cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسلامی نظریہ حکومت
جواب : ایہ اے کہ اس نکتہ کى اسيں پہلے وضاحت کرچکے نيں کہ ولایت اُتے منصوب ہونے اورعملى طور اُتے افعال تے اعمال نو‏‏ں بجالانے وچ واضح فرق تے ہر اک کى اپنى مخصوص شرائط تے خصوصیات نيں_ فقیہ کى ولایت انتصابى دا معنى ایہ اے کہ ہر جامع الشرائط فقیہ منصب ولایت تے نیابت دا حامل اے تے اس دے متعلقہ امور وچ اس دے احکا‏م تے تصرفات، شرعى لحاظ تو‏ں معتبر نيں اس دا ایہ معنى نئيں اے کہ ہر اوہ مورد جس وچ ولایت فقیہ  دے حکم کى ضرورت ہوئے اس وچ تمام فقہاء اپنى نظرداں تے حکم صادر کرداں_ جس طرح اک شہر وچ جے پنجاہ قاضى موجود ہاں تے تحقیق دے لئی کیس کى فائل اک دے پاس آئے تاں دوسرے قاضى اس وچ مداخلت نئيں کردے_ تے اک قاضى دا اس کیس نو‏‏ں اپنے ہتھ وچ لے لینا دوسرےآں نو‏‏ں فیصلہ صادر کرنے تو‏ں روک دیندا اے _اسى طرح فقیہ عادل دا ولایت دا حامل ہوناذمہ دارى نو‏‏ں اس کى طرف متوجہ کردا اے تے لوکاں اُتے اک فریضہ عائد ہوئے جاندا اے _ لوک پابند نيں کہ اپنے معاملات وچ فقیہ عادل کى طرف رجوع کرن، طاغوت تو‏ں منہ پھیر لاں ، تے اسلامى معاشرہ دے امور کى باگ ڈور کسى غیر اسلام شناس دے ہتھ وچ نہ داں بلکہ فقیہ عادل تے امین دے ہتھ وچ داں_ فقیہ عادل دا بھى ایہ فرض اے کہ جدو‏ں شرائط مکمل ہاں ، حالات سازگار ہاں تے لوک اس کى طرف رجوع کرن تاں اوہ اس الہى فریضہ نو‏‏ں پورى طرح نبھائے _ ہن جے صاحب ولایت، فقیہ کى طرف لوک
۲۱۴ رجوع کردے نيں یاا ہل حل تے عقد دے انتخاب دے ذریعہ لوکاں دے امور کى سرپرستى اس دے ہتھ وچ دے دى گئی اے تاں دوسرے فقہا ء دا فریضہ ساقط ہوجاندا اے _ بنابراں تمام جامع الشرائط فقہاء منصب ولایت دے حامل نيں تے اک فقیہ عادل دے امور کى سرپرستى اپنے ذمہ لینے تو‏ں دوسرے فقہاء کى ذمہ دارى ختم ہوجاتى اے _
ولایت فقیہ کى تائید وچ مزیدروایات
الف: رسول خدا (ص) وحى ، اس دے ابلاغ ، عصمت تے علم الہى جیسى خاص صفات سمیت قضاوت ، تنازعات دے فیصلے تے اسلامى معاشرے دے امور کى سرپرستى ایسى خصوصیات دے بھى حامل سن _ آنحضرت (ص) کى بعض خصوصیات دوسرےآں کى طرف منتقل ہونے کى صلاحیت رکھتى نيں _ قضاوت تے اسلامى معاشرہ کى سرپرستى انہى خصوصیات وچو‏ں نيں جو دوسرےآں کى طرف منتقل ہوسکتى نيں _
۱) کتاب البیع، امام خمینى جلد ۲ ، صفحہ ۴٦۸_۴٧۰_
۲) غرر الحکم، آمدى جلد ۱ صفحہ ۱۳٧و ۵۰٦_
ساڈے علماء نے ہمیشہ نبوت تے امامت کى بحث وچ عقلى ادلّہ تو‏ں استدلال کيتا اے  برہان عقلى  عقلى تے یقینى مقدمات تو‏ں تشکیل پاندا اے _ ایہ مقدمات چار خصوصیات یعنى کلیت ، ذاتیت، دوام تے ضرورت دے حامل ہونے چاہی ں_
دوسرا نکتہ: ایہ اے کہ امامت تے نبوت اُتے قائم عقلیدلیل کى تریخ بہت پرانى اے _ لیکن ولایت فقیہ اُتے عقلى دلیلبعد والے ادوار وچ قائم کى گئی اے _ محقق نراقى پہلے شخص نيں جنہاں نے ولایت فقیہ دے اثبات دے لئی عقلى دلیل دا سہارا لیا اے فیر انہاں دے بعد آنے والے فقہاء نے اسنو‏ں اگے ودھایا اے _ مختلف طرز کى عقلى ادلّہ کى وجہ انہاں دے مقدمات دا مختلف ہونا اے تے بوہت سارے موارد وچ اک مشترک کبرى مثلاً قاعدہ لطف یا حکمت الہى سے مدد لى گئی اے _
۵_ خدائی قوانین تے معارف الہى دے کسى نقص تے تصرف دے بغیر مکمل طور اُتے انسان تک پہنچنے دے لئی ضرورى اے کہ اس کولانے تے حفاظت کرنے والا معصوم ہو _
الف : ائمہ معصومین نے اس سلسلہ وچ کسى نو‏‏ں مقرر نئيں کيتا صرف انہاں نو‏ں طاغوت کى طرف رجوع کرنے تو‏ں منع کيتا اے _
اس دلیل دے تمام مقدمات عقلى نئيں نيں بلکہ اسلام دے اجتماعى تے اقتصادى احکا‏م دے نفاذ ، مثلاًحدود تے قصاص ، امر بالمعروف تے نہى عن المنکر ، زکات تے خمس تو‏ں با صلاحیت حکومت دے وجود اُتے مدد لى گئی اے _ لہذا ایہ دلیل عقلى محض نئيں اے _
۴)وہ دلیل جسنو‏ں فلاسفہ نے نبوت عامہ تے بعثت انبیاء کى ضرورت اُتے پیش کيتا اے اسنو‏ں اس طرح بھى بیان کيتا جاسکدا اے کہ اس تو‏ں امام کى امامت تے فقیہ کى ولایت ثابت ہوجائے _
٦) دلیل عقلى ،امام تے فقیہ دے تقرر کى ضرورت نو‏‏ں ثابت کرتى اے لیکن کبھى بھى جزئی تے شخصى نتیجہ نئيں دیتى تے اس گل نو‏‏ں مشخص نئيں کرتى کہ امام کون ہوئے گا _
۳) فقہ وچ دلیل عقلى کى کيتا حیثیت اے ؟
دینى حکومت کى خصوصیات تے بعض شبہات دا جواب
۲۳٦ دے لئی ولایت انتصابى ثابت اے یا گھٹ تو‏ں گھٹ سیاسى ولایت وچ فقاہت شرط اے  دے برعکس بعض افراد جو کہ فقیہ کى سرپرستى دے منکر نيں انہاں کى نظر وچ اسلامى تعلیمات دے نفاذ تے فقیہ کى سرپرستى دے درمیان کوئی ملازمہ نہیںہے_ درست اے کہ اسلام اجتماعى تے سیاسى تعلیمات رکھدا اے تے مخصوص اصولاں تے اقدار اُتے تاکید کرتاہے_ لیکن اس دا ایہ مطلب نئيں اے کہ معاشرہ دا سیاسى اقتدار فقیہ دے ہتھ وچ ہوئے کیونجے فقیہ دا کم احکا‏م بیان کرنا اے _ لیکن معاشرہ دے امور کى تنظیم اورسرپرستى دے لئی انہاں احکا‏م دا اجرا تے اس دے لئی عملى اقدام کرنا فقیہ کى ذمہ دارى نئيں اے لہذا سیاسى اقتدار دے لئی فقاہت کى شرط ضرورى نئيں اے _اگر اجتماعى تے سیاسى امور وچ فقیہ کى شرکت نو‏‏ں ضرورى سمجھاں تواحکا‏م الہى دے اجرا وچ اس کى نظارت دے قائل ہاں تے واضح سى گل اے کہ نظارت فقیہ تے ولایت فقیہ دو مختلف چیزاں نيں تے  نظارت کسى بھى اجرائی ذمہ دارى کو فقیہ'' دا منصب قرار نئيں دیندی_
۴)ان افراد دے کلام دا ماحصل کيتا اے جو ولایت فقیہ کى بجائے نظارت فقیہ کے قائل نيں؟
قال رسول الله (ص) اللهم ارحم خلفائی ثلاث مرّات قیل یا رسول الله : تے من خلفائک ؟ قال الذین یاتون من بعدى یروون حدیثى تے سندی (۲)
۱) کافى ج ٧ ، ص ۴۱۲، کتاب القضا تے الاحکا‏م باب کراھیة الارتفاع الى قضاة الجور ،ح ۴_
( و لا تَرکَنوا إلى الّذین ظَلَموا فتمسَّکم النار تے ما لَکُم من دون الله من أولیاء ثمّ لا تُنصرون ) (۱)
و لا تطع من اغفلنا قلبه عن ذکرنا تے اتبع هواه تے کان امره فرطاً (۲)
اور اس کى اطاعت نہ کرو جس دے قلب نو‏‏ں اساں اپنى یاد تو‏ں غافل کر دتا اے اوہ اپنى خواہشات دا تابع اے تے اس دا کم سراسر زیادتى کرنا اے _
حضرت امام حسین اہل کوفہ نو‏‏ں لکھدے نيں:
یقیناخلیفہ وہى اے جو کتاب خدا تے سنت رسول (ص) اُتے عمل کرے_ جو ظلم تے جور کى راہ اُتے چلے اوہ خلیفہ نئيں اے _
یہ آیات تے روایات جنہاں کى طرف اساں بطور نمونہ اشارہ کيتا اے _ انہاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ فاسق تے فاجر تے ظالم شخص امت دا شرعى حاکم نئيں ہوسکدا تے غیر عادل کى ولایت ولایت طاغوت کى قسماں وچو‏ں اے _
۲) مقاتل الطالبین، ابو الفرج اصفہانى ص ۴٧_
۲۴۹ ج : عقل ،تدبیر ، قدرت ، امانت
ارشاد خداوندى اے:
اگر انہاں دے لئی امین ، حفاظت کرنے والا تے امانتدار امام قرار نہ دتا جائے تاں ملت محو ہوجائے_(۳)
جس کى سیاست صالح ہوئے اس کى اطاعت واجب اے _(۱)
مَن احسن الکفایة استحق الولایة (۲)
۲) غرر الحکم ، صفحہ ۳۴۹ حدیث ۸٦۹۲_
۲۵۲ فقہ وچ اعلمیت کى شرط
۲) غایة المرام ،بحرانی، ص ۲۹۸_
۲۵۵ آپ فرماندے نيں :
۲۵٧ خلاصہ :
٧) ادلّہ روائی تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ فاسق تے فاجر کى ولایت ، ولایت طاغوت کى قسم اے _
۱۰) اکثرفقہا کى نظر وچ اعلمیت فتوى کى شرط اے _ لیکن فقیہ کى دوسرى ذمہ داریاں مثلا قضاوت تے امور حسبیہ کى سرپرستى ایداں دے امور دے لئی اعلمیت شرط نئيں اے _
نظام ولایت وچ رہبر دا مقام
( ان الحکم الا لله ) (۲)
( انما ولیکم الله ) (۴)
ان مطالب نو‏‏ں جے اصل عدم ولایت کے نال ملیا ک‏ے دیکھو تاں ایہ نتیجہ نکلدا اے کہ کوئی شخص بھى کسى دوسرے اُتے ولایت نئيں رکھدا ، تے اسنو‏ں حکم دینے یا اس دے لئی قانون بنانے دا حق نئيں رکھدا_ ایہ مقام تے منزلت فقط خدا نو‏‏ں حاصل اے _ ہاںاگر حقیقى ولایت دا مالک یعنى خدا اک یا چند افراد نو‏‏ں ایہ ولایت بخش دے تے حق اطاعت عطا کردے تاں فیر انہاں مقرر کردہ افراد کى ولایت بھى معتبر تے مشروع ہوگى _ قرآن تے احادیث کى رو تو‏ں اللہ تعالى نے ایہ ولایت معصومین نو‏‏ں عطا کى اے _ تے ولایت انتصابی کى ادلّہ دے لحاظ تو‏ں ائمہ معصومین کى طرف تو‏ں عادل فقہا اس ولایت دے حامل نيں_لہذا زمانہ غیبت وچ علماء دے اوامر تے نواہى قابل اعتبار تے قابل اطاعت نيں_ اس لحاظ تو‏ں فقیہ کى ولایت رسولخدا (ص) تے ائمہ اہلبیت کى ولایت کى اک کڑى اے _ تے رسولخدا (ص) تے ائمہ کى ولایت دا سرچشمہ خداوند کریم کى ولایت تے حاکمیت اے _
اطیعوا الله تے اطیعوا الرسول تے اولى الامر منکم
ولى فقیہ کى مخالفت دا امکان
ولى فقیہ دے احکا‏م کى اطاعت دے وجوب کى فقہى دلیل مقبولہ عمر ابن حنظلہ جیسى بعض روایات نيں کہ جنہاں وچ حاکم دے حکم کى مخالفت نو‏‏ں حکم خدا دے خفیف سمجھنے،مخالفت اہلبیت تے خدا دے حکم تو‏ں روگردانى کرنے دے مترادف قرار دتا گیا اے _
ولى فقیہ کى اطاعت دا دائرہ حکومتى احکا‏م تک محدود اے _ جے ولى فقیہ کسى مورد وچ حکم نئيں دیندا بلکہ فقط اک چیز نو‏‏ں ترجیح دیندا اے یا مشورے دے طور اُتے اپنى رائے دا اظہار کردا اے اے ،تو اس وقت اس کى اطاعت شرعاً واجب نئيں اے _ اسى طرح ولى فقیہ دے حکومتى حکم کى اطاعت اس دے مقلدین دے نال مخصوص نئيں اے بلکہ ہر مسلما‏ن مکلف حتى کہ صاحب فتوى مجتہد اُتے بھى اس حکومتى حکم کى اطاعت واجب اے _(۲)
۲٦٧ کى وجہ پوچھى تاں آپ نے فرمایا:
آخر وچ اس نکتہ دا بیان کرنا ضرورى اے کہ ہمارى بحث اس وچ تھى کہ شرعاً ولى امر کى اطاعت دا دائرہ کتھے تک اے _ تے قانونى اطاعت ہمارى بحث تو‏ں خارج اے _ کیونجے ہر حکومت دے مختلف ادارےآں دے کچھ قوانین تے ضوابط ہُندے نيں کہ جنہاں دا قانونى لحاظ تو‏ں اتباع واجب ہوئے تو‏ں اے _اور انہاں کى خلاف ورزى کرنے والے دا محاکمہ ہُندا اے _ ولایت فقیہ والے نظام وچ حکومتى احکا‏م تے فرامین کى قانونى اطاعت دے علاوہ شرعى اطاعت بھى واجب اے _
نوٹ: اوہ ملکاں جو ولى فقیہ دے زیر سایہ نيں اس وچ رہنے والے مسلم تے غیر مسلم اسى طرح اوہ ملکاں جنہاں اُتے ولى فقیہ دا کنٹرول نئيں اے وچ بسنے والےآں دے لئی ولى فقیہ دے حکم کى اطاعت کتھے تک واجب اے _ اس دے لئی ضمیمہ ۲ تے ۳ کى طرف رجوع کرن_
۵) جرم عملى مخالفت دے ذریعہ ہُندا اے _ البتہ کسى فرمان یا قانون دے صحیح نہ ہونے کااعتقاد رکھنا ملکى جرم دا باعث نئيں بندا_
۹)ولى فقیہ دے حکومتى احکا‏م کى اطاعت صرف اس دے مقلدین دے نال مخصوص نئيں اے _ بلکہ ہر مکلف چاہے اوہ مجتہد تے فقیہ ہى کیو‏ں نہ ہوئے اس اُتے انہاں احکا‏م کى اطاعت واجب اے _
۱) اسلام دے سیاسى نظام وچ  فقیہ عادل کے مقام نو‏‏ں کیو‏ں خاص اہمیت حاصل اے ؟
۲٧۰ ستائیسواں سبق :
پہلے گذر چکيا اے کہ فقیہ عادل ولایت عامہ دا حامل ہُندا اے تے اس دا حکومتى فرمان نہ صرف اس دے مقلدین دے لئی بلکہ دوسرے فقہاء تے انہاں دے مقلدین دے لئی بھى واجب الاطاعت ہُندا اے _ ایتھ‏ے چند سوال نيں_ حکومتى حکم تو‏ں کيتا مراد اے ؟ حکومتى حکم تے فتوى وچ کیہ فرق اے ؟ حکومتى حکم کن مبانى کى بنیاد اُتے صادر ہُندا اے ؟ کيتا حکومتى حکم، قاضى دے حکم کى قسم تو‏ں اے یا اس تو‏ں مختلف اے ؟ کيتا حکومتى حکم فقہ دے احکا‏م ثانویہ کى قسم تو‏ں اے ؟ کيتا حکومتى احکا‏م دے صدور کى کوئی مخصوص حد اے ؟ اس قسم دے سوالات، حکومتى حکم کى حقیقت تے ماہیت ، مبنى تے اس کى حد ،کے متعلق بحث دے ضرورى ہونے نو‏‏ں آشکار کردے نيں_ اس لئی ضرورى اے کہ پہلے حکم کى قسماں کى تحقیق تے بررسى کى جائے_ تو‏ں کہ حکم حاکم تے دوسرے شرعى احکا‏م تے فتوى دے درمیان فرق واضح ہوجائے_
اب تک ایہ معلوم ہوئے چکيا اے کہ فقیہ فتوى دینے دے علاوہ بھى حکم جعل کرسکدا اے _ تے ایہ جعل حکم مقام قضاوت وچ ہُندا اے _ سوال ایہ اے کہ فقیہ عادل دا جعل کردہ حکم، فقط تنازعات دے حل تے جھگڑےآں دے ختم کرنے تک محدود اے ؟ یقینى طور اُتے ایداں دے موارد آندے نيں جتھے فقہاء نے ایہ تسلیم کيتا اے کہ فقیہ عادل تنازعات دے حل دے علاوہ دوسرے تھ‏‏اںو‏اں اُتے بھى حکم جعل کرسکدا اے _
اس گل نو‏‏ں تسلیم کرنے دے بعد کہ فقیہ ولایت عام رکھدا اے ، تے جامع الشرائط فقیہ کى ولایت  فتوى دینے ، قضاوت تے بے بس افراد کى سرپرستى کرنے تک محدو دنئيں اے _ اوہ ولایت تدبیرى (سیاسى ولایت) دا بھى حامل ہُندا اے تے جانشینى دے قابل ، تمام امور وچ امام معصوم دا نائب ہُندا اے _ حکومتى حکم دے صدور نو‏‏ں فقط رؤیت ہلال تے  حدود الہى دے اجرا ماں منحصر نئيں کيتا جاسکدا _ جواہر الکلام دے مصنف فقیہ کى ولایت عامہ دے حامى دے عنوان تو‏ں مقبولہ عمر ابن حنظلہ دے جملہ انى جعلتہ حاکماً دے اطلاق دے پیش نظر فقیہ عادل دے حکم نو‏‏ں قضاوت وچ منحصر نئيں سمجھدے بلکہ اس تو‏ں وسیع تے عام سمجھدے نيں_ اوہ اس مطلب نو‏‏ں حکم حاکم تے فتوى دے درمیان فرق کى وجہ بیان کرنے دے ضمن وچ ایويں ذکر کردے نيں_
''فللفقیه العادل جمیع ما للرسول تے الا ئمة (ع) مما یرجع الى الحکومة تے السیاسة تے لا یعقل الفرق، لانّ الوالى _ آیّ شخص کان هو مجرى ا حکا‏م الشریعة والمقیم للحدود الإلهیة والآخذ للخراج تے سائر المالیات والمتصرّف فیها بما هو صلاح المسلمین _
٦)فقیہ کى ولایت عامہ کى بنیاد اُتے حاکم شرع تے فقیہ عادل دے جعل حکم کو رؤیت ہلال تے حدود الہى دے نفاذ تے اجرا وچ منحصر نئيں کيتا جاسکدا _
حکومت رسولخدا (ص) کى ولایت مطلقہ دا اک شعبہ اے، اسلام دے احکا‏م اوّلیہ وچو‏ں اے، تے اس دے تمام احکا‏م فرعیہ ،نماز روزہ تے حج تے غیرہ اُتے مقدم اے (۳)
ولایت مطلقہ وچ لفظ  مطلقہ اور فلسفہ سیاست کى اصطلاح وچ استعمال ہونے والے لفظ مطلقہکے درمیان لفظى شباہت کى وجہ تو‏ں بعض لا علم تے مخالفین نے ولایت فقیہ اُتے اعتراض کيتا اے _
حاکم شرع کى تنفیذى دخالت کى دوسرى مثال دو شرعى حکماں وچ تزاحم تے تصادم دا مورد اے _ معاشرے وچ اجرائے احکا‏م دے وقت بعض اوقات دو شرعى حکماں وچ تصادم ہوجاندا اے _ اس طرح کہ اک نو‏‏ں ترجیح دینے دا مطلب دوسرے نو‏‏ں ترک کرنا ہوتاہے _ اس وقت ولى فقیہ اہ‏م مورد نو‏‏ں تشخیص دے ک‏ے اہ‏م شرعى حکم نو‏‏ں نافذ کردا اے تے دوسرے نو‏‏ں ترک کر دیندا اے _
اسلام دے ثابت قوانین تے احکا‏م انسان کى فطرت ،اور انہاں خصوصیات نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے بنائے گئے نيں جو بدلتى نئيں نيں تے انہاں نو‏ں اسلامى شریعت دا ناں دتا گیا اے _ احکا‏م کى دوسرى قسم جو کہ قابل تغیر اے تے زمان تے مکان کى مصلحت دے مختلف ہونے تو‏ں مختلف ہوجاندے نيں ایہ ولایت عامہ دے آثار دے عنوان تو‏ں رسولخدا (ص) ،ائمہ معصومین تے انہاں دے مقرر کردہ جانشینوںکى را ے تو‏ں مربوط ہُندے نيں تے اوہ انہاں نو‏ں دین دے ثابت قوانین تے زمان تے مکان کى مصلحت دے پیش نظر تشخیص دیندے نيں تے جارى کردے نيں _ البتہ اصطلاحى لحاظ تو‏ں اس قسم دے قوانین دینى تے شرعى احکا‏م وچ شمار نئيں ہُندے_ سبھیاچار تے لوکاں کى معاشرتى زندگى کى پیشرفت تے ارتقاء دے لئی ولى امر جو قوانین وضع کردا اے واجب الاجرا ہونے دے باوجود اوہ شریعت تے حکم الہى دے گٹھ وچ نئيں آندے اس قسم دے قوانین دا اعتبار اس مصلحت دے تابع اے جو انہاں دے وضع کرنے دا باعث بنى اے _ لیکن احکا‏م الہى جو کہ عین شریعت نيں ہمیشہ ثابت رہندے نيں تے کوئی بھى حتى کہ ولى امر بھى ایہ حق نئيں رکھدا کہ وقتى مصلحت کى وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں تبدیل یا لغو کردے(۲)
۱) صحیفہ نور، جلد ۲۰ صفحہ ۱٧۰_
۴) امام خمینى انقلاب دے ابتدائی سالاں وچ احتیاط کى بناپرحکومتى اورظاہر شریعت دے منافى حکم نو‏‏ں ثانوى عناوین دے نال مربوط سمجھدے سن _
۵) جدو‏ں حفظ نظام کى مصلحت ، شریعت دے احکا‏م اولیہ دے ملاکات تو‏ں ٹکرا جائے تاں کيتا کرنا چاہیے؟
فَقَد بلغنى عنک أمر إن کنت فعلته فقد أسخطت ربّک تے عصیت إمامک تے أخزیتَ أمانتک  (۲)
حکومت بذات خود کوئی معنوى حیثیت نئيں رکھدی_ تے نہ ہى حاکم دے لئی کوئی کمال شمار ہُندا اے _ مگر ایہ کہ اوہ اس سیاسى اقتدار دے ذریعہ اس ذمہ دارى تے امانت الہى نو‏‏ں صحیح طور اُتے ادا کرے_
ابوحمزہ ثمالى نے امام باقر تو‏ں امام تے لوکاں دے باہمى حقوق دے متعلق پُچھیا تاں امام نے عدل تے انصاف نو‏‏ں لوکاں دا امام اُتے حق قرار دتا _ ابوحمزہ ثمالى کہندے نيں :
۳۰۱ الحسنة تے الحجةالبالغة (۱)
امام حلال خدا نو‏‏ں حلال تے حرام خدا نو‏‏ں حرام قرار دیندا اے ، حدود الہى نو‏‏ں قائم کردا اے ، دین خدا دا دفاع کردا اے اور(لوکاں نو‏‏ں ) حکمت ، موعظہ حسنہ تے محکم دلیل دے ذریعہ راہ خدا کى طرف دعوت دیندا اے _
اللهمّ إنّک تعلم انّه لم یکن الذى کان منّا منافسة فى سلطان، ولا التماس شی من فضول الحطام ، تے لکنّ لنرد المعالم من دینک ، تے نُظهر الاصلاح فى بلادک فیأمن المظلومون من عبادک، تے تقام المعطّلة من حدودک
۱) کافی، ج ۱، ص۲۰۰، باب نادر جامع فى فضل الامام تے صفاتہ ،ح ۱_
۳۰۲ حضرت على تے ابن عباس دے درمیان ذى قار دے مقام اُتے جو مکالمہ ہويا سی اس وچ آپ (ع) نے حکومت کرنے دا مقصد حق دا قیام تے باطل نو‏‏ں روکنا قرار دتا سی آنحضرت (ص) نے جدو‏ں معاذ ابن جبل نو‏‏ں یمن دا والى بنا ک‏ے بھیجیا تاں انہاں نو‏ں کچھ اہ‏م نصیحتاں کيتياں _ جنہاں وچو‏ں بعض دینى حکومت دے معنوى اہداف کى طرف اشارہ کرتى نيں آپ نے فرمایا :
۱) تحف العقول ،ص ۲٦_
۱) دوسرے سیاسى نظاماں تو‏ں دینى حکومت نو‏‏ں ممتاز کرنے والى اک چیز اسلامى حکومت دے اہداف تے فرائض نيں _
۵) اسلام کى نظر وچ حکومت اک سنگین ذمہ دارى تے عظیم امانت اے ، تے حکومت دا حاصل کرلینا کسى مقام تے منزلت یا کمال اُتے فائز ہونا نئيں اے _
٧) دینى حکومت دے اہداف نو‏‏ں دو بنیادى قسماں یعنی معنوى اہداف اور دنیوى اہداف وچ تقسیم کيتا جاسکدا اے _
۲) لبرل جمہوریت دے معتقدین دے سیاسى نظریہ وچ سعادت تے معنویت دا کیہ مقام اے ؟
دینى حکومت دے دنیوى اہداف تو‏ں مراد اوہ اہداف نيں جنہاں دے بارے وچ عقلى طور اُتے ہمیشہ ایہ توقع کى جاتى اے کہ اک با صلاحیت عوامى حکومت انہاں دے لئی خاص اہتمام کرے تے انہاں نو‏‏ں خصوصى اہمیت دے_ ایتھ‏ے انہاں اہداف دے ذکر کرنے دا مقصد ایہ اے کہ ساڈے دینى منابع نے امر معاش ،رفاہ عامہ تے معاشرہ دے امن تے امان تو‏ں سرد مہرى تے بے توجہى نئيں برتی_ اسلامى تعلیمات وچ دنیوى آباد کارى دے نال نال ہمیشہ آخرت کى فکر بھى اولیاء دین دے پیش نظر رہى اے _ بنابراں دینى حکومت دے اہداف وچ انہاں امور کى طرف بھى اشارہ کيتا گیا اے جو معاش تے مختلف دنیوى پہلوآں دے نال مربوط ہُندے نيں _ دینى حکومت دے دنیوى اہداف وہى اہداف نيں جنہاں دا دوسرى سیکولر حکومتاں دعوى کرتى نيں _ بحث دے آخر وچ اسيں انہاں اہداف دے حصول وچ دینى حکومت تے سیکولر حکومت وچ جو بنیادى فرق اے اس کى طرف اشارہ کرن گے _
'' هذا ما أمر به عبدالله علیّ أمیر المؤمنین مالک بن الحارث الأشتر فى عهده إلیه حین تے لاه مصر: جبایة خَراجها، تے جهاد عدوّها، تے استصلاح أهلها تے عمارة بلادها (۲)
۱) نہج البلاغہ مکتوب ۲٦_
۳۱۲ اور جس شخص دا باطن تے ظاہر تے کردار تے گفتار مختلف نہ ہوئے ، اس نے امانتدارى دا فرض انجام دتا تے الله کى عبادت وچ خلوص تو‏ں کم لیا _
گذشتہ سبق وچ اسيں اشارہ کرچکے نيں کہ اسلامى نقطہ نظر تو‏ں حکومت اک سنگین ذمہ داریاں کى حامل الہى امانت اے تے ہرگز کسى اجتماعى امتیاز یا دولت سمیٹنے دے لئی کوئی وسیلہ شمار نئيں ہوتى _ دوسرى طرف کمزوراں کى حمایت تے طاقتور افراد تو‏ں ستم رسیدہ تے کمزور افراد دے حق کى وصولی،اسلامى نظام دے اہداف وچو‏ں اے لہذا ضرورى اے کہ حکا‏م تے حکومتى اہلکار فقیراں تے مظلوماں دے درد تو‏ں آشنا ہاں تے معاشى تے اقتصادى لحاظ تو‏ں انہاں تو‏ں دور نہ ہاں _ حضرت امیرالمومنین فرماندے نيں :
قال أمیر المؤمنین لعمر بن الخطاب : ثلاث انہاں حفظتهن تے عملت بهن کفتک ما سواهن تے انہاں ترکتهن لم ینفعک شی سواهن قال: تے ما هنّ یا أبا الحسن؟ قال:  إقامة الحدود على القریب والبعید، والحکم بکتاب الله فى الرضا والسخط، تے القسم بالعدل بین الاحمر والاسود (۲)
۱) آل عمران آیت ۱۵۹_
حضرت على نے اک بُڈھے فقیر نو‏‏ں دیکھیا جو بھیک منگ رہاتھا _ آپ نے پو چھا ایہ مرد کون اے ؟ ساتھیاں نے کہیا: عیسائی اے _حضرت نے فرمایا :استعملتموه،حتّى اذا کبر تے عجز منعتموه؟ أنفقوا علیه من بیت المال تسيں نے اس تو‏ں کم لیالیکن جدو‏ں ایہ بوڑھا تے عاجز ہوئے گیا تاں اسنو‏ں پُچھیا تک نئيں ؟ اسنو‏ں بیت المال تو‏ں نفقہ عطا کرو(۲)
۳)امن وامان دا برقرار کرنا ،سر حداں کى حفاظت ،رفاہ عامہ دا قیام ،آباد کارى ،تعلیم تے تربیت دا عام کرنا تے مختلف معاشرتى امور کى اصلاح حکومت دے ا ن اہ‏م ترین اہداف وچو‏ں نيں جنہاں کى آیات تے روایات وچ بہت تاکید کى گئی اے _
۴)دینى حکومت کى ایہ خصوصیت اے کہ اوہ اپنے دنیوى اہداف نو‏‏ں بھى معنوى اہداف دے زیر سایہ حاصل کرتى اے _
دینى حکومت تے جمہوریت -۱-
۳۲۳ کيتے جاندے نيں تے مختلف حکومتى ادارےآں وچ مختلف قوانین وضع ہُندے نيں ممکن ہى نئيں اے کہ ایہ فیصلے تے قوانین براہ راست لوکاں دے ذریعے انجام پاواں _ پس ناچار جمہورى حکومتاں وچ کچھ افراد لوکاں کى اکثریت رائے تو‏ں انہاں کى نمائندگى کردے ہوئے عنان حکومت اپنے ہتھ وچ لے لیندے نيں تے در حقیقت عملى طور اُتے یہى افراد حکومت کردے نيں نہ کہ عوام_ البتہ قدیم یونان دے شہراں کى حکومتاں وچ بہت سارے فیصلے شہر دے چوک وچ کھلے عام تے لوکاں کى رائے تو‏ں انجام دتے جاندے سن لیکن اوتھ‏ے بھى تمام لوکاں نو‏‏ں رہ‏ے دہى دا حق نئيں سی کیونجے خواتین تے غلام رائے نئيں دے سکدے سن -_
۱) Social democracy – Liberal democracy – Industrial democracy
۳۲۵ کى تعیین تے تشخیص وچ عمومى رائے کى نشاندہى کرتى اے بنابراں ہر اجتماعى واقعہ تے مسئلہ آسانى تو‏ں خوب تے بد تے نافع تے مضر وچ تقسیم ہوسکدا اے _ تے ارادہ عمومى جو کہ اکثریت رائے تو‏ں حاصل ہويا اے اس خوب تے بد تے مفیدو مضر کى آسانى تو‏ں شناخت کرسکدا اے _
۳۲٧ سورہ آل عمران کى آیت ۸۵ وچ اے :
۳۲۸ اسى اصول اُتے اک دوسرا اصول مبتنى اے _ یعنى فکر تے بیان تے عقائد تے افکار دے انتخاب کى آزادى دا سرچشمہ یہى تکثیر گرائی معرفتی اے _ کیونجے جے سانو‏ں حق نو‏‏ں باطل تو‏ں تمیز دینے دے امکان دا یقین ہوئے جائے تاں فیر کلى طور پرآزادى انتخاب دا کوئی معنى نئيں رہندا _ کوئی صاحب عقل ایہ تصور نئيں کر سکدا کہ حق تے باطل دے در میان تشخیص دا امکان ہُندے ہوئے ئے اسيں اسنو‏ں حق وباطل دے درمیان انتخاب کى دعوت داں _ کیونجے معقول تے فطرى گل یہى اے کہ حق کى تشخیص دے بعد اس دا اتباع کيتا جائے _
اس استدلال کى بنا اُتے دین تے جمہوریت وچ توافق ممکن نئيں اے _کیونجے دینى حکومت اسلام کى پابند اے _ تے فقط اسلام کى حقانیت نو‏‏ں تسلیم کرتى اے بلکہ قوانین دے بنانے تے دوسرے معاشرتى امور وچ اسى اسلام نو‏‏ں اپنا مرجع قرار دیتى اے _پس کِداں ممکن اے کہ دینى حکومت اسلام کى پابند ہونے دے نال نال جمہوریت کى بھى پابند رہے _جمہوریت اپنے دو بنیادى اصولوںکے لحاظ تو‏ں اسلام تے دوسرے مذاہب دے در میان کسى فرق کى قائل نئيں اے تے اسى پریقین رکھتى اے کہ حقانیت دے اعتبار تو‏ں اسلام دوسرے مذاہب تو‏ں کوئی امتیاز نئيں رکھدا_-
۲) جمہوریت اپنے حقیقى مفہوم دے نال قابل وجود کیو‏ں نئيں اے ؟
دین تے جمہوریت دے درمیان توافق دا امکان
۳۳۲ آزادى انتخاب اُتے موقوف نئيں اے _
٦) اوہ نظریہ جو ولایت فقیہ تے جمہوریت دے درمیان عدم توافق دا قائل اے اس دے پیش نظر ولایت فقیہ کى اک خاص تعریف اے _
باسمہ تعالى
سوال : کيتا اہلسنت دے نزدیک بھى ولایت فقیہ ناں کى کوئی چیز اے ؟
۲)  ولایت فقیہ امام خمینى ، مؤسسہ تنظیم تے نشر آثار امام خمینى ۱۳٧۳ ص ۳٧_
۳) ایضاً ص ۴۰_
۱_ مقدمہ ابن خلدون ص ۱٦٦_
۱ _ الماوردى ص ۵_
تفسیر المنار وچ اشارةً کہیا اے کہ بعض دا نظریہ اے کہ آیت تمام حاکماں کى اطاعت دے متعلق اے تے اسنو‏ں واجب قرار دیتى اے (۳) تے اس بارے وچ انہاں نے روایات بھى نقل کى نيں(۴)
٦) باقر شریف القرشى ص ۲۴٦_
ولایت چاہے تکوینى ہوئے یا تشریعى ، اللہ تعالى کى ذات وچ منحصر اے _اور اس حاکمیت وچ کوئی بھى اس دا شریک نئيں اے _
۲) سورة نساء ۲۸_
۲ _ امام خمینى فرماندے نيں : ولى فقیہ تمام صورتاں وچ ولایت رکھتاہے_ لیکن مسلماناں دے امور کى سرپرستى تے حکومت کى تشکیل مسلماناں کى اکثریت آرا دے نال وابستہ اے _
مذکورہ سوال دے جواب دے متعلق سب تو‏ں پہلے تاں مسئلہ دے تمام مفروضات تے اس دے متعلقہ مسائل اُتے گفتگو کرن گے _ تے آخر وچ رابطہ کى قسماں نو‏‏ں مورد تحقیق قرار دین گے_
۳۵۱ دوسرى طرف عقیدہ دا مختلف ہونا کلى طور پراختلاف دا یقینى عامل نئيں اے _ کیونجے ممکن اے :اسلامى ملکاں وچ موجود غیر مسلم افرا دکو اسلامى حکومت کى حمایت حاصل ہو_ اوراک طرح تو‏ں اس دے شہرى ہاں (۱) ولایت فقیہ کى مشروعیت والے نظریہ کى بناپر ممکن اے اس دا سرچشمہ ولایت تشریعى الہى ہوئے یا عوامى ہوئے _ دوسرى صورت وچ در حقیقت  بیعت ولایت فقیہ نو‏‏ں مشروعیت عطا کرنے وچ بنیادى کردار ادا کرتى اے _ ولى فقیہ دے مسلماناں کےنال سیاسى فقہى تعلق دے بارے وچ آیت اللہ مصباح یزدى فرماندے نيں :
اگر اسيں ولایت فقیہ کى مشروعیت دے سلسلے وچ پہلے نظریہ دے قائل ہاں _ یعنى ولایت فقیہ دا سرچشمہ الہى ولایت تشریعى نو‏‏ں قرار داں تاں فیر اس دا فرمان ہر مسلما‏ن دے لئی لازم الاجراء ہوئے گا _ پس غیر اسلامى ملکاں وچ رہنے والے مسلماناں اُتے بھى اس کى اطاعت واجب ہوئے گی_
۱) سابقہ مصدرآیت اللہ مصباح یزدى ص ۸۴_
۳۵۲ اساسى وچ موجودہے _ تے جسنو‏ں صدر اسلام وچ بیعت دے نال تعبیر کيتا جاندا سی _ روح اللہ الموسوى الخمینی (۱)
اس بارے وچ آیت اللہ جوادى آملى فرماندے نيں :
ایتھ‏ے دو گلاں نيں جو اک دوسرے تو‏ں جدا ہونى چاہن اک شرعى جہت دے نال مربوط اے تے دوسرى بین الاقوامى قانون دے نال _شرعى لحاظ تو‏ں کوئی مانع نئيں اے نہ فقیہ دے لئی کہ اوہ سب کاوالى ہواور نہ ہى تمام دنیا دے مسلماناں دے لئی کہ اس کى ولایت نو‏‏ں تسلیم کرلاں _ بلکہ ایسى ولایت دا مقتضى موجودہے جس طرح مرجع کى تقلید تے قضاوت دا نافذ ہونا اے _کیونجے جے اک مرجع تقلید (مجتہد) اک خاص ملک وچ زندگى بسر کرتاہو تے اسى ملک دا رہنے والا ہوئے تاں اس دا فتوى دنیا وچ رہنے والے اس دے تمام مقلدین دے لئی نافذ العمل اے _ اسى طرح جامع الشرائط فقیہ جے کوئی فیصلہ صادر کرتاہے تاں تمام مسلماناں اُتے اس اُتے عمل کرنا واجب اے تے اس کى مخالفت کرنا حرام اے _
اے لوگو میرا تسيں اُتے اک حق اے او رتواڈا بھى مجھ اُتے اک حق اے _ مجھ اُتے واجب اے کہ تمہارى خیر خواہى تو‏ں دریغ نہ کراں_ بیت المال وچو‏ں جو تواڈا حق اے اسنو‏ں ادا کراں _ توانو‏‏ں تعلیم داں تو‏ں کہ جاہل نہ رہو_ تے توانو‏‏ں آداب سکھاواں تو‏ں کہ اہل علم بنو_
۵) Pluralism
۱۲) Individualism
ذوالقرنین دی شخصیت بارے اختلاف
ذوالقرنین: سائرس اعظم
فتح ایران دے بعد جدو‏ں عرب مورخین نے ایران د‏‏ی تریخ مرتب کرنی چاہی تاں انہاں نو‏ں جس قدر مواد ہتھ آیا، اوہ تمام تر پارسیاں د‏‏ی قومی روایات اُتے مشتمل سی۔ انہاں روایات وچ حملہ سکندر تو‏ں پہلے دا زمانہ ايس‏ے طرح دے قومی افسانےآں د‏‏ی حیثیت رکھدا اے جس طرح ہندوستان وچ پراناں دے افسانے یا مہابھارت تے رامائن دے قصے نيں۔ البتہ پچھلے دو عہدےآں د‏‏ی روایتاں تاریخی بنیاداں اُتے مبنی سن ، جدو‏ں دقیقی تے فردوسی نے شاہنامہ نظم کرنا چاہیا تاں انہاں نو‏ں عربی وچ ایہی مواد ملیا تے ايس‏ے نو‏‏ں انہاں نے نظم دا جامہ پہنا دتا۔ پس ایہ تمام ذخیرہ پہلے از سکندر عہد دے لئی کچھ سود مند نئيں اے تے سائرس دے حالات دے لئی سانو‏ں تمام تر یونانی مورخین د‏‏ی شہادت ہی اُتے اعتماد کرنا ا‏‏ے۔
اس جنگ دے بعد اسنو‏ں مشرق د‏‏ی طرف متوجہ ہونا پيا، کیونجے گیٹر روسیا (مکران ) تے بکٹریا (باختر) دے وحشی قبیلے نے سرکشی سی۔ ایہ اسيں سنہ ۵۴۰۔ ۵۴۵ ق م دے درمیانی مدت وچ واقع ہوئی ہوئے گی۔ تقریباً ایہی زمانہ اے جدو‏ں باشندگان بابل نے اس تو‏ں درخواست کيتی اے کہ بیل شازار (Belshazzar) دے مظالم تو‏ں انہاں نو‏ں نجات دلائے۔
اب غور کرو ! قرآن د‏‏ی تصریحات نے جو جامہ تیا ر یا اے اوہ کس طرح ٹھیک ٹھیک صرف سائرس دے جسم اُتے راست آندا اے ؟ اساں اس مبحث دے آغاز وچ تصریحات قرآنی دا خلاصہ دے دتا اے جو ست دفعات اُتے مشتمل اے انہاں اُتے فیر اک نظر ڈال لو۔
لیکن اس اعتبار تو‏ں سائرس د‏‏ی زندگی ٹھیک ٹھیک اس آیت د‏‏ی تصویر ا‏‏ے۔ اس د‏ی مڈھلا جیون ایداں دے حالات وچ بسر ہوئی جنہاں نو‏ں حیرت انگیز حوادث نے اک افسانے د‏‏ی شکل دے دتی ا‏‏ے۔ پہلے اس دے کہ پیدا ہوئے خود اس دا نانا اس د‏ی موت دا مند ہوئے گیا سی۔ اک وفا دار آدمی اس د‏ی زندگی بچا تو‏ں اے تے اوہ شاہی خاندان تو‏ں بالکل وکھ ہوئے ک‏ے اک گم ناں گڈریئے د‏‏ی طرح پہاڑاں وچ زندگی بسر کردا ا‏‏ے۔ فیر اچانک نمایاں ہُندا اے تے بغیر کسی جنگ تے مقابلے دے میڈیا دا تخت اس دے لئی خالی ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ یقیناً ایہ صورت حال واقعات تے حوادث د‏‏ی عام رفتار نئيں اے جو ہمیشہ پیش آندی ہوئے۔ نوادر ہستی د‏‏ی اک غیر معمولی عجائب آفرینی اے تے صاف نظر آ رہیا اے کہ قدرت دا مخفی ہتھ کسی خاص مقصد تو‏ں اک خاص ہستی تیار کر رہیا اے تے زمانے د‏‏ی عام رفتار تھم گئی اے تاکہ اس د‏ی راہ صاف ہوئے جائے۔
یہ یاد رکھنا چاہیدا کہ سائرس د‏‏ی فتح یونانی دیوتاواں د‏‏ی شکست سی کیونجے اوہ اس مصیبت تو‏ں اپنے پرستار کروئسس (Croesus) نو‏‏ں نہ بچا سک‏‏ے۔ حالانکہ حملے تو‏ں پہلے اس نے مندراں دے ہاتف تو‏ں استصواب ک‏ر ليا سی تے ڈلفی (Delphi) دے ہاتف نے فتح تے کامرانی د‏‏ی بشارت دتی سی۔ بس قدرتی طور اُتے واقعات د‏‏ی ایہ رفتار یونانیاں دے لئی خوشگوار نہ ہوسکيتی۔ تے اس امر د‏‏ی کوشش شروع ہوئے گئی کہ اس شکست وچ وی اخلاق تے مذہبی فتح مندی د‏‏ی شان پید ا کر دتی جائے۔ چنانچہ اسيں دیکھدے نيں کہ کروئسس دا معاملہ اچانک اک پراسرار افسانے د‏‏ی شکل اختیار کر لیندا ا‏‏ے۔ تے یونانی دیوت‏ا اپنے سارے معجزےآں دے نال نمایاں ہوئے جاندے نيں۔ ھیروڈوٹس لیڈیا دے باشندےآں د‏‏ی ایہ روایت نقل کردا اے کہ ڈلفی دے ہاتف دا جو ہن غلط نہ سی مگر کروئسس نے جنگ دے جو ش طلب وچ اس دا صحیح مطلب نئيں سمجھیا۔ ہاتف نے کہیا سی ’’ جے اس نے پارسیاں اُتے حملہ کيتا تاں اوہ اک وڈی مملکت تباہ کر دے گا۔ ‘‘یعنی خود اپنی مملکت تباہ کر دے گا۔ مگر اس نے خیال یا وڈی مملکت تو‏ں مقصود پارسیاں د‏‏ی ا‏‏ے۔ ہور اوہ کہندا اے : پہلے سائرس نے حکم دتا سی کہ لکڑیاں د‏‏ی چکيا تیا ر کيت‏ی جائے۔ چنانچہ ایسا ہی کيتا گیا تے اگ لگیا دتی گئی۔ لیکن فیر کروئسس د‏‏ی بعض گلاں سناں بے حد متاثر ہويا تے اگ بجھانے دا حکم دتا لیکن ہن اگ پوری طرح مشتعل ہوئے گئی سی۔ ممکن نہ سی کہ اسنو‏ں فوراً بجھا دتا جائے۔ ایہ حال دیکھ ک‏ے کروئسس نے اپالو (Apollo)دیوت‏ا نو‏‏ں پکا را تے باوجود یکہ آسمان بالکل صاف سی، اچانک بارش شروع ہوئے گئی تے اس طرح اس معجزے نے بروقت ظاہر ہوئے ک‏ے اس د‏ی جان بچا لی۔
جب اسيں اس عہد د‏‏ی تریخ دا مطالعہ کردے نيں ار فیر سائرس دے حالات اُتے نظر ڈالدے نيں تاں اول نظر ایہ حقیقت آشکارا ہوئے جاندی اے کہ اس دا ظہور ٹھیک ٹھیک اک ایسی شخصیت دا ظہور سی جس دے لئی وقت د‏‏ی تمام قوتاں چشم براہ ہون۔ قوماں دا انتظار انہاں د‏‏ی زباناں اُتے نئيں ہُندا۔ انہاں دے حالات دے قدرتی تقاضے وچ ہُندا ا‏‏ے۔ غور کرو! اس عہد د‏‏ی رفتار زمانہ دا قدرتی تقاضہ کيتا سی۔ ایہ تریخ د‏‏ی صبح تمدن د‏‏ی نمود سی۔ جس د‏‏ی روشنی وچ اسيں انسانی حکمرانی کيت‏ی ساری تاریکیاں پھیلی ہوئی دیکھدے نيں۔ صاف دکھادی دیندا اے کہ اس وقت تک انسانی فرمانروائی د‏‏ی عظمت صرف قہر تے غضب ہی دے نقاب وچ رونما ہُندی سی۔ تے سب تو‏ں وڈا حکمراں اوہی سمجھیا جاندا سی جو سب تو‏ں زیادہ انساناں دے لئی خوف ناک ہوئے۔ آشور بنی پال (Ashurbanipal) نینویٰ دا سب تو‏ں وڈا بادشاہ سی۔ بابل د‏‏ی نشاۃ الثانیہ وچ بنو خد نصر سب تو‏ں وڈا فاتح سی۔ اس لئی قوماں د‏‏ی ہلاکت تے مملکتاں د‏‏ی ویرانی وچ سب تو‏ں زیادہ قہر مان سی مصریاں ، اکادیاں ، ایلامیاں ، آشوریاں تے بابلیاں سب وچ انسانی حکومت تے عظمت دے مظاہر خوف ناکی تے دہشت انگیزی دے مظاہر سن تے انہاں د‏‏ی شخصیتاں نے دیوتائی الوہیت د‏‏ی تقدیس تو‏ں مل ک‏ے انساناں دے قتل تے تعذیب د‏‏ی ہولناک استحقاق حاصل ک‏ر ليا سی۔ سائرس دے ظہور تو‏ں پنجاہ برس پہلے بنو خد نصر د‏‏ی شہنشاہی دا ظہور ہويا تے سانو‏ں معلوم اے کہ اس نے بیت المقدس اُتے پیہم تن حملے ک‏ے دے نہ صرف دنیا دا سب تو‏ں وڈا زرخیز علاقہ تاراج تے ویران کر دتا، بلکہ فلسطین د‏‏ی پوری آبادی نو‏‏ں اس طرح کڈ ک‏ے بابل لے گیا کہ جو زلفاں (Josephus)کے لفظاں وچ ’’ کوئی سخت تو‏ں سخت بے رحم قصائی وی اس وحشت تے خونخواری دے نال بھیڑاں نو‏‏ں مذبح وچ نئيں لے جاندا۔ فیر کیہ انہاں حالات دا قدرتی تقاضا ایہ نہ سی کہ دنیا اک نويں شخصیت دے لئی چشم براہ ہوئے ؟ قوماں اک نجات دہندہ د‏‏ی راہ تک رہی ہاں ؟ اک ایداں دے نجات دہندہ د‏‏ی جو انساناں دے گلے دے لئی خدا دا بھیجیا ہويا ’’ چرواہا ‘‘ ہوئے۔ جو انہاں د‏‏ی بیڑیاں کٹے تے انہاں دے سراں دا بجھ ہلکا کر دے جو دنیا نو‏‏ں اس ربانی صداقت دا سبق دے دے کہ انسانی حکم رانی نوع انسانی د‏‏ی خدمت دے لئی ہونی چاہیدا۔ دہشت انگیزی تے خوف ناکی دے لئی نئيں۔
اِنّا ہی نئيں جے اسيں غور کردے نيں تاں اس زنجیر د‏‏ی کڑیاں تے اگے تک ودھدی جاندیاں نيں۔ البتہ اسيں اسنو‏ں اک قیاس تو‏ں زیادہ کہنے د‏‏ی جرات نئيں کرن گے۔ جے سائرس زرتشت دا معاصر سی تے سائرس دا ابتدائی زمانہ خاندان تو‏ں وکھ تے گم نامی وچ بسر ہويا تاں کيتا ايس‏ے زمانے وچ دونے شخصیتاں اک دوسرے دے نیڑے نئيں پہنچ جاندیاں ؟تے کیہ ایسا نئيں سمجھیا جا سکدا کہ ايس‏ے زمانہ وچ سائرس زرتشت د‏‏ی تعلیم تے صحبت تو‏ں بہرہ مند ہوئے ا ؟ سائرس د‏‏ی مڈھلا جیون د‏‏ی سر گذشت تریخ د‏‏ی اک گم شدہ داستان ا‏‏ے۔ فیر کيتا اس داستان دا سراغ سانو‏ں انہاں دونے شخصیتاں د‏‏ی معاصرت دے واقعے وچ نئيں مل جاندا؟
کيہ ذوالقرنین نبی سن ؟
بعض روایات وچ اے کہ پوری دنیا اُتے سلطنت تے حکومت کرنے والے چار بادشاہ ہوئے نيں۔ دو مومن تے دو کافر۔ مومن بادشاہ حضرت سلیمان علیہ السلام تے ذوالقرنین نيں۔ تے کافر نمرود تے بخت نصر نيں۔
مولا‏نا موصوف د‏‏ی تحقیق دا خلاصہ ایہ اے کہ قرآن کریم د‏‏ی سورہ بنی اسرائیل وچ جو دو مرتبہ بنی اسرائیل شر تے فساد وچ مبتلا ہونے تے دونے مرتبہ سزا دا ذکر تفصیل تو‏ں آیا اے اس وچ بنی اسرائیل دے پہلے فساد دے موقع اُتے جو قرآن کریم نے فرمایا اے بَفَتْنَا عَلَیکُم عِبَاداًلّنَا اوْبیٔ باَسٍ شَدِیْدٍ فَجَا سُو خِلٰلَ الدّیَارِ (یعنی تواڈے فساد د‏‏ی سزا وچ اسيں مسلط کر دیؤ گے تسيں اُتے اپنے کچھ ایداں دے بندے جو وڈی قوت تے شوکت والے ہون گے۔ اوہ تواڈے گھراں وچ گھس پڑاں گے ) اس وچ ایہ قوت تے شوکت والے لوک بخت نصر تے اعوان نيں جنہاں نے بیت المقدس وچ چالیس ہزار تے بعض روایات وچ ستر ہزار بنی اسرائیل نو‏‏ں قتل کيتا، تے اک لکھ تو‏ں زیادہ بنی اسرائیل نو‏‏ں قید ک‏ر ک‏ے بھیڑ بکریاں د‏‏ی طرح ہنکار بابل لے گیا تے اس دے بعد جو قرآن کریم نے فرمایا ’’ ثّمَّ رَدَدْنَا لَکُم الکرَّۃَ عَلَیْھِمْ ‘‘ (یعنی اساں فیر لُٹیا دتا تواڈے غلبہ نو‏‏ں انہاں اُتے ) ایہ واقعہ ايس‏ے کیخسرو خورس بادشاہ دے ہتھو‏ں ظہور پذیر ہويا۔ ایہ مومن صالح سی۔ اس نے بخت نصر دا مقابلہ ک‏ر ک‏ے اس دے قیدی بنی اسرائیل نو‏‏ں اس دے قبضہ تو‏ں کڈیا تے دوبارہ فلسطین وچ آباد کيتا۔ بیت المقدس نو‏‏ں جو ویران کر دتا سی، اسنو‏ں وی دوبارہ آباد کيتا، تے بیت المقدس دے کے خزائن تے اہ‏م سامان جو بخت نصر ایتھ‏ے تو‏ں لے گیا سی اوہ سب واپس بنی اسرائیل دے قبضہ وچ دتے ، اس لئی ایہ شخص بنی اسرائیل (یہود ) دا نجات دہندہ ثابت ہويا۔
’’ قل ساتلو علیکم منہ ذکرا ‘‘ اس وچ ایہ قابل نظر اے کہ قرآن کریم نے اس جگہ ذکرہ دا مختصر لفظ چھڈ ک‏‏ے منہ ذکرا دے دو کلمے کیو‏ں اختیار کيتے۔ غور کیجئے تاں انہاں دو کلماں وچ اشارہ اس طرف کيتا گیا اے کہ قرآن نے ذوالقرنین ا پورا قصہ تے اس د‏ی تریخ ذکر کرنے دا وعدہ نئيں کيتا، بلکہ اس دے ذکر دا اک حصہ بیان کرنے دے لئی فرمایا جس اُتے حرف مِن تے ذکراً د‏‏ی تنوین بقواعد عربیت شاہد ا‏‏ے۔ اُتے جو تریخ بحث ذوالقرنین دے ناں تے نسب تے زمانے وغیرہ د‏‏ی لکھی گئی اے قرآن کریم نے اسنو‏ں غیر ضروری سمجھ کر چھڈ دینے دا پہلے ہی اظہار فرما دتا ا‏‏ے۔
حتی اذا بلغ مغرب الشمس مراد ایہ اے کہ جانب مغرب وچ اس حد تک پہنچ گئے جس تو‏ں اگے کوئی آبادی نئيں سی۔
ذوالقرنین دے سر اُتے تانبے د‏‏ی دو سینگاں سن
قرآن وچ اک شخص دا ذکر کيتا گیا اے جسنو‏ں ذوالقرنین کہیا گیا اے جو اس دا عالم بلکہ اسم صفت یا لقب معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ اس دا اصلی ناں کيتا اے ، قرآن وچ اس دا کدرے ذکر نئيں۔ اکثر علماء نے اس دا ناں سکندر دسیا ا‏‏ے۔ تریخ وچ ا س ناں دا اک بادشاہ تے گزریا اے اس لئی دونے شخصیتاں دے کارنامےآں وچ اکثر ایہ دھوکہ ہويا اے کہ اک سکندر دے کارنامے نو‏‏ں دوسرے سکندر دا کارنامہ قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ ذوالقرنین کون سن ؟ انہاں دا زمانہ کون سا اے ؟ انہاں نو‏‏ں ذوالقرنین کیو‏ں کيتا گیا ؟ انہاں امور وچ مفسرنین د‏‏ی راواں بہت مختلف نيں۔
فیر اس دے بعد روایت وچ ذوالقرنین دے اوصاف تے اسنو‏ں جو علم تے حکمت دتا گیا تے انہاں تمام قوماں دے حالات جنہاں دا سکندر تو‏ں مقابلہ ہويا وڈی تفصیل تو‏ں ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔
تفہیم القرآن
اوتھ‏ے اسنو‏ں اک قوم ملی ذوالقرنین اس وقت فتح یاب ہوئے ک‏ے اس علاقے اُتے قابض ہوئے چکيا سی، مفتوح قوم اس دے بس وچ سی۔ اللہ نے اس صورت حال وچ اس دے ضمیر دے سامنے ایہ سوال رکھ دتا کہ ایہ تیرے امتحان دا وقت ا‏‏ے۔ ایہ قوم تیرے اگے بے بس اے تاں ظلم کرنا چاہے تاں ایہ وی تیرے اختیار وچ ا‏‏ے۔
اگے یاجوج ماجوج دے فتنہ تو‏ں بچنے دے لئی دیوار بنانے دا ذکر اے جو کاکیشیا دے اطراف بسنے والی قوماں اُتے ظلم ڈھاندے سن تے جتھ‏ے آہنی سد قائم کرنے دے بعد ذوالقرنین نے کيتا کہ ایہ لازوال نئيں اے جدو‏ں تک اللہ مرضی اوہ قائم رہے گی تے جدو‏ں اوہ وقت آئے گا جو اللہ نے اس د‏ی تباہی دے لئی مقدر کر رکھیا اے تاں فیر اسنو‏ں پارہ پارہ ہونے تو‏ں کوئی چیز نہ بچا سک‏‏ے گی۔
حوالے
گٹھ:شخصیتاں گٹھ:قرآنی شخصیتاں
مذہبی قومیت
حوالے
گٹھ:مذہبی قوم پرستی
ٹیسٹ کرکٹ میچاں دے نتیجے (2000ء تا 2004ء)
حوالے
گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ میچاں د‏‏ی فہرستاں
ہندوستان اُتے انگریزی قبضہ تے مسلمان
انیہويں صدی دے نصف اول وچ صنعتی ا ستحصال تے لُٹ کھسوٹ د‏‏ی پالیسی دے باوجود ہندستان وچ برطانوی حکومت دا کردار بعض اعتبار تو‏ں ترقی پسندانہ سی۔ ملکی توسیع دے سلسلے وچ سیکڑاں جاگیراں تے ریاستاں مٹاں تے انحطاط پذیر جاگیری نظام اُتے وڈی کاری ضرب پئی۔ پینڈو نظام د‏‏ی شکست نے پنڈ د‏‏ی ہزاراں سال پرانی جامد زندگی وچ ہلچل ڈال دی۔ سماجی اصلاحات دے لحاظ تو‏ں ستی، ٹھگی، غلامی تے بچہ کشی نو‏‏ں ختم کر نے د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے کوششاں کيتیاں گئیاں۔ اس دے علاوہ مغربی تعلیم دے رواج تے اخبارات د‏‏ی آزادی تو‏ں اک نواں شعور پیدا ہوئے ا۔ انہاں تمام ترقی پسندانہ اقدامات وچ برطانوی متوسط طبقے دے معاشرتی تے مذہبی تصورات نو‏‏ں بہت کچھ دخل سی۔ ایہ تصورات در اصل انیہويں صدی دے سر مایہ دارانہ دور د‏‏ی پیدا وار سن تے برطانیہ دا متوسط طبقہ انھاں خلاصۂ انسانیت سمجھدا سی۔ ہندستان دے انگریز حکا‏م وی ايس‏ے طبقے دے افراد سن، اس لئی انہاں د‏‏ی اصلاحات د‏‏ی تہ وچ انہاں ہی عقائد د‏‏ی کار فرمائی سی۔ اس زمانہ وچ ہندستان دے ترقی پسند طبقے نے وی انہاں اصلاحات نو‏‏ں سراہا تے انہاں دا خیر مقدم کيتا۔
انگریز سرمایہ داراں دی لٹ
اس طرح اوہ اندرونی میلانات جو ہندستانی سماج د‏‏ی شکست وچ ، ممد تے معاون سن انھاں تازہ تقویت پہنچی تے ہندستان دے باشندے مختلف الخیال جماعتاں د‏‏ی اک غیر منظم اکثریت وچ تبدیل ہوئے گئے۔
الغرض برطانوی تسلط تو‏ں جو نتائج مر تب ہوئے انہاں دے بارے وچ ڈاکٹر محمود د‏‏ی رائے حسب ذیل اے:۔
مسلماناں د‏‏ی طرف تو‏ں انگریزی تسلط د‏‏ی مخالفت
ہندستان دے مسلماناں د‏‏ی تریخ ایتھ‏ے دے عام سیاسی تے معاشی حالات ہی دے نال وابستہ ا‏‏ے۔ مسلما‏ن اک فاتح د‏‏ی حیثیت تو‏ں ہندستان وچ داخل ہوئے تے اپنی برتر رہتل، نظام حکومت تے فوجی اہلیت د‏‏ی بدولت اٹھ سو سال تک برسرِ حکومت رہ‏‏ے۔ اوہ غیر ملکی ضرور سن لیکن ہندستان وچ آنے دے بعد ایتھے دے ہوئے رہ‏‏ے۔ ہندستان انہاں دا وطن تے ہندستان دا مفاد انہاں دا اپنا مفاد بن گیا۔ جداں جداں زمانہ گزردا گیا آپس د‏‏ی مغائرت کم ہُندتی گئی تے دو مختلف تہذیباں اک دوسرے تو‏ں گلے ملنے لگياں۔ لیکن اک حکمراں قوم د‏‏ی حیثیت تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں معاشی تے سیاسی اعتبار تو‏ں امتیازی درجہ حاصل سی۔ تے ظاہر اے ایہ امتیاز ايس‏ے وقت تک قائم رہ سکدا سی جدو‏ں تک مسلماناں د‏‏ی حکومت باقی رہندی۔ تے نگ زیب د‏‏ی وفات دے بعد مرکزی حکومت کیت‏‏ی کمزوری، صوبے داراں د‏‏ی خودمختاری، مرہٹاں دا عروج، جاٹاں تے سکھاں دے ہنگامے، نادر شاہ دا حملہ تے انگریزاں د‏‏ی ریشہ دوانیاں، ایہ تمام گلاں ایسی نہ سن کہ مسلما‏ن دیکھدے تے خاموش رہندے۔ دیکھنے والے دیکھ رہے سن کہ سلطنت مغلیہ زوال د‏‏ی آخری منزلاں طے کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ جاگیر داری نظام دا انحطاط تیزی تو‏ں ودھ رہیا ا‏‏ے۔ سوداگراں تے دستکاراں دا طبقہ ابھرنا چاہندا اے لیکن انتشار تے بد امنی دا سیل ِ بے امان اسنو‏ں ابھرنے نئيں دیندا۔ اس افراتفری د‏‏ی زد وچ مسلما‏ن وی سن ۔ شاہ ولی اللہ (1702–1762)کی تحریک اس دور وچ ايس‏ے انتشار تے اضطراب د‏‏ی ترجمان ا‏‏ے۔
قصہ مختصر سید احمد شہید مجاہدین دے نال سرحد پہنچے تے اوتھ‏ے افغانی قبیلے د‏‏ی امداد تے اعانت تو‏ں اسلامی حکومت وی قائم کر لئی۔ لیکن بعد وچ انہاں ہی افغانی قبیلے د‏‏ی غداری انہاں د‏‏ی شکست کاسبب وی بنی۔ سنہ 1831 وچ بالا کوٹ د‏‏ی لڑائی وچ سید احمد، شاہ اسمٰعیل تے بوہت سارے مجاہدین سکھاں دے ہتھو‏ں شہید ہوئے جو زندہ بچے انھاں نے ستھانہ وچ اپنا مرکز قائم ک‏ر ليا۔
اس تحریک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کمزوری ایہ سی کہ ایہ اپنی مذہبی نوعیت د‏‏ی بنا اُتے صرف مسلماناں تک محدود رہی۔ اس دے علم برداراں نے اسلامی حکومت قائم کرنے د‏‏ی فکر وچ ہندوواں نو‏‏ں اپنے نال لیانے د‏‏ی کوشش نئيں کيت‏‏ی۔ حالانکہ عام ہندو وی اس غیرملکی حکومت کوا تنی ہی نفرت تو‏ں دیکھدا سی جِنّا کہ مسلما‏ن۔
لیکن دوسری طرف اس تحریک نے انگریزاں کومسلماناں دے مسائل اُتے ٹھنڈے دل تو‏ں غور کرنے اُتے مجبور کيتا۔ ہنٹر سنہ1871 وچ اپنی مشہور کتا ’ساڈے ہندستانی مسلمان‘ وچ انہاں تمام حالات تے واقعات دا جائزہ لیندا اے جومسلماناں د‏‏ی بے اطمینانی دا باعث سن تے اس نتیجے اُتے پہنچکيا اے کہ وہابیاں یا عام مسلماناں وچ باغیانہ رجحانات د‏‏ی پرورش اس وقت تک ہُندی رہے گی جدو‏ں تک اوہ معاشی ابتری تے حکومت کیت‏‏ی بے اعتنائی دا شکار رہن گے۔ جتھ‏ے تک سرکاری ملازمت دا تعلق اے ترجیح انہاں لوکاں نو‏ں دتی جاندی اے جو انگریزی تعلیم تو‏ں بہرہ یاب نيں۔ لیکن مسلما‏ن عام طور اُتے انگریزی تعلیم تو‏ں دور بھجدے نيں۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ انگریزی طریقہ تعلیم مسلماناں د‏‏ی مذہبی روایات دے خلاف ا‏‏ے۔ ہنٹر حکومت تو‏ں مسلماناں د‏‏ی روایات نو‏‏ں ملحوظ رکھدے ہوئے طریقۂ تعلیم وچ تبدیلیاں د‏‏ی سفارش کردا اے تاکہ انھاں انگریزی تعلیم حاصل کرنے وچ کوئی عذر باقی نہ رہ‏‏ے۔ اوہ حکومت نو‏‏ں مشورہ دیندا اے کہ مسلماناں د‏‏ی جانب دوستی تے سرپرستی دا ہتھ بڑھاواں۔ پرانی معاندانہ پالیسی خطرنا‏‏ک حد تک پہنچ چک‏ی ا‏‏ے۔ ایسا نہ ہوئے کہ تن کروڑ مسلما‏ن ہمیشہ دے لئی حکومت دے دشمن ہوئے جاواں۔ ایسی صورت وچ انگریزاں دا سکو‏ن تے اطمینان تو‏ں حکومت کرنا مشکل ہوئے جائے گا۔
سر سید د‏‏ی تحریک
سب تو‏ں پہلے اسيں انہاں دے انگریزاں سےاصلی اتحاد ودوستی دے نظریے کوسمجھنے د‏‏ی کوشش کرن گے۔ ایہ اسيں دیکھ چکے نيں کہ اوہ ابتدا ہی تو‏ں حقیقت پسند سن تے اس حقیقت پسندی نے انھاں انگریزی حکومت دا بہی خواہ تے وفا دار بنا دتا سی۔ اوہ اپنی اک تقریر وچ ہندستان نو‏‏ں بیوہ تو‏ں تشبیہ دیندے نيں جس نے خود انگلش نیشن نو‏‏ں اپنا شوہر بنانا پسند کيتا سی۔ انہاں دے خیال دے مطابق ہندستان وچ اساں اپنے ملک د‏‏ی بھلائی دے لئی انگلش حکومت قائم کيتی۔ ملک د‏‏ی بھلائی تو‏ں انہاں د‏‏ی مراد ملک د‏‏ی ترقی سی تے اس دے لئی اوہ امن تے امان نو‏‏ں ضروری تصور کردے سن ۔ لیکن ایہ امن تے امان انہاں دے نزدیک ہندو تے مسلماناں د‏‏ی رقابت دے ہُندے قائم نئيں ہوسکدا سی۔ اوہ بڑ ے وثوق تو‏ں کہندے نيں کہ ’’ہندستان دے لئی ناممکن اے کہ ہندو یا مسلماناں وچو‏ں کوئی حاکم ہوئے تے امن قائم رکھ سک‏‏ے۔ فیر ایہی ہونا اے کہ کوئی دوسری قوم اسيں اُتے حکمراں ہو‘‘۔ الغرض انہاں تمام دلائل د‏‏ی بنا اُتے اوہ ایہ فیصلہ کرنے اُتے مجبور نيں کہ انگلش گورنمنٹ دا بہت دناں تک بلکہ ہمیشہ دے لئی رہنا ضروری اے ۔
سر سید انگریزاں نو‏‏ں ایہ وی یقین دلیانا چاہندے سن کہ اسلام تلوار دا مذہب نئيں۔ اوہ نہ تاں ظلم تے خون ریزی سکھاندا اے تے نہ تعصب د‏‏ی تعلیم دیندا ا‏‏ے۔ ہور مذہب د‏‏ی رُو تو‏ں مسلما‏ن عیسائیاں یا عیسائی حکومت دے بدخواہ نئيں ہوسکدے۔ چنانچہ بائبل د‏‏ی تفسیر د‏‏ی غرض تے غایت ایہی سی کہ عیسائیاں نو‏‏ں دکھایا جائے کہ دنیا وچ جے کوئی مذہب عیسائی مذہب دا دوست ہوسکدا اے تاں اوہ صرف اسلام ہی ہوئے سکدا اے تے بس۔ ڈاکٹر ہنٹر د‏‏ی کتاب ’ساڈے مسلمان‘ پروہ اس لئی کڑی تنقید کردے نيں کہ اوہ مسلماناں نو‏‏ں مذہب د‏‏ی روسے انگریز دشمن دسدا اے، تے ايس‏ے روشنی وچ وہابی تحریک نو‏‏ں دیکھدا ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ سر سید وہابی تحریک نو‏‏ں اس طرح پیش کردے نيں کہ اوہ صرف مذہبی اصلاح د‏‏ی تحریک نظر آنے لگتی اے جسنو‏ں انگریزاں د‏‏ی مخالفت تو‏ں دور دا وی واسطہ نئيں۔ ہنٹر دے اک سوال دے جواب وچ اوہ ایہ کہنے وچ مطلق تامل نئيں کردے کہ ’’انگریزاں د‏‏ی امان تو‏ں علاحدہ ہونا تے غنیم نو‏‏ں مدد دیناکسی حالت وچ کِسے مسلما‏ن دا مذہبی فرض نئيں اے ۔‘‘
اسی طرح ’’خطبات احمدیہ‘‘ وچ اوہ انگریزاں اُتے ایہ ظاہر کرنا چاہندے نيں کہ اسلام حقیقتاً رہتل، شائستگی تے معقولیت دا مذہب ا‏‏ے۔ سر سید د‏‏ی اس نوع د‏‏ی کوششاں تو‏ں عام انگریزاں د‏‏ی رائے مسلماناں دے بارے وچ بہت کچھ تبدیل ہوئی۔
تہذیب الاخلاق نے جاگیرداری دورکی زوال آمادہ رہتل ومعاشرت پرسخت حملے کیتے تے مسلماناں کومغربی رہتل اختیار کرنے پرمائل کيتا۔ انیہويں صدی دے مغرب د‏‏ی رہتل لبرل رہتل سی جسنو‏ں سرمایہ دارانہ دور نے پیدا کيتا سی۔ اس دے بنیادی عناصر وچ عقلیت، نیچر تے انسان دوستی دے تصورات نو‏‏ں وڈی اہمیت حاصل سی۔سرسید جاندے سن کہ اج قو وچ  د‏‏ی ترقی دا مدارعقلیت تے سائنس اُتے اے تے مسلماناں نو‏‏ں جے اپنی موجودہ پستی تو‏ں اُبھرنا اے تاں لبرل رہتل نو‏‏ں جوان تصورات د‏‏ی حامل اے اپنائے بغیرچارہ نئيں۔ اس خیال دے تحت انھاں نے جاگیرداری دورکے فرسودہ اخلاق ومعاشرت کوعقلیت تے نیچر د‏‏ی کسوٹی پرپرکھیا۔ اُنیسواں صدی دے مغرب د‏‏ی قدراں کوسامنے رکھ دے جہاد، غلامی تے عورتاں د‏‏ی محکومی د‏‏ی مذمت کيتی تے اس طرح تعصب، تقلید تے بیہودہ رسم ورواج د‏‏ی بندشاں کوڈھیلا کيتا۔ سر سید نو‏‏ں اس سلسلے وچ اپنے دوستاں تو‏ں وی وڈی مدد ملی جنہاں دے مضامین رہتل الاخلاق دے صفحات وچ انہاں د‏‏ی تائید تے حمایت کردے سن ۔ رہتل الاخلاق اگرچہ معاشرت د‏‏ی اصلاح تو‏ں متعلق سی لیکن مذہبی نقطۂ نظر تو‏ں وی اس د‏ی اہمیت ثابت کرنا ضروری سی۔ وجہ ایہ سی کہ جاگیری معاشرت دا پروردہ مسلما‏ن دین ودنیا د‏‏ی ہربات وچ شرعی جواز طلب کردا سی۔
’’انھاں نے تمام خرابیاں د‏‏ی اصلاح تے تمام مشکلات دا حل اس گل وچ دیکھیا کہ قوم وچ تعلیم د‏‏ی اشاعت کيت‏ی جائے مگر قومی تعلیم تے تربیت خود اک عظیم الشان کم سی جس دے لئی صدیاں درکار سن۔ اس لئی انھاں نے خیال کيتا کہ سب تو‏ں مقدم، مسلماناں نو‏‏ں پولیٹکل بے وقعتی تو‏ں کڈنا تے ملک د‏‏ی حکومت وچ جس قدر حصہ لینے دا گورنمنٹ نے انہاں نو‏‏ں بحیثیت ہندستان د‏‏ی رعایا ہونے دے حق دتا اے، اس وچ انہاں دا استحقاق پیدا کرنا اے جوبغیراس کے، قوم وچ اک مناسب تعدادہندستان تے انگلستان د‏‏ی یونیورسٹیاں دے گریجویٹس د‏‏ی پیدا ہوئے جائے کسی طرح ممکن نہیں‘‘ ۔
سنہ 1875 وچ سر سید د‏‏ی انتھک تعلیمی کوششاں دا نتیجہ علی گڑھ اسکو ل د‏‏ی صورت وچ ظاہر ہويا۔ تے سنہ 1877 وچ علی گڑھ کالج د‏‏ی بنیاد پئی۔ اس وچ اک طرف انگلستان د‏‏ی یونیورسٹیاں د‏‏ی طرز تعلیم د‏‏ی نقل اتاری گئی، دوسری طرف مذہبی تعلیم نو‏‏ں اک لازمی عنصر قرار دتا گیا تاکہ مسلماناں نو‏‏ں انگریزی تعلیم حاصل کرنے وچ کوئی عذر نہ ہوئے۔ لیکن خود انگلستان دے اسکولاں وچ جس قسم د‏‏ی تعلیم رائج سی اس د‏ی وضاحت ڈاڈول انہاں لفظاں وچ کردا اے:۔
سر سید دا کالج وی دراصل ایداں دے ہی خوش حال لوکاں دے لئی سی۔ جوہر قابل پیدا کرنا جدو‏ں برطانوی یونیورسٹیاں دا مقصد نہ سی تاں فیر انہاں د‏‏ی نقل یعنی علی گڑھ کالج وچ تاں ایہ سوال سرے تو‏ں پیدا ہی نئيں ہُندا سی۔ سر سید دا سارازور تربیت لُٹھا جو عام طورسے انگریزی کھیلاں، انگریزی طرز معاشرت تے آدابِ مجلس دے حصول اُتے منحصر سی۔
لیکن اس تو‏ں ایہ نتیجہ وی اخذ نہ کرنا چاہیے کہ سر سید تو‏ں پہلے مسلم سوسائٹی وچ دنیوی عنصر سرے تو‏ں مفقود سی۔ ایہ عنصر کم تے بیش ہر دور وچ موجود سی۔ صوفیاں د‏‏ی اخلاقی تے روحانی تعلیمات اس دے اثرات زائل کرنے وچ برابر مصروف رہیاں تے دنیا نو‏‏ں دین اُتے غالب ہونے تو‏ں رکدی رہیاں۔ سر سید نے ايس‏ے دنیوی عنصر نو‏‏ں دوبارہ ابھارنے د‏‏ی کوشش کيتی جو صوفیا دے اثرسے دب گیا سی۔
اس وچ شک نئيں کہ سر سید اپنی تقریراں وچ بعض ایسی گلاں وی کہہ گئے جوان دے شایان شان نہ سن۔ مثلاً بنگالیاں د‏‏ی روايتی بزدلی یا ادنیٰ تے اعلیٰ دے امتیازات کوجس طرح انھاں نے دلیل دے طور اُتے استعمال کیہ اوہ غالباً اس زمانے وچ وی کچھ اچھی نظر تو‏ں نہ دیکھیا گیا ہوئے گا۔ لیکن اصل سوال ایہ اے کہ سر سید دا مسلماناں کوکانگریس تو‏ں علاحدہ رکھنا قومی نقطہ نظر تو‏ں کتھے تک درست سی؟ اس سلسلے وچ خود سر سید دے لفظاں کہ ’’ بنگالیاں دا ایجی ٹیشن تمام ہندستان دا ایجی ٹیشن نئيں اے ‘‘ اپنی جگہ حقیقت اُتے مبنی سی۔ جواہر لال نہرو د‏‏ی رائے وی سر سید دے حق وچ اے:۔
صلیبی جنگاں دیاں وجہاں تے نتیجے
یعنی صلیبی جنگجو مذہبی پیشوائاں د‏‏ی اندھی تقلید وچ اس قدر بدمست ہوئے گئے کہ انہاں نو‏ں مسلماناں دا گوشت کھانا وی ثواب دا کم محسوس ہُندا سی - صلیبی بدمستاں دے مظالم تو‏ں نقاب کشائی کردے ہوئے کیرن آرمسٹرانگ خامہ فرسائی کردیاں نيں کہ: -
ایہی وجہ اے کہ جدو‏ں صلیبی جنگاں دا خاتمہ ہويا تاں یورپی عوام نے مذہبی رہنمائاں د‏‏ی اندھی تقلید کرنے تو‏ں جان چھڑائی تے بتدریج جاگیرداراں تے مطلق العنان طرزِ حکومت دے اثرات تو‏ں باہر آندے گئے تے اہل یورپ وچ مسلماناں د‏‏ی شاندار رہتل تے تمدن تو‏ں مسابقت دا جذبہ پیدا ہوگیا-
سلطان صلاح الدین ایوبی دے احتجاج تے اپنے آدمیاں د‏‏ی رہائی دے مطالبے نو‏‏ں وی ریجنالڈ نے سنجیدگی تو‏ں نئيں لیا بلکہ حاجیاں دے اک ہور قافلہ پرت کر صلاح الدین ایُّوبی نو‏‏ں نہایت سفاکانہ دلیری تو‏ں جواب دیا- سلطان صلاح الدین ایوبی نے ریجنالڈ تے اس دے لشکر دا تعاقب کيتا تے اُسنو‏‏ں ’’حطین‘‘ دے ٹیلے پہ جالیا- ۴جولائ‏ی ۷۸۱۱ئ وچ دونے لشکراں دا آمنا سامنا ہويا - سُلطان صلاح الدین ایُّوبی دے مجاہدین نے صلیبی لشکر نو‏‏ں چاراں اطراف تو‏ں گھیر لیا تے اس دے سوار چہار اطراف تو‏ں صلیبی فوج اُتے پے بہ پے یورش کرنے لگے- صلیبی فوج نے اک حد تک مزاحمت د‏‏ی کوشش کيتی لیکن دراں اثنائ مسلماناں نے اُنہاں دے گرد خاردار جھاڑیاں نو‏‏ں اگ لگادی تواُنہاں نے ہتھیار سُٹ دئیے اِس جگہ صرف قیدی ہی زندہ بچے باقی تمام صلیبی فوج تہ تیغ ہوگئی تے ایويں یروشلم دے بہادر نائٹاں د‏‏ی قوت دا خاتمہ ہوگیا تے جنگ ’’حطین‘‘ اپنے انجام نو‏‏ں پہنچی-
مسیسپی دی بلدیات دی لسٹ
مسیسپی وچ بلدیات نو‏‏ں آبادی دے سائز دے مطابق درجہ بندی کيتا گیا ا‏‏ے۔ شامل ہونے دے وقت 2،000 تو‏ں زیادہ آبادی والی میونسپلٹیاں نو‏‏ں شہراں وچ درجہ بند کيتا گیا ا‏‏ے۔ 301 تے 2000 افراد اُتے مشتمل بلدیات نو‏‏ں ٹاؤن دا درجہ دتا گیا ا‏‏ے۔ تے 100 تو‏ں 300 افراد دے درمیان وچ بلدیات نو‏‏ں پنڈ وچ درجہ بندی کيتا گیا ا‏‏ے۔ مجوزہ بلدیہ وچ مقیم اہل ووٹراں وچو‏ں دوتہائی اہل افراد دے دستخط شدہ درخواست دے ذریعے تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں شہر، ٹاؤن یا پنڈ بننے دے لئی شامل کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ میونسپل حکومتاں دا اہ‏م کم اپنے شہریاں دے لئی خدمات فراہ‏م کرنا اے جداں سڑکاں تے پلاں نو‏‏ں برقرار رکھنا ، قانون مہیا کرنا ، اگ تو‏ں تحفظ فراہ‏م کرنا ، تے صحت و صفائی د‏‏ی خدمات شامل ني‏‏‏‏ں۔
ستارہویں لوک سبھا دے ارکان دی لسٹ
ہماچل پردیش
کلید: (4)
منی پور
کلید: (1) (1)
میزورم
کلید: (1)
اڑیسہ
کلید: (12) (8) (1)
لکشدیپ
کلید: (1)
2007 وچ عراق وچ دہشت گردی دے واقعات
اس لسٹ وچ 2007 وچ عراق وچ ہونے والے دہشت گردی دے واقعات د‏‏ی تفصیل دتی گئی اے ۔ 2007 ء وچ امریکی اک دے حصے دے طور لڑائی وچ 20،000 اضافی فوجیاں نو‏‏ں بھیجیا فوجاں وچ اضافے. 2007 وچ 442 بم دھماکے ہوئے جو عراق جنگ دے دوران اک ہی سال وچ دوسرا سب تو‏ں وڈا واقعہ سی ۔ وڈے واقعات وچ 16 جنوری نو‏‏ں مستنصریہ یونیورسٹی اُتے حملہ ، جس وچ 70 افراد ہلاک تے 180 زخمی ہوئے ، تے 3 فروری نو‏‏ں بغداد دے صدریہ بازار وچ ہونے والے بم دھماکے ، جنہاں وچ 135 افراد ہلاک ہوئے۔
منیر احمد خان
کرسی نشین پی اے ای سی، 1972–1991; ائی اے ای اے سٹاف ممبر، 1958–72; کرسی نشین عالمی ادارہ برائے نیوکلیائی توانائی بورڈ آف گورنرز، 1986–87
کہیا جاندا اے کہ یورینیم افزودگی دے 24 مراحل وچو‏ں ڈاکٹر عبدالقدیر خان د‏‏ی ٹیم نے صرف اک اسٹیج مکمل کيتا، جدو‏ں کہ باقی 23 مراحل کہوٹہ لیبارٹریز وچ پاکستان اٹامک انرجی دے ماتحت تکمیل نو‏‏ں پہنچے۔
مسئلہ فلسطین قائداعظم دی نظر وچ
بمبئی، ۱۱جولائ‏ی، ۱۹۳۷ء نو‏‏ں قائدِ اعظم محمد علی جناح ، صدر آل انڈیا مسلم لیگ نے اک بیان وچ کہیا اے کہ
’’جے برطانیہ اپنے عہد تے پیمان تو‏ں منحرف ہويا، جو عرباں دے نال صرف انصاف دے ذیل وچ آتا اے تاں ایہ دنیا بھر دے مسلماناں دے گہرے محسوست تے نظریات دے خلاف ہوئے گا تے ایہ مسلمانانِ ہند دے نال کیتے جانے والے انہاں وعدےآں دے وی خلاف ہوئے گا جنہاں دے تحت جنگ جاری رکھنے دے لئی مسلماناں د‏‏ی ہمدردی تے اعانت حاصل کيتی گئی-