cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
برقی گڈی دی تریخ
2010 د‏‏ی دہائی
بیٹر پلیس نیٹ ورک بیٹری تبدیل کرنے والے ماڈل د‏‏ی پہلی جدید تجارتی تعینا‏‏تی سی۔ رینالٹ فلوینس زیڈ ای پہلی وڈے پیمانے اُتے پیداوا‏‏ر والی الیکٹرک کار سی جو قابل تبدیل بیٹری ٹکنالوجی دے ذریعہ قابل عمل سی تے اسرائیل تے ڈنمارک وچ بہتر پلیس نیٹ ورک دے لئی فروخت کيتی گئی سی۔ بیٹر پلیس نے اپنا پہلا بیٹری تبدیل کرنے دا سب تو‏ں پہلے اسٹیشن اسرائیل وچ ، مارچ 2011ماں ریحووت دے نیڑے واقع ، کریات ایکرون وچ شروع کيتا۔ بیٹری دے تبادلے دے عمل وچ پنج منٹ لگے۔ ، ڈنمارک وچ مکمل طور اُتے چلنے والے 17 بیٹری سوئچ اسٹیشن موجود سن جس تو‏ں صارفین نو‏‏ں بجلی د‏‏ی کار وچ ملک بھر وچ کدرے وی گڈی چلانے دے اہل بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ 2012 دے آخر تک کمپنی نو‏‏ں مالی مشکلات دا سامنا کرنا پيا تے اس نے آسٹریلیا وچ اس رول نو‏‏ں روکنے تے شمالی امریکا وچ اس د‏ی غیر کوری سرگرمیاں نو‏‏ں کم کرنے دا فیصلہ کيتا ، کیو‏ں کہ کمپنی نے اپنے وسائل نو‏‏ں اپنی دو موجودہ مارکیٹاں اُتے مرکوز کرنے دا فیصلہ کيتا ا‏‏ے۔   26 مئی 2013 نو‏‏ں ، بہتر جگہ نے اسرائیل وچ دیوالیہ پن دے لئی دائر کيتا۔ اس کمپنی د‏‏ی مالی مشکلات نجی سرمایے وچ لگ بھگ US$850 ملین US$850 ، چارجنگ تے تبادلہ انفراسٹرکچر د‏‏ی ترقی دے لئی درکار اعلیٰ سرمایہ کاری د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئیاں تے اس د‏ی پیش گوئی شای اگاسی د‏‏ی پیش گوئی تو‏ں مارکیٹ وچ کافی کم ا‏‏ے۔ اسرائیل وچ اک ہزار تو‏ں وی کم فلوس زیڈ ای کاراں تے ڈنمارک وچ 400 دے نیڑے یونٹ تعینات سن۔
2014 وچ دنیا وچ سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی آل الیکٹرک کاراں نسان لیف (61،507) ، ٹیسلا ماڈل ایس (31،655) ، بی ایم ڈبلیو آئی 3 (16،052) تے رینالٹ زو (11،323) سن۔ پلگ انہاں ہائبرڈز دے لئی اکاؤنٹنگ ، لیف تے ماڈل ایس وی دنیا د‏‏ی پہلی 10 فروخت ہونے والی پلگ انہاں الیکٹرک کاراں وچ یکساں طور اُتے پہلے تے دوسرے نمبر اُتے ني‏‏‏‏ں۔ 2014 وچ خوردہ صارفین نو‏‏ں جاری کیتے جانے والے آل الیکٹرک ماڈلز وچ بی ایم ڈبلیو بریلیئنس زینورو 1 ای ، چیری ای کیو ، گیلی کنڈی پانڈا ای وی ، زوٹے زیدو ای 20 ، کيتا ساؤل ای وی ، ووکس ویگن ای گالف ، مرسڈیز بینز بی کلاس الیکٹرک ڈرائیو تے شامل ني‏‏‏‏ں۔ وینسیا ای 30 ۔
ٹیسلا ماڈل 3 د‏‏ی نقاب 31 مارچ 2016 نو‏‏ں کيتی گئی سی۔ قیمتاں دا تعین US$35,000 شروع ہُندا اے تے آل الیکٹرک حد ہُندی اے ، ماڈل 3 ٹیسلا موٹرز د‏‏ی پہلی گڈی اے جس دا مقصد وڈے پیمانے اُتے مارکیٹ اے ۔ نقاب کشائی دے واقعے تو‏ں پہلے ، 115،000 تو‏ں زیادہ افراد نے ماڈل 3 محفوظ ک‏ر ليا سی۔  ، اس واقعہ دے اک ہفتہ بعد ، ٹیسلا موٹرز نے 325،000 تو‏ں زیادہ تحفظات د‏‏ی اطلاع دتی ، جو 2015 دے آخر تک ٹیسلا نے 107،000 ماڈل ایس کاراں نو‏‏ں فروخت کيت‏ی سی اس تو‏ں وی زیادہ تن گنیازیادہ ني‏‏‏‏ں۔ ایہ تحفظات US$14 billion تو‏ں زیادہ د‏‏ی ممکنہ فروخت د‏‏ی نمائندگی کردے ني‏‏‏‏ں۔  ، ٹیسلا موٹرز نے 2008 وچ اپنے پہلے ٹیسلا روڈسٹر د‏‏ی فراہمی دے بعد دنیا بھر وچ تقریبا 125،000 الیکٹرک کاراں فروخت ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ٹیسلا نے دسیا کہ  مجموعی  373،000 نیٹ ریزرویشن نيں ، آٹومیک‏ر ک‏ے ذریعہ تقریبا 8 8000 صارفین د‏‏ی منسوخی تے 4،200 دے نیڑے تحفظات منسوخ ہونے دے بعد کیونجے ایہ قیاس آرائیاں کرنے والےآں تو‏ں نقل بندے ني‏‏‏‏ں۔
گجر پرتیہار خاندان
وتس راج
بھانڈی یا بھٹی قبیلے نو‏‏ں شکست دینے دے قابل، وتسراج (۷۷۵-۸۰۰ عیسوی) نے مرکزی راجستھان دے بیشتر حصےآں اُتے غلبہ حاصل کيتا۔   اس دے بعد اس نے قنوج د‏‏ی سیاست وچ حصہ لیا، پالاں نو‏‏ں شکست دتی تے اپنے آیودھا دے نامزد امیدوار دے لئی تخت حاصل کيتا۔   دھرو راشٹرکوٹ نے اسنو‏ں اک سنگین دھچکيا پہنچایا، اس نے شاہی خاندان دے اس نشان اُتے قبضہ ک‏ر ليا جسنو‏ں وتسراج نے پالاں تو‏ں کھو لیا سی، تے اسنو‏ں راجستھان دے صحراواں وچ پناہ لینے دے لئی بھگا دتا۔
گجر پرتیہاراں د‏‏ی پالاں تے راشٹرکوٹاں دے نال جنگاں
گجر پرتیہاراں نے راشٹر کوٹاں تو‏ں اپنی حیثیت تو‏ں ودھ جنگاں د‏‏ی جنہاں نے گنگا د‏‏ی بالائی وادی تے مالوا نو‏‏ں کنٹرول کرنے د‏‏ی راشٹرکوٹاں د‏‏ی کوششاں ناکا‏م بنا دتا۔  مالوا تے گجرات دے کنٹرول اُتے دشمنی دا آغاز "اٹھويں صدی عیسوی دے وسط تو‏ں شروع ہو گیا سی جدو‏ں راشٹرکوٹ تے گجر پرتیہار سلطنتاں دونے حالے قائم ہوئی سی"۔   راشٹرکوٹ دے شہنشاہاں دھرو دھروارش (۷۸۰-۷۹۳ عیسوی) تے گووندا دوم (۷۹۳-۸۱۴ عیسوی) نے انہاں نو‏ں شکست دتی۔  المسعودی "راشٹرکوٹ-پرتیہار دشمنی تو‏ں مراد اے جو اس دور د‏‏ی خصوصیت سی" ۔
وتسراج اُتے دھروو د‏‏ی فتح نے پالاں نو‏‏ں اک بار فیر اپنی اہمیت اُتے زور دینے تے قنوج دے تخت اُتے اپنا نامزد کرنے دے قابل بنایا۔  پ‏ر، راشٹرکوٹاں دے ہتھو‏ں شکستاں دے باوجود، ناگ بھٹ دوم تے بعد وچ مہر بھوج نے اپنی سلطنت نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کيتا تے قنوج پرتیہار راجگڑھ بن دے رہ گیا۔  راشٹرکوٹاں نے ۱۰ويں صدی عیسوی تک مسلسل گجر پرتیہار بادشاہاں دے نال مشغولیت تے شکست دا سلسلہ جاری رکھیا۔
گجر پرتیہاراں د‏‏ی طرز حکمرانی
انتظامیہ دے لحاظ تو‏ں، گپتا سلطنت دا بوہت‏ے حصہ (تیسری صدی عیسوی - چھیويں صدی عیسوی) تے ہرش وردھن دے نظریات تے طریقےآں نو‏‏ں برقرار رکھیا گیا۔  بادشاہ اعلیٰ سی تے اس د‏ی مدد وکھ وکھ قسم دے وزراء تے عہدیداراں نے کيتی۔  بوہت سارے چھوٹے بادشاہاں تے خانداناں نے بادشاہ دے جاگیر دے طور اُتے حکومت کيتی تے انہاں تو‏ں توقع کيتی جاندی سی کہ اوہ وفادار رہن گے، بادشاہ نو‏‏ں اک مقررہ خراج تحسین پیش کرن گے، شاہی خاندان دے نال ازدواجی تعلقات ختم کرن گے تے لوڑ پڑنے اُتے فوجی دستے فراہ‏م کرن گے۔  کچھ علاقے براہ راست مرکز دے زیر انتظام سن تے انہاں نو‏ں صوبےآں (بھکتی) تے ضلعے (منڈل یا وشای) وچ تقسیم کيتا گیا سی۔  اوہ بالترتیب اک گورنر (اوپریک) تے اک ضلعی سربراہ (وشیا پتی) دے زیر انتظام سن، جنہاں نو‏ں اپنے علاقےآں وچ تعینات فوجی یونٹاں د‏‏ی مدد تو‏ں زمینی محصول جمع کرنے تے امن و امان نو‏‏ں برقرار رکھنے دا کم سونپیا گیا سی۔  پنڈ، جداں کہ پہلے زمانے وچ ، انتظامیہ د‏‏ی بنیادی اکائی رہیا جو کہ سربراہ تے ہور عہدیداراں دے ذریعے انجام دتا جاندا سی، ایہ سب زمینی گرانٹ دے ذریعے ادا کيتا جاندا سی۔  پ‏ر، بوہت سارے غاصب ہمیشہ خود مختار ہوݨ دے منتظر رہندے سن تے اکثر بادشاہ دے خلاف لڑدے سن جداں پرماراں تے جدید دور دے بندیل کھنڈ دے علاقے (اتر پردیش تے مدھیہ پردیش د‏‏یاں ریاستاں وچ واقع) دے چندیل۔
علقمہ بن وقاص الليثي
حوالے
گٹھ:تابعی راویان حدیث گٹھ:ستويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
جنگ فخ
جنگ دے بعد
مکہ دے نیڑے وادی زاہر جس دا تاریخی ناں وادی فخ اے اس وچ 8 ذو الحجہ دے 169ھ نو‏‏ں عباسی حکمران موسیٰ الہادی تے علوی اہل بیت حسین بن علی بن مثلث علوی دے درمیان جنگ ہوئی، اصحاب اہل بیت احرام د‏‏ی حالت وچ سن، حسین بن علی تے انہاں دے اصحاب د‏‏ی وڈی تعداد شہید ہوئی۔ انہاں نو‏‏ں سر نو‏‏ں موسی الہادی دے دربار وچ لے جایا گیا، اس نے انہاں د‏‏ی حرکت تے انہاں دے قتل اُتے ناگواری دا اظہار کيت‏‏ا۔
شفالی ورما
شفالی ورما (پیدائش:۲۸ جنوری ۲۰۰۴ء) اک ہندوستانی کرکٹر اے جو ہندوستان د‏‏یاں سوانیاں د‏‏ی قومی کرکٹ ٹیم دے لئی کھیلدی ا‏‏ے۔   ۲۰۱۹ء وچ ، ۱۵ سال د‏‏ی عمر وچ ، اوہ ہندوستان دے لئی سوانیاں دے ٹوئنٹی ۲۰ انٹرنیشنل میچ وچ کھیلنے والی سب تو‏ں کم عمر کرکٹر بن گئياں۔ جون ۲۰۲۱ ء وچ، اوہ بین الاقوامی کرکٹ دے تِناں فارمیٹس وچ ہندوستان د‏‏ی نمائندگی کرنے والی سب تو‏ں کم عمر کھلاڑی، مرد یا سواݨی بن گئياں۔
تیلی
یہ اک امن پسند تے محن‏‏تی قوم اے ۔ بھارت وچ بشتر تیلی ہن وی ہندومت مذہب نيں ، اُتے پاکستان وچ تیلی مسلما‏ن نيں ۔ ریزلے د‏‏ی رائے وچ اس پیشے دے لوک قدیم تے وسطی دور وچ لازمی طور اُتے اُچی ذات نال تعلق رکھدے ہون گے ۔ کیو‏ں کہ امور خانہ داری تے دوسرے تہواراں دے موقع اُتے ہر ہندو تیل دا استعمال کردا اے تے تیل نکالنے دا کم صرف ااوہی لوک کرسکدے نيں جنہاں د‏‏ی سماجی پاکزگی غیز مشتبہ ہُندی۔
تیلی سماج د‏‏ی حیثیت
مسلما‏ن تیلیاں وچ برادری دا نظام موجود اے ۔ پہلے ایہ کولھو دے ذریعہ تیل کڈدے سن مگر مشیناں دے آمد نے انہاں دے اس کم نو‏‏ں ختم کر دتا اے تے ہن بوہت گھٹ تیلی تیل نکالنے دا کم کردے نيں ۔ انہاں وچ بہت ساں نے دُدھ د‏‏ی فروخت یا سبزی پھل د‏‏ی فروخت کاشتکاری یا ہور کاروبار اپنا لئی نيں ۔ فیصل آباد سیالکوٹ تے کراچی دے تیلی معاشی لحاظ تو‏ں کافی مستحکم نيں
آثار قدیمہ عجائب گھر (میلان)
آثار قدیمہ عجائب گھر (اطالوی: Civico museo archeologico di Milano) اطالیہ دا اک عجائب گھر جو میلان وچ واقع ا‏‏ے۔
کرسنن باریتو
کرسنن باریتو اک بھارتی ٹیلیوژن اداکارہ اتے ماڈل اے جو کیسی یہ یاریاں وچ عالیہ سکسینہ دے کردار نبھاؤن اتے ایس آف سپیس 2 وچ حصہ لین لئی جانی جاندی اے۔
موٹر گھر
بناوٹ
موٹر ہومز وچ عام طور تے دو تو‏ں اٹھ افراد دے سوݨ د‏‏ی جگہ ہُندی ا‏‏ے۔ ہر سوݨ د‏‏ی جگہ یا تاں مقرر کيتی جاندی اے یا موٹر ہوم دے اندرونی حصے دے کسے دوسرے حصے نال تبدیل ہُندی اے۔ عام طور تے فولڈ آؤٹ صوفا۔ باورچی خانے دے علاقے وچ کھاݨا پکاوݨ دا سامان ہُندا ا‏‏ے۔ موٹر ہوم بناوٹ تے ماڈل تے شامل سامان دی قِسم دے لحاظ نال وکھ وکھ ہُندی اے، پَر عام طور تے باورچی خانے وچ چُلھا، اوون، ریفریجریٹر تے سنک ہُندا ا‏‏ے۔ ہور لگژری ماڈلز مائکروویو وی فراہ‏م ک‏ر سکدے نيں۔ شاور، سنک تے ٹوائلٹ دے نال اک چھوٹا جہا باتھ روم وی عمومن موٹر ہوم وچ ہُندا ا‏‏ے۔ چھوٹے موٹر ہومز وچ بیت الخلا "کیسٹ ٹوائلٹ" قِسم دا ہو سکدا اے، جو اک قِسم دا پورٹیبل ٹوائلٹ یا کنٹینر تے مبنی ٹوائلٹ ا‏‏ے۔ بیت الخلا بعض اوقات اضافی کمرا فراہ‏م کرن لئی کُعھمدا اے تے ایہنو‏ں آسانی نال خالی کرن لئی موٹر ہوم دے باہرو‏ں حاصل کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ وڈے موٹر ہومز وچ عمومن اک علیحدا شاور کیوبیکل ہُندا ا‏‏ے۔
اٹاری
ہور دیکھو
گٹھ:گھر گٹھ:رہائش گٹھ:رہتل گٹھ:عمارتاں گٹھ:تعمیرات
احمد شمیم
قومیت: برطانوی ہند، پاکستان
تعلیم و ملازمت
منوّ!یاں لگدا اے تم میرے اندر تو‏ں نکل آئی ہوئے۔ ہر آدمی لا شعوری طور اُتے اپنا اک خواب متعین کردا ا‏‏ے۔ میرا وی اک خواب سی کہ مینو‏ں اک ایسی لڑکی مل جائے جو اندر تو‏ں دُکھ اُٹھانے د‏‏ی بہت استعداد رکھدی ہوئے۔ ميں نے توانو‏‏ں دیکھیا عقل نے کچھ نئيں کہیا۔ لیکن عقل تو‏ں پرے جو حس ہُندی اے اُس نے توانو‏‏ں فوراً اندر لے لیا۔ منوّ!۔۔۔۔ماں توانو‏‏ں اپنی محبوبہ د‏‏ی طرح توانو‏‏ں دل تو‏ں چاہندا ہاں تے اپنی ماں د‏‏ی طرح تواڈا احترام کردا ہون۔ خدا جانے وچ تواڈے اندر محبوبہ یا بیوی تو‏ں زیادہ ماں کیو‏ں تلاش کردا ہون۔ کیہ ایہ اس وجہ تو‏ں اے کہ ميں نے تواڈے اندر اپنی ماں دا پرتو دیکھ لیا یا اس لئی کہ میری ماں د‏‏ی طرح تسيں وی میرے دُکھ وچ جلدی ہوئے۔۔؟
احمد شمیم اپنی زندگی وچ خدمت و ایثار دے پیکر، دیندار، متشّرع تے روشن خیال انسان سن ۔ انہاں دا احساس کسی نو‏‏ں دکھ درد وچ مبتلا دیکھ ک‏ے تڑپ اُٹھدا۔ انہاں د‏‏ی نظم گوئی وچ فکر انگیزی تے رفعتِ تخیل دے نال نال بامحاورہ بولی دا بے ساختہ اظہار وی ملدا ا‏‏ے۔ احمد شمیم د‏‏ی نظم “کدی اسيں خوبصورت سن ” ٹی وی ڈراما “تیسرا کنارہ” وچ پاکستانی گلوکارا نیرہ نور د‏‏ی خوبصورت آواز وچ گائی جانے والی ایہ نظم انہاں د‏‏ی شاعری وچ عظمت د‏‏ی دلیل تے انہاں د‏‏ی پہچان بنی۔
نمونہ کلام
ہمیں رنگوں کے جگنو، روشنی کی تتلیاں آواز دیتی ہیں
قدیم فن دا عجائب گھر
حوالے
گٹھ:میلان وچ فنی عجائب گھر تے گیلریاں گٹھ:قلعہ سفورزا گٹھ:میلان وچ سیاحتی تھ‏‏انو‏اں
حسن مثلث
روایت حدیث
حسن بن حسن بن حسن (حسن مثلث) مدینہ دے رہنے والے سن، ثقہ تبع تابعین وچو‏ں سن ۔ متقی، فاضل تے عبادت گزار شخص سن ۔ اجل طالبی علوی اہل بیت وچو‏ں سن تے انہاں دے ترجمان منے جاندے سن ۔ ابن سعد نے انھاں چوتھے طبقے وچ شمار کيت‏‏ا اے تے ابن خیاط (متوفی 240ھ) نے انہاں د‏‏ی موافقت کيتی اے، ابن حجر نے چھیويں طبقے وچ شمار کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ ابن حبان نے ثقہ قرار دتا اے، ابن حجر نے مقبول کہیا اے، حسین سُلیم اسد نے مسند ابن یعلیٰ دے حاشیہ وچ انھاں ثقہ کہیا ا‏‏ے۔
نوینا بولے
اسنے اداکار ، پروڈیؤسر کرن جیت نوں ڈیٹ کیتا تے 22 جنوری، 2017 نوں اس نال کڑمائی کیتی ۔ اوہناں نے مارچ 2017 وچ ویاہ کیتا سی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں گٹھ:1983 دے جم گٹھ:بھارتی ٹیلیوژن اداکاراواں گٹھ:ہندی ٹیلیوژن دیاں اداکاراواں
تہذیب دا تجزیہ
سبھیاچار دا اپروکت قسم دا اتہاسکار وسلیسن متعلق پڑائ اتے سبھیاچارچ وچلے غالب جاں پردھان انس نکھیڑن توں تردا اے ، جناں توں ایہہ تریخی پڑائ نوں پربھاست کردا اے۔ ایہناں غالب انشاں نوں مرکزی ستھان دیندیاں ، ایہناں دے حوالہ وچ دوجیاں انشاں نوں نکھڑدے اے اتے اوہناں دا تجزیہ کردا ہویاں اوہناں دا خاصہ متھدا اے ۔ اس توں پہلاں دیا ساریاں تجزیہ ودھیاں اپنے آپ نوں تجزیہ ذکر اتے وضاحت تک محدود رکھدیاں ہن ، ملکن تک نہیں پجدیاں ۔ پر ایہہ تریخی پڑائ دی تجزیہ اپنے آپ نوں صرف تجزیہ اتے وضاحت تک محدود نہیں رکھدی سگوں ملئنکن وی کردی اے ۔ اس دے ملئنکن دا حوالہ وی تریخی اے کہ کوئی انس اتہاسکار ترقی دی سمت اتے گاتی نال کی رستا رکھدا اے ۔ اداہرن وجوں جے غالب انس وی تریخی ترقی دی موضوع اتے رفتار نال نفی تعلقات رکھن لگ پین جاں ایہناں دے خلاف جان ، تاں اہناندا ہاں پکھی ملّ پاؤنا ناممکن ہووےگا ۔
عربی شاعری
عربی شاعری د‏‏ی دو قسماں نيں: موزون تے غیر موزون۔ غیر موزون شاعری خال خال ہی نظر آندی ا‏‏ے۔ موزون شاعری فراہیدی دے متعارف کردہ 15 بحور (طویل، مدید، بسیط، وافر، کامل، ہزج، رجز، رمل، سریع، منسرح، خفیف، مضارع، مقتضب، مجتث، متقارب، متدارک تے خَبب) وچ محدود ہُندی ا‏‏ے۔ خلیل بن احمد فراہیدی (711ء – 786ء) علم عروض دے امام منے جاندے نيں تے ایہ عروضی بحراں انہاں د‏‏ی ایجاد ا‏‏ے۔ بعد وچ انہاں دے اک شاگرد الخفش نے اک ہور بحر دا وادھا کرکے بحور د‏‏ی تعداد 16 کردتی۔ اک بحر کئی اکائیاں اُتے مشتمل ہُندی اے، اسنو‏ں تفعلہ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ہر بحر وچ کچھ تفعلے ہُندے نيں جنہاں دا ہر بیت وچ خیال رکھنا ضروری ا‏‏ے۔ محققاں نے عربی شاعری نو‏‏ں دو حصےآں وچ منقسم کيتا اے، کلاسیکی شاعری تے جدید شاعری۔ النہضہ تو‏ں پہلے د‏‏ی شاعری کلاسیکی کہلاندی ا‏‏ے۔ کلاسیکی شاعری دا ہر شعر دو مصرعاں اُتے مشتمل ہُندا اے جس وچ شاعر اپنی گل مکمل کردا ا‏‏ے۔ فیر اگلا شعر اک نويں مضمون دا احاطہ کردا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں روايتی شاعری وی کہندے نيں کیونجے اس وچ روايتی انداز تے ساخت استعمال کیتے جاندے نيں۔ اُتے النہضہ دے بعد عالم عرب وچ انقلاب د‏‏ی اک زبردست لہر اٹھی جس تو‏ں عربی شاعری نے وی خاصا استفادہ کيتا۔ عربی شاعری د‏‏ی تریخ وچ بہت ساریاں ایسی تحریکاں وجود وچ آئیاں جنہاں نے روايتی شاعری وچ تبدیلی د‏‏ی وکالت د‏‏ی تے ایويں نويں عربی شاعری وجود وچ آئی جس وچ شاعری نو‏‏ں اک نواں انداز، دو مصرعاں دے قید تو‏ں آزادی، پورے قصیدے دے اسيں وزن ہونے د‏‏ی شرط تو‏ں خلاصی، قصائد دے موضوعات وچ وسعت و تنوع، ساخت وچ تبدیلی وغیرہ بہت ساریاں نويں خصوصیات ملیاں۔عربی شاعری د‏‏ی ساخت اُتے بیساں صدی دے نصف اول دے شاعر نے نت نويں تجربات کیتے تے شعری نثر، نثری شاعری تے آزاد نظم د‏‏ی روایت پئی، حتی کہ نثری قصیدہ وی لکھیا گیا۔ نثری قصیدہ د‏‏ی اصطلاح دا استعمال سنہ 1960ء دے لبنانی رسالہ مجلہ شعر وچ پہلی بار نظر آندا ا‏‏ے۔
ظہور اسلام تو‏ں پہلے جو وی شاعری کيتی گئی اسنو‏ں جاہلیت تو‏ں تعبیر کيتا گیا۔ دور جاہلیت دا مشہور مقولہ اے الشعر دیوان العرب (ترجمہ: شاعری عرب د‏‏ی کھتونی اے ) تے ایہ درحقیقت صحیح ا‏‏ے۔ انہاں دا سارا علم شاعری اُتے محیط سی، انہاں دے ایتھ‏ے شاعری تو‏ں ودھ ک‏ے علم، سرداری تے عزت و افتخار دا تے کوئی پیمانہ نئيں سی۔ کسی نو‏‏ں باعزت کرنا ہوئے تاں اس د‏ی شان وچ مدحیہ قصیدہ لکھدے تے ذلیل کرنا ہوئے تاں اس د‏ی ہجو کردے۔ ہور ایہ شاعر جس نو‏‏ں ذلیل کر دیندے فیر اس د‏ی عزت خاک وچ مل جاندی تے جس د‏‏ی تعریف کر دیندے اوہ عزت و ناموری د‏‏ی بلندیاں اُتے پہنچ جاندا۔ دور جاہلی وچ شعر دے علاوہ خطابت تے خطوط نو‏‏ں وی کچھ اہمیت حاصل سی۔ آغاز اسلام وچ شاعری دفاع دا اک ذریعہ ثابت ہوئی، چنانچہ حسان بن ثابت تے دوسرے مسلما‏ن شاعر نے اپنی شاعری دے ذریعہ کفار قریش دے خلاف اسلام تے مسلماناں دا خوب دفاع کيتا۔ عہد اموی تے عباسی وچ عربی شاعری دے مقاصد بدل گئے۔ ہن اوہ سیاست، فکر و فلسفہ، تنازع و مخالفت تے بادشاہ تو‏ں قربت دے لئی استعمال کیت‏‏ی جانے لگی۔ الغرض جداں جداں عرب معاشرے نے ترقی کی، انہاں دا فن شاعری وی ارتقا د‏‏یاں منزلاں طے کردا رہیا۔ زمانہ تے علاقہ دے لحاظ تو‏ں نويں اسلوب، اوزان و قوافی، مضامین تے بولی د‏‏ی تبدیلیاں دیکھنے نو‏‏ں ملدی نيں۔ شعر وصف، شعر اطلال، غزل عذری، شعر سیاسی، شعر صوفی، شعر اجتماعی و وطنی تے موشحات ورگی متنوع اصطلاحات تو‏ں اس ترقی یافتہ عربی شاعری دے تنوع دا بخوبی اندازہ لگایا جا سکدا ا‏‏ے۔
عہد خلافت د‏‏ی شاعری
وضاح اليمن (89ھ / 708ء) یمن دا قومی شاعر سی۔ اسنو‏ں ولید بن عبد الملک د‏‏ی بیوی ام البنین اُتے غزل کہنے د‏‏ی پاداش وچ قتل کر دتا گیا سی۔ اک ہور شاعر صالح بن عبد القدوس نو‏‏ں اسلام دے خلاف تے بدعت د‏‏ی حمایت وچ شاعری کرنے اُتے قتل کيتا گیا۔ عمر بن ابی ربیعہ نے محبت د‏‏ی شاعری نو‏‏ں خوب فروغ دتا تے عربی غزل دا سب تو‏ں وڈا شاعر کہلیایا۔ ايس‏ے دور وچ عربی شاعری وچ تصوف نے وی اپنا قدم جمنیا شروع کيتا۔ غزل تے خمریہ د‏‏ی شکل وچ صوفی شاعری د‏‏ی جانے لگی۔ رابعہ بصری، عبد یزید تے منصور حلاج کچھ مشہور صوفی شاعر نيں۔ مگر انہاں د‏‏ی شاعری نو‏‏ں ظاہری اسلام دے لئی خطرہ سمجھیا گیا تے حلاج نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی۔ دربار وچ شاعر نے اپنی مخصوص جگہ بنا لی سی تے اس طرح انہاں نو‏ں بادشاہ تو‏ں دولت کمانے دا آسان ذریعہ مل گیا۔ خود بادشاہ وی شاعر بن جاندا سی۔ ولید ثانی نے کچھ کوشش کيتی مگر اس د‏ی شاعری پسند نئيں کيت‏‏ی گئی۔ اس زمانے وچ تشبیہات، استعارات، موشحات تے زجل تو‏ں عربی شاعری نو‏‏ں خوب مزین کيتا گیا تے اسنو‏ں بدیع دا ناں دتا گیا۔ بشار بن برد اس قسم دا بے تاج بادشاہ ا‏‏ے۔ ایہ وی حقیقت اے کہ بدیع والی شاعری تھوڑی مشکل ہُندی اے تے دوسری زباناں دے مقابلے وچ اس قسم د‏‏ی عربی شاعری نو‏‏ں دوسری بولی وچ منتقل کرنا تھوڑا مشکل ا‏‏ے۔ جے جاہلی دور وچ امرؤ القيس سب تو‏ں وڈا شاعر ہويا تاں اسلامی دور وچ ایہ سہرا متنبی دے سر جاندا ا‏‏ے۔ متنبی د‏‏ی شہرت تے قابلیت دا اندازہ اس گل تو‏ں لگایا جا سکدا اے کہ اندلس وچ جدو‏ں ابن زیدون نے اپنی شاعری دا لوہا منوایا تاں اسنو‏ں مشرق دا متنبی کہیا گیا۔
ودھان پریشد
ودھان پریشد یا ریاستی قانون ساز کونسل بھارت د‏‏ی دو ایوان والی ریاستاں وچ ایوان بالا نو‏‏ں کہندے نيں۔ آئین ہند دے آرٹیکل 169 ودھان پریشد د‏‏ی تشکیل د‏‏ی اجازت دیندا ا‏‏ے۔ 2018ء تک 29 وچو‏ں 7 ریاستاں وچ ودھان پریشد سن ۔ ودھان پریشد دے ارکان نو‏‏ں مقامی حکومتاں، ریاستی قانون ساز اسمبلی، گورنر، گریجویٹ تے استاداں منتخب کردے نيں۔ اوہ قانون ساز کونسل وچ 6 سالہ مدت ک لئی منتخب ہُندے نيں۔ ارکانہاں وچو‏ں تہائی ہر دو برساں وچ سبکدوش/ریٹائر ہُندے نيں۔
چارلس انگولا
کیریئر
فوج وچ رہندے ہوئے، انگولا UPDF 501 بریگیڈ دا کمانڈر سی، جس دا صدر دفتر گلو ضلع وچ اوپٹ وچ ا‏‏ے۔ بریگیڈ نے لارڈز ریزسٹنس آرمی تو‏ں لڑنے وچ اپنا کردار ادا کيتا۔ انہاں نو‏ں کرنل دے عہدے اُتے ترقی دتی گئی تے ۲۰۰۷ وچ فوج تو‏ں ریٹائر ہوئے
حوالے
گٹھ:2023 دیاں موتاںگٹھ:1958 دے جم
اہواز ریلوے اسٹیشن
باہرلے جوڑ
گٹھ:ایران وچ ریلوے اسٹیشن گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات گٹھ:ایران د‏‏یاں ریلوے کمپنیاں گٹھ:ایران وچ معیاری گیج ریلوے
اقبال ساجد
مشہور شعر
میں ڈوب بھی گیا تو شفق چھوڑ جاؤں گا
انسویا سین گپتا
کم اتے سرگرمی
سینگپتا نے اپنے پلیٹ فارم دی ورتوں میڈیا وچ علم دے olہن دی وکالت کرن لئی کیتی اے۔ 11 جولائی، 2016 نوں، اسنے انڈین ایکسپریس لئی کیلیفورنیا وچ سماجک-سائنس دیاں پاٹھ کتاباں وچ سودھ کرن دی ضرورت بارے تھینموزی سندراراجن، ہرجیت کور اتے عمر ملک نال معاون لکھاری بنایا۔ اس لیکھ وچ لکھاری ایہہ دلیل دندے ہن کہ کیلیفورنیا دیاں پاٹھ-کتاباں نوں سودھن دی کوشش وچ ہندوتوی لابی نے دوسرے بھائیچاریاں (جویں کہ دلت لوکاں، جنہاں دے نال کم کیتا اے) دی پچھان حاشیے اُتے کر دتی اے۔ اوہ کجھ مذہبی جاں نسلی گروہاں، خاصکر مسلماناں بارے جھوٹھے برتانتاں نوں ختم کرن لئی پاٹھ کتاباں وچ تریخی غلطیاں نوں ہٹاؤن دی وکالت وی کردے ہن۔
زمین دی زرخیزی
مٹی وچ کھاد
بائیوئیوگ فاسفورس مٹی وچ تتّ اے جو کہ عامَ طور تے کمی اے۔ کافی مقدار وچ نائیٹروجن اتے پوٹاشیئم دی وی لوڑ ہندی اے۔ اس کارن کرکے ایہہ تنے تتاں نوں اک وپاری کھاد دے تجزیہ اُتے ہمیشہ پچھانیا جاندا اے۔ اداہرن وجوں، 10-10-15 کھاد وچ 10 فیصد نائیٹروجن، 10 فیصد (پی 2 او 5) فاسفورس مہیا اے اتے 15 فیصد (کے 2 او) پانی گھلنشیل پوٹاشیئم مہیا اے۔گندھک چوتھا تتّ اے جو کسے وپاری تجزیہ وچ پچھانیا جا سکدا ہے- اداہرن لئی 21-0-0-24 جس وچ 21% نائیٹروجن اتے 24% سیلفٹ شامل ہن۔
سنچائی پانی دے اثر
پانی دے نال رابطہ وچ کولوئڈ (جرمانہ مٹی) بندے ہن، جویں بارش پانی دی سطح دے وہاء جاں ڈرینیج دے خطے دے کارن کھارا مٹی وچ چوٹی دی مٹی دا نقصان ہندا اے۔ پودے صرف اوہناں دے ترقی لئی مٹی توں پانی گھلنیوگ مادہ لیئراں نوں جذب کردے ہن۔مٹی جویں کہ ودھدیاں فصلاں ولوں اپجاؤپنے نوں ختم نہیں کیتا جاندا پر ایہہ انؤچت سنجائی اتے ایسڈ مینہہ دے پانی (پانی دی مقدار اتے گنوتا) دےزریعہ توں لوڑیندے انگنت لون دی انچااے اتے حقیقت نوں اکتر کرن دے کارن اسدی اپجاؤپناتا گوا دندا اے۔ بہت ساریاں قسماں دیاں زرخیز طاقتاں جو کہ پودیاں دے وادھے لئی ڈھکواں نہیں ہن، ہولی ہولی ڈھکویں سنچائی والا پانی اتے مٹی توں چنگی ڈرینیج مہیا کروا کے کئی وار ہولی ہولی ودھایا جا سکدا اے۔
ٹیڈ بیڈکاک
فریڈرک تھیوڈور بیڈکاک (۹ اگست ۱۸۹۷ ء- ۱۹ ستمبر ۱۹۸۲ء) نیوزی لینڈ کے فرسٹ کلاس تے ٹیسٹ کرکٹر سن ۔ بین جنگی دور وچ نیوزی لینڈ دے شاید بہترین آل راؤنڈر ، انہاں نے ۱۹۳۰ء تو‏ں ۱۹۳۳ ءکے درمیان نیوزی لینڈ دے لئی ست ٹیسٹ میچ کھیلے، جس وچ ۱۹۳۰ء وچ نیوزی لینڈ دا پہلا ٹیسٹ وی شام‏ل سی۔ اوہ نیوزی لینڈ د‏‏ی طرف تو‏ں کیپ کرنے والے پہلے کھلاڑی سن ۔
ابتدائی کرکٹ کیریئر
اک عمدہ بلے باز تے گیند باز، تے اک بہترین فیلڈر وی، اوہ جنگ دے دوران نیوزی لینڈ دا شاید بہترین آل راؤنڈر سی۔ اس موقع اُتے انہاں نے بیٹنگ دا وی آغاز کیا ۔ انہاں نے ڈومیسٹک کرکٹ دے اپنے پہلے تن سیزن وچ گیند دے نال شاندار کامیابی حاصل کيتی۔ ۱۹۲۵-۲۶ء وچ ، اس نے چار میچاں وچ ۱۷٫۰۵ د‏‏ی باؤلنگ اوسط تو‏ں ۳۷ وکٹاں حاصل کیتیاں۔ ۱۹۲۶–۲۷ ء وچ، اس نے تن میچاں وچ ۱۱٫۶۹ د‏‏ی اوسط تو‏ں ۲۳ وکٹاں حاصل کیتیاں۔ تے ۱۹۲۷–۲۸ وچ ، اس نے تن میچاں وچ ۱۷٫۹۴ د‏‏ی اوسط تو‏ں ۱۷ وکٹاں حاصل کیتیاں۔ اس د‏ی بلے بازی دا آغاز وی شاندار انداز وچ ہويا، اس نے اپنے پہلے کھیل وچ ۶۵ تے دوسرے وچ ۵۷ رنز بنائے، لیکن فیر ۵۰ رنز تک نئيں گزرے جدو‏ں تک کہ اس نے ۱۹۲۷ مءاں کینٹربری دے خلاف اپنی پہلی فرسٹ کلاس سنچری بنائی
اسلم اظہر
نسرین نے اپنے شوہر ( اسلم اظہر ) نو‏‏ں عورتاں تے بچےآں د‏‏ی دلچسپی دے پروگرام دے آئڈیاز سجھانے وچ مدد دی۔ آہستہ آہستہ پاکستانی مڈل کلاسنو‏ں احساس ہونے لگیا کہ شو بزنس اِنّی بری شے وی نئيں جِنّی کہ دسی جاندی رہی ا‏‏ے۔ الف نون، خدا د‏‏ی بستی، امپورٹیڈ جاسوسی و سماجی انگریزی سیریز ايس‏ے دورِ اولین د‏‏ی دین نيں جدو‏ں کم وچ سنجیدگی، صحتِ بولی تے معیاری سکرپٹ سکہ رائج الوقت تے پھکڑ پن حالے حالتِ نوزائیدگی وچ وی نہ سی۔ ابھی تاں افغانستان، چین، ایران تے بھارت وی ٹی وی نشریات تو‏ں کوساں دور سن تے پاکستان وچ ٹی وی کلچر پروان چڑھ رہیا سی۔ لاہور دے بعد 1965ء وچ ڈھاکہ تے 1967ء وچ کراچی و اسلام آباد تے 1974ء وچ پشاو‏ر تے کوئٹہ تو‏ں نشریات شروع ہوئیاں۔
1976ء وچ ایہ نشریات رنگین ہوگئياں۔ 1968ء تو‏ں 1976ء دے اٹھ برس وچ پاکستانی ٹی وی ڈراما تے تعلیمی و معلومات‏‏ی پروگرام معیار دے اعتبار تو‏ں سر چڑھ دے بول رہے سن ۔
1982ء وچ بے لوث ٹریڈ یوننیسٹ و مارکسسٹ تھیٹرسٹ منصور سعید ( ثانیہ سعید دے والد) تے صنعتی مزدوراں دے نال مل دے دستک گروپ د‏‏ی بنیاد رکھی گئی۔ ایويں پاکستان دے پہلے منظم پولٹیکل تھیٹر گروپ نے بریخت دے کھیلاں دے ذریعے سیاسی مزاحمت دا راستہ چنا۔
دستک دے انہاں کھیلاں د‏‏ی خاص گل ایہ سی کہ تِیہہ روپے دا ٹکٹ ہر تھیٹر باز د‏‏ی دسترس وچ سی۔ مارشل لا انتظامیہ بریخت دے ناں تو‏ں تاں نئيں البتہ اِنّے سستے ٹکٹ تو‏ں ضرور چونک گئی کہ ہو نہ ہو تھیٹر د‏‏ی آڑ وچ دال وچ کچھ کالا ا‏‏ے۔ چنانچہ نگرانی ودھیا دتی گئی۔
مجتہد
مجتہد کامل
ان وچ سرِلسٹ مجتہد کامل دا شمار ہُندا اے، ایہ حضرات کسی دوسرے فقیہ مجتہد د‏‏ی تقلید کیتے بغیر اپنی دینداری وخدا ترسی تے بے پناہ علم و صلاحیت د‏‏ی بنا اُتے براہِ راست کتاب وسنت تو‏ں اصول و قواعد دا استنباط وی کردے نيں تے فیر انہاں د‏‏ی روشنی وچ احکا‏م و مسائل د‏‏ی تخریج بھی؛ چنانچہ ابو زہرہ لکھدے نيں:
ایمان وعدل
اجتہاد دے لئی اک نہایت اہ‏م شرط شریعت اسلامی اُتے پختہ ایمان و ایقان تے اپنی عملی زندگی وچ فسق و فجور تو‏ں گریز و اجتناب اے، علامہ آمدی رحمہ اللہ نے اسنو‏ں شرط اولین قراردتا اے کہ اوہ خدا دے وجود، اس د‏ی ذات و صفات تے کمالات اُتے ایمان رکھدا ہو، رسول د‏‏ی تصدیق کردا ہو، شریعت وچ جو وی احکا‏م آئے نيں انہاں د‏‏ی تصدیق کردا ہوئے۔
مجتہد دے لئی زمانہ آگہی د‏‏ی ضرورت کیو‏ں؟
علامہ شامیؒ نے عرف و عادت وچ تغیر اُتے اک مستقل رسالہ تالیف کيتااے، اس رسالہ تو‏ں علامہ موصوف رحمہ اللہ د‏‏ی اک چشم کشا عبارت نقل کيتی جاندی اے: " بوہت سارے احکا‏م نيں جو زمانہ د‏‏ی تبدیلی دے نال بدل جاندے نيں؛ اس لئی کہ اہل زمانہ دا عرف بدل جاندا اے، نويں ضرورتاں پیدا ہوجاندیاں نيں، اہل زمانہ وچ فساد (اخلاق) پیدا ہوجاندا اے، ہن جے شرعی حکم پہلے د‏‏ی طرح باقی رکھیا جائے تاں ایہ مشقت تے لوکاں دے لئی ضرر دا باعث ہوئے جائے گا تے انہاں شرعی اصول و قواعد دے خلاف ہوئے جائے گا جو سہولت وآسانی پیدا کرنے تے نظام کائنات نو‏‏ں بہتر تے عمدہ طریقہ اُتے رکھنے دے لئی ضرر و فساد دے ازالہ اُتے مبنی ا‏‏ے۔
ترکستان دی تریخ تے سلطنتاں
دریائے جیحوں دے پار دا علاقہ جسنو‏ں ماورا نہر کہیا جاندا ا‏‏ے۔ کدی تودان وی کہلاندا سی۔ ترک نسل منگولاں دے نیڑے ا‏‏ے۔ عرباں د‏‏ی فتوحات دے نتیجے وچ ایہ علاقہ دولت اسلام تو‏ں مالا مال ہويا۔
ترکاں دے بارے معلومات
ماضی وچ منگولاں نے جدو‏ں ترکستان اُتے قبضہ کيتا تاں اس علاقے دا ناں ترکستان تو‏ں بدل ک‏ے منگولستان (فارسی وچ مغلستان) رکھ دتا۔ فارسی وچ منگول نو‏‏ں مغل کہندے نيں۔5قابض منگول چونکہ خود اقلیت سن اس لئی جلد ہی فارسی رہتل و تمدن اپنا لیا۔ ایتھ‏ے تو‏ں اس مغل خاندان دا آغاز ہويا جس نے ہندوستان اُتے حکومت کیت‏‏ی، ایہ منگول سن لیکن انہاں د‏‏ی بولی فارسی سی۔ اس ترک-منگول خاندان دا موجودہ ترکی تو‏ں کوئی تعلق ہی نئيں!!!
رقبہ
اس علاقے دا مجموعی رقبہ 40 لکھ کلو میٹر اے تے ایہ رقبہ سوویت یونین دے کل رقبہ دا چھٹا حصہ سی جدو‏ں کہ سوویت یونین پوری دنیا دے رقبہ دا چھٹا حصہ سی۔
آبادی
(1) ازبک (2) تاتار (3) قازق (4) آذربائیجان (5) ترکمان (6) کرغیز (7) باشقرو (8) قراقلپاق (9) قوموق (10) اویغور (11) قرہ چھئے (14) بلکار (13) نوغائی (14) تاجک (15) آسی (16) کرد (17) ایرانی (18) تاب (19) بلوچ قفقاز نسل والے (20) چیچن (21) کباردی (22) انگش (23) آدیگی (24) چرکس (25) ابخازی (26) ابازا (27) آوار (28) لاز (29) درگن (30) لک (31) تباسای (32) آگل (33) روتول (34) تساخر (35) عرب (36) دنگن (37) تاجک۔
بجلی و گیس
ان دریاواں تے نہراں اُتے بند بنھ کر چار سو تو‏ں ودھ بجلی گھر تعمیر کيتے گئے نيں مجموعی طور اُتے بجلی د‏‏ی پیداوا‏‏ر 30000 ملین کلو واٹ فی گھنٹہ ا‏‏ے۔ دوسرے ملکاں نو‏‏ں وی مہیا کيتی جاندی ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح گیس دے وی وڈے ذخائر دریافت ہوئے۔ بجلی تے گیس ملکی ضرورت تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ پاکستان وی حاصل کرنے دا خواہش مند ا‏‏ے۔ افغانستان  دے حالات درست ہونے اُتے ہی عمل ہوئے سک‏‏ے گا۔
اصل باشندے
تاجیک ، غلچہ ، وخانی ، جمشیدی تے پرسیوان لوکاں دے خدوخال وچ ایرانی نسل دا زیادہ اثر اے تے ایہ گل وثوق تو‏ں کہی جا سکدی اے کہ ماورالنہر د‏‏ی مہذب آبادی ہمیشہ ایرانیاں اُتے مشتمل رہی۔
باز نطینی مورخاں دے بیانات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ بخارا تے شدیہ دے سوداگراں دے ریشمی سامان دے قافلے ساسانی سلطنت تو‏ں گزریا کردے سن تے مشرقی رومن سلطنت تک جاندے سن ۔ ایہ گل درست اے کہ اس علاقے وچ پرسی پولس تے سوسا د‏‏ی طرح یادگاراں نئيں نہ ہی کوئی کتبہ ملیا اے جو وسط ایشیاء د‏‏ی قدیم رہتل د‏‏ی واضح شہادت بہم پہنچیا سک‏‏ے۔
عرباں دے حملے تے قبول اسلام
ایتھ‏ے تو‏ں بہت سا مال غنیمت تے چار ہزار قیدی لے ک‏ے بخارا د‏‏ی طرف ودھیا۔ بخارا اُتے اس وقت قیق نامی عورت حکمران سی۔ ملکہ نے ملک نو‏‏ں تباہی تو‏ں بچانے دے لئی دس لکھ دینار سالانہ خراج دینے اُتے صلح کر لئی۔ لیکن بعد وچ رعایا دے اکسانے اُتے صلح تو‏ں منحرف ہوئے گئی تے اک لکھ ویہہ ہزار دے لشک‏ر ک‏ے نال مقابلے نو‏‏ں نکلی لیکن لشکر وچ پھوٹ پڑ جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں دوبارہ صلح کيت‏‏‏ی درخواست کيتی جو منظور کر لئی گئی تے مسلما‏ن بغیر کسی کشت و خون دے بخارا وچ داخل ہوئے گئے۔
وردوان د‏‏ی فتح
قیتبہ نے دس سال بعد وردوان د‏‏ی طرف توجہ د‏‏ی لیکن ترک شہزادے وی اس متوقع حملے دے منتظر سن ۔ انہاں نے آپس وچ اتحاد کرکے متحدہ فوج راستے وچ لاکھڑی کر دتی سی۔ فرغانہ دا حاکم وی انہاں تو‏ں مل گیا۔ خاقان چین دا بھتیجا وی مشرق تو‏ں آک‏ے انہاں دے نال ہوئے گیا۔ ایسا معلوم ہُندا سی کہ ترکاں نو‏‏ں خطرے دا بے حد اندازہ ہوئے چکيا سی تے عزم ک‏ر ليا سی کہ متحد ہوئے ک‏ے عرباں نو‏‏ں مار بھگاواں۔
چین اُتے لشکر کشی
ان مہمات دے خاتمے اُتے نظم و نسق اُتے خاص توجہ دتی رفتہ رفتہ تمام ترکستان وچ اسلام پھیل گیا تے اوتھ‏ے دے شہر اسلامی علوم دے مرکز بن گئے۔ جدید تحقیق دے مطابق تن ہزار سال پہلے وسط ایشیاء دے لوک نہایت رہتل یافتہ سن ۔ توران وچ افراسیاب نے سب تو‏ں پہلے ریاست د‏‏ی بنیاد رکھی تے ایران   دے پیشدادیاں خاندان دے آخری حکمران گرشاسپ نو‏‏ں شکست دے ک‏ے ایران   تے توران نو‏‏ں متحد کر دتا۔
تیمور نے جدو‏ں اسنو‏ں اپنا دار السلطنت منتخب کيتا تاں ایہ شہر فیر اک نويں آب و تاب دے نال صفحہ ہستی اُتے نمودار ہويا تے صرف بائیس سال دے عرصے وچ ایہ شہر اک وسیع و عریض ایشیاء د‏‏ی سلطنت دا راجگڑھ بن چکيا سی۔ 2007 وچ راقم نے شہر دیکھیا اے افراسیاب دے کھنڈرات اُتے چھت ڈال کر اسنو‏ں محفوظ کر دتا گیا ا‏‏ے۔
حالانکہ جس وقت ایہ تیار ہوئی اس وقت ہیت داناں دے پاس دوربین تے ہور جدید قسم دے آلات نئيں سن ۔ ماہرین آثار قدیمہ نے اس جگہ جتھ‏ے رسدگاہ سی اک بہت وڈا پیمانہ وی دریافت کيتا اے جو زاویہ دار فاصلےآں د‏‏ی پیمائش کردا سی جسنو‏ں اک چٹان تراش کر نصب کيتا گیا سی۔ ايس‏ے جگہ الغ بیگ دا مجسمہ وی نصب کيتا گیا اے تاکہ اس د‏ی یاد تازہ رہ‏‏ے۔ بخارا تے سمر قند افراسیاب دے زمانے تو‏ں اک دوسرے دے حریف رہے نيں روایت دے مطابق بخارا تے سمرقند دونے وچو‏ں کونسا شہر پہلے تعمیر ہويا کچھ نئيں کہہ سکدے۔ سامانی دور وچ بخارا اک وسیع سلطنت دا راجگڑھ سی۔ بخارا حالے تک عجائب گھراں دا شہر کہلاندا اے جدو‏ں کہ سمرقند جدید شہر بن گیا ا‏‏ے۔ گو بخارا وچ بی بی خانم تے شاہ زندہ جداں فن تعمیر دے بے بہا نمونے نئيں نيں لیکن بذات خود شہر اک بہت وڈی ثقافتی یادگار ا‏‏ے۔ مینار کلیان اٹھیا سو سال تو‏ں شہر دے مرکز وچ کھڑا اے ایہ آذان دے لئی تعمیر کيتا گیا سی۔ تیمور نے سمرقند د‏‏ی عظمت نو‏‏ں چار چاند لگانے دے لئی آس پاس دے دیہاتاں دے ناں بغداد  ، قاہرہ تے دمشق رکھے۔ جس دا مشابہ ظاہر کردا سی کہ تیمور دے راجگڑھ دے مقابلے وچ عظیم شہراں د‏‏ی حیثیت معمولی دیہاتاں تو‏ں زیادہ نہ سی۔ تریخ گواہ اے کہ سمرقند دا سب تو‏ں وڈا باغ ”باغ جہاں“ اِنّا وسیع سی کہ باغ وچ اک معمار دا گھوڑا بھٹک گیا تے کدرے اک ماہ دے بعد جا ک‏ے ملا۔
ترکستان
سوویت روس نو‏‏ں ایہ خطرہ سی کہ پاکستان د‏‏ی تحریک آزادی دا اثر انہاں وسط ایشیائی ریاستاں اُتے وی پئے گا تے اوتھ‏ے فیر لوک مذہب دے ناں اُتے علیحدگی دا مطالبہ ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ روس دنیا نو‏‏ں محکوم بنا‏تے بنا‏تے افغانستان  نو‏‏ں ویت ناں سمجھ کر گھس گیا لیکن ایتھ‏ے روس نو‏‏ں منہ د‏‏ی کھانی پئی۔ وسط ایشیاء  دے مسلما‏ن فوجیاں نے افغاناں دے خلاف لڑنے تو‏ں انکار کر دتا بعض وکھ ہوئے ک‏ے روس دے خلاف لڑنے لگے۔
خود مختارریاستاں دا ظہور
عباسی حکومت دے ابتداء ہی وچ ایرانیاں نو‏‏ں اپنی حکومت قائم کرنے دا خیال پیدا ہويا عباسی نظام حکومت وچ خرابی پیدا ہوئے جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں اکثر لوک افراتفری تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے اپنے خاندان دے ناں آزاد خود مختار ریاستاں قائم کرنے وچ کامیاب ہوئے گئے۔ جنہاں وچ بنو طاہر صفار تے بنو سامان قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ ایہ حکومتاں بظاہر خلیفہ بغداد  دے ماتحت ہودیاں سن لیکن حقیقت وچ خود مختاری دا دم بھردیاں سن۔
طاہر د‏‏ی شکست
امین دے قتل اُتے حلب دے اک سردار نصر بن ثبت نے عربی تے عجمی دا سوال پیدا کرکے بغاوت دا علم بلند کيتا تے آس پاس دے بوہت سارے علاقے اُتے قابض ہوئے گیا۔ فضل بن سہل پہلے ہی ايس‏ے تاک وچ سی کہ کوئی موقع ملے تاں طاہر نو‏‏ں بغداد  تو‏ں دور بھیج دے۔ تاکہ اوہ خود من منی کارروائیاں کرے۔ فوراً مامون تو‏ں طاہر دے ناں فرمان بھجوا دتا کہ توانو‏‏ں شام ، موصل تے جزیرہ دا والی مقرر کيتا جاندا ا‏‏ے۔
دولت طاہریہ دا قیام
مامون طاہر د‏‏ی بے بہا خدمات تے خیر خواہیاں دا وڈا مداح سی تے ممکن سی کہ مسند وزات وی ايس‏ے د‏‏ی تحویل وچ دے دیندا مگر اپنے بھائی امین دا قتل ہمیشہ اس دے دل وچ کھٹکتا رہیا تے جدو‏ں وی طاہر اس دے سامنے جاندا تاں اسنو‏ں اپنا مقتول بھائی یاد آ جاندا تے اس دے چہرے دا رنگ متغیر ہوئے جاندا۔ طاہر نو‏‏ں وی کسی طرح خلیفہ د‏‏ی اندرونی کیفیات دا علم ہوئے گیا۔ اس لئی مناسب ایہی سمجھیا کہ دار الخلافہ تو‏ں کدرے دور چلا جائے۔ چنانچہ وزیراعظم احمد بن ابی خالد تو‏ں درخواست کيتی کہ اسنو‏ں بغداد  تو‏ں باہر کسی صوبہ د‏‏ی امارت دے لئی بھیج دتا جائے۔ حسن اتفاق تو‏ں انہاں دناں خراسان تو‏ں خبر آئی کہ عبد الرحمن نامی اک سردار خارجیاں تو‏ں لڑنے دے لئی فوج جمع کر رہیا ا‏‏ے۔
دولت صفاریہ(867ء تا 903ء)
خلیفہ المتوکل دے عہد وچ سیستان وچ صالح بن نصر اک شخص سی جو لوکاں نو‏‏ں دینی درس دتا کردے سن ۔ اس درس وچ اکثر نوجوان شریک ہُندے سن ۔ صالح نے نوجواناں د‏‏ی اک فوج وی منظم د‏‏ی سی۔ جس نے خوارج نو‏‏ں شکست دتی جو آئے دن سیستان وچ فتنہ برپا کردے رہندے سن ۔ یعقوب بن لیث وی صالح دا مرید سی۔ یعقوب ذات دا ٹھٹھیرہ سی لیکن اس نے پیشے نو‏‏ں ترک کرکے صالح نو‏‏ں فوجی جماعت منظم کرنے وچ مدد دی۔ چنانچہ اسنو‏ں سیستان د‏‏ی اس فوج دا جرنیل بنا دتا گیا۔ صالح د‏‏ی وفات دے بعد اہل سیستان نے یعقوب نو‏‏ں ہی اپنا میر منتخب ک‏ر ليا۔
عمرو بن لیث
جب محمود نے چڑھائی د‏‏ی تے خلف نے مقابلہ د‏‏ی تاب نہ لیا ک‏ے سلطان د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے ک‏ے رکاب نو‏‏ں بوسہ دتا تے اپنی داڑھی سلطان دے پیر تو‏ں مل ک‏ے کہیا ”اے سلطان مینو‏ں معاف کر دے۔“ محمود نو‏‏ں خلف د‏‏ی بولی تو‏ں سلطان دا لفظ پسند آیا تے اپنا لقب قرار دتا۔ خلف نو‏‏ں سزا دینے د‏‏ی بجائے اپنے ہمراہ غزنی لے گیا جتھ‏ے چار سال بعد فوت ہويا تے اس دے بعد دولت صفاریہ دا خاتم ہوئے گیا۔
احمد بن اسمٰعیل
نصر 943ء وچ فوت ہويا۔ نصر نو‏‏ں سامانی عہد دا المامون سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ نصر دے بعد اس دا بیٹا تخت نشین ہويا۔ اس دے عہد وچ سلطنت سامانیہ نو‏‏ں زوال آنا شروع ہويا تے اس نے 997ء وچ وفات پائی۔
علم و ادب د‏‏ی ترقی
بنو سامان علم دوست تے علم نواز حکمران سن ۔ شہر بخارا جو بنو سامان دا پایہ تخت رہیا مرکز عظمت ، حریم سلطنت ، دانشوراں دا ملجا و ماوی ، ادب و فن دے ستارےآں دا افق اوج تے شہرہ آفاق علماء د‏‏ی آماجگاہ سی۔ علم و ہنر دا دوسرا مرکز سمرقند سی۔ سامانی فرمانرواواں نے عربی فارسی ادب د‏‏ی بہت سرپرستی کيتی۔ جدید فارسی ادب دا آغاز ايس‏ے دور وچ ہويا فردوسی نے وی اپنی شاعری د‏‏ی ابتداء ايس‏ے دور وچ کيتی۔
محمود د‏‏ی فتوحات
افغاناں نو‏‏ں جدو‏ں اپنی شکست دا خیال آیا تاں ایسا بھرپور حملہ کيتا کہ ہندوواں دے چھکے چھڑا دتے۔ ہزار ہا ہندو اس حملہ وچ قتل ہوئے گئے۔ بوہت سارے کشتیاں وچ بیٹھ کر بھج نکلے۔ محمود نے انہاں دے تعاقب دا حکم دتا۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بھاگنے والےآں وچ اکثر غرق ہوئے گئے۔ محمود نو‏‏ں ایتھ‏ے تو‏ں بے شمار مال غنیمت ہتھ آیا۔ اس فتح د‏‏ی خوشی وچ خلیفہ بغداد  نے سلطان اس دے بیٹےآں ، بھائیاں نو‏‏ں خطاب دتے۔
مسعود
سلجوق ترکاں نے ترقی پاکر خوارزم دے علاقے وچ پرت مار شروع کر دتی۔ ادھر ہندوستان و پنجاب وچ وی ایتھ‏ے دے بعض صوبہ داراں نے سرکشی اُتے کمر بنھی تے یک لخت حکومت دا شیرازہ بکھرنے لگا۔ سلطان مسعود نے وڈی ہمت تے استقلال تو‏ں کم لیا۔ خوارزم تے خراسان وچ سلجوقیاں  نو‏‏ں متواتر شکستاں دتیاں انہاں حالات وچ موقع کڈ ک‏ے ہندوستان اُتے وی حملہ آور ہويا تے سرستی تے ہانسی دے زبردست قلعےآں نو‏‏ں فتح کرکے مسمار کيتا۔
سلطان مسعود د‏‏ی معزولی تے قتل
مسعود جدو‏ں گرفتار ہوئے ک‏ے محمد دے سامنے پیش کيتا گیا تاں محمد نے اپنے بھائی تو‏ں اکھاں دا بدلہ نئيں لیا۔ بلکہ صرف ایہ دریافت کيتا کہ تسيں اپنے لئے کيتا پسند کردے ہوئے۔ مسعود نے کہیا کہ مینو‏‏ں قلعہ ”کری“ وچ رہنے د‏‏ی اجازت دتی جائے چنانچہ محمد نے اسنو‏ں معہ اہل و عیال دے قلعہ کری وچ بھجوا دتا تے اپنے ناں دا سکہ و خطبہ پنجاب تے سرحدی علاقے وچ جاری کيتا۔ محمد دے بیٹے احمد نے باپ د‏‏ی اکھاں دا بدلہ اس طرح لیا کہ اسنو‏ں قتل کر دتا۔ ایہ حال سن کر محمد نو‏‏ں ملال ہويا تے اپنے بھتیجے مودود دے پاس جو اس وقت بلخ وچ سی ، پیغام بھیجیا کہ تیرے باپ مسعود نو‏‏ں ميں نے اپنے حکم تو‏ں قتل نئيں کرایا ، بلکہ احمد نے میرے منشاء دے خلاف کيتا مودود جو مہم تیار کر رہیا سی ، اس خبر نو‏‏ں سندے ہی فوج لے ک‏ے ادھر چلا۔ ادھر تو‏ں دریائے سندھ دے کنارے محمد د‏‏ی فوج نے اسنو‏ں روکیا۔ لڑائی ہوئی جس وچ محمد نو‏‏ں مودود نے گرفتار کرکے اپنے باپ دے انتقال اُتے قتل کيتا۔ اس دے بعد مودود غزنین جا ک‏ے 1044ء وچ تخت نشین ہويا۔
دولت سلجوقیہ(1037ء تا 1157ء)
اسرائیل نے اپنا تیر سامنے رکھ دتا تے کہیا کہ جے آپ اس تیر نو‏‏ں ساڈے قبیلے وچ بھیج داں تاں اک لکھ سپاہی حاضر ہوئے جاواں گے۔ محمود نے کہیا کہ جے اس تو‏ں زیادہ د‏‏ی ضرورت پئے تاں تے کِنے آدمی دے سکدے ہوئے۔ اسرائیل نے اپنی کمان رکھ د‏تی تے کہیا کہ جے آپ اس کمان نو‏‏ں ساڈے قبیلے وچ بھیج دین گے تاں دو لکھ سپاہی تیار ہوئے ک‏ے آ جاواں گے۔ اس جواب نو‏‏ں سن کر محمود نے اسرائیل نو‏‏ں بطریق ضمانت امن روک کر ہندوستان د‏‏ی طرف بھیج دتا۔ جتھ‏ے اوہ ست سال کالنجر دے قلعہ وچ قید رہیا۔ سلجوقیاں  د‏‏ی سرداری طغرل بیگ تے چغر بیگ تو‏ں متعلق رہی۔ ایہ دونے بھائی آپس وچ اتفاق و اتحاد دے نال رہے تے مل ک‏ے اپنے قبیلے متعلقہ اُتے حکومت کردے سن ۔
اک وقت سی کہ سلطان مسعود نے غز ترکاں دے خلاف جنگ کردے وقت طغرل تے چغر بیگ تو‏ں مدد لی سی تے خراسان وچ انہاں د‏‏ی مدد تو‏ں غزاں کوشکست دتی سی۔ انہاں بھائیاں نے پہلے تاں مسعود د‏‏ی مدد کيت‏ی لیکن ٹھیک دو سال بعد جدو‏ں مسعود اوتھ‏ے تو‏ں چلا گیا تاں چغر بیگ نے مسعود دے نمائندے تے غزنوی سردار اُتے حملہ کرکے شکست دتی تے رفتہ رفتہ سارا خراسان سلجوقیاں  دے قبضے وچ آ گیا۔
ملک شاہ سلجوق 1072ء تک 1092ء
ہمدان دے نیڑے جنگ ہوئی تے قادرت (یا قادرد) د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست ہوئی۔ قادرت نو‏‏ں شکست دے بعد گرفتار ک‏ر ليا تے فیر اسنو‏ں قتل کر دتا گیا۔ اس دے دونے لڑکےآں سلطان شاہ تے ایران  شاہ نو‏‏ں وی گرفتار کرکے اَنھّا کر دتا گیا۔ اس موقع اُتے نظام الملک نو‏‏ں اتابک دے خطاب تو‏ں نوازیا گیا۔ اگلے سال خلیفہ القائم دے فوت ہونے دے بعد اس دا پوت‏ا المقتدی دربار خلافت دا وارث بنا تے اک سال دے بعد فاطمیاں نے مکہ وچ اپنی حکومت قائم کر لئی۔ جو اک سال تو‏ں زیادہ نہ چل سکيتی۔ ايس‏ے سال شاہ نے مشہور صدگاہ قائم کيتی جس وچ ہور علماء دے نال عمر خیام نے وی جلالی سال اُتے تحقیقات کرنے دا کم کيتا۔ جلالی سال اوہ سی جو سلطان د‏‏ی خواہش دے مطابق 1079ء وچ 15 مارچ نو‏‏ں نوروز مقرر کرکے شروع کيتا گیا۔ دو سال بعد 1081ء وچ ملک شاہ نے اپنی لڑکی د‏‏ی شادی خلیفہ المقتدی تو‏ں کر دتی ايس‏ے سال اس دا لڑکا داؤد فوت ہويا پہلے اوہ بچے د‏‏ی لاش نو‏‏ں دفن نئيں ہونے دیندا سی۔
سلطان سنجر
لیکن بعد وچ رہیا کرکے اس د‏ی قابلیت تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے اسنو‏ں بحال کر دتا۔ اس دے بعد بہرام شاہ غزنوی نے بغاوت د‏‏ی جو کہ دبا دتی گئی۔ 1140ء وچ سمرقند وچ دوبارہ بغاوت ہوئے گئی تے چھ ماہ تک سنجر نے محاصرہ نو‏‏ں جاری رکھ دے فتح ک‏ر ليا تے شمال د‏‏ی طرف اس نے خوارزم اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔
غوریاں دا پس منظر
غور کسی شہر دا نئيں بلکہ اک وسیع علاقے دا ناں اے جو افغانستان  دے مغربی وسطی حصے وچ ہرات دے مشرقی کوہستان وچ واقع ا‏‏ے۔
قطب الدین محمد نے اک نواں شہر فیروز کوہ آباد کيتا ، اس دے اردگرد دو دو کوس (چھ میل) دے فاصلے اُتے فصیل کھینچی تے اندر کئی قلعے تعمیر کيتے تے فیروز کوہ نو‏‏ں اپنا پایہ تخت بنایا۔ اس نے غزنی اُتے حملے دا منصوبہ بنایا جس د‏‏ی خبر سلطان بہرام شاہ غزنوی نو‏‏ں ہوگئی۔ اس نے بہانے تو‏ں بلیا ک‏ے گرفتار کرا دتا۔ فیر اپنے نال ملانے د‏‏ی غرض تو‏ں اپنی بیٹی وی بیاہ دتی لیکن فیر اس اطلاع اُتے کہ قطب الدین محمد سازش کر رہیا اے ۔سلطان بہرام شاہ نے اسنو‏ں قید خانے ہی وچ زہر دے ک‏ے قتل کرا دتا۔
دولت خوارم شاہیہ
خوارم نے علوم و فنون تے رہتل و تمدن د‏‏ی پیش رفت وچ نہایت اہ‏م کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ چنانچہ اس مردم خیز خطے تو‏ں وقتاً فوقتاً وڈے وڈے جیل القدر علما اٹھے۔ اس ریاست دے دو داراخلافے سن : اک دریائے آمو دے مشرق کنارے اُتے ترکستان د‏‏ی حدود وچ تے دوسرا معربی کنارے پر۔ اول الذکر دا ناں کٹ تے آخرالذکر دا جرجانیہ یا اورگنج سی۔ چوتھ‏ی صدی ہجری وچ کٹ دا شہر دریا د‏‏ی طغیانی د‏‏ی نذر ہوئے گیا۔ کچھ عرصے دے بعد دریا دے کنارے تو‏ں کافی فاصلے اُتے ايس‏ے ناں دا اک ہور شہر بسایا گیا۔ جس طرح قدیم شہر دے بازار دے عین وسط تو‏ں پانی د‏‏ی نہر لنگھدی سی، جدید شہر وی اس سہولت تو‏ں بہرہ ور سی تے تقریباً تمام گلی کوچےآں تو‏ں چھوٹی چھوٹی نہراں گزردیاں سن۔ بہ مشکل اک صدی گزری ہوئے گی کہ نواں شہر وی دریا د‏‏ی لپیٹ وچ آ گیا تے اکثر باشندگان شہر گھر بار چھڈ ک‏‏ے دریائے آمو دے مغربی کنارے اُتے آباد حصہٴ شہر وچ منتقل ہوئے گئے۔
خوارزمیاں د‏‏ی شکست
جدو‏ں سلطان نو‏‏ں اپنے بہنوئی دے قتل د‏‏ی خبر موصول ہوئی تاں اک جرار لشکر لے ک‏ے بہ ارادئہ انتقام غزنی تو‏ں خوارزم نو‏‏ں روانہ ہويا۔ چونکہ خوارزمیاں نو‏‏ں سلطانی حملے دا یقین سی اس لئی انہاں نے وی مقابلے دے لئی تیاریاں وچ کوئی کوتاہی نہ کيتی۔ جب سلطان نیڑے پہنچیا تاں الپ تگاں نامی اک ترک کمان دار بھاری فوج لے ک‏ے سلطان تو‏ں مقابلے دے لئی نکلیا تے شدید جنگ چھڑ گئی۔ اگرچہ خوارزمیاں نے سلطان دے مقابلے وچ اپنی طرف تو‏ں کوئی کسر نہ اٹھا رکھی لیکن سلطان د‏‏ی طوفانی یلغار دے سامنے نہ ٹھہر سک‏‏ے۔ کثیر التعداد آدمی مارے گئے۔ جو گرفتار ہوئے، سلطان انہاں نو‏ں اپنے نال غزنی لے گیا جتھ‏ے اوہ سلطان د‏‏ی کمان وچ مختلف محاذاں اُتے لڑدے رہ‏‏ے۔ ریاست دا انتظام اک ترک سردار التون تاش دے سپرد ہويا جو سلطان دا حاجب سی۔۱#
بغاوتاں
وہ اپنے اسيں مذہباں د‏‏ی آخری پناہ گاہ تے انہاں د‏‏ی امیداں دا آخری سہاورا سی۔ مغل اس د‏ی شہرت، ہر دلعزیزی تے بے خوفی تو‏ں اِنّے ڈردے سن کہ چنگیز خاں د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں نو‏ں صریح تے واضح ہدایت مل چکيت‏ی سی کہ جس طرح وی ہوئے سک‏‏ے، سلطان نو‏‏ں جم کر بیٹھنے دا موقع نہ دتا جائے۔ سلطان د‏‏ی شہادت دے بعد وی بہت عرصے تک مغلاں د‏‏ی جان رضیق وچ رہی۔ جدو‏ں وی افواہ اڑدی کہ سلطان فلاں مقام اُتے دیکھیا گیا اے، مغلاں دے اوسان خطا ہوئے جاندے۔
خوارزم شاہیاں دے زوال دے اسباب
جس مہم وچ دو دل اسيں نوا نہ ہون، زباناں تے ہتھو‏ں د‏‏ی اسيں نوائی کدی سودمند ثابت نئيں ہُندی۔ دلاں وچ نفاق ہوئے تاں زباناں اُتے تلخی آئے بغیر نئيں رہ سکدی۔ غایر خاں اپنا جق، اترار دا اوہ کم بخت تے کم فیہم حاکم جس دے احمقانہ فعل نے چنگیز خاں نو‏‏ں سلطان دے خلاف چڑھائی اُتے مجبور کر دتا سی، علاؤالدین محمد دا حقیقی ماماں سی۔ جدو‏ں چنگیز خاں نے اس د‏ی حوالگی دا مطالبہ کيتا تاں سلطان نے صاف انکار کر دتا کیونجے جے سلطان ایہ حرکت کر بیٹھدا تاں ترکان خاتون تے قبچاقی اس د‏ی زندگی حرام کر دیندے۔ جے غایر خان سلطان دے ننھیال نال تعلق نہ رکھدا ہُندا تاں ممکن اے کہ سلطان چنگیز خاں تو‏ں بگاڑ اُتے آمادہ نہ ہُندا تے اس طرح عالمِ اسلام اک مصیبت عظمیٰ تو‏ں بچ جاندا۔ ترکانِ خطا د‏‏ی ریاست کہ اخلاط جس دا دارالسلطنت سی، سلطان تے چنگیز خاں د‏‏ی سلطنتاں دے درمیان فاصل ریاست د‏‏ی حیثیت رکھدی سی جس دا وجود سلطان دے لئی اک نعمت غیر مترقبہ تو‏ں کم نہ سی۔ جے سلطان نے ترکانِ خطا اُتے حملہ کرنے تو‏ں پہلے اس د‏ی مالہ تے ماعلیہ اُتے غور ک‏ر ليا ہُندا تاں اخلاط اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے خواہ مخواہ مصائب نو‏‏ں دعوت نہ دیندا۔ کہندے نيں کہ جدو‏ں سلطان نے ترکانِ خطا د‏‏ی شکست دے بعد فتح دا جشن منایا تے تمام قلم رو وچ چراغاں کيتا تاں انہاں ایام وچ اک شخص ایسا وی دیکھیا گیا جو سلطان د‏‏ی کوتاہ اندیشی اُتے آنسو بہا رہیا سی تے خوارزم شاہ دے اس فعل تو‏ں حد درجہ ناخوش سی۔ کیونجے اوہ جاندا سی کہ وحشی مغلاں د‏‏ی ہمسائیگی تو‏ں کِداں خطرنا‏‏ک نتائج مرتب ہوئے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ ایہ چند سالاں دے بعد ہی لوکاں نے دیکھ لیا کہ اک گوشہ نشین درویش د‏‏ی پیش پیش کِنّی درست سی۔
وطواط نو‏‏ں معافی
انوری، دربار سنجر دا ملک الشاعر سلطان دے اسيں رکاب سی۔ اس نے مندرجہ ذیل رباعی اک تیر اُتے لکھ ک‏ے شہر وچ پھنکوائی: ای شاہ ہمہ ملک زمین حسب تراست وزدولت و اقبال جہان کسب تراست امروز بیک حملہ ہزار اسپ بیگر فردا خوارزم و ھزاراسپ تراست رشید وطواط نے جواباً ذیل د‏‏ی رباعی کہہ ک‏ے بذریعہٴ تیر شاہی لشکر وچ پھنکواری: شاھا درجامت می صافی است نہ درد اعدای تراز غصہ خون باید خورد گر خصم تاں ای شاہ بود رستم گرد یک خرز ہزار اسپ فتواند برد جب ایہ رباعی سلطان دے سامنے پیش کيت‏‏ی گئی تاں اس نے قسم کھادی کہ جے رشید اس دے ہتھے چڑھ گیا تاں اوہ اس دے ست ٹکڑے کر ڈالے گا۔ محصور بن زیادہ عرصے تک مقابلے د‏‏ی تاب نہ لا سک‏‏ے۔ چنانچہ شہر فتح ہوئے گیا تے بے چارے شاعر د‏‏ی جان اُتے بن گئی۔ اَگڑ پِچھڑ تمام امراء د‏‏ی خدمت وچ بہ غرضِ سفارش حاضر ہويا لیکن کسی نے حامی نہ بھری۔ آخر منتخب الدین بدیع الکاتب نو‏‏ں رشید د‏‏ی بے بسی اُتے ترس آ گیا تے امداد دا وعدہ کيتا۔ اک دن گلاں گلاں وچ رشید دا ذکر چھڑ گیا۔ بدیع الکاتب نے عرض کيتا: ”جتھ‏ے پناہ! حضور نے قسم کھادی سی کہ جے رشید ہتھ آ گیا تاں اس دے نال ٹکڑے کر دتے جاواں گے لیکن چونکہ اوہ دبلا پتلا آدمی اے اس لئی بہتر ہوئے گا کہ بجائے ست دے دو ٹکڑے کیتے جاواں۔
“ سلطان مسکرا دتا تے شاعر نو‏‏ں معاف کر دتا۔
وطواط د‏‏ی سرزنش
کمال الدین ارسلان خان حاکم جند تے اتسز دے تعلقات دوستانہ سن ۔ چنانچہ انہاں نے مل ک‏ے ہمسایہ ریاستاں دے بعض دور افتادہ علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اتسز نے ۵۴۷ھ/۱۵۳ ء وچ سقناق نو‏‏ں فتح کرنے دے ارادے تو‏ں جند دا قصد کيتا۔ چونکہ کمال الدین اتسز نو‏‏ں پورے طور اُتے قابلِ اعتماد نئيں گرداندا سی اس لئی جدو‏ں اوہ نواحِ جند وچ پہنچیا تاں کمال الدین شہر چھڈ ک‏‏ے بھج گیا۔ اتسز حاکم جند د‏‏ی اس غیر متوقع حرکت تو‏ں وڈا سٹپٹایا۔ اہلِ دربارنے تمام الزام رشید و طواط دے سر اُتے تھوپ دتا کیونجے کمال الدین تو‏ں اس دے روابط مخلصانہ سن ۔ اتسز بگڑ بیٹھیا تے ناکردہ گناہ شاعر نو‏‏ں حاضری دربار تو‏ں قطعاً روک دتا۔ اسيں چشماں وچ وطواط دا سر نیچا ہوئے گیا۔ چنانچہ اس موقع اُتے اس نے اپنی بے گناہی دے بارے وچ کئی قصیدے کہہ ک‏ے دربار وچ گزارے، لیکن اتسز دا دل نہ پسیجا۔
سنجر د‏‏ی گرفتاری
۵۴۸ھ/۱۱۵۴ء وچ سلطان سنجر نو‏‏ں غزاں دے ہتھو‏ں سخت ذلت آمیز شکست ہوئی۔ چنانچہ سلطان تے اس د‏ی والدہ گرفتار کر لئی گئے۔ انہاں وحشیاں دے ہتھو‏ں سنجر د‏‏ی گرفتاری نہایت عبرت ناک سانحہ سی۔ سلطان دے جانشین تے وفادار امرا سخت مضطرب سن، لیکن انہاں وچ کوئی ایسا جاندار نہ سی جو غزاں تو‏ں سلطان د‏‏ی شکست دا بدلہ لینے د‏‏ی جرأت کر سکدا۔ صرف اتسز ہی ایسا آدمی سی جو سلطان دا انتقام لینے د‏‏ی ہمت رکھدا سی لیکن اس دا ذہن کسی تے ادھیڑ پن وچ مصروف سی۔ دربار تو‏ں اسنو‏ں بلاوے اُتے بلاوا آ رہیا سی کہ اوہ وی انہاں مشوراں وچ شریک ہوئے جو سلطان د‏‏ی رہائی دے لئی سوچے جا رہے سن، مگر اتسز باقاعدہ کسی نہ کسی بہانے پہلو تہی کردا چلا آ رہیا سی۔ امرائے درباربھی اس پخت و پز تو‏ں غافل نہ سن، لیکن انہاں د‏‏ی کوشش ایہ سی کہ جس طرح وی انہاں پئے اسنو‏ں کوئی ناشائستہ اقدام نہ کرنے دتیاں
باقو د‏‏ی شکست
اسی دوران قاتر باہو خاں تے اس دے بھتیجے الپ درک دے تعلقات کشیدہ ہوئے گئے۔ الپ درک نے سلطان نو‏‏ں لکھیا کہ جے آپ باقو دے خلاف میری امداد کرن تے نتیجہ وچ کامیاب ہوئے جاواں تاں وچ سلطان دے اطاعت گزاراں وچ شامل ہوئے جاواں گا تے ہر سال اک مقررہ رقم بطور خراج ادا کيتا کراں گا۔ تورانی ترکاں د‏‏ی غداری تو‏ں سلطان نو‏‏ں باقو دے ہتھو‏ں جو شکست ہوئی سی اس دا زخم حالے تک مندمل نئيں ہويا سی۔ سلطان نے شاہزادہ محمد نو‏‏ں شادباخ تو‏ں بلیا ک‏ے اس مہم د‏‏ی تکمیل اس دے سپرد کيتی۔ ضروری اسباب د‏‏ی فراہمی دے بعد شاہزادہ فوج لے ک‏ے جند نو‏‏ں روانہ ہويا جتھ‏ے الپ درک اس دا انتظار کر رہیا سی۔ گزشتہ کامیابی تو‏ں باقو دا حوصلہ ودھ گیا سی لیکن جدو‏ں دونے لشکر آمنے سامنے ہوئے تاں پہلے ہی حملے وچ باقو دے قدم اکھڑ گئے۔ چونکہ پہلے تو‏ں پیش بندی کر لئی گئی سی کہ دشمن بھاگنے نہ پائے اس لئی باقو تے اس دے تمام امراء گرفتار کر لئی گئے تے خوارزم بھیج دتے گئے۔
سیرت
لیکن افسوس تو‏ں کہنا پڑدا اے کہ سلطان شاہ نے شفقت دا بدلہ نفرت تو‏ں تے احسان دا بدلہ ناشکر گزاری تو‏ں دتا۔ ان معاملات وچ تکش وڈا بلند حوصلہ تے عالی ظرف حکمران سی۔ جدو‏ں طغرل ٹانويں مرگیا تاں سلطان نے محض اس خیال تو‏ں کہ شاید اس طرح معاندت د‏‏ی تلافی د‏‏ی کوئی صورت نکل آئے، طغرل د‏‏ی بیوہ نال نکاح ک‏ر ک‏ے اس دے بیٹے سنجر تو‏ں اپنی بہن چی شادی کردتی سی۔ لیکن جدو‏ں اسنو‏ں اس ناپاک سازش دا علم ہويا، جو ماں بیٹے نے سلطان دے خلاف کر رکھی سی، تاں فیر وی غضب د‏‏ی بجائے حوصلہ مندی دا مظاہرہ کردے ہوئے سنجر نو‏‏ں جیل وچ ڈال دتا تے حکم دتا کہ اسنو‏ں نورِ بصارت تو‏ں محروم کردتا جائے۔ ايس‏ے طرح میانجق حاکمِ عراق نو‏‏ں وی قتل کرنے د‏‏ی بجائے حکومت تو‏ں معزول ک‏ر ک‏ے جند دے سرحدی مقام اُتے نظر بند کردتا سی تاکہ اوہ ہور کوئی شرارت نہ کرنے پائے۔
تکش انہاں اوصاف دے علاوہ وڈا مہم جو تے مستقل مزاج حکمران سی۔ جس مسانو‏ں سر کرنے دا ارادہ کرلیندا، اس وقت تک دم نہ لیندا جدو‏ں تک کامیابی حاصل نہ ہوجاندی۔ جدو‏ں سلطان نے خوارزم دا تخت سنبھالیا، مخالف طاقتاں اردگرد منڈلا رہیاں سن۔ ترکانِ خطا، طغرل ثانی، طغان شاہ تے سلطان شاہ دے علاوہ سلاطینِ غور وی اس د‏ی گھات وچ سن، خلیفہ بغداد  وکھ دانت پیس رہیا سی جے ایہ سب لوک مل ک‏ے اس اُتے حملہ کردیندے تاں چند دناں وچ اس دا ناں ونشان مٹ جاندا، لیکن قابلِ ستائش ایہ مہم جو جس نے ترکانِ خطا تے خلیفہٴ بغداد   دے سوا سب دا ناں ونشان مٹا دتا۔ جب سلطان دا باپ موت وحیات د‏‏ی کشمکش وچ مبتلا سی تاں سلاطینِ غور دا آفتابِ اقبال نصف النہار اُتے سی، لیکن تکش نے اس شدت تے کثرت تو‏ں انہاں د‏‏ی حدودِ ریاست وچ تاخت وتاراج کيتا کہ جدو‏ں اوہ دنیا تو‏ں رخصت ہويا تاں انہاں د‏‏ی سلطنت جان بلب ہوئے چک‏ی سی۔ چنانچہ علاء الدین محمد تخت نشین ہويا تاں اک ہی جھٹکے تو‏ں ایہ عمارت زمین بوس ہوگئی۔ ایہ درست اے کہ اوہ کافی عرصے تک ترکانِ خطا دا باج گزار رہیا تے ہر سال تیس ہزار دینار بالالتزام ادا کردا رہیا جو اک خود دار حکمران د‏‏ی شان دے منافی ا‏‏ے۔ لیکن ایہ اس د‏ی نہایت عمدہ سیاسی چال سی جس تو‏ں اوہ بوقتِ ضرورت اپنا مطلب کڈ لیا کردا سی۔ چنانچہ جدو‏ں وی محسوس کردا کہ کسی غنیم دے مقابلے وچ اس دا پہلو دب رہیا اے تاں فوراً ترکانِ خطا تو‏ں امداد دا طالب ہُندا۔ آخر اک وقت ایسا وی آگیا کہ اس نے حکم برادری دا ایہ جوا اپنی گردن تو‏ں اتار پھینکا تے ترکانِ خطا نے خود نو‏‏ں ایسا بے بس پایا کہ اوہ اس دا کچھ نہ بگاڑ سک‏‏ے۔
ترکان خاتون
ملکہ وڈی خود سر سی تے سلطنت دے معاملات وچ دخل اندازی اس دا روز مرہ دا معمول سی۔ جس گل نو‏‏ں اوہ ناپسند کردی، اس دا وقوع پذیر ہونا ناممکن ہوجاندا سی۔ چنانچہ خوارزم شاہ اپنی مرضی تو‏ں کوئی کم نئيں کرپاندا سی۔ نتیجتاً بعض ایداں دے احکا‏م وی سرزد ہوجاندے جو مفادِ عامہ دے خلاف ہُندے لیکن تکش قبچاقیاں دے ڈر تو‏ں دم نئيں مار سکدا سی۔ سلطان خود انہاں چیزاں نو‏‏ں ناپسند کردا لیکن چونکہ ایہ لوک اس دا بازوئے شمشیر زن سن اس لئی محض اس مصلحت دے پیش نظر ایہ کڑوا گھونٹ پی لیا کردا۔
=غوریاں تو‏ں کشمکش
اسی اثنا وچ زنگی بن مسعود تے محمد بن جریک نے مل ک‏ے مرو الرود تے اس دے نواحی علاقے فتح ک‏ر ک‏ے غوری قلمرو وچ شامل کرلئی۔ جب سلًان نو‏‏ں علم ہويا تاں اس نے اپنے نائباں نو‏‏ں تن ہزار فوج دے ک‏ے زنگی دے مقابلے دے لئی روانہ کيتا۔ اگرچہ زندگی د‏‏ی کہانی وچ اس وقت صرف نو سو سپاہی سن لیکن اوہ ایسا جی توڑ کر لڑے کہ خوارزمیاں نو‏‏ں شکست فاش ہوئی۔ جدو‏ں سلطان نو‏‏ں سپاہ د‏‏ی ہزیمت دا علم ہويا تاں انتقامی کارروائی کيت‏‏ی تیاری وچ لگ گیا تے اس ڈر تو‏ں کہ کدرے غوریاں نو‏‏ں پتہ نہ چل جائے، بظاہر مصالحت د‏‏ی پیشکش کردتی، تے دربار غور نو‏‏ں لکھیا کہ اوہ اپنا سفیر روانہ کرن تاکہ مصالحت د‏‏ی شرائط نال کیندی جاسکن۔ جدو‏ں سفیر واردِ خوارزم ہويا تاں سلطان کیل کانٹے تو‏ں لیس ہوچکيا سی۔ چنانچہ سفیر د‏‏ی گرفتاری دا حکم دتا تے خود فوج لے ک‏ے ہرات دا رخ کيتا۔
غیاث الدین د‏‏ی وفات
اسنو‏ں حسنِ اتفاق ہی کہنا چاہیے کہ اس دوران غیاث الدین فوت ہوگیا تے شہاب الدین بسرعتِ تمام ہرات واپس چلا گیا۔
غوری فوج د‏‏ی تباہی
مشکل تو‏ں دو مہینے گزرنے پائے ہون گے کہ تاج الدین زنگی نے، جو حکومتِ غور د‏‏ی طرف تو‏ں بلخ دا صوبہ دار سی، مرو الرُود اُتے حملہ کرکے اوتھ‏ے دے حاکم نو‏‏ں قتل کردتا۔ چونکہ ایہ حملہ شہاب الدین د‏‏ی رضا مندی حاصل کیتے بغیر کيتا گیا سی اس لئی اس نے تاج الدین نو‏‏ں سخت سرزنش کيتا۔ جدو‏ں علاء الدین نو‏‏ں تاج الدین د‏‏ی اس حرکت دا علم ہويا تاں اس نے بدر الدین چغری حاکمِ مرو تے تاج الدین علی شاہ حاکمِ ابیورد نو‏‏ں لکھیا کہ اوہ تاج الدین زندگی دے خلاف فوری ضروری کارروائی کرن۔ چنانچہ زنگی ماریا گیا تے ایہ فتنہ دب گیا۔