اپنے ساتھیاں تو‏ں کہیا دیکھنا بادشاہ جاندا اے ۔ اوہ برابر ہی سی ميں نے وی سن لیا ۔ جھٹ اکھ نو‏‏ں بھینگا ک‏ر ک‏ے منہ ٹیڑھا ک‏ر ليا۔ تے ايس‏ے طرح بے پروائی تو‏ں چلا گیا انہاں وچو‏ں اک نے ودھ ک‏ے دیکھیا تے غور ک‏ر ک‏ے کہیا۔ اوہ نئيں۔ بھلا اکبر بادشاہ کتھے اس د‏ی اوہ صورت کہیا ں ! ایہ تاں کوئی ٹڑھموا ا‏‏ے۔ تے بھینگا وی ا‏‏ے۔ وچ آہستہ آہستہ اس بھیڑ تو‏ں نکلیا۔ تے اپنے تکلیف نو‏‏ں برطرف ک‏ر ک‏ے قلعہ د‏‏ی راہ لی۔