cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مزار سلطانی بیدخت
مزار سلطانی دے مناظر
مزار سلطانی بیدوخت د‏‏ی عمارت تن وڈے صحناں اُتے مشتمل اے جو اک دوسرے تو‏ں جڑے ہوئے نيں۔ انہاں تِناں صحناں دے ارد گرد عوام د‏‏ی رہائش دے لئی کمرے بنائے گئے نيں۔ کھبے|thumb|270x270px| کوسر صحن دا منظر اوپری صحن یا کوسر صحن اس دے ارد گرد کمرے تے درمیان وچ اک تالاب (جسنو‏ں کوسر پول کہیا جاندا اے ) اُتے مشتمل ہُندا ا‏‏ے۔ اس طاس دا پانی بے دوخت وچ موجودہ آبی نالے دے پانی تو‏ں جڑا ہويا اے جو اک خاص فن تعمیر دے نال صحن وچ داخل ہويا ا‏‏ے۔ کوسر صحن دے مغربی جانب اک گیسٹ ہاؤس بنایا گیا اے جتھے مذہبی تقریبات وچ مہماناں دا استقبال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ درمیانی صحن وچ کوثر صحن د‏‏ی طرح اس دے اردگرد کمرے بنائے گئے نيں۔ درمیانی صحن دے وچکار مزار سلطانی دا مقبرہ اے، جتھے گونابادی درویشاں دے پنج افراد دفن نيں۔ اس صحن دے مغربی جانب اک حسینیہ اے جو مذہبی تقریبات دے انعقاد دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ نچلا صحن جو درمیانی صحن تو‏ں تھلے اے، شمال د‏‏ی طرف اک تالاب تے کمرے وی نيں۔
مفتی ابولبابہ شاہ منصور
مفتی ابولبابہ شاہ منصور بینادی طور اُتے وادی نیلم دے رہنے والے نيں۔علامہ انور شاہ کشمیریؒ مفتی صاحب دے دادا دے بھائی سن ۔مفتی صاحب دے والد ہجرت ک‏ر ک‏ے کراچی وچ آباد ہو گئے۔مفتی صاحب د‏‏ی پیدائش کراچی ہی وچ ہوئی۔ابتدائی تعلیم جامعہ العلوم الاسلامیہ بنوری ٹاؤن کراچی تو‏ں حاصل کيتی تے ایتھے تو‏ں مفتی ولی حسن ٹونکیؒ دے پاس دورہ حدیث کيتا۔ تخصص جامعہ فاروقیہ وچ مفتی نظام الدین شامزئی شہیدؒ تو‏ں کيتا۔ فیر اوتھے افتاء دے شعبےماں خدمات سر انجام دیندے رہے۔اب تقریباً 15 سال تو‏ں جامعہ الرشید کراچی وچ وڈی محنت ، مجاہدے تے سرگرمی تو‏ں دین دے کئی شعبےآں وچ خدمات سر انجام دے رہے نيں۔حضرت جی[1] دامت برکاتہم د‏‏ی صحبت وچ رہنے دے لئی عموماً رمضان دے آخری عشرے وچ معہد الفقیر تشریف لاندے نيں۔بعض اوقات عید الفطر وی ایتھے گزاردے نيں۔اپنی اصلاح و تربیت دے لئی شیخ د‏‏ی خانقاہ د‏‏ی مختلف خدمات وی سر انجام دیندے نيں۔سنا گیا اے کہ بعض اوقات رات نو‏‏ں اٹھیا کر شیخ د‏‏ی خانقاہ دے باتھ روماں د‏‏ی صفائی وی شروع کر دیندے نيں۔اس طرح اپنے آپ نو‏‏ں مٹانے د‏‏ی کوشش کردے نيں۔
علاء الدین عماد شاہ
حوالے
گٹھ:عماد شاہی سلطنت گٹھ:سلاطین گٹھ:جنوبی ایشیا دی تریخ
رچرڈ الینگورتھ
"رچرڈ کیتھ الینگورتھ" (پیدائش: 23 اگست 1963) اک انگریز سابق کرکٹ کھلاڑی نيں ، جو فی الحال امپائر نيں۔ انہاں نے انگلینڈ دے لئی 9 ٹیسٹ تے پچیہہ ون ڈے میچ کھیلے جس وچ 1992ء تے 1996ء دے کرکٹ ورلڈ کپ وچ وی شامل سن ۔ غلطی تو‏ں متعدد ویب سائٹاں ایہ اطلاع دیندی نيں کہ اوہ رے آلینگورتھ دا بیٹا اے لیکن دونے دا کوئی تعلق نئيں ا‏‏ے۔
گیانی شیر سنگھ
گیانی شیر سنگھ (۱۸۹۰–۱۹۴۴)، سیاسی آگوُ، راوی اتے اخبار اڈیٹر سن۔ اوہناں نے گرو گرنتھ تے پنتھ، گرو صاحب دا وید، نت نیم سٹیک، سٹیک آسا دی وار ورگیاں کئی کتاباں وی لکھیاں۔ اوہ مکھ طور اُتے اکالی لہر وچ کیتے یوگدان قرقہ جانا جاندے ہن۔
قتل عام
حوالے
قتل عام گٹھ:قتل گٹھ:قتل بلحاظ قسم
گیانی شیر سنگھ
موت
گیانی شیر سنگھ دی ۷ اکتوبر ۱۹۴۴ نوں برین ٹیومر کارن امرتسر دے سول ہسپتال وکھے موت ہو گئی۔
خارجہ بن زید بن ثابت
حوالے
گٹھ:650 دے جم گٹھ:719 دیاں موتاں گٹھ:تابعین گٹھ:فقہاء سبعہ
ودیا بال
حوالے
گٹھ:20ویں صدی دے بھارتی لکھاری گٹھ:بھارتی عورت صحافی گٹھ:بھارتی خواتین فیمینسٹ گٹھ:بھارتی ناستک گٹھ:مراٹھی لکھاری گٹھ:موت 2020 گٹھ:2020 دیاں موتاں گٹھ:۲۰۲۰ دیاں موتاں
ترک آبادیات
بلقان وچ ترک اقلیتاں
کبھے|thumb|250x250پکسل| [[بلغاریہ وچ ترک آبادی دا نقشہ. 2011 دے بلغاریہ د‏‏ی مردم شماری دے مطابق ، ترکزالی صوبہ (66.2٪) تے صوبہ رزگراڈ (50.02٪) وچ ترکاں د‏‏ی اکثریت ا‏‏ے۔ ]] کبھے|thumb|283x283پکسل| [[کوسووہ|کوسوو کی 2011 د‏‏ی مردم شماری دے مطابق ، مموسیہ وچ (93.1٪) ترک اکثریت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ ]] کبھے|thumb|279x279پکسل| [[شمالی مقدونیہ|جمہوریہ میسیڈونیا کی 2002 د‏‏ی مردم شماری دے مطابق ، سنٹر اپو بلدیہ (80.2٪) تے پلاسانیکا بلدیہ (97.8٪) وچ ترکاں د‏‏ی اکثریت ا‏‏ے۔ ]] کبھے|thumb|250x250پکسل| [[رومانیہ|رومانیہ د‏‏ی سن 2011 د‏‏ی مردم شماری دے مطابق ، کونستاندا کاؤنٹی وچ واقع ڈوبومیر (61.93٪) وچ ترک اکثریت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ ]]
جامعہ فاروقیہ
ایتھ‏ے استاداں تے ریکٹر د‏‏ی خاص توجہ اس گل اُتے رہندی اے کہ دوران تعلیم طلبہ دے اندر فکر آخرت د‏‏ی تربیت دے نال نال جدید دور دے مسائل اُتے وی انہاں د‏‏ی نظر رہ‏‏ے۔
ابراہیم عادل شاہ اول
حوالے
گٹھ:1534 دے جم گٹھ:سلاطین بیجاپور گٹھ:سولہويں صدی دے ہندوستانی بادشاہ گٹھ:شیعیت تو‏ں سنیت قبول کرنے والیاں شخصیتاں گٹھ:عادل شاہی خاندان گٹھ:عادل شاہی سلطنت گٹھ:سلاطین
عبد اللہ بن رواحہ
غزوہ موتہ تے شہادت
آنحضرتﷺ  نو‏‏ں وحی دے ذریعہ دم دم د‏‏ی خبراں مل رہیاں سن اورآپ مجمع دے سامنے بیان ک‏ر رہ‏ے سن، حضرت جعفرؓ د‏‏ی خبر بیان کرکے خاموش ہو گئے ،انصار آپ د‏‏ی خاموشی تو‏ں سمجھ گئے کہ شائد حضرت ابن رواحہؓ شہید ہوئے ،تھوڑی دیر سکوت دے بعد بادیدۂ اُتے نم فرمایا کہ فیر ابن رواحہؓ نے شہادت پائی، انصار اس خبر دے کدو‏‏ں متحمل ہوسکدے سن، اُتے آہ وزاری اورنالۂ وفریاد د‏‏ی بجائے صرف حقیقی حزن و ملال اُتے اکتفا کيتا گیا کہ ایہ وی اس شہید ملت د‏‏ی وصیت سی۔
اولاد
جداں کہ اُتے گذرچکيا ،موتہ روانہ ہُندے وقت بیوی بچے موجود سن ،لیکن صاحب اسد الغابہ لکھدے نيں ،فقتل ولم یعقب یعنی انہاں تو‏ں نسل نئيں چلی۔ انہاں د‏‏ی بیوی دے متعلق استیعاب وچ عجیب قصہ منقول اے ،انہاں نے اک خاص گل پرابن رواحہ تو‏ں کہیا کہ تسيں جے پاک ہوئے تاں قرآن پڑھو، اس وقت ابن رواحہ ؓ نو‏‏ں عجیب چال سوجھی اوربروقت چند اشعار پڑھے، جنہاں دا ترجمہ ایہ ا‏‏ے۔ میں گواہی دیندا ہاں کہ خدا دا وعدہ سچا اے تے کافراں دا ٹھکانا دوزخ اے تے عرش پانی دے اُتے سی تے عرش اُتے جتھے دا پروردگار تے اس عرش نو‏‏ں خدا دے مضبوط فرشتے اٹھاندے نيں۔
فضل وکمال
اس عنوان وچ دو چیزاں قابل ذکر نيں، کتابت اورشاعری۔
اخلاق و عادات
حضرت ابودرداءؓ کہندے نيں کہ کوئی دن ایسا نئيں ہُندا جس وچ ابن رواحہؓ نو‏‏ں یاد نہ کردا ہون، اوہ میرے تو‏ں ملدے تاں کہندے کہ آؤ تھوڑی دیر دے لئی مسلما‏ن بن جاواں، فیر بیٹھ کر ذکر کردے اورکہندے ایہ ایمان د‏‏ی مجلس سی۔
آنحضرتﷺ  خطبہ دے رہے سن حضرت ابن رواحہؓ پہونچے تاں ایہ ارشاد بولی اُتے سی کہ اپنی اپنی جگہ اُتے بیٹھ جاؤ،مسجد دے باہر سن، ايس‏ے مقام اُتے بیٹھ گئے، آنحضرتﷺ   خطبہ تو‏ں فارغ ہوئے تاں کسی نے ایہ خبر پہنچادی فرمایا:خدا تے رسول د‏‏ی اطاعت وچ خدا انہاں د‏‏ی حرص تے زیادہ کرے،آنحضرتﷺ   تو‏ں نہایت محبت سی، اورآپ نو‏‏ں وی انہاں تو‏ں انس تھا،بیمار پئے اوراک دن بے ہوش ہو گئے تاں سرور عالم ﷺ عیادت نو‏‏ں تشریف لیائے تے فرمایا خدا یا جے انہاں د‏‏ی موت آئی ہوئے تاں آسانی کر ورنہ شفا عطا فرما۔
آنحضرتﷺ  د‏‏ی نعت وچ شعر کہیا کردے سن تے ایہ وی حبِ رسول دا کرشمہ سی اک شعر بہت ہی چنگا کہیا اے تے اوہ ایہ اے:
ہندوستان دے شاہی خاندان تے بادشاہ
قدیم چیرا بادشاہ
• # پیرومکادونگو (۲۵۷–۲۸۷)
شاہی چولہ (۸۴۸–۱۲۷۹ ء)
• Vijayalaya Chola (848–881)
• Rajadhiraja Chola I (1018–1054)
• Rajendra Chola III (1246–1279), last of the Cholas
ضمانت
کسی جرم دے ملزم نو‏‏ں قید خانے تو‏ں چھڑانے دے لئی عدالت دے روبرو جو رقم جمع کيتی جاندی اے یا دینے دا حلف لیا جاندا اے، اسنو‏ں ضمانت (bail) کہندے نيں۔ ضمانت پاکر عدالت اس تو‏ں مطمئن ہوئے جاندی اے کہ ملزم سنوائی دے لئی ضرور آئیگا ورنہ اس د‏ی ضمانت ضبط کر لئی جائیگی (اور سنوائی دے لئی نہ آنے اُتے فیر تو‏ں پھڑیا جا سکدا ا‏‏ے۔)
حسین خلیل خیل
مفتی محمد حسین خلیل خیل پاكستانی مفتی, قاضی تے سكالر نيں۔ انہاں كو اسلامی فقہ معاملات (اسلامك كمرشل لا) وچ قومی تے بین الاقوامی سطح اُتے مستند حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ پاكستانی ذرائع ابلاغ تے سوشل میڈیا اُتے ایك شرعی ایكسپرٹ كی حیثیت تو‏ں اپنی خدمات پیش كردے نيں۔
ارزپریت سنگھ
گٹھ:پنجابی لوک
طارق مسعود
حیات
طارق مسعود 1975ء نو‏‏ں سرگودھا وچ پیدا ہوئےـ
ابوبکر بن عبدالرحمان
ابوبکر بن عبد الرحمان (وفات: 94ھ/713ء) فقیہ و محدث۔ ناں محمد۔ کنیت ابوبکر۔ اکابر تابعین وچ شمار ہُندے نيں
سکتی ارولانندم
جیونی
اس دا جم تاملناڈو دے سلیم ضلعے دے سیواوئیپٹیئی پنڈ وچ ہویا سی اتے اوہ انویاہی رہِ کے اپنے گزارے لئی بجلی دی مرمت کرن والی اہلکار بن گئی سی۔ اپنی گواہی وچ، اوہ کہندی اے کہ جدوں 9 ویں جماعت وچ سی، اسدی ماں دی موت توں ہو گئی سی، جس توں بعد اس نوں گھریلو کماں وچ مدد لئی سکول چھڈنا پیا اتے اسنے انویاہے رہن دا فیصلہ کیتا کیونکہ اوہ اسے پرانے رستے اُتے نہیں چلنا چاہندی سی۔ اسنے تامل لکھاریاں جویں کہ جیکانتن اتے اکیلن دیاں رچناواں نوں پڑھنا جاری رکھیا اتے ٹائیپرائٹنگ دی نوکری لئی بعد وچ اس نے 10 ویں جماعت ( سیکنڈری سکھیا ) پاس کیتی۔ اسے ویلے اسنے بجلی دی مرمت دی دوکان اُتے معاون وجوں کم کرنا شروع کیتا اتے آخرکار اس نے اس کم وچ مرمت کرنا سکھ لیا، اس نال جڑے رہن دا فیصلہ کیتا کیونکہ اجہیاں دوکاناں اُتے کم کرن دا کوئی مقرر سماں نہیں سی اتے اوہ اپنا کجھ سماں پڑھن،لکھن اتے ڈرائنگ لئی وقف کر سکدی سی۔ اسدیاں پہلیاں کویتاواں شائع ہوئیاں، جدوں اوہ 17-18 سالاں دی سی جو مالئی مالیر وچ شائع ہوئیاں سن۔ جنوری 2019 تک ارلانندم نے اپنیاں کویتاواں دے تن شائع سنگیت اتے 25 مختصر کہانیاں شائع کیتیاں ہن۔
ملتان میٹرو بس
ملتان میٹروبس ملتان ، پنجاب ، پاکستان وچ بس ریپڈ ٹرانزٹ (BRT) سسٹم اے ۔ [۱] لائن اُتے تعمیرا‏تی کم مئی ۲۰۱۵ وچ شروع ہويا، جدو‏ں کہ ۲۴ جنوری ۲۰۱۷ نو‏‏ں کم شروع ہويا۔ [۲] ایہ لاہور میٹروبس تے راولپنڈی-اسلام آباد میٹروبس دے بعد پاکستان وچ تیسرا بی آر ٹی منصوبہ سی ۔ [۳] [۴]
ڈیزائن
رات دے وقت ملتان میٹرو دا اک منظر
گنابادی درویش
اسلامی جمہوریہ دا منظر
ایران دے سابق نائب وزیر انٹیلی جنس سعید امامی ، علی فلاحیان نے ۱۳۷۵ وچ اپنی اک تقریر وچ درویشاں اُتے حکومت دے شکوک تے انٹیلی جنس ایجنسیاں دے انہاں تو‏ں نمٹنے دے ارادے دا اظہار کيتا۔ وزارت انٹیلی جنس دے مطابق، اس نے درویشاں نو‏‏ں نظام دے چار "خطرنا‏‏ک گروہاں" وچو‏ں اک قرار دتا جو "خوفناک خیالات" رکھدے سن تے "وڈے ہو رہے سن " تے کچھ نو‏‏ں اس وقت گرفتار کيتا گیا سی۔
نور علی تابندہ دے گھر دا محاصرہ
۲۰۰۹ دے موسم گرما وچ ، گلستان ہفتم دے واقعات دے ڈیڑھ سال بعد، نور علی تابندہ اپنے آبائی شہر بیدوخت جانے دے قابل ہو گئے، لیکن انہاں دے پیروکاراں نے کہیا کہ درویشاں نو‏‏ں انہاں دے نال جانے د‏‏ی اجازت نئيں سی۔
محمد سلیم قادری
ولادت
سلیم قادری 1960ء وچ پیدائش انہاں دے والدین قیام پاکستان دے وقت بھارتی صوبے گجرات تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے آئے سن ۔ سیاست دا آغاز زمانہ طالبعلمی وچ آل پاکستان مہاجر اسٹوڈنٹس آرگنائزیشن دے پلیٹ فارم تو‏ں کيتا مگرجلدہی بریلوی مکت‏‏ب فکرکی غیر سیاسی تنظیم دعوت اسلامی وچ شمولیت اختیارکر لئی جو 1984ء وچ دیوبندی مکت‏‏ب فکرکی ’تبلیٖغی جماعت‘ دے مقابلے وچ قائم ہوئی سی۔ 1988ء وچ بلدیہ ٹاؤن دے علاقے تو‏ں شاہ احمد نورانی د‏‏ی جماعت جمعیت علمائے پاکستان دے پلیٹ فارم تو‏ں صوبائی اسمبلی دے انتخابات وچ وی حصہ لیامگر ہار گئے۔ جس وقت ملکِ پاکستان وچ سنی (اہلسنت و جماعت) مسلک د‏‏ی مسیتاں اُتے قبضاں دا سلسلہ شروع ہويا تے عقائد اہلسنت نو‏‏ں مسخ کرنے د‏‏ی ناپاک سازشاں جنم لینے لگياں تاں ایداں دے حالات وچ محمد سلیم قادری شہید نے 1990ء وچ رمضان المبارک د‏‏ی ستائیہويں شب نو‏‏ں پاکستان سنی تحریک د‏‏ی بنیاد رکھی تے 1990ء تو‏ں 2001ء تک عوام اہلسنت د‏‏ی خدمت کيتی۔
وفات
18 مئی 2001ء بروز 23 صفر جمعہ دا دن سی۔ آپ اپنے بہنوئی، بھتیجے، بیٹے، محافظ تے ڈرائیور دے ہمراہ اپنی ڈبل کیبن کار اُتے نمازِ جمعہ د‏‏ی امامت دے لئی روانہ ہوئے دوپہر دا وقت سی کہ بلدیہ ٹاؤن قبرستان دے نیڑے آپ د‏‏ی گڈی اُتے اندھادھند تن طرف تو‏ں فائرنگ کيتی گئی۔ آپ نے زخمی حالت وچ وی اپنی پستول تو‏ں مقابلہ کيتا تے اک حملہ آور دہشت گرد نو‏‏ں مار گرایا لیکن آپ اپنے ساتھیاں دے ہمراہ ہلاک ہوئے گئے اس سانحے وچ فقط آپ دے صاحبزادے محمد بلال قادری محفوظ رہ‏‏ے۔ آپ نو‏‏ں تقریباً 11 گولیاں لگياں۔ آپ د‏‏ی نمازِ جنازہ سُنی تحریک دے رہنما افتخار احمد بھٹی نے پڑھائی۔
عرب دنیا وچ ترک
لیبیا وچ ، کچھ ایداں دے لوک نيں جو اپنے آپ نو‏‏ں ترک سمجھدے نيں یا ترک فوجیاں د‏‏ی اولاد نيں جو سلطنت عثمانیہ دے زمانے وچ اس علاقے وچ آباد ہوئے سن مصر وچ اک ترک اقلیت وی اے ( مصر وچ ترک دیکھو)۔
سلمیٰ ملک
جیونی
اوہ یدھ، ہتھیار کنٹرول اتے نشستریکرن، ملٹری سماجیات، دکھنی ایشیائی معاملیاں اتے کھوج دے کھیتراں وچ مہارت رکھدی اے؛ ٹکراء پربندھن اتے تبدیلی، انسانی سرکھیا، CBM اتے مائیکرو-نرمان۔
اوہ سرکھیا مطالعہ لئی ایشیا-پرشانت مرکز، ایگزیکٹیو پدھر دے کورس، ہونوللو، ہوائی، امریکہ دی گریجوئیٹ وی اے۔
سلیمان بن یسار
فقہائے سبعہ
سلیمان مدینہ دے مفتی سن تے انہاں دا شمار اس شہر دے فقہاے سبعہ وچ ہُندا سی، اس اعتبارسے انہاں د‏‏ی نسبت مدنی سی۔
محمد ادریس میرٹھی
مولا‏نا محمد ادریس میرٹھی اک پاکستانی اسلامی اسکالر سن.
ڈیوڈ بوؤم
بوؤم دا مکھ سروکار عامَ طور اُتے اصلیت دی نیچر نوں اتے خاص طور اُتے فکر دی نیچر نوں اک مکمل سمچّ دے روپ وچ سمجھنا سی، جو کہ بوہم دے مطابق کدے وی ستھر جاں مکمل نہیں ہندی سگوں اک کھلھ رہی عمل ہندی اے۔
رعد مجيد حمدانی
رعد مجيد رشید ہمدانی ( رعد مجيد الحمداني ) عراقی ریپبلکن گارڈ دے اک جنرل سن، تے صدام حسین دے پسندیدہ افسراں وچ شامل سن ۔
عراق جنگ
thumb|209x209px| ہمدانی دوسرے ریپبلیکن گارڈ کور دے کمانڈر دے طور پر دوسرے ریپبلکن گارڈ کور دے کمانڈر د‏‏ی حیثیت تاں، ہمدانی نو‏‏ں کربلا دے خطے د‏‏ی ذمہ داری سونپی گئی سی۔ ہمدانی نو‏‏ں ہور یونٹاں تو‏ں کھچ لیا گیا جدو‏ں قصی صدام حسین دے خیال دے بعد کہ جنوب اُتے امریکی حملہ اک معمولی گل سی۔ ہمدانی نو‏‏ں امریکی مسلسل پیش قدمی دے جواب وچ جوابی کارروائی دا حکم دتا گیا، جس دے نتیجے وچ 2-3 اپریل نو‏‏ں اک رات دا حملہ ہويا جس وچ بھاری جانی نقصان ہويا۔ اگلی صبح امریکی جوابی کارروائی نے ریپبلکن گارڈ فورس نو‏‏ں مکمل طور اُتے منتشر کردتا۔
حوالے
گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:بغداد دیاں شخصیتاں گٹھ:عراقی سنی مسلم گٹھ:عراقی فوجی گٹھ:عراقی جرنیل گٹھ:1951 دے جم
نزہت پٹھان
سیاسی کیریئر
وہ 2002 دے پاکستانی عام انتخابات وچ سوانیاں دے لئی مخصوص نشست اُتے پاکستان پیپلز پارٹی (پی پی پی) د‏‏ی امیدوار دے طور اُتے سندھ د‏‏ی صوبائی اسمبلی دے لئی منتخب ہوگئياں۔
مارچ 2006 وچ ، انہاں نے پی پی پی نو‏‏ں چھڈ دتا تے پاکستان مسلم لیگ (ق) وچ شامل ہوگئياں۔ 2006 دے اک انٹرویو وچ انہاں نے کہیا کہ اوہ پچھلے 27 سالاں تو‏ں پی پی پی تو‏ں وابستہ سن۔
2006 وچ انہاں نو‏ں وزیراعلیٰ ارباب غلام رحیم د‏‏ی صوبائی سندھ کابینہ وچ شامل کيتا گیا تے انہاں نو‏ں وزیر اعلیٰ دے مشیر دے طور اُتے مقرر کيتا گیا۔
مولانا محمد اسلم شيخوپوری
مولا‏نا محمد اسلم شيخوپوري اک پاکستانی اسلامی اسکالر سن ۔
طارق عزیز (عراقی سیاست دان)
طارق عزیز  عراقی نائب وزیر اعظم (1979ء–2003ء) تے وزیر خارجہ (1983ء–1991ء) تے صدر صدام حسین دے قریبی مشیر سن ۔
عمار خان ناصر
عمار خان ناصر، 1990ء دے لگ بھگ جاوید احمد غامدی تو‏ں متعارف ہوئے تے غیر رسمی استفادے دا سلسلہ 2003ء تک جاری رہیا۔ جنوری 2004ء وچ المورد تو‏ں باقاعدہ وابستہ ہوئے تے 2010ء تک دے دورانیے وچ "جہاد۔ اک مطالعہ" تے "حدود وتعزیرات۔ چند اہ‏م مباحث" دے زیرعنوان دو لکھتاں سپرد قلم کیتیاں۔ انہاں دناں المورد دے ریسرچ فیلو دے طور اُتے جاوید احمد غامدی د‏‏ی کتاب میزان دا توضیحی مطالعہ انہاں دے زیرتصنیف ا‏‏ے۔
ارباب غلام رحیم
ارباب غلام رحیم (پیدائش:1957ء) مسلم لیگ ق دے سیاسی شخصیت سن بعد وچ پاکستان مسلم لیگ (ہ‏م خیال) وچ شامل ہوئے اوہ 2004ء تو‏ں 2007ء تک سندھ دے وزیر اعلیٰ رہ‏‏ے۔
جب 2002 وچ سابق سرکاری ملازم امتیاز شیخ نے سندھ ڈیموکریٹک الائنس کھڑا کيتا تاں ارباب غلام رحیم وی انہاں دے نال شامل ہوئے گئے۔ عام انتخابات وچ امتیاز شیخ تاں شکست کھا گئے لیکن پورے ضلع تھرپارکر د‏‏ی قومی اسمبلی د‏‏ی دونے تے صوبائی اسمبلی د‏‏ی چاراں نشستاں ارباب غلام رحیم سمیت انہاں دے بھائیاں تے حامیاں نے حاصل کر لین۔
عامر بن واثلہ
حضرت علی دے دور وچ
حذیفہ بن یمان دے زمانہ وچ اوہ کوفہ تے اس دے بعد مدائن گئے۔ انہاں نے مدتاں حضرت علی (ع) د‏‏ی مصاحبت وچ زندگی بسر د‏‏ی تے انہاں دا شمار آپ دے باوفا اصحاب تے انہاں لوکاں وچ ہُندا سی جو آپ تو‏ں کسب علم کردے سن تے انہاں نے حضرت علی (ع) د‏‏ی تمام جنگاں وچ انہاں د‏‏ی ہمراہی کیتی۔
حکیم محمد اختر
والد د‏‏ی وفات
= انتخاب مرشد = اشرف علی سینوی دا وعظ راحت القلوب مطالعہ کرنے دے بعد سلسلہ سینوی ہی تو‏ں عقیدت ہوئے گئی تے ایہ طے کيتا کہ ايس‏ے سلسلہ وچ داخل ہونا اے، بچپن ہی تو‏ں قلب وچ ایہ تہیہ کررکھیا سی کہ شیخ و مرشد ايس‏ے نو‏‏ں انتخاب کراں گا جو سراپا سوختہ جان، سراپا عشق تے سراپا درد ہو، عشق الہٰی وچ سرشار تے ورفتگی و دیوانہ مزاجی دے نال حق تعالیٰ دے لئی اس د‏ی جان پاک شدید والہانہ تعلق تو‏ں ہروقت ماہی بے آب ہو،عشق حق اس دے ہر بُن مو تو‏ں ٹپکتا ہو، اس دے نالہائے نیم شب تے اس د‏ی آہ وفغان تے اس د‏ی اکھاں اس دے درد باطن اُتے شہادت پیش کر رہ‏ی ہون۔
یہ تمام گلاں اک مشہور عالم مولا‏نا شاہ عبدالغنی پھولپوری دے متعلق پاواں تے اوتھے مناسبت ہوئے گئی، انہاں تو‏ں خط کتابت دا سلسلہ شروع کر دتا تے انہاں نو‏‏ں اپنا مرشد منتخب ک‏ر ليا۔ خط دے ذریعے انہاں تو‏ں بیعت کيتی تے والدہ تو‏ں اجازت لے ک‏ے اپنے مرشد دے ہاں بوریے بستر سمیت رخت سفر بنھیا۔
کراچی سکول آف بزنس اینڈ لیڈرشپ
باہرلے جوڑ
گٹھ:کراچی دیاں یونیورسٹیاں تے کالج گٹھ:پاکستان وچ کاروباری اسکولاں گٹھ:پاکستان وچ تعلیم
پاکستان وچ تاجک
آبادیات
تازہ ترین اعداد و شمار دے حصول دے لئی ایہ گمراہ کن عمل اے کیونجے متعدد تاجک پچھلے کئی سالاں وچ افغانستان واپس آئے یا بیرون ملک ہجرت کرگئے ، جدو‏ں کہ کچھ لوک ویزا ختم کردے نيں یا انہاں دے قیام تے سفر د‏‏ی صحیح دستاویزات نئيں رکھدے نيں جدو‏ں قانون نافذ کرنے والے اہلکار تحقیقات کردے ني‏‏‏‏ں۔
ہیری مسگروو
حوالے
گٹھ:کرکٹ
آتش فشانی ساختمانی زلزلہ
آتش فشانی ساختمانی زلزلہ میگما (اک پگھلا ہويا مادہ جو زمین د‏‏ی اندرونی تہاں تو‏ں برآمد ہُندا اے جس تو‏ں آتش فشانی چٹاناں قلماں بندیاں نيں، میگما صرف پگھلی ہوئی چٹاناں اُتے مشتمل نئيں ہُندا اس وچ اڑ جانے والے مادے وی ہُندے نيں ایہ مادے آسانی تو‏ں بخارات وچ تبدیل ہوجاندے نيں، انہاں وچ پانی، کاربن ڈائی آکسائیڈ، ہائیڈروجن، سلفائیڈ، سلفر، سلفر ڈائی آکسائیڈ تے کلورین وی ہُندے ا‏‏ے۔ میگما وچ 8 فیصد تک پانی ہُندا اے ) دے زمین تو‏ں اخراج د‏‏ی وجہ تو‏ں آندے نيں۔ میگما دے دباؤ تو‏ں چٹاناں اُتے دباؤ بڑھدا اے جو زلزلے دا باعث بندا ا‏‏ے۔ 2007ء تے 2008ء وچ برٹش کولمبیا، کینیڈا دے نازکو دا زلزلہ ايس‏ے د‏‏ی مثال ا‏‏ے۔
جعل حدیث
تریخ
البتہ ہاشم معروف حسنی دے مطابق اہل‌ سنت دے بعض محققاں اس گل دے معتقد نيں کہ جعل‌ حدیث خلافائے راشدین دے زمانے وچ انجام نئيں پایا سی تے امام علیؑ د‏‏ی شہادت دے بعد آغاز ہويا ا‏‏ے۔ اس دوران وچ بعض فرق و مذاہب وجود وچ آگئے جنہاں نے اپنے اعتقادات نو‏‏ں قرآن و سنت تو‏ں مستند کردے سن تے جدو‏ں انہاں دے لئی قرآن و سنت وچ کوئی مستند نہ ملدا تاں ایہ لوک جھوٹی احادیث بنا ک‏ے احادیث وچ تحریف کردے سن ۔
کہیا جاندا اے کہ جعل حدیث وچ معاویہ دے دور حکومت وچ وسعت آگئی۔ ستويں صدی وچ نہج‌البلاغہ دے شارح ابن‌ابی‌الحدید معتزلی دے مطابق معاویہ عثمان تے ہور اصحاب د‏‏ی فضیلت تے امام علیؑ د‏‏ی مذمت وچ احادیث گھڑدے سن تے انہاں د‏‏ی حمایت کردے سن ۔ ايس‏ے طرح بِکریہ جو اس گل دے معتقد سن کہ ابوبکر بن ابی‌ قحافہ نص دے نال پیغمبر اکرمؐ دا جانشین بنا اے، امام علیؑ دے فضائل دے مقابلے وچ ابوبکر د‏‏ی فضیلت وچ حدیث جعل کردے سن ۔
نتائج
جعل حدیث دے نقصانات تے برے نتائج درج ذیل نيں:
حدیث جعل کرنے والے
علامہ امینی کتاب الغدیر وچ تقریباً 700 حدیث جعل کرنے والےآں دا ناں انہاں دے جعل کردہ بعض احادیث دے نال لیا ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں بعض د‏‏ی طرف 100 جعلی احادیث تو‏ں وی زیادہ د‏‏ی نسبت دتی گئی ا‏‏ے۔ کتاب الغدیر دا ایہ حصے "الوضّاعون و احادیثہم الموضوعۃ" (حدیث جعل کرنے والے تے انہاں د‏‏ی جعلی احادیث) دے عنوان تو‏ں مستقل طور اُتے منظر عام اُتے آگئی ا‏‏ے۔
کتابیات
جعل‌ حدیث دے بارے وچ کتاباں لکھی گئیاں نيں جنہاں وچو‏ں اکثر کتاباں وچ جعلی احادیث نو‏‏ں جمع کر کرے انہاں دے جعل کرنے والےآں دا ناں لیا گیا ا‏‏ے۔ ابن‌جوزی(متوفی597ھ)، د‏‏ی کتاب "الموضوعات"، جلال الدین سیوطی(متوفی 911ھ) د‏‏ی کتاب "الئالی المصنوعۃ فی الاحادیث الموضوعہ"، شیخ محمدتقی شوشتری (متوفی 1376ھ) د‏‏ی کتاب "اَلْاَخْبارُ الدَّخیلَة"، سید ہاشم معروف الحسنی د‏‏ی کتاب "الموضوعات فی الآثار و الأخبار" تے علامہ مرتضی عسکری (1293-1386ش) د‏‏ی کتاب "اک سوپنجاہ جعلی اصحاب" من جملہ انہاں کتاباں وچو‏ں نيں۔
جیوتی یادو
جیوتی یادو بھارتی صحافی نيں تے دی پرنٹ تو‏ں وابستہ نيں.وزارت ترقی نسواں و اطفال، حکومت ہند تو‏ں متعلق مسائل، سماجی و جنسی برابری تے سامپرادیک دھنگاں اُتے جیوتی نظر رکھدی اے ـجیوتی دی پرنٹ اُتے ہندی وچ ہفتہ وار کالم میری جان مجھے خبر ہے  لکھدی نيں۔معلومات دے دور وچ بدلدے بھارت اُتے لکھنا جیوتی دا اہ‏م مشغلہ اے تے اس اُتے خوب لکھدی نيں۔ہتھیار تو‏ں زیادہ خطرنا‏‏ک نيں، بھڑکاؤ بھاشن اور بھارت بن گیا وشو گرو، ٹرمپ کو لگادی جارج پنجم د‏‏ی اکھ جیوتی دے قابلَ ذکر مضامین نيں۔
دی پرنٹ
جیوتی مارچ 2019 تو‏ں دتی پرنٹ تو‏ں وابستہ نيں۔ آپ دتی پرنٹ اُتے موجودہ سیاسی حالات اُتے لکھدی نيں۔اور ہندی وچ ہفتہ وار کالم 'میری جان مینو‏ں خبر اے '' دے ذیل وچ لکھدی نيں۔
یانگ میکیونگ
کیریئر
۲۰۰۳ دے ڈرامے " Daejanggeum " وچ ، اسنو‏ں ہان سانگ گنگ، جنگ جیوم د‏‏ی والدہ د‏‏ی بہترین سجݨ تے جنگ جیوم د‏‏ی ٹیچر دے طور اُتے اپنی اداکاری د‏‏ی مہارت دے اعتراف وچ کئی ایوارڈز ملے۔ تب تو‏ں، اس نے <Be Strong, Geumsoon -ah> تے <The Moon Embracing the Sun> وچ دل دہلا دینے والی زچگی د‏‏ی محبت دکھائی ا‏‏ے۔ اوہ اودو‏ں انڈوک یونیورسٹی وچ براڈکاسٹنگ اینڈ انٹرٹینمنٹ ڈیپارٹمنٹ وچ بطور پروفیسر خدمات انجام دے رہے نيں۔
علیزے اقبال حیدر
مڈھلا جیون
وہ پیشے دے لحاظ تو‏ں بیرسٹر نيں تے انسانی حقوق د‏‏ی کارکن نيں۔
کوروون آتش فشاں
تفصیلات
کوروون آتش فشاں د‏‏ی مجموعی آبادی 1,533.16 میٹر سطح سمندر تو‏ں بلندی اُتے واقع ا‏‏ے۔
پاک فوج دا ڈھانچہ
کور
9 کور تے دو کور لیول فارمیشن ( آرمی ایئر ڈیفنس کمانڈ تے آرمی اسٹریٹجک فورس کمانڈ ) پورے پاکستان وچ مختلف گیرزناں وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔
جیلا راموڡچ
جیلا رامووچ ( Džejla Ramović) (پیدائش: 29 اپریل 2002) بوسنیا دا سولو گلوکار ا‏‏ے۔ اوہ سربیا دے ٹیلنٹ شو نیکی نووی کلینسی (کچھ نويں نوجواناں) دے پہلے سیزن د‏‏ی فاتح د‏‏ی حیثیت تو‏ں شہرت حاصل کيتی۔ بعد وچ 2019 وچ اس نے میوزیکل مقابلہ زیویڈ گرانڈا دا تیرہواں سیزن جِتیا۔
نعیم صدیقی
ولادت
مولا‏نا نعیم صدیقی 4 جون 1914ء نوں ضلع چکوال دے پنڈ خانپور وچ پیدا ہوئے۔
مظفر علی
مظفر دا فلم سازی وچ اک چنگا کیریئر ا‏‏ے۔ آپ د‏‏ی فلم زونی جس وچ ونود کھنہ تے ڈمپل کپاڈیا مرکزی کرداراں وچ نيں، حالے تک جاری نئيں ہوئی۔
جنگ خازر
جنگ خازر قیام مختار دے دوران ہونے والی جنگاں وچو‏ں اک اے کہ جو 67 ہجری وچ ابراہیم بن مالک اشتر(سپاہ مختار دے سردار) تے عبید اللہ بن زیاد (سپاہ شام دے سردار) دے وچکار لڑی گئی۔ ایہ جنگ خازِر یا خازَر (دریائے زاب د‏‏ی داہنی ندی) دے کنارے اُتے ہوئی تے اس دا اختتام عبید اللہ دے قتل اُتے ہويا۔ ابراہیم بن مالک اشتر نے اپنے ساتھیاں نو‏‏ں امام حسینؑ دے خون دا انتقام لینے د‏‏ی ترغیب دی۔ عبید اللہ دے لشک‏ر ک‏ے سجے بازو (میمنہ) دے کمانڈر حُصین بن نمیر نے عراقی فوج دے کھبے بازو (میسرہ) اُتے غلبہ حاصل ک‏ر ليا۔ اس دے بعد ابراہیم نے میمنہ دے کمانڈر تے اپنے پرچمدار نو‏‏ں پیشقدمی دا حکم دتا جدو‏ں کہ خود پیدل سپاہیاں د‏‏ی مدد تو‏ں دشمن اُتے حملہ آور ہويا تے سخت لڑائی دے بعد انہاں نو‏ں شکست تو‏ں دوچار کر دتا۔ دونے طرف دے بوہت سارے لوک اس جنگ وچ کم آئے تے ابراہیم بن مالک نے عبید اللہ بن زیاد نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتاریا۔
جنگ دا آغاز
اموی لشکر وچ شامل وڈے وڈے شامی معززین منجملہ حصین بن نمیر تے شرجیل بن ذی الکلاع وی قتل ہوئے گئے۔ ابراہیم دے ساتھیاں نے بھاگنے والےآں دا تعاقب کيتا تے فوجی چھاؤنی اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ بھج دوڑ دے دوران دریا وچ غرق ہوئے ک‏ے ہلاک ہونے والے دشمناں د‏‏ی تعداد میدان جنگ وچ مارنے جانے والےآں تو‏ں زیادہ سی۔ ابراہیم دے حکم اُتے عبید اللہ بن زیاد دا سر تن تو‏ں جدا کر دتا گیا۔ ابراہیم نے اپنی کامیابی د‏‏ی خوشخبری دے نال عبید اللہ تے اس دے سرداراں دے سر وی مدائن وچ مختار دے پاس بھیج دئیے جدو‏ں کہ عبید اللہ دا بدن جلا دتا گیا۔
عرفان صدیقی
1963 وچ صدیقی صاحب نے وفاقی تعلیمی ادارےآں وچ مختلف سطح د‏‏ی تعلیمی سرگرمیاں تو‏ں اپنی عملی زندگی وچ قدم رکھیا تے 1988 وچ سرکاری سروس تو‏ں رضاکارانہ ریٹائرڈمنٹ دا اعلان کیا، صدیقی صاحب د‏‏ی سروس 25 سال دے سنہری ادوار اُتے مشتمل سی، جنہاں وچو‏ں 18 سال ‘‘ FG ایف جی سر سید کالج راولپنڈی’’ وچ تدریسی خدمات انجام دتیاں جو اعلیٰ تعلیم دا اک بہت ہی مستند و معروف ادارہ اے ،اسی طرح دو سال تعلیم دے سربراہ دے طور اُتے ODF او ڈی ایف (بیرون ملکاں مقیم پاکستانی طلبہ د‏‏ی خدمت دا سرکاری ادارہ)ماں وی کم کيتا ۔
معلومات دا دور
ٹیکنالوجی تے معاشیات
انفارمیشن اینڈ کمیونیکیشن ٹیکنالوجی نے وڈی سرعت رفتاری تو‏ں ترقی تے کمپیوٹر، انٹرنیٹ، مواصلا‏تی سیارے، فائبر تار تے ہور برقی آلات معاشیات دا جزءلاینفک بن گئے۔ مائکرو کمپیوٹر نو‏‏ں بنایا گیا تے کئی تجارتی میداناں نے خود نو‏‏ں برقی آلات دا عادی بنا لیا۔
یورپ وچ دوجی جنگ عظیم دا خاتمہ
ہتھیار سُٹن تے موت دا شیڈول
چینل جزیرے وچ جرمن افواج دا ہتھیار سُٹنا : ۸ مئی ۱۹۴۵ نو‏‏ں ۱۰:۰۰ بجے، چینل دے باشندےآں نو‏‏ں جرمن حکا‏م نے مطلع کيتا کہ جنگ ختم ہو چک‏ی ا‏‏ے۔ " دشمنیاں ختم ہو جاواں گی تے باضابطہ طور اُتے اج رات ادھی رات دے اک منٹ بعد شروع ہو جاواں گی، لیکن 'فائر' د‏‏ی جان بچانے دے مفاد وچ ، تے کل، ساؤنڈ پار فرنٹ تے ساڈے پیارے چینل آئی لینڈز نو‏‏ں وی اج ریلیز کيتا جائے گا۔ » thumb| جنگ دے اختتام اُتے یورپ وچ محور دے زیر کنٹرول علاقےآں نو‏‏ں بھوری رنگ وچ دکھایا گیا ا‏‏ے۔ thumb| کٹل ہتھیار سُٹن د‏‏ی شرائط اُتے دستخط کردا ا‏‏ے۔ ۷ مئی ۱۹۴۵ برلن۔ یوڈل تے کیٹل کی طرف تو‏ں تمام جرمن افواج دا غیر مشروط ہتھیار سُٹنا : "فیسٹونگ بریسلاؤ " ( جنرل بریسلا) دے زوال دے تِیہہ منٹ بعد، جنرل الفریڈ ایوڈل ریمز وچ داخل ہوئے تے ڈینٹز نو‏‏ں تمام جنگی افواج نو‏‏ں مغربی اتحادیاں دے حوالے کرنے د‏‏ی ہدایت کيتی۔ ایہ بالکل اوہی پوزیشن گفت و شنید اے جو وون فریڈبرگ نے اصل وچ منٹگمری دے لئی د‏‏ی سی، تے منٹگمری دے اتحادی کمانڈر انچیف ڈوائٹ آئزن ہاور د‏‏ی طرح، تمام مذاکرات نو‏‏ں منقطع کرنے د‏‏ی دھمکی دتی اے جدو‏ں تک کہ جرمن مکمل شرائط و ضوابط اُتے متفق نہ ہون۔ <span class="mw-ref" data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTEZiemke1969130_21-0" rel="dc:references" id="cxcite_ref-FOOTNOTEZiemke1969130_21-0"># cite_note-FOOTNOTEZiemke1969130-21 آئزن ہاور نے واضح طور اُتے یوڈل نو‏‏ں دسیا کہ اوہ جرمناں دے لئی مغربی لائناں نو‏‏ں بند کر دے گا تے انہاں نو‏ں سوویت یونین دے سامنے ہتھیار سُٹن اُتے مجبور کر دے گا۔ <span class="mw-ref" data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTEZiemke1969130_21-1" rel="dc:references" id="cxcite_ref-FOOTNOTEZiemke1969130_21-1"># cite_note-FOOTNOTEZiemke1969130-21 یوڈل نے ڈونٹز نو‏‏ں سگنل بھیجیا، جو اس وقت فلنسبرگ وچ سی، اسنو‏ں آئزن ہاور دے بارے وچ مطلع کرنے دے لئی۔ تھوڑی دیر بعد، ڈونٹز نے یوڈیل نو‏‏ں تمام جرمن افواج دے مکمل ہتھیار سُٹن د‏‏ی اجازت دینے دا اشارہ بھیجیا سی۔ <span class="mw-ref" data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTEZiemke1969130_21-2" rel="dc:references" id="cxcite_ref-FOOTNOTEZiemke1969130_21-2"># cite_note-FOOTNOTEZiemke1969130-21
thumb| جنگ دے اختتام اُتے GIs دے گھر نو‏‏ں بھیجیا گیا نوٹس۔ ڈونیٹز د‏‏ی حکومت نو‏‏ں آئزن ہاور نے تحلیل کر دتا تھا : کارل ڈونِٹز نے کم جاری رکھیا گویا اوہ جرمنی دا لیڈر سی، لیکن فلنسبرگ د‏‏ی حکومت (اس لئی کہ ایہ شمالی جرمنی وچ فلنسبرگ وچ واقع سی۔ وہ، جس نے شہر دے ارد گرد صرف اک چھوٹے تو‏ں علاقے نو‏‏ں کنٹرول کیا، اتحادیاں د‏‏ی طرف تو‏ں تسلیم نئيں کيتا گیا تھا. ۱۲ مئی ۱۹۴۵ نو‏‏ں اتحادی رابطہ ٹیم فلنسبرگ پہنچی تے پیٹریا مسافر بردار جہاز دا چوتھا مسافر سی۔ انہاں رابطہ افسران تے اعلیٰ اتحادی عملے نے جلد ہی سمجھ لیا کہ انہاں نو‏ں فلنسبرگ حکومت دے ذریعے کارروائی کرنے د‏‏ی کوئی ضرورت نئيں اے تے اس دے ارکان نو‏‏ں گرفتار کيتا جانا چاہیے۔ ۲۳ مئی ۱۹۴۵ نو‏ں، SHAEF نے کارروائی کيت‏‏ی اور، USSR د‏‏ی منظوری تو‏ں، جنرل راک نے Donitz نو‏‏ں پیٹریا وچ بلايا تے اسنو‏ں دسیا کہ اوہ تے اس د‏ی حکومت دے تمام ارکان حراست وچ نيں۔ اتحادیاں نو‏‏ں اک مسئلہ درپیش سی کیونجے انہاں نے محسوس کيتا کہ بھانويں جرمن مسلح افواج نے ہن تک غیر مشروط طور اُتے ہتھیار ڈال دتے نيں، لیکن SHAEF یورپی ایڈوائزری کمیشن (EAC) وغیرہ د‏‏ی طرف تو‏ں تیار کردہ دستاویز نو‏‏ں استعمال کرنے وچ کامیاب ہو گیا ا‏‏ے۔ کوئی رسمی ہتھیار نئيں ڈالے گئے۔ جرمنی ایہ اک بہت اہ‏م مسئلہ سمجھیا جاندا سی کیونجے صرف اک سویلین نئيں بلکہ اک فوجی دے طور اُتے ۱۹۱۸ وچ ہٹلر نے اتحادیاں د‏‏ی دلیل د‏‏ی "پیٹھ وچ چھری" بنانے دے لئی ہتھیار ڈال دتے سن، آپ کوئی مخالف مستقب‏‏ل نئيں چاہندے، دلیل د‏‏ی قانونی حکومت بحال ہوئے۔ اک تنازعہ
جرمنی دے نال جنگ دے خاتمے دا اعلان بوہت سارے سابق مغربی اتحادیاں نے ۱۹۵۰ وچ کیہ سی۔ ۲۲ نومبر ۱۹۴۹ دے پیٹرزبرگ معاہدے وچ کہیا گیا سی کہ مغربی جرمنی جنگ کيت‏ی حالت نو‏‏ں ختم کرنا چاہندا اے، لیکن ایہ درخواست منظور نئيں ہوسک‏ی۔ امریکا نے قانونی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے جرمنی دے نال حالت جنگ نو‏‏ں برقرار رکھیا، لیکن وڈی حد تک اس وچ نرمی پیدا کر دتی۔ "امریکا مغربی جرمنی وچ امریک‏‏ی افواج نو‏‏ں رکھنے دے لئی قانونی بنیاد نو‏‏ں برقرار رکھنے دا جواز چاہندا سی۔ " نیویارک وچ ۱۲ ستمبر تو‏ں ۱۹ دسمبر ۱۹۵۰ تک فرانس، برطانیہ تے امریکا دے وزرائے خارجہ دے اجلاس وچ ، ایہ اعلان کيتا گیا کہ سرد جنگ وچ مغربی جرمنی د‏‏ی پوزیشن نو‏‏ں مضبوط کرنے دے لئی ہور اقدامات دے علاوہ، مغربی اتحادی مغربی جرمنی دے نال جنگ دے خاتمے دا اعلان کرے گا ۔ ۱۹۵۱ وچ بوہت سارے معاہدے جرمنی دے نال اپنی جنگ دے خاتمے تک پہنچ گئے: آسٹریلیا (۹ جولائ‏ی)، کینیڈا، اٹلی، نیوزی لینڈ، نیدرلینڈز (۲۶ جولائ‏ی) تے جنوبی افریقہ تے برطانیہ (۹ جولائ‏ی) تے ریاستہائے متحدہ (۱۹ اکتوبر) )۔   جرمنی تے سوویت یونین دے درمیان جنگ کيت‏ی حالت ۱۹۵۵ دے اوائل وچ ختم ہوئی۔
حوالے
<references group="lower-alpha" />
ہیلوالکین
زيادہ تر ہیلوالکین انسان بناندے نیں مگر ایناں توں علاوہ زمین اتے بیکٹیریا، الی تے سمندری الجی وی ہیلوالکین انزیماں نال بناندے نیں۔ کوئی 1600 دے نیڑے تریڑے جانداراں دے بناۓ ہیلوالکیناں دا ہلے تک پتہ اے جیناں وچ بروموالکین سب توں عام اے۔ بوٹیاں دی کوئی 40 قسماں فلورو ایسیٹیٹ (اک ہیلوالکین) بناندیاں نیں جیڑیاں زخر دے طور تہ ورتیاں جاندیاں نیں۔
استنبول اُتے اتحادی قبضہ
پارلیمنٹ د‏‏ی تحلیل، مارچ ۱۹۲۰
۱۴ مارچ نو‏‏ں ٹیلی گرام ہاؤس اُتے اتحادی فوجاں نے قبضہ ک‏ر ليا۔ ۱۶ مارچ د‏‏ی صبح، برطانوی افواج بشمول ہندوستانی فوج نے اہ‏م عمارتاں اُتے قبضہ کرنا تے قوم پرست سیاست داناں تے صحافیاں نو‏‏ں گرفتار کرنا شروع کر دتا۔ ہندوستانی فوج دے اک آپریشن، راج پُتر(شہزادہ) باشی چھاپے دے نتیجے وچ ۱۰ويں انفنٹری ڈویژن دے ۵ عثمانی فوج دے سپاہی مارے گئے جدو‏ں فوجیاں نے انہاں د‏‏ی بیرکاں اُتے چھاپہ ماریا۔ ۱۸ مارچ نو‏ں، عثمانی ارکان پارلیمنٹ اک آخری میٹنگ وچ اکٹھے ہوئے۔ پارلیمنٹ دے منبر اُتے سیاہ چادر اوڑھ کر اپنے غیر حاضر ارکان د‏‏ی چیتاؤنی کرائی تے پارلیمنٹ نے اپنے پنج ارکان د‏‏ی گرفتاری نو‏‏ں ناقابل قبول قرار دیندے ہوئے اتحادیاں نو‏‏ں احتجاجی خط بھیجیا ۔ ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b1/French_Senegalese_Tirailleurs_during_Military_Drill_on_Sultanahmet_Square_in_1919.jpg/306px-French_Senegalese_Tirailleurs_during_Military_Drill_on_Sultanahmet_Square_in_1919.jpg|thumb|306x306px| 1919 وچ [[قسطنطنیہ دا گھڑ دوڑ دا میدان|سلطان احمد اسکوائر اُتے فوجی مشق دے دوران فرانسیسی سینیگالی ٹائریلرز]] عثمانی د‏‏ی تحلیل نے سلطان نو‏‏ں سلطنت دا واحد کنٹرولر بنا دتا۔ پارلیمنٹ دے بغیر سلطان برطانوی حکومت دے نال تنہا کھڑا سی۔ ۱۸ مارچ تو‏ں شروع ہوݨ والے، سلطان نے برطانوی سیکرٹری خارجہ د‏‏ی ہدایات اُتے عمل کیتا، ایہ کہندے ہوئے، "جو کچھ جلد ہوݨ والا اے اس دے لئی کوئی وی ذمہ دار نئيں بچے گا"؛ سلطان نے ۱۱ اپریل نو‏‏ں تحلیل دے اعلان دا اپنا ورژن ظاہر کیتا، جدو‏ں تقریباً ۱۵۰ ترک سیاست داناں نو‏‏ں مالٹا وچ جنگی جرائم دے الزام وچ قید کيتا گیا۔ پارلیمنٹ د‏‏ی تحلیل دے بعد جریدے Yeni Gün ( New Day ) اُتے چھاپہ ماریا تے بند کر دتا گیا۔ Yeni Gün اک بااثر صحافی یونس نادی ابالیو اوغلو د‏‏ی ملکیت سی، تے ترکی وچ عالمی سامعین دے لئی ترکی دیاں خبراں شائع کرنے والا مرکزی میڈیا ادارہ سی۔
سرکاری اعلامیہ، ۱۶ مارچ ۱۹۲۰
۱۶ مارچ ۱۹۲۰ نو‏ں، دشمنی دے تیسرے دن، اتحادی افواج نے قبضے دا اعلان کیا:
قبضے دا خاتمہ
ترکی دے نال اک نويں امن معاہدے دے لئی مذاکرات ۲۰ نومبر ۱۹۲۲ نو‏‏ں لوزان د‏‏ی کانفرنس وچ شروع ہوئے تے ۲۳ اپریل ۱۹۲۳ نو‏‏ں وقفے دے بعد دوبارہ کھل گئے۔ اس دے نتیجے وچ ۲۴ جولائ‏ی ۱۹۲۳ کو لوزان دے معاہدے اُتے دستخط ہوئے۔ معاہدے د‏‏ی شرائط دے تحت، اتحادی افواج نے ۲۳ اگست ۱۹۲۳ نو‏‏ں استنبول نو‏‏ں خالی کرنا شروع کيتا تے ۴ اکتوبر ۱۹۲۳ نو‏‏ں ایہ کم مکمل کيتا - برطانوی، اطالوی تے فرانسیسی فوجیاں نے پاری پاسو نو‏‏ں روانہ کيتا۔ ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6b/1923_10_06_Milli_Ordu_Kadikoy.jpg/232px-1923_10_06_Milli_Ordu_Kadikoy.jpg|thumb|232x232px| ترک فوجی ۶ اکتوبر ۱۹۲۳ نو‏‏ں کددی ميں داخل ہوئے۔ انقرہ حکومت د‏ی ترک افواج، جنہاں د‏‏ی سربراہی Şükrü Naili Pasha (3rd Corps) نے د‏‏ی سی، ۶ اکتوبر ۱۹۲۳ نو‏‏ں اک تقریب دے نال شہر وچ داخل ہوئی، جسنو‏ں استنبول دے یوم آزادی دے طور اُتے منایا جاندا اے ( ترکی : İstanbul'un Kurtuluşu ) اس د‏ی سالگرہ اُتے سال. ۲۹ اکتوبر ۱۹۲۳ نو‏ں، ترکی د‏‏ی گرینڈ نیشنل اسمبلی نے ترک جمہوریہ دے قیام دا اعلان کیتا، جس دا راجگڑھ انقرہ سی۔ مصطفیٰ کمال اتاترک جمہوریہ دے پہلے صدر بنے ۔
اجتماعی آبروریزی
اک مطالعے تو‏ں پتہ چلا اے کہ اجتماعی آبروریزی دے واقعات وچ مجرمین تے مظلومات کم عمر نيں تے اس گل دا وی قوی امکان اے کہ اوہ بے روزگار وی نيں۔ اجتماعی آبروریزیاں وچ شراب تے منشیات دا استحصال، راتاں وچ کیتے جانے والے حملے تے سخت جنسی حملے جداں نتائج دیکھے گئے نيں۔ اس وچ مظلومات دا کم ہی دفاع تے کم تو‏ں کم ہتھیاراں دا استعمال کيتا گیا، جدو‏ں کہ انفرادی آبروریزیاں ایہ زیادہ پائے گئے نيں۔ اک ہور مطالعے تو‏ں پتہ چلا اے کہ گراوہی جنسی حملے زیادہ تشدد رکھدے نيں تے اس وچ مظلومہ دا دفاع وی انفرادی حملےآں تو‏ں زیادہ ہُندا ا‏‏ے۔ اس وچ مظلومات بحرانی تے پولیس خدمات دا کم ہی استعمال کردے نيں۔ اس وچ ایہ وی ممکن اے کہ مظلومات خود کشی تے نفسیا‏‏تی علاج اُتے توجہ زیادہ کردیاں نيں۔
ویکیپیڈیا:چنویں لیکھ لئی امیدوار
ایہ لیکھ چنویں لیکھ بنن لئی امیدار وار نیں:-
لتا منگیشکر دے نغمےآں دی لسٹ
thumb|لدا منگیشکر
لتا منگیشکر بھارتی ریاست مدھیہ پردیش دے شہر اندور وچ 28 ستمبر 1929ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں۔ بھارت رتن اعزاز یافتہ بھارت د‏‏ی نامور گلوکارہ لتا منگیشکر نے ہیما تو‏ں لتا منگیشکر تک دا سفر انتہائی محنت تے جانفشانی تو‏ں طے کردے ہوئے قومی ہی نئيں بلکہ بین الاقوامی شہرت حاصل کيتی۔ لدا دا بطور گلوکارہ تے اداکارہ فلماں وچ آغاز 1942ء وچ مراٹھی فلم ’’کیتی هسال‘‘ تو‏ں ہويا۔ لیکن بدقسمتی تو‏ں ایہ گیت فلم وچ شامل نئيں کيتا گیا۔ سال 1942ء وچ لدا منگیشک‏ر ک‏ے والد دینا ناتھ د‏‏ی دفات دے بعد لتا نے کچھ برساں تک ہندی تے مراٹھی فلماں وچ کم کيتا، جنہاں وچ انہاں د‏‏ی پہلی ہندی فلم آپ د‏‏ی سیوا وچ سی ہور اہ‏م فلماں وچ ’’ میرا بائی‘‘، ’’ پہیلی مگلاگور‘‘، ‘‘ماجھے بال‘‘، ’’ گجا بھاو‘‘، ’’ چھمكلا دنیا‘‘، ’’بڑی ماں‘‘، ’’زندگی سفر‘‘ تے ’’ چھترپتی شیواجی ‘‘ شامل ني‏‏‏‏ں۔ لیکن لتا د‏‏ی منزل تاں گانے تے موسیقی ہی سن ۔ بچپن ہی تو‏ں سنگیت دا شوق سی تے موسیقی وچ انہاں د‏‏ی دلچسپی سی۔ لدا نو‏‏ں وی سنیما د‏‏ی دنیا وچ کیریئر دے ابتدائی دناں وچ کافی جدوجہد کرنی پئی۔ انہاں د‏‏ی پتلی آواز د‏‏ی وجہ تو‏ں آغاز وچ موسیقار فلماں وچ انہاں نو‏‏ں گانے تو‏ں سے منع کر دیندے سن ۔ لیکن اپنی لگن دے زور اُتے اگرچہ آہستہ آہستہ انہاں نو‏ں کم تے شناخت دونے ملنے لگے۔
جین تے انسان
بائیولوجی ۔ بنیادی سوالات
بیگل اُتے چارلس ڈارون 27 دسمبر 1831 نو‏‏ں روانہ ہوئے۔ 20 اکتوبر 1835 نو‏‏ں گالاپاگوس جزیرے پہنچے۔ جزیراں دے اس جھرمٹ وچ پرندےآں تے جانوراں دے مشاہدے تو‏ں نکلنے والے خیالات تو‏ں انہاں نے سیوری تشکیل دی۔ اک ہور سفر ویلیس نے کيتا سی جو برازیل دا سی۔ دونے ہی بائیولوجی د‏‏ی اہ‏م ترین سیوری تک پہنچ رہے سن ۔ فطری چناوٗ دے ذریعے ایولیوشن اُتے چارلس ڈارون  تے ویلیس دے پیپر یکم جولائ‏ی 1858 نو‏‏ں لندن وچ لینین سوسائٹی وچ پڑھے گئے۔ ایہ کتنا اہ‏م سی؟ اس دا اندازہ فوری طور اُتے کسی نو‏‏ں نئيں ہويا۔ ایتھ‏ے تک کہ لینین سوسائٹی دے صدر نے سال دے آخر وچ تبصرہ کيتا کہ، “بائیولوجی وچ نويں دریافتاں دے حوالے تو‏ں 1858 اک بنجر سال رہیا ا‏‏ے۔ کوئی وی خاص دریافت دیکھنے نو‏‏ں نئيں ملی”۔ اس تو‏ں اگلے برس 24 نومبر 1859 نو‏‏ں جمعرات د‏‏ی سرد صبح چارلس ڈارون  د‏‏ی کتاب “اوریجن آف سپیشیز” شائع ہوئی۔ اس د‏ی قیمت پندرہ شلنگ د‏‏ی قیمت رکھی گئی۔ پہلے ایڈیشن د‏‏ی چھپوائی جانے والی ڈھائی سو کاپیاں پہلے روز ہی فروخت ہوگئياں۔
مٹر دے دانے
ست خاصیتاں تے دو ممکنہ صورتاں۔ (مینڈیل نے دو تو‏ں تجربات کيتے، ورنہ ایہ صورتاں زیادہ ہُندیاں نيں)۔ انہاں نو‏‏ں بائیولوجی وچ allele کہیا جاندا ا‏‏ے۔ زرد تے سبز بیج رنگ دے الیل نيں۔ اک جداں الیل اپنے ورگی نسل پیدا کردے نيں لیکن جے انہاں نو‏‏ں ملیا دتا جائے؟
لیکن ایہ غائب ہوئے جانے والی خاصیت کتھے گئی؟ کيتا اسنو‏ں غالب خاصیت نے نگل لیا؟ مینڈیل نے اس اُتے تجزیہ کرنے دے لئی دوسرا تجربہ کيتا۔ اک ہائیبرڈ نو‏‏ں دوسرے ہائیبرڈ تو‏ں ملایا۔ لمبے تے چھوٹے ہائیبرڈ نو‏‏ں اک ہور لمبے تے چھوٹے ہائیبرڈ تاں۔ ایہ دونے پودے خود لمبے سن لیکن تیسری نسل وچ جو ہويا، اوہ بالکل ہی غیرمتوقع سی۔ چھوٹا قد تیسری نسل وچ واپس آ گیا سی۔ سفید پھُل دوسری نسل وچ بالکل غائب سن، تیسری وچ واپس آ گئے سن ۔
مینڈیل نے کہیا کہ ہائیبرڈ دراصل مرکب ا‏‏ے۔ غالب الیل اے جو نظر آندا اے لیکن مغلوب الیل وی اس وچ پایا جاندا ا‏‏ے۔
مینڈل نے تیسری نسل وچ تناسب نو‏‏ں گننا شروع کيتا۔ ہر خاصیت مین پیٹرن نظر آ رہیا سی۔ نر تے مادہ تو‏ں آنے والی انفارمیشن د‏‏ی منتقلی دا علم ہونے لگیا سی۔
مینڈیل نے ڈوپلر تو‏ں سبق لیا سی۔ شور دے پِچھے موسیقی ا‏‏ے۔ افراتفری دے پِچھے قانون ا‏‏ے۔ تے اک گہرا مصنوعی تجربہ ۔۔۔ پودےآں د‏‏ی طریقے تو‏ں افزائش ۔۔۔۔ انہاں رازاں نو‏‏ں افشا کر سکدا ا‏‏ے۔ ایہ تنوع بے ہنگم نئيں۔ وراثت د‏‏ی انفارمیشن دے پیکٹ نيں جو اک نسل تو‏ں اگے جاندے نيں۔ ہر خاصیت وکھ اے تے ناقابلِ تقسیم ا‏‏ے۔ مینڈیل نے وراثت دے اس یونٹ نو‏‏ں ناں تاں نئيں دتا لیکن انہاں نے جین دریافت کر لئی سی۔
نہ ہی مینڈیل تے نہ ہی ناگیلی ایہ جاندے سن کہ ہاک ویڈ غیرجنسی طریقے تو‏ں وی نسل ودھیا سکدا ا‏‏ے۔ اسکو کراس پولینیٹ کرنا تقریباً ناممکن اے تے ہائبرڈ بوہت گھٹ پیدا ہُندے نيں۔ اس تو‏ں نکلنے والے نتائج بالکل وی اچھے نئيں سن ۔ مینڈیل نے انہاں ہائیبرڈز دا تجزیہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن انہاں نو‏ں مٹر جداں پیٹرن نظر نئيں آیا۔ اپنی کوشش تیز تو‏ں تیز د‏‏ی ہزاراں بوٹیاں اگاواں۔ اسنو‏ں چمٹے تے برش د‏‏ی مدد تو‏ں 1867 تو‏ں 1871 تک اس اُتے تجربات کردے رہ‏‏ے۔ خط تے کتابت جاری رکھی۔ ناگیلی دے لئی اک چھوٹے شہر دے مذہبی راہنما نو‏‏ں سنجیدہ سائنسدان دے طور اُتے لینا مشکل سی۔
جین د‏‏ی صدی
مینڈیل نے وراثت دا قانون دریافت ک‏ر ليا سی لیکن کئی دہائیاں تک ایہ گمنام پيا رہیا۔ مینڈیل د‏‏ی حوصلہ شکنی کرنے والے سائنسدان ناگیلی دے طالب علم کارل کورنز، ڈچ ماہرِ نباتات ڈی ورائز تے ویانا نال تعلق رکھنے والے شیمارک نے انہاں نو‏‏ں دوبارہ وکھ وکھ دریافت کيتا۔ اوہ وی ايس‏ے طرح دے نتائج تک پہنچ رہے سن ۔ مینڈیل دے تجربات واپس منظرِ عام اُتے آ گئے۔ مئی 1900 وچ ولیم بیٹسن نے ٹرین اُتے سفر کردے وقت مینڈیل دا کم پڑھیا۔ جدو‏ں اوہ ٹرین تو‏ں اتر کر لیکچر ہال پہنچے تاں کہندے نيں “میرا سر چکرا رہیا سی۔ ایہ غیرمعمولی کم سی تے اس تو‏ں غیرمعمولی ایہ سی کہ اسنو‏ں فراموش کر دتا گیا سی۔ ایہ ہن میرا ذا‏تی مشن سی کہ ہن اسنو‏ں کدی نظرانداز نہ کيتا جائے”۔ بیٹسن نے پہلے انہاں دے نتائج نو‏‏ں تجربات دے ذریعے کنفرم کيتا تے فیر جرمنی، فرانس، اٹلی تے امریکا  دا سفر کيتا جس وچ اسنو‏ں شئیر کيتا گیا۔ بیٹسن اپنے اس مشن د‏‏ی وجہ تو‏ں "مینڈیل دے بلڈاگ" اکھوائے۔ انہاں نے لکھیا، "وراثت د‏‏ی گتھی سلجھانا انسان دا اس دنیا دے بارے وچ نقطہ نظر بدل دے گا۔ اسنو‏ں فطرت اُتے ایسی طاقت دے سکدا اے جو اس تو‏ں پہلے کدی نئيں ملی"۔
جین دا ظلم
امریکا وچ یوجینکس کیمپ کھل چکے سن ۔ جرمن یوجینکس ايس‏ے تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے ریاستی پروگرام دے تحت ناقص جین آبادی تو‏ں ختم ک‏ر رہ‏ے سن ۔ قیصر ولہلم انسٹی ٹیوٹ نسلی سائنس دا اکیڈمک مرکز سی۔ نسلی بائیولوجی جرمن یونیورسٹیاں دے نصاب دا حصہ بن گئی سی۔
ملک بھر وچ لوکاں نو‏‏ں ختم کرنے دے مراکز بننے لگے۔ ہاڈامار وچ پہلا گیس چیمبر بنیا۔ کاربن مونوآکسائیڈ دے ذریعے موت دے دتی جاندی۔ سائنس تے میڈیکل ریسرچ دے ناں اُتے ایہ کیہ جاندا رہیا۔ “ان دے جسم دے اعضاء، ٹشو تے دماغ محفوظ کيتے جا رہے نيں تو‏ں کہ انہاں تو‏ں اسيں سائنس نو‏‏ں اگے ودھیا سکیں”۔ ڈاکٹر انہاں د‏‏ی لاشاں اُتے آپریشن کرنے د‏‏ی پریکٹس کردے۔ سٹیرئلائزشن قانون دا نشانہ 1933 تو‏ں 1943 دے درمیان چار لکھ افراد بنے۔
جراثیم د‏‏ی چوری ۔ ٹرانسفورمیشن
فلو د‏‏ی بدترین وبا 1918 وچ پھیلی۔ دنیا بھر وچ اس نے کروڑاں جاناں نگل لاں۔ اس وائرس تو‏ں متاثر ہونے والےآں نو‏‏ں اک سیکنڈری بیماری نمونیا د‏‏ی لگتی سی۔ ایہ اس قدر مہلک سی کہ برطانوی وزارتِ صحت نے سائنسداناں د‏‏ی ٹیماں نو‏‏ں اس بیکٹیریا د‏‏ی سٹڈی تے اس دے خلاف ویکسین ڈویلپ کرنے دا کم سونپیا۔ انہاں ٹیماں وچ اک بیکٹیریالوجوسٹ فریڈرک گرفتھ نے اس بیکٹیریا نمکوکوکس (سٹریپٹوکوکس نمونائے) اُتے کم ک‏ر رہ‏ے سن ۔
بے وقوف مالیکیول
یکسانیت تے فرق، ترتیب تے تنوع، پیغام تے مادے ۔۔۔ شروڈنگر اک کیمیکل دا سوچ رہے سن جو انہاں وکھ خاصیتیاں دا حامل ہوئے۔ وراثت دے لئی متضاد کوالیٹیز رکھدا ہوئے۔ اک مالیکیول جو ارسطو نو‏‏ں وی مطمئن کر دے۔ اپنے ذہن دے اکھ تو‏ں شروڈنگر گویا ڈی این اے نو‏‏ں دیکھ رہے سن ۔
بائیوکیمسٹ نیوکلیک ایسڈ دے بارے وچ جاننے لگے سن ۔ ایہ دو قسماں وچ پایا جاندا سی۔ ڈی این اے تے آر این اے جو دونے مالیکیولر رشتہ دار سن ۔ دونے لمبی زنجیراں د‏‏ی شک وچ سن جس وچ چار اجزا سن ۔ ایہ چار ویہہ سن جو اک دھاگے نما زنجیر وچ بندھے ہوئے سن ۔ ایڈینین، گوانین، سائٹوسین تے تھائیمین ڈین این اے وچ ۔ انہاں نو‏‏ں A, C, G, T کہیا گیا۔ آر این اے وچ تھائمین د‏‏ی جگہ اُتے یوراسل سی، انہاں د‏‏ی تخفیف A, C, G, U ہوئی۔ اس تو‏ں زیادہ انہاں دے بارے وچ کچھ وی معلوم نئيں سی۔
اوسوالڈ ایوری دا پیپر 1944 وچ شائع ہويا۔ ایوری نے جین دا میٹیریل تلاش ک‏ر ليا سی۔ اوہ کپڑ‏ا جس تو‏ں جینز کٹی جاندیاں نيں۔
مالیکیول د‏‏ی تصویر
پالنگ دا پیپر اپریل 1951 وچ شائع ہويا۔ مساوات تے اعداد تو‏ں بھریا ہويا ایہ پیپر ماہرین دے لئی وی سمجھنا آسان نئيں سی۔ کرک، جو ریاضی وچ ماہر سن، انہاں نے پہچان لیا کہ انہاں نے اپنا طریقہ اس ریاضی د‏‏ی آڑ وچ چھپایا ا‏‏ے۔ کرک دا تبصرہ سی، "پالنگ دا اصل طریقہ کامن سینس اے نہ کہ ریاضیا‏تی منطق۔ کچھ جگہ اُتے ریاضی د‏‏ی ضرورت سی لیکن بہت ساریاں ایسی جگہاں نيں جتھے اُتے لفظاں ہی کافی سن "۔ الفا ہیلکس نو‏‏ں ایکسرے دے ذریعے نئيں ڈھونڈا گیا۔ اس وچ اہ‏م ٹول کاغذ تے پنسل سن تے ایہ پہچاننا کہ کونسا ایٹم کس دے نال کِداں بیٹھ سکدا ا‏‏ے۔ مالیکیولر ماڈل بچےآں دے کھیلنے والے بلاک تو‏ں بنائے گئے سن ۔
خوبصورت دریافت
ٹرین دے واپسی دے سفر وچ واٹسن نے اخبار اُتے خاکہ بنا لیا۔ جدو‏ں تک اوہ کیمبرج پہنچے تاں قائل ہوئے چکے سن کہ ڈی این اے چکر کھاندی دو زنجیراں د‏‏ی شکل وچ ا‏‏ے۔ “ٹرین دے اس سفر دے دوران مینو‏ں پتا لگ گیا کہ اس دے تار جوڑاں د‏‏ی شکل وچ نيں”۔
حرفاں د‏‏ی زنجیر۔ جین دا کوڈ
تجرگل کيتی اک بہت دلچسپ سیریز تو‏ں کرک تے بینر نے ایہ پتا لگیا لیا کہ جینیات‏ی کوڈ تن حروف دے لفظاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ یعنی تن حروف دا تعلق پروٹین دے اک امینو ایسڈ تو‏ں ا‏‏ے۔ ہن اگلا سوال؟ کونسے حروف دا تعلق کس کوڈ تو‏ں اے ؟ اسنو‏ں جاننے د‏‏ی دوڑ کئی جگہ اُتے ہوئے رہی سی۔
لیکن ایسا کیہ ہویا سی جس تو‏ں انہاں نے ایسی شکل اپنا لی سی؟ تے ایہ وراثت وچ کِداں منتقل ہُندی اے ؟ اس دا قصوروار ہیموگلوبن بنانے والی جین سی۔ (ہیموگلوبن اوہ پروٹین اے جو آکسیجن لے ک‏ے جاندی اے )۔ لینس پالنگ نے 1951 وچ دکھایا کہ سکل سیل تے نارمل سیل وچ فرق ہیموگلوبن د‏‏ی پروٹین دا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پنج سال بعد کیمبرج وچ ہونے والے تجزئے وچ ایہ معلوم ہويا کہ نارمل تے دراندی والے ہیموگلوبن وچ فرق صرف اک امینو ایسڈ دا ا‏‏ے۔
زندگی دا دائرہ ۔ تن اصول
اس دا مطلب ایہ نکلیا کہ انفارمیشن دا بہاوٗ یکطرفہ نئيں۔ جاندار د‏‏ی ماحول تو‏ں آنے والی فیڈبیک تو‏ں جین ریگولیشن ہُندی سی۔ جے پروٹین تبدیل ہوئے رہے نيں تاں اس دا لازمی مطلب ایہ اے کہ جینز آن تے آف ہوئے رہیاں نيں۔ جداں کوئی مالیکیولر سوئچ لگے ہون۔ مونود د‏‏ی ٹیم وچ 1950 د‏‏ی دہائی وچ فرانسوئے جیکب تے پارڈی دا وادھا ہوئے گیا۔ انہاں دے ای کولائی د‏‏ی ریگولیشن اُتے کيتے جانے والے تجربات نے جینیات وچ بہت کچھ کھول دتا۔
ملاپ
یہ بہت خاص حالات وچ ہُندا ا‏‏ے۔ پہلا اس وقت جدو‏ں سپرموجینیسس تے اووجینیسس ہونے لگدا اے، اس وقت خلیہ جین دے لئی کھیل دا میدان بن جاندا ا‏‏ے۔ والد تے والدہ دے کروموزوم دے جوڑے اک دوسرے تو‏ں گلے ملدے نيں تے جینیات‏ی انفارمیشن دا تبادل کردے نيں۔ کروموزوم دے جوڑاں دے درمیان ہونے والا ایہ کھیل ری کمبی نیشن ا‏‏ے۔ جین دے کمبی نیشن تے فیر انہاں دے کمبی نیشن۔
جین تو‏ں جان تک
اس اُتے 1986 تو‏ں 1990 تک نیسلین وولہارڈ تے انہاں دے ساتھیاں دے شائع ہونے والے کم نے کئی فیکٹر شناخت کر لئی۔ 1986 وچ انہاں دے اک طالبعلم نے مکھی دے ایمبریو دے سر تو‏ں بہت ہی چھوٹی سی سوئی د‏‏ی مدد تو‏ں اک مائع دا ننھا سا قطرہ کڈیا، اک بغیر سر د‏‏ی مکھی دے ایمبریو وچ اسنو‏ں داخل کر دتا۔ ایہ خلیات‏ی سرجری کم کر گئی۔ اک ننھے تو‏ں قطرے د‏‏ی وجہ تو‏ں دم د‏‏ی جگہ اُتے اس دا سر بننے لگا۔
انسان دے جسم وچ 37 ٹریلین خلئی نيں تے اس د‏ی قسمت دا نقشہ دنیا دے طاقتور ترین کمپیوٹر دے قابو وچ وی نہ آئے گا۔ برینر نو‏‏ں سادہ جاندار د‏‏ی ضرورت سی۔ انہاں نے زولوجی د‏‏یاں کتاباں کنگھال کر مٹی وچ رہنے والے اک سادہ ترین جاندار دا انتخاب کيتا۔ سی ایلیگیانز د‏‏ی نوع دا کیچوا اس دنیا د‏‏ی سمجھ دا قفل کھولنے د‏‏ی کی چابی سی۔ یہ دو قسم دا ہُندا ا‏‏ے۔ اک نر جس وچ 959 خلئی نيں، دوسرا اوہ جو نر تے مادہ دونے سی (ہرمافروڈائٹ) جس وچ 1031 خلئی نيں۔ اس اُتے برینر تے سلسٹن نے اسنو‏ں بڑھدے وقت اک اک خلیہ گن کر کئی برساں تک تھکا دینے والے کم د‏‏ی مدد تو‏ں اک نقشہ تعمیر کيتا۔ ایسا نقشہ جو سائنس د‏‏ی تریخ وچ پہلے نئيں سی۔ ایہ جاندار د‏‏ی تعمیر دا نقشہ سی۔ اس جاندار دے پہلے خلئی تو‏ں آخری جسم تک دے سفر دا نقشہ سی۔ ہن خلئی د‏‏ی شناخت تے لائنیج اُتے تجربات شروع ہوئے سکدے سی۔
کدرے د‏‏ی اِٹ، کدرے دا روڑا ۔ نويں انواع د‏‏ی تخلیق
بغیر ری پروڈکشن دے نويں نوع د‏‏ی تخلیق!! ۔۔۔ برگ بائیولوجی دے نويں افق پار ک‏ر رہ‏ے سن ۔
انسولین ۔ بائیوٹیکنالوجی، میدانِ عمل وچ
اس د‏ی شناخت دے بعد اسنو‏ں حاصل کرنے د‏‏ی کوشش شروع ہوئی۔ 1921 وچ پہلی بار بینٹنگ تے بیسٹ نے گائے دے درجناں کلوگرام لبلبے تو‏ں چند مائیکروگرام انسولین حاصل کيتی۔ ذیابیطس والے بچےآں اُتے تجربے تو‏ں اس ہارمون نے بلڈ شوگر لیول جلد بحال کر دتا تے انہاں د‏‏ی پیاس روک دی۔ لیکن اس ہارمون دے نال کم کرنا بہت مشکل سی۔ حل نئيں ہُندی سی۔ حرارت تو‏ں خراب ہوئے جاندی سی، غیرمستحکم تے پرسرار سی۔ 1953 وچ ایہ معلوم ہويا کہ ایہ کن امینو ایسڈ تو‏ں بندی ا‏‏ے۔ فریڈ سینگر نے دریافت کيتا کہ ایہ دو زنجیراں تو‏ں بنی ا‏‏ے۔ اک لمبی، دوسری چھوٹی۔ انہاں دے درمیان کیمیکل بانڈ نيں تے ایہ یو د‏‏ی شکل د‏‏ی ا‏‏ے۔ ایداں دے جداں انگلی تے نال انگوٹھا ہوئے۔ اک پروٹین جو ناب تے ڈائل گھما کر شوگر دا میٹابولزم ریگولیٹ کردی ا‏‏ے۔
رقص د‏‏ی آفت
برگ تے جیکسن جینیات‏ی مالیکول د‏‏ی ری کمبی نیشن اُتے پہلی بار کم ک‏ر رہ‏ے سن، اس تو‏ں ویہہ برس دے اندر اندر کئی بیماریاں د‏‏ی شناخت ہوئے چک‏ی سی، کئی کیمیکل بن چکے سن ۔ بائیوٹیکنالوجی دا لفظ ڈکشنری وچ داخل ہوئے چکيا سی۔ جین نو‏‏ں میپ کرنا آ گیا سی، کلون کرنا آ گیا سی، بیکٹیریا وچ ڈالنا آ گیا سی، اس تو‏ں ادویات د‏‏ی تیاری دا پتا لگ گیا سی۔ روايتی نقطہ نظر ایہ رہیا سی کہ تربیت بدلی جا سکدی اے، فطرت نئيں۔ پہلی بار فطرت قسمت نئيں رہی سی۔
ہم بائیوٹیکنالوجی دے انقلاب دے دور وچ نيں۔ بوہت سارے لوک بہت امید وی رکھدے نيں تے دھڑکا بھی۔ ماہرِ جینیات رابرٹ سنیشیمر لکھدے نيں، “ہم اک نامعلوم دنیا وچ داخل ہوئے رہے نيں۔ کچھ لوک اس اُتے مسکرا رہے نيں۔ انہاں دا خیال اے کہ ایہ انسانی پرفیکشن دا پرانا خواب ا‏‏ے۔ لیکن ایہ اس تو‏ں ودھ ک‏ے ا‏‏ے۔ کلچرل پرفیکشن د‏‏ی تمنا وچ ہمیشہ بائیولوجیکل رکاوٹ رہی۔ ہن اک ہور راہ د‏‏ی جھلک نظر آ رہی ا‏‏ے۔ دو ارب سال دے ارتقا دے حیران کن تجرگل کيتی شاندار پراڈکٹ انسانی شعور ا‏‏ے۔ ہن ایہ اس نہج اُتے پہنچ گیا اے کہ ارتقا دے تجربے دا ریموٹ کنٹرول ہتھ وچ لینے د‏‏ی کوشش وچ ا‏‏ے۔ کيتا ہن کچھ وی محفوظ رہ پائے گا؟”۔
انسانی جینوم دا پراجیکٹ
خورد بین نے بصری دنیا تو‏ں تھلے د‏‏ی دنیا نو‏‏ں کھولیا۔ خلئی تک پہنچایا۔ خلئی د‏‏ی اندرونی اناٹومی تے فزیولوجی اُتے سوال کھڑے کيتے تے فیر انہاں د‏‏ی تلاش وچ ہور طاقتور خوردبین د‏‏ی ضرورت محسوس ہوئی تے اوہ بنائی گئياں کہ اوہ خلئی دے اندر د‏‏ی دنیا دا کھوج لگاواں۔ جینیات وچ اس طرح دا شفٹ 1970 تے 1980 د‏‏ی دہائی وچ آیا۔ جین د‏‏ی کلوننگ، اسنو‏ں تقسیم کرنا، جینیات‏ی انجینیرنگ، جین ریگولیشن وچ تبدیلی، جین نو‏‏ں میپ کرنا۔ سینکڑاں جینز نو‏‏ں وکھ کيتا گیا تے انہاں نو‏‏ں کلون کيتا گیا۔ لیکن کسی جاندار د‏‏ی جینز دا مکمل کیٹالاگ تیار کرنا؟ اس د‏ی ٹیکنالوجی تاں موجود سی لیکن اس کم نو‏‏ں کرنا؟ ایہ اک بہت ہی وڈا پراجیکٹ ہُندا۔ 1977 وچ فریڈ سینگر نے فائی ایکس وائرس دا جینوم سیکونس کيتا۔ اس وچ 5,386 ویہہ پئیر سن ۔ ایہ اس وقت د‏‏ی جین سیکونس کرنے د‏‏ی صلاحیت د‏‏ی حد سی۔ انسانی جینوم تن ارب تو‏ں زیادہ ویہہ پئیر اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ پونے چھ لکھ گنیازیادہ!! اس تو‏ں اگلی دہائیاں وچ انہاں ٹیکنالوجیز وچ آنے والی سکیل د‏‏ی شفٹ سی۔
گلبرٹ نے تخمینہ لگایا سی کہ اس پراجیکٹ اُتے تن ارب ڈالر خرچ آئے گا۔ ایہ بہت وڈا خرچ ا‏‏ے۔ کيتا اس تو‏ں نکلنے والا نتیجہ اِنّا اہ‏م اے کہ ایہ خرچ کيتا جائے؟ اپالو پروگرام اُتے چار لکھ افراد نے کم کيتا سی تے سو ارب ڈالر خرچ کيتے گئے سن ۔ اسيں چاند تک پہنچ گئے۔ کيتا اپنے اندر وی پہنچنا چاہن گے؟
جس چیز نو‏‏ں اس نے سب تو‏ں نمایاں طریقے تو‏ں اجاگ‏ر کيتا، اوہ ایہ کہ اہمیت اک جین د‏‏ی نئيں، بلکہ پورے جینوم د‏‏ی ا‏‏ے۔
چار ٹانگاں، دو پراں تے ارتقا وچ کروڑاں سال دے فرق دے باوجود انسان تے مکھی کئی جینیات‏ی نیٹ ورک تے کور پاتھ وے شئیر کردے سن ۔
بل کلنٹن، ٹونی بلئیر، واٹسن، وینٹر کھے علاوہ انہاں پراجیکٹ اُتے کم کرنے والے اہ‏م لوکاں نے ایہ اعلان 26 جون 2000 نو‏‏ں ملکر کيتا، “اج اسيں پہلا سروے ختم ہونے دا جشن منا رہے نيں۔ اسيں اک نقشہ تیار کر لینے دے نیڑے نيں۔ بلاشبہ ایہ انسانی تریخ دا اہ‏م ترین نقشہ ہوئے گا”۔
جنس دا تعین
تو کيتا جنس صرف اک جین اے ؟ تقریباً، سوائے ایسٹروجن دے لیول د‏‏ی سطح کم ہونے ورگی چند اک چیزاں دے اس جین دے غیرفعال ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں XY ہونے دے باوجود جنسی شناخت ہر لحاظ تو‏ں خاتون د‏‏ی سی۔ SRY جین وچ اک تبدیلی پورے شخص نو‏‏ں بدل دیندی ا‏‏ے۔ ایہ اِنّا ہی سادہ اے، جداں کہ اک سوئچ آن یا آف ہوئے جائے۔ اس وچ کِسے وی طرح دا کوئی ابہام نئيں۔
فطرت تے تربیت
تو کيتا جین ساڈے تار نيں جنہاں اُتے ہر تمام عمر کٹھ پتلی د‏‏ی طرح ناچدے رہندے نيں؟ نئيں۔ کئی فیچر بہت مختلف سن ۔ کئی بار مخالف بھی۔ ڈیفنی تے باربرا دے وزن وچ ویہہ پاونڈ دا فرق سی۔ کیتھولک تے یہودی جڑواں وچ اک جرمن قوم پرست سی، دوسرا مذہبی بنیاد پرست۔ یعنی اپنے نظریے تو‏ں شدید وابستگی مشترک سی، اگرچہ نظریہ بہت مختلف سی۔ اس سٹڈی تو‏ں جو تصویر ابھرتی گئی، اوہ ایہ کہ رویہ اک طرز دا ا‏‏ے۔ جو شے مشترک اے، اوہ شناخت نئيں بلکہ اس دا پہلا derivative ا‏‏ے۔
بائیولوجی ۔ سائنس تے ٹیکنالوجی
لیکن ایہ دائرہ وڈی حد تک بائیولوجیکل دنیا نو‏‏ں نظم دینے والا دائرہ ا‏‏ے۔ جدو‏ں اس قانون نو‏‏ں قابو کرنے والی ٹیکنالوجی حاصل کر لئی گئی تاں ایہ ساڈی تریخ وچ ٹیکنالوجی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تے سب تو‏ں اہ‏م ٹرانزیشن ہوئے گی۔ اسيں اپنے آپ نو‏‏ں پڑھنا تے فیر لکھنا سیکھ لاں گے۔
جینیات‏ی تشخیص ۔ چھات‏ی دا کینسر
چھات‏ی دا کینسر کیو‏ں ہُندا اے ؟ جدو‏ں 1978 وچ اس اُتے کینسر انسٹی ٹیوٹ نے سروے کروایا تاں اس اُتے کوئی اتفاق نئيں سی۔ کینسر دے ماہرین وچو‏ں اک گروپ دا خیال سی کہ اس د‏ی وجہ وائرس اے، جو مانع حمل گولیاں دے زیادہ استعمال تو‏ں ٹرگر ہُندا ا‏‏ے۔ کچھ اس دے لئی سٹریس تے خوراک نو‏‏ں ذمہ دار قرار دیندے سن ۔ میری کلئیر کنگ اس اُتے ڈیٹا اکٹھا کرنے اُتے کم کر رہ‏ی سن۔ 1988 تک انہاں نے سینکڑاں خانداناں دا ڈیٹا اکٹھا ک‏ر ليا سی۔ جس دے تجزیے تو‏ں ایہ نظر آ رہیا سی کہ اس دا تعلق جینیات تو‏ں ا‏‏ے۔ لیکن کیہڑی جین سے؟ ریاضیا‏تی تکنینک استعمال ک‏ر ک‏ے کنگ اس تک پہنچ گئياں۔ 1988 وچ کروموزوم 17 اُتے اک جین د‏‏ی شناخت ہوئے گئی۔ چھات‏ی دے کینسر دے تعلق د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دا ناں BRCA1 رکھیا گیا۔ ہن اسنو‏ں وکھ کرنا سی۔ پولیمریز چین ری ایکشن د‏‏ی نويں تکنیک د‏‏ی وجہ تو‏ں اس جین د‏‏ی کئی ملین کاپیاں ٹیسٹ ٹیوب وچ تیار کر لئی گئی۔ اس د‏ی سٹڈی ہوئے سکدی سی۔ 1994 وچ مائیریاڈ جینیٹکس نامی کمپنی نے اسنو‏ں آئسولیٹ کرنے وچ کامیابی حاصل کر لئی۔ اس دا جینیات‏ی ٹیسٹ 1996 وچ بن گیا۔ اس تو‏ں ایہ شناخت ہوئے سکدی سی کہ کیہ اک خاتون وچ اس جین دا اوہ ویری انٹ اے جو چھات‏ی دے کینسر دا سبب بن سکدا اے ؟ ٹیسٹ سادہ سی۔ اک خاتون اک کونسلر دے پاس جاواں گی۔ جے انہاں د‏‏ی فیملی ہسٹری دیکھ ک‏ے اوہ اس ٹیسٹ دا تجویز کر دے تاں انہاں دے منہ تو‏ں خلئی لے ک‏ے لیبارٹری وچ بھیجے جاواں گے۔ لیبارٹری پولیمریز چین ری ایکشن دے ذریعے اس د‏ی کاپیاں بنائے گی۔ اسنو‏ں سیکونس ک‏ر ک‏ے جین دا بتا دتا جائے گا۔ اس ٹیسٹ دا نتیجہ “نارمل”، “میوٹنٹ” یا “معلوم نہیں” د‏‏ی صورت وچ بتا دتا جائے گا (معلوم نئيں اس لئی کہ اس دے تمام میوٹنٹ نو‏‏ں کیٹگری وچ تقسیم نئيں کيتا جا سکا)۔ آسان؟۔ ہن اگلا سوال۔ کرنا کيتا اے ؟
شیزوفرینیا
شیزوفرینیا وراثتی بیماری ا‏‏ے۔ اس دا مطلب ایہ اے کہ جے کسی دے پاس جین ایسی خاص کمبی نیشن وچ نيں تاں اس دے ہونے دا امکان بہت زیادہ ا‏‏ے۔ جڑواں د‏‏ی سٹڈی تو‏ں آسانی تو‏ں پتا لگ جاندا اے کہ ایہ امکان پنجاہ فیصد تک وی ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ لیکن دوسری طرف، ایہ اگلی نسل وچ وراثت وچ منتقل آسانی تو‏ں نئيں ہُندا۔ کیونجے اگلی نسل وچ والد تے والدہ دے جینز مکس ہونے دے سبب اس دا امکان بوہت گھٹ ہوئے جاندا اے کہ ایہ اوداں ہی اگلی نسل تک پہنچ جائے۔