دربار_اکبری_(کتاب)
ابو الفیض فیضی فیاضی
مذہب ۔ فیضی تے ابوالفضل دے مذہب دا معاملہ انہاں دے با پ د‏‏ی طرح گومگو رہیا۔ ملائے بدایونی نے جو لکھیا تسيں نے دیکھ لیا۔ کوئی دہریہ کہندا ا‏‏ے۔ کوئی آفتاب پرست دسدا اے وچ کہندا ہاں کہ ا س د‏‏ی تصنیفات نو‏‏ں دیکھو۔ مگر اول تو‏ں آخر تک دیکھو۔ اوہ بلند آوا ز تو‏ں پکار رہیاں نيں کہ موحد کامل سن ۔ تب اس بدنامی نے کِداں اشتہار پایا؟ ہاں ذرا غور تو‏ں خیال کرو۔ کہ اکبر دے آغاز سلطنت وچ تے اس تو‏ں پہلے ہمایو‏ں تے شیر شاہ تک دے عہد وچ مخدوم تے انہاں دے خادماں دے اختیارات کِداں ودھے ہوئے سن تسيں نے دیکھ لیا کہ انہاں د‏‏ی خود بینی اورخود پسندی تے روکھی سوکھی دینداری دے زور دوسرے نو‏‏ں دنیا وچ نہ دیکھ سکدے سن ۔ انہاں دا ایہ دعویٰ وی تسيں نے دیکھ لیا کہ علم فقط علم دین ا‏‏ے۔ جو اسيں ہی جاندے نيں اورجو اسيں جاندے نيں تے جو اسيں کہندے نيں۔ اوہی درست ا‏‏ے۔ تے جو اس وچ قیل تے قال کرے اوہ کافر۔ فیضی تے ابوالفضل نے آپ دیکھ لیا ہوئے گا تے باپ تو‏ں اچھی طرح سن لیا سی۔ کہ انہاں بے دلیل دعویدداراں دے ہتھ تو‏ں کس آفت تے عذاب وچ عمر بسر ہوئی تسيں ایہ وی جاندے ہوئے کہ مخدوم تے صدر نے قسمت دے زور تو‏ں ملک گیر بادشاہاں دے زمانے پائے سن تے شمشیر زنی اورفوج کشی دے عہد دیکھدے سن ۔ ہن اوہ زمانہ آیا کہ اکبر نو‏‏ں ملک گیری کم کرنے تے ملکداری د‏‏ی زیادہ ضرورتاں پڑرہیاں سن۔ انہں ایہ وی یاد سی ک ہجب ہماایاں ایران وچ سی تاں شاہ طماشب نے ہمدردی د‏‏ی خلوتاں وچ اس تو‏ں پُچھیا کہ سلطنت د‏‏ی اس طرح خانہ بربادی دا کیہ سبب ہويا؟ اس نے کہیا بھائیاں د‏‏ی نااتفاقی شاہ نے کہیا رعایا نے رفاقت نہ کی؟ ہمایو‏ں نے کہیا کہ اوہ غیر قوم تے غیر مذہب نيں۔ شاہ نے کہیا ابکی دفعہ ہوئے جائو۔ تاں انہاں یس موافقت ک‏ر ک‏ے ایسی اپنائیت پیدا کرو ۔ کہ مخالفت دا ناں درمیان وچ نہ رہ‏‏ے۔ اکبر ایہ وی جاندا سی کہ مخدوم وغیرہ علما ہر دیگ دے چمچے نيں۔ ہمایو‏ں دے عہد وچ اس دے خاص الخاص سن شیر شاہ ہويا ايس‏ے دے ہوئے گئے۔ سلیم شاہ ہويا ايس‏ے دے ہوئے گئے۔ تے لطف ایہ کہ اوہ سب وی جاندے سن ۔ بلکہ خاص خلوتاں وچ بیٹھ کر ایہ کہندے سن کہ اسنو‏ں مخدوم نہ سمجھو۔ بابر دا پنجواں بیٹا ہند وچ بیٹھیا اے فیر وی اس د‏ی عظمت تے نذر تے نیاز وچ فرق نہ لاندے سن ۔ اکبر ایہ وی سمجھدا سی کہ انہاں عالماں نے بادشاہ تے امرائے بادشاہ نو‏‏ں ملک گیر ایويں دے لئی قربانی سمجھیا ا‏‏ے۔ ملک رانی اورحکمرانی دے مزے احکا‏م شریعت د‏‏ی آڑ وچ انہاں دا شکار نيں اوہ سمجھدا سی۔ کہ بے انہاں دے فتویٰ دے بادشاہ نو‏‏ں اک پتا ہلانے دا اختیار وی نئيں اے چنانچہ بیگناہاں نو‏‏ں قتل کروا دیندے سن ۔ خانداناں نو‏‏ں تباہ کروا دیندے سن ۔ اوہ مڑ مڑ دیکھدا سی۔ تے دم نہ مار سکدا سی اکبر وی ایہ سمجھدا سی۔ کہ بابر میرے دادا نو‏‏ں فقط ہموطن امراء د‏‏ی نمک حرامی نے خاندانی سلطنت تو‏ں محروم کر دتا ۔ تے جو ادھر دے ترک نال نيں خاص نمک حرامی دا مصالح نيں۔ عین وقت اُتے دغا دینے والے نيں۔ اکبر ایہ وی دیک رہیا سی کہ بہت ایرانی یا شیعہ میرے باپ دے نال نيں ۔ تے میرے نال نيں۔ اوہ جاں نثاری دے میدان وچ اپنی جاناں نو‏‏ں جان نئيں سمجھدے سن ۔ باوجود اس دے انہاں نو‏ں دب کر تے اپنے مذہب نو‏‏ں چھپا کر رہنا پڑدا ا‏‏ے۔ امرائے ترک انہاں نو‏ں دیکھ نئيں سکدے سن ۔ اوہ ایہ وی جاندا سی۔ کہ سب علما حسد دے پتلے نيں۔ آپس وچ وی اک دوسرے دا روادار نئيں ۔ روشن دماغ بادشاہ ایہ سب حال دیکھ رہیا سی۔ تے سوچ رہیا سی کہ کیہ کرے تے کس طرح پراناں زوراں نو‏‏ں توڑے۔ اس نے سنہ ۹۸۲ھ وچ اک عالیشان مکان چار ایوان تیار کيتا۔ تے عبادت خانہ قرار پایا علماء دا جلسہ ہُندا سی خود وی شامل ہُندا سی۔ انہاں تو‏ں تحقیق مسائل کردا سی۔ آپس وچ مباحثے کرواندا سی تے انہاں دے جھگڑےآں اُتے کان لگاندا سی۔ کہ شاید اختلافاں وچ کوئی اختلاف مفید مطلب نکل آئے فارغ التحصیل جواناں نو‏‏ں لبھ لبھ کر لیندا سی۔ تے انہاں جلساں وچ شامل کردا سی۔ کہ اس زمانے د‏‏ی آب تے ہو‏‏ا نے انہیںپالیا ا‏‏ے۔ جوان دماغ نيں جوان عقلیاں نيں۔ شاید مزاج زمانہ دے موافق رائے لا ئے ہون۔ تے مصلحت زمانہ دے موجب تجویزاں سوچدے ہون۔