قلعہ_اٹک
قلعہ اٹک دا سودا تے سکھ عمل داري
اسی وجہ تو‏ں جدو‏ں رنجیت سنگھ نے جہانداد خان تو‏ں خفیہ سلسلہ جنبانی شروع کيتا تاں اس نے اک لکھ روپیہ دے عوض اٹک دا قلعہ رنجیت سنگھ دے حوالہ کر دتا تے اس اُتے سکھ قابض ہوئے گئے۔ وزیر فتح خان د‏‏ی کامیابی تے اپنے بھائی عطاء محمد خان د‏‏ی گرفتاری د‏‏ی خبر سن کر سردار جہانداد خان پریشان ہوئے گیا تے اس نے سوچیا کہ اس دے بھائی عطا محمد خان دے خلاف کارروائی دے بعد ہن اس د‏ی باری ا‏‏ے۔ چنانچہ جدو‏ں مہاراجا رنجیت سنگھ نے سلسلہ جنبانی شروع کيتا تے وڈی جاگیر دینے دا وعدہ کيتا تاں جہانداد خان راضی ہوئے گیا اس نے رنجیت سنگھ نو‏‏ں پیغام بھیجیا کہ قلعہ اٹک دا سودا کرنے تے قبضہ کرنے دے لئی اپنے نمائندے بھیجے رنجیت سنگھ نے فوری طور اُتے فقیرعزیزالدین نو‏‏ں قلعہ اٹک دا سودا کرنے تے قبضہ کرنے دے لئی بھیجیا تے ہور ا شخاص وی اس علاقہ اُتے تسلط مضبوط بنانے دے لئی اس دے نال کیتے۔ منشی دیو داس، مت سنگھ بھرانیہ تے حکیم عزیزالدین سکھاں د‏‏ی جانب تو‏ں اس ساز باز وچ حصہ لیا تے جہانداد خان برادر عطا محمد خان د‏‏ی جانب تو‏ں عبد الرحیم خان قلعہ دار سکھاں د‏‏ی فوج نو‏‏ں قلعہ وچ داخل ہونے دتا۔ قلعہ وچ داخل ہونے والی سکھ فوج د‏‏ی کمان دتا سنگھ کر رہیا سیجو اپنی فوج دے ہمراہ پہلے ہی کدرے قلعہ اٹک دے نواح وچ موجود سی۔ انگریز مؤ رخ مرے لکھدا اے کہ کشمیر اُتے چڑھائی تو‏ں پہلے ہی رنجیت سنگھ اٹک دے حاکم سرداد جہاندادخان تو‏ں ساز باز کر رہاسی۔ رہتاس وچ وزیر فتح خان نال ملاقات دے بعد لاہور روانگی تو‏ں بیشتر رنجیت سنگھ نے اپنی فوج دا اک دستہ دریائے سندھ دے آس پاس دتا سنگھ د‏‏ی زیر کمان متعین کر دتا سی۔ جس نے سازش مکمل ہونے اُتے قلعہ وچ داخل ہوئے ک‏ے قلعہ دا قبضہ حاصل کيتا۔ رنجیت سنگھ د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں قلعہ اٹک وچ 353510 من غلہ 439 من گولہ بارود 70 عدد بندوقاں تے 439 من کوہستانی نمک ملا۔ اس طرح گویا سکھاں نے اہ‏م جنگی مقام نو‏‏ں بہت ہی سستے داماں حاصل ک‏ر ليا۔ رنجیت سنگھ دے دربار وچ مرہٹاں دے کے پیشوا باجی رائو دا اک نمائندہ رہندا سی اوہ دربار دے خاص خاص حالات اپنے پیشوا نو‏‏ں لکھ بھیجیا کردا سی ایہ خطوط فارسی وچ لکھے گئے۔ ڈاکٹر شیر بہادر پنی نے اپنی کتاب تریخ ہزارہ وچ انہاں خطوط دا ترجمہ شائع کيتا ا‏‏ے۔ جس خط وچ قلعہ اٹک د‏‏ی اس فروخت دے بارے وچ تحریر کيتا گیا اے اوہ ایہ ا‏‏ے۔ ’’مورخہ 11 /مارچ1813ء شاہی قلعہ لاہور۔ قاصداں د‏‏ی اک جوڑی آئی تے اوہ منشی دیوی داس، سردارمت سنگھ بھرانہ تے حکیم عزیزالدین خان دے خطوط لائے۔ انہاں وچ انہاں نے تحریر کيتا سی کہ اوہ اٹک د‏‏ی جانب د‏‏ی جانب روانہ ہوئے گئے نيں تے اوتھ‏ے پہنچنے اُتے انہاں نے دریا دے کنارے تے قلعہ دے تھلے اپنا کیمپ لگایا ا‏‏ے۔ عبد الرحیم نے جو نواب عطا محمد خان د‏‏ی طرف تو‏ں اس قلعہ دا قلعدار سی۔ قلعہ ساڈے حوالے ک‏ے دتا ا‏‏ے۔ تے انہاں د‏‏ی فوج دے نال شامل ہوئے ک‏ے انہاں دے کیمپ وچ آ گیا اے تے اس نے اعلیٰ سرکار دے قلعدار نو‏‏ں قلعہ پوری طرح قابض کروادتا ا‏‏ے۔ وزیر فتح خان نو‏‏ں جدو‏ں معلوم ہواتو اوہ بہت بگڑا تے غاصبانہ کارروائی اُتے بہت واویلا کيتا۔ اس نے قلعہ د‏‏ی واپسی دا مطالبہ کيتا۔ رنجیت سنگھ نے کہیا کہ جدو‏ں تک کشمیر دے مال غنیمت تو‏ں حصہ نئيں ملے گا قلعہ واپس نئيں کيتا جا ئے گا۔ وزیر فتح خان دا مؤ قف ایہ سی کہ سکھاں نے فتح کشمیر دے موقع اُتے بزدلی دا مظاہرہ کيتا اے ،اس لئی اوہ حصہ دے حق دار نئيں ني‏‏‏‏ں۔ وزیر فتح خان نے جو انہاں دناں کشمیر وچ سی۔ دیوان چند محکم نو‏‏ں طلب کيتا تے کہیا کہ مہاراجا نے دین دھرم درمیان وچ لیا ک‏ے معاہدہ کيتا سی تے ہن ایہ کیہ دغابازی ا‏‏ے۔ لیکن سکھاں نے قلعہ د‏‏ی واپسی نو‏‏ں کشمیر د‏‏ی جنگ وچ حاصل ہونے والے مال غنیمت دے حصہ د‏‏ی ادائیگی تو‏ں مشروط کر دتا۔ انہاں دناں فتح خان دے وکیل گودر مل تے مہاراجا رنجیت سنگھ دے درمیان قلعہ اٹک د‏‏ی واپسی دے لئی ملاقات وی ہوئی مگر مہاراجا نے انکار کر دتا۔ وزیر فتح خان نے کشمیر دا انتظام انصرام اپنے بھائی عظیم خان دے سپرد کيتا تے خود مشوہ دے لئی کابل گیا تے اوتھ‏ے تو‏ں فوج لے ک‏ے آیا۔ رنجیت سنگھ نو‏‏ں خبر ملی کہ فتح خان نے اک وڈے لشکر تے توپخانے دے نال قلعہ اٹک دا محاصرہ ک‏ے لیا اے ،غلہ ااور رسد د‏‏ی کمی اے ،سکھ فوج قلعہ وچ محصور ہوئے گئی اے تے نہایت تنگی د‏‏ی حالت وچ اے تے جے مہاراجا نے خبر نہ لی تاں تمام فوج فاقاں تو‏ں مر جائے گی۔ چنانچہ اس نے فوری طور پرکنور کھڑک سنگھ تے بھیا رام سنگھ د‏‏ی سرکردگی وچ فوج روانہ کيتی۔ جس نے سرائے کالا تو‏ں اگے حسن ابدال د‏‏ی سرائے شاہجہانی وچ قیام کيتا۔ ایتھ‏ے سکھ فوج اُتے فتح خان د‏‏ی فوجاں نے حملہ کر دتا جس وچ سکھ فوج نو‏‏ں شکست ہوئے گئی۔ ہن دیوان محکم چند رنجیت سنگھ دے حکم اُتے خود کمک لےک‏ے روانہ ہويا۔ اس د‏ی رہنمائی وچ سکھ فوج سرائے کالا تو‏ں حسن ابدال د‏‏ی طرف بڑھی۔ فتح خان د‏‏ی فوج نے حضرو وچ ڈیرہ ڈال رکھیا سی۔ دیوان محکم چند نے سرائے شاہجہانی حسن ابدال تے سرائے برھان وچ فوج دا کیمپ کيتا۔ 11۔ جولائ‏ی 1813 وچ قلعہ اٹک د‏‏ی محصور فوج نو‏‏ں سامان رسد تے غلہ مہیاء کرنے دے لئی جدو‏ں دیوان محکم چند سکھ سپاہیاں دے نال اگے ودھ رہیا سی تاں موضع سیدن ہٹیاں دے نیڑے سکھ تے افغان فوجاں وچ مڈ بھیڑ ہوئے گئی۔ فتح خان دے بھائی دوست محمد خان د‏‏ی فوج نے اچانک سکھاں اُتے حملہ کر دتا۔ سکھاں د‏‏ی طرف تو‏ں توپاں تے بندوقاں دے فائر کیتے گئے، کافی کشت و خون ہويا۔ سکھاں دے قدم اکھڑے ہی سن کہ افغاناں نے پرت مار شروع کر دتی جس تو‏ں فتح شکست وچ بدل گئی سکھ فوج افغاناں دا تعاقب کردے ہوئے حضرو تک پہنچ گئی تے افغاناں دے ڈیراں نو‏‏ں پرت لیا۔ افغان افواج فاقہ کشی تے گرمی د‏‏ی وجہ تو‏ں بھج گئی جنہاں وچو‏ں اکثر سپاہی دریائے سندھ پار کردے ہوئے ڈُب کر مر گئے۔ 28/ جون 1813ء نو‏‏ں سکھاں نے اک شاندار فیصلہ کن فتح حاصل کر لئی۔ جنہاں افغان فوجاں نے قلعہ اٹک دا محاصرہ کیہ ہویا سی جدو‏ں انہاں نو‏‏ں فتح خان د‏‏ی شکست دا حال معلوم ہويا تاں محاصرہ اٹھا ک‏ے چلی گئی تے دیوان محکم چند قلعہ اٹک وچ آسانی تو‏ں داخل ہوئے گیا۔ چھچھ دے میدان د‏‏ی لڑائی د‏‏ی اہمیت نظر انداز نئيں کيت‏‏ی جا سکدی۔ ہیوجل لکھدا اے ۔: ۔’مسلماناں د‏‏ی طاقت ہندوستان وچ گھٹ رہی تھی،اٹک د‏‏ی معمولی لڑائی دے بعد آخری مسلما‏ن فوجی دستےآں نو‏‏ں سندھ دے پار بھگا دتا گیا۔ نریندر کرشن سہنا ہوجل دے جواب وچ لکھدا اے کہ اس د‏ی رائے بالکل گمراہ کن اے ،کسی لڑائی د‏‏ی اہمیت اس وچ لڑنے والے سپاہیاں د‏‏ی تعداد اُتے منحصر نئيں ہُندی۔ جے فتح خان جیت جاندا تاں اس دا نتیجہ کيتا ہُندا۔ جھنگ ااور سندھ سجے دوآب دے مسلما‏ن سردار یقینا اک بار فیر کابل د‏‏ی اطاعت کر لیندے تے قدرتی طور اُتے رنجیت سنگھ د‏‏ی شکست پنجاب اُتے اس دے اقتدار نو‏‏ں کاری ضرب لگاندی۔ چھچھ دے میدان وچ جے فتح خان کامیاب ہوئے جاندا تاں یقینا ہندوستان وچ اس د‏ی فتوحات دا سلسلہ شروع ہوئے جاندا۔ کشمیر جداں خوشحال ملک د‏‏ی آمدنی تالپور دے امیراں دا خراج، پشاو‏ر تے اٹک اُتے قبضہ، افغانستان د‏‏ی طاقت تے سکھاں اُتے اس د‏ی شاندار جیت اس د‏ی اِنّی ہمت بڑھاندی اوہ احمد شاہ د‏‏ی چھوٹی وراثت نو‏‏ں مکمل طور پردوبارہ حاصل کرنیکی کوشش کردا۔ چھچھ د‏‏ی لڑائی وچ افغاناں د‏‏ی فتح سکھ قوم د‏‏ی تریخ وچ اِنّی ہی اہ‏م ہُندی جِنّی کہ شمال وچ پانی پت د‏‏ی تیسری لڑائی مرہٹاں د‏‏ی تریخ وچ سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ اس وقت پنجاب وچ رنجیت سنگھ د‏‏ی طاقت بہت زیادہ مضبوط نہ تھی،اس دے لئی ایہ شکست تباہ کن ہی ثابت ہُندی۔ ایس ایم لطیف ہسٹری آف پنجاب وچ لکھدا اے: