cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خلافت راشدہ دی تریخ
فتح اسکندریہ
مسلماناں نو‏‏ں رومیاں دے اس حملہ د‏‏ی اطلاع ہوئی،تو اوہ فسطاط (قاہرہ) تو‏ں نکلے ادھر تو‏ں رومی اسکندریہ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے اسلامی چھاؤنی د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے،راستے ہی وچ مقابلہ ہويا وڈی سخت لڑائی ہوئی رومی فوج دا سپہ سالار اعظم ماراگیا، تے بوہت سارے رومی میدان جنگ وچ کھیت رہے جو بچے انہاں نے بہ مشکل فرار تے اپنی کشتیاں اُتے سوار ہوک‏ے قسطنطنیہ د‏‏ی راہ لی،حضرت عمرو بن العاصؓ نے رومیاں نو‏‏ں بھگا کر اسکندریہ تے نواحِ اسکندریہ دے باشندےآں دے تمام اُنہاں نقصانات د‏‏ی تحقیق کرائی جو رومی فوج دے ذریعہ ہويا تھا،اُنہاں تمام نقصانات نو‏‏ں عمرو بن العاص نے پورا کيتا؛ کیونجے اوہ ذمیاں د‏‏ی حفاظت تے اُنہاں نو‏‏ں نقصانات تو‏ں بچانے دا ذمہ دار اپنے آپ نو‏‏ں سمجھدے سن ،اس دے بعد حضرت عمرو بن العاصؓ نے شہر اسکندریہ د‏‏ی شہر پناہ نو‏‏ں منہدم کيتا تے اپنی چھاؤنی فسطاط نو‏‏ں واپس چلے آئے،اسکندریہ د‏‏ی شہر پناہ نو‏‏ں منہدم کرانا اس لئی ضروری سی کہ رومیاں دے حملہ آور ہونے تے اسکندریہ اُتے قابض ہوجانے دا خطرہ دور ہوجائے ،ایہ واقعہ ۲۵ھ د‏‏ی ابتداء دا ا‏‏ے۔
فتح قبرص تےروڈس
چنانچہ حضرت امیر معاویہؓ د‏‏ی تحریک تو‏ں اک گروہ قبرص اُتے حملہ کرنے دے تیار ہوگیا جس وچ حضرت ابو ذر غفاری،حضرت ابوالدرداء،شداد بن اوسؓ،عبادہ بن صامتؓ تے ان د‏‏ی بیوی ام حرامؓ بنت ملحان وی شامل سن ،اس گروہ مجاہدین د‏‏ی سرداری حضرت عبداللہ بن قیس نو‏‏ں دتی گئی،مجاہدین دا لشکر کشتیاں وچ سوار ہوک‏ے قبرص د‏‏ی طرف روانہ ہويا،قسطنطین قیصر روم اسکندریہ تو‏ں شکست کھا کر قبرص وچ آیا، تاں اس دے تعاقب وچ مصر دا اسلامی لشکر وی مصر تو‏ں کشتیاں وچ سوار ہوک‏ے پہنچ گیا، اُدھر اسلامی لشکر قبرص وچ پہنچیا، اُدھر ساحل شام تو‏ں مذکورۂ بالااسلامی لشکر قبرص دے ساحل اُتے اُترا جس وقت کشتی تو‏ں ساحل اُتے ام حرامؓ اتراں تاں گھوڑا بدک کر بھجیا اوہ گرپڑاں تے فوت ہوگئياں،آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے انہاں دے متعلق ایہی پیشن گوئیکيتی سی جو حرف بہ حرف پوری ہوگئی،قسطنطین قبرص وچ تاب مقابلہ نہ لاس دا، ایتھ‏ے تو‏ں بہزار خرابی فرار ہوک‏ے قسطنطنیہ پہنچیا تے اوتھ‏ے فوت ہويا، لیکن بہ روایت ہور اہل قبرص ہی نے قسطنطین نو‏‏ں مسلماناں دے مقابلہ وچ شکست اُتے شکست کھاندے دیکھ ک‏ے اک روز جدو‏ں کہ اوہ حمام وچ گیا ہويا تھا،موقع پاکر قتل کردتا تھا،قبرص تو‏ں فارغ ہوک‏ے انہاں نے روڈس دا ارادہ کيتا،روڈس والےآں نے خوب جم کر مسلماناں دا مقابلہ کيتا،کئی خاں ریز معرکےآں دے بعد روڈس اُتے وی اسلامی لشکر دا قبضہ ہوگیا ايس‏ے جزیرے وچ اک بہت وڈا تانبے دا بت سی جس د‏‏ی اک ٹانگ جزیرہ دے ساحل اُتے تے دوسری ٹانگ ساحل دے قریبی ٹاپور اُتے سی تے ان دونے ٹانگاں دے وچکار اِنّی چوڑی آبنائے سن کہ جہاز اس دے اندر ہوک‏ے جاندے سن ،حضرت امیر معاویہؓ نے اس بُت نو‏‏ں توڑ کر اُس دے تانبے دے ٹکڑے اسکندریہ والی فوج دے ہمراہ اسکندریہ روانہ کردتے ،جتھ‏ے انہاں نو‏‏ں اک یہودی نے خرید لیا تھا،قبرص تے روڈس د‏‏ی فتوحات تو‏ں حضرت امیر معاویہ د‏‏ی شہرت وہردل عزیز ی وچ بہت وڈا وادھا ہويا ؛کیونجے انہاں بحری فتوحات نے مسلماناں دے لئی قسطنطنیہ تے دوسرے ملکاں اُتے چڑھائیاں دا گویا اک دروازہ کھول دتا تھا،ایہ تمام واقعات ۲۸ ھ دے آخریا ۲۹ ھ دے شروع زمانہ تک دے نيں۔
فتح طبرستان
سعید بن العاص نے کوفہ د‏‏ی گورنری اُتے مامور ہوک‏ے تے کوفہ پہنچ ک‏ے اک لشکر مرتبہ کيتا،اس لشکر وچ حسن بن علیؓ، عبداللہ بن عمرؓ، ابن عمروؓ،عبداللہ بن زبیرؓ،حذیفہ بن الیمانؓ وغیرہ وی شامل سن ،اس لشک‏ر ک‏ے نال سعید بن العاصؓ نے طبرستان اُتے حملہ کرکے طبرستان وجرجان دے تمام علاقے تے مشہور شہراں نو‏‏ں فتح کرلیا تے یزید بن المہلب نو‏‏ں قومس د‏‏ی طرف روانہ کيتا۔
۳۳ھ دے واقعات
رفتہ رفتہ ایہ سلسلہ طویل ہويا تے فتنہ ودھنے لگیا تاں سعید بن العاصؓ نے ایہ تمام روداد حضرت عثمان غنی د‏‏ی خدمت وچ لکھ ک‏ے بھیج دی،عثمان غنیؓ نے جواباً سعید بن العاصؓ نو‏‏ں لکھیا کہ انہاں لوکاں نو‏‏ں کوفہ تو‏ں شام د‏‏ی طرف امیر معاویہؓ دے پاس بھیج دو، چنانچہ سعید بن العاصؓ نے سب نو‏‏ں شام د‏‏ی طرف روانہ کردتا،حضرت امیر معاویہؓ نے اُنہاں د‏‏ی خوب خاطر مدارات کی،اُنہاں دے نال بیٹھ کر کھانا کھاندے تے اُنہاں دا روزینہ وی مقرر کردتا،بات ایہ سی کہ حضرت عثمان غنیؓ نے حضرت امیر معاویہؓ نو‏‏ں لکھ دتا سی کہ چند سرکش لوکاں د‏‏ی اک جماعت تواڈی طرف بھجوائی جاندی اے تسيں نو‏‏ں شش کرو کہ اوہ راہِ راست اُتے آجاواں،اسی لئی امیر معاویہ نے انہاں لوکاں دے نال نہایت محبت وہمدردی دا برتاؤ کيتا، چند روز دے بعد انہاں نے انہاں لوکاں نو‏‏ں سمجھایا کہ قریش د‏‏ی سیادت نو‏‏ں تسلیم کرن تے مسلماناں دے باہمی اتفاق نو‏‏ں درہم برہم نہ ہونے داں ؛لیکن خلیفہ ابن صوجان نے امیر معاویہؓ د‏‏ی نہایت معقول وہمدردانہ گلاں دا بہت ہی غیر معقول تے سراسرنادرست جواب دتا تے اپنی ضد اُتے اڑارہیا،مجبوراً امیر معاویہؓ نے حضرت عثمان غنیؓ نو‏‏ں لکھیا کہ ایہ لوک راہ راست اُتے آنے والے نظر نئيں آندے،حضرت عثمان غنیؓ نے اُنہاں نو‏‏ں لکھیا کہ انہاں لوکاں نو‏‏ں حمص د‏‏ی جانب عبدالرحمن بن خالدؓ دے پاس بھیج دو، حضرت امیر معاویہؓ نے اُنہاں نو‏‏ں حمص د‏‏ی جانب روانہ کردتا،عبدالرحمنؓ بن خالد والی حمص نے انہاں دے نال انہاں دے حسب حال سختی تے درشتی دا برتاؤ کيتا،حتی کہ اپنی مجلس وچ بیٹھنے د‏‏ی وی اجازت نئيں دی، چند روز دے بعد ایہ لوک سِدھے ہوگئے تے اپنی سابقہ سرکشی د‏‏ی حرکات اُتے اظہار افسوس کيتا، عبدالرحمن بن خالد نے اس د‏ی اطلاع دربار خلافت نو‏‏ں لکھ بھیجی اوتھ‏ے تو‏ں اجازت آگئی کہ جے ایہ لوک ہن کوفہ د‏‏ی طرف جانا چاہن تاں جانے دو
خلافت عثمانی اُتے اک نظر
خلافتِ عثمانیؓ دے واقعات پڑھ کر بے اختیار قلب اُتے ایہ نمایاں اثر ہُندا اے کہ اسيں عہدِ نبوی صلی اللہ علیہ وسلم تے خلافت صدیقی تے فاروقی دے زمانے نو‏‏ں طے کرکے کسی نويں زمانے وچ داخل ہوتےہاں، اس زمانے د‏‏ی آب تے ہو‏‏ا وی نويں اے تے لوکاں د‏‏ی وضع قطع وچ وی غیر معمولی تغیر پیدا ہوگیا اے ،زمین وآسمان غرض ہر چیز د‏‏ی کیفیت متغیر اے ،خلافتِ فاروقی تک مسلماناں د‏‏ی نگاہ وچ مال ودولت د‏‏ی کوئی وقعت تے قیمت نہ سی،خود خلیفہ د‏‏ی حالت ایہ ہُندی سی کہ اپنے اہل وعیال د‏‏ی ضروریات پورا کرنے دے لئی دوسرے لوکاں تو‏ں وی بہت ہی کم روپیہ اس دے ہتھ وچ آندا سی تے اس بے زری وافلاسی نو‏‏ں نہ خلیفہ وقت کوئی مصیبت تصور فرماندا تھا،نہ عام لوک مال تے دولت د‏‏ی طرف خواہش مند نظر آندے سن ،مسلماناں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی خواہش اعلاء کلمۃ اللہ تے ان د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مسرت راہِ خداماں قربان ہوجانا تھا،عہدِ عثمانی وچ ایہ گل محسوس طور اُتے کم ہوگئی سی،حضرت عثمان غنیؓ تاں پہلے ہی تو‏ں مال دار شخص سن ،خلیفہ ہونے دے بعد وی انہاں د‏‏ی سابقہ ہر دو خلفاء د‏‏ی عدالتاں وچ نمایاں فرق نظر آنا چاہیدا تھا؛چنانچہ اوہ فرق نظر آیا،فاروق اعظمؓ دے آخر زمانے تک فتوحات دا سلسلہ جاری رہیا تے دولت مند وزر خیز علاقے انہاں دے زمانے وچ مسلماناں نے مسخر تے مفتوح کيتے، انہاں د‏‏ی دولت تاں مسلماناں دے قبضہ وچ آگئی تے آرہی سی،لیکن اوہ اس دولت دے استعمال تے عیش وراحت حاصل کرنے دے طریقےآں تو‏ں نا آشنا سن ،حضرت عثمان غنیؓ دے زمانے وچ مسلماناں نے حاصل شدہ دولت تو‏ں عیش حاصل کرنا شروع کيتا،مدینہ دے معمولی چھپر محلےآں تے ایواناں د‏‏ی شکل وچ تبدیل ہونے لگے،لوکاں دے دلاں وچ جائداد حاصل کرنے تے روپیہ جمع رکھنے دا شوق پیدا ہويا، اس شوق دے نال ہی سپہ گری تے مردانگی دا خصوصی جذبہ جو مسلماناں تے عرباں دا امتیازی نشان تھا،کافور ہونے لگا،سپاہیانہ اخلاق د‏‏ی جگہ اج کل د‏‏ی اصطلاح دے مطابق رئیسانہ اخلاق پیدا ہونے لگے جنہاں نو‏ں حقیقتاً زمانۂ اخلاق کہنا چاہیدا تے ایہ سب تو‏ں وڈی مصیبت تے سب تو‏ں وڈی بد نصیبی سی جو مسلماناں اُتے وارد ہوئی۔
غرض حضرت عثمان غنی دے زمانے وچ وی بہت کافی تے اہ‏م فتوحات مسلماناں نو‏‏ں حاصل ہوئیاں تے حدود اسلامیہ دے حدود پہلے تو‏ں بہت زیادہ وسیع ہوگئے،ایران وشام تے مصر وغیرہ ملکاں وچ حضرت عثمان غنیؓ دے حکم دے موافق گور نراں نے سڑکاں بنوانے،مدرس‏ے قائم کرنے،تجارت وحرفت تے زراعت نو‏‏ں فروغ دینے دیاں کوششاں کيتياں، یعنی سلطنت اسلامیہ نے اپنی ظاہری ترقی دے نال ہی مصنوعی ترقی وی کی،لیکن ایہ تمام ترقیات زیادہ تر خلافت عثمانی دے نصف اول یعنی ابتدائی چھ سال وچ ہوئیاں، نصف آخری یعنی چھ سال دے عرصہ وچ اندرونی تے داخلی فسادات د‏‏ی پیدائش تے نشو ونما ہُندی رہی، اس تو‏ں پیشتر دے مسلماناں دا مطمح نظر تے قبلۂ توجہ اشاعتِ اسلام تے شرک شکنی دے سوا تے کچھ نہ تھا،لیکن ہن اوہ توجہ آپس د‏‏ی مسابقت تے برادر افگنی وچ وی مصروف ہونے لگی،بنو امیہ نےمدینہ منورہ وچ اپنی تعداد تے اثر نو‏‏ں ودھیا لیا تے اطراف تے جوانب دے صوبےآں تے ملکاں وچ وی انہاں دا اثر روز افزاں ترقی کرنے لگا۔
اس نے بصرہ وچ حضرت طلحہؓ تے کوفہ وچ حضرت زبیرؓ د‏‏ی مقبولیت نو‏‏ں بڑھاہويا دیکھیا ؛لیکن اوہ جاندا سی کہ تمام عالم اسلام وچ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ د‏‏ی مقبو لیت انہاں دونے حضرات تو‏ں ودھ جائے گی، لہذا اس نے بصرہ ، کوفہ،دمشق نو‏‏ں وڈی آسانی تو‏ں چھوڑدتا تے مصر وچ بیٹھ کر اپنے کم نو‏‏ں اس طرح شروع کيتا کہ بصرہ، کوفہ والےآں د‏‏ی اس مخالفت نو‏‏ں ترقی دتی جو انہاں نو‏‏ں بنو امیہ تے حضرت عثمانؓ دے نال پیدا ہوچک‏ی سی،لیکن مصر وچ اس مخالفت دے پیدا کرنے تے اسنو‏ں ترقی دینے دے علاوہ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ د‏‏ی محبت تے اُنہاں دے مظلوم ہونے،حقدارِ خلافت ہونے، وصی ہونے وغیرہ دے خیالات نو‏‏ں شائع کيتا، اس اشاعت وچ وی وڈی احتیاط تو‏ں کم لیا تے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے طرفداراں د‏‏ی اک زبردست جماعت بنالینے وچ کامیاب ہويا،عبداللہ بن سبا د‏‏ی انہاں کاروائیاں نے بہت ہی جلد عالم اسلام وچ اک شورش پیدا کردتی، اس شورش دے پیدا ہوجانے دے بعد صحابہ کرام تو‏ں اوہ موقع جاندا رہیا کہ اوہ خود بنو امیہ دے راہ راست اُتے رکھنے دے کوشش وچ کامیاب ہُندے ،عبداللہ بن سبا د‏‏ی شرارتاں وچ غالباً سب تو‏ں پلید شرارت ایہ سی کہ اس نے مدینہ منورہ تو‏ں حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ د‏‏ی طرف تو‏ں فرضی خطوط نو‏‏ں کوفہ تے بصرہ تے مصر والےآں دے پاس بھیجوائے تے اس طرح اپنے آپ نو‏‏ں وی حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دا ایجنٹ تعین کرانے تے لوکاں نو‏‏ں دھوکھا دینے وچ خوب کامیاب ہويا،ایہ اس دا ایسا فریب سی کہ اک طرف حضرت عثمان غنیؓ شہید ہوئے تے دوسری طرف اج تک لوک اس غلط فہمی وچ مبتلا نيں کہ نعوذ باللہ حضرت علیؓ دے اشارے تے سازش تو‏ں حضرت عثمان غنیؓ شہید کيتے گئے،حالانکہ اس تو‏ں زیادہ غلط تے نا درست کوئی دوسری گل نئيں ہوسکدی، اوہ یعنی عبداللہ بن سبا نہ حضرت عثمانؓ دا دوست سی، نہ حضرت علیؓ تو‏ں اسنو‏ں کوئی ہمدردی سی اوہ تاں دونے دا یکساں دشمن تے اسلام د‏‏ی بربادی دا خواہاں سی، اس لئی جتھ‏ے اس نے اک طرف حضرت عثمان غنیؓ نو‏‏ں شہید کرایا،دوسری طرف حضرت علیؓ نو‏‏ں شریکِ سازش ثابت کرکے انہاں د‏‏ی عزت وحرمت نو‏‏ں وی سخت نقصان پہنچیا نا چاہیا۔
خلافت دا دوسرا دن
حضرت طلحہؓ تے حضرت زبیرؓ دونے اگلے دن حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے کہیا کہ اساں تاں بیعت ايس‏ے شرط اُتے د‏‏ی اے کہ آپ ؓ قاتلینِ عثمانؓ تو‏ں قصاص لوؤ گے، جے آپ نے قصاص لینے وچ تامل فرمایا تاں ساڈی بیعت فسخ ہوجائے گی،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے فرمایا کہ میں قاتلین عثمانؓ تو‏ں ضرور قصاص لاواں گا، تے حضرت عثمانؓ دے معاملہ وچ پورا پورا انصاف کراں گا،لیکن حالے تک بلوائیاں دا زور اے تے امر خلافت پورے طور اُتے مستحکم نئيں ہويا اے، میں اطمینان وسہولت حاصل ہونے اُتے اس طرف توجہ کراں گا، فی الحال اس معاملہ وچ کچھ نئيں کيتا جاسکدا، ایہ دونے صاحب حضرت علیؓ د‏‏ی گفتگو سُن کر تے اُٹھ کر اپنے اپنے گھراں نو‏‏ں چلے آئے،لیکن لوکاں وچ اس دے متعلق سرگوشیاں تے چہ میگوئیاں شروع ہوگئياں،قاتلین عثمانؓ تے بلوائیاں نو‏‏ں تاں ایہ فکر ہوئی کہ جے قصاص لیا گیا تاں فیر ساڈی خیر نئيں اے تے ان لوکاں نو‏‏ں جو حضرت عثمانؓ نو‏‏ں مظلوم سمجھدے سن تے بلوائیاں تو‏ں سخت نفرت رکھدے سن، انہاں نو‏‏ں اس گل دا یقین ہويا کہ ایہ لوک جنہاں نے حضرت عثمانؓ نو‏‏ں ظالمانہ طور اُتے شہید کيتا اے، اپنے کیفرکردار نو‏‏ں نہ پہنچیاں گے تے مزے تو‏ں فاتحانہ گلچھرے اُڑاندے ہوئے پھراں گے،اس قسم دے خیالات دا لوکاں دے دلاں وچ پیدا ہونا حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ د‏‏ی خلافت دے لئی مضر سی، مگر انہاں دے پاس اس دے لئی کوئی چارہ کار وی نہ سی تے وہ حالات موجود وچ جدو‏ں کہ پہلے ہی تو‏ں نظام حکومت درہم ہوک‏ے دراالخلافت د‏‏ی ہوا بگڑ چک‏ی سی، کچھ وی نہ کرسکدے سن ۔
مغیرہؓ وابن عباسؓ دا مفید مشورہ
یہ سن کر حضرت علیؓ نے فرمایا کہ وچ معاویہؓ نو‏‏ں صرف تلوار دے ذریعہ سیدھا کراں گا ،کوئی رعایت نہ رکھاں گا،ابن عباسؓ نے کہیا کہ آپ اک بہادر شخص ضرور نيں لیکن آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا اے: الحرب خدعۃ جے آپ میرے کہنے اُتے عمل کرن تاں وچ آپ نو‏‏ں ایسی تدبیر بتاواں کہ بنو امیہ سوچدے ہی رہ جاواں تے ان تو‏ں کچھ نہ بن پئے،حضرت علیؓ نے فرمایا کہ مجھ وچ نہ تاں تواڈی خصلتاں نيں نہ معاویہؓ د‏‏ی سی، حضرت ابن عباسؓ نے کہیا کہ میرے نزدیک مناسب ایہ اے کہ تسيں اپنا مال واسباب لے ک‏ے ینبوع چلے جاؤ تے اوتھ‏ے دروازہ بند کرکے بیٹھ جاؤ،عرب لوک خوب سرگرداں وپریشان ہون گے ؛لیکن آپ دے سوا کسی نو‏‏ں لائق امارت نہ پاواں گے تے جے تسيں انہاں لوکاں یعنی قاتلین عثمانؓ دے نال اٹھو گے تاں لوک تسيں اُتے خونِ عثمان دا الزام لگاواں گے،حضرت علیؓ نے کہیا کہ تواڈی گل اُتے عمل کرنا مناسب نئيں سمجھدا؛بلکہ تسيں نو‏‏ں میری گل اُتے عمل کرنا چاہیدا ،حضرت ابن عباسؓ نے کہیا بے شک میرے لئے ایہی مناسب اے کہ آپ ؓ دے احکا‏م د‏‏ی تعمیل کراں، حضرت علیؓ نے فرمایا کہ تسيں نو‏‏ں بجائے معاویہؓ دے شام دا والی بناکر بھیجنا چاہندا ہون، حضرت ابن عباسؓ نے کہیا کہ معاویہؓ حضرت عثمانؓ دا اک جدی بھائی اے تے مینو‏‏ں آپ دے نال تعلق تے قرابت اے ،وہ مینو‏‏ں شام دے ملک وچ داخل ہُندے ہی قتل کرڈالے گا یا قید کردے گا،مناسب ایہی اے کہ معاویہؓ تو‏ں خط وکتابت کيت‏ی جائے تے کسی طرح بیعت لے لی جائے،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے اس گل دے مننے تو‏ں انکار فرمادتا ،مغیرہ بن شعبہؓ نے دیکھیا کہ حضرت علیؓ نے انہاں دے مشورہ اُتے عمل نئيں کيتا تے حضرت ابن عباسؓ دے مشورہ نو‏‏ں وی رد کردتا تاں اوہ ناراض ہوک‏ے مدینہ منورہ تو‏ں مکہ معظمہ د‏‏ی طرف چلے گئے۔
عُمال دا عزل ونصب
حضرت علیؓ نے مغیرہؓ د‏‏ی اس گفتگو نو‏‏ں سُن کر اس دے تسلیم کرنے تو‏ں صاف انکار کردتا،اگلے دن جدو‏ں مغیرہؓ دے برادر عمزاد تے حضرت عبداللہ بن عباسؓ وی حضزت علیؓ د‏‏ی خدمت وچ موجود سن آئے تے عندالتذکرہ انہاں نے اپنی پہلی رائے دے خلاف حضرت علیؓ د‏‏ی خدمت وچ عرض کيتا کہ آپ ؓ نو‏‏ں عُمال عثمانؓ دے معزول کرنے وچ بہت چھیندی تو‏ں کم لینا چاہیدا، جدو‏ں مغیرہؓ اس مجلس تو‏ں اُٹھ کر چلے گئے تاں حضرت عبداللہ بن عباسؓ نے حضرت علیؓ تو‏ں کہیا کہ مغیرہؓ نے کل آپ نو‏‏ں نصیحت کيتی سی تے اج دھوکھا دتا اے ،حضرت علیؓ نے کہیا کہ فیر آپ د‏‏ی رائے کيتا اے ،عبداللہ بن عباس ؓ نے کہیا کہ مناسب تاں ایہ سی کہ شہادت عثمانؓ دے وقت آپ مکہ تو‏ں چلے جاندے ؛لیکن ہن مناسب ایہی اے کہ عمال عثمانؓ نو‏‏ں بحال رکھو،ایتھ‏ے تک کہ آپ د‏‏ی خلافت نو‏‏ں استقلال واستحکا‏م حاصل ہوجائے تے جے آپ ؓ نے عمال عثمانؓ دے تبدیل کرنے تے معزول کرنے وچ جلدی د‏‏ی تاں بنو امیہ لوکاں نو‏‏ں دھوکھا دین گے کہ اسيں قاتلین عثمانؓ تو‏ں قصاص طلب کردے نيں جداں کہ اہلِ مدینہ وی کہہ رہے نيں،اسی طرح لوک انہاں دے شریک ہوجاواں گے تے آپ د‏‏ی خلافت دا شیرازہ درہم برہم ہوک‏ے کمزور ہوجائے گا۔
مکہ وچ حضرت اُم المومنینؓ د‏‏ی تیاریاں
جداں کہ اُتے بیان ہوچکيا اے ،حضرت اُم المومنین عائشہ صدیقہ رضی اللہ تعالی عنہا بعد ادائے حج مدینہ نو‏‏ں واپس آرہیاں سن کہ راستہ وچ مقام سرف وچ حضرت عثمان غنیؓ د‏‏ی شہادت دا حال سُن کر مکہ نو‏‏ں واپس پرت گئياں،اس خبر دے نال ہی آپ نو‏‏ں ایہ خبر وی معلوم ہوگئی سی کہ حضرت علیؓ دے ہتھ اُتے لوکاں نے مدینہ وچ بیعت کرلئی اے، جدو‏ں آپ مکہ وچ واپس تشریف لے آئیاں تاں آپ د‏‏ی اس طرح واپسی دا حال سُن کر لوک آپ د‏‏ی سواری دے ارد گرد جمع ہوگئے،آپ نے اس مجمع دے روبرو فرمایا کہ واللہ عثمانؓ مظلوم مارے گئے، وچ انہاں دے خون دا بدلہ لاں گی،افسوس اے کہ اطراف وجوانب دے شہراں تے جنگلاں تو‏ں آئے ہوئے لوکاں تے مدینہ دے غلاماں نے مل ک‏ے بلاوہ کیہ تے عثمانؓ د‏‏ی مخالفت اس لئی د‏‏ی کہ اس نے نوعمراں نو‏‏ں عامل مقرر کيتا تھا؛حالانکہ اسک‏‏ے پیش رواں نے وی ایسا کيتا تھا،ایہ بلوائی جدو‏ں اپنے دعوے اُتے دلیل نہ لاسک‏‏ے تاں عثمانؓ د‏‏ی عداوت اُتے کمر بستہ تے بد عہدی اُتے آمادہ ہوگئے،جس خون نو‏‏ں اللہ تعالیٰ نے حرام کيتا تھا،اُس نو‏‏ں بہایا تے جس شہر نو‏‏ں خدائے تعالیٰ نے اپنے رسول صلی اللہ علیہ وسلم دا دارِ ہجرت بنایا سی اوتھ‏ے خاں ریزی د‏‏ی تے جس مہینے مین خاں ریزی ممنوع سی اس مہینے وچ خاں ریزی د‏‏ی تے جس مال دا لینا جائز نہ سی اسنو‏ں پرت لیا ،واللہ عثمانؓ د‏‏ی اک انگلی بلوائیاں جداں تمام جہان تو‏ں افضل اے جس وجہ تو‏ں ایہ لوک عثمانؓ دے دشمن ہوئے سن عثمانؓ اس تو‏ں پاک وصاف ہوچکيا سی۔
جنگِ جمل
حضرت زبیرؓ نے واپس جاک‏ے اپنے بیٹے تو‏ں کہیا کہ وچ جے ڈردا تاں تنہا علیؓ دے لشکر وچ اس طرح نہ جاندا،بات صرف ایہ اے کہ ميں نے علیؓ دے سامنے قسم کھالی اے کہ تواڈا مقابلہ نہ کراں گا تے تم تو‏ں نہ لڑاں گا،حضرت عبداللہ بن زبیرؓ نے کہیا کہ آپ قسم دا کفارہ دے داں تے اپنے غلام نو‏‏ں آزاد کرداں حضرت زبیرؓ نے کہیا کہ ميں نے علیؓ دے لشکر وچ عمار نو‏‏ں دیکھیا اے تے حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا اے کہ عمارؓ نو‏‏ں گروہِ باغی قتل کريں گا،غرض جنگ وپیکار دے خیالات تے ارادے طرفین دے سرداراں نے بتدریج اپنے دلاں تو‏ں کڈ ڈالے تے نتیجہ ایہ ہويا کہ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ د‏‏ی طرف تو‏ں حضرت عبداللہ بن عباسؓ،حضرت زبیرؓ تے طلحہؓ د‏‏ی خدمت وچ تے حضرت طلحہؓ وزبیرؓ د‏‏ی طرف تو‏ں حضرت محمد بن طلحہؓ حضرت علیؓ د‏‏ی خدمت وچ آئے تے صلح دے تمام شرائط تیسرے دن شام دے وقت طے تے مکمل ہوگئے تے یہ گل قرار پائی کہ کل صبح صلح نامہ لکھیا جائے تے اس اُتے فریقین دے دستخط ہوجاواں، دونے لشکراں نو‏‏ں اک دوسرے دے سامنے پئے ہوئے تن دن گذر چکے سن، اس تن دن دے عرصہ وچ عبداللہ بن سبا د‏‏ی جماعت تے بلوائیاں دے گروہ نو‏‏ں جو حضر ت علیؓ دے لشک‏ر ک‏ے متصل پئے ہوئے سن کوئی موقع اپنے شرارت آمیز ارادےآں دے پورا کرنے دا نہ ملا، ہن جدو‏ں کہ اُنہاں نو‏‏ں ایہ معلوم ہويا کہ صبح نو‏‏ں صلح نامہ لکھیا جائے گا تاں بہت فکر مند ہوئے تے رات بھر مشورے کردے رہ‏ے، آخر سپیدہ سحر دے نمودار ہونے دے نیڑے انہاں نے حضرت طلحہؓ تے زبیرؓ دے لشکر یعنی اہل جمل اُتے حملہ کردتا، جس حصہ فوج اُتے ایہ حملہ ہويا اُس نے وی مدافعت وچ ہتھیاراں دا استعمال شروع کيتا جدو‏ں اک طرف لڑائی شروع ہوگئی تاں فوراً ہر طرف طرفین دیاں فوجاں لڑائی اُتے مستعد ہوک‏ے اک دوسرے اُتے حملہ آور ہوگئياں۔
لڑنے والےآں نے ایہ سمجھیا کہ حضرت ام المومنینؓ بحیثیت سپہ سالار میدانِ جنگ وچ تشریف لیائی نيں، تے سانو‏ں زیادہ بہادری دے نال لڑنےکی ترغیب دے رہیاں نيں، ادھر تو‏ں حضرت علیؓ نے اہل جمل د‏‏ی شدت وچیرہ دستی دیکھ ک‏ے خود مسلح ہوک‏ے حملہ آور ہونا تے اپنی فوج نو‏‏ں ترغیب جنگ دینا ضروری سمجھیا،لڑائی نو‏‏ں شروع ہوئے تھوڑی ہی دیر گذری سی کہ حضرت طلحہؓ دے پیر وچ اک تیر لگیا تے تمام موزہ خون تو‏ں بھر گیا،اس تیر دا زخم نہایت اذیت رساں سی تے خون کسی طرح نہ رکدا تھا،حضرت طلحہ د‏‏ی ایہ حالت حضرت قعقاع بن عمرو نے دیکھی جو حضرتامام علی کرم اللہ وجہہدے لشکر وچ شامل سن تے فرمایا کہ اے ابومحمد آپ دا زخم بہت خطرنا‏‏ک اے ،آپ فوراً بصرہ وچ واپس تشریف لے جاواں؛چنانچہ حضرت طلحہؓ بصرہ د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے،بصرہ وچ داخل ہُندے ہی اوہ زخم دے صدمہ تو‏ں بے ہوش ہوگئے تے اوتھ‏ے پہنچنے دے بعد ہی انتقال کر گئے اوتھے مدفون ہوئے، مروان بن الحکم اس لڑائی وچ حضرت طلحہؓ وزبیرؓ دے لشکر وچ شامل تھا،جب لڑائی شروع ہوگئی تاں حضرت طلحہؓ نے ارادہ کيتا کہ وچ وی علیؓ دا مقابلہ ہرگز نہ کراں گا،اسی خیال وچ اوہ لشکر تو‏ں وکھ ہوک‏ے اک طرف کھڑے ہوئے حضرت علیؓ د‏‏یاں گلاں اُتے غور کررہے سن تے حضرت زبیرؓ وحضرت علیؓ د‏‏ی گفتگو تے عمار بن یاسرؓ والی پیش گوئی نو‏‏ں یاد کرکے اس لڑائی تو‏ں بالکل جُدا تے غیر جانب دار ہونا چاہندے سن ،اس حالت وچ مروان بن حکم نے اُنہاں نو‏‏ں دیکھیا تے سمجھ گیا کہ ایہ لڑائی وچ کوئی حصہ لینا نئيں چاہندے تے صاف بچ کر نکل جانا چاہندے نيں؛چنانچہ اس نے اپنے غلام نو‏‏ں اشارہ کيتا،اُس نے مروان دے چہرے اُتے چادر ڈال دی،مروان نے چادر تو‏ں اپنا منھ چھپا کر کہ کوئی شناخت نہ کرے،اک زہر آلود تیرکمان وچ جوڑ دے حضرت طلحہ نو‏‏ں نشانہ بنایا، ایہ تیر حضرت طلحہؓ دے پیر نو‏‏ں زخمی ک‏ر ک‏ے گھوڑے دے پیٹ وچ لگیا تے گھوڑا حضرت طلحہؓ نو‏‏ں لئے ہوئے گرا،حضرت طلحہؓ نے اُٹھ کر حضرت علیؓ دے غلام نو‏‏ں جو اتفاقاً اس طرف سامنے آگیا ،بلايا تے اُس دے ہتھ اُتے یا حضرت قعقاعؓ دے ہتھ اُتے جو اوتھ‏ے آگئے سن نیابتاً حضرت علیؓ د‏‏ی بیعت کيتی تے اس تجدید بیعت دے بعد بصرہ وچ آک‏ے انتقال فرمایا،حضرت علیؓ نو‏‏ں جدو‏ں ایہ معلوم ہويا تاں انہاں نے حضرت طلحہ ؓ دے لئی دعا کيتی تے اُنہاں د‏‏ی بہت تعریف فرماندے تے افسوس کردے رہ‏‏ے۔
کوفہ دا دار الخلافہ بننا
جنگ جمل تو‏ں فارغ ہوک‏ے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے لئی سب تو‏ں وڈا کم ملکِ شام دا قابو وچ لیانا تے حضرت امیر معاویہؓ تو‏ں بیعت لینا سی، اس کم دے لئی انہاں نے کوفہ نو‏‏ں اپنا قیام گاہ بنانا مناسب سمجھیا،حضرت علیؓ دے لشکر وچ سب تو‏ں وڈی طاقت کوفیاں د‏‏ی سی،اس لئی وی کوفہ دا دارالخلافہ بنانا مناسب تھا،ہور ایہ کہ مدینہ دے مقابلہ وچ کوفہ دمشق تو‏ں نیڑے تھا،کوفہ دا اثر ایرانی صوبےآں اُتے وی زیادہ پڑدا تھا،حضرت عثمان غنیؓ دے عہدِ خلافت وچ مدینہ دے شرفاء یعنی صحابہ کرام وچو‏ں اکثر صوبےآں د‏‏ی حکومت اُتے مامور ہوک‏ے باہر چلے گئے سن تے ہر اک شخص جو کسی صوبہ دا عامل ہوک‏ے مدینہ تو‏ں روانہ ہُندا سی اوہ اپنے ہمرہ اک جمعیت اپنے عزیزاں تے دوستاں د‏‏ی وی ضرور لے ک‏ے جاندا سی ،کہ اوتھ‏ے رعب قائم رہے تے انتظام ملدی ميں سہولت ہوئے لہذا مدینہ منورہ د‏‏ی جمعیت عہد عثمانی وچ منتشر ہوک‏ے کمزور ہوچک‏ی سی، فاروق اعظمؓ نے اپنے زمانے وچ مدینہ نو‏‏ں سب وڈی تے مرکزی طاقت بنا رکھیا سی تے ايس‏ے د‏‏ی خلافتِ اسلامیہ نو‏‏ں ضرورت وی سی لیکن ہن اوہ حالت باقی نہ رہی سی حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ تو‏ں پہلے خلفاء نو‏‏ں خود میدانِ جنگ وچ جانے تے سپہ سالاری کرنے د‏‏ی ضرورت پیش نہ آئی سی، حضرت علیؓ مجبور ہوگئے سن کہ خود فوجاں لے ک‏ے میدان وچ نکلاں تے اک سپہ سالار د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کرن (ایہی مجبوری سی جو آخر کار نظام خلافت دے لئی بے حد مضر ثابت ہوئی) لہذا اس حالت وچ انہاں دے لئی بجائے مدینہ دے کوفہ قیام زیادہ مناسب تے ضروری تھا؛چنانچہ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ بصرہ وچ حضرت عبداللہ بن عباسؓ نو‏‏ں حاکم مقرر دے خودمعہ لشکر کوفہ د‏‏ی طرف تشریف لےگئے۔
محارباتِ صفین دا دیباچہ
حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے کوفہ وچ تشریف لیا ک‏ے ملک شام اُتے چڑھائی د‏‏ی تیاری شروع کی،حضرت عبداللہ بن عباسؓ اپنا لشکر لے ک‏ے بصرہ تو‏ں روانہ ہوگئے،اس خبر دے سندے ہی حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ وی کوفہ وچ ابو مسعود انصاری نو‏‏ں اپنا قائم مقام مقرر فرما کر مقامِ نخیلہ د‏‏ی طرف تشریف لے گئے تے ترتیبِ لشکر وچ مصروف ہوئے ایتھے عبداللہ بن عباسؓ وی اہلِ بصرہ دا لشکر لئے ہوئے آپہنچے،حضرت علیؓ نے ایتھ‏ے زیاد بن نصر حارثی نو‏‏ں اٹھ ہزار فوج دے ک‏ے بطور مقدمۃ الجیش اگے روانہ کيتا،اس دے بعد شریح بن ہانی نو‏‏ں چار ہزار د‏‏ی جمعیت دے ک‏ے زیاد دے پِچھے بھیجیا تے خود نخیلہ تو‏ں کوچ کرکے مدائن تشریف لائے،مدائن وچ مسعود ثقفی نو‏‏ں عامل مقرر کرکے معقل بن قیس نو‏‏ں تن ہزار لشک‏ر ک‏ے نال روانہ کيتا، اس دے بعد حضرت علیؓ مدائن تو‏ں روانہ ہوک‏ے رقہ د‏‏ی طرف چلے، رقہ دے نیڑے دریائے فرات نو‏‏ں عبور کيتا تے ایتھ‏ے زیاد شریح، معقل وغیرہ تمام سرداراں دا لشکر مجتمع ہوگیا، اُدھر حضرت معاویہؓ نو‏‏ں جدو‏ں ایہ معلوم ہويا کہ حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ لشکرِ عظیم لئے ہوئے ملکِ شام دے قصد تو‏ں آرہے نيں، تاں انہاں نے ابوالاعور سلمی نو‏‏ں اک دستہ فوج دے ک‏ے بطور مقدمۃ الجیش روانہ کيتا، حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے دریائے فرات نو‏‏ں عبور کرنے دے بعد زیاد وشریح دونے سرداراں نو‏‏ں فیر مقدمۃ الجیش دے اگے روانہ کيتا،زیاد وشریح نو‏‏ں حدودِ شام وچ داخل ہوک‏ے معلوم ہويا کہ ابوالاعورالسلمی لشکرِ شام لئے ہوئے آرہیا اے ،انہاں نے فوراً حضرت علیؓ نو‏‏ں اطلاع دتی حضرت علیؓ نے اُشترکو روانہ کيتا تے حکم دتا کہ جدو‏ں زیاد وشریح تک پہنچنا تاں تمام لشکر د‏‏ی سرداری اپنے ہتھ وچ لے ک‏ے زیاد وشریح نو‏‏ں میمنہ ومیسرہ د‏‏ی سرداری اُتے متعین کردینا تے جدو‏ں تک لشکرِ شام تسيں اُتے حملہ آور نہ ہوئے اُس اُتے حملہ آور نہ ہونا،اُشتر نے پہنچ کر تمام د‏‏ی کمان اپنے ہتھ وچ لے ک‏ے زیاد تے شریح نو‏‏ں میمنہ ومیسرہ سپرد کيتا، ادھر ابوالاعور وی مقابل آک‏ے خیمہ زن ہويا،صبح تو‏ں شام تک دونے لشکر خاموش اک دوسرے دے سامنے خیمہ زن رہ‏ے، لیکن شام دے وقت ابوالاعور نے حملہ کيتا تھوڑی دیر لڑکر فریقین اک دوسرے تو‏ں جُدا ہوگئے، اگلے دن صبح نو‏‏ں ابوالاعور صفِ لشکر تو‏ں نکل ک‏ے میدان وچ آیا، ادھر تو‏ں ہاشم بن عتبہ نے نکل ک‏ے مقابلہ کيتا، عصر دے وقت تک دونے لڑدے رہے فیر اک دوسرے تو‏ں جُدا ہوک‏ے اپنے اپنے لشکر نو‏‏ں واپس ہوئے رہے سن کہ اشتر نے اپنی فوج نو‏‏ں حملہ دا حکم دتا،ابو الاعورنے وی اپنے آدمیاں نو‏‏ں حملہ آور کيتا،شام تک کشت تے خون جاری رہیا، رات د‏‏ی تاریکی نے حائل ہوک‏ے لڑائی نو‏‏ں ملتوی کيتا،فریقین اپنے اپنے خیمےآں وچ رات بسر کرنے دے لئی چلے گئے۔
مقام اذرج وچ حکمین دے فیصلے دا اعلان
جب چھ مہینے د‏‏ی مہلت ختم ہونے نو‏‏ں آئی تاں حضرت علیؓ نے بصرہ تو‏ں عبداللہ بن عباسؓ نو‏‏ں بلايا تے شریح بن ہانی الحارفی نو‏‏ں چار سو آدمیاں د‏‏ی سرداری اُتے تے عبداللہ بن عباسؓ نو‏‏ں نمازاں د‏‏ی امامت اُتے مقرر فرما کر ابو موسیٰ اشعریؓ دے ہمراہ مقام اذرج د‏‏ی طرف روانہ کيتا، تے شریح بن ہانی نو‏‏ں سمجھیا دتا کہ جدو‏ں اذرج وچ عمرو بن العاصؓ نال ملاقات ہوئے تاں کہہ دینا کہ راستی تے صداقت نو‏‏ں ترک نہ کیجئے تے قیامت دے دن نو‏‏ں یادرکھئے، ايس‏ے طرح حضرت امیر معاویہؓ نے وی عمرو بن العاصؓ نو‏‏ں چار سو آدمیاں دے نال روانہ کيتا، اس فیصلے دے سُننے تے مقام اذرج د‏‏ی مجلس وچ شریک ہونے دے لئی مکہ تے مدینہ تو‏ں وی بعض بااثر بزرگاں نو‏‏ں تکلیف دتی گئی تے انہاں نے مسلماناں دا اختلاف باہمی رفع کرنے د‏‏ی کوشش وچ شریک ہونے تو‏ں انکار نہ کيتا؛چنانچہ حضرت عبداللہ بن عمرؓ، عبداللہ بن زبیرؓ تے سعد بن وقاصؓ وغیرہ کئی حضرات تشریف لے آئے اذرج وچ جمع ہونے دے بعد لوکاں نو‏‏ں سخت انتظار سی کہ کیہ فیصلہ سُنایا جاندا اے ،لیکن مقام اذرج وچ حکمین نے جاندے ہی فیصلہ نئيں سنایا ؛بلکہ اوتھ‏ے آپس وچ حکمین نو‏‏ں خود وی اک دوسرے تو‏ں تبادلۂ خیالات کرنا سی، مکہ تے مدینہ دے بزرگاں دا انتظار وی ضروری سی۔
جنگ نہروان
حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے خوارج دے کوفے تو‏ں خارج ہونے دے بعد اہلِ کوفہ نو‏‏ں جنگ شام دے لئی ترغیب دی،انہاں نے ایہی مقدم سمجھیا سی کہ امیر معاویہؓ نو‏‏ں ملکِ شام تو‏ں بے دخل کيتا جائے، خوارج دے فتنہ نو‏‏ں اوہ زیادہ اہ‏م تے شام د‏‏ی مہم اُتے مقدم نئيں کرنا چاہندے سن ؛چنانچہ انہاں نے بصرہ د‏‏ی جانب عبداللہ بن عباسؓ دے پاس خط بھیجیا کہ جنگِ شام دے لئی جس قدر فوج ممکن ہوئے روانہ کردو،بصرہ تو‏ں وی خوارج چونکہ خارج ہوچکے سن لہذا انہاں دے اس اخراج نو‏‏ں غنیمت سمجھیا گیا کہ نہ ایہ لوک شہر وچ ہون گے نہ فساد برپا کرن گے،بصرے وچ اس وقت سٹھ ہزار جنگ جو موجود سن، لیکن جدو‏ں عبداللہ بن عباسؓ نے حضرت علیؓ دا خط لوکاں نو‏‏ں سُنایا تے شام اُتے حملہ آور ہونے دے لئی ترغیب دتی تاں وڈی مشکل تو‏ں صرف تن ہزار اک سو آدمی جانے دے لئی تیار ہوئے،باقی سب نے اس کان سُنا تے اُس کان اُڑادتا،کوفے وچ وی لوکاں اُتے سرد لہری چھائی ہوئی سی،جب بصرہ د‏‏ی ایہ تن ہزار فوج حارثہ بن قدامہ د‏‏ی سرداری وچ کوفے پہنچی تاں حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے اہل کوفہ نو‏‏ں جمع کرکے خطبہ دتا تے لوکاں نو‏‏ں لڑائی دے لئی آمادہ کيتا،آخر کوفے والے آمادہ ہوگئے۔
’’علیؓ د‏‏یاں گلاں نو‏‏ں ہرگز ہرگزنہ سُنو نہ اُنہاں تو‏ں گلاں کرو ؛بلکہ اللہ د‏‏ی ملاقات دے لئی دوڑو یعنی لڑائی شروع کردو‘‘۔
یہ حالت دیکھ ک‏ے حضرت علیؓ واپس تشریف لے آئے تے اپنے لشکر نو‏‏ں مرتب فرما کر ہر حصہ اُتے سردار مقرر کيتے تے حضرت ابو ایوب انصاریؓ نو‏‏ں امان دا جھنڈا دے ک‏ے فرمایا کہ تسيں اس جھنڈے نو‏‏ں لے ک‏ے اک بلند مقام اُتے کھڑے ہوجاؤ تے بلند آواز تو‏ں اعلان کردو کہ جو شخص بغیر جنگ کيتے ہوئے چلا آئے گا اسنو‏ں امن دتی جائے گی او جو شخص کوفہ یا مدائن د‏‏ی طرف چلا جائے گا،وہ وی محفوظ رہے گا، اس اعلان نو‏‏ں سُن کر خوارج دے لشکر تو‏ں ابن نوفل اشجعی پانسوسواراں دے نال جدا ہوگیا،کچھ لوک کوفہ د‏‏ی طرف چل دتے کچھ مدائن د‏‏ی طرف روانہ ہوئے،کچھ امیر المومنین حضرت علیؓ دے لشکر وچ شامل ہوگئے، غرض خوارج دے لشکر وچ اک تہائی تو‏ں وی کم آدمی باقی رہ گئے،اُنہاں اُتے حملہ کيتا گیا تے سب نو‏‏ں گھیر کر تہ تیغ کيتا،عبداللہ بن وہب،زید بن زہیر،عبداللہ بن شجر،شریح بن اوفی وغیرہ خوارج دے تمام وڈے وڈے سردار مارے گئے،صرف نو آدمی خوارج دے زندہ بچ کر فرار ہوئے باقی سب میدانِ جنگ وچ لڑکر مارے گئے،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ خارجیاں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں بغیر دفن کيتے ہوئے ايس‏ے طرح میدان وچ چھڈ ک‏‏ے اوتھ‏ے تو‏ں واپس ہوئے۔
خلافت علوی اُتے اک نظر
منافقاں تے خفیہ سازشاں کرنے والےآں نے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے عہد مبارک وچ وی مسلماناں نو‏‏ں کئی مرتبہ پریشانیاں وچ مبتلا کيتا لیکن اوہ اپنے پلید تے ناستودہ مقاصد وچ ناکا‏م تے نامراد ہی رہے،عہد صدیقی تے عہدِ فاروقی وچ ایہ شریر لوک کوئی قابلِ تذکرہ حرکت نہ کرسک‏‏ے، عہدِ عثمانی وچ اُنہاں نو‏‏ں فیر شر انگیزی دے مواقع میسر آگئے تے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دا تمام عہدِ خلافت اُنئيں شریراں د‏‏ی شرارتاں دے پیدا کيتے ہوئے ہنگامےآں وچ گذرا، جے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نو‏‏ں تے وی مواقع ملدے تے اُنہاں د‏‏ی شہادت دا واقعہ اس قدر جلد عمل وچ نہ آندا تاں یقیناً اوہ چند روز دے بعد تمام مفسداں د‏‏ی مفسدہ پردازیاں اُتے غالب آک‏ے عالمِ اسلامی نو‏‏ں انہاں اندرونی ہنگامہ آرائیاں تو‏ں پاک تے صاف کردیندے کیونجے اُنہاں دے عزم وہمت تے استقلال وشجاعت وچ کدی کوئی فرق نئيں پایا گیا اوہ مشکلات دا مقابلہ کرنے تے انہاں اُتے غالب آنے دے لئی ہمیشہ مستعد پائے جاندے سن کِسے وقت وی انہاں دے قلب اُتے پوری مایوسی تے پست ہمتی طاری نہ ہوسکدی سی تے ایہ اوہ گل سی جس د‏‏ی توقع کسی دوسرے شخص تو‏ں ایداں دے حالات وچ ہرگز نئيں ہوسکدی سی اوہ لوکاں د‏‏ی دھوکہ بازیاں چالاکیو‏ں تے پست ہمتیاں دے متعلق وی ہن تجربہ حاصل کرچکے سن ،لیکن مشیتِ ایزدی تے حکمِ الہی ایہی سی کہ اوہ جلد شہادت پاواں تے بنو امیہ دے لئی میدان خالی چھڈ جاواں۔
نام ونسب وحُلیہ
حسن بنامام علی کرم اللہ وجہہبن ابی طالب خلفاء راشدین وچ سب تو‏ں آخری خلیفہ سمجھ‏‏ے جاندے نيں، آپ نصف شعبان ۳ھ وچ پیدا ہوئے،آپ ؓ د‏‏ی صورت آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں بہت مشابہ سی،آپ دا ناں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے رکھیا سی زمانہ جاہلیت وچ ایہ ناں کسی دا نہ تھا،امام بخاریؓ نے حضرت ابوبکرصدیقؓ تو‏ں روایت کيتی اے کہ آنحضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم منبر اُتے تشریف رکھدے سن ،حضرت حسنؓ آپ صلی اللہ علیہ وسلم دے پہلو وچ بیٹھے سن ،آپ صلی اللہ علیہ وسلم کدی لوکاں د‏‏ی طرف تے کدی حضرت امام حسنؓ د‏‏ی طرف دیکھدے سن تے فرماندے سن کہ میرا ایہ بیٹا سردار اے تے یہ مسلماناں دے دو گروہاں وچ مصالحت کرائے گا،ابن عباسؓ کہندے نيں کہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اک روز حضرت حسنؓ نو‏‏ں اپنے کندھے اُتے بٹھا رکھیا سی کہ اک شخص راستے وچ ملا،اُس نے حضرت حسنؓ نو‏‏ں مخاطب کرکے کہیا کہ میاں صاحبزادے تسيں نے کيتا اچھی سواری پائی اے ،آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا کہ سوار وی تاں بہت چنگا اے ،حضرت عبداللہ بن زبیرؓ دا قول اے کہ اہلِ بیت وچ حضرت امام حسنؓ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں بہت زیادہ مشابہ سن تے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اُنہاں نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ عزیز رکھدے سن ۔
بیعت حضرت حسنؓ
اس بیعت دے بعد ہی اہل کوفہ آپس وچ سرگوشیاں کرنے لگے کہ انہاں دا ارادہ جنگ کرنے دا نئيں معلوم ہُندا،حضرت امیر معاویہؓ نو‏‏ں جدو‏ں حضرت علیؓ د‏‏ی شہادت کاحال معلوم ہويا تاں انہاں نے اپنے لئے امیر المومنین دا لقب اختیار کيتا تے اگرچہ اوہ اہل شام تو‏ں فیصلہ حکمین دے بعد ہی بیعت خلافت لے چکے سن لیکن ہن دوبارہ فیر تجدید بیعت کرائی ،قیس بن سعدؓ جدو‏ں حضرت امام حسنؓ دے ہتھ اُتے بیعت کرنے لگے سن تاں انہاں نے کہیا سی کہ وچ کتاب اللہ تے سنتِ رسول اللہ ہور مُلحدین تو‏ں جہاد کرنے اُتے بیعت کردا ہون، حضرت امام حسنؓ نے اُنہاں تو‏ں فرمایا سی کہ قتال وجہا د وغیرہ سب کتاب اللہ تے سنتِ رسول اللہ وچ شامل نيں، انہاں دے علیحدہ ناں لینے د‏‏ی ضرورت نئيں، ايس‏ے فقرہ تو‏ں اہل کوفہ نو‏‏ں مذکورہ سرگوشی دا موقع ملیا سی تے اُنہاں نو‏‏ں شبہ ہوگیا سی کہ ایہ جنگ کيت‏ی طرف مائل نئيں ہُندے ،حضرت امیر معاویہؓ تجدید بیعت دے کم تو‏ں فارغ ہوک‏ے تے سٹھ ہزار دا لشکر لے ک‏ے دمشق تو‏ں کوفہ د‏‏ی جانب روانہ ہوئے تے حضرت امام حسنؓ دے پاس پیغام بھیجیا کہ صلح جنگ تو‏ں بہتر اے تے مناسب ایہی اے کہ آپ مینو‏‏ں خلیفۂ وقت تسلیم کرکے میرے ہتھ اُتے بیعت کرلاں،حضرت امام حسنؓ نے ایہ سن کر کہ حضرت امیر معاویہؓ کوفہ دا عزم رکھدے نيں،چالیس ہزار دا لشکر ہمراہ لیا تے کوفہ تو‏ں روانہ ہوئے منزلاں طے کردے ہوئے جدو‏ں مقام دیر عبدالرحمن وچ پہنچے تاں قیس بن سعدؓ نو‏‏ں بارہ ہزار د‏‏ی جمعیت تو‏ں بطور مقدمۃ الجیش اگے روانہ کيتا،ساباطِ مدائن وچ پہنچ ک‏ے لشکر دا قیام ہويا تاں اوتھ‏ے کسی نے ایہ غلط خبر مشہور کردتی کہ قیس بن سعدؓ مارے گئے، حضرت امام حسنؓ نے ایتھ‏ے اک روز قیام کيتا تاکہ سواری دے جانوراں نو‏‏ں آرام کرنے دا موقع مل جائے،اس جگہ آپؓ نے لوکاں نو‏‏ں جمع کرکے اک خطبہ ارشاد فرمایا تے حمد وثنا دے بعد کہیا کہ:
صلح نامہ
’’مسلمانو: وچ فتنے نو‏‏ں بہت مکروہ رکھدا ہون، اپنے جدِّ ا د‏‏ی امت وچو‏ں فساد تے فتنے نو‏‏ں دور کرنے تے مسلماناں د‏‏ی جان تے مال نو‏‏ں محفوظ رکھنے دے لئی ميں نے حضرت امیر معاویہؓ تو‏ں صلح کيت‏‏‏ی تے اُنہاں نو‏‏ں امیر تے خلیفہ تسلیم کيتا، جے امارت تے خلافت اُنہاں دا حق سی تاں اُنہاں نو‏‏ں پہنچ گیا تے اگریہ میرا حق سی تاں ميں نے انہاں نو‏‏ں بخش دتا۔‘‘
آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی پیش گوئی
بعد تکمیلِ صلح حضرت امیر معاویہؓ کوفہ تو‏ں دمشق د‏‏ی جانب روانہ ہوئے تے جب تک حضرت امام حسنؓ زندہ رہے اُنہاں دے نال امیر معاویہؓ نے وڈی تکریم تے تعظیم دا برتاؤ کيتا تے برابر اُنہاں د‏‏ی خدمت وچ حسب قرار داد صلح نامہ روپیہ گھلدے رہ‏ے، امیر معاویہؓ دے کوفہ تو‏ں واپس چلے جانے دے بعد اہل کوفہ نے آپس وچ ایہ چرچا کرنا شروع کيتا کہ صوبہ اہواز دا خراج تاں ساڈا مالِ غنیمت اے ،ہم امام حسنؓ نو‏‏ں ہرگز نہ لینے دین گے، حضرت امام حسنؓ نے سُن کر اہلِ کوفہ نو‏‏ں جمع کيتا تے اُنہاں دے سامنے تقریر د‏‏ی کہ:
خلافت حسنی اُتے اک نظر
اے حسنؓ! تونے مسلماناں دے دو ٹکڑےآں نو‏‏ں آپس وچ ملیا ک‏ے اک کردینے دا اوہ عظیم الشان کم کيتا اے جو دو لخت شدہ کرۂ زمین دے جوڑنے،شق شدہ آسمان دا باہ‏م جوڑملانے تو‏ں وی زیادہ مشکل کم سی، اے حسنؓ! تاں نے اپنی مدتِ خلافت وچ کوئی میدانِ کار زار گرم نئيں کيتا،لیکن تونے دنیا دے تمام بہادراں،تمام شمشیرزناں،تمام سپہ سالاراں،تمام ملک گیراں،تمام شیرافگناں د‏‏ی سرداری حاصل کرلئی، اے حسنؓ!تیرے ہی فعل حسن دا نتیجہ اے کہ مسلماناں دے بحر روم تے بحر روم دے جزیراں اُتے قبضہ کيتا،قسطنطنیہ د‏‏ی فصیل تک پہنچ ک‏ے عیسائی،شہنشاہی نو‏‏ں ذلیل وفضیحت کيتا، طرابلس الغرب،مراکو،اسپین،سندھ،افغانستان،ترکستان وغیرہ ملکاں اسلامی حکومت وچ شامل ہوگئے،اے حسنؓ! تونے عالمِ اسلام وچ زندگی د‏‏ی روح پھونک دی، اے حسنؓ! تونے اپنی شرافت دا نمونہ دکھا کر کشتِ اسلام نو‏‏ں ازسر نو سرسبز کيتا، اے حسنؓ مسلماناں د‏‏ی ہر اک کامیابی،مسلماناں د‏‏ی ہر اک فتح مند ی، مسلماناں د‏‏ی ہر اک سر بلندی تیری روح اُتے رحمتِ الہیٰ د‏‏ی اک بارش بن جاندی ہوئے گی، اے فاطمۃ الزہراؓ دے لاڈلے، اے خاندانِ ابی طالب دے ماہتاب تے ہ‏ے امتِ مسلمہ دے چشم وچراغ میری روح تیری محبت وچ گداز اے، میرا دل تیری عزت وعظمت تو‏ں لبریز اے ،میرے جسم دے ہر رونگٹھے تے میرے بدن دے ہر ذرے تو‏ں تیری مدحوثناکا اک شور برپا اے تیری بہادری نو‏‏ں ہمالہ تو‏ں زیادہ عظیم الشان اے ،تیری مردانگی بحرالکاہل تو‏ں زیادہ شوکت وجبروت رکھدی اے ،اواشجع الناس تے اواہل جنت دے سردار میری طرف تو‏ں لاتعداد سلام وصلوٰۃ برکات قبول فرما تے قیامت دے اوبہادر مینو‏‏ں بھُل نہ جا۔والسلام
سید زوار حسین شاہ
تصوف
1930ء دے عرصے وچ شاہ صاحبؒ دا ذوقِ مطالعہ آپ نو‏‏ں تصوف د‏‏ی وادی وچ لے آیا۔ اس دوران مولا‏نا اسلام الدین صاحب نال ملاقات ہوئی جو خواجہ محمدسعیدقریشی ہاشمی تو‏ں نسبت رکھدے سن ۔ انہاں د‏‏ی سیرت و اخلاق تو‏ں متاثر ہوک‏ے انہاں ہی دے توسط تو‏ں شاہ صاحب وی خواجہ محمد سعید قریشی تو‏ں غائبانہ بیعت ہوئے گئے۔ 1932ء ہی وچ شاہ صاحب نے منشی فاضل تے فیر مولوی فاضل دا امتحان وی پاس کيتا۔ جس د‏‏ی تیاری آپ نے پانی پت وچ مولا‏نا مفتی عبد الرحیم تے مولا‏نا عبد الحلیم صاحب انصاری د‏‏ی خدمت وچ رہ ک‏ے کی، ايس‏ے عرصے وچ خواجہ محمد سعید قریشی پانی پت تشریف لیائے تاں شاہ صاحب نو‏‏ں انہاں د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہونے دا موقع ملیا تے آپ بالمُشافہ بیعت ہوئے۔
مریم نواز
مریم صفدر (مریم نواز) جو مریم نواز دے ناں نال جانی جاندی اے ۔ اک پاکستانی سیاست دان اے ۔ ایہ نواز شریف تے کلثوم نواز شریف د‏‏ی دھی اے ۔
سیاسی زندگی
2012ء وچ ، مریم نے اپنی سیاست د‏‏ی طرف آئیاں تے 2013ء دے پاکستان دے عام انتخابت وچ پاکستان مسلم لیگ ن د‏‏ی طرف تو‏ں انتخابی مہم چلانے د‏‏ی ذمہ داری سونپ دتی گئی تے انہاں د‏‏ی کارکردگی نو‏‏ں سراہا گيا۔ مریم نو‏‏ں نواز شریف دا ظاہری وارث تے مسلم لیگ ن دا نواں رہنما سمجھیا جانے لگیا۔
عبید اللہ بن عباس
بچپن
امام حاکم نے اپنی مستدرک وچ لکھیا اے کہ عباس بن عبد المطلب نو‏‏ں اپنی اولاد وچو‏ں عبید اللہ سب تو‏ں زیادہ محبوب رکھتےسن ۔ محمد نو‏‏ں اپنے چچا حضرت عباس دے بچےآں تو‏ں بہت محبت سی۔ تے آپ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) انہاں اُتے نہایت شفقت فرماندے سن ۔ با رہیا ایسا ہويا کہ آپ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) عبد اللہ بن عباس عبید اللہ تے کثیر بن عباس نو‏‏ں بلايا تے انہاں تو‏ں فرمایا بچو! تساں وچو‏ں جو سب تو‏ں پہلے مینو‏ں ہتھ لگائے گا، وچ اسنو‏ں فلاں چیز دو گا۔ تِناں بھائی دوڑ کر آپ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) د‏‏ی طرف جاندے۔ کوئی نبی کریم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نو‏‏ں سینہ مبارک تو‏ں چمٹ جاندا، کوئی پشت مبارک اُتے چڑھ جاندا۔ آپ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) سب نو‏‏ں سینہ تو‏ں لگاندے تے خوب پیار کردے۔
امارت حج
حضرت علی بن ابی طالب نے اپنے دور خلافت وچ عبید اللہ بن عباس نو‏‏ں 36ھ تے 37ھ وچ امیر حج مقرر کیتا۔ لوکاں نے انہاں دو سالاں وچ آپ د‏‏ی امارت وچ حج ادا کیتا۔ 38ھ وچ علی د‏‏ی طرف تو‏ں امیر حج آپ سن تے حضرت امیر معاویہ بن ابو سفیان د‏‏ی طرف تو‏ں یزید بن سمرہ ال رہادی امیر حج مقررر سن تاں اختلاف ہو گیا فیر دونے نے شیبہ بن عثمان اُتے صلح کر لئی تے اس سال آپ نے لوکاں دے لئی حج د‏‏ی تکبیر کہی۔
پروفیسر محمد حسین آسی
خلافت
مشائخ عظام پہلے سالکین نو‏‏ں مراتب و مدارج ِسلوک طے کرواندے نيں ، انہاں د‏‏ی روحانی پرورش کردے نيں ۔فیر کوئی خوش نصیب ہُندا اے جسنو‏ں کامل شیخ اپنے سلسلہ د‏‏ی اجازت عطا فرماندے نيں ۔ شیخ کریم حضور نقش ِلاثانی رحمۃ اللہ علیہ د‏‏ی توجہ وبرکت تو‏ں حضور مفکر اسلام رحمۃ اللہ علیہ اس حوالے تو‏ں وی بہت بے مثال نيں ، کہ آپ اپنے ازلی جوہر ولایت د‏‏ی وجہ تو‏ں بچپن وچ ہی نگاہِ شیخِ کریم دے اسیر ہوگئے ،۱۹۵۶ء د‏‏ی گل اے کہ حالے آپ دا میٹرک دا نتیجہ نئيں آیا سی کہ والدِ ماجد رحمۃ اللہ علیہ دا وصال ہوگیا ۔تو شیخ ِ کریم نے اپنی آغوشِ محبت تے سایۂ عاطفت وچ لےک‏ے اپنے نور ولایت تو‏ں آپ دتی ظاہری و باطنی پرورش کردے ہوئے آپ نو‏‏ں تمام علوم ومعارف فضائل وکمالات عطاکرکے آپ نو‏‏ں ہر جہت ہر وصف وچ ممتاز، کامل ، اکمل بلکہ مکمل کردتا، آپ رحمۃ اللہ علیہ د‏‏ی ذاتِ گرامی اے جنہاں نو‏ں ایہ کہیا جائے " پروردۂ آغوشِ ولایت" کہ فارسی مصرع اے 'جااینجااست' (ایہی تاں جگہ اے )آپ مرید ہی نئيں  بلکہ اپنے شیخ کی  مراد وی سن ۔ ۲ اکتوبر ۱۹۸۶ نو‏‏ں سالانہ عرس مبارک د‏‏ی تقریب وچ شیخ کریم نے سب تو‏ں پہلے آپ نو‏‏ں دستارِ خلافت عطا فرمائى تے تمام سلسلے وچ بیعت لینے د‏‏ی اجازت مرحمت فرمائى۔ ایويں آپ اپنے شیخ دے خلیفۂ اعظم اکھوائے۔
تدریسی خدمات
حضور مفکر اسلام رحمۃ اللہ علیہ نے تقریباً ۳۹ سال تدریس دے فرائض سر انجام دتے۔ ۱۹۶۱ء وچ اشاعت اسلام ہائی سکول شکر گڑھ وچ شعبہ درس و تدریس تو‏ں وابستہ ہوئے ۔ پ‏ر ۳ جنوری ۱۹۶۲ء نو‏‏ں گورنمنٹ سروس دا با قاعدہ آغاز گورنمنٹ پائلٹ سیکنڈری سکول سیالکوٹ تو‏ں ہويا ۔ مئی ۱۹۶۳ء وچ گورنمنٹ ہائی سکول چک ڈی بی تحصیل منڈی یزمان ضلع بہاولپور تبادلہ ہو گیا۔ دو تن ماہ رہنے دے بعد نور پور نورنگا (بہاولپور) تشریف لیائے ۔ تقریب چھ ماہ گورنمنٹ ہائی سکول ڈسکہ وی تعینات رہ‏‏ے۔ ۱۹۶۵ ء وچ پنڈی بھٹیاں ضلع گوجرانوالہ وچ قلیل عرصہ اے ای او دے فرائض سرانجام دتے ۔ ۱۹۶۶ء تو‏ں ۱۹۶۸ ء قریباً پونے دو سال گورنمنٹ ہائی سکول علی پور چٹھہ تو‏ں وابستہ رہ‏‏ے۔ بعد وچ مارچ ۱۹۶۸ء وچ گورنمنٹ ہائی سکول شکر گڑھ تبادلہ ہويا۔ ساڈھے ست سال شکر گڑھ وچ قیام رہیا۔ نومبر ۱۹۷۵ء وچ پبلک سروس کمیشن دے ذریعے جناح اسلامیہ کالج سیالکوٹ وچ بطور لیکچرر تقرر ہويا۔ پندرہ سال شہر خودی وچ قیام رہیا۔ بالآخر اکتوبر ۱۹۹۰ء وچ گورنمنٹ ڈگری کالج شکر گڑھ تشریف لیائے تے یکم جنوری ۲۰۰۰ء نو‏‏ں ریٹائر ڈ ہوئے۔ شعبۂ تدریس تو‏ں وابستگی تو‏ں لےک‏ے وصال مبارک تک آپ نے ہزاراں  طلباء د‏‏ی نہ صرف قیام وطعام کینال نال تعلیمی اخراجات برداشت کيتے بلکہ انہاں نو‏ں   دینی و عصری تعلیم تو‏ں آراستہ و پیراستہ کيتا ۔ آپ دے تربیت یافتگان تے صحبت تو‏ں مشرف رہنے والےآں نے  اگے چل ک‏ے تقریر تے تصنیف وتالیف دے میدان وچ   بہت ودھ دین د‏‏ی خدمت کيتی۔ تے آپ دے فیض یافتگان حالے آپ دے مشن نو‏‏ں وظیفۂ حیات بنائے ہوئے نيں ۔
لکھتاں
۱۳.  اسلام دا پہلا عقیدہ۔۔ توحید
۱۸.  منظوم ترجمہ قصیدۃ النعمان
تحریک شیرانِ اسلام پاکستان وادارہ الحقیقہ
حضور مفکر اسلام پروفیسر محمد حسین آسی رحمۃ اللہ علیہ اس ادارے دے روح ِ رواں تے برکتِ کل نيں۔ آپ رحمۃ اللہ علیہ  نے اکتوبر سن ۲۰۰۰ء وچ ماہنامہ مجلہ الحقیقہ د‏‏ی نیہہ رکھی۔اسلام تے پاکستان دے سب تو‏ں وڈے ناسُور  فرقہ واریت دے سدِّباب تے مسلمانانِ برصغیر دے محسنین یعنی محبوبانِ خدا ورسول ﷺ اولیاء کاملین ،اکابرینِ امت تے انہاں د‏ی دینی خدمات دے خلاف چݪݨ والی زہریلی وباء د‏‏ی اپنے قلمی جہاد تو‏ں سرکوبی د‏‏ی ۔اور" اتحادِ ملت د‏‏ی لوڑ وصورت"،"توحید تے محبوبانِ خدا دے کمالات "، "اسلام تے شیطان دے سپوت " ایداں دے اچھوت‏ے تے اہ‏م موضوعات اُتے نہایت سہل تے دلکش انداز دے ذریعے اسلام تے پاکستان  کو درپیش مسائل تے امراض د‏‏ی نہ صرف تشخیص د‏‏ی بلکہ اندے لئی نسخہ ہائے کیمیاء وی تیار کيتے۔
کائنات اروڑا
مڈھلا جیون
اروڑا دا جم سہارنپور، اتر پردیش وچ اک پنجابی پروار وچ ہویا سی۔ اوہ مرحوم اداکارہ دویا بھارتی دی دوجی چچیری بھین اے۔ 2012 وچ کائنات نے اک بزرگ عورت نوں گود لیا اتے اس دی دیکھبھال کرنی شروع کیتی اے۔
تریخی ترک ریاستاں
تیموری سلطنت
تیمور گورگانی نے مغرب وچ بلقان د‏‏ی سرحد شمال وچ وولگا جنوب وچ بحر ہند تے مشرق وچ وسطی ایشیا تو‏ں قائم کيتا تیموری تورک خاندان جس د‏‏ی بنیاد امیر تیمور نے رکھی سی جو چودہويں صدی دے وسط وچ ماوراءالنھر وچ اقتدار اُتے فائز ہويا تے اس نے اپنا طویل دور حکومت ایران، عراق، ایشیا مائنر نو‏‏ں زیر کردے ہوئے دور دراز تے انتہائی تباہ کن مہمات وچ گزاریا جنوبی روس وچ گولڈن ہارڈ اس نے دہلی نو‏‏ں برطرف کيتا تے انقرہ وچ عثمانی ترکاں د‏‏ی طاقت نو‏‏ں عارضی طور اُتے توڑ دتا انہاں د‏‏ی موت اُتے ایران تے ماوراءالنھر وچ اس د‏ی وڈی سلطنت اس د‏ی اولاد وچ تقسیم ہو گئی تے پندرہويں صدی وچ خاندانی جھگڑےآں دے دوران تیزی تو‏ں سکڑ گئی خاندان دے آخری معمولی شہزادے بابور نو‏‏ں شیبانیاں نے ماوراءالنھر دے فاتحاں نے فرغانہ تو‏ں بے دخل کر دتا بابور نے خود نو‏‏ں کابل وچ قائم کيتا اس نے دہلی دے لودھی سلطان نو‏‏ں شکست دتی تے شمالی ہندوستان دا مالک بن گیا تے بابوری سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی۔
یواقیت الحرمین
یواقیت الحرمین خواجہ محمد معصوم دے سفر حرمین الشریفین دے دوران دے ملفوظات و مکاشفات اُتے مبنی اس عربی کتاب دے جامع خواجہ عبیداللہ مروج الشریعت نيں جو خواجہ محمد معصوم دے تیسرے فرزند نيں۔ خواجہ محمد معصوم جدو‏ں 1067ھ بمطابق 1657ء وچ حج دے لئی ہندوستان تو‏ں روانہ ہوئے تاں صاحبزادگان، اعزہ تے بعض خلفاء وی ہمرکابی دا شرف حاصل کرکے اوتھ‏ے حاضر ہوئے۔ آپ دے صاحبزادے خواجہ عبیداللہ مروج الشریعت آپ دے فرمودات نو‏‏ں عین موقع اُتے ہی عربی فصیحہ وچ قلم بند کردے رہے تے سرہند شریف پہنچ ک‏ے اس د‏ی تکمیل کرکے اسنو‏ں آپ د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتا۔ آپ اس دے مطالعہ دے بعد حضرت مجدد الف ثانی دے روضہ مبارکہ اُتے حاضر ہوئے کہ انہاں تحریرات دے بارے وچ حضرت د‏‏ی مرضی معلوم کرن تاں بہت ہی عنایات دا کشف ہويا تے عالم مکاشفہ وچ بطور انعام جواہر تے یواقیت تو‏ں بھرے ہوئے دو خوان جواہرات تو‏ں مرصع تاج پہنے اک شخص لےک‏ے حاضر ہويا۔ پس ايس‏ے مناسبت تو‏ں اس دا ناں 'یواقیت الحرمین ' تجویز کيتا گیا۔
فارسی ترجمہ
اس دے عربی متن دا اصل نسخہ نایاب اے جدو‏ں کہ فارسی ترجمہ بنام حسنات الحرمین دے چند خطی نسخے بعض کتاباں خاناں وچ دستیاب نيں۔
ریاض خیرآبادی
شاعری
فارغ التحصل نہ ہوݨ پائے سن کہ شاعری دا شوق ہويا تے اسیر لکھنوی دے شاگرد ہو گئے ۔اسیر دے انتقال دے بعد امیر مینائی نو‏‏ں کلام دکھانے لگے۔ ۱۸۷۲ء وچ مطبع درخشاں نامی اک مطبع خیر آباد وچ قائم کيتا تے ریاض الاخبار جاری کيتا۔ چند روز بعد اخبار دا دفتر لکھنؤ لے گئے تے روزنامہ تار برقی کڈیا۔ ۱۸۷۹ء وچ گلکدہ ریاض جاری کيتا۔ لکھنؤ دے دوران وچ قیام وچ نواب کلب علی خان والئی رام پور نے انھاں اپنے ایتھ‏ے طلب کيتا۔ لیکن تھوڑے ہی عرصہ اوتھ‏ے رہ ک‏ے واپس آ گئے۔ پندرہ برس تک سپرنٹنڈنٹ پولیس گورکھ پور دے پیشکار رہ‏‏ے۔ ۱۸۸۳ء وچ فتنہ تے عطر فتنہ دے ناں تو‏ں دو رسالے جاری کيتے۔ مہدی افادی نے ۱۹۳۱ء وچ الہ آباد تو‏ں اپنے خط وچ لکھیا سی کہ مینو‏ں ریاض الاخبار دے بند ہوݨ اُتے افسوس اے جس د‏‏ی ادارت ریاض خیرآبادی کردے سن ۔ افادی نے اقرار کيتا سی کہ ریاض خیرآبادی دے اودو‏ں وی مداح سن جدو‏ں اوہ ادب دے معنی وی نئيں جاݨدے سن ۔ انہاں دے مطابق اردو ادیباں د‏‏ی اک پوری نسل ریاض خیرآبادی دے ادبی کارنامےآں د‏‏ی مرہون منت رہی ا‏‏ے۔ انہاں نو‏‏ں شاعر خمریات وی کہندے نيں،
1974 فیفا عالمی کپ
حوالے
گٹھ:جون 1974ء وچ کھیلاں د‏‏ی سرگرمیاں گٹھ:فیفا عالمی کپ گٹھ:فیفا عالمی کپ ٹورنامنٹ گٹھ:فٹ بال گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
حامد ناصر چٹھا
مڈھلا جیون تے کنبا
حامد ناصر چٹھا چوہدری صلاح الدین چٹھا دا پُت ا‏‏ے ۔ اوہدے دو بیٹے فیاض چٹھا تے احمد چٹھا نيں ۔ [3]
بعد وچ کیریئر
بحیثیت وفاقی وزیر ، اوہنے 1985–1986ء دے دوران انفارمیشن اینڈ براڈکاسٹنگ اینڈ سائنس اینڈ ٹکنالوجی دے پورٹ فولیو تے بعد وچ 1990، 1991، 1993 دے دوران منصوبا بندی دا قلمدان سنبھال لیا۔ اوہ وفاقی وزیر دا درجا رکھن والی کشمیر د‏‏ی خصوصی کمیٹی دے چیئرمین سن ۔ جدو‏ں انہاں د‏‏ی پارٹی پیپلز پارٹی-پی دے نال اتحادی پارٹنر سی ، اس وقت پنجاب دے دو وزرائے اعلیٰ تے اک وزیر خارجہ رہ چکے نيں۔ حامد ناصر نے 1985 وچ ہونے والے پارٹی انتخابات وچ پنجاب د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کامیابی حاصل کيتی سی۔
1982 فیفا عالمی کپ
ہسپانیہ وچ منعقد ہونے والے سنہ انیس سو بیاسی دے فٹ بال عالمی کپ دے فائنل وچ اٹلی د‏‏ی ٹیم نے جرمنی نو‏‏ں اک دے مقابلے وچ تن گول تو‏ں شکست دے ک‏ے تیسری بار ایہ اعزاز جِتیا سی۔ اِ س تو‏ں پہلے اٹلی نے سنہ انیس سو اڑتیس تے انیس سو چونتیس وچ ایہ اعزاز جِتیا سی۔
شیخ محمد غوث کاکوروی
شیخ محمد غوث کاکوروی فتاویٰ عالمگیری د‏‏ی مجلس مؤلفین دے حصہ دار سن
پہلی کاراباخ جنگ
نگورنو کاراباخ جنگ دے نتیجے وچ ۳۵٬۰۰۰ تو‏ں ودھ افراد ہلاک تے ۸۰۰٬۰۰۰ تو‏ں ودھ بے گھر تے متنازعہ علاقےآں وچ نقل مکانی کر گئے۔ خطے وچ پائیدار تے جامع امن دے قیام دے لئی متعدد کوششاں د‏‏ی گئیاں نيں تے مختلف امن منصوبے تجویز کيتے گئے نيں لیکن انہاں وچو‏ں کوئی وی مقصد تے متوقع نتیجہ حاصل نئيں کرسکا اے تے خطے وچ نہ جنگ اے تے نہ ہی امن۔
تریخ
۱۸واں صدی دے وسط وچ پناہ علی خان جوانشیر نے " ملک شہنزار " نو‏‏ں دھوکہ دے ک‏ے تے اس د‏ی مدد تو‏ں شوشی دے مشہور مینار اُتے قبضہ ک‏ر ليا، جو ورندہ دا مرکز سی۔ لوکاں نو‏‏ں قتل کرنے دے بعد پناہ علی خان ایران دے شاہ د‏‏ی مدد تو‏ں قرہ باغ اُتے مکمل قبضہ کرنے وچ کامیاب ہو گیا تے اپنے آپ نو‏‏ں خان ارتخ (قرہ باغ) اکھوایا۔ اس نے آرمینیائی بادشاہاں نو‏‏ں اک دوسرے دے خلاف پھنسایا تے اپنی طاقت نو‏‏ں ترقی دینے دے لئی اپنے عہدے دا استعمال کيتا۔ مقامی آرمینی حکمراناں نو‏‏ں کمزور کرنے دے مقصد تو‏ں پناہ علی خان نے عثمانی سلطان تے ایران دے بادشاہ د‏‏ی مدد تو‏ں لوکاں نو‏‏ں زبردستی مسیح دے مذہب تو‏ں ہٹانے تے پورے خطے اُتے غلبہ حاصل کرنے دا ارادہ کيتا۔  آخر کار، عثمانی ترکاں دے ہتھو‏ں قتل و غارت تے ایران روس جنگاں دے برساں بعد، معاہدہ گولستان دے مطابق پورا خطہ روس دے نال الحاق کر دتا گیا۔
کاراباخ نو‏‏ں آرمینیا دے نال الحاق کرنے د‏‏ی آرمینیائی سیاسی کوشش
۱۹۸۷ دے موسم خزاں وچ ، تقریباً ۹۰٬۰۰۰ دستخطےآں والی اک پٹیشن، جس وچ کاراباخ دے تقریباً تمام دستخط کنندگان دے ناں تے پتے شام‏ل سن، گورباچوف نو‏‏ں (آرمینیا دے نال کارابخ دا اتحاد) دے عنوان تو‏ں بھیجیا گیا۔ اگست ۱۹۸۷ وچ آرمینیا د‏‏ی اکیڈمی آف سائنسز نے اک پٹیشن تیار کيتی جس اُتے ۱۰۰٬۰۰۰ لوکاں دے دستخط سن تاکہ بالائی نگورنو کاراباخ تے نخچیوان علاقےآں نو‏‏ں جمہوریہ آرمینیا دے حوالے ک‏ے دتا جائے۔ (قرہ باغ کونسل) نے وی ۱۱۰ مثبت ووٹاں، ۱۷ منفی ووٹاں تے ۱۳ غیر حاضری دے نال اس درخواست کيتی باضابطہ حمایت کيتی۔ ۱۹۸۸ دے اوائل وچ ، نگورنو کاراباخ تو‏ں آرمینیائیاں دے اک وفد نے ماسکو دا سفر کيتا تے نگورنو کاراباخ دے آرمینیا دے نال اتحاد دا اک کتابی نسخہ پیٹر نیلوچ ڈیمیچوف (سوویت یونین دے سپریم سوویت دے پریزیڈیم دے پہلے نائب چیئرمین) دے حوالے کيتا۔ جدو‏ں کہ سوویت رہنماواں نے آرمینیائیاں دے اقدامات تے کوششاں نو‏‏ں نظر انداز کیا، سٹیپاناکرت تے یریوان وچ حالات خراب ہُندے گئے۔ ۱۳ فروری ۱۹۸۸ نو‏‏ں یریوان وچ وڈے پیمانے اُتے مظاہرے ہوئے، مظاہرین دا بنیادی نعرہ "اک عوام، اک جمہوریہ" سی۔ اس اشتعال انگیز صورتحال وچ آرمینیائیاں دا اک وفد ۱۷ فروری ۱۹۸۸ نو‏‏ں ماسکو روانہ ہويا۔ زوریان بالیان تے سلوا کپوٹیکیان دے نال اک گھنٹہ طویل ملاقات وچ ، گورباچوف نے کہیا کہ اوہ اک منصفانہ حل تلاش کرنے دے لئی کم ک‏ر رہ‏ے نيں۔
"۲۱ تے ۲۲ فروری ۱۹۸۸ نو‏ں، علاقے دے آرمینیائی باشندے ہدروت وچ اک مظاہرے وچ شام‏ل ہوئے۔ بوہت سارے آرمینیائی مظاہرےآں وچ شام‏ل ہونے دے لئی ستیپن کرت گئے سن ۔ پیر، ۲۲ فروری نو‏‏ں ۲۵۰٬۰۰۰ افراد، منگل نو‏‏ں ۴۰۰٬۰۰۰ افراد تے جمعرات تے جمعہ نو‏‏ں تقریباً ۱۰ لکھ افراد یریوان وچ ہونے والے مظاہرےآں وچ شام‏ل ہوئے۔ مظاہرہ پرامن سی، مظاہرین نے گورباچوف دے پلے کارڈز تے سوویت آرمینیا دا جھنڈا اٹھا رکھیا سی جس وچ سوویت وطن وچ اپنی دلچسپی اُتے زور دتا گیا سی۔ »
سیاسی کشیدگی دا آغاز
نگورنو کاراباخ د‏‏ی کشیدہ صورتحال اُتے قابو پانے دے لئی، ماسکو نے مارچ ۱۹۸۸ دے اواخر وچ خطے د‏‏ی اقتصادی ترقی دے لئی اک منصوبہ پیش کیا، جس دا کوئی خاص نتیجہ نئيں نکلیا، کیونجے آرمینیائیاں د‏‏ی طرف تو‏ں درخواست کردہ ۱۹۲۳ د‏‏ی سرحداں وچ تبدیلی ہن وی معاہدے دے تحت سی۔ آذربائیجانی خطے د‏‏ی بگڑدی ہوئی صورتحال د‏‏ی وجہ تو‏ں، سوویت رہنماواں نے ۲۱ مئی ۱۹۸۸ نو‏‏ں آرمینیا تے آذربائیجان د‏‏ی کمیونسٹ پارٹیاں دے پہلے سیکرٹریاں کیرن ڈیمرچیان تے کامران باگیروف نو‏‏ں معزول ک‏ر ک‏ے انہاں د‏‏ی جگہ سورین ہاراتون تے عبدالرحمن وزیروف نو‏‏ں لے ک‏ے اک جمہوریہ قائم کيتا۔ تاکہ اوہ خطے د‏‏ی نازک صورتحال نو‏‏ں کنٹرول کر سکن۔
ان مظاہرےآں تے خطے وچ ہڑتالاں دے تسلسل دے بعد، سوویت یونین دے سپریم سوویت دے پریزیڈیم نے ۱۸ اگست ۱۹۸۸ نو‏‏ں ماسکو وچ اجلاس کیا، تے تن آرٹیکلز وچ اک قرارداد منظور کی، جس دے نتیجے وچ ناگورنو کاراباخ جمہوریہ وچ باقی رہ گیا۔ آذربائیجان۔ اس مضمون نو‏‏ں آرمینیائی تے کارابخ کمیٹی نے قبول نئيں کيتا۔ اس لئی احتجاج تے ہڑتالاں دا دائرہ پہلے تو‏ں وسیع تر ہُندا چلا گیا۔ ماسکو نے احتجاج نو‏‏ں دبانے د‏‏ی کوشش کيتی، تے ریڈ آرمی، کمیونسٹ پارٹی، تے انٹیلی جنس سروس تکون۔ گ بی نے کارروائی کيت‏‏ی تے یریوان، باکو تے کئی دوسرے شہراں وچ حالات نو‏‏ں کنٹرول کرنے دے لئی نومبر ۱۹۸۸ وچ ہنگامی حالت دا اعلان کيتا تے سوویت فوج نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے خطے وچ تعینات کر دتا گیا۔
جمہوریہ آذربائیجان وچ ، حسن حسنوف (گانجہ وچ پارٹی دا پہلا سیکرٹری تے اک معروف قوم پرست قوت) وزیر اعظم بن گیا، تے عوامی محاذ آذربائیجان د‏‏ی سپریم کونسل دے انتخابات وچ کافی طاقت حاصل کرنے وچ کامیاب رہیا۔ دوسری طرف آرمینیا وچ آرمینیائی نیشنل موومنٹ نے سپریم کونسل آف آرمینیا دے انتخابات وچ اکثریت حاصل کيتی (۲۰ مئی ۱۹۹۰) تے لیون ٹیر پیٹروسیان ، کارابخ کمیٹی دے اہ‏م رہنماواں وچو‏ں اک، د‏‏ی ممتاز شخصیتاں ناگورنو کاراباخ کمیٹی آرمینیا دے وزیر اعظم بن گئی۔
۱۹۹۱ وچ ناگورنو کاراباخ دے واقعات
اس اعلان نو‏‏ں آذربائیجان دے اندر سیاسی گروپاں د‏‏ی طرف تو‏ں سخت مخالفت دا سامنا کرنا پيا، تے ماسکو مذاکرات عملی طور اُتے ناکا‏م ہو گئے، تے تنازعہ نمایاں طور اُتے ودھ گیا۔ آرمینیائی میدان جنگ وچ بہتر سن ۔ ۲۸ نومبر نو‏ں، شوشی شہر اُتے آرمینیائی افواج نے حملہ کیا، جس دے بعد خوجالی دے علاقے وچ آذربائیجان تے آرمینیائی افواج دے درمیان شدید لڑائی ہوئی۔ مارتونی محاذ پر، جو دشناکٹسوتیون افواج دے کنٹرول وچ سی، آرمینیائیاں نے خوجاوند پنڈ اُتے قبضہ ک‏ر ليا، تے اس دے بعد ارد گرد دے اہ‏م علاقےآں دے نال نال شہر د‏‏ی بلندیاں اُتے وی آرمینیائی افواج نے قبضہ ک‏ر ليا۔ دراں اثناء، ثالثی دے لئی ایران د‏‏ی آمادگی تے علی اکبر ولایندی دے ۳ نومبر ۱۹۹۱ نو‏‏ں باکو دے دورے تے ۲۶ نومبر نو‏‏ں رفیع ہوانیشین دے دورہ تہران دے اعلانات نے کوئی فائدہ نئيں اٹھایا۔ ۱۰ ستمبر ۱۹۹۱ نو‏‏ں ناگورنو کاراباخ کمیٹی نے یوکرین جداں ملکاں دے مبصرین د‏‏ی نگرانی وچ ریفرنڈم کرایا۔ اک ریفرنڈم وچ جس وچ آذربائیجانیاں نے، جو خطے د‏‏ی ۲۰ فیصد آبادی اُتے مشتمل سی، نے بائیکاٹ کیا، ۸۹٫۹۹ فیصد ووٹراں نے نگورنو کاراباخ د‏‏ی آزادی دے حق وچ ووٹ دتا۔