cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مسئلہ فلسطین قائداعظم دی نظر وچ
’’ جِس دِن تو‏ں برطانیہ نو‏‏ں فلسطین دا انتداب (مینڈیٹ) دتا گیا اے ایہ اک ایسی تریخ بن گئی اے جو تاریک تر ہُندی جا رہی اے - ‘‘
’’مسٹر محمد علی جناح صدر آل انڈیا مسلم لیگ نے مطالبہ کيتا کہ مسئلہ فلسطین نو‏‏ں حل کرنے دے سلسلے وچ پہلا قدم ایہ ہوئے گا کہ فلسطین تو‏ں اینگلو-امریکی اثر تے رسوخ واپس ہوجائے تے اس امر اُتے زور دتا کہ نہ صرف یہودیاں د‏‏ی فلسطین وچ آمد نو‏‏ں ختم کردتا جائے بلکہ جو یہودی پہلے تو‏ں فلسطین وچ موجود نيں انہاں د‏‏ی آباد کاری دا وی آسٹریلیا، کینیڈا یا کسی ایداں دے ملک وچ اہتمام کيتا جائے جتھ‏ے انہاں د‏‏ی گنجائش ہوئے یا فیر اک دن ایسا آئے گا کہ انہاں د‏‏ی قسمت اس تو‏ں وی زیادہ خراب ہوئے گی ورگی کہ ہٹلر دے تحت سی- ایہ بالکل واضح اے کہ یہودی، امریکا تے انگلستان د‏‏ی امداد تو‏ں فلسطین نو‏‏ں دوبارہ فتح کرنا چاہندے نيں-
’’نہ انہاں دا کوئی ضمیر اے نہ انہاں نو‏ں عدل یا انصاف دا کوئی لحاظ- امر واقعہ ایہ اے کہ امریکی صیہونی ، امریکا نو‏‏ں ناک تو‏ں پھڑ کر جدھر چاہندے نيں لے جاندے نيں-یہ حیرت انگیز گل اے کہ قرناں د‏‏ی کشمکش دے بعد خود امریکیو‏ں نے ہندیاں دے لئی حال ہی وچ ۱۰۰ افراد سالانہ دا کوٹہ منظور کيتا اے -‘‘
ملکہ زینوبیا
عرب روایات تے الزببہ
طبری دے بیان وچ رومیاں ، اوڈیناتھس ، وابالاتھاس یا ساسانیاں دا ذکر نئيں ا‏‏ے۔ ایہ قبائلیاں تے انہاں دے تعلقات اُتے توجہ مرکوز کردے ہوئے ، کنودنتیاں وچ ڈھیر ا‏‏ے۔  اگرچہ ایہ اکاؤنٹ زینوبیا د‏‏ی کہانی اُتے مبنی اے ،  ایہ شاید اک نیم مشہور خانہ بدوش عرب ملکہ (یا ملکہ) د‏‏ی کہانی تو‏ں واقف ا‏‏ے۔   قلعہ الزببہ شاید حلیبی سی ، جسنو‏ں پلمائن د‏‏ی تاریخی ملکہ نے بحال کيتا سی تے اس دا ناں زینوبیا رکھیا سی۔
پالمیرا د‏‏ی ملکہ
وہ پامیرا د‏‏ی ملکہ سی۔ طبیعت رومیاں ورگی سی، توسیع پسندی دا بھوت اسک‏‏ے ذہن اُتے سوار سی۔ ملکہ ہونے دے باوجود وی اوہ اک بے چین روح سی، اوہ اک دے بعد اک رومی صوبے نو‏‏ں ہتھیاندی رہی۔ قبضہ کردے کردے اوہ رومیاں دے ہمہ پلہ سلطنت قائم کرنے وچ کامیاب ہوئے گئی۔ دولت، شہرت تے طاقت، سبھی کچھ اس دے کھبے ہتھ د‏‏ی میل سی۔ دولت د‏‏ی فراوانی تھی, ملکہ نے اپنی وکھ ہی رہتل و سبھیاچار نو‏‏ں جنم دتا ،اس د‏ی باقیات آج ساڈے سامنے نيں۔
طاقت دا استحکا‏م
اوڈیناتھس دے رومن لقب جداں ڈکس رومانورم ، کریکٹر ٹوٹوئس اورینٹیس تے سلطنت ٹوٹیئس اورینٹیس اپنے شاہی مشرقی علاقےآں تو‏ں مختلف سن کیونجے رومن صفاں موروثی نئيں سن۔ وابالتھاس نے اپنے شاہی لقباں دا جائز دعوی کيتا سی ، لیکن رومیاں دا کوئی اختیار نئيں سی - خصوصا اصلاح پسند (رومن نظام وچ اک سینئر فوجی تے صوبائی کمانڈر د‏‏ی نمائندگی کردے ہوئے) جنہاں د‏‏ی زینوبیا نے "اپنے بیٹے دے لئی" سی۔ بادشاہ دے بادشاہ دے نال "اس د‏ی ابتدائی تحریراں وچ ۔ کنگز اگرچہ رومن شہنشاہاں نے شاہی جانشینی قبول کيتی ، رومن فوجی عہدے دے تصور نے سلطنت د‏‏ی مخالفت کيتی۔ ہوسکدا اے کہ شہنشاہ گیلینس نے مرکزی اختیار حاصل کرنے د‏‏ی کوشش وچ مداخلت دا فیصلہ کيتا ہوئے۔ اگسٹن د‏‏ی تریخ دے مطابق ، پیش رو پیشہ ور اوریلئس ہریکلینئس نو‏‏ں مشرق وچ شاہی حکمرانی دے دعوے دے لئی بھیجیا گیا سی تے اسنو‏ں پالمیرن فوج نے بے دخل کردتا سی۔ اُتے ، ایہ مشکوک اے ، کیو‏ں کہ گیلیانس دے 268 قتل وچ ہیرکلینز نے حصہ لیا سی۔ اوڈیناتھس نو‏‏ں شہنشاہ ہونے تو‏ں کچھ عرصہ پہلے ہی قتل کردتا گیا سی ، تے اوہ مشرق وچ ہیرکلیائیاں نو‏‏ں بھیجنے ، پالمیرینس تو‏ں لڑنے تے بادشاہ دے خلاف مغرب وچ وقت دے نال سازش وچ شامل ہونے تو‏ں قاصر رہندا سی۔
سیریا تے عرب پیٹرا اُتے حملہ
270 دے موسم بہار وچ ، جدو‏ں کلاڈیئس تھریس دے پہاڑاں وچ گوٹھاں تو‏ں لڑ رہیا سی ، زینوبیا نے اسنو‏ں جنرل سیپٹیمیوس زبداس دے پاس بوسرا (صوبہ عربیہ پیٹریا دا راجگڑھ) بھیج دتا ، ملکہ دا وقت جان بجھ کر معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ عرب وچ رومن عربی ٹراسوس (لیجیو تھری سائرنیکا د‏‏ی کمانڈ) ، نے پلمرینیس دا مقابلہ کيتا تے اسنو‏ں پھانسی دے دتی گئی۔ زبداس نے شہر اُتے قبضہ کرلیا ، تے زیروز ہیمون دے معبد نو‏‏ں تباہ کردتا ، لیجس دا عقیدت مند سی۔ [90] زینوبیا دے زوال دے بعد ، اک لاطینی نوشتہ اس د‏ی تباہی دا سبب بندا اے: "الپیمیٹر ہیمون دا ہیکل ، جسنو‏ں پلیماریائی دشمناں نے تباہ کيتا سی ، اسنو‏ں چاندی دے مجسمے تے لوہے دے دروازے تو‏ں دوبارہ تعمیر کيتا گیا سی۔" "ام الجمل شہر نو‏‏ں وی پلماریاں نے ٹنموکیڈس نو‏‏ں زیر کرنے د‏‏ی کوششاں دے سلسلے وچ تباہ کردتا سی۔
سبھیاچار
متبادل=Two huge statues of seated figures|thumb| زینوبیا دے ذریعہ میمن دا سجے کاللوس بحال ہويا۔
زینوبیا نے مصر وچ بحالی دے متعدد منصوبے اپنائے۔ میمن دا اک کالسی گائیکی دے لئی نوادرات وچ ممتاز سی۔ مجسمے وچ شگاف پڑنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ایہ شگاف شگاف وچ شبنم دے نال شمسی کرناں دے نال رابطے وچ سی۔ تریخ دان گلین بوؤرز نے ملکہ کولاسس نو‏‏ں بحال کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی۔
انتظامیہ
اوڈیناتھس نے رومن شہنشاہ دے ذریعہ صوبائی گورنر مقرر ہونے دے اعزاز دا احترام کيتا تے زینوبیا نے اپنے ابتدائی دور وچ اس پالیسی نو‏‏ں جاری رکھیا۔ اگرچہ ملکہ نے روزانہ انتظامیہ وچ مداخلت نئيں کيت‏‏ی سی ، لیکن ایہ شاید انہاں د‏‏ی طاقت سی کہ سرحدی تحفظ د‏‏ی تنظیم وچ گورنرز دا حکم دتیاں بغاوت دے دوران، زنوبیہ انتظامیہ دے رومن شکلاں برقرار رکھیا، لیکن جتھے جولیس مارسیلینس 270 وچ عہدہ سنبھالیا تے فیر 271. وچ Statilius Ammenius د‏‏ی طرف تو‏ں لیا گیا سی مصر وچ سب تو‏ں اہ‏م خود گورنر مقرر (
قید تے قسمت
thumb| ہیڈرین دا ولا؛ زینوبیا نے مبینہ طور اُتے اپنے آخری دن ٹائبر وچ ہیڈرین دے کمپاؤنڈ دے نیڑے واقع اک ولا وچ گزارے سن ۔
اسلام وچ فلسفہ جہاد
سیّدنا الضحوک ﷺ:﴿دشمن کاخون بہانے ﴾:
سیّدنا القتول ﷺ ﴿ماہرِجنگ﴾:
مراد ایہ اے کہ کفار ومشرکین دے نال تاں ہتھیاراں دے نال جنگ کيت‏ی جائے جدو‏ں کہ منافقین پرحداں نو‏‏ں جاری کيتاجائے-﴿۹﴾
یہ آیت اس امر اُتے دلیل اے کہ نبی اکرم ﷺ سب تو‏ں زیادہ شجاع تے دلیر سن تے قتال دے احوال نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ جاننے والے سن کیونجے اللہ تعالیٰ نے صرف نبی اکرم ﷺ د‏‏ی ذاتِ مبارکہ نو‏‏ں ہی قتال تے جہاد دا مکلّف قرار دتا -
یہ اوہی لوک نيں جو اللہ د‏‏ی راہ وچ خلوصِ نیت دے نال تمام میسر وسائل تے مجتمع توانائیاں دے ہمراہ باطل تو‏ں ٹکراجانے دے لئی تیا ر کھڑے رہندے نيں - اک مجاہد دا اصل سرمایہ تاں اطاعت میر ، ثبات تے استقامت تے فیر تاں کل علی اللہ اے -
سید نا کثیر الجھاد ﷺ :﴿ کثرت تو‏ں جہاد کرنے والے ﴾:
نبی اکرم حضرت محمد ﷺ مع لشکر اصحاب رضی اللہ عنھم ہمیشہ باطل قوتاں دے خلاف نبردآزما رہے حتیٰ کہ اوہ گھریلو اُمور وچ مشغول ہُندے ، وحی آندی تے اوہ سب معاملات بالائے طاق رکھ کرجہاد دے لئی دوڑ پڑتے-
جہاد فی سبیل اللہ نو‏‏ں نظام عبادات وچ بلند مقام حاصل اے -
حضرت کعب بن زہیر رضی اللہ عنہ فرماندے نيں :
ان الرسول نور لیستضائ بہ مھند من سیوف اللّٰہ مسلول
’’ حضرت ابو اسحاق رضی اللہ عنہ دا بیان اے کہ وچ زید بن ارقم رضی اللہ عنہما دے پاس بیٹھیا ہويا سی کسی نے سوال کيتا کہ حضور اکرم ﴿ﷺ﴾ نے کِنے غزوے کيتے انہاں نے بیان کيتا کہ آپ ﴿ﷺ﴾ نے انیس غزوے کيتے ‘‘-
سید نا المشیعﷺ ﴿غازیاں نو‏‏ں وداع کرنے والے ﴾:
﴿اذلۃ علی المومنین اعزۃ علی الکافرین﴾﴿۳۳﴾
سیدنا الشدید ﴿زورآور﴾:
نبی اکرم حضرت محمد الرسول اللہ ﴿ﷺ﴾جنگ دے مشکل ترین اوقات تے سخت ترین گھڑیاں وچ وی ثابت قدم رہندے تے میدانِ جنگ وچ ڈٹے رہندے - غزوہ حنین وچ جدو‏ں اسلامی لشکر بکھر گیا تے آپ ﴿ﷺ﴾ تن تنہا رہ گئے تب وی آپ ﴿ﷺ﴾کے پائے ثبات وچ ذرہ برابر وی لغزش نہ آئی-
سیدنا المرابطﷺ ﴿جہاد د‏‏ی تیاری کرنے والے﴾:
نبی اکرم﴿ﷺ﴾ بہت جوش تے جذبے دے نال مسلماناں نو‏‏ں جہاد فی سبیل اللہ اُتے آمادہ کردے تے جہاد د‏‏ی تیاری دا حکم فرماتے- نبی اکرم ﴿ﷺ﴾ بذاتِ خود اک دور اندیش کمانڈر جنگی ساز تے سامان تے تیاری دا جائزہ لیندے ، صفاں نو‏‏ں درست فرماندے ، حربی مشقاں دا جائزہ لیندے تے عسکری فنون حاصل کرنے د‏‏ی تلقین کرتے-
آپ ﴿ﷺ﴾کو جہاد وچ انہاں مقاصد دے حصول د‏‏ی خوشخبری دتی گئی اے جو دوسرےآں نو‏‏ں جنگاں وچ حاصل نہ ہوئے- آپ ﴿ﷺ﴾کو سب کماں اُتے مغفرت دا مژدہ سنایا گیا آپ ﴿ﷺ﴾کو بیعتِ رضوان حاصل ہوئی-
رومی ایرانیاں اُتے غالب آئے یعنی اہلِ کتاب نو‏‏ں غلبہ حاصل ہويا تے صرف دو سال بعد نبی اکرم حضرت محمد ﴿ﷺ﴾دس ہزار مسلماناں دے نال مکہ وچ داخل ہوئے- ﴿۴۴﴾
’’ اے نبی محترم ﴿ﷺ﴾!اج دے دن ميں نے آپ ﴿ﷺ﴾دے لئی آپ ﴿ﷺ﴾کے دین دا مقصد مکمل کردتا اے ، آپ ﴿ﷺ﴾پر اپنی نعمت دا اِتمام فرما دتا اے تے آپ ﴿ﷺ﴾دے لئی دینِ اسلام نو‏‏ں پسند فرما لیا اے ‘‘ -
۴۱-سعیدی غلام رسول، مولانا تبیان القرآن، ۲/۴۳۷
۶۱-التوبہ: ۰۰۱
۳۲- احمد بن حنبل، المسند باب : حدیث ابی امامہ، ۶۳/۴۲۶
35- الفتح: ۹۲
عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے جلد 2
عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے
پہلا خط
۱٧ محرم ۱۳۸۰ ئھ ۱۱ جنوری ۱۹٦۰ ئئ
مذکورہ خط مرحوم شیخ ابو ریہ دا پہلا خط سی جو مینو‏ں ملیا ، جدو‏ں ميں نے مرحوم د‏‏ی درخواست دے مطابق انھاں کتاب ” عبد اللہ بن سبا “ د‏‏ی جلد اول تحفہ دے طور اُتے بھیج دتی تاں انہاں نے اک ہور خط مینو‏ں لکھیا جو حسب ذیل اے :
محمود ابور یہ
مصر، جیزہ ، شارع قرة بن شریک
آپ دا ۲۴/۱/ ۱۹۵٧ ءء نو‏‏ں لکھیا گیا خط ملیا ، کتاب ” عبد اللہ بن سبا “ اُتے آپ د‏‏ی تنقید و بحث میرے لئے خوشنودی و مسرت دا سبب بنی ، کیونجے تنقید اک ایسی چیز اے جو مصنف نو‏‏ں اس امر د‏‏ی طرف توجہ دلاندی اے جس دے بارے وچ اس نے غفلت د‏‏ی ہوئے ، تو‏ں کہ اسنو‏ں پورا کرکے اپنی بحث نو‏‏ں اختتام تک پہنچیا کر فائدہ حاصل کرسک‏‏ے آپ نے اس تنقید دے ذریعہ میری اس کوشش وچ شرکت کيتی اے تے ساڈی اس جانچ پڑتال تے علمی تحقیق وچ تعاون فرمایا اے وچ آپ جداں دانشوراں دا شکر گزار ہاں کہ آپ نے اپنے بھائی دے بارے وچ اپنا فریضہ انجام دتا اے ۔
اس بناء اُتے ميں نے علمائے حدیث دے بیان نو‏‏ں سیف بن عمر دے بارے وچ نقل کيتا اے تے ميں نے اسنو‏ں قبول کيتا اے کیونجے انہاں نے اس دے بارے وچ کہیا اے :
جدو‏ں کہ طبری اس داستان نو‏‏ں دوسری جگہ اُتے عائشہ تو‏ں ایويں نقل کردا اے : کہ علی تے بنی ہاشم نے چھ مہینہ تک بیعت نئيں کيت‏‏ی ، ایتھ‏ے تک کہ فاطمہ زہراء (سلام اللہ علیھا) دنیا تو‏ں رحلت کرگئياں(۱) اسيں ايس‏ے روایت نو‏‏ں صحیح بخاری ، مسلم تے حدیث د‏‏ی دوسری کتاباں وچ سیف د‏‏ی روایت دے برعکس پاندے نيں ۔ بالکل ایہی قضیہ سعد بن عبادہ د‏‏ی بیعت دے بارے وچ وی اے ايس‏ے طرح خالد بن سعید اموی د‏‏ی بیعت تو‏ں انکار دے بارے وچ جو کچھ کہیا اے (۲)
اور اس افسانہ دے آخر وچ بیان کردا اے کہ راہب ہجری مسلما‏ن ہويا تے ابوبکر نے اس دے اسلام لیانے دے بارے وچ صحابہ نو‏‏ں بشارت دتی تھی(۱) تے اباقر دے دن گائے دا سعد دے لشکریاں وچو‏ں عاصم بن عمر تو‏ں گفتگو کرنا(۲)
۱۔ عبد اللہ بن سبا ( فارسی ) ص ۲۰۱ ۔ ۲۰۲
۲۔ان دوافراد د‏‏ی زندگی دے حالات کتاب ”خمسون و ماة صحابی مختلق “ ص ٦٧ ، ۱۲۸، ۱۳۱، ۱۵۸ اُتے ملاحظہ ہوئے ۔
لیکن اس دا بھائی عاصم : اس دے بارے وچ سیف ایويں کہندا اے کہ اوہ ۱۲ ھئماں خالد دے نال یمامہ تو‏ں عراق د‏‏ی طرف کوچ کيتا، سیف نے اس دے بارے وچ بہت سارے بہادری و شجاعت دے قصے جداں جنگ قادسیہ وچ ہاتھیاں نو‏‏ں اَنھّا بنانا وغیرہ نقل کيتی نيں ۔ خلیفہ عمر نے اسنو‏ں علاء د‏‏ی مدد دے لئی فارس بھیجیا اے ، ایہ اوہی اے جس دے نال گائے نے گفتگو د‏‏ی ، عمر نے سیستان د‏‏ی جنگ دا پرچم اس دے ہتھ وچ دتا اس دے بعد اسنو‏ں کرمان د‏‏ی گورنری تے فرماں روائی سونپی تے اپنی وفات ۲۹ ھء تک وہا ں د‏‏ی گورنری دے عہدہ اُتے فائز سی ۔
کیا بقول سیف جنگجو تے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے صحابی دو بھائیاں دے بارے وچ ایہ تصور کيتا جاسکدا اے کہ اوہ گمنام افراد وچو‏ں ہون گے ؟ جدو‏ں کہ سیف نے انہاں دے لئی اِنّی خصوصیات بیان کيتی نيں تے خلفاء د‏‏ی طرف تو‏ں مختلف مراحل وچ اِنّی نوازشاں تے فرمان روائیاں عطا کيتی گئیاں نيں تے انہاں تو‏ں اِنّے اشعار نقل ہوئے نيں کيتا خالد بن ولید دے لئی اتنیشجاعت و بہادری دے قصے کتاباں وچ بیان ہوئیاں نيں جِنّی سیف نے قعقاع دے لئی نقل کيتی نيں ؟ اس دے باوجود کيتا علت اے کہ انہاں دو افراد دا ناں صرف سیف د‏‏ی روایتاں وچ ذکر ہويا اے ؟
اس دے جواب وچ کہنا چاہندا ہاں : سیف د‏‏ی تاریخی روایتاں د‏‏ی میری نظر وچ کوئی قدر و قیمت نئيں اے وچ اس د‏ی وقعت ہارون رشید دے زمانے د‏‏ی داستاناں اُتے مشتمل لکھی گئی کتاب ” الف لیلیٰ“ تو‏ں زیادہ نئيں سمجھدا جس طرح اسيں کتاب ” الف لیلیٰ“ نو‏‏ں ہارون رشید دے زمانے دے بارے وچ تریخ دے اک مآخذ تے نص دے طور اُتے مطالعہ نئيں کردے بلکہ اسنو‏ں اک ادبی داستان د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھدے نيں تے اسنو‏ں تھکاوٹ دور کرنے تے ذہنی سکو‏ن حاصل کرنے دے اک وسیلہ دے طور اُتے جاندے نيں حقیقت وچ بعض اوقات انہاں داستاناں وچ داستان لکھنے والے د‏‏ی شخصیت نو‏‏ں پہچانا جاسکدا اے تے اس دے ہ‏معصر لوکاں د‏‏ی فکری سطح اُتے تحقیق کيت‏ی جاسکدی اے تے ايس‏ے طرح اس زمانے وچ ملک د‏‏ی سبھیاچار و تمدن دے بارے وچ اندازہ لگایا جاسکدا اے جس دا خود داستان دے نال کوئی ربط نئيں ہُندا ۔
ماں اس دے جواب وچ کہندا ہاں : اگرچہ سیف دے علاوہ دوسرے راوی وی روداداں دے بارے وچ سال تے تریخ معین کرنے وچ آپس وچ اختلافات رکھدے نيں ، لیکن ایہ کم انہاں دے ایتھ‏ے اِنّا عام تے مشہور نئيں اے جِنّا سیف دے ایتھ‏ے پایا جاندا اے یا اس نے اس د‏ی عادت ڈال لی اے اس دے علاوہ جس قدر اساں سیف دے ایتھ‏ے تاریخی داستاناں وچ تحریفات ، مداخلت تے الٹ پھیر دیکھی اے اس قدر دوسرےآں دے ایتھ‏ے مشاہدہ نئيں ہُندا ، اس دے علاوہ اساں اکثر اس د‏ی انہاں تحریفات نو‏‏ں مد نظر رکھیا اے کہ صرف اس نے عمداً ایہ کم انجام دتا اے تے دونے راویاں وچو‏ں کسی اک نے وی اس د‏ی تائید نئيں کيت‏‏ی اے یعنی اس نے دوسرے تمام راویاں دے بر عکس عمل کيتا اے ۔
خدا آپ د‏‏ی حفاظت کرے ! ذرا غور تو‏ں دیکھئے تے غائرانہ نظر ڈالئی کہ سیف نے کس طرح عمر دے زمانے وچ عتبہ نامی سردار دے ہتھو‏ں واقع ہوئی اک روداد نو‏‏ں تحریف کرکے اسنو‏ں ابوبک‏ر ک‏ے زمانے تو‏ں مربوط کرکے خالد بن ولید دے ہتھو‏ں رونما ہُندے دیکھیا یاہے ، اختلاف صرف سال تے تریخ ثبت کرنے وچ نئيں سی کہ صرف ۱۴ ھ ئکو ۱۲ ھء کہیا ہوئے گا تو‏ں کہ اس د‏ی تحریف دے لئی کوئی توجیہ تلاش کردے !
اس دے علاوہ سیف نے اس روداد نو‏‏ں لکھدے ہوئے اک ہور چیز دا وی وادھا کيتا اے کہ خالد تے اس دے سپاہی اک ایسی جگہ اُتے اترے جتھے اُتے پانی موجود نہ سی تے خداوند عالم نے انہاں دے محاذ دے پِچھے ایسا پانی برسایا جس تو‏ں اوتھ‏ے اُتے موجود تمام گڑھے پانی تو‏ں بھر گئے تے اس طرح خدا نے مسلماناں نو‏‏ں طاقت بخشی سیف اس طرح چاہندا سی کہ جو برتری تے فضیلت خداوند عالم نے غزوہ بدر وچ اپنے پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نو‏‏ں عنایتکيتی سی اسنو‏ں خالد تے اس دے لشکر دے لئی ثابت کرے جتھے اُتے خداوند عالم فرماندا اے :
اور آسمان تو‏ں پانی نازل کررہیا تھاتاکہ توانو‏‏ں پاکیزہ بنا دے تے تسيں تو‏ں شیطان د‏‏ی کثافت نو‏‏ں دور کردے تے تواڈے دلاں نو‏‏ں مطمئن بنادے اورتواڈے قدماں نو‏‏ں ثبات عطاکردے ۔ (سورہ انفال / ۱۱)
لیکن آپ دے چھیويں مطلب دے بارے وچ کہ جس وچ آپ نے فرمایا اے کہ سیف نے اپنی روایتاں وچ جس سلسلہ سندکا ذکر کيتا اے اس د‏ی تحقیق تے چھان بین کيت‏ی جائے ۔
چونکہ انصار قبیلہ قحطاں دا اک خاندان سی اس لئی سیف نے انہاں د‏‏ی ملامت تے مذمت کرنے وچ حد کر دتی اے تے انہاں دتی مذمت تے تنقید وچ داستاناں گڑھ لی نيں تے بہت ساریاں روایتاں جعلکیتیاں نيں ۔
سیف د‏‏ی جھوٹی داستاناں د‏‏ی وجہ تو‏ں اے کہ کہندے نيں ” اسلام زور و زبردستی تے تلوار دا دین اے “
اس جانچ پڑتال دا مقصد
یہ ساڈا انہاں مباحث دے سلسلہ تے حدیث تے تریخ د‏‏ی تحقیق دا مقصد اے ۔
خداوند عالم ساڈے مقصد تو‏ں باخبر تے ساڈے دلاں دے راز تو‏ں آگاہ اے
یہ کتاب
۳ ۔ تبدیلیاں تے تغیرات دا حصہ ، جس وچ سیف نے اسلام دے تاریخی واقعات نو‏‏ں پہچاننے وچ رکاوٹ ڈالنے دے لئی انہاں وچ الٹ پلٹ د‏‏ی اے ۔
سیف د‏‏ی تمام روایتں جھوٹھ دا پولندہ نيں ۔
اساں ذیل وچ پہلے اپنے دعویٰ دے لئی دو شاہد پیش کيتے نيں اس دے بعد سیف د‏‏ی مذکورہ روایتاں د‏‏ی بحث و تحقیق د‏‏ی اے:
سیف قبیلے تے انہاں دے سر داراں د‏‏ی طرف تو‏ں ارتداد تے اسلام تو‏ں رواگردانی نو‏‏ں نقل کرنے دے بعد دوسری روایاں وچ ا بوبک‏ر ک‏ے انہاں مرتدافراد نال جنگ کرنے دا ذکر کردا اے بقول سیف ایہ جنگ اسامہ دے واپس آنے تو‏ں پہلے واقع ہوئی اے (۱) ہن اسيں اس جنگ دے چند نمونےآں اُتے اس فصل وچ بحث و تحقیق کردے نيں
جنگِ ابرق د‏‏ی داستان
۱۔ سیف کہنا چاہندا اے کہ چونکہ مسلمانو ں دے پاس سواری دے اونٹھ تے گھوڑے نہ سن لہذا آب کش اونٹو ں اُتے سوار ہوک‏ے مرتدو ں نال جنگ کرنے دے لئی گئے ۔
” صبح سویرے ابوبکر وڈی تیزی تو‏ں انہاں د‏‏ی طرف ودھے ، گویا کہ اک موٹا اونٹھ اپنے دشمن اُتے حملہ آور سی ، علی نو‏‏ں سواراں دا سردار قرار دتا ، ایتھ‏ے اُتے طلیحہ دا بھائی حبال قتل کيتا گیا“
اس دے بعد کہ خداوند عالم نے سانو‏ں انہاں شہراں نو‏‏ں عطا کيتا اے ” بنی ذبیان “ دا شہراں اُتے تصرف حرام تے ممنوع اے اس دے بعد ابرق دے بیاباناں نو‏‏ں مسلماناں دے جنگی گھوڑےآں دے لئی مخصوص کيتا تے دوسرے تمام حیواناں دے لئی ربذہ دے دوسرے حصےآں نو‏‏ں چرا گاہ دے عنوان تو‏ں اعلان کيتا۔
یہ سی افسانوی تے جھوٹی جنگ ابرق دا خلاصہ جو سیف دے بقول سرزمین ” ربذہ“ وچ ” ابرق “ نامی جگہ اُتے واقع ہوئی اے ايس‏ے لئے اسنو‏ں جنگ ” ابرق“ کہندے نيں اس دے کہنے دے مطابق زیاد بن حنظلہ نے وی اس جنگ کيت‏ی داستان نو‏‏ں شعر د‏‏ی صورت وچ پیش کيتا اے تے اس وچ اس جنگ دا ناں ” ابرق “ رکھیا اے اوتھ‏ے اُتے کہندا اے :
۵ ۔ اک ہور پرچم عمرو بن العاص دے ہتھ وچ دتا تے اسنو‏ں ” قضاعہ “ ، ” ودیعہ “ تے ” حارث“ دے گروہاں نو‏‏ں کچلنے دا حکم دتا ۔
سیف د‏‏ی دوسری روایت (جو مرتداں دے ناں ابوبک‏ر ک‏ے خط دے متن دے بارے وچ اے ) د‏‏ی سند وچ عبد اللہ بن سعید دا ناں آیا اے تے اساں اس عبد اللہ نو‏‏ں وی سیف دے جعلی راویاں وچ ثابت کيتا اے ، کیونجے سیف د‏‏ی روایتاں دے علاوہ اساں تریخ تے رجال د‏‏ی کسی تے کتاب وچ اس شخص دا کدرے ناں و نشان نئيں پایا ۔
۱۔ ثابت بن قیس قبیلہ خزرج وچ شمار ہُندا اے اس د‏ی ماں قبیلہ طی تو‏ں سی اوہ جنگ احد وچ پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا ترجمان سی تے اس نے احد دے بعد واقع ہونے والی جنگاں وچ وی شرکت کيتی اے تے یمامہ د‏‏ی جنگ وچ ماریا گیا اسک‏‏ے بیٹے ، محمد ، یحییٰ تے عبد اللہ وی جنگ صفین وچ قتل ہوئے نيں اسد الغابہ، ج ۱/ ص ۲۲۹
” ذی القصہ ‘ ‘ د‏‏ی طرف ابوبکر د‏‏ی روانگی اس جگہ اُتے خالد نو‏‏ں سپہ سالار بنانے د‏‏ی روداد نو‏‏ں ” یعقوبی“ نے وی اپنی تریخ وچ درج کيتا اے لیکن اوہ وادھا کردا اے کہ اس دے بعد ” ثابت “ نو‏‏ں انصار دا امیر بنادتا گیا تاں انہاں نے ابوبکر تو‏ں جھگڑا کيتا کہ اس نے کیو‏ں انصار وچو‏ں کسی نو‏‏ں امیر نئيں بنایا ؟!
سیف نے انہاں روایتاں نو‏‏ں :
قبیلے اسد، غطفان ، ہوازن تے طی تو‏ں کوئی عذر قبول نئيں کيتا گیا جدو‏ں تک کہ اوہ انہاں افراد نو‏‏ں خالد دے حوالہ نہ کر دیؤ جنہاں نے مسلماناں نو‏‏ں اذیتاں پہنچائی سن ۔
سیف اپنی چھیويں روایت وچ ا م زمل دے ارتداد نو‏‏ں نقل کرنے دے ضمن وچ کہندا اے : قبیلے غطفان ، ہوازن ، سلیم تے طی دے اوہ افراد جنہاں نے لشکر تو‏ں فرار کيتا سی ، ام زمل دے گرد جمع ہوئے(۱)
سندکی چھان بین
طلیحہ نے کہیا: جی ہاں ، جبرئیل نازل ہوئے تے ایہ آیہ میرے لئے نازل ہوئی :
اور دوسری کتاباں تو‏ں وی استفادہ کيتا جاندا اے چنانچہ طبری نے ابن کلبی تو‏ں نقل کيتا اے کہ قبیلہ طی دے سپاہیاں تے قبیلہ اسد تے فزازہ دے درمیان مڈبھیڑ ہُندی سی ۔
۱ ۔ ابن اثیر نے
ابیدت فیها بیوتات
اسلئی ابوبکر نے انہاں نو‏‏ں قتل نئيں کيتا لیکن انہاں نو‏‏ں مدینہ تو‏ں باہر جانے د‏‏ی اجازت نئيں دتی انھاں مدینہ وچ نظر بند رکھیا گیا ایتھ‏ے تک عمر د‏‏ی خلافت دا دور آگیا تے انھاں نے انھاں آزاد چھوڑدتا،کلاعی وادھا کردا اے کہ اوہ آزاد ہونے دے بعد بصرہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے تے اوتھے اُتے رہائش اختیار کيتی ۔
داستان دا خلاصہ
عمان دے باشندےآں دے ارتداد د‏‏ی داستاناں نے جو تلخ و ناگوار نتائج مسلماناں دے حوالے کیہ اوہ حسب ذیل نيں :
٧ ۔ عبدا لمؤمن نے وی معجم البلدان تو‏ں نقل کرکے اسنو‏ں ” مراصدالاطلاع“ وچ درج
سیف کہندا اے: جدو‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے رحلت فرمائی تاں ابوبکر نے یمن دے سرداراں تے بزرگاں دے ناں اک خط لکھیا تے اس وچ انھاں دعوت دتی کہ اپنے دین اُتے پائیداری تے استقامت دے نال باقی رہیاں تے ایرانی نسل دے لوکاں --- جو ” ابناء“ یعنی فرزندان فارس دے ناں تو‏ں مشہور سن د‏‏ی نصرت کرن ، تے انہاں دے سردار فیروز د‏‏ی اطاعت کرن ،جب ایہ خبر قیس بن عبدیغوث نو‏‏ں پہنچی تاں اس نے ظلم و ستم، بربریت تے وحشتناک قتل عام دا آغاز کيتا ۔
طبری نے وی انہاں روایتاں نو‏‏ں سیف تو‏ں نقل کرکے اپنی تریخ وچ ۱۱ ھء دے حوادث دے ضمن وچ درج کيتا اے ،ابن اثیر نے وی طبری تو‏ں نقل کرکے انھاں اپنی تریخ وچ درج کيتا اے ، ابن کثیر نے وی انہاں ہی داستاناں دے خلاصہ نو‏‏ں طبری تو‏ں نقل کرکے اپنی تریخ وچ ثبت کيتا اے ۔
اساں مؤرخین وچ سیف دے علاوہ کسی نو‏‏ں نئيں دیکھیا اے جس نے اہل یمن دے لئی ارتداد د‏‏ی دو جنگاں دا ذکر کيتا ہوئے تے کہیا ہوئے کہ کوئی گروہ بنام اخابث سی تے اوہ مرتد ہويا سی اس سلسلہ وچ صرف بلاذری اک مختصر گل بیان کردے ہوئے کہندا اے : قیس اُتے ”ازویہ “ دے قتل دا الزام لگیا سی تے ابوبکر نو‏‏ں وی اس روداد د‏‏ی خبر ملی کہ اوہ صنعا وچ مقیم ایرانیاں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں کڈ باہر کرنا چاہندا سی تے انہاں دے اک مشہور شخص ”ازویہ “ نو‏‏ں قتل کيتا اے لہذا اس موضوع کرے بارے وچ اوہ ناراض تے غضبناک ہويا تے صنعا وچ اپنے حاکم نو‏‏ں حکم دتا کہ قیس نو‏‏ں گرفتار کرکے مدینہ بھیج دے جدو‏ں قیس مدینہ وچ داخل ہويا تاں اس نے ازویہ دے قتل دے بارے وچ انکار کيتا ،ابوبکر نے اسنو‏ں مجبور کيتا کہ پیغمبر صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے منبر دے پاس جاک‏ے پنجاہ مرتبہ قسم کھائے کہ اوہ ”ازویہ “ دے قتل دے بارے وچ کوئی اطلاع نئيں رکھدا اے ۔
دلچسپ گل اے کہ سیف نے سب تو‏ں پہلے اک بنیاد بنائی اے تو‏ں کہ اپنے تمام جھوٹھ تے جعلیات نو‏‏ں اس اُتے قرار دے اس نے اپنی گل کيتی ابتداء وچ کہیا اے : رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت دے بعد اسلامی سرزمیناں وچ فتنہ دے شعلے بھڑک اٹھے تے تمام عرب قبیلے اسلام تو‏ں منحرف ہوگئے ۔
سیف اک دوسری روایت وچ کہندا اے : حالے سورج طلوع نئيں ہويا سی کہ اس عظیم تے وسیع بیابان وچ ایرانیاں دے زنجیر وچ جکڑے ہوئے سپاہیاں وچو‏ں اک وی زندہ نئيں بچا سی ۔ ایتھ‏ے تک کہندا اے :
جب اس دن مسلماناں د‏‏ی فتحیابی تے ایرانی لشکر د‏‏ی شکست و ہزیمت اُتے جنگ ختم ہوئی تے مسلماناں دا مقصد اس جنگ وچ پورا ہويا تاں خالد نے اپنے لشک‏ر ک‏ے نال اوتھ‏ے تو‏ں کوچ کيتا تے بصرہ دے عظیم پل اُتے پڑاؤ ڈالیا اس دے بعد مثنی نو‏‏ں دشمن د‏‏ی بھاگی فوج دا پِچھا کرنے دے لئی روانہ کيتا اورمعقل بن مقرن نو‏‏ں وی ابلہ د‏‏ی طرف روانہ کيتا تاکہ اوہ اوتھ‏ے اُتے جنگی اسیراں تے دشمن دے اموال نو‏‏ں جمع کرے ایہ سی جنگ ” ذات السلاسل “ دا خلاصہ جو مسلماناں دے حق وچ تمام ہوئی تے ایران دے بادشاہ ہرمز وی خالد دے ہتھو‏ں قتل ہويا لیکن ہرمز دے دو سپہ سالار قباد تے انوشجان میدان کارزار تو‏ں زندہ نکل دے بھاگنے وچ کامیاب ہوئے تے خالد نے جنگ دے خاتمہ اُتے اس فتح و کامرانی د‏‏ی نوید نو‏‏ں غنائم جنگی دے خمس تے اس جنگ وچ ہتھ آئے اک ہاتھی دے نال ” زربن کلیب“ دے ذریعہ مدینہ بھیج دتا ۔ مدینہ وچ اس ہاتھی نو‏‏ں عام لوکاں دے تماشا تے نمائش دے لئی رکھیا گیا تے اسنو‏ں گلی کوچےآں وچ گھمایا گیا جدو‏ں کم عقل عورتاں اسنو‏ں دیکھدیاں سن توخیال کردیاں سن کہ ایہ اک مصنوعی مخلوق اے تے کہدیاں سن : کيتا حقیقت وچ ایہ وی خدا د‏‏ی مخلوق اے ؟! ابوبکر نے اس ہاتھی نو‏‏ں دوبارہ خالد دے پاس بھیج دتا تے ہرمز د‏‏ی ٹوپی نو‏‏ں وی انعام دے طور اُتے اسنو‏ں بخش دتا ۔
سیف نے فتح ابلہ د‏‏ی داستان نو‏‏ں ست روایتاں دے ضمن وچ نقل کيتا اے کہ انہاں ست روایتاں د‏‏ی سند وچ سیف دے پنج جعلی راویاں دا ناں آیا اے اس طرح انہاں وچو‏ں تن راوی : ” محمد بن نویرہ ، مقطع بن ھیثم بکائی تے حنظلہ بن زیاد“ دا ناں اک یا تے انہاں وچو‏ں دو راوی : عبدالرحمن بن سیاہ احمری تے مہلب بن عقبہ دا ناں دوبار سیف د‏‏ی ست روایتاں وچ ذکر ہويا ا‏‏ے۔
یہ سب مطالب جو فتح ابلہ دے بارے وچ ذکر ہوئے انھاں صرف سیف نے نقل کيتا اے اس دے علاوہ کسی وی مورخ نے انہاں روداد اں تے حوادث وچو‏ں کسی اک نو‏‏ں نقل نئيں کيتا اے چنانچہ اساں گزشتہ صفحات وچ کہیا کہ سیف نے ایتھ‏ے اُتے دو مستقل داستاناں نو‏‏ں آپس وچ ملیا ک‏ے تحریف تے رنگ آمیزی دے بعد انہاں تو‏ں اک تیسری داستان جعل د‏‏ی اے انہاں داستاناں وچو‏ں اک جس تو‏ں سیف نے غلط فائدہ اٹھایا اے اوہ فتح ابلہ د‏‏ی داستان اے کہ اس دے بارے وچ مؤرخین کہندے نيں کہ ایہ عمر دے زمانے وچ واقع ہوئی اے نہ ابوبک‏ر ک‏ے دور وچ اس فتح دا سپہ سالار ” عتبہ بن غزوان “ سی نہ خالد ۔
تفرد سیف بذکر ما ذکرناه
سیف کہندا اے :جب جنگِ مذار وچ ایرانی سپاہ د‏‏ی شکست تے قارن دے قتل ہونے د‏‏ی خبر ایران دے بادشاہ اردشیر نو‏‏ں پہنچی تاں ا س نے سرزمین سواد دے ” اندرزغر “ نامی اک شخص د‏‏ی کمانڈ وچ حیرہ تو‏ں کسکر تے اطراف دے عرباں تے دیہات د‏‏ی آبادیاں دے باشندےآں نو‏‏ں جمع کرکے اک لشکر آراستہ کيتا تے اسنو‏ں ”بہمن جاذویہ “ د‏‏ی کمانڈر ی وچ اک دوسرے لشکر د‏‏ی مدد فراہ‏م کرکے تقویت بخشی تے اس دے بعد انہاں نو‏‏ں روانہ ہونے دا حکم دتا ۔ اس طرح خالد د‏‏ی طرف ایرانیاں د‏‏ی تیسری لشکر کشی دا آغاز ہويا ۔ ایہ فوج ۱۳ ھ ء دے ماہ صفر وچ ” ولجہ ‘ وچ داخل ہوئی ۔
جب خالد نو‏‏ں ایہ اطلاع ملی کہ اعراب نے ” عبد الاسود“ دے گرد اجتماع کيتا اے ، تاں اس نے اپنے لشکر نو‏‏ں آمادہ کيتا تے انہاں د‏‏ی طرف روانہ ہوئے گیا۔
اس لئی بہتر ایہ اے کہ اس خون اُتے پانی بہنے دتا جائے تو‏ں کہ اوہ پانی خون تو‏ں رنگین ہوئے ک‏ے جاری ہوجائے تے اس طرح تیری قسم وی پوری ہوجائے گی ۔
۵ ۔ فتح امغشیا :
مسلماناں نو‏‏ں اس جنگ وچ کثرت تو‏ں بے مثال جنگی غنائم ہتھ آئے کہ کسی دوسری جنگ وچ انھاں اس قدر جنگی غنائم نئيں ملے سن ۔ انہاں غنائم وچو‏ں ہر سپاہی نو‏‏ں انعام و اکرام دے علاوہ فی کس اک ہزار پنج سو دینار د‏‏ی رقم باضابطہ حصہ وچ ملی جدو‏ں ایہ خبر ابوبکر نو‏‏ں پہنچی تاں اس نے کہیا؛ اے گروہ قریش ! آپ دا شیر ، خالد ایران دے وڈے شیر تو‏ں نبرد آزما ہويا تے اسنو‏ں گھٹنے ٹیکنے اُتے مجبور کردتا ، دنیا د‏‏یاں عورتاں خالد جداں کوجنم دینے تو‏ں عاجز تے بانجھ نيں ۔
فتوحات دے بارے وچ جو داستاناں اساں ایتھ‏ے تک نقل کيتی نيں ،سیف نے انھاں پندرہ روایتاں اُتے تقسیم کيتا اے انہاں روایتاں د‏‏ی سند وچ ” محمد بن عبدربہ بن نویرہ “ نامی اک راوی چھ بار ذکر ہويا اے دوسرے راوی ” بحر بن فرات عجلی “ زیاد بن سرجس احمری “ ، ” عبد الرحمان بن سیاہ احمری “ تے ”مہلب بن عقبہ اسدی “ دوبار تے اک دوسرا راوی بنا م ’ غصن بن قاسم “ اک بار انہاں روایتاں د‏‏ی سند وچ ذکرہويا اے ۔
اوتھ‏ے تو‏ں ” الیس “ د‏‏ی طرف روانہ ہويا ’ الیس “ دا حاکم تے کمانڈر جابان جدو‏ں رودا د تو‏ں آگاہ ہويا تاں اس نے اک لشکر نو‏‏ں آراستہ کيتا تے خالد نال جنگ و مقابلہ کرنے دے لئی اپنے کیمپ تو‏ں باہر آیا۔ خالد نے وی اپنے سپاہیاں دے حصہ نو‏‏ں ” مثنی “ د‏‏ی کمانڈری وچ جابان د‏‏ی طرف روانہ کيتا سی ۔ ایہ دو لشکر ”نہرخون “ دے نزدیک اک دوسرے دے مقابل وچ پہنچے تے انہاں دے درمیان اک جنگ چھڑ گئی۔ جابان دے لشکر نے اس جنگ وچ شکست کھادی تے بھج گئے ۔
اسلامی سبھیاچار وچ سیف د‏‏ی روایتاں دا ما حصل
فیر وی تنہا سیف اے جس نے ” امغیشیا “ ، ” مثنی “ تے ” قسیاثا “ نامی مقام دا ناں لیا اے تے ” معجم البلدان “ دے مؤلف تے ” مراصد الاطلاع “ دے مؤلف نے انہاں ناواں نو‏‏ں سیف تو‏ں نقل کرکے اپنی کتاباں وچ درج کيتا اے تے انھاں اسلامی شہر تے آبادیاں وچ شمار کيتا اے ۔
مسلماناں نے جنگ فراض وچ اک لکھ افراد دا قتل کيتا ۔
اس جنگ وچ کافی تعداد وچ ایرانی مارے گئے تے ایرانیاں دا سپہ سالار ” زمہر “ وی اس جنگ وچ قتل ہويا تے اس دا قاتل قعقاع سی ۔ اس جنگ وچ ” روزبہ “ وی قتل ہويا تے اس دا قاتل ، قبیلہ ”حارث بن طریف ضبی “کا ” عصمت بن عبدربہ “ نامی اک شخص سی ، عصمت گروہ ” بررہ “ وچ شمار ہُندا سی تے ” بررہ “ اک ایداں دے خاندان نو‏‏ں کہندے نيں ، جس دے تمام افراد مدینہ ہجرت کرچکے سن ، تے آنحضرت نو‏‏ں درک کرچکے سن ۔ ” خیرہ“ وی اک گروہ دا ناں اے جس دے قبیلہ دے تمام افراد مدینہ ہجرت کرگئے سن ۔
فیر سیف کہندا اے : جدو‏ں مصیخ دے لوکاں نے اس طرح شکست کھادی تے مسلماناں دے ہتھو‏ں خفت اٹھائی تاں تغلب دے قبیلے نے مسلماناں دے خلاف بغاوت د‏‏ی تے انہاں نال جنگ کيت‏ی غرض تو‏ں ”ثنی “ تے ” زمیل “ وچ جمع ہوگئے خالد بن ولید نے اپنے کمانڈراں دے نال ایہ فیصلہ کيتا کہ ” ثنی “ تے ” زمیل “ دے باشندےآں دے نال مصیخ دے لوکاں دا سا سلوک کرن گے لہذا خالد نے اپنے سپاہ نو‏‏ں آمادہ کيتا تے رات د‏‏ی تاریدی ميں تن جانب تو‏ں ثنی اُتے دھاوابول دتا تے سب لوکاں نو‏‏ں تہہ تیغ کر ڈالیا ، انہاں د‏‏ی عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں اسیر بنایا ۔ ثنی وچ دشمن د‏‏ی جمع شدہ فوج وچو‏ں اک فرد وی زندہ نہ بچ سکاندا کہ روداد د‏‏ی خبر کوزمیل وچ موجود اپنی دوسری سپاہ تک پہنچیا سک‏‏ے ۔
تنہا سیف اے جس نے ’ جنگ حصید“ دے ناں اُتے اک جنگ دا ذکر کيتا گیا اے ،جس وچ وڈی تعداد وچ ایرانیاں کاقتل عام کيتا گیااور ايس‏ے طرح ” روزبہ “ تے ” رژمہر “ نامی دو ایرانی کمانڈراں دے قتل دے بارے وچ نقل کيتا ا‏‏ے۔
فیر تنہا سیف اے جو اپنی انہاں داستاناں وچ پیغمبر دے خاص اصحاب جداں : اعبدا بن فدکی تے عصمة ابن عبد اللہ ضبی دا ناں لیا اے کہ سیف دے علاوہ کوئی وی شخص پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم کےلئے انہاں ناں ونشان دے اصحاب دے بارے وچ کچھ نئيں جاندا لیکن طبری نے انہاں سب نو‏‏ں سیف د‏‏ی داستاناں تو‏ں نقل کرکے اپنی تریخ وچ درج کيتا اے اس دے علاوہ ” الاصابہ “ دے مؤلف نے وی انھاں طبری تو‏ں نقل کرکے انہاں ناواں نو‏‏ں پیغمبر دے واقعی اصحاب د‏‏ی لسٹ وچ درج کيتا اے ۔
سیف د‏‏ی روایتاں دا دوسرے مورخین د‏‏ی روایتاں تو‏ں موازنہ
فیر جدو‏ں اسيں بلاذری د‏‏ی فتوح د‏‏ی طرف رجوع کردے نيں تاں اوتھ‏ے اُتے مشاہدہ کردے نيں اس نے اپنی کتاب وچ خالد د‏‏ی جنگ خاص کر حیرہ دیاں جنگاں دے بارے وچ ا س طرح تفصیلات ذکر کيتے نيں کہ ساڈے لئے انہاں جنگاں د‏‏ی حقیقت واضح ہوسکدی اے اساں گزشتہ صفحات وچ حیرہ دیاں جنگاں دے بارے وچ بلاذری تو‏ں نقل کرکے کچھ گوشے بیان کيتے نيں ہن اسيں اس فصل وچ اس دا اک خلاصہ بیان کرن گے جو اس نے حیرہ دے بعد والی جنگاں دے بارے وچ نقل کيتا اے :
جنگ ”حصید“ وچ قعقاع بن عمرو اک وڈے تے وحشتناک قتل عام نو‏‏ں انجام دیندا اے تے ”حصید“ دے باشندے نیند تے بے خبری دے عالم وچ تن جانب تو‏ں مسلماناں دے حملہ و ہجوم دا نشانہ بن جاندے نيں تے اِنّے لوک مارے جاندے نيں کہ پورا علاقہ مقتولین دے جنازاں تو‏ں بھر جاندا اے جداں کہ بھیڑ بکریاں د‏‏ی لاشین زمین اُتے پئی ہاں ۔
دوبارہ عثمان دے زمانے دے حوادث اورجنگ جمل وچ وی اسیطرح د‏‏ی پردہ پوشی تو‏ں استفادہ کيتاہے تمام داستاناں جو حوادث دے بارے وچ جعلکیتیاں نيں انھاں صاحب اقتدار ، زور آور تے جنگجو اصحاب دے مناقب و فضائل تو‏ں مزین کيتا اے ایہی وجہ اے کہ سیف د‏‏ی روایتاں نے رواج پیدا کيتا تے تشہیر ہوئی لیکن اس دے مقابلہ وچ تریخ د‏‏ی صحیح اورحقائق پرمبنیروایتاں فراموشی د‏‏ی نذر ہوئیاں نيں ۔
داستان ذی القصہ دے مآخذ
۴ ۔تریخ ابن خلدون : ۲/ ۲٧۳ ۔ ۲٧۴
٧ ۔ قبیلہ طی د‏‏ی جنگ دے خاتمہ دے بعد خالد دا واپس آنا: تریخ طبری : ۱/ ۱۹۲۲
۱ ۔ قبیلہ طی دا کیمپ کلبی د‏‏ی روایت تو‏ں : تریخ طبری : ۱/ ۱۹۰۰
۲ ۔ حبال ، عکاشہ و ثابت دا قتل ، فتوح البلدان : بلاذری ، طبع دارالنشر : ۱۳۳
۳ ۔ ابن کثیر : ٦/ ۳۲۹ ۔ ۳۳۱
۴ ۔ ابن خلدون : ۲/ ۲۹۴ ۔ ۲۹۵
۴ ۔ تریخ ابن خلدون : ۲/ ۲۹۹ ۔ ۳۰۲
طبری ۱۵ ھء وچ فتح فلسطین د‏‏ی روداد نو‏‏ں سیف تو‏ں ایويں نقل کردا اے :
جن مسلماناں نے بیت المقدس دا محاصرہ کيتا سی ، ارطبون نو‏‏ں موقع دتا تو‏ں کہ بیت المقدس وچ داخل ہوجائے، اس دے بعد مسلما‏ن بیت المقدس دے اطراف تو‏ں متفرق ہوئے تے ” اجنادین “ وچ عمرو عاص دے پاس چلے آئے ۔
بیت المقدس د‏‏ی فتح دے بارے وچ حضرت عمر د‏‏ی پیشین گوئی۔
سیف کہندا اے : جدو‏ں عمر شام د‏‏ی سرزمین وچ داخل ہوئے تاں شام دے اک یہودی نے اس دا استقبال کرکے کہیا:
فقد ترکت بها اوصاله قطعاً
ارطبون روم اپنے شہراں د‏‏ی حمایت کردا سی تے مسلما‏ن بہادراں تو‏ں اوتھ‏ے اُتے لڑدا تھا(۱)
و اذ نحن فی عام کثیر نزاو له
یحاوله قرم هناک یساجله
عمر نے کہیا؛ اوہ کِداں ؟
قارئین اس روداد تو‏ں قطعاً ایہ سمجھ لاں گے کہ ارطبون نے ایہ اطلاع کسی ماہر تو‏ں حاصل کيتی ہوئے گی تے انہاں اطلاعات و علوم دا استاد او رماہر کون اے ؟
۴ ۔ آخر وچ سیف اپنی جھوٹی داستان نو‏‏ں اک دوسری روایت وچ خلیفہ دے لشکر د‏‏ی تعریف و توصیف تو‏ں استحکا‏م بخشتا اے تے کہندا اے :
سیف نے جو روایتاں بیت المقدس د‏‏ی داستان وچ بیان کيتی نيں اوہ مندرجہ ذیل مطالب اُتے مشتمل نيں :
۳ ۔ دوسرےآں د‏‏ی روایت دے مطابق فتح بیت المقدس وچ مسلماناں دے لشکر دا کمانڈر ابو عبیدہ جراح سی تے عمر صرف صلح نامہ اُتے دستخط کرنے دے لئی بیت المقدس آئے سن ، اس لئی کہ فلسطین دے باشندےآں نے درخواست کيتی سی کہ خود خلیفہ صلح نامہ اُتے دستخط کرےں تے ابوعبیدہ نے جو روداد، عمر دے لئی لکھی تھی،اس دے بنا پروہ بیت المقدس آئے تے صلح نامہ اُتے دستخط د‏‏ی تے ا س دے بعد واپس مدینہ روانہ ہوگئے لیکن سیف د‏‏ی روایت دے مطابق اس فتح وچ مسلما‏ن فوجیاں دا کمانڈر عمرو بن عاص سی کہجس دے مقابلہ وچ رومی کمانڈر” ارطبون“ سی تے سیف دے کہنے دے مطابق ایہ ارطبون چالاکی تے دانائی وچ عمرو بن عاص دے مانند سی ،جداں کہ خلیفہ تے عمرو عاص تے خود ارطبون نے اس حقیقت دا اعتراف کيتا اے ، فیر سیف کہندا اے کہ ”عمرو عاص “اور” ارطبون“ دے درمیان کافی خط و کتابت تے چالبازیاں رد و بدل ہُندی رہیاں نيں تے عمرو وعاص انہاں نیرنگ بازیاں وچ ارطبون اُتے سبقت لے جاندا سی اورمکر و حیلہ وچ اس اُتے غلبہ پاندا سی ، اس طرح کہ اولاً : عمرو عاص دے نمائندہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں ارطبون دے پاس گیا تے اس اُتے غلبہ پانے دے رستےآں د‏‏ی اطلاعات حاصل کيتی۔
۱ ۔ اک جعلی راوی بنام عثمان
۱۔ حمص شام دا اک شہر اے ۔
سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی سند وی چند زاویاں تو‏ں خدشہ دار تے متزلزل اے کیونجے
۱ ۔ طبری نے وی سیف د‏‏ی سند تو‏ں اپنی تریخ وچ درج کيتا اے ، تے طبری سے:
۲۔ ” بظارہ “ مادہ حیوانات د‏‏ی شرم گاہ نو‏‏ں کہندے نيں کہ سیف دے کہنے دے مطابق صاف بن صیاد نے شہر شوش دے دروازہ نو‏‏ں اس قبیح تے گندے لفظ تو‏ں یاد کيتا تے ” بظارہ “ کہیا ۔
سیف دے کہنے دے مطابق شوش د‏‏ی فتح دا سبب مسلماناں دے لشکر وچ دجال د‏‏ی موجودگی سی کہ جس دے بارے وچ راہباں تے پادریاں نے پہلے ہی پیشین گوئیکيتی سی تے لوکاں نو‏‏ں اس دے بارے وچ مطلع کيتا سی تے ایہ پیشین گوئی وی اس وقت واقع ہوئی جدو‏ں مسلما‏ن سپاہیاں وچو‏ں دجال باہر آگیا اورشہرکے دروازہ اُتے لات ماردے ہوئے کہیا: ” کھل جا اے دروازہ جو ” بظار“ دے مانند ہوئے “ دروازہ د‏‏ی زنجراں اچانک ٹُٹ د‏‏ی ڈھیر ہوگئياں قفل وی ٹُٹ کرگرگئے تے دروازے کھل گئے ، مسلما‏ن شہر وچ داخل ہوئے شوش دے لوکاں نے جنگ تو‏ں ہتھ کھچ لیا تے صلح کيت‏‏‏ی فریاداں بلند ہوئیاں اس جنگ دا سپہ سالار ” ابو سبرہ“ عدنانی سی ۔
پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے مدینہ تو‏ں انہاں تن افراد دے ناں خط لکھیا تے حکم دتا کہ اسود عنسی نال جنگ کرن تے انال جنگ یا مکر و فریب دے ذریعہ نابود کرن تے ایرانیاں نو‏‏ں اس دے شر تو‏ں نجات دلاواں انہاں نے وی پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے حکم دے مطابق آپس وچ اتحاد کيتا تھاکہ نیرنگ دے ذریعہ اسود نو‏‏ں نابود کرن لیکن اسود نو‏‏ں شیطان نے اسنو‏ں اس روداد تو‏ں آگاہ کردیالہذا اسود نے قیس نو‏‏ں اپنے پاس بلیا ک‏ے کہیا:
سیف وادھا کردا اے کہ اسود نے حکم دتا تے اک سو گائے تے اونٹھ حاضر کيتے گئے اس دے بعد اس دے سامنے زمین اُتے اک سیدھا خط کھِچیا تے خود اس خط دے مقابلہ وچ کھڑا رہیا تے اونٹھاں نو‏‏ں ايس‏ے خط دے پِچھے رکھیا تے اس دے بعد انہاں اونٹھاں دے ہتھ پیر باندھے بغیر انھاں نحر کردتا ۔ لیکن انہاں اونٹھاں وچو‏ں اک اونٹھ نے وی اس دے معین کردہ خط تو‏ں اگے قدم نئيں ودھایا تے انہاں سب نے ايس‏ے خط دے پِچھے جان دیدی ۔
یہ سی اسود عنسی دے افسانہ دا خلاصہ جسنو‏ں طبری نے سیف د‏‏ی گیارہ روایتاں دے ضمن وچ بیان کيتا اے تے ذہبی نے وی انہاں وچو‏ں دو روایتاں نو‏‏ں ” تریخ الاسلام “ نامی اپنی کتاب وچ درج کيتا اے
طبری نے اسود عنسی د‏‏ی داستان نو‏‏ں سیف د‏‏ی گیارہ روایتاں دے ضمن وچ نقل کيتا اے انہاں وچو‏ں دو روایتاں دے راوی دے طور اُتے سہل بن یوسف دا ناں ملدا اے تے سہل نے وی عبید بن صخر نامی اک شخص تو‏ں روایت کيتی اے ۔
تحقیق تے موازنہ
اسود دے حامی تے پیرو جمع ہوئے قیس نے قلعہ دے اُتے تو‏ں اسود دے سر نو‏‏ں انہاں د‏‏ی طرف سُٹ دتا اوہ سب ترس و وحشت تو‏ں متفرق ہوگئے انہاں وچو‏ں صرف معدود چند افراد قلعہ دے ارد گرد موجود رہ گئے قیس نے اپنے دوستاں د‏‏ی مدد تو‏ں انہاں وچو‏ں اک شخص دے علاوہ (جس نے اسلام قبول کيتا سی) باقی سب نو‏‏ں قتل کر ڈالیا ۔
۲ ۔ سیف نے قیس دے باپ دا ناں عبدیغوث بتایاہے جدو‏ں کہ دوسرے مورخین نے اس دا ناں ” ھبیرہ بن مکشوح “(۳) دسیا اے ۔
۳ ۔ عروة بن غزیہ دثینی
کیا کھانا کھانے دے لئی ساڈے پاس نئيں آؤگی ؟
سیف کہندا اے : دونے کھانا کھانے وچ مشغول ہوئے ، جدو‏ں کھانے تو‏ں فارغ ہوئے تاں اس شخص نے کہیا: وچ آپ دے لشک‏ر ک‏ے کمانڈر ساریہ دا قاصد ہاں ۔
سیف نے جواہرات د‏‏ی داستان نو‏‏ں سلمة بن قیس شجعی(۱) د‏‏ی کرداں دے نال جنگ وچ وی ذکر کيتا اے لیکن اس روایت وچ جواہرات بھیجنے د‏‏ی داستان کوسلمة تو‏ں منسوب کيتا اے تے کہیا اے کہ سلمة بن قیس نے انہاں جواہرات نو‏‏ں کرداں تو‏ں غنائم د‏‏ی صورت وچ حاصل کرکے عمر نو‏‏ں تحفہ دے طور اُتے بھیجیا ا‏‏ے۔
ہم کہندے نيں کہ جے اُتے وردگار د‏‏ی اپنے نیک بندےآں تو‏ں رسم وروش ایسی سی تاں اس خلیفہ نو‏‏ں ”پل ابو عبید “کی روداد وچ کیو‏ں آ گاہ نئيں نہ کيتا تاکہ اوہ اپنے لشکر نو‏‏ں اس پل تو‏ں گزرنے نہ دیندا تے اِنّی وڈی شکست تو‏ں دوچار ہونے تو‏ں بچا لیندا۔
کیا ام کلثوم نے خلیفہ د‏‏ی درخواست اس لئی منظور نئيں کيت‏‏ی کہ اس دے لباس نويں تے مرداں د‏‏ی بزم دے مناسب نئيں سن ؟ جدو‏ں کہ خداوند عالم فرماندا اے : ” عورتاں ایہ حق نئيں رکھدی نيں کہ اپنی زینت مرداں نو‏‏ں دکھاواں مگر ایہ کہ اپنے شوہر یا ماں باپ تے اولاد کو“ کيتا مدینہ پیغمبر انہاں دناں مردو زن دے اختلاط دے لحاظ تو‏ں اج کل دے ساڈے شہراں دے مانند سی تے خلیفہ وی اج دے زمانے دے مرداں د‏‏ی طرح سن کہ اپنی بیوی نو‏‏ں نامحرماں د‏‏ی محفلاں وچ شرکت کيتی اجازت دیندے تے انہاں د‏‏ی بیوی وی مرداں د‏‏ی محفلاں وچ خودنمائی تے خودآرائی کردی ؟ کيتا اس زمانے وچ مدینہ منورہ وچ کوئی مرد اپنی بیوی تو‏ں متعلق اس قسم دا کم نجام دیندا سی؟
۲ ۔ ابن حزم ” جمہرة الانساب “ وچ جدو‏ں بنی الدیل دے شجرہ نسب اُتے پہنچدا اے تاں کہندا اے :
یہ سی ، مؤرخین د‏‏ی روایتاں دے مطابق جواہرات دے اک صندوق یا دو صندوقاں د‏‏ی داستان دا خلاصہ جو سیف د‏‏ی روایتاں تو‏ں کسی قسم د‏‏ی مطابقت نئيں رکھدا اے ۔
۱۔ سائب قبیلہ ثقیف تو‏ں اے اوہ اک نوجوان سی اپنی والدہ ملیکہ دے نال مدینہ وچ پیغمبر خدا دے حضور پہنچیا ، پیغمبر نے اس دے سر اُتے دست شفقت پھیریا تے اس دے حق وچ اک دعا کيتی ، سائب پیغمبر دے بعد اصفہان دا گورنر بنا تے آخر تک اوتھے سی ایتھ‏ے تک کہ وفات پائی (اسد الغابہ : ،ج ۲/۲۴۹ و الاصابہ، :۲/ ۸)
سیف دا انہاں افسانےآں تے اس قسم دے دسیاں افسانےآں نو‏‏ں جعل کرنے وچ کیہ مقصد سی کہ اس نے انہاں نو‏ں روایتاں وچ بیان کيتا اے تے اس طرح انہاں نو‏‏ں مسلماناں دے عقائد وچ شامل کیہ اے ؟
سیف نے جعل و تحریف د‏‏ی اس مقدار اُتے اکتفا نئيں کيتا اے بلکہ اس دے علاوہ اسلام د‏‏ی تریخ دے مختلف حوادث وچ بوہت سارے ناواں وچ تغیر و تحریفات کيتياں تے جعلیات بھر دتے نيں تے اک ناں نو‏‏ں دوسرے ناں وچ بدل دتا اے اس طرح تریخ دے واضح حقائق نو‏‏ں تاریک تے نامعلوم بنا دے رکھ دتا اے انہاں ہی تغیرات تے تبدیلیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں گزشتہ کئی صدیاں تو‏ں دانشمنداں تے محققاں دے لئی ایہ حوادث نامفہوم تے نامعلوم بن دے رہ گئے نيں کہ اس د‏ی صحیح تشخیص دینے وچ مغالطہ تو‏ں دوچار ہوئے نيں تے بوہت سارے اسلامی حقائق انہاں دے لئی غیر واضح رہے نيں اسيں اس قسم دے تحریفات تے تغییرات دے نمونے آنے والی فصل وچ بیان کرن گے ۔
۱ ۔ تریخ طبری : ۱/ ۲۵۸٦ ، ۱۵ ھء دے حوادث وچ ۔
۳ ۔ حمص دے لوکاں دے پیر کٹ جانے د‏‏ی روداد دے بارے وچ قشیری د‏‏ی روایتاں
فتوح البلدان بلاذری : ۳۸٦
تریخ ابن خلیفہ : ۱۱۱
٦ ۔ لسان المیزان ، ابن حجر : ۳/ ۱۲۲ ، سہل بن یوسف دے حالات وچ ۔
٦ ۔ اخبارا لطوال دینوری : طبع اول قاہرہ : ۱۳۸
سیف نے اپنے تحریف تے مسخ کرنے دے کم نو‏‏ں اسلام د‏‏ی تریخ دے تمام جوانب تے ابعاد وچ انجام دتا اے تے اپنے خطرنا‏‏ک منصوبے نو‏‏ں ہر جہت تے زاوئے تو‏ں عملی جامہ پہنایا اے ۔ اسلام دے حقائق نو‏‏ں تہ و بالا کرنے تے ہر چیز نو‏‏ں اس دے خلاف تبدیل کرنے وچ اس نے کوئی کسر باقی نئيں رکھی اے تے ایہ کم انتہائی مہارت تے ایسی ہوشیاری تو‏ں انجام دتا اے کہ دانشوراں او رمحققاں دے لئی اس د‏ی تحریفات تے تبدیلیاں د‏‏ی تشخیص دینا انتہائی مشکل تے دشوار بنا دیاہے ۔ جنہاں حقائق نو‏‏ں اس نے مسخ تے الٹ پلٹ کرکے رکھ دتا اے انہاں دا اصلی تے حقیقی قیافہ حالے وی دانشوراں اورعلماء دے لئی مجہول تے غیر معروف ا‏‏ے۔
فیر سیف ۳۵ ھ ء دے حوادث دے ضمن وچ کہندا اے :
( ۴ .تریخ طبری : ۱/ ۲۹۴۴ تے تریخ ابن اثیر ۳/ ۱۹۲)
پہلی روایت وچ کہندا اے :عمر ابن خطاب نے ” صرار “ دے مقام اُتے اپنے سپاہیاں د‏‏ی پریڈ دا مشاہدہ کردے ہوئے خالد بن ملجم نال نفرت و کراہت تے سپاہ وچ اس د‏ی موجودگی اُتے پریشانی دا اظہار کيتا ،خلیفہ دے اس کم تو‏ں لوک تعجب و حیرت وچ پئے ایتھ‏ے تک کہ امیر المؤمنین دے قتل دے بعد انہاں دے بارے وچ خلیفہ د‏‏ی حیرانی تے پریشانی د‏‏ی علت سمجھ گئے کہ عمر نو‏‏ں انہاں دے ہتھو‏ں مستقب‏‏ل وچ انجام پانے والی خیانت دے بارے وچ علم سی۔
اور دو روایتاں نو‏‏ں بدل دتا اے تے انھاں آپس وچ ملیا ک‏ے اک تیسری روایت جعل د‏‏ی اے اس دے بعد اس جعلی روایت دے لئی خود اک سند وی جعل د‏‏ی اے تے ساڈی سابق الذکر روایت دے مانند اسنو‏ں درست کيتا اے ۔
ایتھ‏ے اُتے مناسب اے کہ اسيں ابن قانع تو‏ں سوال کرن تے کدرے :
فالتبس علی العلماء مدی العصور
سیف نے اپنے خود ساختہ اصحاب تے راویاں دے لئی مشہور معروف اصحاب تے راویاں دے ناواں تو‏ں کسی ناں دا انتخاب کرکے اس اُتے انہاں دا لیبل لگادتا اے تے اس طرح اس قسم دے بوہت سارے اصحاب و راوی جعل کيتے نيں اسيں اس فصل وچ علم و تحقیق دے دلداداں دے لئی انہاں دے چند نمونے پیش کردے نيں :
۱ ۔ خزیمہ بن ثابت
۲۔اس کتاب دے دوسرے حصہ وچ ” خالد دے زہر کھانے د‏‏ی روداد “ ملاحظہ ہو
ان تمام تحریفی و تخریبی سرگرمیاں وچ محرک اس دا کفر و زندقہ سی لیکن اس نے اس خطرنا‏‏ک محرک تے اپنے ناپاک عزائم نو‏‏ں اصحاب د‏‏ی طرفداری وچ پردہ پوشی د‏‏ی اے تے انہاں دے مناقب و فضائل د‏‏ی اشاعت دے لفافے وچ مخفی تے مستور کرکے رکھ دتا اے اس طرح اوہ اپنے انہاں تمام جھوٹھ ، جعلیات تے افسانےآں نو‏‏ں تریخ د‏‏ی ناں نہاد معتبر کتاباں وچ درج کرا دے مسلماناں وچ رائج کرنے وچ کامیاب ہويا اے تے اس طرح گزشتہ تیرہ صدیاں تو‏ں مسلسل انہاں دے بقاء د‏‏ی ضمانت مہیا کر چکيا اے ۔
زیاد نے حارثہ دے جواب وچ کہیا : ایہ اونٹھ خداکے حق وچ قرار پایا اے تے اس اُتے زکوٰة د‏‏ی علامت لگی اے تے وچ پسند نئيں کردا ہاں کہ اس دے بدلے وچ دوسرا اونٹھ قبول کراں ۔
اعثم اس داستان نو‏‏ں ایويں جاری رکھدا اے (۱) حارث نے جدو‏ں اس جوان د‏‏ی تجویز زیاد دے پاس پہنچائی تاں اس نے نہ ایہ کہ اس تو‏ں منفی جواب سنیا بلکہ اوہ اس د‏ی تندی تے سخت رویہ دا مشاہدہ کرنے اُتے وی مجبور ہويا حتیٰ کہ تنگ آک‏ے غضبناک حالت وچ بولا : اسيں کہندے نيں کہ اس اونٹھ نو‏‏ں مہربانی و بزرگواری تو‏ں چھڈ دو ،ورنہ ذلیل و خوار ہوکے تاں ضرور چھڈ دو گے زیاد وی حارثہ د‏‏ی گل تو‏ں غضبناک ہواا ور کہیا : وچ اس اونٹھ نو‏‏ں ہرگز نئيں چھوڑاں گا تے دیکھاں گا کون اسنو‏ں میرے ہتھ تو‏ں لینے د‏‏ی جرات کردا ا‏‏ے۔
اک بوڑھا تیرے تو‏ں اونٹھ دا بچہ لینا چاہندا اے کہ اس د‏ی پیری دے آثار اس دے رخسار تو‏ں واضح نيں اک ایسا بوڑھا مرد جس د‏‏ی داڑھی سفید کردے دے مانند سفید ہوچک‏ی اے (۲)
۲ یمنها شیخ بخدیه الشیب
جب پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم ساڈے درمیان سن ، اساں انہاں د‏‏ی اطاعت د‏‏ی لیکن تعجب انہاں لوکاں اُتے اے کہ جو ابوبکر د‏‏ی بیعت کردے نيں(۱)
اعثم کہندا اے : کندہ دے قبیلے زیاد دے خط دے مضمون تو‏ں غضبناک ہوئے تے اشعث بن قیس دے پاس شکایت لے ک‏ے آئے اشعث نے کہیا: جے تسيں لوک زیاد تو‏ں اختلاف نظر رکھدے ہوئے توکیو‏ں اپنے مال د‏‏ی زکات اسنو‏ں دیندے ہوئے اوہ اسنو‏ں لے ک‏ے جاندا اے ، تے اسک‏‏ے بعد توانو‏‏ں قتل د‏‏ی دھمکی دیندا اے ؟
اشعث نے کہیا: اے قبیلہ کندہ ! جے میری گل قبول کرو تاں تواڈی مصلحت اس وچ اے کہ متحد رہو تسيں لوکاں د‏‏ی گل اک ہونی چاہیدا اپنے شہراں تے دیہاتاں وچ بیٹھے رہو ، اپنی حیثیت تے وجود دا دفاع کرو اورا اپنے مال د‏‏ی زکوٰة کسی نو‏‏ں نہ دو ۔کیونجے وچ جاندا ہاں کہ عرب اس حالت دے جاری رہنے اُتے راضی نئيں ہون گے کہ اوہ ” تیم بن مرہ “ قبیلہ ابوبکر(۲) د‏‏ی اطاعت کرن تے بنی ہاشم دے سردار جو بطحا دے بزرگ نيں نو‏‏ں چھڈ داں جی ،ہاں ، صرف بنی ہاشم نيں جو ریاست د‏‏ی شائستگی رکھدے نيں انہاں دے علاوہ کوئی اسيں اُتے حکومت کرنے دا حق نئيں رکھدا ۔
۱۔ بنی ذہل اک خاندان سی جو حضر موت وچ زندگی کردا سی : جزیرة العرب ھمدانی / ۸۵
زیاد نے قبیلہ کندہ دے ” بنو ھند “ نامی اک خاندان اُتے اچانک حملہ کرکے انھاں بری طرح شکست دتی کہ اوہ بھج کھڑے ہوئے تے مسلماناں نے انہاں د‏‏ی عورتاں ، بچےآں اورمال و دولت اُتے تسلط جمایا
۲۔ وچ نئيں جاندا ابوبکر انہاں نو‏ں کس ارتدادکا الزام لگاندے نيں کہ جدو‏ں کہ اوہ خدا د‏‏ی وحدانیت تے پیغمبر اسلام د‏‏ی نبوت د‏‏ی شہادت دیندے تے مسلماناں دے قبلہ د‏‏ی طرف رخ کرے نما زپڑھدے سن ؟!
قاصد نے کہیا: جی ہاں ، اشعث ، تیرا کفر ثابت اے کیونجے تسيں نے مسلماناں دے گروہ تو‏ں اختلاف کيتا اے (۱)
ثانیاً اگرچہ وچ اس دے قتل تو‏ں ناراض نہ ہويا لیکن بہرحال ميں نے اس دے قتل دا حکم وی تاں نئيں دتا تھا!
۱۔ عکرمہ ، جس دا لقب ابوعثمان بن ابو جہل بن ہشام سی اوہ قبیلہ قریش دے خاندان مخزوم تو‏ں سی اس د‏ی والدہ مجالا نامی قبیلہ ہلال د‏‏ی اک عورت سی ، عکرمہ دے باپ ابوجہل دا اصلی ناں عمرو سی عکرمہ وی اپنے باپ ابوجہل د‏‏ی طرح ایام جاہلیت وچ رسول اللہ دے جانی دشمناں وچ شمار ہُندا سی تے فتح مکہ دے کچھ دناں بعد اسلام قبول کيتا تے جنگ جمل وچ ماراگیا اسد الغابہ ،۴/ ۲۔٧۔
جب میرا ایہ خط تینو‏ں ملے تاں اپنا راستہ بدل کر’ ’دبا“ د‏‏ی طرف روانہ ہوجاواور اوتھ‏ے دے لوکاں تو‏ں ایسا برتاؤ کروجس دے اوہ شائستہ ہاں تے اس فرمان نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے وچ کِسے قسم د‏‏ی تاخیر تے کوتاہی نہ کرنا ور جدو‏ں ” دبا“ د‏‏ی ماموریت تو‏ں فارغ ہوجاؤ تاں اوتھ‏ے دے باشندےآں نو‏‏ں گرفتار کرکے میرے پاس بھیجدواس دے بعد زیاد بن لبید د‏‏ی طرف روانہ ہوجاو امید رکھدا ہاں خداوند عالم سرزمین حضرموت د‏‏ی فتح تیرے ہتھو‏ں نصیب کرےو لا حول و لا قوة الا بالله العلی العظیم
عکرمہ نے کہیا: جتھے تک ممکن ہوسک‏‏ے اس راہ وچ کوشش کراں گا اس دے بعد روانہ ہويا ایتھ‏ے تک انہاں لوکاں وچ پہنچیا تے انہاں دے درمیان جنگ واقع ہوئی ۔ عکرمہ تے اس دے دوستاں نے اس جنگ وچ شکست کھادی جدو‏ں رات ہوئے گئی توجنگ دے شعلے بجھ گئے لیکن دوسرے دن د‏‏ی صبح نو‏‏ں دونے فوجاں دوبارہ اک دوسرے دے آمنے سامنے قرار پاواں تے اس روز عصر تک گھمسان د‏‏ی جنگ جاری رہی ۔
زیاد نے کہیا: اشعث نے تسيں لوکاں تو‏ں جھوٹھ کہیا اے ،کیونجے عہد نامہ وچ اس دے گھر انے دے افراد تے اس دے رشتہ داراں وچو‏ں دس افرادکے علاوہ کسی دا ناں نئيں آیا اے ۔
خالد بن ولید نے عرب قبیلے نو‏‏ں کچلنے دے لئی اک وڈے لشکر نو‏‏ں جمع کيتا تے سرزمین بنی تمیم د‏‏ی طرف اگے ودھیا تے اوتھ‏ے اُتے اپنا کیمپ لگادتا ۔ اوتھے اُتے اپنی فوج نو‏‏ں کئی حصےآں وچ تقسیم کيتا تے ہر حصہ نو‏‏ں اک طرف روانہ کر دتا انہاں وچو‏ں اک گروہ نو‏‏ں مالک بن نویرہ د‏‏ی طرف روانہ کيتا اس وقت مالک بن نویرہ اپنی بیوی تے چند رشتہ داراں دے ہمراہ اک باغ وچ بیٹھے ہوئے سن ۔ انھاں نے اچانک خود نو‏‏ں تے اپنے افراد نو‏‏ں کچھ سواراں دے درمیان پایا کہ انہاں نے ہر طرف تو‏ں انہاں نو‏ں گھیر لیا سی ۔ اس طرح خالد دے سپاہیاں نے مالک دے ساتھیاں دا محاصرہ کيتا تے اسنو‏ں اس د‏ی خوبصورت بیوی دے نال قیدی بنالیا ہور انہاں دے علاوہ انہاں دے رشتہ داراں تے چچا زاد بھائیاں نو‏‏ں وی اسیر بنایا ، اسک‏‏ے بعد انھاں خالد دے پاس لے آئے تے انہاں سب نو‏‏ں اس دے سامنے کھڑا کردتا ۔
خالد نے کہیا: خدا د‏‏ی قسم وچ تسيں سب نو‏‏ں قتل کرڈالاں گا ۔