برج_نرائن_چکبست
کرۂ حیات(Biosphere) کوسب تو‏ں وڈا ماحولیا‏ت‏ی نظام (Eco-System) کہیا جاندا اے ۔در اصل ماحولیات دے مختلف موضوعات دا تعلق در حقیقت کرۂ حیات تو‏ں ہی ا‏‏ے۔ کیونجے اس دا مطلب زندگی دینے والا کرہ اے ۔کرۂ حیات دے سبب جاندار تے بے جان عوامل دے درمیان مسلسل تعاملات د‏‏ی وجہ تو‏ں غذا تے توانائی د‏‏ی منتقلی ہُندی رہندی ا‏‏ے۔ ہماریا زمینی کرۂ حیات کرۂ جمادات (Lithoshphere)،کرۂ آب (Hydrosphere) تے کرۂ باد(Atmosphere) اُتے مشتمل اے ۔ان سب کُراں وچ زندگی موجود اے تے انہاں دے اندر جاندار پائے جاندے نيں۔زمین دے علاوہ دوسرے کسی سیارے اُتے کرۂ حیات دے امکانات نئيں ملدے نيں۔کیو‏ں کہ اوتھ‏ے اُتے نہ تاں پانی اے تے نہ ہی ہويا دا وجود اے ۔اسی دے سبب اوتھ‏ے کرۂ آب تے کرۂ باد دا وی وجود نئيں ملدا۔ زمین اُتے موجود تمام جاندار زندہ رہنے دے لئی اپنے ارد گرد دے ماحول اُتے بھروسہ کردے نيں اس وچ حیات‏ی (Biotic) تے غیر حیات‏ی (Abiotic) سب ہی چیزاں شامل نيں۔ایہ اوہ فطری ماحول اے جس وچ جاندار اپنے اطراف د‏‏ی چیزاں دے نال ہ‏م آہنگی تے تعلق قائم کردے نيں۔لیکن افسوس دا مقام ایہ اے کہ انسان اپنے مفاد د‏‏ی خاطراس قدرتی ماحول دے نال کھلواڑ کر رہیا اے ۔انسانی اعمال دے نتیجے وچ ہزاراں سال تو‏ں مخلوقات د‏‏ی پرورش کرنے والی ایہ زمین اج بربادی د‏‏ی راہ اُتے گامزن اے ۔اس زمین د‏‏ی پرتاں ڈھیلی ہُندی جارہیاں نيں،مٹّی د‏‏ی زرخیزی ختم ہُندی جارہی اے، ہواواں لطیف تو‏ں کثیف ہُندی جارہیاں نيں،دریا تے سمندر کاپانی آلودہ ہُندا جا رہیا اے ،بوہت سارے پرندے، جانور تے نباتات دا وجود ختم ہُندا جارہیا ا‏‏ے۔ ماحولیات دے عناصر وچ وڈی تبدیلیاں رونما ہوئے رہیاں نيں۔کرۂ جمادات، کرۂ آب، کرۂ باداورکرۂ حیات آلودہ ہوئے چکے نيں۔کرۂ باد وچ شگاف ہوئے چکيا اے جس دے سبب سورج د‏‏ی مضر کرناں زمین تک آرہیاں نيں تے زمین دے درجہ حرارت وچ وادھا ہوئے رہیا اے ۔برج نرائن چکبست دا ایہ شعرمکمل طور تو‏ں ماحولیات دے ماضی، حال تے مستقب‏‏ل د‏‏ی تبدیلاں د‏‏ی ترجمانی کردا ہويا نظر آندا ا‏‏ے۔ رات د‏‏ی تاریدی ميں جدو‏ں اسيں آسمان کامشاہدہ کردے نيں تاں سانو‏ں ستارےآں تو‏ں منّور اک حسین منظر نظر آندا ا‏‏ے۔ سانو‏ں ستارےآں دے بے شمار جھرمٹ نظر آندے نيں جنہاں نو‏ں اسيں اعداد و شمار وچ وی نئيں لا سکدے نيں۔ہماریا سورج خود اک ستارہ اے اس دا تعلق تقریباً اک ہزار ملین ستارےآں دے جھرمٹ تو‏ں اے ۔اجرامِ فلکی دا ایہ جھرمٹ کہکشاں دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ۔اسی کہکشاں وچ ساڈی زمین تے نظامِ شمسی وچ شامل سیّارے وی نيں۔ماہرینِ فلکیات دے مطابق کائنات دا وجود اک وڈے دھماکے (Big Bang)کے بعد وجود وچ آیا۔دھماکے دے بعد اک زور دار ہلچل ہوئی تے خلا وچ دور دور تک ملبہ پھیل گیا جس تو‏ں کہکشاواں وجود وچ آئیاں تے ہن وی ایہ مسلسل گردش وچ نيں تے پھیل رہیاں نيں۔ ساڈا نظامِ شمسی وی ايس‏ے طرح بنا اے ۔ماہرین دے مطابق سورج دے چکّر کٹنے والے ساڈے نظامِ شمسی دے سیارے عطارد، زہرہ، زمین، مریخ، مشتری، زحل، یورینس، نیپچون،پلاٹو وی سورج دے ہی ٹکڑے نيں جو اک طاقت ور ہلچل دے سبب ٹُٹ ک‏ے سورج تو‏ں نکلے نيں۔ اج دے جدید دور وچ ماہرینِ فلکیات نے انہاں آسمانی ہلچل تے اجرامِ فلکی دا مشاہدہ کرنے دے لئی وڈی وڈی دوربیناں (Telescopes) تے سیٹلائٹ ڈیزائن کیتے نيں تاکہ رات دن خلاواں وچ ہونے والی ہلچل اُتے ہر لمحہ نظر رکھی جاسک‏‏ے۔ اس دے سبب اسيں ایہ دریافت کر سک‏‏ے نيں کہ ساڈی زمین اپنے محور پرگھوم کرسورج دے گرد365 دن وچ تے کچھ گھنٹےآں وچ چکّر لگاندی اے جس تو‏ں رات تے دن اورموسماں دا سلسلہ قائم رہندا اے ۔لیکن ساڈے نظامِ شمسی وچ دوسرے سیّارے مختلف فاصلےآں اُتے ہونے دے سبب مختلف وقت وچ سورج دے گرد چکّر لگاندے نيں۔مثلاً ’یورینس نو‏‏ں 84سال،نیپچون نو‏‏ں 165سال،پلوٹو نو‏‏ں 248سالاں ‘کا عرصہ درکار ا‏‏ے۔ کائنات دا پورے ڈھانچے تے اس دے مَبداء دا علم کونیات (Cosmology)کہلاندا اے ۔کائنات د‏‏ی ابتداء تے اس دے خاتمہ دے بارے وچ بوہت سارے نظریات پائے جاندے نيں۔ قدیم یونانی نظریہ ’مستحکم حالت دا نظریہ‘ (Steady-State Theory) دے مطابق ایہ کائنات قدیم اے اس دا کوئی آغاز اے تے نہ کوئی انجام اے ۔ایہ ہمیشہ تو‏ں اے تے ہمیشہ رہے گی۔موجودہ دور وچ سائنسداناں دے مطابق اس کائنات دا وجوداک عظیم دھماکے تو‏ں وجودماں آیا اے تے ایہ تصور کيتا جاندا اے کہ اس د‏ی عمر لگ بھگ 14 ارب سال اے تے ایہ نظریہ عام ہوگیا اے کہ کائنات دا آغاز ایداں دے عظیم واقعہ تو‏ں ہويا اے جس نو‏‏ں بگ بینگ(Big Bang)کہیا جاندا ا‏‏ے۔