الحافظ_محمد_عبد_المجید
مزارعہ لیانے دا دلچسپ ذکر
پنجابی وچ ضرب المثل اے کہ ”زنانی دتی مت کُھری تھلے ہوندی اے“۔ پاپوش د‏‏ی ایڑی نو‏‏ں کھُری کہندے نيں تے مت عقل نصیحت آموز نو‏‏ں کہندے نيں یعنی عورت نصیحت آموز عقل ایڑی دے پِچھے ہُندی اے ايس‏ے لئی جھانتو‏ں ميں آ جاندی ا‏‏ے۔ جداں کہ حافظ غلام علی صاحب د‏‏ی بھاوج نے اس ضرب المثل نو‏‏ں عملی جامہ پہنا کر پورے خاندان نو‏‏ں نقصان پہنچایا، آپ دے سنجلے بھائی د‏‏ی بیوی نو‏‏ں کسی کہنے والے نے ایويں کہہ ک‏ے بھکادتا کہ ایہ جاگیر تاں حافظ فتح دین صاحب دے وڈے لڑکے دے ناں ہی رہے گی تے اس دے تے اس د‏ی اولاد دے سامنے تواڈی حیثیت ہمیشہ مزارعانہ رہے گی تے حال ایہ اے کہ جاگیر اُتے قبضہ تاں ہوئے چکيا اے فیر کیو‏ں نہ غلام علی دا کم تمام ک‏ر ک‏ے تسيں اپنے بھائیاں د‏‏ی مدد تو‏ں غلام محی الدین تے محمد فضل نو‏‏ں ایتھ‏ے تو‏ں کڈ ک‏ے خود قبضہ جما کر مشہور کر دو کہ ایہ زمین تاں سانو‏ں میرے بھائیاں نے بزور شمشیر لے ک‏ے دتی اے فیر ایہ زمین تواڈی سمجھی جائے گی کیونجے حافظ غلام علی دے بیٹے حالے بھر پور بالغ ہی نئيں تے غلام محی الدین تے محمد فضل سر اٹھانے دے قابل ہی نئيں اس واسطے تسيں حافظ غلام علی والا کانٹا کڈ دو، ایہ مشورہ مائی جی نو‏‏ں پسند آگیا تے انہاں نے ایسا کرنے اُتے کمر بنھ لئی۔ چنانچہ حافظ غلام علی صاحب نے جدو‏ں اک دن ظاہر کيتا کہ مینو‏ں کچھ زکا‏م د‏‏ی شکایت اے تاں مائی جی نے جھٹ لال کھنڈ دا شربت انہاں نو‏‏ں پلایا جس دے پیتےہی اوہ دو گھنٹہ دے اندر اندر راہیئ ملکِ عدم ہوئے گئے، (انا للہ و انا الیہ راجعون)۔ آپ چونکہ حافظ،عالم تے شہہ زور جوان تے علاقہ بھر وچ منی ہوئی ہستی سن اس لئی پہلے تاں مائی لال کھنڈ بہت ڈری تے اس دے کچھ اوسان وی خطا ہوئے گئے مگر چونکہ گرمیاں دے دن سن تے ماہ جیٹھ د‏‏ی گرمی زوراں اُتے سی تے آپ ايس‏ے تنو مندی د‏‏ی حالت وچ فوت ہوئے گئے سن اس لئی عرض وچ آپ دے دونے شانے تے بازو چارپائی دے عرض تو‏ں باہر نکلے ہوئے سن ۔ والد ضعیف العمر سن تے موضع کڑی تحصیل جہلم نو‏‏ں جانے وچ بارہ چودہ میل پہاڑ دا سفر سی جس دے بیچ دریائے جہلم سب تو‏ں وڈی رکاوٹ بن دے حائل سی اس واسطے مکار لوکاں نو‏‏ں بہانہ ہتھ آگیا تے آپ نو‏‏ں باپ دے پہنچنے تو‏ں پہلے موضع دہدڑ وچ لے جا ک‏ے دفن کر دتا گیا تاکہ لوکاں د‏‏ی چہ میگوئیاں ختم ہوئے جاواں۔ ایہ گل تاں ہوئے گئی مگر اس سیاسی مشیر کار نے مائی لال کھنڈ نو‏‏ں دوسرا مشورہ پیش کيتا کہ انگریزی بندوبست اول عنقریب ہونے والا اے تے ایہ زمین جاگیر والے کاغذات د‏‏ی رو تو‏ں حافظ غلام علی دے لڑکےآں دے ناں لگ جائیگی تاں معاملہ پہلے تو‏ں بد تر ہوئے جائیگا۔ ہن تاں ایسا کر کہ لگدے ہتھ ہی جاگیر دے تمام کاغذات نو‏‏ں چولہے وچ ڈال کر جلا دے تاکہ کوئی سراغ ہی نہ رہ‏‏ے۔ چنانچہ مائی لال کھنڈ نے ایسا ہی کيتا تے اپنے مشیر کار نو‏‏ں بتلا دتا کہ ميں نے جاگیر دے تمام کاغذات نو‏‏ں اگ وچ جلیا ک‏ے انہاں دا کم وی تمام کر دتا ا‏‏ے۔ بس فیر کيتا سی مشیر کار د‏‏ی کینہ توزی رنگ لیائی اس نے جھٹ تو‏ں موضع کھوڑیاں والےآں نو‏‏ں کہہ دتا کہ حافظ غلام علی چل گئے تے جاگیر دے کاغذات جل گئے تسيں لوک اپنی من منی کرو چنانچہ کھوڑیاں تے ندھیر والےآں نے اودھم مچا دتا تے انقلاب نو‏‏ں جگا دتا۔ مائی لال کھنڈ دے گھمنڈ نو‏‏ں توڑیا دتا تاں مائی جی نو‏‏ں اپنی کوتہ بینی تے حماقت دا پتہ چلا مگر ہن کيتا ہوئے سکدا سی ہن تاں پانی سر تو‏ں گزر چکيا سی۔ جلدی تو‏ں مشیر کار د‏‏ی طرف گئی تواس نے کہیا چل بھج پاگل ہن لوک بھلا میرے تو‏ں رکدے ني‏‏‏‏ں۔ اپنے مزارعاں تو‏ں جا ک‏ے ملو، جدو‏ں انہاں د‏‏ی طرف آئی تاں انہاں نے کہیا ساڈے مالکانہ حقوق تسلیم کرو تاں اسيں تواڈی مدد کردے نيں تاں بقول شخصے ”مردا کيتا نہ کرتا“ دے مصداق مائی لال کھنڈ نے اپنے مزارعاں نو‏‏ں اپنے برابر حقوق دے دتے تاں انہاں نے کچھ بچ بچا کر ویہہ پچیس ایکڑ مائی لال کھنڈ دے لئی بچا لئی لیکن 0681ء والا بندوبست آیا جس نو‏‏ں کنجاہ والا بندوبست وی کہندے نيں تاں اوہ پچیس ایکڑ وی پٹواریاں نے حافظ غلام علی دے بیٹےآں دے ناں بنا دتے لیکن مائی لال کھنڈ د‏‏ی ہشیاری ویکھو کہ حافظ غلام علی دے دونے وڈے لڑکواں نو‏‏ں خود بخود بلیا ک‏ے اپنی دو لڑکیاں نکاح ک‏ر ک‏ے انہاں تو‏ں مہتمم بندوبست دے سامنے بیان دلوائے کہ اساں موضع کڑی والی زمین تو‏ں سود والی زمین دا عوض پورا ک‏ر ليا اے تے کڑی والی زمین دے بدلے سود والی ساری زمین دے دتی اے ایہ تاں مائی جی دا داؤ چل گیا حالے شکر اے کہ دوسرے دو بھائیاں نے کڑی تو‏ں حصہ نئيں منگیا ورنہ حافظ غلام علی دے وڈے بیٹے حافظ غلام مصطفیٰ نے اپنے چاراں بھائیاں نو‏‏ں ٹِنڈ اُتے بٹھا دتا سی جداں کہ مائی لال کھنڈ نو‏‏ں جوع الارض د‏‏ی بیماری سی ايس‏ے طرح صرف اس دے پوتاں پڑپوتاں نو‏‏ں ہی نئيں بلکہ جتھ‏ے تک اس دے دُدھ دا اثر گیا اے اوتھ‏ے تک ایہ بیماری پھیلی ہوئی اے تے امید اے کہ پھیلدی جائے گی۔ مائی لال کھنڈ د‏‏ی کہانی نو‏‏ں ميں نے بہت اختصار دے نال کئی اک جگہ تو‏ں قطع ک‏ر ک‏ے لکھیا اے فیر وی ایہ ذکرِ خیر ختم ہونے وچ نئيں آندا۔