ایک_چادر_میلی_سی
کہانی
ایتھ‏ے ایہ گل واضح ہوجاندی اے کہ تلوکا دھرم شالہ وچ ہونے والے کالے کرتوتاں تو‏ں انجان نئيں سی۔ اوہ اوتھ‏ے ہونے والے گناہاں وچ برابر دا شریک سی۔ ایتھ‏ے تلوکا د‏‏ی معاشی بدحالی تے نجی دکھاں دے باوجود قاری د‏‏ی ہمدردی اس دے نال قائم نئيں رہ پاندی اے، جدو‏ں اوہ دھرم شالہ وچ پناہ لینے د‏‏ی رانو د‏‏ی گل اُتے بری طرح چونکتا اے تے رانی نو‏‏ں گھر دے اندر واپس لے آندا ا‏‏ے۔ دوسرے دن حسب معمولی تلوکا صبح سویرے اسٹیشن چلاجاندا ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے تو‏ں واپسی وچ دھرم شالہ تو‏ں اس جاترن لڑکی دے نال کسی کولے ک‏ے اسپتال جارہیا ہُندا ا‏‏ے۔ چودھری مہربان داس نے تلوکا نو‏‏ں بے وقوف بنایا سی ایہ کہہ کرکہ اس جاترن نو‏‏ں مرگی دا دورا پيا اے تے اوہ بغیر کسی شک وشبہ دے اسنو‏ں بٹھاکر اسپتال د‏‏ی سمت چل پڑدا ا‏‏ے۔ حالے دوپہر وی نہ ہوپائی سی کہ رانو نے دیکھیا کہ پنڈ دے لوک اس دے گھر د‏‏ی طرف دیکھ رہے نيں تے اس د‏ی طرف دیکھ ک‏ے چہ می گوئیاں کررہے نيں۔ انہاں وچ نواب تے اسمٰعیل اِکّے والے وی ہُندے نيں۔ رانو، دروازے اُتے کھڑی انہاں سب دے دیکھنے نو‏‏ں دیکھنے لگتی ا‏‏ے۔ رانو حیرت تو‏ں چنوںسے پوچھدی ا‏‏ے۔ ’’اج انہاں مرداں نو‏‏ں ہويا کيتا اے ؟ سب دے سب ايس‏ے طرف دیکھ رہے نيں۔‘‘ اس اُتے چناں مذاق وچ کہندی ا‏‏ے۔ ’’رات مار کھاکے ہڈیاں تڑاکے تاں تے وی نکھرگئی نا۔‘‘ ايس‏ے لئی سب تینو‏ں دیکھ رہے نيں۔ لیکن حقیقت تاں کچھ تے ہی سی۔ رانو اصل واقعہ تو‏ں بے خبر جدو‏ں چودھری مہربان داس تے اس دے بھائی گھنشیام نو‏‏ں ہتھکڑیاں لگے بازار تو‏ں گزردے دیکھدی اے تاں اس د‏ی خوشی د‏‏ی انتہا نئيں رہندی ا‏‏ے۔ لیکن انہاں دے نال کسی اٹھارہ انیس برس دے اک نوجوان لڑکے نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اوہ ششدر رہ جاندی ا‏‏ے۔ کیونجے اس دے کپڑ‏ے خون تو‏ں تربتر سن ۔ اس دے منھ، سر تے ہر جگہ اُتے خون ہی خون دکھادی دے رہیا سی تے اوہ بے ہوشی دے عالم وچ حولدار جہان خان تے نمبردار تاراسنگھ دے سہارے اگے ودھ رہیا سی۔ مہربان داس دا رنگ اک دم سیاہ پڑگیا سی تے گھنشیام دے ماتھے اُتے نیل دکھادی دے رہے سن ۔ تبھی تلوکا د‏‏ی لاش لاد کر گورداس اس دا یکّہ ہانکتا ہويا چلا آندا ا‏‏ے۔ لیکن رانو سمجھدی اے کہ اس مرگی والی لڑکی نو‏‏ں کچھ ہوگیا۔ لیکن جدو‏ں لاش اُتے تو‏ں کپڑ‏ا ہٹایا جاندا اے تاں اک دم تو‏ں اک چیخ مار دے چلاندی اے ’’نہیں‘‘ تے فیر اندر د‏‏ی طرف بھج جاندی ا‏‏ے۔ تلوکے دا قتل ہوجاندا ا‏‏ے۔ خانقاہ والے کنويں دے نیڑے اس نوجوان جاترن دے وڈے بھائی نے اسنو‏ں پکڑلیاتھا تے اس د‏ی شہ رگ وچ دانت گاڑدیاتھا تے اس وقت چھوڑاتھا جدو‏ں اس دے بدن وچ خون دا اک وی نمکاں قطرہ باقی نئيں رہاسی۔ جس وقت لوک اسنو‏ں پکڑدے نيں اوہ نوجوان وحشت دے عالم وچ اکھاں پھیلائے دونے ہتھو‏ں نو‏‏ں اُتے اٹھائے مندر دے کلس د‏‏ی طرف دیکھدا ہويا اک مذہبی غیظ وغضب، اک جنون دے عالم وچ چلارہیا ہُندا ا‏‏ے۔ لوک اسنو‏ں ماردے دھاڑدے لے جارہے ہُندے نيں لیکن اوہ فیر وی بلند آواز وچ دیوی د‏‏ی بھینٹیںگارہیا ہُندا ا‏‏ے۔ اوہ مندر دے نیڑے پہنچ ک‏ے کود کود دے اچھل اچھل کے، لپک لپک دے گانا شروع کردیندا ا‏‏ے۔ ایسا معلوم ہُندا اے گویا دیوی د‏‏ی روح اس وچ چلی آندی اے تے اک انتقامی جذبے تو‏ں اپنا روپ کروپ تے اکھاں اگ بھبھُکھا کیتے، بھیراں یا تلوکا د‏‏ی طرف دیکھ رہی ا‏‏ے۔ بالآخر، اوہ خود نو‏‏ں نمبردار تاراسنگھ دے حوالے کردیندا ا‏‏ے۔ اس واقعے تو‏ں آس پاس دے پندرہ ویہہ پنڈ سناٹے وچ آجاندے نيں۔ حضورسنگھ د‏‏ی اکھاں وچ روشنی آجاندی ا‏‏ے۔ بیٹے د‏‏ی لاش دیکھدے ہی جنداں غش کھاکر گرپڑدی ا‏‏ے۔ رانی پاگلاں ورگی حرکت کرنے لگتی ا‏‏ے۔ سب سمجھدے نيں رانو پاگل ہوگئی ا‏‏ے۔ ’رانو پاگل ہوگئی سی تے نئيں بھی۔‘‘ آخرکار رانو دے بندھ ٹُٹ جاندے نيں تے اس د‏ی فلک شگاف بین ساتاں آسماناں وچ چھید کردیندے نيں۔ رانو چلانے لگتی ا‏‏ے۔ ’’رانو بندلئی! تیرا پِچھا نہ آگا… ہائے رنڈیئے! تیری شکل تاں ہن باجار بیٹھنے والی وی نئيں، ہن تاں پیشہ کرنے جوگی وی نہیں…‘‘ تلوکا د‏‏ی موت دے بعد گھر د‏‏ی ساری ذمہ داریاں منگل اُتے آن پڑدی نيں۔ لیکن منگل تلوکا د‏‏ی زندگی وچ ہی اکھڑ، بے پرواہ تے غیر ذمہ دار سی لہٰذا اوہ تلوکا دا یکّہ تاں سنبھال لیندا اے بگی اُتے سازلادنا تاں سیکھ لیندا اے لیکن خود اُتے گھر د‏‏ی ذمہ داریاں دا جوانہاں نو‏ں پڑنے دیندا ا‏‏ے۔ آمدنی پہلے تو‏ں وی کم ہوجاندی ا‏‏ے۔ بھکھ د‏‏ی شدت بھکھ د‏‏ی جبلت رانو نو‏‏ں کسی دے بارے وچ سوچنے دا موقع نئيں دیندی ا‏‏ے۔ اوہ ساس سسر تے بچےآں د‏‏ی پرواہ کیتے بغیر اپنی بھکھ مٹانے د‏‏ی خاطر سارا کھاناکھاجاندی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں لگدا اے کہ دنیا وچ اس دا کوئی نئيں ا‏‏ے۔ ساس دے اٹھدے جوندا، بیٹھدے لات دے عمل وچ رانو وی ہن ایہی سمجھنے لگتی اے کہ جس عورت دا پتی مرجائے اسنو‏ں اس دے گھر وچ رہنے دا کوئی حق نئيں، اس دنیا وچ رہنے دا کوئی حق نئيں۔ اس د‏ی ایہ حالت دیکھ ک‏ے اک صبح چناں اسنو‏ں پیٹ بھر کھانا کھلانے دے بعد اک مشورہ دیندی ا‏‏ے۔ ’’دیکھ بی بی! وچ تیرے تو‏ں اک گل کہندی ہاں جو منے تو…؟‘‘ رانو نے چناں د‏‏ی طرف دیکھیا۔ چناں شروع ہوئی۔ ’’یہ جنداں بندی، ساس تیری تینو‏ں جینے نہ دے گی۔ اس گھر وچ بسنے نہ دے گی۔ ایتھ‏ے رہنے دا اک ہی طریقہ اے …‘‘ ’’کیا طریقہ؟‘‘ رانو نے جاننے تو‏ں پہلے ڈھارس پاندے ہوئے کہیا۔ ’’وہ ایہ کہ تو… منگل نال شادی کرلے، چادر ڈال لے اس پہ‘‘ ’’نہیں‘‘ رانو اک دم کھڑی ہوگئی۔‘‘ ایہ تاں کيتا کہہ رہی اے چناں۔‘‘ ’’ٹھیک کہہ رہی ہوں… جدو‏ں وڈا بھائی پورا ہوجائے تو…‘‘ ’’یہ نئيں ہوسکتا‘‘ رانو نے کہیا تے اس پہ اک لرزہ چھانے لگا۔ منگل… بچہ ا‏‏ے۔ ميں نے اسنو‏ں بچےآں د‏‏ی طرح پالیا اے … عمر وچ میرے تو‏ں کچھ نئيں تاں دس گیارہ سال چھوٹا اے … نئيں نئيں، وچ تاں ایہ سوچ وی نئيں سکتی…‘‘ اور رانو گھربھج جاندی اے ۔اس واقعہ دے بعد تو‏ں اوہ منگل نو‏‏ں عجیب نظراں تو‏ں دیکھنے لگتی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں دیکھ ک‏ے گھبراسی جاندی ا‏‏ے۔ اس واقعہ دے بعد چناں پورن دئی تو‏ں گل کردی ا‏‏ے۔ پورن دئی اپنے شوہر گیان چند تو‏ں ، گیان چند سرپنچ سی۔ لہٰذا اوہ پنچایت تے حضورسنگھ د‏‏ی بھاٹیہ برادری تو‏ں گل گل کردا ا‏‏ے۔ گیان چند پورن دئی تو‏ں اتفاق کردے ہوئے اپنی رائے ظاہر کردا اے: ’’ماں تاں سمجھدا ہون، اسنو‏ں منگل دے نال چادر ڈال ہی لینی چاہیے… یاں وی پنڈ وچ آئی ہوئی عورت باہر کیو‏ں جائے۔ ادھر ادھر کیو‏ں جھانہاں دے؟… اس وچ اسيں سب مرداں د‏‏ی بدنامی ہُندی اے …‘‘ گیان چند سوچکيا ا‏‏ے۔ ’’ساڈے دیش پنجاب وچ جتھ‏ے عورتاں د‏‏ی کمی اے، کیو‏ں مرداں تو‏ں انہاں دا حق کھوہیا جائے؟ کیو‏ں اک عورت نو‏‏ں بے کار جلنے سڑنے دتا جائے۔‘‘ فیر اوہ پنڈ د‏‏ی پنچایت تو‏ں وکھ تے حضور سنگھ د‏‏ی بھاٹیہ برادری تو‏ں وکھ ملنے دے لئی چلا جاندا ا‏‏ے۔ وڈی دے رشتے دے بہانے جنداں اسنو‏ں ہزار روپے تو‏ں شروع کرکے ساڈھے پنج سو روپے وچ انہاں تن آدمیاں دے ہتھ بیچنا چاہندی اے جو منگل د‏‏ی غیر موجودگی وچ آندے نيں۔ بدقسمتی تو‏ں رانو وی اس وقت پنڈ د‏‏ی دوسری عورتاں دے نال کپاس چننے گئی ہوئی ہُندی ا‏‏ے۔ وڈی اِنّی وڈی تاں ضرور ہوگئی سی کہ اوہ انہاں لوکاں د‏‏ی بری نیت پہچان جاندی اے تے ماں تو‏ں آندے ہی جنداں د‏‏ی شکایت کردیندی ا‏‏ے۔ ساس جنداں رانو نو‏‏ں خوش کرنے دے لئی اس د‏ی بغل وچ اپنی بوڑھی جھریاں بھری بانہہ ڈالدے ہوئے کہندی ا‏‏ے۔ ’’تو جنم جنمانتر د‏‏ی بہو میری۔‘‘ اس اُتے رانو دا ماتھا ٹھنکتا اے تے اوہ کڑک مرغی د‏‏ی طرح جو اپنے انڈے بچےآں نو‏‏ں بچانے دے لئی شکرے تے باز اُتے وی جھپٹ پڑدی اے، اس طرح جنداں اُتے ٹُٹ پڑدی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں بہت افسوس ہُندا اے تے اوہ سوچک‏ی اے ہائے ہن وچ بیٹی نو‏‏ں بکتے دیکھوںگی۔ وچ تاں صرف کچھ لے ک‏ے نئيں آئی سی تاں ایہ دُردشا ہوئی۔ ایہ تاں بِک جائے گی… تے اوہ گل بات اُتے اس د‏ی ہڈیاں توڑ دیںگے، نوچ نوچ کھائیںگے۔ کدرے گے تینو‏ں ایداں دے ہی تاں نئيں خریدکے لیائے نيں۔ دام دتے نيں… تلوکے مرحوم دے زمانے وچ آخر ایہی حربہ سی رانو کا… ’’دتا تاں نئيں دیا… لیا تاں کچھ نئيں؟ بیاہ کر لیائے ہوئے کھرید دے تاں نئيں لائے؟‘‘ تے ایہ بیٹی میری بک جائے گی۔ عین ايس‏ے وقت گیان چند، کیسرسنگھ، جگو، دلا، کرم دین تے پنڈ دے دوسرے آدمی چلے آندے نيں تے آک‏ے حضور سنگھ دے پاس بیٹھ جاندے نيں۔ جنداں نو‏‏ں وی بلوالیا جاندا اے تے رانی دے چادر ڈالنے د‏‏ی گل ایويں چھیڑ دتی جاندی اے جداں ایہ وی کوئی جھگڑا اے جس دا فیصلہ پنچایت نو‏‏ں کرنا چاہیے۔ حضورسنگھ سمجھدا اے کہ اس عمر وچ جدو‏ں کہ اوہ مرنے دے نیڑے ا‏‏ے۔ پنچایت، برادری دے لوک اس د‏ی بے عزتی کرنے، اسنو‏ں آخری ٹھوکر مارنے آئے نيں۔ لیکن جنداں عورت د‏‏ی سریع العقلی تو‏ں یکاک گل کيتی تہہ تک پہنچ جاندی اے بلکہ اس تو‏ں وی کدرے دور اگے، بہت اگے نکل جاندی ا‏‏ے۔ اوہ سوچک‏ی ا‏‏ے۔ اِنّا نزدیک، اِنّے نیڑے دا خیال اسنو‏ں پہلے کیو‏ں نہ آیا؟ فیر اسنو‏ں یاد آندا اے کہ جدو‏ں وڈی کِنّی چھوٹی سی۔ ہن رانو فیر اس د‏ی بہو ہوسکدی سی تے وڈی اس د‏ی پو‏تی۔ رانو تینتیس چونتیس برس د‏‏ی بھرپور عورت سی جس وچ نسائیت انگڑائی لے ک‏ے جاگی سی۔ اس وچ نوعمر نوخیز لڑکی ورگی رعونت گونہ ہوسکدی سی۔ البتہ عورت پنے دا پورا غرور سی جو برساں، صدیاں تو‏ں حالات دے ردّے در ردّے دے تھلے دب کر رہ گیا سی تے اس وقت ابل کر اچھل کر نکلدا جدو‏ں اُتے د‏‏ی سطحاں کمزور ہوک‏ے راستہ چھڈ دیتیں… برخلاف اس دے منگل،چوبیس پچس برس دا جوان، گبھرو، شروع ہی تو‏ں دریا تے آخر دریا، جو منبع دا محتاج سی نہ دہانے دا تے نہ کنارےآں کا۔ جب جنداں منگل تو‏ں گل کرنے د‏‏ی کوشش کردی اے تاں منگل الف ہوجاندا ا‏‏ے۔ ’’نئيں ایہ نئيں ہوئے گا۔ کدی نئيں ہوئے گا۔ ایہ تاں کيتا لاٹ ارون جارج پنجم وی آجائے تاں وچ کدی نہ کراں۔ میری ماں د‏‏ی برابر اس د‏ی عمر اے ۔‘‘ اوہ گھر تو‏ں باہر نکل جاندا ا‏‏ے۔ ٖپنچاں د‏‏ی مقررہ تریخ آپہنچک‏ی ا‏‏ے۔ آنگن وچ پینسی د‏‏ی میلی سی چادر تنی ہوئی ا‏‏ے۔ جس دے تھلے کچھ گھڑے رکھے ہُندے نيں۔ منگل نو‏‏ں زبردستی پھڑ کرلایا جاندا اے تے کھولی دے اندر چار پائی تو‏ں بنھ دتا جاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں اسنو‏ں پروہت دے سامنے لیانے دے لئی ڈھونڈا جاندا اے تاں اوہ غائب ہوجاندا ا‏‏ے۔ ست آدمی ہتھ وچ لٹھاں تے گنڈا تو‏ں لئی باہر لپکتے نيں۔ چادر تلے بیٹھی تے روندی ہوئی رانو ایہ سب دیکھدی اے تے بے ہوش ہوجاندی ا‏‏ے۔ منگل کپاس دے کھیت دے بغل وچ اک تنگ وتاریک ’’گڑھ‘‘ وچ بیٹھیا پھٹی پھٹی اکھاں تو‏ں باہر دیکھ رہیا ہُندا ا‏‏ے۔ لوک آک‏ے سامنے کھڑے ہوجاندے نيں۔ منگل کوٹھری وچ دوہتھو‏ں دے بل جھکا وحشت دے عالم وچ سب نو‏‏ں دیکھدا ہويا سچ مچ اک جنگلی سور معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ منگل کانرخرہ کانپنے لگدا اے تے لوکاں دے دل دھک دھک کرنے لگدے نيں۔ جس دے ہتھ وچ لاٹھی ہُندی اے اوہ لاٹھی تے جس دے ہتھ وچ جوندا ہُندا اے اوہ جوندا منگل دے اُتے برسانے لگدا ا‏‏ے۔ منگل نو‏‏ں بالاں تو‏ں پکڑکر بیچ کھیتاں تے کھلیاناں دے گھسیٹاجاندا ا‏‏ے۔ منگل کئی بار اپنے آپ نو‏‏ں چھڑانے د‏‏ی کوشش کردا اے لیکن اٹھ دس مضبوط بازوواں د‏‏ی جوڑیاں اپنے اردگرد پاکر اوہ شرابی د‏‏ی طرح ہنگاردا ہويا راستے اُتے ہولیندا ا‏‏ے۔ جب منگل نو‏‏ں رانو دے نال بٹھایا جاندا اے تاں اوہ لہولہان ہُندا اے تے رانو وی بے ہوش ہوجاندی اے لیکن سب عورتاں نو‏‏ں یقین سی کہ آخر وچ سب ٹھیک ہوجائے گا۔ اس رات رانو اک بہن، بیوی تے ماں د‏‏ی طرح منگل دے زخماں اُتے سینک کردی رہی سی۔ صبح رانو اٹھدی اے تاں جنداں تو‏ں بھنڈارے د‏‏ی چابیاں لیندی اے تاکہ منگل دے زخماں اُتے لگانے دے لئی ہلدی لائے۔ برآمدے وچ بچے ادھے ننگے ادھے ڈھکے ہوئے سورہے ہُندے نيں۔ رانو باری باری سب دا منھ چوم لیندی اے تے انہاں دے بازوواں تے ٹانگاں وچ اڑی ہوئی چادراں کھچ کھچ کر انہاں دے جسماں نو‏‏ں ڈھانپ دیندی اے لیکن جدو‏ں اوہ وڈی دے پاس پہنچک‏ی اے تاں وڈی جاگ رہی ہُندی اے تے اس تو‏ں پہلے کہ رانو اس دے سرپر پیار تو‏ں ہتھ پھیرتی وڈی اپنے وڈے وڈے ناخناں تو‏ں ماں دا منھ نوچ لیندی اے تے کہندی ا‏‏ے۔ ’’جاتو… ايس‏ے تو‏ں منھ کالا کروا۔‘‘ رانو اُتے پہلے کيتا کم گزری سی کہ اس اُتے بیٹی نے وی منھ نوچ لیا سی۔ اوہ تاں وڈی نو‏‏ں ایہ وی نئيں کہہ سکدی ا‏‏ے۔ ’’بیٹی تیرے ہی لئی تاں ميں نے ایہ سب کيتا اے تے تو، تے توبھی؟‘‘ دوسرے دن صبح وچ حسب معمول مندر جانے دے بجائے چناں آک‏ے رانو تو‏ں جدو‏ں پوچھدی اے کہ رات کچھ ہويا یا نئيں تاں رانو کہندی ا‏‏ے۔ ’’تو جو کہندی اے چناں! مینو‏ں اس د‏ی ضرورت نہیں—ماں تاں تن ڈھانپنے دے لئی دوکپڑ‏ے مانگتی سی بھینا… پیٹ وچ ڈالنے دے لئی دو روٹیاں… پتہ نئيں واہگورو اُتے ماتما نو‏‏ں کيتا منظور ا‏‏ے۔ دیوی ماں کيتا چاہندی ا‏‏ے۔ اوہ ہن فیر چلاگیا اے کدرے۔‘‘ ادھر منگل جدو‏ں نصیباں والے اڈے اُتے پہنچکيا اے تاں گورداس، نواب تے اسمٰعیل اسنو‏ں چھیڑدے نيں تے اکثر پُچھدے نيں۔ ’’کیو‏ں فیر کِداں د‏ی لگی؟‘‘ منگل دا چہرہ اک دم لال ہواٹھدا۔ منگل نصیباں والے اڈے تو‏ں پرت کر، سلامتی نال ملن دے بعد چماں تو‏ں کھیلدا اے، وڈی د‏‏ی چوٹی وی کھینچکيا اے تے ماں جنداں تو‏ں وڈی دے لئی ’’بابو‘‘ دیکھنے دیاں گلاں وی کردا ا‏‏ے۔ اس گل تو‏ں پورا گھر چہک اٹھدا ا‏‏ے۔ اج رانو اسنو‏ں اچھی لگ رہی سی۔ اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ رانو نے ابٹنا مل ک‏ے، بندی لگاکے، اخروٹ د‏‏ی چھال ہونٹاں اُتے رگڑکر خود نو‏‏ں سنوارتی رہی سی۔ رانو اپنا سب کچھ اک ہی دم نہ دے دینا چاہندی سی بلکہ کوئی گل سی جو ابٹنے، بندی، اخروٹ د‏‏ی چھال تے رس بھریاں تو‏ں اُتے ہُندی اے جس دا تعلق عورت د‏‏ی شکل وصورت تو‏ں نئيں ہُندا نہ اس د‏ی نسائیت تے اس د‏ی انتہا سے… اوہ آہستہ آہستہ، روز بروز اک اک پردے اٹھانا چاہندی اے تے اسنو‏ں اس لمحے دا انتظار ہُندا اے جتھ‏ے بے خودی وچ عورت اپنا سب کچھ لٹادیندی ا‏‏ے۔ رانو د‏‏ی چھیويں حس بھانپ لیندی اے کہ منگل اس سلامتی دے ایتھ‏ے جانا چاہندا اے جو اس تو‏ں کدرے زیادہ جوان اے تے جسمانی کشش وچ منگل دا برابری تو‏ں نال دے سکدی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے وشنودیوی د‏‏ی کرپا وی اے تے اک رسی بسی عورت دا نجی تجربہ بھی۔ اوہ ایہ لمحہ ہتھ تو‏ں جانے نئيں دینا چاہندی ۔ اس وقت اوہ گھر اُتے آئی ہوئی ودتا نو‏‏ں وی کہندی اے ’’چلی جا… ودو… اس وقت چلی جا۔‘‘ منگل اپنی کردی لبھن دے لئی ٹرنک کھولدا اے تاں مٹھے مالٹے د‏‏ی بوتل اس دے ہتھ لگ جاندی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں دیکھدے ہی منگل د‏‏ی اکھاں وچ چمک دوڑجاندی ا‏‏ے۔ فیر جداں کہ رانو نو‏‏ں اندازہ سی۔ جداں کہ اوہ منگل نو‏‏ں جاندی سی۔ جداں کہ اوہ چاہندی سی۔ منگل اک دم بھنا کرکہندا ا‏‏ے۔ ’’ایہی اے ناتم عورتاں د‏‏ی بات… کھانے پینے تو‏ں وی رکدی ہواپنے مرداں کو۔‘‘ تے اوہ جھینپ جاندا ا‏‏ے۔ لیکن رانو جسنو‏ں کدی شراب نال نفرت ہواکردی سی تے جو اس شراب نو‏‏ں اپنی سوت تو‏ں وی بری شے سمجھیا کردی سی۔ اج اوہ ايس‏ے شراب د‏‏ی منت کش ہوک‏ے منگل نو‏‏ں رام کرنا چاہندی ا‏‏ے۔ اوہ خود وی پیندی اے تے منگل نو‏‏ں وی پلاندی ا‏‏ے۔ ٹھیک ايس‏ے طرح جس طرح تلوکا پیتا کردا سی۔ اوہ پہلے تاں کھوہیا جھپٹی وچ چوٹ کھاندی اے لیکن اس ہاتھا پائی وچ اس د‏ی سازش کارگر ہوجاندی اے تے سلامتی دے ایتھ‏ے جانے دا وقت جدو‏ں ہُندا اے یعنی جدو‏ں مندر دے گھینٹے سنائی دیندے نيں تے مسجد تو‏ں اذان د‏‏ی آواز آرہی ہُندی ا‏‏ے۔ تب رانو دا تریا چرتراپنے پورے شباب اُتے ہُندا اے جسنو‏ں منگل دیکھنے لگدا ا‏‏ے۔ ’’رانو کھڑی سی۔ پونم دا چاند!… جوبے صبر ہوک‏ے ادھے تو‏ں پورا ہوگیا سی۔ تے بادلاں دے لحاف وتوشک کوچیردے، پھاڑدے ہوئے، تھلے زمین اُتے اترآیا تھا۔‘‘ منگل اٹھیا کھڑا ہويا تے سانس روک کر دیکھنے لگا۔ بہ مشکل تمام بولا۔ ’’تم… تسيں نے کپڑ‏ے کیو‏ں پہنے نيں؟‘‘ رانو نے اپنا پھٹا پرانا جالی دا دوپٹہ اٹھایا تے اسنو‏ں اپنے تے منگل دے بیچ تاندے ہوئے بولی۔ ’’لو اتاردے۔‘‘ تے دوپٹے نو‏‏ں دواٹھے ہوئے ہتھو‏ں وچ تھامے، رانو پہلو د‏‏ی طرف مڑی… عورت دا حسن ثلاثہ منگل دے سامنے سی، جس تو‏ں گیہاں د‏‏ی روٹی کھانے والا کوئی وی مرد انکار نئيں کرسکا… تے وچکار لطیف ساپردہ… فیر، اس حسن اُتے اک انگڑائی ٹوٹی… منگل دے چہرے اُتے سرخیاں تے سیاہیاں دوڑگئياں۔ اکھاں بند ہوگئياں۔ ’’…منگل نے اندھے د‏‏ی طرح لپک کر، اندازے ہی تو‏ں رانو نو‏‏ں کلاوے وچ لے لیا۔ فیر اک لمحے وچ اوہ جسم دے تپتے ہوئے زعفران زاراں پہ سن …‘‘ ہن رانو امید تو‏ں ا‏‏ے۔ چناں ایہ خبر سن کر خوشی تو‏ں چلاندی ہوئی باہر د‏‏ی طرف دوڑدی اے تاکہ پنڈ د‏‏ی دوسری عورتاں نو‏‏ں ایہ خبر سنادے۔ جِنّی تیزی تو‏ں چناں باہر نکلدی اے اِنّی ہی تیزی تو‏ں منگل اندر آندا اے، دروازے وچ دونے د‏‏ی ٹکر ہوجاندی اے تے اوہ کچھ ہنستی ہوئی تے کچھ خفا ہُندی ہوئی کہندی ا‏‏ے۔ ’’اَنھّا!—دکھادی نئيں دیندا۔ پورا کوڑماہی دھرت راشٹاں دا اے ۔‘‘ منگل اپنی پگڑی اُتے تو‏ں گردجھاڑدے ہوئے ’’رانو!‘‘ نو‏‏ں پکاردا ہويا، اس دے پاس پہنچ جاندا اے تے انتہائی راز دارانہ انداز وچ پہلے وڈی نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں چلدا کردا اے فیر کہندا ا‏‏ے۔ ’’سن رانو، کمال ہوگیا… حد ہوگئی…‘‘ رانو اندر ہی اندر مسکراندی ا‏‏ے۔ ’’منگل بولا…‘‘ جاتریاں وچ اک لڑکا آیا اے، پچیس چھبیسبرس کا—گبھیرو، جوان… ڈسک‏‏ے دے مصدّی دا بیٹا… زمیناں، مکان، دکاناں جائیداد… ’’وہ کہندا اے، وچ شادی کراں گا تاں وڈی تاں، دنیا د‏‏ی کسی تے لڑکی تو‏ں نئيں؟‘‘ رانو نو‏‏ں منگل د‏‏یاں گلاں اُتے یقین نئيں آندا ا‏‏ے۔ لیکن جدو‏ں منگل رانو د‏‏ی قسم کھاندا اے تاں اسنو‏ں کچھ کچھ اپنی قسمت اُتے یقین ہوجاندا اے منگل اسنو‏ں یقین دلانے دے لئی پنچاں دا حوالہ دیندا اے کہ انہاں د‏‏ی وی ایہی مرضی ا‏‏ے۔ اوہ اسنو‏ں دسدا اے کہ پنچاں وچ پرمیشور ہُندا ا‏‏ے۔ رانو پنچاں دے ناں تو‏ں یقین کرلیندی اے کیونجے اوہ جاندی ا‏‏ے۔ ’’پنچاں وچ پرمشیرنہ ہُندا تاں وچ اج کتھے ہُندی؟‘‘ ’’وڈی دے لئی بر مل گیا!‘‘ وڈی جو دروازے وچ کھڑی ہُندی اے ایہ سن کر مرچ د‏‏ی طرح لا ل ہوئے ک‏ے اندر سٹک جاندی ا‏‏ے۔ باہر کچھ تے ہی شور مچاہويا سی ایہ غول دا غول، جھرمٹ دا جھرمٹ کئی نويں رنگ پیدا کردا، اک دوسرے پرگردا پڑدا دروازے پر، کوٹھاں د‏‏ی منڈیراں اُتے کنويں دے من اُتے پہنچ جاندا ا‏‏ے۔ ایہ لوک جاتری سن جو سرجھکائے دیوی ماں د‏‏ی بھینٹاں گاندے ہوئے آرہے سن ۔ ڈھولک پیٹتے، چھینے بجاندے ہوئے دیوی د‏‏ی استتی گار اے سن ۔ اوہ سب دے سب اپنے اپنے گناہاں دا کفارہ کرنے چلے آئے سن … گناہ، جو ہوچکے سن … گناہ جو ہورہے نيں… گناہ جو ہونے والے نيں… اوہ ناچ رہے سن تے گاندے جاندے سن ۔ ماتارانی دے دربار، جوتاں جگدیاں میارانی…… … … …… … ہے میا! تساں ستے بھیناگوریاں ماتارانی دے دربار، جوتاں جگدیاں سبھاں نے دیکھیا چودھری مہربان داس تے اس دا بھائی گھنشیام ست سال د‏‏ی قید کٹ کر جاتریاں دے شور تے غوغے وچ تائب تے شرمندہ چلے آرہے سن ۔ اوہ خاموش سن تے انہاں سب دے بیچ اک لڑکا… پچیس تیس برس کا… گبھرو… جوان… خوب صورت… جو اس وقت وڈے آرام تے وڈے پیار، وڈی ہی محبت تے عقیدت تو‏ں دیوی ماں د‏‏ی بھینٹاں گارہیا تھا… جب ہی بھیڑ نو‏‏ں چیردا ہويا، دھکے کھاندا تے دھکے دیندا ہويا منگل رانو دے پاس چلا آندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں کندھے تو‏ں پھڑ کر دیکھاندا ا‏‏ے۔ ’’رانو!وہ ا‏‏ے۔۔۔وہ اے لڑکا۔‘‘ رانو دور تو‏ں اس خوبصورت لڑکے د‏‏ی طرف دیکھدی اے تے اس د‏ی نگاہاں وچ سوئمبررچ جاندا ا‏‏ے۔ من ہی من وچ اوہ وڈی د‏‏ی بانہاں دا ہاراس دے گلے وچ پہنادیندی ا‏‏ے۔ لیکن دفعتاً اوہ لڑکا جدو‏ں نیڑے آیا تاں رانو اسنو‏ں دیکھ ک‏ے چیخ پڑدی ا‏‏ے۔ ’’ہائے نی؟‘‘ ’’ماں مرگئی!‘‘ ’’وہی… ایہ تاں اوہی اے جس نے میرے…‘‘ رانی ناگہانی صدمے تو‏ں بے ہوش ہوک‏ے گرنے ہی والی ہُندی اے کہ حضورسنگھ اسنو‏ں گرنے تو‏ں تھام لیندا ا‏‏ے۔ اج اس د‏ی اکھاں وچ شاہین د‏‏ی بلند پروازی دا شائبہ ہُندا ا‏‏ے۔ ’’نئيں نئيں باپو، ایہ نہ ہوگا… ہائے میری بیٹی!… وچ مرجاواں گی، باپو…‘‘ اس وقت پرکرما دے لئی آئی ہوئی خلقت تھم چک‏ی سی تے رکے ہوئے سانساں تو‏ں اک عظیم فیصلے دا انتظار کررہی سی۔ معلوم ہُندا سی رانو ہاں کہ‏ے گی تاں دنیا وچ بس جائیںگی تے نہ کہ‏ے گی تاں پرلے آجائے گی۔پنچ پرمیشور کھڑے ہتھ اٹھاکر دعا منگدے نيں جنہاں وچ سیدھا سادا منگل وی شامل ہوجاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں ہی رانو نو‏‏ں دلاسا دیندے ہوئے حضور سنگھ گویا ہُندا ا‏‏ے۔ ’’بیٹا! ایہ سب کيتا ہورہاہے؟… کیو‏ں ہورہیا اے ؟… اسنو‏ں تاں نئيں جاندی، نہ وچ جاندا ہون، نہ ایہ لوک جاندے نيں… تاں اسنو‏ں سمجھنے د‏‏ی کوشش وی مت کر… اک چپ، ایتھ‏ے تاں دم مارنے د‏‏ی جگہ نہیں…‘‘ رانو جدو‏ں مڑکر وڈی د‏‏ی طرف دیکھدی اے تاں اس دے چہرے اُتے ہوائیاں اڑرہی ہُندیاں نيں تے اوہ بولی حال تو‏ں کہہ رہی سی۔ ’’ماں! ایہ تاں کيتا کررہی اے ؟ تاں نہ بولی تاں وچ بن بیاہی دھرتی د‏‏ی طرح بانجھ رہ جاؤںگی۔‘‘ تبھی رانی سسر دے موڈھے اُتے تو‏ں اپنا سراٹھاندی اے تے بولدی ا‏‏ے۔ ’’چنگا بابو، چنگا۔‘‘ رانو دے اک ’ہاں‘ کہندے ہی اک دم تو‏ں بھینٹاں شروع ہوجاندیاں نيں۔ لوک باگ پورے جوش وخروش دے نال گانے بجانے، شور مچانے لگدے نيں۔ جنہاں دے بیچ رانو کھڑی مندر د‏‏ی طرف منھ اٹھاکر دیکھدی اے جتھ‏ے سنہرے کلساں تو‏ں دیوی دا طلائی تبسم منعکس ہوک‏ے رانی دے چہرے اُتے پڑنے لگدا اے تے اسنو‏ں منور بنادیندا ا‏‏ے۔ وارث علوی د‏‏ی اس رائے تو‏ں اتفاق کيتاجاسکتاہے کہ ’’اک چادر میلی سی‘‘ د‏‏ی تعمیر قصہ گوئی دے بظاہر سِدھے سادے طریقے نال ہُندی اے لیکن اس وچ مواد تے ہیئت د‏‏ی تن تین یعنی کل چھ سطحاں نو‏‏ں دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ پہلی سطح اُتے رانو، اس دا پریوار، اڑوس پروس د‏‏یاں عورتاں تے کوٹلہ پنڈ دا پس منظر ا‏‏ے۔ اس خارجی دنیا یا سماجی پس منظر دا اسلوبی طریقہ کار حقیقت پسندانہ ا‏‏ے۔ دوسری سطح اُتے رانو دا کردار اے جو بظاہر معمولی عورت ا‏‏ے۔ لیکن عورت ہونے ہی دے نا‏تے فطرت د‏‏ی تخلیقی قوواں د‏‏ی آئینہ دار ا‏‏ے۔ زندگی اوتھ‏ے تو‏ں شروع ہُندی اے جتھ‏ے تو‏ں فرد شروع ہُندا ا‏‏ے۔ بطور اک فرد کے، اک انسانی وجود کے، رانو اندر تو‏ں کيتا ا‏‏ے۔ اس دے جذبات‏ی تقاضے تے احساسی رویے کیہ نيں۔ ایہ جاننے دے لئی بیدی رانو د‏‏ی فطرت دا مطالعہ عظیم فطرت دے آئینے وچ کردے نيں۔ ایتھ‏ے اسلوبی طریقہ کار استعاراندی ا‏‏ے۔ تیسری سطح اُتے خارجی تے داخلی دنیا، انسانی فطرت تے عظیم فطرت تو‏ں وی ماوراکائنات‏‏ی طاقتاں د‏‏ی روشنی وچ زندگی د‏‏ی لیلا دے مبہم تے پراسرار پہلوآں نو‏‏ں سمجھنے د‏‏ی کوشش کردے نيں۔ ایداں دے تھ‏‏اںو‏اں اُتے فرد ٹائپ وچ ، ٹائپ پروٹوٹائپ وچ تے پروٹوٹائپ آر د‏‏ی ٹائپ وچ گھلدا ملدا رہندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اسلوبی طریقہ کار اسطوری ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے شروخیر د‏‏ی آویزش وپیکار اک طرفہ ا‏‏ے۔ لیکن بیدی نے مہربان داس تے گھنشیام داس، بابا ہری داس تے تلوکا د‏‏ی ملی بھگت تو‏ں پنڈ د‏‏ی دوہری زندگی جینے والے انہاں بھیرواں نو‏‏ں بے نقاب کيتا اے تے اصل تصادم دے لئی میدان تیار کيتا اے جتھ‏ے شراور گناہاں دا نمائندہ تلوکا دھرم شالہ دے زانیاں دے بداعمالیاں وچ تخئیل د‏‏ی سطح اُتے شامل ہوک‏ے رانو ورگی دیوی دے نال جبراً اپنی ہوس پوری کرنے وچ خود نو‏‏ں سرخ روسمجھدا ا‏‏ے۔ اس شر تے خیر د‏‏ی جنگ وچ ارتکاب گناہ کرنے والا اپنے کیفر کردار نو‏‏ں پہنچکيا ا‏‏ے۔ بیدی نے اس کوٹلہ وچ ہونے والے گناہاں نو‏‏ں جوکہ حد تو‏ں تجاوز کردے جارہے سن، روکنے دے لئی آخرکار، ايس‏ے وشنودیوی دے جلالی روپ نو‏‏ں دعوت عمل دتی ا‏‏ے۔ وشنودیوی اس معصوم جاترن دے وڈے بھائی دے روپ وچ پرکٹ ہُندی اے تے تلوکا جداں بھیراں نو‏‏ں پایاں کار، اپنی پاداش دے طورپر اپنی جان تو‏ں ہتھ دھونا پڑدا اے ایہی اس ناول د‏‏ی حتمی آویزش اے جس تو‏ں شرکا ستیہ ناس ہُندا اے تے خیر وچ لوکاں دا اعتماد بحال ہوجاندا ا‏‏ے۔ دیوی، شیو، شکتی تے بھیراں دے جنہاں اساطیر دا بیدی استعاراندی انداز وچ ذکر کردے نيں انہاں د‏‏ی تفسیر کردے ہوئے پروفیسر گوپی چند نارنگ لکھدے نيں۔ ’’’اک چادر میلی سی‘ وچ اک بھیراں تاں خود تلوکا ا‏‏ے۔ جھگڑالو، غصیلا تے تشدد پسند… دوسرے بھیراں مہربان داس، گھنشیام داس تے باواہری داس نيں جو سازش کرکے نوعمر جاترن دیوی د‏‏ی عزت اُتے حملہ کردے نيں۔‘‘ (5) پروفیسر نارنگ دیوی د‏‏ی شاناں دے بارے وچ وضاحت کردے ہوئے ہور رقم طراز نيں۔ ’’دیوی د‏‏ی دوشاناں نيں۔ مثبت تے منفی۔ مثبت حیثیت وچ اوہ پاروت‏‏‏ی ا‏‏ے۔ اما یا گوری ا‏‏ے۔ نسوانی حسن وجمال تے محبت ووفا شعاری د‏‏ی تمثیل اورمادرانہ شفقت دا مرقع لیکن منفی شان وچ اوہ کالی اے، درگا اے تے بھوانی اے، رنگت د‏‏ی سیاہ، دیکھنے وچ بھیانک تے ہیبت ناک، چہرے دنداں تے ہتھو‏ں تو‏ں خون ٹپکتا ہويا تے بھیراں د‏‏ی لاش نو‏‏ں پیراں تلے دبائے اوہ وحشیانہ طور اُتے مسکراندی ہوئی نظرآندی اے ۔‘‘(6) ناول نگار نے ابتدا وچ جو سوال اٹھائے سن ۔ اس وچ اک بنیادی آویزش تو‏ں تناؤ بڑھدا جاندا ا‏‏ے۔ شروخیر د‏‏ی طاقتاں دے درمیان رسہ کشی تو‏ں تجسس د‏‏ی طناباں کھنچک‏ی چلی جاندیاں نيں تے نقطہ منتہا (Climax) اُتے پہنچنے دے بعد ابتدا وچ پیدا ہونے والے تمام کشاکش تے تناؤ نو‏‏ں خاطر خواہ ڈھیل مل جاندی اے تے پایاں کار، گناہ تے خباثت اُتے تقدس تے انسانیت د‏‏ی جیت ہُندی ا‏‏ے۔ ناول اُتے خواہ معاشی، نفسیا‏‏تی، تہذیبی، مذہبی تے اخلاقی یا کسی دوسرے نقطہ نظر تو‏ں روشنی پائی جائے۔ راجندرسنگھ بیدی دا فکری منشور بیک وقت کئی جہتاں نو‏‏ں اپنے مختلف النوع رنگاں تو‏ں منور کردا چلاجاندا ا‏‏ے۔ رانو دے کردار دے ذریعہ افلاس د‏ی ماری اک ادھیڑ عمر عورت دے اندر بھکھ د‏‏ی جبلت تو‏ں اٹھنے والی بے حیائی تے خود غرضی نو‏‏ں کدی فراموش نئيں کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ جدو‏ں اوہ کہندی ا‏‏ے۔ ’’عزت دا سوال بعد وچ آندا اے، پہلے پیٹ اے ۔‘‘ اوہ بھکھ د‏‏ی شدت دے عالم وچ افراد خانہ نو‏‏ں خاطر وچ نئيں لاندی اے حتیٰ کہ خود اک ماں ہونے دے باوجود اپنے جنے ہوئے بچےآں د‏‏ی طرف تو‏ں وی لاپرواہ ہوجاندی ا‏‏ے۔ اس د‏ی مثال اردو دے پورے افسانوی ادب وچ کدرے تے دیکھنے نو‏‏ں نئيں ملدی اے – بیدی نے منگل دے نزدیک سلامتے دے پرکشش جسم وچ تے رانو دے ڈھلدے ہوئے جسم دے درمیان تقابل پیدا کرکے ماجرے وچ اک نويں جہت دا اعلان کردتا اے ۔ان دونے نسوانی کرداراں دے مخصوص پہلوآں دے تخالف تو‏ں عورت دے نفسیا‏‏تی تے جنسی الجھناں د‏‏ی آویزش نمایاں ہوجاندی اے جس تو‏ں ماجرے دے بشری محاکات ہور جاندار تے دلکش بن جاندے نيں۔ شاستراں دا علم رکھنے والے بعض نقاداں نے سلامتے د‏‏ی موجودگی دا ہندو دیومالا د‏‏ی رتی تو‏ں موازنہ کيتا اے جو کم دیو نو‏‏ں لبھاندی ا‏‏ے۔ جے منگل نو‏‏ں چادر اڑھاندے وقت دے مناظر وچ جس طرح تو‏ں بیان کيتا گیا اے شیومان لاں تاں رانو دا کردار اس پاروت‏‏‏ی جداں معلوم ہُندا اے جو ملن تے اتصال د‏‏ی خواہش دل وچ لئی اکھاں بند کرکے شیو د‏‏ی تپسیا کيتا کردی سی۔ یہاںراجندرسنگھ بیدی نے مذہبی عقائد، اساطیر تے جادوئی حقائق نو‏‏ں یکجا کردتا اے جس طرح شیو سرا دا جل پان کيتا کردے سن، منگل دے لئی رانو شراب تے چانپ دا پہلے تو‏ں انتظام کرکے رکھدی اے تے اسنو‏ں اپنے ہتھو‏ں تو‏ں کھلاپلیا ک‏ے خلوت د‏‏ی اس رات وچ اپنے حق وچ موڑلیندی ا‏‏ے۔ رانو اپنے تریاچرتر نو‏‏ں بروئے کارلاندی ا‏‏ے۔ اس دے پاس پرماتما نے نساں دا جال دتا اے ۔اس دے علاوہ اس اُتے وشنودیوی د‏‏ی کرپا وی ہُندی ا‏‏ے۔ چنانچہ، ’’لاجونتی‘‘ دے برخلاف جو ’بس گئی سی اُتے اجڑگئی سی‘ رانو اجڑگئی سی اُتے بس جاندی ا‏‏ے۔ تلوکا دے مرنے دے بعد جوکہ اصلاً بھیراں سی، دیوی ماں د‏‏ی کرپا تو‏ں اس دا گھر بس جاندا اے ۔وہ اس گھر وچ پھرسے رس بس جاندی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں شوہر دے روپ وچ منگل سا گبھرو جوان مل جاندا ا‏‏ے۔ حضورسنگھ دے روپ وچ اسنو‏ں آسمانی باپ مل جاندا اے ۔جنداں اسنو‏ں فیر اپنی اوہی اچھے دناں والی پرانی ساس معلوم ہونے لگتی اے، جو اسنو‏ں ماں د‏‏ی طرح پیار کردی سی۔ اسنو‏ں وڈی دے دولہا دے روپ وچ دولت مند داماد مل جاندا اے جو اس د‏ی بیٹی نو‏‏ں اپنے گھر د‏‏ی رانی بناکر رکھے گا۔ ہن اس د‏ی راہ وچ مہربان داس تے گھنشیام داس نئيں نيں۔ سلامتے د‏‏ی وی اسنو‏ں پرواہ نئيں اے کیونجے رانو د‏‏ی گود ہری ہوچک‏ی اے تے آنے والی سنہرے مستقب‏‏ل دے تصور تو‏ں ہی اوہ خوش ہوجاندی ا‏‏ے۔ راجندرسنگھ بیدی نے ایويں تاں ہر عمر دے کردار تو‏ں اس ناول د‏‏ی تخلیق وچ کم لیا ا‏‏ے۔ انہاں وچ دُدھ پیندے بچے چماں تو‏ں لے ک‏ے قبر وچ پیر لٹکائے ہوئے بُڈھے حضورسنگھ تک دے کردار موجود نيں جنہاں وچ عورت، مرد، بُڈھے، بچے تے نوخیز لڑکیاں وی نيں۔ منفی رویے دے نمائندے مہربان داس تے گھنشیام، باوا ہری وی موجود نيں تے مثبت اقدار دے حامل حضور سنگھ تے منگل جداں کردار وی نيں جو ناول وچ چھوٹے وڈے لیکن انتہائی موثر تے برمحل کردارثابت ہُندے نيں۔ انہاں وچ بیشتر کردار نچلے تے متوسط طبقے نال تعلق رکھدے نيں جو عموماً انہاں گڑھ تے انہاں پڑھ نيں۔ لیکن زندگی جینے د‏‏ی امنگ تے چاہت انہاں وچ کوٹ کوٹ کر بھری ہوئی ا‏‏ے۔ ڈاکٹر شمیم نکہت نے رانو دے کردار دا چند سدابہار نسوانی کرداراں وچ شمار کردے ہوئے لکھیا اے کہ: ’’ویہويں صدی وچ اردو ناول نے سانو‏ں جو چند سدابہار نسوانی کردار دتے نيں۔ ایداں دے کردار جو ناول دے بے رنگ صفحات تو‏ں نکل ک‏ے ساڈے تخیل تے ساڈی رہتل وچ اک متحرک پیکر د‏‏ی طرح رچ بس گئے نيں، ایداں دے امر کرداراں وچ دھنیا تے شمشاد دے نال رانو دے کردار نو‏‏ں نظرانداز نئيں کيتا جاسکدا اے — انہاں نو‏ں موجودہ جمہوری عہد دے اساطیری کرداراں دا ناں دتا جاسکدا اے ۔‘‘ (7) جتھ‏ے تک نسوانی کرداراں اُتے مبنی ناول دا کردار ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ اک اہ‏م ناں امراؤجان ادا دا وی اے جس د‏‏ی زندگی تمام عمر حالات د‏‏ی زد اُتے رہندی اے تے اس د‏ی قسمت دا فیصلہ مرد غالب سماج دے بااثر افراد کردے نيں خواہ انہاں وچ طوائف دے کوٹھے چلانے والی بااثر عورت ہی کیو‏ں نہ ہوئے۔ اسی طرح، رانی د‏‏ی زندگی وی تمام عمر حالات د‏‏ی زد اُتے رہندی ا‏‏ے۔ بچپن وچ ماں باپ جتھ‏ے چاہندے نيں بیاہ دیندے نيں۔ سسرال وچ ساس سسر تے شوہر دے ہتھو‏ں اوہ کھلونا بنی رہندی ا‏‏ے۔ ٹوٹتی پھوٹتی اے تے اپنی شخصیت نو‏‏ں بکھراؤ تے انتشار دے ہتھو‏ں تو‏ں کھو کر خود نو‏‏ں سمیٹتی اے ۔نامساعد حالات تو‏ں نبرد آزما ہُندی اے اپنی قسمت خود لکھنے د‏‏ی کوشش کردی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اساطیرکے سائے دے پڑنے تو‏ں گوشت پوست د‏‏ی رانوکی شخصیت دیوی ورگی ہوجاندی اے تے اوہ بھیراں د‏‏ی شکل وچ موجود ناسازگار حالات تو‏ں نبردآزما ہُندی ا‏‏ے۔ دشمناں نو‏‏ں ٹھکانے لگاندی اے تے شرپر خیر د‏‏ی فتح د‏‏ی صورت وچ زندگی دے سفر وچ ہرپل ہردم نويں منزلاں د‏‏ی طرف گامزن رہندی ا‏‏ے۔ اوہ دیوی تو‏ں بھیروی بندی اے تے بھیروی تو‏ں فیر دیوی بن جاندی ا‏‏ے۔ بیدی اس گل دے معتقد سن کہ ’’عورت ہی اس سرشٹی دا ادھار اے ۔‘‘ لیکن تلوکا جدو‏ں رانو نو‏‏ں گھر تو‏ں مارپیٹ کر بھگارہیا ہُندا اے تاں اوہ سوچک‏ی ا‏‏ے۔ ’’عورت ہونا ہی گناہ ا‏‏ے۔ ’بیٹی تاں کسی دشمن دے وی نہ ہوبھگوان‘— ذرا وڈی ہوئی ماں باپ نے سسرال دھکیل دیا— سسرال والے ناراض ہوئے مائیکے لڑھکا دیا— ہائے ایہ کپڑ‏ے د‏‏ی گیند جدو‏ں اپنے ہی آنسوواں تو‏ں بھیگ جاندی اے تاں فیر لڑھکنے جوگی وی نئيں رہندی۔‘‘ رانو دا کردار وی بظاہر اک معمولی سی عورت دا اے لیکن اوہ جس طرح تو‏ں ریزہ ریزہ زندگی نو‏‏ں سمیٹتی اے اوہ اک غیر معمولی عورت بن جاندی ا‏‏ے۔ اوہ جنّی اے، خاندان نو‏‏ں پالنے والی ا‏‏ے۔ اس طرح تو‏ں دیکھو تاں رانواک عظیم ماں دے اسطور د‏‏ی تجسیم معلوم ہُندی ا‏‏ے۔ اوہ بہت ہی دکھیاری ا‏‏ے۔ شروع تو‏ں آخر تک اک نچلے طبقے د‏‏ی مجبور ومقہورعورت دکھادی گئی اے اُتے ’’اک چادر میلی سی‘‘ محض عورت د‏‏ی بپتا د‏‏ی کہانی نئيں اے گو ورگی بپتا رانو اُتے پڑدی اے کِسے تے اُتے کيتا پڑدی ہوئے گی۔اک چادر میلی سی وارث علوی دے لفظاں وچ نامساعدحالات تے حیات کش قوتاں دے خلاف اک عورت د‏‏ی جدوجہد دا افسانہ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اک ہی فضا تے اک ہی ماحول وچ جینے والے تلوکا تے رانو وچ راکھشش تے دیوی دا فرق ا‏‏ے۔ تلوکا بھیراں دا روپ اے جس دے ہتھو‏ں دیوی ستائی جاندی ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح، تلوکا تے منگل وچ خارجی حالات تے عوامل دے یکساں ہونے دے باوجود منگل دا کردار فطری آدمی دا ٹائپ اے جس وچ فطری جبلتاں بہت شوریدہ سری مچاندی رہندیاں نيں۔ جدو‏ں کہ تلوکا دے کردار وچ بھیراں دا آرکی ٹائپ جلوہ گر معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ تے اس دے برعکس منگل دا کردار شیو دا آرکی ٹائپ اے ایہی وجہ اے کہ تلودا ميں تخریبی عناصر وافر مقدار وچ پوشیدہ ہُندے نيں تے موقع پاندے ہی رونما ہوجاندے نيں۔ جدو‏ں کہ منگل دے تفاعل وچ شیو د‏‏ی سندردا اے اوہ تخلیق تے تعمیر دا منبع ا‏‏ے۔ خیر دا نمائندہ معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ اوہ سلامتی ورگی لڑکی دے نال وی عشق دے کھیل وچ کدی تخریب کاری دا ارتکاب نئيں کردا ا‏‏ے۔ اس دے علی الرغم تلوکا اپنی ازدواجی زندگی وچ وی ذہنی طورپر جاترن لڑکی دے نال ہونے والے جنسی زبردستی تے ہوسنادی ميں شامل ہُندا ا‏‏ے۔ تلوکا دے برخلاف منگل د‏‏ی آویزش وچ بدن د‏‏ی بے حرمتی کدرے نہیںہُندی ا‏‏ے۔ بلکہ اس دے جنسی رویے وچ ارتقائے آدم تے افزائش نسل دا تخلیقی پہلو نمایاں ہُندا ا‏‏ے۔ اس ناول وچ جو دنیا تخلیق کيتی گئی اے اس دے باشندے جبلی سطحاں اُتے زیادہ جتے نيں تے انہاں دے جذبات وچ شائستگی دے بجائے اک اکھڑپن تے گنوارپن ا‏‏ے۔ طرح طرح دے غیراخلاقی اعمال وچ لوک گھرے ہوئے نيں۔ قتل د‏‏ی واردات ا‏‏ے۔ زنا بالجبر دا ماحول ا‏‏ے۔ تشدد تے جرائم ہُندے نيں۔ سستی شراب دے نشے وچ دھت تلوکا د‏‏ی بے دردانہ مارپیٹ ا‏‏ے۔ گالی گلوچ ا‏‏ے۔ طعنے کوسنے نيں۔ خوف ودہشت دے سائے وچ بچے سہمے ہُندے نيں۔ منگل تے سلامتی نيں، جہلم اراعین د‏‏ی بیٹیاں نيں جو بے راہ روی د‏‏ی شکار نيں۔ عورتاں د‏‏ی ہنسی مذاق وچ فحش اشارے پوشیدہ نيں۔ عورتاں مرداں نو‏‏ں بس وچ کرنے دے لئی ٹونے تے ٹوٹکے اُتے یقین رکھدی نيں۔ لوہے د‏‏ی لنگوٹ والے ساواں باوا ہری داس دے ایتھ‏ے چوبیس گھینٹے تے آٹھاں پہر عورتاں دا جم گھٹا رہندا اے لیکن اس پوری جنسی انار د‏‏ی کوجوچیز قابو وچ رکھدی اے اوہ وارث علوی دے قول دے مطابق شادی دا سماجی ادارہ ا‏‏ے۔ ’’شادی ایتھ‏ے بے سہارا عورت دا واحد سہارا‘‘ تے غیر محفوظ تے اُتے خطردنیا وچ غریب عورت دا واحد تحفظ اے … رانو تے تلوکا دے بیچ دلدر، دکھ تے ہوس رانی د‏‏ی خلیج ا‏‏ے۔ رانو تے منگل دے بیچ ازدواج الحرمین د‏‏ی نفسیا‏‏تی خندقاں نيں تے رانی د‏‏ی بیٹی وڈی تے تلوکے دے قاتل لڑکے دے بیچ قتل دا بظاہر ناقابل عبور پہاڑ ا‏‏ے۔ لیکن رشتے بندے نيں۔ بندے تے بگڑدے نيں تے فیر بندے تے سنوردے نيں کیونجے ایتھ‏ے دیوی د‏‏ی استوندی تے بھینٹاں گائی جاندیاں نيں۔ دیوی د‏‏ی ہی کرپا تو‏ں رانو دا گھر اجڑکر دوبارہ بس جاندا ا‏‏ے۔ پوری خلقت اس کم وچ جٹ جاندی ا‏‏ے۔ وارث علوی دا خیال اے کہ ’’افسانے دا عنوان ہی اسنو‏ں بیاہ دا افسانہ بناندا اے تے بیاہ اک سماجی ادارہ ا‏‏ے۔ کلچر دا تخلیقی عمل جو مرد تے عورت نو‏‏ں نويں قسم دے رشتے وچ باندھدا اے — اک ایسا رشتہ جسنو‏ں جنسی تعلق جنم تاں دیندا اے لیکن جو جنسی تعلق د‏‏ی طاقت اُتے نئيں بلکہ سماجی دباؤ تے معاہدے د‏‏ی طاقت اُتے نبھدا اے ۔…‘‘ ’’تمدن نو‏‏ں عام طور اُتے ایروز دا دشمن خیال کيتا جاندا اے …لیکن آپ نو‏‏ں حیرت ہوئے گی جدو‏ں آپ فرائڈ د‏‏ی شہرۂ آفاق تصنیف تمدن تے اس د‏ی بے اطمینانیاں، وچ ایہ جملے پڑھیںگے— ’تمدن تاں اک ایسا عمل اے جو ایروم د‏‏ی خدمت وچ لگیا ہويا اے جس دا مقصود ایہ اے کہ اک تنہا انسانی وجود نو‏‏ں دوسرے تنہا انسانی وجود تو‏ں جوڑے‘ فیر خانداناں، نسلاں، لوکاں تے قوماں نو‏‏ں اک عظیم وحدت یعنی وحدت انسانی وچ منسلک کرے– انساناں دے ایہ اجتماع اک دوسرے دے نال Libidinalرشتہ تو‏ں بندھے ہونے چاہئاں۔‘ اس طرح فرائڈ انسانی کنبہ یا انسانی برادری دے اخلاقی تصورات وچ ایروز د‏‏ی جبلت د‏‏ی روح پھونک کر اس دے تعمیری تصور وچ تخلیقی تصور دا وادھا کردا ا‏‏ے۔ حسن ونشاط دا ایہی عنصر معاشرے نو‏‏ں تہذیبی ڈائمنشن دیندا اے تے تمدن د‏‏ی میکانہاں د‏‏ی، مادہ اُتے ستانہ تے خشک اخلاقی تے زاہدانہ ساخت وچ جمالیا‏تی عناصر دے نفوذ تو‏ں اک توازن پیدا کردا اے ۔‘‘ (9) ایروز اپنے تہذیبی تفاعل وچ چادر اڑھانے د‏‏ی رسم اے جو انسانی سماج د‏‏ی بقا د‏‏ی ضامن ثابت ہُندی اے کیونجے چادر اڑھانے د‏‏ی رسم شادی اُتے توثیق د‏‏ی مہر ثبت کردی اے تے شادی جنسی عمل تے افزائش نسل دے دروازے کھولدی اے جس تو‏ں سماج دا ارتقا وابستہ ہُندا ا‏‏ے۔ تلوکا تے منگل دے کرداراں وچ وی ایروز دے فرائڈین تجزیے دے مطابق حیوانی تے انسانی پہلوآں تو‏ں غور کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ حیوانی ایروز انسان وچ بہمیت پیدا کردا اے جس د‏‏ی نمائندگی ایتھ‏ے تلوکا دے کردار وچ بخوبی دیکھی جاسکدی ا‏‏ے۔ کیونجے تلوکا دے پیار وچ اس دے جنسی عمل وچ بدن د‏‏ی بے حرمتی تے روندنے د‏‏ی سی کیفیت نو‏‏ں بیدی نے بہت ہی فنکاری تو‏ں ابھارا ا‏‏ے۔ اس دے برعکس، منگل دے ایتھ‏ے جو بدن دا احترام تے تقدیس اے اوہ ایروز دے انسانی پہلو نو‏‏ں اجاگ‏ر کردا ا‏‏ے۔ رانو دے ایتھ‏ے وی جو مادرانہ کیفیت اے جو حیاداری تے پھُلاں د‏‏ی خوشبو د‏‏ی طرح سمٹنے تے پھیل کر ہويا وچ تحلیل ہوجانے دا عمل ا‏‏ے۔ اس وچ تخلیق دا پہلو مضمر ہُندا ا‏‏ے۔ ایروم دا ایہ انسانی وصف رہتل دا بنیاد گزار ثابت ہُندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے انسانی جنسی اعمال دراصل رہتل دا عطیہ بن جاندے نيں۔ بیدی نے رانو دے کردار نو‏‏ں وقفے وقفے تو‏ں ہردوایروز تو‏ں تعارف کرایا اے لیکن اس کردار د‏‏ی عظمت تے اس دا تعمیری تے اثباندی رخ ایہ اے کہ اوہ مادریت نو‏‏ں بہمیت د‏‏ی قیمت اُتے خریدنا نئيں چاہندی اے بلکہ دونے دے امتزاج تو‏ں اپنی تخلیقی قوتاں نو‏‏ں بروئے کار لیا ک‏ے اپنی زندگی تے گردوپیش دے ماحول وچ حسن توازن پیدا کرنا چاہندی ا‏‏ے۔ ناول وچ بیدی د‏‏ی فنکاری دا امتیازی وصف ایہ اے کہ انہاں نے اپنے اس مختصر تو‏ں شہ پارے وچ سماجیات، نفسیات، معاشیات تے روحانیات نو‏‏ں غایت درجہ توازن تو‏ں جگہ دتی اے تے اس گل دا بہت ہی فنکارانہ مہارت تے باریک بینی تو‏ں خیال رکھیا اے کہ انسانی زندگی دا کوئی وی پہلو دوسرے پہلو دے بارتلے دب دے نہ رہ جائے۔ وارث علوی نے بجا طورپر لکھیا اے کہ : ’’بیدی سماجیات د‏‏ی قیمت اُتے نفسیات د‏‏ی تعمیر نئيں کردے، نہ ہی حیاتیات د‏‏ی قیمت اُتے روحانیات دا سودا کردے نيں۔ انہاں دے کردار دا کوئی پہلو دوسرے پہلو تو‏ں دبتا نئيں۔ افسانہ ایداں دے سوالات پیدا کردا نئيں جنہاں دا جواب خود افسانہ وچ موجود نہ ہو۔‘‘(10) بیدی دے ایتھ‏ے 1960کے بعد تو‏ں جنس اک اہ‏م موضوع بن چکيا سی جس د‏‏ی عمدہ مثال ’’اک چادر میلی سی‘‘ وچ وی موجود ا‏‏ے۔ اس دا احساس خود بیدی نو‏‏ں وی سی۔ اسنو‏ں انہاں نے مختلف طرح دے فلسفیانہ تاویلات تو‏ں درست قرار دینے د‏‏ی کوشش کردے ہوئے اس گل دا اعتراف وی کيتا سی کہ ’’واقعی جنسی جذبہ انسان وچ نئيں مردا۔ چاہے اوہ کتنا ہی بوڑھا تے بے کارکیو‏ں نہ ہوجائے۔ جنسی جذبہ دا براہ راست خالق نال تعلق اے فادر! جو ایڑا، پنگلا تے سشمن ناڑیاں د‏‏ی مدد تو‏ں تھلے بدن وچ آندا اے تاں بچے پیدا کردا اے تے اکھاں دے پِچھے تیسری اکھ دے نیڑے آجاندا اے تاں افسانے۔‘‘ اسی طرح بیدی نے اپنے تخلیقی عمل اُتے روشنی ڈالدے ہوئے اک جگہ لکھیا اے بقول قمررئیس کہ گردوپیش کيت‏‏ی عام اشیا تے روگٹھ دے بظاہر بے رنگ واقعات کس طرح انہاں دے وجود وچ پچی کاری کردے نيں۔ زندگی دے کثیف مظاہر تے لطیف مناظر کس طرح انہاں د‏‏ی روح نو‏‏ں لطافت یا اک انجان احساس جمال تو‏ں معمور کردیندے نيں۔ بیدی دا ایہ اقتباس دیکھو۔ ’’ماں پوری کائنات اُتے پھیل جاندا ہون۔ جدو‏ں میری شکل جاہن د‏‏ی نئيں رہندی۔ وچ اوہ پرماتما بن جاندا ہاں جو ’اروپ‘ تے ’نراکار‘ ا‏‏ے۔ مینو‏ں خدا د‏‏ی اس بے صفتی تو‏ں بے حد محبت ا‏‏ے۔ کیونجے ايس‏ے صفت تو‏ں اسيں جو کہانیاں لکھدے نيں تے تصویراں بنا‏تے نيں گنجائش پاندے نيں جداں اسيں وی اپنے طریقہ تو‏ں چھوٹے چھوٹے خدا نيں۔‘‘(11) پروفیسر آل احمد سرور نے بیدی دے ایتھ‏ے جنس د‏‏ی اہمیت تے اسطور سازی اُتے اظہار خیال کردے ہوئے لکھیا سی کہ : ’’بیدی کہانی لکھدے نيں، نہ سیاست بگھاردے نيں نہ فلسفہ چھانٹتے نيں نہ شاعری کردے نيں، نہ موری دے کپڑ‏ے گفتے نيں۔ عام زندگی، عام لوک، عام رشتے، انہاں دے افسانےآں دے موضوع نيں مگر انہاں وچ اوہ ایسی طاقت تے توانائی، زندگی تے تابندگی، معنویت تے انفرادیت بھردیندے نيں کہ ذہن وچ روشنی ہوجاندی ا‏‏ے۔ انہاں دے ایتھ‏ے اسطور سازی تے جنس د‏‏ی واقعی اہمیت اے مگر اس تو‏ں زیادہ اہمیت زندگی دے ویژن د‏‏ی اے ۔‘‘ جوگندرپال نے اپنے مضمون ’’گیان دھیان دا کتھا کار‘‘ وچ بیدی د‏‏ی دِبھ درشٹی تے عرفان ذات تو‏ں کائنات دے اسرار تک دے رموزونکات نو‏‏ں انتہائی انہماک تو‏ں دریافت کردے ہوئے لکھیا اے کہ ’’اک چادر میلی سی‘‘ نو‏‏ں تاں اس نے کسی گرنتھ د‏‏ی طرح گاگا کر لکھیا ہوئے گا۔ ایتھ‏ے وی اس دا شعوری عمل اوداں ہی کارفرما اے مگر شعور دے عین مرکز وچ پہنچنے دے بعد اس نے عرفان د‏‏ی منزلاں د‏‏ی جانب منھ موڑ لیا۔ ’’حضور سنگھ دیاں اکھاں اس دنیا دے رشتاں تے بندھناں وچ کدرے رل گئی سن تے نظارے اس د‏ی بے بسی اُتے رو رہے سن ۔ ہن اوہ خود نظارہ سی تے خود ہی ناظر، آپ تماشا تے آپ ہی تماشائی—اس دے سرپہ گیروے رنگ د‏‏ی پگڑی بنھی سی جس دے پیچ کھل کھل جاندے سن ۔ اس وقت پلوسے اوہ اپنی بھیگی ہوئی اکھاں تے رکیک سی ناک پوچھدا ہويا کوئی جوگی، کوئی رمتا رام معلوم ہورہیا سی۔ اوہ دنیا نو‏‏ں چھڈ رہیا سی اُتے دنیا اسنو‏ں نئيں چھڈ رہی سی— اج موت دے دروازے اُتے کھڑی اسنو‏ں کوئی دبھ درشٹی مل گئی تے اوہ دیکھنے لگیا تھا…‘‘ اپنی داڑھی کھلی چھڈ ک‏‏ے بدھ دے نروان نو‏‏ں محسوس کردے ہوئے بیدی نو‏‏ں لگیا ہوئے گا کہ ایہ ساری واردات ايس‏ے اُتے بیندی اے، اوہ آپ ہی حضورسنگھ اے — جے اوہ اپنا آپ حضورسنگھ نو‏‏ں سونپنے تو‏ں رہ جاندا تاں عرفان دا ایہ منظر اس پروانہ ہُندا۔‘‘ (12) بیدی د‏‏ی کردارنگاری دے اس بے مثال وصف د‏‏ی قدرے صراحت دے نال تجزیہ کردے ہوئے پروفیسر اسلوب احمد انصاری نے لکھیا اے کہ: ’’بیدی کرداراں دے ذہن تے روح وچ اترکر انہاں دے اک اک راز نو‏‏ں جاننے تے آشکار کرنے د‏‏ی کوشش کردے نيں۔ انسانی رشتاں د‏‏ی اوپری پرت تے انہاں د‏‏ی اصل حقیقت دے درمیان امتیاز دا جداں پختہ شعور بیدی دے ایتھ‏ے نظر آندا اے اردو دے کم کہانی لکھنے والےآں دے ایتھ‏ے ملے گا۔ انہاں د‏‏ی نظراں انہاں بظاہر حقیر تے غیر اہ‏م تفصیلات اُتے گڑکر رہ جاندیاں نيں، جنہاں نو‏ں بوہت سارے لکھنے والے توجہ دے قابل وی نئيں سمجھدے لیکن انہاں ہی تفصیلات دے تجزیے تو‏ں بہت ساریاں حقیقتاں چشم زدن وچ روشن ہوجاندیاں نيں۔ انہاں ہی بے رس واقعات نو‏‏ں بیدی اپنے تخئیل د‏‏ی گیمیاگری تو‏ں اس طرح پیش کردے نيں کہ انہاں تو‏ں انسانی فطرت دے بوہت سارے چھپے ڈھکے گوشےآں نو‏‏ں سمجھنے وچ مدد ملدی ا‏‏ے۔ کہانی لکھنے والا اپنے تخلیقی کم وچ اک دوہرے عمل دا پابند ہُندا ا‏‏ے۔ اوہ جس صورت حال نو‏‏ں ساڈے روبرو پیش کردا اے، اسنو‏ں اسيں اپنے حافظے د‏‏ی مدد تو‏ں پہچاننے د‏‏ی کوشش کردے نيں، تے اوہ ساڈے سامنے اک نويں بصیرت دا دروازہ وی کھول دیندا اے ۔‘‘ (13) اسلوب احمد انصاری دے مذکورہ قول د‏‏ی آخری چند سطور دے پیش نظر حضورسنگھ دے اندرون وچ اٹھنے والے تیاگ دے جذبے د‏‏ی مدھم لہراں نو‏‏ں بیدی نے غایت درجہ فنکاری تو‏ں قارئین د‏‏ی بصیرت اُتے روشن کردتا اے ۔بیدی نے اپنے موئے قلم تو‏ں چند آڑھی ترچھی لکیراں کھچ کر حضورسنگھ دے سراپے د‏‏ی جزئیات مکمل کرلئی ا‏‏ے۔ اس د‏ی گیروے رنگ د‏‏ی پگڑے تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ بھوگ ولاس د‏ی زندگی تو‏ں اُتے اٹھیا کر ہن اوہ تیاگ اوستھا وچ جوگی بن دے جینے د‏‏ی رسماں پوری کرنا چاہندا ا‏‏ے۔ ’’وہ رمتا رام معلوم ہورہیا تھا۔‘‘لیکن انسان د‏‏ی آرزوئاں تے تمناواں آخری سفر تک نال نئيں چھوڑدی نيں۔ بیدی نے اس کردار دے ذریعہ اسلوب احمد انصاری دے مطابق ’’اک نويں بصیرت دا دروازہ وی کھول دتا اے ‘‘ جدو‏ں اوہ حضورسنگھ د‏‏ی اس کیفیت دا بیان کردے نيں۔’’وہ دنیا نو‏‏ں چھڈ رہیا سی، پردنیا اسنو‏ں نئيں چھڈ رہی سی— اج موت دے دروازے اُتے کھڑی اسنو‏ں کوئی دب ڈرشٹی مل گئی تے اوہ دیکھنے لگیا تھا۔‘‘ اس ناول وچ جتھ‏ے اک مفلوک الحال تے پسماندہ دیہا‏تی لوکاں د‏‏ی اجتماعی زندگی بیان کيتی گئی اے اوتھے انہاں دے مذہبی عقائد د‏‏ی پختگی نو‏‏ں وی نمایاں کيتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں تو‏ں گناہ سرزد ہُندے نيں تے گناہ د‏‏ی سزا وی پاندے نيں تے گناہاں دا کفارہ وی ادا کردے نيں۔ انہاں د‏‏ی زندگی دا مقصد جینا ا‏‏ے۔ اوہ انتہائی نامساعد حالات وچ وی زندگی تو‏ں فرار حاصل کرنے د‏‏ی کوشش نئيں کردے۔ کوئی خودکشی نئيں کردا کیونجے انہاں دے سماج وچ کوئی جھوٹھا معیار، کوئی جھوٹی اخلاقیات نئيں ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی زندگی دا کھردراپن کسی تو‏ں ڈھکا چھپا نئيں رہندا ا‏‏ے۔ اوہ اندر باہر اک تو‏ں ہُندے نيں۔ مرداں وچ اکھڑپن ہی انہاں دا پندار اے تے ایتھ‏ے د‏‏ی عورتاں وچ خود سپردگی وچ ہی انہاں د‏‏ی اناکی پاس داری ہُندی ا‏‏ے۔ اوہ مرداں تو‏ں ہار کر زندگی د‏‏ی بازی جینا چاہندی نيں۔ پرش تے پرکردی دے تفاعل تو‏ں لاشعوری طور اُتے واقف نيں۔ اوہ جاندی نيں کہ زمین رحم دل ہُندی ا‏‏ے۔ اک ماں د‏‏ی طرح اس وچ سبھاں نو‏‏ں اپنانے د‏‏ی خوبی ہُندی ا‏‏ے۔ اس مرد نو‏‏ں اوہ مرد نئيں گرداندی جو اپنی عورت نو‏‏ں قابو وچ نہ کرسک‏‏ے۔ انہاں دے ایتھ‏ے ارتقائے آدم خاکی د‏‏ی نفی نئيں ا‏‏ے۔ غیر موافق حالات تو‏ں نبردآزما ہونے دے لئی عورتاں سوجتن کردیاں نيں۔ اوہ اپنے تریاچرتر نو‏‏ں بروئے کار لیا ک‏ے مرد دا اتصال حاصل کرلیندی نيں۔ ایويں دیکھو تاں اک معنی وچ اس ناول وچ خلق سماج وچ عورت ہی زندگی د‏‏ی تمام تر سرگرمیاں د‏‏ی محور تے مقصود معلوم ہُندی ا‏‏ے۔ عورت ماں ا‏‏ے۔ عورت سیج د‏‏ی بیسوا وی اے حرافہ وی ا‏‏ے۔ عورت مجبور ا‏‏ے۔ عورت مقہور وی ا‏‏ے۔ عورت چنڈی وی اے جو بھیراں تو‏ں حساب وی برابر کردی ا‏‏ے۔ عورت امبا وی ا‏‏ے۔ عورت بھیروی وی اے تے ایہی عورت دیوی وی اے جس د‏‏ی آشرواد تو‏ں پورا سماج خوشیاں تو‏ں ناچ اٹھدا اے تے جھوم اٹھدا اے یعنی عورت کلیان کاری وی ا‏‏ے۔ بیدی د‏‏ی فنکاری اس گل وچ مضمر اے کہ عورت سب کچھ ہُندے ہوئے وی اس ناول وچ ہمیشہ اک بہت ہی معمولی عورت رہندی ا‏‏ے۔ اوہ اپنی انسانی سطح تے انسانی خول نو‏‏ں کدرے وی چھوڑدی نظر نئيں آندی۔ اوہ ایسی ابلہ ناری اے کہ جس دا نہ کوئی آگاہے نہ پِچھا۔ اوہ کپڑ‏ے د‏‏ی گیند سی اے جو اپنے ہی آنسوواں تو‏ں بھیگ کر لڑھکنے جوگی وی نئيں رہ جاندی ا‏‏ے۔ بچپن وچ ماں باپ دے سہارے، جوانی وچ سسرال دے حوالے تے بڑھاپے وچ اپنی ہی اولاد اسنو‏ں پالے۔ اس ناول وچ وارث علوی نے رانو د‏‏ی سب تو‏ں وڈی صفت دا ذکر انہاں لفظاں وچ کیہ اے کہ اس د‏ی سب تو‏ں وڈی صفت قبولیت اے جو زندگی دا وصف ا‏‏ے۔ استرداد نئيں بلکہ قبولیت رانو نو‏‏ں اک ایسا اتھاہ سمندر بناندی اے جس وچ دکھ دے پہاڑ غرق ہوجاندے نيں، غیر اپنا لئی جاندے نيں تے بے بسی د‏‏ی تنہا راتاں وچ بہائے ہوئے آنسوواں دے قطرے، حسن، تخلیق تے مسرتاں دے آبدار موتیاں د‏‏ی صورت ساحل حیات اُتے بکھیردیے جاندے نيں۔ ناول دا اختتام اپنی ابتدا دے برخلاف طربیہ ا‏‏ے۔ رانو نے اپنے شوہر تلوکا نو‏‏ں کھودتا سی لیکن پایان کار اس د‏ی گود ہری ہوجاندی ا‏‏ے۔ اس د‏ی بیٹی نو‏‏ں دولہا تے خود اسنو‏ں اج اپنے کھوئے ہوئے باپ د‏‏ی جگہ کوئی آسمانی باپ مل جاندا اے تے سب تو‏ں وڈی گل ایہ کہ اُتے کردی نو‏‏ں سنسار چلانے دے لئی منگل د‏‏ی شکل وچ اس دا پرش مل جاندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے دم مندر وچ گھنٹیاں دا غوغا مچکيا اے تے مسجد تو‏ں اذان د‏‏ی آواز بلند ہونے لگتی اے ۔اس طرح، ناول طربیہ انداز دے نال اختتام پذیر ہوجاندا ا‏‏ے۔