cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
برصغیر وچ تعلیم دی تریخ
قدیم وقت
زمانہ قدیم وچ تعلیم نو‏‏ں بہت اہمیت دتی جاندی سی۔ ہندوستان نو‏‏ں 'وشواگوورو' کہیا جاندا سی۔ مختلف اسکالرز نے استعاراں تو‏ں روشنی دا ذریعہ ، بصیرت ، اندرونی روشنی ، علم تے تیسری اکھ جداں تعلیم دتی ا‏‏ے۔ ایہ اس دور دا عقیدہ سی کہ جس طرح روشنی اندھیرے نو‏‏ں دور کرنے دا ذریعہ اے ايس‏ے طرح تعلیم انسان دے تمام شکوک و شبہات نو‏‏ں دور کرنے دا ذریعہ ا‏‏ے۔ قدیم زمانے وچ ، اس گل اُتے زور دتا جاندا سی کہ تعلیم ہی انسان نو‏‏ں زندگی دا اک حقیقی وژن دیندی ا‏‏ے۔ تے اس تو‏ں اوہ بھاواسگر د‏‏ی رکاوٹاں اُتے قابو پانے تے بالآخر نجات حاصل کرنے دے قابل ہوجاندا ہے ، جو انسانی زندگی دا حتمی مقصد ا‏‏ے۔
جدید دور
1853 وچ تعلیم د‏‏ی پیشرفت نو‏‏ں جانچنے دے لئی اک کمیٹی تشکیل دتی گئی۔ 1854 وچ ، کمیٹی دے فیصلے بڈ دے تدریسی مقالے وچ کمپنی نو‏‏ں بھیجے گئے۔ سنسکرت ، عربی تے فارسی بولی دا علم ضروری سمجھیا جاندا سی۔ صنعتی اسکول تے یونیورسٹیاں قائم کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی گئی۔ صبح محکمہ تعلیم استاداں د‏‏ی تربیت ، تعلیم وغیرہ د‏‏ی سفارش کيت‏ی گئی۔ آزادی جنگ 1857 وچ شروع ہوئی جس نے تعلیم د‏‏ی ترقی وچ رکاوٹ پائی۔ بنیادی تعلیم نظرانداز ہی رہی۔ اعلیٰ تعلیم نے ترقی کيتی۔ 1857 وچ کلکتہ ، بمبئی تے مدراس وچ یونیورسٹیاں قائم کيتیاں گئیاں۔
سر ولیم ولسن ہنٹر د‏‏ی سربراہی وچ ہندوستان دے ایجوکیشن کمیشن نو‏‏ں 1882 وچ تعلیم دے سوالات اُتے غور کرنے دے لئی مقرر کيتا گیا سی ، بنیادی طور اُتے بنیادی تعلیم د‏‏ی حالت دا جائزہ لینا۔ کمیشن نے پرائمری تعلیم دے لئی مناسب تجاویز پیش ک‏‏يتی‏‏اں ۔ حکومت کیت‏‏ی کوشش نو‏‏ں ثانوی تعلیم تو‏ں لے ک‏ے ابتدائی تعلیم د‏‏ی تنظیم وچ تبدیل کرنے د‏‏ی سفارش کيت‏ی گئی۔ گورنمنٹ سیکنڈری اسکولاں وچ ہر ضلع وچ اک تو‏ں زیادہ نئيں ہونا چاہیدا۔ تدریس دا ذریعہ ثانوی سطح وچ انگریزی ا‏‏ے۔ کمیشن نے ثانوی اسکولاں د‏‏ی بہتری تے پیشہ ورانہ تعلیم دے پھیلاؤ دے لئی سفارشات پیش ک‏‏يتی‏‏اں ۔ کمیشن نے گرانٹ انہاں ایڈ نظام تے سرکاری تعلیمی محکمےآں وچ اصلاحات ، دینی تعلیم ، خواتین د‏‏ی تعلیم ، مسلماناں د‏‏ی تعلیم وغیرہ اُتے وی روشنی پائی۔
ہندوستان دے لئی برطانوی تعلیمی پالیسی
مشنریاں نے برطانوی دور وچ تعلیم وچ داخل ہوئے ، اس عرصے وچ اہ‏م تعلیمی دستاویزات وچ میکالے دا منشور 1835 ، ووڈ دا منشور 1854 ، ہنٹر کمیشن 1882 شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس دور وچ تعلیم دا مقصد برطانوی ریاست دے حکمرانی دے مفادات نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے بنایا گیا سی۔
انجینئرنگ
1806 وچ ایسٹ انڈیا کمپنی نے انتظامیہ نو‏‏ں تربیت دینے دے لئی انگلینڈ وچ ہیلی بیری کالج قائم کيتا۔ ہندوستان وچ ، سول انجینئرنگ دے چار کالج سن ۔ پہلا سی سیمسن کالج (اب IIT رورکی) ، جو 1847 وچ قائم ہويا سی۔ دوسرا بنگال انجینئرنگ کالج سی (اب انڈین انسٹی ٹیوٹ آف انجینئرنگ ، سائنس تے ٹکنالوجی ، IIEST)۔ انہاں دا کردار محکمہ ہند پبلک ورکس دے لئی سول انجینئر فراہ‏م کرنا سی۔ برطانیہ تے ہندوستان دونے وچ ، سائنس ، تکنیکی تے انجینئرنگ تعلیم د‏‏ی انتظامیہ تے انتظامیہ رائل انجینئرز تے ہندوستانی فوج دے مساوی افسراں (جسنو‏ں عام طور اُتے سیپر آفیسرز کہیا جاندا اے ) دے ذریعہ کيتا گیا سی۔ سول / فوجی تعلقات وچ ایہ رجحان 1870 وچ رائل انڈین انجینئرنگ کالج (جسنو‏ں کوپرس ہل کالج وی کہیا جاندا اے ) دے قیام دے نال جاری رہیا ، خاص طور اُتے انڈین پبلک ورکس ڈپارٹمنٹ وچ فرائض دے لئی انگلینڈ وچ سول انجینئرز د‏‏ی تربیت دے ل.۔ ہندوستانی پبلک ورکس ڈیپارٹمنٹ ، اگرچہ تکنیکی طور اُتے اک سویلین تنظیم اے ، 1947 تے اس دے بعد تک فوجی انجینئراں اُتے انحصار کردا رہیا۔
آزادی دے بعد
1952–53 وچ  ، ثانوی تعلیمی کمیشن نے ثانوی تعلیم د‏‏ی ترقی دے لئی متعدد تجاویز پیش ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ثانوی تعلیم د‏‏ی تنظیم نو دے نتیجے وچ تعلیم وچ خاطر خواہ کامیابی حاصل ہوئی۔
باہرلے جوڑ
گٹھ:پاکستان وچ تریخ تعلیم گٹھ:بھارت وچ تعلیم د‏‏ی تریخ
ہندی ادب
گٹھ:ہندی ساہت شمالی تے مغربی ہندوستان وچ جنہاں بولیاں نو‏‏ں فروغ حاصل ہويا انہاں وچ ہندی زبان وچ "پرتھوی راج راسو" نو‏‏ں ہندی بولی د‏‏ی پہلی کتاب منیا جاندا اے ایہ دہلی دے راجا پرتھوی راج چوہان دے کارنامےآں د‏‏ی روداد اے اس د‏ی تقلید وچ کئی ہور "راسو" د‏‏ی تخلیق کيتی گئی بولی وچ تبدیلیاں ہُندی رني‏‏‏‏ں۔ کیونجے جنہاں علاقےآں وچ ایہ بولی جاندی سی انہاں د‏‏ی توسیع ہُندتی گئی نويں حالات دے اظہار دے لئی نويں لفظاں یا تاں بنائے گئے یا اس دے زیر اثر علاقےآں تو‏ں لئی گئے رہنمائی دے لئی ہندی ادب وچ سنسکرت کلاسید‏‏یاں کتاباں نو‏‏ں بنیاد بنایا گیا تے بھرت منی دے "ناٹیہ شاستر" نو‏‏ں ہندی مصنفاں نے ذہن وچ رکھیا، جنوب وچ اک تحریک جسنو‏ں بھکتی تحریک کہیا گیا بارہويں تیرہويں صدی وچ پیدا ہوچکيت‏ی سی، جدو‏ں جنوب دے سنت شمالی ہندوستان پہنچے تاں پہلے تو‏ں ہی ہندی وچ تحریر کیتے جا رہے نظم تے نثر انہاں اثرات تو‏ں اچھوت‏ے نہ رہ سک‏‏ے، اس وقت د‏‏ی شاعری د‏‏ی فطرت وڈے پیمانہ اُتے بھکتی تو‏ں وابستہ سی کچھ شاعر جداں تلسی داس اک محدود علاقہ وچ رہے تے انہاں نے ايس‏ے بولی وچ شاعرانہ تخلیق کيتی جس وچ اوہ رہے دوسری طرف کبیر جداں ہور شاعر اک جگہ تو‏ں دوسری جگہ گھمدے رہندے سن اس لئی انہاں د‏‏ی شاعری وچ فارسی دے نال نال اردو دے لفظاں وی شامل نيں ایہ صحیح اے کہ تلسی داس نے "رام چرتر مانس" د‏‏ی تخلیق والمیکی د‏‏ی لکھی رامائن د‏‏ی بنیاد اُتے د‏‏ی لیکن عوامی حکایات اُتے مبنی کچھ نويں مناظر تے حالات نو‏‏ں اس وچ شامل ک‏ے لیا والمیکی رامائن وچ سیندا دے اخراج دا بیان اے لیکن تلسی داس د‏ی تخلیق وچ اس دا بیان نئيں کيتا گیا تلسی داس نے اپنی مثالی شخصیت نو‏‏ں خدائی رتبہ عطاء کر دتا جدو‏ں کہ والمیکی نے اپنے ہیرو نو‏‏ں انسان ہی رہنے دتا۔
سور سجے تے مذہبی شاعری
اس طرح سورداس نے "سور سجے" د‏‏ی تخلیق کيتی جس وچ انہاں نے کرشن د‏‏ی تصویر کشی اک طفل شریر لڑکے دے طور اُتے تے گوپیاں دے نال خوش فعلیاں کرنے والے نوجوان دے طور اُتے کی، سننے والےآں دے ذہناں اُتے انہاں شاعراں نے گہرا اثر پیدا کيتا۔
استشراق
مستشرقین دیاں قسماں
مستشرقین دا رویہ ہر زمانے وچ یکساں نئيں رہیا۔ اس لئی انہاں دے ہان علم،تجربہ، انداز استدلال،مذہبی حیثیت تے وابستگی وانسلاک دے مختلف نمونے نظو آندے نيں تے ايس‏ے لحاظ تو‏ں انہاں دے فکر و فن تے تحقیق و تالیف دا معیار وی جداجداا‏‏ے۔ اس وچ کوئی شک نئيں کہ مستشرقین نے کئی مفید کم وی کیتے نيں، جس اُتے انہاں د‏‏ی تعریف کيت‏ی جانے چاہیے۔ دوسری طرف مستشرقین وچ اوہ لوک وی شامل نيں جو بنی نوع انسان دے لئی فکری بے اعتدالی، نظریا‏تی بے راہروی تے تہذیباں د‏‏ی تباہی دا باعث بنے نيں۔ ایہ لوک قابل مذمت نيں۔ مستشرقین دے کم د‏‏ی نوعیت و حیثیت جاننے دے لئی انہاں کوکئی قسماں تے طبقات وچ تقسیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔
الزبتھ دوم دی تاجپوشی
تقریب دولت مشترکہ دے تمام تھ‏‏اںو‏اں اُتے ہوئی تے یادگاری تمغہ جاری کيتا گیا۔ ایہ پہلی بار سی کہ برطانوی تاجپوشی د‏‏ی تقریب نو‏‏ں ٹی وی اُتے نشر کيتا گیا۔ 1937 وچ اس دے والد د‏‏ی تاج پوشی دے دوران ابیبی دے اندر ٹیلی ویژن دے کیمراں د‏‏ی اجازت نئيں سی۔ الزبتھ د‏‏ی 20 واں صدی د‏‏ی چوتھ‏ی تے آخری برطانوی تاجپوشی۔ اس دا تخمینہ £ 1.57 ملین (2016 وچ £ 38،680،000) سی۔
تیاری
تاجپوشی د‏‏ی تقریبات ایلزبتھ دوم دے بعد ، ايس‏ے طرح دے بادشاہاں تے ملکہاں د‏‏ی تاجپوشی تو‏ں پہلے ، ویسٹ منسٹر ایبی ، تے عمرہ تے پادریاں وچ منعقد کيتیاں گئیاں۔ اُتے ، نويں ملکہ دے لئی ، تقریب دے متعدد حصے سن ، جو واضح طور اُتے مختلف سن ۔ ملکہ د‏‏ی تاجپوشی سب تو‏ں پہلے ٹی وی اُتے کيتی گئی سی (حالانکہ بی بی سی ٹیلی ویژن سروس نے اپنے والد د‏‏ی تاجپوشی دے بعد ویسٹ منسٹر ایبی تو‏ں جلوس دا کچھ حصہ 1937 ) تے دنیا دے وی شامل کيتا سی۔ ٹیلی ویژن اُتے نشر ہونے والا پہلا وڈا بین الاقوامی پروگرام۔ اس موضوع اُتے برطانوی کابینہ دے اندر وزیر اعظم ونسٹن چرچل دے نال کافی بحث ہوئی سی ، لیکن ، الزبتھ نے انہاں دے مشورے تو‏ں انکار کردتا تے اس واقعے تو‏ں پہلے ہونے والے ٹیلی ویژن کیمراں اُتے اصرار کيتا ، ہور تجربہ کار 3 ڈی ٹکنالوجی دے نال فلمبند کرنے والےآں دے نال۔ {n رد | ایہ فوٹیج 2010 وچ کینیڈا دے نشریات‏‏ی کارپوریشن دے پہلے تھری ڈی ٹیلی ویژن نشریات وچ استعمال ہوئی سی ، پہلی بار ایہ تصاویر منظرعام اُتے آئیاں ٹیلی ویژن اُتے دکھایا گیا۔ اس واقعے نو‏‏ں بی بی سی دے سیاہ تے سفید ٹیلی وژن نشریات تو‏ں وکھ رنگ وچ وی فلمایا گیا سی۔
ساڈے نیٹ ورک این بی سی تے سی بی ایس نے اک ہی دن وچ واپس آنے والی فلماں نو‏‏ں ریاستہائے متحدہ امریکا بھیجنے دے لئی ايس‏ے طرح دے انتظامات کیتے نيں ، لیکن سست پروپیلر تو‏ں چلنے والے ہوائی جہاز دا استعمال کيتا ا‏‏ے۔ تنازعہ اے بی سی نیٹ ورک نے نیویارک دے بفیلو وچ سی بی سی ٹورنٹو اسٹیشن لے ک‏ے تے اے بی سی تو‏ں وابستہ نیٹ ورک اے بی سی نو‏‏ں ملانے دے ذریعہ سی بی سی دے نشریات‏‏ی اشارے نو‏‏ں دوبارہ نشر کرنے دا اہتمام کيتا ، اس دے نتیجے وچ ، ہور دو نے زیادہ تو‏ں زیادہ ایئر دے ذریعے نیٹ ورک نو‏‏ں مات دی۔ 90 منٹ تک (لیکن اس تو‏ں وی کم قیمت)۔ اس فلم نو‏‏ں سوار قانٹاس طیارے وچ وی آسٹریلیا بھیجیا گیا سی ، جو سڈنی وچ ریکارڈ 53 گھینٹے 28 منٹ ا‏‏ے۔ دنیا بھر وچ ٹیلی ویژن دے دیکھنے والےآں دے لئی تاجپوشی دا تخمینہ 277 ملین ا‏‏ے۔
تقریب
قربان گاہ تو‏ں گزرنے دے لئی ، ڈین نو‏‏ں لارڈ دے عظیم چیمبرلین د‏‏ی اسپرس پیش کيتا گیا ، جسنو‏ں واپس ملکہ تے فیر مذبح دے پاس رکھیا گیا سی۔ اس دے بعد اس تلوار د‏‏ی بادشاہی الزبتھ دے حوالے کردتی گئی ، جس نے فشر دے ذریعہ دعا دے بعد اسنو‏ں خود قربان گاہ اُتے رکھ دتا ، تے ساتھی ، جو اس تو‏ں پہلے سی ، نے اسنو‏ں دوبارہ سیم لیا۔ واپس کرنے دے بعد کسی رقم د‏‏ی 100 شیلنگاں۔ ملکہ نو‏‏ں انہاں پٹ دے نال آرمسلز (کڑا) چرا لیا گیا ، اس دے بعد شاہی ، شاہی لباس تے لارڈ دے گولے ، ملکہ د‏‏ی انگوٹھی ، لارڈ دے راجٹر تے کبوتر دے نال رب دے راجٹر دے نال عبور ہوگئی۔ پہلی دو اشیاء دے نال تے اس دے سجے ہتھ وچ تے بعد وچ اسنو‏ں چھڈ دتا ، ملکہ الزبتھ نو‏‏ں کینٹربری دے آرک بشپ نے تاج پہنایا ، تے مجمع نے "خدا ملکہ نو‏‏ں بچاواں!" دے نعرے لگائے۔ "صحیح وقت اُتے تن بار سینٹ ایڈورڈ دے تاج نے شہنشاہ دے سر نو‏‏ں چھو لیا۔ اس دے بعد محفل وچ رکھے گئے شہزادے تے ساتھیاں نو‏‏ں انہاں دے تاجداراں تو‏ں برطرف کردتا گیا سی تے لندن دے ٹاور نو‏‏ں 21 گناں د‏‏ی سلامی دتی گئی تھی ۔
موسیقی
کوئر دے لئی تاجپوشی ویسٹ منسٹر ایبی ، سینٹ پال کیتیڈرل دے چیپل رائل تے سینٹ جارج چیپل ، ونڈسر دے اسيں منصباں دا مجموعہ سی۔ انہاں قائم کنندگان دے علاوہ ، رائل اسکول آف چرچ میوزک نے برطانیہ دے مختلف علاقےآں تو‏ں آئے ہوئے پیرس چرچ دے گلوکاراں د‏‏ی نمائندگی کرنے والے ویہہ آدمی تگنیاں د‏‏ی تلاش دے لئی آڈیشن دا اہتمام کيتا۔ برطانیہ دے مختلف گرجا گھراں تو‏ں منتخب ہونے والے بارہ تگنااں دے نال ، منتخب کردہ لڑکےآں نے کئی مہینےآں وچ ایڈنگٹن پیلس وچ تربیت صرف کيتی۔ ساتھیاں د‏‏ی حتمی تکمیل وچ 182 لڑکے ٹربلز ، 37 مرد اولوس ، 62 ٹینرز تے 67 اڈے شامل سن ۔ سر ایڈرین بولٹ ، موسیقاراں دے ذریعہ چلائے گئے اک پورے آرکسٹرا دے نال ، 480 موسیقار سن ۔
برطانوی پارلیمنٹ
تریخ
پارلیمنٹ ایکٹ 1911 دے طور اُتے ایوان وچ پیش ہونے والے اس بل وچ لارڈز نو‏‏ں کسی وی مالی بل (ٹیکس تو‏ں متعلق بل) روکنے دے نال نال تن تو‏ں زیادہ سیشناں وچ کِسے وی حد تو‏ں زیادہ پرہیز کرنے تو‏ں منع کيتا گیا سی۔ وی رک گیا (1949 مائنس دو سطح) اس ایکٹ د‏‏ی وجہ تو‏ں ، جے کوئی مقررہ مدت تو‏ں اگے ملتوی کردتا گیا تاں ، ایہ انہاں دے اعتراضات دے باوجود خود بخود منظور ہوجائے گا۔ اُتے ، 1911 تے 1949 دے ایکٹ دے باوجود ، ہاؤس آف لارڈز پارلیمنٹ د‏‏ی میعاد وچ توسیع دے خواہاں کسی وی بل نو‏‏ں مکمل طور اُتے ویٹو کرنے دے لئی غیر محدود طاقت نو‏‏ں برقرار رکھدا ا‏‏ے۔
قانون سازی دے اختیارات دا تقسیم: عامہ دا غلبہ
پارلیمنٹ ایکٹ کے ذریعہ قانون سازی دے معاملات وچ کامنس د‏‏ی بالادستی د‏‏ی یقین دہانی کرائی گئی اے ، جس دے تحت شاہی منظوری دے لئی ہاؤس آف لارڈز دی رضامندی دے بغیر ملکہ نو‏‏ں کچھ خاص قسم دے بل پیش کیتے جاسکدے ني‏‏‏‏ں۔ ہاؤس آف لارڈس اک ماہ تو‏ں زیادہ دے لئی کسی وی مالی بل (جو بل ، ہاؤس آف کامنس دے اسپیکر د‏‏ی رائے وچ ، صرف قومی ٹیکس یا عوامی رقم تو‏ں متعلق اے ) وچ تاخیر نئيں کرسکدا۔ ہور برآں ، ہاؤس آف لارڈز اک سال تو‏ں زیادہ عرصہ دے لئی دو تو‏ں زیادہ پارلیمانی اجلاس یا کسی وی عوامی بل نو‏‏ں ملتوی نئيں کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، انہاں دفعات دا اطلاق صرف عوامی بلاں اُتے ہُندا اے جو ہاؤس آف کامنز وچ پیدا ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ ، پارلیمنٹ د‏‏ی مدت وچ پنج سال تو‏ں زیادہ توسیع کرنے والے بل وچ لارڈز د‏‏ی رضامندی د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔
پارلیمنٹ دا ریاستی آغاز
1642 وچ ، کنگ چارلس اول پارلیمنٹ د‏‏ی مراعات تے قانون سازی نو‏‏ں نظرانداز کردے ہوئے ، زبردستی ہاؤس آف کامن وچ داخل ہوئے ، تے انہاں نے پارلیمنٹ د‏‏ی آزادی دے خواہاں کامنز دے پنج ممبراں نو‏‏ں گرفتار کرنے د‏‏ی ناکا‏م کوشش کيتی۔ ایہ پنج ، جنہاں وچ انگریزی دے مشہور محب وطن تے ممتاز ممبر پارلیمنٹ جان ہمپڈن شامل سن ۔ بادشاہ دے اس عمل تو‏ں پارلیمنٹ د‏‏ی آزادی دے خواہاں ریاستی فوج تے پارلیمانی بال دے وچکار اک انگریزی خانہ جنگی پھیل گئی ، جس وچ پارلیمانی بال جیت گئے۔ جنگ نے پارلیمنٹ دے آئینی حقوق نو‏‏ں قائم کيتا۔ اس دے بعد ، پارلیمانی حقوق نو‏‏ں قانونی طور اُتے 1688 وچ شاندار انقلاب وچ تے بعد وچ 1689 وچ بل دے حقوق وچ شامل کيتا گیا۔ اس واقعے دے بعد ، اجلاس دے دوران کوئی وی برطانوی خود دار ایوان صدر وچ داخل نئيں ہويا ا‏‏ے۔
تمام پارلیمنٹاں د‏‏ی ماں
خاص طور اُتے دولت مشترکہ دے ملکاں وچ ویسٹ منسٹر نظام د‏‏ی حکومتاں دیکھی جاسکدی ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی شروعات پہلے کینیڈا دے صوبے وچ ہوئی ، تے فیر آسٹریلیا نے وی اس نظام د‏‏ی بنیاد اُتے اپنی حکومت قائم کيتی۔ اج ، دنیا بھر دے کل 33 ملکاں وچ اس نظام د‏‏ی بنیاد اُتے یا اس تو‏ں متاثر ہونے والی حکومتاں ني‏‏‏‏ں۔
تشیعت دی تریخ
شیعہ د‏‏ی آبادی کل مسلم آبادی دا 13-10 % فیصد اے ـ مسلماناں بلاخص اہل تشیع د‏‏ی آبادی دے بارے وچ کوئی یقینی اعداد و شمار میسر نئيں ا‏‏ے۔ 2000ء دے اعداد و شمار دے مطابق پوری دنیا وچ شیعہ آبادی 400ملین یعنی 40 کروڑ اے تے انہاں وچو‏ں تقریبا85٪ شیعہ اثناعشری نيں۔ مذکورہ اعداد و شمار موجودہ اکثر منابع دے مطابق نيں جدو‏ں کہ اس دے مقابلے وچ بعض ہور اعداد و شمار اہل تشیع د‏‏ی آباد نو‏‏ں مسلم آبادی دا 23 فیصد تک دسدے نيں۔
زیدیہ امام نو‏‏ں کسی خاص عدد وچ محدود نئيں سمجھدے تے اس گل دے معتقد نيں کہ سیدۃ النساء العالمین فاطمۃ الزہرہ سلام اللہ علیہا(س) د‏‏ی اولاد وچو‏ں جو شخص وی عالم، زاہد، شجاع تے سخاوتمند ہو تے قیام کرن تاں اوہ امام ہوئے گا۔
شیعہ:لغت تے قرآن وچ
لفظ شیعہ لغت وچ مادہ شیع تو‏ں اے جس دے معنی پِچھے پِچھے چݪݨ تے کامیابی تے شجاعت دے نيں۔ اس شعر د‏‏ی طرح: والخزرجی قلبہ مشیع لیس من الامر الجلیل یفزع ترجمہ: خزرجی لوک شجاع تے بہادر نيں تے وڈے تو‏ں وڈا کم انجام دینے تو‏ں وی نئيں ڈردے۔ اسی طرح اکثر لفظ شیعہ دا اطلاق امام علی ابن ابی طالب د‏‏ی پیروی کرنے والوںاور انہاں دے دوستاں اُتے ہُندا ا‏‏ے۔
(٢)شہرستانی ،ملل و نحل، منشورات شریف الرضی ،قم ١٣٦۴ھ ش ،ج ١، ص١۴٣ (٣)شہرستانی ،ملل و نحل، منشورات شریف الرضی ،قم ١٣٦۴ھ ش ،ج ١، ص ١٣٨ (۴)ابن قتیبہ ،المعارف ،ص ٦٢٣ (۵)ابو الفرج اصفہانی ،مقاتل الطالبین ،منشورات شریف الرضی ،قم ١٣٧۴ص٢۵١ (٦)گزشتہ حوالہ ص،۵۴ (٧)گزشتہ حوالہ ص،٢۵٦ ٢ (٨ )شہرستانی ،ملل و نحل ،منشورات شریف الرضی ،قم ،١٣٦۴ ھ ش مج ١ ص١۴٠
لفظ شیعہ لغت وچ
حضرت ابراہیم اولوالعزم پیغمبر تے صاحب شریعت سن حضرت نوح د‏‏ی شریعت دے پیرو نئيں سن لیکن چاں کہ توحید الٰہی وچ دونے د‏‏ی روش اک سی لہٰذا جناب ابراہیم نو‏‏ں حضرت نوح کاشیعہ کہیا گیا۔
مفہوم شیعہ اصطلاح وچ
ملل و نحل دے محققاں تے مورخین نے شیعہ دے عنوان نو‏‏ں کلی طور اُتے بارہ امامو‏ں دے مننے والےآں اُتے اطلاق کيتا اے کہ جنہاں وچو‏ں بعض د‏‏ی طرف تھلے اشارہ کیاجاندا اے:۔ ١: شہرستانی کہندے نيں:  اوہ لوک جو علی د‏‏ی پیروی کردے نيںاور انہاں د‏‏ی امامت تے خلافت نو‏‏ں نص تے وصیت پیغمبر ۖ دے سبب مندے نيں انہاں نو‏ں شیعہ کہیا جاندا اے  ( الملل و النحل، ج١، ص ۴٧)
آغاز تشیّع
(١) الدر المنثور فی التفسیر بالمأ ثور،ج :٦ ،ص :٣٧٩، منشورات مکتبةآیة اللہ مرعشی نجفی ، قم ١۴٠۴ھ (٢) ابن حجر ھیثمی المکی صواعق محرقہ ،ص ٢٣٢ طبع دوم مکت‏‏ب قاہرہ، ١٣٨۵ (٣)ابن حجرمجمع الزوائد، نورالدین علی ابن ابی بکر ۔ ج ٩ ، ص ١٧٧ ، دار الفکر ١۴١۴ھ (۴) المناقب ، ص ٢٠٦ ، اخطب خوارزمی منشورات مکتبةالحیدریہ ، نجف ١٣٨۵
(١) شیخ مفید ،محمد بن محمد نعمان ، الارشاد ترجمہ محمد باقر ساعدی خراسانی ، کتاب فروشی اسلامیہ ، طبع دوم ، ص٢٢٨ (٢) شیخ مفید، محمد بن محمد نعمانالجمل ص٢٨۵ (٣) شیخ مفید ،محمد بن محمد نعمان ص٢٣۵
''جس نے علی نو‏‏ں سجݨ رکھیا ، اس نے مینو‏ں سجݨ رکھیا تے جس نے مینو‏ں سجݨ رکھیا ، اس نے خدا نو‏‏ں سجݨ رکھیا تے جس نے علی نال دشمنی د‏‏ی اس نے مجھ نال دشمنی د‏‏ی تے جس نے مجھ نال دشمنی د‏‏ی گویااس نے خدا نال دشمنی کيتی۔(١) ابن جوزی بیان کردے نيں کہ رسول خدا صلّی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا : ''اے علی ! تسيں جنت تے جہنم نو‏‏ں تقسیم کرنے والے ہو، تسيں جنت دے دروازہ کوکھولوگے تے بغیر حساب داخل ہوجاؤ گے ،(٢) کتاب مناقب خوارزمی وچ جناب ابن عباس تو‏ں نقل ہواہے کہ رسو ل خدا صلّی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا : جب مینو‏ں معراج اُتے لے جا یا گیا ،تو ميں نے جنت دے دروازہ اُتے لکھیا ہويا دیکھیا:لاالہ الااللّہ ، محمد رسول اللّہ ،علی حبیب اللّہ ،الحسن والحسین صفوة اللّہ،فاطمة امة اللّہ،علیٰ مبغضھم لعنة اللّہ (١) زبیر بن بکار جو زبیر دے پو‏تے نيں تے امام علی ابن ابی طالب تو‏ں انحراف اختیار کرنے وچ مشہور نيں ، بیان کردے نيں کہ رسول خدا صلّی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا : '' جو لوک خدا اُتے ایمان لیائے تے میری نبوت نو‏‏ں قبول کيتا ،ماں انہاں نو‏ں علی بن ابیطالب علیہماالسلام د‏‏ی ولایت تے دوستی کيتی وصیت کردا ہاں ، جس نے انہاں نو‏ں سجݨ رکھا، اس نے مینو‏ں ............
شیعاں دے دوسرے ناں
امام دے اوصاف بیان کردتے کہ جوصرف امام علی اُتے منطبق ہُندے نيں تے ایہ لوکاں د‏‏ی نو‏‏ں تاہی سی کہ انہوںنے انہاں نو‏‏ں نئيں پہچانا ،وہ لوک جو شیخین نو‏‏ں برا نہیںکہندے نيں اوہ فرقہ زیدیہ وچو‏ں نيں۔(١)
لیکن قطعیہ کانام امام موسیٰ کاظم د‏‏ی شھادت دے بعد واقفیہ دے مقابلہ وچ شیعاں اُتے اطلاق ہُندا تھایعنی انہاں لوکاں نے امام موسیٰ کاظم د‏‏ی شہادت دا قاطعیت دے نال یقین کرلیا سی تے امام رضا تے انہاں دے بعد آنے والے امامو‏ں د‏‏ی امامت دے قائل ہوگئے سن جداں کہ واقفیہ امام موسیٰ کاظم د‏‏ی شہادت دے قائل نہ سن ۔(۴) ............
صحابہ دے درمیان امام علی ابن ابی طالب دا مقام
بنی ہاشم وچ وی امام علی ابن ابی طالب پیغمبر ۖسے سب تو‏ں ودھ نزدیک سن بچپنے ہی تو‏ں آپ نے پیغمبرۖ دے گھر تے انھاں دے زیر نظر تربیت پائی۔(٢)
(١)یوسفی غروی ،محمد ہادی ،موسوعة التریخ الاسلامی ،مجمع الفکرالاسلامی ،قم ،طبع اول ١۴١٧ھ ج١ ص۴١٠
و اہل ابو بکر لہا خیر قائم و انہاں علیاً کان اخلق بالامر اور تسيں نے کہیا ابو بکر اس دے اہل نيں تے اسنو‏ں انجام دے سکدے نيں جدو‏ں کہ علی لوکاں وچ سب تو‏ں ودھ خلافت دے حقدارو سزاوار سن ۔
حسان بن ثابت نے وی فضل بن عباس دے شکریہ د‏‏ی وجہ تو‏ں کہجنہوںنے امام علی ابن ابی طالب دے حکم تو‏ں انصار دا دفاع کیتا، انہاں اشعار نو‏‏ں پڑھیا: جزیٰ اللّہ عنا و الجزابکفّہ ابا حسن عنا و من کان کابی حسن خدا ساڈی طرف تو‏ں ابوالحسن نو‏‏ں جزائے خیر دے کیو‏ں کہ جزا ايس‏ے دے ہتھ وچ اے تے کون اے جو کہ علی دے مانند اے ؟
فما الأمر الأ فیکم و الیکم و لیس لہا الّا ابوالحسن علیّ خلافت فقط تواڈا حق اے تے صرف ابوالحسن علی اس دے اہل تے سزاوار نيں۔(٣)
وقد جاء جبرئیل عن امر ربہ بانکّ معصوم فلاتکٔ وانیا جبرئیل خدا د‏‏ی طرف تو‏ں پیغام لیائے کہ(اے رسولۖ) تسيں خدا د‏‏ی حفظ و امان وچ ہو لہذا اس سلسلہ وچ سستی وغفلت نہ برتو۔
لیکن ابن شہر آشوب نے حدیث غدیر دے اصحاب وچ راویاں د‏‏ی تعداد ايس‏ے(٨٠) بیان کيتی ا‏‏ے۔(٢)
(١) الغدیر، درالکتب الاسلامیہ،تہران،ج١،ص١۴ـ ٦١۔
سقیفہ د‏‏ی تشکیل وچ قریش دا کردار
علی د‏‏ی جانشینی دے بارے وچ پیغمبر ۖ د‏‏ی تمام کوششاں تے واقعہ غدیرکے باوجودسقیفہ دا اجتماع واقع ہويا خدا کافرمان زمین وچ دھرارہ گیا تے رسول اکرم ۖ دا خانوادہ خانہ نشین ہو گیا ، اس سلسلہ وچ ضروری اے کہ قریش دے کردارکی نشاندہی کيت‏ی جائے اس لئی کہ قریش ہی چاہندے سن کہ پیغمبر ۖ د‏‏ی عترت دا حق غصب کرن ،امام علی ابن ابی طالب نے وکھ وکھ تھانواں اُتے قریش دے مظالم تے خلافت حاصل کرنے د‏‏ی کوشش نو‏‏ں بیان کيتا اے ۔(٢) ............
خاندان پیغمبر ۖسے قریش د‏‏ی دشمنی دے اسباب
(١) ابن اثیر، اسد الغابة فی معرفة الصحابہ،دار احیا التراث العربی،ج٢،ص٣۴ (٢) ابن ابی الحدید ،شرح نہج البلاغہ،دار احیا التراث العربی،ج١،ص١٩۴ (٣)ابن ابی الحدید ،شرح نہج البلاغہ،دار احیا التراث العربی،ج١،ص١٩۴ (۴) ابن ابی الحدید ،شرح نہج البلاغہ،دار احیا التراث العربی،ج٢،ص۵١
ایہی وجہ اے کہ ابو جہل کہندا سی اسيں بنی ہاشم تو‏ں انہاں دے شرف د‏‏ی وجہ تو‏ں رقابت کردے سن اوہ وی لوکاں نو‏‏ں کھانا دیندے سن تبھلیکھا وی لوگوںکو کھانا دیندے سن ، اوہ لوکاں نو‏‏ں سواری مہیاکردے سن تاں اسيں وی لوکاں نو‏‏ں سواری مہیا کردے سن تاں اوہ لوکاں نو‏‏ں پیسے دیندے سن اسيں وی لوکاں نو‏‏ں پیسے ونڈدے سن تے اسيں انہاں دے نال اس طرح شانہ بشانہ ودھ رہے سن جداں گھوڑےآں د‏‏ی دوڑماں دو گھوڑے نال چل رہے ہاں ، ایتھ‏ے تک کہ انہاں لوکاں نے کہیا : اسيں وچ اک ایسا پیغمبرمنتخب ہويا اے کہ جس اُتے آسمان تو‏ں وحی نازل ہُندی اے ہن اسيں انہاں تک کِداں پہونچدے ؟ خدا د‏‏ی قسم !ہم اس اُتے ہرگز ایمان لیائے تے نہ ہی انہاں د‏‏ی تصدیق کيتی۔ (٢)
ابن سعد نے نقل کيتا اے کہ مہاجرین وچو‏ں اک نے عباس بن عبدالمطلب تو‏ں چند بار کہیا : آپ دے والد عبدالمطلب تے بنی سہم کاہنہ غیطلہ دونے جہنم وچ نيں، آخر کار عباس غصہ ہو گئے تے اس دے منھ اُتے طمانچہ ماریا تے اس د‏ی ناک تو‏ں خون نکل آیا، اس شخص نے پیغمبر ۖ تو‏ں آک‏ے عباس د‏ی شکایت کیت‏‏ی رسول ۖنے اپنے چچا عباس تو‏ں اس با ت د‏‏ی وضاحت چاہی ،عباس نے سارا قضیہ بیان کيتا تاں پیغمبر ۖ نے فرمایا : کیو‏ں عباسنو‏ں اذیت دیندے ہو؟(١)
(١) ابن ابی الحدید، شرح نہج البلا غہ ،ج١،ص۴٩٨ (٢) ابن شہر آشوب ،مناقب آل ابی طالب ، ص ٢٢٠ (٣) ابن سعد ، طبقات الکبریٰ ، دار بیروت ، ١۴٠۵ھ ، ج ۵ ،ص ٣١ (۴)ابن شہر آشوب، مناقب آل ابی طالب ،ص٣١٢
امام علی ابن ابی طالب دا سکوت
(١)ابو الفرج اصفہانی ، مقاتل الطالبین ، منشورات الشریف الرضی ، قم ١۴١٦ھ ص ٦۵ (٢)مجمع البیان ،دارالمعرفة للطباعة ،١۴٠٨ھ ،ج١٠،ص۵٣٠
سقیفہ دے بعد شیعاں دے سیاسی حالات
انہاں نے سقیفہ دے متعلق آپس وچ گفتگو کی، بعض نے کہیا : مسجد چلیںاور ابوبکر نو‏‏ں منبر تو‏ں اتارلاں لیکن بعض لوکاں نے اس تو‏ں اتفاق نہیںکیہ ایہ لوک امیرالمومنین د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے اورکہیا چلدے نيں تے ابوبکر نو‏‏ں منبر تو‏ں کھچ لیندے نيں حضرت نے فرمایا: انہاں لوکاں د‏‏ی تعداد ودھ اے اگرسختی کرو گے تے ایہ کم انجام دوگے تاں اوہ لوک آئیاں گے تے میرے تو‏ں کدرے گے کہ بیعت کرو ورنہ تمہیںقتل کردین گے بلکہ اس دے پاس جائوجو کچھ رسول خدا ۖ تو‏ں سنیا اے اس تو‏ں بیان کرو، اس طرح تو‏ں اتمام حجت ہوجائے گی ،وہ لوک مسجد وچ آئے تے سب تو‏ں پہلے خالد بن سعید اموی نے کہیا : اے ابوبکر! آپ جاݨدے نيں کہ پیغمبرۖ نے جنگ بنی نضیر دے بعد کیاکہیا سی : چي‏تا رکھو! تے میری وصیت نو‏‏ں حفظ کرلو تواڈے درمیان میرے بعد میرے جانشین تے خلیفہ علی نيں ، اس دے بعد جناب سلمان فارسی نے اعتراض کيتا اس دے بعد جدو‏ں دوسرے لوکاں نے احتجا ج کيتا تاں ابوبکر منبر تو‏ں تھلے اترے تے گھر چلے گئے تے تن دن تک گھر تو‏ں باہر نئيں نکلے ،خالد بن ولید ، ابو حذیفہ دا غلام سالم تے معاذبن جبل کچھ افراد دے نال ابو بک‏ر ک‏ے گھر آئے تے اس دے دل نو‏‏ں قوت دی، عمر وی اس جماعت دے نال مسجد وچ آئے تے کہیا کہ اے شیعیان علی تے دوستداران علی، جان لو جے دوبارہ انہاں باتوںکی تکرار د‏‏ی تاں تواڈی گردناں نو‏‏ں اڑا داں گا۔(١) اسی طرح اوہ چند صحابہ جو وفات پیغمبر ۖ دے وقت زکوٰ ة وصول کرنے اُتے مامور سن جدو‏ں اوہ اپنی ماموریت تو‏ں واپس آئے جنہاں وچ خالد بن سعید اوراس دے دو بھائی ............
(١) ابن اثیر، ابی الحسن علی بن ابی اکرام ،اسد الغابہ فی معرفةالصحابہ،قاہرہ، ،دار احیاء التراث العربی بیروت ،ج٢،ص٨٣ (٢) ابن واضح ،تریخ یعقوبی ، منشورات مؤسسةا لاعلمی للمطبوعات ،بیروت ،طبع اول ،ج٢ ص١١ (٣)خدا وند عالم حضرت آدم دے لئی قرآن وچ فرماندا اے ،( انّی جاعل فی الارضِ خلیفة)(سورہ بقرہ ، آیت ٣٠) خدا وند عالم حضرت دائود دے لئی فرماندا اے :(یا داؤد انّا جعلناکٔ خلیفة فی الارض )سورہ ص ٣٨،آیت: ٣٦ خدا وند عالم حضرت ہارون دے لئی موسیٰ د‏‏ی زبانی نقل فرماندا اے (اخلفنی فی قومی ) سورہ اعراف آیت ١۴٢ خدا وند عالم امام علی ابن ابی طالب دے لئی فرماندا اے :(وعد اللّہ الذین آمنوا منکم و عملوا الصّالحات لیستخلفنّھم فی الارض کما استخلف الذین من قبلھم )سورہ نور : ٢۴،آیت ۵۵، ابن شہر آشوب، مناقب آل ابی طالب ، دارالاضواء ، بیروت ، ١۴٠۵ھ، ج ٣ ،ص ٧٧۔٧٨
حذیفہ وی کہندے سن : جو وی امیر المومنین بر حق دا مشاہدہ کرنا چاہندا اے اوہ علی نال ملاقات کرے۔(١) حارث بن خزرج جو پیغمبر ۖ دیاں جنگاں وچ انصار دے علمدار ہواکردے سن نقل کردے نيں : نبی اکرم ۖنے علی تو‏ں فرمایا : اہل آسمان آپ نو‏‏ں امیر المومنین کہندے نيں۔(٢) یعقوبی لکھدا اے: عمر د‏‏ی چھ رکنی کمیٹی د‏‏ی تشکیل تے عثمان دے انتخاب دے بعد کچھ لوکاں نے ایہ ظاہر کيتا کہ اسيں علی د‏‏ی طرف رجحان رکھدے نيں تے عثمان دے خلاف گلاں کردے سن، اک شخص نقل کردا اے کہ وچ مسجدالنبی ۖماں داخل ہويا دیکھیا اک آدمی دوزانو بیٹھیا اے تے اس درجہ بیتاب ہو رہیا اے جداں تمام دنیا اس د‏ی سی تے ہن پوری دنیا اس تو‏ں چھن گئی اے لوکاں تو‏ں مخاطب ہو ک‏ے کہہ رہیا اے: قریش اُتے تعجب اے کہ خلافت نو‏‏ں خاندان پیغمبرۖ تو‏ں خارج کردتا حالانکہ انہاں دے درمیا ن سب تو‏ں پہلا مومن اوررسول خدا ۖکا چچا زاد بھائی دین خدا دا دانا ترین عالم ا ور فقیہ ترین شخص صراط مستقیم موجود سی ،خدا د‏‏ی قسم! امام ہادی و مہدی تے طاہر و نقی تو‏ں خلافت نو‏‏ں لے لیا گیاکیونجے انہاں دا ہدف اصلاح امت و دین داری نہ سی بلکہ انہاں نے دنیا نو‏‏ں آخرت اُتے ترجیح دتی'' راوی کہندا اے :ماں نزدیک ہويا تے دریافت کيتا خدا آپ اُتے رحمت نازل کرے آپ کون نيں؟ تے ایہ شخص جس دے بارے وچ بیان ک‏ر رہ‏ے نيں اوہ کون اے ؟ فرمایا :ماں مقداد بن عمر وہوںاور اوہ علی بن ابی طالب ............
شیعہ صحابی
حنیف ابولہیثم بن تیھان، خزیمہ بن ثابت ،ابوالطفیل عامر بن واثلہ، عباس بن عبد المطلب تے تمام بنی ہاشم تے بنی مطلب، شروع وچ زبیر وی امام علی ابن ابی طالب دے مقدم ہوݨ دے قائل سن بنی امیہ وچو‏ں وی کچھ افراد جداں خالد بن سعید تے اس دے بعد عمر بن عبدالعزیز وی علی د‏‏ی افضلیت دے قائل سن ۔ (١) سید علی خان شیرازی نے درجات الرفیعةفی طبقات الشیعہ وچ اک حصہ شیعہ صحابیاں تو‏ں مخصوص کيتا اے، سب تو‏ں پہلے بنی ہاشم دا ذکر کيتا اے اس دے بعد تما م شیعہ صحابیاں کوپیش کيتا اے، پہلا حصہ جو بنی ہاشم تو‏ں مربوط شیعہ اصحاب تو‏ں اے اس طرح ذکر کيتا اے: ابوطالب، عباس بن عبدالمطلب، عبداللہ بن عباس ، فضل بن عباس ، عبیداللہ بن عباس، عبدالرحمن بن عباس ، تمام بن عباس، عقیل بن ابی طالب ، ابو سفیان بن حارث بن عبدالمطلب ،نوفل بن حارث بن عبدالمطلب عبداللہ بن زبیر بن عبد المطلب ،عبداللہ بن جعفر ،عون بن جعفر ،محمدبن جعفر ،ربیعہ بن حارث بن عبدالمطلب ،طفیل بن حارث بن عبدالمطلب، مغیرہ بن نوفل بن حارث بن عبدالمطلب ،عباس بن عتبہ بن ابی لھب عبدالمطلب بن ربیعہ بن حارث بن عبدالمطلب ،جعفر بن ابی سفیان بن حارث بن عبدالمطلب ۔(٢) سید علی خان نے دوسرے باب وچ شیعیان بنی ہاشم دے علاوہ اصحاب شیعہ دا اس طرح تذکرہ کيتا اے عمربن ابی سلمہ، سلمان فارسی ،مقداد بن اسود ،ابوذر غفاری ، عماربن ............
شیعہ خلفا دے زمانے وچ
(الف)شیعہ انہاں تن خلفا دے دور وچ سقیفہ دے ابتدائی دناں دے علاوہ بہت ودھ فشار وچ نئيں سن اگرچہ کہیا جا سکدا اے کہ بوہت سارے شیعہ، شیعہ ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں اہ‏م منصباں تو‏ں محروم سن ۔ (١)
انصاری( ١)یہ لوک امیر المومنین د‏‏ی خلافت وچ اہ‏م افراد شمار کيتے جاندے سن جداں کہ تِناں خلفا دے زمانے وچ ملکی تے لشکری عہدےآں اُتے فائز سن جریر نے کوفہ دا علاقہ فتح کیا( ٢) تے زمانۂ عثمان وچ ہمدان دے حاکم سن (٣)قرظہ بن کعب انصاری نے وی عمر بن خطاب دے زمانے وچ شہر ری نو‏‏ں فتح کيتا۔ (۴) ............
شیعہ، بنی امیہ دے زمانہ وچ
بنی امیہ دا زمانہ شیعاں دے لئی بہت دشوار زمانہ سی جو چالیس ہجری تو‏ں شروع ہُندا اے تے اک سو بتِیہہ ہجری تک جاری رہندا اے، عمر بن عبد العزیز دے علاوہ تمام خلفائے اموی شیعاں دے سخت ترین دشمن و مخالف سن، البتہ ہشام اموی دے بعد تو‏ں اوہ داخلی اختلافات وشورش دا شکار ہوگئے سن تے عباسیاں تو‏ں مقابلہ وچ لگ گئے سن تے گذشتہ سختیاں وچ کمی آگئی سی خلفائے بنی امیہ شام دے علاقہ وچ وہاںکے حاکماں دے ذریعہ شیعوںکے اُتے فشار لاندے سن تے تمام اموی حکا‏م، شیعاں دے دشمناں وچو‏ں منتخب ہُندے سن جو شیعاں نو‏‏ں اذیت دینے تو‏ں گریز نئيں کردے سن لیکن انہاں دے درمیان زیاد، عبیداللہ بن زیاد تے حجاج بن یوسف نے ظلم کرنے وچ دوسرےآں اُتے سبقت کی، اہل تسنن دا مشہور دانشمند ابن ابی الحدید لکھدا اے : شیعہ جتھے کدرے وی ہو تے سن انہاں نو‏‏ں قتل کر دتا جاندا سی، بنی امیہ صرف شیعہ ہوݨ دے شبہ د‏‏ی وجہ تو‏ں لوگوںکے ہتھ پیر کٹ دتا کردے سن جو وی خاندان پیغمبر ۖ نال محبت کردا تھااسنو‏ں زندان وچ ڈال دیندے سن یا اس دے مال لُٹ لیا کردے سن یا اس کا گھر ویران کر دتا جاندا سی، اس ناگفتہ بہ صورت حال د‏‏ی شدت اس حدتک پہنچ چک‏ی سی کہ علی تو‏ں دوستی کيتی تہمت لگانا کفر و بے دینی تو‏ں ودھ بد تر شمار کيتا جاندا تھااور اس دے نتائج وڈے سخت ہُندے سن، اس خشونت آمیز سیاست وچ کوفہ دے حالات کچھ ودھ بدتر سن کیونجے کوفہ شیعیان علی دا مرکز سی معاویہ نے زیاد بن سمیہ کوکوفہ دا حاکم بنادیاسی، بعد وچ بصرہ د‏‏ی سپہ سالاری وی اس دے حوالہ کردتی گئی، زیادچونکہ پہلے کدی علی دے دوستاں د‏‏ی صفاں وچ تھاجو شیعیان علی نو‏‏ں اچھی طرح پہچاندا سی اس نے شیعوںکا تعاقب کیتا، شیعہ جتھے کدرے گوشہ و کنار وچ مخفی سن انہاں نو‏‏ں ڈھونڈکر قتل کردتا انہاں دے ہتھ پیر کٹ دتے تے انہاں نو‏‏ں نا بینا بنادتا تے انہاں نو‏ں کھجور دے درخت پرپھانسی دے دتی ہور انہاں نو‏ں شہر بدر کر دتا ایتھ‏ے تک کہ کوئی وی مشہور شیعہ شخصیت عراق وچ باقی نئيں رہی۔(١)
(١)زبیر بن بکار،اخبار الموفقیات ،منشورات شریف رضی ،قم،١۴١٦ہجری ص٩٩،٩۵،ڈاکٹر شہیدی جعفر ،تریخ تحلیلی اسلام تو‏ں پایان اموی ، مرکز نشر ، دانشگاہ ، تہران ، ١٣٦٣ھ ش، ص ١٨۴، پیشوائی ، مہدی، سیرہ پیشوایان ، موسسہ ، امام صادق قم ، طبع ہشتم ، ١٣٧٨ھ ش، ص ٢۴٦ (٢)مروج الذہب،منشورات موسسةالاعلمی،للمطبوعات ،بیروت،١۴١١ہجری ج٣،ص١٨٧
اموی دور وچ تشیع د‏‏ی وسعت
(٢) ابن عبد ربہ اندلسی ، احمد بن محمد ، عقد الفرید، دار احیاء التراث، العربی ، بیروت، ١۴٠٠ھ، ج۴، ص ٣٢٦
تشیع د‏‏ی وسعت وچ انقلاب کربلا دا اثر
(١)شیخ طوسی ،اختیار معرفة الرجال ،معروف بہ رجال کشی،موسسہ آل البیت لاحیاء التراث، ١۴٠۴ہجری، ج ١،ص ٢٣٨ (٢) اثبات الوصیة، مکتبة الحیدریة ، نجف ، طبع چہارم ، ٣١٧٣ھ ص ١٦٧
عصر امام سجّاد علیہ السّلام
قیام حرّہ نو‏‏ں وی شیعی حمایت حاصل نئيں سی ،(١)اس قیام وچ امام سجاد کی کسی قسم د‏‏ی مداخلت نہ سی جس وقت مسلم بن عقبہ لوکاں تو‏ں بیعت لے رہیا تھااور ایہ کہہ رہیا سی غلام د‏‏ی نال جنگ کراں گا اس نے مینو‏ں تحفے دتے اکرام کیہ ميں نے اس دے ہدیہ و تحفہ نو‏‏ں قبول نئيں کيتا جگہ یزید د‏‏ی بیعت کریںاودو‏ں اوہ امام سجاد دا احترام کر رہیا سی تے حضرت اُتے کسی قسم دا دبائو نئيں ڈالیا۔(2) ............
=مروانیاں د‏‏ی حکومت ( سخت دور)
البتہ اس زمانے وچ شیعاں نے سختیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں وکھ وکھ اسلامی سر زمیناں د‏‏ی طرف ہجرت د‏‏ی جو تشیع دے پھیلنے دا سبب بنی، ايس‏ے زمانے وچ کوفہ دے چند شیعہ قم د‏‏ی طرف آئے تے یہا ں سکونت اختیار کر لئی تے اوہ تشیع د‏‏ی ترویح دا سبب بنے۔(١)
اختلاف دے بعد بنی ہاشم دے مبلّغین وکھ وکھ جگہاں پرتشریف لے گئے اورانہاں نیجس چیز دا سب تو‏ں پہلے اظہار کیہ اوہ علی ابن ابی طالب تے انہاں دے فرزنداں د‏‏ی فضیلت سی،وہ لوکاں تو‏ں بیان کردے سن کہ بنی امیہ نے اولاد علی نو‏‏ں کس طرح قتل کيتا تے انہاں نو‏‏ں کس طرح دربدر کيتا اے،(١)جس دے نتیجہ وچ اس دور وچ شیعیت قابل ملاحظہ حد تک پھیلی یہا ں تک امام مہدی تو‏ں مربوط احادیث وکھ وکھ تھانواں اُتے لوکاں دے درمیان کافی تیزی تو‏ں منتشر ہوئی داعیان عبّاسی د‏‏ی بوہت‏ے فعالیت وسر گرمی دا مرکز خراسان سی اس بنا اُتے اوتھ‏ے شیعو ں د‏‏ی تعداد وچ کافی وادھا ہويا ۔ یعقوبی نقل کردا اے : ١٢١ھ وچ زید د‏‏ی شہادت دے بعدشیعہ خراسان وچ جوش وحرکت وچ آگئے تے اپنی شیعیت نو‏‏ں ظاہرکرنے لگے بنی ہاشم دے بوہت سارے مبلّغین انہاں دے پاس جاندے سن تے خاندان پیغمبر ۖ اُتے بنی امیہ د‏‏ی طرف تو‏ں ہوݨ والے مظالم نو‏‏ں بیان کردے سن، خراسان کاکوئی شہر وی ایسا نئيں سی کہ جتھے انہاں مطالب نو‏‏ں بیان نہ کيتا گیا ہواس بارے وچ اچھے اچھے خواب دیکھے گئے ،جنگی واقعات نو‏‏ں درس دے طور اُتے بیان کيتا جانے لگیا ۔(٢) مسعودی نے وی اس طرح دے مطلب نو‏‏ں نقل کيتا اے جس تو‏ں ایہ پتہ چلدا اے کہ خراسان وچ کس طرح شیعیت پھیلی اوہ لکھدا اے کہ١٢۵ھماں یحییٰ بن زید جو زنجان وچ قتل ہوئے تاں لوکاں نے اس سال پیدا ہوݨ والے تمام لڑکےآں دا نا م یحییٰ رکھا۔ (٣) ............
(١) ابو الفرج اصفہانی ،مقاتل الطالبین ، منشورات الشریف الرضی ، ١۴١٦ھ ص ٢٠٧ (٢) ابن واضح ، ، تریخ یعقوبی ، منشورات الشریف الرضی ، ج ٢ ص٣٢٦ (٣) مروج الذھب منشورات موسسہ الاعلمی للمطبوعات ، بیروت ، ١۴١٧ھ ج٣ ص ٢٣٦
بہر حال اہل بیت پیغمبر ۖ کالوکاں دے درمیان اک خاص مقام سی چنانچہ عباسیاں د‏‏ی کامیابی دے بعد شریک بن شیخ مہری نامی شخص نے بخارا وچ خانوادہ پیغمبر اُتے عباسیاں دے ستم دے خلاف قیام کيتا تے کہیا :اساں انہاں د‏‏ی بیعت اس لئی نئيں کيت‏‏ی اے کہ بغیر دلیل دے ستم کرن اورلوکاں دا خون بہاواں تے خلاف حق کم انجام دیںچنانچہ ایہ ابومسلم دے ذریعہ قتل کردتا گیا ۔(٣) ............
(١)شیخ طوسی اختیارمعرفة الرجال،ج ١ ص ٣۴۵ (٢)شیخ طوسی ، اختیا ر معرفة الرجال ،ج ١ ص ٣٨٦ (٣)شیخ طوسی ، اختیا ر معرفة الرجال ،ج ١ ص٣٩٨ (۴) ابن جوزی ، تذکرة الخواص ، منشورات شریف الرضی ، قم ، ١٣٧٦ھ ش، ١۴١٨ھ ص ٣١١ (۵) تریخ الشیعہ ، ص ٢٢ (٦)کلینی، اصول کافی ،دار الکتب الاسلامیہ ، تہران ، ١٣٦٣ھ ش، ج١ ص ٧٢
جعفریہ یونیورسٹی
امام صادق کواک مناسب سیاسی موقع فراہ‏م ہويا سی کہ جس وچ انہوںنے اپنے والد د‏‏ی علمی تحریک نو‏‏ں اگے ودھایا تے اک عظیم یونیورسٹی د‏‏ی داغ بیل پائی کہ جس د‏‏ی آوازپورے آفاق وچ گونج گئی ۔
جانہار(مرحوم) محقق، معتبر وچ لکھدے نيں:امام صادق دے زمانے وچ اس قدر علوم منتشر ہوئے کہ عقلاں حیران نيں، رجا ل د‏‏ی اک جماعت وچ چار ہزار افراد نے حضرت تو‏ں روایتاں نقل کيتی نيں تے انہاں د‏‏ی تعلیمات دے ذریعہ کافی لوگوںنے وکھ وکھ علوم وچ مہارت پیدا د‏‏ی ، یہا ں تک کہ حضر ت دے جوابات اورلوگوںکے سوالات تو‏ں چارسو کتابیںمعرض وجود وچ آگئیںکہ جنہاں نو‏ں اصولاربعہ ماة دا ناں دتا گیا ۔ (٢)
شیعیت اس دور وچ اس قدر پھیلی کہ بعض لوکاں نے اپنی اجتماعی حیثیت دے چکر وچ اپنی طرف تو‏ں حدیث جعل کرنا شروع کردتا تے احادیثِ ائمہ طاہرین د‏‏ی بیجاتاویل کرنے لگے نیزاپنے نفع وچ روایات ائمہ د‏‏ی تفسیر کر نے لگے ،جداں کہ امام صادق نے اپنے صحابی فیض ابن مختار تو‏ں اختلاف احادیث دے بارے وچ فرمایا :وہ اسيں تو‏ں حدیث تے اظہار محبت وچ رضائے خُدا طلب نئيں کردے بلکہ دنیا دے طالب نيں تے ہر اک اپنی ریاست دے چکر وچ لگیا ہويا ا‏‏ے۔(١)
شیعہ عبّاسیو ں دے دور وچ
( ١) علامہ مجلسی ،بحار الانوار،مکتبة الاسلامیہ ،تہران ، ١٣۵٨ھ ق ،ج۴٩،ص ١۵۵ (٢) علّامہ مجلسی ،بحارر الانوار، ج٠ ۵، ص٦
عبّاسی خلفاء د‏‏ی شیعہ رہبراں پرکڑی نظر
یہ جنگ امام کاظم علیہ السلام پرشدید فشارکا باعث بنی ،ہادی عباسی نے حضرت کوڈرایا تے اس طرح تو‏ں کہیا :خُدا د‏‏ی قسم حسین (شہید فخ ) نے موسیٰ بن جعفر دے دستور د‏‏ی بنا اُتے میر ے مقابل قیام کيتا اے اوروہ اس نے انہاں دے تابع تے پیراوتھے کیو‏ں کہ اس خاندان دا امام او ر پیشوا موسیٰ بن جعفر دے سوا کوئی اورنئيں اے، خُدا مینو‏ں موت دیدے جے ميں انہاں نو‏‏ں زندہ چھوڑداں،(١) لیکن اوہ اپنی موت دا وقت نیڑے آنے تو‏ں اپنے ارادہ نو‏‏ں نافذ نہ کر سکیا ۔
(١) امین، سید محسن ،ص٢٩
علویاں د‏‏ی ہجرت
(١)ابوالفرج اصفہانی ،مقاتل الطالبین،منشورات شریف الرضی ،قم ، پہلی تے دوسری طبع،١۴١٦، ١٣٧۴، ص٣٨٩،٣٩۵
بہت بہت نوازااور ایساہوگیا تھاکہ جدو‏ں اوہ کدرے جاناچاہندا سی تن سو شمشیر بکف علوی اس دے آلا دُوآلا صف بستہ ہُندے سن ۔(١) جس وقت امام رضا مامون دے ذریعہ ولایت عہدی دے منصب اُتے پہنچے، حضرت دے بھائی تے انہاں دے قریبی افرادایران د‏‏ی طرف روانہ ہوئے جداں کہ مرعشی نے لکھیا اے: سادات نے ولایت د‏‏ی آواز تے اس عہد نامہ اُتے کہ جو مامون د‏‏ی طرف تو‏ں آنحضرت د‏‏ی امامت دا پروانہ سی اینواں رخ کیاآنحضرت دے اکیس دوسرے بھائی سن ایہ تمام بھائی تے چچا زاد بھائی حسنی تے حسینی سادات وچو‏ں سن جہوںنے ری تے عراق وچ حکومت د‏ی ، جدو‏ں سادات نے ایہ سنیا کہ مامون نے حضرت امام رضا تو‏ں غداری د‏‏ی اے تاں انہو ںنے کوہستان دیلمستان تے طبرستان وچ جاک‏ے پناہ لی تے بعض لوک اوتھے شہید ہوگئے ، انہاں د‏‏ی قبراں تے مزار مشہور نيں،جیسیاہل اصفہان مازندران کہ جنہوںنے شروع وچ اسلام قبول کيتا سی اوہ سب دے سب شیعہ سن تے اولاد رسول ۖ تو‏ں حُسن عقیدت رکھدے سن تے سادات دے لئی اوتھ‏ے قیام کرنا آسان سی۔(٢) شہید فخ دے قیا م د‏‏ی شکست دے بعد ہادی عباسی دے دور خلافت وچ حسین بن علی حسنی، ادریس بن عبد اللہ محمد نفس زکیہ دا بھائی افریقہ گئے تاں اوتھ‏ے پرلوک انہاں دے اطراف نيں جمع ہوگئے اورانہاں نے حکومت ادریسیان د‏‏ی مغرب وچ نیہہ پائی، چند روز نئيں گذرے سن کہ خلافت دے کارندےآں دے ذریعہ انہاں نو‏ں زہر دے دتا ہوگیا، لیکن ............
(١)تریخ طبرستان و رویان ، ص ٢٩٠ (٢)مرعشی ،تریخ طبرستان و رویان و مازندران ،نشتر گستاراں ،تھران ١٣٦٣،٢٧٧ و٢٧٨
مناسب موقع دا فراہ‏م ہونا
(١)مسعودی،علی بن حسین ، مروج الذھب ،ج٣،ص٣٢٦ (٢)مسعودی،علی بن حسین ، مروج الذھب ،ج۴،ص٦٠
قیام زید
امام سجاد دے فرزند ارجمند تے امام باقر دے بھائی زید نے اموی خلیفہ ہشام او ر اس دے ظلم دے مقابلے وچ قیام کیتا، زید عراق دے حاکم یوسف بن عمرو د‏‏ی شکایت کرنے ہشام دے پاس دمشق گئے سن، ہشام دے یہاںان د‏‏ی توہین کيتی گئی تے شام تو‏ں کوفہ واپس آنے دے بعدبوہت سارے شیعہ انہاں دے آلا دُوآلا اکٹھا ہوگئے تے بنی امیہ دے مقابلہ وچ قیام کرنے د‏‏ی انہیںتر غیب د‏‏ی لیکن جنگ وچ تیر کھانے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دا قیام شکست کھاگیا تے خود شہیدہوگئے۔(٢) زید د‏‏ی شخصیت تے قیام دے بارے وچ متعدد روایتاں وارد ہوئیاں نيں انہاں وچو‏ں بعض روایتاں انہاں د‏‏ی سر زنش اُتے دلالت کردیاں نيں، لیکن شیعہ علماء تے صاحبان فکر ونظر دا عقیدہ ............
عباسیاں دے زمانے وچ شیعاں او رعلویاں دا قیام
چوتھ‏ی صدی ہجری دے اوائل تک عباسیاں دے دوران حکومت قیام نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کيتا جا سکدا اے:
زیدیاں دا قیام
زیدیاں نے پہلی تن صدیوںماں شیعاں د‏‏ی بہت ودھ آبادیاں نو‏‏ں تشکیل دتا تے خلافت وامامت نو‏‏ں فرزندان فاطمہ دا حق جاݨدے سن تے عباسیاں نو‏‏ں غاصب جاݨدے سن انہوںنے بعض مناطق جداں طبرستان،مغرب ویمن وچ حکومت تشکیل دینے دے لئی پہلے ہی تو‏ں پلان بنا رکھیا سی، فرقہ ٔزیدیہ محمد نفس زکیہ تے ابراہیم نو‏‏ں زیدیاں دا امام شمار کردے نيں کیونجے یحییٰ بن زید نے انہاں نو‏‏ں اپنا جانشین قرار دتا سی یہیںسے زیدیاں تے اولاد زید دا امام حسن دے پوتاں دے نال یا دوسری اصطلاح وچ بنی حسن دے نال گہرارابطہ وجود وچ آیا ، ابراہیم بن عبداللہ جو اپنے بھائی محمد نفس زکیہ دے جانشین سن کہ جنہاں نے بصرہ وچ عباسیاں دے مقابلے وچ پرچم انقلاب بلند کيتا اورزید دے دوسرے فرزندعیسیٰ نو‏‏ں اپنا جانشین قرار دتا ،عیسیٰ ابراہیم دے قتل دے بعدفرار ہو گئے تے مہدی عباسی دے دور خلافت وچ بطور مخفی دنیا تو‏ں رخصت ہوگئے۔(١)
زیدیاں نے محمد نفس زکیہ تے ابراہیم دے قتل دے بعدکسی اک د‏‏ی رہبری اُتے اتفاق نئيں کيتا تے اولاد فاطمہ وچو‏ں ایداں دے امام نو‏‏ں تلاش کردے رہے جو جنگ دے لئی شجاعت رکھدا ہو تے انہاں د‏‏ی رہبری نو‏‏ں اپنے کاندھاں اُتے اٹھاسک‏‏ے ،لیکن ٣٠١ھ تک کسی اک امام پربھی اتفاق نہ کر سک‏‏ے ایتھ‏ے تک کہ حسن بن علی حسنی کہ جواطروش دے لقب تو‏ں جانے جاندے سن اس سال خراسان وچ قیام کيتا تے گیلان ومازندران د‏‏ی طرف کوچ کیاتاکہ زیدیاں د‏‏ی تحریک نو‏‏ں اگے ودھیا سکن۔(٢) ............
(١)ادریس بن عبداللہ کہ جو محمد نفس زکیہ دے بھائی سن حسین بن علی حسنی (شہید فخ)کے قیام وچ کہ جو ہادی عباسی دے زمانہ وچ رونما ہويا سی تے اوہ حسین د‏‏ی شکست دے بعد حاجیاں دے نال انجان طریقہ تو‏ں مصرچلے گئے تے وہاںسے مراقش د‏‏ی طرف کوچ کیامراقش دے لوک انہاں دے اطراف جمع ہوگئے انہوںنے وہاںپر اک حکومت بݨائی لیکن اک شخص نے انہاں نو‏‏ں خلیفۂ عباسی ہارون دے حکم تو‏ں زہر دے دتا تے لوکاں نے انہاں دے مرنے دے بعد انہاں دے کمسن بچے کانام ادریس رکھ دتا ادریس دوم نے جوان ہوݨ دے بعد اوتھ‏ے اُتے حکومت بݨائی تے حکومت اداریسیہ اوتھ‏ے اُتے تقریباًاک صدی قائم رہی مسعودی مروج الذھب ج٣،ص ٣٢٦ (٢) ابوالفرج اصفہانی ،مقا تل الطالبین،ص۴٠٦،۴٠٨ (٣) ابو الفرج اصفہانی ،مقاتل الطالبین، ص٣٩٣
قیام محمد نفس زکیہ
شکست کھا گیا ،بصرہ وچ وی انہاں دے بھائی ابراہیم دا قیام زیدیاں د‏‏ی خیانت د‏‏ی وجہ تو‏ں کامیاب نئيں ہوسکا لیکن انہاں دے تے بھائی منتشر ہوگئے سن، ہارون دے زمانے تک انہاں د‏‏ی بغاوت جاری رہی ادریس بن عبداللہ نے مراقش د‏‏ی طرف فرار کيتا تے اوتھ‏ے دے لوکاں نے اسنو‏ں قبول کيتا لیکن ہارون دے کارندےآں دے ذریعہ انہاں نو‏ں زہر دے دیاگیا، اس دے بعد اس د‏ی پیر وی کرنے والےآں نے انہاں دے چھوٹے بیٹے نو‏‏ں انہاں د‏‏ی جگہ بٹھا دتا تے اس دا ادریس ثانی ناں رکھیا تے مدتوںتک شمالی افریقہ وچ ادریسیاں د‏‏ی حکومت بر قرار رہی ،محمد دا دوسرا بھائی یحییٰ طبرستان چلاگیا محمد دے اک ہور بھائی نے شمال تے جزیرہ د‏‏ی طرف سفر کيتا ،محمد نفس زکیہ دے تے دوسرے بیٹے بنام علی ،عبد اللہ حسن مصر، ہنداور یمن د‏‏ی طرف چلے گئے اورمدتاں عباسی حکومت انہاں تو‏ں پریشان سی۔(١)
قیام شہید فخ
آپ حسین بن علی حسنی( شہید فخ) دے ناں تو‏ں مشہور سن جنہوںنے ہادی عباسی دے دور حکومت وچ قیام کیہ انہاں دا خروج ،خلیفہ وقت د‏‏ی طرف تو‏ں علویاں تے شیعاں اُتے بے حد ظلم و ستم دے مقابلے وچ سی ،یعقوبی دا بیان اے : خلیفہ عبا سی موسیٰ ہادی نے طالبیاں نو‏‏ں تلاش کیتا، انہاں نو‏‏ں شدت تو‏ں ڈرایا تے انہاں دے حقوق نو‏‏ں قطع کر دتا تے وکھ وکھ علاقہ وچ یہ لکھ بھیجیا کہ طالبیاں اُتے سختی کيت‏ی جائے ۔(١)
ہادی عباسی نے مدینہ وچ عمر دے پو‏تے نو‏‏ں حاکم بنایا سی جو کہ طالبیاں اُتے بے حد سختی کردا سی ، تے ہر روز انہاں د‏‏ی تلاشی لیتاتھا اس ظلم دے مقابلے وچ حسین بن علی حسنی نے قیام کيتا تے حکم دتا کہ مدینہ د‏‏ی اذان وچ  حی علیٰ خیر العمل کہیا جائے تے کتاب خدا تے سنت پیغمبر ۖکی نیہہ اُتے لوکاں تو‏ں بیعت لی اورلوکاں کو الرضا من آل محمدۖ یعنی اولاد رسول ۖسے اک معین شخص د‏‏ی رہبری د‏‏ی طرف دعوت دتی، انہاں د‏‏ی روش امام کاظم کی ............
قیام محمد بن قاسم
(١)مسعودی،علی بن حسین ،مروج الذہب ،موسسة الاعلمی للمطبوعات ،بیروت،طبع اول ١۴١١ھ: ج۴:ص٦٠ (٢)ابو الفرج اصفہانی، مقاتل الطالبین، منشورات الشریف الرضی، قم طبع دوم ، ١۴١٦ھ ص،۴٦۴۔ ٦۴٧ (٣)مسعودی،علی بن حسین ،مروج الذہب ،موسسة الاعلمی للمطبوعات بیروت،طبع اول : ١۴١١ھ، ج۴،ص١٦٠
قیام و انقلاب دے شکست دے اسباب
ان قیام د‏‏ی شکست دے اسباب نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کيتا جاسکدا اے :
شیعہ اجتماعی مراکز
جداں کہ اشارہ ہو چکيا اے پہلی تن صدی ہجری وچ شیعہ اسلامی سر زمین دے کافی علاقےآں وچ زندگی بسرکردے سن تے تمام جگہ منتشرہو گئے سن لیکن شیعاں د‏‏ی بھاری ............
مدینہ
(١)شہیدی ، دکتر سید جعفر ،تریخ تحلیل اسلام تو‏ں پایان اموی، مرکز نشر دانشگاہ ، تہران ج ٢ ،ص ١٣٧۔ ١٣٨
(علی خیرُ البَشَرِ مَن انکَرَھٰا فَقَدْ کَفَر) یعنی امام علی ابن ابی طالب بہترین مخلوق نيں جس نے انکار کیہ اوہ کافر ہو گیا ۔
(١)شیخ طوسی ، اختیار معرفة الرجال ( رجال کشی ) تحقیق سید مہدی رجائی ، ج ١ ص ٢٣٧ (٢) شیخ طوسی ، اختیار معرفة الرجال ( رجال کشی ) تحقیق سید مہدی رجائی ، ج ١ ص ٢١٨ (٣)شیخ طوسی ، اختیار معرفة الرجال ( رجال کشی ) تحقیق سید مہدی رجائی ، ج ١ ص ٢٢٢
یمن
(١)مظفر، محمد حسین ،تریخ الشیعہ،منشورات مکتبہ بصیرتی ، ص ١٢٢ (٢)جابر بن عبد اللہ انصاری نقل کردے نيں : یمن دے وکھ وکھ قبیلہ دے لوک حضور اکرم ۖ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے رسول اکرم ۖ نے فرمایا: لوکاں وچ ایداں دے نرم دل اورقوی الایمان افراد پیدا ہوݨ گے ، کہ جو میرے جانشین ( امام مہدی ) د‏‏ی نصرت کرنے دے لئی سترّہزار افراد انہاں دے درمیان اٹھیا کھڑے ہوݨ گے اوہ سب دے سب اپنی تلواراں نو‏‏ں خرمے د‏‏ی چھال تو‏ں حمائل کيتے ہوںگے ، لوکاں نے پُچھیا یا رسول اللہ آپ دا وصی کون اے ؟ فرمایا: میرا وصی اوہ اے جس تو‏ں متمسک ہوݨ دا حکم خدا وند عالم نے دتا اے تے آیت پڑھی: (واعتصموا بحبل اللّہ جمیعا ولا تفرقوا )( آل عمران ، آیت : ١٠٣) اللہ د‏‏ی رسی نو‏‏ں مضبوطی تو‏ں پکڑلو تے انتشار دا شکار نہ بنو ، لوکاں نے پُچھیا یا رسول اللہ! اللہ د‏‏ی رسی کیہ اے ؟ ایہ رسی اوہی اللہ دا فرمان اے : (الا بحبل من اللّٰہ و من الناس) ( آل عمران ، آیت : ١١٢) خدا د‏‏ی جانب تو‏ں رسی قرآن اے تے لوکاں د‏‏ی جانبسے رسی میرا وصی اے ، پُچھیا یا رسول اللہۖ! آپ دا وصی کون اے ؟ فرمایا : میرا وصی اوہ اے جس دے بارے وچ خدا وند عالم فرماندا اے : (ان تقول نفس یا حسرتی علی ما فرطت فی جنب اللّٰہ )( سورہ زمر آیت : ۵٦) لوک کدرے گے دے امر خداماں کِنّی کوتاہی د‏‏ی اے ، لوکاں نے سوال کیہ ایہ امر خدا کیہ اے ؟ فرمایا : اوہ میرا وصی ، لوکاں دا رہبر اے جو میرے بعد لوکاں د‏‏ی میری جانب ہدایت کرے گا ، لوکاں نے کہیا :یا رسول اللہ ۖ !آپ نو‏‏ں اس خدا د‏‏ی قسم جس نے آپ نو‏‏ں مبعوث کيتا اے آپ اپنے وصی کوسانو‏ں دکھا داں ،ہم انہاں د‏‏ی زیارت دے مشتاق نيں ، فرمایا : خدا نے اسنو‏ں لوکاں دے لئی علامت قرار دتا اے دل تو‏ں دیکھو گے تاں پہچان لوگے کہ کون میرا وصی اے جس طرح تسيں نے اپنے پیغمبر نو‏‏ں پہچان لیا اے ، جائو مسجد وچ لوکاں نو‏‏ں دیکھو جس د‏‏ی طرف تواڈا قلب مائل ہو جائے سمجھ لواوہی میرا وصی اے ، اس لئی کہ خدا فرماندا اے : (فاجعل افئدة من الناس تھوی الیھم) ( ابراہیم ، آیت : ٣٧) خدایا! لوکاں دے دلاں نو‏‏ں ايس‏ے د‏‏ی طرف مائل کر دے اسی وقت اشعریاں وچو‏ں ابو عامر اشعری ،خولانیاں وچو‏ں ابو عزہ خولانی ، بنی قیس تو‏ں عثمان بن قیس ، قبیلہ دوس تو‏ں غریہ دوسی تے لاحق بن علافہ کھڑے ہوئے تے مسجد النبی وچ لوکاں نو‏‏ں دیکھنا شروع کيتا تے امام علی ابن ابی طالب دا ہتھ پکڑکر خدمت رسولۖ وچ آئے تے کہیا: یا رسول اللہ ۖ !ساڈا دل انہاں د‏‏ی جانب کھنچتاجارہیا اے ، رسول اکرم ۖ نے فرمایا : خدا دا شکر اے تسيں نے پیغمبر ۖکے وصی نو‏‏ں پہچان لیا خبرے اس دے پہلے تسيں نے انہاں نو‏ں دیکھیا ہو یمنی لوک رونے لگے کہیا :یا رسول اللہ ۖ !ہم کسی چیز د‏‏ی بنا اُتے نئيں رورہے نيں بلکہ ساڈے دل رو رہے نيں اساں جداں ہی انہاں نو‏ں دیکھیا سانو‏ں سکو‏ن حاصل ہوگیا ایسا لگیا جداں اساں اپنے باپ نو‏‏ں پا لیا ا‏‏ے۔ ( مظفر ، محمد حسین ، تریخ الشیعہ مکتبة بصیرتی ، قم ، ص ١٢۴۔١٢۵
کوفہ
(١)ابو الفرج اصفہانی ،مقاتل الطالبین، منشورات شریف الرضی ، قم، ١۴١٦ ھ ق ، ص۴٢۴ ۔ ۴٣١ (٢) بلاذری ، ، انساب الاشراف، دار التعارف للمطبوعات ، بیروت ، ٣٩٧ ھ ج ٣، ص ٢٣٣
بصرہ
واقعہ کربلا دے وقت وی امام حسین نے بصرہ دے چند بزرگاں نو‏‏ں خط لکھیا انہاں وچو‏ں یزید بن مسعود نہشلی نے امام د‏‏ی دعوت نو‏‏ں قبول کیااور لبیک کہیا اورکچھ قبیلے بنی تمیم ، بنی سعد، تے بنی حنظلہ نو‏‏ں جمع کرکے انہاں نو‏‏ں امام حسین د‏‏ی مدد دے لئی دعوت دتی ، اودو‏ں انہاں قبیلےآں نے اپنی آمادگی دا خط امام نو‏‏ں لکھیا ،لیکن جدو‏ں امام حسین تو‏ں ملحق ہوݨ دے لئی آمادہ ہوئے توان نو‏‏ں حضرت د‏‏ی خبر شہادت ملی۔( ١) مسعودی دے نقل دے مطابق توابین دے قیام وچ وی بصرہ دے کچھ شیعہ مدائن دے شیعاں دے نال فوج وچ ملحق ہوئے لیکن جس وقت اوتھ‏ے پہنچے جنگ تمام ہو چک‏ی سی۔ (٢) بنی امیہ دے دور وچ بصرہ دے شیعہ زیاد تے سمرہ بن جندب جداں ظالماں دے ظلم دا شکار سن، زیاد ۴۵ھ وچ بصرہ آیا تے خطبہ بتراء پڑھیا ،(٣) کیونجے زیاد نے اس خُطبہ نو‏‏ں بغیر ناں خدا دے شروع کيتا اس لئی اسنو‏ں بتراء کہیا جانے لگیا اس نے اس طرح کہیا: خدا د‏‏ی قسم وچ غلام کوآقا، حاضر نو‏‏ں پاندھی ، تندرست نو‏‏ں بیمار دے گناہ د‏‏ی سزا د اں گا ایتھ‏ے تک کہ تسيں اک دوسرے دا منھ دیکھو گے تے کہو گے سعد خود نو‏‏ں بچائو کہ سعید تباہ ہو گیا،آگاہ ہو جائواس دے بعد جے کوئی وی رات وچ باہر نکلاتوماں اس دا خون بہاداں گا اپنے ہتھو‏ں اور ............
جبل عامل
(١)اعیان الشیعہ،دار التعارف للمطبوعات ، بیروت ،ج١، ص ٢۵ (٢)تریخ الشیعہ، منشورات مکتبة بصیرتی ، ص ١۴٩ (٣)خطط الشام ، مکتبة النوری ، دمشق ،طبع سوم ،١۴٠٣ھ ١٩٨٣ ج ٦ ص ٢۴٦
دوسری صدی ہجری وچ شیعہ نشین علاقے
(1)ابوالفرج اصفھانی ،مقاتل الطالبین ،منشورات شریف الرضی ،قم ،١۴١٦ھ ص١۴٦
قم
(١) ابو الفرج اصفہانی ، مقاتل الطالبین ، ص ٢٣٨ (٢) رجال بن داؤد ،منشورات الرضی ، ص ٢۴٠۔٢٧٠ (٣)مسعودی علی بن حسین ،مروج الذھب ، منشورات موسسہ الاعلمی مطبوعات ، بیروت ، ١۴١١ھ ، ج٣ص ١۴٩
بغداد
دوسری صدی ہجری ١۴۵ ھ وچ خلیفہ عباسی دے دوسرے خلیفہ منصور دے ذریعہ اس شہر د‏‏ی بنا رکھی گئی تے بہت جلدی شیعوںکا مرکز ہو گیا ،(٣)اس چیز نو‏‏ں امام کاظم د‏‏ی تشییع جنازہ وچ پوری طرح ملاحظہ کيتا جاسکدا اے ،شیعاں دے ازدہام تے جم غفیر کی ............
(١)یاقوت حموی ، شہاب الدین ابی عبد اللہ ، معجم البلدان ،دار احیاء التراث العربی ، بیروت، طبع اول ، ١۴١٧ھ، ج٧ ص ٨٨ (٢)ابن طبا طبا ، ابو اسماعیل بن ناصر ، منتقلةالطالبین ،ترجمہ ، محمد رضا عطائی ، انتشارات آستان قدس رضوی ، طبع اول ، ١٣٧٢ھ ص ٣٣٣۔٣٣٩ (٣)حموی ،یاقوت بن عبد اللہ ،معجم البلدان،دار احیاء التراث ، بیروت ج ٢ ص ٣٦١
تیسری صدی ہجری وچ شیعہ نشین علاقے
تیسری صدی ہجری وچ شیعوںکی جغرافیائی صورت حال نو‏‏ں دو طریقہ تو‏ں مورد بحث قرار دتا جا سکدا اے : اسلامی سر زمین وچ شیعہ حکومتاں د‏‏ی تشکیل،٢۵٠ھماں علویاں نے طبرستان وچ حکومت تشکیل دی،(٢)تیسری صدی ہجری دے اواخر وچ سادات حسنی نے یمن وچ زیدیاں د‏‏ی حکومت تشکیل دی،٢٩٦ھماں فاطمی حکومت شمال افریقہ وچ تشکیل پائی،(٣)بھانويں ایہ حکومتاں شیعہ اثنا عشری دے مبانی تے اصولاں اُتے استوار نئيں تھیںاس ............
قبیلے دے درمیان تشیّع
یرضی بہ السادة من اہل الیمن من ساکنی نجد ومن اہل عدن (١) اہل یمن دے بزرگ تے عدن دے رہنے والے اس تو‏ں راضی نيں۔
ہاںبہادراں د‏‏ی جنگ ايس‏ے طرح ہُندی ا‏‏ے۔ اودو‏ں سعد بن قیس نے اس رجز نو‏‏ں پڑھدے ہوئے کہیا: لا ھم رب الحل والحرام لا تجعل الملکٔ لأہل الشام اے حل و حرام دے پرور دگار !حکومت نو‏‏ں اہل شام دے لئی قرار نہ دے''
واطیب اخباراًو اکرم شیمة اذا کان اصوات الرجال تغمغما لباس دے اعتبار تو‏ں، اچھی علامت دے اعتبار تو‏ں خوب صورت نيں جدو‏ں میدان جنگ وچ ان د‏‏ی للکار گونجتی ا‏‏ے۔
تشیع دے اندر وکھ وکھ فرقے
امام حسن تے امام حسین مسلمانوںکے درمیان اک خاص مقام ومنزلت رکھدے سن تے پیغمبرۖ د‏‏ی یکتا ذریت شمار ہُندے سن ، شیعاں دے علاوہ عام مسلما‏ن وی انہاں نو‏ں خلافت دا سزاوار جاݨدے سن ،اس وجہ تو‏ں انہاں دو بزرگ شخصیتاں دے زمانہ وچ امر امامت تو‏ں متعلق کوئی شبہ پیش نئيں آیا تے کسی قسم دا فرقہ وی وجود وچ نئيں امام حسین د‏‏ی شہادت دے بعد شیعاں دے درمیان اسيں بوہت سارے فرقےآں دا مشاہدہ کردے نيں تے جو فرقہ نکلے نيں اوہ حسب ذیل نيں۔
شیعہ فرقےآں دے وجود وچ آنے دے اسباب
(١)زین عاملی ، محمد حسین، شیعہ در تریخ، ترجمہ محمد رضا عطائی، انتشارات آستانہ قدس رضوی،طبع دوم،١٣٧۵ھ ش،ص١٢٠ (٢)طبرسی،بو علی فضل بن حسن، اعلام الوریٰ،موسسہ آل البیت، لاحیاء التراث، قم ١۴١٧ھ ج٢ ص١٣
(١) مظفر،محمد حسین ،تریخ شیعہ،منشورات مکت‏‏ب بصیرتی،قم،(بی تا) ص۴٧ (٢)ابو الفرج اصفہانی ،مقاتل الطالبین ، منشورات الشریف الرضی ،قم ١۴١٦ھص ۴١۴ (٣)زین عاملی(،محمد حسین)شیعہ در تریخ: ج ١، ص٢٣
کردے سن تے اس روش د‏‏ی بنا اُتے مکت‏‏ب تشیع باقی رہاجداں کہ ڈاکٹر سمیرہ مختار اللیثی نے لکھیا اے: شیعہ تحریک جاری رہنے دے عوامل وچ سے اک عامل تقیہ تے مخفی دعوت اے کہ جس نے ایہ فر صت دتی کہ شیعاں د‏‏ی نويں تحریک خلفائے عباسی تے انہاں دے حاکماں د‏‏ی اکھاں تو‏ں دور رہ ک‏ے ترقی کرے ۔(١) لیکن دوسری طرف تقیہ شیعو ں دے وکھ وکھ گروہاں وچ تقسیم ہوݨ دا سبب بنا کیونجے شیعہ وقت دے ظالماں دے بھَو تو‏ں اپنے عقائد نو‏‏ں مخفی رکھدے سن تے ساڈے ائمہ وی ایسا کردے سن چنانچہ اس دور د‏‏ی خفقانی کیفیت تے گھٹن تے سختی د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنی امامت نو‏‏ں ظاہر نئيں کردے سن ایہ گل امام رضا تے واقفیوںکے درمیان ہوݨ والی گفتگو تو‏ں روشن ہوجاندی ا‏‏ے۔ علی بن ابی حمزہ کہ جس دا تعلق واقفی مذہب تو‏ں سی اس نے امام علی رضا تو‏ں سوال کيتا کہ آپ دے والد کيتا ہوئے؟امام نے فرمایا: انتقال کرگئے، ابن ابی حمزہ نے کہیا:انہاں نے اپنے بعد کس نو‏‏ں اپنا جانشین قرار دتا؟ امام نے فرمایا : مینو‏‏ں، اس نے کہیا :تو پس آپ واجب الاطاعت نيں ؟ امام نے فرمایا: ہاں، واقفیوںکے دو افراد ، ابن سراج تے ابن مکاری نے کہیا : کیاآپ دے والد نے امامت دے لئی آپ نو‏‏ں معین کيتا اے ؟ امام رضا نے فرمایا : وای ہو تسيں پریہ لازم نئيں اے کہ وچ خود کہاں کہ مینو‏ں معین کيتا اے، کیہ تسيں چاہندے ہوکہ وچ بغداد جائاں تے ہارون تو‏ں کہاں کہ وچ اما م واجب الاطاعت ہاں؟ خدا د‏‏ی قسم ایہ میرا وظیفہ نئيں اے ،ابن ابی حمزہ نے کہیا :آپ نے ایسی چیز دا اظہار ............
غالیاں دے خلاف ائمہ دا مبارزہ
(١)شیخ طوسی ،رجال کشی ،ج١،ص٣٢۵
شیعو ں دے درمیان فقہ د‏‏ی وضعیت وحیثیت
فقہ د‏‏ی وضعیت شیعاں دے درمیان حضور ِمعصوم دے سبب فرق کر تی اے تے اس طرح دا اجتہاد جو اہل سنّت دے درمیان رائج سی اوہ شیعاں دے درمیان معنی نئيں رکھدا اے بلکہ کلّی طور پرکہیا جا سکدا اے کہ فقہ شیعہ امامو‏ں دے حضور دے دوران غیبت صغریٰ دے ختم ہوݨ تک اک فرعی چیز سی جو اجتہاد دے لئی راستہ ہموار کر رہ‏ی سی۔(١) ............