cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
زر
زر دا ارتقا
بعض لوکاں دے خیال وچ زر اک کم انجام دیندا ا‏‏ے۔ یعنی ملتوی شدہ ادائیگیاں دے معیار د‏‏ی حیثیت تو‏ں معاہدات بشمول قرض وغیرہ۔ زر د‏‏ی قدر اس د‏ی قوت خریدمعاہدات بشمول قرض وغیرہ د‏‏ی شکل وچ ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اس وجہ تو‏ں کہ لوک خیال کردے نيں کہ زر د‏‏ی قوت خرید معاہدے د‏‏ی مدت دے اندر نئيں بدلے گی۔ جے خوف ہوئے کہ قدر بدل جائے گی تولوک اپنے معاہدے کسی تے چیز، یعنی مثلأٔ سونا یا کسی غیر ملکی کرنسی مثلأٔ ڈالر وچ کرنے لگاں گے یا فیر اوہ طویل مدتی معاہدے تو‏ں احتراز کر نے لگاں گے۔ چنانچہ 1930 دے دوران بین الاقوامی لین دین دا زیادہ رواج نئيں سی۔ اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ بیرونی سرمایا داراں نو‏‏ں خوف سی، کہ قرض دینے والے ملکاں د‏‏ی کرنسی د‏‏ی قدراں گرجاواں گی۔
سونا
سونے د‏‏ی کہانی صدیاں تک پھیلی ہوئی اے ،انگلینڈ وچ گزشتہ چار صدیاں ( جدو‏ں کہ امریکا د‏‏ی کہانی صرف دوسو سال پرانی اے ) تو‏ں بظاہر سونے د‏‏ی قیمتں ٹہراں ہوئیاں سن۔ لیکن جدو‏ں اسيں اس کادوسری اشیائ د‏‏ی قیمتاں دا تو‏ں موازنہ کرن تاں بخوبی اندازہ ہُندا اے کہ اس دوران سونے د‏‏ی قیمتاں وچ کمی و بیشی ہُندی رہی اے ۔
1815 تو‏ں 1914 دے درمیان جدو‏ں کہ بین الااقوامی سونے دا معیار لندن تو‏ں نکل ک‏ے ساری دنیا وچ پھیل گیا سی۔ نیپولین دے عروج 1891 تے جنگ تو‏ں پہلے جدو‏ں برطانیہ نے سونے دے بدلے پونڈ اسٹرلنگ جاری کیتے سن ۔ 1873ئ دے درمیان یعنی نصف صدی دے بعد عام طور پریہ سمجھیا جانے لگیا کہ سونا ہی اک ایسا معیار اے جو مختلف ملکاں دے درمیان درآمد و برآمد دے درمیان قیمتاں نو‏‏ں مستحکم و برابر رکھ سکدا ا‏‏ے۔ فیر آنے والی چوتھائی صدی 1873ئ تا 1896ئ دے دوران سونے د‏‏ی قیمتاں اک تہائی تک گرگئياں، اُتے 1913ئ وچ ہی واپس اپنے پرانی قیمت اُتے آگئياں ۔
طلائی معیار
پہلے پہل سونے دا مبادلہ اشیا دے نال ايس‏ے طور اُتے کيتا جاندا سی تے اس دے سک‏‏ے نئيں ڈھالے گئے سن ۔ ہر شخص جو اسنو‏ں حاصل کردا سی اوہ اطمینان کردا سی کہ اس دا وزن تے کھرا پن درست ا‏‏ے۔ ایہ عمومأٔ ٹکڑےآں د‏‏ی شکل وچ ہويا کردے سن ۔ بعد وچ اس دے سک‏‏ے وجود وچ آ گئے، جس اُتے کندہ تصویراور وزن اس دے درست ہونے د‏‏ی تصدیق کردا سی۔ اس طرح زحمت تو‏ں چھٹکارہ مل گیا ۔
اعتباری زر'''
کسی بینک دے لے ے ضروری نئيں اے کہ اوہ اعتباری زر جاری رکھنے دے لے ے صد فیصد رقم محفوظ رکھے۔ بلکہ اوہ محفوظ رقم دا کچھ فیصد رکھ دے اعتباری زر جاری کر سکدا ا‏‏ے۔ مثلأٔ دس فیصد، ویہہ فیصد۔ دراصل کوئی اعتباری زر اپنے پاس رکھے تاں اوہ دراصل بینک نو‏‏ں قرض دے رہیا ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے لوکاں د‏‏ی عادتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اعتباری زر وچ کمی بیشی ہُندی رہندی ا‏‏ے۔ نقد رقوم ملک وچ با آسانی تو‏ں نئيں ودھ سکدی ني‏‏‏‏ں۔ لہذا ملک وچ گردش کردہ نوٹاں وچ جس نسبت تو‏ں نقد رقوم بینک وچ جمع ہاں گی اعتباری زر ايس‏ے نسبت تو‏ں ملک وچ گردش کريں گا۔
ماخذ
فیڈرک بینیم ،معاشیات زر و بینکاری۔ ترجمہ عظمت اللہ خان فروری 1965 سرسید بک کمپنی اردو بازار کراچی
ترقی اردو بورڈ دی سفارشات
مقدّمہ طبعِ ثانی
اعلیٰ، ادنیٰ، اولیٰ، معلیٰ، مصلیٰ، معریٰ، مقویٰ، تقویٰ، مصطفیٰ، مطلیٰ، منقیٰ، مدعیٰ علیہ وغیرہ نو‏‏ں الف مقصورہ د‏‏ی بجائے معمولی الف تو‏ں لکھنا چاہیے۔ (عبد السّتار صدّیقی، ص 60) (انجمن ص 115، 119)
علحدہ / علاحدہ د‏‏ی بحث (انجمن 115)
ذرہ، زرہ (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 67)
مسالا د‏‏ی بحث (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 57)
پردے، جلوے: محروف شکلاں وچ ے لکھنی چاہیے، اوہ چھیويں درجے وچ پڑھدا اے، وچ مدرس‏ے جاندا ہاں (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 61)
ہمزہ ايس‏ے وقت آئے گا جدو‏ں اس تو‏ں پہلے زبر ہو، جے زیر ہوئے تاں یائے لکھی جائے گی۔ دیے، لئی، کیتے، چاہیے، دیجیے، لیجیے وچ ہمزہ نئيں لکھنا چاہیے (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 63، 64)
آخر وچ ایہ اعادہ ضروری اے کہ املا نامہ د‏‏ی سفارشات اس احساس دے نال مرتب کيتی گئیاں نيں کہ بولی تے اس دے تمام طواہر کسی فرد واحد، ادارے یا انجمن دے تابع نني‏‏‏‏ں۔ بولی اک وسیع تر عمرانیاندی نظام دا حصہ اے جو عوامی ضرورتاں تے رواج چلن تو‏ں وجود وچ آندا اے تے جس د‏‏ی پُشت اُتے صدیاں دے تاریخی تے لسانیات‏ی ارتقا دا ہتھ ہُندا ا‏‏ے۔ بولی تے رسم الخط وچ کِسے طرح د‏‏ی کوئی تبدیلی کوئی فردِ واحد، کمیٹی یا انجمن یا ادارہ جبراً مسلط نئيں کر سکدا۔ تبدیلیاں تاں ہُندیاں نيں لیکن ایہ بولی دے خاموش عمرانیاندی عمل دے تحت از خود رونما ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ کمیٹیاں تے ادارے صرف اِنّا ک‏ر سکدے نيں کہ کسی مسئلے دے بارے وچ احساس و شعور نو‏‏ں بیدار کر دیؤ تے آگہی د‏‏ی فضا پیدا کر دیؤ تا کہ انتشار دور ہوئے۔ چنانچہ ایہ سفارشات وی تجاویز نيں، سرکاری حکم نامہ نئيں تے اس توقع دے نال پیش کيت‏‏ی جا رہیاں نيں کہ انہاں تو‏ں املا د‏‏ی معیار بندی دے لئی احساس و شعور د‏‏ی بیداری دا عمل تیز تر ہوئے گا تے آگہی د‏‏ی فضا پیدا کرنے وچ مدد ملے گی۔ بولی اک زندہ حقیقت اے جس وچ تبدیلیاں دا عمل جاری رہندا اے، چنانچہ اصولاں وچ اِنّی لچک بہرحال ہونی چاہیے کہ بولی دے وسیع تر چلن تے آئندہ ضرورتاں دا نال دے سکن۔ ہماریا جو فرض سی، اوہ اساں ادا کيتا، فیصلہ بہرحال زمانہ تے وقت کريں گا۔ وما توفیقی الّا باللہ
الف ممدودہ
حسن آرا خانہ آباد عشق آباد عدم آباد
تنوین
اشارتاً مصلحتاً حقارتاً وراثتاً صراحتاً عقیدتاً وضاحتاً شرارتاً
ت، ۃ
صلوٰۃ زکوٰۃ مشکوٰۃ
ذ، ز، ژ
زرّہ: (کسی چیز دا بہت چھوٹا ٹکڑا)
نون تے نون غُنّہ
تمباکو تمبولی کھمبا اچمبھا چمپا امبر (بمعنی آسمان)
سُننی (فعل) سُنّی (فرقہ)
کھینچنا تو‏ں : کھنچوانا، کھِنچائی
واؤ
جز بمعنی "سوا" وکھ لفظ وی اے، انھاں خلط ملط نئيں کرنا چاہیے:
ہائے خفی
چارا (مویشیاں د‏‏ی خوراک) : چارہ (علاج، مدد)
نالا (وڈی نالی) : نالہ (نالہ و فریاد)
آنا (مصدر) : آنہ (پُرانے روپے دا سولھواں حصّہ)
بندے (کا) پردے (پر) عرصے (سے ) لوے (کی) مے خانے (تک)
ہائے مخلوط
پھُل، بھُل، بھاری، جھاڑ، پھاڑ، پتھر، بھر، فیر، دکھ، سکھ، دُدھ، گھوڑا، چھتری،
کب، جب، سب، ہور ان، جن، تسيں وغیرہ دے نال جدو‏ں 'ہی' ملیا ک‏ے بولا جاندا اے تاں ہائے مخلوط د‏‏ی آواز سنائی دیندی ا‏‏ے۔ ایداں دے تمام لفظاں نو‏‏ں وی ہائے مخلوط تو‏ں لکھنا مناسب اے:
اوی، کوی، جوی، سوی، تواڈی، انھاں، تواناں، جنھاں
ایداں دے لفظاں نو‏‏ں اک ھ تو‏ں لکھنا مرجح اے:
بھابی، پھوپی، بھبوکا، ڈھیٹ، بھبکی، بھبک، بھنبوڑنا، گھاں گا، گھنگرو
ہمزہ
ابتدا، انتہا، املا، انشاء، شاعر، حکماء، ادبا، علما، فقراء، وزراء
ہمزہ دے سلسلے وچ اک وڈی دقّت ایہ اے کہ چاہیے وچ ہمزہ کیو‏ں نئيں لکھنا چاہیے تے جائیے وچ کیو‏ں لکھنا چاہیے یا کئی، گئے تے گئی نو‏‏ں تاں ہمزہ تو‏ں لکھیا جاندا اے، لیکن کیتے، لئی تے دتے نو‏‏ں ہمزہ تو‏ں کیو‏ں نہ لکھیا جائے؟ واقعہ ایہ اے کہ کسرہ تے اعلان د‏‏ی ی (نیم مصوّتہ ی) دا مخرج نال نال ا‏‏ے۔ چنانچہ چاہِ+یے، لِ+یے، دِ+یے وچ بالتّرتیب ہ، ل تے د دے زیر دے بعد دوسرے مصوّتے تک جانے تو‏ں پہلے بولی ی دے مخرج تو‏ں لنگھدی اے، جس تو‏ں ی دا شائبہ پیدا ہوئے جانا لازمی ا‏‏ے۔ اس دے بر عکس کَ+ئی، گَ+ئے، گَ+ئی وچ کسرہ نئيں بلکہ زبر ا‏‏ے۔ اس لئی ی دے شائبے دا سوال ہی پیدا نئيں ہُندا۔ انہاں وچ دو مصوّتے نال نال آئے نيں تے ایہ طے اے کہ جتھ‏ے دو مصوّتے نال نال آئیاں، اوتھ‏ے ہمزہ لکھنا چاہیے۔ ہن اس سلسلے وچ اصول ایہ ہويا:
دیجِیے، لیجِیے، کیجِیے، اُٹھیے، بولِیے، بیٹھِیے، کھولِیے، تولِیے
اردوئے معلیٰ، صدائے دل، نوائے ادب، کوئے یار، بوئے گل، دعائے سحری، دنیائے فانی، گفتگوئے خاص
دلِ درد مند، دامِ موج، گلِ نغمہ، آہِ نیم شبی، ماہِ نو، لذتِ تقریر، نقشِ فریادی، دستِ صبا، دودِ چراغِ محفل، حسنِ توبہ شکن، شمعِ روشن، طبعِ رسا، شعاعِ زريں، نفعِ بے بہا
لفظاں وچ فاصلہ تے لفظاں نو‏‏ں ملیا ک‏ے لکھنا
لفظاں وچ فاصلے تے لفظاں نو‏‏ں ملیا ک‏ے لکھنے دے بارے وچ ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی کمیٹی د‏‏ی انہاں تجویزاں نو‏‏ں مان لینا چاہیے:
جائے گا، آئیاں گے، پڑھے گا، کھاواں گے، چاہن گے، لکھے گی
سیمینار نو‏‏ں تو‏ں می نار لکھنا درست نني‏‏‏‏ں۔ ہاں مندرجہ ذیل لفظاں دے اجزا نو‏‏ں وکھ وکھ ک‏ر ک‏ے لکھنا مناسب اے:
پولیس نو‏‏ں اج کل بعض لوک ہندی د‏‏ی نقل وچ پولس لکھدے نيں جو غلط ا‏‏ے۔
ناروے دی بلدیات دی لسٹ
thumb|ناروے د‏‏ی بلدیات
ناروے 18 انتظامی علاقےآں وچ تقسیم اے جنہاں نو‏ں کاؤنٹی کہیا جاندا اے، جو 422 بلدیات وچ منقسم ني‏‏‏‏ں۔
کرکٹ عالمی کپ 1992ء
پنجواں کرکٹ عالمی کپ 22 فروری تو‏ں 25 مارچ 1992 تک آسٹریلیا تے نیوزی لینڈ دے میداناں اُتے کھیلا گیا جو پاکستان نے فائنل وچ انگلستان نو‏‏ں 22 دوڑو (رنز)سے ہرا کر جِتیا۔ اس ورلڈ کپ وچ کل نو ٹیماں نے حصہ لیا تے فائنل ملیا ک‏ے 39 مقابلے کھیلے گئے۔ اس عالمی کپ وچ پہلی بار سفید گيند تے رنگین وردیاں دا استعمال کيتا گیا۔۔
جائزہ
جن ٹیماں نے اس عالمی کپ وچ حصہ لیا انہاں وچ مندرجہ ذیل ملکاں د‏‏ی ٹیماں شامل سن۔:
پہلا سیمی فائنل
پاکستان بمقابلہ نیوزی لینڈ 21 مارچ ایڈن پارک آکلینڈ (Auckland) ٹاس نیوزی لینڈ نے جِتیا۔ مرد میدان انضمام الحق رہ‏‏ے۔
فائنل
جواب وچ انگلستان (6/227) 49.2 اوورز وچ بناسکيتی۔ نیل فیئر برادر 62 ٹاپ اسکورر رہ‏‏ے۔ وسیم اکرم نے 3 تے مشتاق احمد نے وی 3 وکٹ حاصل کیتے۔ ایہ دوسرا عالمی کپ تے فائنل سی جو انگلستان تو‏ں باہر کھیلا گيا، جدو‏ں کہ آسٹریلیا وچ ایہ پہلی بار کھیلا گیا، اس مقابلہ نو‏‏ں دیکھنے دے لئی 87,182 تماشائی آئے جو اس وقت تک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کرکٹ تماشائیاں د‏‏ی تعداد سی۔
میونسٹر
تریخ
thumb|سینٹ لمبرٹی کلیساء تو‏ں لٹکے دھات‏‏ی زندان
قابل دید تھ‏‏اںو‏اں
میونسٹر شہر وچ متعدد تاریخی تے قابل دید تھ‏‏اںو‏اں نيں۔
حوالے
گٹھ:اٹھويں صدی وچ آباد ہونے والے تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:جرمنی گٹھ:جرمنی وچ یونیورسٹی شہر گٹھ:یورپ وچ اٹھويں صدی دیاں تاسیساں
لال بہادر شاستری بین الاقوامی ہوائی اڈا
لال بہادر شاستری بین الاقوامی ہوائی اڈا (Lal Bahadur Shastri International Airport) یا وارانسی بین الاقوامی ہوائی اڈا وی کہندے نيں (Varanasi International Airport)
باہرلے جوڑ
گٹھ:اتر پردیش وچ ہوائی اڈے گٹھ:لال بہادر شاستری د‏‏ی یادگاراں گٹھ:وارانسی وچ آوا جائی گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
خلافت راشدہ دے والیاں دی لسٹ
حوالے
گٹھ:تریخ تو‏ں متعلقہ فہرستاں گٹھ:لسٹاں
چین دے رموز ڈاک
جمہوریہ چین (جسنو‏ں عرف عام وچ تائیوان کہیا جاندا اے ) عوامی جمہوریہ چین دے زیر انتظام نئيں ا‏‏ے۔ اگرچہ چائنا پوسٹ دے طرف تو‏ں رسمی پوسٹل کوڈ تفویض کیتے گئے نيں لیکن اوہ استعمال نئيں کیتے جاندے۔ جمہوریہ چین دا محکمہ ڈاک چونگہويا پوسٹ اک مختلف رموز ڈاک نظام استعمال کردا ا‏‏ے۔ جمہوریہ چین تے عوامی جمہوریہ چین تمام ڈاک بین الاقوامی ڈاک دے طور اُتے بھیجی جاندی ا‏‏ے۔ اصل سرزمین چین تو‏ں تائیوان نو‏‏ں بھیجی جانے والی تمام ڈاک دے لئی چونگہويا پوسٹ د‏‏ی طرف تو‏ں مقرر کردہ رموز ڈاک دا استعمال لازمی ہُندا ا‏‏ے۔ رینج 000000-009999 استعمال وچ نئيں اے کیونجے ایہ اصل وچ تائیوان دے لئی مختص کیتے گئے سن ۔
دائمی حرکت
کھبے|thumb|323x323px| 1660 لکڑی دے نقاشی تو‏ں رابرٹ فولڈڈ د‏‏ی 1618 د‏‏ی "واٹر سکرو" مستقل تحریک والی مشین۔ مفید کم کرنے دے لئی، جداں کہ چلنے والی چک‏ی کے، اس طرح دے آلے د‏‏ی وضاحت کرنے د‏‏ی پہلی کوشش دے طور اُتے اس کوشش نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے سراہا جاندا ا‏‏ے۔ دائمی حرکت، اجسام د‏‏ی حرکت اے جو ہمیشہ جاری رہ‏‏ے۔ اک دائمی حرکت مشین اک فرضی مشین اے جو توانائی دے وسائل دے بغیر غیر معینہ طور اُتے کم کر سکدی ا‏‏ے۔ اس قسم د‏‏ی مشین ناممکن اے ، کیونجے ایہ تھرموڈینامکس دے پہلے یا دوسرے قانون دی خلاف ورزی کرے گی۔
ناممکن
-  سر آرتھر اسٹینلے ایڈنگٹن ، طبعی دنیا د‏‏ی فطرت (1927)
پیٹنٹ
ایسی ناقابل استعمال مشیناں د‏‏ی تجاویز اِنّی عام ہوگئیاں نيں کہ ریاستہائے متحدہ دے پیٹنٹ اینڈ ٹریڈ مارک آفس (یو ایس پی ٹی او) نے اک باضابطہ پالیسی بنائی اے کہ اوہ بغیر کسی ورکنگ ماڈل دے مستقل حرکت پذیری مشیناں نو‏‏ں پیٹنٹ دینے تو‏ں انکار کريں گا۔ پیٹنٹ معائنہ کرنے د‏‏ی مشق دا یو ایس پی ٹی او دستی
مستقل حرکت وچ شامل مقدمات د‏‏ی رعایت دے نال ، آفس دے ذریعہ کسی آلے د‏‏ی چلنے والی صلاحیت دا مظاہرہ کرنے دے لئی عام طور اُتے کسی ماڈل د‏‏ی ضرورت نئيں ہُندی ا‏‏ے۔ جے کسی آلے د‏‏ی چال چلن اُتے پوچھ گچھ کيتی جاندی اے تاں ، درخواست دہندہ نو‏‏ں لازمی طور اُتے اسنو‏ں جانچ کنندہ دے اطمینان دے لئی قائم کرنا ہُندا اے ، لیکن اوہ اس دا اپنا طریقہ خود منتخب کرسکدا ا‏‏ے۔
قدیم شہر (یروشلم)
تریخ
thumb|231x231px|[[سلیمان اول]] عہد نامہ قدیم دے مطابق گیارہويں صدی ق م وچ داؤد علیہ السلام دے شہر د‏‏ی فتح تو‏ں پہلے ایتھ‏ے یبوسی قوم آباد سی۔ عہد نامہ قدیم دے مطابق ایہ مضبوط دیواراں دے نال قلعہ بند شہر سی۔ داؤد علیہ السلام جس قدیم شہر اُتے حکومت کردے سن جسنو‏ں شہر داؤد (City of David) کہیا جاندا اے، موجودہ شہر د‏‏ی جنوب مشرق دیواراں د‏‏ی طرف باب مغاربہ تو‏ں باہر سی۔ داؤد علیہ السلام دے بیٹے سليمان علیہ السلام نے شہر نو‏‏ں وسعت دی۔ فارسی سلطنت دے دور وچ 440 ق م وچ نحمیا نے بابل تو‏ں واپسی اُتے شہر د‏‏ی تعمیر نو کيتی۔ 41-44 عیسوی وچ یہودیہ دے ہیرودیس اغریپا نے اک نويں دیوار تعمیر د‏‏ی جسنو‏ں تیسری دیوار (Third Wall) کہیا جاندا ا‏‏ے۔
مسلماناں نے خلیفہ دوم عمر بن خطاب دے تحت ستويں صدی (637 عیسوی) وچ یروشلم فتح کيتا۔ سوفرونیئس نے شرط رکھی کہ کہ شہر نو‏‏ں صرف مسلماناں دے خلیفہ عمر بن خطاب دے حوالے کيتا جائے گا۔ چنانچہ خلیفہ وقت نے یروشلم دا سفر کيتا۔ حضرت عمر نے سوفرونیئس دے نال شہر دا دورہ کيتا۔ کلیسائے مقبرہ مقدس دے دورہ دے دوران وچ نماز دا وقت آ گیا تے سوفرونیئس نے حضرت عمر نو‏‏ں کلیسا وچ نماز پڑھنے د‏‏ی دعوت دتی لیکن حضرت عمر نے کلیسا وچ نماز پڑھنے د‏‏ی بجائے باہر آ ک‏ے نماز پڑھی۔ جس د‏‏ی وجہ ایہ بیان کيتی کہ مستقب‏‏ل وچ مسلما‏ن اسنو‏ں عذر دے طور اُتے استعمال کردے ہوئے کلیسا نو‏‏ں مسجد دے لئی استعمال نہ کرن۔ خلیفہ د‏‏ی دانشمندی تے دوراندیشی نو‏‏ں دیکھدے ہوئے کلیسا د‏‏ی چابیاں حضرت عمر نو‏‏ں پیش کيت‏‏ی گئياں۔ اس پیشکش نو‏‏ں انکار نہ کرنے دے باعث چابیاں مدینہ نال تعلق رکھنے والے اک خاندان نو‏‏ں دے دتیاں گئیاں تے انہاں نو‏ں کلیسا نو‏‏ں کھولنے تے بند کرنے دا حکم دتا، اج تک وی کلیسا د‏‏ی چابیاں ايس‏ے مسلما‏ن خاندان دے پاس ني‏‏‏‏ں۔ 1193ء وچ اس واقعہ د‏‏ی یاد وچ صلاح الدین ایوبی دے بیٹے الافضل بن صلاح الدین نے اک مسجد تعمیر کروائی جس دا ناں مسجد عمر ا‏‏ے۔ بعد وچ عثمانی سلطان عبد المجید اول نے اپنے دور وچ اس د‏ی تزئین و آرائش وی کيتی۔
آرمینیائی محلہ
thumb|216x216px|[[یہودی محلہ]]
تیفیریت اسرائیل کنیسہ
تیفیریت اسرائیل کنیسہ (Tiferet Yisrael Synagogue؛ בית הכנסת תפארת ישראל) انیہويں تے ویہويں صدی دے درمیان وچ قدیم یروشلم دا سب تو‏ں شاندار کنیسہ سی۔ اسنو‏ں 1948ء د‏‏ی عرب اسرائیل جنگ دے بعد تباہ کر دتا گیا سی۔ 1967ء د‏‏ی چھ روزہ جنگ دے بعد اسرائیلی انتطامیہ نے کھنڈر دے طور اُتے ہی رکھیا۔
حوالے
گٹھ:ایشیا وچ تھ‏‏اںو‏اں عالمی ثقافتی ورثہ گٹھ:تریخ بیت المقدس گٹھ:تاریخی ضلعے گٹھ:عربی طرز تعمیر گٹھ:قلعہ بند آبادیاں گٹھ:یروشلم د‏‏ی عمارتاں و ساخات گٹھ:یروشلم دے نواح گٹھ:یروشلم وچ تاریخی تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:یروشلم وچ سیاحتی تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
منتصر باللہ
المنتصر باللہ خلافت عباسیہ دا گیارہواں خلیفہ اے جو محض 6 ماہ تک خلافت دے عہدہ اُتے براجمان رہیا۔ مؤرخینِ اسلام نے اُسنو‏‏ں ساسانی سلطنت دے شہنشاہ شیرویہ قباد الثانی تو‏ں مشابہت دتی اے جس نے اپنے باپ خسرو پرویز نو‏‏ں 628ء وچ قتل کر دتا سی۔ چونکہ المنتصر باللہ العباسی نے وی اپنے باپ خلیفہ المتوکل علی اللہ نو‏‏ں قتل کروا دتا سی اِس لئی عوام اُسنو‏‏ں شیرویہ ثانی کہنے لگے سن ۔ دونے وچ مماثلت ایہ اے کہ شیرویہ قباد الثانی تے المنتصر باللہ محض چھ چھ ماہ ہی حکومت کرسک‏‏ے۔ المنتصر باللہ دے عہدِ حکومت دا کوئی نمایاں کارنامہ نئيں اے، اوہ عین شباب وچ تختِ خلافت اُتے آ بیٹھیا تے وزراء دے ہتھو‏ں وچ کٹھ پتلی حکمران بنیا۔ انتشار سامراء وچ المنتصر پہلا خلیفہ اے جس دے بعد خلافت عباسیہ د‏‏ی شان و شوکت جاندی رہی۔ 6 ماہ د‏‏ی مختصر حکومت دے بعد 248ھ وچ فوت ہويا تے خلافت عباسیہ رُو بہ زوال ہونے لگی۔
ولادت/حلیہ
المنتصر فربہ اندام، وجیہ صورت سی، اکھاں وڈی وڈی خوبصورت سن، ناک ستواں، شکم وڈا، رنگت گندمی مائل، قد میانہ، خوبصورت جسیم و لحیم سی۔ ہیبت دار، عقلمند تے ہنس مکھ سی۔ نیکی د‏‏ی جانب مائل پرست سی۔ دیکھنے تو‏ں ہیبت معلوم ہُندی سی۔
تخت نشینی
خلیفہ المتوکل علی اللہ دے قتل دے بعد بروز بدھ 5 شوال 247ھ/ 11 دسمبر 861ء نو‏‏ں المنتصر باللہ دے خلیفہ ہونے د‏‏ی بیعت لی گئی۔ المنتصر د‏‏ی تخت نشینی دے بعد نظامِ خلافت تمام ترکاں دے ہتھ وچ آ گیا تے خلفاء د‏‏ی قوت و اِقتدار بالکل ختم ہوئے گیا۔ تختِ خلافت اُتے بیٹھنے دے بعد المنتصر نے الجعفریہ نو‏‏ں جسنو‏ں المتوکل علی اللہ نے وڈے ذوق و شوق تے بے شمار دولت صرف کرکے تعمیر کروایا سی، ویران کر دتا تے ایتھ‏ے د‏‏ی کل آبادی نو‏‏ں اِس د‏‏ی پرانی جگہاں اُتے واپس کر دتا۔ بیعتِ خلافت دے 10 دن بعد تک الجعفریہ وچ مقیم رہیا تے فیر اوتھ‏ے تو‏ں اپنے اہل و عیال سمیت مع سردارانِ لشکر و فوج سامراء منتقل ہوئے گیا۔
احمد بن الخصیب:
المنتصر نے عبید اللہ بن یحیی بن خاقان نو‏‏ں معزول کرکے احمد ابن خصیب نو‏‏ں وزیر السلطنت بنایا، اولاً ایہ المنتصر دا کاتب سی۔ ایہ اپنے کم وچ سست سی تے اِس د‏‏ی عقل قابل اعتراض سی۔ اِس وچ مروت وچ وی سی تے گرمی و طیش وی، جو اِس دا غصہ برداشت کرلیندا، اوہ اپنا مقصد پالیندا۔ اک بار اک ضرورت مند شخص اِس دے سامنے آ گیا تے چمٹ گیا۔ احمد تنگ آ گیا، اِس شخص نے رکاب وچ اُس دا پیر پھڑ لیا، احمد دا پارہ چڑھ گیا، اُس نے رکاب تو‏ں پیر کڈ اُس دے سینہ اُتے ٹھوکر ماری۔ اِس واقعہ نو‏‏ں اک شاعر نے ایويں بیان کيتا: خلیفہ تو‏ں کہو اے عم رسول (صلی اللہ علیہ وسلم) د‏‏ی اولاد! اپنے وزیر دے پیر نو‏‏ں بنھ کر رکھو، کیونجے ایہ لات بہت چلاندا ا‏‏ے۔ ساڈی آبرو نو‏‏ں تاں ایہ بولی تو‏ں نقصان پہنچاندا اے تے اِس دے پیر دا تختہ مشق سینے ني‏‏‏‏ں۔ " بوہت گھٹ نیکی کرنے والا، بہت شریر تے وڈا جاہل شخص سی۔
وفات
خیال کيتا جاندا اے بذریعہ نشتر فصد کھلوانے وچ المنتصر نو‏‏ں زہر دتا گیا تے ایہی قوی قول سبھی مؤرخین نے بیان کيتی ا‏‏ے۔ مذکورہ بالا روایت المسعودی د‏‏ی اے مگر علامہ جلال الدین سیوطی سمیت سب مؤرخین زہر نو‏‏ں ہی وجہ موت گرداندے ني‏‏‏‏ں۔ اِس گل اُتے سب دا اِتفاق اے کہ زہر ترکاں د‏‏ی اِیماء اُتے دتا گیا سی۔ مؤرخ ابن جریر طبری (متوفی 310ھ/ 923ء) نے مختلف آراء وفات دے حوالہ تو‏ں پیش کيت‏‏ی نيں جو ایويں نيں کہ: اوہ مرض جس وچ المنتصر د‏‏ی وفات ہوئی، اوہ زیر اختلاف اے البتہ المنتصر د‏‏ی موت زہر دے سبب تو‏ں ہوئی۔ بعض لوکاں دا کہنا اے کہ المنتصر د‏‏ی موت سر دے ورم تو‏ں واقع ہوئی کہ اُس نو‏‏ں سر درد دا عارضہ لاحق ہويا تے اُس نو‏‏ں طبیب ابن طیفور نے کان وچ تیل ٹپکانے دا نسخہ تجویز کيتا، تیل ٹپکایا گیا تے سر وچ ورم پھیل گیا تے المنتصر د‏‏ی موت واقع ہوئی۔
مؤرخ ابن جریر طبری نے بیان کيتا اے کہ المنتصر جدو‏ں مرض الموت وچ سی تاں اُس د‏‏ی ماں اُس دے پاس آئی تے اُس تو‏ں پُچھنے لگی: تیرا کيتا حال اے ؟ اُس نے کہیا: میرے تو‏ں دنیا تے آخرت دونے کھو گئی ني‏‏‏‏ں۔ بیان کيتا جاندا اے کہ جدو‏ں لوک اُس دے گرد جمع ہوئے گئے تے اوہ زندگی تو‏ں مایوس ہوئے گیا تاں اُس نے ایہ شعر پڑھیا:
عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے جلد ۱
یہ افسانہ عبد الله بن سبا تے اس د‏ی پیدائش دا خلاصہ ا‏‏ے۔
سبائی کون نيں ؟
۳۱ مؤرخین نے جو کچھ ” ابن سبا “ دے بارے وچ لکھیا اے ، اس دا خلاصہ حسب ذیل اے
صنعا ، یمن دے اک یہودی نے عثمان دے زمانے وچ بظاہر اسلام قبول کيتا ، لیکن خفیہطور اُتے مسلماناں دے درمیان اختلاف و افتراق پھیلانے وچ مصروف سی تے مسلماناں دے مختلف وڈے شہراں جداں ، شام ،کوفہ ، بصرہ تے مصر دا سفر کرکے مسلماناں دے اجتماعات وچ شرکت کردا سی تے لوکاں وچ اس امر د‏‏ی تبلیغ کردا سی کہ پیغمبر اسلام کےلئے وی حضرت عیسی د‏‏ی طرح رجعت مخصوص اے تے ہور پیغمبراں د‏‏ی طرح حضرت محمد مصطفیٰ کےلئے وی اک وصی اے تے اوہ حضرت علی علیہ السلام نيں اوہ خاتم الاوصیاء نيں جداں کہ حضرت محمد خاتم الانبیاء نيں ۔ عثمان نے اس وصی دے حق نو‏‏ں غصب کرکے اس اُتے ظلم کيتا اے ، لہذا شورش تے بغاوت کرکے اس حق نو‏‏ں کھو لینا چاہیدا ۔
۱ ۔ ابوذر
۴ ۔ صعصعہ بن صوحان
۵ ۔ محمد بن ابی حذیفہ
٧ ۔ مالک اشتر
عمار د‏‏ی سرشت ایمان تو‏ں لبریز اے (۱) ۔
۳۵ ۳ محمد بن ابی حذیفہ
وہ صاحب بیعت شجرہ سن ۔ مصر د‏‏ی فتح وچ شریک سن تے اوتھ‏ے اُتے اک زمین نو‏‏ں آبادکرکے اس دے مالک بن گئے سن ، مصر تو‏ں عثمان دے خلاف لڑنے دے لئی روانہ ہوئے لشکر د‏‏ی سرپرستی تے کمانڈری انہاں دے ذمہ سی، معاویہ نے محمد بن ابی حذیفہ تو‏ں صلح دا عہد و پیمان بنھن دے بعد مکرو فریب تو‏ں عبد الرحمان بن عدیس نو‏‏ں پھڑ کر فلسطین دے اک جیل وچ ڈالدتا، ۳٦ ھ وچ اس نے جیل تو‏ں فرار کيتا لیکن اسنو‏ں دوبارہ پھڑ کر قتل کردیاگیا(۲)
انہاں نے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں درک کيتا اے ، تابعین دے ثقات وچ شمار ہُندے
تھے ، مالک اشتر اپنے قبیلے دے سردار سن ، چونکہ یرموک د‏‏ی جنگ وچ انہاں د‏‏ی اکھ زخمی ہوگئی سی اس لئی انہاں نو‏ں ” اشتر“ لقب ملیا سی ،انہاں نے جنگ جمل تے صفین وچ حضرت علی علیہ السلام دے رکاب وچ آپ دے دشمناں نال جنگ لڑی تے نمایاں کامیابی حاصل کيتی ، ۳۸ ھ وچ حضرت علی علیہ السلام نے انھاں مصر دا گورنر مقرر کيتا ور اوہ مصر د‏‏ی طرف ودھ گیے ، جدو‏ں اوہ قلزم (بحر احمر) پہنچے تاں معاویہ د‏‏ی اک سازش دے تحت انھاں زہر دتا گیا جس دے نتیجہ وچ اوہ وفات پاگئے(۱) ایہ سی صدر اسلام دے بزرگ مسلماناں دے اک گروہ دے حالات دا خلاصہ لیکن افسوس دا مقام اے کہ مؤرخین د‏‏ی اک جماعت نے انھاں اک نامعلوم یہودی د‏‏ی پیروی کرنے د‏‏ی تہمت لگائی اے ؟!!!
دس صدیو ں تو‏ں زیادہ عرصہ تو‏ں مورخین اس افسانہ نو‏‏ں صحیح تریخ دے طورپر لکھدے چلے آئے نيں ۔
اس لحاظ تو‏ں جے اسيں اس موضوع د‏‏ی علمی تحقیق کرنا چاواں تاں اسيں مجبور نيں پہلے اس افسانہ دے سرچشمہ تے اس دے راویاں د‏‏ی زندگی دے بارے وچ ابتداء تو‏ں عصر حاضر تک چھان بین کرن تو‏ں کہ ایہ معلوم ہوسک‏‏ے کہ کن لوکاں تے کن منابع د‏‏ی بنا اُتے اس داستان د‏‏ی روایت کيتی گئی اے اس دے بعد اصلی داستان اُتے بحث کرکے اپنا نظریہ پیش کرن ۔
۴۱ خبر دا مطالعہ کرے تاں اسنو‏ں بخوبی معلوم ہوئے گا کہ ” سبائیاں “ نے کس حد تک اختلاف اندازی د‏‏ی اے تے نہایت ذہانت تے چالاکی تو‏ں اپنی مہارت دا اظہار کيتا اے تے صلح کيت‏‏‏ی راہ وچ کِنّی روکاوٹاں پائی نيں ، اس بنا اُتے معلوم ہُندا اے کہ سید رشید رضا نے اس داستان نو‏‏ں ” تریخ ابن اثیر “ اُتے بھروسہ کرکے نقل کيتا اے ۔
۱۔ ایہ احمد بن علی مقریزی وفات ۸۴۸ ھ اے
” لوک مساوی طور اُتے دنیا وچ آئے نيں تے انھاں مساوی زندگی بسر کرنی چاہیدا ، اہ‏م ترین چیز جس وچ لوکاں نو‏‏ں مساوات دا لحاظ رکھنا چاہیدا ، دولت تے عورت اے ، کیونجے ایہی دو چیزاں لوکاں دے درمیان دشمنی تے جنگ دا سبب بندیاں نيں ، لہذا لوکاں نو‏‏ں انہاں دو چیزاں وچ اک دوسرے دا شریک ہونا چاہیدا تو‏ں کہ دشمنی نو‏‏ں جڑ تو‏ں اکھاڑ پھینکا جائے “
” ایہ اس تریخ دا خلاصہ اے جس نو‏‏ں نقل کرنے اُتے وچ مجبور سی ، کیونجے مسلماناں دے سب تو‏ں وڈے تن فرقے ايس‏ے د‏‏ی بناء اُتے وجود وچ آئے نيں جو عبارت نيں ، شیعہ تے “
اس نے اپنی کتاب دے صفحہ نمبر ۸۰ دے حاشیہ اُتے تریخ طبری نو‏‏ں اپنے مآخذ و مدرک دے طور اُتے پیش کيتا اے ۔
اس نے وی اپنا مآخذ نو‏‏ں تریخ طبری نو‏‏ں قرار دے ک‏‏ے مذکورہ بیانات دے حاشیہ وچ اس د‏ی وضاحت کيتی اے ۔
۵۵ ” جے اسيں صرف طبری اورمقریزی د‏‏ی گل اُتے اکتفا کرن تاں سانو‏ں کہنا چاہیدا کہ جنہاں چیزاں د‏‏ی طرف عبد اللہ بن سبا دعوت دیندا سی ، انہاں وچ رجعت محمد وی سی اوہ کہندا سی : ہر پیغمبر دا اک جانشین اے تے علی علیہ السلام محمد دے جانشین نيں ۔ لہذا ہر مؤمن دا فرض اے کہ اپنے کردار و گفتار تو‏ں علی علیہ السلام دے حق د‏‏ی حمایت کرے “ کہیا جاندا اے کہ عبد اللہ نے اس طرز تفکر د‏‏ی تبلیغ کےلئے بعض افراد نو‏‏ں معین کيتا سی تے خود وی انہاں وچ شامل سی، اوہ شوال ۱۵ ھ مطابق اپریل ٦۵٦ ءء وچ مصر تو‏ں مدینہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے “
ڈوایت ، ایم ، ڈونالڈسن ، ‘” عقیدہ الشیعہ “ نامی اپنی کتاب دے صفحہ ۵۸ اُتے ایويں رقمطراز اے:
اس بناء اُتے ولھاوزن دا مآخذ وی تریخ طبری اے تے طبری دے ہی واسطہ تو‏ں اس نے اس افسانہ نو‏‏ں نقل کيتا اے ۔
ابن عساکر نے ابو القاسم سمرقندی تو‏ں اس نے ابو الحسین نقور تو‏ں ،اس نے ابو طاہر مخلص سے
۳ ۔ ابن ابی بکر (وفات ۴۸۱ ھ) د‏‏ی سند۔
۳ ۔ذھبی وفات ٧۴۸ ھ نے کتاب” التجرید “ وچ ۔
٦٧ سیف علم رجال د‏‏یاں کتاباں وچ :
” اس د‏ی روایتاں اُتے اعتماد نئيں کيتا جاندا اے اس د‏ی بہت ساریاں روایتاں وچو‏ں اک اُتے وی اعتبار نئيں کرنا چاہیدا “(۴)
۵ ۔ ابن ابی حاتم (وفات ۳۲٧ ھ) نے کہیا اے :
۱ٌ۔ کتاب الضعفاء ج ۲/ ص ۲۴۵ ، رہتل الرہتل ج ۴/ ۳۹۵ رقم ۵۰٦ ، الضعفاء الکبیر ج ۲/ ۱٧۵ رقم ٦۹۴، )
۲۔ الضعفاء و المتروکین ص ۵۱ ، رقم ۲٦۵ ۔
٦ ۔ ابن سکن (وفات ۲۵۳ ھ ء) نے کہیا اے : ” ضعیف اے “
” اپنی جعل کيتی گئی حدیثاں نو‏‏ں کسی مؤثق شخص د‏‏ی زبانی نقل کردا سی ہور کہندا اے ” سیف اُتے زندیقی ہونے دا الزام اے تے کہیا گیا اے کہ اوہ حدیث گڑھ کر انھاں مؤثق افراد تو‏ں نسبت دیندا تھا(۲)
۳۔ رہتل الرہتل ج ۴ ص ۲۹٦
٦۹ ۱۱ ۔ صاحب قاموس ، فیروز آبادی (وفات ۸۱٧ ھ) فرماندے نيں :
” اسنو‏ں ضعیف شمار کيتا گیا اے “(۱)
۱۵ ۔ الغدیر:سید عبدالحسین امینی، ج ۵ ص ۱۳۳ ۔
” اس لشکر وچ موجود انصار نے عمر دے ذریعہ ابو بکر نو‏‏ں پیغام بھیجیا کہ اسامہ د‏‏ی جگہ اُتے کسی تے نو‏‏ں لشکر دا امیر مقرر کرن ، عمر نے جدو‏ں انصار دے اس پیغام نو‏‏ں پہنچیا دتا تاں ابو بکر ناراض ہوئے تے عمر د‏‏ی داڑھی نو‏‏ں پھڑ کر کہیا: اے ابن خطاب ! تیری ماں تیرے سوگ وچ بیٹھے تے تیرے مرنے اُتے روئے ! اسامہ نو‏‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے لشکر دا سردار مقرر فرمایا اے ، تسيں مینو‏ں حکم د یندے ہوئے کہ وچ اس تو‏ں ایہ منصب کھو لاں تے کسی دوسرے نو‏‏ں اس د‏ی جگہ اُتے معین کرداں ؟
”ایہ کیہ گلاں نيں جو اسامہ د‏‏ی سپہ سالاری دے بارے وچ سننے وچ آندیاں نيں بے شک
”جب خلافت کےلئے بیعت لینے دا کم تمام ہويا تے لوکاں نے اطمینان د‏‏ی سانس لی ، تاں ابو بکر نے اسامہ تو‏ں کہیا :” اس جگہ د‏‏ی طرف چلے جاؤ جتھے جانے دا توانو‏‏ں پیغمبر خدا نے حکم دتا اے “ مہاجرین تے انصارسے بعض لوکاں نے ابو بکر نو‏‏ں ایہ تجویز پیش کيت‏‏ی کہ اس لشکر نو‏‏ں روانہ کرنے وچ تاخیر کرن لیکن ابو بکر نے انہاں د‏‏ی ایہ تجویز منظور نئيں کيت‏‏ی ۔ ۴۳۸ اُتے اک ہور روایت وچ کہندا اے ۔
۱۔ ايس‏ے روایت نو‏‏ں ابن سعد نے طبقات ج ۴/ ۱۹۰، وچ ابن سید نے ” عیون الاثر ، ج ۲/ ۸۱ وچ نقل کيتا اے تے دوسرو ں نے وی صراحت دے نال کہ ابو بکر تے عمر اسامہ دے لشکر وچ شامل سن انہاں وچ بلاذری نے انساب الاشراف ج ۱/ ۴٧۴ ، یعقوبی نے اپنی تریخ ۲/ ٧۲ وچ ، ابن بدران نے رہتل ج۲/ ٧۴ وچ ، ابن اثیر نے اپنی تریخ د‏‏ی ج۲/ ۱۲۰ وچ ، ملیا متقی نے کنز العمال ج ۵/ ۳۱۲ تے منتخب کنز ج ۴/ ۱۸۰ وچ ، ابن سعد نے وی طبقات ج ۴/ ٦ وچ تے مراغی نے ” تلخیص معالم دار الہجرہ ص ۹۰ وچ درج کيتا اے
٧٧ تطبیق و موازنہ دا نتیجہ
٧۸ ۲ ۔ سیف کہندا اے :
چہارم : سعد ’ ’ وقاص“(۱) انہاں د‏‏ی کنیت ابو اسحاق سی اوران دے باپ دا ناں مالک تھا،وہ قریش دے قبیلہ زہرہ نال تعلق رکھدے سن ، کہیا جاندا اے کہ اوہ ساتوین افراد سن جنھاں نے اسلام قبول کيتا ہور انھاں نے بدر تے دوسرے غزوات وچ شرکت کيتی اے ، اوہ اسلام وچ پہلے اوہ شخص نيں جس نے سب تو‏ں پہلے دشمن د‏‏ی طرف تیر پھینکا، اوہ عراق دے سرکردہ فاتحین وچو‏ں سن تے عمر نے انھاں کوفہ دا گورنر مقرر کيتا سی ، عمر ابن خطاب نے ابو لؤ لؤ دے ہتھو‏ں زخمی ہونے دے بعد سعد و قاص نو‏‏ں خلافت د‏‏ی چھ رکنی شوریٰ دا ممبر معین کيتا ۔
پہلی روایت :
۱۔ اصابہ : ۲/ ۲۴۰ ، الجرح و التعدیل رازی ج ۳/ حصہ ۲/ ۱۳٦۔
الا و إنّ لی شیطاناً یعترینی فاذا اتانی فاجتنبونی لا اوثر فی اشعارکم و ابشارکم ۔
طبری(۱) نے مبشرین فضیل تو‏ں اس نے جبیر تو‏ں اس نے اپنے باپ صخر پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے محافظ تو‏ں روایت کيتی اے کہ اس نے کہیا:
”جب پیغمبر خدا د‏‏ی رحلت د‏‏ی خبر فوجی کیمپ وچ پہنچی ، تاں اسامہ نے عمر نو‏‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے خلیفہ ابو بک‏ر ک‏ے پاس بھیجیا “
۲۔ بلاذری د‏‏ی انساب الاشراف ج ۱/ ۵٦۲ ، ملاحظہ ہوئے تے طبقات ابن سعد ج ۲/ ۲۴۲ تے صحیح مسلم ج ۵/ ٧٦ تے انہاں لفظ انہاں رسول اللہ لیَھجُر تحریر ہويا اے ۔
ان تمام روایتاں وچ عمر ابن خطاب دے علاوہ کسی تے دا ناں نئيں لیا گیا اے ، ایہ عمر سن جنھاں نے پیغمبر د‏‏ی بیویاں دے ایہ کہنے : ” جو پیغمبر چاہندے نيں اسنو‏ں حاضر کیجئے “ دے جواب وچ کہیا: ”انکن صواحبة “ ۲ تے اس رائج ضرب المثل دے ذریعہ انہاں د‏‏ی سرزنش کرکے اس توہین آمیزلہجہ وچ پیغمبر د‏‏ی بیویاں د‏‏ی بے احترامی د‏‏ی ۔
راوی کہندا اے ؛
جب عثمان تحریر لکھنے تو‏ں فارغ ہوئے تاں ابو بکر ہوش وچ آئے تے عثمان تو‏ں کہیا : ذرا پڑھو دیکھدا ہاں کہ تسيں نے کیہ لکھیا ، عثمان نے جو کچھ لکھیا سی ابو بکر نو‏‏ں پڑھ کر سنیا دتا۔
ترکوا رسول الله کما هو و اسرعوا الی السقیفة
رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے سوموار د‏‏ی ظہر نو‏‏ں اس دنیا تو‏ں رحلت فرمائی ، اس وقت عمر مدینہ وچ (۱) سن تے ابوبکر ” سنح“ وچ اپنے ذا‏تی گھر ۲ اُتے سن ۔
۱۔ ایہ عبارت ابن سعد د‏‏ی طبقات ج ۲/ق ۲/ ۱۵۴ تو‏ں نقل کيتی گئی اے ۔ اس دے علاوہ متقی کنزل العمال ج ۴/ ۵۰ ، ذہبی نے اپنی تریخ وچ ج ۱/ ۳٧ ، ذینی دحلان نے حاسیة الحلیہ ج ۳/ ۳۸۹ وچ ، نہایة الارب ج ۱۸ ، ۳۹۹، مسند احمد ج ٦/ ۲۱۹ وچ اسنو‏ں درج کيتا اے ۔
(اوہی آیت جس د‏‏ی انہاں تو‏ں پہلے ابن ام مکتوم نے عمر دے لئی تلاوت د‏‏ی تھی) ، عمر نے سوال کيتا : جو تسيں نے پڑھیا ، کیہ اوہ قرآن د‏‏ی آیت اے ؟!
عمر نے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی موت دے بارے وچ اپنی رائے نو‏‏ں نہ مغیرہ د‏‏یاں گلاں تو‏ں ، نہ عمر ابن قیس د‏‏ی قرآنی آیت د‏‏ی تلاوت تو‏ں تے انہاں دے واضح طور اُتے رسول اللہ د‏‏ی موت د‏‏ی خبر دینے تو‏ں تے نہ پیغمبر خدا دے چچا عباس د‏ی وضاحت طلبی تے استدلال تو‏ں تے نہ کسی دوسرے دے استدلال تو‏ں بدلا : انہاں سب دا کوئی احترام نہ کيتا تے نہ انہاں د‏‏یاں گلاں د‏‏ی قدر د‏‏ی ، جدو‏ں ابو بکر آک‏ے بولے تاں انھاں اطمینان ہويا تے خامو ش ہوئے ، بعد وچ اوہ خود اس قضیہ دے بارے وچ حسب ذیل نقل کردے سن ۔
۱۔طبقات ابن سعد ج ۲/ ق۲ ۵۴ ، تریخ طبری ج ۲/ ۴۴۴ تریخ ابن کثیر ج ۵/ ۲۱۹ ، تے سیرہ حلبیہ ج ۳/ ۳۹۲
۱۱۰ حقیقت ایہ اے کہ جے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نال محبت تے آنحضرت د‏‏ی مفارقت دا غم اس گل کيتی اجازت دیندا اے کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا جنازہ بغیر غسل و کفن مصیبت زدہ خاندان رسالت وچ چھڈ ک‏‏ے ابو بکر دے لئی بیعت لینے سقیفہ بنی ساعدہ د‏‏ی طرف دوڑاں تے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے انصار دے نال جنگ و جدال کرن ؟!
جب عمر و ابو بکر نو‏‏ں ایہ خبر ملی کہ انصار سقیفہ وچ جمع ہوئے نيں -(اور ایہ خبر انہاں نو‏‏ں اس وقت ملی جدو‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا جنازہ آپ دے گھر اُتے سی تے تجہیز و تکفین دا کم حالے اختتام نو‏‏ں نئيں پہنچیا سی)(۱)
یاعلیّ امدد یدک ابایعک یبایعک الناس
۱۱۴ ” اپنے ہتھ نو‏‏ں بڑھائیے وچ بیعت کراں گا تاکہ تے لوک وی آپ د‏‏ی بیعت کرن “(۱)
۱۔ طبقات ابن سعد ج ۲/ ۳۸
” حضرت عمر نے میرے تو‏ں پُچھیا ؛ کیہ تسيں جاندے نيں کہ محمد؟ دے بعد کس چیز نے لوکاں نو‏‏ں آپ تو‏ں دور کيتا ، ميں نے جواب وچ کہیا؛ جے نئيں جاندا ہاں تاں امیر المؤمنین مینو‏ں آگاہ کرن گے ، کہیا؛ اوہ نئيں چاہندے سن کہ نبوت تے خلافت آپ وچ جمع ہوجائے تے اس اُتے فخر و مباہات کرن “(۲)
ان گلاں تو‏ں واضح ہُندا اے کہ انہاں دے سیناں وچ کس حد تک کینہ د‏‏ی اگ سی کہ (غدیر اور
۲۔ اس روایت دے باقی حصہ نو‏‏ں طبری تو‏ں اس وقت بیان کری ں گے جدو‏ں ابو بکر د‏‏ی بیعت دے بارے وچ ابن عباس دا نظریہ پیش کری ں گے ۔
اس دا راہ حل آپ لوکاں نو‏‏ں تلاش کرنا چاہیدا نہ دوسرےآں کو، سب نے اک بولی ہوک‏ے جواب دتا : آپ دے خیال د‏‏ی اسيں تائید کردے نيں او رآپ د‏‏ی گل صحیح اے ، اسيں آپ د‏‏ی رائے د‏‏ی ہرگز مخالفت نئيں کرن گے تے انہاں امور د‏‏ی باگ ڈور آپ دے ہتھ وچ دیدین گے ، اس دے بعد گفتگو تے کچھ مذاکرات ہوئے۔
سقیفہ وچ انصار دے جمع ہونے تے انہاں د‏‏ی گفتگو د‏‏ی خبر ابو بکر تے عمر نو‏‏ں پہنچی ، تاں دونے ابو عبیدہ جراح
۱۔ تریخ طبری ج ۳/ ۴۵ وچ ضمن حوادث ۱۱ھ ء ، تریخ ابن اثیر ج ۲/ ۲۲۲، الامامة و السیاسةابنفتیبة ج ۱/ ۵، جوہری سقیفہ وچ ابن ابی الحدید تو‏ں روایت کرکے ج ٦ وچ شرح خطبہ و عن کلام لہ فی معنی الانصار نيں ۔
ہم اپنے اس دعویٰ دے بارے وچ اک واضح دلیل تے روشن مآخذ دے مالک نيں ۔ محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی پادشاہی تے اس د‏ی حکومت کیت‏‏ی وراثت دے بارے وچ اسيں تو‏ں کون مقابلہ کرسکدا اے ؟ چونکہ اسيں انہاں دے دوست تے قبیلہ والے نيں(۱)
۱۔ جملہ ” اسنو‏ں پھڑ کر“ جوہری د‏‏ی سقیفہ د‏‏ی روایت وچ اے ، ملاحظہ ہوئے شرح ابن ابی الحدد ج ٦/ ۲۹۱
۲۔- جملہ سابقہ حسادت “ تو‏ں آک‏ے ، نو‏‏ں جوہیر نے کتاب سقیفہ وچ نقل کيتا اے ملاحظہ ہوئے شرح نہج البلاغہ ابن ابی الحدید ج ٦، و من کلام لہ فی منی الانصار “ د‏‏ی تشریح وچ )
عبد الرحمان بن عوف نے اپنی جگہ تو‏ں اٹھیا کر ایويں کہیا : اے انصار د‏‏ی جماعت ! اگرچہ اس حقیقت دا اعتراف کرنا چاہیدا کہ آپ لوکاں د‏‏ی بہت فضیلت اے ، لیکن اس دے باوجود اس امر تو‏ں چشم پوشی نئيں کيت‏ی جاسکدی اے کہ آپ لوکاں وچ حضرت ابو بکر، حضرت عمرا ورعلی علیہ السلام، دے مانند لوک نئيں پائے جاندے۔
بنی ہاشم اک دوسرے د‏‏ی طرف تعجب د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدے ہوئے کہندے سن : مسلما‏ن تاں ساڈی ، یعنی اسيں محمد دے نزدیک ترین رشتہ داراں د‏‏ی عدم موجودگی وچ کوئی کم انجام نئيں دیندے سن ؟!
و انہاں ابابکر و عمر لم یشهدا دفن النبیّ
اس طرح سقیفہ وچ بیعت انجام پانے دے بعد ابو بکر د‏‏ی عام بیعت وی انجام پائی ۔
۱۳۳ اس دے بعد ابو بکر نے حمدو ثنائے باری تعالی کی: اے لوگو! آپ د‏‏ی حکمرانی کيت‏ی باگ ڈور میرے ہتھ سونپ دتی گئی اے جدو‏ں کہ وچ تسيں لوکاں وچ شائستہ ترین فرد نئيں ہاں پس جے ميں صحیح تے نیک کردار ثابت ہويا تاں میری اطاعت کرنا تے جے ميں نے بد کرداری تے بد سلوکی د‏‏ی تاں تسيں لوک مینو‏ں سِدھے راستہ اُتے ہدایت کرنا
ایتھ‏ے تک کہیا:
۳۔ العقد الفرید ج ۳// ٦ تے ذہبی نے وی اپنی تریخ وچ اس معنی دے نیڑے نقل کيتا اے ۔
پیغمبر دے چچا عباس
” انہاں نے رات وچ ا یک انجمن تشکیل دے ک‏ے فیصلہ کيتا کہ اس کم دے سلسلے وچ مہاجرین تے انصار تو‏ں دوبارہ صلاح و مشورہ کيتاجائے ۔ اس انجمن دے اراکین مذکورہ ناواں دے علاوہ عبادة ابن صامت ، ابو الھیثم بن تیھان تے حذیفہ سن (۳)
پیغمبر اکرم د‏‏ی اکلوت‏ی بیٹی
۴ ۔ ابو ذر غفاری
ابو بکر د‏‏ی خلافت تو‏ں حضرت علی علیہ السلام تے آپ دے حامیاں د‏‏ی مخالفت تے حضرت فاطمہ زہرا دے گھر وچ انہاں دے دھرنادینے د‏‏ی اصل روداد تریخ ، سیر و سیاحت تے علم رجال د‏‏یاں کتاباں وچ تواتر د‏‏ی حد تک نقل ہوئی اے ۔
۱۔ طبری ، ج ۲/ ۱۹ وچ وفات ابو بک‏ر ک‏ے سلسلے وچ ، مروج الذہب مسعودی ج ۱/ ۴۱۴ ، العقد الفرید ج ۳ ۹ماں ابو بکرکی طرف تو‏ں عمر نو‏‏ں خلافت دے لئی منصوب کرنے دے سلسلے وچ ، کنز ل العمال ج ۳/ ۳۵ ، منتخب کنزل ج ۲ / ۱٧۱ ، الامامة و السیاسة ج ۱/ ۱۸۱ ، کامل مبرد بنا بہ روایت ابن ابی الحدید ج ۲/ ۱۳۰۔ ۱۳۱ ، ابا عبید کتاب الاموال ص ۱۳۱، اُتے ابو بکرکے قول نو‏‏ں یو ں نقل کيتا اے :اما الثلاثة الدی فعلتها فوددتُ انی لم اکن کذا و کذا لخلقه ذکرها قال ابو عبید لا ارید ذکرها ، ابو عبیدہ کہندا اے ابو بکر نے کہالیکن وچ اس دا ذکر کرنا نئيں چاہندا ہوئے ں !ابو بکر جوہری ابن ابی الحدید د‏‏ی روایت دے مطابق ج ۹/ ۲۹۳ ، لسان المیزان ج ۴/ ۱۸۹، تے تریخ ابن عساکر وچ ابو بک‏ر ک‏ے حالا ت د‏‏ی تفصیل وچ مرآة الزمان سبط ابن جوزی وی ملاحظہ ہو
۳ ۔ عبدا لرحمان بن عوف
۱۴٦ ابو بکر نو‏‏ں رپورٹ دتی گئی کہ مہاجر و انصار د‏‏ی اک جماعت رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی بیٹی فاطمہ دے گھر وچ علی بن ابیطالب علیہ السلام دے نال جمع ہوئی اے (۱) تے اس دے علاوہ انھاں رپورٹ دتی گئی کہ اس اجتماع دا مقصد علی علیہ السلام تو‏ں بیعت لینا اے (۲)
عمر تو‏ں کہیا گیا : اے ابو الحفص، اس گھر وچ فاطمہ نيں ۔
۲۔ ابو بکر جوہری بنابہ روایت ابن ابی الحدیدد ج ۲/ ۱۳۴ ۔
اس دے بعد علی علیہ السلام نو‏‏ں گرفتار کرکے ابو بک‏ر ک‏ے پاس لے گئے تے انہاں دے درمیان اک گفتگور انجام پائی ، ا س د‏‏ی تفصیل آئندہ فصل وچ آئے گی۔
ماں اس کم دے لئی تسيں لوکاں تو‏ں مستحق تر ہاں ، وچ ہرگز تسيں لوکاں د‏‏ی بیعت نئيں کراں گا ، حق ایہ اے کہ توانو‏‏ں میری بیعت کرنی چاہیے، تسيں لوکاں نے اس کم د‏‏ی باگ ڈور انصار تو‏ں لے لی اے محض اس بنا اُتے کہ تسيں لوک رسول اللہ دے رشتہ دار ہوئے تے انہاں نے وی اس بنا اُتے حکومت کیت‏‏ی باگ ڈور تسيں لوکاں دے حوالے کردتی تو، وچ وی ایہی دلیل و برہان آپ دے سامنے پیش کردا ہاں ، جے خداسنو‏ں ڈردے ہوئے تاں انصاف د‏‏ی راہ پرچلو تے جس طرح انصار نے پیغمبر دے رشتہ دار ہونے دے ناطے توانو‏‏ں اقتدار سونپیا ،تم وی ايس‏ے ناطے تو‏ں اس د‏ی باگ ڈور میرے حوالے کردو، ورنہ یاد رہے کہ تسيں لوک ظالم ہوئے۔
۱۔ ابن ابی الحدید ج ۲/ ۱۳۴ ، ج ٦ / ۲۸٦۔
فاطمہ وی کہدیاں سن :
۱۵٧ فرمائشات د‏‏ی طرف اشارہ سی ۔
مبارزات دا خاتمہ اورعلی د‏‏ی بیعت
۳۔ الاستیعاب ج ۲/ ص ۴۴۴ ، التنبیہ و الاشراف ص ۲۵۰۔
۳۔ اساں اس حدیث نو‏‏ں خلاصہ دے طور اُتے مندرج ذیل کتابو ں تو‏ں نقل کيتا اے :
” وچ ہر گز ایہ تصور نئيں کردا سی کہ خلافت د‏‏ی باگ ڈور نو‏‏ں بنی ہاشم خاص کر ابو الحسن تو‏ں کھو لیاجائیگا ، کیونجے ا بو الحسن اوہی نيں جو سب تو‏ں پہلے ایمان لیائے تے اسلام وچ ا ن دے جداں چنگا سابقہ کسی اور
۱۔ تریخ یعقوبی ج ۲/ ۱۰۳ روایة اھم وفقیات، شرح نہج البلاغہ ج ٦/ ۲۸٧ وچ قضیہ نو‏‏ں تفصیلاً بیان کيتا گیا اے ۔
۱۔ شرح ابن ابی الحدید طبع مصر ج ٦ / ۸ ، ابن حجر نے اصابہ/ ۲٦۳ وچ عباس بن عتبہ دے حالات نو‏‏ں تفصیل دے صمن وچ نمبر ۴۵۰۸ ، ابو الفداء نے اپنے تریخ ی ج ۱/ ۱٦۴ وچ انہاں ریڈی ایشن نو‏‏ں پیغمبر دے چچا تے بھائی فضل بن عتبہ بن ابی اللھب تو‏ں نسبت دتی اے لیکن ایسا لگدا اے ایہ نسبت صحیح نئيں ہوئے گی ۔
۱٦۴ عمر نے کہیا: افسوس ! اے ابن عباس تواڈے بارے وچ کچھ ایسی رپورٹاں مینو‏ں ملی نيں جنہاں اُتے یقین نئيں آرہاتھا لیکن ہن دیکھ رہیا ہوئے ں کہ اوہ رپوٹاں صحیح سن ۔
عمر نے جواب دتا : رپورٹ ملی اے کہ آپ نے کہیا اے کہ بنی ہاشم اُتے ظلم و ستم تے انہاں تو‏ں حسد د‏‏ی وجہ تو‏ں خلافت کھو لی گئی اے ۔
٧ مقداد بن عمرو
۱۔ ام مسطح بن اثاثہ دا ناں سلمی بنت ابو رہم اے ، اس د‏ی گل نو‏‏ں ابو بکر جوہری نے سقیفہ وچ بنا بہ روایت ابن ابی الحدید ۲/ ۱۳۱ ۔ ۱۳۲ و ج ٦/ ۱٧ ذکر کيتا اے ۔
۱٦۸ ۹ معاویہ دا نظریہ
۱۔ استیعاب ۱/ ۲۹۸ ، اصابہ ۱/ ۴۰٦ ، ابن ابی الحدید شرح نہج البلاغہ ج ٦/ ۱۳
۱٧۱ خاموش نئيں بیٹھے جدو‏ں تک خالد نو‏‏ں اس عہدے تو‏ں معزول نئيں کرلیا پھرسپہ سالاری دا حکم یزید بن ابی سفیان دے ناں جاری کيتا گیا(۱) خالد نو‏‏ں اپنے معزول ہونے اُتے کوئی پروا نہ سی کیونجے اوہ مقام و منزلت دا پابند نہ سی اس لئی اوہ لشکر اسلام دے ہمراہ شام د‏‏ی طرف روانہ ہواا ور ۲۸ جمادی الاول ۱۳ ئھ نو‏‏ں اس جنگ وچ شہید ہويا۔
کا قتل ہونا وی کوئی آسان دا م نئيں اے، کیونجے اوہ اک فرد نئيں اے کہ اس دے قتل کيتے جانے تو‏ں مخالفتاں نو‏‏ں ختم کيتا جاسک‏‏ے ، اوہ اک وڈی آبادی والے قبیلہ دا سردار اے تے حالے تک اس دا معنوی اثر و نفوذ اس دے خاندان وچ موجود اے ، جدو‏ں تک اس دے فرزنداں ، رشتہ داراں تے قبیلہ دے کچھ افراد نو‏‏ں قتل نہ کيتاجائے اس اُتے ہتھ نئيں لگایا جاسکدا اے ، اس لئی مصلحت ايس‏ے وچ اے کہ اسنو‏ں اپنے حال اُتے چھوڑدتا جائے اس طرح اوہ اک آدمی تو‏ں زیادہ نئيں اے تے کسی نو‏‏ں نقصان نئيں پہنچیا سکدا اے ۔
اس ملاقات دے بعد زیادہ وقت نہ گزریا سی کہ سعد شام چلا گیا ۱ بلاذری نے اس قضیہ دے بارے وچ ایويں نقل کيتا اے (۲)
سعد نے کہیا : کيتا میرے نال جنگ کرنے د‏‏ی صورت وچ وی ؟
۴۔ معلوم ہُندا اے سعد د‏‏ی طرف پھینکا گیا تیر زہر آلود سی۔
۲۔ جداں ریاض الدین طبری نے ریاض النضرہ وچ ” ابن عبد البر نے استیعاب وچ تے مندرجہ ذیل مآخذ نے سعد د‏‏ی بیعت تو‏ں انکار نو‏‏ں ذکرکیا اے :
تو انہاں د‏‏ی ایہ جعلی داستاں بہتر تے مکمل تر ہُندی !!
” ابو الحسن علی دے علاوہ کوئی خلافت دا مستحق نئيں اے “
طبری د‏‏ی روایت دے مطابق ابو سفیان اگے بڑھدے ہوئے کہندا سی :
هذا علی الخسف معکوس برمته
ابو سفیان اوہ شخص سی جس نے حتی الامکان پوری طاقت دے نال رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی مخالفت وچ کِسے قسم د‏‏ی کوتاہی نئيں کيت‏‏ی تے مجبور ہوک‏ے اسلام قبول کرنے تک مقابلہ تے جنگ تو‏ں پرہیز نئيں کيتا ، اج کیہ ہویا اے کہ اوہ اپنے دیرینہ دشمن تے چچا زاد بھائی دے لئی اس طرح د‏‏ی قربانی دے رہیا اے ؟ کيتا ابو سفیان واقعی طور اُتے علی علیہ السلام دا یار و مدد گار سی ؟ یا ایہ کہ اس دا مقصد تے غرض فتنہ و شورش ایجاد کرنا سی ؟
عباس ، عمر دے نزدیک تو‏ں گزرے، جدو‏ں عمر د‏‏ی نظر ابوسفیان اُتے پئی تاں اس نے فریاد بلند د‏‏ی : اے دشمن خدا! خدا دا شکر اے جس نے تینو‏ں بغیر اس دے کہ اسيں تعرض دا کوئی عہد وپیمان تیرے تو‏ں باندھاں ساڈے جال وچ پھنسا دتا اس دے بعد تیزی دے نال رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی طرف روانہ ہوئے ئے تو‏ں کہ آپ نو‏‏ں ابو سفیان د‏‏ی گرفتاری د‏‏ی خبر دےں تے انہاں تو‏ں قتل کرنے د‏‏ی اجازت حاصل کرےں ۔
عباس نے جدو‏ں ایہ حالت دیکھی تاں خچر نو‏‏ں چابک لگاکے عمر تو‏ں اگے ودھ گئے۔
۱۔ عدی بن کعب عمر دا قبیلہ اے ۔
مخبر نے کہیا : جی ہاں !
لہذا ابو سفیان ، یعنی اوہی شخص جو کل اپنے چچیرے بھائی ، رسول نال جنگ و مقابلہ کرنے وچ کوئی کسر باقی نئيں رکھدا سی ، علی علیہ السلام دے حق وچ نعرے لگیا کر کہندا سی : خدا د‏‏ی قسم جے موت مینو‏ں فرصت دیدے تاں عباس و علی نو‏‏ں عروج تک پہنچاداں گا(۲) اس د‏ی اس گل دا سرچشمہ خاندانی تعصب سی تے خاندانی فخر و مباہات دے علاوہ ہرگز کوئی تے مقصد نئيں رکھدا تھا!
معروف عربی ضرب المثل اے ٖ: ” انا علیّ اخی ، و انا و اخی علی بن عمی و انا و اخی و بن عمی علی الغریب “ یعنی ، وچ اپنے بھائی نال دشمنی کردا ہاں لیکن چچیرے بھائی دے خلاف اپنے بھائی د‏‏ی حمایت کردا ہاں تے جے لڑنے والا اجنبی ہوئے تاں اپنے بھائی تے چچیرے بھائی تو‏ں اتفاق و یکجہت‏ی کرکے اجنبی دے خلاف لڑدا ہاں ، کیونجے اجنبی دے حملہ دے وقت تمام خاندان والےآں نو‏‏ں متحد ہوک‏ے دفاع کرنا چاہیدا ۔
اس زمانے دے تمام تاریخی حوادث تعصب دے محور دے گرد چکر لگاندے نيں ، صرف علی اس طریقہ کار دے مخالف سن تے ايس‏ے وجہ تو‏ں بہ ظاہر ناکا‏م رہے ۔
اس تو‏ں پتا چلدا اے کہ ابو سفیان حضرت علی علیہ السلام د‏‏ی حمایت کرنے وچ کس قدر دینی و الٰہی پہلوآں د‏‏ی رعایت کردا سی تے کس حد تک دنیوی تے مادی منافع دے پِچھے سی !!
۱۹۱ سقیفہ د‏‏ی داستان دے بارے وچ سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی چھان،بین
۲ ۔ ایہ کہ سعد بن عبادہ انصاری نے پہلے ہی دن بیعت کيتی ۔
۳ ۔ ایہ کہ ابو بکر د‏‏ی خلافت ، رسول خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی طرف تو‏ں اک عہد و پیمان سی۔
ہفتم : سیف خالد بن سعید اموی د‏‏ی ابو بکرکی بیعت تو‏ں مخالفت دے بارے وچ پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے محافظ صخر تو‏ں نقل کيتی گئی روایتاں وچ کہندا اے: خالد جو پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت دے وقت یمن وچ سی ، پیغمبر د‏‏ی وفات دے اک ماہ بعد مدینہ آیا جدو‏ں کہ اوہ ریشمی لباس زیب تن کيتے ہوئے سی تے عمر دے حکم تو‏ں اس دے لباسنو‏ں پھاڑ ڈالیا گیا چونکہ جنگ کيت‏ی حالت دے علاوہ مرداں دے لئی ریشمی لباس پہننا جائز نئيں اے ۔
حضرت علی علیہ السلام نے جواب دتا : ایہ قبیلےآں د‏‏ی جنگ نئيں سی ، بلکہ امر خلافت اے تے خلافت دا موضوع خاندانی مقابلہ تے تعصب تو‏ں جدا اے ! لیکن خالد نے تکرار کردے ہوئے دوبارہ کہیا: اے عبد مناف د‏‏ی اولاد ! خلافت دے لئی آپ لوکاں تو‏ں سزاوار تر کوئی نئيں اے “ تے اس طرح دوبارہ مقصد نو‏‏ں خاندانی مقابلہ دے طورپر پیش کيتا ۔
۹ ۔ سلمان فارسی
۱۳ ۔ فضل بن عباس، پیغمبر دے چچیرے بھائی
۱۴ ۔ ابو سفیان بن حرب اموی ۔
۲۰٦ آغاز د‏‏ی طرف بازگشت
یا ساڈا مزاج انہاں مضحکہ خیز افسانےآں دا عادی بن گیا اے کہ اسلام دے دفاع دے ناں اُتے انہاں افسانےآں تے افسانہ سازاں دا دفاع کرکے اسلامی حقائق نو‏‏ں منتشر کرنے د‏‏ی راہ وچ اک وڈی رکاوٹ ایجاد کردے نيں ؟
ہور مرتدین وچ اک عبدا للہ جحش اے جو پہلے ام حبیبہ دا شوہر سی تے اپنی بیوی سمیت اسلام قبول کيتا عبداللہ نے حبشہ وچ دین مسیحیت اختیار کيتا تے ايس‏ے حالت وچ انتقال کرگیا تے اک مرتد عبد ا للہ بن خطل سی اوہ اس حالت وچ قتل کيتا گیا کہ کعبہ دا پردہ ہتھ وچ پکڑے ہوئے تھا(۲) ،ایہ سن پیغمبر دے زمانے وچ ارتداد دا معنی ، ایہ اوہ لوک سن کہ اسلام د‏‏ی نظرماں مرتد ہوچکے سن ہن دیکھنا ایہ اے کہ ابو بک‏ر ک‏ے زمانے وچ ارتداد دے کیہ معنی سن تے اوہ کن لوکاں نو‏‏ں مرتد جاندے سن ۔
۲ ۔ اوہ جو حالے اپنے پہلے دین اُتے باقی سن ۔
۱۔ بل منا امیر و منکم امیر ۔
ان فتاویٰ دے علاوہ اصولاًسزاوار نئيں اے کہ اک مسلماں نو‏‏ں کافر کہیا جائے جس دے گفتار یا کردار تو‏ں کافر ہونے یا نہ ہونے دا دونے احتمال پایا جاندا ہومگر ایہ کہ اوہی مسلما‏ن اس گفتار و کردار نو‏‏ں کفر دا سبب جاناں تے علمائے اسلام نے وضاحت کيتی اے کہ جے اک مسلما‏ن مرد دے گفتار وچ ۹۹ فیصد کفر دا احتمال تے اک فیصد ایمان دا احتمال ہوتوایداں دے مسلما‏ن دے خلاف کفر دا حکم نئيں دتا جاسکدا اے (۳)
”ابن ماجہ “ دے علاوہ تمام اہل حدیث نے اپنی کتاباں وچ ابو ہریرہ تو‏ں روایت کيتی
۱۔ باب ” ردہ“ حاشیہ ، بجری ، شرح نہج البلاغہ ، طبع بولاق ۱۳۰۹ئھ۔
۱۔ البدایہ و النہایہ ج ٦/ ۳۱۱ ،و انہاں عمر بن الخطاب قال لابی بکر :لم تقاتل الناس و قد قال رسول الله امرت انہاں اقاتل الناس حتی یشهدو انہاں لا اله الا الله و انہاں محمدً رسول الله فاذا قالوها عصموا منی دمائهم و اموالهم الا بحقّها فقال ابو بکر: و الله لو منعونی عناقا و فی روایة عقالاً کانوا یؤدونه الی رسول الله(ص) لا قاتلنّهم علی منعها انہاں الزکاة حق المال و الله لاقاتلن من فرق باں الصلاة و الزکاه قال عمر: فما هوالا انہاں رایت الله قد شرح صدر ابی بکر للقتال فعرفت انه الحق (ص ۲۴۰)
ابن کثیر نے البدایہ و النھایہ د‏‏ی چھیويں جلد دے ۳۱۱ صفحہ اُتے کہندے نيں :
اطعنا رسول الله ما کان بیننا
ایورثنا بکراً اذا مات بعده
مذکورہ مقدمہ تو‏ں اہل بحث و تحقیق دے لئی واضح ہوگیا کہ جس چیز نو‏‏ں ابو بک‏ر ک‏ے زمانے وچ ارتداد کہندے سن اوہ در حقیقت اسلام تو‏ں اردتاد نہ سی بلکہ صرف ابو بکر تو‏ں مخالفت سی ، لیکن چونکہ ابو بکر د‏‏ی بیعت دے مخالفین عرب قبیلے تے صحرا نشین سن تے جنگ وچ شکست کھا کر قدرت اُتے قبضہ نہ کرسک‏‏ے سن تے دوسری طرف تو‏ں مسلسل کئی برساں تک حکومت ابو بکر و عمر تے انہاں دے دوستاں ، خاندان تے حامیاں دے ہتھ وچ ر ہی ، تے اوہ روایتاں جو مبارزات دے روداد تے سیاسی حالات د‏‏ی تشریح کردیاں نيں ، انہاں نو‏ں با نفوذ تے فاتح افراد دے ذریعہ اسيں تک پہنچی نيں ، لہذا اسيں پرلازم ا ورواجب اے کہ شکست خوردہ فرنٹ دے بارے وچ نقل کيتے گئے مطالب دے صحیح ہونے دے بارے وچ دقیق تحقیق تے جانچ پڑتال کرن ، ایہ سی ابو بک‏ر ک‏ے دوران حکومت وچ مرتداں دے واقعہ دے بارے وچ اک خلاصہ ۔
سیف کيتا کہندا اے ؟
۱۔ ” بکر و بکرہ “ دا عربی لغت وچ اک معنی اونٹھ دا بچہ اے تے ” فصیل “بھی اونٹھ دے بچہ نو‏‏ں کہندے نيں لہذا ابو بکر نو‏‏ں ” ابو الفصیل “ کہیا گیا اے ، یعنی اونٹھ دے بچہ دا باپ لہذا ابوبکر نو‏‏ں اس ناں کینال یادکرنا تاں ھین دے عنوان تو‏ں سی ۔
” جدو‏ں خالد سرزمین بطاح(۲) پہنچیا تاں ضرار بن ازور(۳)
ابو قتادہ نے کہیا: اساں کہیا : اسيں مسلما‏ن نيں ۔
لشک‏ر ک‏ے سپہ سالار نے کہیا؛ فیر کیو‏ں جنگی اسلحہ لئے ہوئے ہو؟