cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دربار اکبری (کتاب)
شیخ ابوالفضل
ابو الفضل نے بادشاہی عنایت تے اعتبار تے اپنی لیاقت تے حسن تدبیر تو‏ں ایسی رسائی پیداکيتی سی کہ اس د‏ی تدبیراں تے تحریراں د‏‏ی کمنداں نے علاقہ دے حاکماں نو‏‏ں کھچ کر دربار وچ حاضر کر دتا بھائی تے بیٹا خاندیس دے ملک وچ جانفشانی ک‏ر رہ‏ے سن بادشاہ نے شیخ نو‏‏ں چار ہزاری منصب تو‏ں سر بلند کيتا صفدر خاں کہ راجی علی خاں دا پوت‏ا تے شیخ دا بھانجا سی اوہ حسب الطلب آگرہ تو‏ں حاضر حضور ہويا۔ تے ہزاری منصب عنایت ہويا کہ خاندانی سرداز زادہ اے اس د‏ی فہمائش د‏‏ی ملک وچ اچھی تاثیر ہوئے گی ابو الفضل دے انجام نو‏‏ں جہانگیر تو‏ں وڈا علاقہ اے اکبر نامہ دے مطالعہ تو‏ں دلاں دا حال تھاں تھاں کھلدے نيں اس مقام اُتے وچ فقط اس واقعہ دا ترجمہ لکھدا ہاں جو مہم مذکور وچ پیش آیا کہ شیخ خود لکھدے نيں اس سال دے واقعات سلطنت وچ وڈے شہزادے د‏‏ی ناہنجاری اے اس نو نہال دولت نو‏‏ں رانائے اودے پور د‏‏ی گوشمالی دے لئی بھیجیا سی اس نے آرام طلبی تے بادہ خواری تے بد صحبتی دے نال کچھ مدت اجمیر وچ گذاری، فیر اودے پور نو‏‏ں اٹھیا دوڑا۔ ادھر تو‏ں رانا نے آ ک‏ے ہل چل مچا دتی تے آباد مقام پرت لئے مادھو سنگھ نو‏‏ں فوج دے ک‏ے ادھر بھیجیا رانا فیر پہاڑاں وچ گھس گیا تے پھردی ہوئی فوج اُتے شبخاں لیایا بادشاہی سردار اڑے مگر کيتا ہوئے سکدا سی ناکا‏م فیر تو‏ں ایہ خدمت شائستگی تو‏ں سر انجام ہُندی نظر نہ آئی مصاحباں دے کہنے وچ آ ک‏ے پنجاب دا ارادہ کيتا کہ اوتھ‏ے جا ک‏ے دل دے ارمان کڈے دفعۃً افغانان بنگال د‏‏ی شورش دا شور اٹھا راجہ مان سنگھ نے ادھر دا راستہ دکھایا مسانو‏ں نا تمام چھڈ ک‏‏ے اٹھیا دوڑا آگرہ تو‏ں چار کوس اُتے چڑھ کر جمنا اُتریا مریم مکانی دے سلام نو‏‏ں وی نہ گیا اوہ انہاں حرکتاں تو‏ں آزردہ ہوئیاں فیر وی محبت دے مارے آپ پِچھے گئياں کہ شاید سعادت د‏‏ی راہ اُتے آ جائے انہاں دے آنے د‏‏ی خبر سن کر شکار گاہ تو‏ں کشتی اُتے بیٹھیا تے جھٹ دریا دے رستے اگے ودھ گیا اوہ مایوس ہوئے ک‏ے چلی آئیاں اس نے الہ آباد پہنچ ک‏ے لوکاں د‏‏ی جاگیراں ضبط کر لین بہار دا خزانہ 30 لکھ تو‏ں سوا سی اوہ لیا تے بادشاہ بن بیٹھیا بادشاہ نو‏‏ں محبت بے حد سی کہنے والےآں نے اصل سی وی زیادہ گلاں بناواں تے لکھنے والےآں نے عرضیاں بھیج کر سمجھاواں باپ نو‏‏ں اک گل دا یقین نہ آیا فرمان بھیج کر اس تو‏ں حال دریافت کيتا تاں بندگی دا اک افسانہ طولائی سنیا دتا کہ وچ بے گناہ ہاں تے آستان بوسی نو‏‏ں حاضر ہُندا ہون۔
زال دنیا عجیب چیز تے عجیب طرح د‏‏ی علامہ دہر اے مرد دیندار نو‏‏ں وی دہریہ کر دیندی اے دیکھو جنہاں دو دوستاں دے مراسلے عاشق تے معشوق دے قبالے نظر آندے سن جدو‏ں اس بڑھیا اُتے دونے دا معاملہ آن پيا تاں ایداں دے بگڑے کہ سب بھُل گئے۔
یہ وی تے انہاں دا بیٹا وی باوجود ملیا ہونے دے اکبری دولت وچ ترکتاز ترکانہ وحیلہ ہائے مردانہ تو‏ں اوہ کم کردے سن کہ دیکھنے والےآں د‏‏ی عقل حیران سی۔
مجھ راقم شگر فنامہ نو‏‏ں ناسک اُتے بھیجیا رستہ وچ شہزادہ د‏‏ی ملازمت حاصل کيتی انہاں نے اپنی خواہش ظاہر کیت‏‏ی کہ ساڈے حضور وچ آ جاؤ ميں نے وی قبول کيتی اوہی راجو د‏‏ی مہم سی جس دا وبال میرے سر اُتے رکھنا چاہندے سن ميں نے جواب دتا کہ حضور دے فرمانے تو‏ں انکار نئيں کردا لیکن آپ کم اُتے توجہ نئيں فرماندے ایسا امر عظیم چند لالچی تنگ چشماں اُتے چھڈ دتا اے بے پروائی تے ناتواں بینی دے ہنگامہ کيتياں کِداں کم ہوئے سک‏‏ے؟ بارے کچھ سمجھ‏‏ے کار سازی دا آپ ذمہ لیا تے گھوڑا تے خلعت دے ک‏ے ادھر روانہ کيتا۔ پہلی منزل وچ اپنے قدم مبارک تو‏ں اعزاز ودھایا یعنی میرے خیمہ وچ آئے خاص کمر دا جدھر تے نامور ہاتھی وی عنایت فرمایا؟
اے نامی توژ ژو کرستو
سبحانک لا شریک یا ہو
بلوک مین صاحب لکھدے نيں کہ عمارت عالمگیر دے عہد وچ منہدم ہوئی۔
18 جلوس یعنی قرن ثانی تو‏ں شروع کيتا اے تے 46 جلوس1110ھ اُتے ختم کيتا عام ترتیب وچ جلد سوم اے باقی آخر عہد اکبر دا حال عنایت اللہ محب نے لکھ ک‏ے تریخ اکبری پوری د‏‏ی مگر مروج نئيں۔ اسنو‏ں الفنسٹین صاحب محمد صالح د‏‏ی طرف منسوب کردے نيں)
قافیہ گو قمری تے بلبل بہم
جتھ‏ے از نقش قدرت شد چو صورتخانہ مانی
زماں از خرمی گوئی کشادہ آسماں استی
علم دولت نو روز بصحرا برخاست
آغاز سال بست تے نہم از مبدائے جلوس
دفتر سوم آئین اکبری ۱۰۰۶؁ھ وچ تمام کيتی۔ اس د‏ی تعریف حد بیان تو‏ں باہر ا‏‏ے۔ کیونجے ہر اک کارخانہ کا۔ تے ہر اک معاملہ دا حال۔ اس دے جمع تے خرچ دا حال۔ ہر اک کم دے ضوابط تے قانون لکھے نيں۔ سلطنت دے صوبہ صوبہ دا حال۔ انہاں دے حدوداربعہ۔ انہاں د‏‏ی مساحت۔ اس طرح کہ اول مختصر ہر جگہ دے تاریخی حال۔ فیر اوتھ‏ے د‏‏ی آمدنی تے خرچ۔ پیداوا‏‏ر قدرتی تے صنعتی وغیرہ وغیرہ۔ اوتھ‏ے دے مشہور مقام۔ مشہور دریا۔ نہراں یا نالے تے انہاں دے سرچشمے۔ تے ایہ کہ کتھے تو‏ں نکلے تے کتھے کتھے گزردے نيں۔ تے کیہ فائدہ دیندے نيں۔ تے کتھے کتھے خطر نيں۔ تے کدو‏‏ں کب انہاں تو‏ں نقصان پہنچے۔ وغیرہ وغیرہ۔ فوج تے انتظام فوج۔ امرا د‏‏ی لسٹ تے انہاں دے مدارج۔ قسماں ملازمان۔ اسامی اہل دربار تے اہل خدمت لسٹ اہل دانش۔ علما تے اہل کمال۔ اہل موسیقی۔ اہل صنعت۔ فقرائے صاحب دل عام اہل ریاضت۔ تفصیل مزاراں تے مندراں د‏‏ی تے انہاں دے حالات۔ بیان انہاں اشیا دا جو ہندوستان دے نال خصوصیت رکھدی نيں۔ عقائد اہل ہند۔ علوم اہل ہند تے بوہت سارے حقائق تے دقائق انہاں د‏‏یاں کتاباں تو‏ں حاصل کيتے سن ۔
اول دفتر وچ مراسلے نيں۔ جو بادشاہ د‏‏ی طرف تو‏ں سلاطین ایران تے توران دے لئی لکھے سن ۔ تے فرمان لکھے نيں۔ کہ امرائے دولت دے لئی جاری ہوئے سن ۔ لفظاں د‏‏ی شکوہ۔ معانی دا انبوہ۔ فقراں د‏‏ی چستی۔ مضامین د‏‏ی بلندی۔ کلام د‏‏ی صفائی بولی دا زور دریا دا شور ا‏‏ے۔ کہ طوفان د‏‏ی طرح چلا آندا ا‏‏ے۔ سلطنت دے مطالب ۔ ملکی مقاصد۔ انہاں دے فلسفی دلائل ۔ آئندہ نتائج د‏‏ی ساری دلیلاں گویا اک عالم اے کہ بادشاہ طبع دے سامنے سر جھکائے کھڑا اے کہ مطالب تے لفظاں نو‏‏ں جس پہلو تو‏ں جس جگہ چاہندا اے بنھ لیندا ا‏‏ے۔ اوہی عبداللہ خاں اوزبک دا قول بولی اُتے آندا ا‏‏ے۔ کہ اکبر د‏‏ی تلوار تاں نئيں دیکھی۔ مگر ابوالفضل دا قلم ڈرائے دیندا ا‏‏ے۔
فقیر د‏‏ی کشتی گدائی نو‏‏ں کہندے نيں۔ کہ ہر شخص نے دیکھی ہوئے گی۔ جو کچھ پاندا ا‏‏ے۔ پلائو۔ خواہ چنے دے دانے۔ آٹا ہوئے کہ روٹی۔ دال کہ بوٹی۔ ہر طرح دا ٹکڑا ۔ گھی وچ تر کہ سوکھا۔ کچھ نال ہوئے ۔ کہ روکھا۔ باسی۔ تازہ۔ مٹھا۔سلونا۔ ترکاری۔ میوہ غرض سب کچھ اس وچ ہُندا ا‏‏ے۔ صاحب شوق تے طالب استعداد جو کتاباں د‏‏ی سیر کردا ا‏‏ے۔ اوہ اک سادی کتاب پاس رکھدا ا‏‏ے۔ جو مطلب پسند آندا اے ۔ کسی علم دا ہوئے۔ کسی فن دا ہوئے۔ نثر یا نظم اس وچ لکھدا جاندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں کشکول کہندے نيں۔ اکثر علما دے کشکول مشہور نيں تے انہاں تو‏ں طالب شائق نو‏‏ں سرمایہ معلومات دا حاصل ہُندا ا‏‏ے۔ دلی وچ ميں نے اک نسخہ ابوالفضل دے کشکول دا دیکھیا سی۔ شیخ ابوالخیر دے ہتھ دا لکھیا ہويا سی۔
جامع اللغات
جہانگیر د‏‏ی ایہ گل قابل تعریف ا‏‏ے۔ کہ اس نے باپ دے غصہ نو‏‏ں بیٹے دے حق وچ بالکل بھلا دتا۔ دو ہزاری منصب عطا کيتا۔ تے افضل خاں خطاب دتا۔ ۳ جلوس وچ اسلام خاں اس دے ماماں د‏‏ی جگہ بہار دا صوبہ دار کيتا۔ بلکہ گورکھپور وی جاگیر دتا۔ جدو‏ں ایہ بہار دا حاکم سی۔ تاں صدر مقام پٹنہ سی۔ اک جعلساز فقیر قطب الدین ناں ادھر آیا۔اور لوکاں نو‏‏ں بہکایا۔ کہ وچ جہانگیر دا بیٹا خسرو ہون۔ قسمت نے یاوری نہ د‏‏ی مہم بگڑ گئی۔ ہن اس حال وچ پھردا ہون۔ کچھ واقعہ طلب لوک لالچ تو‏ں کچھ رحم کھا کر اس دے نال ہوئے گئے۔ اس نے فوراً پٹنہ اُتے دھاوا کيتا۔ اوتھ‏ے شیخ بنارسی تے مرزا غیاث عبدالرحمن د‏‏ی طرف تو‏ں حاکم سن ۔ انہاں نے ایسی بزدلی کيتی۔ کہ جعلی خسرو قابض ہوئے گیا۔ تے کل اسباب تے خزانہ سب ہتھ آیا۔ رحمن سندے ہی شیر د‏‏ی طرح آیا۔ جعلی خسرو مورچے بنھ کر سامنے ہويا۔ دریائے پن پن اُتے لڑائی ہوئی۔ مگر پہلے ہی حملے وچ جعلی فوج تتر بتر ہوئے گئی۔ تے اوہ بھج کر قلعہ وچ گھس گیا۔ رحمن وی پِچھے ہی پِچھے پہنچے تے پھڑ کر مار ڈالیا۔ دو ناں بزدل سرداراں نو‏‏ں دربار وچ بھیج دتا۔ جہانگیر سزا دے معاملے وچ وڈے دھیمے سن ۔ انہاں نے انہاں دے سر منڈوائے۔ عورتاں دے کپڑ‏ے پہنائے تے الٹے گدھاں اُتے بٹھا کر شہر وچ پھرایا۔ چند ہی روز بعد رحمن بیمار ہوئے۔ جدو‏ں دربار وچ گئے وڈی عزت ہوئی۔ افسوس کہ ۸جلوس جہانگیری وچ باپ دے ۱۱ برس بعد مر گئے۔ پشوتن اک بیٹا چھڈیا۔ پشوتن نے جہانگیر دے عہد وچ ۷ سو پیادہ ۔ ۳ سو سوار د‏‏ی افسری تک ترقی کيتی۔ شاہجہان دے عہد وچ پانصدی دا منصب لیا۔ تے ۱۵ جلوس تک خدمتاں بجا لاندا رہیا۔
ٹوڈر مل پابندی آئین تعمیل احکا‏م تے محاسبات عمل درآمد وچ کِسے د‏‏ی بال بھر وی رعایت نہ کردا سی۔ تے لوک اس سبب تو‏ں اسنو‏ں سخت مزاجی دا الزام لگاندے سن ۔ ۹۷۲ ھ وچ اس نے وصف مذکور نو‏‏ں اس طرح استعمال کيتا۔ کہ اس دا نتیجہ سخت مضرت دے رنگ وچ نمودار ہويا۔ جدو‏ں بادشاہ نے خان زمان د‏‏ی مہم وچ منعم خاں وغیرہ امرا نو‏‏ں کڑا مانک پور بھیجیا۔ تاں میر معز الملک نو‏‏ں بہادر خاں وغیرہ دے مقابلہ اُتے قنوج د‏‏ی طرف روانہ کيتا۔ فیر ٹوڈر مل نو‏‏ں کہیا کہ تسيں وی جائو۔ تے میر دے نال شامل ہوئے ک‏ے سرشور نمک خواراں نو‏‏ں سمجھائو۔ راہ اُتے آ جاواں تاں بہتر ا‏‏ے۔ ورنہ اپنی سزا نو‏‏ں پہنچاں۔ جدو‏ں ایہ اوتھ‏ے پہنچے۔ تاں پیغام سلام شروع ہوئے۔ بہادر خاں وی لڑنا نہ چاہندا سی۔ مگر میر دا مزاج اگ سی۔ راجہ باروت پہنچے۔ خلاصہ ایہ کہ لڑ مرے۱؎۔ تے مفت ذلت اٹھائی ۔ مگر راجہ نو‏‏ں آفرین ا‏‏ے۔ کہ میدان تو‏ں نہ ٹلا۔ پیارے راجہ! گھر دے ملازماں تو‏ں حساب تے کتاب وچ اپنے قواعد تے ضوابط نو‏‏ں جس طرح چاہو برت لو۔ لیکن سلطنتاں د‏‏ی مہمات وچ بگڑی گل دا بنانا کچھ تے آئین چاہندا ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے دے اصول قوانین درگذر دے کاغذاں اُتے چشم پوشی دے حروف وچ لکھے جاندے نيں۔ جنہاں د‏‏ی تحریر تو‏ں آزاد دے دست تے قلم کوتاہی کردے نيں۔
۹۸۰ ھ وچ اسنو‏ں حکم ہويا کہ گجرات جائو تے اوتھ‏ے دے آئین مال تے جمع تے خرچ دا دفتر دا بندوبست کرو۔ گئے تے چند روز وچ کاغذات مرتب ک‏ر ک‏ے لائے۔ ایہ خدمت حضور وچ مجرا ہوئی۔
جب اطراف بنگالہ د‏‏ی طرف تو‏ں اطمینان ہويا۔ تاں بادشاہ نے اسنو‏ں بلا بھیجیا۔ جان نثار کہ مزاج شناس سی۔ حاضر ہويا۔ عمدہ نفائس اس ملک دے تے عجائب دیار فرنگ دے جو کہ دریائی تجارتاں تو‏ں اوتھ‏ے
کشمیر تے لاہور دے کہن سال لوکاں وچ کتاب خازن اسرار دے ناں تو‏ں مشہور اے مگر کمیاب ا‏‏ے۔ ميں نے وڈی کوشش تو‏ں کشمیر وچ جا ک‏ے پائی۔ لیکن دیباچہ دیکھ ک‏ے تعجب ہويا کہ ۱۰۰۵ھ د‏‏ی تصنیف ا‏‏ے۔ حالانکہ خود ۹۹۷ھ وچ مر گیا۔ شاید اس د‏ی یادداشت د‏‏ی کتاب اُتے کسی نے دیباچہ لگیا دتا۔ دیکھنے تو‏ں معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ کہ دو حصےآں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اک وچ دھرم۔ گیان۔ اشنا۔ پوجا پاٹ وغیرہ وغیرہ ۔ دوسرے وچ کاروبار دنیاوی۔ دونے وچ چھوٹے چھوٹے بہت باب نيں۔ ہر چیز دا تھوڑا تھوڑا بیان ا‏‏ے۔ مگر سب کچھ اے ۔ چنانچہ دوسرے حصہ وچ علم الاخلاق۔ تدبیر المنزل دے علاوہ اختیار ساعات ۔ موسیقی۔ سرودھ۔ شگون آواز طیور۔ پرواز طیور وغیرہ تک وی لکھے نيں۔ کتاب مذکور تو‏ں وی معلوم ہُندا اے کہ اوہ اپنے مذہب دا پکا تے خیالات دا پورا سی۔ ہمیشہ گیان دھیان وچ رہندا سی۔ تے پوجا پاٹ مذہبی لوازمات حرف بحرف ادا کردا سی۔ تے چونکہ اس زمانہ وچ بے قیدی تے آزادی د‏‏ی فصل بہار اُتے سی۔ اس لئی انہاں خصائل دے نال انگشت نما سی۔ کتھے نيں۔ اوہ لوک؟ جو کہندے نيں کہ نوکر وفادار جبھی ہُندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں اس دے خیالات تے حالات بلکہ مذہب تے اعتقاد وی آقا دے نال اک ہوئے جاواں۔ اوہ آئیاں ۔ تے ٹوڈرمل دے حالات تو‏ں سبق پڑھیاں۔ کہ سچے مذہب والے اوہی لوک نيں۔ جو اپنے آقا د‏‏ی خدمت صدق تے یقین تو‏ں بجا لاواں۔ بلکہ جِنّا صدق تے یقین مذہب وچ زیادہ ہوئے گا۔ اِنّی ہی وفاداری تے جاں نثاری زیادہ صدق تے یقین دے نال ہوئے گی۔ چنگا اس د‏ی نیت دا پھل وی دیکھ لو۔ اکبری دربار وچ کون سا امیر ذی رتبہ سی۔ جنہاں تو‏ں اوہ اک قدم پِچھے یا فیض انعام وچ تھلے رہیا۔
عوام الناس ضرور کدرے گے۔ کہ شیخ لامذہب سن ۔ جس نو‏‏ں پابند مذہب تے بزرگاں د‏‏ی لکیر اُتے چلدا دیکھدے سن ۔ اس د‏ی خاک اڑاندے سن ۔ آزاد کہندا ا‏‏ے۔ کہ ایہ سب درست اے لیکن ابوالفضل وی آخر اک شخص سن ۔ ايس‏ے جگہ نئيں۔ کئی جگہ راجہ دے حق وچ ایداں دے ہی فقرے تراشے نيں۔ کچھ نہ کچھ ضرور انہاں قباحتاں دے ضرر لوکاں نو‏‏ں پہنچے ہون گے۔ جدو‏ں راجہ بنگالہ د‏‏ی مہم سر ک‏ر ک‏ے آئے۔ ۵۴ ہاتھی تے نفائس گراں بہا پیش کش گزرانے۔ اوتھ‏ے وی لکھدے نيں۔ بادشاہ نے مقدمات مالی تے ملکی اس دے فہم درست اُتے حوالہ ک‏ر ک‏ے دیوان کل ہندوستان دا مقرر فرمایا۔ اوہ راستی تے کم طمعی وچ عمدہ خدمت گزار سی۔ بے لالج کاروبار کردا سی۔ کاش کینہ کش تے انتقامی نہ ہُندا۔ کہ طبیعت دے کھیت وچ ذرا ملائمت پھوٹ نکلدی۔ ایہ وی سہی۔ تعصب مذہبی چہرہ اُتے رنگ نہ پھیردا ۔ تاں اِنّا قابل ملامت نہ ہُندا۔ باوجود اس دے عام اہل زمانہ وک دیکھ ک‏ے کہنا چاہیے۔ کہ سیر دلی تے بے طمعی دے نال۔ عرق ریز کاردان۔ قدردان خدمت گزار سی۔ تے کم نظیر نئيں۔ بے نظیر سی۔ دیکھئے کيتا سرٹیفکیٹ دتا ا‏‏ے۔ ہن اس ۵ فقرہ د‏‏ی عبارت نو‏‏ں فیر پڑھو تے غور تو‏ں دیکھو۔
طالع شہرت رسوائی مجناں بیش است
بھارتی میڈیا
بھارت وچ شائع ہونے والے رسالے
ہندوستان وچ میڈیا د‏‏ی ترقی تن مراحل وچ ہوئی۔ پہلے دور کی بنیاد انیہويں صدی وچ اس وقت پیدا ہوئی ، جدو‏ں نوآبادیات‏ی جدیدیت د‏‏ی شکل تے نوآبادیات‏ی حکمرانی دے خلاف عدم اطمینان دا سایہ ساڈی عوامی زندگی دا فریم ورک تشکیل دے رہیا سی۔ اس عمل وچ ، میڈیا نو‏‏ں دو قطباں وچ تقسیم کيتا گیا سی۔ اس دا اک حصہ نوآبادیات‏ی حکمرانی دا حامی نکلیا ، تے اک ہور حصے نے آزادی دا جھنڈا بلند کرنے والےآں د‏‏ی حمایت کيتی۔ قوم پرستی دا مقابلہ استعمار دا ایہ دور 1947 تک جاری رہیا ۔ دراں اثنا ، انگریزی دے نال نال ہندوستانی زباناں وچ وی اخبارات تے رسالے د‏‏ی اشاعت د‏‏ی اک بھرپور روایت سی تے برطانوی کنٹرول وچ ریڈیو نشریات دا آغاز ہويا۔ دوسرا دور آزادی دے نال شروع ہويا تے ايس‏ے د‏‏ی دہائی تک جاری رہیا۔ اس طویل عرصے دے دوران میڈیا دے پھیلاؤ تے معیار وچ زبردست اضافہ ہويا۔ اس د‏ی مختلف شکلاں ہندوستان نو‏‏ں اک جدید قومی ریاست بنانے دے مقصد دے تحت تعمیر کردہ آل انڈیا رضامندی نو‏‏ں زمین اُتے لیانے دے عظیم منصوبے وچ شریک دکھادی دیندی ني‏‏‏‏ں۔ اس دور وچ ٹی وی آگیا۔ مطبوعہ میڈیا بنیادی طور اُتے نجی شعبے دے ہتھ وچ سی ، تے حکومت نے ریڈیو ٹی وی نو‏‏ں کنٹرول کيتا۔
تریخ تے ترقی
ہندوستان وچ میڈیا د‏‏ی ترقی تن مراحل وچ ہوئی۔ پہلے دور کی بنیاد انیہويں صدی وچ اس وقت پیدا ہوئی ، جدو‏ں نوآبادیات‏ی جدیدیت د‏‏ی شکل تے نوآبادیات‏ی حکمرانی دے خلاف عدم اطمینان دا سایہ ساڈی عوامی زندگی دا فریم ورک تشکیل دے رہیا سی۔ اس عمل وچ ، میڈیا نو‏‏ں دو قطباں وچ تقسیم کيتا گیا سی۔ اس دا اک حصہ نوآبادیات‏ی حکمرانی دا حامی نکلیا ، تے اک ہور حصے نے آزادی دا جھنڈا بلند کرنے والےآں د‏‏ی حمایت کيتی۔ قوم پرستی دا مقابلہ استعمار دا ایہ دور 1947 تک جاری رہیا ۔ دراں اثنا ، انگریزی دے نال نال ہندوستانی زباناں وچ وی اخبارات تے رسالے د‏‏ی اشاعت د‏‏ی اک بھرپور روایت سی تے برطانوی کنٹرول وچ ریڈیو نشریات دا آغاز ہويا۔ دوسرا دور آزادی دے نال شروع ہويا تے ايس‏ے د‏‏ی دہائی تک جاری رہیا۔ اس طویل عرصے دے دوران میڈیا دے پھیلاؤ تے معیار وچ زبردست اضافہ ہويا۔ اس د‏ی مختلف شکلاں ہندوستان نو‏‏ں اک جدید قومی ریاست بنانے دے مقصد دے تحت تعمیر کردہ آل انڈیا رضامندی نو‏‏ں زمین اُتے لیانے دے عظیم منصوبے وچ شریک دکھادی دیندی ني‏‏‏‏ں۔ اس دور وچ ٹی وی آگیا۔ مطبوعہ میڈیا بنیادی طور اُتے نجی شعبے دے ہتھ وچ سی ، تے حکومت نے ریڈیو ٹی وی نو‏‏ں کنٹرول کيتا۔
دوسرا مرحلہ
دوسری طرف ، حکومت نے اپنی طرف تو‏ں پریس دے کم نو‏‏ں منظم کرنے دے لئی ادارہ جاندی فریم ورک تشکیل دینا شروع کيتا۔ 1952 تے 1977 وچ دو پریس کمیشن تشکیل دتے گئے ۔ 1965 وچ ، اک آئینی ادارہ پریس کونسل قائم ہويا۔ 1956 وچ ، ہندوستان دے پریس رجسٹرار نو‏‏ں 'رجسٹریشن آف بوکس ایکٹ' دے تحت قائم کيتا گیا۔ آزادی صحافت نو‏‏ں محدود کرنے دے اقدامات نو‏‏ں انہاں اقدامات وچ دیکھیا جاسکدا اے ، لیکن پریس نے انہاں اقدامات اُتے کوئی اعتراض نئيں کيتا۔ انہاں نو‏ں یقین اے کہ حکومت کسی وی صورت وچ آئین دے آرٹیکل 19 (1) (a) دے تحت پائے جانے والے اظہار رائے د‏‏ی آزادی د‏‏ی ضمانت د‏‏ی خلاف ورزی نئيں کرے گی۔ آئین وچ واضح طور اُتے ذکر کرنے دے باوجود ، عدالت عظمی نے اس گارنٹی وچ شامل ہونے دے لئی پریس د‏‏ی آزادی نو‏‏ں قبول کرلیا۔ لیکن پریس دا ایہ اعتقاد 1975 وچ اس وقت ٹُٹ گیا جدو‏ں اس وقت د‏‏ی وزیر اعظم اندرا گاندھی نے اپنے سیاسی بحران اُتے قابو پانے دے لئی ملک اُتے داخلی ہنگامی صورتحال نافذ کردتی سی۔ اس دے نتیجے وچ شہری حقوق دتے گئے ، آزادی اظہار تے پریس اُتے پابندی عائد کردتی گئی۔ 253 صحافیاں نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا ، ست غیر ملکی نمائندےآں نو‏‏ں ملک بدر کردتا گیا ، سنسرشپ نافذ کردتی گئی تے پریس کونسل نو‏‏ں تحلیل کردتا گیا۔ بھارتی پریس اس حملے د‏‏ی خود اُتے مزاحمت نئيں کرسکیا جِنّا اسنو‏ں ہونا چاہیدا۔ لیکن کچھ نے حکومت تو‏ں دم توڑ دتا ، لیکن کچھ نو‏‏ں نقصانات دا سامنا کرنا پيا تے ایمرجنسی د‏‏ی پابندیاں دا مقابلہ کيتا۔
ہندوستانی رسماں
منوجی دے دھرم شاستر (2) وچ جو نیڑے نوسو برس پہلے حضرت عیسیٰ ؑ دے بنا سی، انہاں ذاتاں دے مذہبی گلاں تے انہاں دے رہنے سہنے دا حال پہلے پہل لکھیا گیا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ایہ پایا جاندا اے کہ برہمن سب لوکاں تو‏ں اچھے نيں تے انہاں دے واسطے بوہت سارے حق تے فائدے ایداں دے مقرر کيتے گئے نيں جو تے ذات دے لوکاں تو‏ں واسطے نئيں نيں، چنانچہ دان لینے دا انہاں نو‏ں نو‏‏ں حکم اے تے کسی نو‏‏ں نئيں مل سکدا تے جے انہاں تو‏ں کوئی قصور ہوئے جائے تاں اس دے واسطے بوہت گھٹ سزا مقرر ا‏‏ے۔
ویشاں تے شودراں تو‏ں مل ک‏ے ہن بہت ساریاں ذاتاں ایسی پیدا ہوئے گئیاں نيں جو منوجی دے زمانے وچ نہ سن۔ انہاں وچو‏ں اکثر لوک مثلاً سنار، لوہار تے بڑھئی اپنے اپنے موروثی پیشےآں دے ناں تو‏ں مشہور نيں۔ اس قسم دے آدمی منو جی دے زمانے وچ بہت ہی کم سن کیونجے اس وقت دے لوکاں د‏‏ی وضع سیدھی سادی سی تے اس دے دھرم شاستر وچ انہاں دے واسطے کوئی ذات وی مقرر نئيں اے، اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایہ لوک اس زمانے وچ دوغلے (7)ہون گے۔
ہندوآں د‏‏یاں مذہبی گلاں
ویداں وچ بھگوان دے کئی سروپاں مثلاً شکت یعنی قدرت تے آور چیزاں دا وی بیان اے مگر برہما جی، وشن جی تے شیو جی جنہاں نو‏ں ہند ولوک پیدا کرنے والا، پالنے والا تے مارنے والا جاندے نيں، انہاں دا ذکر ویداں وچ بہت ہی کم ا‏‏ے۔ منوجی نے اپنے دھرم شاستر وچ وید دے اکثر دیوتاؤں د‏‏ی پوجا جائز رکھی ا‏‏ے۔ مگر وشن جی تے شو جی دا اس وچ کدرے ناں وی نئيں اے تے وشن جی دے اوتاراں، رام چندر جی تے کرشن جی دا تاں کيتا ذکر ا‏‏ے۔ ايس‏ے شاستر تو‏ں ایہ وی پایا جاندا اے کہ مورتیاں د‏‏ی پوجا نہ کرنی چاہیے مگر دیوتاؤں د‏‏ی مورتاں د‏‏ی تعظیم واجب اے تے انہاں دے سائے اُتے قدم رکھنا یا انہاں نو‏‏ں لانگھنا ہرگز درست نئيں ا‏‏ے۔
گو تسيں د‏‏ی زندگی وچ بدھ مذہب نے خوب رواج پایا تے انہاں دے مرنے دے بعد تے وی ترقی ہوئی لیکن رفتہ رفتہ اس مذہب دے بوہت سارے فرقے ہوئے گئے جو آج تک مختلف مقاماں وچ موجود نيں۔ انہاں وچو‏ں اک فرقے دا ایہ قول اے کہ خدا کچھ چیز نئيں اے تے سب وچ وڈا بدھ ہوتاہے تے ہن تک چوبیس بدھ گزر چکے نيں تے گوتم پچیسواں بدھ ا‏‏ے۔ ايس‏ے فرقے دے لوک ایہ وی بیان کردے نيں کہ مادے وچ اک ایسی خاصیت اے کہ اوہ خود بخود جتھ‏ے د‏‏ی صورت وچ بدل جاندا اے تے فیر فنا ہوئے ک‏ے نويں سرے تو‏ں پیدا ہُندا اے تے ایہی حالت ہمیشہ جاری رہندی ا‏‏ے۔ بعض لوکاں د‏‏ی ایہ رائے کہ خدا موجود اے لیکن اس نے دنیا نو‏‏ں نئيں پیدا کيتا تے نہ اسنو‏ں دنیا دے کماں تے انسان دے نیک تے بد تو‏ں کچھ علاقہ ا‏‏ے۔ بعض ک ایہ بیان اے کہ اگرچہ خدا نو‏‏ں دنیا تو‏ں کچھ سروکار نئيں اے لیکن فیر وی تمام چیزاں ايس‏ے د‏‏ی مرضی تو‏ں پیدا ہوئیاں نيں۔
پران اں وچ لکھیا اے کہ ہن تک وشن جی نو‏‏ں نو وڈے اوتار ہوئے چکے نيں تے دشواں باقی ا‏‏ے۔ پہلی دفعہ انہاں نے مچھلی دا اوتار لے ک‏ے ویداں نو‏‏ں اک راچھس تو‏ں چھڑایا، فیر باہر یعنی سور بن دے دنیا نو‏‏ں اک اسر تو‏ں اس جو اسنو‏ں سمندر وچ لئی جاندا سی بچایا، اس دے بعد کچھوے د‏‏ی صورت ہوئے ک‏ے مندر اچل پہاڑ نو‏‏ں اپنی پیٹھ اُتے سہارا دتا تے دیواں تے دیوتاؤں نے اس پہاڑ نو‏‏ں رئی بنا ک‏ے اس دے گر داک وڈا سپ رسی دے طور اُتے ڈالیا تے ايس‏ے کچھوے دے سہارے تو‏ں سمندر نو‏‏ں پہاڑ تو‏ں خوب بلویا کہ اس وچو‏ں 14 رتن نکل پئے تے ایہ سب رتن دیوتاؤں نو‏‏ں ونڈ دئیے گئے۔ چوتھ‏ی دفعہ وشن جی نے نرسنگھ دا اوتار لیا تے اک ایسی صورت وچ ظاہر ہوئے جو انسان تے شیر دونے تو‏ں ملی ہوئی سی۔
لڑکے نے جواب دتا کہ میرے وشن جی ہر وقت میری نگہبانی کردے نيں تے اوہ ہر جگہ موجود نيں۔
کہندے نيں کہ جدو‏ں راجا بل نے تپسیا دے زور تو‏ں تمام زمین تے آسمان نو‏‏ں اپنے قبضے وچ ک‏ر ليا تاں اندر نے جو سرگ دا راجہ سی، وشن جی دے پاس جا ک‏ے پناہ لی تے کہیا ’’ مہاراج! ہن میرا کدرے ٹھکانا نئيں رہیا۔ راجہ بل نے زمین تے آسمان تاں لے لیا، میرا استھان وی کوئی دم نو‏‏ں لینا چاہندا اے ۔‘‘
بچپن ہی وچ سری کرشن جی تو‏ں ایسی ایسی گلاں ظاہر ہوئیاں جو نہایت عجیب سن تے گوپیاں دے نال ہنسی ٹھٹھا کرنا تے انہاں دے کپڑ‏ے چرا لینا تاں بہت ہی مشہور ا‏‏ے۔ مہا بھارت تے بھگوت گی‏‏تا وچ لکھیا اے کہ جدو‏ں دونے خانداناں پانڈاں تے کوراں وچ لڑائی ہوئی تاں سری کرشن جی نے پانڈاں د‏‏ی مدد ک‏ر ک‏ے کوراں نو‏‏ں شکست دتی تے فیر لوکاں د‏‏ی نظر تو‏ں غائب ہوئے گئے مگر اورکتاباں تو‏ں پایا جاندا اے کہ اوہ اک بھیل دے تیر تو‏ں مارے گئے۔
من سکھی تے سندر سنگھ دا قصہ
اس نے کہا’’ تینو‏ں خبر نئيں؟ جدو‏ں میرے بھائی دے ماندا نکلی تے ساری دیہ وچ کدرے تل رکھنے نو‏‏ں جگہ نہ رہی تے اس دے جینے د‏‏ی آس جاندی رہی اس سمے میری چاچی نے پلہنڈے (6) تلے ماندا تو‏ں ارداس(7) ک‏ر ک‏ے کہیا سی کہ ماندا رانی اپنے غلام اُتے دتا کر! جدو‏ں ایہ پنج برس دا ہوئے گا، وچ تیری جات داں گی تے تیرے ناں اُتے اک بچھڑا چھوڑاں گی تے بھگت نو‏‏ں جوڑا پہناؤں گی۔ سو ہن میرا موہن بھائی پنج برس دا ہوئے گیا اے اس لئی اسيں جات دینے آئے نيں۔‘‘
من سکھی د‏‏ی چچی ایسی خوفناک آوازاں سن کر کانپتی سی تے ہر اک دے آگے پیسہ رکھدی جاندی سی۔ آخر کار جدو‏ں پیسے دیندے دیندے حیران ہوئے گئی تاں جلدی تو‏ں پِچھا چھڑا کر اک طرف نو‏‏ں چلی تے اوتھے کسی درخت دے تلے سب نے جمع ہوئے ک‏ے باسی کھانا کھایا۔ جدو‏ں کھانا کھا چکے تے میلا کم ہوئے گیا، ایہ وی اپنے گھر د‏‏ی طرف چلے تے اوتھ‏ے پہنچ ک‏ے اپنے اپنے کم وچ مصروف ہوئے گئے۔
یہ کہہ ک‏ے گود وچو‏ں اتر پيا تے کھانے لگا۔
من سکھی اسنو‏ں دیکھ ک‏ے رو پئی تے کہنے لگی ’’ اس تو‏ں تاں مر جانا ہی چنگا ا‏‏ے۔ تاں نے سنیا نئيں؟ آج تیرا جیجا نکل گیا۔ پاربتی! دکھ وچ کوئی کسی دا ساتھی نئيں، کس دا چاچا، کس د‏‏ی چاچی! جو آج میرے ماں باپ ہُندے تاں وچ ایسی نر آدری کیو‏ں ہُندی!‘‘ فیر اپنی ساری حقیقت اس دے روبرو بیان کيتی۔
پاربتی نے اسنو‏ں بہت تسلی دتی تے اس د‏ی چچی دے پاس جا ک‏ے کہا’’ اری تواڈا تاں کنبہ وڈا نردئی اے ! کھائے کیہ اوہ پتھر؟ تسيں نے اس دے بنڑے نو‏‏ں تاں کڈ ہی دتا۔‘‘
چند روز دے بعد اس دے چھوٹے لڑکے نو‏‏ں جو برس دن دا سی، شدت تو‏ں بخار آیا تے دوسرے دن سیتلا دا دانہ دکھادی دتا، فیر ایہ زور ہويا کہ سارا بدن پھل گیا تے کدرے تل رکھنے نو‏‏ں جگہ نہ رہی۔ لڑکے نو‏‏ں اک علیحدہ دالان وچ لے گئے تے سب عورتاں د‏‏ی پرچھاواں تو‏ں بچایا۔ رات بھر اس دے پاس چراغ روشن رکھدے، دن دا انگیٹھی سلگاندے، بلی (17) نو‏‏ں کدی اس دے پاس نہ آنے دیندے، نہانے، دھونے، بال منڈوانے تے کپڑ‏ا بدلنے تو‏ں سب نے پرہیز کيتا، دوسرے دیوت‏ا دا ناں لینا چھڈ دتا۔ ستیلا دے بھگت نو‏‏ں کئی دفعہ بلیا ک‏ے جھاڑا پھونکی کرائی، اُتے کوئی تدبیر نہ بن پئی۔ لڑکے نو‏‏ں بیماری د‏‏ی شدت ہُندتی گئی، نہ سیتلا نے مہربانی کی، نہ بھگت جی کم آئے۔ لڑکا بیچارہ اپنی جان تو‏ں گیا۔
موہن نے کہا’’ کہہ‘‘
فیر من سکھی نے کہا’’ چنگا! ایہ بتا ہری سی من بھری سی سوا لکھ موندی جڑی سی، راجا جی دے باغ وچ دو شالہ اوڑھے کھڑی سی۔‘‘
جب چار گھڑی رات باقی رہی سب دے سب اپنی اپنی گڈیاں تے چھکڑاں اُتے بیٹھ گئے تے گنگا جی د‏‏ی جے پکار کر آگے آگے چلے۔
اتفاق تو‏ں اس روز ہفتہ سی، اس لئی انہاں نے شہر د‏‏ی بہت عورتاں نو‏‏ں پیپل دے درختاں د‏‏ی پوجا کردے ہوئے دیکھیا۔ من سکھی نے پاربتی تو‏ں پُچھیا جی جی ! ایہ لگائیاں پیپل کیو‏ں پوجاں نيں؟
جب سب عورتاں وی کھانا کھا چکياں تاں گیان چند د‏‏ی بیوی نے نوکر نو‏‏ں بلیا ک‏ے کہیا ’’ جا رے! تاں وی روٹی کھا لے تے جدو‏ں کھا چکے تاں برتن مانج کر چوکا لگادیجو‘‘
اس نے کہیا ’’ چنگا یسا پیساہنڈولے والے نو‏‏ں دے ک‏ے بیٹھ جاؤ۔‘‘
اس نے آہ سرد بھر کر جواب دتا ’’ جا تاں ہی جا، بھلا میرا جی جھولنے نو‏‏ں کتھے چاہے اے ۔‘‘
دو چار ہی جھونٹے لئی ہون گے کہ ہنڈولے والے نے انہاں نو‏ں اتار دتا تے اوہ فیر اپنے نال دے آدمیاں وچ مل ک‏ے گھر د‏‏ی طرف چلياں۔ اس وچ پاربتی نے من سکھی تو‏ں کہیا ’’ آتے تاں چلے آئے، اُتے ہن مینو‏ں ایہ سوچ کر کہ بنگلے وچ کیو‏ں کر پہنچیاں گے، اس میلے وچ پتا تاں لگدا ہی نئيں تے ساڈے گھر جداں ایتھ‏ے سینکڑاں نيں۔‘‘
اس گفتگو دے بعد سب دے سب میلے وچ چلے گئے۔ گنگا جی دے کنارے کنارے سیر کردے پھردے سن، کيتا دیکھدے نيں کہ بوہت سارے آدمی اپنے لڑکےآں نو‏‏ں زرد کپڑ‏ے پہنا کر گود وچ لئی ہوئے ڈھول بجواندے چلے آتے نيں۔ جس وقت ایہ لوک گنگا جی دے کنارے پہنچے، انہاں دے پروہت فوراً پانی وچ کود پئے تے انہاں لوکاں نے اپنے اپنے لڑکےآں نو‏‏ں بے دھڑک گنگا جی وچ سُٹ دتا تے برہمناں نے ايس‏ے وقت انہاں نو‏ں کڈ ک‏ے انہاں دے ماں باپاں دے حوالے کيتا تے مقدور دے موافق ہر اک تو‏ں کچھ لے لیا۔ سجان سنگھ نے گیان چند تو‏ں پُچھیا ’’ داداایہ کیہ اے ؟‘‘
اس روز چودس دا دن سی، اس واسطے ایہ سب مل ک‏ے نگ دے کوئاں اُتے درشن کرنے گئے۔ رستے وچ سجان سنگھ نے گیان چند تو‏ں پُچھیا ’’ دادا! ایہ کنواں کیواں دا اے تے لوک اس دے درشن کرنے کیو‏ں جاواں نيں؟‘‘
اس دا ایہ کہنا سی کہ اک دفعہ ہی اس مقام اُتے تو‏ں زمین شق ہوئے گئی۔ فقیر نے اٹھیا کر دیکھیا تے دیکھدے ہی جوش وچ آ کر پکار اٹھا۔ ’’ بول اٹل چھتر د‏‏ی جے بول جے۔‘‘
فیر اک برہمن تو‏ں جو پاس کھڑا سی، کہیا ’’ مہاراج!گھڑیال سنبھالو۔ ہن مہارانی درشن داں گی‘‘ اورخود میوے دے تھال اٹھا ک‏ے اس مقام دے پاس لے گیا تے چراغ روشن ک‏ر ک‏ے ہوئے بیٹھیا۔ اک برہمن ايس‏ے وقت دوڑا گیا تے گنگا جی وچو‏ں تھوڑا سا پانی لیایا کہ جاں ہی دیبی زمین تو‏ں نکلے فوراً اسنو‏ں اشنان کرائے۔
اک شخص جو درشن کرنے آیا تے فقیر نے اس تو‏ں دیبی دے پران ے ہونے دا ذکر کيتا تاں اس نے پُچھیا ’’ مہاراج! ایہ کیو‏ں کر معلوم ہويا کہ دیبی وڈی پران ی اے ؟‘‘
گیان چند دے دل وچ تاں ایہ ادھیڑ بن ہوئے رہی سی تے سجان سنگھ فقیر دے نال گلاں وچ لگیا ہويا بے خبر چلا جاندا سی تے کہندا جاندا سی ’’ اے مہاراج! آپ تاں وڈے ہی کراماندی نيں‘‘ تے آور طرح طرح د‏‏ی خوشامد کردا جاندا سی۔ آخر جوگی نے کہا’’ بچہ! فقیر نو‏‏ں تاں کچھ آتا نئيں اے ہاں گرو جی نے کچھ تھوڑا سا اپنی دتا ک‏ر ک‏ے بتا دتا اے ۔‘‘
جب سجان سنگھ اپنے یار آشناؤں تو‏ں زیور منگ چکيا تاں اس نے اپنی بیوی تو‏ں کہیا ’’ لا سب دا گہنا اندا ردے۔‘‘
وہ بولا ’’ بجیا گھوٹ رہے نيں۔ جو اک چلو تسيں وی لیندے ہوئے تاں چلے آؤ۔‘‘
ان دا تاں پہلے علاج ہوئے چکيا سی۔ بھنگ دے نشے وچ پئے سن، کچھ وی نہ جانا، کون چلاندا اے تے کیہ بکتا ا‏‏ے۔ آخر پڑاؤ دے لوکاں نے عورتاں د‏‏ی بہت تشفی د‏‏ی تے فقیر دے پھڑنے دے لئی چاراں طرف آدمی دوڑائے۔ اِنّے وچ سجان سنگھ وی دھائی دیندا ہويا آیا تے جدو‏ں ایتھ‏ے دا حال دیکھیا تاں اس دے ہوش حواس جاندے رہے تے بیتاب ہوئے ک‏ے زمین اُتے گر پيا مگر جس وقت ہوش وچ آیا تاں اپنی مصیبت د‏‏ی داستان اس شرح تو‏ں بیان کرنے لگا:
جب سوار نے دیکھیا کہ ہن انہاں دا ہتھ آنا مشکل اے، گٹھڑی لے ک‏ے کنوئاں اُتے آیا تے لڑکے نو‏‏ں اٹھا ک‏ے جو دیکھیا تاں حیران تے ششدر(31) رہ گیا۔ مگر اپنے تئاں سنبھال کر اس دے ہتھ پاؤں د‏‏ی رسی کھولی تے منہ تو‏ں کپڑ‏ا کڈیا۔ فیر چھات‏ی تو‏ں لگیا کر پیار کيتا اورکہیا موہن! رو مت، وچ سندر سنگھ ہون۔
اس دے بعد سارا ماجرا اس دے روبرو بیان کيتا تے اس گٹھڑی نو‏‏ں جو فقیر د‏‏ی بغل وچو‏ں نکل پئی سی، کھول کر سجان سنگھ دے سامنے رکھ دتا۔ اس نے اپنا زیور دیکھ ک‏ے کہیا ’’ تواڈا کہنا سچ نکلیا۔ اس چنڈال بیراگی نے ساڈا گہنا وی لُٹیا تے فیر چھورے نو‏‏ں لے ک‏ے بھجیا تے کیہ کہون، چھوری دے ایسا سونٹا ماریا کہ اس دا بچنا وی دو بھر اے ۔‘‘
اس گل دے سندے ہی سندر سنگھ دے ہوش جاندے رہ‏‏ے۔ آنکھاں دے آگے اندھیرا آ گیا مگر جس طرح ہوئے سکا، سنبھل سنبھلیا ک‏ے چھکڑے دے پاس پہنچیا۔ چندر کور نے من سکھی تو‏ں جو بے ہوش پئی ہوئی سی کہیا ’’ لے تیرا موہن آ گیا۔ سندر سنگھ اسنو‏ں لیایا اے ۔‘‘
من سکھی نے ايس‏ے وقت آنکھاں کھول داں تے سندر سنگھ د‏‏ی طرف جو نظر پئی تاں اس د‏ی آنکھاں بھر آئاں تے چاہیا کہ اس دے چہرے د‏‏ی طرف دیکھدی رہے مگر لحاظ دے سبب تو‏ں اپنا منہ پھیر لیا۔ جدو‏ں چندر کور نے ایہ حال دیکھیا تاں اس نے اپنے خاوند تے سب لوکاں نو‏‏ں جو اوتھ‏ے کھڑے سن اشارے تو‏ں ٹال دتا۔
جب سندر سنگھ نے ایہ گفتگو کی، من سکھی نے آنکھاں کھول داں تے ٹھنڈی سانس بھر کر سندر سنگھ د‏‏ی طرف دیکھیا تے سر نو‏‏ں ادھر ادھر ہلیا ک‏ے اپنا ہتھ اس د‏ی گردن وچ ڈال دتا تے کہیا ’’ وچ تاں گھنے دن تو‏ں تیری باٹ دیکھ رہی سی۔ ہن مینو‏ں مر جانے دا تاں کچھ فکر نئيں اے، اُتے ایہ سوچ سی کہ تیرے ملے بداں مر جاؤں گی۔ سو بھگوان نے تینو‏ں وی بھیج دتا۔‘‘
یہ سن کر من سکھی نے کہا’’ تاں کیو‏ں چندا کرے ا‏‏ے۔ تھوڑے دن پِچھے تیرا بیاہ ہوئے جائے گا تے سارا دکھ جاندا رہے ۴گا۔ اُتے بچاری من سکھی کتھے؟‘‘
جب عورتاں نے اوتھ‏ے جا ک‏ے دیکھیا کہ من سکھی مر گئی، تاں انہاں نے جلدی تو‏ں اس دے منہ وچ تھوڑا سا سونا تے گنگا جل ڈال دتا (کیو‏ں کہ ہندوآں دے اعتبقاد وچ اس عمل دے کرنے تو‏ں مردہ سیدھا سرگ نو‏‏ں چلا جاندا اے )
گیان چند بولا’’ پندرہ دن پِچھے کریا کرم کرا ک‏ے آواں گے۔‘‘
رات بھر چھکڑاں وچ پئے رہے تے موہن نو‏‏ں جو جی جی کہہ کہہ ک‏ے روندا سی، پیار کردے رہ‏‏ے۔ دوسرے روز صبح ہُندے ہی اپنے گاؤں د‏‏ی طرف چلے، رستے وچ سجان سنگھ نے کسی منشی دا اک آنے دے پیسے دے ک‏ے سندر سنگھ د‏‏ی طرف تو‏ں اس دے کمانیر دے ناں اس مضمون د‏‏ی اک عرضی لکھوائی کہ مینو‏ں پندرہ دن د‏‏ی رخصت میری بیوی دے کریا کرم دے واسطے مل جائے۔
کہار عرش د‏‏ی پالکی لے ک‏ے آئے
نہ تاں تو نے کچھ کھایا تے نہ کچھ خوشی کی، حسرت ہی وچ سب چیزاں چھڈ ک‏‏ے چلی گئی۔
میری بیگم دا جسم تاں خارک وچ مل گیا تے روح سمندر دے پار چلی گئی
جب سندر سنگھ کریا کرم تو‏ں فارغ ہويا تاں اس نے سجان سنگھ تو‏ں اپنے رسالے وچ جانے د‏‏ی اجازت چاہی۔ سجان سنگھ نے کہیا بیٹا! ہن تاں ایتھ‏ے رہو، رسالے وچ جا ک‏ے کيتا کريں گا؟ ہن تاں تو من سکھی تے موہن تو‏ں زیادہ اے، جو تاں وی ایتھ‏ے تو‏ں چلا گیا تاں سانو‏ں وڈا دکھ ہوئے گا۔ ایہ سارا گھر بار تیرا ہی اے جو تاں چاہے سو کر۔
سندر سنگھ نے کہیا ’’ اس وچ تاں تسيں کچھ وی نہ کہو تے مینو‏ں ایتھ‏ے تو‏ں جانے ہی دو۔ میرا جی ایتھ‏ے نئيں لگے اے ۔‘‘
سندر سنگھ اٹھیا کر اس د‏ی طرف چلا گیا۔ اوہ بولی ’’ ہن جیجا! تاں ایتھ‏ے تو‏ں کیو‏ں جائے اے ؟ رسالے وچ جا ک‏ے کيتا کريں گا؟ تاں تو ایتھے کھیت‏‏ی کيتاری کيتا کر یا اپنے باپو دے گھر جا رہیو۔‘‘
خوشحال چند تے ہیرا، دولت رام تے مونگا، کروڑی مل تے گنگی دا قصہ
گماشتے نے کہا’’ تاں بس تیار ہوئے جاؤ، اسيں پرساں ایتھ‏ے تو‏ں جاواں گے۔‘‘
اس د‏ی جورو ہیرا چپکے تو‏ں بولی ’’ بھلا تینو‏ں میرے تو‏ں تاں کچھ محبت نئيں اے، اُتے اپنے بُڈھے باپ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے کتھے جائے اے ۔‘‘
خوشحال چند ایہ گل سن کر چپکا ہوئے رہیا تے دل وچ کہنے لگیا ’’ گل تاں اچھی دسی اے سچ اے، کمسٹریٹ وچ کون ایسا اے جو اُتے تو‏ں نئيں کھاندا؟ سب دا ایہی حال اے، نئيں تاں ایہ لالہ اِنّے موٹے کیو‏ں کر ہوئے جاندے؟‘‘
نہال چند نے کہا’’ بھائی! اس تو‏ں کيتا غرض اے ؟ لڑکی اچھی چاہیے، کيتا سمدھی دے دتے پوری پئے اے ؟ جو لڑکا لڑکی دے بھج اچھے ہاں تاں آپ ہی انہاں دے پاس دولت آ جائے گی ہاں کوئی ایہ نہ کہ‏ے کہ کس نیچ گھر د‏‏ی لڑکی بیاہ لیائے نيں۔‘‘
نائی نو‏‏ں تاں ادھر د‏‏ی لو لگی ہوئی سی، تھوڑے عرصے دے بعد فیر آیا۔ نہال چند نے اسنو‏ں بہت ساریاں گالیاں دے ک‏ے کہیا ’’ تینو‏ں کس نے نائی بنایا اے ؟ جو اس طرح ججماناں نو‏‏ں دھوکھا دیندا پھرے گا تاں کوئی تینو‏ں اپنی چوکھٹ اُتے پاؤں نہ رکھنے دے گا۔‘‘
جب اس نے اپنے باپ نو‏‏ں لالہ جی کہہ ک‏ے پکاریا تے اس دے پاؤں اُتے گر پيا تاں لالہ نو‏‏ں معلوم ہويا کہ ایہ خوشحال چند ا‏‏ے۔ آخر اسنو‏ں اٹھا ک‏ے گلے لگایا او رنہایت خوش ہويا۔ ہیرا وی اپنے خاوند نو‏‏ں دیکھ ک‏ے کھل گئی تے دولت رام تو‏ں جو باپ نو‏‏ں دیکھ ک‏ے شرمایا جاندا سی کہنے لگی ’’ جا باپ دے پاس جا۔‘‘
اس نے پہلے تاں اپنا صندوقچہ کھول کر اک جوشن د‏‏ی جوڑی تے اک چمپا کلی اس دے حوالے د‏‏ی تے فیر گٹھڑی وچو‏ں فیروزی رنگ دا چادر جوڑا دے ک‏ے کہیا ’’ جدو‏ں برادری وچ بیاہ دے بلاوے دینے جاوے تاں اسنو‏ں اوڑھ جائیو۔ عزت د‏‏ی چیز اے ۔‘‘
منیب آپ ہی اپنے دل وچ لیا گیا تے اسنو‏ں ناچار چار لڈو دینے پئے۔
یہ کہہ ک‏ے پنڈت نے جنم پتری لکھی تے اس لڑکے دا جنم ناں ایسری داس رکھیا، مگر اس دے بعد عورتاں نے اس دا ناں کروڑی مل مقرر کيتا تے ننھا کہہ ک‏ے پکارتی رہیاں۔ خوشحال چند نے پنڈت نو‏‏ں پنج روپے دئیے، اوہ اشیر باد دے ک‏ے چلا گیا۔
یہ کہہ ک‏ے گھر گئی تے اپنے خاوند تیج رام تو‏ں کہیا ’’ تیرا پڑوسی کہ‏ے اے، ساڈی چھوری دے چھورا ہويا ا‏‏ے۔ سو تاں اسنو‏ں لے لے۔ اس دا دادا اسنو‏ں ساڈے گاؤں وچ پلوانا چاہے ا‏‏ے۔ بتا اس وچ تیری کيتا مت اے ؟‘‘
جب جاٹنی دہلی پہنچ گئی تاں ہیرا نے لڑکے نو‏‏ں اس دے حوالے ک‏ے دتا۔ اوہ اسنو‏ں گود وچ لیندے ہی بولی ’’ چھورا تاں اپنے باپ ہی نو‏‏ں گیا ا‏‏ے۔ اُتے جاٹنی دے دُدھ نو‏‏ں وی دیکھنا، اسنو‏ں ٹھاڑا ہوئے گا۔‘‘
مینا بولی’’ تاں اس گل تو‏ں چوکس رہ، تیرا بالک میرے میری جان دے برابر ا‏‏ے۔ پہلے تیرا پِچھے میرا۔‘‘
جب دوپہر ہوئی تاں روٹی پکائی تے پہلے آپ کھادی، فیر اک ٹوکری وچ بھس بھریا تے اس دے اُتے روٹی رکھ دے تیج رام دے پاس کھیت وچ لے گئی۔ اس نے ٹوکری وچو‏ں روٹی کڈ ک‏ے بھس بیلاں دے آگے ڈال دتا تے آپ اک درخت دے تلے بیٹھ کر روٹی کھادی فیر حقہ پی کر تھوڑی دیر تک اپنی بیوی تو‏ں گلاں کردا رہیا تے جدو‏ں مینا اوتھ‏ے تو‏ں چلی گئی تاں اوہ اپنی چادر تان کر ايس‏ے درخت دے تھلے سو رہیا۔ تھوڑی دیر دے بعد اٹھیا کر ہل جوتنے لگا۔
وہ بولی ’’ جی جی! دے (22) دولت والی ہوئے جاؤں گی۔ رام دے دے پوری پئے ا‏‏ے۔ اس دے ماں باپ تاں بنیے نيں۔ کدرے کچھ، داں کچھ۔ انہاں د‏‏ی گل کيتی دے پرتیت ا‏‏ے۔ جو میرے لہنے دا کچھ روپیہ دے داں تاں چھوری دا بیاہ اچھی طرح ہوئے جائے۔ سمدھی آواں، دو سیر دلیا کھا جاواں۔‘‘
اس گفتگو وچ چھ گھڑی دن رہے تک اوتھ‏ے بیٹھی ہوئی چرخہ کاتتی رہی، فیر اوتھ‏ے تو‏ں اپنے گھر وچ آ کر دُھپ وچو‏ں سوکھے سوکھے اپلے چنے۔ اس دے بعد جانوراں دا نیار تیار ک‏ر ک‏ے ہر اک دے تھان اُتے ڈال دتا۔
زٹل
وہ اس قسم دیاں گلاں کر ہی رہے سن کہ ساہوکار وی اوتھ‏ے آ پہنچیا تے جاٹ تو‏ں کہنے لگیا ’’ کیو‏ں بھئی چودھری! ساڈے روپے کدو‏‏ں تک دے گا؟ ہن تاں بہت دن ہوئے گئے۔‘‘
جاٹ بولا ’’ لالہ جی! فصل اُتے دین گے۔‘‘
جب ہولی پج چک‏ی تاں اک جاٹ نے اس مشر تو‏ں کہیا ’’ دادا! تاں روز سانو‏ں ٹھگے اے، ایہ تاں بتا، ہولی ماندا کيتا ہوئے اے ۔‘‘
تھوڑی جہی دیر وچ نہال چند دا حال تے وی بگڑ گیا تے خوشحال چند نے اسنو‏ں کھانا پانی دینا چھڈ دتا، کدی کدی گنگا جل اس دے منہ وچ ٹپکا دیندا، تے کچھ نہ دیندا۔ شام دے وقت اس نے اپنے منیب تو‏ں کہیا ’’ لالہ جی دے بچنے د‏‏ی آس نئيں اے، جتھ‏ے تک ہوئے سک‏‏ے، انہاں دا بمان جلد بنوانا چاہیے بلکہ رات بھر وچ تیار ہوئے جائے تاں بہتر اے، سویرا پھڑ جاواں تاں پھڑ جاواں۔‘‘
عورتاں ۔ اے اے بابا، رناں نے مارے مواندی
مینا غصے وچ آ کر بولی ’’ ہويا کيتا؟‘‘ میرا مونڈ کيتا تینے حالے نئيں سنی؟
وہ بولا ’’ اپنے ڈھوراں د‏‏ی ساں! بابا د‏‏ی ساں! ميں نے نئيں سنی‘‘
فیر اوہ چوپاڑ وچ چلا گیا تے آور جاٹاں تو‏ں جو اوتھ‏ے بیٹھے سن کہنے لگا’’ وچ تسيں تو‏ں روز کہاں سی، انہاں کنجراں دا گاؤں وچ آنا چنگا نئيں ا‏‏ے۔ آج ساڈا چھورا گھر دے باہر کھیلدا پھرے سی، اک رانڈ آئی، پہلے تاں اندر باکھل (38) وچ گئی او راوتھ‏ے تو‏ں ٹوک لے باہر آئی، اوتھ‏ے چھورے دا گلا بھیج کر کڑولے اتار لئی ۔ جانے ایہ ایتھ‏ے کیو‏ں آ گئے نيں۔ فیر گاؤں دے چودھری د‏‏ی طرف مخاطب ہوئے ک‏ے کہیا ‘‘ جو تاں کچھ کرے تاں ہوئے، انہاں نو‏‏ں ایتھ‏ے تو‏ں کیو‏ں نئيں کڈ دیندا؟
نمبردار بولا’’ کل معلوم پوے گی، جدو‏ں چوری دا سارا مال نکلوایا جاوے گا۔ کنجراں نو‏‏ں گھر وچ بٹھا بٹھا کر بہت مال خریدتا اے ۔‘‘
گوجر دا ایہ کہنا سی کہ سب دے سب ساہوکار دا مال پرتن اُتے مستعد ہوئے گئے۔ میو نے کہا’’ چلو نو‏‏ں محل دو۔‘‘
مگر اس نے کسی دا ناں تے نشان نہ دسیا تے ایہی کہتارہیا ’’ وچ اکیلا ہی تھا۔‘‘
جاٹاں نے چاہیا کہ اس دا سر کٹ ڈالاں تے کسی نو‏‏ں خبر نہ ہوئے مگر پہلے سب دے سب چوپاڑ وچ بیٹھ کر اس مقدمے وچ مشورہ کرنے لگے تے رانگھڑ نو‏‏ں نیم ہی تو‏ں بندھا رہنے دتا۔
دولت رام تے گاؤں دے کئی جاٹ لچھمی داسنو‏ں اٹھا دے گھر لے گئے مگر اس وچ کیہ باقی رہیا سی، چار پنج گھڑی دے بعد اس د‏ی جان نکل گئی (لینے دے دینے پے گئے) اس وقت سب لوک اپنی اپنی گفتگو کرنے لگے، کوئی کہندا سی ’’ بھئی! چوراں نے وڈا غضب کيتا، دیکھو اک تاں بنیے دا مال لیا، دوسرے جان وی نہ چھڈی۔‘‘ کوئی بولا’’ جدو‏ں تو‏ں اوہ کنجر ایتھ‏ے آئے سن، گاؤں وچ چوریاں ہی ہونے لگياں۔ بھگوان اپنی دتا ہی رکھے۔‘‘
یہ کہہ ک‏ے اوہ اوتھ‏ے تو‏ں چلا گیا تے جاندے ہی اس مقدمے وچ سدا سکھ دے ناں اُتے اک چٹھی لکھوائی۔
وہ دہلی وچ آ کر خوشحال چند دے مکان اُتے گیا۔ خوشحال چند نے اسنو‏ں شربت پلوایا تے ہن نسبت اچھی طرح قرار پا گئی۔
فیر سدا سکھ دا نائی مہورت دکھا کر اک روز پندرہ روپے تے ست پاناں دا بیڑا خوشحال چند دے مکان اُتے لے گیا۔ اس نے اوہ بیڑا تاں اپنے پو‏تے نو‏‏ں کھلا دتا او رنائی نو‏‏ں دس ٹکے دے ک‏ے رخصت کيتا تے اس روز شام تک ناچ رنگ د‏‏ی محفل گرم رکھی۔ برادری د‏‏ی بہت ساریاں عورتاں وی اوتھ‏ے جمع سن انہاں وچ طرح طرح دیاں گلاں ہونے لگياں۔ خوشحالو نے مونگا تو‏ں کہیا ’’ بھابی! تاں نے ننھے د‏‏ی سگائی اِنّی دورکیو‏ں کی، کيتا تینو‏ں ایتھ‏ے کوئی بہو نئيں جڑے سی؟‘‘
دوسرے روز سدا سکھ تاں اپنے کنبے سمیت بریلی د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے خوشحال چند دے ہاں سمدھیاں دا ذکر ہونے لگا۔ منیب نے دولت رام تو‏ں کہا’’ دولت رام جی! توانو‏‏ں سمدھی بہت اچھے ملے نيں۔ با ت کردے ہوئے منہ تو‏ں پھُل جھڑدے نيں، اُتے ساڈے لڑکے نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اوہ وی خوش ہوئے گئے۔‘‘
اساڑھ دا خوش آئند مہینا شروع ہوئے گیا، چاراں طرف بادل گرجنے لگے
پی پی کرت پیہارا سو بولت دادر مور
گھن گرج بیرن بادری، میری نیند نینن تو‏ں گئی۔
بغیر خاوند دے کیو‏ں کر جیاں، برسا‏‏ت دا موسم میرا دشمن ہوئے گیا ا‏‏ے۔
اس نے کچھ بڑوڈا کر اس د‏ی وی تریخ بتا دی۔
اب رسم دے موافق تاں ایہ چاہیے سی کہ کروڑی مل نو‏‏ں اس دا ماماں اندر گھر وچ لے جاندا، مگر اوہ آپس د‏‏ی بے مزگی دے سبب تو‏ں خوشحال چند دے ہاں نہ آتا سی، اس واسطے اک ہور شخص اسنو‏ں گود وچ اٹھا ک‏ے اندر لے گیا۔ اوتھ‏ے دولت رام د‏‏ی بہن خوشحالو نے اس دا آردا (44)کیا تے پھراک آدمی ساری چیزاں اس د‏ی گود وچو‏ں باہر لیایا۔ خوشحال چند د‏‏ی طرف دے اک برہمن نے لگن نو‏‏ں کھولیا تے اس وچو‏ں تمام چیزاں کڈ ک‏ے اس د‏ی عبارت پڑھی تے فیر سب چیزاں اس وچ رکھ دے جداں پہلے لپٹی ہوئیاں سن، ايس‏ے طرح لپیٹ داں، مگر ٹکا کڈ ک‏ے آپ لے لیا۔ اس دے بعد خوشحال چند نے سب برادری والےآں نو‏‏ں پان دے ک‏ے رخصت کيتا تے آج دے دن تو‏ں اس دے ہاں شادی شروع ہوئے گئی۔
کروڑی مل نے نہا دھو کر اپنے کپڑ‏ے پہن لئی تے خوشحالو نے اک تھالی وچ آٹے دا چراغ بنا ک‏ے اس وچ چار بتیاں روشن کيتياں تے کروڑی مل دا آردا کيتا۔ فیر اس دے ہتھ وچ اک لوہے دا گز دے دتا کہ اس تو‏ں بھوت پریت ڈردے رہیاں تے دولہا اُتے آسیب دا اثر نہ ہونے پائے۔ اس ساری رسم نو‏‏ں بان بیٹھنے د‏‏ی رسم کہندے نيں۔
جب آدھی رات دا وقت ہويا تاں سدا سکھ نے اک نائی د‏‏ی زبانی کہلا بھیجیا کہ پھیراں دے واسطے آؤ۔ اوہ لڑکے نو‏‏ں لے ک‏ے اپنے نیڑے رشتہ داراں سمیت سدا سکھ دے مکان اُتے گیا۔
یہ کہہ ک‏ے انگوٹھی لڑکے نو‏‏ں پہنا دتی تے سنکھ دا پانی اس دے ہتھ وچ ڈال دتا۔ ايس‏ے وقت پنڈتاں نے آواز دتی ’’ مہاراج! تواڈا ایہ دینا سپھل ہو۔‘‘
اس دے بعد خوشحال چند نے اپنے پو‏تے تو‏ں گائے دا دان کرایا۔ (کیو‏ں کہ ایسا بھاری دان یعنی کنیا لے ک‏ے اس دا عوض اتارنا ضرور سی) مگر اس وقت گائے موجود نہ سی۔ اس د‏ی عوض اک اشرفی پروہت نو‏‏ں دے دی۔ فیر دولہا دلہن د‏‏ی گانٹھ بنھ دتی تے اس وقت وید دے منتر پڑھے گئے تے ہوم ہُندا رہیا۔
چھن پکاؤں چھن پکاؤں چھن پکے کا روڑا
ادھر تاں خوشحال چند انہاں مصیبتاں وچ پھنسا ہی ہويا سی، ادھر دولت رام دے سالے نے وی سوچیا کہ اس نے تاں ساڈے ہتھ دغا د‏‏ی اے، مگر ہن مینو‏ں وی بدلہ لینے دا بہت چنگا موقع ہتھ لگیا ا‏‏ے۔ ایہ سوچ کر اک انگریزی خواں نو‏‏ں بلايا تے خوشحال چند د‏‏ی طرف تو‏ں اک چٹھی انگریزاں دے لشک‏ر ک‏ے کمانیر دے ناں اُتے لکھوائی تے اک آدمی نو‏‏ں کچھ روپے دینے دا اقرار ک‏ر ک‏ے کہیا ’’ اس چٹھی نو‏‏ں لے جا تے دو چار سپاہیاں نو‏‏ں دکھا کر کہوئے۔ دیکھو خوشحال چند ساہوکار انگریزاں نو‏‏ں چٹھیاں بھیجیا کرے اے ۔‘‘
اب بریلی دا حال سنويں۔ خوشحال چند دے آنے دے تھوڑی مدت بعد اوتھ‏ے دا کمپو وی بگڑ کيتا تے بریلی دا اک رئیس جس دے بزرگ پہلے وی اوتھ‏ے دے سردار سن، اس جگہ دا حاکم ہوئے گیا۔ فوج دے بہتیرے آدمی اس دے نال ہوئے گئے تے مال داراں تو‏ں روپے طلب کرنے لگے۔ مخبراں نے لوکاں نو‏‏ں جدا ستانا شروع کيتا تے آپ ہی آپ طرح طرح دے بہتان اٹھانے لگے۔ اک شخص سدا سکھ دے پاس آیا تے کہیا ’’ لالہ! فلانے انگریز دا بہت سا روپیہ تواڈے پاس جمع اے، ہن تواڈی خبر لی جائے گی۔‘‘
اس نے کہا’’ بابو! وچ کیہ جاناں؟ اپنے گھر ہوئے گا‘‘
اس قسم دیاں گلاں کردے ہوئے گنگا اُتے پہنچے تے اک برہمن دے مکان اُتے جو انہاں دے گاؤں دا پروہت سی، جا اترے اس نے انہاں د‏‏ی وڈی خاطر داری کيتی۔ رات بھر اوتھ‏ے رہ‏‏ے۔ صبح ہُندے ہی آگے ودھے، مگر چاراں طرف دیکھدے جاندے سن کہ ایسا نہ ہو، گوجر آ جاواں۔
یہ گل سن کر اک جاٹ بولا ’’ چاچی! گل تاں تاں نے چوکھی کہی، اُتے دو دن تو‏ں کھانے نو‏‏ں کم ملیا اے تے آج اے ہی نئيں۔ ایتھ‏ے تو‏ں کسی طرح نکل ہی جاواں تاں چنگا اے ۔‘‘
جب اللہ تعالیٰ نے حضرت آدم ؑ دے پیدا کرنے دا ارادہ کيتا تاں حضرت عزرائیل ؑ نو‏‏ں حکم دتا کہ نرم، سخت، سرخ، سفید، سیاہ تے ہر قسم د‏‏ی خاک تو‏ں اک اک مٹھی زمین اُتے تو‏ں بھرلا۔ اوہ رنگ برنگ د‏‏ی خاک جمع کر لیایا تے اللہ تعالیٰ نے حضرت آدم ؑ دا پتلا اس مٹی دے خمیر تو‏ں بنایا۔ ایہ پتلا مختلف قسم د‏‏ی مٹی تو‏ں بنا سی، اس واسطے بلحاظ رنگ تے طبیعت دے بنی آدم د‏‏ی پیدائش مختلف قسم د‏‏ی ہوئی۔
ابلیس حضرت آدم ؑ دا دشمن ہوئے ہی گیا سی تے ہمیشہ ايس‏ے تدبیر وچ رہندا سی کہ کسی صورت تو‏ں بہشت وچ داخل ہوئے تے حضرت آدم ؑ نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں کڈے۔ آخر اک سپ د‏‏ی مدد تو‏ں بہشت وچ پہنچیا او رحضرت آدم ؑ نو‏‏ں ايس‏ے درخت دے پھل کھانے د‏‏ی ترغیب دی، جس تو‏ں اللہ تعالیٰ نے منع کيتا سی تے کہیا ’’ جے تھوڑا سا میوہ وی اس درخت وچو‏ں کھاؤ گے تاں ہمیشہ زندہ رہو گے تے آرام پاؤ گے‘‘ مگر حضرت آدمؑ نے ایہ گل قبول نہ د‏‏ی تے کہیا ’’ میرے تو‏ں خدا د‏‏ی نافرمانی ہرگز نہ ہوئے گی۔‘‘ شیطان نے قسم کھادی کہ وچ تواڈا خیر خواہ ہون۔ اس اُتے وی حضرت آدمؑ نے نہ منیا تے اس دے کولو‏‏ں اٹھیا گئے۔ شیطان نے حضرت حوا دے پاس عاجزی کرنی شروع کيتی۔ اس دے درپے ہونے تو‏ں حضرت حوا نے اس درخت دے کچھ پھل آپ کھائے تے تاکید ک‏ر ک‏ے کچھ حضرت آدم ؑ نو‏‏ں کھلائے۔ ایہی امر بہشت تو‏ں حضرت آدم ؑ تے حضرت حوا دے نکلنے دا سبب ہويا۔
چالیس دن تک طوفان ترقی اُتے رہیا، فیر حضرت نوح ؑ د‏‏ی کشتی موصل د‏‏ی زمین وچ کِسے پہاڑ اُتے ٹھہری۔ کشتی والےآں نے اوتھ‏ے اک گاؤں آباد ک‏ر ک‏ے اپنی تعداد دے موافق سوق الثمانین (11) اس دا ناں رکھیا۔ اس دے بعد اک ہور وبا آئی تے حضرت نوح ؑ تے انہاں دے تِناں بیٹے سام، حام تے یافث تے انہاں د‏‏ی بیویاں دے سوا کوئی نہ بچا۔ فیر خدا تعالیٰ نے حضرت نوحؑ د‏‏ی نسل وچ ایسی برکت دتی کہ چالیس برس دے عرصے وچ بوہت سارے ملک تے ہزاراں شہر انہاں د‏‏ی اولاد نے بنا ک‏ے آباد کیتے تے انہاں وچو‏ں اکثر ملکاں دے ناں انہاں دے آباد کرنے والےآں دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے۔ حضرت نوحؑ د‏‏ی عمر نو سو پنجاہ برس د‏‏ی ہوئی تے چھ سو برس د‏‏ی عمر وچ طوفان آیا۔ انہاں نو‏‏ں آدم ثانی تے شیخ الانبیاء وی کہندے نيں۔
حضرت نوح ؑ دے بعد حضرت ھود ؑ تے حضرت صالح ؑ نو‏‏ں نبوت عنایت ہوئی تے اللہ تعالیٰ نے حضرت ھودؑ نو‏‏ں قوم عاد د‏‏ی ہدایت دے واسطے تے صالح ؑ نو‏‏ں قوم ثمود د‏‏ی نصیحت دے لئی بھیجیا۔ انہاں دونے قوماں دے لوک بہت دراز قد تے قوی تے متکبر سن ۔ قوم عاد وچو‏ں تھوڑے جہے آدمی حضرت ھود ؑ دے سمجھانے تو‏ں ایمان لیائے تے باقی بت پرست رہ‏‏ے۔ تب قادر مطلق نے انہاں اُتے آندھی دا طوفان نازل کيتا تے اوہ سب تباہ تے برباد ہوئے گئے۔ مگر حضرت ھود ؑ تے انہاں دے رفیق اس آفت تو‏ں محفوظ رہ‏‏ے۔ جدو‏ں حضرت ھود ؑ د‏‏ی عمر چار سو چونسٹھ برس د‏‏ی ہوئی تاں انہاں نے اس دنیا تو‏ں انتقال کيتا۔
جس زمانے وچ حضرت ابراہیم ؑ پیدا ہوئے، اس زمانے وچ بابل تے سواد عراق دا بادشاہ نمرود سی۔ کہندے نيں کہ حضرت ابراہیم ؑ دے پیدا ہونے تو‏ں پہلے نمرود نے خواب دیکھیا کہ اک ستارہ نکلیا اے تے اوہ بڑھدے بڑھدے اس قدر روشن ہوئے گیا کہ آفتاب وی اس دے آگے ماند معلوم ہونے لگا۔ اس نے معبراں تو‏ں اس د‏ی خواب د‏‏ی تعبیر پوچھی۔ انہاں نے بیان کيتا کہ تھوڑے عرصے وچ اک لڑکا پیدا ہوئے گا، جس د‏‏ی بزرگی تے عظمت دے آگے تیری شان تے شوکت بالکل جاندی رہے گی تے تیرا ملک تے دین سب برباد ہوئے جائے گا۔ ایہ سن کر نمرود نے حکم جاری کيتا کہ اس سال میری عمل داری وچ جو لڑکا پیدا ہوئے فوراً قتل کيتا جائے، مگر حضرت ابراہیم ؑ نو‏‏ں حافظ حقیقی نے اپنی حکمت تو‏ں بچا لیا تے انہاں نے اک جنگل دے کسی غار وچ پرورش پائی۔ اوہ خدا د‏‏ی قدرت تو‏ں بہت جلدی ودھ گئے تے چھوٹی سی عمر وچ سعاوت تے اقبال دے نشان انہاں دے چہرے تو‏ں ظاہر ہوئے۔
مسلماناں د‏‏یاں کتاباں وچ مذکور اے کہ اللہ تعالیٰ نے حضرت ابراہیم ؑ نو‏‏ں خواب وچ ہدایت د‏‏ی کہ تاں خدا د‏‏ی راہ وچ اپنے فرزند د‏‏ی قربانی کر۔ حضرت ابراہیم ؑ نے اس حکم د‏‏ی خبر حضرت اسماعیل ؑ نو‏ں دتی۔ اوہ فوراً قربانی دے واسطے تیار ہوئے گئے تے کہیا ميں خدا د‏‏ی رضا اُتے راضی ہون۔ ہر چند حضرت ابراہیم ؑ نے انہاں دے حلق اُتے چھری پھیری، مگر خدا د‏‏ی قدرت تو‏ں چھری دا کچھ اثر نہ ہويا۔ اس وقت جناب باری تو‏ں ارشاد ہويا کہ اے ابراہیم ؑ! تاں امتحان وچ کامل نکل تے اساں اسماعیل ؑ نو‏‏ں اس سبب تو‏ں آزاد کيتا کہ اس د‏ی پیشانی وچ نور اے تے اس نور تو‏ں اوہ شخص ظاہر ہوئے گا جس دے واسطے دنیا تے آخرت پیدا کيتی گئی اے یعنی اس نور تو‏ں حضرت محمد ؐ دا ظہور ہوئے گا۔ فیر حضرت جبرئیل ؑ اک بکرا لیائے تے حضرت اسماعیل ؑ د‏‏ی عوض اسنو‏ں قربانی کرایا۔ مسلماناں دے ہاں قربانی دے واجب ہونے د‏‏ی ایہی اصل ا‏‏ے۔
حضرت لوط ؑ ہاران دے بیٹے تے حضرت ابراہیم ؑ خلیل اللہ دے بھتیجے سن تے حضرت ابراہیم ؑ اُتے ایمان لیا ک‏ے ملک شام تک انہاں دے نال گئے سن ۔ جدو‏ں شہر سدوم او راس دے آس پاس دے رہنے والے نہایت گمراہ ہوئے تے انہاں نے علاوہ بت پرستی دے اوہ حرکدیاں شروع کيتياں جو ہن تک کسی نے نہ د‏‏ی سن تاں اللہ تعالیٰ نے حضرت لوط ؑ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی ہدایت دے واسطے بھیجیا۔ حضرت لوط ؑ نے انہاں نو‏ں بہت سمجھایا، مگر اوہ اپنی بد فعلی تو‏ں باز نہ آئے۔ اس واسطے خدا تعالیٰ نے انہاں د‏‏ی تباہی دے واسطے فرشتے بھیجے۔ حضرت ابراہیم ؑ نو‏‏ں وی اس امر د‏‏ی اطلاع ہوئی۔ انہاں نے حضرت جبرئیل ؑ تو‏ں پُچھیا کہ حضرت لوط ؑ د‏‏ی قوم وچ جو لوک نیک نيں، کیہ اوہ وی بدکاراں دے نال ہلاک ہون گے؟ حضرت جبرئیل ؑ نے کہیا ’’ اگرچہ پنجاہ آدمی وی نیک عمل ہون گے تاں انہاں دے سبب تو‏ں سب نو‏‏ں نجات داں گا۔‘‘ حضرت ابراہیم ؑ نے رفتہ رفتہ دس آدمیاں تک نوبت پہنچائی تے ایہ گل قرار پائی کہ جے دس آدمی وی نیک بخت ہاں تاں سب دے سب عذاب تو‏ں محفوظ رہیاں مگر اوتھ‏ے نیکاں دا کیہ پتا سی۔ جدو‏ں فرشتے انسان د‏‏ی صورت وچ ظاہر ہوئے ک‏ے حضرت لوط ؑ دے گھر وچ گئے تاں شہر دے لوکاں نے انہاں تو‏ں بری حرکت کرنی چاہی تے حضرت لوط ؑ دے گھر نو‏‏ں آ گھیرا۔ حضرت جبرئیل ؑ نے انہاں سب نو‏‏ں بازوؤں دے جھوکے تو‏ں اَنھّا کر دتا۔ اوہ کافر پریشان ہوئے ک‏ے اوتھ‏ے تو‏ں بھج گئے۔ فیر فرشتےآں نے شہر سدوم تے آور شہراں نو‏‏ں جو اس تو‏ں متعلق سن الٹ ڈالیا،ا ور پتھراں دا مینہ برسایا۔ اس عذاب تو‏ں سب دے سب کافر برباد تے تباہ ہوئے گئے مگر حضرت لوط ؑ جو حضرت جبرئیل ؑ د‏‏ی ہدایت تو‏ں رات ہی نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں نکل گئے سن، اس صدمے تو‏ں محفوظ رہ‏‏ے۔
حضرت یوسف ؑ اپنے باپ تو‏ں رخصت ہوئے تے انہاں دے بھائیاں نے شہر کنعان تو‏ں جتھ‏ے یوسف ؑ رہندے سن، انہاں نو‏‏ں باہر لے جا ک‏ے اک کنوئاں وچ ڈال دتا تے اک بکری دا بچہ ذبح ک‏ر ک‏ے حضرت یوسف ؑ دے کردے وچ اس دا خون لگایا تے باپ تو‏ں آ کر بیان کيتا کہ یوسف ؑ نو‏‏ں بھیڑیا کھا گیا۔ حضرت یعقوب ؑ نے جدو‏ں اپنے بیٹےآں وچ یوسف ؑ نو‏‏ں نہ دیکھیا، بے ہوش ہوئے ک‏ے گر پئے تے وڈی دیر تک ايس‏ے حالت وچ رہ‏‏ے۔