کہاوت
اکھان کویں ہوند وچّ آؤندے ہن اتے ایہناں دی سرجنا کویں ہندی ہے؟ اس بارے کوئی اک نرنا دینا سنبھوَ نہیں ہے کیونکہ اکھاناں دی اتپتی دے کئی سومے ہن۔ کئی ویر وششٹ (معیاری) ساہت وچّ پربدھّ اتے گیان وان لیکھکاں نے اپنی کسے رچنا وچّ کوئی اجیہا کاوک واک لکھیا ہندا ہے جس وچلے سچ نوں لوک مونہوں-مونہوں اپنا لیندے ہن اتے سماں پا کے اوہ محاورہ بن جاندا ہے۔ جویں وارث دی ہیر وچلا ایہہ واک کہ :"وارث شاہ نہ عادتاں جاندیاں نے، بھاویں کٹیئے پوریاں پوریاں جی۔"کئی وار کوئی سنت مہاتما اپنے بچناں وچّ اٹلّ سچائی والا کوئی اجیہا واک، شبد جاں کاوَ-بندِ کہہ جاں لکھ دندے ہن، جسنوں لوک اپنے جیون دا حصہ بنا لیندے ہن اتے وار-وار ورتوں کر کے اسنوں اکھان دی کوٹی وچّ شامل کر لیندے ہن۔ جویں گربانی دا ایہہ واک کہ:"مٹھت نیویں نانکا گن چنگیائیاں تت۔۔""جاں بھائی گرداس دی ایہہ پنکتی کہ :""کتا راج بہالیئے پھر چکی چٹے""وی لوک-منک نے اک اکھان وجوں پروان کر لیا ہویا ہے۔""محاوریاں دا اتہاس بہت پراچین ہے۔ فرید دی بانی اس دا وڈا ثبوت ہے کیونکہ فرید دی بانی وچّ محاوریاں دی بہتات ہے۔ اکھاناں دی بنتر دا سنبندھ بھاشا نال ہے اتے ورتوں دا سنبندھ منکھی رہتل نال ہے۔ ودواناں دے بہومت انوسار، جتنی کسے قوم دی عمر ودھدی جاندی ہے، اتنی اس دی سبھیتا تے بولی وی وکاس کردی ہے۔ بولی دے وکاس نال وی اکھاناں دی گنتی جڑی ہوئی ہے کیونکہ جِویں جِویں کسے قوم دا تجربہ ودھدا جاندا ہے تویں اکھان وی ودھدے جاندے ہن۔ اکھاناں دی سرجن پرکریا منکھ دے تجربیاں نال وی جڑی ہوئی ہے۔ انیکاں اکھان تجربے توں نکلن والے سٹیاں تے آدھارت وی ویکھے جا سکدے ہن۔ جویں :""- صرفہ کر کے سُتی، آٹا کھا گئی کُتی۔""- سخی نالوں شوم چنگا، جہڑا ترت دے جواب۔""- سوگ دل دا روگ۔""- گورو بناں گت نہیں، شاہ بناں پت نہیں۔""- جھوٹھ دے پیر نہیں ہندے۔""- ڈنڈا پیر ہے وگڑیاں تگڑیاں دا۔"اجیہے انیکاں اکھان ہن جو منکھی تجربیاں وچوں جنمے ہن۔ اکھاناں دے جنم لین دا سوما لوک-سیانپ وی ہے۔ کئی ویر کوئی عقل مند تے سیاݨا پرش، کسے دوجے منکھ دا ووہار دیکھدا ہے، اس دے من وچلی بھاونا نوں پڑھدا ہے جاں اس دیاں حرکتاں نوں ویکھ کے جو سٹہ کڈھ کے لکھدا جاں بولدا ہے، جیکر اوہناں بولاں وچّ اکھان بنن دے گن ہون اتے لوک اوہناں نوں اپنا لین تاں سماں پا کے اوہناں بولاں دے دہراؤ، اکھان بن جاندے ہن۔ اصل وچّ منکھی سبھاء تے آلے دوآلے دی سمجھ ہی منکھی سبھیتا دا وکاس منیا جاندا اے۔ ایہجی سیانپ وچوں وی انیکاں کہاوتاں گھڑیاں مِلدیاں نیں، جویں :"- ہتھ نہ اپڑے، تھوہ کوڑی۔""- اننھا ونڈے شیرنیاں، مڑ مڑ آپنیاں نوں۔""- اٹھ سکے نہ پھٹے منہ گوڈیاں دا۔""- اپنا ماریگا، تاں چھاویں سٹیگا۔""- اپنی لسی نوں کوئی کھٹی نہیں کہندا۔""ہر اکھان وچّ اک خاص قسم دی ورودھتائی ہندی ہے، جہڑی سوچن لئی منکھ نوں ٹمبدی ہے۔ جویں :""- نالے چور، نالے چتر۔""- چڑیاں دی موت، گواراں دا ہاسہ۔""- مون٘ھ وچّ رام رام، بغل وچّ چھری۔"اکھان بول-چال وچّ عامَ ورتے جاندے ہن کیونکہ ایہناں دا اچارن سہج-سبھاء ہی ہو جاندا اے۔ ودواناں دا کتھن ہے کہ کسے وی کہاوت نوں لوکاں دی زبان تے چڑھدیاں انیکاں ورھے لگّ جاندے نیں۔ ایوں ویلے دے گُزرن نال ایہناں وچّ بہت پکیائی آ جاندی ہے۔ جویں کئی پتھر پانی دے وہاء نال دریاواں وچّ رڑدے-رڑدے گول اتے ملائم ہو جاندے ہن، اویں ہی صدیاں دی ورتوں نال اکھان وی بھاشا اتے ارتھاں دے پکھوں چمکن لگدے نیں تے اک دل کِھچواں روپ اختیار کر لیندے نیں۔ اکھاناں دے چار مکھ لچھن منے گئے ہن:"1. منکھی جیون انوبھوَ دا تکھا سوتر ہووے""2. سنکھیپ ہووے""3. سرل اتے ڈھکویں شیلی ہوو""4. سرب پروانگی والا ہووے"اکھان دا جیون وچّ بڑا مہتوپورن ستھان منیا گیا ہے، کیونکہ ایہ گلّ بات کردے ویلے تھوڑھے لفظاں وچّ وڈی گلّ کہہ جاندے ہن۔ اکھان مورکھ اتے جھوٹھے ویکتی دی کھلی وی اڈاؤندے نیں۔ کہاوتاں انیکاں قسماں دیاں ہندیاں نیں، جویں تریخ دے متعلق :"- کھادھا پیتا لاہے دا، رہندا احمد شاہے دا۔""پشو-پنچھیاں سنبندھی :""- سپّ کنج چھڈدے، زہر نہیں چھڈدا۔""جاتاں گوتاں سنبندھی :""- چٹا کپڑا ککڑ کھانا، اس جٹّ دا نہیں ٹکانا۔""- ڈگھیا کھوتے توں، غصہ کھمیار اُتے۔"ایہ وی کہیا جاندا اے کہ اکھان ہوا دی تورے تردے ہن اتے اک پرانت توں دوجے پرانت اتے اک دیش توں دوجے دیس پہنچ جاندے نیں۔ کئی ودواناں دا متّ ہے کہ پینڈو سبھیاچار وچّ استریاں کہاوتاں دا ودھیرے پریوگ کردیاں نیں کیونکہ اوہناں دی بولی ودھیرے سادی اتے وینگ والی ہندی اے۔