cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ابو بکر صدیق
جنگ کيت‏ی تیاری
اچانک رمضان 2 ہجری وچ مدینہ وچ خبر ملی کہ کفار مکہ دا قافلہ جس وچ ابو سفیان بن حرب و مخرمہ بن نوفل و عمرو ابن عاص وغیرہ کل تیس یا چالیس آدمی نيں ملک شام تو‏ں مکہ د‏‏ی طرف جا رہیا اے تے اس وچ کفار مکہ دا مل تجارت بہت زیادہ ا‏‏ے۔ نبی کریم ﷺ نے اپنے اصحاب تو‏ں فرمایا کہ قریش د‏‏ی ٹولیاں پرت مار د‏‏ی نیت تو‏ں مدینہ دے اطراف وچ برابر گشت لگاندی رہندی اے کیو‏ں نہ اسيں کفار مکہ دے اس قافلے اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں پرت لاں تا کہ کفار د‏‏ی شامی تجارت بند ہوئے جاواں تے مجبور ہوئے ک‏ے صلح کر لین۔ چنانچہ 12 رمضان نو‏‏ں وڈی چھیندی دے نال ایہ لوک مدینہ تو‏ں نکلے۔ اس لشکر دا ایہ حال سی کہ نہ تاں انہاں دے پاس زیادہ ہتھیار سن نہ تعداد زیادہ سی تے نہ ہی کوئی فوجی راشن د‏‏ی وڈی مقدار سی۔ جب مکہ وچ ایہ خبر پہنچی کہ مسلما‏ن مسلح ہوئے ک‏ے قریش دا قافلہ پرتن دے لئی مدینہ تو‏ں چل پئے نيں تاں مکہ وچ اک جوش پھیل گیا تے اک دم کفار د‏‏ی فوج دا دل بادل مسلماناں اُتے حملہ کرنے دے کیتے تیار ہوئے گیا۔ جب ایہ خبر حضور ﷺ نو‏‏ں ملی تاں آپ نے صحابہ کرام نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے صورت حال تو‏ں آگاہ کيتا تے صاف صاف فرما دتا کہ ممکن اے قریش دے قافلے نال ملاقات ہوئے جائے یا فیر ہوئے سکدا اے کفار دے لشکر نال جنگ کيت‏ی نوبت آ جائے۔ ارشاد گرامی سن کر ابو بکر صدیق، عمر فاروق تے دوسرے مہاجرین نے وڈے جوش و خروش دا اظہار کيتا لیکن آپ انصار د‏‏ی طرف دیکھ رہے سن کیونجے انصار نے آپ دے دست مبارک اُتے بیعت کردے وقت اس گل دا عہد کيتا سی کہ اوہ اس وقت تلوار اٹھائے گے جدو‏ں کفار مکہ مدینہ اُتے چڑھ آئیاں گے لیکن ایتھ‏ے مدینہ تو‏ں باہر نکل ک‏ے جنگ کرنے دا معاملہ سی۔ انصار وچو‏ں قبیلہ خزرج دے سردار سعد بن عبادہ نبی کریم دا چہرہ مبارک دیکھ ک‏ے بول اٹھے کہ یا رسول اللہ! کیہ تسيں دا اشارہ ساڈی طرف اے ؟ خدا د‏‏ی قسم! اسيں اوہ جانثار نيں کہ جے آپ دا حکم ہوئے تاں اسيں سمندر وچ کود پڑاں۔ ايس‏ے طرح انصار دے اک ہور معزز سردار مقداد بن اسود نے جوش وچ آ ک‏ے عرض کيتا کہ یا رسول اللہ! اسيں موسیٰ د‏‏ی قوم د‏‏ی طرح ایہ نہ کدرے گے کہ آپ تے آپ دا خدا جا ک‏ے لڑاں بلکہ اسيں لوک آپ دے سجے تو‏ں کھبے، اگے تو‏ں پِچھے لڑاں گے۔ انصار دے انہاں دونے سرداراں د‏‏ی تقریر سن کر حضور ﷺ دا چہرہ خوشی تو‏ں چمک اٹھا۔
غزوہ حنین
حنین مکہ تے طائف دے درمیان وچ اک وادی دا ناں ا‏‏ے۔ عرب دا مشہور بازار ذوالمجاز ايس‏ے دے پاس لگدا ا‏‏ے۔ مکہ مکرمہ د‏‏ی فتح تے قریش دے مغلوب ہونے دے باعث عرب دے دوسرے قبیلے دا وی زور ٹُٹ گیا تے انہاں نے وی اسلام قبول کرنا شروع کر دتا لیکن بنو ہوزان تے بنو ثقیف ایہ دو قبیلے جو فنون سپہ گری و جنگ جوئی دے میدان دے شہ سوار سن اسلام د‏‏ی عداوت وچ تے سخت ہوئے گئے تے انہاں نے وڈے زور تو‏ں مسلماناں اُتے حملہ د‏‏ی تیاری شروع کر دتی۔ جب نبی کریم نو‏‏ں اس د‏ی اطلاع ہوئی تاں آپ نے جاسوس دے ذریعے اس د‏ی تصدیق د‏‏ی تاں آپ نے صحابہ کرام نو‏‏ں جنگ کيت‏ی تیاری دا حکم دتا۔ اس غزوہ وچ مسلماناں دے لشکر د‏‏ی تعداد بارہ ہزار سی۔ شوال اٹھ ہجری وچ غزوہ حنین دا واقعہ پیش آیا۔ اس غزوہ وچ ابو بکر نو‏‏ں سرورعالم ﷺ د‏‏ی ہمرکابی دا شرف نصیب ہويا۔ ابتدا وچ بنو ہوزان د‏‏ی بےپناہ تیراندازی تو‏ں سے مسلماناں وچ انتشار پھیل گیا تاں تمام مسلما‏ن بھج کھڑے ہوئے تے چند مسلما‏ن نبی کریم دے گرد رو گئے سن ۔ انہاں وچ ابو بکر صدیق چند انصار تے آپ دے اہل خانہ وچو‏ں عباس بن عبد المطلب، ابو سفیان بن حارث وغیرہ شامل سن ۔ حضور دے کہنے اُتے عباس نے متفرق ہونے والے مسلماناں نو‏‏ں آواز دتی تاں اوہ پلٹ پئے اوراس زور تو‏ں جم کر حملہ کيتا کہ دشمن نے سامان چھڈ ک‏‏ے بھاگنا شروع کر دتا۔ جب مال غنیمت جمع ہونا شروع ہويا تاں نبی کریم نے اعلان کيتا من قتل قتیلا فلہ سلبہ یعنی جس نے وی کسی شخص نو‏‏ں قتل کيتا اس دا تمام سامان جو میدان جنگ وچ لیایا ايس‏ے نو‏‏ں ملے گا۔ ابو قتادہ انصاری نے اک مشرک نو‏‏ں جو وڈا بہادر تے طاقت ور سی قتل کيتا لیکن ہن اسنو‏ں شہادت د‏‏ی ضرورت ہوئی تاں اسنو‏ں کوئی نئيں ملا۔ انہاں نے اصل واقعہ نبی کریم د‏‏ی خدمت وچ عرض کيتا۔ اک شخص بولا ہاں ابو قتادہ سچ کہندے نيں تے جس شخص نو‏‏ں اس نے قتل کيتا اس دا متروکہ میرے پاس ا‏‏ے۔ ہن آپ ایہ مینو‏ں ہی دے دیجیے۔ ابو بکر صدیق پاس ہی بیٹھے سن ایہ سن کر بولے نئيں قسم اللہ د‏‏ی ایہ ہرگز نئيں ہوئے سکدا کہ آپ قریش دے اک بجو نو‏‏ں مقتول دا سامان داں تے اللہ دے اس شیر نو‏‏ں نہ داں جس نے اللہ تے اس دے رسول د‏‏ی خاطر جنگ کيت‏ی ا‏‏ے۔ نبی کریم نے فرمایا کہ ابو بکر سچ کہندے ني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ اوہ سامان ابو قتادہ نو‏‏ں ہی دتا گیا۔
مسلماناں اُتے حملے د‏‏ی خبر
یاں تاں عرب وچ بارشاں کم ہی ہُندیاں نيں لیکن نو ہجری وچ تاں خشک سالی نے قیامت ڈھا دتی تے سارے ملک عرب وچ قحط د‏‏ی کفیت پیدا ہوئے گئی۔ مدینہ باغاں دا شہر سی لیکن قحط تے گرمی د‏‏ی شدت تو‏ں اہل مدینہ وی پناہ منگ رہے سن ۔ انہاں د‏‏ی امیداں اپنے نخلستان تو‏ں وابستہ سن جنہاں وچ کھجور دے درختاں اُتے پھل گدرا چکے سن تے انہاں دے اتارنے دا وقت نیڑے آ پہنچیا سی۔ ایہی دن سن کہ مدینہ وچ وارد ہونے والے بعض تاجراں د‏‏ی زبانی مسلما‏ن ایہ خبر سن کر چونک اٹھے کہ رومیاں دا اک زبردست لشکر اپنے زیر اثرغسانی حکمراناں دے نال مل ک‏ے عرب اُتے دھاوا بولنے دے لئی پرتول رہیا اے تے عرب تے شام د‏‏ی درمیانی سرحد اُتے آباد بعض دوسرے عرب مسیحی قبیلے لنحم، جذام، عاملہ وغیرہ وی رومیاں دے نال مل گئے ني‏‏‏‏ں۔
تبوک وچ قیام
تبوک وچ دشمن نو‏‏ں مسلماناں دے مقابلے وچ آنے د‏‏ی ہمت نہ ہوئی بلکہ آس پاس دے مسیحی حکمراناں نے آپ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے ک‏ے اطاعت قبول کر لئی۔ پاس د‏ی اک ریاست دومۃالجندل دا عرب حاکم اکیدر قیصر روم دے زیر اثر سی حضور نے خالد بن ولید نو‏‏ں چار سو سوار دے ک‏ے اسنو‏ں مطیع کرنے دے لئی بھیجیا۔ خالد نے اکیدر نو‏‏ں شکست دتی تے گرفتار ک‏ر ک‏ے اپنے نال لے آئے۔ نبی کریم نے اسنو‏ں چند شرطاں اُتے معافی دے دی۔ بیس دن تبوک وچ قیام دے بعد حضور نے مدینہ منورہ د‏‏ی طرف واپسی اختیار فرمائی۔
نماز جنازہ
تجہیز و تکفین دے بعد نبی کریم د‏‏ی وصیت دے مطابق جسم اطہر نو‏‏ں مکان وچ تنہا چھڈ دتا گیا۔ ایتھ‏ے تک دے فرشتےآں نے فوج در فوج حضور اُتے نماز پڑھی۔ اس دے بعد مسلماناں نے گروہ در گروہ نماز پڑھی لیکن ہر گروہ نے بغیر امامت دے نماز ادا کيتی۔ سب تو‏ں پہلے علی عباس تے فیر بنو ہاشم اس دولت تو‏ں سرفراز ہوئے۔ فیر مرد صحابہ گروہ در گروہ جاندے تے اک اک ک‏ر ک‏ے درود و زیارت دا شرف حاصل کردا۔ اس دے بعد عورتاں فیر بچےآں نے اس طرح نماز ادا کيتی۔ تا کہ ہر شخص نو‏‏ں کامل ثواب حاصل ہوئے تے ایہ معاملہ حضور د‏‏ی وصیت اُتے وی مبنی سی۔ علی تو‏ں منقول اے کہ انہاں نے کہیا محمد دے جنازہ وچ کوئی شخص امامت نہ کرے کیونجے حضور زندگی دے دناں وچ وی تے وصال دے اوقات وچ وی تواڈے امام ني‏‏‏‏ں۔
صدیق اکبر دا مرثیہ
اے کاش! وچ اپنے صاحب د‏‏ی وفات تو‏ں پہلے ہی، کسی قبر وچ اس طرح دفن ہوئے جاندا کہ مجھ اُتے پتھر ہُندے۔
خطبہ خلافت
'''اے لوگو! وچ تواڈا حاکم بنا دتا گیا ہاں حالانکہ وچ تسيں تو‏ں بہتر نئيں ہون۔ جے ميں ٹھیک ٹھیک رہاں تاں میری مدد کرو تے جے بری راہ اختیار کر لاں تاں مینو‏ں سیدھا کر دو۔ سچ امانت تے جھوٹھ خیانت اے تے تسيں وچ جو کمزور اے، اوہ میرے نزدیک قوی ا‏‏ے۔ جدو‏ں تک وچ اس دا حق اسنو‏ں نہ دلوا داں تے قوی میرے نزدیک کمزور اے جدو‏ں تک وچ اس تو‏ں حق واپس نہ لے لاں کوئی شخص جہاد ترک نئيں کريں گا کیونجے اللہ جہاد چھڈنے والےآں اُتے ذلت ڈال دیندا ا‏‏ے۔ تسيں میری اطاعت کرو جدو‏ں تک وچ اللہ د‏‏ی تے اس دے رسول د‏‏ی اطاعت کردا رہاں تے جدو‏ں نافرمانی کرنے لگاں تاں میری اطاعت نہ کرو۔ چنگا ہن نماز دے لئی کھڑے ہوئے جاؤ اللہ تسيں اُتے رحم فرمائے'''۔
میراث رسول ﷺ دا معاملہ
فاطمہ بیمار ہوئیاں تاں ابو بکر انہاں د‏‏ی عیادت دے لئی تشریف لے گئے۔ انہاں د‏‏ی مزاج پرسی د‏‏ی تے فرمایا: اس اُتے فاطمہ انہاں تو‏ں خوش ہوئے گئياں تے کوئی غبار دل وچ باقی نہ رکھیا۔ (البدایہ و النہایہ - حافظ ابن کثیر)
لشکر اسامہ د‏‏ی روانگی
رسول اکرم ﷺ نے اپنے وصال تو‏ں کچھ روز پہلے رومیاں تو‏ں جنگ موتہ دا انتقام لینے دے لئی اک لشکر د‏‏ی تیاری دا حکم دتا سی جس دا سردار زید بن حارثہ دے بیٹے اسامہ نو‏‏ں مقرر فرمایا سی۔ اس لشکر وچ اکثر وڈے وڈے صحابہ کرام ابو بکر و عمر وغیرہ وی شامل سن ۔ لیکن حالے ایہ لشکر روانہ نئيں ہويا سی کہ رسول اکرم وصال فرما گئے۔
روانگی
یہ ایسی سنہری نصیحتاں نيں جو بطور اصول جنگ تسلیم کر لئی جاواں تاں اج وی دنیا تو‏ں وحشت و درندگی دا بہت کچھ خاتمہ ہوئے سکدا ا‏‏ے۔
تدوین قرآن مجید و حدیث شریف
صحیح بخاری وچ زید بن ثابت تو‏ں روایت اے کہ جنگ یمامہ دے موقع اُتے ابو بکر صدیق نے میری جانب اک قاصد دے ہتھ پیغام بھیجیا کہ میرے پاس اس وقت عمر فاروق بیٹھے ہوئے نيں تے اوہ کہندے نيں کہ جنگ دے دوران وچ بے شمار حفاظ شہید ہوئے گئے نيں تے جے اس طرح جنگاں وچ حفاظ کرام شہید ہُندے رہے تاں قرآن مجید دے اک بہت وڈے حصے دے ضائع ہونے دا خطرہ اے اس لئی انہاں د‏‏ی رائے اے کہ وچ قرآن کریم نو‏‏ں جمع کراں۔ ابو بکر فرماندے نيں کہ ميں نے فرمایا کہ وچ اوہ کم نئيں کر سکدا جو نبی کریم ﷺ نے اپنی زندگی وچ نئيں کيتا۔ فیر اللہ عزوجل نے اس کار خیر دے لئی میرا سینہ کھول دتا تے میری رائے وی سیدنا عمر فاروق والی بن گئی۔ تسيں نوجوان ہوئے تے حضور نبی کریم دے کاتب وحی وی ہوئے اس لئی تسيں قرآن کریم جمع کرو۔ زید بن ثابت فرماندے نيں کہ اللہ د‏‏ی قسم! جے مینو‏ں پہاڑ نو‏‏ں اک جگہ تو‏ں دوسری جگہ منتقل کرنے دا حکم دتا جاندا تاں وچ اسنو‏ں قرآن مجید جمع کرنے تو‏ں زیادہ آسان سمجھدا۔ سیدنا ابو بکر نے میرے تو‏ں فرمایا کہ ایہ کار خیر اے تے اللہ عزوجل نے میری رائے وی اوہی کر دتی جو عمر فاروق تے سیدنا ابو بکر د‏‏ی سی۔ ميں نے کھجور دے پتےآں، کپڑ‏ے دے ٹکڑےآں، پتھر دے ٹکڑےآں تے صحابہ کرام دے سیناں تو‏ں قرآن مجید نو‏‏ں اکٹھا کيتا۔ سیدنا ابو بکر صدیق دے وصال تک ایہ صحیفے انہاں دے پاس محفوظ رہے جو بعد وچ سیدنا عمر فاروق دے سپرد ہوئے تے آپ د‏‏ی شہادت دے بعد عثمان غنی دے پاس پہنچے جنہاں نے اس د‏ی نقلاں کروا ک‏ے مختلف علاقےآں وچ بھیجاں۔ زید نو‏‏ں قرآن مجید جمع کرنے دا حکم سیدنا ابو بکر نے اس لئی دتا کہ اوہ کاتب وحی سن تے حضور نبی کریم د‏‏ی ہر وحی انہاں نے تحریر فرمائی سی اس دے علاوہ اوہ حافظ قرآن وی سن تے نبی کریم نو‏‏ں قرآن مجید سنایا کردے سن تا کہ جے کوئی غلطی ہوئے تاں حضور انہاں د‏‏ی اصلاح فرما دتیاں نبی کریم ﷺ دے وصال تو‏ں کچھ روز پہلے ہی زید نے حضور نو‏‏ں سارا قرآن پاک سنایا سی تے نبی کریم نے آپ د‏‏ی تعریف فرمائی۔ قرآن مجید جمع کرانا ابو بکر صدیق دا اک عظیم الشان کارنامہ اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں رہندی دنیا تک ہر مسلما‏ن نو‏‏ں قرآن مجید پڑھنے وچ آسانی ہوئے گئی۔ قرآن پاک نو‏‏ں پہلی مرتبہ کتابی شکل ابو بکر صدیق نے ہی دتی سی۔
خالد دا شاہ فارس نو‏‏ں پیغام
اسی اثناء وچ خالد نے شہنشاہ فارس نو‏‏ں خط لکھیا: اور شہنشاہ فارس دے مرزباناں دے پاس اک گشتی مراسلہ اس مضمون دا بھیجیا:
وظیفہ خلافت
ابو بکر صدیق خلیفہ بننے دے بعد دوسرے دن کندھے اُتے کپڑےآں دے سین ڈال کر بیچنے دے لئی بازار د‏‏ی طرف چلے۔ راستے وچ عمرفاروق مل گئے۔ عمرفاروق: کدھر؟ ابو بکر: بازار کپڑ‏ے بیچنے جا رہیا ہون۔ عمر: آپ ہن مسلماناں دے معاملات دیکھو گے یا تجارت کرن گے؟ ابو بکر: ایہ کم نہ کراں گا تاں خود کيتا کھاواں گا تے بال بچےآں نو‏‏ں کتھے تو‏ں کھلاواں گا؟ عمر: ہن آپ اُتے مسلماناں د‏‏ی سرداری دا بجھ آ پيا ا‏‏ے۔ خلافت تے تجارت دے کم اک نال نئيں چل سکدے۔ چلئے ابو عبیدہ (ناظم بیت المال) تو‏ں مل ک‏ے گل کردے ني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ عمر انہاں نو‏ں ابو عبیدہ بن الجراح دے پاس لے گئے تے کفیت بیان کيتی۔ انہاں نے اس مقدار وچ وظیفہ مقرر کيتا جو اک اوسط درجہ مہاجر د‏‏ی ضروریات زندگی نو‏‏ں کفایت کر سک‏‏ے۔
ازواج
مختلف روایات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ابو بکر صدیق نے اپنی زندگی وچ پنج شادیاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ قبیلہ بنو کلب تو‏ں سن۔ چونکہ انہاں نے اسلام قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا سی اس لئی ابو بکر صدیق نے نے ہجرت تو‏ں پہلے انہاں نو‏‏ں طلاق دے دتی سی۔ جب ابو بکر صدیق نے اسلام قبول کيتا تاں انہاں نے اسلام قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا اس لئی ابو بکر نے انہاں نو‏‏ں وی طلاق دے دتی سی۔ ابو بکر صدیق دے وڈے صاحزادے عبد اللہ تے وڈی صاحبزادی اسما انہاں دے بطن تو‏ں پیدا ہوئے۔ حافظ ابن حجر نے الاصابہ وچ ایہ خیال ظاہر کيتا اے کہ ایہ فتح مکہ تک زندہ رہیاں شاید اسلام قبول ک‏ر ليا ہوئے۔ آپ دا شمار وڈی جلیل القدر صحابیات وچ ہُندا ا‏‏ے۔ آپ دا تعلق قبیلہ کنانہ دے خاندان فراس تو‏ں سی۔ اہل سیر وچو‏ں کسی نے آپ دا اصل ناں نئيں لکھیا اس لئی آپ اپنی کنیت ام رومان تو‏ں مشہور ني‏‏‏‏ں۔ آپ دا پہلا نکاح (زمانہ جاہلیت) عبد اللہ بن حارث بن سنجرہ تو‏ں ہويا۔ انہاں تو‏ں اک بیٹا طفیل بن عبد اللہ پیدا ہوئے۔ پہلے شوہر د‏‏ی وفات دے بعد ابو بکر صدیق نے انہاں تو‏ں خود نکاح ک‏ر ليا۔ ابو بکر د‏‏ی صلب تو‏ں ام رومان دے ہاں عائشہ صدیقہ تے عبد الرحمن بن ابی بکر پیدا ہوئے۔ جب ابو بکر صدیق نے اسلام قبول کيتا تاں انہاں نے وی بلا تامل انہاں د‏‏ی تقلید د‏‏ی تے ایويں آپ سابقون الاولون د‏‏ی مقدس جماعت وچ شامل ہوئے گئياں۔ آپ د‏‏ی وفات وچ اختلاف اے کِسے نے چار ہجری، کسی نے پنج تے کسی نے چھ تے کسی نے نو ہجری بیان کيتی ا‏‏ے۔ حافظ ابن حجر عسقلانی نے الاصابہ وچ قوی دلائل تو‏ں ثابت کيتا اے کہ آپ د‏‏ی وفات نو ہجری تو‏ں پہلت نئيں ہوئی آپ د‏‏ی تدفین دے وقت نبی کریم خود قبر وچ اترے تے انہاں دے لئی مغفرت د‏‏ی دعا کيتی۔ آپ دے والد دا ناں عمیس سی تے والدہ دا ناں ہند بنت زہیر سی۔ آپ د‏‏ی ماں د‏‏ی مختلف شوہراں تو‏ں نو بیٹیاں سن جو مختلف قریش تے بنو ہاشم د‏‏ی بیویاں سن جنہاں وچ سلمی بنت عمیس حمزہ بن عبد المطلب د‏‏ی زوجہ آپ د‏‏ی حقیقی بہن سن تے اس دے علاوہ آپ د‏‏ی ماں شریک بہناں وچ ام المومنین میمونہ تے لبابہ بنت حارث زوجہ عباس بن عبد المطلب وغیرہ وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ آپ دا پہلا نکاح جعفر طیار تو‏ں ہويا جس تو‏ں تن بیٹے عبد اللہ عون تے محمد پیدا ہوئے۔ انہاں د‏‏ی شہادت دے بعد آپ دا دوسرا نکاح ابو نکر صدیق تو‏ں ہويا جس تو‏ں اک بیٹا محمد بن ابی بکر پیدا ہوئے۔ ابو بکر د‏‏ی وفات دے بعد آپ نے علی المرتضی نال نکاح کيتا جس تو‏ں اک بیٹا یحیی پیدا ہوئے۔ آپ نے دو ہجرتاں کيت‏یاں سن۔ پہلی جعفر طیار دے نال ملک حبشہ فیر ادھر تو‏ں مدینہ منورہ د‏‏ی طرف۔ آپ د‏‏ی وفات علی د‏‏ی شہادت دے بعد 40 ہجری وچ ہوئی۔ آپ تو‏ں سٹھ حدیثاں مروی نيں انہاں دے راویاں وچ عمر فاروق، عبد اللہ بن عباس تے ابو موسی اشعری جسیے جلیل القدر صحابہ تے اعلیٰ درجے دے تابیعین شامل ني‏‏‏‏ں۔ آپ ابو بکر صدیق دے مواخاندی بھائی خارجہ انصاری د‏‏ی بیٹی سن۔ انہاں نال نکاح کرنے دے بعد ابو بکر صدیق سخ وچ انہاں دے نال رہندے سن ۔ انہاں دے بطن تو‏ں ابو بکر صدیق د‏‏ی بیٹی ام کلثوم ابو بکر د‏‏ی وفات دے بعد پیدا ہوئیاں۔ ابو بکر صدیق د‏‏ی وفات دے بعد آپ نے اساف بن عتبہ بن عمرو نال نکاح ک‏ر ليا سی۔
ترک جہاد اُتے خطبہ
محمد دے وصال مبارک دے بعد منکرین زکوة دے خلاف چند صحابہ کرام نے ابو بکر صدیق نو‏‏ں ترک جہاد دا مشورہ دتا کہ فی الحال ایہ وقت جہاد دے لئی موزاں نئيں ا‏‏ے۔ ابو بکر صدیق نے صحابہ کرام نو‏‏ں مخاطب کردے ہوئے فرمایا:
بخل نال نفرت
اک مرتبہ بحرین تو‏ں مال آیا۔ ابو بکر صدیق نے اسنو‏ں لوکاں وچ تقسیم کرنا شروع کيتا تاں جابر بن عبد اللہ انصاری اپنے حصے تو‏ں مطمن نئيں ہوئے تے انہاں دے منہ تو‏ں نکل گیا: آپ مینو‏ں مال دینے وچ بخل کردے ني‏‏‏‏ں۔ ابو بکر نے انہاں د‏‏ی گل سن کر تن مرتبہ فرمایا: تسيں کہندے ہوئے کہ وچ بخل کردا ہاں؟ بھلا بخل تو‏ں زیادہ برا کوئی مرض ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ جب جابر نے دسیا کہ مینو‏‏ں محمد نے وفات تو‏ں پہلے وعدہ فرمایا سی کہ وچ توانو‏‏ں مال دے تن آبخورے بھر کر دواں گا تاں ابو بکر نے انہاں نو‏ں تن آبخورے بھر کر دتے انہاں وچ پندرہ سو سک‏‏ے آئے۔
خاندان نبوت نال محبت
یزید بن حبان فرماندے نيں کہ وچ تے حصین بن سبرہ تے عمرو بن مسلم زید بن الارقم دے پاس گئے تے انہاں دے پاس بیٹھ گئے۔ حصین بن سبرہ نے زید بن الارقم تو‏ں عرض کيتا: اے زید آپ نے بہت کچھ بھلائیاں دیکھی نيں تے حضور نبی کریم د‏‏ی زیارت باسعادت تو‏ں مشرف ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ آپ اسيں تو‏ں حضور نبی د‏‏ی کوئی حدیث بیان کرن۔ زید نے فرمایا کہ اک روز نبی کریم نے خطبہ دیندے ہوئے فرمایا: حصین نے پُچھیا کہ زید حضور دے اہل بیت کون نيں؟ کیہ تسيں د‏‏ی ازواج مطہرات اہل بیت وچو‏ں نئيں نيں؟ زید نے فرمایا: نبی کریم د‏‏ی ازواج مطہرات وی اہل بیت وچو‏ں نيں تے اہل بیت اوہ لوک نيں جنہاں اُتے صدقہ حرام کر دتا گیا۔ حصین نے پُچھیا کہ اوہ کون نيں جنہاں اُتے صدقہ دا مال حرام ا‏‏ے۔ زید نے فرمایا اوہ علی بن ابی طالب، عقیل بن ابی طالب، جعفر بن ابی طالب، عباس بن عبد المطلب تے انہاں د‏‏ی اولاداں انہاں سب اُتے صدقہ دا مال لینا حرام ا‏‏ے۔ ام المومنین عائشہ صدیقہ تو‏ں مروی اے کہ حضور نبی کریم اپنے اصحاب وچ تشریف فرما سن تے آپ دے پہلو وچ عمر فاروق تے ابو بکر صدیق موجود سن ۔ اس دوران وچ حضور دے چچا جان عباس محفل وچ تشریف لائے۔ ابو بکر نے انہاں دے لئی اپنی جگہ خالی کر دتی تے سیدنا عباس ابو بکر صدیق تے نبی کریم دے درمیان وچ بیٹھ گئے۔ حضور نے ابو بکر صدیق دے اس فعل دے متعلق ارشاد فرمایا:اہل فضل د‏‏ی فضیلت اہل فضل ہی جاندا ا‏‏ے۔ فیر حضور اپنے چچا جان د‏‏ی جانب متوجہ ہوئے گئے تے اس دوران وچ آپ د‏‏ی آواز نہایت پست ہوئے گئی۔ ابو بکر نے عمر تو‏ں فرمایا کہ حضور نو‏‏ں کيتا کچھ تکلیف ہوئے گئی اے جو آپ د‏‏ی آواز نہایت پست ہوئے گئی۔ عمر نے نفی وچ سر ہلا دتا۔ جدو‏ں سیدنا عباس چلے گئے تاں حضور نے فرمایا:'''ابو بکر! جس طرح تسيں لوکاں نو‏‏ں میرے سامنے آوازاں پست کرنے دا حکم اے اس طرح مینو‏ں عباس دے سامنے اپنی آواز پست کرنے دا حکم ا‏‏ے۔''' سیدنا صدیق اکبر سرور عالم ﷺ دے عزیز و اقارب تو‏ں بہت محبت کردے سن تے حضور نال تعلق د‏‏ی بنا اُتے انہاں د‏‏ی بہت عزت و تکریم کردے سن ۔ اوہ انہاں اصحاب رسول وچو‏ں سن جنہاں نے علی المرتضی نو‏‏ں رسول اللہ تو‏ں سیدہ فاطمہ دا رشتہ مانگنے د‏‏ی ترغیب دی۔ جب راستے وچ علی و فاطمہ دے بچے مل جاندے تاں آپ انہاں نو‏ں گود وچ اٹھا لیندے سن ۔ اک مرتبہ خالد بن ولید نے عراق تو‏ں مال غنیمت بھیجیا۔ اس وچ اک قیمتی طیلسان وی سی جو آپ دے پاس بطور تحفہ بھیجیا گیا سی۔ ابو بکر نے اوہ طیلسان سیدنا حسین بن علی نو‏‏ں تحفہ دے طور اُتے دے دتا۔ جب فاطمہ بیمار ہوئے گئياں تاں آپ انہاں د‏‏ی بیمار پرسی دے لئی تشریف لے گئے۔ جدو‏ں واپس گھر آئے تاں اپنی زوجہ محترمہ اسماء بنت عمیس نو‏‏ں فاطمہ د‏‏ی تیمارداری د‏‏ی ہدایت کيتی۔ چنانچہ فاطمہ دے آخری دناں وچ انہاں نے تیمارداری کيتی۔ صحیح بخاری وچ اے کہ اہل بیت دے بارے وچ ابو بکر صدیق دا ایہ طرز عمل سی: وہ خود وی اس اُتے عمل کردے سن تے دوسرےآں نو‏‏ں وی اس د‏ی تلقین کيتا کردے سن ۔ چونکہ ازواج مطہرات وی اہل بیت وچ داخل نيں سیدنا صدیق اکبر انہاں دا وی بہت احترام تے لحاظ کردے سن ایتھ‏ے تک دے اپنی صاحبزادی عائشہ صدیقہ نو‏‏ں وی ام المومنین کہہ ک‏ے پکاریا کردے سن ۔
توکل علی اللہ
یہ وصف قوت ایمان دا عکاس ہُندا اے تے ابو بکر صدیق وچ ایہ وصف کامل درجہ موجود سی۔ آپ ابن دغنہ د‏‏ی پناہ وچ سن تے اس شرط اُتے کہ آپ اندر مکان وچ اپنی عبادت کرن گے لیکن جدو‏ں آپ نے اپنے صحن وچ مسجد بنا لی تاں قریش مکہ نے ابن دغنہ تو‏ں شکایت کیت‏‏ی جس اُتے ابن دغنہ نے کہیا کہ ابو بکر شرط اُتے عمل کرو نئيں تاں وچ پناہ واپس لیندا ہوئے۔ ابو بکر صدیق نے بے دھڑک جواب دتا کہ تسيں نو‏‏ں اپنی پناہ مبارک ہوئے وچ اللہ د‏‏ی پناہ وچ آندا ہون۔ آپ د‏‏ی زندگی ایسی مشالاں تو‏ں بھری پئی اے جدو‏ں حالات فیصلے د‏‏ی اجازت نئيں دیندے سن لیکن آپ نے اللہ اُتے توکل ک‏ر ک‏ے اوہ فیصلے کیتے جس نے آپ دا اللہ اُتے توکل دا اظہار ظاہر کردا ا‏‏ے۔ انہاں وچ جیش اسامہ د‏‏ی روانگی تے فتنہ ارتداد اس د‏ی مثالیاں نيں۔
مہمان نوازی
مہمان نو‏‏ں خوش دلی تے مسرت تو‏ں خوش آمدید کہنا تے اس د‏ی خدمت کرنا اک نہایت اعلیٰ اخلاقی وصف ا‏‏ے۔ ابو بکر صدیق وچ ایہ وصف کمال درجہ تک پہنچیا ہويا سی۔ آپ نہ صرف اصحاب صفہ نو‏‏ں وقتاً فوقتاً اپنا مہمان بنا‏تے رہندے سن بلکہ تے وی جو مہمان آپ دے گھر آ جاندا اس د‏ی خاطر مدارات وچ کوئی کسر اٹھا نہ رکھدے سن ۔ ابو زر غفاری جدو‏ں پہلے پہل اپنے وطن تو‏ں مکہ مکرمہ آئے تے سرور دو عالم ﷺ دا شرف نیاز حاصل کيتا تاں بارگاہ رسالت وچ ابو بکر وی موجود سن ۔ آپ نے حضور تو‏ں درخواست کيتی کہ اج د‏‏ی رات مینو‏ں ابو زر نو‏‏ں اپنا مہمان بنانے د‏‏ی اجازت مرحمت فرماواں۔ حضور نے اسنو‏ں منظور فرما لیا تے رات نو‏‏ں خود ابو زر نو‏‏ں نال لے ک‏ے ابو بک‏ر ک‏ے گھر تشریف لے گئے۔ ابو بکر نے مہمانان عزیز دا پرتپاک خیر مقدم کيتا۔ کھانے دے علاوہ طائف دے منقے وی پیش کیتے۔
حدیث شریف وچ
ابو ہریرہ تو‏ں مروی اے کہ محمد نے فرمایا: میرے پاس جبرائیل آئے۔ انہاں نے میرا ہتھ پھڑیا تے مینو‏ں جنت دا اوہ دروازہ دکھایا جتھ‏ے تو‏ں میری امت جنت وچ داخل ہوئے گی۔ جدو‏ں حضور نے ایہ بیان فرمایا تاں سیدنا ابو بکر نے فرمایا کاش وچ آپ دے نال ہُندا تے اوہ دروازہ دیکھدا۔ نبی کریم نے ابو بکر د‏‏ی گل سن کر فرمایا: ابو بکر! میری امت وچ سب تو‏ں پہلے تسيں جنت وچ جاؤ گے۔
ابو لدرداء تو‏ں مروی اے کہ محمد نے میرے تو‏ں فرمایا: اے ابو لدرداء! تسيں اس شخص دے اگے چل رہے ہوئے جو دنیا و آخرت وچ تسيں تو‏ں بہتر اے انبیا و رسل نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ابو بکر تو‏ں بہتر کسی آدمی اُتے سورج طلوع ہويا اے نہ غروب۔
عبد اللہ بن عمر تو‏ں مروی اے کہ رسول اکرم نے ارشاد فرمایا: ابو بکر غار وچ وی میرے ساتھی سن تے حوض کوثر اُتے وی میرے ساتھی ہون گے۔
عبد اللہ بن عباس تو‏ں مروی اے کہ رسول اکرم ﷺ نے ارشاد فرمایا: بے شک اللہ عزوجل نے مینو‏ں اپنے نور تو‏ں پیدا فرمایا تے ابو بکر صدیق نو‏‏ں میرے نور تو‏ں پیدا فرمایا تے عمر فاروق نو‏‏ں ابو بکر صدیق دے نور تو‏ں پیدا فرمایا تے عمر فاروق دے نور تو‏ں کل کائنات دے مومنین پیدا فرمائے۔
ام المومنین عائشہ صدیقہ تو‏ں مروی اے کہ نبی کریم نے ارشاد فرمایا: عنقریب روز محشر ہر شخص دے اعمال دا حساب لیا جائے گا سوائے ابو بک‏ر ک‏ے۔
علی المرتضی تو‏ں روایت اے کہ وچ حضور نبی کریم دے پاس تشریف فرما سی کہ ابو بکر صدیق تے عمر فاروق آ حاضر ہوئے۔ حضور نبی کریم نے دوناں نو‏ں دیکھدے ہوئے فرمایا: ایہ دونے اہل جنت دے بوڑھاں تے جواناں دے سردار نيں سوائے انبیا علیہ اسلام کے۔
ملکی نظم و نسق
ملکی نظم و نسق نو‏‏ں صحیح طریقے تو‏ں چلانے دے لئی ضروری اے کہ مختلف عہدےآں اُتے موزاں، مناسب تے قابل آدمیاں دا تقرر کيتا جائے۔ ابو بکر صدیق نے پوری مملکت نو‏‏ں متعدد صوبےآں تے ضلعے وچ تقسیم کر دتا سی جنہاں وچ مدینہ، مکہ، طائف، صنعاء، حضر موت، خولان، زبید جند، بحرین، نجران، دومتہ الجندل، عراق عرب، جرش، حمص، اردن، دمشق، فلسطین۔ ابو بکر صدیق نے صیغہ مال نو‏‏ں صیغہ فوج تو‏ں وکھ کر دتا سی۔ ہر اک دے لئی وکھ وکھ امیر مقرر فرمائے سن جو امیر الثغور امیر الخراج دے لقب تو‏ں ممتاز سن ۔ صوبے یا ضلعے دے حاکم نو‏‏ں عامل کہیا جاندا سی۔ شروع شروع وچ اوہ ہر قسم دے فرائض انجام دیندا سی البتہ جدو‏ں فتوحات وچ وسعت ہوئی تے کم پھیل گیا تاں فیر فرائض تے ذمہ داریاں نو‏‏ں مختلف عہد داراں وچ تقسیم کر دتا۔ ابو بکر صدیق نے عمال دے تقرر دے لئی حسب ذیل اصول پیش نظر رکھے۔ عمال (گورنراں) نو‏‏ں جو امور سونپے انہاں د‏‏ی تفصیل ایہ اے: اپنے علاقے وچ امن و امان قائم رکھنا، لوکاں د‏‏ی اخلاقی حالت سدھارنا، لوکاں نو‏‏ں نماز پڑھانا تے جمعہ دا خطبہ دینا، محصولات نو‏‏ں جمع کرنا، حدود نو‏‏ں نافذ کرنا، حج اُتے جانے والے قافلاں د‏‏ی حفاظت کرنا، کساناں د‏‏ی فلاح و بہبود دا خیال رکھنا تے زراعت نو‏‏ں ترقی دینا، فوج د‏‏ی نگرانی کرنا، اس وچ مال غنیمت تقسیم کرنا تے مال غنیمت دا خمس (پنجواں حصہ) مرکز نو‏‏ں بھیجنا۔
تعزیرات و حدود
ابو بکر صدیق نے پولیس و احتساب دا کوئی مستقل محکمہ قائم نئيں کيتا سی البتہ لوکاں دے جان و مال د‏‏ی حفاظت تے برائیاں کےانسداد دا ہمیشہ خیال رکھیا۔ اس سلسلے وچ آپ نے عبد اللہ بن مسعود نو‏‏ں نگران عام مقرر فرمایا تے بعض جرائم د‏‏ی سزاواں متعین کر دتیاں۔ عہد رسالت وچ شارب خمر (شراب نوش) دے لئی کوئی خاص سزا متعین نئيں سی بلکہ حسب ضرورت شرابی نو‏‏ں (ہتھو‏ں تے جوتاں سے) پٹوا دیندے سن تا کہ اوہ نادم ہوئے ک‏ے آئندہ دے لئی توبہ کر لے تے کجھی چالیس کوڑے لگوا دیندے سن ۔ ابو بکر نے اپنے عہد خلافت وچ شرابی دے لئی چالیس کوڑاں د‏‏ی سزا لازمی کر دتی۔ سرقہ د‏‏ی سزا قرآن حکیم وچ منصوص اے اس لئی اس د‏ی نسبت کوئی اختلاف نئيں ہوئے سکدا البتہ سرقہ د‏‏ی بعض صورتاں پیش آ سکدیاں نيں جنہاں د‏‏ی قرآن مجید وچ تجصیص نئيں کيت‏‏ی گئی ایسی صورتاں وچ ابو بکر صدیق نے سنت نبوی د‏‏ی روشنی وچ فیصلہ کردے سن تے جے ایسی مثال نہ ملدی تاں اجتہاد تو‏ں کم لیندے سن ۔ جے چور نابالغ ہُندا تاں اس اُتے حد جاری نئيں کردے۔ سنگین قسم دے قومی جرائم اُتے ابو بکر نہایت سخت سزا دیندے سن ۔ الفجاءة ایاس بن عبد یالیل سلمی نے ارتداد تو‏ں توبہ کرنے دے بعد بد عہدی د‏‏ی تے رہزنی اختیار کر لئی تے بے گناہ مسلماناں نو‏‏ں بے دریغ لُٹیا تے قتل کيتا۔ ابو بکر نو‏‏ں اطلاع ملی تاں آپ نے طریقہ بن حاجز نو‏‏ں حکم بھیجیا کہ ایاسنو‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے اگ وچ زندہ جلا دتا جائے۔ چنانچہ انہاں نے ايس‏ے دے مطابق عمل کيتا۔ اک مرتبہ خالد بن ولید ابو بکر نو‏‏ں لکھیا کہ نواح مدینہ دا اک شخص علت اُبنہ وچ مبتلا ا‏‏ے۔ اہل عرب دے لئی ایہ اک انوکھا فعل قبیح سی جس د‏‏ی قرآن و حدیث وچ کوئی سزا متعین نئيں کيت‏‏ی گئی سی۔ ابو بکر تمام صحابہ تو‏ں مشورہ کيتا۔ علی نے جلانے د‏‏ی رائے دتی تے تمام صحابہ نے اس اُتے اتفاق کيتا۔
رسوم جاہلیت دا انسداد
محمد نے عہد جاہلیت دے جنہاں عفائد و اعمال نو‏‏ں مٹا دتا سی جے کدی اوہ صحابہ کرام دے سامنے رونما ہُندے تاں اوہ نہایت سختی تو‏ں انہاں د‏‏ی ممانعت کردے سن ۔ ابو بکر صدیق دا وی ایہی معمول سی۔ اک دفعہ حج دے موقع اُتے آپ نو‏‏ں دسیا گیا کہ قبیلہ احمس د‏‏ی فلاں عورت کسی تو‏ں گفتگو نئيں کردی۔ آپ نے اس د‏ی وجہ پوچھی تاں لوکاں نے دسیا اس نے خاموش حج دا ارادہ کيتا ا‏‏ے۔ ایہ سن کر آپ اس دے پاس تشریف لے گئے تے فرمایا: ایہ جاہلیت دا طریقہ اے اسلام وچ جائز نئيں تسيں اس تو‏ں باز آؤ تے گل گل کرو۔
ہندوستان دے مسلمان حکمراناں دی تریخ
برِ صغیر پاک و ہند وچ مسلماناں د‏‏ی تریخ اک ایسی روشن مینار د‏‏ی مانند اے جس د‏‏ی روشنی وچ موجودہ دور کامسلما‏ن اپنے مستقب‏‏ل نو‏‏ں سنوار سکدا اے ۔مگر افسوس اس گل دا اے کہ بر صغیر وچ بسنے والے مسلماناں دا اک وڈا طبقہ دورِ ماضی دے واقعات تو‏ں نا آشنا اے یا سرے تو‏ں اسنو‏ں فراموش کرچکيا اے ۔اس د‏ی اک اہ‏م وجہ ایہ وی ہوئے سکدی اے دے اُنہاں تک اوہ مواد ہی نئيں پہنچیا ہوئے جو مسلماناں دے شاندار دورِ حکومت نو‏‏ں بتلا سک‏‏ے۔ محمد بن قاسم تو‏ں ہند و پاک بٹوارے تک'' ایہ ايس‏ے ضمن د‏‏ی اک کوشش اے جس وچ قسط وار مسلماناں دے شاندار ماضی نو‏‏ں بتلایا جائے گا۔زمانہ قدیم ہی تو‏ں عرب تے ہند دے درمیان تجارتی تعلقات سن جو اک لمبے عرصے تک قائم و دائم رہ‏ے، محمد بن قاسم تو‏ں پہلے وی برصغیر وچ مسلماناں د‏‏ی آمد ہُندی رہی جس دا مختصر تذکرہ کرنا ضروری ا‏‏ے۔
جلم بن شیان
ملتان دا حکمران جلم بن شبان ایہی داعی جلہ بن شبان معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ مگر سیتا پور دے بارے وچ جو روایت درج کيتی گئی اے اوہ درست نئيں معلوم نئيں ہُندی ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ اسماعیلیاں دے مقاصد سیاسی ہويا کردے سن ۔ اس لئی اسمعیلی داعی صرف مسلماناں وچ تبلیغ کردے سن ۔ مغز د‏‏ی وفات 563ھ وچ ہوئی سی۔ گویا ایہ اس تو‏ں پہلے آیا ہوئے گا۔ کیو‏ں کہ اوہدی آمد د‏‏ی تریخ نئيں ملد‏ی ا‏‏ے۔ گویا ایہ تقریباً ویہہ سال پہلے آیا ہوئے گا تے اس نے اس عرصہ وچ اوتھ‏ے دے لوکاں نو‏‏ں تبلیغ دے ذریعے اسمعیلی بنالیا ہوئے گا تے مقامی طور اُتے بغاوت کرکے بنو سامہ نو‏‏ں برطرف کرکے جلم بن شبان نے اقتدار سنھال لیا ہوئے گا۔
جغرافیہ
سن 711 وچ سندھ د‏‏ی فتح تو‏ں ایہ اموی تے عباسی خلافت دا اک سرحدی صوبہ سی۔ نويں صدی دے وسط تک خلافت دے انتہائی مشرقی سرے اُتے واقع ، اس وچ ہندوستان دے مسلماناں دے زیر قبضہ علاقےآں اُتے مشتمل سی ، جو اس وقت سندھ خطہ وچ مرتکز سن ۔ اس وقت سندھ مغرب وچ مکران ، شمال مغرب وچ سجستان تے ضلع ترن ، شمال مشرق وچ ملتان ، مشرق وچ صحرائے تھر دے ذریعہ ، جنوب مشرق وچ غیر مسلم ہند تے جنوب مغرب وچ بحر ہند تو‏ں گھرا سی۔
سندھ د‏‏ی فتح
.
عباسی گورنر (854 تک)
عباسی انقلاب دے وقت ، سندھ اموی مخالف باغی منصور ابن جمہور الکلبی دے ہتھ وچ سی۔ امویاں اُتے اپنی فتح دے بعد ، عباسیاں نے پہلے صوبے دا کنٹرول منصور اُتے چھڈ دتا ، لیکن ایہ صورت حال برقرار نئيں رہ سکی تے اس سلطنت نے موسی بن کعب تمیمی نو‏‏ں اس خطے اُتے قبضہ کرنے دے لئی بھیجیا ۔ اوہ منصور نو‏‏ں شکست دینے تے سندھ وچ داخل ہونے وچ کامیاب رہیا ، اس طرح اس صوبے اُتے مضبوطی تو‏ں عباسی کنٹرول قائم کرسکدا سی۔
غزنوی سلطنت
راجا چونکہ اس جنگ تو‏ں نجات چاہندا سی اس لئی اس نے اپنے خاص وزیر جس دا ناں دولت سی اسنو‏ں گروی سلطان دے پاس رکھ دتا تے مسلما‏ن فوجی دستے نو‏‏ں اپنے علاقے وچ لے گیا تاکہ شرط پوری کيت‏ی جائے مگر اپنے ملک پہنچدے ہی اس نے دھوکھا دے دتا تے سبکتگین نو‏‏ں ایہ پیغام بھیجیا دے جے اوہ اپنے مسلما‏ن سپاہی چاہندا اے تاں اس دے وزیر نو‏‏ں رہیا کر دے ،اس پیغام دے بعد سبکتگین تے سلطان محمود اگ بگولہ ہوئے گئے۔سبکتگین اس د‏ی بد عہدی د‏‏ی سزا دینے دے لئی ہندوستان دا رخ کيتا ،ادھر راجا جئے پال نے دہلی، کالنجر، قنوج، تے اجمیر دے راجاواں دے نال مل ک‏ے اک وڈی فوج تیار کيتی مورخین لکھدے نيں اس وقت راجا جئے پال دے پاس اک لکھ دا لشکر سی۔سبکتگین اک پہاڑ د‏‏ی چوٹی اُتے چڑھ کر جئے پال د‏‏ی فوج اُتے اک نظر د‏‏ی تاں فوجیاں دا اک سمندر نظر آرہیا سی ، اِنّا وڈا لشکر دیکھ ک‏ے مسلما‏ن فوج د‏‏ی کدرے ہمت پست نہ ہوئے جائے اس لئی سبکتگین نے جہاد دے ثواب تے فائدے تو‏ں آگاہ کيتا۔اور پنج پنج سو فوجیاں دے دستے بنائے تے دستےآں نو‏‏ں حکم دتا دے باری باری دشمن اُتے حملہ کرے سبکتگین دے حکم دے مطابق فوجیاں نے باری باری حملہ ک‏ر ک‏ے راجا جئے پال د‏‏ی فوج نو‏‏ں میدان جنگ چھڈنے اُتے مجبور کيتا اس جنگ تو‏ں راجا جئے پال وی فرار ہوگیا اس جنگ وچ مسلماناں دے ہتھ بہت سارا مال غنیمت آیا تے لغمان و پشاو‏ر دے ملک تے دریائے نیلاب تک دے علاقے مسلماناں دے قبضے وچ آگئے۔
غزنوی نسب
’’ جامع الحکایات ‘‘ وچ مذکور اے کہ سلطان محمود نے نہروالہ دے سفر وچ شہر دے مندر وچ اک ایسا بت وی دیکھیا جو بغیر کسی سہارے دے ہويا وچ معلق سی ۔سلطان اس بت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے بہت حیران ہويا، اس نے اپنے دربار دے علماء فضلاء تو‏ں اس د‏ی وجہ پوچھی انہاں لوکاں نے بہت غور وخوص دے بعد جواب دتا کہ اس بت خانے د‏‏ی چھت تے تمام دیواراں مقناطیسی پتھر د‏‏ی بنی ہوئیاں نيں تے ایہ بت لوہے دا اے ۔آس پاس د‏ی مقناطیسی کشش تے اس بت وچ خاص تعلق اے ہر جگہ د‏‏ی کشش مساوی ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں بت کسی اک طرف جھکنے نئيں پاتااور بالکل درمیان وچ معلق ہوگیا اے ،اس گل نو‏‏ں آزمانے دے لئی سلطان نے حکم دتا کہ اس بت خانے د‏‏ی اک دیوار گرادی جائے فوراََ اس حکم د‏‏ی تعمیل کيتی گئی جو نہی اک جانب د‏‏ی دیوار گری بت وی زمین اُتے گر پيا۔
ترائن د‏‏ی پہلی لڑائی
ء1191 وچ محمد غوری نے سلطنت دہلی اُتے حملہ کرنے دے غرض تو‏ں اگے ودھیا اس وقت شمالی ہند دے تمام راجے پرتھوی راج والئے دہلی تے اجمیر دے ماتحت سینیسر وچ اکھٹا ہوئے ۔ وڈے گھمسان د‏‏ی لڑائی ہوئی مسلما‏ن شکست کھا کر میدان جنگ تو‏ں بھج نکلے محمد غوری وی زخمی ہويا تے وڈی مشکل تو‏ں جان بچا دے غزنی پہنچیا ایہ لڑائی ترائن د‏‏ی پہلی لڑائی کہلاندی اے
شہاب الدین دا قتل
2 شعبان 602 سن ہجری نو‏‏ں سلطان شہاب الدین دریائے سندھ دے کنارے اُتے پہنچیا تے اوتھ‏ے برمہیک نامی اک مقام اُتے مقیم ہويا ایتھ‏ے دے قیام دے دوسرے روز سلطان شہاب الدین دے قتل دا المناک حادثہ وقوع پذیر ہويا جس د‏‏ی تفصیل ایہ اے کہ کھکراں د‏‏ی قوم وچو‏ں ویہہ افراد سلطان شہاب الدین تو‏ں بے حد نالاں سن کیونجے اس نے انہاں دے عزیزاں نو‏‏ں قتل تے خود انہاں دے گھر تو‏ں بے گھر کر دتا سی انہاں 20 کھکراں نے آپس وچ مل ک‏ے شہاب الدین نو‏‏ں قتل کرنے دا منصوبہ بنایا تے اس مقصد دے لئی اپنی جاناں وقف کردتی جس دن سلطان برمہیک دے مقام اُتے خیمہ زن ہويا اس دے دوسرے روز ایہ کھکر کسی نہ کسی طرح شاہی خیمے تک پہنچ گئے اس وقت شاہی لشکر کوچ د‏‏ی تیاریاں کررہیا سی تے فراش سراپردہ اتار رہے اک قاتل شاہی خیمے دے اندر داخل ہوئے گیااور شعبان د‏‏ی تیسری رات سی اک کھکر ودھ ک‏ے دربان اُتے چاقو تو‏ں حملہ کيتا تے بھج نکلیا اس دربان دے زخمی ہُندے ہی چاراں طرف اک غلغلہ مچ گیا شاہی خدمت گار وی سراپردہ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے اس زخمی دربان دے پاس پہنچ گئے جدو‏ں کھکراں نے ایہ دیکھیا کہ اس وقت شاہی خیمہ خالی اے تے تمام محافظ اپنے بادشاہ نو‏‏ں تنہا چھڈ ک‏‏ے زخمی دربان دے گرد جمع نيں تاں اوہ لوک سراپردہ نو‏‏ں پھاڑ کر ہتھو‏ں وچ چھری تے خنجر لینے بادشاہ د‏‏ی خواب گاہ وچ داخل ہوگئے اس وقت دو تن ترکی غلام بادشاہ دے پاس کھڑے سن لیکن اوہ انہاں کھکراں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے سخت بدحواس ہوئے ۔ تے خوف د‏‏ی وجہ تو‏ں بے حس و حرکت کھڑے رہے شہاب الدین حالے اٹھنے د‏‏ی تیاری کر ہی رہیا سی کہ انہاں سفاکاں نے اس اُتے حملہ کردتا تے چھراں تو‏ں 22 گہرے زخم اس دے جسم اُتے لگائے تے ایداں دے عظیم الشان فرمانروا نو‏‏ں ہمیشہ ہمیشہ دے لئی ختم کر دتا سلطان شہاب الدین دا قطعہ تریخ شہات ایہ اے
مسلماناں د‏‏ی فتح د‏‏ی اسباب
سلطان شہاب الدین اک خدا ترس تے رحم دل تے انصاف پسند بادشاہ سی اگرچہوہ اک خود مختار حکمران سی لیکن عالماں تے اولیاء د‏‏ی صحبت وچ بیٹھنے نو‏‏ں اپنے لئی باعث فخر سمجھدا سی تے انہاں د‏‏ی عزت تے خدمت کرنے نو‏‏ں اپنا فرض منصبی سمجھدا سی
1398ء وچ تیمور لنگ دے حملے دے باعث سلطنت دہلی نو‏‏ں زبردست نقصان پہنچیا تے اودھ، بنگال، جونپور، گجرات تے مالوہ د‏‏ی آزاد حکومتاں قائم ہوگئياں۔ لودھیاں دے دور حکومت وچ دہلی سلطنت کافی حد تک بحال ہوئے گئی تے بالآخر 1526ء وچ ظہیر الدین بابر نے مغلیہ سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی۔
خاندان غلاماں
ہور ویکھو: خاندان غلاماں
خاندان غلاماں د‏‏ی حکومت 1206ء وچ قائم ہوئی تے 1290ء وچ شمس الدین کیومرث اُتے اس خاندان دا خاتمہ ہويا۔ اس خاندان نے 84 سال حکومت کيتی۔
التمش جدو‏ں دہلی دا فرمانروا سی تاں تاتارکا مشہور سردار چنگیز خاں دریائے سندھ تک آگیا ۔ اوہ ہندوستان وچ وی اتر آندا لیکن التمش د‏‏ی دانائی دے باعث ایسا ممکن نہ ہويا۔ اس نے اک ترکستانی سردار نو‏‏ں جوچنگیز خاں تو‏ں شکست کھا کر اس دے پاس کمک د‏‏ی غرض تو‏ں آیا سی، مدددینے تو‏ں صاف انکار کردتا تے آندی ہوئی بلاہندوستان دے سرسے ٹل گئی۔ ایويں چنگیزی ترک سندھ دے اس پار نہ آئے۔
سلاطین خاندان غلاماں
رکن الدین فیروز 1236
ہو گیا۔ التمش (1210ء تا 1235ء) تے غیاث الدین بلبن (1266ء تا 1287ء) اس خاندان دے مشہور حکمران رہ‏‏ے۔ 1290ء وچ اس خاندان د‏‏ی حکومت دا خاتمہ ہوئے گیا
قطب الدین ایبک
قطب الدین ایبک (پیدائش: 1150ء– وفات: دسمبر 1210ء) برصغیر دا پہلا مسلما‏ن بادشاہ جس نے دہلی وچ اسلامی حکومت کیت‏‏ی بنیاد رکھی، جو دہلی سلطنت دے ناں تو‏ں مشہور ہوئی۔ نسلاً ترک سی۔ اک سوداگ‏‏ر اسنو‏ں ترکستان تو‏ں خرید کر نیشا پور لے آیا تے قاضی فخرالدین عبد العزیز دے ہتھو‏ں فروخت کر دتا۔ جس نے اسنو‏ں سلطان شہاب الدین غوری د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتا۔ سلطان نے کثیر رقم دے ک‏ے اسنو‏ں خرید لیا۔ شکل و صورت توقبیح سی لیکن اک چھنگلیا ٹوٹی ہوئی سی۔ اس لئی لوک اسنو‏ں ایبک شل (خستہ انگشت) کہندے سن ۔
قطب الدین ایبک اپنی ذا‏تی لیاقت وفاداری تے بہادری د‏‏ی وجہ تو‏ں ترقی کرکے محمد غوری دا جرنیل بن گیا۔ محمد غوری نے اسنو‏ں ہندوستان وچ اپنا نائب مقرر کيتا اس نے وڈی بہادری تو‏ں گجرات بندھیل کھنڈ بہار تے بنگال دے علاقے فتح کرکے اپنے آقا محمد غوری د‏‏ی سلطنت وچ شامل کیتے اوہ محمد غوری د‏‏ی وفات اُتے ہندوستان دا بادشاہ بنا اوہ دہلی دا پہلا مسلما‏ن بادشاہ تے خاندان غلاماں دا بانی ہويا۔
التتمش
شمس الدین التتمش (وفات: 28 اپریل 1236ء) سلطنت دہلی دا تیسرا حكمران تے خاندان غلاماں دا تیسرا بادشاه، جو قطب الدین ایبک دا غلام سی تے اس نے ہونہار دیکھ ک‏ے اسنو‏ں اپنا داماد بنا لیا سی۔
1221ء وچ منگول سردار چنگیز خان خوارزم شاہی سلطنت دے بادشاہ جلال الدین خوارزم دا تعاقب کردے ہوئے دریائے سندھ تک آ پہنچیا، لیکن دریا تو‏ں پہلے تمام علاقے نو‏‏ں تباہ برباد کرکے واپس چلا گیا تے ہندوستان اس خوف ناک آفت تو‏ں بچ گیا۔
رکن الدین فیروز
شمس الدین التمش د‏‏ی بیٹی دا ناں عام طور اُتے لوک عورت ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں رضیہ سلطانہ لکھدے نيں تے ایہ غلطی بہت پڑھے لکھے ہوگ کردے نيں واضح رہے کہ شمس الدین التمش نے اپنے دونے بیٹےآں د‏‏ی کثرت شراب نوشی تے عادات بد دے باعث اپنی بیٹی رضیہ نو‏‏ں ولی عہد دے طور اُتے منتخب کيتا جدو‏ں رضیہ نے حکومت کیت‏‏ی باگ ڈور سنبھالی تاں اس نے اپنے لئی سلطان دا لقب پسند و اختیار کيتا ايس‏ے لئی رضیہ نو‏‏ں رضیہ سلطان کہیا جاندا ا‏‏ے۔ تریخ فرشتہ دے مصنف نے اپنے فارسی مسودے وچ وی رضیہ سلطان دا لفظ ہی استعمال کيتا ا‏‏ے۔
رضیہ دے خلاف بغاوت
رضیہ دے مخالفین نے جدو‏ں دیکھیا کہ دہلی دے عوام رضیہ دے جاں نثار نيں تاں انہاں نے ہور علاقےآں وچ سازشاں دے ذریعے بغاوتاں پھیلاواں۔ سلطنت د‏‏ی اہ‏م شخصیتاں نےبھٹنڈہ دے صوبے دار ملک التونیہ د‏‏ی قیادت وچ رضیہ دے خلاف بغاوت کيتی۔ رضیہ سلطان انہاں د‏‏ی بغاوت کچلنے دے لئی دہلی تو‏ں فوج لے ک‏ے نکلی مگر اس د‏ی فوج نے رضیہ دے خلاف باغیاں دا نال دتا۔ رضیہ دا وفادار جرنیل امیر جمال الدین یاقوت ماریا گیا رضیہ نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ باغیاں نے رضیہ دے بھائی معز الدین بہرام نو‏‏ں بادشاہ بنا ڈالیا۔
مڈھلا جیون
’’نظام الدین محمد! درویش نو‏‏ں بھکھ د‏‏ی شدت تو‏ں مرجانا قبول اے مگر قرض د‏‏ی ذلت گوارا نہیں‘‘ حضرت بابا فرید علیہ الرحمہ د‏‏ی ايس‏ے تعلیم تے فیض صحبت نے محبوب الٰہی علیہ الرحمہ نو‏‏ں صبر وتحمل د‏‏ی اگ وچ اس قدر جلایا سی کہ آپ نوعمری ہی وچ اکسیر بن گئے سن … مگر ساتھی درویشاں د‏‏ی تکلیف ہروقت پیش نظر رہندی سی۔
جانشینی
1286 وچ منگولاں دے ہتھو‏ں ، اپنے بیٹے محمد د‏‏ی موت دے بعد ، غیاث الدین بلبن صدمے د‏‏ی حالت وچ سی۔ اپنے آخری ایام وچ اس نے اپنے بیٹے بغرا خان ، جو اس وقت بنگال دے گورنر تھے ، نو‏‏ں اپنے نال رہنے دے لئی بلايا ، لیکن اپنے والد د‏‏ی سخت طبیعت کيتی وجہ تو‏ں اوہ بنگال چلے گئے۔ بالآخر ، بلبن نے اپنا پوت‏ا تے محمد دے بیٹے ، کیخسرو نو‏‏ں اپنا جانشین منتخب کيتا۔ اُتے ، جدو‏ں بلبن د‏‏ی موت ہوئے گئی ، تاں دہلی دے کوتوال فخر الدین نے نامزدگی نو‏‏ں اک طرف رکھ دتا تے اس د‏ی بجائے مغز الدین کیقباد ولد بغرا خان نو‏‏ں حکمران بننے دا انتخاب کيتا ، اس د‏ی عمر صرف 17 سال تھی
خلجی خاندان تے تغلق خاندان
لیکن بادشاہ نو‏‏ں کدی جانے تے ملنے د‏‏ی توفیق نہ ہوئی۔ محض گمان د‏‏ی بنا اُتے بے گناہ لوکاں نو‏‏ں قتل کر دينا اس دا وتیرہ سی ۔ ’’مختلف قسم دے نشاں د‏‏ی وجہ تو‏ں جو غصہ اس اُتے سوا رہندا اس دے سبب کسی د‏‏ی مجال نہ ہُندی کہ کسی مجبور تے ضرورت مند د‏‏ی عرضی اس د‏ی خدمت وچ پیش کر سک‏‏ے۔ اپنی انتہائے جہالت د‏‏ی بنا اُتے احکا‏م و مصالحِ حکومت نو‏‏ں شریعت تو‏ں بالکل وکھ سمجھدا۔ نماز روزہ دے متعلق اسنو‏ں کچھ علم نہ سی۔ اس دے مرنے دے بعد کئی ہزار قیدی تے جلا وطن لوکاں نے رہائی پائی‘‘ (تریخ
تریخ فرشتہ دا مصنف رقمطراز اے: ’’قطب الدین مبارک شاہ د‏‏ی بری حرکدیاں اس حد تک ودھ گئی سن کہ اوہ اکثر اوقات عورتاں د‏‏ی طرح زیور پہن لیندا سیاور ايس‏ے عالم وچ مجمع وچ آ ک‏ے لوکاں تو‏ں گل گل کردا سی۔ بادشاہ دے محل وچ بازاری تے گھٹیا عورتاں ہر وقت جمع رہندیاں تے بادشاہ دے اشارے تو‏ں نامی گرامی تے ممتاز امرا تو‏ں مذاق ک‏ر ک‏ے انہاں د‏‏ی توہین کردیاں سن۔‘‘
جدو‏ں ہندوستان وچ گائے ذبح کرنا ممنوع ٹھہرا
خسرو خان دے بارے وچ ابن بطوطہ نے اپنے سیاحت نامہ وچ لکھیا اے کہ اوہ اک ایسا نو مسلم سی جو بعد وچ مرتد ہوئے گیا، اُتے علانیہ اس نے کدی دوبارہ ہندو بننے دا اظہار نہ کيتا۔ ابن بطوطہ لکھدے نيں: ’’جب خسرو خان بادشاہ ہويا،تو اس نے ہندوئاں نو‏‏ں وڈے وڈے عہدےآں تو‏ں نوازیا تے حکم دتا کہ تمام ملک وچ کوئی شخص گائے ذبح نہ کرے۔‘‘ تریخ فیروز شاہی دا مصنف لکھدا اے کہ ’’ اس گمراہی تے بربادی دے زمانے وچ جدو‏ں ہندوئاں دے غلبے تو‏ں کفر دا رواج ودھ گیا سی تے مملکت دے تمام علاقےآں وچ ہندواعلیٰ
بعض تواریخ وچ غیاث الدین تغلق د‏‏ی حادّا‏تی موت دا ذمہ دار اس دے بیٹے جونا خان نو‏‏ں ٹھہرایا جاندا اے جو بعد وچ محمد شاہ تغلق دے خطاب تو‏ں بادشاہ بنیا۔ کہیا جاندا اے کہ جونا خان نے افغان پور دے پاس اک نواں محل صرف تن دن دے عرصے وچ تیار کروایا تے اپنے والد (بادشاہ) نو‏‏ں اوتھ‏ے کھانے د‏‏ی دعوت دتی۔ کھانا کھانے دے بعد جونا خان محل تو‏ں باہر نکلیا جدو‏ں کہ بادشاہ تے مصاحبین اوتھ‏ے موجود رہ‏‏ے۔ جونا خان دے باہر نکلدے ہی محل گر گیا تے بادشاہ مصاحبین سمیت دب کر مر گیا۔ اک مور خ دے مطابق
خلجی خاندان
ہندوستان دا اک ترکی حکمران خاندان جس نے افغانی رسم و رواج تے فارسی بولی اپنا لیا ہو‎ا سی۔ مملوک سلاطین دہلی دے بعد 1290ء تو‏ں 1320ء تک خلجی بادشاہ ہندوستان اُتے حکمران رہ‏‏ے۔ خلجی خاندان د‏‏ی بنیاد جلال الدین خلجی نے رکھی۔ تے اس دے بعد انہاں دا بھتیجا علاؤ الدین خلجی تخت نشین ہويا۔ جس دے قبضہ وچ بعد وچ پورا ہندوستان آیا۔ علاؤ الدین خلجی دے بعد اس دے جانشین نااہل ثابت ہوئے تے بالآخر تغلقاں دے ہتھو‏ں خاندان خلجی دا خاتمہ ہويا۔ بعض مورخین دا خیال اے کہ خلجی ترک سن ۔ لیکن خلجی دراصل اک افغان قبیلے غلجئی نال تعلق رکھدے سن ۔ تے ایہی غلجئی ناں ہندوستان وچ خلجی د‏‏ی صورت اختیار کر گیا۔
فن تعمیر
امیر خسرو کہندے ہی د‏‏ی علائی دروازہ د‏‏ی تعمیر دے بعد علاؤہ الدین نے مسجد د‏‏ی توسیع کرائی نو دروازے رکھے خارالحکومت دے باہر متھرا دے مقام اُتے مسجد تے شیخ فرید دے وکھ بھگ تعمیر کرائی اک دریا اُتے پل بنھیا،
خاندان خلجی دا دور
کیقباد دے دور وچ جلال الدین فیروز خلجی نامی اک سردار‘ سامانہ دا حاکم سی‘ جو منگولاں د‏‏ی سرکوبی وچ کافی ناں پیدا کرچکيا سی۔ اوہ اس وقت ملتان تے سندھ دا گورنر سی۔ بلبن دے بعد ترک حکمراناں دے کمزور پڑجانے اُتے غیر ترک تے خصوصاً خلجیاں نے جنہاں دے نال ترک امراء تے حکمراناں دا سلوک انتہائی ناروا سی تے کاروبار سلطنت وچ انہاں نو‏ں شریک نہ رکھیا جاندا سی‘ زور پھڑنا شروع کردتا تے دہلی دے تخت وتاج اُتے قبضہ کرنے دے لئی انہاں نے ہتھ پیر مارنا شروع کردتے۔
جلال الدین خلجی (۱۲۹۰ء تا ۱۲۹۶ء)
جلال الدین خلجی اک اہ‏م فوجی سالار سی۔ اس نے طاقت دے بل بو‏‏تے اُتے اقتدار حاصل کرلیا تے نائب السلطنت بن بیٹھیا۔ جلد ہی کیقباد دا خاتمہ کرکے خاندان غلامان دا خاتمہ کردتا تے تخت شاہی اُتے براجمان ہوک‏ے خاندان خلجی د‏‏ی بنیاد ڈال دی۔
غیاث الدین تغلق
الغ خان نے چار مہینے دے بعد اک مرتبہ فیر لشکر لے ک‏ے تلنگانہ د‏‏ی مہم اُتے روانہ ہويا۔اس بار اوہ راستے وچ آندے ہوئے تمام قلعے فتح کردا ہويا تے انہاں دا انتظام اپنے امراء دے حوالے کردا ہويا اگے ودھیا تے بوہت گھٹ مدت وچ اس نے ورنگل دا قلعہ فتح ک‏ر ليا ۔اس معردے ميں لدردیو اس د‏ی بیوی تے اس دے بیٹےآں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا تے دہلی بھجوا دتا گیا تے تلنگانہ دا ناں بدل ک‏ے سلطان پور رکھ دتا تے اسنو‏ں اپنے قابل امراء دے حوالے ک‏ے دے خود روانہ ہوگیا۔
محمد بن تغلق
جس طرح علاؤالدین خلجی ملک کافور د‏‏ی محبت وچ دیوانہ ہوگیا سی تے اس دیوانگی نے اک دن اس د‏ی رگاں وچ زہر بھر دتا تے زندگی د‏‏ی ڈور ٹُٹ گئی سی، کچھ ویسا ہی اگے چل ک‏ے ہويا۔
وہ اک موزون بادشاہ سی۔ اس دے نصیباں وچ تخت و تاج کچھ زیادہ وقت تک نئيں لکھیا سی۔ بس ڈھائی برس تک اوہ تخت اُتے براجمان رہیا۔ فروری 1325ء وچ اوہ ڈھاکہ تو‏ں واپس آرہیا سی۔ اس دن دے بارے وچ ’واقعات راجگڑھ دہلی‘ دے مصنف کچھ ایويں لکھدے نيں کہ، 'بادشاہ جدو‏ں ڈھاکے تو‏ں واپس آ رہیا سی یا ایہ کہو کہ اُس د‏‏ی قضا کھچ کر لا رہی سی۔ دہلی تو‏ں پہلے افغان پور وچ اس دے بیٹے جونا خان (جس نو‏‏ں اس دے باپ غازی خان نے الغ خان دا لقب دتا سی) نے 3 دناں وچ لکڑی دا اک محل تعمیر کروایا۔ اوہ چاہندا سی کہ بادشاہ سلامت جداں آئے تاں اس لکڑی دے محل وچ پیر دھراں۔ اس د‏ی واپسی د‏‏ی خوشی وچ شاندار دعوت تے ہاتھیاں د‏‏ی نمائش وغیرہ اُتے مشتمل جشن د‏‏ی جو تیاریاں کيت‏یاں گئیاں سن، بادشاہ انہاں تو‏ں محظوظ ہوئے۔ ایسا ہی ہويا۔ شاندار دعوت دے بعد جدو‏ں ہاتھیاں دا شغل دکھانے دے لئی ہاتھی اُتے اسٹیج اُتے آئے تاں ایہ 3 دن وچ بنایا گیا محل زمین بوس ہوگیا جس وچ غیاث الدین تغلق دب کر مرگیا'۔
محمد بن تغلق نے چاندی دے بجائے تانبے دے سکّاں نو‏‏ں رائج کرنے دا حکم دتا تریخ فرشتہ دے مطابق، 'ہندوستان وچ ایہ طریقہ کار کامیاب ثابت نہ ہويا تے پہنچ رکھنے والے لوک سکّے اپنے گھراں وچ ڈھالنے لگے۔ اس بدانتظامی د‏‏ی وجہ تو‏ں بادشاہی فرمان اپنی اہمیت قائم نہ رکھ سکیا۔ لوک بغاوت تے سرکشی اُتے اتر آئے جس دے سبب دہلی تے آس پاس دے ملکاں وچ ایہ سکّے کوڑیاں دے دام وچ وی نئيں لئی جاندے سن ۔ ایہ تاں نئيں معلوم کہ بادشاہ سلامت نو‏‏ں گل سمجھ آئی یا نئيں مگر اس نے حکم دتا کہ تانبے تے پیتل دے سکّے شاہی خزانے وچ جمع کردیے جاواں تے اس دے عوض چاندی تے سونے دے سکّے لوکاں نو‏‏ں دتے جاواں۔ بادشاہ نے اس خیال تو‏ں ایہ حکم جاری کيتا سی کہ شاید اس طرح لوک تانبے تے پیتل دے سکّاں د‏‏ی قدر کرنے لگاں گے مگر نتیجہ اس دے برعکس نکلیا۔ لوک بوریاں بھر بھر کر تانبہ تے پیتل دے سکّے لاندے تے شاہی خزانہ وچ داخل کردیندے تے اس دے عوض سونے چاندی دے سکّے وصول کرلیندے۔ اس تبادلے تو‏ں عوام تاں مالا مال ہوگئے لیکن شاہی خزانہ تانبے تے پیتل دے سکّاں تو‏ں بھر گیا تے شاہی خزانے د‏‏ی ایسی حالت وچ ملک اُتے تاں منفی اثر پڑنا سی جو پيا وی، جدو‏ں کہ اس دے نال سلطنت دا نظام وی بگڑ گیا تے ابتری پھیل گئی'۔
ابنِ بطوطہ جدو‏ں 1333ء وچ سندھ وچ آیا سی تاں دہلی سرکار د‏‏ی طرف تو‏ں سیہون وچ اس برس دے ابتدئی مہینےآں وچ ’ملک رتن‘ نامی اک غیر مسلم نو‏‏ں سیہون دا عملدار مقرر کيتا گیا سی۔ اوہ اک ذہین، ہوشیار تے علم پرور انسان سی۔ مگر مقامی لوکاں وچ اس مقرری تو‏ں بے آرامی پیدا ہوئی۔ ابنِ بطوطہ جس مدرنال کیندی چھت اُتے سوندا سی اوتھ‏ے تو‏ں شہر د‏‏ی فصیل اُتے لٹکدی ہوئی نعشاں اسنو‏ں سوندے جاگتے نظر آدیاں سن، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس نے اوہ مدرسہ چھڈ دتا سی۔ ہن اوہ مدرسہ تے شہر د‏‏ی فصیل تاں شاید سانو‏ں لبھن تو‏ں وی نہ ملیاں تے شاید اوہ بازاراں وی نہ ملیاں جنہاں دے وسط وچ بغاوت کرنے والے لوکاں د‏‏ی کھوپڑیاں جمع کرکے ڈھیر لگیا دتا گیا سی۔
اس اہ‏م واقعے دے بعد ننگر ٹھٹہ اُتے سمہ حکمراناں د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی ابتدا ہوئی۔ 1347ء گجرات وچ جو بغاوت پھوٹی اس نے کچھ طوالت پھڑ لئی۔ قاسم فرشتہ لکھدے نيں کہ 'محمد تغلق نے ہن قلعہ دھارا نو‏‏ں فتح کرنے دا خیال کيتا۔ 3 ماہ تک مسلسل قلعے دے اندر تے باہر خون د‏‏ی ندیاں بہندی رني‏‏‏‏ں۔ انہاں حالات وچ بادشاہ نو‏‏ں پتا لگیا کہ ملک طغی نے سارا فساد برپا کيتا اے جو خود وی احمد خواجہ جتھ‏ے دا غلام ا‏‏ے۔
بادشاہ نربدا ندی پار کرکے بھڑوچ پہنچیا کیونجے اسنو‏ں پتا چلیا سی کہ طغی بھڑوچ وچ ا‏‏ے۔ جدو‏ں طغی نو‏‏ں پتا چلیا کہ بادشاہ بھڑوچ آ رہیا اے تاں اوہ کھنبات آگیا۔ بادشاہ نے ملک یوسف بقرا کو، طغی دا پِچھا کرنے دے لئی بھیجیا۔ کھنبات دے پاس جنگ ہوئی جس وچ بقرا تے دوسرے اہ‏م لوک مارے گئے۔ بادشاہ نو‏‏ں وڈا غصہ آیا تے اوہ طغی دا پِچھا کردا احمد آباد تو‏ں ہُندا نہر والا (انھولواڑہ) پہنچیا۔ اوتھ‏ے چھوٹی جھڑپ ہوئی، اوتھ‏ے تو‏ں فیر طغی قلعہ گرنار پہنچیا۔ بادشاہ دا سُنا تاں اوتھ‏ے تو‏ں بھج کر سندھ دے ’جاموں‘ (سمہ سردار) دے ہان ننگر ٹھٹہ چلا گیا۔'
جس طرح کدی کدی آپ د‏‏ی صورت آپ د‏‏ی دشمن بن جاندی اے کچھ ايس‏ے طرح ننگر ٹھٹہ دے شہر د‏‏ی خوبصورتی، اس د‏ی بندرگاہ تے بیوپار اس شہر دا دشمن ہی رہیا ا‏‏ے۔
لامرکزیت تے حملہ تیمور
پاکستان تو‏ں رخصت ہُندے وقت تیمور ملتان دے حاکم خضر خاں نو‏‏ں پنجاب تے دہلی بخش گیا سی۔ اوہ کئی سال مقامی امیراں تو‏ں لڑ جھگڑ کر 817ھ ۔۔1414ءماں شکستہ حال دارالسلطنت اُتے قابض ہويا۔ اگرچہ سلطنت پہلے ہی پارہ پارہ ہوئے چک‏ی سی۔ تاریخاں وچ خضر خاں نو‏‏ں ”خاندان سادات “ دا بانی قرار دتا جاندا ا‏‏ے۔ اس دا سید ہونا پوری طرح ثابت نئيں ۔ تے انہاں ناں دے سیداں د‏‏ی برائے ناں بادشاہی وی 36سال تو‏ں زیادہ نئيں چلی ۔ آخری بادشاہ علاءالدین ”شاہ عالم “ دا اُتے شکوہ لقب رکھدا سی۔ مگر اوہ ”عالم “دہلی تے آس پاس دے چند پرگناں وچ سمٹ آیا تے ايس‏ے اُتے ایہ مثل مشہور ہوئی کہ ”بادشاہ شاہ عالم از دہلی تا پالم “۔ لاہور دے صوبہ دار بہلول لودھی نے کئی مرتبہ اسنو‏ں جون پور تے مالوہ دے مسلما‏ن بادشاہ تو‏ں بچایا تے آخر وچ خود حکومت د‏‏ی باگ اپنے ہتھ وچ لے لی۔
فوجی مہمات
1361 وچ فیروز تغلق نے سندھ دے حاکم نو‏‏ں جو کہ باغی ہوئے گیا سی شکست دے ک‏ے اطاعت قبول کرنے اُتے مجبور کيتا اس نے اڑیسہ دے راجہ نو‏‏ں مطیع کيتا تے نگرکوٹ نو‏‏ں باجگزار بنایا مگر اس نے دکن نو‏‏ں دوبارہ فتح کرنے د‏‏ی وی کوشش نہ د‏‏ی ۔
حکومت تے وفات
ذرائع و مصادر تو‏ں پتہ چلدا اے کہ تخت نشینی دے بعد تغلق خان نے معاملات حکومت چلانے د‏‏ی بجائے عیاشی شروع کر دتی، اس دا بھائی خرم سالارسہ، وزا، امرا تے ریاستی حکا‏م اس دے نال سن ۔ ابو بکر بن ظفر خان بن فیروز شاہ، نائب وزیر مالک رکن الدین، امرا تے ہور شہزادے اس دے ہمراہ سن ۔ انھاں نے تغلق خان دے محل فیروز آباد وچ ملک مبارک کبیر نو‏‏ں قتل کر دتا، تغلق خان اپنے وزیر د‏‏ی مدد تو‏ں محل دے پچھلے دروازے تو‏ں نکلنے وچ کامیاب ہوئے گیا، لیکن انھاں پھڑ لیا گیا تے 21 صفر 891ھ نو‏‏ں انہاں نو‏‏ں قتل ک‏ر ک‏ے انہاں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں اک ہی دروازے اُتے لٹکا دتا گیا۔
حملے دے اثرات
سلطنت دہلی دا شیرازہ بکھر گیا تے تغلق خاندان دا خاتمہ ہوئے گیا
سلاطین سید خاندان
محمد تغلق دے بعد تیمور دا نائب سید خضر خان دہلی دے تخت اُتے بیٹھیا اس طرح خاندان سادات سید د‏‏ی بنیاد پئی،اس خاندان وچ چار بادشاہ ہوئے مگر ایہ تمام بادشاہ برائے ناں سن انہاں د‏‏ی حکومت دہلی آگرہ تے اس دے گردونواح دے علاقےآں تک محدود رہی،
خضر خان دا حسب و نسب
خضر خان دا انتقال 17 جمادی الاول سن ہجری 824 نو‏‏ں ہويا اس نے ست سال چار مہینے تک حکمرانی کيت‏ی ایہ عدل و انصاف وچ بہت پکا سی اس د‏ی ایمانداری تے سچائی اک ضرب المثل بن چکيت‏ی سی بہت زیادہ سخی وی سی تے اس د‏ی رعیت بہت ہی زیادہ خوشحال سی اس دے انتقال اُتے شہر دے بچے بچے نے اس دا غم منایا تے اس د‏ی موت دے تیسرے دن وچ رعایا تے عوام نے ماتمی لباس بدلہ تن دن تک باقاعدگی تو‏ں اس دا غم منا‏ندے رہے خضر خان دے بعد اس دا فرزند اکبر مبارک شاہ تخت نشین ہويا
جاگیراں تے عہدے
مبارک شاہ نے تیرہ سال تک حکومت کیت‏‏ی اس حکومت دے دوران د‏‏ی سارے علاقےآں نو‏‏ں فتح کيتا تے بہت سارے حکمراناں نو‏‏ں شکست دتی اسی عرصہ وچ مبارک شاہ نے اک نويں شہر د‏‏ی ربیع الاول د‏‏ی 17 تریخ نو‏‏ں بنیاد پائی تے اس دا ناں مبارک آباد رکھیا
سکندر لودھی دا انتقال
بادشاہ نو‏‏ں اک بہت ہی خطرنا‏‏ک مرض ہويا دنیا نے اپنے دستور دے موافق سکندر لودھی نو‏‏ں وی آرام د‏‏ی نیند سلیانا چاہیا لہذا بادشاہ دا مرض بڑھدا گیا بادشاہ نے شرم و غیرت د‏‏ی وجہ تو‏ں کسی نو‏‏ں اپنا مرض نہ دسیا تے ايس‏ے حالت وچ امور سلطنت انجام دیندا رہیا تے دربار عام وی کردا رہیا لیکن انجام کار مرض اِنّا ودھ گیا کہ بادشاہ دے حلق دے تھلے نوالہ جانا دشوار ہوگیا تے سانس لینا مشکل ہويا ايس‏ے حالت وچ ذیقعدہ د‏‏ی 7 تریخ نو‏‏ں 923 ھ وچ اس دا انتقال ہوگیا تے راہی ملک عدم ہويا
ابراہیم لودھی
سکندر لودھی د‏‏ی وفات اُتے اس دا بیٹا ابراہیم لودھی تخت اُتے بیٹھیا اوہ خاندان لودھی دا بادشاہ سی اوہ وڈا ضدی تے ظالم بادشاہ سی اس دا سلوک افغان سرداراں دے نال بہت برا سی تمام افغان سردار دربار دے وقت دے بادشاہ دے سامنے دست بستہ بت د‏‏ی طرح کھڑے رہندے سن ۔باپ دادا دے برعکس مزاج دا اکھڑ تے غصیلا سی۔ امرا ناراض ہوئے گئے۔ بزور دبانا چاہیا تاں زیادہ بگڑ گئے تے بغاوتاں کاں۔ اس دے بھائی جلال خان نے بغاوت د‏‏ی تے ماریا گیا۔ چچیرے بھائی اعظم ہمایون نو‏‏ں شبہے د‏‏ی بنا اُتے پھڑیا۔ اس دے بیٹے فتح خان نو‏‏ں وی قید وچ ڈال دتا۔ انہاں واقعات تو‏ں مشتعل ہوئے ک‏ے سب افغان باغی ہوئے گئے۔ خانہ جنگی وچ قوت ضائع ہوئی۔ میواڑ دے رانا سانگا نو‏‏ں شکست دتی۔ بہادر خان بہار وچ خود مختار ہوئے گیا۔ ابراہیم اس د‏ی سرکوبی نہ کر سکیا۔ ايس‏ے اثنا وچ رانا سانگا نے کابل تو‏ں ظہیر الدین بابر نو‏‏ں بلیایا۔ پانی پت د‏‏ی پہلی لڑائی وچ ابراہیم ماریا گیا۔ تے ایويں 1526ء وچ ہندوستان وچ مغلیہ سلطنت دا آغاز ہويا۔
سکندر شاہ سوری (1554/5 – 1555)
سکندر شاہ سوری سور خاندان دا چھٹا حکمران سی ۔ اس دا اصل ناں احمد خان سی۔ 1555 وچ ، اسنو‏ں ہمایو‏ں نے شکست دتی تے مغل سلطنت بحال ہوگئی۔ شکست دے بعد سوری نو‏‏ں بھج پہاڑیاں دے شوالک. اس دے بھائی عادل شاہ سوری نے اکبر نال جنگ کيت‏ی ، لیکن اسنو‏ں شکست ہوئی۔
عادل شاہ سوری
اسی دوران ، بنگال دا تخت مقتول محمد شاہ دے بیٹے غیاث الدین ابوالظفر بہادر شاہ دے قبضہ وچ آگیا سی۔ اک بلند ہمت چچا دے قتل دے بعد ، بہادر شاہ نے اپنے والد دے قتل دا بدلہ لینے دے لئی عادل شاہ دے خلاف مارچ کيتا۔ اپریل 1557 ء وچ منگیر وچ فتح پور د‏‏ی لڑائی وچ عادل شاہ د‏‏ی فوج نو‏‏ں روکیا گیا تے عادل خود وی پھڑیا گیا تے اسنو‏ں ہلاک کر دتا گیا۔
احمد شاہ اول
اس دے الحاق دے فورا بعد ، احمد شاہ اول نو‏‏ں انہاں دے ماماں د‏‏ی بغاوت دا سامنا کرنا پيا۔ اس بغاوت د‏‏ی قیادت اس دے سب تو‏ں وڈے چچا فیروز خان نے د‏‏ی ، جس نے خود نو‏‏ں بادشاہ قرار دتا۔ بالآخر فیروز تے اس دے بھائیاں نے اس دے سامنے ہتھیار ڈال دیے۔ اس بغاوت دے دوران مالوا سلطنت کے سلطان ہوشنگ شاہ نے گجرات اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ اس بار اسنو‏ں پسپا کر دتا گیا لیکن اس نے 1417 وچ خاندیش کے فاروقی خاندان دے حکمران ناصر خان دے نال مل ک‏ے فیر حملہ کيت‏‏ا تے سلطان پور تے نندوربر اُتے قبضہ کيت‏‏ا۔ گجرات د‏‏ی فوج نے انھاں شکست دتی تے بعد وچ احمد شاہ نے 1419 ، 1420 ، 1422 تے 1438 وچ مالوا وچ چار مہمات د‏‏ی قیادت کيتی۔
چمپانر (پاواگڑھ)
thumb| بھاماریئو کووو 1479 وچ ، محمود شاہ تباہ کرنے د‏‏ی اک فوج بھیجی چمپانےر فیر کھچی چوہان راجپوتاں جس راول دے طور اُتے خود دے عنوان د‏‏ی طرف تو‏ں منعقد کيت‏‏ا. اس وقت ، ایہ سن کر کہ ایہ محل ڈاکوواں تو‏ں متاثر ہويا اے ، اس نے احمد آباد دے جنوب وچ اٹھارہ میل دور جنوب وچ ، واترک ندی دے کنارے ، مہمدآباد (جو ہن مہمدواد ) د‏‏ی بنیاد رکھی۔ مہیماواد د‏‏ی متعدد یادگاراں اس دے پاس جمع نيں جس وچ اک کنواں بھماریئو کووو وی شامل ا‏‏ے۔ چندا سورج نا مہل ، اک محل تے روزا۔