لوک_شلپکاری
لوک شلپکاری پنجابی کوش انوسار شلپ توں بھاوَ دستکاری، کاریگری، ہنر توں لیا جاندا ہے۔ “خوبصورتی، اپنتّ، لوڑ، محنت اتے کاریگری دی مہارت اس دے پرمکھ تتّ ہن۔”1 لوک شلپکاری دا گھیرا اتی وشال اتے اتہاس بہت پرانا ہے۔ ‘سندھو گھاٹی دیاں لبھتاں جویں موہراں، تعویز، مٹی دیاں مورتاں، پتھر دیاں آکررتیاں اس دا پرمان دندیاں ہن۔’2 “شلپ چلھے چونکے توں لے کے کپّ اتے گہیرے بنھن لئی لوڑیندا ہے۔ لجّ وٹن، کندھاں لپن، منجے بنن تے ڈنگراں دے جھلّ بناؤن لئی وان، سوت، منج نوں وشیش ودھیاں نال دبا دین، گنڈھاں راہیں بنن تے انن دی مہارت چاہیدی ہے۔”3 شلپ توں بناں پینڈو جیون سنبھوَ نہیں کیونکہ اس دا مقصد وستو دی وکری نہیں ہندا، سگوں ساڈیاں روزانہ دیاں لوڑاں نوں پورا کرنا ہندا ہے۔ “ایہناں نال پدارتھک قلعواں وانگ روزی-روٹی دا مصلیٰ وی جڑیا ہویا اتے کومل جاں للت قلعواں والی بھاونا وی ہے۔”4 اس کر کے شلپکار ساڈے جیون دے اٹٹّ انگ ہندے ہن۔ شلپیاں دیاں دو شرینیاں بنائیاں جا سکدیاں ہن- پہلی شیرنی وچّ مرداں دوارا کیتی جاندی شلپکاری جس وچّ ٹوکرے، چھکو، چھجّ، مٹی دے بھانڈے، لکڑ دیاں وستاں، جتیاں، گہنے آدی بناؤنا آؤندا ہے۔ دوجی شرینی وچّ گھر دیاں سوانیاں دوارا کیتی جاندی شلپاکری جویں- منجے بننا، بوہیئے، انو، پیڑھیاں، چٹائیاں دریاں، کھیس، رومال، دپٹے، سوٹ، پھلکاری، چادر، باغ، سرھانے، میز پوش، پکھیاں، تصویراں آدی آؤندا ہے۔ 1. مرداں دی شلپکاری مٹی دے بھانڈیں بناؤنا: کسے کاریگر جاں دستکاری دا سنبندھ اس دی اپنی شلپ نال ہندا ہے اتے اپنے ہنر جاں شلپ وچّ نپن ہونا ہی اس دی وشیشتا منی جاندی ہے۔ مٹی دے بھانڈے بناؤنا اک لوک شلپکاری ہے۔اس لوک شلپکاری وچّ گھمیار دا مہتوپورن ستھان ہے۔ گھمیار دا کم مٹی دے بھانڈے بناؤنا ہے۔ اس دوارا پہلاں مٹی نوں گنیا جاندا ہے۔ “گنی ہوئی مٹی دی ستھری تھپّ کے اس نوں ہتھاں نال ہولی-ہولی پتلا کر کے اک تہہ جہی بنائی جاندی ہے۔ پھر لکڑی دے ٹکڑے نال پولا پولا ٹھوک اس نوں بڑا ہی ملائم کیتا جاندا ہے۔”5 پھر ‘چکّ’ اتے صراحی، گھڑا، لوٹا، مٹّ، توڑے، دیوے بنا کے دھپّ وچّ سکاؤن توں بعد ایہناں بھانڈیاں نوں اگّ وچّ پکایا جاندا ہے۔ پکے ہوئے ایہناں برتناں اتے گھمیار دوارا میناکری کیتی جاندی ہے۔ “دنیاں بھر وچّ سبھ توں ودھ کوئی دس لکھ گھمیار بھارت وچّ اج وی اس شلپ نال جڑے ہوئے ہن”6 چمڑے دیاں جتیاں بناؤنا: لوک شلپکاری وچّ موچی جاں چمیار دی شلپ دا سنبندھ چمڑے نال ہے۔ ‘موچی دوارا شروع وچّ دھوڑھی اتے کھلّ دھوئی جاندی ہے۔ ماپ (میچا) پہلاں ہی تیار کیتے جاندے ہن۔جویں: پندراں، سولھا، ستارا، پکا پندراں آدی۔ پیر دا ماپ لین توں بعد دوویں پیراں دے چھت کٹے جاندے ہن۔ پھر اوہناں نوں لیٹی نال تھپّ لیا جاندا ہے۔ پھر چھت تے کور لائی جاندی ہے اتے اس اپر جری نال ‘کنڈھاری’ دوارا کڈھائی کیتی جاندی ہے۔ موگرے نال لوڑ پین تے ٹھکائی اتے ہور سند پھلی، پتھر، ڈور، کنڈی، دی لوڑ پین تے ورتوں کیتی جادیں ہے۔ جتی دے بن جان توں بعد اس وچّ پنجے والے پاسے قلبوت، وچکار ٹھاکا اتے اخیر `چ لکڑ دی اڈی نوں پا کے گھنٹے ادھے گھنٹے لئی رکھیا جاندا ہے۔اس طرحاں کرن نال جتی پاؤن دے یوگ بن جاندی ہے۔” اپروکت جانکاری سروپ سنگھ پنڈ، کنوانوں ضلع پٹیالہ توں پراپت کیتی گئی ہے: سونے-چاندی دے گہنے بناؤنا: سنیار اک اجیہا شلپی ہے جس دی شلپکاری اتے اس دوارا سونے-چاندی دے گہنیاں تے کیتی میناکاری کلا بھرپور ہندی ہے۔ اس دوارا “گہنیاں لئی ورتی جاندی سمگری وشیش کر کے سونا جویں شدھ کیتا جاندا ہے، ڈھالیا اتے پرکھیا جاندا ہے۔ اس توں الاواں گہنیاں نوں سودھن، صاف کرن، پالش کرن آدی دی ودھی وی سرل جاں سکھیل نہیں کسے وشیش گہنے نوں وشیش جسم دے وشیش انگ مطابق وشیش نمونے انوسار گھڑنا اتے اس اپر نقاشی جاں میناکاری آدی کرنا۔”7 اس دی شلپکاری دے وشیش گن ہن۔ ککھاں-کانیاں دے چھجّ بناؤنا: اک ہور شلپ چھجّ بناؤن دی ہے۔ “چھجّ ویکھن نوں اک سدھا سادھا ککھاں تے تیلاں نال بنیا نت ورتوں وچّ آؤن والا نگونی وستو ماتر ہے پر اسنوں بناؤن دی ودھی پیچیدہ ہے۔ چھجّ بناؤن لئی سبھ توں پہلاں کانیاں نوں چھلّ کے موٹے اتے پتلے کانے اڈّ کر لئے جاندے ہن۔ پھر ایہناں کانیاں نوں برابر کٹّ لیا جاندا ہے۔ بنائی لئی موٹے کانے تھلے والے پاسے رکھے جاندے ہن۔ اوہناں دے اپر پتلے کانے چنے جاندے ہن۔ اس نوں ‘کچی بنائی’ کیہا جاندا ہے۔ کچی بنائی نوں اڈے اتے رکھ کے اک کانے نال میچ کے سارے پتلے کانے اک برابر کیتے جاندے ہن۔ چھجّ دی مضبوط پچھلی باہی بناؤن لئی اک کانا بنھ لیا جاندا ہے۔ پھر موٹے کانیاں دی مٹھّ بنھی جاندی ہے اتے پانی وچّ بھیونکے چیرا دے کے موڑا دتا جاندا ہے۔ چمڑے دی باریک تندی نال سارے کانے پرو لئے جاندے۔ چھجّ دے ہیٹھاں ول توت دیاں چھٹیاں مضبوطی لئی جوڑیاں جاندیاں ہن۔ بنائی کئی طرحاں دی ہے۔ پر زیادہ پرچلت ‘اک ہرا-کڑا’ اتے ‘دوہرا کڑا’ ہے۔”8