cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبدالملک بن مروان
عربی عجمی آویزش دا آغاز
705ء وچ مختصر سی علالت دے بعد عبد الملک نے وفات پائی تے دمشق وچ دفن ہويا۔ مدت خلافت تقریباً 21 برس ا‏‏ے۔ اپنی زندگی وچ اپنے دونے لڑکےآں ولید بن عبدالملک تے سلیمان بن عبدالملک نو‏‏ں اَگڑ پِچھڑ جانشین نامزد کر چکيا سی چنانچہ وفات تو‏ں پہلے ولید نو‏‏ں بلايا تے اسنو‏ں ملکی معاملات تے حکومت دے بارے وچ نصیحتاں کيتياں۔
= سیرت و کردار =
افضل الدین خاقانی
افضل الدین بدیل خاقانی حسان العجم دے لقب تو‏ں مشہور فارسی شاعر جسنو‏ں خاقانی نظامی تے خاقانی نظامی گنجوی وی کہندے نيں،
جم
خاقانی 1126ءبمطابق 520ھایران دے سرحدی علاقہ شروان وچ پیدا ہويا.
ولدیت
آپ دے والد دا ناں ’’نجیب الدین علی‘‘ سی جو پیشے دے اعتبار تو‏ں اک ترکھان سی۔جدو‏ں کہ کاقانی دا چچا اک طبیب تے فلسفی سن ۔انہاں نے پچیس سال د‏‏ی عمر تک اپنے چچا ہی تو‏ں تربیت حاصل کيتی سی۔
حوالے
گٹھ:1120ء دے جم گٹھ:1190ء دیاں موتاں
ہرڈن
ہرڈن سویٹزرلینڈ، دی کینٹن شوائز دا اک پنڈ اے۔ ایتھے 271 لوک وسدے نیں۔
جیٹ لی
پیوند به بیرون
گٹھ:چینی لوکگٹھ:اداکار
برونن
برونن سویٹزرلینڈ، دی کینٹن شوائز دا اک پنڈ اے۔
لہندے علاقے
thumb|230px| پہلی صدی ق م وچّ چینی نظر توں لہندے علاقے دا نقشہ لہندے علاقے جاں شیؤ ( چینی بولی : 西域 ) تیجی صدی قبل مسیح توں اٹھوی صدی عیسوی تکّ لکھے گئے  چینی  گرنتھاں وچّ  وچکار ایشیا  نوں کیہا جاندا سی ۔ کدے - کدے برصغیر اتے مشرق وسطی دے علاقے نوں وی اسوچّ شامل کیتا جاندا سی ۔ وپار لئی تریخی  ریشم رستہ  ایہناں علاقےآں توں ہوکے گزردا سی ۔ چین وچّ  تانگ راجٹبر دے ویلے دے دوران مشہور پاندھی  ہوآن سانگ  اس علاقے وچّ داخل ہویا ، جس وچّ اسنے بھارت نوں وی شامل  کیتا ۔ اپنی واپسی اتے اسنے لہندے علاقےآں دا مہان تانگ ورنن ناں دا  گرنتھ لکھیا ۔
غلام یزدانی (ماہر آثار قدیمہ)
ڈاکٹر غلام یزدانی د‏‏ی شہرت دا اصل سبب بھارت د‏‏ی ریاست کارناٹک دے بیدر شہر د‏‏ی چھ سو سالہ قدیم تاریخی عمارتاں د‏‏ی بازتعمیر ا‏‏ے۔ حالانکہ انہاں د‏‏ی ولادت مارچ 22، 1885 نو‏‏ں دہلی وچ ہوئی سی، اُتے انہاں دے تعمیری کارنامے جنوبی ہند تے مہاراشٹر تو‏ں جڑے ني‏‏‏‏ں۔
عملی زندگی
بیدر د‏‏ی تاریخی عمارتاں اُتے کم کرنے دے علاوہ ڈاکٹر غلام یزدانی نو‏‏ں اجنت‏ا تے ایلورا اُتے وی کم کیتا تے انہاں تاریخی تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی تعمیرجدید تو‏ں پہلے تے بعد د‏‏ی کیفیات اُتے اٹھ جلداں لکھی سی۔ انہاں نے کئی منادر تے مقابر د‏‏ی تزئین نو دا کم وی کیتا سی۔
ٹولینڈ کاؤنٹی
ٹولینڈ امریکی صوبے کنکٹیکٹ دی اک کاؤنٹی اے۔
سوارٹبرگ ٹھمنا گرگٹ
سوارٹبرگ ٹھمنا گرگٹ گرگٹ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
کارا دریا
حوالے
گٹھ:اوش صوبہ گٹھ:کرغیزستان دے دریا گٹھ:ازبکستان دے دریا گٹھ:وچکار ایشیا دے دریا گٹھ:فرغانہ وادی
دهستان پیران
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان پیرانشہر ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
چک 363 ڈبلیو بی
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لودھراں چ تصیل دنیاپور چ وس رہیا اے ۔
ساراٹوگا کاؤنٹی
ساراٹوگا امریکی صوبے نیو یارک دی اک کاؤنٹی اے۔
مُزارت دریا
حوالے
گٹھ:سنکیانگ دے دریا گٹھ:چین دے دریا گٹھ:ایشیا دے دریا گٹھ:وسطی ایشیا دے دریا
دیو آنند
دیو آنند بالی وڈ دے مشہور اداکار سن ۔ پنجاب دے ضلع گرداسپور وچ پیدا ہوئے انہاں نے گورنمنٹ کالج لہور تو‏ں گریجویشن کیتا۔ لیکن فلماں دا شوق اوہناں نو‏ں ممبئی لے آیا۔ کافی جدوجہد توں بعد 1946ء وچ پربھات ٹاکیز د‏‏ی فلم ’ہم اک ہیں‘ دے ذریعے اوہ پردے اُتے نظر آئے۔ اوہناں د‏‏ی پہلی کامیاب فلم ’ضدی‘ سی ۔
ابتدائی زندگی
دھرم دیو پشوری آنند 26 ستمبر 1923ء۔ وچ ضلع گرداسپور د‏‏ی تحصیل شکرگڑھ (موجودہ ضلع نارووال، پاکستان) پنجاب، برطانوی بھارت دے اک دولتمند ایڈووکیٹ پشوری لال آنند دے گھر پیدا ہوئے۔ تن بھائیاں وچ دیو دا نمبر دوسرا سی ۔ دیو د‏‏ی چھوٹی بہن شیلا کاندا کپور، شیکھر کپور د‏‏ی والدہ نيں۔ انہاں نے گورنمٹ کالج لاہور تو‏ں انگریزی ادب وچ ڈگری حاصل کيتی
کامیابی تے 1950ء د‏‏ی دہائی
اپنے تیز ترّار لہجے تے سر نو‏‏ں ہلیا ک‏ے جملہ ادا کرنے نو‏‏ں دیو نے اپنا طرز انداز بنا لیا تے فلم ہاؤس نمبر 44، پاکٹ مار، منیم جی، سی۔آئی۔ڈی تے پیئنگ گیسٹ وچ اسدیاں پیروی کردے نظر آئے۔ 1950 وچ انہاں د‏‏ی پراسرار یا ہلکی مزاحیہ پریم کہانیاں یا معاشرہ اُتے مبنی فلماں پردہ اُتے اتراں جنہاں وچ اک دے بعد اک تے فنٹوش شامل نيں۔ 1950 د‏‏ی دہائی دے بقیا حصّہ وچ دیو نے لگاتار کئی کامیاب فلماں وچ نويں اداکارہ وحیدہ رحمٰن کینال کم کیا، انہاں فلماں وچ سی۔ آئی۔ ڈی (1956)، سولہواں سال، کالا پانی تے انسانیت شامل نيں۔ 1955 وچ انسانیت فلم وچ دیو نو‏‏ں دلیپ کمار کینال اداکاری کرن دا موقع ملا۔ 1958 د‏‏ی فلم کالا پانی دے لئی دیو نے اپنا پہلا فلم فیئر اعزاز برائے بہترین اداکاری حاصل کیتا۔
کوپانگ
گٹھ:انڈونیشیا دے شہر گٹھ:انڈونیشیا دے آباد تھاں
مکویان گوریوچ مگ-35
مکویان گوریوچ مگ-35 اک روسی ہر فن مولا لڑاکا جعاز اے۔ اے مگ-29M دی ٹیکنالوجی توں بنایا گیا اے۔ اینوں 4++ جینریشن دا جعاز کیا جاندا اے جیدی وجہ AESA ریڈار، بوت نوۓ الیکٹراکس تے 3D زور موڈن آلی انجن ٹیکنالوجی اے۔ اے پرانے مگ-29 ٹبر دے جعازاں توں 30٪ بوتا اسلحہ لے کر اڈ سکدا اے۔ ایدے وچ OLS سسٹم لایا گیا اے جیدے توں اے زمین توں مدد دے بغیر پورا مشن کر سکدا اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:لڑاکہ جعاز گٹھ:لڑاکا جہاز
صدر الدین عینی
صدر الدین عینی (تاجک: Садриддин Айнӣ, فارسی: صدرالدين عيني, جاں سدردین عینی؛ 27 اپریل 1878 - 15 جولائی 1954) اک تاجک دانشمند سی جسنے شاعری، گلپ رچنا، صحافت، اتہاس اتے کوشکاری وچّ کم کیتا۔
حالات زندگی
صدرالدین عینی مزدور خاندان وچ 27 اپریل 1878ء نوں امارت بخارا، روسی سلطنت وچ پیدا ہوئے ۔ ابتدائی تعلیم لئی اپنے بھائی دے کول  بخارا چلے گئے۔ 1934ء وچ روسی مصنفاں دی کانگرس وچ تاجکستان دی نمائندگی کیتی۔ انھاں نے تاجکستان اورتے ازبکستان وچ روسی انقلاب لئی راہ ہموار کیتی۔
راج کپور
برسا‏‏ت
’جس دیش میں گنگا بہتی ہے‘ تے ’سنگم‘ د‏‏ی شوٹنگ دے دوران راج کپور دا ناں اُنہاں د‏‏ی ہیروئیناں تو‏ں فیر جوڑا گیا تے گل ایتھ‏ے تک پہنچی کہ اِنہاں فلماں دے مکمل ہُندے ہی پدمنی تے وے جیندی مالا د‏‏ی اُنہاں دے گھر والےآں نے شادی کرا دی۔
میرا نام جوکر
’حنا‘ راج کپور د‏‏ی آخری فلم سی لیکن اِس دا ذمہ اوہ اپنے وڈے بیٹے رندھیر کپور نو‏‏ں سونپ چکے سن - اوداں وی زیبا بختیار دے نال بنائی گئی آر دے پروڈکشنس د‏‏ی اِس فلم تو‏ں اُمید کم ہی سی لیکن ایہ فلم وی کافی چلی۔
صدمے
کی اپنی زندگی دے واقعات اُتے مبنی سی۔ فلم دا مرکزی کردار اک مسخرہ اے جو دنیا نو‏‏ں اپنے آنسو چھپا کر ہنسانے د‏‏ی کوشش کردا ا‏‏ے۔ انہاں نے اک دفعہ فنکار دے فن وچ اس د‏ی زندگی دے در آنے دا ذکر کردے ہوئے کہیا سی کہ ’لوک ڈائری لکھدے نيں وچ فلماں بناندا ہون۔ میری زندگی انہاں فلماں دا حصہ اے جتھ‏ے ہر واقعے، ہر رنگ د‏‏ی چمک ماضی د‏‏ی یاد وچ محفوظ ہوئے جاندی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:پدم بھوشن وصول کنندگان گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:دادا صاحب پھالکے اعزاز یافتگان گٹھ:علوم و فنون وچ پدما بھوشن اعزاز وصول کردہ شخصیتاں گٹھ:فلم فیئر فاتحین گٹھ:کپور خاندان گٹھ:ممبئی دیاں شخصیتاں گٹھ:ممبئی دے فلم پروڈیوسر گٹھ:ممبئی دے فلمی ہدایت کار گٹھ:ممبئی دے مرد اداکار گٹھ:ہدایت کار گٹھ:ہندکو شخصیتاں گٹھ:ہندی بولی دے فلم ہدایت کار گٹھ:ہندی سنیما دے مرد اداکار
سخنا جھیل
سخنا جھیل ہمالیا دی تلہٹی شوالک پہاڑیاں تے چنڈی گڑھ، بھارت وچّ اک جھیل اے۔ ایہہ3 مربع کلومیٹر برساتی جھیل 1958 وچّ سخنا چوء نوں بنّھ مار کے بنائی گئی سی۔ پہلاں اس وچّ سدھا برساتی پانی پیندا سی اتے وڈے پدھر تے گار جمع ہو جاندی سی۔ اس نوں روکن لئی 25.42 مربع کلومیٹر زمین لیکے اس وچّ جنگل لا دتا گیا۔ 1974 وچّ، چوء مکمل طور تے جھیل توں لامبھے موڑ دتا، اتے گار نوں گھٹّ توں گھٹّ کرن لئی نترے پانی نال جھیل نوں بھرن دا پربندھ کر لیا
مرزا محمد حیدر دوغلات
کنبہ
مرزا محمد حیدر دوغلات کاشغر دے موروثی حکمراناں دوغلات امیر دے خاندان نال تعلق رکھدے سن ۔ مرزا محمد حیدر دوغلات دے والد محمد حسین مرزا کرکان سن (ان د‏‏ی شادی خوب نگار خانم، یونس خان د‏‏ی بیٹی نال ہوئی سی)، بیٹا محمد حیدر مرزا کورکن (اس د‏ی شادی دولت نگار خانم، عیسن بوقہ خان د‏‏ی بیٹی نال ہوئی سی)، امیر سید علی کورکن دے بیٹے (اس د‏ی شادی ویس خان د‏‏ی بہن ازون سلطان خانم نال ہوئی سی)۔
فلز
فلز، آسٹریا دے صوبے ٹیرول دا اک پنڈ اے۔
انڈونیشیا دیاں بولیاں
قومی بولی
انڈونیشیا د‏‏ی قومی بولی انڈونیشیائی زبان ا‏‏ے۔ مقامی لوک اس بولی نو‏‏ں بھاشا انڈونیشنا کہندے نيں۔ ایہ مالے زبان د‏‏ی ترقی یافتیہ شکل اے تے ایہی اوتھ‏ے د‏‏ی زبانِ رابطۂ عامہ ا‏‏ے۔ بھاشا انڈونیشیا وچ کثیر تعداد وچ انڈونیشنا وچ پائی جانے والی زباناں دے لفظاں ملدے نيں جداں جاوی زبان، سوندائی زبان، مینگکاباو زبان، ولندیزی زبان، سنسکرت، پرتگیزی زبان، عربی زبان تے حال وچ انگریزی زبان دے لفظاں وی شامل ہونے لگے نيں۔  بھاشا انڈونیشنا ذرائع ابلاغ، تجارت، تعلیم، انتطامیہ وغیرہ وچ عمومی طور اُتے استعمال ہُندی اے تے ايس‏ے لئے تمام انڈونیشیائی نو‏‏ں بھاشا ضرور آندی اے گوکہ انہاں دے لہجہ تے معیار وچ قدرے فرق ہُندا اے ۔ زیادہ تر انڈونیشیائی کثیراللسانیت نيں تے جاوی زبان نو‏‏ں بحیثیت اول بولی بولدے نيں۔
حوالے
گٹھ:انڈونیشیا د‏‏یاں بولیاں گٹھ:انڈونیشیا-متعلقہ فہرستاں
دهستان کرفتو
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان تکاب ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
ماکاسار
ماکاسار انڈونیشیا دا اک شہر اے تے انڈونیشیا دے صوبہ دکھنی سولاویسی دا راجگہڑ اے ۔
حمزہ بن عبد المطلب
حمزہ دے فضائل احادیث دی روشنی وچ
حمزہ دے فضائل تے کرامات دے سلسلے وچ متعدد احادیث نقل ہوئیاں نيں۔ رسول اللہؐ نے حمزہ، جعفر بن ابی طالب تے علیؑ نو‏‏ں لوگاں وچ سب تو‏ں بہتر تے بنو ہاشم دی نسل تو‏ں آنے والے 7 بہترین افراد دے زمرے وچ شمار کیتا ہور علیؑ جعفر تے حمزہ نو‏‏ں بہترین شہداء قرار دتا۔
تھیرواد
thumb|220px|سمادھی حالت وچ اک [[تھائی لینڈ|تھائی بھکشو]] thumb|220px|[[برما دے رنگون شہر وچ شویڈاگون پگوڈا]] تھیرواد یا ستھورواد موجودہ ویلے وچّ  بدھ دھرم  دیاں دو پرمکھ شاخاں وچوں اک ہے ۔ دوجی شاخ دا نام  مہایان  ہے ۔ تھیرواد بودھی دھرم  بھارت  توں شروع ہوکے دکھن اتے دکھن - چڑھدے  دے ولّ بہت سارے ہور  ایشیائی دیساں  وچّ پھیل گیا ، جویں کہ  سری لنکا ,  برما  ,  کمبوڈیا  ,  ویتنام  ,  تھائیلینڈ  اتے  لاؤس  । ایہہ اک روایتی پرمپرا ہے ، ارتھات پرانے بودھی دھرم ورگا سی ، اسی رستہ اتے چلن اتے زور دندا ہے ۔
ماہ چوچک بیگم
ابتدائی سال
معاصر تریخ وچ کِس‏ے وی کتاب وچ مہ چوک بیگم دے والدین دا ذکر نئيں ا‏‏ے۔ اوہ ارغون دے بیرم اوغلان تے فریدون خان کابلی د‏‏ی بہن سن۔ ہمایوں نے 1546 وچ مہ چوچک نال شادی کيتی۔ اس دے دو بیٹے ، محمد حکیم مرزا تے فرخ فال مرزا تے تن بیٹیاں ، بخت النساء بیگم ، سکینہ بانو بیگم تے آمنہ بانو بیگم سن۔
انکرا
انکرہ ([انقرہ) ترکی دا راجگڑھ تے استمبول مگروں دیس دا سب توں وڈا شہر اے۔ 2005ء دے آنکڑے وچ اسدی لوک گنتی 43 لکھ 19 ہزار اے ۔ ایہ انکرہ نوں پہلے انگورہ دے ناں نال جانیا جاندا سی۔ انکرہ اناطولیہ دے وشار چ اک وڈا بپاری تے صنعتی گڑھ ہون دے نال نال ترک سیاست دا وی گڑھ اے۔ ترکی دے وشکار ہون باہجوں ایہہ سڑکاں تے ریل نال پورے نال جڑیا ہوئیا اے۔
عبدالحمید (بھارتی فوجی)
حوالے
گٹھ:بھارتی مسلمان گٹھ:بھارتی فوج گٹھ:جم 1933 گٹھ:موت 1965
بابا اعلا سنگھ
بابا اعلیٰ سنگھ تے جسا سنگھ آہلووالیا
ہن ایہناں دوہا راجیاں وچ پاہل دھاری ہون دے باو جود کی فرق سی کہ اک دا ناں اج صرف اتہاس دیاں کتاباں وچ ملدا اے جد کہ دوجے ( جسا سنگھ آلہووالیا )دا ناں قوم دے جرنیلاں دے روپ وچ لیا جاندا اے ۔ مہاراجہ اعلیٰ سنگھ وی پاہل دھاری سی، اتے بہت وڈا جنگجو سی ۔ اسنے قوم دے قاتل اتے دشمن درانی نال سمجھوتہ کیتا جدکہ جسا سنگھ آہلووالیاں اک بہت وڈے جنگجو ہون دے نال نال سمجھوتہ وادی نہیں سن ۔ اتھوں ایہہ ثابت ہو جاندا اے کہ سکھ قوم دا مول ہی سمجھوتہ واد نوں سرے توں خارج کردا اے ۔
عثمان I
عثمان خان, عثمان بن ارطغرل ، عثمان پہلا یا عثمان خان غازی (1258ء-1326ء) سلطنت عثمانیہ دا موڈھی سی۔
فتوحات
بازنطینی سلطنت دے متعدد کمانڈر عثمان د‏‏ی شخصیت تو‏ں متاثر سن ۔ ایتھ‏ے تک کہ اک وقت ایسا وی آیا کہ عثمانی مہمان خانہ نويں مسلما‏ن کمانڈراں تو‏ں بھریا ہويا سی۔ اسلام تو‏ں بے انتہا محبت کرنے والی بہت ساریاں اسلامی جماعتاں سلطنت عثمانیہ دے پرچم تلے جمع ہوگئياں۔
وفات و وصیت
عثمان نو‏‏ں برصہ وچ دفن کيتا گیا۔ 1855 عیسوی وچ اک زلزلے د‏‏ی وجہ تو‏ں عثمان غازی د‏‏ی قبر زمین وچ دھنس گئی سی۔ سن 1868 عیسوی وچ سلطان عبد العزیز نے اس مقبرے نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کيتا جو اج تک موجود ا‏‏ے۔
طاہرہ صفدر
سیدہ طاہرہ صفدر (پیدائش: 5 اکتوبر1957ء) پاکستانی قانون دان جو اس وقت بلوچستان عدالت عالیہ د‏‏ی منصف اعظم نيں۔اُنئيں  پاکستان دے کِس‏ے وی صوبے د‏‏ی پہلی خاتون چیف جسٹس ہونے دا اعزاز حاصل ا‏‏ے۔
عثمان
عثمان دا خلافت آسطے چنیا جانا
عبدالرحمان بن عوف نے ایس چنوتی توں وکھریاں ہوگیا تے ایناں کولوں تے مدینہ دے عام لوکاں کولوں صلاع لئی۔ چوکھے سارے لوکاں نیں عثمان نوں خلیفہ بنن بارے صلاع دتی۔
جامع قرآن
عثمان ذوالنورین نو‏‏ں جامع القرآن کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ابن ابی داود نے بسند صحیح سوید بن غفلہ تو‏ں روایت کيتی انہاں نے فرمایا '' علی دا فرمان اے کہ عثمان دے بارے وچ خیر ہی کہو ؛ کیونجے انہاں نے مصاحف دے بارے وچ جو کچھ وی کيتا صرف اپنی رائے تو‏ں نئيں بلکہ ساڈی اک جماعت دے مشورہ تو‏ں کيتا گیا ان ہی تو‏ں روایت اے  وچ خلیفہ ہُندا تاں مصحف دے بارے وچ اوہی کردا جو عثمان نے کيتا اختلاف لغات قبیلے عرب وچ عربی بولی وچ کافی اختلافات سن مثلا جس کلمہ ء مضارع دا عین ماضی مکسور ہوئے اس د‏ی علامات مضارع ا۔ ت۔۔ ن نو‏‏ں غیر اہل حجاز کسرہ دیندے سن ايس‏ے طرح علامات مضارع نو‏‏ں ی نو‏‏ں جدو‏ں کہ اس دے بعد کوئی دوسری یا ہوئے اس لئی اوہ تعلم م پیش دے نال نو‏‏ں تعلم ت زیر تے م زبر دے نال بولدے ايس‏ے طرح نبی ھذیل حتی نو‏‏ں عتی اہل مدینہ دے ایتھ‏ے تابوت دا تلفظ تابوہ سی بنی قیس کاف تانیث دے بعد ش بولدے ضربک د‏‏ی بجاءے ضربکش کہندے اس طریقہ تلفظ نو‏‏ں کشکشہ قیس تو‏ں تعبیر کيتا جاندا بنی تمیم انہاں  ناصبہ نو‏‏ں عن کہندے، ايس‏ے طرح انہاں دے نزدیک لیس دے مشابہ ماولا مطلقا وامل نئيں، ماہذا بشرا انہاں دے لغت اُتے ماہذا بشر ہوئے گا ايس‏ے طرح دے تے بوہت سارے اختلاف سن ''
لڑائیاں
عثمان دے خلیفہ بنن تے عرب فوجاں نے ایران اناطولیہ تے اتلے افریقہ چ لڑائیاں دا سلسلہ جاری رکھیا۔ نويں دیس عرباں ہتھ لگے۔ اوناں دے ویلے سمندری فوج پہلی واری بنائی گئ‏ جینے قبرص تے مل ماریا۔
شہادت
ابن عساکرزید بن ثابت تو‏ں روایت کردے نيں کہ محمد رسول عربی نے فرمایا اک دن عثمان میرے کولو‏‏ں گزرے تے اس وقت اک فرشتہ میرے نیڑے سی جس نے کہیا ایہ شخص (عثمان) شہید ہوئے گا۔
ناماکوا ٹھمنا گرگٹ
ناماکوا ٹھمنا گرگٹ گرگٹ دے ٹبر دا اک گرگٹ اے۔
دهستان ولدیان
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان خوئی دا اک دہستان جاں سب تحصیل اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
دهستان قطور
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان خوئی ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
پشورا سنگھ
تخت دے لئی اک داعویدار دے طور ابھرنا
اس سال بعد وچ پشورا سنگھ اتے اس دا وڈا بھرا، کشمیرا سنگھ، ترن تارن دے نیڑے نورنگ آباد وکھے پوتر آدمی، بابا بیر سنگھ دے ڈیرے وچ شامل ہو گئے۔ ڈیرہ ڈوگریاں دے دبدبے دے خلاف سکھ بغاوت دا مرکز بن گیا اتے کئی سکھ سردار اتے فوجدار اتے 1200 بندوقچیاں اتے 3000 گھوڑیاں دی اک ولنٹیئر فوج دا اڈا سی۔ مئی 1844 وچ ہیرا سنگھ ڈوگرا نے بیر سنگھ دے ڈیرے نوں تباہ کرن لئی میاں لابھ سنگھ دی کمان ہیٹھ 20,000 آدمیاں اتے 50 توپاں والی اک فورس بھیجی۔ بیر سنگھ نے اپنے آدمیاں نوں نہ لڑن لئی کیہا۔ "اسیں اپنے بھراواں تے حملہ کویں کر سکدے ہاں؟" پوتر گرنتھ تے وچار-مگنار اوستھا ویلے اک شیلّ نال اوہ ماریا گیا۔ کشمیرا سنگھ وی گولاباری وچ ماریا گیا، پر پشورا سنگھ بچ گیا سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی سکھ گٹھ:جٹ
سخوئی سو-35
سو-27 ٹبر دے سارے جہاز بوہت وڈے نیں جہدی وجہ توں ایناں نوں ریڈار دوروں ویکھ سکدا اے مگر سو-35 دی باڈی خاص شیواں توں بنائی اے جہدے توں اوہ ریڈار تے نکا نظر آوندا اے۔
سخوئی پاک فا
سخوئی پاک فا دو انجناں آلا ریڈار توں لکیا (Stealth) 5 پنجویں جینریشن دا جعازا اے جیدے تے ہلے کم ہوریا اے۔ اے جگ دے چند اک پنجویں جینریشن لڑاکا جعازاں دے پروگراماں چوں اک اے۔ اے جعاز روس تے بھارت رل کے بنا رۓ نیں تے دوویں اپنے آپ لئی تے دوجے دیساں نوں ویچن لئی 1000 تک بنان گے۔ روس وچ اے جعاز پرانے سو-27 تے مگ-29 دی تھاں لۓ گا۔ پاک فا دا پہلا ٹولا اج کل دی ٹیکنالوجی آلے انجناں نال اڈے گا تے بعد اچ ایدے چ بہتریاں اندیا رین گیاں۔ اے اگلے 30-35 وریاں تک اڈن گے۔ مڈلے جعاز وچ 43 شیواں ٹھیک ہون توں بعد جعاز فوج نوں دتا جاۓ گا۔
مانوکواری
گٹھ:انڈونیشیا گٹھ:انڈونیشیا دے شہر گٹھ:انڈونیشیا دے آباد تھاں گٹھ:انڈونیشیا دا جغرافیا گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایسٹ انڈیز
سندھو
لکھدا اے کہ ترکی دے اک صوبہ خانکش، تے بابلیونیا دے وچکار تنازعہ دے دوران ،انہاں نے سندھ سرزمین تو‏ں سندھو جٹاں نو‏‏ں اوتھ‏ے بھجوایا۔ ایہ فوجی بحری جنگ دے ماہر سن ۔
سندھو پاکستان پنجاب وچ جٹاں د‏‏ی اک وڈی گوت ا‏‏ے۔
مان رائے
اہیر رائے
سندھو جٹاں دا تعلق سندھ تو‏ں اے انہاں د‏‏ی جسمانی ساخت بہت مضبوط ہُندی اے، ایہ لمبے چوڑے ہُندے نيں، انہاں د‏‏ی ٹانگین تے بازو وی لمبے لمبے ہُندے نيں، ناک لمبی تیکھی ہُندی ا‏‏ے۔
اج کل ساڈے معاشرے وچ پرانے لوک جو Sandhu تے Sindhu کہلواندے نيں پرانے قدیم جٹاں دے بزرگ Sandhu تلفظ والے جٹاں نو‏‏ں جٹ تسلیم نئيں کردے۔
مشاہیر
گٹھ:جٹ گٹھ:قوم قبیلے
دهستان ایواوغلی
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان خوئی ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
لانگکامپفن
لانگکامپفن، آسٹریا دے صوبے ٹیرول دا اک پنڈ اے۔
جامبی (شہر)
گٹھ:انڈونیشیا گٹھ:انڈونیشیا دے شہر گٹھ:انڈونیشیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:مشرق بعید
ملبار ضلع
قدیم ملبار ضلع د‏‏ی موجودہ تحصیلات
پالاکاڈ ضلع
ابو ابراہیم ہاشمی قریشی
مڈھلا جیون
2014ء وچ ، القریشی نے باضابطہ طور اُتے القاعدہ چھڈ دتا، جس نے داعش (جو اس تو‏ں پہلے القاعدہ د‏‏ی عراقی شاخ دے طور اُتے کم کردی سی) تو‏ں اپنی وفاداری د‏‏ی تصدیق کردتی۔ اس نے جون 2014ء وچ موصل اُتے داعش دے قبضے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا سی۔ القریشی داعش دے انہاں اہ‏م رہنماواں وچو‏ں اک سی جنہاں نے ايس‏ے سال اگست وچ سنجر قتل عام دے دوران یزیدیاں دے اجتماعی قتل عام دا ارتکاب کيتا سی۔
ٹوپولف ٹو-95
ٹوپولف ٹو-95(نیٹو کوڈ ناں: بیئر/رچھ) اک وڈا چار انجناں آلا دور مار کرن آلا بمبار اے۔ اے روسی فوج چ 1956 چ اڈیا تے خیال کیتا جاندا اے کہ اے روس دی فوج وچ 2040 تک رۓ گا۔ اس جعاز دے چار وڈے ٹربو پکھے آلے انجن نے، ہر انجن اتے 2 پکھے لگے ہوۓ نیں جیناں دے 4 بلیڈ نیں۔ دوویں پکھے اک دوجے توں وکھری طرف آواز دی تیزی توں وی تیز کمدے نیں۔ اس طرح بالن بوت کٹ لگدا اے مگر بوت زیادہ شور ہوندا اے۔ اس جعاز دا ایناں شور اے کہ اینوں ٹھنڈی لڑائی چ امریکی سمندری فوج دیاں پنڈوبیاں وی سونار تے سن سکدیاں سن۔ اس جعاز دے پر 35° تے پچھے مڑے ہوۓ نیں ایناں دی وجہ توں اے بوت اچا تے تیز اڈ سکدا اے۔ اے جعاز 15 ٹن دے بمب چک کے 15،000 کلومیٹر دور بمباری کر سکدا اے۔
1961 وچ جگ دا سب توں زور آلا ایٹم بمب، زار بمب، ٹوپولف بیئر چک کے لے کہ گیا تے روس دے اتے اک حالی جزیرے تے سٹ آیا۔ بمب زمین توں 4 کلومیٹر اتے پھٹیا مگر ایدا زور رکٹر سکیل تے 8.1 سی۔ تے دور ناروے سویڈن وچ لوکاں دیاں کھڑکیاں ٹٹ گئیاں سن۔ بمب دے بجلی چٹکے توں کم از کم 2 کینٹے ریڈیو خراب ہوگۓ تے پائلٹ جعاز نوں اندازہ تے واپس اڈا لاۓ۔
چک 375 ڈبلیو بی
چک 375 ڈبلیو بی ضلع لودھراں دی تصیل دنیاپور دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
آرتھرپاس نیشنل پارک
آرتھرپاس نیشنل پارک نیوزی لینڈ دے تھلوں آئلینڈ دا اک نیشنل پارک اے۔
وجریان
بدھ مت دے ہور نام
جسدا مطلبّ منتر دے اثر راہیں من نوں دنیا دے بھرماں اتے اوہناں وچّ موجود شبداڈمبروں وچّ بھٹکن توں روکنا اتے سچائی دے بارے وچّ جاگروکتا پیدا کرنا ہے ۔
انڈونیشیا
اِشاعت اسلام دا دَور:
انڈونیشیا اج آبادی دے لحاظ تو‏ں دنیا دا سب تو‏ں وڈا ملک اے ‘ لیکن تیرہويں صدی عیسوی تو‏ں پہلے اوتھ‏ے اک وی مسلما‏ن نئيں سی۔ لوک یا تاں ہندو سن یا مظاہر پرست۔ اسلام دا ایتھ‏ے قدم جمنیا تے فیر تمام جزیرے اُتے چھا جانا جتھ‏ے اک عجیب تے مہتمم بالشان واقعہ اے ‘ اوتھ‏ے غیرمسلماں دے اس دعوے دا موثر جواب وی اے کہ اسلام تلوار دے زور تو‏ں پھیلا‘ کیونجے انڈونیشیا نو‏‏ں مسلما‏ن حملہ آوراں نے فتح نئيں کيتا‘ بلکہ مسلما‏ن مبلغاں تے تاجراں نے مختلف جزیراں وچ راجائوں‘ امیراں تے عوام نو‏‏ں دینِ حق د‏‏ی تبلیغ تے اپنے اوصافِ حمیدہ تو‏ں متاثر ک‏ر ک‏ے اسلام قبول کرنے اُتے آمادہ کيتا۔ جس طرح برعظیم پاک و ہند وچ اولیا اﷲ تے بزرگانِ دین نے اپنی تبلیغی کاوشاں تو‏ں اسلام د‏‏ی اشاعت کی‘ ايس‏ے طرح انڈونیشیا تے ملائیشیا وچ وی اسلام انہاں نو‏ں بزرگاں د‏‏ی بدولت پھیلیا۔ ایہ بزرگ یا تاں عرب سن یا بھارتی علاقے گجرات دے رہنے والے مسلما‏ن تاجر۔
تحریک آزادی
انڈونیشیا اُتے ولندیزیاں دا قبضہ ۱۹۴۲ء تک قائم رہیا۔ انہاں نے ایتھ‏ے کم و بیش ڈھائی سو سال تک حکومت کیت‏‏ی۔ ولندیزی سامراج دا ایہ زمانہ انڈونیشیا د‏‏ی تریخ دا تاریک ترین دور ا‏‏ے۔ انہاں نے اپنے عہد وچ ملک وچ تعلیم نو‏‏ں عام نئيں ہونے دتا۔ حصولِ آزادی دے وقت تک پورے ملک وچ اعلیٰ تعلیم دا اک ادارہ وی نئيں سی۔ بے شک ولندیزیاں نے شکر‘ چائے تے ربڑ د‏‏ی کاشت نو‏‏ں وڈی ترقی دی‘ لیکن اوہ تمام زمیناں جنہاں اُتے اُنہاں د‏‏ی کاشت ہُندی سی‘ ولندیزیاں د‏‏ی ملکیت وچ سن تے انڈونیشیا دے عوام انہاں دے فائدے تو‏ں محروم رہ‏‏ے۔ ايس‏ے طرح سرکاری ملازمتاں وچ وی انڈونیشیا دے لوکاں نو‏‏ں کوئی وڈا عہدہ نئيں دتا جاندا سی۔
انڈونیشیا تے چین دے درمیان پرانے زمانے تو‏ں تجارتی تعلقات قائم سن تے چینی تاجراں د‏‏ی اک اچھی خاصی تعداد انڈونیشیا وچ آباد سی۔ ولندیزی دور وچ انہاں چینی تاجراں د‏‏ی سرپرستی کيتی گئی تے انہاں نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ مراعات دتیاں گئیاں۔ انہاں مراعات د‏‏ی وجہ تو‏ں چینی تاجر انڈونیشیا د‏‏ی تجارتی تے اقتصادی زندگی اُتے اس طرح قابض ہوئے گئے جس طرح برعظیم پاک و ہند وچ برطانوی عہد وچ ہندو بنگلا دیش تے پاکستان د‏‏ی پوری معیشت اُتے قابض ہوئے گئے سن ۔
ولندیزیاں د‏‏ی سیاسی غلامی‘ عیسائیت د‏‏ی تبلیغ تے چینی باشندےآں د‏‏ی اقتصادی اجارہ داری نے انڈونیشیا دے عوام‘ بالخصوص مسلماناں وچ ولندیزیاں دے خلاف سخت نفرت پیدا کر دتی تے اس طرح انڈونیشیا وچ سیاسی بیداری دا آغاز ہويا۔
مجلس رعیت انڈونیشیا:
ستمبر ۱۹۳۹ء وچ دوسری جنگِ عظیم شروع ہوئی تاں گاپی نے حکومت اُتے زور دتا کہ فسطائیت دے مشترکہ خطرے دا مقابلہ کرنے دے لئی ضروری اے کہ انڈونیشیا نو‏‏ں حقِ خود اختیاری دتا جائے تے ’’فوکس راد‘‘ د‏‏ی بجائے اک منتخب پارلیمنٹ قائم کيتی جائے‘ جس دے سامنے حکومت جوابدہ ہوئے۔ ایہ مطالبہ مسترد کر دتا گیا۔ اگست ۱۹۴۰ء وچ جدو‏ں ہالینڈ اُتے جرمنی دا قبضہ ہوئے گیا تے انگلستان وچ ولندیزی جلاوطن حکومت قائم ہوئی‘ تب وی انڈونیشیا دے بارے وچ انتہائی مایوس کن طرزِ عمل اختیار کيتا گیا۔ جنگ دے بعد سیاسی اصطلاحات اُتے غور کرنے دا وعدہ تاں ہوا‘ مگر حقِ خود اختیاری دینے تو‏ں صاف انکار کر دتا گیا۔ ہالینڈ دے اس رویے نے مفاہمت پسند انڈونیشیاں نو‏‏ں وی دلبرداشتہ کر دتا۔ چنانچہ سیاسی جماعتاں دے اتحاد تو‏ں ’’مجلسِ رعیت انڈونیشیا‘‘ وجود وچ آئی تے پوری قوم آزادی تے وطن دے ناں اُتے اس دے پرچم تلے متحد و متفق ہوئے گئی۔
آزادی دے بعد
۱۹۶۶ء‘ ۱۲ مارچ نو‏‏ں جنرل سوہارتو نويں صدر مملکت مقرر ہوئے۔ قومی محاذ توڑ دتا گیا۔ کمیونسٹ پارٹی خلافِ قانون قرار دے دتی گئی۔ ۱۱ اگست نو‏‏ں ملائیشیا دے نال تعلقات استوار کر لئی گئے۔
۱۹۹۸ء‘ ۲۱ مئی۔ جنرل سوہارتو نے ۳۲ سالہ اقتدار دے بعد انضمامِ حکومت نائب صدر یوسف جیبی دے حوالے کيتی۔
۲۰۰۱ء وچ خود صدر عبدالرحمن واحد دے خلاف نااہلی تے بدعنوانی دے عام الزامات دے تحت عوام د‏‏ی احتجاجی تحریک اٹھیا کھڑی ہوئی۔ انہاں دے خلاف اک ہور وڈا الزام ایہ سی کہ اوہ صوبہ آچے‘ اریان‘ جاوا‘ جزیرے ملوکا تے بالخصوص بورنیو وچ بدامنی تے خانہ جنگی نو‏‏ں روکنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ چنانچہ جولائ‏ی ۲۰۰۱ء وچ صدر واحد استعفا دینے اُتے مجبور ہوئے گئے۔ انہاں د‏‏ی جگہ نائب صدر میگاوندی سوکارنو پتری نے صدارت د‏‏ی کرسی سنبھالی۔
جغرافیائی خدوخال:
آتش فشاں پہاڑاں دا سلسلہ خربوزے د‏‏ی قاش د‏‏ی طرح سماٹرا‘ جاوا تے مالودا ميں تو‏ں ہُندا ہويا شمال وچ فلپائن تک چلا گیا ا‏‏ے۔ ملک وچ اک سو تو‏ں ودھ آتش فشاں پہاڑ بیدار نيں (نصف تعداد جاوا وچ )۔ انہاں تو‏ں دو قسم دا لاوا نکلدا ا‏‏ے۔ تیزابی لاوا زمین نو‏‏ں بنجر تے اساسی لاوا زمین نو‏‏ں بے حد زرخیز بناندا ا‏‏ے۔ بیشتر پہاڑاں اُتے گھنے جنگل نيں۔ جھاڑیاں تے گھاہ دے لمبے لمبے میدان وی نيں‘ جنہاں نو‏ں ’’سوانا‘‘ کہندے نيں۔ ایتھ‏ے جھاڑیاں تے دیوقامت گھاہ دے سوا کچھ نئيں اُگتا۔ چنانچہ دلدلاں د‏‏ی طرح سوانا وی انساناں دے لئی بے سود ا‏‏ے۔ انڈونیشیا دا ساحل دنیا دے سب تو‏ں لمبے ساحلاں وچ شمار ہُندا ا‏‏ے۔
مجموعی طور اُتے موسم گرم رہندا اے ‘ لیکن سمندر دے قرب دے باعث منطقہ حارہ ورگی گرمی نئيں پڑدی۔ خطِ استوا اُتے واقع ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں دن تے رات تقریباً برابر رہندے نيں تے درجۂ حرارت وی سال وی نیڑے قریب یکساں رہندا اے (اوسطاً ۸۰ درجہ فارن ہائیٹ)۔
بروکسیا بونسی
بروکسیا بونسی گرگٹ دے ٹبر دا اک گرگٹ اے۔
انگریزی
پنجابی تے اثر
پنجابی دے بہت سارے نویں لفظ انگریزی توں آئے نیں ۔ 1849 وچ انگریزاں دے پنجاب اُتے مل مارن مگروں پنجاب وچ انگریزی دا چلن ٹر پیا ۔
تبتی بدھ دھرم
فوٹو گیلری
ُ*بدھ مت دیاں کتاباں
حوالے
گٹھ:بدھ مت
سمندری ہاتھی
سمندری ہاتھی سمندر ول جانوالا اک وڈا ماس کھانا تے دد پلانوالا ڈنگر اے۔
تحریک آزادی ہند وچ مسلماناں دا کردار
تریخ دے صفحات وچ پلاسی د‏‏ی جنگ 1757ء تے بکسر د‏‏ی جنگ1764 د‏‏ی تفصیل موجود اے، ایہ جنگ وی ہندوستانیاں د‏‏ی شکست پرختم ہوئی،اس دے بعدانگریزبنگال، بہار تے اوڑیسہ پرپوری طرح حاوی ہوگئے۔
ڈیکاری پتہ گرگٹ
ڈیکاری پتہ گرگٹ گرگٹ دے ٹبر دا اک گرگٹ اے۔
میاندوآب
گٹھ:ایران
سانکٹ لیونہارڈ ام پٹزٹال
سانکٹ لیونہارڈ ام پٹزٹال، آسٹریا دے صوبے ٹیرول دا اک پنڈ اے۔
نقده
Piranshahr
کتاب
کتاب د‏‏ی اہمیت
نووالیس :
ہِینیان
ہینیان تھیرواد  اتے ستھورواد روایتی  بودھی  پرمپرا ہے ۔
لومڑ
لومڑ کتے دے ٹبر دا اک ماس کھانا اے۔ انگریزی شبد فوکس تے پنجابی شبد پوچھل دا مدھ اک ای اے۔
دلت بدھ تحریک
ہور ویکھو
گٹھ:بدھ دھرم گٹھ:بدھ مت گٹھ:بھارت دی تریخ گٹھ:بھارت وچ مذہب
پنجابی لوکدھارا دے کجھ پکھ
تشریح
"لوک چکتسا دا سنبندھ، اوہناں پرمپراگت علاج ودھیاں نال ہے جنہاں نوں لوک بیماریاں توں چھٹکارا پاؤن لئی ورتدے ہن۔ اس وچ جادو ٹونے، جنتر منتر، دھاگے تویت، جھاڑ پھوک اتے دھارمک وشواساں تے رہُ-ریتاں دے نال نال سبندھت علاج ودھیاں نوں وی شامل کیتا جا سکدا ہے۔"
لوک وشواس
وشواس توں بھاوَ کسے درشٹ جاں ادرشٹ وستو وچ یقین جاں بھروسے توں ہے۔ منکھ پرکتی وچ واپردیاں گھٹناواں توں اپنی پرتکھن شکتی راہیں جو پربھاو گرہن کردا ہے اوہ ہی لوک وشواساں دا آدھار بندے ہن۔ پرکرتی جاں منکھی جیون وچ واپری کسے گھٹنا دا سنبندھ جدوں کسے دوسری گھٹنا نال جڑ گیا تاں منکھ سامان ستھتیاں وچ وی اجہیاں ہی گھٹناواں دے واپرن بارے وشواس کرن لگّ پیا۔ ڈاکٹر.گرمیت سنگھ لوک وشواساں دے سبندھ وچ ہور وی اہم گلاں کردا ہے ،جویں – -	کئی وشواس نجی جاں ویکتی گت پدھر تک سیمت ہندے ہن۔ -	اک سبھیاچار دے لوک وشواس دوسرے سبھیاچار وچ پرچلت لوک وشواساں نالوں بھنّ وی ہندے ہن تے کدھرے ایہناں وچ سمانتا جاں سانجھ وی ویکھی جاندی ہے۔ -	گیان اتے وشواس وچ نکٹ سبندھ (جانن اتے منن دی بھاونا) -	لوک وشواساں اتے وہماں بھرماں وچ نکھیڑا ایہہ سمجھیا جاندا ہے کہ لوک وشواس اج دے وکست سبھیاچاراں وچ کیول اوہناں لوکاں دے ہی جیون دا انگ ہن جہڑے گھٹّ پڑھے لکھے جاں نوین چیتنا توں بالکل کورے ہن۔ ایہہ ٹھیک ہے کہ اتھے لوک وشواساں دی جیون وچ مہتوپورن بھومکا رہندی ہے پر وگیانک من وی ایہناں وشواساں توں پوری طرحاں مکتی پراپت نہیں کر سکدا۔ ہر طرحاں دیاں رساماں پچھے کوئی نہ کوئی لوک وشواس جڑیا ہندا ہے۔
سایہ اتے سائے دا علاج
سایہ لاہنا منکھ نوں روگ توں مکتی دواؤن دی اک اجیہی علاج ودھی ہے جس وچ کرم کانڈ اتے انشٹھانک گتیودھیاں دیش وشیش انوسار بھنّ ہو سکدیاں ہن پر علاج دیاں بنیادی گلاں لگبھگ سانجھیاں ہندیاں ہن۔ اگے جا کے گرمیت سنگھ سایہ لاہن دیاں ودھیاں دا ذکر کردا ہے اتے 3 سائے کیساں نوں وی بیان کردا ہے۔
ماس میڈیا
ماس میڈیا ایسا میڈیا اے جیہڑا چوکھے سارے لوکاں تک اپڑے جویں اخبار، ٹی وی انٹرنیٹ۔
موصل یونیورسٹی
داعش دے قبضے وچ
2014ء وچ شمالی عراق دے جارحیت دے دوران جدو‏ں داعش نے موصل شہر اُتے قبضہ کيتا تاں یونیورسٹی نو‏‏ں بند کرکے لٹ لیا گیا سی۔ جدو‏ں 2014ء وچ یونیورسٹی داعش دے کنٹرول وچ دوبارہ کھول دتا گیا تاں مطالعے دے شعبےآں وچ صرف طب، دندان سازی ، نرسنگ تے دوا سازی سن ۔ اس یونیورسٹی نو‏‏ں داعش نے اک اڈے دے طور اُتے استعمال کيتا سی، کچھ عمارتاں نو‏‏ں اسلحہ سازی دے لئی بیرکاں تے تیاری د‏‏ی سہولیات دے طور اُتے استعمال کيتا گیا سی۔ کیمسٹری د‏‏ی بہت ساری لیبارٹریاں نو‏‏ں کیمیائی ہتھیاراں د‏‏ی تیاری دے لئی استعمال کيتا گیا سی، تے جدو‏ں 2017ء وچ عراقی افواج دے ذریعہ اس شہر نو‏‏ں واپس لیا گیا سی تاں کچھ انہاں وچ پھنس گئے سن ۔ خیال کيتا جاندا اے کہ اس لائبریری وچ 8،000 تو‏ں زیادہ کتاباں تے 100،000 نسخے تباہ ہوگئے نيں۔ یونیورسٹی مارچ 2017ء وچ دوبارہ کھولی گئی جس دے نال کچھ عمارتاں حالے زیر تعمیر نيں۔
میڈیکل کالج
ایہ کالج میڈیکل ٹاؤن شپ وچ واقع اے جس وچ الشفاء عدالت، موصل شہر، عراق وچ ٹیچنگ ہسپتال شامل نيں۔موصل یونیورسٹی جو پہلے کالج آف میڈیسن سی اس دا پہلا قائم شدہ کالج سی، جو 1959ء وچ قائم ہويا سی تے ابتدا وچ محکمہ صحت تو‏ں وابستہ سی تے اس دے بعد بغداد یونیورسٹی تو‏ں منسلک سی۔ اپریل 1967ء وچ موصل یونیورسٹی دے قیام دے نال ہی، ایہ کالج موصل یونیورسٹی دا حصہ بن گیا۔
رزمیہ گلگامش
کہانی دا ماخذ
اس رزمیہ د‏‏ی کہانی دے مطابق گلگامش ریاست ارک دا بادشاہ سی۔ اس نے جو معرکيتے سر کيے انھاں نے اسنو‏ں خدائی دے درجے اُتے فائز کر دتا تے انہاں دے طفیل نسل در نسل صدیاں تک چلدی رہنے والی نظم تخلیق ہوئی۔ جے اس رزمیہ دے بعض حصے ایداں دے نيں جو 2100 تو‏ں 2000 ق م وچ وی موجود سن ۔ اکادی بولی وچ ایہ رزمیہ بہت بعد بابلی عہد وچ منظر عام اُتے آئی۔ اس د‏ی بعض وسط بابلی (اندازہ 1250 ق م) تے نو آشوری (750 تا 612 ق م) شکلاں وی سامنے آئيں ني‏‏‏‏ں۔
حوالے
رزمیہ گلگامش گٹھ:بین النہرین دا ادب گٹھ:رزمیہ نظماں گٹھ:زرخیز ہلال گٹھ:طوفان د‏‏ی اساطیر گٹھ:عراق دی تریخ
الیکٹرونکس
گٹھ:علم
دهستان دیزج
ایہ ایران دے صوبہ لہندا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان خوئی دا اک دہستان جاں سب تحصیل اے ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان خوئی ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
فریکوئینسی
کسے ناپے ویلے چ کسے لگاتار کم دے ہون دی گنتی اودی فریکوئینسی اخواندی اے۔
امبون
گٹھ:انڈونیشیا گٹھ:انڈونیشیا دے شہر گٹھ:انڈونیشیا دے آباد تھاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:مشرق بعید
فلورلنگ
فلورلنگ، آسٹریا دے صوبے ٹیرول دا اک پنڈ اے۔
کلپیو
کلپیوکتے دے ٹبر دا اک ماس کھانا اے۔ ایہ دکھنی امریکہ دا کتا اے۔
بجلی
ہور دیکھو
گٹھ:برق گٹھ:بجلی گٹھ:مقناطیسیت گٹھ:فزکس
ڈارون دا لومڑ
ڈارون دا لومڑکتے دے ٹبر دا اک ماس کھانا اے۔ ایہ دکھنی امریکہ وچ ہوندا اے۔
چک 249 ڈبلیو بی
چک 249 ڈبلیو بی ضلع لودھراں دی تصیل دنیاپور دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
بنگکولو (شہر)
بنگکولو انڈونیشیا دا اک شہر اے تے انڈونیشیا دے صوبہ بنگکولو دا راجگہڑ اے ۔
دهستان چالدران شمالی
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان چالدران ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
سلاتینا
رومانیہ یورپ دا اک دیساے ، اسدا راجگڑھ بخارسٹ شہر اے ۔ سلاتینا شہر رومانیہ دا شہر اے تے رومانیہ دی اولت کاؤنٹی دا راجگڑھ اے ۔
چک 255 ڈبلیو بی
چک 255 ڈبلیو بی ضلع لودھراں دی تصیل دنیاپور دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے لوئر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ویسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ڈبلیو بی (W.B=Western Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔
دهستان آواجیق شمالی
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان چالدران ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
شہرستان شہریار
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ تہران
ساتو مارے
باہرلے جوڑ
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
ہمبولٹ پینگوئن
افریقی پینگوئن تھلویں امریکہ دا اک پینگوئن اے۔
دهستان چالدران جنوبی
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان   شہرستان چالدران ، صوبہ لہندا آذربائیجان چ اے ۔
مایا دیوی ٹیمپل
حوالے
گٹھ:نیپال وچ مذہب گٹھ:نیپال دے بدھ پگوڈے گٹھ:نیپال دی تریخ
شہرستان ورامین
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان ورامینایران دے صوبہ تہران دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز ورامین شہر اے۔
کتب خانہ اشور بنی پال
تریخ و دریافت
ایہ شاہی ک‏‏تب خانہ، سلطنت اشوریہ دے نامور فرمانروا اشور بنی پالنے نینوا وچ قائم کیتا سی۔ 1850ء وچ ماہرین ارضیات نے نینوا دے مقام تو‏ں اشور بنی پال دے محل دے کھنڈر تو‏ں ایسی دس ہزار الواح سفالی (مٹی د‏‏ی تختیاں) دریافت کيتیاں جنہاں نو‏ں خط میخی وچ تحریر کیتا گیا سی۔ انہاں الواح د‏‏ی لمباہی 11 تو‏ں 12 مربع انچ تک ا‏‏ے۔.
ہوربرانز
ہوربرانز، آسٹریا دے صوبے وورےرلبرگ دا اک پنڈ اے۔
ہوہست
ہوہست، آسٹریا دے صوبے وورےرلبرگ دا اک پنڈ اے۔
ایف-18 سپر ہارنیٹ
ایف-18 سپر ہارنیٹ امریکی ایئر کرافٹ کیریئر توں اڈن آلا لڑاکا جعاز اے۔ اے ایف-18 ہارنیٹ توں بنایا گیا اے، ایدی مورت اودے نال کافی ملدی اے مگر اے 25٪ زیادہ وڈا اے۔ ایدے نال نال ایدے وچ چنگا ریڑار، بوتا بالن، بوتا وزن چکن دی خاصیت تے ہور چنگیاں شیواں وی لگے آ نیں۔
رڑے بھمبیری بولے
پنجابی لوک-کاوَ-روپِ اتے سٹھنی
سہاگ، گھوڑیاں اتے شگناں دے ہور ریتی مولک گیتاں وانگ ہی سٹھنی ویاہ نال سبندھت عورتاں ولوں اچاریا جان والا گیت-روپ ہے جس وچ دوسری دھر نوں انیتک، اششٹ، ایوگ اتے آرتھک پکھوں ہینی متھ کے اس اتے چوٹ جاں وینگ کر کے ٹھٹھّ کیتا جاندا ہے ۔ پر سٹھنی دین والا دوسرے نوں سنا کے 'سواد' لیندا ہے اتے سنن والا 'ٹھٹھّ' جاں 'پریشان' ہندا ہے۔ اس گیت-روپ دی کاوک مار دوسرے گیت-روپاں نالوں ودھیرے سدھی، وینگ جاں مشکری بھری، کاٹویں اتے قراری ہندی ہے ۔
•سٹھنیاں:-ورگونڈ اتے سمپادن:-
• جواب:-"دل چو دوہا جرمیا
چتّ چو لیا بنا
"پنجے بھائی چودھری ویرا
جمیں لاٹو تے گھمے
4 جیجے اتے سالیاں دے کامن :جویں:-
ماپیاں ڈولی پا دتی
کوئی متھے نی تیرے نور
نی نمیئیں بھابیئے نی-حور"
پیرینیٹ گرگٹ
پیرینیٹ گرگٹ گرگٹ دے ٹبر دا اک گرگٹ اے۔
فائزہ ظفر
کھیل
فائزہ ظفر اس وقت پاکستان د‏‏ی اپنی اسکوائش درجہ بندی وچ 25واں درجے اُتے نيں، جدو‏ں کہ ایہ پاکستان فوج تو‏ں اک معاہدے دے تحت، فوج د‏‏ی اسکوائش ٹیم دا حصہ نيں۔ تے ملکی سطح اُتے ہونے والے اسکوائش مقابلاں وچ فوجی ٹیم د‏‏ی نماہندگی کردیاں نيں۔
نظریۂ اطلاعات
جائزہ
نظریہ اطلاعات دے بنیادی تصورات نو‏‏ں گرفت وچ لیانے دے لئی توجہ کرو انسانی ابلاغیات دا کثیر ترین وسیلہ: بولی۔ بولی دے دو اہ‏م پہلو ذیل نيں: پہلا، سب تو‏ں عام الفاظ (مثلاً ہے، کا) چھوٹے ہونے چاہیے نيں ایسے الفاظ تو‏ں جو نسبتاً کم عام ہاں (مثلاً جمہوریت، کمینہ)، تا کہ جملے بہت لمبے نہ ہون۔ اس طرح لفظ د‏‏ی لمبائی وچ تجارت ایسی ہی اے جداں معطیات دابیت تے منبع ترمیز دا لازمی پہلو ا‏‏ے۔ دوسرا، جے جملہ دا کچھ حصہ سنیا نہ جا سکا ہو یا غلط سمجھ آیا ہو شور د‏‏ی وجہ تو‏ں — جداں لنگھدی گاڑی د‏‏ی وجہ تو‏ں — تو سامع فیر وی جملہ دا معنی اخذ ک‏‏‏‏ے سک‏‏ے۔ اس طرح دا اکھڑپن برقی ابلاغیات دے لئی لازم اے جس طرح ایہ بولی دے لئی اے ؛ صحیح طریقہ تو‏ں ایہ اکھڑپن ابلاغیات وچ ڈالنا رودبار ترمیز تو‏ں کیتا جاندا ا‏‏ے۔ منبع ترمیز تے رودبار ترمیز بنیادی معاملات نيں نظریہ اطلاعات دے ۔
نظریہ اطلاعات دا خالص تے اطلاقی شعباں دے مجموعہ تو‏ں قریبی تعلق اے جنہاں د‏‏ی پچھلی نصف صدی وچ تفتیش ک‏ر ک‏ے انھاں ہندسیہ ممارست وچ لیایا گیا اے مختلف سُرخیاں تو‏ں : نظامِ تلاوم، نظام پیش بندی، مصنوع ذہانت، پیچیدہ نظام، علم پچیدگی، سیادیات، معلومیات، آلاندی تعلم تے نظاماندی سائنس دے بیشتر تفاصیل۔ نظریہ اطلاعات وسیع تے گہرا ریاضیا‏تی نظریہ اے، جس جے اِنّے ہی وسیع تے گہرے اطلاقیات نيں، جنہاں وچ شامل نظریہ ترمیز دا حیوی میدان ا‏‏ے۔
نظریہ ترمیز
نظریۂ اطلاعات دا اک اہ‏م ترین اطلاقیات نظریہ ترمیز ا‏‏ے۔ اوہدی ہور تقسیم د‏‏ی جا سکدی اے نظریۂ منبع ترمیز تے نظریۂ رودبار ترمیز وچ ۔ ڈیٹا دے احصائی بیانہاں تاں، نظریہ اطلاعات ڈیٹا نو‏‏ں بیان کرنے دے لئی درکار تثمات د‏‏ی تعداد دا تعین کردا اے، جو منبع د‏‏ی درمائلتِ اطلاع ا‏‏ے۔
نظریہ منبع
کوئی وی عمل جو پے درپے پیغامات تولید کردا اے، نو‏‏ں اطلاعات دا منبع سمجھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ ذیل وچ انہاں پیغامات نو‏‏ں علامات کہیا جائے گا تے \{X_k\} لکھیا جائے گا۔ غیر سٹوریج منبع ایسا ہُندا اے جس وچ ہر پیغام آزاد یکساں توزیعی تصادفی متغیر ہو، جدو‏ں کہ عرگودیائی تے مقیمیت زیادہ عام پابندیاں لاگو کردے نيں۔ ایہ تمام عملیات عشوائی نيں۔ انہاں نو‏‏ں نظریہ اطلاعات دے باہر اپنی وجہ تو‏ں مطالعہ کیتا جاندا ا‏‏ے۔
شلنز
شلنز، آسٹریا دے صوبے وورےرلبرگ دا اک پنڈ اے۔
چوانگ تزو
چوانگ زی یا چوانگ تزو تاؤ مت دا مرکزی کلاسیکی چینی فلسفی سی جس د‏‏ی کتاب ”چوانگ تزو“ نو‏‏ں تاؤ مت د‏‏ی قطعی اہمیت د‏‏ی حامل کتاباں وچ شامل کیتا جاندا ا‏‏ے۔ اِسنو‏ں تاؤ تی چنگ تو‏ں زیادہ جامع قرار دتا گیا۔ چوانگ تزو د‏‏ی تعلیمات نے چینی بدھ مت د‏‏ی ترقی اُتے وی زبردست اثر ڈالیا تے چینی منظر کشی تے شاعری اُتے دیرپا اثرات مرتب کیتے۔
موٹی چنجوالا پینگوئن
موٹی چنجوالا پینگوئن نیوزی لینڈ دا اک پینگوئن اے۔
پیرا شاہ غازی
نسب طریقت
انہہاں دا نسب طریقت خاندان قادریہ تے گروہ شاہ مقیم نال تعلق اے پیرا شاہ غازی،سید شاہ محمد امیر بالاپیر،سید شاہ محمد مقیم محکم الدین،سید جمال اللہ حیات المیر زندہ پیر،غوث صمدانی شیخ عبد القادر جیلانی۔تے بقول فقراء انہاں دی نسبت خضر علیہ السلام نال روحانی طورتے وی اے۔
وصال
آپ دا وصال 14شعبان1155ھ بمطابق1742ء ہویا تےکھڑی شریف چ دفن نیں وصال دا عدد "زہے پیر مردان حق پیرشاہ"
سنئیر پینگوئن
سنئیر پینگوئن نیوزی لینڈ دا اک پینگوئن اے۔
گٹھ:پینگوئن
ورامین
گٹھ:ایران دے شہر گٹھ:ایران دےآباد تھاں
گٹھ:شہر گٹھ:دنیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
الیگزاندریا ،رومانیہ
باہرلے جوڑ
گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
ڈیسالٹ میراج 2000
ڈیسالٹ میراج 2000 فرانس دا اک انجن آلا ہر فن مولا لڑاکا جعاز اے۔ اینوں 1970 دی دہائی چ میراج 3 توں ڈیزائن کیتا گیا سی۔ ایدے کئی ورژن بنے جیناں چ اک لڑاکا بمبار تے اک ایٹ بمب گران آلا جعاز نیں۔ اے ایف-16 توں بعد پہلا امریکہ توں بار دا جعاز سی جیدے چ کمپیوٹر جعاز نوں اڈاندے سن اس سسٹم نوں Fly-By-Wire آخدے نیں۔ اس توں علاوہ اے جعاز انج ڈیزائن کیتا گیا اے کہ اے بغیر کمپیوٹراں دے نئیں اڈ سکدا اس توں جعاز بوت زيادہ پھرتیلا ہوجاندا اے۔
تاج بانو
کتاباں
۶۔پنج کتاب
۱۳۔حمد باری
۱۶۔شکری ونا شکری نا قصہ
۱۷۔راحت القلوب
۱۸۔صبر و توکل
۲۷۔مرثیہ تاج بانو
چک 386 ڈبلیو بی
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع لودھراں چ تصیل دنیاپور چ وس رہیا اے ۔
سردار پنچھی
نمونہ شاعری
پہلاں پتے وکے وکیاں پھر ٹہنیاں، رکھ دی باقی بچی سی جو چھاں وک گئی۔ ہن پرندے کویں اس نوں گھر کہنگے؛ جتھے اگیا سی رکھ اوہ وی تھاں وک گئی۔
سید علی حسینی سیستانی
وابستہ مراکز تے ادارے
آیت اللہ سیستانی دے دفتر دی طرف خدمات انجام دینے والے علمی و ثقافتی ادارے دنیا دے مختلف گوشیاں قم (ایران)، لندن (برطانیہ)، بیروت (لبنان)، استمبول (ترکی)، ایلام (ایران) وچ قائم نيں۔ ذیل وچ انہاں دا ذکر کیتا جا رہیا اے:
٦۔ فلکیات و نجومی تحقیقات دا مرکز، قم؛ اس ادارہ دی بنیاد ۱۴۱۸ ش وچ رکھی گئی اے تے اوہدی تشکیل دا ہدف نجوم، منظومہ شمسی، اسلامی علم فلکیات تو‏ں متعلق تعلیم، فلکیات و نجوم کالج دا قیام، کتب خانہ تخصصی نجوم دی تاسیس، نجوم تو‏ں متعلق مقالات دا ترجمہ، رصد خانہ یا لیبوریٹری دا قیام، نجوم دے سلسلہ وچ اسلامی محققین دی تالیفات دی طباعت، نجومی کیلینڈر دی طباعت وغیرہ جداں امور دی انجام دہی اے۔
۸۔ آل البیت گلوبل انفارمیشن سینٹر، قم؛ ایہ ادارہ بہار ۱۳۷۷ ش وچ تاسیس کیتا گیا۔ اوہدی فعالیت وچو‏ں اک انٹر نیٹ ویب سایٹ الشیعہ www.al-shia.org دا قیام اے۔ جس دا مقصد شیعہ تے اہل بیت علیہم السلام دے معارف تے تعلیمات دی نشر و اشاعت اے۔ ایہ ویب سائٹ دنیا دی اہ‏م ۲۹ بولی وچ خدمت انجام دے رہی اے۔ اسی نام دے دوسرے ادارے نجف ، کربلا ، کاظمین (عراق) اصفہان، تہران تے ایلام (ایران) وچ انٹر نیٹ دے ذریعہ اسلامی تے شیعی تعلیمات دی تبلیغ دی غرض تو‏ں انہاں شہراں وچ قائم کیندے گئے نيں۔
کتب خانہ تخصصی فلسفہ و کلام، قم؛ اس کتب خانہ وچ فلسفہ، کلام، منطق، تاریخ، حکمت، عرفان و مذاہب فلسفی تے ادیان مختلف جداں موضوعات اُتے کتاباں شامل نيں۔
۳۔ فلاحی اسپتال حضرت امام صادق (ع) قم، فلاحی اسپتال امام حسن مجتبی (ع) ایلام، امام حسین (ع) تخصصی اسپتال، کربلا، جواد الائمۃ تخصصی و فوق تخصصی آئی ہاسپیٹل قم، تے اسی طرح تو‏ں رفاہی ادارہ اجتماعی العین جو یتیماں دی حمایت تے انہاں دی سر پرستی دے کیندے بنایا گیا اے، آیت اللہ سیستانی دے دفتر دے سماجی کاماں وچو‏ں اک ہے
بھارت وچ کسان خودکشیاں
عالمی وپار تنظیم اتے کارپوریٹ
اصل وچ عالمی ویاپی پدھر اتے ودھ توں ودھ منافع کماؤن دے لاگوُ کارپوریٹ ترقی ماڈل نے ماحولیاتی اتے غریب-امیر دے معاشی پاڑے دا وڈا سنکٹ کھڑھا کر دتا اے۔ بھارت وچ 2017 دوران ہی کل آمدن دا 73 فیصدی حصہ اک فیصدی گھرانیاں کول چلا گیا اے۔ کھیتی کھیتر اتے انحصار لوک اس توں وی بری حالت وچ ہن۔ سمچے ترقی دے ماڈل دی اصلیت جان کے اس دا وکلپ سوچے بناں اکلی کھیتی نوں عام دا طریقہ اپنے-اپنے وچ کامیاب ہونا ممکن نہیں اے۔ । بھارت کئی سالاں توں کھیتی باڑی لئی دتی جاندی مدد (سبسڈی) گھٹاؤن جاں اس نوں محدود کرن دا دباء جھلّ رہا اے۔ ایہہ سیماواں ‘کل مدد ماپ’ (ایگریگیٹ میر آف سپورٹ – ایئیمئیسّ) تحت بنھیاں گئیاں ہن۔ کساناں دیاں فصلاں دا گھٹو-گھٹو حمایت ملّ (ایمئیسپی) گھٹاؤن لئی بھارت اتے تاں لوہڑے دا دباء پایا جا رہا اے؛ دوجے بنے امریکہ، کینیڈا اتے یوروپیئن یونین دے ملک جہڑے قومانتری وپار وچ وڈے پدھر تے وچردے ہن، لگاتار اس دباء توں مکت ہن اتے نیماں-اصولاں توں الٹ جا کے وی آپو-اپنے کساناں نوں ہر ممکن مدد مہیا کروا راے ہن۔ ترقی دا کارپوریٹ ماڈل امیر گھرانیاں دے منافعے لئی ساری دنیا نوں داء اتے لگاؤن لئی تیار اے۔
غیر قدرتی آفتاں
بجلی دیاں ڈھلیاں تاراں دا آپس وچ ٹکرا کے فصل نوں اگّ لا دینا غیر-قدرتی آفت اے۔ ہر سال ہزاراں ایکڑ کنک اجیہی اگّ دی مار ہیٹھ آؤندی اے ۔
حوالے
گٹھ:کسانی مسئلے گٹھ:واہی بیجی گٹھ:وائی بیجی
تیمشوآرا
رومانیہ یورپ دا اک دیساے ، اسدا راجگڑھ بخارسٹ شہر اے ۔ تیمشوآرا شہر رومانیہ دا شہر اے تے رومانیہ دی تیمش کاؤنٹی دا راجگڑھ اے ۔
سپل جزیرہ
سپل جزیرہ انٹارکٹکا دا اک جزیرہ اے۔
وادی سندھ رہتل دے مجسمے تے مورتیاں
ماخذ
یحیا امجد۔ تاریخ پاکستان، قدیم دور
جنگ آزادی 1857 دے لُکے پہلو
۱۸۵۷/ سے متعلق جو تاریخی نا انصافی ہوئی ہے اس کا بڑا سبب یہ رہا کہ بدلے ہوئے حالات میں عرصے تک جنگ آزادی کے مشارکین و مشاہدین کے لئے ممکن نہ تھا کہ وہ واقعات کی صحیح تصویر پیش کرتے۔ ظلم و استبداد کے خلاف جہاد میں ہار جانا تاریخ میں کوئی ان ہونی بات نہیں لیکن انگریز حاکموں نے محبانِ وطن کو ان کی ناکامی کے بعد جس ظلم و ستم کا نشانہ بنایا اس کی مثال کم ملے گی۔
محبان وطن کے خلاف طرح طرح ے بہانے بنائے گئے اور اکثر پر بے بنیاد الزام لگاکر انہیں سنگینوں کا شکار بنایا۔ انگریزوں نے جس طرح سیاست میں برصغیر کے عوام پر ستم ڈھائے اسی طرح علمی طو رپر بھی عوام کے اس جہاد حریت کی وقعت کو کم سے کم کرنے کی کوشش کی۔ اس کو محض غدر سے تعبیر کیاگیا گویا یہ ایک معمولی شورش تھی جوفوج سے اٹھی اور فوج ہی میں دب کر رہ گئی۔ واقعہ یہ ہے کہ آغاز تو ایسا ہی ہوا جیسا کہ اکثر بیان کیا جاتا ہے یعنی یہ کہ ہندوستانی فوجیوں کو اپنے حکام کے ساتھ متعدد شکائتیں پیدا ہوگئی تھیں جو رفتہ رفتہ عام فوجی بے چینی کا باعث بن گئیں۔ یہی وہ بے چینی اور بے اطمینانی ہے جو ۱۸۵۷/ میں جنگ کی صورت میں ظاہر ہوئی۔ لیکن چونکہ یہی وہ زمانہ تھا جبکہ برصغیر کے مختلف طبقات نے جو قطع نظر جذبہٴ آزادی کے اور دوسری وجوہ کی بناء پر اجنبی تسلط سے بیزار تھے اس موقع سے فائدہ اٹھانا چاہا۔ چنانچہ یہ واقعہ جس کا آغاز تو فوجی شورش سے ہوا بالآخر قومی جنگ کی صورت اختیار کرگیا۔ مگر حال کے جن مورخین نے مسئلہ کو اسی طرح سمجھا ہے ان کی تصانیف کا سب سے بڑا نقص یہ ہے کہ اس میں داستان کی تکمیل اور نتائج کے اخذ کرنے میں اس رول کو ملحوظ نہیں رکھا گیا جو کہ مسلمان علماء نے اس جنگ آزادی میں ادا کیا۔
بیرونی غلبے کا فوری اثر یہ پڑا کہ حکمراں طبقہ اقتدار سے محروم ہوگیا اور امراء اپنا اثر و رسوخ کھوبیٹھے۔ سیاسی محرومی اپنے جلو میں معاشی ابتری بھی لئے ہوئے تھی۔ پہلی بڑی معاشی مار زمیندار طبقے پر پڑی جس سے وہ طبقہ بھی متاثرہوا جو ان سے کسی نہ کسی طرح پر وابستہ تھا۔ تاجر و صنعت کار طبقے بھی انگریزی حکومت سے خوش نہیں رہ سکتے۔ ملک کی صنعتیں اور حرفتیں ملک کے نئے حالات میں پنپ نہ سکیں۔ یہاں کی صنعتیں حکومت کی سرپرستی کے بغیر آزاد مقابلے کی تاب نہ لاسکتی تھیں۔ سیاسی و معاشی غلامی میں ظاہر ہے کہ ملکی تہذیب بیرونی اثر سے آزاد نہیں رہ سکتی، چنانچہ ہم دیکھتے ہیں کہ انگریزی تہذیب رفتہ رفتہ ملک میں اثر و نفوذ کرنے لگی جو دور رس نتائج کا باعث بنی۔ ان حالات میں ایک غیور قوم کا اجنبی حکومت کو للکارنا ایک فطری امر تھا۔
مٹ گئے تیرے مٹانے کے نشاں بھی اب تو
”بہت سی باتیں ایک مدّت دراز سے لوگوں کے دل میں جمع ہوتی جاتی تھیں اور بہت بڑا میگزین جمع ہوگیا تھا صرف اس کے شتابے میںآ گ لگانی باقی تھی۔ کہ سال گزشتہ میں فوج کی بغاوت نے اس میں آگ لگادی۔“(۱)
اور دوسری طرف یہ کہنا کہ:
الگورتھم
ذرائع ابلاغ وچ
الخوارزم صرف سائنس، ٹیکنالوجی تے ریاضیات دے ماہرین تک محدود نئيں، بلکہ ذرائع ابلاغ دے توسط تو‏ں عوام وچ وی مقبول اصطلاح تے تصور ا‏‏ے۔
جنگ آزادی 1857 دے لُکے پہلو
یہاں ایک سوال یہ پیدا ہوتا ہے کہ ۱۸۵۷/ کی تحریک عوامی ہوتے ہوئے بھی ناکام کیوں رہی۔ اس سلسلہ میں تاریخِ انقلاب کا ایک راز فراموش نہیں کرنا چاہیے۔ انقلابی جذبات کے بیدار ہونے کے لیے جہاں یہ ضروری ہے کہ عوام کے دل میں کسی نظام کے خلاف شدید بے چینی ہو وہاں اس کی کامیابی کے لیے ازبس لازمی ہے کہ مستقبل کی تعمیر کا ایک واضح خاکہ ذہن میں ہو۔ ۱۸۵۷/ میں انگریزوں کے خلاف شدید نفرت اور برطانوی طریق کار سے سخت بیزاری ضرور نظر آتی ہے لیکن کسی ایک شخص کے ذہن میں بھی تشکیل جدید کا نقشہ نہیں ملتا! یہی نہیں؛ بلکہ اُس وقت جتنی طاقتیں بھی میدان میں سرگرم عمل تھیں اُن میں سے کوئی بھی ایک کُل ہند نظام کا بوجھ سنبھالنے کی صلاحیت نہ رکھتی تھی۔ یہ ایسی محرومی تھی جس نے ساری تحریک کی روح کو مضمحل کردیا تھا۔ اور ہر فوجی مہم کسی مقصد تک رہبری کرنے کے بجائے وقتی ہنگامہ آرائی میں ختم ہوجاتی تھی۔ جمہوریت اور خود اختیاری کے افکار ابھی سیاسی شعور میں داخل نہیں ہوئے تھے اس لیے سیاسی زندگی کی تعمیرِ نو کا سوال بے معنی تھا۔ شخصی حکومت کا تصور اس طرح رگ وریشہ میں پیوست ہوچکا تھا کہ ہر مقام پر لوگ ایک ”بہادر شاہ“، ایک ”نانا صاحب“، ایک ”رانی لکشمی بائی“، ایک ”برجیس قدر“ کی تلاش کرتے تھے۔ اور چاہتے تھے کہ ان ہی کے سہارے کوئی ایسا نظام تشکیل پاجائے جو اُن کے مصائب کا علاج اور اُن کے درد کا مداوابن سکے۔ مغل بادشاہ، ”ہندوستان“ کا تو سوال کیا، ”لال قلعہ“ کو بھی قابو میں رکھنے کی صلاحیت نہ رکھتا تھا۔(۴) ”مرہٹوں“ کی اجتماعی طاقت کا عرصہ ہوا خاتمہ ہوچکاتھا۔ ”روہیلوں“ کے چند سردار جو اس وقت مختلف مقامات پر اپنی طاقت کا استحکام کررہے تھے، مقامی طور پرمدافعت اور کاربرآری کی صلاحیت تو رکھتے تھے، لیکن ایک وسیع علاقہ پر حکومت کرنے کے لیے جس دوراندیشی، تدبر اور انتظامی صلاحیت کی ضرورت تھی اس کا دُور دُور کہیں پتہ نہ تھا۔ پھر اس شخصی عقیدت کے نازک رشتوں کو بھی توڑنے کے لیے کتنے ہی عناصر کام کررہے تھے۔ ”دہلی“ میں ”بخت خاں“ کو نہ صرف مغل شہزادوں کا تعاون حاصل نہ ہوسکا بلکہ اس کا اثر توڑنے کے لیے یہ پروپیگنڈا کیاگیا کہ ”شیرشاہ“ کی طرح اس کا اقتدار بھی مغلیہ خاندان کے لیے مہلک ثابت ہوگا۔ ”لکھنوٴ“ میں ”حضرت محل“ کے ذہن میں یہ بات بٹھائی گئی کہ اگر ”احمداللہ شاہ“ کی مدد سے اقتدار قائم ہوا تو سنیوں کا غلبہ ہوجائے گا۔ اسی طرح ”روہیلوں“ کے علاقوں میں ہندو زمینداروں کو ”روہیلہ“ سرداروں سے برگشتہ کیاگیا۔ ”لارنس“ نے سکھوں کو ”بہادر شاہ“ سے بدظن کرکے ”دہلی“ کے ساتھ سکھوں کے اشتراکِ عمل کے امکانات کو ختم کردیا۔ ان تمام کمزوریوں اور کوتاہیوں کے باوجود اگر ۱۸۵۷/کا ہندوستان اپنی بہترین صلاحیتوں کو یکجا کردیتا تو یقینا غلامی کی زنجیریں اتنی آسانی سے نہ پہنائی جاسکتیں!
مگزار کہ پائمال گردیم                زاں سیم سراں آفرینش
برخیز کہ شور کفر برخاست
سید صاحب کی شہادت کے بعد لوگوں میں عام طور پر یہ خیال پیداہوگیا تھا کہ ”اللہ تعالیٰ“ نے ان کو موجودہ کمزور نسلوں سے اُٹھالیا ہے اور جب ہندوستان کے مسلمان یک جان ہوکر انگریز کافروں کے خلاف جہاد شروع کریں گے تو امام صاحب ظاہر ہوکر فتح کی طرف ہماری رہنمائی کریں گے۔“(۱۳) چنانچہ ۱۸۵۷/ کی تحریک میں عملاً حصہ لینے والے بہت سے افراد سید احمد شہید کے افکار ونظریات سے متاثر معلوم ہوتے ہیں۔(۱۴) بخت خاں کے متعلق ہمارا خیال ہے کہ وہ بھی جماعت مجاہدین ہی سے متعلق تھے۔ بہادر شاہ کے مقدمہ کے دوران میں اُن کو ”وہابی العقیدہ“ بتایاگیا تھا۔(۱۵) کوئی شخص بھی جس نے ”ہنٹر“ کی کتاب ”ہمارے ہندوستانی مسلمان“ پڑھی ہے اس سے انکار نہیں کرے گا کہ وہابی کا لفظ اس زمانہ میں ”سید صاحب“ اور اُن کے ہم خیال علماء کے لیے استعمال کیا جاتاتھا۔ اور بقول ہنٹر ”وہابی“ اور ”غدار“ ہم معنی الفاظ تھے۔(۱۶) ”بخت خان“ نے علماء سے جس نوع کے تعلقات رکھے، اس سے بھی یہی ظاہر ہوتا ہے کہ وہ سید صاحب کی تحریک سے متاثر تھے۔ جس وقت وہ تحریک میں حصہ لینے کے لیے دہلی پہنچے تھے سو (۱۰۰) علماء ان کے ہمراہ تھے۔(۱۷) دوران ہنگامہ میں وہابی علماء کی ایک جماعت ٹونک سے اُن کے پاس آئی تھی۔ اس کے علاوہ جے پور، بھوپال، ہانسی حصار اور ”آگرہ“(۱۸) سے بھی کافی علماء کھچ کھچ کر اُن کے گرد جمع ہوگئے تھے۔ ان علماء پر بخت خاں کو اس قدر اعتماد تھا کہ تخلیہ کے ان مخصوص مشوروں میں جن میں سوائے اُن کے اور بادشاہ کے کوئی تیسرا شخص نہ ہوتا تھا ان علماء کو شریک کرلیا جاتا تھا۔(۱۹) مولوی ”ذکاء اللہ دہلوی“ کا بیان ہے کہ ”دہلی“ میں جہاد کے فتوے کو جو اہمیت اور چرچا حاصل ہوا وہ ”بخت خاں“ کے دہلی آنے کے بعد ہوا۔(۳)
بعض مورخین نے چپاتیوں کی تقسیم کو غیرضروری اہمیت دی ہے اوراس کو اسباب بغاوت میں شمار کیا ہے۔ تھورن ہل (Thornhill) کے اس بیان نے کہ ”ویلور“ کی بغاوت سے قبل بھی ”مدراس“ میں چپاتیاں تقسیم ہوئی تھیں۔(۲۳) اس نظریہ کو تقویت پہنچائی ہے۔ ملک بھر میں چپاتیوں کی تقسیم حیرت انگیز ضرور ہے، لیکن ۱۸۵۷/ کی تحریک کا اس سے کوئی خاص تعلق اب تک ثابت نہیں ہوسکا۔ حکیم ”احسن اللہ“ نے اپنے بیان میں بتایا تھا کہ چپاتیوں کی تقسیم پر قلعہ معلی میں بھی سب لوگ تعجب میں پڑگئے تھے اور کوئی اُن کا مقصد نہ سمجھ سکا تھا۔(۲۴)
فرنگیوں کی سو کثرت سے ہوکے سب ویراں    نظر پڑے ہے بس اب صورت فرنگستاں
جہاں کہ نوبت و شہنائی جھانجھ کی تھی صدا       فرنگیوں کا ہے اس جاپہ ٹم ٹم اب بجتا
جناب عالی!
۱۸۵۷/ کے ہنگامہ کے بعد انگریزوں نے ہندوؤں اورمسلمانوں کے تعلقات خراب کرانے کے لیے منظم کوششیں شروع کردیں۔ اور سیاست، سماج، زبان اور ادب کا کوئی گوشہ ایسا نہیں چھوڑا جہاں یہ زہر نہ پھیلایاگیاہو۔ سرہنری ایلیٹ نے (جس کی تاریخ ہند کی آٹھ جلدیں گزشتہ پچھتّر سال سے ہماری ساری چھوٹی بڑی تاریخوں کا ماخذ رہی ہیں) حکومت کو لکھا کہ اگراس کی مرتب کی ہوئی تاریخ ہند شائع کردی گئی تو ہندوستان میں ساری قومی تحریکیں خود بخود سرد پڑجائیں گی۔ چنانچہ ہندومسلم اختلافات کو تاحد طوفان پہنچانے کے لیے یہ کتاب شائع کردی گئی۔
یہ سیاسی تبدیلیاں ہندوستانیوں کے لئے یقینا خلاف توقع تھیں، جس ملک پر اب تک انھوں نے تقریباً تین سو سال سے خاندان تیمور کو حکومت کرتے دیکھا تھا، اور پورے ہندوستان میں اس خاندان کے زندہ و تابندہ نقوش پھیلے ہوئے تھے، اور ملک کی تعمیر و ترقی میں اس خاندان نے اہم رول ادا کیا تھا، ہر شخص اس کا ممنون کرم اور دل سے ان کی خدمت کا قدرداں تھا، آج اس ملک پر ایک بدیسی قوم حکومت کررہی تھی، جس کے پاس نہ کوئی ضابطہٴ اخلاق تھا اور نہ کوئی تہذیبی نظام، اس کے پاس دماغ تو تھا مگر دل کی طاقت اور روح کی بالیدگی سے محروم تھی، جو رنگ و نسل اور زبان کسی لحاظ سے ہندوستانی اقوام سے میل نہیں کھاتی تھی۔
”غرض کہ ملک ہر طرح سے مفلس ہوگیاتھا، ان کے خاندان جن کو ہزاروں کا مقصدور تھا، معاش سے بھی تنگ آگئے تھے۔“ (اسباب بغاوت ہند: ۳۶)
عدل وانصاف کی صورت حال کے بارے میں سرسیّد لکھتے ہیں:
اب تمام ہندوستان میں ایک عملداری ہوگئی، تاربرقی سے سب جگہ کی خبر ایک ہوگئی، ریلوے سڑک سے سب جگہ کی آمد ورفت ایک ہوگئی، مذہب بھی ایک چاہئے،اس لئے مناسب ہے کہ تم لوگ بھی عیسائی ایک مذہب ہوجاؤ۔
* سرکاری قانون اس طرح کا جاری کیاگیا کہ ہندو اور مسلمان دونوں کے مذہبی تشخیصات فنا ہوجائیں۔
بالآخر وہی ہواجو اس قسم کے حالات میں ہمیشہ ہوتا آیا ہے، عوامی بے چینی پیدا ہوئی اور پورے ملک میں ایک زلزلہ برپا ہوگیا۔
”یہ دین دین“ کا نعرہ لگانے والا ایک برہمن تھا، ”منگل پانڈے“ ۶/اپریل کو منگل پانڈے پر مقدمہ شروع ہوا، ۷/کو پھانسی کی سزا تجویز کی گئی اور ۸/کو اسے پھانسی پر لٹکادیاگیا، ۲۱/اپریل کو اس کے ایک ساتھی ایشوری پانڈے کو پھانسی دے دی گئی، اس کا جرم یہ تھا کہ منگل پانڈے جب فائر کی تیاری کررہا تھا اور ایشوری سے کہا گیا تھا کہ منگل پانڈے کو گرفتار کرلے تو ایشوری نے تعمیل میں لاپرواہی برتی تھی، جب دوبارہ اس کو حکم دیاگیا تو کہہ دیا، منگل پانڈے تو پاگل ہوگیا ہے۔