حمود_الرحمٰن_کمیشن_رپورٹ
باب پنجم ایوب خان دے دور دے آخری ایام
(فوج دی کمان کرنے والے جرنیل دے ارادے توں نہ تو کم تے نہ ای زیادہ ( بحوالہHansard, Vol.xcv.col880)۔ کیتا اس شکل وچ ملک وچ مارشل لا دا نفاذ کیتا جاسکتا اے؟ ہالسہری دے قوانین برائے انگلستان جلدنمبر ست، اشاعت سوم صفحہ نمبر 260کے مطابق انگلستان وچ اج صورت حال ایہ اے (زمانہ امن وچ تاج برطایہ سویلین افراد اُتے مارشل لا دے تحت مقدمہ چلانے دے احکامات جاری نہاں کر سکتا، تاآنکہ جنگ دی صورت حال پیدا نہ ہو جائے جاں شدید فسادات پھوٹ پڑاں جاں بغاوت جنگ دی صورت اختیار نہ کرے۔ ایسی صورتاں وچ تاج برطانیہ تے اس دے حکام اِنی تعداد وچ افواج نوں  استعمال کر سکتے نیں   جو امن و امان پھوٹ پڑاں جاں بغاوت جنگ دی صورت اختیار نہ کرے۔ ایسی صورتاں وچ تاج برطانیہ تے اس دے حکام اِنی تعداد وچ افواج استعمال کرسکتے نیں   جو امن و امان بحال کرنے دے لئی ضروری ہو تے فوج دے بعض اوقات اس طرح استعمال نوں   مارشل لا کہیا جاندا اے۔ جدوں حقیقی جنگ دی صورت حال پیدا ہو جائے تو سول عدالتاں نوں   عکسری حکام دے اقدام دے سوال نوں   زیرغور لانے دا کوئی اختیار نہاں ہُندا لیکن اگر سول عدالتاں دے دائرہ اختیار دی بات ہو تو اس دا فیصلہ انہاں کرنا ہوگا کہ کیتا جنگ دی صورت حال پیدا ہو گئی سی جس دی وجہ توں مارشل لا دے نفاذ دا جواز پیدا ہویا۔ عسکری حکام نوں   اختیارات تفویض کیتے گئے تے سول عدالتاں دے کول جو اختیارات سن اوہ جنگ ختم ہونے دے بعد IPSOFACTO تصور کیتے جائے گا تے قنون ضمانت Actoflndemnity دی غیر موجودگی وچ سول عدالتاں حالت جنگ وچ کیتے گئے کسے وی اقدام دے قانونی جواز نوں   زیر بحث لا سکتی نیں  ۔ اگر قنون ضمانت معمول دی اصطلاح وچ موجود ہو تد وی بدنیندی اُتے مبنی قوانین نوں   تحفظ نہاں دتا جاسکے گا)۔ پر فرانس دے آئین وچ (محاصرے دی حالت دے اعلان) دے بارے وچ طریقہ کار درج اے جس دے تحت مجاز شخص سول حکومت دے مفاد وچ ملک دے کسے وی حصے وچ فتنہ و فساد تے بغاوت دی صورت وچ امن و امان دی بحالی دے لئی فوج نوں   پولیس دے اختیارات دے سکتا اے۔ محاصرے دی حالت دے سرکاری اعلان اُتے آئین وچ دتی گئی ضمانتاں معطل ہوجائاں گی تے متاثرہ علاقے دی حکومت نوں   عارضی طور اُتے فوج دے کنٹرول وچ دے دی جائاں گی۔ اس اعتبار توں مارشل لا دا نفاذ اصل وچ معمول دے قوانین دی معطلی تے ملک دے کسے حصے جاں پورے ملک اُتے فوج دی عارضی حکومت ہُندا اے۔ اے وی ڈائسی دے مطابق (بحوالہ آئینی قوانین، صفحہ نمبر 267)( انگلستان دے قوانین وچ ایہ قطعاَ َ نا معلوم اے) تے ( محاصرے دی حالت دے سرکاری اعلان) دے ضمن وچ فرانس دے مقابلے وچ ایہ اس دے مساوی نہاں اے۔ پر انگلستان دے قوانین دے تحت فتنہ وفساد، بغاوت تے سرکشی اُتے قابو پانے دے لئی مسلح افواج دی بھرتی دے امکان نوں   خارج نہاں کیتا جاسکتا لیکن اس معنی وچ ڈائسی دے مطابق مارشل لا محض ( شاہ اوراس دے ملازمین نوں   عام قنون دے مطابق حاصل حق دا ناں اے جو ملک اُتے حملے، فتنہ و فساد جاں عام طور اُتے قنون دے خلاف کسے وی مزاحمت دے ضمن وچ اسے افواج دے ضمن وچ حاصل اے) انہاں دے خیال وچ باضابطہ حکومت دی موجودگی دے لئی ایہ حق ضروری اے تے(انگلستان دے قنون دے مطابق اس دی فراخ دلانہ طریقے توں یقینی طور اُتے توثیق کیتی گئی اے) پر انہاں دے مطابق اس حق دا (مسلح افواج دی موجودگی توں کوئی خصوصی تعلق نہاں اے) لیکن اس دا امن و امان دی حالت وچ بگاڑ نوں   درست کرنے دے ضمن وچ شاہ دے حق توں تعلق اے تے اوہ قانونی فرائض دے معاملے دے طور اُتے فوج جاں سویلین نوں   مدد دے لئی طلب کرسکتے نیں  ۔ جتھے تک انگلستان دا تعلق اے اوتھے سترھواں صدی دی خانہ جنگی دے بعد کوئی ایسا موقع نہاں آیا کہ اس قسم دا عام قنون مارشل لا نافذ کیتا جاندا لیکن اس شکل وچ گزشتہ صدی وچ جنوبی افریقا، جنوبی آئرلینڈ، فلسطین تے برطانوی ہند دے حصے وچ مارشل لا نافذ کیتا گیا سی۔ پر انہاں کیسز وچ وی فوج نوں   طاقت دے استعمال دی جو آزادی دتی گئی سی اوہ ہر کیس دے حالات دے لحاظ توں مختلف سی۔ امن و امان دی بحالی تے مزاحمتی قوت دے طور اُتے فرائض دی ادائیگی ہمیشہ مداخلت دے تجزیے دے لئی ضروری رہی اے۔ استثنائی حالات وچ،فوج حالات دے تحت ایہ وی ضروری محسوس کرتی اے کہ جارح تے سویلین افراد اُتے مقدمہ چلانے دے لئی ملٹری ٹریبونل قائم کرے۔ ایہ ٹریبونل موت دی سزا وی دے سکتے نیں   لیکن ہر کیس وچ کیتے گئے اقدام دا تعین ضروری تجزیے دے ذریعے کیتا جائے گا۔ ایسے ٹریبونل نہ تو عدالتی ادارے ہُندے نیں   تے نہ ای بری فوج، بحری فوج تے فضائیہ دے قنون دے تحت کورٹ مارشل کر سکتے نیں  ۔ البتہ روایندی طور اُتے ایہ ایسے ڈھانچے ہُندے نیں   جو عسکری کمانڈر نوں   اس دی جانب توں کیتے جانے والے ایکشن دے ضمن وچ مشورے دیتے نیں  ۔