cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دکھن بھارتی رہتل
ناچ
دکھن بھارتی رہتل نوں دکھنی بھارت دے وسترت ناچ روپاں وچ منایا جاندا اے: کڑیاٹم، بھرتناٹئم، اوئلٹم، کراکٹم، کچیپڑی، کتھاکلی، تھریٹم، تھییم، بھوٹا کولا، اوٹامتھلال، اوپپانا، کیرلا نشاٹنم، یاہنٹاتم । تھریٹم کیرل راج وچ دکھنی مالابار کھیتر دی اکّ رسمی کارکردگی کلا اے۔ بھرتناٹئم سریر دی خوبصورتی دے جشن ولوں سدیوی کائنات دا جشن اے۔   ایہہ اکّ پوری طرحاں کھڑی مدرا، اکّ سدھا اتے پاؤٹ کرونگ پیٹ، سریر دی بنتر دے نال اکّ چنگی طرحاں گول اتے انپاتک سریر دا پنج، بہت لمبے والاں اتے کروسیس کلھے ہون دے اس دے نظریات ولوں کیتا جاندا اے۔   ایہہ اصول ناٹیا شاستر دے فلسفے نوں زندہ کردے ہن، 'انگکم بھونم یسی' (سریر تہاڈا دنیا اے)۔   ایہہ ارائیمنڈی آسن وچ وسترت کیتا گیا اے، جس وچ کلاکار اکّ بہت ہی کھڑی مدرا دے نال، گوڈیاں نوں پاسے ول موڑ کے ادھی بیٹھن دی حالت نوں مندا اے۔ بھرتناٹئم نرت دے اس بنیادی آسن وچ، سر اتے نابھی وچکار دوری دھرتی اتے نابھی دے وچکار دے برابر ہو جاندی اے۔ اسے طرحاں پھیلی ہوئی سجی بانہہ توں لے کے پھیلی ہوئی کھبی بانہہ دے وچکار دی دوری سر اتے پیراں وچکار دوری دے برابر ہو جاندی اے، اس طرحاں جیون اتے سرشٹی دے مورت "ناٹیمرد" نوں درساؤندا اے۔
سراج الدین بلقینی
وفات
امام بلقینی بروز جمعہ 11 ذِیقعد 805ھ مطابق یکم جون 1403ء نو‏‏ں چاشت دے وقت قاہرہ وچ انتقال کرگئے۔آپ دے بیٹے جلال الدین بلقینی نے نمازِ جنازہ پڑھائی تے آپ دے اپنے قائم کردہ مدرسہ وچ تدفین کيتی گئی۔ مدتِ حیات 81 سال 2 ماہ 28 دن بلحاظ قمری سی۔
۲۰۲۳ چین دے غبارے دا حادثہ
ڈاؤننگ اتے ملبے دی رکوری
۴ فروری نوں، غبارہ کیرولیناس ول چلا گیا۔ فیڈرل ایویئیشن ایڈمنسٹریشن نے امریکہ دے اتہاس وچ سبھ توں وڈی غیرمستقل اڈان پابندیاں وچوں اکّ کھیتر وچ ہوائی کھیتر نوں بند کر دتا اے، واشنگٹن، ڈی۔سی۔ دے آلے دوآلے دے پرتیبندھت ہوائی کھیتر توں پنج گنا توں ودھ، اتے میسیچیوسیٹس راج دے کھیتر دے لگبھگ دگنے ہن۔ مرٹل بیچ انٹرنیشنل ایئرپورٹ، چارلسٹن انٹرنیشنل ایئرپورٹ، اتے ولمنگٹن انٹرنیشنل ایئرپورٹ اُتے ساحل اُتے زمینی روک دا حکم دتا گیا سی۔ ملٹری جہازاں دے کیرولیناس دے اپر ہون دی اطلاع ملی اے۔ امریکہ اہلکاراں نے بعد وچ دسیا کہ ایہہ اٹلانٹک اتے امریکی علاقائی پانیاں دے اندر غبارے نوں آخری روپ وچ ہیٹھاں سٹن دی تیاری وچ سی۔
محمد تے آل محمد دے جیون بارے مختصر جانکاری
آپ دے نوروجود دی خلقت اک روایت دی بنیاد اُتے حضرت آدم د‏‏ی تخلقیق تو‏ں ۹ لکھ برس پہلے تے دوسری روایت دی بنیاد اُتے ۴ ۔ ۵ لکھ سال پہلے ہوئی سی، آپ دا نوراقدس اصلاب طاہرہ، تے ارحام مطہرہ وچ ہوتاہواجب صلب جناب عبداللہ بن عبدالمطلب تک پہنچیا توآپ کاظہور تے شہودبشکل انسانی وچ بطن جناب ”آمنہ بنت وہب“ تو‏ں مکہ معظمہ وچ ہويا۔
آپ د‏‏ی سایہ رحمت مادری تو‏ں محرومی
حضرت ابوطالب نوں حضرت عبدالمطلب کيت‏‏ی وصیت وہدایت
آپ د‏‏ی بعثت
مورخین کابیان اے کہ انحضرت صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم ايس‏ے عالم تنہائی وچ مشغول عبادت سن کہ آپ دے کاناں وچ آوازآئی ”یامحمد“ آپ نے ادھرادھر دیکھیا کوئی دکھادی نہ دتا۔ پھرآوازآئی پھرآپ نے ادھرادھردیکھاناگاہ آپ د‏‏ی نظراک نورانی مخلوق پرپئی اوہ جناب جبرائیل سن انہاں نے کہیا کہ ”اقرا“ پڑھو، حضورنے ارشاد فرمایا”مااقراء-“ کيتاپڑھاں انہاں نے عرض کيتی کہ ” اقراء باسم ربک الذی خلق الخ“ پھرآپ نے سب کچھ پڑھ دتا۔
دعوت ذوالعشیرہ دا واقعہ تے اعلان رسالت ووزارت
”واضح ہوکہ تن برس تک پیغبرخدادعوت فطرت اسلام خفیہ کردے رہے مگر جدو‏ں کہ ایہ آیت نازل ہوئی ” وانذرعشیرتک الاقربین“ یعنی ڈریا اپنے کنبے والےآں نوں جوقریب رشتہ دے نيں اس وقت حضرت نے بموجب حکم خدا دے اظہارکرنادعوت کاشروع کيتابعد وچ نازل ہونے تو‏ں اس آیت دے پیغمبرخدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے علی تو‏ں ارشاد فرمایاکہ” ائے علی اک پیمانہ کھانے کامیرے واسطے تیارکرواوراک بکری کاپیراس پرچھوالے تے اک بڑاکانسہ دُدھ کامیرے واسطے لااورعبدالمطلب کيت‏‏ی اولادکومیرے پاس بلاکرلا تاکہ وچ اس تو‏ں کلام کراں تے سناواں انہاں نوں وہ حکم کہ جس پرجناب باری تو‏ں مامورہواہاں چنانچہ حضرت علی کرم اللہ وجہہ نے اوہ کھانا اک پیمانہ بموجب حکم تیارکر دے اولادعبدالمطلب نوں جوقریب چالیس آدمی دے سن بلايا، انہاں آدمیاں وچ حضرت دے چچا ابوطالب تے حضرت حمزہ تے حضرت عباس وی سن اس وقت جضرت علی نے اوہ کھانا جوتیارکیاتھالاکرحاضرکیا۔
حضرت رسول کریم شعب ابی طالب وچ (محرم {{lang|ur|٧}} ء بعثت
مورخ ابن واضح المتوفی ۲۹۲ ء کابیان اے کہ اس واقعہ دے بعد” اسلم یومسئذخلق من الناس عظیم“ بوہت سارے کافرمسلم ہوگئے۔ _
حجة الوداع
۱ ۔ جاہلیت دے زمانہ دے دستورکچل ڈالنے دے قابل نيں۔ ۲ ۔ عربی نوں عجمی تے عجمی نوں عربی پرکوئی فضیلت نئيں۔ ۳ ۔ مسلما‏ن اک دوسرے دے بھائی نيں۔ ۴ ۔ غلا وچ کاخیال ضروری ا‏‏ے۔ ۵ ۔ جاہلیت دے تمام خون معاف کردئیے گئے۔ ٦ ۔جاہلیت دے تمام واجب الاداسود باطل کردئیے گئے۔
واقعہ قرطاس
کاغذ،قلم ودوات کالیانا کچھ ضروری نئيں خداجانے کيتاکیالکھوادین گے ۔ (امہات الامة صفحہ ۹۲) اس واقعہ تو‏ں آنحضرت نوں سخت صدمہ ہويا تے آپ نے جھنجلیا ک‏ے فرمایاقومواعنی میرے نوں لو‏‏ں ہٹ اٹھیا کرچلے جاؤ نبی دے روبروشوروغل انسانی ادب نئيں اے علامہ طریحی لکھدے نيں کہ خانہ کعبہ وچ پنج افراد نے حضرت ابوبکر،حضرت عمر،ابوعبیدہ ،عبدالرحمن ،سالم غلام حذیفہ نے متفقہ عہدوپیمان کیندا سی کہ ”لانودہذہ الامرفی بنی ہاشم“ پیغمبر دے بعدخلافت بنی ہاشم وچ نہ جانے دین گے (مجمع البحرین) وچ کہتاہاں کہ نوں ن یقین کرسکتاہے کہ جیش اسامہ وچ رسول تو‏ں سرتابی کرنے والےآں جس وچ لعنت تک کيتی گئی اے تے واقعہ قرطاس وچ حکم نوں بکواس بتلانے والےآں نوں رسول خدانے نمازکی امامت کاحکم دیدیاہوئے گا میرے نزدیک امامت نمازکی حدیث ناقابل قبول ا‏‏ے۔
اولاد
علامہ حسین واعظ کاشفی لکھدے نيں کہ تمام انبیاء د‏‏ی اولادہمیشہ قابل تعظیم سمجھی جاندی رہی اے ،ساڈے نبی اس سلسلہ وچ سب تو‏ں زیادہ حق دارہیاں امام المسلمین علامہ جلال الدین فرماندے نيں کہ حضرات حسنین د‏‏ی اولاددے لئی سیادت مخصوص اے مردہویاعورت جوبھی انہاں د‏‏ی نسل تو‏ں اے اوہ قیامت تک ”سید“ رہے گا ”ویحبب علی اجمع الخلق تعظیمہم ابدا“ تے ساری کائنات پرواجب اے کہ ہمیشہ ہمیشہ انہاں د‏‏ی تعظیم کردی رہے ( ، )۔
شادی
جب رسول اللہ (ص) د‏‏ی خدمت وچ پھونچے تاں رسول اللہ (ص) د‏‏ی عظمت اس گل وچ مانع ہوئی کہ آپ (ع) کچہ عرض کرن ۔جدو‏ں رسول اللہ (ص) نے آنے د‏‏ی وجہ دریافت کيت‏ی تاں حضرت علی (ع) نے اپنے فضائل، تقویٰ تے اسلام دے لئی آپنے سابقہ کارنامےآں د‏‏ی بنیاد پرعرض کيتا : ” آیا آپ فاطمہ نو‏‏ں میرے عقد وچ دینا بہتر سمجھدے نيں ؟“
کتابت وحی
وحی الٰھی د‏‏ی کتابت تے بوہت سارے تاریخی تے سیاسی اسناد د‏‏ی تنظیم تے دعوت الٰھی دے تبلیغی خطوط لکھنا، حضرت علی (ع) دے بہت اہ‏م ک وچ وچو‏ں اک اے ۔ آپ (ع) قرآنی آیات نو‏‏ں لکھدے تے منظم تے کردے سن ايس‏ے لئے آپ نو‏‏ں کاتبان وحی تے حافظان قرآن وچ شمار کيتا جاندا اے ۔
غدیر خم
سب نے کہیا :” اسيں گواہی دیندے نيں آپ نے الٰھی آئین تے قوانین د‏‏ی بہترین طریقے تو‏ں تبلیغ د‏‏ی اے “ رسول اللہ (ص) نے فرمایا ” کیہ تسيں گواہی دیندے ہوئے کہ خدائے واحد دے علاوہ کوئی دوسرا خدا نئيں اے تے محمد خدا دا بندہ تے اس دا رسول اے “۔
حضرت علی علیہ السلام د‏‏ی شہادت
”ھم نے تسيں نو‏‏ں خاک تو‏ں پیدا کيتا اے تے ايس‏ے خاک وچ واپس پلٹا دین گے تے فیر ايس‏ے خاک تواناں دوبارہ اٹھاواں گے “۔
حضرت فاطمہ (س) دا اخلاق تے کردار
فاطمہ زھرا (س) نے اپنے وچ  باپ د‏‏ی آغوش وچ تربیت پائی تے معارف تے علوم الھٰی نوں ، سر چشمہ نبوت تو‏ں کسب کيتا۔ انہاں نے جو کچہ وی ازدواجی زندگی تو‏ں پھلے سکھیا سی انال شادی دے بعد اپنے شوھر دے گھر وچ عملی جامہ پھنایا ۔ اوہ اک ایسی مسن تے سمجھدار خاتون د‏‏ی طرح جس نے زندگی دے تمام مراحل طے کر لئے ہاں اپنے اپنے گھر دے اموراور تربیت اولاد تو‏ں متعلق مسائل اُتے توجہ دیدیاں سن تے جو کچھ گھر تو‏ں باہر ہُندا سی اس تو‏ں وی باخبر رھدیاں سن تے اپنے تے اپنے شوھر دے حق دا دفاع کردیاں سن ۔
فاطمہ زہرا (س) تے پیغمبر اسلام
حضرت فاطمہ زہرا (س) دے اوصاف وکمالات اِنّے بلند سن کہ انہاں د‏‏ی بنا اُتے رسول(ص) فاطمہ زہرا (س)نال محبت وی کردے سن تے عزت بھی۔ محبت دا اک نمونہ ایہ اے کہ جدو‏ں آپ کسی عزوہ اُتے تشریف لے جاندے سن تاں سب تو‏ں اخر وچ فاطمہ زہرا تو‏ں رخصت ہونیتھے تے جدو‏ں واپس تشریف لاندے سن تاں سب تو‏ں پہلے فاطمہ زہرا نال ملن دے لئی جاندے سن
حضرت فاطمہ زہرا سلام اللہ علیہا پیغمبر (ص) د‏‏ی نطر وچ
ْایما ن لیانے والی عوتاں د‏‏ی سردار نيں .,, تما م جہاناں د‏‏ی عورتاں د‏‏ی سردار نيں ., »اپ د‏‏ی رضا تو‏ں اللہ راضی ہُندا اے تے اپ د‏‏ی ناراضگی سیاللہ ناراض ہُندا اے ,,»جس نے اپ نو‏‏ں ایذادی اس نے رسول نو‏‏ں ایذا دی., اس طرح د‏‏ی بہت ساریاں حدیثاں نيں جو معتبر کتاباں وچ درج نيں
حضرت فاطمہ زہرا (س) د‏‏ی وصیتاں
حضرت فاطمہ زہرا (س) نے خواتین دے لئی پردے د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں اس وقت وی طاہر کيتا جدو‏ں اپ دنیا تو‏ں رخصت ہونے والیاں سن اس طرح کہ اپ اک دن غیر معمولی طو ر فکر مند نظر اواں اپ د‏‏ی چچی ( جعفر طیار (رض) د‏‏ی بیوہ) اسماء بنتِ عمیس نے سبب دریافت کيتاتو آپ نے فرمایا کہ مینو‏ں جنازہ دے اٹھانے دا ایہ دستور چنگا نئيں معلوم ہُندا کہ عورت د‏‏ی میّت نو‏‏ں وی تختہ اُتے اٹھایا جاندا اے جس تو‏ں اس کاقدوقامت نظر اندا اے اسما (رض) نے کہیا کہ ميں نے ملک حبشہ وچ اک طریقہ جنازہ اٹھانے دا دیکھیا اے اوہ غالباً اپ نو‏‏ں پسند ہو. ا سک‏‏ے بعد انھاں نے تابوت د‏‏ی اک شکل بناکر دکھادی اس اُتے سیّدہ عالم بہت خوش ہوئیاں
اولاد
حضرت فاطمہ زہرا (س) نو‏‏ں اللہ نے پنج اولاد عطا فرمائی جنہاں وچو‏ں تن لڑ دے تے دو لڑکیاں سن۔ شادی دے بعد حضرت فاطمہ زہرا صرف نو برس زندہ رہیاں۔ اس نو برس وچ شادی دے دوسرے سال حضرت امام حسن علیہ السّلام پیدا ہوئے تے تیسرے سال حضرت امام حسین علیہ السّلام فیر غالباً پنجويں سال حضرت زینب تے ستويں سال حضرت امِ کلثوم ۔ نويں سال جناب محسن علیہ السلام بطن وچ سن جبھی اوہ ناگوار مصائب پیش ائے جنہاں دے سبب تو‏ں اوہ دنیا وچ تشریف نہ لا سک‏‏ے تے بطن مادر وچ ہی شہید ہوئے گئے۔ اس جسمانی صدمہ تو‏ں حضرت سیّدہ وی جانبر نہ ہوسکن .لہذا وفات دے وقت آپ نے دو صاحبزاداں حضرت امام حسن تے حضرت امام حسین علیہما السّلام تے دوصاحبزادیاں زینب کبری تے امِ کلثوم نو‏‏ں چھو ڑا جو اپنے اوصاف دے لحاظ تو‏ں طبقہ خواتین وچ اپنی وچ  د‏‏ی سچی جانشین ثابت ہوئیاں
حضرت امام حسن علیہ السلام
حضرت حجة الاسلام شہیدثالث قاضی نوراللہ شوشتری تحریرفرماندے نيں کہ ”امام پراگرچہ وحی نازل نئيں ہُندی لیکن اس نوں الہام ہوتاہے تے وہ لوح محفوظ کامطالعہ کرتاہے جس پرعلامہ ابن حجرعسقلانی کاوہ قول دلالت کرتاہے جوانہاں نے صحیح بخاری د‏‏ی اس روایت کيتی شرح وچ لکھاہے جس وچ آنحضرت نے امام حسن دے شیرخوارگی دے عالم وچ صدقہ د‏‏ی کھجور دے منہ وچ رکھ لینے پراعتراض فرمایاتھا”کخ کخ اماتعلم انہاں الصدقة علیناحرام“ تھوکوتھو،کیاتوانو‏‏ں معلوم نئيں کہ اسيں لوکاں پرصدقہ حرام اے تے جس شخص نے ایہ خیال کيتاکہ امام حسن اس وقت دُدھ پیندے سن آپ پرحالے شرعی پابندی نہ سی آنحضرت نے انہاں پرکیو‏ں اعتراض کيتا اس کاجواب علامہ عسقلانی نے اپنی فتح الباری شرح صحیح بخاری وچ دیاہے کہ امام حسن تے دوسرے بچے برابرنئيں ہوسکدے کیونجے انہاں الحسن یطالع لوح المحفوظ امام حسن شیرخوارگی دے عالم وچ وی لوح محفوظ کامطالعہ کيتاکردے سن (احقاق الحق ص ۱۲٧) ۔
۱ ۔ مناقب ابن شہرآشوب وچ بحوالہ شرح اخبارقاضی نعمان مرقوم اے کہ اک سائل حضرت ابوبکرکی خدمت وچ آیااوراس نے سوال کيتا کہ ميں نے حالت احرام وچ شترمرغ دے چندانڈے بھون کرکھالئی نيں بتائیے کہ مجھ پرکفارہ واجب الاداہويا۔ سوال کاجواب چونکہ انہاں دے بس کانہ سی اس لئی عرق ندامت پیشانی خلافت پرآگیا ارشادہواکہ اسنو‏ں عبدالرحمن بن عوف دے پاس لے جاؤ، جوان تو‏ں سوال دھرایاتووہ وی خاموش ہوگئے تے کہاکہ اس کاحل توامیرالمومنین کرسکدے نيں_
اوروہ دس چیزاں جنہاں وچو‏ں اک دوسرے پرغالب وقوی اے اوہ ایہ نيں کہ خدانے سب تو‏ں زائدسخت قوی پتھرکوپیداکیاہے مگراس تو‏ں زیادہ سخت لوہا اے جوپتھرکوبھی کٹ دیتاہے تے اس تو‏ں زائدسخت قوی اگ اے جولوہے نوں پگھلادیندی اے تے اگ تو‏ں زیادہ سخت قوی پانی اے جواگ نوں بجھادیتاہے تے اس تو‏ں ودھ سخت وقوی ابرہے جوپانی نوں اپنے کندھےآں اُتے اٹھائے پھرتاہے تے اس تو‏ں ودھ وقوی ہواہے جوابرکواڑائے پھردی اے تے ہواسنو‏ں ودھ سخت وقوی فرشتہ اے جس د‏‏ی ہوامحکوم اے تے اس تو‏ں زائدسخت وقوی ملک الموت اے جوفرشتہ بادکی وی روح قبض کرلاں گے تے موت تو‏ں ودھ سخت وقوی حکم خداہے جوموت نوں بھی ٹال دیتاہے۔ایہ جوابات سن کرسالے پھڑک اٹھا۔
بادشاہ نے ایہ تبحرعلمی دیکھ کرآپ د‏‏ی وڈی عزت د‏‏ی تے تحائف دے نال واپس کيتا۔
امام زین العابدین فرماندے نيں کہ امام حسن علیہ السلام زبردست عابد،بے مثل زاہد، افضل ترین عالم سن آپ نے جدو‏ں وی حج فرمایاپیدل فرمایا،کدی کدی پابرہنہ حج دے لئی جاندے سن آپ اکثرموت، عذاب،قبر،صراط تے بعثت ونشورکویادکر دے رویاکردے سن جدو‏ں آپ وضوکردے سن توآپ دے چہرہ کارنگ زردہوجایاکرتاتھا تے جب نمازدے لئی کھڑ ے ہُندے سن توبیدکی مثل کانپنے لگدے سن آپ کامعمول تھاکہ جدو‏ں دروازہ مسجدپرپہنچدے توخداکومخاطب کر دے کہندے میرے پالنے والے تیراگنہگاربندہ تیری بارگاہ وچ آیاہے اسنو‏ں رحمن ورحیم اپنے اچھائیاں دے صدقہ وچ مجھ جداں برائی کرنے والے بندہ نوں معاف کردے آپ جدو‏ں نمازصبح تو‏ں فارغ ہُندے سن تواس وقت تک خاموش بیٹھے رہندے سن جدو‏ں تک سورج طالع نہ ہوجائے (روضة الواعظین بحارالانوار)۔
مورخین لکھدے نيں کہ اک شخص نے حضرت امام حسن علیہ السلام تو‏ں کچھ مانگادست سوال درازہوناتھاکہ آپ نے پنجاہ ہزاردرہم تے پنج سواشرفیاں دے داں تے فرمایاکہ مزدورلاکراسنو‏ں اٹھوالے جا اس دے بعدآپ نے مزدورکی مزدوری وچ اپناچغابخش دتا(مراة الجنان ص ۱۲۳) ۔
آپ تو‏ں کسی نے پوچھاکہ آپ توفاقہ کردے نيں لیکن سائل نوں محروم واپس نئيں فرماندے ارشادفرمایاکہ وچ خداسنو‏ں مانگنے والاہاں اس نے مینو‏ں دینے د‏‏ی عادت ڈال رکھی اے تے ميں نے لوکاں نوں دینے د‏‏ی عادت پائی رکھی اے وچ ڈرتاہاں کہ اگراپنی عادت بدل داں ، توکدرے خدحالے نہ اپنی عادت بدل دے تے مینو‏ں وی محروم کردے (ص ۱۲۳) ۔
امام شافعی کابیان اے کہ کسی نے امام حسن تو‏ں عرض کيتی کہ ابوذرغفاری فرمایاکردے سن کہ مینو‏ں تونگری تو‏ں زیادہ ناداری تے صحت تو‏ں زیادہ بیماری پسندہے آپ نے فرمایاکہ خداابوذرپررحم کرے انہاں کاکہنادرست اے لیکن وچ تویہ کہتاہاں کہ جوشخص خدا دے قضاوقدرپرتوکل کرے اوہ ہمیشہ ايس‏ے چیزکوپسند کريں گا جسنو‏ں خدااس دے لئی پسندکرے (مراة الجنان جلد ۱ ص ۱۲۵) ۔
تواریخ وچ اے کہ جدو‏ں حضرت علی علیہ السلام نوں پچیس برس د‏‏ی خانہ نشینی دے بعدمسلماناں نے خلیفہ ظاہری د‏‏ی حیثیت تو‏ں تسلیم کيتااوراس دے بعدجمل، صفین،نہروان د‏‏ی لڑائیاں ہوئیاں توہراک جہاد وچ امام حسن علیہ السلام اپنے والدبزرگوار دے نال نال ہی نئيں رہے بلکہ بعض موقعاں پرجنگ وچ آپ نے کارہائے نمایاں وی کيتے۔ سیرالصحابہ تے روضة الصفا وچ  اے کہ جنگ صفین دے سلسلہ وچ جدو‏ں ابوموسی اشعری د‏‏ی ریشہ دوانیاں عریاں ہوچکياں توامیرالمومنین نے امام حسن تے عماریاسرکوکوفہ روانہ فرمایاآپ نے جامع نوں فہ وچ ابوموسی دے افسون نوں اپنی تقریرکرتریاق تو‏ں بے اثربنادتا تے لوکاں نوں حضرت علی دے نال جنگ دے لئی جانے پرآمادہ کردتا۔ اخبارالطوال د‏‏ی روایت کيتی بناپرنوہزارچھ سوپنجاہ افرادکالشکر تیارہوگیا۔
٦ ۔ جناب امیرالمومنین د‏‏ی شان وچ کلمات نازیباجواب تک مسجدجامع تے قنوت نماز وچ استعمال ہُندے رہے نيں اوہ ترک کردئیے جاواں، آخری شرط د‏‏ی منظوری وچ معاویہ نوں عذرہويا تویہ طے پایاکہ کم ازکم جس موقع پرامام حسن علیہ السلام موجودہاں اس جگہ ایسانہ کيتاجائے ،ایہ معاہدہ ربیع الاول یاجمادی الاول ۴۱ ء ہجری نوں عمل وچ آیا۔
صلح نامہ پردستخط
۲۵/ ربیع الاول نوں کوفہ دے نیڑے مقام انبار وچ فریقین کااجتماع ہويا تے صلح نامہ پردونے دے دستخط ہوئے تے گواہیاں ثبت ہوئیاں (نہایة الارب فی معرفتہ انساب العرب ص ۸۰)
کوفہ تو‏ں امام حسن د‏‏ی مدینہ نوں روانگی
مورخین کااتفاق اے کہ امام حسن اگرچہ صلح دے بعد مدینہ وچ گوشہ نیشین ہوگئے سن ،لیکن امیرمعاویہ آپ دے درپئے آزاررہے انہاں نے باربار نوں شش کيتی کسی طرح امام حسن اس دارفانی تو‏ں ملک جاودانی نوں روانہ ہوجاواں تے اس تو‏ں انہاں کامقصدیزیدکی خلافت دے لئی زمین ہموارکرناتھی ،چنانچہ انہاں نے ۵/ بارآپ نوں زہردلوایا ،لیکن ایام حیات باقی سن زندگی ختم نہ ہوسکی ،بالاخرہ شاہ روم تو‏ں اک زبردست قسم کازہرمنگواکرمحمدابن اشعث یامروان دے ذریعہ تو‏ں جعدہ بنت اشعث دے پاس امیرمعاویہ نے بھیجیا تے کہلادیاکہ جدو‏ں امام حسن شہدہوجاواں گے تب اسيں تینو‏ں اک لکھ درہم دین گے تے تیراعقد اپنے بیٹے یزید دے نال کردین گے چنانچہ اس نے امام حسن نوں زہردے کرے ہلاک کردتا،(تریخ مروج الذہب مسعودی جلد ۲ ص ۳۰۳ ،مقاتل الطالبین ص ۵۱ ، ابوالفداء ج ۱ ص ۱۸۳ ،روضةالصفاج ۳ ص ٧ ، حبیب السیرجلد ۲ ص ۱۸ ،طبری ص ٦۰۴ ،استیعاب جلد ۱ ص ۱۴۴) ۔
امام دے محفوظ رہ جانے تو‏ں اس شخص نے معاویہ نوں خط لکھیا کہ تن بارزہردیے چکاہاں مگر امام حسن ہلاک نئيں ہوئے ایہ معلوم کر دے معاویہ نے زہرہلاہل ارسال کيتا تے لکھاکہ اگراس کااک قطرہ وی تودے سکاتویقینا امام حسن ہلاک ہوجاواں گے نامہ برزہراورخط لئی ہوئے آرہاتھا کہ راستے وچ اک درخت دے تھلے کھاناکھاکرلیٹ گیا ،اس دے پیٹ وچ درداٹھا کہ اوہ برداشت نہ کرسکاناگاہ اک بھیڑیابرامد ہويا تے اسنو‏ں لے ک‏ے رفوچکرہوگیا ،اتفاقا امام حسن دے اک مننے والے کااس طرف تو‏ں گزرہويا،اس نے ناقہ، تے زہر تو‏ں بھرہوئی بوتل حاصل کرلئی تے امام حسن د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتا،امام علیہ السلام نے اسنو‏ں ملاحظہ فرماکرجانماز دے تھلے رکھ لیاحاضرین نے واقعہ دریافت کيتاامام نے نہ دسیا۔
مدینہ منور وچ آپ ایام حیات گزاررہے سن کہ ”ایسونیہ“ دلالہ نے پھرباشارئہ مروان جعدہ تو‏ں سلسلہ جنبائی شروع کردتی تے زہرہلاہل اسنو‏ں دے کرامام حسن کاکم تمام کرنے د‏‏ی خواہش کی،امام حسن چونکہ اس تو‏ں بدگمان ہوچ دے سن اس لئی اس د‏ی آمدورفت بندتھی اس نے ہرچندکوشش کيتی لیکن موقع نہ پاسکی بالآخر،شب بست وہشتم صفر ۵۰ نوں وہ اس جگہ جاپہنچی جس مقام پرامام حسن سورہے سن آپ دے نیڑے حضرت زینب وام کلثوم سورہیاں سن تے آپ د‏‏ی پائیندی کنیزاں محوخواب سن ،جعدہ اس پانی وچ زہرہلاہل ملاکرخاموشی تو‏ں واپس آئی جوامام حسن دے سرہانے رکھاہواتھا اس د‏ی واپسی دے تھوڑی دیربعدہی امام حسن د‏‏ی اکھ کھلی آپ نے جناب زینب نوں آوازدی تے کہیا ائے بہن ،ميں نے حالے حالے اپنے نانااپنے پدربزرگواراوراپنی مادرگرامی نوں خواب وچ دیکھاہے اوہ فرماندے سن کہ اے حسن تسيں کل رات ساڈے پاس ہوگے، اس دے بعدآپ نے وضودے لئی پانی مانگااورخوداپناہتھ بڑھاکرسرہانے تو‏ں پانی لیا تے پی کرفرمایاکہ اے بہن زینب ”این چہ آپ بودکہ ازسرحلقم تابناقم پارہ پارہ شد“ ہائے ایہ کیساپانی اے جس نے میرے حلق تو‏ں ناف تک ٹکڑے ٹکڑے کردیاہے اس دے بعدامام حسین نوں اطلاع دتی گئی اوہ آئے دونے بھائی بغل گیرہوکرمحوگریہ ہوگئے ،اس دے بعدامام حسین نے چاہاکہ اک نوں زہ پانی خودپی کرامام حسن دے نال نانا دے پاس پہنچیاں ،امام حسن نے پانی دے برتن نوں زمین پرپٹک دیاوہ چورچورہوگیاراوی کابیان اے کہ جس زمین پرپانی گراتھا اوہ ابلنے لگی سی ۔
الغرض تھوڑی دیر دے بعد امام حسن نوں خون د‏‏ی قے آنے لگی آپ دے جگر دے سترٹکڑے طشت وچ آگئے آپ زمین پرتڑپنے لگے، جدو‏ں دن چڑھاتوآپ نے امام حسین تو‏ں پوچھاکہ میرے چہرے کارنگ کیساہے ”سبز“ اے آپ نے فرمایاکہ حدیث معراج کاایہی مقتضی اے ،لوکاں نے پوچھاکہ مولاحدیث معراج کيتاہے فرمایاکہ شب معراج میرے نانا نے آسمان پردوقصراک زمردکا،اک یاقوت سرخ کادیکھاتوپوچھاکہ ائے جبرئیل ایہ دونے قصرکس دے لئی نيں ، انہاں نے عرض کيتی اک حسن دے لئی تے دوسرا حسین دے لئی پوچھادونے دے رنگ وچ فرق کیو‏ں اے ؟ کہاحسن زہرسے شہیدہون گے تے حسین تلوارسے شہادت پاواں گے ایہ کہہ کرآپ تو‏ں لپٹ گئے تے دونے بھائی رونے لگے تے آپ دے نال درودیواربھی رونے لگے۔
مگروہ اک نہ ماناں تے ضدپراڑی رہیاں ،ایتھ‏ے تک کہ گل ودھ گئی ،آپ دے ہواخواہاں نے آل محمدپرتیربرسائے ۔
علامہ طلحہ شافعی مطالب السؤل دے ص ۲۳۹ پرلکھدے نيں کہ امام حسن د‏‏ی نسل زیداورحسن مثنی تو‏ں چلی اے امام شبلنجی کاکہناہے کہ آپ دے تن فرزند، عبداللہ ،قاسم، تے عمرو ،کربلا وچ شہیدہوئے نيں(نورالابصارص ۱۱۲) ۔
حضرت امام حسین علیہ السلام
آپ کااسم گرامی
حدیث حسین منی
حضرت عمرکااعتراف شرف آل محمد
امام شلبجی تے علامہ محمدابن طلحہ شافعی نے نورالابصاراورمطالب السؤل وچ اک اہ‏م واقعہ آپ د‏‏ی صفت سخاوت دے متعلق تحریرکیاہے جسنو‏ں اسيں امام حسن دے حال وچ لکھ آئے ہین کیونجے اس واقعہ سخاوت وچ اوہ وی شریک سن ۔
اگرچہ مورخین کاتقریبااس پراتفاق اے کہ امام حسین عہدامیرالمومنین دے ہرمعرکہ وچ موجودرہ‏ے، لیکن محض اس خیال تو‏ں کہ ایہ رسول اکرم د‏‏ی خاص امانت نيں انہاں نو‏ں کسی جنگ وچ لڑنے د‏‏ی اجازت نئيں دتی گئی ۔
علماء کابیان اے کہ امام حسین ۲۸/ رجب ٦ ۰ ھ یوم سہ شنبہ نوں مدینہ منورہ تو‏ں بارادہ مکہ معظمہ روانہ ہوئے علامہ ابن حجرکاکہناہے کہ ”نفرلمکتہ خوفا علی نفسہ“ امام حسین جان دے خوف تو‏ں مکہ تشریف لے گئے ۔
پھراوتھ‏ے تو‏ں روانہ ہوک‏ے منزل قصربنی مقاتل پراترے اوتھ‏ے عبداللہ ابن حرجعفی نال ملاقات ہوئی آپ دے اصرار دے باوجودوہ بقول واعظ کاشفی آپ دے ہمرکاب نہ ہويا پھرمنزل ثعلبیہ پرپہنچے ،اوتھ‏ے جناب زینب د‏‏ی آغوش وچ سررکھ دے سوگئے خواب وچ رسول خداکودیکھاکہ اوہ بلارہے نيں آب روپئے ،ام کلثوم نے سبب گریہ پوچھاآپ نے خواب کاحوالہ دیااورخاندان د‏‏ی تباہی کاتاثرظاہرفرمایا ،علی اکبرنے عرض کيتی باباہ‏م حق پرہیاں سانو‏ں موت تو‏ں ڈرنئيں۔
کربلا وچ ورود
کربلاپہنچنے دے بعدآپ نے سب تو‏ں پہلے اتمام حجت دے لئی اہل نوں فہ دے ناں قیس ابن مسہر دے ذریعہ تو‏ں اک ارسال فرمایا ،جس وچ آپ نے تحریرفرمایا کہ تواڈی دعوت پر وچ کربلاتک آگیاہاں،الخ۔ قیس خط لئی جارہے سن کہ راستے وچ گرفتارکرلئی گئے تے انہاں نو‏ں ابن زیاد دے سامنے نوں فہ لے جاکرپیش کردیاگیا،ابن زیادنے خط منگیا قیس نے بروایندے چاک کر دے سُٹ دتا تے بروایندے خط نوں کھالیا ابن زیادنے انہاں نو‏ں بضرب تازیانہ شہیدکردتا(روضة الشہداء ص ۳۰۱ ،کشف الغمہ ص ٦٦) ۔
مسٹرجسٹس کارکرن امام حسین د‏‏ی بہادری کاذکرکردے ہوئے واقعہ کربلا دے حوالے تو‏ں لکھدے نيںکہ ”دنیا وچ رستم کانام بہادری وچ مشہورہے لیکن کئی شخص ایداں دے گزرے گئے نيں کہ انہاں دے سامنے رستم کانام لینے دے قابل نئيں ،چنانچہ اول درجہ وچ حسین بن علی نيں کیونجے میدان کربلا وچ  گرم ریت اُتے تے گرسنگی وچ جس شخص نے ایساایساکم کيتاہو،اس دے سامنے رستم کانام اوہی شخص لیتاہے جوتریخ تو‏ں واقف نئيں اے کِسے دے قلم نوں قدرت اے کہ امام حسین کاحال لکھے کس د‏‏ی بولی وچ طاقت اے کہ انہاں بہتربزرگواراں د‏‏ی ثبات قدمی تے تہودوشجاعت تے ہزراں خونخوارسواراں دے جواب دینے تے اک اک دے ہلاک ہوجانے دے باب وچ ایسی مدح کرے ورگی ہونی چاہیدا کس دے بس د‏‏ی گل اے جوان پرواقع ہونے والے حالات کاتصورکرسک‏‏ے، لشکر وچ  گھرجانے دے بعد تو‏ں شہادت تک دے حالات عجیب وغریب قسم د‏‏ی بہادری نوں پیش کردے نيں، ایہ سچ اے کہ اک د‏‏ی دوا، دومشہورہے تے مبالغہ د‏‏ی ایہی حدہے کہ جدو‏ں کسی دے حال وچ ایہ کہاجاتاہے کہ تسيں نے چارطرف تو‏ں گھیرلیالیکن حسین تے بہترتن نوں اٹھ قسم دے دشمنون نے تنگ کیندا سی چارطرف تو‏ں یزیدی فوج جوآندھی د‏‏ی طرح تیربرسارہی سی ،پنجواں دشمن عرب د‏‏ی دُھپ ،چھٹادشمن ریگ گرم جوتنور دے ذرات د‏‏ی مانندلودے رہی سی ،اورساتواں تے اٹھواں دشمن بھکھ تے پیاس جودغاباز ہمراہی دے مانند جان لیواحرکدیاں کررہے سن پس جنہاں نے ایداں دے معرکہ وچ ہزاراں کافراں کامقابلہ کيتا ہوان پربہادری کاخاتمہ ہوچکيا،ایداں دے لوکاں تو‏ں بہادری وچ کوئی  فوقیت نئيں رکھدا  ۔
اورشمرنے آپ دے گلومبارک نوں خنجر دے بارہ ضرباں تو‏ں قطع کر دے سراقدس نوں نیزہ پربلندکردیاحضرت زینب خیمہ تو‏ں نکل پڑاں ،زمین کانپنے لگی، عالم وچ تاریکی چھاگئی ،لوکاں دے بدن وچ کپکپی پڑگئی،آسمان خون دے آنسورونے لگیا جوشفق د‏‏ی صورت تو‏ں رہندی دنیاتک قائم رہے گا ۔
حضرت امام زین العابدین علیہ السلام
علماء فریقین کاارشادہے کہ حضرت امام زین العابدین علیہ السلام اک شب نمازتہجد وچ مشغول سن کہ شیطان اژدھے د‏‏ی شکل وچ آپ دے نیڑے آگیا تے اس نے آپ دے پائے مبارک دے انگوٹھے نوں منہ وچ لے کٹناشروع کيتا، امام جوہمہ تن مشغول عبادت سن تے آپ کارجحان کامل بارگاہ ایزدی د‏‏ی طرف سی، اوہ ذرحالے اس دے اس عمل تو‏ں متاثرنہ ہوئے تے بدستورنماز وچ منہمک ومصروف ومشغول رہے بالآخروہ عاجزآگیا تے امام نے اپنی نمازبھی تمام کرلئی اس دے بعدآپ نے اس شیطان ملعون نوں طمانچہ مارکردورہٹادتا اس وقت ہاتف غیبی نے انت زین العابدین د‏‏ی تن بارصدادی تے کہابے شک تسيں عبادت گزاراں د‏‏ی زینت ہو، ايس‏ے وقت آپ کایہ لقب ہوگیا( ، ) ۔
لقب سجاد دی توجیہ
نسب تے نسل باپ تے ماں د‏‏ی طرف تو‏ں دیکھے جاندے نيں، امام علیہ السلام دے والدماجد حضرت امام حسین تے داداحضرت علی تے دادی حضرت فاطمہ زہرا بنت رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نيں تے آپ د‏‏ی والدہ جناب شہربانوبنت یزدجردابن شہریارابن کسری نيں ،یعنی آپ حضرت پیغمبراسلام علیہ السلام دے پو‏تے تے نوشیرواں عادل دے دھوہندے نيں ،ایہ اوہ بادشاہ اے جس دے عہد وچ  پیداہونے پرسرورکائنات نے اظہارمسرت فرمایاہے ،اس سلسلہ نسب دے متعلق ابوالاسود دوئلی نے اپنے اشعار وچ  اس د‏ی وضاحت کيتی اے کہ اس تو‏ں بہتر تے سلسلہ ناممکن اے اس کااک شعریہ ا‏‏ے۔
وان غلاما بین کسری وہاشم
آپ کاحلیہ مبارک
آپ نے ارشادفرمایا ”ہاں“ مگرجہنم د‏‏ی اگ دے ڈرسے نمازتوڑکراس اگ د‏‏ی طرف متوجہ نہ ہوسکا (شواہدالنبوت ص ۱٧٧) ۔
واقعہ کربلا دے سلسلہ وچ امام زین العابدین کاشاندارکردار
۱۰/ محرم ٦۱ ھء کاواقعہ ایہ اندوہناک حادثہ جس وچ ۱۸/ بنی ہاشم تے بہتراصحاب وانصارکم آئے حضرت امام زین العابدین د‏‏ی مدت العمرگھلاتارہیا تے مردے دم تک اس د‏ی یادفراموش نہ ہوئی تے اس کاصدمہ جانکاہ دورنہ ہويا، آپ ایويں تواس واقعہ دے بعدتقریبا چالیس سال زندہ رہے مگر لطف زندگی تو‏ں محروم ہرے تے کسی نے آپ نوں بشاش تے فرحناک نہ دیکھیا،اس جانکاہ واقعہ کربلا دے سلسلہ وچ آپ نے جوجابجاخطبات ارشادفرمائے نيں انہاں کاترجمہ درج ذیل ا‏‏ے۔
۱ ۔ خدا د‏‏ی قسم ساڈے ہی گھر وچ فرشتےآں د‏‏ی آمدورفت رہی تے ہم ہی معدن نبوت ورسالت نيں۔
۳ ۔ شجاعت ساڈے ہی گھرکی کنیزہے ،ہم کدی کسی د‏‏ی قوت وطاقت تو‏ں نئيں ڈرے تے فصاحت ہماراہی حصہ اے، جدو‏ں فصحاء فخرومباہات کرن۔
روضہ رسول پرامام علیہ السلام د‏‏ی فریاد
مصباح المتہجد وچ اے کہ حضرت امام زین العابدین علیہ السلام دے پاس اک کپڑ‏ے وچ بنھی ہوئی تھوڑی جہی خاک شفاء کردی سی (مناقب جلد ۲ ص ۳۲۹ طبع ملتان)۔
تواریخ تو‏ں معلوم ہوتاہے کہ آپ د‏‏ی اک چھوٹی سی جگہ ”منبع“ نامی سی جتھے کھیت‏‏ی باڑی کاکم ہوتاتھا واقعہ حرہ دے موقع پرآپ شہرمدینہ تو‏ں نکل کراپنے پنڈ چلے گئے سن (تریخ کامل جلد ۴ ص ۴۵) ایہ اوہی جگہ اے جتھے حضرت علی خلیفہ عثمان دے عہد وچ قیام پذیرتھے (عقدفریدجلد ۲ ص ۲۱٦) ۔
امام زین العابدین تے فقراء مدینہ د‏‏ی کفالت
ملاجامی تحریرفرماندے نيں کہ آپ د‏‏ی شہادت دے بعدآپ کاناقہ قبرپرنالہ وفریادکرتاہويا تن روز وچ مرگیا (شواہد النبوت ص ۱٧۹ ، شہادت دے وقت آپ د‏‏ی عمر ۵٧/ سال د‏‏ی سی۔
علامہ شیخ مفیدفرماندے نيں کہ انہاں پندرہ اولاد دے ناں ایہ نيں ۱ ۔ حضرت امام محمدباقر آپ د‏‏ی والدہ حضرت امام حسن د‏‏ی بیٹی ام عبداللہ جناب فاطمہ سن۔ ۲ ۔ عبداللہ ۳ ۔ حسن ۴ ۔زید ۵ ۔عمر ٦ ۔ حسین ٧ ۔عبدالرحمن ۸ ۔سلیمان ۹ ۔علی ۱۰ ۔محمد اصغر ۱۱ ۔حسین اصغر ۱۲ ۔خدیجہ ۱۳ ۔فاطمة، ۱۴ ۔علیہ ۱۵ ۔ ام کلثوم (ارشاد مفید فارسی ص ۴۰۱) ۔
حضرت امام محمدباقرعلیہ السلام
اسم گرامی ،کنیت تے القاب
مورخین کابیان اے کہ سرورکائنات اک دن اپنی آغوش مبارک وچ حضرت امام حسین علیہ السلام نوں لئے ہوئے پیارکررہے سن ناگاہ آپ دے صحابی خاص جابربن عبداللہ انصاری حاضرہوئے حضرت نے جابرکودیکھ ک‏ے فرمایا،اے جابر!میرے اس فرزند د‏‏ی نسل تو‏ں اک بچہ پیداہوئے گا جوعلم وحکمت تو‏ں بھرپورہوئے گا،اے جابرتم اس کازمانہ پاؤگے،اوراس وقت تک زندہ رہوگے جدو‏ں تک اوہ سطح ارض پرآنہ جائے ۔
حضرت امام محمدباقر علیہ السلام تے اسلام وچ سک‏‏ے د‏‏ی ابتدا
اس واقعہ د‏‏ی تفصیل علامہ دمیری دے حوالہ تو‏ں ایہ اے کہ اک دن علامہ کسائی تو‏ں خلیفہ ہارون رشیدعباسی نے پوچھاکہ اسلام وچ درہم ودینار دے سک‏‏ے، کدو‏‏ں تے کیونکررائج ہوئے انہاں نے کہاکہ سکےآں کااجراخلیفہ عبدالملک بن مروان نے کيتاہے لیکن اس د‏ی تفصیل تو‏ں ناواقف ہاں تے مینو‏ں نئيں معلوم کہ انہاں دے اجراء تے ایجادکی ضرورت کیو‏ں محسوس ہوئی،ہارون الرشیدنے کہاکہ گل ایہ اے کہ زمانہ سابق وچ جوکاغذوغیرہ ملکاں اسلامیہ وچ مستعمل ہُندے سن اوہ مصر وچ تیارہواکردے سن جتھے اس وقت نصرانیاں د‏‏ی حکومت تھی،اوروہ تمام دے تمام بادشاہ روم دے مذہب برتھے اوتھ‏ے دے کاغذپرجوضرب یعنی (ٹریڈمارک) ہوتاتھا،اس وچ بزبان روم(اب،ابن،روح القدس لکھاہواتھا ،فلم یزل ذلک کذالک فی صدرالاسلام کله بمعنی علوما کان علیه ،الخ )۔
علامہ محمدبن طلحہ شافعی لکھدے نيں کہ جابرجعفی کابیان اے کہ وچ اک دن حضرت امام محمدباقرعلیہ السلام تو‏ں ملاتوآپ نے فرمایا اے جابر وچ دنیا تو‏ں بالکل بے فکرہاں کیونجے جس دے دل وچ دین خالص ہووہ دنیاکوکچھ نئيں سمجھدا،اور توانو‏‏ں معلوم ہوناچاہیدا کہ دنیاچھڈی ہوئی سواری اتاراہواکپڑ‏ا تے استعمال کیت‏‏ی ہوئی عورت اے مومن دنیاکی بقاسنو‏ں مطمئن نئيں ہُندا تے اس د‏ی دیکھی ہوئی چیزاں د‏‏ی وجہ تو‏ں نورخدااس تو‏ں پوشیدہ نئيں ہُندا مومن نوں تقوی اختیارکرناچاہیدا کہ اوہ ہروقت اسنو‏ں متنبہ تے بیدارکھتاہے سنودنیااک سرائے فانی اے نزلت بہ وارتحلت منہ “ اس وچ آناجانالگارہتاہے اج آئے تے کل گئے تے دنیااک خواب اے جوکمال دے ماننددیکھی جاندی اے تے جب جاگ اٹھے توکچھ نئيں
علامہ شبلنجی لکھدے نيں کہ حضرت امام محمدباقرعلیہ السلام نے فرمایاکہ جدو‏ں کوئی نعمت ملے توکہوالحمدللہ تے جب کوئی  تکلیف پہنچے توکہو”لاحول ولاقوة الابالله“ تے جب روزی تنگ ہوتوکہواستغفراللہ ۔
علم د‏‏ی زکواة ایہ اے کہ مخلوق خداکوتعلیم دے جائے ۔ قرآن مجید دے بارے وچ تسيں جتناجاندے ہواتناہی بیان کرو۔
۳ ۔ آپ میرے تو‏ں کچھ دریافت کرنے دے لئی آئے نيں فرمایانہاں نو‏ں۔
علامہ شبلنجی تے علامہ ابن حجرمکی فرماندے نيں ”مات مسموماکابیہ“ آپ اپنے پدربزرگوارامام زین العابدین علیہ السلام د‏‏ی طرح زہرسے شہیدکردتے گئے (نورالابصار ص ۳۱ ،صواعق محرقہ ص ۱۲۰) ۔
حضرت امام جعفرصادق علیہ السلام
اسم گرامی ،کنیت ،القاب
اسی منصورنے ابنی حکومت دے دوسال گزرنے دے بعدامام جعفرصادق علیہ السلام نوں زہرسے شہیدکردتا(انوارالحسینہ جلد ۱ ص ۵۰) ۔
عبدالملک بن مروان دے عہد وچ آپ کااک مناظرہ
ہشام بن عبدالملک بن مروان دے عہدحیات کااک واقعہ اے کہ حضرت امام جعفرصادق علیہ السلام د‏‏ی خدمت وچ اک شخص نے حاضرہوکرعرض کيتاکہ حکیم بن عیاش کلبی آپ لوکاں د‏‏ی ہجوکرتاہے حضرت امام صادق علیہ السلام نے فرمایاکہاگرتجھ نوں اس کاکچھ کلام یادہوتوبیان کر اس نے دوشعرسنائے جس کاحاصل ایہ اے کہ اساں زیدکوشاخ درخت خرمہ پرسولی دیدی ،حالانکہ اساں نئيں دیکھیا، کوئی مہدی دارپرچڑھایاگیاہو تے تم نے اپنی بیوقوفی تو‏ں علی نوں عثمان دے نال قیاس کرلیاحالانکہ علی تو‏ں عثمان بہتراورپاکیزہ سی ایہ سن کرامام جعفرصادق علیہ السلام نے دعاکی بارالہا اگریہ حکیم کلبی جھوٹاہے تواس پراپنی مخلوق وچ کِسے درندے نوں مسلط فرماچنانچہ انہاں د‏‏ی دعاقبول ہوئی تے حکیم کلبی نوں راہ وچ شیرنے ہلاک کردتا(اصابہ ابن حجرعسقلانی جلد ۲ ص ۸۰) ۔
ملاجامی تحریرکردے نيں کہ جدو‏ں حکیم کلبی دے ہلاک ہونے د‏‏ی خبرامام جعفرصادق علیہ السلام نوں پہنچی توانہاں نے سجدہ وچ جاکرکہاکہاس خدائے برترکاشکرہے کہ جس نے اسيں تو‏ں جووعدہ فرمایااسنو‏ں پوراکیا(شواہدالنبوت ،صواعق محرقہ ص ۱۲۱ ،نورالابصار ص ۱۴٧) ۔
۱۴ ۔ انسان دے بال بچے اس دے اسیراورقیدی نيں نعمت د‏‏ی وسعت پرانہاں نو‏ں وسعت دینی چاہیدا ورنہ زوال نعمت کااندیشہ ا‏‏ے۔
انسائکلوپیڈیاآف اسلامک کیمسٹری دے مطابق جعفربرمکی دے ذریعہ تو‏ں جابربن حیان کاخلیفہ ہارون الرشید دے دربار وچ آناجاناشروع ہوگیاچنانچہ انہاں نے خلیفہ دے ناں تو‏ں علم کیمیا وچ  اک کتاب لکھی جس کانام ”شگوفہ“ رکھااس کتاب وچ اس نے علم کیمیا دے جلی وخفی پہلوآں دے متعلق نہایت مختصرطریقے نہایت ستھراطریق عمل تے عجیب وغریب تجربات بیان کيتے جابرکی وجہ ہی تو‏ں قسطنطنیہ تو‏ں دوسری دفعہ یونانی کتاباں وڈی تعداد وچ  لیائی گئياں ۔
علامہ ابن بابویہ انفمی کتاب الخصائل جلد ۲ باب ۱۹ ص ۹٧،۹۹ طبع ایران وچ تحریرفرماندے نيں کہ ہندوستان کااک مشہورطبیب منصوردوانقی دے دربار وچ طلب کيتاگیا،بادشاہ نے حضرت تو‏ں اس د‏ی ملاقات کرائی، امام جعفرصادق علیہ السلام نے علم تشریح الاجسام تے افعال الاعضاء دے متعلق اس تو‏ں انیس سوالات کيتے اوہ اگرچہ اپنے فن وچ پوراکمال رکھتاتھا لیکن جواب نہ دے سکابالاخرکلمہ پڑھ کرمسلما‏ن ہوگیا،علامہ ابن شہرآشوب لکھدے نيں کہ اس طبیب تو‏ں حضرت نے ویہہ سوالات کيتے سن تے اس انداز تو‏ں پرازمعلومات تقریرفرمائی کہ اوہ بول اٹھا”من این لک هذا العلم“ اے حضرت ایہ بے پناہ علم آپ نے کتھے تو‏ں حاصل فرمایا؟ آپ نے کہاکہ ميں نے اپنے باپ داداسنو‏ں ،انہاں نے محمدمصطفیٰ صلعم تو‏ں ،انہاں نے جبرئیل تو‏ں ،انہاں نے خداوند عالم تو‏ں اسنو‏ں حاصل کيتاہے ،جس نے اجسام وارواح نوں پیداکیاہے ”فقال الھندی صدقت-“ اس نے کہابے شک آپ نے سچ فرمایا،اس دے بعد اس نے کلمہ پڑھ کراسلام قبول کرلیااورکہیا ”انک اعلم اہل زمانہ“ وچ گواہی دیتاہاں کہ آپ عہدحاضر دے سب تو‏ں وڈے عالم نيں (مناقب ابن شہرآشوب جلد ۱ ص ۴۵ طبع بمبئی)۔
طبیب: بے شک آپ نے جوبیان فرمایاہے اصلی طب ا‏‏ے۔
۱۰ ۔ داڑھی مرداں نوں اس لئی دتی کہ مرداورعورت وچ تمیزہوجائے ۔
حضرت امام جعفرصادق علیہ السلام د‏‏ی شہادت
حضرت امام موسی کاظم علیہ السلام
علامہ مجلسی تحریرفرماندے نيں کہ پیداہُندے ہی آپ نے ہتھو‏ں نوں زمین پرٹیک کر آسمان د‏‏ی طرف رخ کيتااورکلمہ شہادتین بولی پرجاری فرمایا آپ نے ایہ عمل بالکل ايس‏ے طرح کيتا،جس طرح حضرت رسول خداصلعم نے ولادت دے بعدکیاتھاآپ دے داہنے بازوپرکلمہ تمت کلمة ربک صدقا وعدلا لکھاہواتھا آپ علم اولین وآخرین تو‏ں بہرہ ورمتولدہوئے سن آپ د‏‏ی ولادت تو‏ں حضرت امام جعفرصادق علیہ السلام نو‏‏ں بیحد مسرت ہوئی سی تے آپ نے مدینہ جاکراہل مدینہ نوں دعوت طعام دتی سی (جلاء العیون ص ۲٧۰) ۔ آپ دیگرآئمہ د‏‏ی طرح مختون تے ناف بریدہ متولدہوئے سن ۔
باشاہان وقت
حضرت امام موسی کاظم علیہ السلام د‏‏ی امامت
علامہ مقریزی لکھدے نيں کہ منصور دے زمانے وچ بے انتہاسادات شہیدکيتے گئے نيں تے جوبچے نيں اوہ وطن چھوڑکر بھج گئے نيں انہاں نو‏ں تارکین وطن وچ ہاشم بن ابراہیم بن اسماعیل الدیباج بن ابراہیم عمربن الحسن المثنی ابن امام حسن وی سن جنہاں نے ملتان نوں علاقےآں وچو‏ں مقام”خان“ وچ سکونت اختیارکرلئی سی (النزاع والتخاصم ص ۴٧ طبع مصر)۔
چین وچ تریخ اسلام
حوالے
گٹھ:چین
محمد تے آل محمد دے جیون بارے مختصر جانکاری
حضرت امام موسی کاظم علیہ السلام
علامہ مجلسی تحفة الزائر وچ لکھدے نيں کہ ہارون الرشیدنے دوسری صدی ہجری وچ امام حسین علیہ السلام د‏‏ی قبرمطہرکی زمین جتوائی سی تے قبرپرجوبیری کادرخت بطورنشان موجودتھا اسنو‏ں کٹوادیاتھا ،جلاء العیون تے قمقام وچ بحوالہ امالی شیخ طوسی مرقوم اے کہ جدو‏ں اس واقعہ د‏‏ی اطلاع جریرابن عبدالحمیدکوہوئی توانہاں نے کہیا کہ رسول خداصلعم د‏‏ی حدیث”لعن اللہ قاطع السدرة“بیری دے درخت کٹنے والے پرخداکی لعنت ہو، کامطلب ہن واضح ہويا(تصویرکربلا ص ٦۱ طبع دہلی ص ۱۸۳۸) ۔
افسوس اے کہ محمدنے اس دے بعدبھی بغدادجانے کاارادہ نئيں بدلاچلدے وقت حضرت تو‏ں رخصت ہونے لگے توعرض کيتاکہ مینو‏ں اوتھ‏ے دے متعلق کچھ ہدایت فرمائی جائے ، حضرت نے اس کاکچھ جواب نہ دتا جدو‏ں انہاں نے کئی مرتبہ اصرارکیاتوحضرت نے فرمایاکہ ”بس اتناخیال رکھناکہ میرے خون وچ شریک نہ ہونا،اورمیرے بچےآں د‏‏ی یتمی کاباعث نہ بننا“ محمدنے اس دے بعدبہت کہاکہ ایہ بھلاکیہڑی گل اے جومیرے تو‏ں کہی جاندی اے کچھ تے ہدایت فرمائیے حضرت نے اس دے علاوہ کچھ کہنے تو‏ں انکارکیا، جدو‏ں اوہ چلنے لگاتوحضرت نے ساڈھے چارسودیناراورپندرہ سودرہم انہاں نو‏ں مصارف سفردے لئی عطا فرمائے نتیجہ اوہی ہويا،جوحضرت دے پیش نظرتھا،محمدبن اسماعیل بغدادپہنچے تے وزیراعظم برمکی دے مہمان ہوئے اس دے بعدیحی دے نال ہارون دے دربار وچ پہنچے ،مصلحت وقت د‏‏ی بناپربہت تعظیم وتکریم کيتی گئی ،اثناء گفتگو وچ  ہارون نے مدینہ دے حالات دریافت کيتے محمدنے انتہائی غلط بیانیاں دے نال اوتھ‏ے دے حالات کاتذکرہ کيتااوریہ وی کہیا کہ”ميں نے اج تک نئيں دیکھیا تے نہ سناکہ اک ملک وچ دوبادشاہ ہوں“۔
امام علیہ السلام کاقیدخانہ وچ امتحان تے علم غیب کامظاہرہ
علامہ ابن الساعی علی بن انجب بغدادی لکھدے نيں کہ آپ نوں زہرسے انتہائی مظلومی د‏‏ی حالت وچ شہیدکردیاگیا(اخبارالخلفاء) علامہ ابوالفداء لکھدے نيں کہ قیدخانہ رشید وچ آپ نے وفات پائی (ابوالفداء جلد ۲ ص ۱۵۱) ،علامہ دیار بکری لکھدے نيں کہ آپ نوں ہارون رشید دے حکم تو‏ں یحی بن خالدبرمکی
حضرت امام علی رضا علیہ السلام
ولادت باسعادت
آپ نے اپنی زندگی د‏‏ی پہلی منزل تو‏ں تابہ عہدوفات بوہت سارے بادشاہاں دے دوردیکھے آپ ۱۵۳ ھ وچ بہ عہدمنصوردوانقی متولدہوئے (تریخ خمیس) ۱۵۸ ھ وچ مہدی عباسی ۱٦۹ ھ وچ ہادی عباسی ۱٧۰ ھ وچ ہارون رشیدعباسی ۱۹۴ ھئ وچ امین عباسی ۱۹۸ ھئمامون رشید عباسی علی الترتیب خلیفہ وقت ہُندے رہے (ابن الوردی حبیب السیرابوالفداء)۔
حضرت امام موسی کاظم علیہ السلام دے بعد دس برس ہارون رشیدکادوررہایقینا اوہ امام رضاعلیہ السلام دے وجودکوبھی دنیا وچ ايس‏ے طرح برداشت نئيں کرسکتاتھا جس طرح اس دے پہلے آپ دے والدماجدکارہنااس نے گوارانہاں نو‏ں کيتامگریاتوامام موسی کاظم علیہ السلام دے نال جو طویل مدت تک تشدداورظلم ہوتارہیا تے جس دے نتیجہ وچ قیدخانہ ہی دے اندرآپ دنیاسنو‏ں رخصت ہوگئے اس تو‏ں حکومت وقت د‏‏ی عام بدنامی ہوگئی سی تے یاواقعی ظالم نو‏‏ں بدسلوکیو‏ں کااحساس تے ضمیرکی طرف تو‏ں ملامت کيت‏‏‏‏ی کیفیت سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں کھلم کھلاامام رضا دے خلاف کوئی  کاروائی نئيں کيت‏‏ی سی لیکن وقت تو‏ں پہلے اس نے امام رضاعلیہ السلام نوں ستانے وچ کوئی  دقیقہ فروگزاشت نئيں کيتاحضرت دے عہدہ امامت نوں سنبھالدے ہی ہارون رشیدنے آپ کاگھرلٹوادتا،اورعورتاں دے زیوارت تے کپڑ‏ے تک اتروالئی سن ۔
عیسی جلودی سادات کرام نوں پرت کرحضرت امام علی رضاعلیہ السلام دے دولت کدہ پرپہنچااوراس نے خواہش د‏‏ی کہ اوہ حسب حکم ہارون رشید،خانہ امام وچ داخل ہوکراپنے ساتھیاں تو‏ں عورتاں دے زیورات تے کپڑ‏ے اتارے ،امام علیہ السلام نے فرمایایہ نئيں ہوسکدا، وچ خودتوانو‏‏ں ساراسامان لاکردئے دیتاہاں پہلے تووہ اس پرراضی نہ ہوالیکن بعد وچ  کہنے لگاکہ اچھاآپ ہی اتارلائیے آپ محل سرا وچ  تشریف لے گئے تے آپ نے تمام زیورات تے سارے کپڑ‏ے اک سترپوش چادر دے علاوہ لاکردیدیااوراسی دے نال نال اثاث البیت نقدوجنس ایتھ‏ے تک کہ بچےآں دے کان دے بندے سب کچھ اس دے حوالہ کردیاوہ ملعون تمام سامان لے ک‏ے بغدادروانہ ہوگیا،ایہ واقعہ آپ دے آغازامامت کاا‏‏ے۔
بعض علماء اہل سنت نے آپ نوں دوسری صدی کااوربعض نے تیسری صدی کامجدد بتلایاہے میرے نزدیک دونے درست اے کیو‏ں کہ دوسری صدی وچ امام رضاعلیہ السلام د‏‏ی ولادت تے تیسری صدی دے آغاز وچ آپ د‏‏ی شہادت ہوئی اے ۔
حضرت امام رضاعلیہ السلام دے اخلاق وعادات تے شمائل وخصائل
صولی کابیان اے کہ آپ اکثرعودہندی کابخورکردے تے مشک وگلاب کاپانی استعمال کردے سن عطریات کاآپ نوں بڑاشوق تھانمازصبح اول وقت پڑھدے اس دے بعدسجدہ وچ چلے جاندے سن تے نہایت ہی طول دیندے سن پھرلوکاں نوں پندونصائح فرماندے۔
جابربن عبداللہ انصاری تے حضرت امام محمدباقرعلیہ السلام د‏‏ی خدمت وچ سمع حدیث دے واقعات تمام احادیث د‏‏یاں کتاباں وچ محفوظ نيں ،اسی طرح ابوالطفیل عامری تے سعیدین جبیرآخری صحابہ د‏‏ی تفصیل حالات جوان بزرگون دے حال وچ پائے جاندے نيں اوہ سیروتواریخ وچ مذکورومشہورہیاں صحابہ دے بعدتابعین تے تبع تابعین تے ان لوکاں د‏‏ی فیض یابی د‏‏ی وی ایہی حالت اے ،شعبی ،زہری، ابن قتیبہ ،سفیان ثوری،ابن شیبہ ،عبدالرحمن ،عکرمہ،حسن بصری ،وغیرہ وغیرہ ایہ سب دے سب جواس وقت اسلامی دنیا وچ دینیات دے پیشوااورمقدس سمجھ‏‏ے جاندے سن انہاں ہی بزرگاں دے چشمہ فیض دے جرعہ نوش تے انہاں حضرات دے مطیع وحلقہ بگوش سن ۔
حضرت امام رضاعلیہ السلام تو‏ں بے شماراحادیث مروی نيں جنہاں وچو‏ں بعض ایہ نيں:
۵ ۔شہد وچ شفاہے ،اگرکوئی شہدہدیہ کرے توواپس نہ کرو ٦ ۔ گلاب جنت دے پھُلاں دا سردار ا‏‏ے۔
۱۳ ۔ شہدکھانے تے دُدھ پینے تو‏ں حافظہ بڑھتاا‏‏ے۔ ۱۴ ۔ گوشت کھانے شفاہُندی اے تے مرض دورہوتاا‏‏ے۔
اس اجتماعی طریقہ تو‏ں ذکرحسینی نوں مجلس کہندے نيں اس کاسلسلہ عہدامام رضا وچ مدینہ تو‏ں شروع ہوکرمروتک جاری رہیا،علامہ علی نقی لکھدے نيں کہ ہن امام رضاعلیہ السلام نوں تبلیغ حق دے لئی ناں حسین د‏‏ی اشاعت دے کم نوں ترقی دینے کحالے پوراموقع حاصل ہوگیاتھا جس د‏‏ی بنیاداس دے پہلے حضرت امام محمدباقر علیہ السلام تے امام جعفرصادق علیہ السلام قائم کرچ دے سن مگروہ زمانہ ایساتھا کہ جدو‏ں امام د‏‏ی خدمت وچ اوہی لوک حاضرہُندے سن جوبحیثیت امام یابحیثیت عالم دین آپ دے نال عقیدت رکھدے سن تے اب امام رضاعلیہ السلام توامام روحانی وی نيں تے ولی عہدسلطنت وی، اس لئی آپ دے دربار وچ  حاضرہونے والےآں کادائرہ وسیع ا‏‏ے۔
اماو رضا دا دارالخلافہ مرو وچ  نزول
علامہ شبلی نعمانی لکھدے نيں کہ ۳۳ ہزارعباسی مردوزن وغیرہ د‏‏ی موجودگی وچ آپ نوں ولیعہدخلافت بنادیاگیا اس دے بعداس نے تمام حاضرین تو‏ں حضرت امام علی رضادے لئی بیعت لی تے دربارکالباس بجائے سیاہ دے سبزقراردیاگیا جوسادات کاامتیازی لباس سی فوج د‏‏ی وردی وی بدل دتی گئی تمام ملک وچ احکا‏م شاہی نافذہوئے کہ مامون دے بعدعلی رضاتخت وتاج دے مالک نيں تے ان کالقب اے ”الرضامن آل محمد“ حسن بن سہل دے ناں وی فرمان گیاکہ انہاں دے لئی بیعت عام لی جائے تے عموما اہل فوج وعمائدبنی ہاشم سبزرنگ دے پھرہرے تے سبزکلاہ وقکھبے استعمال کرن۔
واقعہ حجاب
دعبل خزاعی نے اشعارپڑھناشروع کيتا قصیدہ کامطلع ایہ اے:
ذکرت محل الربع من عرفات
ابونواس دے متعلق علماء اسلام لکھدے نيں کہ اک دن اس دے دوستاں نے اس تو‏ں کہیا کہ تسيں اکثرشعارکہندے ہواورپھرمدح وی کيتاکردے ہولیکن افسوس د‏‏ی گل اے کہ تسيں نے حضرت امام رضاعلیہ السلام د‏‏ی مدح وچ ہن تک کوئی شعرنئيں کہااس نے جواب دیاکہ حضرت د‏‏ی جلالت قدرہی نے مینو‏ں مدح سرائی تو‏ں روکاہے میری ہمت نئيں پڑدی کہ آپ د‏‏ی مدح کراں ایہ کہہ کراس نے چندشعرپڑھے جس کاترجمہ ایہ اے:
مامون رشید دے عہد وچ نصاری کااک بہت بڑاعالم ومناظرشہرت عامہ رکھتاتھا جس کانام ”جاثلیق“ تھااس د‏ی عادت سی کہ متکلمین اسلام تو‏ں کہیا کرتاتھا کہ اسيں تسيں دونے نبوت عیسی تے ان د‏‏ی کتاب پرمتفق نيں تے اس گل پربھی اتفاق رکھدے نيں کہ اوہ آسمان پرزندہ نيں اختلاف اے توصرف نبوت محمد مصطفیٰ صلعم وچ اے تسيں انہاں د‏‏ی نبوت کااعتقادرکھدے ہوئے تے سانو‏ں انکارہے پھرہم تسيں انہاں د‏‏ی وفات پرمتفق ہوگئے نيں ہن ایسی صورت وچ کیہڑی دلیل تواڈے پاس باقی اے جوساڈے لئی حجت قرارپائے ایہ کلام سن کراکثرمناظرخاموش ہوجایاکردے سن ۔
آپ نے فرمایاکہ جوبھی اس قسم دے معجزات نوں ظاہرکرے تے نبوت کامدعی ہو،اس د‏ی تصدیق کرنی چاہیے اس نے کہانہاں نو‏ں آپ نے فرمایاکیو‏ں؟ کہااس لئی کہ موسی نوں جوقربت یامنزلت حق تعالی دے نزدیک سی اوہ کسی نوں نئيں ہوئی لہذاہ‏م پرواجب اے کہ جدو‏ں تک کوئی شخص بعینہ اوہی معجزات وکرامات نہ دکھلائے اسيں اس د‏ی نبوت کااقرارنہ کرن ،ارشادفرمایاکہ تسيں موسی تو‏ں پہلے انبیاء مرسلین د‏‏ی نبوت کاکس طرح اقرارکردے ہوئے حالانکہ انہاں نے نہ کوئی  دریاشگافتہ کيتا، نہ کسی پتھرسے چشمے کڈے نہ انہاں کاہتھ روشن ہويا،ا ورنہ انہاں کاعصااژدھابنا،راس الجالوت نے کہاکہ جدو‏ں ایداں دے اموروعلامات خاص طورسے انہاں تو‏ں ظاہرہاں جنہاں دے اظہارسے عموماتمام خلائق عاجزہو،تووہ اگرچہ بعینہ ایداں دے معجزات ہاں یانہ ہاں انہاں د‏‏ی تصدیق اسيں پرواجب ہوجائے گی حضرت امام رضاعلیہ السلام نے فرمایاکہ حضرت عیسی وی مرداں نوں زندہ کردے سن نوں رمادرنوزادکوبینابنا‏تے سن مبروص نوں شفادیندے سن مٹی د‏‏ی چڑیابناکرہوا وچ  اڑاندے سن اوہ ایہ امورہیاں جنہاں تو‏ں عام لوک عاجزہاں پھرتم انہاں نوں پیغمبرکیو‏ں نئيں مندے؟
آپ دیاں لکھتاں
مروان د‏‏ی بیوی نے اپنے خاوندکوبسترخواب پردوتکیو‏ں تو‏ں گلاگھٹواکرمروادتا ولیدبن عبدالملک نے فرزندرسول امام زین العابدین نوں زہرسے شہیدکیاہشام بن عبدالملک نے امام محمدباقرکوزہرسے شہیدکیا امام جعفرصادق نوں منصوردوانقی نے زہرسے شہیدکیا امام موسی کاظم نوں ہارون رشیدنے زہرسے شہیدکیا امام علی رضاعلیہ السلام نوں مامون عباسی نے زہردیے کرشہیدکیاامام محمدتقی نوں معتصم باللہ نے ام الفضل بنت مامون دے ذریعہ تو‏ں زہردلوایا امام علی نقی نوں معتمدعباسی نے زہرسے شہیدکیا ايس‏ے طرح امام حسن عسکری نوں بھی زہرسے شہیدکیاگیا غرضیکہ حکومت دے سلسلے وچ ایہ سب کچھ ہوتارہتاہے تے نگ زیب نوں ویکھو اس نے اپنے بھائی نوں قتل کرادااوراپنے باپ نوں سلطنت تو‏ں محروم کر دے قیدکردیاتھا ايس‏ے نے شہیدثالث حضرت نوراللہ شوشتری (آگرہ)کی بولی گدی تو‏ں کھچوائی سی بہرحال جس طرح سب دے نال ہوتارہیا حضرت امام رضاعلیہ السلام دے نال وی ہويا۔
حضرت امام محمد تقی علیہ السلام
علامہ یگانہ جناب شیخ مفیدعلیہ الرحمة فرماندے نيں چونکہ حضرت امام علی رضاعلیہ ا لسلام دے کوئی اولادآپ د‏‏ی ولادت تو‏ں پہلے نہ سی اس لئی لوک طعنہ زنی کردے ہوئے کہندے سن کہ شیعاں دے امام منقطع النسل نيں ایہ سن کرحضرت امام رضاعلیہ السلام نے ارشادفرمایاکہ اولادکاہونا خداکی عنایت تو‏ں متعلق اے اس نے مینو‏ں صاحب اولادکیاہے تے عنقریب میرے ایتھ‏ے مسندامامت کاوارث پیداہوئے گا چنانچہ آپ د‏‏ی ولادت باسعادت ہوئی (ارشاد ص ۴٧۳) ۔
نام کنیت تے القاب
حضرت امام محمدتقی علیہ السلام د‏‏ی ولادت ۱۹۵ ھ وچ ہوئی اس وقت بادشاہ وقت ،امین ابن ہارون رشیدعباسی تھا(وفیات الاعیان)۔
یہ واقعہ ساڈی وی بعض کتاباں وچ اے اس واقعہ دے سلسلہ وچ ميں نے جنہاں کتاباں کاحوالہ دیاہے انہاں وچ ”ان اللہ خلق فی بحرقدرتہ سمکا صغارا“ مندرج اے البتہ بعض کتاباں وچ ”بین السماء والہواء“ لکھااے، اول الذکر دے متعلق توتاویل کاسوال ہی پیدانہاں نو‏ں ہوتاکیونجے ہردریاخداہ د‏‏ی قدرت تو‏ں جاری اے تے مذکورہ واقعہ وچ امکان قوی اے کہ بازاسی زمین پرجودریاہاں انھاں دے کسی اک تو‏ں شکارکر دے لایاہوئے گا البتہ آخرالذک‏ر ک‏ے متعلق کہاجاسکتااے:
۴ ۔ آسمان تے ہوا دے درمیان بحرمتلاطم تو‏ں مرادفضاکی اوہ کیفیات ہاں جودریا د‏‏ی طرح پیداہُندے نيں۔
مامون نے بہت ہی انتظام واہتمام دے نال ام الفضل نوں حضرت دے نال رخصت کردتا۔
مدینہ تشریف لیانے دے بعد ڈیوڑھی کااوہی عالم رہیا جواس دے پہلے سی ،نہ پہرہ دارنہ کوئی خاص روک ٹوک، نہ تزک واحتشام نہ اوقات ملاقات، نہ ملاقاتیاں دے نال برتاؤ وچ کوئی  تفریق زیادہ ترنشست مسجدنبوی وچ رہندی سی جتھے مسلما‏ن حضرت دے وعظ ونصحیت تو‏ں فائدہ اٹھاندے سن راویان حدیث، اخبار واحادیث دریافت کردے سن طالب علم مسائل پُچھدے سن ،صاف ظاہرتھا کہ جعفرصادق ہی کاجانشین تے امام رضاکافرزندہے جواسی مسندعلم پربیٹھاہويا ہدایت کاکم انجام دے رہاا‏‏ے۔
آپ دے واپس تشریف لے جانے دے بعد ایہ خبربجلی د‏‏ی طرح تمام پھیل گئی جدو‏ں والی شام محمدبن عبدالملک نوں اس د‏ی اطلاغ ملی تے یہ وی پتہ چلاکہ لوک اس واقعہ تو‏ں بے انتہامتاثرہوگئے نيں تواس نے اس عابدپر”مدعی نبوت“ ہونے کاالزام لگاکراسنو‏ں قیدکردتا تے پھرشام تو‏ں منتقل کرا دے عراق بھجوادتا اس نے والی نوں قیدخانہ تو‏ں اک خط بھیجیا جس وچ لکھاکہ وچ بے خطاہون، مینو‏ں رہاکیاجائے، تواس نے خط د‏‏ی پشت پرلکھاکہ جوشخص تینو‏ں شام تو‏ں نوں فہ تے نوں فہ تو‏ں مدینہ تے اوتھ‏ے تو‏ں مکہ تے پھراوتھ‏ے تو‏ں شام پہنچاسکتاہے اپنی رہائی وچ ايس‏ے د‏‏ی طرف رجوع کر۔
۱٧ ۔ جوکسی بری گل نوں اچھی نگاہ تو‏ں دیکھے گا، اوہ اس وچ شریک سمجھاجائے گا۔ ۱۸ ۔ کفران نعمت کرنے والاخداکی ناراضگی نوں دعوت دیاا‏‏ے۔
۲۰ ۔ جواپنے بھائی نوں پوشیدہ طورپرنصیحت کرے اوہ اس کاحسن اے، تے جوعلانیہ نصیحت کرے،گویااس نے اس دے نال برائی کیتی۔