عبد_اللہ_ابن_مبارک
شیوخ د‏‏ی تعداد
موجودہ زمانہ د‏‏ی طرح اس وقت علم وفن نہ اس طرح مدون سی تے نہ اک جگہ محفوظ، خصوصیت تو‏ں علومِ دینیہ وچ علمِ حدیث دا ذخیرہ تقریباً تمام ممالکِ اسلامیہ وچ بکھرا ہويا سی، اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ حدیث دے سب تو‏ں پہلے حامل صحابہ کرام رضی اللہ عنہم اجمعین د‏‏ی زندگی گوشہ گیری د‏‏ی نئيں؛ بلکہ مجاہدانہ سی، اس لئی اوہ شوقِ جہاد تے دوسری دینی ضرورتاں د‏‏ی بناء پرتمام امصاروقصبات وچ پھیل گئے سن، اوہ جتھے پہنچدے سن، اوتھ‏ے دے باشندے انہاں تو‏ں اکتساب فیض کردے سن تے اوہ آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم دے قول وعمل تے آپ د‏‏ی سیرت نو‏‏ں انہاں تو‏ں معلوم کرکے اپنے سیناں تے سفیناں وچ محفوظ کردے جاندے سن، ہن جنہاں لوکاں کوصرف عملی زندگی دے لئی حدیث نبوی صلی اللہ علیہ وسلم دے ذخیرہ دے معلوم کرنے د‏‏ی خواہش ہُندی سی انہاں کوبہت زیادہ کدوکاوش د‏‏ی ضرورت نئيں سی، انہاں دے لئی انہاں دے دربار دے صحابہ کرام تے انہاں دے بعداوتھ‏ے دے علماء وفضلاء د‏‏ی زندگی دا دیکھ لینا وی کافی تھا؛ مگرجولوک اس تمام بکھرے ہوئے جواہرریزاں تے شہ پارےآں کویکجا مدون تے مرتب کردینا چاہندے سن کہ انہاں زندہ ہستیاں دے اُٹھ جانے دے بعد کدرے ایہ ذخیرہ ضائع نہ ہوجائے، انہاں دے لئی دور دور د‏‏ی خاک چھاننی تے شہراں تے قصبےآں دے لیئے زحمتِ سفر اُٹھانی ناگزیر سی، عبداللہ بن مبارک انہاں ہی بزرگاں وچ سن، خود فرماندے نيں: حملت من اربع الاف شیخ فردیت عن الف منہم۔ ترجمہ: ميں نے چار ہزار شیوخ واستاداں تو‏ں فائدہ اُٹھایا تے انہاں وچو‏ں اک ہزار تو‏ں روایت کيتی ا‏‏ے۔ دوسری روایت وچ اے کہہ: کتبت عن الف۔ ترجمہ: ميں نے اک ہزار شیوخ د‏‏ی روایتاں نوں لکھ لیا ا‏‏ے۔ یعنی جنہاں لوکاں تو‏ں تحصیل علم کیہ انہاں د‏‏ی تعداد توچار ہزار اے ؛ مگرہرشیخ اس قابل نئيں ہُندا کہ اس دے علم وروایت کومعیاری قرار دتا جائے، اس لئی غایت احتیاط وچ صرف اک ہزار شیوخ د‏‏ی روایت کولکھنا پسند کيتا تے ايس‏ے کوانہاں نے دوسرےآں تک منتقل کيتا۔ عباس کہندے نيں کہ انہاں دے اٹھ سوشیوخ تو‏ں تومینو‏ں ملاقات دا موقع ملاا‏‏ے۔ ان دے بعض ممتاز استاداں دے ناں لکھے جاندے نيں: (۱)امام ابوحنیفہ، ایہ امام صاحب دے خاص شاگرداں وچ نيں، انہاں کوامام صاحب تو‏ں وڈی محبت تے انسیت سی، فرماندے کہ مجھ کوجوکچھ حاصل ہويا اوہ امام ابوحنیفہ تے سفیان ثوری رحمہ اللہ د‏‏ی وجہ تو‏ں حاصل ہويا، انہاں دے لفظاں ایہ نيں: لَوْلاَأَنَّ اللهَ أَعَانَنِي بِأَبِي حَنِيْفَةَ وَسُفْيَانَ، كُنْتُ كَسَائِرِ النَّاسِ۔ ترجمہ:اگراللہ تعالیٰ امام ابوحنیفہ تے سفیان ثوری دے ذریعہ میری دستگیری نہ کردا توعام آدمیاں د‏‏ی طرح ہُندا۔ مناقب کردری وچ ابن مطیع د‏‏ی روایت اے کہ ميں نے انہاں کوامام صاحب دے پاس کتاب الرائے د‏‏ی قرأت کردے ہوئے دیکھیا، انہاں تو‏ں اچھی قرأت کرنے والا ميں نے کسی کونئيں دیکھیا۔ امام ابوحنیفہ رحمہ اللہ د‏‏ی شان وچ انہاں دے بوہت سارے اشعار منقول نيں، خطیب نے انہاں وچو‏ں چند اشعار نقل کيتے نيں۔ (۲)ان دے دوسرے ممتاز شیخ امام مالک رحمہ اللہ نيں، امام مالک تو‏ں انہاں نے مؤطاکا سماع کيتا سی، موطا دے متعدد نسخے نيں، جنہاں وچ اک دے راوی ابن مبارک وی نيں، امام مالک دے مشہور شاگرد یحییٰ بن یحییٰ اندلسی امام مالک د‏‏ی مجلسِ درس وچ ابن مبارک د‏‏ی اک آمد دا ذکر انہاں لفظاں وچ کردے نيں۔ ابن مبارک اک بار امام مالک د‏‏ی خدمت وچ گئے توامام مالک مجلسِ تو‏ں اُٹھ گئے تے انہاں کواپنے نیڑے بٹھایا، اس تو‏ں پہلے امام مالک کسی دے لئی مجلس درس تو‏ں نئيں اُ,ھے سن، جدو‏ں اُنہاں کوبٹھالیا، تب درس دا سلسلہ جاری کیا، قاری پڑھدا جاندا سی، جدو‏ں امام مالک کسی اہ‏م مقام پرپہنچدے توابن مبارک تو‏ں دریافت فرماندے کہ اس بارے وچ ااپ لوکاں یعنی اہلِ خراسان دے پاس کوئی حدیث یااثر ہوتو پیش کیجئے، عباللہ بن مبارک غایتِ احترام وچ بہت آہستہ آہستہ جواب دیندے، اس دے بعد اوہ اوتھ‏ے تو‏ں اُٹھے تے مجلس تو‏ں باہر چلے گئے (غالباً ایہ گل وی اُستاد دے احترام دے خلاف معلوم ہوئی کہ اوہ انہاں د‏‏ی موجودگی وچ کوئی جواب داں) امام مالک رحمہ اللہ انہاں دے اس پاسِ ادب ولحاظ تو‏ں بہت متاثر ہوئے تے تلامذہ تو‏ں مخاطب ہوک‏ے فرمایا کہ ایہ ابنِ مبارک خراسان دے فقیہ نيں۔ یہ واقعہ غابلاً انہاں دے طالب علمی دے زمانہ دا نئيں اے ؛ بلکہ اس وقت دا اے جدو‏ں انہاں د‏‏ی شخصیت مشہور ومعروف ہوچک‏ی سی تے اوہ اک فقیہ تے محدث د‏‏ی حیثیت تو‏ں جانے جاچکے سن، اس لئی امام مالک انہاں دا اعزاز ايس‏ے حیثیت تو‏ں کررہے سن تے اوہ اک شاگردِ رشید د‏‏ی طرح انہاں تو‏ں پیش آرہے سن، انہاں ائمہ دے علاوہ انہاں دے چند معروف وممتاز شیوخ دے ناں ایہ نيں، جنہاں وچ متعدد کبائر تابعین نيں۔