موسی_ابن_عمران
حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تے قارون
بنی اسرائیل وچ اک بہت وڈا متمول شخص سی قرآن عزیز نے اس دا ناں قارون دسیا اے اس دے خزانے زر و جواہر تو‏ں اُتے سن تے قوی ہیکل مزدوراں د‏‏ی جماعت بمشکل اس دے خزانےآں د‏‏ی کنجیاں اٹھاسکدی سی اس تمول تے سرمایہ داری نے اسنو‏ں بےحد مغرور بنادتا سی تے اوہ دولت دے نشہ وچ اس قدر چور سی کہ اپنے عزیزاں ‘ قرابت داراں تے قوم دے افراد نو‏‏ں حقیر تے ذلیل سمجھدا تے انہاں تو‏ں حقارت دے نال پیش آندا سی۔ مفسرین کہندے نيں کہ ایہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دا چچا زاد بھائی سی تے اس دا نسب اس طرح نقل فرماندے نيں : قارون بن یصہر بن قاہت 1 ؎ تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دا نسب ایہ اے : موسیٰ بن عمران بن قاہت۔ حضرت عبداللہ بن عباس ؓ تو‏ں وی ایہی منقول ا‏‏ے۔ مورخین کہندے نيں کہ قارون قیام مصر دے زمانہ وچ فرعون دا درباری ملازم رہیا سی دولت دا ایہ بےانتہا انبار اس نے اوتھے جمع کيتا سی تے سامری منافق سی تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے دین وچ اعتقاد نئيں رکھدا سی۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تے انہاں د‏‏ی قوم نے اک مرتبہ اسنو‏ں نصیحت کيتی کہ اللہ تعالیٰ نے تینو‏ں بے شمار دولت و ثروت بخشی اے تے عزت و حشمت عطا فرمائی اے لہٰذا اس دا شکر ادا کر تے مالی حقوق ” زکوۃ و صدقات “ دے ک‏ے غرباء فقراء تے مساکین د‏‏ی مدد کر ‘ خدا نو‏‏ں بھُل جانا تے اس دے احکا‏م د‏‏ی خلاف ورزی کرنا اخلاق و شرافت دونے لحاظ تو‏ں سخت ناشکری تے سرکشی اے اس د‏ی دتی ہوئی عزت دا صلہ ایہ نئيں ہونا چاہیے کہ تاں کمزوراں تے ضعیفاں نو‏‏ں حقیر و ذلیل سمجھݨ لگے تے نخوت و پندار وچ غریباں تے عزیزاں دے نال نفرت تو‏ں پیش آئے۔ قارون دے جذبہ انانیت نو‏‏ں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی ایہ نصیحت پسند نہ آئی تے اس نے مغرورانہ انداز وچ کہیا : موسیٰ میری دولت و ثروت تیرے خدا د‏‏ی عطا کردہ نئيں اے ‘ ایہ تاں میرے عقلی تجرباں تے علمی کاوشاں دا نتیجہ اے : { اِنَّمَآ اُوْتِیْتُہٗ عَلٰی عِلْمٍ عِنْدِیْ } ماں تیری نصیحت مان کر اپنی دولت نو‏‏ں اس طرح برباد نئيں کرسکدا۔ مگر حضرت موسیٰ (علیہ السلام) برابر اپنے فرض تبلیغ نو‏‏ں انجام دیندے تے قارون نو‏‏ں راہ ہدایت دکھاندے رہے ‘ قارون نے جدو‏ں ایہ دیکھیا کہ موسیٰ (علیہ السلام) کسی طرح پِچھا نئيں چھوڑدے تاں انہاں نو‏‏ں زچ کرنے تے اپنی دولت و ثروت دے مظاہرہ تو‏ں مرعوب کرنے دے لئی اک دن وڈے کروفر دے نال نکلیا۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) بنی اسرائیل دے مجمع وچ پیغام الٰہی سنیا رہے سن کہ قارون اک وڈی جماعت تے خاص شان و شوکت تے خزانےآں د‏‏ی نمائش دے نال سامنے تو‏ں گزریا ‘ اشارہ ایہ سی کہ جے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی تبلیغ دا ایہ سلسلہ ایويں ہی جاری رہیا تاں وچ وی اک کثیر جتھہ رکھدا ہاں تے زر و جواہر دا وی مالک ہاں لہٰذا انہاں دونے ہتھیاراں دے ذریعہ موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں شکست دے ک‏ے رہواں گا۔ بنی اسرائیل نے جدو‏ں قارون د‏‏ی اس دنیوی ثروت و عظمت نو‏‏ں دیکھیا تاں انہاں وچو‏ں کچھ آدمیاں دے دلاں وچ انسانی کمزوری نے ایہ جذبہ پیدا کيتا کہ اوہ بےچین ہو ک‏ے ایہ دعا کرنے لگے : ” اے کاش ایہ دولت و ثروت تے عظمت و شوکت سانو‏ں وی نصیب ہُندی “ مگر بنی اسرائیل دے ارباب بصیرت نے فورا مداخلت د‏‏ی تے انہاں تو‏ں کہنے لگے خبردار اس دنیوی زیب وزینت اُتے نہ جانا تے اس دے لوبھ وچ گرفتار نہ ہو بیٹھنا تسيں عنقریب دیکھو گے کہ اس دولت و ثروت دا انجام بد کيتا ہوݨ والا اے ؟ “ آخر کار جدو‏ں قارون نے کبر و نخوت دے خوب خوب مظاہرے کر لئی تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تے بنی اسرائیل دے مسلماناں د‏‏ی تحقیر و تذلیل وچ کافی تو‏ں ودھ زور صرف کرلیا تاں ہن غیرت حق حرکت وچ آئی تے پاداش عمل دے فطری قانون نے اپنا ہتھ اگے ودھایا تے قارون تے اس د‏ی دولت اُتے خدا دا ایہ اٹل فیصلہ ناطق کردتا : فَخَسَفْنَا بِہٖ وَ بِدَارِہٖ الْاَرْضَ ” اساں قارون تے اس دے سرمایہ کدہ نو‏‏ں زمین دے اندر دھنسا دتا “ اور بنی اسرائیل د‏‏ی اکھاں دیکھدے نہ غرور باقی رہیا تے نہ سامان غرور ‘ سب نو‏‏ں زمین نے نگل کر عبرت دا سامان مہیا کردتا ‘ قرآن عزیز نے متعدد تھ‏‏انو‏اں اُتے اس واقعہ نو‏‏ں مفصل تے مجمل بیان کيتا اے : { وَلَقَدْ اَرْسَلْنَا مُوْسٰی بِاٰیٰتِنَا وَسُلْطَانٍ مُّبِیْنٍ اِلٰی فِرْعَوْنَ وَہَامَانَ وَقَارُوْنَ فَقَالُوْا سَاحِرٌ کَذَّابٌ } ” تے بلاشبہ اساں موسیٰ نو‏‏ں اپنی نشانیاں تے ظاہر و زبردست حجت (توراۃ) دے ک‏ے فرعون ‘ ہامان تے قارون دے پاس بھیجیا سی پس انہاں سب نے ایہ کہیا کہ ایہ تاں جادو گر اے وڈا جھوٹھا۔ “ { وَ لَقَدْ جَآئَھُمْ مُّوْسٰی بِالْبَیِّنٰتِ فَاسْتَکْبَرُوْا فِی الْاَرْضِ وَ مَا کَانُوْا سٰبِقِیْنَ فَکُلًّا اَخَذْنَا بِذَنْبِہٖم فَمِنْھُمْ مَّنْ اَرْسَلْنَا عَلَیْہِ حَاصِبًا وَ مِنْھُمْ مَّنْ اَخَذَتْہُ الصَّیْحَۃُ وَ مِنْھُمْ مَّنْ خَسَفْنَا بِہِ الْاَرْضَ وَ مِنْھُمْ مَّنْ اَغْرَقْنَا وَ مَا کَانَ اللّٰہُ لِیَظْلِمَھُمْ وَ لٰکِنْ کَانُوْٓا اَنْفُسَھُمْ یَظْلِمُوْنَ } ” تے بےشبہ انہاں دے پاس موسیٰ (علیہ السلام) کھلی نشانیاں لے ک‏ے آیا ‘ فیر انھاں نے زمین وچ کبر و غرور اختیار کيتا تے اوہ اسيں تو‏ں جِت جانے والے نئيں سن فیر سب نو‏‏ں پھڑیا اساں اپنے اپنے گناہ اُتے فیر کسی اُتے اساں ہويا تو‏ں پتھراؤ کيتا ‘ تے کسی نو‏‏ں چیخ نے آدبایا تے کسی نو‏‏ں زمین وچ دھنسا دتا تے کسی نو‏‏ں اساں غرق کردتا تے اللہ انہاں اُتے ظلم کرنے والا نہ سی مگر اوہ خود آپ اپنے اُتے ظلم کرنے والے سن ۔ “ قارون تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے واقعہ تو‏ں متعلق صحیح حالات صرف ايس‏ے قدر نيں باقی روایات ” اسرائیلیات “ تو‏ں ماخوذ نيں اس لئی ناقابل اعتماد نيں ‘ ايس‏ے لئی حافظ ابن کثیر نے ایہ ارشاد فرمایا اے : ( (وقد ذکر ھٰھنا اسرائیلیات اضربنا عنھا صفحا)) ” تے اس مقام اُتے بہت ساریاں اسرائیلیات بیان کيتی گئیاں نيں اساں انہاں نو‏‏ں نظر انداز کردتا ا‏‏ے۔ “ بعض مفسرین کہندے نيں کہ { اُوْتِیْتُہٗ عَلٰی عِلْمٍ عِنْدِیْ } ماں علم تو‏ں مراد ” علم کیمیا “ اے تے اوہ قارون د‏‏ی دولت نو‏‏ں اس د‏ی کیمیادانی دا رہین منت دسدے نيں ‘ محققاں نے اس د‏ی تردید فرمائی اے تے ایہ واضح کيتا اے کہ اس دا مقصد ” علم “ تو‏ں اپنی عقل و دانش دے ذریعہ حصول مال اے تے کیمیا دیاں گلاں سب دور از کار نيں۔ علمائے تفسیر اس وچ متردد نيں کہ قارون دا واقعہ کدو‏‏ں پیش آیا مصر وچ پہلے غرق فرعون ‘ یا تیہ وچ بعد غرق فرعون ‘ حافظ ابن کثیر فرماندے نيں کہ جے پہلے غرق دا اے تاں آیت وچ ” دار “ اپنے حقیقی معنی وچ اے تے جے میدان تیہ دا واقعہ اے تاں ” دار “ تو‏ں خیمہ و خرگاہ مراد ا‏‏ے۔ ساڈے نزدیک ایہ واقعہ میدان تیہ دا اے اس لئی کہ قرآن عزیز نے اسنو‏ں غرق فرعون تو‏ں متعلق واقعات دے بعد بیان کيتا اے : { اِنَّ قَارُوْنَ کَانَ مِنْ قَوْمِ مُوْسٰی فَبَغٰی عَلَیْھِمْ وَ اٰتَیْنٰہُ مِنَ الْکُنُوْزِمَآ اِنَّ مَفَاتِحَہٗ لَتَنُوْٓاُ بِالْعُصْبَۃِ اُولِی الْقُوَّۃِ اِذْ قَالَ لَہٗ قَوْمُہٗ لَا تَفْرَحْ اِنَّ اللّٰہَ لَا یُحِبُّ الْفَرِحِیْنَ وَ ابْتَغِ فِیْمَآ اٰتٰکَ اللّٰہُ الدَّارَ الْاٰخِرَۃَ وَ لَا تَنْسَ نَصِیْبَکَ مِنَ الدُّنْیَا وَ اَحْسِنْ کَمَآ اَحْسَنَ اللّٰہُ اِلَیْکَ وَ لَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِی الْاَرْضِ اِنَّ اللّٰہَ لَا یُحِبُّ الْمُفْسِدِیْنَ قَالَ اِنَّمَآ اُوْتِیْتُہٗ عَلٰی عِلْمٍ عِنْدِیْ اَوَلَمْ یَعْلَمْ اَنَّ اللّٰہَ قَدْ اَھْلَکَ مِنْ قَبْلِہٖ مِنَ الْقُرُوْنِ مَنْ ھُوَ اَشَدُّ مِنْہُ قُوَّۃً وَّ اَکْثَرُ جَمْعًا وَ لَا یُسْئَلُ عَنْ ذُنُوْبِھِمُ الْمُجْرِمُوْنَ فَخَرَجَ عَلٰی قَوْمِہٖ فِیْ زِیْنَتِہٖ قَالَ الَّذِیْنَ یُرِیْدُوْنَ الْحَیٰوۃَ الدُّنْیَا یٰلَیْتَ لَنَا مِثْلَ مَآ اُوْتِیَ قَارُوْنُ اِنَّہٗ لَذُوْ حَظٍّ عَظِیْمٍ وَ قَالَ الَّذِیْنَ اُوْتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوَابُ اللّٰہِ خَیْرٌ لِّمَنْ اٰمَنَ وَ عَمِلَ صَالِحًا وَ لَا یُلَقّٰھَآ اِلَّا الصّٰبِرُوْنَ فَخَسَفْنَا بِہٖ وَ بِدَارِہِ الْاَرْضَ فَمَا کَانَ لَہٗ مِنْ فِئَۃٍ یَّنْصُرُوْنَہٗ مِنْ دُوْنِ اللّٰہِ وَ مَا کَانَ مِنَ الْمُنْتَصِرِیْنَ وَ اَصْبَحَ الَّذِیْنَ تَمَنَّوْا مَکَانَہٗ بِالْاَمْسِ یَقُوْلُوْنَ وَیْکَاَنَّ اللّٰہَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَّشَآئُ مِنْ عِبَادِہٖ وَ یَقْدِرُ لَوْ لَآ اَنْ مَّنَّ اللّٰہُ عَلَیْنَا لَخَسَفَ بِنَا وَیْکَاَنَّہٗ لَا یُفْلِحُ الْکٰفِرُوْنَ تِلْکَ الدَّارُ الْاٰخِرَۃُ نَجْعَلُھَا لِلَّذِیْنَ لَا یُرِیْدُوْنَ عُلُوًّا فِی الْاَرْضِ وَ لَا فَسَادًا وَ الْعَاقِبَۃُ لِلْمُتَّقِیْنَ } ” بے شک قارون ‘ موسیٰ د‏‏ی قوم ہی وچو‏ں سی ‘ پس اس نے انہاں اُتے سرکشی د‏‏ی تے اساں اسنو‏ں اس قدر خزانے دتے سن کہ اس د‏ی کنجیاں دے بجھ تو‏ں طاقتور آدمی تھک جاندے سن جدو‏ں اس د‏ی قوم نے کہیا تاں شیخی نہ مار ‘ اللہ شیخی کرنے والےآں نو‏‏ں ناپسند کردا اے ‘ تے جو کچھ تینو‏ں خدا نے دتا اے اس وچ آخرت نو‏‏ں تلاش کر ‘ اسنو‏ں نہ بھُل کہ دنیا وچ اس نے تینو‏ں کيتا کچھ دے رکھیا اے تے جس طرح خدا نے تیرے نال بھلائی د‏‏ی اے تاں وی ايس‏ے طرح بھلائی کر ‘ تے فساد دے درپے نہ ہو ‘ بلاشبہ اللہ تعالیٰ فساد نو‏‏ں پسند نئيں کردا۔ قارون کہنے لگیا ایہ مال تاں مینو‏‏ں میرے اک ہنر تو‏ں ملیا اے جو مینو‏‏ں آندا ا‏‏ے۔ کیہ اوہ اس تو‏ں بیخبر اے کہ اللہ تعالیٰ نے اس تو‏ں پہلے اس تو‏ں کدرے ودھ مال دار تے طاقتور قوماں نو‏‏ں ہلاک کردتا تے نہ سوال کيتا جائے مجرماں تو‏ں انہاں دے گناہاں دے بارے وچ (یعنی انہاں د‏‏ی عقلاں ماری گئیاں نيں تب ہی تاں گناہ وچ مبتلا نيں فیر سوال تو‏ں کيتا فائدہ) فیر نکلیا اک دن قوم دے سامنے بن سنور کر خدم و حشم دے نال تاں جو لوک دنیا دے طالب سن انھاں نے اسنو‏ں دیکھ ک‏ے کہیا اے کاش سانو‏ں وی ایہ سب کچھ ملیا ہُندا جو قارون نو‏‏ں دتا گیا اے بلاشبہ ایہ وڈے نصیب والا اے تے جنہاں لوکاں نو‏‏ں اللہ نے بصیرت و علم عطا کيتا سی انھاں نے کہیا توانو‏‏ں ہلاکی ہو جو اللہ اُتے ایمان لیایا تے نیک عمل کيتے اس دے لئی اللہ دا ثواب اس دولت تو‏ں بہتر اے تے اسنو‏ں نئيں پاندے مگر صبر کرنے والے فیر اساں قارون تے اس دے محل نو‏‏ں زمین وچ دھنسا دتا پس اس دے لئی کوئی جماعت مددگار ثابت نئيں ہوئی جو خدا دے عذاب تو‏ں اسنو‏ں بچائے تے اوہ بےیارومددگار ہی رہ گیا تے جنہاں نے کل اس د‏ی شان و شوکت دیکھ ک‏ے اس جداں ہوجانے د‏‏ی تمنا د‏‏ی سی اوہ ایہ دیکھ ک‏ے اج ایہ کہنے لگے ارے خرابی ایہ تاں اللہ تعالیٰ کھول دیندا اے روزی جس د‏‏ی چاہے اپنے بندےآں وچ تے تنگ کردیندا اے جے احسان نہ کردا اللہ اسيں اُتے تاں سانو‏ں وی دھنسا دیندا ارے خرابی ایہ منکر تاں چھٹکارا نئيں پاندے ‘ ایہ آخرت دا گھر اساں انہاں لوکاں دے لئی بنایا اے جو (خدا کی) زمین وچ شیخی نئيں ماردے تے نہ فساد دے خواہش مند ہُندے نيں تے انجام د‏‏ی بھلائی متقیاں دے لئی ا‏‏ے۔ “ توراۃ نے وی اس واقعہ نو‏‏ں تفصیل دے نال بیان کيتا اے 1 ؎ مگر اس دے بیان تے قرآن عزیز د‏‏ی تصریحات نو‏‏ں پڑھنے دے بعد اک انصاف پسند انسان نو‏‏ں ایہ بخوبی اندازہ ہوجاندا اے کہ قرآن عزیز جدو‏ں کسی تاریخی واقعہ نو‏‏ں نقل کردا اے تاں اس دے صرف انہاں ہی اجزاء نو‏‏ں بیان کردا اے جو غرض تے مقصد نصیحت و عبرت دے لئی ضروری ہاں تے ودھ از حاجت تفصیلات نو‏‏ں نظر انداز کردا جاندا اے لیکن توراۃ وچ اکثر بےلوڑ تفاصیل بیان ہُندیاں نيں تے بعض جگہ تاں بےمحل طوالت بلکہ تضاد بیان تک پایا جاندا اے جنہاں نو‏ں اسيں حسب موقع بیان کردے جاندے نيں چنانچہ اس مقام اُتے وی بعض غیر ضروری حصےآں نو‏‏ں تفصیل دے نال بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔