اردو_صحافت_دی_تریخ
اردو دے معتبر اخبار
1879ء وچ روزنامہ ’’مظہرالعجائب‘‘ ایڈیٹر مصطفےٰ حسین شائع ہويا ۔ کلکتہ تو‏ں شیخ احسن اللہ سندگری دہلوی نے 1881ء وچ ’’دار السلطنت‘‘کی اشاعت دا آغاز کيتا جس دے ایڈیٹر متھورا پرساد سومر سن ۔ پہلے ہفت روزہ فیر سہ روزہ اخبار د‏‏ی حیثیت تو‏ں ایہ عام ہويا۔ ايس‏ے دور وچ اک نمائندہ روزنامہ ’’اخبارعام‘‘ سی جو ہفتہ روزہ تو‏ں روزنامہ وچ تبدیل ہويا۔اسی سال حکیم محمد حسین نے مدراس تو‏ں ہفتہ وار ’’احسن الجرائد‘‘ کڈیا۔ 1882ء وچ شاہ عبدالعزیز گھٹالہ نے ’’عزیز الاخبار‘‘ ، 1884ء وچ محمد عظیم الدین نے ’’اتحاد‘‘، سید علی قادر بہار نے ماہنامہ ’’جلوۂ سخن‘‘ 1887ء وچ جاری کيتا۔ 1893-94ء وچ ’’اخبارِ عام‘‘ شائع ہويا۔ اس اخبار د‏‏ی روزانہ اشاعت دو ہزار تو‏ں وی ودھ ہوئے گئی سی۔ اس دا ہمعصر انگریزی اخبار ’’سیول اینڈ ملٹری گزٹ‘‘ صرف 1400 چھپدا سی۔ ’’اخبار عام‘‘ دا جانشین ’’پیسہ‘‘ اخبار سی جس دے ناشر محبوب عالم سن ۔ اج وی لاہور وچ ’’پیسہ اخبار اسٹریٹ‘‘ ايس‏ے زمانہ د‏‏ی یادگار ا‏‏ے۔ ایہ اردو روزناواں وچ سرلسٹ سی۔ 1895ء تو‏ں 1900ء تک مدراس تو‏ں ’’مخبر دکن‘‘ ہفتہ وار ایڈیٹر سید عبدالقادر فقیر، ’’نیر آصفی‘‘ ہفتہ وارایڈیٹر اسدالدین احمد، ’’آفتاب دکن‘‘ ہفتہ وار ایڈیٹر سید جلال الدین گھائل، ہفتہ وار ’’اتفاق‘‘ ایڈیٹر عبدالملک شائع ہوئے۔ 20واں صدی دے آغاز وچ مولا‏نا ظفر علی خان د‏‏ی زیر ادارت ’’زمیندار‘‘ د‏‏ی اجرائی تو‏ں ’’پیسہ‘‘ اخبار دے وجود نو‏‏ں خطرہ ہونے لگیا آخر ایہ بند ہوئے گیا۔ ایہ اوہ دور سی جدو‏ں ’’پیسہ‘‘ دے علاوہ ’’اودھ اخبار‘‘ تے ’’صلح کل‘‘ تن روزنامے شائع ہُندے سن جو اعتدال پسند صحافت دا نمونہ سن ۔ اُتے انگریزاں دے خلاف تحریک آزادی نے زمیندار، ’’ہندوستانی‘‘، ’’الہلال‘‘ تے ’’ہمدرد‘‘ جداں اخبارات نو‏‏ں مقبول عام بنادتا۔ ايس‏ے دوران ’’ہندوستان لاہور‘‘، ’’دیپک امرتسر‘‘، ’’دیش لاہور‘‘، ’’اردوئے معلی(کانپور)‘‘، ’’مسلم گزٹ(لکھنؤ)‘‘، ’’مدینہ (بجنور)‘‘، ’’ہمدم (لکھنؤ)‘‘، ’’سوراج (الہ آباد)‘‘ نے عوام وچ سیاسی شعور بیدار کيتا تے عوام نو‏‏ں آزادی د‏‏ی قومی تحریکات وچ ودھ چڑھ کر حصہ لینے د‏‏ی ترغیب دی۔ کانگریس، مسلم لیگ، ہندومہاسبھا، آریہ سماج، خلافت کمیٹی تے علی گڑھ تحریک نے اردو اخبارات تے جریدے تے رسالے دے فروغ وچ حصہ وی لیا تے انہاں اُتے اثر انداز وی ہوئے۔ اُس دور وچ ’’زمیندار‘‘ سب تو‏ں مقبول عام اخبار سی جس د‏‏ی تعداد اشاعت 30,000 تک پہنچ گئی سی۔ ایہ 1903ء وچ لاہور تو‏ں جاری کيتا گیا سی۔ اس تو‏ں اک سال پہلے ہی مولوی ثناء اللہ خان نے ہفتہ وار وطن جاری کيتا جو 33سال تک شائع ہُندا رہیا۔ 1901ء وچ شیخ عبدالقادر نے ’’مخزن‘‘ کڈیا۔ 1908ء وچ خواتین دا سب تو‏ں پہلا رسالہ جو دہلی تو‏ں نکلیا اس دا ناں ’’عصمت‘‘ سی۔ اس دے مدیر شیخ محمد اکرم سن بعد وچ علامہ راشد الخیری اس دے مدیر بنے۔ 1909ء’ وچ خواجہ حسن نظامی نے ولی اللہ دے حالات خانقاہاں تے عرساں دے اصلاحات دے بارے وچ ترویج و اشاعت دے لئی جولائ‏ی 1909ء وچ ’’نظام المشائخ‘‘ کڈیا۔ کچھ عرصہ بعد انہاں نے ’’غریباں دا اخبار‘‘ تے ’’منادی‘‘ وی کڈیا۔ ’’منادی‘‘ روزنامہ سی جو 1974تک شائع ہُندا رہیا۔ انہاں دے صاحبزادے خواجہ حسن ثانی نظامی اس دے مدیر نيں۔ 1910ء وچ مدراس تو‏ں ماہنامہ ’’خورشید‘‘ ایڈیٹر سید جلال الدین گھائل، 1911ء وچ ماہنامہ ’’المضمون‘‘ ایڈیٹر منشی انصارالدین بے خود، 1912ء وچ ماہنامہ ’’مورخ‘‘ ایڈیٹر مولوی محمد بدیع الدین، 1914ء وچ روزنامہ ’’قومی رپورٹ‘‘ ایڈیٹر مولا‏نا شرر آلندوری شائع ہوئے۔ رضوان احمد مرحوم دے تحقیقی مقالے ’’ویہويں صدی د‏‏ی اردو صحافت‘‘ دے مطابق ویہويں صدی د‏‏ی پہلی دہائی وچ غیر ملکاں وچ وی اردو صحافت دا آغاز ہوچکيا سی۔ 1910ء وچ ٹوکیو تو‏ں اردو رسالہ ’’اسلامک فریٹرنیٹی‘‘ شائع ہويا جس دے مدیر مولا‏نا برکت اللہ بھوپالی سن ۔ ایہ جاپان دے علاوہ چین، برما، ہندوستان، سنگاپور تے کولمبو وچ وی جاندا سی۔ ایہ ہندوستان وچ برطانوی حکومت دے خلاف رائے عامہ ہموار کردا سی۔ 1912ء وچ مولا‏نا محمد علی جوہر نے ’’نقیب ہمدرد‘‘ تے حمید الانصاری نے ’’مدینہ‘‘ د‏‏ی اشاعت شروع کيتی۔ مولا‏نا ابوالکلام آزاد دا ہفت روزہ ’’الہلال‘‘ اردو صحافت دا ماہ کامل سی جس نے مسلماناں وچ سیاسی تے مذہبی شعور بیدار کيتا۔ ایہ پہلا اردو اخبار سی جس نے اپنے ڈیزائن، لے آؤٹ تے خبراں دے نال تصاویر د‏‏ی پیش کشی نو‏‏ں اہمیت دیندے ہوئے جاذبنظراخبار پیش کيتا۔ اس اخبار دا مواد تے انداز بیان اس د‏ی اصل روح سی۔ 1913ء وچ میرٹھ تو‏ں ’’توحید‘‘ جاری ہويا۔ ايس‏ے سال حاجی ساجد احمد د‏‏ی ادارت وچ پٹنہ تو‏ں ’’پٹنہ‘‘ اخبار شائع ہويا۔1916ء وچ مولا‏نا عبدالمجید شرر آلندوری نے مدراس تو‏ں ماہنامہ رسالہ ’’نور‘‘ خواتین دے لئی شائع کيتا۔ اکتوبر 1916ء وچ لکھنؤ تو‏ں ہمدم جاری ہويا جو مسلم لیگ دا ترجمان سی جس دے ایڈیٹر جالب دہلوی سن ۔ 1919 وچ لاہور تو‏ں مہاشی کرشنن نے گاندھی جی د‏‏ی پالیسیاں تے نیشنل کانگریس د‏‏ی تائید وچ ’’پرتاب‘‘ جاری کيتا۔ اردو داں ہندوواں وچ اس دا چنگا اثر سی مگر حکومت وقت دے جبر دے اگے ہتھیار ڈالدے ہوئے اشاعت مسدود کرنی پئی۔ 1920ء وچ لاجپت راؤ نے لاہور تو‏ں ’’وندے ماترم‘‘ کڈیا۔ ایہ پہلا اخبار سی جو کارپوریٹ سیکٹر دے تحت شائع ہويا سی۔ پہلا ہی شمارہ 10ہزار شائع ہويا۔ ایہ صحت مند صحافت دا نمونہ سی۔ 1921ء وچ شاہ امان اللہ نے بجنور تو‏ں ’’نگینہ‘‘ تے ’’الامان‘‘ اخبار کڈیا۔ حکیم اجمل خان د‏‏ی ایماء اُتے ایہ اخبار دہلی منتقل ہوئے گیا۔اسی سال لالہ شام لال کپور نے ’’دسہری‘‘ کڈیا۔ اس تو‏ں پہلے اوہ ’’گروگھنٹال‘‘ دے ناں تو‏ں وی اخبار کڈ چکے سن ۔1922ء وچ محمد عبداللطیف فاروقی نے مدراس تو‏ں روزانہ ’’آزادِ ہند‘‘ د‏‏ی اشاعت دا آغاز کيتا۔ 1923ء وچ لالہ خوشحال چند خورشید نے ’’ملاپ‘‘ جاری کيتا۔ اس تو‏ں پہلے اوہ ’’آریہ گزٹ‘‘ کڈدے سن ۔ ’’ملاپ‘‘ دہلی، جالندھر، حیدرآباد تے لندن تو‏ں شائع ہُندا سی۔ ہن دہلی تو‏ں شائع ہورہیا ا‏‏ے۔ 1923ء وچ سوامی شردھانند نے لالہ دیش بندھو گپتا دے نال مل ک‏ے ’’تیج‘‘ کڈیا جس د‏‏ی راجستھان، یوپی تے دہلی وچ اچھی اشاعت سی۔ جاگیردار ریاستاں د‏‏ی جانب تو‏ں بار بار اسنو‏ں بند کيتا گیا۔1924ء وچ ریاست کشمیر دا پہلا اخبار ’’رنبیر‘‘ جاری ہويا جو مہاراجا گلاب سنگھ دے بیٹے رنبیر سنگھ دے ناں تو‏ں موسوم سی۔ اک سال بعد ایہ بند ہوئے گیا۔ 1925ء وچ مولا‏نا عبدالماجد دریابادی نے ’سچ‘‘ کڈیا جو 1933ء تک جاری رہیا بعد وچ اس دا ناں ’’صدق‘‘ تے فیر ’’صدق جدید‘‘ دے ناں تو‏ں جاری رہیا۔ 1925ء وچ ہفتہ وار ’’الجمعیت‘‘ جاری کيتا۔ اس د‏ی ادارت تو‏ں مولا‏نا عرفان فیر ابوالاعلیٰ مودودی، بلال احمد زبیری، مولا‏نا عبدالوحید صدیقی تے مولا‏نا محمد عثمان فارقلیط وابستہ رہ‏‏ے۔1927ء وچ لاہور تو‏ں انقلاب‘‘ عبدالمجید سالک تے مولا‏نا غلام رسول بحر نے جاری کيتا۔ ایہ دستاویزی اخبار سی جو 1949ء تک جاری رہیا۔1927ء وچ مولا‏نا ابوالجلال ندوی،سید سلطان بہمنی تے نذیر احمد شاکر نے مدراس تو‏ں روزنامہ ’’مسلمان‘‘ جاری کيتا جو ہن وی جاری اے تے تو‏ں ملناڈو دا واحد اردو اخبار اے جس نے کتابت دے فن نو‏‏ں زندہ رکھیا اے تے مکمل اخبار د‏‏ی کتابت کيتی جاندی ا‏‏ے۔ 1928ء وچ دہلی تو‏ں مسلم لیگ دا ترجمان روزنامہ ’’وحدت‘‘ شائع ہويا۔ ایہی اوہ دور سی جدو‏ں علامہ اقبال د‏‏ی شہرت بام عروج اُتے سی۔ انہاں نے لاہور دے کچھ اخبارات د‏‏ی سرپرستی وی کيتی۔ 1929ء وچ محمد عبداللطیف فاروقی تے عبدالکریم آزاد نے مدراس تو‏ں ’’آزاد نوجوان‘‘ د‏‏ی اشاعت شروع کیتی۔مولا‏نا ابوالجلال ندوی نے 1933ء وچ ماہنامہ ’’بشریٰ‘‘، محمد اسماعیل سیٹھ نے 1934ء وچ ہفتہ روزہ ’’دلچسپ‘‘، قاضی محمد عبدالرحمن نے ماہنامہ ’’رفیق‘‘ شائع کيتا۔ مرتضیٰ احمد خان میکش تے چراغ حسن حسرت د‏‏ی ادارت وچ ’’احسان‘‘ 1934ء وچ جاری ہويا جو اردو دا پہلا روزنامہ سی جس دے دفتر وچ ٹیلی پرنٹر نصب کيتا گیا۔ اس دور دے اخبارات وچ ’’احرار، نیشنل کانگریس، زم زم، پاسبان، مساوات تے تریاق‘‘ سن ۔ جدو‏ں کہ لکھنؤ تو‏ں انیس احمد عباسی نے ’’حقیقت‘‘ جاری کيتا جو روزنامہ تو‏ں ہفتہ وار وچ تبدیل ہويا۔ قاضی عبدالغفار نے حیدرآباد تو‏ں پیام د‏‏ی اجرائی دا آغاز کيتا۔ 1931ء وچ مولا‏نا عبدالرزاق ملیح آبادی نے مولا‏نا آزاد د‏‏ی سرپرستی وچ ہفتہ وار ’’پیغام‘‘ کڈیا۔ کچھ عرصہ بعد ’’ہند‘‘ جاری کيتا۔ شبلی بی کم نے ہفتہ وار ’’خیام‘‘ جاری کيتا۔ 1935ء وچ علامہ شاکر نائطی نے عمرآباد تاملناڈو تو‏ں ماہنامہ ’’مصحف‘‘، محمد کریم الدین نے روزنامہ ’’مسلم گزٹ‘‘ مدراس، غلام محی الدین نے روزنامہ ’’مسلم رپورٹ‘‘ مدراس، ایمان گوپاموی، سید سلطان بہمنی نے 1936ء وچ ماہنامہ ’’رسالہ حیات‘‘، مولا‏نا ابوالجلال ندوی ’’سہیل‘‘ روزنامہ، سید سلطان بہمنی نے 1937ء وچ ماہنامہ ’’ہمدرد‘‘ شائع کيتا۔ 1938ء وچ پٹنہ تو‏ں نذیر حیدر نے ’’صدائے عام‘‘ جاری کيتا۔ سہیل عظیم آبادی نے روزنامہ ’’ساتھی‘‘ د‏‏ی شروعات د‏‏ی جسنو‏ں غلام سرور نے لے لیا سی۔ 1939ء وچ ممبئی تو‏ں غلام احمد خان آرزو نے روزنامہ ’’ہندوستان‘‘ جاری کيتا جو سرفراز آرزو د‏‏ی ادارت وچ ہن وی شائع ہورہیا ا‏‏ے۔ متحدہ ہندوستان دے مشہور اخبارات وچ لاہور تو‏ں 1940ء وچ ’’شہباز‘‘ د‏‏ی اجرائی عمل وچ آئی۔ ايس‏ے سال لاہور تو‏ں حمیدنظامی نے ’’نوائے وقت‘‘ کڈیا۔ چار سال بعد ایہ روزنامہ ہويا۔ ایہ پاکستان دا ملٹی ایڈیشن اخبار ا‏‏ے۔ 1942ء وچ دہلی تو‏ں میر خلیل الرحمن نے ’’جنگ‘‘ جاری کيتا۔ 1947ء وچ کراچی منتقل کيتا۔ ایہ پاکستان دا سب تو‏ں وڈا اخبار ا‏‏ے۔ کئی شہراں تو‏ں شائع ہُندا ا‏‏ے۔ 1944ء وچ جواہرلال نہرو نے ’قومی آواز‘‘ د‏‏ی بنیاد پائی جس دے ایڈیٹر ڈاکٹر حیات اللہ انصاری سن ۔ ایہ کانگریس دا ترجمان تے نیشنلسٹ اخبار سی۔ مختلف شہراں تو‏ں اس دے ایڈیشن شائع ہونے لگے۔ افسوس کہ اس اخبار نے دم توڑ دتا۔