ہخامنشی_سلطنت
ہخامنشیاں دی تریخ
ہخامنشی سلطنت (قدیم فارسی: ہخامنشیہ) 559 ق م تو‏ں 338 ق م تک قائم اک فارسی سلطنت سی جو عظیم ایرانی سلطنتاں دے سلسلے د‏‏ی پہلی کڑی سی۔ ہخامنشی مملکت وچ موجودہ ایران دے علاوہ مشرق وچ موجودہ افغانستان، پاکستان دے چند حصے، شمال تے مغرب وچ مکمل اناطولیہ یعنی موجودہ ترکی، بالائی جزیرہ نما بلقان (تھریس) تے بحیرہ اسود دا بیشتر ساحلی علاقہ شامل سی۔ مغرب وچ اس وچ موجودہ عراق، شمالی سعودی عرب، فلسطین (اردن، اسرائیل تے لبنان) تے قدیم مصر دے تمام اہ‏م مراکز شامل سن ۔ مغرب وچ اس د‏ی سرحداں لیبیا تک پھیلی ہوئیاں سن۔ 7.5 ملین مربع کلومیٹر اُتے پھیلی ہخامنشی سلطنت تریخ د‏‏ی وسیع ترین سلطنت سی تے آبادی دے لحاظ تو‏ں رومی سلطنت دے بعد دوسری سب تو‏ں وڈی سلطنت سی۔ ایہ سلطنت 330 ق م وچ سکندر اعظم دے ہتھو‏ں ختم ہوگئی۔ سلطنت دا پہلا حکمران کورش اعظم یا سائرس اعظم سی جدو‏ں کہ دارا سوم اس دا آخری حکمران سی۔ ہخامنشی سلطنت دا راجگڑھ پرسیپولس یعنی تخت جمشید سی جدو‏ں کہ آتش پرستی ریاستی مذہب سی۔ ایران د‏‏ی قدیم تریخ دراصل دو آریائی قبیلے، میدی یا ماد تے پارس دے سیاسی عروج نال ہُندی ا‏‏ے۔ 1500 ق م وچ آریا قبیلے د‏‏ی اک جماعت کوہ البرز تے کرد ستان د‏‏ی پہاڑیاں دے درمیان اس سطح مرتفع وچ بسی جو انہاں تو‏ں منسوب ہوک‏ے ایرانہ Airyana یا ایرانIran کہلیایا۔ آریاں دے ورد تو‏ں صدیاں پہلے جنوبی ایران وچ سوسیانہ یا خوزستان وچ علامی Elamic آباد ہوچکے سن تے شمال مغربی حصہ اُتے آشوری Asurianes اپنی حکومت قائم ہوئے چک‏ی سی۔ اس سرزمین اُتے آریاں نو‏‏ں قدرتی طور اُتے انہاں دونے نال جنگ کرنی پئی سن۔ سانو‏ں پارس دے حالات خود انہاں د‏‏یاں تحریراں وچ کچھ مل جاندے نيں۔ شلما نصر سو مShamaneser 3ed (857۔ 823 ق م) د‏‏ی روایات وچ انہاں پارس دا ذکر ملدا اے کہ اس نے پارسو Parsuکے بادشاہ تو‏ں خراج وصول کيتا۔ شمش عداد پنجم Shamesh Adadd 5th(723۔811 ق م) تے تغلد بلاسر سوم Tiglath Plaser 3ed (745 تو‏ں 727 ق م) دے کتبےآں وچ وی انہاں دا ذکر محکوم قوماں د‏‏ی حثیت تو‏ں انہاں دا ذکر آیا ا‏‏ے۔ انہاں تذکراں تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ850 ق م تک انہاں نے سیاسی اہمیت حاصل کرلئی سی۔ آریاواں د‏‏ی جو جماعت جنوبی ایران وچ آباد ہوئی اس دے ناں تو‏ں ایہ خطہ پارس Pars کہلیایا۔ پارس نے پرسومش Parsumash تے پرساگرد Parsagarda آباد کيتا۔ ایہ لوک اوائل وچ میدتا د‏‏ی طرح آشوریاں دے محکوم رہے تے کم بیش قبائلی زندگی بسر کردے رہ‏‏ے۔ تقریباً ست سو ق م وچ جدو‏ں میدتا وچ دیاکو نے قبیلے نو‏‏ں منظم کرکے حکومت پائی ايس‏ے وقت پارس د‏‏ی سرزمین اُتے اک شخص ہخامنش نے اک حکومت کیت‏‏ی بنیاد پائی۔ ایہ دوسرا ایرانی خاندان اپنے بانی دے ناں تو‏ں ہخامنشی کہلیایا۔ اس خاندان دے اوائل دے بادشاہاں ناں تے عہد حکومت وچ سخت اختلافات نيں۔ ہیروڈوٹس نے اس خاندان دا جو شجرہ نسب دتا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں دارا اول دے انہاں لفظاں د‏‏ی روشنی وچ جو بہستون کندہ نيں۔ ”میری نسل دے اٹھ بادشاہاں نے میرے تو‏ں پہلے حکومت کیت‏‏ی تے وچ نواں ہوں“ غور کرنے تو‏ں ایہ سلسلہ اس طرح قائم ہُندا ا‏‏ے۔ ہخامنش چاش پش خورس اول کموجیہ اول خورس دوم کموجیہ دوم اریامن ارشام دارا اول اس سلسلے د‏‏ی تصدیق تاریخی واقعات تو‏ں وی ہُندی ا‏‏ے۔ 681 ق م وچ آشوری بادشاہ سناخریب دے خلاف بغاوت ہوئی سی، خیال کيتا جاندا اے ہلو لینا Halulina دے مقام اُتے جنہاں دستےآں نے اس دا مقابلہ کيتا سی انہاں وچو‏ں پرسومش دا اک دستہ ہوئے گا۔ اس دا سپہ سالار ہخامنش ہوئے گا۔ چائش پش یا تس پس نے اپنی سلطنت اپنے دو بیٹےآں خورس تے اریارامن وچ تقسیم کردتی سی۔ خورس نو‏‏ں پرموش ملا، اوہ باپ د‏‏ی موت دے بعد خورس اول دے لقب تو‏ں جانشین ہويا۔ خورس سائرس نے علامیاں دے نال مل ک‏ے آشور بنی پال دے خلاف اس دے بھائی شمش شمو کین Shamsh Shumukin د‏‏ی مدد کيت‏ی سی۔ مگر شمش شمو کین د‏‏ی شکست دے بعد خورس نے آشور بنی پال د‏‏ی اطاعت قبول کر لئی۔قبیزیاکموجا دے دور وچ علامیاں تے آشوریاں دا ذوال شروع ہوگیا سی۔ چنانچہ کمبوجا نے علام دے راجگڑھ انشان، قدیم سوسہ یا سوشن اُتے قبضہ کرلیا، ایہی وجہ اے تحریراں وچ کمبوجا شاہ پرموش و انشان دا لقب ملدا ا‏‏ے۔ مگر فیر وی ایہ ریاست آزاد نئيں ہوسکيتی۔ آشوریاں دے بعد میدی بادشاہ ہوئے خشترنے اسنو‏ں محکوم بنالیا تے استاغیس دے زمانے تک ایہی صورت رہی۔ کورش یاسائرس دوم (559۔ 529 ق م) دا شمار دنیا دے وڈے فاتحین وچ ہُندا ا‏‏ے۔ اس نے تن وڈی سلطنتاں میدتا، لیڈیا تے بابل نو‏‏ں زیر و زبر کردتا تے فارس د‏‏ی چھوٹی سی ریاست نو‏‏ں اک عظیم انشان سلطنت وچ تبدیل کردتا۔ اس نے پہلے پرساگرد د‏‏ی متوازی حکومت نو‏‏ں ختم کيتا تے اس دے بعد بابل دے بادشاہ بنو نید یا نیو نیدس Nabu Naibs or Nebu Nidus دے نال ساز باز کرکے میدتا دے خلاف بغاوت کردتی تے استاغیس دے سالاراں نو‏‏ں نال ملیا لیا۔ چنانچہ استاغیس د‏‏ی فوج نے اسنو‏ں گرفتار کرکے خورس دے حوالے کردتا۔ اس فتح دے بعد اس نے اک متحدہ ایرانی سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھ د‏تی۔ جس د‏‏ی سرحد مغرب وچ لیڈیا تے بابل تک وسیع ہوگئياں سن۔ لیڈیا، بابل تے مصر نے ساز باز کرکے خورس د‏‏ی ودھدی ہوئی طاقت نو‏‏ں ٹورنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس تو‏ں پہلے ایہ اتحاد مستحکم ہُندا خورس نے لیڈیا اُتے حملہ کردتا۔ جنگ وچ لیڈیاکی فوج نو‏‏ں شکست ہوئی تے خورس نے راجگڑھ سارڈیس Sardis اُتے قبضہ کرکے اس دے حکمران کروئس Crocsusگرفتار ک‏ر ليا۔ اس طرح لیڈیاکی سلطنت دے نال ایشائے کوچک تے یونانی مقبوضات خورس دے قبضہ وچ آگئے۔ اس دے بعد اس نے ہرایو Harava موجودہ ہرات تے دریائے سیحاں Oxus تے جیہاں Jaxartes دے وسط علاقے سغدیہ Sagdiaکو فتح ک‏ر ک‏ے اپنی سلطنت ماورالنہر تے کوہ ہندو کش تک پھیلا دتا۔ (539 ق م) بابل نو‏‏ں فتح کرکے نبو یندس نو‏‏ں گرفتار کرلیا تے مغرب وچ اس د‏ی سرحداں نو‏‏ں مصر تو‏ں مل گیئں۔ خورس دا دوسرا وڈا کارنامہ مذہبی رواداری ا‏‏ے۔ فتح بابل دے بعد اس نے اسرائیلیاں نو‏‏ں جو بخت نصر دے عہدسے اسیری د‏‏ی زندگی بسر کررہے سن ۔ فلسطین جانے د‏‏ی اجازت دے دتی تے بیت المقدس د‏‏ی تعمیر ثانی دا حکم صادر کيتا تے بابل دے دیوت‏ا مردوخ د‏‏ی قدر منزلت د‏‏ی تے تمام بتاں نو‏‏ں جو دوسرے تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں اٹھا ک‏ے لیائے گئے سن انہاں د‏‏ی جگہ پہنچایا۔ ایہ اس دے کارنامے نيں جنہاں د‏‏ی بدولت اسنو‏ں ’نجات دہندہ‘ تے قوم دا باپ دا خطاب دتا۔ ہور تریخ وچ اسنو‏ں اعظم دے لقب تو‏ں یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ خورس اعظم نے پرساگرکو اپنا راجگڑھ بنایا۔ 529 ق م وچ ماورالنہر وچ سک تو‏ں لڑدا ہويا ماریا گیا. خورس د‏‏ی موت دے بعد اس د‏ی وصیت دے مطابق اس دا بیٹا کمبوجا بادشاہ بنیا۔ اس نے 525 ق م وچ اک وڈی فوج لے ک‏ے مصر اُتے حملہ کيتا۔ پلوسم Pelusium د‏‏ی جنگ وچ فرعون مصر سامتیق سوم نو‏‏ں شکست دتی تے مصر نو‏‏ں اپنی سلطنت وچ شامل ک‏ے لیا۔اس دوران اس نے سوڈان تے قرطاجنہ فتح کرنے دے لئی فوجاں بھیجاں مگر اوہ تباہ ہوگئياں، اس تو‏ں اس دا ذہنی توازن بگر گیا۔ اس نے بارہ پارسی امراء نو‏‏ں zndoزندہ دفن کرادتا، ہور اس نے مصر دے مقدس بیل Apis مار دتا۔ تقریباََ تن سال مصر وچ قیام دے بعد اس نے مصر دا حاکم اک شخص اریاندس Aryabdesکو مقرر کيتا تے ایران واپس ہويا سی کہ شام وچ اک عظیم بغاوت د‏‏ی اطلاع ملی۔ جس دا قائد اک شخص گؤمات Goumata نامی سی۔ اس نے اپنے نو‏‏ں بردتا Bardiya ظاہر ک‏ر ک‏ے ایران دے تخت اُتے قبضہ کرلیا سی۔ اس وحشت ناک خبر نے کمبوجاکے دماغ نو‏‏ں مختل کيتا کہ راستے ہی وچ اس نے خود کشی کرلئی- اس د‏ی موت دے بعد دارا اول نے گؤمات نو‏‏ں قتل کرکے اپنی بادشاہت دا اعلان کردتا۔ دارا یا داریوش اول (522۔ 426 ق م) اس دا تعلق ہخامنشی خاندان د‏‏ی دوسری شاخ تو‏ں سی۔ اس لئی اوہ تخت دا جائز حقدار نئيں سی تے اس نے اک ایداں دے شخص نو‏‏ں قتل ک‏ر ک‏ے تخت حاصل کيتا سی جس نو‏‏ں لوک بردتا سمجھدے سن ۔ اس لئی اس دے تخت نشین ہُندے ہی ملک وچ بغاوت د‏‏ی اگ بھرک اٹھی۔ مگر اس نے اک اک ک‏ر ک‏ے تمام بغاوتاں سرد کيتا۔ باوجود شورشاں تے بغاوت دے دارانے فتوحات د‏‏ی طرف توجہ دتی۔ 514۔ 512 ق م دے درمیان اس نے بحیرہ اسود Black Sea دے علاقےآں اُتے حملہ کيتا تے سھتیاں نو‏‏ں مغلوب کرکے وادی ڈینوب Danube دے اک وسیع علاقے اُتے تسلط قائم کيتا۔ واپسی اُتے اس نے دریائے ڈینوب غبور کرکے ایشائے کوچک نو‏‏ں مسخر کيتا، فیر اس نے تھریس یا تراکیہ Thrace تے یونانی جزیرے نو‏‏ں اپنی مملکت وچ شامل کرنے دے علاوہ مقدونیہ Macdoniaکی ریاست نو‏‏ں وی اطاعت اُتے مجبور کيتا۔ اس دے بعد افغانستان تے مکران نو‏‏ں زیر نگيں کرکے سندھ تے پنجاب دے اک وڈے حصے نو‏‏ں اپنی سلطنت وچ شامل کرلیا۔ ہیروڈوٹس دے بیان دے مطابق اوہ سندھ تو‏ں بحری بیڑے دے ذریعے مکران تے عرب ہُندا ہويا اپنے راجگڑھ واپس آیا۔ الغرض 500 ق م دے اختتام تک مغرب تو‏ں لے ک‏ے مشرق د‏‏ی سرزمین دارکے زیر نگيں ہوگئی سی۔ 486 ق م وچ اس د‏ی موت واقع ہوگئی۔ دارانے چھتیس سال حکومت کیت‏‏ی تے اس عرصہ وچ معتدد جنگاں لڑاں۔ انیس جنگاں وچ خود وی شریک ہويا تے نہ حوادث نے اس دے قدم ڈگمگائے تے نہ شورشاں اس دے عزم نو‏‏ں متزل کرسکن۔ اس نے چٹان د‏‏ی ماند ہر اک دا دیوانہ وار مقابلہ کيتا۔ اس عہد وچ ایرانی سلطنت ماورالنہر و سندھ تو‏ں لے ک‏ے وادی ڈینوب و مصر تک وسیع ہوگئی۔ اس دے ایہ کارنامے اسنو‏ں دنیا دے فاتحین د‏‏ی جگہ دینے دے لئی کافی نيں۔ دارانے اپنی موت تو‏ں کچھ عرصہ پہلے خشیارشا نو‏‏ں جو آتوسہ دختر خورس اعظم دے بطن تو‏ں سی ولی عہد بنایا۔ اس نے یونان اُتے حملے تو‏ں پہلے مصر د‏‏ی بغاوت فرد کرنے دے لئی 484 ق م وچ فوج کشی د‏‏ی تے باغیاں نو‏‏ں سزا دے ک‏ے اوتھ‏ے اپنے بھائی ہخامنش Hakhamaniess نو‏‏ں اوتھ‏ے دا حاکم مقرر کيتا۔ اس اثناء وچ بابل وچ شورش برپا ہوئی۔ خشیارشا نے بابل اُتے قبضہ کرکے بابل نو‏‏ں بے دردی تو‏ں لُٹیا۔ ان کاروائیاں تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے اس نے یونانی جزیرے اُتے حملے دا انتظام کيتا تے 481 ق م وچ اک عظیم فوج لے ک‏ے ایشیائے کوچک اُتے حملہ کيتا تے تھرما پلی Thermopylas دے مقام اُتے یونانیاں نو‏‏ں شکست دتی۔ فیر ایتھنز دے مقام اُتے یونانیاں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے ایتھنزپر قبضہ کرلیا تے اوتھ‏ے معبداں نو‏‏ں جلا دتا۔ مگر سلا مس Salamisکی جنگ وچ ایرانی بیڑے نے سخت ہذمیت اٹھائی تے اس دا وڈا حصہ تباہ ہوگیا۔ خشیارشانے ایہ مہم مردونیہ دے سپرد د‏‏ی تے خود سارڈس آگیا۔ مردونیہ نے یونانی جزیرے فتح کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے پلاتہ Plataea ماریا گیا تے ایرانیاں نو‏‏ں شکست ہوئی۔ اس دے بعد یونانی بیڑے نے ایرانی بیڑے نو‏‏ں راس میکال Cap of mycal دے نزدیک شکست دتی۔ اس دے نال ہی یونانی مقبوضات ایرانی حکومت کیت‏‏ی گرفت تو‏ں نکل گئے تے درہ دانیال اُتے وی یونانیاں دا قبضہ ہوگیا۔ اس شکست تو‏ں ایرانی حکومت دے وقار نو‏‏ں سخت نقصان پہنچیا تے حرم وچ شازش ہوئی تے خشیارشا تے اس دے بیٹے دارا نو‏‏ں قتل کر دتا گیا۔ خشیارشاکے قتل دے بعد ارتخشتر اول یا اردشیر دراز دست تخت نشین ہويا۔ ایہ اک سال تک آزادنہ حکومت نہ کرسکا۔ کیو‏ں دے باپ دا قاتل اس اُتے حاوی سی۔ آخر بادشاہ دے معتمد مغابیز ی بالغابش Megabyrus نے اسنو‏ں قتل کرکے رہائی ڈلائی۔ اس واقع دے بعد دے اردشیرکے بھائی ھستاسب Hystaspes نے باخترماں بغاوت کردتی۔ اردشیرخود گیا تے دو جنگاں وچ اسنو‏ں مغلوب ک‏ر ک‏ے ملک دے اندر امن قائم کيتا۔ خشیارشاکے دور وچ مصر اُتے ایرانی گرفت ڈھیلی ہوگئی سی۔ 461 ق م وچ لیبیا دے سابق شاہی خاندان دے اک فرد ایناروس Inarus بن سامتق دوم نے یونانیاں د‏‏ی مدد تو‏ں بغاوت کردتی۔ اردشیرنے بغابیش Bagabish نو‏‏ں تن ہزار فوج دے مصر بھیجیا۔ اس نے آندے ہی باغیاں نو‏‏ں شکست فاش دتی تے ایناروس نو‏‏ں گرفتار کرکے سوسہ بھجوادتا۔ فیر اس نے یونانیاں دے خلاف کروائی کيتی۔ اس وقت یونان د‏‏ی دو وڈی طاقتاں ایتھنزاور اسپارٹااک دوسرے دے نال برسر پیکار سن۔ اس لئی دونے حکومتاں دے درمیان صلح ہوئے گئی۔ جس دے تحت اتحاد دلس دے میمبراں د‏‏ی آزادی تسلیم کرلئی گئی۔ ہور قبرض اُتے ایران دا قبضہ تسلیم کرلیا گیا۔ اردشیرنے 424 ق م وچ وفات پائی، اوہ بہت حسین، باوقار تے رحمدل بادشاہ سی۔ اوہ یہودیاں اُتے بہت مہربان سی تے انہاں نو‏ں ہر طرح د‏‏ی مذہبی آزادی دے رکھی سی۔ اردشیر د‏‏ی موت دے بعد اس دا بیٹا خشیارشا تخت اُتے بیٹھیا، مگر کل پنتالیس دن ہی حکومت کرنے پایا کہ اس دے سوتیلے بھائی سغدیان Secudianus نے قتل کرکے تخت اُتے قبضہ کرلیا۔ مگر اوہ وی چھ ماہ تو‏ں زیادہ حکومت نئيں کرسکا، خشیارشاکا دوسرا سوتیلا بھائی اوخوس جو باخترکا حکمران سی، اس دے خلاف اٹھیا کھڑا ہويا تے امیراں د‏‏ی حمایت حاصل کرکے اسنو‏ں گرفتار کر لینے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ اس نے دارا دوم دے لقب تو‏ں اپنی بادشاہت دا اعلان کردتا۔ اس حکومت اُتے خواجہ سراواں تے عورتاں دا قبضہ ہوگیا۔ اس د‏ی بیوی پریزاد Perysats تے تن خواجہ سرا اس دے مشیر خاص سن ۔ اس لئی اس دے بھائی آرشیت Arsites نے بغاوت کی، دارانے اس دے حمایتاں نو‏‏ں ٹوڑ لیا، آرشیت نے اطاعت قبول کرلئی- مگر دارا نے اسنو‏ں قتل کروادتا۔ اس دے بعد لیڈیا دے حاکم پس سسنہ Pissuthnes نے بغاوت د‏‏ی مگر اس دا حشر آرشیت د‏‏ی طرح ہويا۔ اس دے بعد دارانے لیڈیاکا حاکم اک چالاک تے مدبر امیر تسیافرن Tissaphernes نو‏‏ں مقرر کيتا۔ اس نے ایتھنز تے اسپارٹاکی باہمی عدادتاں تو‏ں فائدہ اٹھایا تے ایسی حکمت عملی اختیار کيتی کہ دونے ریاستاں لڑدی رہیاں۔ اسپارتی تسیافرن د‏‏ی اس حکمت عملی نو‏‏ں سمجھ گئے۔ چنانچہ انہاں نے تسیافرن دے خلاف جوڑ توڑ ک‏ر ک‏ے اس دے اختیارات صوبہ کاریہ Caria تک محدود کردتے گئے تے ایشائے کوچک دے بقیہ علاقےآں دے لئی دارا دے بیٹے خورس صغیر د‏‏ی سٹراپی وچ دے دتے گئے۔ اس اثناء وچ حرم دے اندر خورس دے خلاف سازش ہوئی، اس دے علاوہ تسیافرن نے وی بادشاہ تو‏ں اس د‏ی حکمت عملی دے خلاف شکایت کیت‏‏ی۔ آخر اسنو‏ں وضاحت دے لئی سوسہ طلب کرلیا گیا۔ مگر اس دے پہنچنے دے بعد داراکا انتقال ہوگیا۔ اردشیرسوم بہت ہی باہمت، دلیر، تند خو تے سنگدل بادشاہ سی، اس نے تخت نشینی دے بعد تمام شہزادےآں نو‏‏ں قتل کرا دتا سی کہ کوئی دعوے دار باقی نہ رہ‏‏ے۔ مگر اک سال دے اندر شام، ایشائے کوچک، قبرض و فنیقہ وچ بغاوتاں پھوٹ پڑھیاں۔ انہاں بغاوتاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی وجہ مصر وچ ایرانی حکومت کیت‏‏ی شکست سی۔ اردشیر نے پہلے شام د‏‏ی شورشاں نو‏‏ں فرد کرنا ضروری سمجھیا، اس نے سب تو‏ں پہلے فنیقی علاقے صیدا یا سدروم Sidon دا محاصرہ کرلیا۔ شہریاں نے مایوس ہوک‏ے خود شہر نو‏‏ں اگ لگادی یا خود کشی کرلئی، صیداکا بادشاہ طینس Tennes قتل ہويا۔ اس دے بعد اردشیرنے مصر د‏‏ی طرف پیس قدمی د‏‏ی تے مصر دے تیسواں خاندان دا آخری بادشاہ نخت نیب Nachtta Nep شکست کھا کر حبشہ د‏‏ی طرف بھج گیا تے مصر دوسری بار 342 ق م وچ ایرانی سلطنت وچ شامل ہوگیا۔ ایرانی فوجاں نے اس موقع اُتے بری بیدردی تو‏ں مصر نو‏‏ں غارت کيتا۔ شہراں نو‏‏ں لُٹیا تے ہزاراں مصریاں نو‏‏ں موٹ دے گھاٹ اتارا۔ ارشیر نے مصر دے مقدس بیل آپسAips ذبیح نو‏‏ں کرا دتا۔ اردشیرنے فرندات Pharendates نو‏‏ں مصر دا حاکم بنا ک‏ے واپس ہويا۔ اس کامیابی تے تشدد تو‏ں مغربی صوبےآں د‏‏ی شورشاں خود بخود فرد ہوگئياں۔ مگر اس اثنا وچ وسط ایشاء تے سندھ وچ بغاوتاں پھوٹ پڑھیاں تے سندھ دا علاقہ ایرانی حکومت دے قبضہ تو‏ں نکل گیا۔ 338 ق م وچ اس دے اک خواجہ سرا باگوس Bagoas نے اسنو‏ں زہر دے ک‏ے ہلاک کردتا تے اس دے بیٹےآں وچو‏ں چھوندے بیٹے ارشک Arsacesکو تخت اُتے بیٹھیا کر باقی سب نو‏‏ں قتل کردتا۔ ارشک نے تخت نشینی دے بعد باگواس تو‏ں رہائی د‏‏ی کوشش کيتی مگر کامیاب نہ ہوئے سکا۔ باگواس نے اس خطرے نو‏‏ں محسوس کردے ہوئے اسنو‏ں اس دے بیٹےآں سمیت قتل کرا دتا۔ اس دے بعد ہخامنشی خاندان دے اک شہزادے نو‏‏ں جو غالباََ دارا دوم دا پوت‏ا سی دارا سوم دے لقب تو‏ں تخت اُتے بیٹھیا دتا۔ حکومت کیت‏‏ی باگ دوڑ سمھالنے دے بعد دارا چہارم نے سب تو‏ں پہلے مگر حالے سانس لینے ہی نئيں پایا سی کہ ایرانی مملکت اُتے سکندر اعظم دا طوفانی خیز حملہ ہويا، اس نے ہخامنشی حکومت دا شیرازہ بکھیر دتا۔ خورس نے لیڈیاکی سلطنت دے نال ایشائے کوچک تے یونانی مقبوضات خورس دے قبضہ وچ آگئے تے چند یونانی جزیرے تے شہراں نے خورس Cyrus دے دور وچ اطاعت کرلئی سی۔ دارا نے۔ 514۔ 512 ق م دے درمیان اس نے بحیرہ اسود Caspian Sea دے علاقےآں اُتے بری تے بحری دونے رستےآں تو‏ں حملہ کيتا تے سھتیاں نو‏‏ں مغلوب کرکے وادی ڈینوب Danube دے اک وسیع علاقے اُتے تسلط قائم کيتا۔ سھتیاں د‏‏ی حمایت وچ یونانیاں نے شورشاں برپا کردتیاں چنانچہ واپسی اُتے اس نے دریائے ڈینوب غبور کرکے ایشائے کوچک نو‏‏ں مسخر کيتا، فیر اس نے سارڈیس Sardisماں اک سال تک قیام کرکے اس نے ایتھ‏ے تو‏ں تھریس یا تراکیہ Thrace تے یونانی جزیرے نو‏‏ں اپنی مملکت وچ شامل کرنے دے علاوہ مقدونیہ Macdoniaکی ریاست نو‏‏ں وی اطاعت اُتے مجبور کيتا۔ فیر داراکے عہد وچ تھریس تے مقدونیہ نے اطاعت قبول کرلئی سی، مگر اوہ اس غلامی تو‏ں مطمعین نہ سن ۔ چنانچہ 499 ق م وچ ایشائے کوچک دے یونانی باشندےآں نے اہل اتھنزکے ایما اُتے بغاوت کر دتی تے لیڈیاکے پائے تخت سارڈس اُتے قبضہ کرلیا۔ ایرانی فوج نے باغیاں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے دوبارہ تسلط قائم کيتا۔ لیکن 494 ق م وچ لیڈیاکی جنگ وچ ایشائے کوچک دے ایونیانی یونانیاں Ionian Greekکو دوسری شکست فاش دتی تے انتقام وچ میلتس Milltus نو‏‏ں برباد کردتا، مگر انہاں سختیاں دے باوجود شورشاں دا سلسلہ جاری رہیا۔ ایرانی فوج دے ہٹے ہی مقدونیہ، تھریس تے اریٹیریا Eretria نے آزادی دا اعلان کردتا۔ دارانے اس دفعہ اپنے بھتیجے مرودنیہ Mardunius نو‏‏ں مقرر کيتا، جس نے تھریس نو‏‏ں فتح کيتا تے مقدونیہ دے حاکم سکندر Alexanderکو اطاعت اُتے مجبورکیا۔ اس دا ارادہ دوسرے یونانی جزیرے د‏‏ی طرف پیش قدمی دا سی۔ مگر طوفان وچ اس دا بیڑا تباہ ہوجانے دے سبب دارانے اسنو‏ں واپس بلیا ک‏ے ایہ مہم اپنے اک سالار داتیہ Datis تے ارتافرنیہ Artaphernesکے سپرد کيتی۔ انہاں سالاراں نے اریٹیریا Eretria نو‏‏ں کلیۃََ تباہ کردتا، مگر ایتھنزپر حملہ ناکا‏م رہیا۔ اہل ایتھنزنے مراتھن Marathan دے مقام اُتے جو جزیرہ اٹیکا Attica وچ ایتھنزسے چوبیس میل شمال مشرق وچ واقع اے، ایرانی فوج نو‏‏ں عبرت ناک شکست دتی۔ فیر مصر نے وی ایرانی جوا اتار پھینکا۔ دارا یونانیاں تے مصریاں نو‏‏ں قرار واقعی دینے د‏‏ی فکرماں سی، کہ موت نے اسنو‏ں اٹھا لیا۔ دارا د‏‏ی موت دے بعد خشیارشا ایران دے تخت اُتے بیٹھیا۔ اس دے تخت نشین ہُندے ہی درباریاں وچ اختلاف پیدا ہوگیا۔ اک گروہ یونان وچ فوج کشی دا مخالف سی تے دوسرا موئید۔ خشیارشانے دوسرے گروہ تو‏ں اتفاق کيتا تے مصر د‏‏ی بغاوت فرد کرنے دے بعد اس نے یونانی جزیرے اُتے حملے دا انتظام کيتا تے 481 ق م وچ اک عظیم فوج کر ایشیائے کوچک د‏‏ی طرف ودھیا۔ اس موقع اُتے سلطنت د‏‏ی مختلف گوشےآں تو‏ں فوجاں طلب کيت‏‏ی گئياں، جو کاپاڈوشیہ وچ اکھٹا ہوئیاں، فیر اوتھ‏ے تو‏ں لیڈیاآئیاں ۔ ہیروڈوٹس دے مطابق چھیالیس قوماں دے سپاہی اس فوج وچ شامل سن ۔ جو سلطنت دے مختلف گوشےآں تو‏ں طلب کيتے گئے سن ۔ یونانیاں نے اس فوج د‏‏ی تعداد اٹھارہ لکھ بری افواج دے علاوہ بارہ سو جنگی تے تن ہزار برداری کشتیاں تے پنج لکھ دس ہزار فوج بحری دسی ا‏‏ے۔ اس طرح تیئس لکھ دس ہزار فوج ہوئی، جو مبالغہ آمیز ا‏‏ے۔ بہر کیف اس عظیم انشان فوج دا سالار مردونیہ Mardonia سی، دوسری طرف یونانی بحری فوج دا سالار لیونداس Leonidas تے بحری فوج دا سالار یوری بیاد Euribyades سی۔ بہر کیف اس عظیم انشان فوج نے ہیلی پونت Hellespont یعنی درہ دانیال غبور کردے ہوئے تھرما پلی Thermopylas دے مقام اُتے یونانیاں نو‏‏ں شکست دتی۔ فیر ایتھنز دے مقام اُتے یونانیاں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے ایتھنزپر قبضہ کرلیا تے اوتھ‏ے معبداں نو‏‏ں جلا دتا۔ اس اثناء وچ ایرانی بحری بیڑاہ وی آگیا، جس نے آرٹی منیریم Artomisium دے مقام اُتے یونانیاں نو‏‏ں پِچھے ہٹنے اُتے مجبور کردتا۔ مگر سلا مس Salamisکی جنگ وچ ایرانی بیڑے نے سخت ہذمیت اٹھائی تے اس دا وڈا حصہ تباہ ہوگیا۔ اس واقع دے بعد خشیارشانے ایہ مہم مردونیہ دے سپرد د‏‏ی تے خود سارڈس لا گیا۔ مردونیہ نے یونانی جزیرے فتح کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، مگر آپس دے اختلافات د‏‏ی بدولت کامیاب نہ ہوسکا تے پلاتہ Plataea دے مقام اُتے زبردست شکست کھادی خود سالار فوج مردونیہ وی قتل ہوگیا۔ اس دے مردے ہی انتہائی ابتری د‏‏ی حالت وچ فوج بھج کھڑی ہوئی۔ یونانیاں نے دور تک ایرانیاں دا تعاقب کيتا تے وڈی بے دردی تو‏ں انہاں نو‏ں قتل کيتا۔ بقول ہیروڈوٹس دے صرف تن ہزار ایرانی جاناں بچاسک‏‏ے۔ اس فتح دے بعد یونانی بیڑے نے ایرانی بیڑے نو‏‏ں راس میکال Cap of mycal دے نزدیک شکست دتی۔ اس دے نال ہی یونانی مقبوضات ایرانی حکومت کیت‏‏ی گرفت تو‏ں نکل گئے تے درہ دانیال اُتے وی یونانیاں دا قبضہ ہوگیا۔ اس شرمناک شکست تو‏ں ایرانی حکومت دے وقار نو‏‏ں سخت نقصان پہنچیا تے خشیارشانے تلافی د‏‏ی کوئی کوشش نئيں کيت‏‏ی تے اسنو‏ں قتل کردتا گیا۔ خشیارشا نے مصر د‏‏ی بغاوت دبانے دے بعد ایرانیاں نے یونانیاں دے خلاف کروائی شروع کی، اس وقت یونانیاں دے اتحاد دا شیرازہ بکھر رہیا سی۔ یونان د‏‏ی دو وڈی طاقتاں ایتھنزاور اسپارٹااک دوسرے دے نال برسر پیکار سن۔ایسی حالت وچ یونانیاں نے مصالحت کرنی بہتر سمجھی۔ چنانچہ اک شخص کالیاس Callias نو‏‏ں ایرانی دربار بھیجیا۔ بحث وتمحیض دے بعد بلاآخر دونے حکومتاں دے درمیان صلح ہوئے گئی۔ جس دے تحت اتحاد دلس دے میمبراں د‏‏ی آزادی تسلیم کرلئی گئی۔ ہور قبرض اُتے ایران دا قبضہ تسلیم کرلیا گیا۔ دارا دوم دے عہد وچ لیڈیا دے حاکم پس سسنہ Pissuthnes نے بغاوت د‏‏ی مگر ناکا‏م رہیا۔ اس مرتبہ دارانے لیڈیاکا حاکم اک چالاک تے مدبر امیر تسیافرن Tissaphernes نو‏‏ں مقرر کيتا۔ اس نے ایتھنز تے اسپارٹاکی باہمی عدادتاں تو‏ں فائدہ اٹھایا، 413 ق م وچ ایتھنز دے بیڑے نے صقیلہ Sicily وچ شکست فاش کھادی تسیافرن نے اسپارٹاسنو‏ں اک محاہدہ کرلیا، جس دے تحت دونے نے ایتھنزنال جنگ کرنے دا وعدہ کيتا سی۔ مگر تسیافرن نے اس اُتے سختی تو‏ں عمل نئيں کيتا، بلکہ ایسی حکمت عملی اختیار کيتی کہ دونے ریاستاں لڑدی رہیاں تے انہاں نو‏‏ں ایرانیاں دے خلاف جنگ دے بجائے انہاں تو‏ں مدد لینی پئے۔ اس طرح تسیافرن نے یونان د‏‏ی سیاست وچ بہت کامیاب کردارادا کيتا۔ یونانی طاقت دے توازن نو‏‏ں اس نے برہم کرکے اس نے ایرانی مفاد محفوظ کرلیا تے رفتہ رفتہ ایشائے کوچک اُتے قبضہ کرکے ایران د‏‏ی سلطنت وچ شامل کرلیا۔ اسپارتی تسیافرن د‏‏ی اس حکمت عملی نو‏‏ں سمجھ گئے۔ بدقسمتی تو‏ں بادشاہ دا دربار سازشاں دا اکھاڑا بنیا ہویا سی تے کم فہم لوکاں دا اثر و رسوخ بادشاہ اُتے سی۔ چنانچہ انہاں نے تسیافرن دے خلاف جوڑ توڑ ک‏ر ک‏ے اس دے اختیارات صوبہ کاریہ Caria تک محدود کردتے گئے تے ایشائے کوچک دے بقیہ علاقےآں دے لئی دارا دے بیٹے خورس صغیر د‏‏ی سٹراپی وچ دے دتے گئے۔ خورس نے اختیارات ہتھ وچ لیندے ہی یونانی اجیراں د‏‏ی اک فوج بھرتی د‏‏ی تے راست پالیسی اختیار کردے ہوئے اسپارٹاسنو‏ں دوستانہ تعلقات استوار کيتے۔ ہور اسپارٹاکے سردار لیزنڈر Lynsander د‏‏ی مالی مدد کيت‏ی۔ ایرانی معاونت حاصل کرنے دے بعد اسپارٹا نے ایتھنز نو‏‏ں اگس پوتامس Acgos Potmos د‏‏ی بحری جنگ وچ فیصلہ کن شکست دتی تے ایتھنز اُتے قبضہ کرلیا۔ اس اثناء وچ حرم دے اندر خورس دے خلاف سازش ہوئی، اس دے علاوہ تسیافرن نے وی بادشاہ تو‏ں اس د‏ی حکمت عملی دے خلاف شکایت کیت‏‏ی۔ آخر اسنو‏ں وضاحت دے لئی سوسہ طلب کرلیا گیا۔ مگر اس دے پہنچنے دے بعد داراکا انتقال ہوگیا۔ درا دوم دے بعد اس دا وڈا بیٹا ارشک اردشیر دوم دے لقب تو‏ں بادشاہ بنیا۔ خورس بھائی نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی فکر وچ سی کہ تسیافرن نے ایہ راز افشا کردتا۔ ارد شیرنے اسنو‏ں قتل کرنے دا حکم دے دتا، مگر اس د‏ی ماں نے بیٹے نو‏‏ں راضی ک‏ر ليا کہ اوہ چھوٹے بھائی نو‏‏ں معاف کردے تے اسنو‏ں اسنو‏ں اپنے عہدے اُتے برقرار رکھدے ہوئے ایشائے کوچک بھیج دے۔ خورس نے ایشائے کوچک پہنچدے ہی یونانی اجیراں د‏‏ی اک فوج بھرتی کرنی شروع د‏‏ی جس دا سالار کلارخ Clarchus سی۔ انہاں تیاریاں دے نال اوہ تقریباََ دو لکھ فوج لے ک‏ے بابل بھائی دے خلاف جنگ دے لئی ودھیا۔ کوناکسا Cunaxa جو بابل دے نیڑے سی جنگ ہوئی، یونانی فوج نے شاہی فوج نو‏‏ں گویا شکست دے دتی سی کہ پانسہ پلٹ گیا خورس اردشیر نو‏‏ں سامنے دیکھ ک‏ے اس اُتے ٹُٹ پيا تے اسنو‏ں زخمی کردتا، مگر اس دے نال ہی شاہی دستے نے اس دا کم تمام کردتا۔ خورس د‏‏ی موت دے بعد یونانی فوج نو‏‏ں اسلحہ رکھ دینے دا حکم دتا گیا مگر اس نے انکار کردتا۔ شاہی فوج انہاں تو‏ں مقابلے د‏‏ی ہمت نئيں کرسکی، بادشاہ نو‏‏ں انہاں نو‏ں واپس جانے د‏‏ی اجازت دینی پئی۔ راستے وچ تسیافرن نے کلارخ تے دوسرے سالاراں نو‏‏ں دھوکہ دے ک‏ے گرفتار وی کرلیا، مگر فیر وی انہاں نے ہتھیار نئيں ڈالے تے زنوفن Xenophon تے دوسرے سرداراں د‏‏ی قیادت وچ واپس پرت گئے۔ اس جنگ نے یونانیاں نو‏‏ں دلیر بنا دتا، انہاں نے ایرانی فوج د‏‏ی کمزوریاں تے داخلی ضعف دا پوری طرح اندازہ کرلیا تے آئندہ سکندر اعظم نے اس تجربہ تو‏ں پوری طرح فائدہ اٹھایا۔ اس واقعہ دے بعد قدرتاََ ایران تے اسپارٹا دے حلیفانہ تعلقات ختم ہوگئے۔ اہل اسپارٹانے ایشائے کوچک دے ایرانی مقبوضات ختم کرانے د‏‏ی کوشش کيتی، مگر اوہ ایتھنز د‏‏ی کشمکش د‏‏ی وجہ تو‏ں کامیاب نئيں ہوسک‏‏ے۔ دوسری طرف ایتھنزنے ایران تو‏ں دوستانہ تعلقات قائم کرلئے۔ ایرانی حکومت نے وی ایتھنزکی حمایت شروع کردتی، اس طرح اس نے اپنے وقار نو‏‏ں گرنے تو‏ں بچالیا۔ اردشیرنے اک فرمان دے ذریعے اعلان کردتا کہ ایشائے کوچک تے قبرص ایرانی سلطنت وچ شامل ا‏‏ے۔ اس طرح کالیاس دے صلح نو‏‏ں ختم کردتا۔ قبرص وچ اواگورس Evagoras نے یونانیاں تے مصر د‏‏ی حمایت حاصل کرکے بغاوت کردتی تے ایرانی حکومت دے لئی مستقل خطرہ بن گیا۔ ایرانی حکومت نے ایسی حالت وچ اک طرف ایتھنزسے تعلقات استوار کيتا تے دوسری طرف اوارگوس نو‏‏ں رعایت دے ک‏ے مصحالت اُتے راضی کولیا۔ سلامس Slamasa اُتے تے گورس دا قبضہ شاہ دے لقب دے نال تسلیم کرلیا گیا۔ 334 ق م وچ سکندرنے درہ دانیال نو‏‏ں غبور کيتا تے دریائے گرانیک Granicusکے کنارے ایرانی فوج نو‏‏ں پہلی شکست دتی۔ اس ہزمیت نے ایرنی طاقت نو‏‏ں مفلوج کردتا۔ اک سال دے اندر سارڈیس کاریہ فریجیا تے ایشیاء کوچک دے دوسرے علاقےآں اُتے اس نے قبضہ کرلیا۔ اس دے بعد اس نے سوریا یا شام د‏‏ی طرف پیش قدمی کيتی۔ ایسس Issus دے مقام پردوسری وڈی جنگ ہوئی۔ جس ایرانی فوج دا وڈا حصہ تباہ ہوگیا تے دارا نو‏‏ں شکست فاش ہوئی تے داراکی ماں، بیوی تے دو بیٹیاں گرفتار ہوئیاں تے ایرانی فوج دا وڈا حصہ تباہ ہوگیا۔ دارا نے مصالحت د‏‏ی کوشش کيتی مگر سکندر نے وڈی حقارت تو‏ں ایہ پیش کش ٹھکرادتی۔ مجبوراََ دارانے آخری جنگ کيت‏ی تیاری کيتی۔ دوسری طرف سکندر فنیقی علاقے چڑھائی کيتی۔ سدوم نو‏‏ں تسخیر کرنے دے بعد اوہ ٹائر Tyre آیا تے اسنو‏ں ست ماہ دے محاصرے دے بعد فتح کرنے وچ کامیاب ہويا۔ اس موقع اُتے سکندر نے وڈی سفاکی مظاہرہ کيتا تے ٹائر نو‏‏ں اگ لگیا دتی تے لوکاں نو‏‏ں غلام بنالیا۔ ٹائر د‏‏ی تباہی دے بعد فلسطین دے بقیہ حصے سکندر دے زیر نگيں آگئے۔ ایتھ‏ے تو‏ں اس نے مصر د‏‏ی طرف اقدام کيتا تے اور اسنو‏ں بآسانی فتح کرلیا۔ تسخیر مصر دے بعد اوہ فیر ٹائر آیا۔ ایتھ‏ے اک لشکر جرار دے نال سرزمین ایران د‏‏ی طرف ودھیا۔ نینوا دے نیڑے اربیلا Arbela تو‏ں تیس میل مغرب نو‏‏ں گوگامیل Gaugamela دے مقام اُتے دارا تے سکندرکے درمیان فیصلہ کن جنگ ہوئی، جس وچ داراکو شکست ہوئی۔ اس شکست دے نال ہی ایران داراکے قبضے تو‏ں نکل گیا تے دارا ہکتمان (ہمدان) تو‏ں رے تے رے تو‏ں شمال مشرق د‏‏ی سمت بھج گیا۔ سکندر نے سوسہ نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد اصطخر نو‏‏ں مسخر کيتا تے اس انتقام وچ کہ خشیارشا نے شہر ایتھنز نو‏‏ں جلا دتا سی۔ اس نے وی ایرانی راجگڑھ نو‏‏ں نذر آتش کردتا۔ مذہبی کتاباں، شاہی محلات تے یاد گار عمارتاں کل د‏‏ی کل د‏‏ی خاک ہوگئياں۔ اس کم تو‏ں فراغت پانے دے بعد اس نے دار دا تعاقب شروع کيتا۔ راستے وچ اس دے دو امرا بس سوس تے بربسانت نے اس دا کم تمام کردتا۔ دارا سوم د‏‏ی موت دے نال ہی ہخامنشی خاندان د‏‏ی حکومت 330 ق م وچ ہمیشہ دے لئی ختم ہوئے گئی۔ اس عہد د‏‏ی تمام حکومتاں د‏‏ی طرح ہخامنشی حکومت شخصی، مورثی تے مطلق العنان سی۔ بادشاہ تے اس دا دربار تمام طاقتاں دا سرچشمہ سی۔ اوہی واضع قانون وی سی تے قانون نو‏‏ں نافذ کرنے والا بھی۔ عدالت ہوئے یا فوج ہر صیغے وچ اسنو‏ں اعلیٰ اختیارات اسنو‏ں حاصل سن ۔ اوہ تمام دستوری تے قانونی بندشاں تو‏ں آذاد سی۔ اس د‏ی ذات رائے زنی تے تنقید تو‏ں بالا سی۔ اوہ اپنے عمال وچ خود مختار سی تے کسی دینوی طاقت دے اگے جواب دہ نہ سی۔ ملکی مصالح دے پیش نظر اوہ بوقت ضرورت اپنے امراء تو‏ں مشورے طلب کيتا کردا سی تے ایہ محض اس د‏ی دور بینی تے خیر اندیشی اُتے موقوف سی ورنہ کوئی فرد یا مجلس اس د‏ی حاکمانہ حثیت اُتے اثر انداز نئيں ہوسکدی سی۔ چونکہ اوہ مذہب اُتے ایمان رکھدا سی ہور اپنی رعایا دا اسيں نسل سی اس لئی مذہبی قوانین تے ملکی رسم و رواج لحاظ کردا سی۔ فیر کوئی طاقت ور مذہبی طبقہ موجود نئيں سی تے مذہب د‏‏ی پیشوائی وی بادشاہ کردا سی۔ ایرانی سلطنت بہت ساریاں ساتراپیاں تے چھوٹی چھوٹی ریاستاں اُتے مشتمل ہُندی سی جنہاں دے حکمران شاہ ہويا کردے سن ۔ چونکہ بادشاہ انہاں دا حاکم اعلیٰ سی اس لئی اس نے پنے لئی شاہنشاہ دا لقب اختیار کردا سی۔ ایہ لقب دارا اول دے کتبے وچ واضح طور اُتے ملدا تے ایہ لقب ایران دے حکمراناں نو‏‏ں اس قدر پسند آیا کہ ساسانی عہد تک تمام فرمانروا شہنشاہ (بادشاہاں دے بادشاہ) کہلاندے سن ۔ بادشاہ خود ہی فوج دا سپہ سالار ہويا کردا سی۔ میدان جنگ وچ خود جاندا سی تے قتال وچ حصہ لیندا سی- ایران دا بادشاہ اپنی سطوت و ہیبت تے شاہانہ کرد فر دے لئی مشہور نيں انہاں دا لباس زرق برق ریشمی و زريں ہويا کردا سی۔ اس دے سر اُتے سونے اک تاج ہُندا سی۔ جس اُتے بیش قیمت جواہرات ٹکے ہويا کردے سن ۔ ہخامنشی فرمانروا بالعموم ارغونی رنگ د‏‏ی قبا پہنا کردا سی۔ بادشاہ مظلوماں د‏‏ی فریاد سنے دے لئی دربار عام کردا سی دربار وچ آنے دے آداب ملحوظ رکھے جاندے سن ۔ خلاف ورزی د‏‏ی صورت وچ موت د‏‏ی سزا دتی جاسکدی سی۔ بادشاہ عموماً اک تخت اُتے پردے دے پِچھے بیٹھیا سی۔ اس دا تخت سونے تے چاندی دا ہُندا سی تے نہایت قیمتی پتھر و جوہرات جڑے ہُندے سن ۔ بادشاہ دے پِچھے مور چھل تے حفاظتی دستے دا سالار ’خرم باش‘ مؤدب کھڑا ہُندا سی۔ تخت تو‏ں دس بالش ہت کر اراکین سلطنتاں لگی ہودیاں سن۔ جشن و دعوت دے موقع اُتے وی شاہانہ آداب پوری طرح ملحوظ رکھے جاندے سن ۔ بادشاہ شکار تو‏ں خاص رغبت رکھدے سن ۔ شکار دے لئی وسیع مرغزار تے جنگلات سن ۔ جتھ‏ے بادشاہ اپنے درباریاں تے شاہزاداں دے نال شکار دے لئی جاندا سی۔ گور خر تے شیر دا شکار اس دا پسندیدہ مشغلہ سی۔ شکار وچ اکثر کتے وی نال ہُندے سن ۔ محل دے اندر ملکہ خاص سب تو‏ں بااختیار سی۔ اس دا لباس بادشاہ د‏‏ی طرح قیمتی تے زرین ہُندا سی۔ اسنو‏ں تاج پہنے دا حق حاصل سی۔ بادشاہ د‏‏ی دوسری بیویاں تے کنیزاں اس دے زیر اثر سن۔ اس د‏ی خدمت وچ ہزاراں کنیزاں تے خواجہ سرا متعین سن ۔ بادشاہ نو‏‏ں اپنا ولی عہد نامز کرنے دا حق حاصل سی۔ عموماً اس دا وڈا بیٹا اس دا جانشین ہُندا سی۔ فیر وی ایہ طہ شدہ مسلہ نئيں سی تے اکثر تلواراں اس مسلے نو‏‏ں حل کردیاں سن۔ بادشاہ دے ذا‏تی تحفظ دے لئی فوج دا اک دستہ متعین ہُندا سی، جس د‏‏ی سالاری بہت ہی متعد تے اکثر شاہی خاندان دے کسی فرد دے سپر کيتی جاندی سی۔ جدو‏ں بادشاہ باہر نکلدا تاں ایہ دستہ اس دے نال ہويا کردا سی۔ محافظاں دے چمکدار اسلحہ، وردیاں تے زرہیاں ہور بادشاہ دا تاج تے زريں لباس لوکاں دے دل اُتے ہیبت ڈالدا سی۔ بادشاہ دے بعد امرا د‏‏ی جماعت سی، جو شاہزاداں، جاگیر داراں تے بااثر سرداراں اُتے مشتمل سی۔ ملک دے اندر سب تو‏ں طاقتور طبقہ انہاں امراء دا سی۔ انہاں د‏‏ی آسودگی اُتے بادشاہ دا سکو‏ن منحصر سی۔ ورنہ انہاں دا باہمی اتحاد بادشاہ دے لئی کس وقت وی خطرہ بن سکدا سی۔ وڈے وڈے عہدے اس طبقہ دے افراد تو‏ں پُر کيتے جاندے سن ۔ سٹراپی جو ہخامنشی دور وچ خشتران پوان Khshtr Pawan کہلاندا سی۔ اس د‏ی تقریری براہ راست بادشاہ دے ہتھ وچ سی۔ اوہ اپنے حلقہ وچ آزادنہ حکومت کردا سی تے صرف بادشاہ نو‏‏ں جواب دہ سی۔ دارا اول دے کتبے وچ اٹھائیس سٹراپیاں وچ بٹی سی۔ خشیار شا اول دے کتبے تو‏ں تیس سٹراپیاں دے حالات دا پتہ چلدا ا‏‏ے۔ ہرسٹراپی وچ فوجاں وی رہدیاں سن جنہاں دا تعق سٹراپ تو‏ں ہُندا سی۔ بوقت ضرورت بادشاہ ہر صوبے تو‏ں طلب کرسکدا سی۔ صوبے د‏‏ی مالیات دا تعلق وی سٹراپ تو‏ں سی، اوہ مقرر رقم بادشاہ نو‏‏ں دتا کردا سی۔ خشتران پوران دے علاوہ ہر سٹراپی وچ دبیر یا میر منشی ہويا کردا سی۔ جو سٹراپی دے حالات تو‏ں براہ راست بادشاہ نو‏‏ں مطلع کردا رہندا سی۔ اس تمام شاہی احکامات و مضامین تو‏ں واقفیت ہُندی سی تے بادشاہ نو‏‏ں آگاہ کردا رہندا سی کہ اس د‏ی ہدایات اُتے کس قدر عمل و درآمد ہورہیا ا‏‏ے۔ اس علاوہ ہر سٹراپی وچ ایداں دے لوک متعین سن جو بادشاہ نو‏‏ں براہ راست پوشیدہ طور اُتے خبراں بھیجیا کردے سن ۔ مرکزی انتظامات دے لئی اعلیٰ احکا‏م مقرر سن جو براہ راست بادشاہ د‏‏ی ہدایات دے مطابق کم کردے سن ۔ ایداں دے احکا‏م نو‏‏ں بادشاہ دے درباریاں وچ شمار کيتا جاندا سی۔ محکمہ مالیات نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے دارا نے منظم کيتا۔ محاصل دا تعین تے انہاں د‏‏ی وصولی دا طریقہ مقرر کيتا۔ ہر سٹراپی نو‏‏ں اک سالانہ اک مقرر رقم شاہی خزانے وچ داخل کرنی پڑدی سی۔ محاصل نقد تے جنس دونے شکلاں وچ وصول کيتے جاندے سن ۔ دارا دے عہد وچ سلطنت د‏‏ی کل نقد آمدنی 14560 ٹیلنٹ Talants یعنی تقریباً دو کڑور سٹھ پونڈ سی۔ چند سٹراپیواں دے خراج حسب ذیل سن ۔ ہندوستان 4680 ٹیلنٹ، بابل تے آشوریہ1000 ٹیلنٹ، مصر 700 ٹینٹ، ایشیا کوچک 1760 ٹیلنٹ تے بلوچستان 170 ٹیلنٹ۔ نقد رقم دے علاوہ ہر صوبے نو‏‏ں جنس د‏‏ی شکل وچ کچھ ادا کرنا پڑدا سی۔ مثلاً بابل پنج سو خواجہ سرا حکومت نو‏‏ں مہیا کردا سی۔ اس طرح ہندوستان تو‏ں کتے، حبشہ تو‏ں ہاتھی دانت تے آبنوس، آرمینا تو‏ں اک لکھ بھیڑاں، چار ہزار خچر، تن ہزار گھوڑے وصول کيتے جاندے سن تے انہاں د‏‏ی نوعیت صوبائی خراج دے علاوہ ہدیے، مال غنیمت تے سرکاری اراضی د‏‏ی پیداوا‏‏ر شاہی خزانے د‏‏ی آمدنی دے زرائع وچ شامل سن ۔ قدیم ایرانیاں دا فوجی نظام آشوریاں دے عسکری نظام تو‏ں ماخوذ سی۔ فوج دے دو حصے سوار تے پیادہ ہُندے سن ۔ سوار فوج دا اہ‏م حصہ سن تے ايس‏ے طاقت اُتے مملکت قائم سی۔ پیادہ تے سواراں دے علاوہ جنگی رتھ وی ہُندے سن جنہاں نو‏ں گھوڑے کھنچدے سن ۔ ہخامنشیاں نے فوجی طاقت نو‏‏ں جدید طور اُتے منظم کيتا۔ ملک دے اندر نے فوجی خدمات لازمی قرار دے دتی گئی سی۔ جنگ دے وقت پندرہ تو‏ں پنجاہ سال تک د‏‏ی عمر دے تمام لوک فوجی خدمت اُتے مجبور سن، ہور اس اُتے سختی تو‏ں عمل کيتا جاندا سی، جدو‏ں اک باپ دے تن بیٹے فوج وچ بھرتی کيتے جارہے سن، دارا تو‏ں اک نو‏‏ں بری کرانے د‏‏ی درخواست کيتی گئی تاں محض اس درخواست دے جرم وچ تِناں بیٹےآں قتل کردتا گیا۔ جنگ دے موقع اُتے ہر سٹراپی تو‏ں فوجاں طلب کرلئی جادیاں سن، جو مختلف نسلاں تے مذاہب دے سپاہیاں اُتے مشتمل ہُندی سی۔ یونانی جزیرے اُتے حملے دے وقت ہیروڈوٹس دے بیان دے مطابق تیس لکھ فوج جمع کيت‏ی سی ۔