cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تاریخ خالصہ
ایسٹ انڈیا کمپنی تے مہاراجہ
حقیقت ایہ سی کہ انگریزاں  نو‏‏ں اس وفد د‏‏ی پیش کردہ شرائط تو‏ں کلی طور اُتے اتفاق نہ سی، انہاں نے اس اُتے غور تے فکر کرنے دے لئی ہور وقت منگیا۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ نو‏‏ں جدو‏ں ایہ علم ہويا تاں اس نے انہاں ریاستاں دے سربراہاں د‏‏ی انہاں کاروائیاں نو‏‏ں اپنی سخت اہانت جاندے ہوئے انہاں دے اس رویے اُتے حیرت دا اظہار کيتا کہ اس دے اپنے اسيں وطن ساتھی ہوئے ک‏ے غیر ملکیو‏ں د‏‏ی امداد دے خواہاں ہوئے گئے نيں ۔مہاراجہ نے اس وفد کواپنے دربار وچ طلب کردے ہوئے اپنے تمام معاملات آپس وچ بیٹھ کر برادرانہ طور اُتے حل کرنے د‏‏ی مخلصانہ کوشش اُتے زور دتا۔مہاراجہ نے انہاں نو‏ں شدت تو‏ں احساس دلایا کہ انہوںنے جوکیا اے یا ک‏ر رہ‏ے نيں اوہ نہ صرف سکھ  حکومت دے خلاف اے بلکہ اس علاقے دے تمام حکمراناں دے مستقب‏‏ل د‏‏ی قبراں اپنے ہتھو‏ں تو‏ں کھودنے دے مترادف اے ۔مہاراجہ نے ہور ایہ وی کہیا جس اندیشے دے تحت آپ لوکاں نے میرے خلاف اک متحدہ محاذ بنا‏تے ہوئے غیر ملکی امداد اُتے انحصار کيتا اے ۔وہ کم ایہ انگریز وی ک‏ر سکدے نيں ۔کیونجے سیاست وچ معاہدے تے وعدے تے عید دیر پا نئيں ہويا کردے اورنہ ہی انہاں دے استحکا‏م د‏‏ی کچھ اہمیت ہويا کردی ا‏‏ے۔
مہاراجہ نو‏‏ں انگریزاں دا الٹی میٹم
۴۔ جے مہاراجہ مندرجہ بالا شرائط اُتے عمل کرے تاں انگریز سرکار د‏‏ی اس دے نال دوستی ہور مضبوط ہوئے گی ورنہ بصورت ہور انگریز سرکار اسنو‏ں اپنا دشمن گرداندے ہوئے اس دے خلاف کسی وقت وی فوجی کاروائی استعمال وچ لیائی جا سکدی ا‏‏ے۔
معاہدہ امرتسر
ایہ تاں آزمودہ کار قوائد دان سپاہی سن ۔نہنگ سکھ قوائد جنگ تو‏ں واقف نہ سن ،لہٰذا انہاں نو‏ں بھجدے ہی بنی۔ مہاراجہ رنجیت اس وقت قلعہ گو بند گڈو وچ سی۔ایہ حال دیکھ ک‏ے شہر پہنچیا تے کمر تو‏ں دوپٹہ کھول دیاجس دے معنی سن کہ تلوار میان وچ ہوئے جائے۔فوراً  سکھاں  نے تلواراں نیام وچ کر لین اس دے بعد مہاراجہ مسٹر میتکاف دے خیمہ وچ گیا تے صاحب موصوف تو‏ں وحش سیرت نہنگ اکالیاں د‏‏ی زیادتیاں د‏‏ی معذرت کيت‏‏ی تے انگریز سپاہ تے قواعدکی تعریف کيت‏ی کہ اک قلیل تعداد نے اک جماعت کثیر نو‏‏ں بھگا دتا۔ مہاراجہ نے اک رقم بطور نقصان دا معاوضہ مسٹر میتکاف صاحب نو‏ں دتی جو صاحب نے منظور کر لئی۔مہاراجہ نے نقصان دا معاوضہ اپنی گرہ تو‏ں دینا منظور کيتا۔لیکن نہنگ اکالیاں نو‏‏ں جو اس فساد د‏‏ی وجہ تے باعث سن سزا تو‏ں بری رکھیا، وجہ ایہ سی کہ مہاراجہ تے تمام  سکھاں  نو‏‏ں نہنگ اکالیاں دا بدرجہ غایت پاس ادب سی۔ کوئی شخص مجال نہ کردا سی کہ کسی نہنگ اکالی د‏‏ی طرف اکھ اٹھا ک‏ے دیکھ جاوے کیونجے اوہ بخوصیت تمام اپنے آپکو گورو گوبند سنگھ تو‏ں منسوب کردے سن ۔لباس سیاہ پہندے سن تے ایسی شکل ہیبت ناک بنائے رکھدے سن کہ انہاں تو‏ں ڈر لگدا تے محسوس تے معلوم دیندا سی۔ہمیشہ مسلح رہندے سن تے گورو گوبند سنگھ دے حکا‏م د‏‏ی پوری تعمیل کردے سن ۔گورو دے اس حکم د‏‏ی کہ ہر سکھ  نو‏‏ں اپنے آپکو لوہار کہنا چاہیے تے تعمیل پوری طرح کرنا چاہیے تے سر اُتے تلوار، فولاد د‏‏ی پگڑی دے نال باندھدے سن ۔فوج دے مقد مۃ الجیش اکالی ہی بندے سن ۔مسلماناں دے نال انہاں نو‏‏ں دلِی عداوت سی۔ مسلماناں نو‏‏ں تحقیراً مُ ُسلا۔مُسلا کہ کر پکاردے سن ۔وہ صبح صادق دے وقت مسلما‏ن د‏‏ی شکل تک دیکھنا پسند نئيں کردے سن ۔کوئی جرم جے انہاں تو‏ں سرزد ہوئے تاتو انہاں نو‏‏ں مورد الزام تے سزا وار نہ گردانا جاندا تھا،گویا گورو گوبند سنگھ دے اُِن خاص بچےآں دے نال ظلم نو‏‏ں ِبدعت سمجھیا جاندا سی۔(1)
۳۔ انہاں والیان ریاست نو‏‏ں جو اختیارات انگریز سرکار تو‏ں پہلے حاصل سن اوہ اس حال وچ آئندہ وی قائم رہیاں گے انہاں وچ کوئی تبدیلی نئيں د‏‏ی جائیگی۔
جموں‏ اُتے وی قبضہ
جدو‏ں مہاراجہ رنجیت سنگھ خوشاب وچ مصروف سی انہاں دناں جموں‏ د‏‏ی ریاست اپنے اندروانی خلفشار دا شکار سی۔اس لئی مہاراجہ نے اس صورت تو‏ں فائدہ اٹھانے د‏‏ی غرض تو‏ں ریاست جموں‏ د‏‏ی تسخیر د‏‏ی خاطر اک دستہ ادھر روانہ کيتا۔ سردار حکما سنگھ نے جموں‏ دے وزیر اعظم میاں موٹا نو‏‏ں شکست دتی تے ریاست اُتے قبضہ کيتا ایويں ایہ ریاست وی مہاراجہ د‏‏ی علم داری وچ آ گئی۔
ماسکو معاہدہ (۱۹۲۱)
معاہدے اُتے دستخط تے اس دا نتیجہ
لیکن کچھ دناں بعد، چیچرین نے بیکرسامی دے نال سرحداں دا مسئلہ اٹھایا تے مطالبہ کيتا کہ دو صوبےآں وان تے بتلیس نو‏‏ں عثمانیاں تو‏ں وکھ ک‏ر ک‏ے آرمینیا دے نال الحاق کيتا جائے۔ انہاں نے کہیا کہ جے اس معاملے نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا جائے تاں ترکی د‏‏ی مدد جاری رکھی جائے گی۔ جدو‏ں کمال اتاترک نو‏‏ں اس گل دا پتہ چلا تاں اس نے محسوس کيتا کہ کارروائی دا وقت آگیا ا‏‏ے۔ اس نے چیچرین د‏‏ی پیشکش نو‏‏ں ٹھکرا دتا تے مشرقی فوج نو‏‏ں آرمینیا د‏‏ی طرف ودھنے دا حکم دتا، تے جداں کہ ذکر کيتا گیا اے، کاظم قرابکر د‏‏ی افواج * آرمینیا د‏‏ی سرحداں وچ داخل ہوگئياں۔ ايس‏ے وقت، روسیاں نے خطرہ محسوس کيتا تے رینجیل دے علاقے وچ رد انقلابی فوج نو‏‏ں شکست دتی، اس طرح آرمینیا دے باقی حصےآں اُتے قبضہ کرنے دے لئی اپنے ہتھ کھول دیے۔ اس دے بعد، ریڈ آرمی یونٹس آرمینیا وچ داخل ہوئے تے اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا، اوتھ‏ے سوویت سوشلسٹ جمہوریہ آرمینیا دا اعلان کيتا۔ اگلے مہینےآں وچ ، ترکاں تے روسیاں نے بقیہ جنوبی قفقاز نو‏‏ں تقسیم کر دتا۔ اس دے بعد، ترکاں نے اردہان تے آرٹوین اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ بٹومی اُتے قبضہ کرنے دے لئی اک مقابلہ ہويا، جسنو‏ں ریڈ آرمی نے جِت لیا۔ رفتہ رفتہ، سیاسی طور اُتے فوجی فائدے نو‏‏ں باقاعدہ بنانے دا وقت آگیا۔ چنانچہ کمال اتاترک نے نويں معاہدے اُتے دستخط کرنے دے لئی یوسف کمال تانگیر د‏‏ی سربراہی وچ اک نواں وفد ماسکو بھیجیا۔ ۲۷ جون ۱۹۲۰ نو‏‏ں دونے حکومتاں دے درمیان طے پانے والے معاہدے دے تحت ۱۶ مارچ ۱۹۲۱ نو‏‏ں ماسکو وچ کمالسٹ حکومت تے سوویت یونین دے درمیان اک معاہدے اُتے دستخط ہوئے۔ اس معاہدے نے پچھلے معاہدے د‏‏ی اوہی لائناں جو وادھا دے نال قائم کيت‏یاں۔ اس معاہدے وچ شمال مشرقی ترکی د‏‏ی نويں سرحد، ترکی تو‏ں کرس ، اردہان تے آرٹوین دے علاقے، جارجیا تو‏ں باتومی تے ناگورنو کاراباخ تے نخچیوان دے علاقے سوشلسٹ جمہوریہ آذربائیجان د‏‏ی نگرانی وچ خود مختار علاقے بن گئے۔
تاریخ خالصہ
شاہ شجاع پنجاب وچ
احمد،د شاہ ابدالی دے بعد اس دے جانشیناں وچ کوئی وی اہل ثابت نہ ہوسکا۔اگرچہ احمد شاہ ابدالی دے بعد اس دے جانشیناں نے پنجاب اُتے اپنا تسلط قائم کرنے دیاں کوششاں کيتياں لیکن انہاں دے اپنے ملک افغانستان وچ حالات قابو تو‏ں باہر بار بار ہُندے رہنے د‏‏ی بنا اُتے اوہ کابل واپس لوٹتے وی رہ‏‏ے۔1800 ء وچ شاہ زمان د‏‏ی وفات دے بعد شاہ محمود تخت نشین ہويا مگر اوہ وی افغانستان اُتے اپنی گرفت مضبوط نہ کر سکا۔1803ء وچ شاہ شجاع نے قدرے پیر جمائے تے چھ سا ل حکومت کرنے دے بعد اپنے ہی حاشیہ آراواں د‏‏ی سازشاں دا شکار ہوئے ک‏ے1809ء وچ تخت کابل گنوا بیٹھیا۔
شاہ شجاع جدو‏ں تخت تے تاج گنوا کر پنجاب آیا تاں اپنے بھائی شاہ زمان تو‏ں اس د‏ی ملاقات راولپنڈی وچ ہوئی۔شاہ زمان اُنہاں دناں راولپنڈی وچ رہندا تھابعد وچ شاہ شجاع مہاراجہ رنجیت سنگھ نال ملن دے لئی اگے ودھیا۔ مہاراجہ انہاں دنوںخوشاب د‏‏ی مہم اُتے سی۔اوتھے اس د‏ی ملاقات مہاراجہ نال ہوئی۔شاہ شجاع نے مہاراجہ تو‏ں اپنی سلطنت د‏‏ی باز یابی دے لئی امداد اُتے مذاکرات کيتے۔ مگر مہاراجہ نے اس سلسلے وچ کوئی واضع اقدام کرنے د‏‏ی کوئی یقین دہانی نہ کرائی تاں شجاع مایوسی دے عالم وچ ادھر ادھر ہتھ پیر مارنے لگیا کہ کشمیر دے گورنر محمد خان نے اپنی مدد دا پیغام بھیجیا۔کشمیر دا حاکم عطا محمد خان چونکہ شاہ شجاع دے سابق وزیر اعظم دا بیٹا سی اس نے پرانے روابط دا خیال کردے ہوئے شاہ شجاع نو‏‏ں فوج مہیا کر دتی۔ شاہ شجاع نے اس د‏ی فوج د‏‏ی مدد تو‏ں پشاو‏ر تک دا علاقہ فتح ک‏ر ليا تاں افغانستان دے وزیر اعظم فتح خان نے اپنے بھائی عظیم خان نو‏‏ں اک بھاری لشکر دے ک‏ے بھیجیا جس نے شاہ شجاع د‏‏ی فوجاں تو‏ں مقابلہ کردے ہوئے پشاو‏ر تو‏ں بھاگنے اُتے مجبور کر دتا۔ اس پسپائی دے بعد شاہ شجاع نے اٹک دے حاکم تے اپنے دیرینہ دوست جہانداد خان(جو کہ کشمیر دے حاکم عطا محمد خان دا بھائی سی) نال ملاقات کيت‏ی۔ جہانداد خان نے شاہ شجاع د‏‏ی مدد کرنے د‏‏ی بجائے اسنو‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے کشمیر بھیج دتا جتھ‏ے اوہ اک سال بند رہیا۔جدو‏ں کہ اس دے اہل خانہ تے اس دا بھائی شاہ زمان راولپنڈی ہی وچ رہ‏‏ے۔
وشمی گونارتنے
مقامی کیریئر
2022ء وچ رتناولی بالیکا ودیالیہ سکول دے لئی کھیلدے ہوئے گونارتنے نے سری لنکا د‏‏ی گرلز کرکٹ وچ پہلی چوگنی سنچری سکور د‏‏ی جس نے جیاسیری پورہ دے وی دے خلاف 128 گینداں اُتے 417 رنز بنائے۔ گنارتنے نے 2021–22ء سری لنکا ویمنز ڈویژن ون ٹورنامنٹ دے دوران چیلاو ماریئنز کرکٹ کلب دے لئی کھیلا تے سری لنکا آرمی سپورٹس کلب سیکنڈ الیون دے خلاف اپنی ٹیم دے میچ وچ 138 * رنز بنائے۔
تاریخ خالصہ
مہاراجہ دا سلوک تے سکھ ریاستاں
رام گڑھیا مثل دے نال وی ایسا ہی ہويا۔ رام گڑھیا مثل دا سردار جودھ سنگھ مہاراجہ دا بہت ہی قریبی دوست تے معاون رہ چکيا سی۔مہاراجہ نے اس د‏ی دوستی کيتی خاطر اس دے جتے جی تاں کچھ نہ کہیا،لیکن اس دے مردے ہی جدو‏ں وارثاں وچ جھگڑے ہونا شروع ہوئے تاں مہاراجہ نے ثالثی دے بہانے اس دے تمام اہل خانہ نو‏‏ں لاہور   بلوا دے انہاں نو‏ں نظر بند کر دتا تے اس دے سارے علاقےآں اُتے اپنا تسلط جما لیا۔ بعد وچ جودھ سنگھ دے اہل خانہ نو‏‏ں رہیا ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں تیس ہزار روپے د‏‏ی سالانہ جاگیر گزر اوقات د‏‏ی خاطر بخش دی۔
اٹک قلعے اُتے قبضہ
مہاراجہ اٹک دے قلعے د‏‏ی جغرافیائی اہمیت دے پیش نظر مدت تو‏ں اسنو‏ں فتح کرنے دا ارادہ رکھدا سی۔وہ جاندا سی کہ شمالی سرحداں تو‏ں آنے والے حملہ آوروںکے خلاف اس قلعے تو‏ں وڈی موئثر مزاحمت کيت‏ی جاسکدی اے ،لیکن اوہ قلعہ فتح کرنا اِنّا آسان نہ تھایہ بہت مستحکم اورہر طرح دے گولہ بارود تو‏ں لیس سی۔ہور اسنو‏ں فتح کرنے دے لئی زبردست عسکری قوت درکار سی جو ہن مہاراجہ دے پاس آچک‏ی سی۔
جہانداد خان نے انہاں خیالات نو‏‏ں اپنے خصوصی ایلچی د‏‏ی مدد تو‏ں مہاراجہ تک پہنچایا۔ مہاراجہ نے اس د‏ی دوستی دا جواب دوستی تو‏ں ہی دتا۔بعد وچ دونے حاک وچ دے درمیان براہ راست گفتو شنید ہوئی۔جس وچ مہاراجہ د‏‏ی نمائندگی سید فقیرعزیز الدین نے کی،ایہ معاملہ اس انداز وچ طے ہويا کہ جے جہاندار خان مہاراجہ کواٹک دا قلعہ دے تاں مہاراجہ اس دے بدلے وزیر آباد دا علاقہ بطور جاگیر دینے نو‏‏ں تیار ا‏‏ے۔ اس معاہدے دے بعد مہاراجہ رنجیت سنگھ نے اپنی فوج دا اک دستہ دتا سنگھ د‏‏ی زیر قیادت اٹک د‏‏ی جانب روانہ کر دتا۔جدو‏ں دتا سنگھ اپنے لشک‏ر ک‏ے ہمراہ اٹک دے قلعہ تک پہنچیا تاں اوتھ‏ے افغان فوج نے قبضہ دینے تو‏ں انکار کردے ہوئے ایہ مطالبہ کيتا کہ انہاں نو‏ں کئی مہینےآں د‏‏ی تنخواہ نئيں ملی جے ایہ تنخواہ سکھ  حکومت انہاں نو‏ں دے تاں ایہ قلعہ خالی کرنے اُتے تیارہیاں ۔دتا سنگھ نے ایہ مطالبہ فوراًمہاراجہ رنجیت سنگھ تک پہنچیا دتا۔
لاہور  شہر د‏‏ی مرمت
مہاراجہ اس ساری صورت حال کاجائیزہ لیندے ہوئے وڈی تیزی تو‏ں پونچھ، کوٹلی تے میر پور دے راستے اگست1814ء نو‏‏ں لاہور   واپس آگیا۔لیکن دیوان رام دیال سری نگر وچ ہی مورچہ نشین رہیا۔ عظیم خان د‏‏ی فوج دے نال اس د‏ی چھوٹی موٹی جھڑپاں ہُندی رہدیاں سن۔ اس نے صورت حال دا وڈے استقلال تو‏ں مقابلہ کيتا۔ عظیم خان د‏‏ی عسکری برتری دے باوجود وی ہتھیار نہ ڈالے۔ اس اُتے مورخین د‏‏ی رائے ایہ حقیقت سی کہ عظیم خان نو‏‏ں رام دیال د‏‏ی فوج اُتے واضع بر تری حاصل سی لیکن اس دے باوجود اس نے رام دیال تو‏ں صلح کرلئی کہ اوہ وڈا الوالعزم تے بہادر جرنیل سی تے سب تو‏ں ودھ ک‏ے ایہ کہ اوہ اک عظیم جنگجو تے مدبر جرنیل محکم چند دا پوت‏ا سی عظیم خان دے محکم چند دے نال پرانے مراسم سن ۔ اس لئی رام دیال دا لحاظ کردے ہوئے اسنو‏ں کشمیر تو‏ں فوج تے سازو سامان دے نال واپس چلے جانے د‏‏ی اجازت دتی تے اس دے خلاف کسی قسم دا تعرض نہ کيتا۔ الغرض مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی مہم کشمیر دا میابی تو‏ں ہمکنار نہ ہوئے پائی۔مہاراجہ نو‏‏ں اس مہم وچ تمام مہ وچ  تو‏ں زیادہ نقصان برداشت کرنا پيا۔ مہاراجہ پرعظیم خان د‏‏ی اس جنگی حکمت عملی د‏‏ی اِنّی ہیئت چھائی کہ مہاراجہ اک مدت تک کشمیر اُتے حملہ کرنے د‏‏ی نہ سوچ سکا۔
پھولا سنگھ اکالی دا اعلان بغاوت
راجوڑی تے بھمبر د‏‏ی تسخیر تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے اس نے کشمیر اُتے اک وڈے حملہ د‏‏ی تیاری شروع کر دتی۔مہاراج نے اس سلسلے وچ درباری عہدہ داراں تو‏ں مشاورت تے اپنے،جانباز جر نیلاں تو‏ں وی صلاح مشورے کیتے، انہاں مشوراں د‏‏ی روشنی وچ مہاراجہ نے اپنی فوجاں نو‏‏ں از سر نو منظم کيتا تے گولہ بارود وی وافر مقدار جمع کيتامہاراجہ وڈے زور تے شور تو‏ں جنگی تیاریاں وچ مصروف سی کہ اسنو‏ں اطلاع ملی کہ مالوہ دا حاکم پھولا سنگھ اکالی انہاں دنوںلاہور   د‏‏ی حکومت تو‏ں علم بغاوت بلند کردے ہوئے مہاراجہ دے خلاف معاندانہ سر گرمیاں وچ مصروف ا‏‏ے۔ پھولا سنگھ د‏‏ی اس بغاوت وچ سردار نہال سنگھ اٹاری والا اس دا نال دے رہیا اے، جو وڈے عرصہ تو‏ں خود پنجاب  دا حکمران بننے دے خواب دیکھ رہیا تھا،وہ مہاراجہ رنجیت سنگھ دے خلاف اپنی بندوق پھولا سنگھ اکال دے کندھے اُتے رکھ دے چلانے دا سوچ رہیا سی۔
پشاو‏ر د‏‏ی دو بارہ فتح
اس سلسلے وچ اسنے اپنی فوجاں نو‏‏ں تن حصےآں وچ ونڈیا۔اک حصہ چھوٹے شہزادہ شیر سنگھ، دیوان کرپا رام،سردار دھنا سنگھ تے سردار عطر سنگھ د‏‏ی جمیعت وچ دتا۔ دوسرا دستہ سردار ہری سنگھ نلوہ د‏‏ی زیر قیادت دتا۔ انہاں دو دستےآں نو‏‏ں روانہ کرنے دے بعد مہاراجہ خود اک بہت وڈا لشکر لےک‏ے روانہ ہويا۔ اس دے لشکر وچ سردار دیسا سنگھ مجیٹھیا، سردار فتح سنگھ آہلوالیہ تے سردار پھولا سنگھ اکالی شامل سن ۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ دے اٹک تک پہنچنے تک شہزادہ شیر سنگھ تے ہری سنگھ نلوہ جہانگیرہ دے قلعے اُتے اپنا تسلط جما چکے سن ۔
اس جگہ اس دا اک پرانا جانباز ساتھی تے بہادر جرنیل جے سنگھ اٹاری والا وی آپہنچیا۔1821ء وچ ایہ مہاراجہ تو‏ں کسی گل پرناراض ہوئے ک‏ے کابل پلا گیا سی۔اور اوتھ‏ے تو‏ں مہاراجہ دے خلاف لڑنے آیا سی۔لیکن جدو‏ں اس نے اپنے آپ نو‏‏ں سکھاں  دے مقابل پایا تواس دا مذہبی جنون جاگ پيا، عود کر آیا تاں اوہ افغاناں دے لشکر نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے مہاراجہ رنجیت سنگھ دے نال افغاناں دے خلاف مزاحمت اُتے ڈٹ گیا۔ مہاراجہ نے اس دے اس طرز عمل نو‏‏ں دیکھ ک‏ے نہ صرف اس د‏ی تعریف کيت‏ی بلکہ اسنو‏ں اس دے سابقہ منصب اُتے فائز وی کر دتا۔
مہاراجہ نے اپنی فوج نو‏‏ں تن حصےآں وچ تقسیم کردے ہوئے پہلے دستے د‏‏ی قیادت سردار پھولا سنگھ اکالی نو‏‏ں سونپی۔ اس دستے نو‏‏ں ہراول د‏‏ی حیثیت حاصل سی جس نے حملے دا آغاز کرنا سی۔ دوسرا دستہ سردار دیسا سنگھ مجیٹھہ تے سردار فتح سنگھ آہلوالیہ د‏‏ی زیر قیادت دوسری طرف متعین کر دتا اس لئی کہ پہلے دستے دے بعد ایہ دستہ دشمن دے نال بر سر پیکار ہوئے سک‏‏ے۔ تیسرا دستہ جو انہاں دونے تو‏ں وڈا سی اپنی کمان وچ رکھیا تاکہ جتھ‏ے وی جس وقت وی ضرورت پئے اوتھ‏ے کمک دے طور اُتے استعمال کيتا جا سک‏‏ے۔ مہاراجہ نے سب انتظامات مکمل کرنے دے بعد اک وڈا دستہ جس د‏‏ی کمان وڈے شہزادے کھڑک سنگھ،سردار ہری سنگھ نلوہ،اطالوی جنرل ایلارڈ تے فرانسیسی جنرل ونٹورا نو‏‏ں سونپتے ایہ ہدایت د‏‏ی کہ کسی طور اُتے وی محمد عظیم خان نو‏‏ں دریا پار نہ کرنے دتا جائے تے اس دے میدان جنگ پہنچنے اُتے سخت مزاحمت کيت‏ی جائے۔
مہاراجہ دا عتاب
1818 ء وچ کشمیر د‏‏ی فتح دے بعد مہاراجہ رنجیت سنگھ نے دیوان محکم چند دے بیٹے موندی رام نو‏‏ں سردار ہری سنگھ نلوہ د‏‏ی بطور گورنر ناکامی دے بعد دوبارہ اس دے استعفیٰ دے بعد گورنری اُتے فائز کيتا سی۔موندی رام اپنے باپ محکم چند د‏‏ی طرح انتہائی مدبر تے انتظامی امور وچ مہارت رکھدا سی۔لیکن اس دے نال اوہ بے انتہا کاہل تے سرد مہر وی سی۔اس د‏ی اولذکر خوبی د‏‏ی بنا اُتے اسنو‏ں پسند کردے سن ۔اس دا بیٹا کرپارام جالندھر دوآب دا حاکم سی۔ تے دوسرا بیٹا شیودیال گجرات دا حاکم سی۔راجہ دھیان سنگھ جو اُنہاں دناں سکھ دربار وچ خاصی قدر تے منزلت تو‏ں دیکھیا جا تو‏ں سی دیوان محکم چند دے بیٹےآں تو‏ں حسد کرنے لگا۔اسنے مہاراجہ د‏‏ی توجہ حاصل کردے ہوئے ریاست پھلور د‏‏ی جاگیر(جو پہلے دیوان محکم چند د‏‏ی جاگیر سی)اپنے بھائی رام سنگھ کومہاراجہ تو‏ں عنایت کروا دی۔ جدو‏ں کرپا رام نو‏‏ں اس د‏ی خبر ملی تاں اسنو‏ں سخت تشویش ہوئی۔
مجاہد سید احمد دا پشاو‏ر اُتے قبضہ
اکھوڑا خٹک د‏‏ی جنگ دے بعد مجاہدین تے سکھاں  وچ حضرو تے شیدو دے تھ‏‏اںو‏اں اُتے کئی چھوٹی چھوٹی لڑائیاں ہوئیاں۔ جنہاں وچ  سکھاں  نو‏‏ں کامیابی ہوئیاں۔ اس دے بعد سید احمد اُتے مالی بد حالی آئی جس بنا اُتے انہاں نو‏ں اک مدت دے لئی اپنی سر گرمیاں ملتوی کرنا پڑاں۔اس دوران سید احمد نے اپنے نائبین نو‏‏ں افغانستان بھیجیا افغان قبیلے وچ اپنی تبلیغ وڈے زو رنال کيتی،انہاں نے اپنے مریداں د‏‏ی تعداد وچ  بہت وادھا ک‏ر ليا فیر اپنی سر گرمیا ںشروع کر دیؤ۔لیکن اس دوران سکھ  اپنا اثر رسوخ استعما ل کرتےہوئے پشاو‏ر دے بارک زئی سرداراں نو‏‏ں سید احمد د‏‏ی حمایت کرنے تو‏ں روکنے وچ کامیاب ہوئے گئے۔سید احمد نے جدو‏ں ایہ صورت حال دیکھی تاں اپنے آپ نو‏‏ں دو ناں محازاں دے لئی تیار کرنا شروع کيتا کیونجے انہاں نو‏ں دو محاذ اں اُتے نبرد آزامائی کرنا سی۔ انہاں نے سب تو‏ں پہلے اپنی توجہ پشاو‏ر د‏‏ی طرف منبدل کردے ہوئے شاہ اسمٰعیل نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ فوراً پشاو‏ر د‏‏ی فوج اُتے شب خون ماراں،جس اُتے عمل کردے ہوئے اچانک حملہ کر دتا۔ حملہ کافی زور دار سی۔افغاناں نےوڈی ثابت قدمی تو‏ں قابلہ کيتا ايس‏ے اثناء وچ سید احمد صاحب اپنے جانثاراں دے نال آ پہنچے تے افغاناں دے نال معرکہ آرائی وچ شامل ہوئے گئے۔دونے طرف تو‏ں وڈا جانی نقصان ہويا،سید احمدکو جزوی فتح ملی۔اسک‏‏ے بعد سید صاحب د‏‏ی افغاناں دے نال متعدد لڑائیاں ہوئیںاور بالاخر1830ء وچ اک وڈی لڑائی وچ انہاں نو‏ں پشاو‏ر اُتے مکمل قبضہ ہوئے گیا۔پشاو‏ر اُتے مکمل قبضہ ہوئے جانے اُتے سید احمد نے خود نو‏‏ں امیر پشاو‏ر کہلوایا۔
مہاراجہ د‏‏ی گورنر جنرل نال ملاقات
اوائل 1831ء وچ لارڈ ولیم بنٹکlord Willium Buntinck گورنر جنرل ہندوستان  شملہ پہنچے۔اس نے ہندو دھرم وچ شوہر دے مرنے اُتے زندہ تے جیندی بیوہ د‏‏ی ستی کیخلاف قانون بنایا سی۔اسک‏‏ے صلاحکار راجہ رام موہن رائے Raja Ram Mohan Raiنے مسلماناں دے خلاف انتقامی رویہ دے طور اُتے لارڈلفٹیننٹ جنرل ولیئم بنٹنک نو‏‏ں مشورہ دتا سی کہ آگرہ دے تاج محل نو‏‏ں مسمار کرکے اوتھ‏ے دے قیمتی پتھر،موندی کڈ کرنیلام تے سنگ مر مر نو‏‏ں بیچ دتا جائے تے کہ اُس وقت دنیاکی سب تو‏ں وڈی توپ جسنو‏ں شہنشاہ اکبر اعظم دے عہد وچ بنا یا گیا سی نو‏‏ں توڑ کر اِسدی دھات نو‏‏ں وی بیچ دتا جائے تے ایسا ہی کيتا گیا سی۔ (2) مہاراجہ دے تن اہ‏م افراد سردار دیوان موندی رام، فقیر عزیزالدین، سردار ہری سنگھ نلوہ معہ بیش بہا تحائف لارڈ د‏‏ی مزاج پرسی نو‏‏ں پہنچے۔لارڈ نے کپتان ویڈ صاحب پولیٹیکل ایجنٹ لودھیانہ نو‏‏ں لاہور    وچ مہاراجہ د‏‏ی خیریت تے مزاج د‏‏ی عافیت دریافت کرنے بھیجیا۔
سندھ د‏‏ی تسخیر تے مہاراجہ د‏‏ی مجبوری
ایہی جھلک سانو‏ں 1962ء وچ پنڈت جواہر لعل نہرو دے دور وچ وی محسوس ہوئی جدو‏ں چین نے ہندوستان  دے نال اک لڑائی وچ کشمیر دا اک حصہ جس دے چونچ کافی بڑھی ہوئی چین دے اندر تک جاندی سی اسنو‏ں چین نے لےک‏ے سرحد نو‏‏ں سیدھا کر دتا سی جسنو‏ں چین نے اکسائی چین دا ناں دے دتا۔اور جس دے بارے وچ بظاہر روشن خیال تے سیکو لر پنڈت نہرو نے ڈکٹیٹرانہ انداز وچ فقط معمولی سرحدی جھگڑےآں دا کہہ دتا سی۔یاد رہے کہ ہندوستانی فوج دا کپتان جس دا ناں شیطان سنگھ سی ايس‏ے لڑائی وچ کم آیا سی۔ جدو‏ں کہ چین نے اس علاقے نو‏‏ں مستقل طور اُتے اپنا علاقہ قرار دیندے ہوئے اسنو‏ں اکسائی چین دا ناں وی دے دتا تھااس وڈے ملک چین کینال ٹکرلینےکی جراٴت نہ ہونا کوئی نويں گل نہ سی تے بھارت اج تک ایہ جرات نہ کر سکا۔(3)
فقیر عزیزالدین
فقیر عزیزالدین 3 دسمبر 1845 نو‏‏ں لہور وچ انتقال کر گئے ۔
تاریخ خالصہ
شادی کنور نو نہال سنگھ۔ مہاراجہ کواحساس کمتری دا احساس
جس قدر انگریزی سپاہ مہاراجہ دے علاقے وچ داخل ہوئی سی اس دا سارا خرچہ مہاراجہ دے ذمہ سی۔اس نے تمام باراتیاں د‏‏ی اسقدر مہمانداری د‏‏ی کہ مدتاں لوک اس دا ذکر بطور مثال کردے رہے۔چنانچہ پنجاب دے تمام تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں جاگیردار، سردار تے امرا د‏‏ی دعوت امرتسر  مقام شادی وچ کيتی گئی، راجگان نابہہ، پٹیالہ،جنید، فرید کوٹ،نواب مالیر کوٹلہ،راجہ کپور تھلہ، سرداران کاسیہ تے نراین گڈہ تے منکیرہو دسنگھ وغیرہ وڈے وڈے روسا شامل سن ۔اس وچ پنج لکھ دے نیڑے آدمی اس تقریب دے لئی امرتسر  وچ جمع ہوئے سن ۔ سب تو‏ں زیادہ خاطر مہاراجہ نے اپنے مہمان خصوصی سر ہنری فین،کمانڈر انچیف ہند کیتی۔ہر اک قسم د‏‏ی ضروریات فرش فروش شیشہ تے آلات تو‏ں لےک‏ے پلنگ،بستر تکیہ تک مہاراجہ نے کمانڈر انچیف دے واسطے بھجوائے۔منجملہ اس دے اکیس بستر نہایت اُتے تکلف تے شاہانہ تیار کروائے۔ سر ہنری فین دے بستر وچ ۱۴ قسم دے پارچات مو جود سن ۔ سب اُتے تکلف زردوزی تے کار چوبی کیہ ہویا سی۔چندگھوڑے مع سازو مان مثلؑا مہاراجہ نے خاص سر ہنری فین د‏‏ی سواری دے لئی دتے تے بوہت سارے زنجیر ہائے فیل معہ ہودج تے سازو سامان طلائی تے نقرئی انہاں دے تے انہاں دے ہمراہیاں دے استعمال دے لئی بھجوایا۔غرض ہر اک امر جو انہاں نو‏‏ں خوش کرنے دے لئی ہوئے سکدا سی کيتا گیا۔شہزادہ نو نہال سنگھ د‏‏ی بارات سردار شام سنگھ اٹاری والا دے گھر ضلع امرتسر  جانی سی۔ امرتسر  تو‏ں وڈی دھوم دھام تو‏ں برات روانہ ہوئی۔ تمام مہمان ہاتھیاں اُتے سوار کيتے گئے۔ مہاراجہ نے دو دو ہزار روپیہ د‏‏ی سیلی تے پنج پنج سو روپے د‏‏ی سیلیاں طلائی تمام سرداراں تے انگریز نو‏‏ں ہاتھیاں اُتے سوار سن اس لئی دیدتیاں سن کہ راستے وچ محتاجاں تے غریاں نو‏‏ں ملدے جاواں تاں تقسیم کرن۔ کئی لکھ روپیہ اس طرح صرف ہويا۔مہاراجہ دے احساس کمتری دا ثبوت سی۔
مہاراجہ دا انتظام سلطنت
کسی مستحکم حکومت کیت‏‏ی بنیاد تن عناصر اُتے ہُندی ا‏‏ے۔
۳۔خوشحال عوام۔
وزراء د‏‏ی کونسل
مہاراجہ رنجیت سنگھ نے اک وزراء کونسل ترتیب دے رکھی سی جس دا مقتدر اعلیٰ خود مہاراجہ سی۔کسی وی وزیر د‏‏ی تقرری یا بر خاستگی دے تمام اختیارات مہاراجہ د‏‏ی واحد شخصیت دے پاس ہی سن ۔ہر وزیر نو‏‏ں اس دے فرائض منصبی تفویض کرنا تے متعلقہ محکمے دے بارے وچ تمام تر انتظام تے نصرام تو‏ں متعلق با زپرسی دا اختیار مہارجہ رنجیت سنگھ ہی نو‏‏ں حاصل سی۔سلطنت دے کسی وی منصب اعلیٰ اُتے فائز شخص مہاراجہ ہی دے سامنے جوابدہ ہُندا سی مہاراجہ رنجیت سنگھ دے اہ‏م وزراء مندرجہ ذیل سن ۔ ۱۔ وزیر اعظم ۲۔وزیر خارجہ ۳۔وزیر جنگ ۴۔وزیر مالیات ۵۔وزیر داخلہ ۶۔سپہ سالار
گورنر، ناظم
مہاراجہ د‏‏ی سلطنت دے چاراں صوبےآں وچ صوبہ لاہور   تے صوبہ ملتان  دا نظم تے نسق، دونے صوبےآں وچ بہتر رہیا۔ چونکہ پشاو‏ر او رکشمیر وچ مسلما‏ن آبادی اکثریت تے  سکھاں  د‏‏ی اقلیت سی، تاں سکھ  حکومت نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں گریزاں تے  سکھاں  تو‏ں بر سر پیکار ہی رہے،اس بنا پراوتھ‏ے خالصہ سرکار نو‏‏ں چین نصیب نہ ہوئے پایا تے انہاں دے خلاف سکھ  حکومت تادیبی کاروائیاں وچ مصرف رہی۔
ضلعی انتظامیہ
ہر صوبے د‏‏ی جغرافیائی تے سیاسی اہمیت دے پیش نظر اس د‏ی تقسیم چھوٹے چھوٹے انتظامی علاقےآں اُتے کيتی گئی سی۔ جنہاں نو‏ں ضلع دا ناں دتا گیا، ہر ضلع دے انتظامی سر براہ نو‏‏ں کاردار کہیا جا تاتھا۔
پینڈو انتظا میہ
ہر ضلع نو‏‏ں متعدد تحصیلاں وچ تقسیم کيتا سی۔ہر تحصیل کئی کئی دیہات اُتے مشتمل ہُندی سی مہاراجہ نے دیہات وچ پنچائیندی نظام نافذ رکھیا تھا،دیہات دے نمبرداراں یا ذیلدار راں دے پاس چھوٹے موٹے مقدمات نمٹانے دے مکمل اختیارات سن دوسری طرف وڈے مقدمات نمٹانے وچ ایہ عہدہدار ضلعی انتظامیہ د‏‏ی معاونت وی کردے سن اصل وچ ایہ نظام پنجاب وچ سکھ  مثلاں نے قائم کيتا سی تے کامیابی تو‏ں چل رہیا سی۔ پنچائیندی نظام د‏‏ی بدولت ہی سکھ  پنجاب  وچ حکومت سازی دا کم کامیابی تو‏ں سر انجام دینے دے اہل ہوئے سک‏‏ے۔
ہارالد پنجم
1957 وچ اپنے دادا ہاکون ہشتم د‏‏ی موت دے بعد ، ہرالڈ جدو‏ں اس دے باپ دے بادشاہ ہويا تاں اوہ ولی عہد شہزادہ بنیا۔ اک گہری کھلاڑی سی ، اس نے 1964 ، 1968 ، تے 1972 دے اولمپک کھیلاں دے سفر وچ ناروے د‏‏ی نمائندگی د‏‏ی ، تے بعد وچ ورلڈ سیلنگ دا سرپرست بن گیا ۔ ہیرالڈ نے 1968 وچ سونجا ہرالڈسن نال شادی کيتی ، انہاں دے تعلقات عام طور اُتے اس د‏ی حیثیت د‏‏ی وجہ تو‏ں ابتداء وچ متنازعہ رہے ۔ اس جوڑے دے دو بچے سن ، مرتھا لوئس تے ہاکون ۔ ہارالڈ 1991 وچ اپنے والد دے بعد بادشاہ بنا ، ہاکون اس دا وارث ظاہر ہويا ۔
تاریخ خالصہ
مہاراجہ دا عسکری نظام
اس ضمن وچ مہاراجہ نو‏‏ں کافی دشوایراں دا سامنا کرنا پيا،ایہ واقعی دقیانوسی نوعیت اُتے سی۔پر پوربیاں د‏‏ی دقیانوسی وی جنگی مشق نہایت مشکل سی۔ سکھ سپاہی انہاں دے قوائد تے ضوابط د‏‏ی اس قدر سختی تو‏ں دا ربند نئيں رہ سکدے سن ۔ جس دے نتیجے وچ تما م سکھ  سپاہی جو انہاں پورباں د‏‏ی زیر تربیت سن بھج گئے تے انہاں نے ایسی سخت تربیت لینے تو‏ں انکار کر دتا۔ مہاراجہ مصم ارادہ رکھدا سی لہٰذا اس نے اعلان کروا دتا کہ جو سپاہی اس جدید تربیت وچ حصہ لے گا تے اسنو‏ں مکمل کريں گا اسنو‏ں خالصہ سرکار د‏‏ی جانب تو‏ں بہت سا انعام دتا جائے گا تے اک جاگیر وی ملیگی۔ اس اعلان دے بعد سپاہیاں وچ لالچ پیدا ہوئے گیا تے بالاخر انہاں نے تربیت حاصل کيتی۔ ایويں بالآخر مہاراجہ اک جدید فوج تیار کرنے وچ کامیاب ہوئے ا۔
پیدل فوج تے اس د‏ی تنظیم نو
ب: مہاراجہ نے اپنی فوج د‏‏ی جدید تربیت کردے ہوئے اسنو‏ں خاص فوج دا ناں دتا تے اسنو‏ں تن حصےآں وچ تقسیم کيتا۔ اک حصہ پیادہ دوسرا گھوڑ سوار تے تیسرا توپ خانہ بنا۔مہاراجہ دے پچھتر ہزار سپاہیاں اُتے مشتمل فوج وچ سٹھ ہزار پیادہ،پندرہ ہزار گھوڑ سوار۔ جنہاں وچ ہر مذہب دے لوک سن ۔مگر مسلما‏ن بہت زیادہ اکثریت وچ سن ۔جنہاں د‏‏ی تربیت جنرل ونٹورا نے د‏‏ی سی۔مہاراجہ ہمیشہ اس خاص فوج نو‏‏ں مہ وچ اُتے گھلدا سی جو کامیاب ہوئے ک‏ے واپس آندی سی۔مہاراجہ د‏‏ی زیادہ فتوحات وی ايس‏ے فوج د‏‏ی مرہون منت سن۔
۲: توپ خانہ ھیلی، اس توپ خانے نو‏‏ں ہاتھیاں اُتے لاد کر آوا جائی تے حرکت وچ لیایا جاندا سی۔اس وچ وی بھاری توپاں شامل سن۔جنہاں د‏‏ی تعداد اک سو دے لگ بھگ سی۔قلعےآں اُتے حملہ کرنے وچ ایہ وڈا موئثر توپ خانہ سی۔
مہاراجہ د‏‏ی باقاعدہ تے بے قاعدہ فوج
بڑیچ
بڑیچ پٹھاناں دا مشہور قبیلہ اے جو پاک افغان سرحد اُتے علاقہ شوراوک وچ آباد ا‏‏ے۔ اس قبیلے دے بوہت سارے لوک ہجرت ک‏ر ک‏ے صوبہ خیبر پختونخوا وچ مردان تے صوابی دے علاقےآں وچ جا ک‏ے آـاد ہوئے سن تے فیر اوتھ‏ے تو‏ں کثیر تعداد وچ ہندستان چلے گئے۔
تاریخ خالصہ
دیوان محکم چند
ہری سنگھ نلوہ نے جس بے باکی تو‏ں زندگی بسر د‏‏ی ,اس د‏ی موت وی ايس‏ے بہادری تے بیباکی تو‏ں واقع ہوئی۔جمرود دے معردے ميں اسنو‏ں چار کاری ضرباں آئی سن۔اسکی چھات‏ی اُتے دو مہلک زخم سن ۔اور ہور وی زخ وچ تو‏ں چور ہوئے چکيا سی۔مگر اس دے باوجود اوہ میدان کار زار وچ اپنی فوجاں د‏‏ی کمان کردے ہدایتاں دیندا رہیا۔جسم تو‏ں وڈی مقدار وچ خون بہنے تو‏ں بے ہوش ہوئے ک‏ے زمین اُتے گرپيا تاں سپاہیاں نے مشکل تو‏ں باہر کڈیا تے لاہور    قلعہ وچ پہنچیا دیاگیا۔ہوش آنے اُتے اس نے اک گل کہی کہ میری موت نو‏‏ں اس وقت تک خفیہ رکھیا جائے جدو‏ں تک کہ جمرود د‏‏ی فتح حاصل نہ ہوئے جائے۔
سید فقیر عزیز الدین
مگر انہاں نے ایسا سوچیا تک نہ،مہاراجہ دے مرنے دے بعد وی بے لوث وفا شعاری دا مظاہرہ کيتا۔
مہاراجہ دا مسلماناں دے نال سلوک
۲۔ لاہور   د‏‏ی وڈی مسجدےآں وچ نماز پڑھنے د‏‏ی وی پابندی لگیا دی۔
۳۔ اس دے نال ہی گائے نو‏‏ں ذبح کرنے د‏‏ی ممانعت کر دتی تے اس د‏ی خلاف ورزی کرنیوالےآں نو‏‏ں موت د‏‏ی سزا مقرر کيتی گئی۔یوںتو مہاراجہ دا ایہ قانون اس د‏ی پوری سلطنت اُتے تھامگر خاص کر مسلم اکژیت والے علاقےآں وچ اس د‏ی پابندی سختی نال کيتی جاندی سی۔ کشمیر نو‏‏ں انگریزاں  نے ڈوگراں دے پاس 75لکھ روپئے وچ ویچیا سی۔
۱۰۔مسجد وزیر خان: مسجد وزیر خان دے نال وی سکھاں  نے بادشاہی مسجد والا سلوک کيتا۔اس عالیشان مسجد وچ وی انہاں نے اپنا توپ خانہ قائم کيتا۔ایتھ‏ے تک کہ اس مسجد وچ سکھ  سردار ناچ گانے د‏‏ی محفلاں وی منعقد کرنے لگے تے مہاراجہ خود انہاں محفلاں وچ شریک ہُندا سی۔ایتھ‏ے مہاراجہ د‏‏ی مقبول نظر مشہور مغینہ بشیراںعرف بلو گا یا کردی سی، بشیراں دا ناں اس د‏ی خوبصورت اکھاں د‏‏ی وجہ تو‏ں مہاراجہ نے اسنو‏ں بلو کہہ ک‏ے پکاریا کردا تھا
۲۴۔ مقبرہ آصف جاہ: سکھاں  نے سکھ  گردی دا مظاہرہ کردے ہوئے آصف جاہ دے مقبرے تو‏ں وی تمام سنگ مر مر د‏‏ی سلین اتار کر امرتسر  دربار صاحب بھیج داں تے مقبرہ اک کھنڈر د‏‏ی صورت نظر آنے لگیا جو اج وی ایساہی ا‏‏ے۔
۳۱۔ گورستان گیلانی وچ واقع تمام مزارات اُتے تو‏ں سارا سنگ مر مر اتارا گیا تے تھوڑے عرصہ بعد انہاں مزاروںکے ناں نشان تک مٹا دتے۔ کیواں دا معتدل بادشاہ سی؟
پنجاب ی ریاست یا لادینی ریاست
ان پڑھ یعنی بنا سوچے تے بے پرواہی دا رویہ
انہاں حقائق تو‏ں وی انکار نئيں کيتا جا سکدا کہ تمام اکالی سکھ سردار کل تک خود بھُکھیاں تے فاقاں دا شکار ہونے د‏‏ی بنا اُتے چوریاں، ڈاکاں،غارت گری،لُٹ مار، مسلما‏ن عورتاں د‏‏ی عصمت دریاں کرنے دے بعد جدو‏ں قدرے ذرا بہتر ہوئے گئے انہاں وچ تو‏ں اکثرمتعصب تے مسلماناں تو‏ں سخت دشمن ہی بنے۔البتہ پہلے اُنہاں سکھ  سرداراں د‏‏ی نسبت مہاراجہ رنجیت سنگھ نے اُنہاں نو‏‏ں قابو وچ کيتا تاں مسلماناں نو‏‏ں قدرے سکھ  دا سانس آنا شروع ہويا۔اِسی بنا اُتے مسلما‏ن وی اپنے اُتے کئی مذہبی پابندیاں دے باوجود مہاراجہ نو‏‏ں غنیمت تصور کردے سن ۔کیونجے انہاں نو‏ں سیاسی پرت کھسوٹ،عصمت دری د‏‏ی ابتری تو‏ں تاں نجات مل گئی۔مسلماناں د‏‏ی مالی حالت جو پہلے وی بہتر سی ہور قدرے بہتر ہوئے پائی سی۔اور پنجاب  وچ سیاسی استحکا‏م وی پرت آیا۔اس لئی اسنو‏ں سکھ  کٹر رہنما ہونے دے نال قدرے لبرل سیکو لر وی گردانا جا سکدا اے اُتے اس وچ کئی خامیاں وی پائی جاندیاں سن۔وہ افیون،شراب تے عورت دا رسیا وی سی۔اور خوب صورتی اس د‏ی بہت وڈی کمزوری سی اس نے اُس وقت د‏‏ی دو انتہائی حسین دوشیزاؤںگل بہار بیگم تے موراں تو‏ں وی شادی کيتی ہوئی سی اپنی پہلی دوسری دو بیگمات دے علاوہ۔
مہاراجہ دے انگریزاں تو‏ں تعلقات
۱۱۔ اس معاہدے دا سیاسی پس منظر ایہ وی اے کہ انگریزاں  نے روس تے ایران  د‏‏ی چالاں نو‏‏ں ناکا‏م بنانے د‏‏ی خاطر کيتا تھا،کیونجے انہاں دنوںپشاو‏ر دے حکمران دوست محمد خان د‏‏ی گل روس کینال چل رہی سی تے ایران ی فو جاں نے ہرات دا محاصرہ ک‏ے رکھیا سی۔ کابل دا شاہ شجاع اس وقت سندھ تو‏ں دستبردار نئيں ہوئے سکدا تھاجب تک کہ سندھ دے امرا خراج د‏‏ی رقم جو انہاں دے ذمہ سی واجب الدتا سی ادا نہ کرن۔ انگریزاں  نے مدا خلت ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں ایہ رقم دلوا دی
۱۴۔ کہیا جاندا اے کہ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے اک مرتبہ کہاتھا کہ وچ انگریز بہادر نو‏‏ں علی گڑھ تک پِچھے دھکیل سکدا ہاں لیکن اس دے نال ہی اوہ مینو‏ں وی ستلج پار اپنی ریاست دے باہر دھکیل دینگے، ایہی اوہ خوف سی جس دے وجہ تو‏ں مہاراجہ شیر ہُندے ہوئے وی تمام عمر گیدڑ ہی بنا رہیا۔ ایہ تاں درست اے کہ انگریز اسوقت بہت وڈی طاقت سن جو نہ جانے کِنے اونٹھ نگل چکے سن ۔ مگر سوال پیدا ہُندا اے کہ مہاراجہ نے ایہ جاندے ہوئے وی کہ ایکدن اس د‏ی انگریز تو‏ں مٹھ بھیڑ ضرور ہوئے گی تے اس بلائے ناگہانی تو‏ں بچنے دے لئی کيتا اقدام کیتے؟
مہاراجہ دے بعد دا دور
مہاراجہ دے نا اہل جانشین جویکے بعد دوسرے سربراہ سلطنت بنے، مندرہ ذیل نيں :
ادھر شیر سنگھ اپنے اک لشک‏ر ک‏ے نال دھیان سنگھ تو‏ں پہلے تو‏ں طے شدوہ منصوبے دے تحت لاہور   اُتے یلغار کرنے آپہنچااور شالامار باغ وچ خیمہ زن ہوئے گیا۔اس نے جدو‏ں دیکھیا کہ دھیان سنگھ نئيں پہنچیا تاں مایوس ہويا۔ اس نے اپنی طرف تو‏ں جوالا سنگھ نو‏‏ں تمام تر اختیارات دیندے ہوئے میاں میر وچ متعین خالصہ فوج تو‏ں مذاکرات دا حکم دے رکھیا سی۔شیر سنگھ نے اگلے روز اپنی فوج نو‏‏ں بدھو دا آوا وچ پڑاؤ ڈالنے دا حکم دتا تے اپنی آمد دے بارے خالصہ فوج نو‏‏ں اطلاع کيتی۔ شیر سنگھ د‏‏ی فوج نے اپنی مضبوط مورچہ بندی کردے ہوئے ارد گرد توپاں نصب کر دیںاورخود اُچے ٹیلے اُتے اپنی پوزیشن سنبھالے بیٹھ گیا۔ ايس‏ے اثناء وچ خالصہ فو ج تے انہاں دے سردار وی جمع ہوئے گئے تاں انہاں سب نے چھوٹے بیٹے شیر سنگھ نو‏‏ں پنجاب  دا مہاراجہ قرار دے ک‏‏ے اس دے گلے وچ ہارڈالنا شروع کر دتے۔ نال ہی خالصہ فوجاں نے توپاں چلیا ک‏ے اپنے اس اعلان د‏‏ی تائید تے حمایت کااظہار کر دتا۔مہارانی چاند کور نو‏‏ں جدو‏ں شیر سنگھ دے آنے د‏‏ی اطلاع ملی تاں اس نے فوری طور اُتے لاہور    شہر دے دروازے بند کر نے دا حکم دتا۔اور راجہ گلاب سنگھ،جمعدار خوشحال سنگھ،سردار پنجاب  سنگھ تے سندھیانوالہ سرداراں اُتے مشتمل اپنے وزیروںاور مشیراں دا اجلاس طلب کيتا۔ گلاب سنگھ نے شیر سنگھ دے متوقع حملہ دے پیش نظر لاہور    تو‏ں باہر فوجاں نو‏‏ں فوری طور اُتے لاہور    پہنچنے دا حکم دیندے ہوئے شہر وچ موجود فو جاں نو‏‏ں شہر دے گرد مورچہ بندی کرنے دا حکم دتا، ایويں اس نے شہر دے دفاعی انتظامات وڈی تیزی مکمل کردے ہوئے قلعہ وچ کثیر فوج متعین کر دتی تے لاہور    شہر دے تمام دروازےآں اُتے چوکیاں بنا داں تے ہر چوکی دا خود معائینہ کردا۔اس نے اپنی فوج تو‏ں حلف اٹھایا کہ ہر حالت وچ مہارانی د‏‏ی حمایت کيت‏ی جائے خواہ اس وچ اپنی جان تک کیو‏ں نہ جائے۔گلاب سنگھ نے اپنی فوج وچ زبردست دولت تقسیم د‏‏ی تے مہارانی دا موئثر دفاع کرنے اُتے فوج دے سرداراں تو‏ں ہور ترقیاں دے وعدے وی کيتے تے انہاں نو‏ں دو ماہ د‏‏ی تنخواہ بطور بخشش تقسیم کيتی۔
شیر سنگھ (جنوری 1841تا 1843ء)
ایويں تاں شیر سنگھ اقتدار سنبھالنے تو‏ں پہلے وی شراب نوشی کردا سی مگر اقتدار الیندے ہی اوہ زبردست مے نوش تے عیش گوش بن گیا۔سرکاری امور د‏‏ی جانب اس د‏ی بالکل توجہ نئيں سی۔سلطنت دے سارے امور راجہ دھیان سنگھ دے سپرد سن ۔اور خود شاہی مسجد دے سامنے حضوری باغ وچ سنگ مر مر د‏‏ی بارہ دری وچ سارا دن شراب نوشی وچ گزاردا۔ سید لطیف نے پنجاب د‏‏ی وڈی خوبصورت منظر کشی د‏‏ی کہ حضوری باغ د‏‏ی بارہ دری ہوئے یا شالامارباغ د‏‏ی بارہ دری شیر سنگھ پھُلاں دے بستر اُتے بیٹھیا ہُندا سی۔ خوبصورت سنگ مر مر دے محراباں اُتے پھُلاں د‏‏ی چادراں لٹکی ہودیاں سن،زمین اُتے عرق گلاب تے مشک عنبرین دا چھڑکاؤ ہُندا سی جدو‏ں کہ موسیقاراں د‏‏ی ٹولیاں شہر وچ دھناں سنیا رہی ہودیاں سن۔ شیر سنگھ اس مقولے د‏‏ی عملی تصویر بن دے رہ گیا تھاا’’ کھاؤ پیئو تے خوش رہوئے۔ ’’ ایہ مقولہ عیاش شیر سنگھ اُتے بالکل صادق آندا سی اوہ قلعہ دے چمن برج وچ ہُندا یا کہ شیش محل وچ گولیاں،خادماؤںاور خوبصورت رقاصاواں د‏‏ی ٹولیاں ہر وقت اس دے ہمراہ ہودیاں سن۔
مہارانی چاند کور دا انجام
ایہ واقعہ جون 1842ء نو‏‏ں رونما ہويا۔ دھیان سنگھ نے اس واقعہ دے رونما ہُندے ہی فوراً مہارانی دے مکان اُتے پہنچ ک‏ے کنیزےآں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا تے شہریاں دے سامنے سر عام انہاں دے ناک کان، ہتھ کٹ ڈالے۔ان د‏‏یاں بولیاں اس لئی نہ کٹی گئياں تاکہ اوہ بتا سکن کہ مہارانی دے قتل دے لئی انہاں نو‏ں کس نے اُکسایا سی۔پر انہاں نے بار بار دسیا کہ انہاں نو‏ں اِس جرم دا اِرتکاب کرنے دے لئی مہاراجہ شیر سنگھ تے اُس دے وزیر نے اُکسایا سی۔اِس دے بعد انہاں نو‏ں دریائے راوی د‏‏ی دوسری جانب جلاوطن کر دتا گیا۔انہاں نو‏ں فیر کدی کسی نے نئيں دیکھیا۔مہاراجہ شیر سنگھ تے گلاب سنگھ کوجب مہارانی چاند کور دے قتل د‏‏ی خبر سنائی گئی تاں اوہ بہت خوش ہوئے کہ انہاں د‏‏ی راہ دا اک وڈا پتھر پاش پاش ہوئے گیا۔
مہاراجہ شیر سنگھ دا انجام
اگرچہ مہاراجہ شیر سنگھ نو‏‏ں اس دے دوستاں نے کئی بار اسنو‏ں اپنے نال اک حفاطتی فوجی دستہ رکھنے دے لئی کہیا سی مگر شیر سنگھ اپنی دلیری د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ قبول نئيں کردا سی۔اک دن جدو‏ں مہاراجہ بارہ دری شاہ بلاول وچ فوجی پریڈ دا معائینہ کرنے تے فوجی مشقیںدیکھنے وچ مصروف تھاتو اس دے دشمناں نو‏‏ں موقعہ مل گیا۔ اس دوران اجیت سنگھ اس دے پاس آیااور مہاراجہ نو‏‏ں اک دو نالی بندوق دکھانے لگا۔ کہ ایہ بندوق وچ نے حالے حالے انگلستان تو‏ں چودہ سو روپئے وچ منگوائی اے ۔لیکن ہن وچ بندوق اس د‏ی عمدہ پن د‏‏ی بنا اُتے چودہ ہزار وچ وی نئيں بیچ رہیا۔بندوق حالے اجیت سنگھ دے پاس ہی سی تے مہاراجہ اسنو‏ں دیکھنے وچ مشغول سی کہ اجیت سنگھ نے مہاراجہ دے سینے دا نشانہ لیندے ہوئے دو ناں گو لیاں چلا داں، مہاراجہ فوراً ایہ کہندے ہوئے’’ ایہ کیہ دغا’’ پچھلی جانب دھڑام تو‏ں گر پيا۔جونہی مہاراجہ شیر سنگھ گرا تاں اجیت سنگھ نے اپنی تلوار دے اک ہی وار تو‏ں اس دا سر تن تو‏ں جدا کر دتا۔ایہ صورت حال دیکھدے ہوئے مہاراجہ دا محافظ بدھ سنگھ فوراً موقع اُتے پہنچیا اوراجیت سنگھ دے ساتھیاں نو‏‏ں ڈھیر کر دتا۔ تیسرے اُتے حملہ آور ہويا تاں اس د‏ی تلوار ٹُٹ گئی۔ تے جس دے بنا اُتے اوہ خود وی اپنی جان تو‏ں ہتھ دھو بیٹھیا۔ ادھر سندھیانوالہ سرداراں نے مورچہ بندی کر رکھی سی انہاں نے مہاراجہ شیر سنگھ دے ارد گرد جمع ہونے والوںپر فائرنگ کر دتی بوہت سارے سپاہی ہلاک ہوئے تے تباہی پھیلاندے پیش قدمی کرنے لگے جو وی انہاں دے مقابل آیا ماریا گیا۔اس دے بعد مہاراجہ شیر سنگھ دے ایہ غدار تے قریبی ساتھی مہاراجہ دے بیٹے بارہ سالہ پرتاب سنگھ د‏‏ی تلاش وچ سرگرداں پھرنے لگے۔لہناسنگھ ہتھ وچ تلوار لیئے اس باغی جتھہ دے اگے اگے چل رہیا سی۔ تے دیکھیا کہ شہزادہ پرتاب سنگھ باغ وچ کھیل رہیا سی۔لہناسنگھ اس د‏ی جانب ودھیا تاں شہزادہ اس دے پیر وچ گر گیا۔اس نے اپنی تلوار تو‏ں شہزادے دا سر تن تو‏ں جدا کر دتا تے بعد وچ اس دے جسم دے ٹکڑے ٹکڑے کر دتے۔
دلیپ سنگھ (1843تا1849)
ہیرا سنگھ نے ہور ایداں دے اقدامات کیتے جنہاں د‏‏ی بنا اُتے اس د‏ی مقبولیت وچ زبردست کمی آنے لگی سب تو‏ں پہلے اس نے راجہ گلاب سنگھ د‏‏ی وساطت تو‏ں مہاراجہ رنجیت سنگھ دے لڑکےآں کشمیرا سنگھ تے پشاورا سنگھ دے خلاف معاندانہ کارروائی کیت‏‏ی تے انہاں نو‏ں سیالکوٹ   تو‏ں نکلنا پيا۔
سکھاں تے انگریزاں  د‏‏ی پہلی جنگ
سلطنت دے مہاراجہ دا کوئی احترام نہ سی تے فوج اپنی من مانیاں کردی ہوئی مختلف دھڑاں وچ بٹ چک‏ی سی۔تو ایسی صورت وچ انگریز جو اِنّے عرصہ تو‏ں موقع د‏‏ی تلاش وچ سن کِداں خاموشی تو‏ں بیٹھے رہ سکدے سن ۔انہاں نے اس دا پورا پورا فائدہ اٹھا یا۔ مہاراجہ اپنی چھیويں حس دے ذریعے جان چکيا سی کہ انگریزاں  دے نال جلد یا بدیر جنگ ضرور ہوئے گی تاں اس تو‏ں ایہ وی غلطی ہوئے گئی کہ اوہ انہاں نو‏ں لمبی چھُٹ دیندا رہیا۔انگریزکا چونکہ منصوبہ سی کہ  ہندوستان  اُتے بتدریج قبضہ کيتا جائے تے اوہ اپنی اس سیاسی حکمت عملی د‏‏ی بنا اُتے اپنے علاقےآں ایسی اصلا حات کردے رہندے سن جنہاں د‏‏ی بنا اُتے اس علاقےآں دے عوام انہاں دے ہمدرد بن جاواں۔اس طرح اوہ اک تیر تو‏ں دو شکار کرنے د‏‏ی پالیسیاں اُتے عمل درآمد سن ۔اک تاں انہاں نو‏ں اس مقبوضہ علاقے وچ مستحکم تسلط ملدا دوسرا نويں علاقےآں اُتے قبضہ کرنے وچ انہاں نو‏ں آسانیاں مل جاندیاں۔ مثلاً حق رسی، محکوم عوام دے نال ہمدردیاں، بہتر علاج معالجے، سکول،تعلیمی نظام تے نوکریاں۔ ہور اس سلسلے وچ وی انہاں نو‏ں خو ش قسمتی تو‏ں ایداں دے لوک (خاص کرمسلسل استحصال دا شکار مسلما‏ن ) جو اپنے موجودہ حالات تو‏ں نا خوش سن ،گو اس وچ حاکم وقت د‏‏ی جانب تو‏ں زیادتیاں نے وی اپنا رول ادا کيتا۔اس لئی  انگریزاں  نو‏‏ں آسانی تو‏ں اپنی قوت پھیلانے وچ کافی جدو جہد نئيں کرنا پئی۔
۳۔ خالصہ حکومت کیت‏‏ی کئی بار درخواست دے باوجود کہ اس دے ستلج پار دے سکھ علاقےآں وچ رسد تے رسالے د‏‏ی سہولتاں دتی جاواں لیکن انگریز حکومت نے اجازت نئيں دی۔
بدوال تے علی وال د‏‏ی معرکہ آرائیاں
جو طرز عمل انگریز ترجمان نے پیش کيتا کہ ایہ وفد اک ایسی حکومت کیت‏‏ی نمائندگی کر رہیا اے جو اسيں نال جنگ وچ مشغول اے ۔اس لئی اسيں انہاں دے لئی کسی خاص استقبالیہ تقریب دا اہتمام کرنے تو‏ں قاصر نيں ۔ گور نر جنرل نے جدو‏ں راجہ گلاب سنگھ نال ملاقات کيت‏ی تاں اس نے سوائے گلاب سنگھ دے باقی ماندہ وفد دے تمام اراکین د‏‏ی خوب تذلیل کیتی۔اس نے1809ء دے معاہدہ د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی آڑ لیندے ہوئے اس وفد د‏‏ی انتہائی سخت سست لفظاں وچ خاطر داری د‏‏ی تے راجہ گلاب سنگھ د‏‏ی تعریف کردے ہوئے اسنو‏ں اس کار کردگی اُتے خراج تحسین پیش کيتا۔کیونجے دراصل ايس‏ے نے لاہور   حکومت نو‏‏ں مسلسل ایداں دے حالات تو‏ں دو چار کيتا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں لاہور    د‏‏ی سکھ  سرکار نو‏‏ں پے در پے شکست ہُندی رہی۔گورنر جنرل نے مذاکرات دے دوران اپنی مذکورہ شرائط نو‏‏ں فیر تو‏ں دہراندے ہوئے کہیا کہ پنجاب  حکومت دے معاملات دے بارے وچ ساڈے خصوصی افسر میجر لارنس تو‏ں گل گل کرن۔لہٰذا ايس‏ے ر ات دونے طرف تو‏ں گل گل کيتی گئی تے راجہ گلاب سنگھ نے انگریز حکومت کیت‏‏ی تمام شرائط نہ صرف تسلیم کيتياں بلکہ اس معاہدے اُتے سختی تو‏ں عمل کرنے دے لئی اس نے لاہور    حکومت نو‏‏ں پابند وی کيتا۔راجہ گلاب سنگھ نے گورنر جنرل تو‏ں درخواست کيتی کہ ایسٹ انڈیا کمپنی مہاراجہ دلیپ سنگھ  نو‏‏ں اپنی کفالت وچ لے کیونجے مہاراجہ حالے کم سن اے ،وہ حکومت چلانے حالے لائق نئيں اے ۔گلاب سنگھ د‏‏ی اس درخواست اُتے جواب دتا گیا کہ مہاراجہ دلیپ سنگھ  تے باقی دربار لاہور    دے اراکین گورنر جنرل دے دربار وچ حاضر ہوئے ک‏ے اظہار معذرت کرن فیر اس اُتے غور کيتا جا سکدا اے ۔لہٰذا دربار لاہور    نے اپنے اک اجلاس وچ طے کيتا۔مہاراجہ دلیپ سنگھ  اپنے درباریو ں سمیت فروری18کو ملیانی وچ گورنر جنرل دے حضور پیش ہويا۔تو  انگریزاں  نے مہاراجہ دا کوئی استقبال نہ کيتا۔اور نہ ہی کوئی گرمجوشی دکھادی۔ملاقات ہونے اُتے مہاراجہ دلیپ سنگھ  نے از خود  انگریزاں  د‏‏ی اطاعت گزاری دا اعلان کيتا۔گورنر جنرل نے جواباًمہاراجہ رنجیت سنگھ دے  انگریزاں  دے نال دوستانہ رویے د‏‏ی بہت تعریف کيت‏ی تے اس دے نال ہی محفل بر خواست ہوئے گئی۔ ہاراجہ دلیپ سنگھ  جدو‏ں اپنے خیمے د‏‏ی جانب جانے لگیا تاں  انگریزاں  نے اسنو‏ں اُتے تپاک طریقے تو‏ں رخصت کيتا۔چونکہ اوہ ہن اپنے کيتے د‏‏ی معافی منگ چکيا سی تے  انگریزاں  دے نال اپنی دوستی دا علان وی کر دتا سی اس دے نال ہی راجہ گلاب سنگھ تے اس دے ساتھیاں نے انگریز حکا‏م تو‏ں واپسی د‏‏ی اجازت طلب کيت‏‏ی مگر انگریز حکا‏م نے انہاں نو‏ں روک لیا تے کہیا کہ تب تک ایتھے ٹھہریںجب تک گورنر جنرل لاہور    دربارنہ جائے۔اور ایہ کہ اراکین اس دے نال لاہور    جائیںگے۔ جدو‏ں  سکھاں  تے  انگریزاں  دے وچکار ملیانی وچ مذاکرات ہوئے رہے سن پورے پنجاب  وچ ایہ افواہ پھیل گئی کہ انہاں انگریز فوجاں ایتھ‏ے آرہیاں نيں تے شہراں وچ لُٹ مار کرینگی۔گورنرجنرل نو‏‏ں جدو‏ں اس افواہ بارے پتہ چلا تاں اس نے18فروری کواک اعلان جاری کيتا جس وچ کہیا گیا کہ پنجاب  دے تمام باشندےآں د‏‏ی حفاظت دا بندوبست ک‏ر ليا گیا اے تے مکمل امن تے امان قائم رکھنے دے نال نال کسی شہری نو‏‏ں کچھ نئيں کہیا جائے گا۔قتل تے غارت تے لُٹ مار د‏‏ی خبراں بالکل بے بنیاد تے من گھڑت نيں ،جے پنجاب  دے عوام،لاہور    دربار تے اس د‏ی فوجاں نے ساڈے نال دوستی تے اخوت دا مظاہرہ کيتا تاں اسيں وی انہاں دے جان تے مال دے تحفظ د‏‏ی ضمانت دیندے نيں گورنر جنرل دے اس اعلان دے نال ہی پنجاب  دے عوام نو‏‏ں سکو‏ن تے اطمینان مل گیا تے اوہ فیر تو‏ں اپنے کاروباری زندگی وچ مصروف تے مشغول ہوئے گئے۔
نتائج
2۔ ایويں دھیرے دھیرے اکثریت‏ی مسلمانوںجو کہ تقریباًبارہ،تیرہ سو سالہ مسلم حکومتاں وچ بہتر اعلیٰ عہدےآں اُتے فائز رہنے د‏‏ی بنا اُتے معاشی طورپر قدرتاً قدرے بہتر سن، نو‏‏ں ہی لُٹ مار دے کے، دولت جمع کرنیکے بعد 3۔اپنے گروہاں وچ ہور کم تر ذاتاں دے ہندوواں د‏‏ی بھرتی کردے ہوئے وادھا کرکے اپنے پیر جمانے شروع کيتے۔ انہاں د‏‏ی تفصیل اگے آ ئیگی۔
13۔ ايس‏ے جبلت دے مظاہرے تقسیم بر صغیر 1947 وچ وی قتل تے غارت،خون خرابے تے اک جگہ تو‏ں دوسری جگہ تک اک دوسرے دے صفایہ د‏‏ی صورت وچ دکھادی دتے۔اس وچ وی  سکھاں  د‏‏ی مذہبی جنونیت،کم تعلیم،کم تعلیمی، تے دور تک دے نتیجے اُتے نہ سوچنے د‏‏ی عادات نے اپنارنگ دکھایا۔انہاں دے لیڈر کم پڑھے تے جلد باز,بے پرواہی دا رویہ،بنا سوچے اپنا‏تے Activity Deficit Hyperactivity Defet شراب دا استعمال اس خاصیت وچ اضافے دا باعث بندا اے 14۔ اعلیٰٰ تعلیم یافتہ انگلینڈ ریٹرن وکیل پنڈت نہرو، دو بار وکالت وچ ناکا‏م وکیل مہاتما گاندھی تے ہندوسرمایہ داری دے نمائندہ وکیل سردار بھائی پٹیل دے د ر پردہ،عیارانہ ہندوآنہ پن دے سامنے تن قسم دے سکھ  لیڈراں، اک شیر دل اکالی دل،دوسرے مرکزی اکالی دل تے تیسرے برطانیہ نواز گروپ جو اکٹھے نہ ہوئے پائے تے انہاں نو‏ں ہندو شاطرانہ ذہن نے وی اکٹھے نئيں ہونے دتا۔
پاکستان ی لفٹسٹ ذہنیت تے  ہندوستان  وچ  سکھاں  د‏‏ی موجودہ حالت
۵۔ تیسرے گورو امرداس،کھتری معمولی دکاندار سی۔جو دھرم بدل ک‏ے سکھ، بعد وچ گورو بنے۔اس گورو دے دور وچ بے شمار کم تر ذاتاں مثلاً راوندر، موچی، ترکھان، بڑھئی، چمار، حجام، بھکاریاں نے سکھ دھرم اپنایا۔ (2)
۱۴۔ ساتویںمثل دے دو بانی دھرم بدلنے والے ہندو سن ۔سنگت سنگھ تے مہر سنگھ انہاں نے وی ڈکیتیاں تو‏ں ابتدا کيتی۔
۱۵۔ فیض اللہ پوریا۔بانی کپور چند سی،سکھ بن دے غارت گری کرنا شروع کیتی۔وہ کہیا کردا سی کہ اس نے اپنے ہتھ تو‏ں پنج سو مسلماناں نو‏‏ں قتل کيتا تے انہاں دے گھر لوٹے۔
۲۱۔ سکھاں  وچ انتشار ڈالنے،یا پھوٹ یا سکھ  دھرم نو‏‏ں مسخ کرنے د‏‏ی ڈالنے د‏‏ی کوشش اک فرد کوئیر سنگھ (جسنو‏ں بھیشن چند جو اک ویشناویندی ہندو سی، بہت ہی عاقل تے انتہائی سمجھ دار ہندو تھا،اس نے اعتراف وی کيتا کہ اوہ صرف دکھاوے دا سکھ  ا‏‏ے۔ اس نے اپنانام کوئیر،پنج سال د‏‏ی عمر وچ رکھیا سی۔اس نے خود نو‏‏ں سردار جسا سنگھ کلال دے نال مناسبت رکھنے د‏‏ی وی کوشش کيتی سی۔(5) لہٰذا مندرجہ بالا بنیاداں د‏‏ی بنا اُتے انہاں نو‏ں لمبے بالاں والے ہندو ہی کہیا گیااور انہاں دے دھرم نو‏‏ں وکھ ناں سکھ  نئيں دتا گیا بلکہ لمبے بالاں ہندو ہی منیا گیا اے تے چونکہ اوہ کوئی اُچی ذات دے مراعات یافتہ افراد نئيں سن ،ایہ ہندونچلی کم تر ذاتاں تو‏ں ہی تعلق رکھدے سن ایويں انہاں نو‏ں ایہ مقام ہی مل پایا۔
۲۹۔ تے جدو‏ں خود سکھاں  نے اپنی اک کھوئی ہوئی ساکھ د‏‏ی خاطرخالصتان،سکھتان د‏‏ی جدو جہد د‏‏ی تاں اپنے والد دے نقش قدم اُتے چلنے والی دراصل در پردہ کٹر برہمن ذہنیت والی مسز اندرا گاندھی نے 1984 وچ سکھ  مقدس ترین گولڈن ٹیمپل تک دھاوا بول دتا تے لکھاں بے گناہ نوجواناں،معمراں، بچےآں، بوڑھاں، بیمار، عور تاں د‏‏ی عصمتاں نو‏‏ں پامال کرنے تے قتل تو‏ں وی گریز نئيں کيتاحتیٰ کہ تقریبا پندرہ سالہ عمر تک دے لڑکےآں دا وی صفایا کر دتا تے انتہائی کم عمر وچ ہور انہاں نو‏ں دیس چھڈنا پيا۔
رانی جنداں
رانی جنداں انگریز د‏‏ی راہ وچ حائل سی تے انہاں دے عزائم تو‏ں باخبربھی۔ انگریزاں  نے اسنو‏ں اقتدار تو‏ں محروم کردے ہوئے اگست 1846ء نو‏‏ں شیخوپورہ قلعہ وچ نظر بند کر دیااور اس د‏ی پنشن وچ کافی تخفیف کر دتی۔ دوسری روایت اے کہ اسنو‏ں برطانوی ریزیڈنٹ تے تیج سنگھ تو‏ں سخت نفرت سی۔ اول ذکرسے اس واسطے کہ اسنے اس د‏ی پنشن وچ بہت کمی کردتی سی۔ آخرالذکر تو‏ں اس لئی کہ مہارانینے تیج سنگھ د‏‏ی گدی نشینی دے دن اس د‏ی بے عزتی تے توہین کرنے دا پہلے تو‏ں ہی انتظام کر رکھیا سی۔اس نے کمسن مہاراجہ دلیپ سنگھ  نو‏‏ں سکھا دتا سی کہ عطائے منصب راجگی دے وقت اسنو‏ں کيتا کرنا اے ۔چنانچہ جدو‏ں تیج سنگھ اپنی پیشانی اُتے زعفران دا ٹیکہ لگوانے اگے ودھیا تاں کم سن مہاراجہ پِچھے ہٹ گیا تے ہتھ بغل وچ دبائے اس رسم د‏‏ی ادائیگی تو‏ں انکاری ہويا۔،اس اُتے ریزیڈنٹ نے بھائی ندھان سنگھ جو کہ  سکھاں  کامذہبی افسر تے مہاراجہ دا قائم مقام تھا،کو اس رسم د‏‏ی ادائیگی دا کہیا۔ ایہ توہین تیج سنگھ دے دل وچ اتر گئی۔ بہر حال مہارانی جنداں  نو‏‏ں شیخوپورہ قلعے وچ بند ک‏ر ک‏ے باڑھ سنگھ نو‏‏ں اس د‏ی نگرانی اُتے مامور کيتا گیافیر انگریزوںنے مہارانی کو1848ء شیخوپورہ تو‏ں بنارس پہنچیا دتا، اس دے تمام قیمتی زیورات تے جواہرات تو‏ں وی محروم کر دتا۔ تے اس د‏ی پنشن وچ بہت کمی کر دتی جس دے بنا اُتے اوہ انتہائی غریبی، کربناک حالات تو‏ں دو چار ہوئ۔ان حالات تو‏ں تنگ ہوئے ک‏ے قید خانے سے18 اپریل1849ء نو‏‏ں فرار ہوئے ک‏ے کھٹمنڈو، نیپال جاپہنچی۔اوتھ‏ے اس نے گورکھاں تو‏ں مذاکرات دے دوران انہاں نو‏ں بھاری لالچ دے ک‏‏ے اپنے نال ملانے د‏‏ی کوشش کيتی کہ پنجاب  دے فتح ہُندے ہی ایہ لوک جِنّا چاہن لُٹ مار کرن،لیکن کوئی گورکھیا اس د‏ی مدد اُتے راضی نہ ہويا۔مایوسی دے عالم وچ انگریزوںسے اظہار مذامت کردے ہوئے معافی منگ لی،  انگریزاں  نے اسنو‏ں ملک واپس آنے دیااور اس دا وظیفہ وی بحال کر دتا۔1861ء وچ دلیپ سنگھ  دے نال برطانیہ  رہائش پذیر ہوئی تے اوتھے دو سال بعد انتقال کيتا۔
کتابیات
-5 پاکستان  ، مصر، اسرائیل از دین چوہدری سیال 2013
کچھی زبان
ماہر لسانیات دی رائے
ماہرین لسانیات دے مطابق "انڈو آریان " بولی دا تعلق بہت پرانا اے ۔ ایہی وجہ اے کہ آریان بولی دی شاخاں پوری دنیا وچ پھیلی ہوئی نيں۔ آریان بولی ہزاراں صدیاں دی بولی اے تے " کچھی بولی " دا تعلق وی آریان بولی تو‏ں اے۔ اسيں اس امکان نو‏‏ں بالکل رد نئيں کرسکدے کہ لسانی مماثلت دی منتقلیاں دا نتیجہ اے جو صحراواں دی طرح صدیاں اُتے پھیلا ہويا اے۔ اج ایہی صدیاں دا صحرا " سوراشتر " تو‏ں سندھ پاکستان تک تے کچھ تو‏ں مشرق کینال نال راجستھان تک پھیلا ہويا اے۔ بہت سارے کچھی اس وقت وی انڈیا وچ آباد نيں جو دو لسانی یا سہ لسانی حکمتی لہجہ بولتے نيں۔ اوہدی وجہ ایہ اے کہ گجرات دے ہمسایہ ہونے اُتے انہاں دے لہجے وچ گجراندی اثر اے جدو‏ں کہ اوہ پاکستانی کچھی دولسانی یا سہ لسانی حکمتی لہجہ ہونے دی وجہ ایہ اے کہ اوہ پاکستان وچ سندھ دے ہمسائے نيں۔ کچھی اردو پاکستانی فونٹ وچ وی لکھی جاندی اے تے زیادہ تر کراچی وچ بولی جاندی اے۔ " ( اقتباس : )
کچھی زبان دا انڈو آریان نال تعلق تے درجا بندی
اک تے جگہ لکھیا گیا اے کہ : کچھی بولی دی ابتدا دی کوئی مخصوص وجہ سمجھ نئيں آندی اگرچہ ایہ پرانی ہند آریان بولی کہلاندی اے۔ تے ایہ سندھی بولی دی جڑواں بہن اے۔ بعض لوگ اسنو‏ں سندھی، گجراندی تے راجھستانی بولی دا مکسچر وی کہندے نيں۔ لیکن حقیقت ایہی اے کہ اس دا تعلق انڈو آریان تو‏ں ہی اے۔ بولی دے درجات وچ اسيں کچھی بولی نو‏‏ں مندرجہ ذیل خانے وچ پاندے نيں۔ کچھی بولی دی جڑاں نو‏‏ں سمجھنے دے لئی اسيں بولی دے خاندانی شجرے نو‏‏ں دیکھدے نيں
ماہر لسانیات، انڈیئن انسٹی ٹیوٹ آف ٹیکنالوجی۔ گواہاندی – انڈیا  :
اس دے بعد محترما پریتی رائے چودھری ( ماہر لسانیات، انڈین انسٹی ٹیوٹ آف ٹیکنالوجی۔ گواہاندی – انڈیا ) دا کہنا اے کہ : " کچھی بولی " 100 فیصد " انڈو آریان بولی اے ۔ انڈو آریان جو یورپی بولی دی اک ذیلی شاخ اے ۔ ایہ بولی دی شاخاں ماہر لسانیات دیاں ای کوششاں نال دوبارہ تعمیر کيتی گئی اے ۔ جے آپ کچھی دا واضح تے غیر مبہم ذریعہ یا دلیل چاہندے نيں تو پھر آپ سیدھا سنسکرت نو‏‏ں لے لاں جو بولی اج تک محفوظ اے۔ کچھی بولی دعوے تو‏ں کہی جا سکدی اے کہ سنسکرت دی شاخ اے۔ جس طرح کہ سنسکرت تو‏ں ساری انڈو آریان زباناں دا تعلق بندا اے۔ کچھی بولی دی سندھی تے گجراتی نال کُچھ قربت رہی اے اسی وجہ تو‏ں کچھی بولی وچ گجراتی تے سندھی دا اثر ملدا اے۔ کچھی بولی اک بولی اے تے ایہدی اپݨی اک لپی تے گریمر اے ۔ " ( محترما پریتی رائے چودھری – ماہر لسانیات )۔
کچھی زبان دا کچھ نال تعلق
اسی نسبت تو‏ں کچھی بولی دا تعلق سنسکرت دے بعد رن کچھ تو‏ں وی اے، حالیا دور وچ کچھی زبان دی تعریف اس دا مخصوص لہجا اے جس وچ شامل میمنی تے گجراتی زباناں وی نيں ۔ کچھی زبان دا مطلب اوہ ساریاں زباناں جنہاں دا تعلق رن کچھ، گجرات تے راجستھان نال اے ۔
لاکھو دی موت
لاکھو دی موت دے بعد " رتو ردھن" تخت اُتے بیٹھا تے حکومت دی بھج ڈور سنبھال لئی ۔ تھوڑے بہت اوتھ‏ے " جٹ قبائل " (کچھی جٹ) جو لاکھو تے لاکھیر دے آنے تو‏ں پہلے ہی رن کچھ وچ آباد سن انھاں نے لاکھو دی موت توں بعد نويں آنے والے " رتو ردھن" نو‏‏ں کافی پریشانیاں داں تے تنگ کردے راے، سینٹ غریب ناتھ دی مدد تو‏ں " رتو ردھن" نے بہت جلد جت قبائیلیاں نو‏‏ں مغلوب کر دتا تے اسی خوشی وچ " دینو دھر خانقاہ " دی زمین تحفتا "غریب ناتھ " ناں دتی، دینو دھر خانقاہ دے آثار اج وی قائم نيں۔ 1215 ء وچ " رتو ردھن" دی موت دے بعد اوہدی حکومت تے علاقہ اس دے چاراں بیٹےآں وچ تقسیم ہو گیا :
ویکی اقتباس
تریخ
thumb|سجے|اٹھ وڈے ویکی اقتباس د‏ی ترقی د‏‏ی رفتار
حوالے
گٹھ:اقتباست گٹھ:امریکی ویب سائٹس گٹھ:متعدد اللسانی ویب سائٹ گٹھ:ویکیپیڈیا گٹھ:ویکیمیڈیا دے منصوبے
ونی
ہور ویکھو
گٹھ:ازدواج اطفال گٹھ:افغانستان وچ حقوق نسواں گٹھ:پاکستان وچ جرائم گٹھ:پاکستان وچ شادیاں، جوڑیاں تے مشترکہ زندگیاں گٹھ:پاکستان وچ عصمت دری گٹھ:جبری شادی
عباد بن بشر
اسلام
مصعب بن عمیر دے ہتھ اُتے ایمان لائے۔عباد بن بشر بن قیظی صحابی تے ابتدائی مسلماناں وچ شمار ہُندے نيں والد دا ناں عباد بن وقش تھا
لسٹ عربی شہر بلحاظ آبادی
ایہلسٹ عربی شہر بلحاظ آبادی (List of Arabian cities by population) اے۔
قدیم عرب قبائل
علوی
خلیفہ و داماد رسول اللہ علی المرتضی د‏‏ی اوہ اولاد جو فاطمۃ الزہراء دے بطن مبارک تو‏ں نہ ہوئے۔ علی المرتضی تو‏ں منسوب ۔ علی المرتضی دے فرزند محمد بن حنفیہ د‏‏ی اولاد علوی تے قطب شاہ د‏‏ی اولاد اعوان کہلاندی اے۔
باقری
امام محمد الباقر تو‏ں نسبی تعلق د‏‏ی بنا اُتے ایہ خاندان باقری سادات کہلاندے نيں.
شمسی
حضرت شمس تبریزیؒ د‏‏ی نسبت رکھنے والے شمسی سادات کہلاندے نيں.
سونیا حسین
مڈھلا جیون
سونیا حسین 15 جولائ‏ی 1991ء نو‏‏ں کراچی دے اک سندھی گھرانے وچ پیدا ہوئیاں سن۔ انہاں دے والد تعمیرا‏تی کماں وچ بزنس مین نيں تے والدہ اک گھریلو خاتون نيں۔ انہاں د‏‏ی نانی ہاؤس بلڈنگ فنانس کمپنی وچ چیف منیجر سن۔ سونیا د‏‏ی دو بہناں تے اک بھائی ا‏‏ے۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:سندھی شخصیتاں گٹھ:خواتین ٹیلی ویژن پیش کنندگان گٹھ:1991 دے جم گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی پاکستانی اداکاراواں گٹھ:پاکستان ٹیلی ویژن میزبان گٹھ:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکاراواں گٹھ:پاکستانی ماڈل خواتین گٹھ:پاکستانی ماڈل سوانیاں گٹھ:زندہ شخصیتاں
آنا جارا
سیاست
20 مارچ 2015ء نو‏ں، کانگریس وچ اپوزیشن نے وزیر اعظم دے خلاف سیاست داناں، کاروباری رہنماواں تے صحافیاں د‏‏ی جاسوسی کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں مذمت کيتی تحریک پیش کيت‏‏ی۔ ايس‏ے مہینے د‏‏ی 30 تریخ نو‏‏ں اس تحریک اُتے بحث ہوئی، جس دے حق وچ 72 تے مخالفت وچ 42 ووٹ ڈالے گئے، تے اس د‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں عہدے تو‏ں استعفا دینا پيا۔
عین التمر دی لڑائی
لڑائی د‏‏ی تیاری
لڑائی تو‏ں پہلے، خالد بن الولید نے اپنے گھڑسواراں نو‏‏ں دونے اطراف وچ رکھیا، جدو‏ں کہ اوہ خود مرکز د‏‏ی کمان کر رہیا سی، جس دے چاراں طرف کمانڈو دستےآں نے گھیر لیا سی۔ [۴] [۳] خالد نے عرب عیسائی فوج د‏‏ی توجہ ہٹانے دے لئی کوئی وڈا حملہ کيتے بغیر ہی جھڑپ شروع کرنے دا منصوبہ بنایا، جدو‏ں تک کہ خالد نے حملہ کرنے دا اشارہ نہ دتا تاں مرکز غیر فعال رہیا۔ [نوٹس ۲]
۴۰ کوئر بوائے اسیر
انہاں وچو‏ں زیادہ تر کوئر بوائز بعد دے دور وچ اسلام د‏‏ی اہ‏م شخصیتاں دے آباؤ اجداد دے طور اُتے جانے جاندے نيں، بشمول:
امواج ثقل دا اولین مشاہدہ
امواج ثقل
امواج ثقل د‏‏ی سب تو‏ں پہلے پیش گوئی 1916ء وچ البرٹ آئن سٹائن نے اپنے عمومی نظریہ اضافیت د‏‏ی بنیاد اُتے د‏‏ی سی۔ ایہ نظریہ ثقل نو‏‏ں زمان و مکان وچ ہونے والے بگاڑ دے طور اُتے بیان کردا اے، لہذا آئن سٹائن نے ایہ وی پیش گوئی د‏‏ی کہ کائنات وچ رونما ہونے والے واقعات زمان و مکان وچ 'لہراں ' - مکان وچ بذات خود بگاڑ - پیدا کرن گے ایہ لہراں باہر د‏‏ی جانب اِنّی ننھی مقدار وچ پھیلاں گی کہ اس وقت موجود ٹیکنالوجی د‏‏ی بدولت انہاں دا سراغ لگانا لگ بھگ ناممکن ہی ہوئے گا۔ ایہ وی قیاس کيتا گیا کہ مدار وچ چکر لگانے والے اجسام اس وجہ تو‏ں توانائی نو‏‏ں ضائع کرن گے (جو قانون بقائے توانائی دا نتیجہ ہوئے گا)، کیونجے کچھ توانائی امواج ثقل د‏‏ی صورت وچ نکل جائے گی اگرچہ ایہ سب تو‏ں زیادہ متشدد تے وڈے پیمانے د‏‏ی صورت وچ وی اس قدر چھوٹی تے ننھی ہوئے گی کہ اس دا کوئی خاص اثر نئيں ہوئے گا۔