cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے جلد 3
بنی اميہ دے منہ بولے اس بيٹے دے عقيدہ دے مطابق ایہ گواہ معاویہ نو‏‏ں خلافت تو‏ں معزول کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں کفر وا رتداد ميں چلے گئے ہيں زیاد بن ابيہ نے اس شہادت نامہ ميں انہاں دے خلاف ہرطرح د‏‏ی نسبت دینے ميں کوئی کسر باقی نہيں رکھی اے تے انہاں افراد دے عقيدہ ميں انحراف ظاهر کرکے اسلام تو‏ں خارج ہُندے دکھایا اے اس سلسلہ ميں ا سکی دليل صرف ایہ سی کہ انہاں نے معاویہ نو‏‏ں خلافت تو‏ں معزول کيا اے
اس دے علاوہ ایہی عقائد تے باتيں خود معاویہ کيلئے وی انہاں د‏‏ی خونریزیاں د‏‏ی توجيہ کيلئے بہترین وسيلہ قرار پآئیاں اورا ن تہمتاں تو‏ں اپنے اعمال اُتے بہتر ین صورت ميں پردہ ڈال سکدا سی تے انہاں افرادکا خون بہانے ميں ایويں بہانہ تراشی تے توجيہ کردا :“ چونکہ ایہ لوک سبئيہ سن تے خلاف اسلام عقائد جيسے علی ابن ابيطالب عليہ السلام د‏‏ی الوہيت دے قائل سن لہذا ن نو‏‏ں قتل کرنا واجب اے “
ليکن اسيں دیکھدے ہيں کہ خود معاویہ تے اس دے آلہ کار زیاد نے انہاں لوکاں نو‏‏ں اس عقيدہ دے بارے ميں متہم نہيں کيا اے تے ا س قسم د‏‏ی نسبت انہاں کونہيں دتی اے ۔
لفظ“ سبئی ” ميں پہلی تحریف زیاد دے دوران ايس‏ے دے توسط تو‏ں اس وقت انجام پائی جدو‏ں اس نے حجر تے انہاں دے ساتھياں دے خلاف شہادت نامہ لکھیا اساں گزشتہ فصلاں ميں ا س روداد د‏‏ی اس دے نفسياندی تے سياسی علل و محرکات دے پيش نظر تشریح د‏‏ی ۔
٢۔ مختار دے د وران
جيسا کہ اساں کہاکہ ایہ گفتگو صراحت تو‏ں اس مطلب نو‏‏ں واضح کردی اے کہ تعبير “سبئيہ ” صرف قبیلے “سبائيہ” د‏‏ی متابعت و پيروی کرنے دے مفہوم ميں ا ستعمال ہُندا تھاا ور اس تعبير دے علاوہ کسی تے معنی و مفہوم ميں استعمال نہيں ہُندا سی کيونکہ شبث بن ربيعہ قبيلہ تميم دے خاندان یربوع تو‏ں سی اورسعر بن ابی سعر وی قبيلہ بک‏ر ک‏ے خاندان حنفيہ بن لجيم تو‏ں سی تے دونے قبيلے عدنان تو‏ں منسوب سن ۔ شبث بن ربعی نے باوجود اس دے کہ سعر عدنانی اے ليکن مختار دے پيرو یمنی سبائياں د‏‏ی پيروی کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی سرزنش تے ملامت کرتاہے تے اسنو‏ں وی سرزنش دے عنوان تو‏ں سبئيہ کہندا اے:
٢۔ متکاء: یعنی بڑ ے شکم والی عورت تے اوہ عورت جو اپنے پيشاب اُتے کنٹرول نہ کرسکدی ہوئے ۔
ایتھ‏ے اُتے ایہ نکتہ وی قابل ذکر اے کہ اساں تيسری صدی ہجری دے اواخر تک کسی کتاب ميں لفظ سبئيہ دے بارے ميں قبیلے یمانی تو‏ں منسوب ہونے تے افسانہ عبدالله بن سبا ميں ذکر کيتے گئے معنی یعنی سبئيہ اک ایساگروہ اے جوعلی عليہ السلام د‏‏ی وصایت و خلاقت دے قائل ہيں کے علاوہ کوئی تے معنی نہيں پایا ۔
اساں ہزاراں کتابيں چهان ليں ليکن عبدالله بن سبا دے نسب دے بارے ميں کوئی ناں و نشان نہيں پایا۔
فقام حجر بن عدی و عمر بن الحمق الخزاعی و عبدالله بن وهب الراسبی علی علی فاسئلوہ عن ابی بکر و عمر ”(۱)
اور ثقفی -( وفات ٢٧٣ هء) اپنی کتاب “ الغارات” ميں لکھدا اے :
عربی بولی ميں خاندان د‏‏ی طرف نسبت دینا باپ تو‏ں نسبت دینے تو‏ں مترادف اے کہندے ہيں : بنیہاشم و بنی اميہ ہاشم دے بيٹے تے ا ميہ دے بيٹے ایتھ‏ے اُتے قبيلہ دے تمام افرادکو خاندان تو‏ں نسبت دتی گئی اے کدی اک نامور شخص نو‏‏ں خاندان تو‏ں نسبت دیندے ہيں جيسے پيغمبر اسلام صلی الله عليہ و آلہ وسلم نو‏‏ں کہندے ہيں “ ابن ہاشم” بجائے ا سک‏‏ے کہ کہيں ابن عبدالله تے آنحضرت نو‏‏ں اپنے باپ تو‏ں نسبت دیندے ۔
ابن سودا کون اے تے کيا معنی رکھدا اے ؟
برے القاب تو‏ں اک دوسرے د‏‏ی سرزنش نہ کرو قرآن کریم اساں کہاکہ اس حصہ ميں تين لفظاں :“ سبيئہ” ،“ عبدالله بن سبا ”اور “ ابن السوداء ”
>ولا تلمزوا انفسکم و لا تنابزوابالالقاب بئس الاسم الفسوق بعد الایمان <
ا یک: سبئی د‏‏ی سبا بن یشعب تو‏ں نسبت:
٢۔ الاکما ،ابن ماکولا : لفظ “ سبئی ” دے ضمن ميں ۔
٢١ ، اسد الغابہ : / ۵ ٠ و استيعاب ، حاشيہ الاصابہ ٣ / ۴ ۔ شرح عمارہ ، تقریب : ٢
چار:۔حجر بن عدی دے حالات د‏‏ی تشریح انہاں کتاباں ميں اے:
١٠٠ ۔ ١٠١ / ٢۔ اسد الغابہ : ۴
ست : دوران مختار ميں سبئيہ ، طبری ميں شبث تے سعر د‏‏ی گفتگو اٹھیا: سبئہ : دوران خلفائے عباسی تے سفاح د‏‏ی تقریر ٢٩ ۔ ٣٠ / ١۔ طبری : ٣
٢٩ ۴۴ / تریخ طبری : ١
علی“ عليہ السلام’ بادلاں ميں ہيں نيزدوسرے افسانےآں د‏‏ی تحقيق۔
السلام عليک یا امير المؤمنين ابو الحسن ملطی ( وفات ٣٣٧ هء) کہندا اے : سبئياں دا دوسرا گروہ ایہ عقيدہ رکھدا اے کہ علی عليہ السلام نہيں مرے ہيں ا وروہ بادلاں دے بيچ ميں ہيں جدو‏ں بادلاں دا اک سفيد ،شفاف تے نورانی ٹکڑا آسمان اُتے نمودار ہُندا اے تے رعد و برق ایجاد کردا اے تاں اس گروہ دے لوک کھڑے ہُندے ہيں تے دعا و مناجات کردے ہيں تے کہندے ہيں کہ : اوہ علی عليہ السلام سن جنهاں نے ساڈے سراں دے اُتے تو‏ں عبور کياہے“
بغدادی ( وفات ۴ ١٩ هء )اپنی کتاب “ الفرق بين الفرق ” ميں کہندا اے : بعض “ سبئيہ ”
و من قوم اذا ذکروا علياً
”علی بادلاں ميں رہیاں ” دے افسانہ د‏‏ی تحقيق
کيا اوہ اس نکتہ د‏‏ی طرف متوجہ نہيں ہيں کہ سبئيہ دے عقيدہ دے مطابق امام کائنات دا خدا اے جيسا کہ سعد اشعری نے نقل کياہے جرجانی و مقریزی دے نقل دے مطابق بقول ابن سبا علی در حققيت خدا اے ابن ابی الحدیدکے بيان دے مطابق ابن سبا خود امام تو‏ں کہندا سی: تسيں خدا ہويا ور ابن سبا دے پيرو اس عقيدہ اُتے اصرار کردے سن ایتھ‏ے تک خود امير المؤمنين عليہ السلام نے انہاں تمام افرادکویا انہاں ميں تو‏ں بعض نو‏‏ں متعدد روایتاں د‏‏ی نقل دے مطابق جلا دتا اے ۔
ا س سحاب نامی عمامہ نو‏‏ں کدی علی عليہ السلام دے سر اُتے رکھدے سن غدیر دے دن اس عمامہ نو‏‏ں تاج گزاری دے طور اُتے علی عليہ السلام دے سر اُتے رکھیا گياتھا علی عليہ السلام ايس‏ے عمامہ دے نال آندے سن تے پيغمبر فرماندے سن : “ جاءَ کم علی فی السحاب ”
۴۵ ۔ ۴٩٢ تے سيرت د‏‏ی دوسری کتابيں ۔ / ١۔ طبقات ابن سعد، طبع بيروت ج ١
کنز ل العمال ميں نقل ہوئی اک دوسری روایت ميں ایويں آیا اے : رسول خدا صلی الله
عليہ و آلہ وسلم دے سحاب نامی عمامہ نو‏‏ں سر اُتے رکھ دے لوکاں ميں آندے سن تے لوک کہندے سن : “ جاء علی فی السحاب ” علی پيغمبر اکرم صلی الله عليہ و آلہ وسلم دے سحاب نامی مخصوص عمامہ دے نال آگئے ہيں ۔
اورکبھی“اشعشيات ” دا ناں دتا اے انہاں روایتاں دے راوی دے طور اُتے ابو علی محمد بن اشعث نو‏‏ں نسبت دیندے ہيں ٢٩١ ) تے صاحب الذریعہ نے / اسماعيل دے حالات اُتے مرحوم نوری نے اپنی مستدرک دے خاتمہ اُتے فائدہ دوم ( ٣
عمر نے کہیا؛ احسنت یا ابا الحسن ! ایہ سی اس داستان د‏‏ی حقيقت ، کتاب ملل و نحل ميں اس قسم د‏‏ی اشتباہات تے خطائيں بہت زیادہ ہيں ليکن اسيں اس کتاب ميں حقائق د‏‏ی تحریف نو‏‏ں دکھانے کيلئے انہاں ہی چند افسانےآں د‏‏ی تحقيق اُتے اکتفا کردے ہيں اس دے بعد گزشتہ بحثاں دا اک خلاصہ پيش کرن گے ۔
٨ ۵ / ٢۔ مقالات الاسلاميين ابو الحسن اشعری ١
٩۔ الانساب، سمعانی : ل غت سبئی دے ذیل ميں ۔
سحاب پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم دے عمامہ کانام اے:
٢۔ غایة المرام ، سيد ہاشم بحرانی ، ص ٨٧
ان السبيئية مرادفة للقحطانية و اليمانية
کرنے ميں اتفاق کيا اے ايس‏ے طرح کہ اس تو‏ں پہلے پيغمبر اکرم صلی الله عليہ و آلہ وسلم دے خلاف جنگ کرنے ميں شریک جرم ہوئے سن ۔ قریش مجھ اُتے کيتے ظلم جس د‏‏ی سزا اوہ ضرور پائيں گے قریش نے ساڈے نال قطع رحم کيا اے حکومت دے ميرے پيدائشی حق نو‏‏ں میرے تو‏ں چھين ليا اے ۔
عليہ السلام دے زمانے د‏‏ی تریخ تو‏ں جو کچھ معلوم ہُندا اے --- جس دا اک اجمالی خاکہ انہاں صفحات ميں پيش کيا گيا --- اوہ ایہ اے کہ : عدنانی قریش نے پيغمبر صلی اللهعليہ و آلہ وسلم دے بعد علی ابن ابيطالب عليہ السلام نال دشمنی تے مخالفت مول لی تے انہاں دے خلاف متحد ہوک‏ے اسلامی حکومت تو‏ں انهيں وکھ کردتا جدو‏ں حضرت لوکاں د‏‏ی حمایت تو‏ں خلافت اُتے پہنچے تاں اس وقت وی اوہی قریش سن جنہاں نے انہاں دے خلاف فتنے او ر بغاوتيں کيں ليکن تمام حساس تے نازک مواقع اُتے قبیلے سبئيہ --- کہ اوہی قحطانی قبیلے ہيں -- دے تمام دوست و مجاہدین انہاں د‏‏ی رکاب ميں سن ۔ خاص کر قبیلے سبائی دے سرکردہ لوک ، جيسے : مالک اشتر ہمدانی سبئی(۱) عبدا لله بدیل خزاعی سبئی ، حجر بن عدی کندی سبئی ،قيس بن سعد بن عبادہ سبئی انصاری تے قبیلے سبئيہ دے بعض ہور سردار جو علی عليہ السلام دے یار و غمخوار سن، انہاں دے محکم تے ثابت قدم طرفداراں دے گروہ نو‏‏ں تشکيل دیندے سن (۲) ليکن جنگ صفين تے حکميت اشعری د‏‏ی روداد دے بعد اہل کوفہ و بصرہ دے عرباں نے جنکی اکثریت علی دے مننے والےآںکيتی سی ، علی عليہ السلام نو‏‏ں حکميت دے نتيجہ نو‏‏ں قبول کرنے اُتے کافر تو‏ں تعبير کيا تے اس سبب تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں وی کافرجانا تے کہیا: اساں توبہ کيا اورکفر تو‏ں فیر اسلام د‏‏ی طرف لوٹے ، اس دے بعد انہاں نے تمام مسلماناں حتی خود علی عليہ السلام د‏‏ی وی تکفير د‏‏ی انہاں دے تے تمام مسلماناں دے خلاف بغاوت کرکے انہاں اُتے تلوار کھينچی۔اس طرح اسلام ميں اک گروہ د‏‏ی ریاست و قيادت د‏‏ی “عبدالله بن وهب سبائی ” نے ذمّہ داری لی سی انہاں نے نہروان ميں امام نال جنگ کيت‏ی ،عبدالله بن وهب سبائی اس جنگ ميں قتل کيا گيا ، اس دے بعد انہيں خوارج ميں تو‏ں اک شخص دے ہتھو‏ں امير المؤمنين عليہ السلام محراب عبادت ميں شہيد ہوئے، علی “عليہ السلام” د‏‏ی شہادت دے بعد تریخ دا صفحہ پلٹ گيا تے قبیلے سئبيہ ميں اک دوسر ی حالت پيدا ہوگئی جس د‏‏ی اگلی فصل ميں وضاحت کيت‏ی جائے گی ۔
پہاں اُتے قبیلے عدنان د‏‏ی قبیلے قحطان سبئی اُتے کاميابی عروج نو‏‏ں پہنچی۔
گروہ سبائيہ معتقد ہيں کہ علی“ عليہ السلام ”بادلاں ميں ہيں تے رعد انہاں د‏‏ی آواز تے برق انہاں دا تازیانہ اے علمائے ادیان و عقائد
پہلا عبدالله سبائی حقيقت ميں وجود رکھدا سی تے علی ابن ابيطالب دے زمانہ ميں زندگی بسر کردا سی اپنے حقيقی روپ ميں کم و بيش تریخ د‏‏یاں کتاباں ميں درج ہوئے اہے دوسرا عبدلله بن سبا اوہ اے جسنو‏ں بنی اميہ د‏‏ی حکومت دے اواخر ميں سيف دے طاقتور ہتھو‏ں تو‏ں جعل کيا گيا اے اس د‏ی زندگی دے بارے ميں روایتيں ايس‏ے صورت ميں تریخ د‏‏یاں کتاباں ميں ہيں جيسے سيف نے اسنو‏ں جعل کياہے ۔
ا لف ) عبدالله سبا اوہی اے جو علی عليہ السلام د‏‏ی خلافت کيلئے بيعت دے اختتام اُتے حضرت د‏‏ی تقریر دے بعد اٹھا تے بولا: “ یاعلیٰ ! تسيں کائنات دے خالق ہوئے تے رزق پانے والےآں نو‏‏ں رزق دینے والے ہوئے !” امام عليہ السلام اس دے اس بيان تو‏ں بے چين ہوئے تے اسنو‏ں مدینہ تو‏ں مدائن جلا وطن کيا اس دے بعد انہاں دے حکم دے مطابق انہاں دے ‘ سبئيہ ” نامی گيارہ مننے والےآں نو‏‏ں گرفتار کرکے اگ ميں جلادتا ، انہاں گيارہ افراد د‏‏ی قبراں ايس‏ے سرزمين صحرا ميں معروف ہيں ۔
د) عبدالله بن سبا اوہی سی جدو‏ں امام علی بن ابيطالب عليہ السلام نے اسک‏‏ے سامنے آسمان د‏‏ی طرف ہتھ اٹھائے تاں اس نے امام اُتے اعتراض کيا اورکہیا؛ کيا خدائے تعالیٰ ہر جگہ اُتے نہيں اے ؟!! کياں دعا دے وقت اپنے ہتھ نو‏‏ں آسمان د‏‏ی طرف بلند کردے ہوئے ؟
یہ اوہی فرقہ “ طيارہ ” اے جو کہ کہندے ہيں : انہاں د‏‏ی موت انہاں د‏‏ی روح دا عالم بالا د‏‏ی طرف پرواز دے علاوہ کچھ نہيں اے ،ہور کہندے ہيں : روح القدس عيسیٰ تو‏ں محمد ميں منتقل ہويا اے تے محمد تو‏ں علی ميں تے انہاں تو‏ں حسن و حسين عليہما السلام ميں تے انہاں تو‏ں ہور ائمہ ميں جو انہاں د‏‏ی اولاد ہيں ۔
وہ ايس‏ے عمر ابن حرث کندی دے اصحاب ہيں جس نے اپنے مننے والےآں نو‏‏ں دن رات دے اندر ستاراں ( ١٧ ) نمازاں واجب کيں کہ ہر نمازپندرہ رکعتکيتی سی ایہ گروہ اعتقاد رکھتاتهاکہ علی نہيں مرے ہيں بلکہ اپنی مخلوق تو‏ں ناراض ہوئے کرکے انہاں تو‏ں غائب ہوگئے ہيں تے اک دن ظہور کرن گے اوہ ، اوہی خشبيہ فرقہ اے جو مختار دا مننے والا اے ۔ اوہ ، اوہی گروہ ممطورہ ہيں ۔
اہل سنت علماء د‏‏ی کتابيں
١٢ ۔ ابن بدرون ( وفات ۵٦ ٠ هء) نے“ شرح قصيدہ ابن عبدون” ميں ١٣ ۔ ابن عساکر ( وفات ۵ ٧١ هء) نے اپنی “تریخ دمشق ”ميں ١ ۴ ۔ حموی وفات ( ٦ ٢ ٦ ئه) نے “ معجم البلدان ”ميں ۔
جيسے:
۴ ۔ اردبيلی ( وفات ١١٠١ هء) نے “ جامع الرواة ميں ۔
۵ ۔ مامقانی ( وفات ١٣ ۵ ٢ ئه) نے “ تنقيح المقال ”ميں ۔
١۔یعنی جس ميں تحریف و تغير واقع ہوئے ا اے اس د‏ی تشریح۔ اس کتاب دا اک نسخہ تحقيق عبدا لعزیز احمد ،طبع مصطفیٰ ، ٣٨٣ هء مؤلف دے پاس موجود اے ۔
مستقل کتاب د‏‏ی صورت ميں تاليف کرکے دو وکھ کتابيں آمادہ کيں ۔ انہاں ميں تو‏ں اک ميں حدیث دے راویاں دے ناواں ميں تحریف درج اے تے دوسرے ميں ادیباں تے مؤرخين د‏‏ی ضرورت دے مطابق تحریف شدہ ناں ہيں ۔
٧۔ابن طحان الخضرمی ( وفات ۴ ١ ۴ هء )
ذہبی ( وفات ٧٣٨ هء (
مستغفری ( وفات ۴ ٣ ٦ ئه) “ الزیادات “
ا بن نقطہ -( وفات ٦ ٢٩ هء نے وی “ مستدرک ” نامی اک کتاب نو‏‏ں ابن ماکولا د‏‏ی “
اکمال ” اُتے تتمہ دے طور اُتے لکھیا اے ۔
لفظاں ، تے تحریفات دے بارے ميں کوشش و تلاش تے تحقيق انجام دتی اے اس دے باوجو داسلامی لغات ميں فراوان تحریف شدہ لفظاں و نامو ں دا مشاہدہ ہُندا اے کہ انہاں تمام دانشوراں تو‏ں چھُٹ گئے ہيں جے انہاں د‏‏ی جمع آوری کيت‏ی جائے تاں اک وڈی تے ضخيم کتاب تشکيل پائے گی اس سلسلہ ميں کيا خوب کہیا گيا اے : کم ترک الاول للآخر ، گزشتگان نے نہ جانے کِنے کم انجام نہيں دتے ہيں انہيں مستقب‏‏ل ميں آنے والےآں کيلئے چھڈیا اے تاکہ اوہ انجام دتیاں ۔
ب ہر صورت “ عبدالله ” دے سلسلہ ميں علی عليہ والسلام و عثمان دے زمانے ميں زندگی کرنے والے عبدالله بن وهب سبائی دے علاوہ کوئی تے حقيقت نہيں اے ۔
٩۔ ا لامامة و السياسة یا تریخ الخلفاء : تاليف ابن قتيبہ ابو محمد عبدا لله بن مسلم دینوری ( ٢١٣ ۔ ٢٧ ٦ یا ٢٧١ ه) ( ٨٢٧ ۔ ٨٩٩ ء ) ۔اور چونکہ کچھ لوکاں نے مولف د‏‏ی جانب اس کتاب د‏‏ی استناد ميں شک کيا اے ايس‏ے لئے اساں صرف کتاب تو‏ں نقل نہيں کيا اے بلکہ دوسری معتبر کتاباں ميں اس د‏ی تائيد وی ملی ا‏‏ے۔
طبع پيرس ( ١٩٠١ ۔ ١٩٠٣ ء ) البتہ کچھ علماء محمد بن طاهر مقدسی ( ۴۴ ٨ ۔ ۵ ٠٧ ه ) ( ١٠ ۵٦ ۔
١١١٣ ء) نو‏‏ں کتاب دا مؤلف جاندے ہيں ۔
٢٠ ۔ البدایة و النهایة ، مشہور بہ تریخ ابن کثير: تاليف عماد الدین ابو الفداء اسماعيل بن عمرو بن کثير قرشی دمشقی بصری ، شافعی ( ٧٠٠ یا ٧٠١ ۔ ٧٧ ۴ ه ( ١٣٠١ ۔ ١٣٧٣ ء ) طبع مطبعہ السعادة ۔
١٣٢٧ ه(
۵ ٢ ۔روضة الصفا:تاليف مير خواند محمد بن خاوند شاہ بن محمود شافعی( وفات ٩٠٣ ه )
١ ۴ ٩٧ ء
٦٦ ۔ صحيح ترمذی : سنن ترمذی ٢٠ ٦ ٧ ۔ صحيح مسلم : تاليف ابو الحسين مسلم بن حجاج قشيری نيشاپوری ( ٢٠ ٦ ی ۴
٦ ٩ ۔ کتاب الصفين : تاليف نصر بن مزاحم بن سيار منقری کوفی ( ٢١٢ ه ) ( ٨٢٧ ء ) طبع مصر۔ ٧٠ ۔ طبری: تریخ طبری ٧١ ۔ طبقات ابن سعد: کتاب طبقات صحابہ و تابعين : تاليف ابو عبدالله محمد بن سعد بن منيع زهری بصری ( ١ ٦ ٨ ۔ ٢٣٠ ه ) ( ٧٨ ۴ ۔ ٨ ۴۵ ء) طبع بيروت ١٣٧ ٦ ۔ ١٣٧٧ ه ) طبع لنڈن۔
۔ ٢ ۵٦ ه) ( ٧٨٩ ۔ ٨٧٠ ء) اساں اس کتاب تو‏ں نقل کرنے ميں شرح نہج البلاغہ ، ابن ابی الحدید اُتے اعتماد کيا ا‏‏ے۔
امر جیوتی پتریکا
جب رسالہ د‏‏ی اشاعت د‏‏ی تیاریاں جاری سن ، تاں ہر کوئی جذبات‏ی سی تے سمجھدا سی کہ جس دے نال وی رسالہ جاری ہُندا اے ، اسنو‏ں لازمی طور اُتے فیس آرڈر دے ذریعے یا کسی تے ذریعہ بھیجنا چاہیدا۔ چونکہ اس رسالہ د‏‏ی تشہیر دے لئی سوسائٹی د‏‏ی جانب تو‏ں شائع کيتا جارہیا سی ، لہذا اس وچ منافع دا کوئی احساس پیدا نئيں ہويا ، لہذا اس د‏ی سالانہ فیس تن روپے دے اصل اخراجات نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے طے کيتی گئی۔ پہلے سال دے آخر وچ ، اس د‏ی آمدنی تے اخراجات د‏‏ی تفصیلات 10. جون 1951 نو‏‏ں ایوان د‏‏ی میٹنگ وچ پیش کيت‏‏ی گئياں تے سال 1951–52 دے اشاعت دے لئی ہور منظوری لی گئی۔ ايس‏ے طرح دوسرے سال دے اختتام اُتے ، اجلاس د‏ی تریخ 24. جون 1952 دے اجلاس وچ آمدنی تے اخراجات د‏‏ی تفصیلات پیش کيت‏‏ی گئياں تے سال 1952–53 دے لئی منظوری لی گئی تے اسمبلی تریخ 14.6 د‏‏ی میٹنگ وچ تیسرے سال دے آخر وچ آمدنی دے اخراجات د‏‏ی تفصیلات حاصل کيتیاں گئیاں۔ منظوری 1953–54 دے لئی 53 پیش کرکے حاصل کيتی گئی سی۔ چوتھے سال دے اختتام اُتے ، 30.5.54 نو‏‏ں ایوان د‏‏ی میٹنگ وچ آمدنی تے اخراجات د‏‏ی تفصیلات پیش کيت‏‏ی گئياں۔ چونکہ ہر سال میگزین د‏‏ی فیس بقایا رہندی اے ، اس وجہ تو‏ں اس رقم وچ وادھا ہويا جو ایوان نو‏‏ں برداشت کرنا پڑدا سی۔ دراں اثنا ، ضلع حصار وچ فصلاں دے سال 1951–52 تے 1952–53 وچ خشک سالی سی جس دے نتیجے وچ اسمبلی نو‏‏ں دتے گئے چندہ د‏‏ی بوہت گھٹ بازیابی ہوئی۔ لہذا ، سن 1954–55 وچ میگزین نو‏‏ں ہور شائع کرنے د‏‏ی اجازت نو‏‏ں رکدے ہوئے ، اس د‏ی معاشی حالت اُتے غور کرنے دے لئی اک ذیلی کمیٹی تشکیل دتی گئی جس وچ چودھری شیرام جی جانی (سربراہ) ، چوٹھھا پترام سنور (خزانچی) ، چا منیرم جی گوڈارا (بوروپال) ، صوبیدار پریمنارائن جی پنیا (منگالی) تے شری منیرم بشنوئی ، ایڈوکیٹ۔ اس دن ، ایڈوکیٹ شری منیرم بشنوئی نے چودھری شری رام جی تو‏ں میگزین دے آپریشن تو‏ں آزاد ہونے د‏‏ی دعا کيتی ، جسنو‏ں منظور کرلیا گیا۔
ہندی ساہت دی تریخ
ہندی ادب دے مورخین تے انہاں دے متون
11. ڈاکٹر دھریندر ورما : ہندی ادب (تین حصےآں وچ )
12. ہندی ادب د‏‏ی عظیم تر تریخ (سولہ جلداں وچ ) – 1957 ء تو‏ں 1984 ء۔
قرون وسطی (1375 تو‏ں 1700 ء)
بھکتی تحریک دسويں صدی دے آس پاس جنوب دے الور اولیاء دے ذریعہ شروع ہوئی۔ چار وشنو فرقے اوتھ‏ے شنکراچاریہ د‏‏ی ایڈوائٹ ازم تے مایا ازم دے خلاف کھڑے سن ۔ انہاں چاراں فرقےآں نے شمالی ہندوستان وچ وشنو دی اوتار د‏‏ی تشہیر کيتی۔ انہاں دے پروموٹرز وچو‏ں اک رامانج سن ، جنہاں دے شاگرد رامانند (پندرہويں صدی) نے شمالی ہندوستان وچ رامبھکٹی د‏‏ی تبلیغ د‏‏ی سی۔ رامانند دا رام بدھما دا بدلہ سی جنھاں نے دنیا وچ بدروحاں نو‏‏ں ختم کرنے تے اپنے تفریحاں نو‏‏ں بڑھاوا دتا۔ بھکتی دے میدان وچ ، رامانند نے ہائی آرڈر دے امتیازی سلوک دے خاتمے اُتے خصوصی زور دتا۔ اس نے دو عقیدت منداں - کبیر تے تلسی نو‏‏ں متاثر کيتا ، جو رام د‏‏ی سبگن تے نرگنا د‏‏ی دو شکلاں اُتے یقین رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے وقت ، ولبھاچاریہ نے وشنوسوامی د‏‏ی شودھاویت رائے د‏‏ی بنیاد اُتے اپنا اثبات چلائے۔ بارہويں تو‏ں سولہويں صدی تک پورے ملک وچ متعدد فرقے پورانسمت کرشنناچاریترا د‏‏ی بنیاد اُتے قائم ہوئے سن ، جنہاں وچ سب تو‏ں زیادہ اثر وقفہ د‏‏ی تصدیق سی۔ انہاں نے برہمن د‏‏ی نیک شکل نو‏‏ں شنکر ازم دے خلاف اصلی قرار دتا۔ انہاں د‏‏ی رائے دے مطابق ، ایہ دنیا باطل یا وہم دا پھیلاؤ نئيں ، بلکہ خود براہ‏م دا پھیلاؤ اے ، لہذا ایہ سچ ا‏‏ے۔ اوہ کرشن نو‏‏ں برہم دا اوتار سمجھدے سن تے اس دے حصول دے لئی عقیدت دے مکمل ہتھیار سُٹن د‏‏ی ضرورت سی۔ عقیدت صرف خدا دے فضل و کرم تو‏ں حاصل کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ اس فرقے وچ ، گوپیجانواللھ د‏‏ی میٹھی شکل ، لیلاپوروسوتم کرشن نو‏‏ں پوجا دے لئی قبول کيتا گیا سی۔ اس طرح ، وشنو دے رام تے کرشنا اوتار شمالی ہندوستان وچ نمایاں ہوگئے۔
بندیل کھنڈ دی تریخ
واکاٹکا تے گپتا گورننس
2) روڈراسن پہلے 335 اے ڈی تو‏ں 360 اے ڈی تک۔
4) نریندرسن 60 عیسوی تو‏ں 60 عیسوی
سوبھن نگر تو‏ں ایہ واضح اے کہ ایہ شان و شوکت دا شہر رہیا ا‏‏ے۔ تحصیل ہٹا (موجودہ داموہ ضلع) دے گااں سونکور وچ ، 24 سونو سک‏‏ے ملے نيں جنہاں وچ گپتا خاندان دے بادشاہاں دے ناں ني‏‏‏‏ں۔ اس تو‏ں ایہ گل واضح اے کہ گپتااں دے زمانے وچ بندیل کھنڈ اک شاندار خطہ سی۔ اسکندگپت دے بعد ، بندیل کھنڈ بودھ گپتا دے ماتحت سی۔ مینڈلک د‏‏ی نگرانی سشمیچندر نے کيتی۔ سشمیچندر نے میتریانہ شاخ دے ماتری وشنو تے اناج وشنو برہمناں نو‏‏ں ارن دا حکمران بنایا ، جس د‏‏ی تصدیق کالم "ایراں" نال ہُندی ا‏‏ے۔ سوشمیچندر گپتا د‏‏ی حکمرانی دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے کہ اوہ یامونا تے نرمدا دے وچکار ني‏‏‏‏ں۔
کلچوریاں دا راج
شاہی کوکل دیو دے بیٹے ، مگدھاتھنگ تے کیورورشا نے غیر معمولی ترقی کيتی۔ بلہری دے نوشتہ تحریر دے مطابق ، کیور ورش نے گور ، کرناٹلاٹ وغیرہ دے ملکاں دیاں عورتاں دے نال محل د‏‏ی خوبصورتی کيت‏ی سی تے اس تو‏ں کیلاس تو‏ں لے ک‏ے سیتوبندا تک دے دشمن خوف زدہ ہوگئے سن ۔ کیورورشا دے پرتاپ نو‏‏ں راجیشیکھر نے وی ودشال مانجیکا ڈرامے وچ بیان کيتا ا‏‏ے۔
اورچھا دا بندیلا
چھترسال خود اک شاعر سی۔ چھتارپور انہاں نے بنایا سی۔ اوہ انسان دوست تے عقیدت مند دے طور اُتے وی جانیا جاندا سی۔ دھلیلا محل انہاں نو‏ں تعمیرا‏تی فن د‏‏ی یاد دلاندا ا‏‏ے۔ بنڈیل کھنڈ د‏‏ی اعلیٰ بلندی انہاں دور وچ ہوئی۔ چھترسال د‏‏ی موت دے بعد ، بندیل کھنڈ نو‏‏ں ریاست دے کچھ حصےآں وچ تقسیم کردتا گیا۔ اک حصہ ہیردیش گیا ، دوسرا جگتارئی تے تیسرا پیشوا گیا۔ چھترسال دا انتقال 13 مئی 1831 نو‏‏ں ہويا۔
مراٹھیاں دا راج
بندیل کھنڈ اُتے چھترسال دے زمانے تو‏ں ہی مراٹھاں دا راج شروع ہويا سی۔ اس وقت اورچھا دا حکمران وی مراٹھیاں نو‏‏ں چراٹ دتا کردا سی۔ دہلی دے مسلم حکمراناں دے انتشار د‏‏ی وجہ تو‏ں ، شمالی ہندوستان وچ انگریزی حکمرانی آہستہ آہستہ پھیل رہی سی۔ 1859 وچ ، احمد شاہ ابدالی دے خلاف جنگ وچ گووندرا پیٹ ماریا گیا۔
انگلینڈ دی تریخ
انقلابی دور
ولیم III تے مریم (1689–94) تے ولیم III (1694–1702) د‏‏ی مشترکہ حکمرانی دے تحت 1688 دے انقلاب نے حاصل کردہ کامیابیاں دا نتیجہ ہويا۔ 1689 دے حقوق د‏‏ی تجویز تے اس دے بعد 1702 ء دے قانون نے انگریزی آزادی دے میدان نو‏‏ں تے وی وسیع کردتا۔ فیر پارلیمنٹ حکومت دے بیجاں نو‏‏ں زمین وچ بہایا گیا ، مذہبی رواداری تے آزادی صحافت نو‏‏ں حاصل کيتا گیا تے معاشی اصلاحات نافذ کيتیاں گئیاں۔ بیرون ملک دے خطے وچ ہونے والے اہ‏م واقعات لوئس چترداش دے خلاف انگریزی جانشینی د‏‏ی جنگ سن تے تقسیم معاہداں دا مقصد اسپین تو‏ں جانشینی دے سوال نو‏‏ں آسان بنانا سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انگلینڈ فرانس دے نال دوسری جنگ لڑنے اُتے مجبور ہويا۔ ولیم دے بعد ملکہ این (1702–14) دے دور وچ مارلبس د‏‏ی فتح دے بعد اسپین د‏‏ی مشہور فتح د‏‏ی کامیابی تے 1713 وچ اتریچٹ دے معاہدے دا آغاز ہويا۔ ملک دے اہ‏م واقعات 1707 وچ اک سیاسی پارٹی د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی تشکیل تے یونٹی ایکٹ دے ذریعہ انگلینڈ  تے اسکاٹ لینڈ نو‏‏ں اک قوم وچ ضم کرنا ني‏‏‏‏ں۔
اسٹورٹ کارپٹ انگلینڈ د‏‏ی خصوصیت تجارت نو‏‏ں پھیلیانا ، ویسٹ انڈیز تے شمالی امریکا د‏‏ی نوآبادیات تے ہندوستان تے امریکا وچ تجارتی مراکز دا قیام سی۔ تجارت نے دولت وچ اضافہ کيتا تے برطانیہ پانی دا مالک بن گیا ، انہاں نے سمندر وچ ڈچ تے فرانسیسی نو‏‏ں شکست دتی۔ اس عرصے دے دوران بینک آف انگلینڈ  دے قیام د‏‏ی اک خاص اہمیت ا‏‏ے۔ ثقافتی تے فکری ترقی وی خاطر خواہ مقدار وچ ہوئی۔ قابل ذکر شخصیتاں وچ انگریزی انقلاب تے خانہ جنگی دے مصنف کلیرنس ، شاعری وچ جان ملٹن ، طنزیہ نگاراں وچ جان بنیا ، فلسفیاں وچ جان ڈریڈن ، ریاضی داناں تے فزکس دے فلسفیاں وچ آئزک نیوٹن شامل ني‏‏‏‏ں۔
دربار اکبری (کتاب)
ابو الفیض فیضی فیاضی
شیخ فیضی جس دا آئے دن صدماں نے قافیہ تنگ کر رکھیا سی۔ ہن اس د‏ی طبیعت وی ذرا کھلنے لگی سی شاخ طبع تو‏ں جو پھُل جھڑدے سن انہاں د‏‏ی مہک میدان عالم وچ پھیل کر دربار تک پہنچنے لگی۔ سنہ ۹۷۴ھ وچ بادشاہی لشکر نے چتوڑ اُتے علم اٹھائے سن ۔ جو کسی تقریب تو‏ں دربار وچ اس دا ذکر ہويا کمال دے جوہری نو‏‏ں جواہر دے شوق نے ایسا بے قرار کيتا کہ فوراً طلب فرمایا۔ دشمن وی لگئے ہی ہوئے سن ۔ انہاں نے اسس حسن طلب نو‏‏ں طلبی عتاب دے پیرایہ وچ ظاہر کيتا۔ تے حاکم آگرہ دے ناں لکھیا کہ فوراً گھر تو‏ں بلاؤ تے سواراں دے نال روانہ کر دو۔ کچھ رات گئی سی۔ کہ چند ترکاں نے آ ک‏ے گھر اُتے غل مچایا انہاں نو‏ں کيتا خبر سی کہ اسيں بادشاہ دے شوق دا گلدستہ لینے آئے نيں۔ یا مجرم نو‏‏ں پھڑنے نو‏‏ں آئے نيں۔ دشمناں نے بہادران شاہی دا بہکا دتا سی۔ کہ شیخ بیٹے نو‏‏ں چھپائے رکھے گا۔ تے حیلے حوالے کريں گا۔ ڈراوے تے دھمکاوے دے بغیر نہ دے گا۔ اتفاقاً فیضی باغ وچ سیر نو‏‏ں گئے سن تے اہل حسد کاسارا مطلب ایہ سی کہ اوہ در کر بھج جائے گا۔ کچھ نہ ہوئے تاں شیخ تے اسس دے عیال تھوڑی دیر پریشانی وسرگردانی وچ تاں رہیاں شیخ نو‏‏ں خبر ہوئی اس نے بے تکلف کہ ہدتا کہ گھر وچ نئيں اے سپاہی ازبک بے عقل نہ خود کسی د‏‏ی سمجھاں نہ کوئی انہاں د‏‏ی سمجھ‏‏ے۔ اس اُتے بادشاہی حکم تے شیطانون دا دل وچ وسوسہ ڈالیا ہويا نیڑے سی کہ خنااں دا وسواس سچ دا روپ بدل ک‏ے فتنہ برپا کر دے اِنّے وچ فیضی وی آن پہنچے۔ بے حیا بے شرم شرمندہ ہوئے گئے۔ آمدنی دے رستے بند سن ۔ سفر دا سامان کتھے بارے شاگرداں تے اہل ارادت د‏‏ی سعی تو‏ں ایہ مشکل وی آسان ہوئے گئی ۔ تے رات ہی نو‏‏ں فیضی روانہ ہوئے۔ گھر تے گھرانے دے لوک غم وچ ڈُب گئے۔ کہ ویکھو ہن کيتا ہُندا اے کئی دن دے بعد خبر پہنچی۔ کہ خسرو آفاق نے غریب نوازی فرمائی اے کچھ خطر دا مقام نئيں ا‏‏ے۔ فیضی بادشاہ دے سامنے حاضر ہوئے تاں حضور بس بارگاہ وچ سن ۔ اس دے گرد جالی دا کٹہریا سی اہاں باہر کھڑا کيتا۔ ایہ سمجھ‏‏ے کہ اس طرح کلام دا مزہ نہ آئے گا ايس‏ے وقت قطعہ پڑھیا
سحر نوید رساں قاصد سلیمانی
برم ظنون تے شکوک از علوم ایقانی
جے حقیقت اسلام در جتھ‏ے انیست
نظر غور تو‏ں دیکھو انہاں دے تے انہاں دے حریفاں د‏‏ی معرکہ آرائی دے انداز تے آئین جنگ بالکل اک دوسرے دے خلاف سن ۔ حریف کہندے سن ۔ کہ سلطنت شریعت دے تابع ا‏‏ے۔ اسيں صاحب شریعت نيں اس واسطے صاحب سلطنت نو‏‏ں واجب ا‏‏ے۔ کہ جو کچھ کرے ساڈی اجازت بغیر نہ کرے تے جدو‏ں تک ساڈا فتویٰ ہتھ وچ اے تب تک سلطنت نو‏‏ں اک قدم بڑھانا جائز نئيں اس دے مقابل مین انہاں دا دستور العمل ایہ سی۔ کہ صاحب سلطنت خدا دا نائب ا‏‏ے۔ جو کچھ اوہ کردا اے عین مصلحت اے تے مصلحت ملکی اے اوہی شریعت اے سانو‏ں ہر حال وچ اس دا اتباع تے اطاعت واجب اے جو اوہ سمجھدا اے اسيں نئيں سمجھدے جو اوہ حکم کرے ا س دا بجا لیانا ساڈا فخر اے نہ کہ اس دا حکم ساڈے فتویٰ دا محتاج ا‏‏ے۔
سلاطین چغتائیہ وچ ملک الشاعر دا خطاب سب تو‏ں اول غزالی شہیدی نو‏‏ں ملیا ا‏‏ے۔ اس دے بعد شیخ فیضی نو‏‏ں ملیا ا‏‏ے۔ ایہ خطاب وی اس نے اپنی درخواست تو‏ں نہ لیا سی۔ اس کوا علیٰ درجے د‏‏ی قربت تے اقتدار حاصل سی مگر اس نے کسی منصب یا حکومت کیت‏‏ی ہوس نہ کيتی۔ ملک سخن د‏‏ی حکمرانی خدا تو‏ں لیایا سی۔ ايس‏ے اُتے قانع رہیا تے ایہ کچھ تھوڑی نعمت تاں نئيں سی ۔ اکبرنامہ وچ شیخ ابوالفضل نے لکھیا اے کہ سنہ ۹۹۶ھ وچ ایہ خطاب ہويا اتفاق تو‏ں ایہ دو تن دن پہلے شگفتگی طبع نے اک قصیدہ دے اشعار وچ رنگ دکھایا ا‏‏ے۔
اکبر اسنو‏ں تے اس دے مرصع کلام نو‏‏ں بہت عزیز سمجھدا سی۔ بلکہ اس د‏ی گل بات نو‏‏ں خلعت تے دربار دا سنگار جاندا سی اوہ ایہ وی جاندا سی کہ دونے بھائی ہر خدمت نو‏‏ں ایسی سنجیدگی تے خوبصورتی تو‏ں بجا لاندے نيں کہ جو اس دے لئی مناسب اے ۔ اس تو‏ں وی بہتر درجہ اُتے پہنچیا دیندے نيں تے ہر کم نو‏‏ں جانفشانی تو‏ں تے دلی عرق ریزی تو‏ں بجا لاندے نيں۔ ايس‏ے واسطے تو‏ں انہاں نو‏ں اپنی ذات تو‏ں وابستہ سمجھدا سی۔ تے بہت خاطر داری تے دلداری تو‏ں کم لیندا سی۔ فیضی نو‏‏ں کچھ فرمائش د‏‏ی سی۔ ایہ حضور وچ کھڑے لکھ رہے سن ۔ اکبر چپ سی تے انہاں د‏‏ی طرف کن انکھیاں تو‏ں دیکھدا جاندا سی۔ بیربر وی وڈے منہ چڑھے ہوئے سن ۔ انہاں نے کچھ گل کيتی اکبر نے اکھ تو‏ں منع کيتا۔ تے کہیا حرف مزنید شیخ جیو چیزے مینولیسد۔ اس فقرے تو‏ں تے وقت اخیر د‏‏ی گفتگو تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ بادشاہ انہاں نو‏ں شیخ جیو(شیخ جی) کہیا کردا سی۔
اک برس ۸ مہینے تے ۱۴ دن وچ دونے سفارتاں دا سرانجام ک‏ر ک‏ے سنہ ۱۰۰۱ھ وچ حضور وچ حاضر ہوئے تعجب اے کہ برہان الملک اُتے انہاں دا جادو نہ چلا۔ بلکہ جو پیشکش بھیجے اوہ وی مناسب حال نہ سن ۔ راجہ علی خاں تجربہ کار بڈھے سن ۔ انہاں نے اعلیٰ درجے دے تحائف تے نفائس عریضہ دے نال بھیجے۔ تے بوہت سارے عجز تے انکسار دے مضمون ادا کیتے ۔ ایتھ‏ے تک کہ شاہانہ چیزاں دے نال بیندے وی سلیم کیلئی بھیج دیے۔ ایتھ‏ے آ ک‏ے فیر اوہ مصاحبت اوہی گرم جوشیاں اوہی دربار داریاں شاعری پھُل برسات‏ی سی۔ غور تصنیف کان تو‏ں جواہر کڈدی سی۔ مگراس سفر تو‏ں آ ک‏ے زندگی دا طور کچھ تے ہوئے گیا سی۔ اکثر خاموش رہندے سن ۔ ايس‏ے عالم وچ بادشاہ د‏‏ی تحریک تو‏ں خمسہ اُتے فیر ہتھ ڈالیا۔ تفسیر وغیرہ کتاباں وی اخیر ہی وچ نکالاں ۔ انہاں نو‏ں دیکھ ک‏ے عقل حیران ہُندی ا‏‏ے۔ کہ ایہ کردے کيتا سن ؟ اٹھ پہر دے دن رات دے تاں ایہ کم نئيں۔
اِنّا فیر وی کہواں گا کہ نلدمن ہر کتاباں فروش د‏‏ی دکان وچ ملدی اے جس دا جی چاہے دیکھ لے۔ پونے دو سو شعر د‏‏ی نعت معہ کیفیت معراج اس نزاکت تے لطافت تے بلند پروازی دے نال لکھی اے کہ انشاء پردازی اس دے قلم نو‏‏ں سجدہ کردی اے نعت دا مطلع ہی دیکھو جواب ہوئے سکدا ا‏‏ے۔
برخورد یارب از فروغ نظر
شعلہ نور شجر موسویست
شمع نہ چرب زبانی مکن
خانہ کہ از نظم بیار استی
رنگ دے از خانہ بیگانہ است
ہر گل عرناش زباغ دگر
سکہ ااں ملک بنام من است
مضحکہ اہل سخن نظم تست
تا بتو عیب تاں نماید کہ چیست
لیلا وندی حساب د‏‏ی کتاب سنسکرت وچ سی ۔ اس دے منہ تو‏ں ہندوستان دا ابٹنا دھو کر فارس دا گلگو نہ ملیا ۔ ذرا دیباچہ د‏‏ی ابتدا دیکھنا کس اندااز تو‏ں اٹھے نيں۔
واں نکتہ سربستہ کماہی گویم
رسم است کہ چاں بدرگاہ بادشاہ مشرف شوند۔ نخست از مقربان بارگاہ توسل جونید ااں جایگانہ صمدیت تے مقرب بارگاہ احدیث حضرت بادشاہ حقیقت آگاہ است خلد اللہ ملکہ تے ابقاہ
عرائض مذکورہ تو‏ں اکبر د‏‏ی طبیعت دا حال وی معلوم ہُندا اے کہ کن کن گلاں تو‏ں خوش ہُندا سی تے باوجود شہنشاہی دے انہاں اہل علم تے اہل دانش دے نال کس درجہ بے تکلف سی۔ تے ایہ کِداں د‏ی لطافت اسنو‏ں خوش کردے سن ۔ تے کس درجہ د‏‏ی ظرافت لطافت ہُندی سی جو اس دے دل نو‏‏ں شفگتہ کردی سی۔ انہاں لطیفاں وچ تسيں نو‏‏ں اک نکتہ معلوم ہوئے گا۔ جو کہ مصلحت ملکی تے قانون حکمت تو‏ں آگاہ کريں گا۔ اوہ کیہ جو کمبخت تے منحوس جھگڑا تشیع تے تسنن دا تسيں دیکھ چکے ہوئے کہ علماء تے امرائے دربار تمام بخاری تے سمرقندی سن تے کِداں زوراں اُتے چڑھے ہوئے سن ۔ مگر دیکھو گے کہ تے سمجھو گے کہ انہوںنے کس معاملے نو‏‏ں کیواں دا خفیف کر دتا سی کہ دل لگی دا مصالح ہوئے گیا سی۔ ایہ عرضیاں بہت طولانی نيں۔ وچ ا ن وچو‏ں اک عرضی د‏‏ی نقل لکھاں گا۔مگر اس وچ بھ بعض مطالب د‏‏ی عبارتاں چھوڑنی پڑاں گی۔ کہ طبیعتاں دے ذوق بجھ نہ جاواں انہاں تو‏ں ایتھ‏ے کچھ تعلق نئيں ا‏‏ے۔
ف۔ انہاں رقعاں وچ جتھ‏ے شیخ ابوالفضل دا ذکر آیا اے تاں انہاں نو‏ں نواب علامی نواب اخوی‘ نواب اخوی علامی۔ کدرے اخوی شیخ ابوالفضل لکھدے نيں۔
تفسیر سواطع الالہام سنہ ۱۰۰۲ ھ وچ لکھی کہ علم تے فضل دے نال زور طبع اورحدت فکر دا زمانہ ے ۷۵ جزو د‏‏ی کتاب تمام بے نقط نیڑے اک ہزار بیت دے دیباچہ ا‏‏ے۔ اس وچ اپنا باپ دا بھائیاں دا تے تحصیل علم دا حال ا‏‏ے۔ بادشاہ د‏‏ی تعریف او ر قصیدہ لکھیا ا‏‏ے۔ ۹۹ فقرے دا خاتمہ ا‏‏ے۔ کہ ادائے مطلب وی اے تے ہر فقرہ تریخ اختتام ا‏‏ے۔ فضلائے عصر نے اس اُتے تقریظاں لکھياں۔ شیخ یعقوب کشمیری صیرنی تخلص نے بولی عربی وچ لکھی۔ میاں امان اللہ سرمہندی نے آغاز تصنیف کيتی تریخ کہی۔ لارطب تے لا یابس الا فی کتاب مبین نظرثانی کرنے لگے تاں خود اس د‏ی تریخ احرار الثانی کہی میرحیدر معمائی اک فاضل دا شان تو‏ں آئے سن ۔ انہوںنے سورۃ اخلاص وچو‏ں تریخ کڈی مگر بے بسم اللہ ملک الشاعر نے انہاں نو‏ں دس ہزار روپے انعام دیے۔ ملیا صاحب نے وی دو تاریخاں تے اک تقریظ لکھی۔ مگر منتخب التواریخ وچ جو بے نقط سنائی نيں تسيں دیکھ ہی چکے ہوئے۔ ایہ وی فرماندے نيں۔ کہ تفسیر مذکور وچ مولا‏نا جمال تکہ ۱؎ نے بہت اصلاح د‏‏ی اے تے درست کر دتی اے خیر جو چاہن فرماواں فیضی نو‏‏ں اس نعمت الہی د‏‏ی وڈی خوشی ہوئی۔ اس دے انشا وچ کئی خط احباب علماء دے ام نيں لکھدا اے تے معلوم ہُندا اے کہ پھولا نئيں سماندا۔ انہاں فقراں تو‏ں خوشی خوشی برستی اے ۔ اک خط وچ لکھدا ا‏‏ے۔ دسويں ۲؎ تریخ ربیع الثانی سنہ ۱۰۰۲ھ نو‏‏ں میری تفسیر ختم ہوئی ۔ لوک تقریظاں ۳؎ تے تاریخاں کہہ رہے نيں ۔ سید محمد شامی اک بزرگ احمد نگر وچ نيں انہاں نے وی لکھی ا‏‏ے۔ ت نے خود دیکھی ہوئے گی۔ مولا‏نا ملک قمی نے اس دے باب وچ رباعیاں کہی نيں تسيں نے سنیا ہوئے گا۔ مولا‏نا ظہوری نے قصیدہ کہیا اے دیکھیا ہوئے گا۔ ایتھ‏ے وی لوکاں نے خوب خوب چیزاں لکھایاں نيں۔ اس وچ خمسہ دے انتظام د‏‏ی خوشخبری سناندا ا‏‏ے۔ بعض خطوط وچ موارد الکلم د‏‏ی خبراں وی دیندا ا‏‏ے۔
شیخ حسن کالپی وال دے ناں بہت خط نيں۔ اک وچ لکھدے نيں کہ جدو‏ں آئو تاں مقصد الشاعر ضرور لیندے آنا کہ تذکرہ دا اختتام اس اُتے منحصر ا‏‏ے۔ تے اور کتاباں وچو‏ں وی جو ہوئے سک‏‏ے انتخاب فرمائے گا۔ جی چاہندا اے کہ اس دے دیباچہ وچ آپ دا ناں وی لکھاں۔ آزاد تذکرہ مذکور وی نئيں ملدا۔ خدا جانے تمام وی ہويا سی یا نئيں۔
ازیک چراغ کعبہ تے بت خانہ روشن است
محبت تسيں جاندے ہوئے کيتا شے ا‏‏ے۔ اک اتفاقی پسند ا‏‏ے۔ توانو‏‏ں اک شئی بھلی لگتی ا‏‏ے۔ دوسرے نو‏‏ں بھلی نئيں ۔ ايس‏ے طرح بالعکس کیہ تسيں ایہ چاہندے ہوئے کہ جو چیز توانو‏‏ں بھاندی ا‏‏ے۔ اوہی سب نو‏‏ں بھائے ؟ ایہ کتیا گل کِداں چل سک‏‏ے گی ۔ ابوالفضل نے اک جگہ کہیا اے تے کیہ خوب کہیا اے ۔ کہ جو شخص تواڈے خلاف رستہ اُتے چلدا اے یا حق اُتے اے یا ناحق اُتے جے حق اُتے اے تاں احسان مند ہوئے ک‏ے پیروی کرو۔ ناحق اُتے اے تاں یا بیخبر اے یا جان بجھ کر چلدا اے بیخبر اے تاں اَنھّا ا‏‏ے۔ واجب الرحم اے ۔ اس دا ہتھ پکڑو جان بجھ کر چلدا ا‏‏ے۔ تاں ڈرو تے خدا تو‏ں پناہ منگو غصہ کيتا تے جھگڑا کيتا۔
آنگاہ بدرالخلافہ آگرہ کہ صد ہزار مصر بغداد فدائے آب تے ہوائے ادبار رسید دتی بغایت معمور تے مرفہ از لطافت قلعہ عالی کہ حصن حصین دولت تے اقبال است چہ شرح دہد کہ حیرت افزائے جتھ‏ے نورواں تاں اندبودو ازدریائے جون کہ بلب ادب پائے قلعہ بوسیدہ تے میگزرد چہ نویسد کہ آبروئے ہفت اقلیم است
دریاب کہ صبح عیش رو بنمود است
درحضرت خورشید ادب می باید
شیخ عبدالقادر بدایونی امام اکبر شاہ
کز بہرچہ سازی تے چرامے شکنی
چاں بود در زمانہ جہانے ز فضل ازاں
چاں مرا از عنایت ازلی
حسین خاں د‏‏ی جاگیر د‏‏ی تبدیلی دے سبب تو‏ں بادشاہ تو‏ں خفا ہوئے گئے اورکوہستان وچ فوج لے ک‏ے گئے کہ جہاد ک‏ر ک‏ے دین خدا د‏‏ی خدمت کرن گے۔ سونے چاندی دے مندر نيں۔ انہاں نو‏ں لوٹاں گے تے خود ترویج اسلام کرن گے۔ اس موقع اُتے ایہ رخصت ہوئے ک‏ے بدائاں چلے گئے۔ مگر دو سخت صدمے اٹھائے ۔ لکھدے نيں شیخ محمد چھوندے بھائی نو‏‏ں ميں نے جان دے برابر پالیا سی بلکہ جان تو‏ں زیادہ چاہندا سی۔ اس نے بوہت سارے اخلاق حمیدہ حاصل کیتے سن اخلاقی ملکی ملکہ ہوئے گئے سن ۔ اک معقول گھرانے وچ اس د‏ی شادی کيتی۔ افسوس کيتا خبر سی کہ اس کارخیر وچ ہزار مصیبتاں د‏‏ی شر اے تن مہینے شادی اُتے نہ گزرے سن کہ اسنو‏ں تے نور چشم عبداللطیف نو‏‏ں زمانے د‏‏ی نظر لگ گئی۔ پلک ماردے۔ ہنستا کھیلدا بچہ گود تو‏ں گور وچ چلا گیا۔ اوہ میری زندگی دا ہر ا بھریا پودا سی۔ تے وچ زمانے دا شہریار سی۔ حیف اپنے ہی شہر وچ پردیسی ہوئے گیا۔ انا للہ وانا علیہ راجعون ملیا صاحب نے اس مصیبت وچ بوہت سارے شعر کہ‏ے ۔ اک ترکیب بند بھائی دے مرثیے وچ لکھیا اے دل اُتے درد دا ابر چھایا ہويا سی اس لئی کلام وی تاثیر وچ ڈُبیا ہويا نکلیا ا‏‏ے۔ وچ وی اس دے لطف تو‏ں اپنے دوستاں نو‏‏ں محروم نہ رکھاں گا۔ باوجود اس دے نظم مذکور تو‏ں معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ کہ ملیا صاحب د‏‏ی بولی وچ نظم دا ڈھب ایسا نئيں جداں نثر دا ۔ اوریہ قاعدے د‏‏ی گل ا‏‏ے۔
در گل تیرہ نہادی گل نورستہ من
اے صنم از رخ خوب توجدا افتادہ
آں سہی سروچہ ناگاہ زبا افتادہ
طبقات اکبری وغیرہ کتکاباں مٰںاس تو‏ں کچھ شیادہ ک‏ر ک‏ے لکھدے نيں۔ کہ جو شاہانہ سامان خشکی دے سفر وچ ہُندے نيں سب کشتیاں اُتے لے چلے۔ کل کارخانے مثلا توپ خانہ‘سلاح خانہ‘ خزانہ ] نقار خانہ‘ کرکراق خانہ( توشہ خانہ) فراشنماء جبہ خانہ‘ باورچی خانہ طویلے وغیرہ وغیرہ سب کشتیاں اُتے سن ۔ ہاتھیاں دے لئی وڈی وڈی کشتیاں تیار ہوئیاں تے ہاتھی اوہ نال لئی کہ ڈیل ڈول مستی اورتند خوئی وچ مشہور سن ۔ بال سندر دے نال دو ہتھنیاں اک کشتی وچ ۔ سمن بال تے دو ہتھنیاں اک کشتی وچ ۔ وغیرہ ۔ جو آرائشاں خیمےآں ڈیراں وچ ہودیاں سن اوہ سب کشتیاں وچ تے انہاں د‏‏ی پوششاں وچ د‏‏ی سن۔ انہاں وچ وکھ وکھ کمرے کمرےآں د‏‏ی عمدہ تقسیم محراباں تے طاقتاں د‏‏ی تراشاں گھراں د‏‏ی طرح کئی کئی منزلاں زیناں دے اتار چڑھائو ہويا دے لئی کھڑکیاں تے روشنی دے لئی تابدان۔ ہر گل وچ نويں نويں ایجادات ۔ رومی چینی ‘ فرنگی مخملاں تے باناتاں دے پردے تے فرش ہائے بو قلماں۔ ہندوستانی دستکاریاں د‏‏ی تفصیل کتھے تک ہوئے۔ کہ اک افسانہ عجائب خانہ ہويا جاندا سی۔ ایہ سب سامان دریا وچ بساط شطرنج د‏‏ی طرح بہ ترتیب تے انتظام چلدا سی وچکار بادشاہ د‏‏ی کشتی ہُندی سی وڈی عالیشان جداں جہاز۔
بیار بادہ کہ ماہ محنیمتیم بسے!
گجرات د‏‏ی پرت وچ اعتماد خاں گجرا‏تی دے کت‏ب خانے د‏‏ی نفیس نفیس کتاباں خزانہ عامرہ وچ جمع سن۔ بادشاہ چار ایوان دے جلساں وچ علما نو‏‏ں تقسیم کر تے سن ۔ لکھدے نيں کہ مینو‏ں کئی کتاباں دتیاں انہیںماں اک انوار المشکوۃ وی سی۔ اس وچ اک فصل بہ نسبت نسخےآں دے زیادہ سی۔ اس وقت تک وی بادشاہ اکثر مسلماناں وچ انہاں نو‏ں نو‏‏ں مخاطب ک‏ر ک‏ے گل کہندے سن تے ہر بحث وچ پُچھدے سن کہ حقیقت مسئلے دتی کیہ ا‏‏ے۔
(خواجہ ہیجڑا نہ زن زنان نہ زن مردان)
اسی سال وچ بیستی دا منصب دتا کچھ وی عنایت کيتا اورپہلی ہی دفعہ وچ فرمایا کہ بیستی دے منصب دے بموجب گھوڑے داغ دے لئی حاضر کرو۔ لکھدے نيں کہ شیخ ابوالفضل وی ايس‏ے عرصے وچ پہنچے سن ۔ تے اسيں دونے بموجب گھوڑے داغ دے لئی خاضر کرو۔ لکھدے نيں کہ شیخ ابوالفضل وی ايس‏ے عرصے وچ پہنچے سن ۔ تے اسيں دونے د‏‏ی اوہی مثال اے جو شیخ شبلی نے اپنے تے جنید دے لئی کہی سی وچ تے ایہ دو جلی ٹکیاں نيں کہ اک تنور وچو‏ں نکلی نيں ابوالفضل نے جھٹ قبول ک‏ر ک‏ے کم شروع کر دتا۔ ار اس عرق ریزی تو‏ں خدمت بجا لیایا کہ آخر دو ہزاری منصب تے وزارت ک درجے نو‏‏ں پہنچ گیا۔ (جس د‏‏ی ۱۴ ہزار آمدنی اے ) ناتجربہ کاری تے سادہ لوحی تو‏ں اپنے کمل نو‏‏ں وی نہ سنبھال سکا۔ سادات انجو وچو‏ں اک شخص نے ایداں دے ہی موقع اُتے اپنے آپ تمسخر کيتا سی اوہ میرے حسب حال ا‏‏ے۔
مرا داخلی سازی تے بیندی
جاہ دنیا مطلب دولت فانی بگذار
یا وفا یا خبر وصل تاں یا مرگ رقیب
رضینا بقضاء اللہ تے صبرنا علیٰ بلاء اللہ وشکرنا نعماء اللہ
کہ مبادا ازاں بتر گردد
جو تواڈے پاس اے ہوئے چکے گا۔ جو خدا دے پاس اے اوہی رہی گا۔
سنہ ۹۸۴ ھ وچ بادشاہ اجمیر دے مقام وچ سن ۔ کہ مان سنگھ ولد بھگوانداسنو‏ں اس درگارہ حضرت معینہ وچ لے گئے۔ خلوت وچ مدد چاہی خلعت تے گھوڑا تمام لوازم سپہ سالاری د ے کر رانا کیکا د‏‏ی مسانو‏ں کندہ دکو نبھل میر نو‏‏ں روانہ کيتا۔ وڈے وڈے بہادر سردار تے پنج ہزار قیمتی سوار بادشاہی خاصہ کملک نو‏‏ں نال لے گئے ۔ تے اس د‏ی اپنی فوج وکھ سی۔ لکھدے نيں کہ اجمیر تو‏ں تن کوس تک برابر امیراں دے سراپردے لگے سن ۔ قاضی خاں تے آصف خاں دے رخصت کرنے ناں وچ وی گیا۔ رستے وچ غزا دے شوق نے بے اختیار کر دتا۔ پھردے ہوئے سیدھا شیخ عالی قدر شیخ عبدالنبی صدر شیخ الاسلام دے پاس پہنچیا تے کہیا کہ آپ حضور تو‏ں رخصت لے لین۔ انہاں نے اقبال تاں کيتا۔ مگر سید عبدالرسول اک نامعقول بو الفضول انہاں دا وکیل سی۔ اس اُتے ڈال دتا۔ ميں نے دیکھیا کہ گل دور جا پئی۔ نقیب خاں دے نال دینی بھائی چارا سی اس نے کہیا کہ امیر لشکر ہندو نہ ہُندا تاں سب تو‏ں پہلے وچ اس مہم دے لئی رخصت لیندا۔ ميں نے اس د‏ی خاطر جمع د‏‏ی کہ اسيں اپنا امیر بندگان حضرت نو‏‏ں جاندے نيں مان سنگھ وغیرہ تو‏ں کيتا کم ا‏‏ے۔ نیت درست چاہیے۔ حضرت شاہنشاہی اُچے چبوترے اُتے پائاں لٹکائے مرزا مبارک د‏‏ی طرف منہ کیتے بیٹھے سن ۔ کہ نقیب خا ں نے میرے لئی عرض کيتی اول فرمایا کہ اس دا تاں امامت دا عہدہ ا‏‏ے۔ اوہ کِداں جا سکدا اے ؟ اس نے عرض کيتی کہ غزا د‏‏ی آرزو ا‏‏ے۔ مینو‏ں بلیا ک‏ے پُچھیا بہت ہی جی چاہندا اے ؟ عرض کيتی بہت فرمایا سبب کيتا؟ عرض کيتی دعا اے کہ سیاہ ڈاڑھی نو‏‏ں ہويا خواہی وچ سرخ کراں۔
سے معلوم ہُندا اے کہ بہت گھبرائے ۔ تے ایتھے تو‏ں سمجھ لو کہ مہمات سلطنت تے اس دے خطرنا‏‏ک بجھ ایداں دے لوکاں د‏‏ی گردن اُتے پڑاں تاں چھات‏ی بچے یا پھٹے کتھے ابوالفضل تے اس دے کارنامے اکبر لشکر جرار لئی آسیر دے گرد پيا ا‏‏ے۔ محاصرہ نے طو ل کھِچیا اک شب اندھیرا۔ بادل گرجے بینہ برسے ابو الفضل فوج لے ک‏ے زیر دیوار پہنچیا۔ تے رسے ڈال کر شمشیر بکف قلعے وچ کود پيا۔ پہلے کوئی اِنّا وڈا دل دکھائے۔ جدو‏ں اس دے باب وچ بولی ہلائے گلاں کرنے تو‏ں کيتا ہُندا ا‏‏ے۔
لکھدے نيں وڈی مشکل تو‏ں ہاتھی نکلیا۔ اسيں انبیر وچ پہنچے اوتھ‏ے دے لوک پھولے نہ سماندے سن ۔ انہاں دے فخر دا سر آسمان تو‏ں جا لگا،۔ کہ ساڈے راجہ دے لڑکے نے ایسا معرکہ ماریا ا‏‏ے۔ خاندانی رقیب دا کلہ توڑیا اورہاتھی کھو لیا۔ لونڈہ وچو‏ں گزر ہويا۔ ایتھ‏ے وچ پیدا ہويا سی۔ بساور وچ آیا ع
اسی سنہ وچ ملیا صاحب نو‏‏ں وڈا رنج ہويا۔ حسین خاں ٹکریہ مر گئے ۔ انہاں دے اسيں دم اسيں عقیدہ۔ دوست آقا جو کچھ کہو ایہ سن ۔ اگرچہ سنہ ۹۸۱ ھ وچ انہاں تو‏ں وی کسی گومگو معاملہ اُتے کھٹک کر وکھ ہوئے گئے سن ۔ مگر چونکہ اج کل دے زمانہ تے ارباب زمانہ تو‏ں بہت ناراض نيں۔ اس لئی زیادہ رنج ہويا۔ حسین خاں اک شیر دل سپاہی تے پکے سنی مسلما‏ن سن ۔ انہاں د‏‏ی زندگی وچ وی اکبری عہد دے اک حصہ دا رنگ وکھ دکھاندی ا‏‏ے۔ اس لئی انہاں دا حال وکھ تھلگ لکھ ک‏ے داخل تتمہ ۱؎ جات کيتا ا‏‏ے۔
کہ مینو‏ں وی رخصت لے دو۔ شیخ نے پُچھیا کہ ماں جیندی اے ؟ کہیا کہ ہاں۔ پُچھیا بھائیاں وچو‏ں کوئی اے ؟ کہ اس د‏ی خدمت کردا رہ‏‏ے۔ ميں نے کہیا گزارے دا وسیلہ تاں وچ ہی ہون۔ کہیا کہ ماں د‏‏ی اجازت لے لو تاں چنگا ا‏‏ے۔ بھلا اوہ کدو‏‏ں اجازت دیدیاں سن۔ ایہ سعادت وی رہ گئی ہن حسرت دے مارے وٹیاں کٹتا ہون۔ تے کچھ نئيں ہوئے سکدا۔
دستے نہ کہ باقضا در آویزم من
برداشت غل شرع بتائید ایزدی
جز در تاں فرونشد نکوشد کہ نشد
مرغ زیرک چاں بدام افتد تحمل بایدش
۱؎ دکھو تتمہ صفحہ ۸۱۵ ۔ ۲؎ آفرین اے فیضی تے ابوالفضل د‏‏ی ہمت تے مروت نو‏‏ں کدی وڈے وقت وچ انہاں دے لئی کلمہ خیرسے نہ چوکے۔ حق ایہ اے کہ جدو‏ں ایداں دے سن تب ایداں دے رتبے نو‏‏ں پہنچے سن ۔
سنہ ۹۹۳ھ وچ شروع ہويا نوروز دے جاہ تے جلا ل دا کیہ عالم لکھیا جائے۔ آئین بندی تاں آئین وچ داخل ہوئے گئی سی۔ امرا دے ہاں ضیافتاں وچ گئے تے نذرانہ وی لئی زیاد ہ ایہ ہويا کہ نذراں تے پیش کشاں سب تو‏ں لئی فاضل بدائونی لکھدے نيں ۔ ذرہ بے مقدار کسی شمار وچ نہیںَ ہاں ہزار بیگھہ زمین دے سبب تو‏ں ناں دا ہزاری اے حضرت یوسف والی بڑھیا د‏‏ی مثل یا د ک‏ر ک‏ے ۴۰ روپے لے گیا تے قبول دا درجہ پایا۔ ع
ااں جان نازنین را اندر حصار گیر
انہاں نو‏ں دناں وچ میرے سامنے اک دن شیخ ابوالفضل تو‏ں کہیا کہ اگرچہ فاضل بدائونی اجمیر د‏‏ی خدمت وی خوب کر سکدا ا‏‏ے۔ مگ رہم ترجمہ دے لئی انہاں نو‏ں اکثر چیزاں دیندے نيں۔ ایہ خوب لکھدا ا‏‏ے۔ اورساڈی خاطر خواہ لکھدا ا‏‏ے۔ جدا کرنے نو‏‏ں جی نئيں چاہندا۔ شیخ نے وی تے امرا نے وی تصدیق کيتی۔ ايس‏ے د ن حکم دتا کہ باقی افسانہ ہندی کہ سلطان زین العابدین بادشاہ کشمیر دے حکم تو‏ں تھوڑا سا ترجمہ ہويا۔ تے بہت سا باقی ا‏‏ے۔ تے بحر الاسماء اس دا نا م رکھیا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ترجمہ ک‏ر ک‏ے پورا کر دو چنانچہ اخیر جلد کہ نال جزو نيں ۵ مہینے وچ تمام کر دتی ۔ انہاں دناں وچ اک شب خوابگاہ خاصہ وچ پایہ تخت دے پاس بلیایا۔ صبح تک مقدمات مختلفہ وچ گلاں کردے رہے فیر فرمایا کہ بحرا لاسماء د‏‏ی پہلی جلد جو سلطان زین العابدین نے ترجمہ کرائی سی اس د‏ی فارسی قدیم غیر متعارف ا‏‏ے۔ اسنو‏ں وی مانوس عبارت وچ لکھو۔ او ر جو کتاباں تسيں نے لکھایاں نيں۔ انہاں دے مسودے تسيں آپ رکھو۔ ميں نے زماں بوس ک‏ر ک‏ے دل تے جان تو‏ں قبول کيتا تے کم شروع کيتا۔ (مبارک ہوئے زمین بوس د‏‏ی قسم ٹوٹی) بادشاہ نے بہت عنایت د‏‏ی ۔ ۱۰ ہزار تنگہ مرادی دتے تے گھوڑا انعام فرمایا۔ انشاء اللہ ایہ کتاب جلد تے خوبصورتی دے نال دو تن مہینے وچ تیار ہوجائے گی اوروطن د‏‏ی رخصت جس اُتے جان دے رہیا ہاں اوہ وی حاصل کر لاں گا۔ اللہ بڑاقادر ا‏‏ے۔ تے قبولیت اسنو‏ں سزاوار ا‏‏ے۔
افسوس ہن اوہ زمانہ آیا کہ انہاں دے رفیقوںکے خیمے ڈیرے وچ چلے جاندے نيں۔ تے ایہ افسوس ک‏ر رہ‏ے نيں سنہ ۱۰۰۳ھ دے اخیر وچ ر تے رو کر کہندے نيں۔ دو دلی دوست تے چلے گئے۔ شیخ یعقوب کشمیری صیرنی تخلص درگاہ تو‏ں رخصت لے ک‏ے واپس وطن گئے سن مر گئے ۔ انا للہ وانا علیہ راجعون۔
از نکتہ مقصود نشد فہم حدیثے
ااں آرزوئے دور تے دراز از پے چراست
زاں کہنہ سرائے زندگانی ماریا
خوش بودے جے نہ مرگ بردر بودے
انتخابے کہ ندارد ثانی!
شیخ ابوالفضل
اس عرصہ وچ اک طالب علم نال محبت ہوئے گئی۔ کچھ عرصہ تک خیال ادھر لگیا رہیا۔ چند روز گزرے سن کہ اس د‏ی ہمزبانی تے ہمنشینی دے لئی دل مدرسہ د‏‏ی طرف کھنچے لگا۔ اچاٹ دل تے اکھڑی ہوئی طبیعت ادھر جھک پئی قدرت دا طلسمات دیکھو کہ مینو‏‏ں اڑا دتا۔ تے نو‏‏ں لے آئے (گویا وچ ميں نہ رہیا بالکل بدل گیا) ۔
ملا صاحب دا انداز بیان وی اک لذت رکھدا اے ذرا دیکھئے اس معاملہ نو‏‏ں کيتا مزے تو‏ں بیان کردے نيں اجمیر تو‏ں فیر کر 982 ھ وچ بمقام فتح پور سن خانقاہ دے پاس بادشاہ نے عبادت خانہ مرتب کيتا کہ 4 ایوان اُتے مشتمل سی اس د‏ی تفصیل بہت طویل اے کِسے تے تقریب وچ لکھی جائے گی انہاں نو‏ں دناں شیخ ابو الفضل شیخ مبارک ناگوری دا سپوت بیٹا جسنو‏ں علامی کہندے نيں تے جس نے جہان وچ عقل تے دانش دا غلغلہ ڈال دتا اے تے صباحیاں دے عقیدےآں دا چراغ روشن کيتا اے کہ خود صبح روشن وچ چراغ جلاندا سی تے بموجب قول عرب دے کہ من تخالف تصرف جس نے مخالفت کيتی ايس‏ے دا تصرف ہوئے گیا اس نے تمام مذہباں د‏‏ی مخالفت نو‏‏ں اپنا فرض سمجھ لیا اے تے اس کم اُتے کس کر کمر بنھی اے غرض درگاہ وچ آ ک‏ے ملازمت بادشاہی نو‏‏ں اپنی طبیعت وچ داخل ک‏ر ليا تفسیر آیۃ الکرسی نذر گذرانی تے تفسیر اکبری تریخ ہوئی۔ تے اس وچ بوہت سارے دقائق تے نکات قرآنی درج سن تے کہندے نيں کہ باپ د‏‏ی تصنیف سی بادشاہ نے ملایان فرعون صفت دے کان ملنے دے لئی (جس د‏‏ی میرے تو‏ں مراد اے اسنو‏ں خاطر خواہ پایا)
یا رب بجہانیاں ولیلے بفرست
ابو الفضل وڈے سردے تے سیانے سن تے ایہ وی جاندے سن کہ اکبر دے سوا تمام دربار وچ اک وی انہاں دا دل تو‏ں خیر خواہ نئيں اے مگر اک چال چو دے تے بہت چوکے شیخ مبارک نے قرآن مجید د‏‏ی تفسیر لکھی سی۔ انہاں نے اس د‏ی نقلاں تیار کيتياں۔ تے ایران توران تے ملک روم وغیرہ وچ بھیجاں۔ حاسد ہر وقت تاک لگائے بیٹھے رہندے سن ۔ انہاں نے کدا جانے کس پیرایہ وچ اس مضمون نو‏‏ں اکبر دے سامنے ظاہر کيتا۔ کہ اسنو‏ں ناگوار گذرا۔ چغل خوراں دیاں گلاں کس نے سنی نيں کہندا کہ کایہ کیہ موندی اُتے دئیے ہون گے شاید ایہ کہیا ہوئے کہ حضور دے سامنے ایہ اہل دین نو‏‏ں مقلد کہندا اے تے تقلید د‏‏ی قباحتاں تے دینیات د‏‏ی خرابیاں ظاہر کردا اے تے دل تو‏ں اعتقاد مفسرانہ رکھدا اے یا ایہ کہیا ہوئے کہ حضور تو‏ں کہندا اے وچ آپ دے سوا کسی نو‏‏ں نئيں جاندا۔ بلکہ حضور نو‏‏ں صاحب شریعت تے صاحب ملت اعتقاد کردا اے تے باطن وچ شاید ایہ کہیا ہوئے کہ تفسیر مذکور دے خطبے وچ حضور دا ناں داخل نئيں کيتا شاید سلاطین مذکورہ دے دربار وچ رستہ نکالدا ہوئے۔ غرض جو کچھ کہیا اس نے بادشاہ دے دل وچ برا اثر پیدا کيتا۔ اک تریخ وچ لکھیا اے کہ جہانگیر نے ایہ ماجرا باپ دے گوش گذار کيتا سی۔ ابو الفضل وڈے ادا شناس سن اس گل دا وڈا رنج ظاہر کيتا جداں کوئی ماتم زدہ سوگ لے ک‏ے بیٹھدا ا‏‏ے۔ اس طرح گھر وچ بیٹھ رہ‏‏ے۔ دربار وچ آنا چھڈ دتا ملنا جلنا ترک ک‏ر ک‏ے اپنے بیگانے د‏‏ی آمد تے رفت بند کر دتی بادشاہ نو‏‏ں اس حال د‏‏ی خبر ہوئی۔ اس لئی علو حوصلہ تو‏ں کم لیا۔ تے کہلا بھیجیا کہ آ ک‏ے اپنی خدمتاں سنبھالو۔ اس اثنا وچ بہت پیغام سلام ہوئے آخر خود لکھدے نيں کہ وچ آگاہ دلی دے رستہ اُتے بیٹھیا تے سمجھیا کہ بادشاہ دوربین نو‏‏ں کم فہمی د‏‏ی تہمت کيتا لگاندا اے نا فہمی تاں تیری اے ایسی گلاں دشمناں د‏‏ی آرزوئاں پوری کردیاں نيں؟ کيتا خیال آ گیا کہ الٹا چلنے لگا؟ تے بے وقت داد تے بیداد کردا ا‏‏ے۔ وغیرہ وغیرہ غرض فیر جو بادشاہ نے بلايا تاں پہلے نقش مٹا کر درگاہ والا وچ گئے تے عواطف گوناگون نے غماں تو‏ں سبکدوش کر دتا۔
1مفصل دیکھوخان خاناں دے حال وچ صفحہ620ھ
اکبر نو‏‏ں دانیال تے بہادر خاں دے معاملہ د‏‏ی خبراں پہنچیاں (ابو الفضل نے وی لکھیا ہوئے گا کہ شہزادہ لڑکپن کردا سی احمد نگر دا بندا ہويا کم بگڑ جائیگا آسیر دا کم تاں جدو‏ں حضور چاہن گے بنا بنایا موجود اے ) شہزادے دے ناں فرمان جاری ہويا کہ احمد نگر اُتے چڑھے چلے جاؤ بہادر خاں دا حاجر نہ ہونا سرتابی تو‏ں نئيں اے اس معاملہ نو‏‏ں اسيں سمجھ لینگے شہزادہ روانہ ہويا تے بادشاہ اگے ودھے بہادر خاں نے کبیر خاں اپنے بیٹے نو‏‏ں چند خواصاں دے نال حضور وچ بھیج کر عمدہ پیشکش گذرانے لیکن باوجود آمد تے رفت امرا تے متواتر فہمائشاں دے حاضر نہ ہويا ناچار لشکر کشی دا حکم ہويا تے ابو الفضل نو‏‏ں فرمان پہنچیا کہ انتظام سپاہ مرزا شاہرخ دے سپرد ک‏ر ک‏ے برہانپور وچ چلے آؤ جے بہادر خان نصیحت نو‏‏ں سمجھ کر ہمراہی کرے تاں گناہ سابقہ دے عفو دا مژدہ سنیا کر نال لے آؤ۔ ورنہ جلد حاضر ہوئے ک‏ے مشورت کرنی ا‏‏ے۔
یہ برہانپور دے نیڑے پہنچے تاں بہادر خاں آ ک‏ے ملیا انہاں د‏‏ی نصیحتاں سن کر ہمراہی دے رستہ اُتے آیا مگر گھر جا ک‏ے فیر پلٹ گیا تے بیہودہ سا جواب دے دتا ایہ حسب فرمان اگے ودھے ایتھ‏ے جشن نو روزی د‏‏ی دھوم دھام ہوئے رہی سی رات دا وقت سی پریاں ناچ رہیاں سن نغمہ پرداز جادوگری ک‏ر رہ‏ے سن تاراں بھریا آسمان چاندنی رات د‏‏ی بہار سی پھُلاں بھریا چمن دونے دے مقابلے ہوئے رہے سن مبارک ساعت وچ درگاہ اُتے آ ک‏ے پیشانی رکھدی اکبر دے دل د‏‏ی محبت اسنو‏ں قیاس کرنی چاہیے کہ اس وقت ایہ شعر پڑھیا۔