بھوریاں_والے_راجے
پنجاب دے پرسدھ کھوجی ودوان س. گردیو سنگھ سدھو ہراں کھوج کر کے 'اجیت' لئی سکھ مثلاں بارے اک لمی لیکھ-لڑی لکھی ہے۔ اس لیکھ-لڑی وچ اوہناں ستلج توں پورب ولّ یمنا دریا تکّ اوہناں سکھ مثلاں جو 1764 وچ سرہند دی فتح پچھوں ہوند وچ آئیاں تے مہاراجہ رنجیت سنگھ توں بعد 1845-1846 دوران انگریزاں تے لاہور دربار وچالے ہوئے جنگ دے پرتیکرم وجوں ایہناں مثلاں نال کس طرحاں دا وہار ہویا، دا وستھارپوروک ذکر ہے۔ پاٹھکاں دی جانکاری لئی ایہہ لیکھ-لڑی اسیں 'دھرم تے ورثہ' سپلیمینٹ وچ لڑیوار چھاپن دا فیصلہ کیتا ہے۔ پیش ہے اج اس دی پہلی قسط۔ -سمپادک اتہاس گواہ ہے کہ سکھ دھرم نوں اجے چنگی طرحاں پلرن-وگسن دا اوسر وی نہیں سی ملیا کہ اس نوں سمیں دے کٹڑ مذہب-پرست مسلمان حاکماں دے کروپ دا شکار ہونا پیا۔ انجھ تاں پنجویں سکھ گورو سری گورو ارجن دیوَ جی دے سمیں توں ہی بادشاہی قہر نازل ہندا آ رہا سی جو سکھ سرداراں ولوں جنوری 1764 وچ سرہند دے صوبیدار نوں ہرا کے سرہند فتح کرن دے دن تکّ جاری رہا۔ اس اتہاسک جت نال سکھ قوم لئی ستلج توں یمنا تکّ دا علاقہ ملن دا راہ کھل گیا اتے پچھلے لگبھگ پنج دہاکے ہر وقت موت دے پرچھاویں ہیٹھ رہن دے باو جود سکھ قوم گورو بھروسے، درڑھ وشواس اتے اچے سچے آچرن صدقہ راج بھاگ دا سواد مانن دے سمرتھّ ہوئی۔ صوفی شاعر بابا بلہے شاہ نے ایہناں نوں 'بھوریاں والے راجے' سنگیا دتی۔ پر دکھ دی گلّ ایہہ ہوئی کہ ملکھاں دے مالک بنن پچھوں سکھ چرتر وچ گراوٹ آؤنی شروع ہوئی اتے اوہناں دے آچرن وچ اوہ اوگن آؤنے شروع ہو گئے جو پربھتا سنپنّ راجیاں وچ ہندے سن۔ نتیجہ اوہناں وچوں بہو-گنتی نے گبھرو عمر وچ بے اولاد ہندیاں اس سنسار توں کوچ کیتا، جس کارن اوہناں دیاں زمیناں-جائیداداں انگریز سرکار دے پیٹے پیندیاں گئیاں۔ اٹھارھویں صدی دے انت وچ ستلج توں پورب ولّ یمنا دریا تکّ پھیلے علاقے وچ سکھ سرداریاں دے پیر لگن، ایہناں دے انگریزی سرپرستی ہیٹھ جان اتے کمپنی سرکار ولوں وارث دی انہوند دسّ کے سمیں-سمیں ایہناں نوں ضبط کر لین، انگریزاں اتے سکھاں درمیان 1945-46 وچ ہوئے یدھ پچھوں انگریز سرکار دی سکھ-ملکھاں پرتی بدلی نیتی کارن جنگ دوران لاہور دربار نال کھڑے سکھ سرداراں دیاں ملکھاں ضبط کر لین دی گاتھا پاٹھکاں نال سانجھی کیتی جا رہی ہے۔ ستلج توں یمنا تکّ سکھ سرداریاں دا گٹھن جد کدے وی ستلج دریا توں چڑھدے پاسے سکھ ریاستاں دا ذکر چھڑدا ہے تاں اکثر ہی گلّ پھولکیاں مثل دیاں تنّ ریاستاں - پٹیالہ، نابھہ اتے جیند-اتے براڑ-بنسیاں دی ریاست فریدکوٹ اتے آ کے ختم ہو جاندی ہے۔ ایہہ اس کارن ہے کہ ایہہ چارے سکھ ریاستاں موقعے انوسار ڈھکویں سیاسی پینتڑے لیندیاں رہن کارن انگریزی حکومت دے پیٹے پین توں بچدیاں بھارت نوں آزادی ملن تکّ اپنی ہوند نوں برقرار رکھن وچ کامیاب رہیاں۔ لگبھگ دو صدیاں بیتن اپرنت سانوں وسر گیا ہے کہ اٹھارھویں صدی دے پچھلیرے ادھ دوران اک موقع اجیہا وی آیا سی جد دریا ستلج اتے دریا یمنا دے وچکارلا ورتمان پنجاب اتے ہریانہ وچ پیندا لگبھگ سارا علاقہ وبھنّ سکھ مکھیاں دی ادھینگی ہیٹھ سی۔ کمپنی بہادر دی سرکار ولوں ایہناں وچوں کجھ کُ نوں 'راجا' خطاب نال نوازیا ہویا سی جویں راجا کیتھل، راجا لاڈوا، راجا کلسیا، راجا منیماجرا آدی۔ باقی وڈیاں چھوٹیاں ملکھاں والیاں نوں بے شکّ 'راجا' خطاب نہیں سی دتا گیا پر چھوٹی توں چھوٹی ملکھ دے مالک وی آپو اپنی ملکھ اندر گھٹّ ودھ ماترا وچ اوہو سارے مالی، فوجداری؉  اتے عدالتی ادھیکار ورتدے سن جو ریاستاں دے راجیاں نوں پراپت سن۔ ایہہ ستھتی لیاؤن لئی ستلج اتے یمنا دریا دے وچکارلے علاقے نوں سنگھاں نے اپنے گھوڑیاں دے سماں نال دو وار درڑیا، پہلی وار 1710 وچ اتے پھر دوجی وار 1764 وچ۔ سرہند دی پہلی فتح دسمیش پتا گورو گوبند سنگھ جی پاسوں تھاپڑا پراپت بابا بندہ سنگھ بہادر 1710 وچ پنجاب پہنچیا۔ اس ولوں بھیجے حکم نامیاں دے ہنگارے وچ ستلج پار توں چھجا سنگھ بھنگی، کھشال سنگھ رامگڑھیا، کپور سنگھ فیزلپریا اتھوا سنگھپریا، بڈھا سنگھ شکرچکیا، دیپ سنگھ شہید اتھوا نہنگ سنگھاں آدی دی اگوائی وچ دوآبے اتے ماجھے توں تاں سنگھ جتھے بنا کے اس دی سینا وچ شامل ہون لئی آئے ہی، مالوے دے سنگھ وی پچھے نہیں رہے۔ انہیں دنیں مالوے دے مکھی سکھاں وچ چودھری پھول دے پتر تلوک سنگھ اتے رام سنگھ پرمکھ سن۔ چودھری پھول مغل حکومت پاسوں 'چودھری' دا پد پراپت کر چکا سی، اس لئی اس دی موت پچھوں اس دی وراثت دے مالک بنے اس دے پتراں نے وی مغل حکومت نال ایہہ سنبندھ بنا کے رکھے ہوئے سن۔ ایہہ دوویں بندا مالیا سرہند دے خزانے وچ جمع کرواؤندے سن۔ شاید اس کارن ہی اوہ خود تاں بابا بندہ سنگھ بہادر دی سینا وچ شامل نہیں ہوئے پر اوہناں اپنے چونویں حمایتی ضرور بابا بندہ سنگھ دی مدد لئی بھیجے۔ اس طرحاں اکٹھی ہوئی سکھ سینا نے مغلاں دے کہندے کہاؤندے ٹکانے سمانا، گھڑام، ڈسکا، شاہ آباد آدی ملیامیٹ کر دتے۔ بابا بندہ سنگھ بہادر دا مکھ نشانہ سری گورو گوبند سنگھ جی دے چھوٹے صاحبزادیاں دے قاتل صوبہ سرہند توں بدلہ لینا سی جو وزیر خاں صوبیدار سرہند نوں 12 مئی، 1710 نوں ہراؤن پچھوں سرہند دی اٹّ نال اٹّ کھڑکا کے لیا گیا۔ پچھوں فتح کیتے علاقیاں دا پربندھ کرن واسطے چونویں سکھ مکھیاں نوں ذمہ واری سونپی گئی۔ اس انوسار باج سنگھ نوں سرہند، فتح سنگھ نوں سمانا اتے رام سنگھ نوں تھانیسر دا گورنر تھاپیا گیا۔ بابا بندہ سنگھ نوں یمنا پار سہارنپور اتے دؤبند دے مغل حاکماں ولوں سکھاں نال کیتیاں جا رہیاں ودھیکیاں دی جانکاری ملی تاں اوہناں نوں وی سودھ دتا گیا۔ سنگھاں دیاں ایہناں جتاں دی جانکاری نے مغل بادشاہ بہادر شاہ دی نیند حرام کر دتی۔ اس نوں اپنا کوئی وی جرنیل سکھاں دا مقابلہ کرن دے یوگ پرتیت نہ ہویا تاں اوہ خود سینا لے کے پنجاب ولّ تر پیا۔ بابا بندہ سنگھ بہادر نے سڈھورے نیڑے مکھلسگڑھ نوں راجدھانی بنا کے لوہگڑھ دے قلعے وچ ٹکانا کیتا ہویا سی۔ بادشاہی فوج نے قلعے نوں گھیرا پا لیا۔ بابا بندہ سنگھ مغلئی سینک ٹڈی دل نوں بھارو ویکھ قلعے وچوں نکل ستلج پار دوآبے وچ نکل گئے۔ 7 دسمبر، 1715 نوں بابا بندہ سنگھ بہادر اتے اس دے ساتھی سنگھاں نوں گرداس ننگل دی گڑھی وچ گرفتار کرن اپرنت دلی لجا کے شہید کر دتا گیا۔ مغلاں دے مڑ زور پھڑ لین کارن اس دی اگوائی وچ جتے علاقے تھوڑھ-چریاں پراپتیاں رہن پچھوں مڑ مغل سلطنت دا بھاگ بن گئے۔