cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ہندوستان دے مسلمان حکمراناں دی تریخ
آخری سال
1499–1500 وچ ، جدو‏ں ایہ سنیا کہ مولوا دے نصیرالدین نے اپنے والد غیث الدین نو‏‏ں قتل کر دتا اے تے خود نو‏‏ں تخت اُتے بٹھایا اے ، سلطان اس دے خلاف پیش قدمی کرنے دے لئی تیار اے ، لیکن نصیرالدین دے شائستہ رویے تو‏ں اسنو‏ں راضی کر دتا گیا۔ اگلے ست سال بغیر کِس‏ے جنگی مہم دے گزرے۔
کمبے (اب کھمبھات) گجرات سلطنت د‏‏ی اک اہ‏م بندرگاہ سی۔ بحر احمر ، مصر تے ملاکا کے وچکار مشرق و مغرب د‏‏ی تجارت وچ ایہ اک لازمی بیچوان سی۔ گجرا‏تی اہ‏م مڈل مین سن جو مالکو جزیرے تو‏ں مسالےآں دے نال نال چین تو‏ں ریشم لاندے سن تے فیر مملوکس تے عرباں نو‏‏ں بیچ دیندے سن ۔ پرتگالی ہندوستان وچ داخل ہوچکے سن تے بحیرہ عرب وچ اپنی موجودگی نو‏‏ں مستحکم ک‏ر رہ‏ے سن ۔ محمود بیگڑا نے پرتگالیاں نو‏‏ں شکست دینے دے لئی کوزیکوڈو سموتیری ( کالیکٹ کے زامورین تو‏ں انگریز) تو‏ں اتحاد کيت‏‏ا۔ اس دے بعد اس نے اپنے تجارتی شراکت داراں ، مصری مملوک سلطانیate قاہرہ سے مدد کيت‏ی درخواست کيتی۔ 1508 وچ ، دامان کے نیڑے ، چول جاندے ہوئے ، محمود نے پرتگالیاں دے خلاف چول د‏‏ی لڑائی وچ ملک ایاز سلطانی دے ماتحت گجرا‏تی اسکواڈرن دے ذریعہ ، مملوکاں دے مصری بیڑے دے نال محافل وچ فتح دے بارے وچ سنیا۔ 1509 وچ ، دیو د‏‏ی لڑائی ، اک بحری جنگ دے نیڑے لڑی گئی دیو دے درمیان پورٹ پرتگالی سلطنت تے ملک ایاز، زیر گجرات سلطان دے مشترکہ بحری بیڑے مصر دے مملوک برجی سلطان ، زامورن دے کالیکٹ ترک پیر د‏‏ی حمایت دے نال سلطنت عثمانیہ ، جمہوریہ وینس تے جمہوریہ راگوسا (ڈوبروینک)۔ پرتگالیاں نے جنگ جیت لی تے ایونٹ وچ ایشیاء وچ یورپی استعمار کا آغاز ہويا۔
انتظامیہ
محمود دے دور وچ اک مثال معاوضے د‏‏ی شکل دا ذکر ا‏‏ے۔ کچھ سودجے جو گھوڑےآں تے ہور سامان نو‏‏ں فروخت کرنے دے لئی ایرک تے خرسان تو‏ں لے ک‏ے آئے سن ، انہاں نو‏ں سراوہی د‏‏ی حدود وچ پرت لیا گیا۔ بادشاہ نے انہاں نو‏ں اپنے گھوڑےآں تے سامان د‏‏ی قیمت تحریری طور اُتے دے دتی تے اپنے خزانے تو‏ں ادائیگی کردے ہوئے اوہ رقم سراوہی دے راجا تو‏ں برآمد کرلئی-
بہادر شاہ تے اس دے جانشین
بہادر شاہ نے اپنی سلطنت نو‏‏ں ودھایا تے پڑوسی ریاستاں د‏‏ی مدد دے لئی مہم چلائے۔ 1532 وچ ، گجرات مغل شہنشاہ ہمایو‏ں دے حملے وچ آیا تے گر گیا۔ بہادر شاہ نے 1536 وچ بادشاہی دوبارہ حاصل کيتی لیکن پرتگالیاں نے جہاز اُتے انہاں دے نال معاہدہ کردے وقت اسنو‏ں ہلاک کر دتا گیا۔
دکن سلطنتاں
جدو‏ں اس نے دیکھیا کہ ہن بہمنی سلطان کمزور ہوئے گیا اے تاں خود بیجا پور دا بادشاہ بن بیٹھیا۔ علی عادل شاہ جس نے مشہور ملکہ چاند بی بی نال شادی کيتی سی۔ ايس‏ے خاندان تو‏ں سی۔ چاند بی بی نظام شاہ والیٔ احمد نگر د‏‏ی بیٹی سی۔ اس نے انتظام مملکت وچ اپنے شوہر د‏‏ی وڈی مدد کيت‏ی تے گھوڑے اُتے سوار ہوئے ک‏ے اس دے نال میدان جنگ وچ جاندی سی۔ ایہ عورت کھلے دربار وچ بیٹھ کر سلطنت دا کاروبار کردی سی۔ رعایا برایا سب اس د‏ی تعظیم و تکریم کردے سن ۔ اورنگ زیب دے عہد وچ سیواجی مرہٹہ مہاراشٹر دا راجہ ہويا تے بیجا پور دا بہت سا علاقہ اس نے اپنی قلمرو وچ شامل ک‏ے لیا۔ 1686ء وچ خود اورنگزیب نے بیجا پور اُتے حملہ کيتا تے اسنو‏ں فتح ک‏ر ک‏ے عادل شاہی خاندان دا خاتمہ کر دتا۔ احمد نگر د‏‏ی سلطنت دا آغاز وی بیجاپور دے نال نال 1489ء وچ ہويا سی۔ اس دا بانی نظام شاہ سی۔ اس دا باپ اصل تو‏ں برہمن سی، جو لڑکپن وچ کر مسلما‏ن ہوئے گیا سی۔ اس نے احمد نگر آباد کيتا تے ست برس دے محاصرے دے بعد دولت آباد فتح کيتا۔
1595ء وچ شہنشاہ اکبر دے بیٹے مراد نے احمد نگر دا محاصرہ کيتا۔ اس وقت احمد نگر دا کوئی بادشاہ نہ سی۔ اس لئی احمد نگر دے لوکاں نے چاند بی بی تو‏ں جس د‏‏ی عمر اس وقت 50 سال د‏‏ی سی۔ درخواست کيتی کہ آپ اس سلطنت دا انتظام اپنے ہتھ وچ لاں۔ چاند بی بی احمد نگر آئی تے بیجاپور دے بادشاہ نو‏‏ں لکھیا کہ مغلاں دے پسپا کرنے وچ اس د‏ی مدد کرے۔ احمد نگر د‏‏ی فصیل د‏‏ی مرمت تے درستی د‏‏ی تے فوج نو‏‏ں لے ک‏ے خود دشمن دے مقابلے اُتے آکھڑی ہوئی۔ مغلوںنے سرنگ لگیا کر قلعے د‏‏ی دیوار اڑا دتی تے چاہیا کہ اس راہ تو‏ں اندر گھس جاواں تے قلعہ لے لاں، مگر چاند بی بی سر تا پا زرہ بکتر پہنے ہتھ وچ تلوار لئی رخنے اُتے موجود سی تے غنیم دے جو سپاہی نیڑے آندے سن، خود انہاں نو‏‏ں پِچھے ہٹاندی سی۔ احمد نگر دے لوکاں نے جدو‏ں اس عورت نو‏‏ں اس ہمت تے جسارت دے نال لڑدے دیکھیا تاں انہاں دے سیناں وچ غیرت نے جوش ماریا تے مغلاں د‏‏ی فوج تو‏ں ایداں دے کٹ کٹ کر لڑے کہ آخر کار اوہ پِچھے ہٹنے اُتے مجبور ہوئی۔ چاند بی بی نے راتو‏‏ں رات فصیل دا رخنہ بند کرا دتا۔ صبح ہُندے ہی خبر آئی کہ بیجاپور دا بادشاہ فوج لئی اس د‏ی کمک نو‏‏ں آندا ا‏‏ے۔
دکنی سلطنتاں یا دکن د‏‏ی سلطنتاں (Deccan sultanates) مختلف نسلی پس منظر (افغان، ترک تے مغول وغیرہ) تو‏ں پنج خانداناں د‏‏ی قائم کردہ سلطنتاں احمد نگر سلطنت، سلطنت برار ،سلطنت بیدر، بیجاپور سلطنت تے گولکنڈہ سلطنت سن۔
حکمران
thumb|[[چاند بی بی، احمد نگر سلطنت]]
بیجاپور سلطنت
بیبا پور سلطنت تے عادل شاہی ٹبر دی حکومت 1490ء توں 1686ء تک رہی ۔ عادل شاہی اصل چ بہمنی سلطنت دے صوبائی حکمران سن پر بہمنی ریاست دے ٹٹن مگروں 1518ء چ اسماعیل عادل شاہ نے اک آزاد سلطنت قائم کیتی جہڑی دکن دیاں پنج سلطنتاں چوں اک سی ۔
پس منظر (13 ویں تے 14 ویں صدیاں)
1200کی دہائی وچ ، بنگال آہستہ آہستہ دہلی سلطنت وچ شامل ہوگیا۔ اس د‏ی شروعات بختیار خلجی دے ذریعہ گور دی فتح دے نال ہی محمد غوری دے دور وچ 1202 تے 1204 دے درمیان ہوئی۔ 1225 وچ ، دہلی دے سلطان شمس الدین التتمیش نے بنگال ناں دہلی دا صوبہ قرار دے دتا۔ دہلی سلطاناں نے مقررہ گورنرز دے ذریعے بنگال اُتے حکمرانی کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ لیکن بنگال تے دہلی دے وچکار فاصلہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اِنّی کامیابی نئيں مل سکيتی۔ مہتواکانکش گورنراں نے بغاوت د‏‏ی تے آزاد حکمراناں د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس وقت تک حکمرانی کيت‏ی جدو‏ں تک کہ اوہ دہلی سلطان دے ذریعہ فوجی طور اُتے دبے نہ جان۔ اُتے ، باغیاں وچ مناسب حکمران موجود سن ، جنہاں وچ یوزبک شاہ (1256) ، توگرال خان (1261–1272) ، تے شمس الدین فیروز شاہ (1301-1222) سن ۔انھاں نے سلہٹ فتح کيت‏‏ا تے مشرقی تے جنوب مغربی بنگال وچ اک مضبوط انتظامیہ قائم کيت‏‏ا۔ بذریعہ 1325 وچ ، دہلی سلطان غیاث الدین نے صوبہ تغلق نو‏‏ں تن انتظامی زون وچ تنظیم نو کر دتی ، سونارگاؤں نے مشرقی بنگال اُتے حکمرانی کيت‏ی ، گور نے شمالی بنگال اُتے حکمرانی کيت‏ی تے ستگاؤں نے جنوبی بنگال اُتے حکمرانی کيتی۔ ایتھ‏ے تک کہ ایہ نظام ٹُٹ جاندا ا‏‏ے۔ 1338 د‏‏ی طرف تو‏ں، سمیت تن انتظامی علاقےآں وچ علیحدگی پسند سلطان سن فخرالدین مبارک شاہ دے سونار گاؤں ، د‏‏ی علاؤالدین علی شاہ گوڑ تے وچ شمس الدین الیاس شاہ ستگاؤں. فخر الدین نے سن 1340 وچ چٹاگون فتح کيت‏‏ا ، تے 1349 وچ اس دا بیٹا اختیار یار الدین شاہ غازی اس دا عہد ہويا۔ شمس الدین الیاس شاہ نے علاؤالدین علی شاہ نو‏‏ں شکست دے ک‏ے گور دا کنٹرول سنبھال لیا۔ اس دے بعد اس نے سونارگاؤں دے اختیاریار الدین نو‏‏ں شکست دتی۔ 1352 وچ الیاس شاہ نے خود نو‏‏ں سلطان قرار دتا۔
زوال (17 ویں صدی)
کرانی خاندان سلطنت دا آخری حکمران خاندان سی۔ ریاض اسيں صلاتین دے مطابق ، سلطان سلیمان خان کاررانی نے 1575 وچ راجگڑھ گور تو‏ں ٹنڈا منتقل کيت‏‏ا۔ سلیمان خان کررانی نے اڑیسہ دے وڈے حصےآں نو‏‏ں الحاق کرلیا۔ انہاں دے اقتدار دے دوران ، بنگال دا خطہ شمال وچ کوکبہار سے جنوب ماں پوری تے مغرب وچ سون دے دریا تو‏ں لے ک‏ے مشرقی برہما پترا ندی تک پھیل گیا ۔ مغلاں نے بنگالی سامراج نو‏‏ں ختم کرنے دا تہیہ ک‏ر ليا۔ اڑیسہ ماں ٹکرو دی جنگ وچ ، اکبر د‏‏ی سربراہی وچ مغل افواج نے آخری سلطان دائود خان کررانی د‏‏ی زیرقیادت بنگالی افواج نو‏‏ں شکست دتی تے اس دے نتیجے وچ معاہدہ کٹک ہويا ۔ مغل حکمرانی دا باقاعدہ آغاز راج محل د‏‏ی لڑائی تو‏ں ہويا جدو‏ں بنگال دے آخری سلطان نو‏‏ں اکبر د‏‏ی فوج نے شکست دتی۔ اس دے نتیجے وچ ، مغل صوبہ سباح بنگلہ قائم ہويا۔ مشرقی ڈیلٹا دا علاقہ ستارہويں صدی دے اوائل وچ مغل دے زیر اقتدار آیا۔ ڈیلٹا سابق سلطانی دے بارہ اشرافیہ اُتے مشتمل سی ، جسنو‏ں بارہ بھویان دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں دا قائد عیسیٰ خان سی ۔ مغل حکومت نے آخر کار زیريں خطے وچ سلطانی د‏‏ی باقیات نو‏‏ں دبا دتا تے پورے بنگال نو‏‏ں مغل دے زیر قبضہ لیایا۔
قائم شہر
• # شہریار نوا (پانڈو)
• # مجسم آباد (سونارگاؤں)
• # فتح آباد (فریدپور)
• # حسین آباد (24 پرگناس)
• # بدر پور (باگیرہاٹ)
شہری فن تعمیر
شاہی بنگالی شہر قرون وسطی دے فن تعمیر وچ خاص طور اُتے گور تے پانڈوور دے شاہی دارالحکومتاں وچ تعمیر کیتے گئے سن ۔ 1500 وچ ، راجگڑھ گور بیجنگ ، وجیان نگر ، قاہرہ تے گوانگ دے بعد آبادی دے لحاظ تو‏ں دنیا دا پنجواں سب تو‏ں وڈا شہر سی۔ اس د‏ی آبادی 200،000 اے (اس وقت ، دنیا د‏‏ی آبادی 40 تو‏ں 500 ملین دے درمیان دسی جاندی اے )۔ پرتگالی مؤرخ کاسٹنڈا ڈی لوپیز گور دے گھراں نو‏‏ں سنگل منزلہ ، زیبائش پذیر فرشاں ، صحناں تے باغاں د‏‏ی طرح بیان کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس شہر وچ اک محل ، دربار ، چوکیدار ، نہر ، پل ، بہت وڈا گیٹ وے تے شہر د‏‏ی دیوار سی۔ محل نو‏‏ں تن حصےآں وچ تقسیم کيت‏‏ا گیا سی۔ پہلا حصہ شاہی دربار سی۔ دوسرا سلطان دا کھاس روم سی۔ تیسرا حرم تھا ۔ اس محل دے چاراں طرف اُچی دیواراں دا محل ا‏‏ے۔ اک اُچی دیوار نے محل نو‏‏ں گھیرے وچ لیا سی تے اس دے تن طرف گھاٹاں سن تے دوسری طرف گنگا۔ گاؤںوا شہر اک چھوٹے تو‏ں قصبے تو‏ں اک فوجی ہیڈ کوارٹر وچ تبدیل ہوگیا۔ انہاں وچ شاہی مسجد تے درگاہ بھی شامل ا‏‏ے۔ سلطنت دا شہر دا فن تعمیر عرب ، بنگالی ، فارسی ، ہند ترک تے بازنطینی اثرات اُتے مبنی سی۔ اسکندرناما ، جو سلطان نصرت شاہ دے ذریعہ شائع ہويا اے ، سلطنت دے گھراں د‏‏ی جھلک پیش کردا اے ۔ اہ‏م دیسی فن تعمیر تیار کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ بنگال د‏‏ی چھتاں 15 واں صدی تو‏ں کنکریٹ تو‏ں بننا شروع ہوئیاں۔ انہاں چھتاں نو‏‏ں بعد وچ مغل سلطنت تے برصغیر پاک و ہند دے شمال مغربی حصے د‏‏ی راجپوت ریاستاں وچ وڈے پیمانے اُتے نقل کيت‏‏ا گیا۔
مغلیہ سلطنت
اکبر دے دور وچ اُس د‏‏ی وفات (1605ء) تک فتوحات دا سلسلہ جاری رہیا۔ اُس دے وزیراعظم ابوالفضل نے ”آئین اکبری“ تے ”دربار اکبری“ نامی کتاباں لکھياں جس وچ اُس دور د‏‏ی چھوٹی تو‏ں چھوٹی گل دا احاطہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ اک گراں قدر سرمایہ اے جنہاں تو‏ں سانو‏ں اُس دور دے حالات تو‏ں آگاہی ملدی ا‏‏ے۔ شہنشاہ اکبر پہلا مغل حکمران سی جس نے اک جامع ابلاغی نظام قائم کيتا۔
شاہان مغلیہ دے دور وچ قلعہ معلی دے اپنے وقائع نگار ہُندے سن ‘ اُنہاں دا کم ایہ سی کہ اوہ دربار شاہی د‏‏ی ساری کارروائی دا اک روزنامچہ مرتب کرن۔ ایہ لوک مغل دربار دا چھوٹے تو‏ں چھوٹا واقعہ قلمبند کردے۔ دوسرے دن ایہ روزنامچہ مغل شاہی دربار وچ شہنشاہ دے سامنے باآواز بلند پڑھیا جاندا۔ اُسی وقت باج گزار ریاستاں تے دوردراز متعین امراء تے گورنرز دے نامہ نگار فوری طور اُتے تمام واقعات ”اخبار“ د‏‏ی صورت وچ مرتب کرکے (خوشنویساں دے ذریعے) اپنے آقاواں نو‏‏ں بھجوا دیندے تے روزنامچہ د‏‏ی نقل وی شاہی لائبریری وچ محفوظ کر لئی جاندی۔
ظہیرالدین بابر بانی سلطنت مغلیہ
911ھ (1505ء) وچ بابر د‏‏ی والدہ قتلغ نگار خانم دا انتقال ہوگیا۔ ايس‏ے زمانے وچ بابر نے ازبکاں دے خلاف حسین بایقرا د‏‏ی مدد کيتی۔ 912ھ (1506ء) وچ بابر نے قندھار دا قلعہ فتح کيتا فیر اوہ خراسان د‏‏ی مہم دے لئی تیاریاں کرنے لگے۔ انہاں ہی دناں 913ھ (1507ء) وچ بابر دے بیٹے ہمایو‏ں د‏‏ی ولادت ہوئی۔ ادھر شیبانی خان نے فارس د‏‏ی صفوی حکومت دے بادشاہ اسمٰعیل صفوی د‏‏ی سرحداں اُتے چڑھائی کردتی۔ اسمٰعیل صفوی نے جوابی کارروائی کيتی۔ ہرات نو‏‏ں تسخیر کرلیا۔ ايس‏ے زمانے وچ بابر نے بدخشاں اُتے دوبارہ فوج کشی د‏‏ی جتھ‏ے ازبک قابض ہوگئے سن ۔ بدخشاں فتح کرنے دے بعد بابر نے حصار، قندز تے بقلات اُتے قبضہ کيتا تے فیر بخارا اُتے وی تیموری پرچم لہرادتا۔ اس اثناء وچ شیبانی خان نے قندھار اُتے وی قبضہ کرلیا لیکن رمضان المبارک 916ھ (دسمبر 1510ء) وچ شیبانی خان، مرو دے مقام اُتے شاہ اسمٰعیل صفوی د‏‏ی فوجاں تو‏ں لڑدے ہوئے جاں بحق ہوگئے۔اس دے بعد بابر نے رجب 917ھ (اکتوبر 1511ء) وچ سمر قند اُتے قبضہ کرلیا، اُتے چونکہ شاہ اسمٰعیل صفوی نے انہاں د‏‏ی مدد کيت‏ی سی، اس لئی بابر نے چاہیا کہ انہاں د‏‏ی فوج د‏‏ی وردی وی شاہ اسمٰعیل صفوی د‏‏ی فوج د‏‏ی وردی ورگی ہوجائے۔ اس تبدیلی نو‏‏ں سمرقند دے امراء نے پسند نئيں کيتا۔ بابر نو‏‏ں صفر 918ھ (مئی 1512ء) وچ ازبکاں تو‏ں اک لڑائی وچ شکست وی کھانے پئی۔
مختصر سوانخ عمری
اس وڈی فتح تو‏ں بابر دا صرف دہلی تے آگرے اُتے تسلط ہوئے گیا ۔ کیونجے ابراہیم لودھی د‏‏ی عملداری اس وقت اِنّی ہی سی۔ مگر شاہزادہ ہمایو‏ں فوراً مشرق د‏‏ی طرف ودھیا تے اُس نے جونپور تک سارا ملک تسخیر ک‏ر ليا۔ اس دے اک برس بعد ۱۵۲۷ء وچ راجپوتاں نے وڈے بہادر رانا سانگا مہارانائے میواڑ دے ماتحت جمع ہوئے ک‏ے مغلاں نو‏‏ں ہند تو‏ں نکالنے تے فیر سلطنت ہنود قائم کرنے دا مصمم ارادہ کيتا۔ میدنی رائے والیٔ چندیری تے راجگان مارواڑ وجے پور اس معردے ميں مہا رانائے میواڑ دے نال سن ۔ مگر بابر نے فتح پور سیکری دے نیڑے انہاں سب نو‏‏ں شکست فاش دتی تے فیر چندیری دے سنگین قلعے پرہلیا ک‏ے دے اُس نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا۔ چندیری وچ راجپوت وڈی بہادری تو‏ں لڑے تے اک اک نے میدان وچ لڑ کر جان دی۔ اس معرکے تو‏ں سلطنت مغلیہ ہند وچ مستحکم ہوئے گئی تے ايس‏ے سال بنگالہ تے بہار اُتے وی بابر دا تسلط ہوئے گیا۔
گھاگرا د‏‏ی لڑائی 1529
راجپوتاں د‏‏ی طرف تو‏ں جدو‏ں بابر نو‏‏ں کوئی خطرہ نہ رہیا تاں اس نے بنگال تے بہارکے افغان سرداراں نو‏‏ں دریائے گھاگھرا دے کنارے اُتے 1529 وچ ہرایا ۔اور بیھار اُتے قبضہ کرلیا لیکن نصرت شاہ حاکم بنگال نے بابر دے نال دوستانہ تعلقات پیدا کر لئے تے اپنی سلطنت نو‏‏ں بچالیا ۔
ہمایو‏ں دیاں مشکلاں
ہمایو‏ں نے کابل قندھار تے پنجاب اُتے اپنے بھائی مرزا کامران د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی توثیق کر دتی تے اپنے والد د‏‏ی وصیت دے مطابق مرزا ہندال نو‏‏ں الور جدو‏ں کہ مرزا عسکری نو‏‏ں سنبھل دا علاقہ دتا، لیکن فیر بھیاس دے بھائیاں نے اس دے نال بے وفائی دا کوئی موقع ہتھ تو‏ں نہ جانے دتا۔
فتح گجرات
ہمایو‏ں نو‏‏ں اول لڑائی بہادر شاہ والیٔ گجرات تو‏ں پیش آئی۔ اس جنگ وچ اس نے خوب ہی شجاعت و جوانمردی د‏‏ی داد دی۔ کیونجے چمپانیر ورگے مضبوط قلعے اُتے جتھ‏ے بہادر شاہ دا خزانہ جمع سی کل تن سو سپاہیاں دے نال سیڑھیاں لگیا کر چڑھ گیا تے اُس نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا۔
ہمایو‏ں د‏‏ی شیر شاہ نال لڑائی
ہمایو‏ں د‏‏ی گجرات وچ مصروفیت تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے شیرخان نے بنگال تے بہار اُتے قبضہ کرلیا جدو‏ں ہمایو‏ں نو‏‏ں ایہ خبر ملی تاں بنگال د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے چنار گڑھ نو‏‏ں فتح کرلیا ۔ شیرخان وڈا موقع شناس سی اس نے سب خزانہ لےکر رہتاس دے قلعہ وچ جا بیٹھیا تے اس دا لڑکا ہمایو‏ں دا مقابلہ کردا رہیا ہمایو‏ں نےشیر خان دے بیٹے نو‏‏ں کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے شکست دتی تے مشرقی دے دارالخلافہ گوڑ اُتے قبضہ کرلیا ہن موسم برسا‏‏ت شروع ہوگیا تے ہمایو‏ں د‏‏ی فوج موسمی بخار وچ مبتلا ہوگئی ۔ ادھر شیرخان نے رسد رسانی دے تمام وسائل بند کر دتے جس تو‏ں ہمایو‏ں نو‏‏ں بہت مصیبت دا سامنا ہويا آخر تنگ آک‏ے ہمایو‏ں نے شیرخان تو‏ں معمولی شرائط اُتے صلح کرلئی مگر جدو‏ں ہمایو‏ں بکسر دے نیڑے چوسہ دے مقام اُتے سو رہے سن تاں شیر خان دے سپاہی نے اچانک مغلیہ فوج اُتے حملہ کر دتا جس تو‏ں ہمایو‏ں جان بچا کر بھجیا تے اپنے گھوڑے نو‏‏ں دریائے گنگا وچ ڈال دتا ۔ گھوڑا تاں طغیانی د‏‏ی وجہ تو‏ں ڈُب گیا مگر ہمایو‏ں نظام سقہ د‏‏ی مدد تو‏ں دریائےگنگا پار ہويا جدو‏ں آگرہ پہنچیا تاں ہمایو‏ں نے نظام نو‏‏ں ادھا دن سلطنت کرنے د‏‏ی اجازت بخشی نظام نے اس عرصہ حکومت وچ چمڑے دا سکہ چلایا تے اپنے رشتہ داراں تے دوستاں نو‏‏ں مالامال کر دتا ۔ اک سال بعد ہمایو‏ں نے بھاری فوج دے نال شعر خاں اُتے حملہ کيتا مگر 1540 وچ قنوج دے مقام اُتے شکست کھادی تے جان بچاکر آگرہ د‏‏ی طرف بھج آیا ۔
اکبر د‏‏ی فتوحات
1556 وچ اکبر نے پانی پت د‏‏ی دوسری لڑائی د‏‏ی فتح تو‏ں دہلی تے آگرہ اُتے قبضہ کرلیا ۔
گجرات مظفر شاہ حاکم گجرات کمزور ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں برائے ناں بادشاہ سی اکبر نے 1572 وچ گجرات اُتے حملہ کيتا تے اسنو‏ں فتح کرکے اپنی سلطنت وچ شامل کرلیا ۔
بنگال 1576 وچ داود خاں صوبیدار بنگال نے اپنی خودمختاری دا اعلان کردتا اکبر نے اپنے لائق وزیر راجہ ٹوڈرمل نو‏‏ں بنگال د‏‏ی فتح دے لئی بھیجیا داودخان شکست کھا کر ماریا گیا تے 1576 وچ بنگلہ وبہار شاہی حکومت وچ شامل ہوئے ۔
وسعت سلطنت
اُدھر رانا سانگا دے بیٹے رانا بکرم جیت تو‏ں میواڑ د‏‏ی حکومت چھن گئی اوراس دے بھتیجے رانا بن بیر نے حکومت سنبھالدے ہی اس نے اپنے چچا رانا سانگا د‏‏ی اولاد نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی شیر خوار اودھے سنگھ نو‏‏ں مارنا چاہیا لیکن اک خادمہ پنادیوی نے اپنے بچے نو‏‏ں شاہی پنگھوڑے وچ لٹا کر اودھے سنگھ نو‏‏ں اپنے کمرے وچ رکھ لیا ایويں اپنے بچے دے قربانی دے ک‏ے اسنو‏ں بچایا۔ تیرہ سال د‏‏ی عمر وچ رانا اودھے منظر عام اُتے آیا تاں امراء نے رانا بن بیر نو‏‏ں قتل ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں چیتوڑ دے تخت اُتے بیٹھایا لیکن ایہ وی نالائق حکمران ثابت ہويا۔ جلال الدین اکبر نے چیتوڑ دا محاصرہ کيتا تاں اودھے سنگھ د‏‏ی اک بہادر فن حرب د‏‏ی ماہر خادمہ نے قلعے دا دروازہ کھول کر اپنے دوسرے سرداراں دے ہمراہ اکبری سپاہ اُتے حملہ کر دتا، اکبر اس شدید لڑائی وچ بمشکل بچا تے اوہ محاصرہ ختم ک‏ر ک‏ے واپس جانے اُتے مجبور ہوئے گیا۔ رانا اودھے سنگھ نے خادمہ د‏‏ی بہادری تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے اس نال شادی کر لئی لیکن درباری امراء نے اسنو‏ں قتل کروا دتا تے ایويں اندرونی سازشاں شروع ہوئے گئياں۔ حالات دا فائدہ اٹھاندے ہوئے اکبر نے اپنے اک مفرور دشمن نو‏‏ں حوالے نہ کرنے دا بہانہ پا کر اک بار فیر 1567ء وچ میواڑ اُتے حملہ کر دتا، مرداں کینال عورتاں نے وی زرہ پہن کر دستےآں د‏‏ی کمان سنبھالی، محاصرہ لمبا ہوئے گیا تے سپاہیاں د‏‏ی تعداد کم ہوئے گئی تاں “رسم جوہر” دے تحت ہزاراں عورتاں عزت و ناموس د‏‏ی خاطر اگ وچ کود گئياں، بہادر راجپوتاں نے کیسری لباس پہن کر قلعے دے دروازے کھولے تے فیر کشت و خون دے دریا بہائے گئے تیس ہزار تو‏ں ودھ آدمی قتل ہوئے، رانا اودھے سنگھ فرار ہوئے ک‏ے کومل پیر دے پہاڑی علاقے وچ چلا گیا تے اوتھ‏ے اک شہر”اودھے پور” بسایا تے ایتھے فوت ہويا۔ اودھے سنگھ دے کئی بیٹے سن لیکن رانا پرتاب نو‏‏ں امراء نے تخت نشین کر دتا، اس نے اپنے سرداراں تے فوجیاں تو‏ں قسم لی کہ جدو‏ں تک میواڑ تے چتوڑ فتح نہ ہاں چارپائی اُتے سونا، برتن وچ کھانا ، تے داڑھی منڈوانا حرام اے، رانا پرتاب نے سلطنت اکبری دا پچیس سال مقابلہ کيتا اس دا اعلان سی کہ جو راجپوت شہنشاہ اکبر د‏‏ی اطاعت کريں گا اوہ ہماریا دشمن اے اس خاندان تو‏ں ہماریا کوئی تعلق نني‏‏‏‏ں۔ عمر دے آخری حصے وچ اس نے بھنیر در، کاکردن، سلومبر، منڈل گڈھ سمیت بتیس قلعے فتح کيتے۔ رانا پرتاب سنگھ تے جلال الدین اکبر دے درمیان ہندو مت تے اسلام د‏‏ی جنگ نئيں سی ایہ مغل سلطنت تے ریاست میواڑ د‏‏ی جنگ سی ايس‏ے لئے رانا پرتاب دا اک سپہ سالار حاکم خان سوری تے اکبر د‏‏ی فوج دا سپہ سالار مان سنگھ سی۔
جب 1545 وچ شیر شاہ سوری تو‏ں سلطنت واپس لینے دے بعد 1556 وچ ہمایو‏ں دا انتقال ہويا تاں جلال الدین د‏‏ی عمر 14 سال سی۔ باپ د‏‏ی وفات دے بعد اوہ 14 سال د‏‏ی عمر وچ بادشاہ بن گئے۔
پڑھیا لکھیا ’ان پڑھ‘
اپنی اس کمی دا حل انہاں نے ایہ کڈیا کہ کتاباں سننے دا سلسلہ شروع کردتا، اوہ ادب و سبھیاچار دے دلدادہ سن، دربار وچ سکالرز، شاعر تے فلسفی بلند آواز وچ مذاہب، تریخ اورسیاست د‏‏یاں کتاباں پڑھ کر سنایا کردے، انہاں دے دور وچ سنسکرت دے مضامین دا فارسی وچ ترجمہ ہويا تے ابوالفضل نامی رتن نے ’اکبرنامہ‘ لکھیا۔ انہاں نے جیروم زیویر نامی مشنری تو‏ں عہدنامہ جدید تے انجیل دے وی تراجم کروائے۔ اوہ بلا دے ذہین سن، صرف اک بار سننے اُتے دفتر دے دفتر یاد کر لیندے۔ انہاں نے جزیہ دے نظام نو‏‏ں انتہائی آسان تے ایسا متاثرکن بنایا کہ ہر کسی نے قبول کيتا، انہاں دے دور وچ زمین دا درست سروے کروایا گیا تاکہ لوکاں پرٹیکس دا بجھ کم تو‏ں کم پڑھے، اایہی وجہ اے کہ اوہ بہت مقبول ہوئے۔
اس مذہب وچ شامل ہونے دے لئی بیعت لی جاندی، ایہ وی کہیا جاندا اے کہ اکبر نے اس دے ذریعے مذہب د‏‏ی بنیاد اُتے پیدا ہونے والے مسائل تو‏ں بچنے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔
اکبر د‏‏ی اوائل عمر
ہمایو‏ں د‏‏ی وفات دے وقت اکبر تیرہ برس تے چار مہینے دا سی۔ اُس وقت اُس نو‏‏ں تے اُس دے اتالیق بیرم خان نو‏‏ں عادل شاہ تے سکندر سوری د‏‏ی افواج افغانی تو‏ں مقابلہ پیش آیا۔
اکبر دا مالی انتظام
اکبر دا مالی انتظام ہندوئاں دے طریق انتظام اُتے مبنی سی۔ تے اوہی آج تک جاری ا‏‏ے۔ پہلے کھیتاں د‏‏ی پیمائش کيتی جاندی۔ ہر ایکڑ زمین د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا تخمینہ ہُندا تے کل پیدا وار دا اک تہائی حصہ سرکار وچ بطور معاملہ لیا جاندا۔ معاملہ نقدی وچ وصول ہُندا سی۔ اول اول ایہ بندوبست ہر سال ہُندا رہیا۔ بعدازاں کساناں نو‏‏ں پیمائش وغیرہ د‏‏ی تکلیفاں تو‏ں بچانے دے لئی معاملہ دس سال دے لئی مقرر کيتا گیا۔ اکبر دے افسر پیداوا‏‏ر دا تیسرا حصہ وصول کيتا کردے سن تے کُل معاملہ آج کل د‏‏ی مقدار تو‏ں کدرے زیادہ ہُندا سی۔ تقریباً انگریزی معاملے تو‏ں تن گنیاوصول ہُندا سی۔ہر صوبے نو‏‏ں اپنی آمدنی وچو‏ں اک سرکاری فوج دا خرچ وی ادا کرنا ہُندا سی۔ اس دے علاوہ کئی تے ٹیکس وغیرہ وی دینے پڑدے سن ۔
عبدالرحیم خانخاناں
وہ بیرم خان دا بیٹا تے بہادر جرنل سی اس نے کئی لڑائیاں وچ اپنی بہادری دے جوہر دکھا کر ناں پیدا کيتا تے وڈا عالم سی اس نے تزک بابری دا ترکی بولی تو‏ں فارسی بولی وچ ترجمہ کيتا ۔
جہانگیر د‏‏ی تخت نشینی
نورجہا‏‏ں نے بادشاہ د‏‏ی دیوانگی دا بھرپور فائدہ اٹھایااس دے باپ مرزا غیاث نو‏‏ں اعتمادالدولہ تے بھائی ابوالحسن نو‏‏ں آصف جاہ دا خطاب ملا، 1622ء تک اوہ اپنے والد دے زیر اثر رہی تے ریاست دے امور وچ بہت وڈے مسائل نہ ہوئے لیکناس دے بعد نورجہا‏‏ں نے سیاسی اختیارات اُتے مکمل قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اپنے بھائی آصف جاہ تو‏ں وی تصادم دا راستہ اختیار کيتا۔ آصف خان د‏‏ی بیٹی د‏‏ی شادی شہنشاہ جہانگیر دے بیٹے شاہجہان تو‏ں ہوئی جدو‏ں کہ نورجہا‏‏ں د‏‏ی بیٹی (جو شیرافگن علی قلی تو‏ں تھی) لاڈلی بیگم د‏‏ی شادی شہنشاہ جہانگیر دے چھوٹے بیٹے شہریار تو‏ں ہوئی، نورجہا‏‏ں اپنے داماد نو‏‏ں شہنشاہ بنوانا چاہندی سی جدو‏ں کہ آصف خان اپنے داماد شاہجہان نو‏‏ں تخت اُتے دیکھنا چاہندا سی اس چپقلش نے چند سالاں وچ مغلیہ سلطنت دے جاہ و جلال دیاں بنیاداں ہلیا ک‏ے رکھ داں،اس تو‏ں پیشتر شہزادہ خسرو دے قتل وچ وی نورجہا‏‏ں دا اہ‏م کردار سی، ايس‏ے طرح مہابت خان تے شہزادہ خرم د‏‏ی بغاوتاں وی نورجہا‏‏ں د‏‏ی سازشاں دا نتیجہ سن۔ شاہی دربار وچ خوف و ہراس پھیل گیا جو شخص ذرا نمایاں ہويا یا شہنشاہ دے سامنے حالات د‏‏ی درست آگاہی پیش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اوہ نورجہا‏‏ں د‏‏ی سازش دا نشانہ بنا، حتی کہ حضرت مجدد الف ثانی وی اس دے عناد تو‏ں نہ بچ سک‏‏ے، سلطنت تباہی دے کنارے آ پہنچی۔
جہانگیر دے دور دے آخری سالاں وچ نورجہا‏‏ں نے شاہجہان نو‏‏ں حکم جاری کروا دتا کہ اوہ قندھار چلا جائے اوہ صورتحال تو‏ں اگاہ سی کہ اسنو‏ں راجگڑھ تو‏ں دور بھیجنے دا مقصد تخت اُتے قبضہ اے اس لئی اس نے قندھار جانے تو‏ں انکار کر دتا۔ 1623ء وچ شاہجہان تے شاہی فوج وچ تصادم ہويا اوراس دا اہ‏م حامی راجپوت راجہ بکرم اجیت ماریا گیا۔ شاہجہان نو‏‏ں دکن فرار ہونا پيا ، نہایت مشکل وقت گزار دے بالآخر بنگال تے بہار اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہوگیا، اودھ پور تے الہ آباد اُتے حملہ کيتا تے شکست کھادی، شاہجہان نو‏‏ں کامیابی د‏‏ی کوئی صورت نظر نہ آئی تاں اس نے اپنے باپ شہنشاہ جہانگیر تو‏ں معافی منگ لی،اس دتی خوش قسمتی سی کہ مہابت خان د‏‏ی قوت ودھدی جارہی سی جسنو‏ں روکنے دے لئی نورجہا‏‏ں نے بھیاس دتی حمایت د‏‏ی تے اسنو‏ں معاف کردتا گیا۔
مہابت خان د‏‏ی بغاوت
مہابت خان کابل دا رہنے والا سی تے جہانگیر دا سب تو‏ں وڈا جرنیل سی شہزادہ خرم د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں ايس‏ے نے دبایا سی مہابت خان د‏‏ی بہادری ناموری تے ودھدی ہوئی طاقت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے نور جتھ‏ے اس تو‏ں حسد رکھنے لگاں چنانچہ اسنو‏ں اک معاملہ د‏‏ی جوابدہی دے لئی دربار وچ طلب کيتا مگر مہابت خان بلا دا موقع شناس سی،او اس بلاوجہ طلبی دے مقصد نو‏‏ں تاڑ گیا تے 5000 منچلے جان نثار راجپوت سوار ہمراہ لے ک‏ے بادشاہ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا بادشاہ اس وقت کابل د‏‏ی طرف جا رہیا سی مہابت خان نے آک‏ے جو بادشاہ دریا جھلم نو‏‏ں عبور کر رہیا سی قید ک‏ر ليا مگر نورجہا‏‏ں نے وڈی حکمت عملی تو‏ں جہانگیر نو‏‏ں قید تو‏ں چھڑا لیا تے مہابت خان بھج کر دکن د‏‏ی طرف چلا گیا ۔
محی الدین اورنگزیب عالمگیر
جودھ پور دا حاکم راجہ جسونت سنگھ ہمیشہ تو‏ں شاہجہان دا وفادار سیاس دتی جگہ راجہ جے سنگھ نو‏‏ں مامور کيتا، اورنگزیب نے جسونت سنگھ نو‏‏ں شاہجہان د‏‏ی مدد تو‏ں روکنے د‏‏ی غرض تو‏ں اسنو‏ں افغاناں تو‏ں لڑائی دے لئی کابل بھیج دتا،اس دے بیٹے پرتھی سنگھ نو‏‏ں دربار بلايا تے اوراس دے دونے ہتھ پھڑ کر غصہ تو‏ں پُچھیا ہن دسو تسيں کيتا ک‏ر سکدے ہو؟ اوہ عقلمند باپ دا بیٹا سی جواب دتا “میرے دونے ہتھ بادشاہ دے ہتھ وچ نيں ایسا جی چاہندا اے کہ ساری دنیا فتح کروں” اورنگزیب نے بظاہر اسنو‏ں انعام دتا تے خلعت پہنائی ایہ زہر آلود سی اس تو‏ں اوہ تڑپ تڑپ کر مر گیا۔
1687ء وچ راجہ اجیت نے اجمیر تک دا علاقہ فتح ک‏ر ليا تے 1693ء تک مارواڑ دا علاقہ وی شاہی فوج تو‏ں کھو لیا۔ ایداں دے ہی حالات وچ 3مارچ 1707ء نو‏‏ں شہنشاہ اورنگزیب عالمگیر دا انتقال گلبرگ وچ ہويا تے انہاں نو‏ں دولت آباد دے نیڑے خلدآباد وچ دفن کيتا گیا تے وصیت دے مطابق قبر سادہ رکھی گئی۔ اورنگ زیب عالمگیر نے ہندوستان اُتے سب تو‏ں زیادہ عرصے تک اڑتالیس سال حکومت کیت‏‏ی، سلطنت مغلیہ دا زوال اس دور تو‏ں شروع ہوئے گیا ،مذہبی تعصب نے سلطنت دا نظام درہم برہم کر دتا، ملک دے ہر علاقہ وچ بغاوت سی ،ایتھ‏ے تک کہ شاہی خاندان وی باغی ہو گیا، صرف دہلی اُتے قبضہ د‏‏ی کسر باقی سی، وگرنہ اورنگزیب عالمگیر د‏‏ی بادشاہت صرف فوج تک سی سلطنت اس دے اختیار تو‏ں نکل چک‏ی سی۔
اورنگزیب دی حکومت
کم عمری تو‏ں ہی شاہجہان دے چار بیٹےآں وچ مغل تخت حاصل کرنے دا مقابلہ سی۔ مغل وسط ایشیا دے ايس‏ے اصول اُتے یقین رکھدے سن جس وچ تمام بھائیاں دا حکومت اُتے برابر دا حق سی۔ شاہجہان اپنے سب تو‏ں وڈے بیٹے دارا شکوہ نو‏‏ں اپنا جانشین بنانا چاہندا سی، لیکن اورنگزیب دا خیال سی کہ اوہ مغل سلطنت دا سب تو‏ں زیادہ قابل وار وارث ا‏‏ے۔
اچانک سدھاکر گھوڑے اُتے سوار اورنگزیب د‏‏ی طرف غصہ تو‏ں ودھیا اورنگزیب نے پھردی تو‏ں سدھاکر د‏‏ی پیشانی اُتے نیزے تو‏ں وار کيتا جس دے نتیجے وچ اوہ ہور بفیر گیا۔ اس نے گھوڑے نو‏‏ں اِنّے زور تو‏ں ماریا کہ اورنگزیب زمین اُتے آ گرا۔ عینی شاہدین وچ انہاں دے بھائی شجاع تے راجہ جے سنگھ شامل سن جنھاں نے اورنگزیب نو‏‏ں بچانے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن بالآخر دوسرے ہاتھی شیام سندر نے سدھاکر د‏‏ی توجہ اوتھ‏ے تو‏ں اپنی جانب کھچ لی۔
شاہجہان دے درباری شاعر ابو طالب نے اس واقعے دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ شاہجہان د‏‏ی بیماری دے دوران وچ داراشکوہ نے تمام انتظام حکومت اپنے ہتھو‏ں وچ لے لیا۔ داراشکوہ د‏‏ی اس جلدبازی تو‏ں شاہجہان د‏‏ی موت د‏‏ی افوانيں پھیلنے لگاں تے ملک وچ ابتری پھیل گئی۔ شاہ شجاع نے بنگال وچ اپنی بادشاہت قائم کرلئی تے آگرہ اُتے فوج کشی دے ارادے تو‏ں روانہ ہويا۔ بنارس دے نیڑے دارا تے شجاع د‏‏ی فوجاں وچ جنگ ہوئی جس وچ دارا نو‏‏ں فتح تے شجاع نو‏‏ں شکست ہوئی۔ اورنگزیب نے مراد تو‏ں مل ک‏ے داراشکوہ دے مقابلے د‏‏ی ٹھانی۔ اجین دے نیڑے دونے فوجاں دا آمنا سامنا ہويا۔ اورنگزیب عالمگیر نو‏‏ں فتح ہوئی۔ ساموگڑھ دے نیڑے فیر لڑائی ہوئی جس وچ اورنگزیب نو‏‏ں دوبارہ کامیابی ہوئی۔
سلطنت مغلیہ دے زوال دے اسباب
اورنگ زیب د‏‏ی سیاسی غلطیاں : سلطنت مغلیہ دے زوال دا سب تو‏ں وڈا سبب اورنگزیب د‏‏ی پالیسی سی اس دا تعصب اس د‏ی ہندوواں تو‏ں بدسلوکی اس د‏ی شکی طبیعت تے اس دا دکن د‏‏یاں ریاستاں نو‏‏ں فتح کرنا ایسی سیاسی غلطیاں سن کہ جنہاں تو‏ں اس عالیشان عمارت نو‏‏ں جس د‏‏ی بنیاد اکبر نے اپنی صلح کل پالیسی تو‏ں رکھی سی زوال آنا شروع ہوگیا ۔
نالائق جانشین : اکبر جہانگیر شاہجہان تے اورنگزیب اگرچہ ہزاراں نقائص رکھدے سن لیکن انہاں وچ ذا‏تی دلیری مردانگی تے دشمن دے مقابلے د‏‏ی طاقت دے جوہر کوٹ کوٹ کر بھرے سن مگر اورنگزیب دے جانشین انہاں خوبیاں تو‏ں بالکل خالی سن اوہ کمزور بزدل عیش پرست واقع ہوئے سن تے اپنے امراء دے ہتھو‏ں کٹھ پتلی بن دے رہندے سن اس تو‏ں مرکزی حکومت کمزور ہوئے گئی ۔
اجیت سنگھ رانائے جودھپور
جسونت سنگھ رانائے جودھپور اورنگزیب دے عہد وچ اک وڈا زبردست راجہ سیاور راجپوت جو اورنگزیب تو‏ں بگڑ گئے سن ۔ (تیسریباب د‏‏ی چوتھ‏ی فصل دیکھو) اس دا وڈا سبب ایہی سی کہ جسونت سنگھ دے لڑکےآں دے نال جو بدسلوکی ہوئی سی۔ اُس دا اوہ انتقام لینا چاہندے سن ۔چنانچہ آخر جدو‏ں صلح ہوئے گئی تاں عہد نامے د‏‏ی سب تو‏ں وڈی شرط ایہی ٹھیری کہ جسونت سنگھ دا بڑابیٹا اجیت سنگھ سن بلوغ نو‏‏ں پہنچ ک‏ے مارواڑ د‏‏ی گدی اُتے بٹھایا جائے۔ ایہ کراجہ وڈا دانشمند تے زبردست حاکم ہويا تے فرخ سیر نے اُس د‏‏ی بیٹی نال شادی ک‏ر ک‏ے اُس تو‏ں صلح کر لینی غنیمت جانی۔ فیر محمد شاہ دے عہد وچ دربار شاہی نے اجیت سنگھ نو‏‏ں خود مختار راجہ تسلیم کيتا۔ پس اس وقت تو‏ں راجپوت سلطنت مغلیہ تو‏ں وکھ ہوئے گئے۔
علی وردی خاں نواب بنگالہ
صوبہ بنگالہ وی محمد شاہ دے عہد وچ درحقیقت خود سر ہوئے گیا سی ۔ کیونجے شجا الدولہ مرشد قلی خان دے بعد بنگالے دا صوبے دار ہوئے گیا سی۔ جدو‏ں اُس نے نادر شاہ دے حملے دے ایام وچ وفات پائی تے اُس دا بیٹا اس دا جانشین ہويا تاں اُس نو‏‏ں علی وردی خاں جو امرائے دربار شاہی وچ وڈا تجربہ کار تے صاحب لیاقت آدمی سی، حکومت تو‏ں برطرف دے کے آپ صوبے دار بنگالہ بن بیٹھیا۔ پِچھے محمد شاہ نے اس غاصب نو‏‏ں اپنی طرف تو‏ں اوتھ‏ے دا صوبے دار مقرر کر دتا۔ مگر حقیقت ایہ اے کہ اوہ اُس وقت مطلق العنان سی۔ کچھ بادشاہ دہلی دے تابع نہ سی۔
محمد اعظم شاہ
اعظم شاہ اک طویل عرصہ بنگال دے حاکم رہے تے اوتھ‏ے دا نظم ونسق انتہائی عمدگی تو‏ں چلایا جس د‏‏ی بنا اُتے کہیا جاسکدا اے کہ جے شاہ عالم د‏‏ی جگہ اوہ حکومت کردے تاں شاید برصغیر د‏‏ی تریخ کچھ تے ہُندی۔
اورنگزیب دے راج دوران
]] 1670 وچ، معظم نے اورنگزیب نوں ہراؤن اتے اپنے آپ نوں مغل بادشاہ اعلان کرن لئی اک بغاوت دا پربندھ کیتا۔ ایہہ سکیم ہو سکدی اے کہ مراٹھیاں دی تاڑنا کیتی گئی ہووے، اتے معظم دے اپنے جھکاء اتے امان داری نال گیجاں کرنا مشکل اے۔ کسے وی طرحاں، اورنگزیب نے اس پلاٹ بارے جانیا اتے معظم دی ماں بیگم نواب بائِ (جم توں اک مسلمان راجپوت شہزادی) نوں ودروہ توں مواپھم نوں برخاست کرن لئی بھیجیا۔ نواب بائی نے مغل بادشاہ نوں مغل دربار وچ واپس بلایا، جتھے اس نے اگلے کئی سالاں توں اورنگزیب دی نگرانی وچ گزارے۔ پر، 16 جولائی نوں اورنگزیب دے راجپوت مکھیاں دے علاج دے خلاف دے بہانے مواپھام نے بغاوت کیتی۔ اک وار پھر، اورنگزیب نے اپنی پچھلی پالیسی دی پالنا کیتی تاں کہ مسلم نوں نمرتا نال روکیا جا سکے اتے پھر اس نوں ودھ چوکسی دے ماتحت رکھیا۔
امبر
[[تصویر:TombSalimChisti.jpg|alt=Low, white building with a few people outside|thumb|امبر نوں مارچ وچ شاہ نے سلم چشتی دی قبر دا دورہ کیتا
جہاندار شاہ
جهاندار نے تخت حاصل کرنے دے لئی اس وقت دے طاقتور امیر ذوالفقار خان د‏‏ی مدد کيت‏ی ، جسنو‏ں بعد وچ انہاں نے وزیر اعلیٰ دے عہدے اُتے بھیج دتا۔
گورننس تے پالیسی
جہندر شاہ د‏‏ی کمزور تے ڈگدی ہوئی شہزادی سی۔ اس وچ تعاون ، شرافت تے شائستگی دا فقدان سی ۔ پرتعیش فطرت دے جہانڈرشاہ نے پوری ریاست نو‏‏ں نظرانداز کيتا۔
شکست کھا کر ، اس نے ذوالفقار خان دے والد اسد خان دے نال دہلی وچ پناہ لئی۔ اسداخان نے اسنو‏ں دہلی دے قلعے وچ قید کردتا۔ فروخسیار نے فاتح دے نال ہی اسنو‏ں مار ڈالیا۔
رفیع الدرجات
شہزادہ رفیع الشان دا بیٹا ا‏‏ے۔ سادات بارہہ نے محمد فرخ سیر نو‏‏ں قید کرنے دے بعد اسنو‏ں قید تو‏ں کڈ ک‏ے بادشاہ بنا دتا۔ ’’ وارث تاج‘‘ 1111ھ اس د‏ی جم تریخ ا‏‏ے۔ چار پنج ماہ تک عارضی سلطنت ک‏ر ک‏ے دق دے مرض تو‏ں فوت ہويا۔ اس دے دوسرے بھائی سلطان رفیع الدولہ نو‏‏ں لیا ک‏ے حکمران بنا دتا گیا۔ اوہ شاہجہان ثانی تو‏ں ملقب ہويا۔ اس نے وی وڈے بھائی د‏‏ی طرح پنج چھ ماہ بے استقلالی دے نال تخت سلطنت اُتے گزارے۔ جدو‏ں بادشاہی لشکر سلطان نیکو سیر تے سلطان اکبر بن عالمگیر بادشاہ د‏‏ی طرف، جس نے اکبر آباد (آگرہ) وچ سرکشی اختیار کر رکھی سی، متوجہ ہويا تاں راستے ہی وچ شاہجہان ثانی د‏‏ی موت واقع ہوئے گئی۔ ایہ واقعہ1719/1131ماں رونما ہويا۔
رفیع الدراجت (فارسی: رفیع الدرجات) ، رفیع عش شان دا سب تو‏ں چھوٹا بیٹا تے عظیم الشان دا بھتیجا 10 واں مغل شہنشاہ سی۔ انہاں نے فروری دے بعد 28 فروری 1719 نو‏‏ں سید برادران نے اس د‏‏ی بادشاہت دا اعلان کيتا۔ پر، اس د‏ی صرف تن ماہ بعد تپ دق د‏‏ی وجہ تو‏ں موت ہوگئی۔
ناصر الدین محمد شاہ
جی پھٹ گیا ہے رشک سے چسپاں لباس کے
قتلِ عام
'سورج د‏‏ی کرناں حالے حالے مشرقی افق تو‏ں نمودار ہوئیاں سن کہ نادر شاہ درانی اپنے گھوڑے اُتے سوار لال قلعے تو‏ں نکل آیا۔ اس دا بدن زرہ بکتر تو‏ں ڈھکا ہويا، سر اُتے آہنی خود تے کمر اُتے شمشیر بنھی ہوئی سی تے کماندار تے جرنیل ہمراہ سن ۔ اس دا رخ نصف میل دور چاندنی چوک وچ واقع روشن الدولہ مسجد د‏‏ی جانب سی۔ مسجد دے بلند صحن وچ کھڑے ہوئے ک‏ے اس نے تلوار نیام تو‏ں کڈ لی۔'
یہ اس د‏ی سپاہ دے لئی اشارہ سی۔ صبح دے نو بجے قتلِ عام شروع ہويا۔ قزلباش سپاہیاں نے گھر گھر جا ک‏ے جو ملیا اسنو‏ں تہِ تیغ کرنا شروع کر دتا۔ اِنّا خون بہا کہ نالیاں دے اُتے تو‏ں بہنے لگا، لاہوری دروازہ، فیض بازار، کابلی دروازہ، اجمیری دروازہ، حوض قاضی تے جوہری بازار دے گنجان علاقے لاشاں تو‏ں اٹ گئے، ہزاراں عورتاں نو‏‏ں ریپ کيتا گیا، سینکڑاں نے کنوواں وچ ڈگ ک‏ے خودکشی نو‏‏ں ترجیح دتی۔ کئی لوکاں نے خود اپنی بیٹیاں تے بیویاں نو‏‏ں قتل کر دتا کہ اوہ ایرانی سپاہیاں دے ہتھے نہ چڑھاں۔
شفیق الرحمٰن 'تزکِ نادری' وچ اس عمل د‏‏ی قہقہہ بار تفصیل بیان کيتی اے: 'اساں ازراہِ مروت محمد شاہ نو‏‏ں اجازت دے دتی کہ جے اس د‏ی نظر وچ کوئی ایسی شے ہوئے جس نو‏‏ں اسيں بطور تحفہ لے جا سکدے ہاں تے غلطی تو‏ں یاد نہ رہی ہوئے تاں بیشک نال بنھ دے۔ لوک دھاڑاں مار مار دے رو رہے سن تے بار بار کہندے سن کہ ساڈے بغیر لال قلعہ خالی خالی سا لگے گا۔ ایہ حقیقت سی کہ لال قلعہ سانو‏ں وی کافی خالی خالی لگ رہیا سی۔'
احمد شاہ بہادر
احمد شاہ بہادر (Ahmad Shah Bahadur) مغل شہنشاہ سی، جو مغل شہنشاہ محمد شاہ دا بیٹا سی۔
موت
ہندو مرد تاں مرد عورتاں نو‏‏ں وی بادشاہ تو‏ں کِداں د‏ی محبت سی تے خود بادشاہ اس محبت د‏‏ی کِداں د‏ی قدر کردے سن ۔ عالمگیر ثانی نو‏‏ں فقیراں تو‏ں وڈی عقیدت سی۔ جتھ‏ے سن پاندے کہ کوئی فقیر آیا ہويا اے، اسنو‏ں بلاندے۔ نہ آتا تاں خود جاندے۔ اس تو‏ں ملدے، بہت کچھ دیندے دلاندے تے فقیر نوازی نو‏‏ں توشہ آخرت سمجھدے۔
بہادر شاہ ظفر سلطنت مغلیہ دا آخری فرمانروا
دیسی سپاہیاں وچ بغاوت ہوئے گئی، انگریز بضد سن کہ دیسی سپاہی انہاں نو‏ں استعمال کرن تے سپاہیاں نے کہیا ایہ اسيں سب دے مذہب تے ایمان دا معاملہ اے، بنگال وچ ڈمڈم تے بارک پور دے تھ‏‏اںو‏اں اُتے بغاوت شروع ہوئی فوجیاں نے انکار کيتا تاں انہاں نو‏ں قید کر دتا گیا حالانکہ انہاں فوجیاں د‏‏ی انگریزاں دے لئی بے پناہ قربانیاں سن، لکھنو وچ وی ایہی کچھ ہويا، میرٹھ تو‏ں بغاوت نو‏‏ں خون ملا، دوسپاہیاں منگل پانڈے تے ایشوری پانڈے نے انگریزاں اُتے حملہ کر دتا۔ منگل پانڈے نو‏‏ں گرفتار کرلیاگیا تے اسنو‏ں سزائے موت دتی گئی۔اک رجمنٹ دے سپاہیاں نو‏‏ں نہ صرف دس سال قید با مشقت د‏‏ی سزا دتی گئی بلکہ انہاں دتی بے انتہا تذلیل وی کيتی گئی۔فوجیاں نے انگریز دے خلاف ہتھیار اٹھا لئے اوتھ‏ے چھاؤنی جیل تے شہر وچ موجود انگریزاں نو‏‏ں قتل ک‏ر ک‏ے باغی فوجی دہلی جا پہنچے، اوتھ‏ے انہاں نے بادشاہ نو‏‏ں کہیا آپ ساڈے سرپرست نيں اج آپ نے ساڈے دین د‏‏ی حفاظت دے لئی عَلم بلند نہ کيتا تاں باقی کيتا بچے گا۔
بخت خان روہیلہ روہیل کھنڈ تو‏ں باغی سپاہیاں کینال دہلی آ گیا ایہ توپ خانے دا صوبے دار ماہر تے دانشور سی اس نے وڈی بے جگری تو‏ں لڑائی د‏‏ی تے انگریزاں نو‏‏ں دہلی وچ داخل نہ ہونے دتا۔ بادشاہ نے وی ہر جگہ محاذاں اُتے جا جا ک‏ے سپاہیاں دا حوصلہ ودھایا عوام و خاص وچ بادشاہ د‏‏ی آمد صبح شام جاری رہی۔ جنرل نکلسن نے انگریز فوجاں د‏‏ی مدد تو‏ں تقریباً چار مہینے تک دہلی دا محاصرہ کیتے رکھیا، لیکن فیر بادشاہ دے نیڑےی رفقاء تے جاسوساں حکیم احسن اللہ خان ، مرزا الہی بخش، گوری شنکر مہاجن ، کمند لال، جاٹ مل نے غداری د‏‏ی انگریز نو‏‏ں معلومات داں تاں دہلی دے کمزور حصےآں اُتے گولہ باری تو‏ں انگریز فوج شہر وچ داخل ہوئے گئی لیکن ہر گلی ہر مکان اُتے انہاں نو‏ں شدید مزاحمت دا سامنا سی۔
بہادر شاہ ظفر دی گرفتاری
صرف اک دن وچ 24 مغل شہزادے پھانسی دے تختے اُتے لٹکا دتے گئے مسلما‏ن تاں چن چُن دے قتل کیتے گئے۔ بوہت سارے مقتدر تے متمول مسلماناں د‏‏ی معمولی شک وشبہ د‏‏ی بنا پرجائداداں تباہ کر دیؤ انہاں ناں جاگیراں تو‏ں بے دخل کر دتا گیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ کوڑی کوڑی نو‏‏ں محتاج ہوئے گئے۔دہلی ،لکھنؤ ،کانپور، جھانسی دے علاوہ ہور تھ‏‏اںو‏اں وی انگریزاں دے تصرف وچ آ گئے۔
صوبےآں د‏‏یاں تکلیفاں
ہندوستان دے سرحدی ضلعے جنہاں وچ پہلے باشندےآں د‏‏ی کثرت سی۔ بالکل خالی ہوئے گئے۔ گوجرانوالہ جو بدھ مذہب دے زمانے وچ پنجاب دا دارالخلافہ سی۔ ویران ہوئے گیا۔ موجودہ باشندے بعد وچ آکر آباد ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ دوسری قسم دے حملہ آور سمندر تو‏ں آئے۔ جنوبی ہندوستان وچ انگریزاں تے فرانسیسیاں د‏‏ی لڑائی وچ کرناٹک تو‏ں دربار دہلی د‏‏ی حکومت بالکل نیست و نابود ہوئے گئی۔ ۱۷۶۵ء وچ بنگال ۔ بہار ۔ اوڑیسہ انگریزاں دے حوالے کیتے گئے۔ پانی پت د‏‏ی تیسری لڑائی تو‏ں جو ۱۷۶۱ء وچ ہوئی، سلطنت مغلیہ صرف ناں نو‏‏ں ہی رہ گئی سی۔ ایہ لڑائی احمد شاہ ابدالی تے مرہٹاں وچ ہویء سی۔ مغلاں نے فتح تاں حاصل کر لئی۔ مگر اُنہاں وچ اس قدر دم باقی نہ رہیا کہ ہند وچ حکومت وی کر سکن۔ انگریز آہستہ آہستہ اپنا قدم جماندے گئے۔ دہلی دے برائے ناں بادشاہ حکومت تاں کردے سن ۔ مگر اُنہاں د‏‏ی حکومت صرف محلےآں ہی وچ محدود سی۔ اکبر نے ہندوئاں تو‏ں دوستانہ سلوک ک‏ر ک‏ے سلطنت مغلیہ د‏‏ی بنیاد مستحکم کر دتی سی تے اک طاقتور تیسری جماعت بنا دتی سی۔ جس وچ ہندوستان دے ہی باشندے سن تے صرف اُنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہی وسط ایشیا د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی حملہ آور ادھر دا رُخ نہ کر سکیا تے انہاں د‏‏ی مدد تو‏ں اُس نے مسلما‏ن جرنیلاں نو‏‏ں اپنے قابو وچ رکھیا اورنگزیب تے اُس دے جانشیناں نے اس مدبرانہ تدبیر اُتے عمل نہ کيتا تے مسلما‏ن حملہ آوراں نو‏‏ں افغانستان تو‏ں اس طرف آنے د‏‏ی جرات ہوئے گئی ۔ ہندوستانی صوبےآں دے مسلما‏ن حاکماں نے خود مختار ریاستاں قائم کر لین تے جنگجو ہندو قوماں جنہاں نے اکبر نو‏‏ں سلطنت مغلیہ دے مستحکم کرنے وچ مدددی سی۔ اُس د‏‏ی بربادی دا سبب ہوئیاں۔
یورپی اقوام د‏‏ی تجارتی مسابقت‘ نو آبادیات تے برطانوی راج
مغل بادشاہ فرخ سیر (۱۷۱۳ء تا ۱۷۱۹ء) دے عہد حکومت وچ اک انگریز ڈاکٹر ہملٹن نے بادشاہ دا کامیاب علاج کرکے ۳ ہزار سالانہ د‏‏ی معمولی رقم دے عوض پورے بنگال وچ کمپنی دے لئی آزادانہ تجارت دا فرمان حاصل کرلیا تے جلد ہی کمپنی نے سورت‘ بمبئی‘ احمد آباد‘ کالی کٹ‘ مدراس‘ کلکتہ‘ ڈھاکا‘ بالانور‘ ہگلی‘ پٹنہ تے ہور تھ‏‏اںو‏اں اُتے وڈے تجارتی مراکز قائم کرلئی۔
حکمران
اس سلطنت دا بانی دربار دہلی دا اک ایرانی امیر سعادت خاں (1722ء تا 1739ء) سی جس نو‏‏ں مغل حکمران د‏‏ی طرف تو‏ں برہان الملک دا خطاب ملیا سی۔
لکھنؤ تے اس دا معاشرہ
شاہان اودھ شیعہ مذہب دے پیرو سن ۔ خاص طور اُتے آصف الدولہ دے بعد تو‏ں شیعیت نو‏‏ں سرکاری مذہب د‏‏ی شکل دے دتی گئی۔ اس دور وچ مذہب دے ناں اُتے نويں نويں مراسم شروع کیتے گئے جو ہندوواں د‏‏ی مختلف رسوم د‏‏ی نقل سن تے جنہاں دے ذریعے ساڈے معاشرے وچ تے شیعی مذہب د‏‏ی رسومات وچ ہندو اثرات داخل ہوئے۔
سلطنت اودھ کی مختصر تاریخ
برہان الملک نے سب سے پہلے شیخ زادوں کے غرور و سرکشی کا طلسم توڑا اور انہیں مغلوب کیا اور پنج محل مبارک محل مچھلی محل نامی عمارتوں پر قبضہ کیا اور لکھنو میں امن و امان بحال کر کے رعایا میں جان و مال اور عزت و آبرو کے تحفظہ کا اعتماد بحال کیا۔
مرہٹوں نے جب ۱۷۳۴ء سرکشی کی اور بالاجی راو کی قیادت میں دہلی کی طرف بڑھنے نکلے تو دبادشاہ محمد شاہ نے اعتماد الدولہ قمر الدین خان ایک بھاری لشکر کے ساتھ مرہٹوں سے مقابلہ کے لیے روانہ کیا لیکن قمر الدین خان مرہٹوں پر حملہ کی جرأت پیدا نہ کرسکے اور صلح کے باب میں مشورے کے بہانے دہلی لوٹ آئے آخر کار برہان الملک محمد امین ہی تھے جنہوںنے مرہٹوں پر حملہ کیا اور اس طرح جنگ کی کہ مرہٹوں نے راہ فرار اختیار کی برہان الملک نے پیچھا کیا لیکن آپسی سازشوں کی وجہ سے صمصام الدولہ کاخطہ برہان الملک کو ملا جس میں مرہٹوں سے جنگ نہ کرنے کا حکم دیا گیا تھا لہذا برہان الملک نے مرہٹوں کا پیچھا نہیں کیا اور واپس لوٹ آئے بالاجی راونے موقع پا کر پھر دہلی پر حملہ کی کوشش کی اس درمیان برہان الملک آگرہ سے دہلی پہنچ گئے ۔ چونکہ برہان الملک کی شمشیر آبدار کا مزہ مرہٹے چکھ چکے تھے لہذا ان کے لشکر پہنچنے کی خبر سنتے ہی مرہٹوں نے گجرات اور مالوے کی طرف راہ فرار اختیار کی ۔
برہان الملک کے سوادہلی میں کسی امیر کو مرہٹوں کے تعاقب کا حوصلہ نہ تھا ہر ایک نےعذر کیا اور ان کے تعاقب سے پرہیز کیا اور کوچ نہیں کیا ۔ نواب سعادت خان برہان الملک کے زمانہ میں صوبہ اودھ روز بہ روز ترقی کی راہوں پر گامزن تھا برہان الملک کی شجاعت کے چرچے خاص عام میں تھے برہان الملک کے زمانے میں اودھ کی رعایا مطمئن آسودہ حال تھی ہر طرف خوشحالی اور فارغ البالی کا دور دورہ تھا ذات پات اور مذہب ملت کی کوئی خاص تفریق نہیں تھی ہر فرقے کے لوگوں کے درمیان خوشگوار او برادرانہ تعلقات قائم تھے ۔ منشی جوالہ پرساد اختر فروخابادی اپنی کتاب انوار السعادت میں تحریر فرماتے ہیں : سعادت خان برہان الملک کے عہد حکومت میں ہر طبقے اور ہر فرقے کے لوگوں کو مکمل طور پر مذہبی آزادی حاصل تھی ۔ جہاں مسجد سے آذان کی آوازآتی و ہیں مندروں سے ناقوس کی صدائیں سنائی دیتی تھی ۔ برہان الملک چونکہ بذات خود شیعہ تھے لہذا ان کا سارا خاندان محرم کا چاند دیکھتے ہی سیاہ پوش ہوجاتا تھا ۔ اور بیگمات مظلوم کربلا حضرت امام حسین علیہ السلام کے سوگ میں اپنے سارے قیمتی زیورات اتار کر چوڑیاں توڑ دیتی تھیں ۔ساتویں تاریخ سے اودھ کے حدود مملکت میں عام تعطیل کا اعلان کر دیا جاتا تھا ۔ ھندو مسلمان سب مل کر برہان الملک کے ساتھ امام حسین علیہ السلام کا غم مناتے تھے ۔ اس لیے یہ کہنا غلط نہ ہو گا کہ صوبہ اودھ میں شعیت کی پہلی تبلیغ نواب سعادت علی خان کی مرحون منت ہے ۔
سراج الدولہ
علی وردی خان د‏‏ی تن بیٹیاں سن جنہاں دے ناں مہرالنسا بیگم،منیرہ بیگم تے امینہ بیگم سن ۔امینہ بیگم دا عقد بہار دے حکمران زین الدین احمد خان دے نال ہويا تے انہاں دے ہاں 1733 وچ مرزا محمد سراج الدولہ المعروف نواب سراج الدولہ د‏‏ی پیدائش ہوئی ۔سراج الدولہ د‏‏ی تعلیم وتربیت اپنے نانا دے زیر سایہ ہوئی تے اوہ محل وچ پروان چڑھے۔نواب علی وردی خان د‏‏ی اولاد نرینہ نئيں سی تاں عام طورپر ایہی خیال کيتا جاندا سی کہ سراج الدولہ ہی نواب بنیاں گے تے انہاں د‏‏ی پرورش وی ايس‏ے انداز وچ ہوئی۔ سراج الدولہ نے ابتدائی عمر تو‏ں ہی اپنے نانا دے ہمراہ جنگی مہمات وچ حصہ لینا شروع کردتا تے 1746 وچ مہاراشٹر وچ ہندواں نو‏‏ں شکست فاش دی۔مئی 1752 وچ نواب علی وردی خان نے سرکاری طورپر سراج الدولہ نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر کردتا۔10 اپریل 1756 وچ نواب علی وردی خان د‏‏ی وفات دے بعد سراج الدولہ 23 سال د‏‏ی عمر وچ بنگال دے نواب بنے۔
علی وردی خاں
علی وردی خان نو‏‏ں مؤرخاں نے غاصب لکھیا ا‏‏ے۔ مگر اُس نے فے الجملہ وڈی دانائی تے خوبی دے نال حکومت کيتی۔ جس تو‏ں اُس د‏‏ی ہندو تے مسلما‏ن رعایا وڈی دولتمند تے خوشحال ہوئے گئی۔ کلکتے وچ جو تاجران انگلستان علی وردی خان د‏‏ی عملداری وچ رہندے سن ۔ انہاں تو‏ں اوہ بہت سا محصول لیا کردا سی تے ایہ نئيں چاہندا سی۔ کہ اُنہاں نو‏‏ں ملک وچ کچھ وی اختیار حاصل ہوئے۔ مگر نال ہی ایہ وی سی کہ اوہ اُنہاں د‏‏ی حفاظت کرنے تے اپن د‏‏ی تجارت نو‏‏ں ترقی دینے وچ وی حتے الوسع کوشش کردا سی۔ اس وجہ تو‏ں انگریز وی اوہ جو کچھ منگدا سی ۔ اُس نو‏‏ں دینے وچ کچھ عذر نہ کردے سن ۔
سراج الدولہ دے برخلاف سازش
سراج الدولہ دے مجنونانہ ظلم و تعدی تو‏ں اُس د‏‏ی ہندو رعایا بہت ہی تنگ آگئی سی۔ آخر ایتھ‏ے تک نوبت پہنچی کہ انہاں نے نواب دے غارت کرنے دے لئی اک وڈی زبردست سازش د‏‏ی ۔ جس دے سرغنہ راجہ رائے دُرلب نواب دا خزانچی تے جگت سیٹھ ہند دا نہایت وڈا ساہو کار سن ۔ نواب دا سپہ سالار میر جعفر تے اور بوہت سارے مسلما‏ن جو نواب د‏‏ی حرکتاں تو‏ں بہت ناراض سن اوہ وی اس سازش وچ شامل ہوئے تے انگریز وی بخوشی شریک ہوئے ک‏ے اُنہاں دے معاون بنے۔ اس معاملہ وچ واٹسن رزیڈنٹ مرشد آباد انگریزاں دا گویا وکیل سی۔ اصل ایہ اے کہ کرنیل کلائیو کيتا بلکہ کلکتے د‏‏ی کونس دے سارے ممبراں دا اس گل وچ اتفاق سی کہ جدو‏ں تک سراج الدولہ دا دم وچ دم باقی ا‏‏ے۔ انگریز بنگالے وچ امن و امان تو‏ں نئيں رہ سکدے۔ غرض سراج الدولہ دے برخلاف ایہ بھاری سازش قائم ہوئی تے ایہ قرار پایا کہ میر جعفر نواب بنگالہ مقرر کيتا جائے تے اوہ انگریزاں نو‏‏ں شکریے وچ اُنہاں دے سارے نقصاناں دا کافی عوض تے اُنہاں د‏‏ی اعانت دا عمدہ صلہ نذر کرے۔
سلطنت خداداد میسور
thumb|سلطنت خداداد میسور دا پرچم
حیدر علی
حیدر علی نے میسور دے ہندو راجہ دی فوج وچ اک سپاہی دی حیثیت توں عملی زندگی دا آغاز کیتا لیکن اوہ اپنی بہادری تے قابلیت دی بدولت جلد ہی راجہ دی فوجاں دا سپہ سالار بن گیا۔ راجہ تے اس دے وزیر نے حیدر علی دے بڑھتے ہوئے اقتدار توں خوفزدہ ہو کر جداں اس نوں قتل کرنے دا منصوبہ بنایا تو حیدر علی نے میسور دے تخت اُتے قبضہ کرلیا۔ راجہ نوں اس نے اب وی برقرار رکھیا، لیکن اقتدار پوری طرح اپنے ہتھ وچ لے لیا۔ اس دی حکومت دا آغاز 1761ء توں ہُندا اے۔
ٹیپو سلطان
میسور ہندوستان وچ سب توں سر سبز علاقہ اے۔ ایتھے ٹیپو دی حکمرانی اے۔ میسور دے باشندے ہندوستان وچ سب توں زیادہ خوشحال نیں۔ اس دے برعکس انگریزی مقبوضات صفحۂ عالم اُتے بدنما دھباں دی حیثیت رکھدے نیں، جتھے رعایا قانون شکنجاں وچ جکڑی ہوئی پریشان حال اے۔
ٹیپو سلطان دے تحت میسور دی ایہ ترقی انگریزاں نوں بہت ناگوار گذری۔ اوہ ٹیپو نوں جنوبی ہند اُتے اپنے اقتدار دی راہ وچ سب توں وڈی رکاوٹ سمجھدے سن۔ انگریزاں تے میسور دے درمیان صلح نوں مشکل توں چھ سال ہوئے سن کہ انگریزاں نے معاہدے نوں بالائے طاق رکھ کے نظام حیدر آباد تے مرہٹاں دے نال مل کے میسور اُتے حملہ کردتا تے اس طرح میسور دی تیسری جنگ (1790ء تا 1792ء) دا آغاز ہویا۔ اس متحدہ قوت دا مقابلہ ٹیپو سلطان دے بس وچ نہیں سی ، اس لئی دو سال مقابلہ کرنے دے بعد اس نوں صلح کرنے تے اپنی نصف ریاست توں دستبردار ہونے اُتے مجبور ہونا پڑا۔
انگریزاں نے ٹیپو سلطان دے سامنے امن قائم کرنے دے لئی ایسی شرائط پیش کیتیاں جنہاں نوں کوئی باعزت حکمران قبول نہیں کرسکتا سی۔ نواب اودھ تے نظام دکن ان شرائط نوں تسلیم کردے انگریزاں دی بالادستی قبول کر چکے سن لیکن ٹیپو سلطان نے ان شرائط نوں رد کردتا۔ 1799ء وچ انگریزاں نے میسور دی چوسی جنگ چھیڑ دی۔ اس مرتبہ انگریزی فوج دی کمان لارڈ ویلیزلی کررہیا سی جو بعد وچ 1815ء وچ واٹرلو دی مشہور جنگ وچ نپولین نوں شکست دینے دے بعد جنرل ولنگٹن دے نوں توں مشہور ہویا۔ اس جنگ وچ وزیراعظم میر صادق تے غلام علی تے دوسرے عہدیداراں دی غداری دی وجہ توں سلطان نوں شکست ہوئی تے اوہ دار الحکومت سرنگاپٹنم دے قلعے دے دروازے دے باہر بہادری توں لڑتا ہویا 4 مئی 1799ء نوں شہید ہو گیا۔ سراج الدولہ، واجد علی شاہ تے بہادر شاہ ظفر دے مقابلے وچ اس دی موت کتنی شاندار سی۔ انگریز جنرل ہیرس نوں سلطان دی موت دی اطلاع ہوئی تو اوہ چیخ اٹھا کہ "اب ہندوستان ہمارا اے"۔ انگریزاں نے گرجاں دے گھنٹے بجا کر تے مذہبی رسوم ادا کردے سلطان دی موت اُتے مسرت دا اظہار کیتا تے ایسٹ انڈیا کمپنی نے اپنے ملازمین نوں انعام و اکرام توں نوازا۔ ایہ اس بات دا اعلان سی کہ اب ہندوستان وچ برطانوی اقتدار مستحکم ہو گیا تے اس نوں اب کوئی خطرہ ننیں۔
مملکت آصفیہ
گٹھ:1947ء وچ قائم ہونے والے ملکاں تے علاقے
پانڈی چری تو‏ں واپس لوٹتے وقت کرنول تے کڈپہ دے نوابین نے لکی ریڈی پلی، رائے چوٹی دے مقام اُتے مظفر جنگ نو‏‏ں شکست دتی تے اسنو‏ں قتل کر دتا۔ ايس‏ے طرح 1751ء وچ ناصر جنگ دے دوسرے بھائی صلابت جنگ نے فرانسیسیاں د‏‏ی مدد تو‏ں آصف جاہی سلطنت دا تیسرا تاجدار ہننے وچ کامیابی حاصل کيتی۔
نواب بیگم بھوپال
ہور پڑھو: بیگم بھوپال
ممولہ بیگم برائے ناں بیگم بھوپال سن کیونجے اقتدار نواب فیض محمد خان بہادر دے ہتھو‏ں وچ سی مگر اوہ ریاست بھوپال د‏‏ی بااثر ترین سیاسی خاتون تصور د‏‏ی جادیاں سن۔ 1818ء وچ نواب قدسیہ بیگم پہلی مسلما‏ن خاتون حکمران سن جنہاں نے اقتدار سنبھالیا۔ اُنہاں نو‏ں بیگم بھوپال دے خطاب تو‏ں وی یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ بعد وچ نواب سکندر بیگم، سلطان شاہجہان، بیگم بھوپال، سلطان کیخسرو جتھ‏ے، بیگم بھوپال اِس عہدے اُتے فائز رني‏‏‏‏ں۔ بیگمات بھوپال نے وی نواب بھوپال دا شاہی خطاب اختیار کيتا تے سرکاری دستاویزات دے مطابق اُنہاں نو‏ں نواب بیگم بھوپال لکھیا جاندا سی۔ thumb|[[سلطان شاہجہان، بیگم بھوپال– 1872ء]]
بہاولپور دے حکمران
ریاست بہاول پور دے بارہ نواباں وچو‏ں نواب بہاول خاں ثالث بالخیر، نواب فتح خاں، نواب صادق محمد خاں چہارم (صبح صادق) تے آخری نواب سر صادق محمد خان خامس عباسی دے ادوار نو‏‏ں ترقی وخوشحالی تے بہترین نظامِ حکومت دے حوالے تو‏ں خاص اہمیت حاصل ا‏‏ے۔
اساتذہ کی تربیت کے لیے بہاول پور، خان پور اور چشتیاں میں نارمل سکول قائم کیے گئے جو بعد میں ترقی کر کے ایلیمنٹری کالجز میں تبدیل ہو گئے۔ ریاست کے طلبہ کی اعلیٰ اور پروفیشنل تعلیم کے لیے برصغیر کے تمام اہم اداروں میں سیٹیں مقرر کی گئیں اور یہ طلبہ ریاست کے خرچہ پر اعلیٰ تعلیم حاصل کرتے تھے۔
کنگ ایڈورڈمیڈیکل کالج کابہاول پور بلاک نواب صاحب کی یادگار ہے۔ اسی طرح ایچیسن کالج کا بورڈنگ ہاؤس (بہاول پور ہاؤس) نواب سر صادق کی یادگار ہیں۔
ریاست کی طرف سے لاہور کے بہاول پور ہاؤس اور کراچی کے الشمس میں طالب علموں کے لیے رہائش کا انتظام تھا اور ان کو وظائف بھی دیے جاتے تھے۔
حلقہ ارباب ذوق
ادوار:۔
*5	مارچ 1967ء تو‏ں زمانہ حال 1976ء تک
حلقہ اربابِ ذوق سیاسی
1967ء تو‏ں 1975ء تک
ن۔ م راشد
پاک ہوئے گیا آخر رات دا لبادہ بھی
ناصر کاظمی
جنہاں نو‏ں اسيں دیکھ ک‏ے جتے سن ناصر
شہرت بخاری
شہرت بخاری د‏‏ی غزل دا خارجی خول بظاہر ایرانی ا‏‏ے۔ اُتے برصغیر دے عرضی مظاہر تے داخل وچ گہری غواصی نے انہاں د‏‏ی آواز نو‏‏ں انفرادیت عطا کيتی ا‏‏ے۔
منیر نیازی
جانے دا اُس دے رنج مینو‏ں عمر بھر رہیا
غم تو‏ں پتھر ہوئے گیا لیکن کدی رویا نئيں
ریل د‏‏ی سیٹی بجی تاں دل لہو تو‏ں بھر گیا
مجموعی جائزہ
گٹھ:تریخ ادب اردو گٹھ:پاکستانی ادب گٹھ:اردو ادب گٹھ:لاہور د‏‏ی تنظیماں گٹھ:بھارتی ادب گٹھ:اردو ادب د‏‏ی تحریکاں
زر
زر دا ارتقا
کاغذی زر شروع شروع وچ مختلف ساہوکاراں نے جاری کیتے سن ۔ ایہ دراصل اس سونے د‏‏ی رسیدتیاں سن جو انہاں دے پاس بطور امانت رکھیا ہُندا سی۔ انہاں رسیداں دے مطابق ساہوکار حامل ہذا نو‏‏ں درج شدہ مقدارا دا کرنے دا پابند سی۔ جلد ہی انہاں زری رسیداں نے وڈی مقبولیت حاصل کر لئی ،کیو‏ں کہ ایہ استعمال وچ آسان تے محفوظ سن۔ انہاں تو‏ں لین دین وچ وڈی سہولت حاصل ہوئے گئی تے تجارتی سرگرمیاں وی ودھ گئياں۔ لہذا انہاں د‏‏ی مقبولیت نو‏‏ں دیکھدے ہوئے بینک آف انگلینڈ نے انہاں نو‏ں جاری کرنے د‏‏ی ذمہ داری سنبھال لئی۔ ایہ کرنسی نوٹ وی سونے دے بدلے جاری ہوئے سن تے بینک آف انگلینڈ انہاں دے بدلے حامل ہذا نو‏‏ں سونے د‏‏ی درج شدہ مقدار ( سک‏‏ے یا سکےآں د‏‏ی صورت وچ ) ادا کرنے دا پابند سی۔ ایہ نظام اگرچہ مستحکم سی لیکن غیر لچک دار سی، اس لے ے ایہ ہن کسی ملک وچ رائج نئيں ا‏‏ے۔
* زر نو‏‏ں آلہ مبادلہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں عام مقبولیت حاصل ا‏‏ے۔ اس لے ے کہ فطری طور اُتے اس دے ذریعے اشیائ د‏‏ی قدراں ظاہر کیت‏‏ی جاندیاں ني‏‏‏‏ں۔ معاہدات تے حسابات ايس‏ے دے ذریعے رکھے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ زر دے پیمانہ قدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں استعمال نے معاشی حساب کتاب وچ بہت آسانیاں پیدا کردتی ني‏‏‏‏ں۔ کیو‏ں کہ قدر تے مصارف دا موازنہ کرنے دے لے ے کوئی مشترک پیمانہ ہوئے نہ تاں حساب کتاب وچ بے حد مشکلات پیش آئیاں گی۔ زر دے متعلق کہیا جاندا اے کہ ایہ ذخیرہ قدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم انجام دیندا ا‏‏ے۔ لیکن دنیا بھر د‏‏ی کرنسیاں د‏‏ی قدر جتھ‏ے گھٹ رہی ہو، اوتھ‏ے ایہ کم سوناجواہرات تے دوسری اشیائ کدرے بہترطور اُتے انجام دے سکدی ني‏‏‏‏ں۔ کیو‏ں کہ زر اگرچہ تمام اثاثےآں تو‏ں زیادہ سیال ا‏‏ے۔ لیکن زر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اک خاص رقم ہمیشہ اوہی رہندی اے اگرچہ اس د‏ی قوت بدل گئی ہوئے ۔