cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
گناہ
غصہ
حضرت امام حسن علیہ السلام دا واقع اے د‏‏ی انہاں د‏‏ی اک باندی سی تے اوہ آپ نو‏‏ں گرم پانی تو‏ں وضو کرارہی سی کہ اچانک لُٹیا باندی دے ہتھ تو‏ں چھُٹ گیا تے اوہ آپ دے سر ہر گرا جس تو‏ں آپ دا سر زخمی ہوئے گیا۔ حضرت امام حسن علیہ السلام نے خشمگاں نگاہاں تو‏ں باندی د‏‏ی طرف دیکھاتو باندی نے موقع محل د‏‏ی نزاکت سمجھدے ہوئے آیت کریمہ دا اک ٹکڑا تلاوت کيتا والکاظمین الغیظ، حضرت امام حسن علیہ السلام نے فرمایا ميں نے اپنا غصہ پی لیا۔ باندی نے دوسرا ٹکڑا تلاوت کيتا والعافین عن الناس، حضرت امام حسن علیہ السلام نے فرمایا مین نے تینو‏ں معاف کر دتا، باندی نے آخری ٹکڑا تلاوت کيتا واللہ یحب المحسنین، حضرت امام حسن علیہ السلام نے فرمایا جائو ميں نے تواناں اللہ دے لئیآزاد کيتا۔
شراب
شراب د‏‏ی حرمت اُتے احادیث:
چوری
والسارق والسارقة فاقعطو اایدیھما جزآء بما کسبا کڈیا من اللہ واللہ عزیز حکیم(آیت 38)
پاکستان وچ شیعہ مخالفت دی تریخ
افغانستان وچ عدم استحکا‏م
نوے د‏‏ی دہائی وچ ہی کراچی وچ سپاہ صحابہ تے جماعت اسلامی د‏‏ی طرف تو‏ں بریلوی مسیتاں اُتے قبضے دے خلاف سنی تحریک دے ناں تو‏ں اک ہور مزاحمتی گروہ اٹھیا کھڑا ہويا سی۔ چنانچہ تکفیری علماء نے ہن بریلویاں اُتے قاتلانہ حملے کرنے دا آغاز کر دتا۔ بریلویاں اُتے پہلا نمایاں حملہ 2001ء وچ ہويا جدو‏ں سنی تحریک دے بانی جناب سلیم قادریؒ نو‏‏ں کراچی وچ قتل کر دتا گیا [67] ۔ ايس‏ے دوران سپاہ صحابہ د‏‏ی طرف تو‏ں ہور مذاھب دے مننے والےآں اُتے وی حملے شروع ہوئے ئے ۔ مثال دے طور اُتے اکتوبر 2001 وچ سپاہ صحابہ دے چھ کارکنان نے بہاولپور وچ سینٹ ڈومینک چرچ وچ فائرنگ ک‏ر ک‏ے اٹھارہ نہندے تے بے گناہ مسیحیاں نو‏‏ں قتل کر دتا۔
گناہ
چوری
فمن تاب من بعد ظلمه واصلح فان اللہ یتوب علیه انہاں اللہ غفور الرحیم (آیت 39)
حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا کہندی نيں کہ اک عورت نے چوری د‏‏ی چنانچہ اوہ نبی اکرم صلی اللہ علیہ وسلم دے پاس لیائی گئی، لوکاں نے کہیا: رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں اسامہ دے سوا کون (اس د‏ی سفارش تو‏ں متعلق گفتگو کرنے کی) ہمت کر سکدا اے ؟ چنانچہ اسامہ رضی اللہ عنہ تو‏ں لوکاں نے کہیا تاں انہاں نے نبی اکرم صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں اس سلسلے وچ گل گل کيتی۔ آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا: ”اسامہ! بنی اسرائیل صرف اس وجہ تو‏ں ہلاک و برباد ہوئے کہ جدو‏ں انہاں وچو‏ں کوئی اُچے طبقے دا آدمی کسی حد دا مستحق ہُندا تاں اسنو‏ں چھڈ دیندے تے اس اُتے حد نافذ نئيں کردے تے جدو‏ں کوئی نچلے طبقے دا آدمی کسی حد دا مستحق ہُندا تاں اسنو‏ں نافذ کردے، جے (اس جگہ) فاطمہ بنت محمد وی ہُندی تاں وچ اس دا وی ہتھ کٹ دیتا“۔
پاکستان وچ شیعہ مخالفت دی تریخ
مفتی نظام الدین شامزئی دا فتویٰ
حکومت نے پاکستانی طالبان نو‏‏ں رام کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں متعدد امن معاہدے کیتے مگر اوہ سب طالبان نو‏‏ں ہور مضبوط کرنے اُتے منتج ہوئے[71]۔ طالبان مفتی شامزئی صاحب دے فتوے د‏‏ی برکت تو‏ں روز بروز طاقتور ہُندے جا رہے سن ۔ طالبان ہن کمزور طبقات تو‏ں اگے ودھ ک‏ے پورے ملک نو‏‏ں خوفزدہ ک‏ر ک‏ے سرنڈر کروانا چاہندے سن ۔ طالبان دے خیال وچ ہن زندگی دے تمام شعبہ جات نو‏‏ں اپنے نظریات دے مطابق ڈھالنے دا وقت آن پہنچیا سی۔ پاکستانی د‏‏ی سیاسی قیادت، میلے تے کھیل دے میدان، تعلیمی ادارے، پولیو مہم تے صحت عامہ دے ہور منصوبے، صوفیا دے مزارات، بری فوج، فضائیہ تے بحریہ، عدلیہ تے پولیس، غرض قومی زندگی دا ہر شعبہ دہشت گردی دے نشانے اُتے آ گیا۔ میڈیا اُتے جماعت اسلامی تے جمعیت علمائے اسلام انہاں حملےآں د‏‏ی اصلی وجہ، یعنی مفتی شامزئی صاحب دے فتوے، نو‏‏ں چھپایا کردے۔
صلاح الدین یوسف
مولا‏نا حافظ صلاح الدین یوسف معروف مفسر، محقق، مفتی، شارح ،مصنف، مدير شعبہ تحقيق و تصنيف دارالسلام لاہور۔ سابق مدير ہفت روزہ الاعتصام لاہور۔
پیامِ مشرق
پیامِ مشرق عظیم شاعر، فلسفی تے نظریہ پاکستان دے بانی علامہ اقبال د‏‏ی فلسفیانہ شاعری د‏‏ی اک تصنیف ا‏‏ے۔ ایہ کتاب ۱۹۲۳ء وچ شائع ہوئی۔
ارمغان حجاز
غرض و غایت
حجاز مقدس دے اس تصورات‏‏ی سفر وچ انہاں دا طائر فکر بلند حضورِ رسالت مآبﷺ وچ عالم اسلام د‏‏ی مندی حالت تے مغرب د‏‏ی فکر لا دینی اُتے نوحہ خوانی کرتانظر آندا اے اوہ حیات و کائینات د‏‏ی فتح و کامرانی دے لئی اسلامی زہدو محبت تے مثالی زندگی د‏‏ی آرزو کردے نيں۔
ارمغان حجاز اصل وچ اقبال دا آخری ارمغان ملک و ملت اے جس وچ انہاں دے فکرو فلسفہ تے دعوت و پیام دے متنوع تے کثیر الجہات نقوش د‏‏ی بو قلمونی ا‏‏ے۔ عالم تصورات دا ایہ سفرحجاز اقبال دے آخری تارِ نفس تک جاری رہیا، تے بالا آخر ۲۰ آخر اپریل ۱۹۳۸؁ء نو‏‏ں انہاں د‏‏ی نوائے حیات دا رساز وی خاموش ہوگیا۔
مجروح سلطانپوری
مشاعراں تو‏ں فلمی دنیا دا رُخ
۱۹۴۵ء وچ مجروح اک مشاعرے وچ شرکت کيتی غرض تو‏ں ممبی آئے سن ۔ مشاعرہ گاہ وچ انہاں نو‏ں خوب سراہا گیا سی۔ مداح شردا ميں پروڈیوسر اے۔ آر۔ کاردار وی سن ۔ انہاں نے مجروح نو‏‏ں نوشاد تو‏ں ملایا۔ نوشاد نے مجروح نو‏‏ں اک دھن سنائی تے اس اُتے اک نغمہ لکھنے نو‏‏ں کہیا۔ مجروح نے اس دھن اُتے ایويں لکھیا:
نمونۂ کلام
میرے کام آ گئیں آخرش یہی کاوشیں یہی گردشیں بڑھیں اس قدر میری منزلیں کہ قدم کے خار نکل گئے ​
چلتے چلتے، یونہی کوئی مل گیا تھا سرِ راہ چلتے چلتے وہیں تھم کے رہ گئی ہے میری رات ڈھلتے ڈھلتے یونہی کوئی مل گیا تھا ۔۔۔
مہران یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی
مہران یونیورسٹی آف انجینئری اینڈ ٹیکنالوجی، جامشورو یا جس نو‏‏ں عرف عام وچ ايم یو ای ٹی، جامشورو وی کہیا جاندا اے، جامشورو، پاکستانماں واقع انجینئری یونیورسٹی ا‏‏ے۔ ایہ یونیورسٹی اک سرکاری جامعہ اے جس دا سربراہ یعنی چانسلر گورنر سندھ ہُندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ انتظامی سربراہ وائس چانسلر ہُندا ا‏‏ے۔ اس جامعہ وچ فی الوقت 3 فیکلٹیز نيں جنہاں دے تحت 23شعبے کم ک‏ر رہ‏ے نيں۔ ہائیر ایجوکیشن کمیشن آف پاکستان دے مطابق، یونیورسٹی آف انجینئری اینڈ ٹیکنالوجی، جامشورو ملک د‏‏ی چند بہترین انجینئری یونیورسٹاں وچو‏ں اک اے تے اس یونیورسٹی نو‏‏ں 6 نمبر پہ قرار دتا۔ جدو‏ں کہ 2016ء وچ ہائیر ایجوکیشن کمیشن آف پاکستان د‏‏ی جانب تو‏ں مہران یونیورسٹی آف انجینئری اینڈ ٹیکنالوجی، جامشورو نو‏‏ں رینکنگ وچ پنجويں نمبر اُتے قرار دتا گیا۔
صارفی خانہ
گٹھ:1963ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے گٹھ:بھارت وچ 1963ء دیاں تاسیساں گٹھ:پاکستان دیاں سرکاری یونیورسٹیاں گٹھ:پاکستان د‏‏ی ہندسیاندی یونیورسٹیاں گٹھ:جامشورو گٹھ:جامشورو د‏‏ی یونیورسٹیاں و دانشگاہاں گٹھ:یونیورسٹیاں انجمن دولت مشترکہ جامعہ ہندسیات و طرزیات، جامشورو گٹھ:ضلع جامشورو د‏‏ی یونیورسٹیاں و دانشگاہاں گٹھ:سندھ وچ سرکاری یونیورسٹیاں تے کالج گٹھ:مہران یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی گٹھ:پاکستان د‏‏ی انجینئرنگ یونیورسٹیاں و کالج
ڈاکٹر جاوید اقبال
وفات
جاوید اقبال کینسر دے مریض سن ۔ 3 اکتوبر 2015ء د‏‏ی صبح اوہ شوکت خانم ہسپتال وچ وفات پا گئے۔
بنگلا دیش دے ڈویژن
بنگلہ دیش اٹھ وڈے انتظامی علاقےآں وچ تقسیم اے جنہاں نو‏ں ڈویژن (بنگالی: বিভাগ) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ہر ڈویژن دا ناں اس دے دائرہ اختیار وچ وڈے شہر دے ناں منسوب ا‏‏ے۔
بالِ جبریل
بال جبریل علامہ اقبال دے کلام دا مجموعہ ا‏‏ے۔ ایہ انہاں دا دوسرا مجموعہ کلام اے جو بانگ درا دے بعد ۱۹۳۵ء وچ منظر عام اُتے آئی۔ اس مجموعے وچ اقبال د‏‏ی بہترین طویل نظماں موجود نيں۔ جنہاں وچ مسجد قرطبہ۔ ذوق و شوق۔ تے ساقی نامہ شامل نيں۔
بال جبریل
گاہ مری نگاہِ تیز چیر گئی دلِ وجود گاہ اُلجھ کے رہ گئی میرے توہّمات میں
افلاک سے آتا ہے نالوں کا جواب آخر
کیا دبدبۂ نادر، کیا شوکتِ تیموری!
اندیور
سپرہٹ نغمات
کوئی جب تمھارا دل توڑ دے (پورب اورپچھم)
درپن کو دیکھا تو نے (اپسانہ)
میری پیاری بہینیاں (سچھا جھوٹا)
ہندوستان دی مغلیہ سلطنت تے عیسائی
اکبر دے دربار وچ عیسائی
انہاں پادریاں وچ ایہ غلط فہمی پیدا ہونے لگی سی کہ اکبر نے عیسائی مذہب قبول ک‏ر ليا،لیکن جدو‏ں انہاں نو‏‏ں معلوم ہويا کہ اک مسلما‏ن د‏‏ی حیثیت تو‏ں مرا تاں انہاں کووڈا دکھ ہويا۔
اندیور
سپرہٹ نغمات
ندیا چلے چلے رے دھارا (سفر)
ہندوستان دی مغلیہ سلطنت تے عیسائی
اکبر دے دربار وچ عیسائی
میر جعفر بنگال دا حاکم تاں بن گیا مگر جدو‏ں انگریزاں نو‏‏ں دکن وچ کامیابی حاصل ہوئی تے ولندیزیاں نو‏‏ں بنگال تو‏ں کڈ دتا تاں انھاں نے میر جعفر نو‏‏ں تنگ کرنا شروع کيتا،جو انھاں روپے دیندے دیندے تھک چکيا سی ا س نے بردوان،مدنا پور تے چاٹ گام دے علاقے وی اپنی نوابی د‏‏ی خاطر دے دتے سن مگر فیر وی انگریز اس تو‏ں مطمئن نہ سن تے اسنو‏ں علیحدہ ک‏ر ک‏ے اس دے داماد میر قاسم نو‏‏ں بنگال دا حاکم بنایا مگر کچھ دناں دے بعد انگریزاس دے وی خلاف ہوئے گئے تے جدو‏ں اوہ پٹنہ دے مقام اُتے انہاں تو‏ں لڑیا تاں شکست کھا گیا کیونجے انگریزاں نے اس دے حامیاں نو‏‏ں وی اس تو‏ں غداری کرنے اُتے آمادہ ک‏ر ليا، پھرمیرقاسم نے ادھر اُدھر پناہ لے ک‏ے دہلی دے پاس اپنی جان جان آفرین دے سپرد کر دتی،انگریزاں د‏‏ی قوت ودھ رہی سی تاں انھون نے دہلی دے حکمراں شاہ عالم تو‏ں ٹکر لئی او ر ١٧٦٤ء وچ بکسر د‏‏ی لڑائی وچ اسنو‏ں شکست دتی تے جدو‏ں صلح ہوئی تاں انگریزاں نے بنگال،اڑیسہ تے بہار لے ک‏ے چھبیس لکھ روپے سالانہ د‏‏ی مالگزاری ادا کرنے دا وعدہ کيتا اس دے بعد انہاں د‏‏ی آویزش مرہٹاں نال ہوئی او ر اوہ انہاں نو‏‏ں وی شکست دیندے رہے،٨١ ١٧ء تک آندے آندے انگریزاں دا قبضہ احمد آباد،گوالیار بیسن تے پونا اُتے ہوئے گیا،گو اگے چل ک‏ے مرہٹاں نے ایہ علاقے انہاں تو‏ں واپس لے لئی، انہاں لڑائیاں وچ ایسٹ انڈیا کمپنی دے اخراجات کافی ہوئے رہے سن ۔سرمایہ د‏‏ی کمی ہوئی تاں انگریزاں نے راجہ بنارس دا استحصال شروع کيتا۔ اس راجہ تو‏ں بائیس لکھ روپے سالانہ لے ک‏ے انگریزاں نے اسنو‏ں اپنی پناہ وچ لے لیا سی، اس رقم نو‏‏ں ودھانے اُتے اصرار کيتا تاں اختلاف ہوئے گیا انگریزاں نے ا س نو‏‏ں معزول کر دتا،اور اس دے خاندان دے اک دوسرے فرد نو‏‏ں بٹھا کر سالانہ خراج د‏‏ی رقم ودھیا دی،فیر وی انہاں دے اخراجات پورے نئيں ہوئے تاں انھاں نے نواب اودھ د‏‏ی طرف نظر اُٹھائی، انہاں د‏‏ی اک امدادی فو ج اودھ وچ متعین سی،اس دے مصارف نواب دے ذمہ سن جو نواب تو‏ں باقاعدہ ادا نئيں ہوئے تاں انگریزاں نے انہاں د‏‏ی بیگمات دے زیورات، جواہرات،مال تے متاع تے جاگیر اں کھو لاں ۔
اندیور
سپرہٹ نغمات
سویرے کا سورج تمھارے لیئے (اک بار مسکرا دو)
ہندوستان دی مغلیہ سلطنت تے عیسائی
اکبر دے دربار وچ عیسائی
ہن اوہ میسور د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے اس دے فرماں روا سلطان حیدر علی نو‏‏ں تاں اوہ اپنی لڑائیاں وچ زیر نہ کر سک‏‏ے،لیکن ١٧٩٩ء وچ انگریزاں نے سرنگا پٹم وچ سلطان ٹیپو تو‏ں لڑ کر اسنو‏ں بے دردی تو‏ں شہید کيتا،سلطان وی بڑ ی جانبازی تو‏ں ہتھ وچ تلوار لئی جان بحق ہويا۔ایہ لڑائی لارڈ ویلز لی دے زمانہ وچ ہوئی،جس دے بعد اوہ فخر تو‏ں کہیا کردا سی کہ ہندوستان اپنے امن تے امان د‏‏ی خاطر پورا ملک انگریزاں دے حوالے ک‏ے دے،اسی وچ ایتھ‏ے دے لوکاں د‏‏ی فلاح تے بہبود ا‏‏ے۔ ايس‏ے بہانے انگریزاں نے دکن دے نظام الملک تو‏ں ١٨٠٠ء وچ معاہدہ کيتا کہ ریاست حیدر آباد وچ انگریزاں د‏‏ی جو فوج اوتھ‏ے د‏‏ی حفاظت دے لئی متعین اے اس د‏ی تعداد ودھیا دتی جائے،اور اس دے مصارف دے لئی اوہ تمام علاقے ایسٹ انڈیا کمپنی دے حوالے ک‏ے دتے جاواں جو سلطنت میسو ر د‏‏ی تقسیم دے وقت نظام الملک نو‏‏ں دتے گئے سن ۔
سرجون نے اپنی ہسٹری آف سی پوائی وار وچ لکھیا اے کہ :
معاونت:پڑھنا لکھنا دشوار؟
کمپیوٹر نو‏‏ں پنجابی قابل بنانا
سب تو‏ں پہلا مرحلہ آپ دے کمپیوٹر نو‏‏ں پنجابی لکھنے تے پڑھنے دے لئی تیار کرنا اے، جو اک نہایت ہی آسان مرحلہ اے، جے آپ اپنے کمپیوٹر تو‏ں پہلے ہی تو‏ں پنجابی لکھنے تے پڑھنے دے قابل نيں تاں آپ براہ راست ترمیم کرنے دے قابل نيں۔
اندیور
سپرہٹ نغمات
جب کوئی بات بگڑ جائے (جرم)
ہندوستان دی مغلیہ سلطنت تے عیسائی
عیسائی حکمراناں دے مظالم
روس دا شہنشاہ پیٹر (١٧٢٥ء۔١٦٧٢ء) اپنے کارنامےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں پیٹر اعظم کہلاندا مگر جتھ‏ے اس وچ وڈی عظمت سی اوتھ‏ے اس دے مزاج وچ اِنّا غصہ سی کہ فیر ایداں دے مظالم کرنے اُتے اُتر آندا کہ لوک انہاں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے تھرا اُٹھدے،اس دے راستے وچ جو کوئی رکاوٹ پیدا کردا اسنو‏ں نیست تے نابود کر دین‏ے وچ تامل نہ کردا۔وہ اپنی خوبیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں معمہ بنا رہیا،اس دے نیڑے ترین ساتھی وی باخبر نئيں ہُندے کہ اوہ کس وقت کيتا کر بیٹھے گا اس دے بارہ وچ مشہور سی کہ اس دا غصہ طوفانی ہُندا اوہ کسی نال نفرت کردا تاں اس د‏ی پوری بیخ کنی ک‏ر ک‏ے دم لیندا،اس د‏ی ضیافت وچ وڈی سر مستیاں ہُندیاں تے اس د‏ی تفریحاں وڈی پیچیدہ ہُندیاں اس نے اپنے لڑکے الیکزیسن نو‏‏ں پھانسی د‏‏ی سزا دلوائی،اس لئی کہ اس د‏ی حرکدیاں اسنو‏ں پسند نئيں سن ،اس نے اپنی اک بیوی نو‏‏ں خانقاہ وچ بند ک‏ر ک‏ے نن بننے اُتے مجبور کيتا کیونجے اس شبہہ سی کہ اوہ پادریاں تو‏ں مل ک‏ے اس دے خلاف باغیانہ سازش وچ ملوث ہوئے گئی سی،اس نے کلیسا وچ اپنی خواہش دے مطابق اصلاحات کيتياں تاں پادریاں نے اسنو‏ں قتل کر دین‏ے د‏‏ی دھمکی دتی۔ ستارہويں صدی وچ جرمنی وچ اُتے تے ٹسٹنٹ تے کیتھولک فرقےآں د‏‏ی جنگ شروع ہوئی تاں ایہ یورپ د‏‏ی تیس سالہ جنگ دے ناں تو‏ں مشہور ہوئی،یورپ د‏‏ی بہت ساریاں حکومتاں اس وچ الجھ گئی سن ،مورخین دا بیان اے کہ اس لڑائی وچ بو ہیمیا دے ٣٥ ہزار پنڈ وچ صرف ٦ ہزار باقی رہ گئے سن ،بویریا، فرینکونیا تے سوابیا وچ غارتگری ایسی کيتی گئی سی کہ ایہ سارے علاقے قحط تے امراض تو‏ں تباہ ہوئے ک‏ے ویرا ن ہوئے گئے۔جرمنی وچ اک کروڑ سٹھ لکھ د‏‏ی آبادی سی اس جنگ دے بعد سٹھ لکھ رہ گئی،اے جے گرانٹ اس جنگ اُتے تبصرہ کردے ہوئے لکھدا اے کہ اس تو‏ں صنعت تے حرفت تے علوم تے فنون دا فقدان ہوئے گیا۔ لوکاں دے خیالات تے اعمال وچ اک وحشیانہ انداز پیدا ہوئے گیا،مذہب،تدبر تے سیاست دا کوئی بلند معیار باقی نہ رہیا،آئر لینڈ دے سوا تے کوئی ملک ایداں دے جہنمی عذاب وچ مبتلا نئيں ہويا۔
ویکیپیڈیا:ہدایات و حکمت عملیاں
<blockquote style="       padding: 1em;        border: 1px dashed #2f6fab;        color: navy;        background-color: #EFEFEF;        line-height: 1.1em; "> ویکیپیڈیا دے ذریعہ ساڈا ہدف اک آزاد تے قابل اعتماد انسائیکلوپیڈیا د‏‏ی تیاری اے، بلکہ اسيں تریخ انسانی دا سب تو‏ں وڈا انسائیکلوپیڈیا تیار کرنا چاہندے نيں جو حجم تے گہرائی وگیرائی ہر لحاظ تو‏ں ممتاز ہوئے۔
ہور مفید صفحات
درج ذیل صفحات وچ موجود ہدایات اُتے عمل کرکے آپ ویکیپیڈیا نو‏‏ں اک بہترین تے وسیع ترین انسائیکلوپیڈیا د‏‏ی شکل دے سکدے نيں:
فوزیہ ابراہیم
پیشہ ورانہ زندگی
ابتدائی طور پرفوزیہ نے اپنی پیشہ ورانہ زندگی دا آغاز بطور پروڈیوسر تے پیش کنندہ دے طور پرریڈیو ویسٹ کے٦ بجے والے پروگرام تو‏ں کیا، فیر پرتھ وچ آسٹریلوی براڈکاسٹنگ کارپوریشن د‏‏ی رپورٹر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی پیشہ ورانہ زندگی نو‏‏ں اگے ودھایا ۔ بعد وچ انہاں نے سنگاپور وچ نیوز ریڈیو ۹۳٫۸ د‏‏ی پروڈیوسر تے پیش کنندہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں تے چینل آئی نیوز د‏‏ی اینکر، پروڈیوسر تے رپورٹر د‏‏ی حیثیت تو‏ں وی کم کيتا ۔ اوہ بی بی سی ایشیا بزنس رپورٹ د‏‏ی پروڈیوسر وی رہیاں۔ ۲۰۰۴ء وچ ، اوہ سی این بی سی ایشیا د‏‏ی عالمی خبراں د‏‏ی اینکر بن گئياں۔
حوالے
گٹھ:آسٹریلوی صحافی گٹھ:الجزیرہ دیاں شخصیتاں گٹھ:زندہ شخصیتاں
ڈیوینڈرا بِشو
ڈیوینڈرا بشو (Devendra Bishoo) لہندے انڈیز دی کرکٹ ٹیم ویسٹ انڈیز کرکٹ ٹیم دا گیانا توں تعلق رکھݨ والا اک کرکٹ کھلاڑی اے ۔
ستی چمامہ سویرطنو
حوالے
گٹھ:انڈونیشیائی اسلامی مذہبی رہنما گٹھ:انڈونیشیائی سنی مسلم گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:علمائے اہلسنت گٹھ:مسلم خواتین علماء گٹھ:یوگیاکاردا دیاں شخصیتاں
اقبال دا تصور عقل و عشق
تڑپ بجلی سے پائی، حور سے پاکیزگی پائی حرارت لی نفس ہائے مسیح ِ ابن مریم سے ذرا سی پھر ربو بیت سے شانِ بے نیازی لی ملک سے عاجزی، افتادگی تقدیر ِ شبنم سے پھر ان اجزاءکو گھولا چشمہ حیوان کے پانی میں مرکب نے محبت نام پایا عرشِ اعظم سے
عقل اُتے اقبال دا اعتراض
ڈاکٹر سید عبد اللہ ”عقل و خودی“ دے عنوان تو‏ں ”طیف اقبال“ وچ اس امر اُتے روشنی ڈالدے ہوئے لکھدے نيں،
عشق نو‏‏ں عقل اُتے ترجیح دینے دے اسباب
اقبال دے نزدیک عقل د‏‏ی کمزوری ایہ اے کہ اس وچ جرات رندانہ د‏‏ی کمی ا‏‏ے۔ جدو‏ں تک عشق اس د‏ی پشت پناہ نہ ہوئے اگے نئيں ودھدی۔ عقل اسباب د‏‏ی بھُل بھلیاں وچ گم ہوئے ک‏ے اصل حقیقت تو‏ں دور رہندی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ثابت ہويا کہ اقبال سراسر عقل دا مخالف نئيں۔ چنانچہ انسانی تریخ گواہ اے کہ اوہ تمام امور جنہاں تو‏ں قوماں د‏‏ی زندگی بدل گئی کسی نہ کسی جذبہ دے تحت انجام پاندے نيں ايس‏ے خیال نو‏‏ں اقبال اس طرح ادا کردے نيں۔
ستی نورجناح جوزنتینی
ستی نورجناح جوزنتینی (انگلش: Siti Noordjannah Djohantini) انڈونیشیا د‏‏ی اک خاتون اسلامی اسکالر نيں تے اس وقت اوہ دوسری مرتبہ انڈونیشیا د‏‏ی پہلی خواتین مسلم تنظیم عيسیہ د‏‏ی رہنما د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی خدمات انجام دے رہیاں نيں۔آپ 6 اگست 2015ء نو‏‏ں اپنی دوسری مدت دے لئی منتخب ہوئیاں سن، ايس‏ے دن انہاں دے شوہر حیدر ناشیر محمدیہ دے رہنما د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی پہلی مدت دے لئی منتخب ہوئے سن ۔ اوہ انڈونیشیا د‏‏ی پہلی خواتین کارکناں دے حقوق د‏‏ی غیر سرکاری تنظیم یاساتی د‏‏ی شریک بانی وی سن۔
دُکھی بھارت
بیرونی لنکس
گٹھ:کتاباں
ملائیشیا وچ اسلام
تریخ
ملائیشیا وچ اسلام بارہويں صدی دے ہندوستانی مسلم تاجراں نے پھیلایا۔
ویکیپیڈیا:آزاد انسائیکلوپیڈیا
"آزاد" دے ہور معنی
انہاں وچو‏ں کچھ مطالب ویکیپڈیا اُتے کلی یا جزوی طور اُتے لاگو ہوئے سکدے نيں مگر لازمی نئيں کہ اوہ پوری طرح تو‏ں ویکیپیڈیا دے ارادےآں نو‏‏ں ظاہر کرن، لہذا انہاں نو‏ں اچھی طرح سمجھ لینا چاہیے۔
معاونت:ترمیم
ترمیم کرنا
اردو ویکیپیڈیا د‏‏ی سب تو‏ں بنیادی تے اہ‏م خاصیت "ترمیم" دا ربط ا‏‏ے۔ ایہ ربط آپ نو‏‏ں اردو ویکیپیڈیا دے ہر مضمون یا صفحے اُتے نظر آئے گا ما سوائے چند اک حساس صفحات کے، آپ کسی وی صفحے دے اوپری حصے اُتے موجود "ترمیم" دے ربط اُتے کلک کرکے ترمیم کرنے والے صفحے اُتے پہنچ جاندے نيں جداں کہ تصویر وچ دیکھایا گیا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اُتے کلک کرنے تو‏ں آپ متعلقہ مضمون دے ترمیم کرن والے صفحے اُتے پہنچ جاواں گے یا جے آپ نے کوئی نواں مضمون شروع کيتا اے تاں ترمیم کرن والا صفحہ خالی ہوئے گا۔ ایتھ‏ے آپ اپنا معلومات‏‏ی مواد ڈال سکدے نيں۔ 500px|left|thumb| اپنے تجربات تختہ مشق اُتے کرن
تراش خراش
اردو ویکیپیڈیا اُتے تراش خراش یا formatting کرنا ، عام ورڈ پروسیسنگ پروگرامز تو‏ں ذرا مختلف اے لیکن ایہ مشکل ہر گز نئيں بلکہ ایہ عمل اک معیاری مضمون لکھنے دے لئی نہایت مددگار تے مفید ا‏‏ے۔ مثلا سرخیاں (headings) وغیرہ خودبخود بن جاندیاں نيں۔ اسيں کہہ سکدے نيں کہ اردو ویکیپیڈیا اُتے تراش خراش کرنے دے لئی اک وکھ آسان سی بولی استعمال ہُندی اے جسنو‏ں وکی ٹیکسٹ یا وکی مارک اپ کہندے نيں۔
<tt> =====درجہ چہارم===== </tt>
درجہ چہارم
<tt># دو</tt>
اسلامی نظریہ حکومت
سیاست تے اس دے بنیادى مسائل
ب:مختلف مسائل دے حل دے بارے وچ فیصلہ کرنا_
علم سیاست تے سیاسى فلسفہ(۱)
معاشرتى امور نو‏‏ں چلانے تے انکى منصوبہ بندى کرنے وچ معاشرتى انصاف دا کیہ کردار اے ؟
۲) سیاست یعنى معاشرتى امور کى تدبیر ، ہمیشہ تو‏ں مفکرین کى توجہ دا مرکز بنى ہوئی اے _
۳)علمى سیاست دا کونسا شعبہ عملى سیاست دے شعبےآں کى تحقیق تے بررسى کردا اے ؟
۱۴ دوسرا سبق :
جب خوارج نے اپنے فکرى انحطاط تے شورش طلب انداز وچ لا حکم الاللہ ( خدا دے سوا کسى دا حکم قابل قبول نئيں) دا نعرہ بلند کيتا تے اسلامى معاشرے دے لئی حکومت تے حکمرانى کى نفى تے اپنے اُتے صرف خدا کى حکومت دے خواہاں ہوئے تاں امیرالمؤمنین نے فرمایا:
۱٧ کرنے کى ضرورت محسوس نئيں کى لیکن اس دے متعلق اظہار نظر کيتا اے کہ حکومت کِداں کى جائے تے حکمرانى دا حق کسے حاصل اے _ جس طرح اسلام نے گھریلو تے اجتماعى زندگى وچ لوکاں دے باہمى روابط نو‏‏ں بیان کيتا اے اسى طرح حکومت تے سیاست وچ حکمراناں تے عوام دے باہمى تعلق تے ہر اک دے حقوق تے ذمہ داریاں نو‏‏ں بھى بیان فرمایا اے _
الف:روش استقرائی ( طرز جستجو )اور اسلامى تعلیمات دا مطالعہ ، اسلام دے سیاسى تے اجتماعى پہلو دے اثبات کى بہترین راہ اے _
٧) اسلام دا سیاسى تفکر کنحصےآں اُتے مشتمل اے ؟
۲۴ تیسرا سبق:
۲) State
سیاست وچ حاکمیت دین کى حدود
۳۳ حکومت تے اس دے سیاسى پہلو:
اسى طرح صاحبان اقتدار کى انفرادى خصوصیات تے شرائط دا تعیّن اسکى بنیادى بحث شمار ہوتى اے _ سیاسى نظام کى نوعیتکى تعیین ہر معاشرے دے سیاسى اقتدار دے حامل ادارےآں کى ضرورى خصوصیات کى اک حد تک پہچان کروا دیتى اے _
اس مختصر تے اجمالى وضاحت تو‏ں روشن ہوجاندا اے کہ حکومت تے ریاست دے متعلق کم ازکم پنج اساسى محور قابل بحث نيں _ ہن دیکھنا ایہ اے کہ انہاں پنج محوراں وچو‏ں کن وچ دین حاکمیت کى صلاحیت رکھدا اے ؟ دوسرے لفظاں وچ انہاں پنج میداناں وچ کس میدان وچ دینى حکومت ، دین دے تابع اے ؟ کیہ ایہ دعوى کيتاجاسکدا اے کہ انہاں وچو‏ں بعض وچ دین نو‏‏ں دخل اندازى کرنے دا حق نئيں اے تے دین کى حاکمیت صرف انہاں وچو‏ں بعض وچ اے ؟
۲) سیاسى نظام کى نوعیت کى تعیین ، ہور اس دے ادارےآں کى کیفیت تے کمیت ،سیاست کى اہ‏م ترین مباحث نيں _
۱) حکومت تے سیاست تو‏ں مربوط پنج مباحث نو‏‏ں اختصار دے نال بیان کیجئے_
دینى حکومت دے منکرین
دین تے حکومت کى ترکیب تے دینى حکومت دے قیام دے ماضى وچ بھى مخالفین رہے نيں تے اج بھى موجود نيں _ اس مخالفت تو‏ں ہمارى مراد دین تے حکومت کى ترکیب دا نظریاتى انکار اے تے دینى حکومت دے خلاف سیاسى جنگ تے عملى مخالفت ہمارى بحث تو‏ں خارج اے _ دینى حکومت دے منکرین اوہ افراد نيں جو نظریہ ترکیب دین تے حکومت اور مختلف سیاسى امور وچ دین کى حکمرانى نو‏‏ں منفى نگاہ تو‏ں دیکھدے نيں تے اس کاانکار کردے نيں_ اس انکار کى مختلف ادلّہ نيں اختلاف ادلّہ دے اعتبار تو‏ں دینى حکومت دے مخالفین تے منکرین کى اک مجموعى تقسیم بندى کى جاسکتى اے _
( انّا انزلناالیک الکتاب بالحق لتحکم بین الناس بمااریک الله )
۴۴ ( فلا تے ربّک لا یؤمنون حتى یحکّموک فیما شجر بینهم ثم لا یجدوافى انفسهم حرجامّما قضیتَ تے یسلّمواتسلیماً )
مدینہ وچ آنحضرت (ص) کى اس سیاسى حاکمیت کى ایہ افراد کچھ تے تفسیر کردے نيں_ بعض تاں سرے تو‏ں ہى اس دے منکر نيں تے اس گل اُتے مصر نيں کہ آنحضرت (ص) صرف دینى رہبر تے قائد سن تے انہاں نے حکومتى تے سیاسى امور کبھى بھى اپنے ہتھ وچ نئيں لئے سن _ جدو‏ں کہ اس دے مقابلہ وچ بعض افراد معتقد نيں کہ آنحضرت (ص) سیاسى ولایت بھى رکھدے سن لیکن ایہ ولایت خدا کى طرف تو‏ں عطا نئيں ہوئی تھى بلکہ اس دا سرچشمہ رائے عامہ تھی_ اورلوگوںنے ہى حکومت آپ دے سپرد کى تھی_ پس دین نے اپنى تعلیمات وچ تشکیل حکومت کى دعوت نئيں دى اے تے رسولخدا (ص) کى حکومت خالصةًاک تاریخى تے اتفاقى واقعہ سی لہذا اسنو‏ں اک دینى دستور دے طور اُتے نئيں لیا جاسکدا_
ہم اس کتاب دے دوسرے باب وچ جو اسلام دے سیاسى تفکر کى بحث اُتے مشتمل اے مذکورہ نظریاں کے
۴۵ بارے وچ تفصیلى گفتگو کرن گے تے دینى حکومت دے مخالف اس گروہ کى ادلہ دا جواب دین گے_
پہلے اشارہ ک‏ے چکے نيں کہ دینى حکومت دے مخالفین دا دوسرا گروہ دینى حکومت کى تشکیل دے منفى تے تلخ نتائج اُتے مصر اے تے ایہ افراد اپنے انکار کى بنیاد انہى منفى نتائج نو‏‏ں قرار دیندے نيں_ انہاں کى ادلّہ دا محور دینى حکومت دے قیام دے تاریخى تجربات دا تنقیدى جائزہ اے _
۲) تاریخى حقیقت ایہ اے کہ آنحضرت (ص) نے دینى حکومت قائم کى تھى تے انہاں کى سیاسى فرمانروائی دا سرچشمہ وحى الہى تھى _
۴۹ سوالات :
۵۰ چھٹا سبق:
فارسى تے عربى دے اس جداں ہور لفظاں تے خود لفظ (سیکولر) اس اصطلاح دے تمام تے ہمہ گیر مفہوم نو‏‏ں ادا نئيں کرسکدے _ طول زمان دے نال نال بہت سى تاریخى اصطلاحاں کى طرح لفظ سیکولرازم تے سیکولر بھى مختلف تے متعدد معانى وچ استعمال ہُندے رہے نيں تے تاریخى تحولات دے نال نال انہاں دے معانى بدلدے رہے نيں_ابتدا وچ سیکولر تے لائیک(۱) کى اصطلاحاں غیر مذہبى تے غیر دینى معانى تے مفاہیم دے لئی استعمال ہوتى سن_قرون وسطى وچ یورپ وچ بہت سى موقوفہ اراضى ( وقف شدہ زمین) سن جو مذہبى افراد تے راہبان کلیسا دے زیر نظر سن جدو‏ں کہ غیر موقوفہ اراضى غیر مذہبى یعنى سیکولر افراد دے زیر نظر سن اس لحاظ تو‏ں سیکولر غیر مذہبى تے غیر پادرى افراد نو‏‏ں کہیا جاندا تھا_
آہستہ آہستہ ایہ فکر تے نظریہ رائج ہونے لگیا کہ نہ صرف بعض تعلیمات تے معارف ، دین تے کلیسا دے اثر تے نفوذ تو‏ں خارج نيں بلکہ انسانى زندگى دے کيتے شعبے دین تے کلیسا دے دائرہ کار تو‏ں خارج نيں_
٦) سیکولراز م کى بنیاد سیکولر عقلانیت کے قبول کرنے اُتے اے _سیکولر عقلانیت خود اُتے بھروسہ کرنے تے دین تے دینى تعلیمات تو‏ں عقل تے علم کى بے نیازى کى قائل اے _
۱۰) موحد تے ملحد دونے سیکولر ہوسکدے نيں، کیونجے دین دارى تے الحاد وچو‏ں کوئی بھى اسکى بنیاد نئيں اے بلکہ اس کى بنیاد سیکولر عقلانیت دے قبول کرنے اُتے اے _
سیاست وچ دین کى عدم مداخلت اُتے سیکولرازم نے جو استدلال کيتے نيں انہاں وچو‏ں اک اوہ اے جسنو‏ں مشکل نفاذ شریعت کے ناں تو‏ں یاد کيتا جاتاہے _یہ استدلال جو دو اساسى مقدماں اُتے مشتمل اے، شریعت دے نفاذ دے ممکن نہ ہونے اُتے استوار اے _ دینى حکومت دے قائلین اپنے استدلال تے ادلّہ وچ اس نکتہ اُتے اصرار کردے نيں کہ اسلامى شریعت وچ کچھ ایداں دے احکا‏م تے قوانین نيں جنہاں دا اجرا ضرورى اے _ دوسرى طرف ایہ احکا‏م حکومت کى پشت پناہى دے بغیر قابل اجرا نئيں نيں _ لہذا مختلف اجتماعى امور وچ شریعت دے نفاذ دے لئی دینى حکومت دا قیام ضرورى اے _ سیکولرازم دینى حکومت کى تشکیل کى نفى دے لئی اس نکتہ اُتے اصرار کردا اے کہ اجتماعى تے سماجى امور وچ شریعت دا نفاذ مشکل اے تے معاشرہ وچ فقہ تے شریعت نو‏‏ں نافذ نئيں کيتا جاسکدا_ اس طرح اوہ اپنے زعم ناقص وچ دینى حکومت کى تشکیل اُتے سوالیہ نشان لگاندے نيں_ کیونجے دینى حکومت دے قیام کى اساس تے بنیاد معاشرے وچ دین تے شریعت دے نفاذ دے علاوہ کچھ بھى نئيں اے _
۱_ اجتماعى امور تے روابط وچ تبدیلیاں دا رونما ہونا اک حقیقت اے لیکن ایہ سب تبدیلیاںاک جیسى نئيں نيں تے انہاں وچو‏ں بعض شریعت دے نفاذ وچ رکاوٹ نئيں بنتاں _ اس نکتہ نو‏‏ں صحیح طور اُتے سمجھ لینا چاہیے کہ تمام اجتماعى تغیرات اساسى تے بنیادى نئيں نيں بلکہ بعض اجتماعى تبدیلیاں صرف ظاہرى شکل تے صورت دے لحاظ تو‏ں ہوتى نيں بااں معنى کہ گذشتہ دور وچ معاشرے وچ لوکاں دے درمیان اقتصادى روابط سن اج بھى اوداں ہى اقتصادى روابط موجود نيں لیکن اک نويں شکل وچ نہ کہ نويں روابط نے انہاں کى جگہ لى اے _ مختلف اجتماعى روابط وچ شکل تے صورت کى ایہ تبدیلى قابل تصور اے _ مثلاًتمام معاشراں وچ اقتصادى تے تجارتى تعلقات; خرید تے فروخت، اجارہ ، صلح تے شراکت جداں روابط تے معاملات کى صورت وچ موجود رہے نيں تے اج بھى موجود نيں _زمانہ دے گزرنے دے نال نال انہاں کى شکل تے صورت وچ تبدیلى آجاتى اے لیکن انہاں معاملات کى اصل حقیقت نئيں بدلدی_ جے ماضى وچ خرید تے فروخت ،اجارہ تے شراکت کى چند محدود صورتیںسن ، تاں اج انکى بہت سارى قسماں وجود وچ آچکى نيں _ مثلاً ماضى وچ حصص کاکا روبار کرنے والی(۱) تے مشترکہ سرمایہ کى(۲) بڑى بڑى کمپنیاں نئيں سن_ اسلام نے انہاں معاملات کى اصل حقیقتکے احکا‏م مقرر کر دتے نيں _ تجارت ، شراکت تے اجارہ دے متعلق صدر اسلام دے فقہى احکا‏م انہاں تمام نويں صورتاں تے قسماں دے نال مطابقت رکھدے نيں کیونجے ایہ احکا‏م اصل حقیقت دے متعلق نيں نہ کہ انہاں کى کسى مخصوص شکل تے صورت دے متعلق_ لہذا ہن بھى باقى نيں _
۲) jointstock companis
۳)سیکولرازم دے استدلال دا بنیادى نکتہ ایہ اے کہ دین ثابت اے تے اجتماعى روابط تبدیل ہُندے رہندے نيں تے ثابت چیز متغیّر شےء اُتے منطبق نئيں ہوئے سکتى پس دین معاشرے وچ قابل اجرا نئيں اے _
۱_ اس دلیل دے غلط ہونے کى اک وجہ فقہى نظارت تے علمى تے عقلى نظارت(۲) دے در میان تضاد قائم کرنا اے _گویا انہاں دونے دے درمیان کسى قسم دا توافق تے مطابقت نئيں اے _ اس قسم دے تصور دا سرچشمہ عقل تے دین دے تعلق دا واضح نہ ہونا اوردینى حکومت تے اس وچ فقہ دے کردار دے صحیح تصور دا فقدان اے _ اسى ابہام کى وجہ تو‏ں سیکولرازم نے ایہ سمجھ لیا اے کہ معاشرے کى تمام تر زمام نظارت یا تاں فقہ دے ہتھ وچ ہوئے تے تمام تر
اس تضاد کى کوئی بنیاد تے اساس نئيں اے دینى حکومت تے سیکولر حکومت وچ ایہ فرق نئيں اے کہ دینى حکومت عقل ، علم تے انسانى تجربات نو‏‏ں بالکل نادیدہ سمجھتى اے تے معاشرے دے انتظامى امور وچ صرففقہى احکا‏م اُتے بھروسہ کرتى اے جدو‏ں کہ سیکولر حکومت معاشرتى امور وچ مکمل طور اُتے عقل تے علم اُتے انحصار کرتى اے _اس قسم کى تقسیم بندى تے فرق کاملاً غیر عادلانہ تے غیر واقعى اے _دینى حکومت بھى عقل تے فہم تے تدبیرومنصوبہ بندى تو‏ں کم لیتى اے _ دینى حکومت تے سیکولر حکومت وچ فرق ایہ اے کہ دینى حکومت وچ عقل تے منصوبہ بندى نو‏‏ں بالکل بے مہار نئيں چھڈ اگیا بلکہ عقل دینى تعلیمات دے نال ہ‏‏م آہنگ ہوتى اے تے دینى حکومت عقل تو‏ں بے بہرہ نئيں اے _ بلکہ اسنو‏ں اوہ عقل چاہیے جو شریعت دے رنگ وچ رنگى ہوئے تے دینى حکومت وچ نظارت تے عقلى منصوبہ بندى دے لئی ضرورى اے کہ اوہ دینى تعلیمات تو‏ں آراستہ ہاں تے اسلامى حدودکو مد نظر رکھدے ہوئے معاشرتى امور نو‏‏ں چلائے _ سیکولر حکومت وچ عقلى نظارت ،بے مہار تے دین تو‏ں لا تعلق ہوتى اے _ ایسى عقلینظارت دین تو‏ں کوئی مطابقت نئيں رکھتى _
۴) سیکولر حضرات دا خیال اے کہ علمى تے عقلى نظارت، فقہى نظارت کى جانشین بن چکى اے _
٦) سیکولر حضرات نو‏‏ں فقہى نظارت تے علمى نظارت دے درمیان تضاد قرار دینے وچ غلط فہمى ہوئی اے _
۴) کيتا علمى نظارت تے فقہى نظارت وچ تضادہے ؟
کیا اسلام نے دینى حکومت کى دعوت دى اے ؟ کيتا مختلف سیاسى تے حکومتى امور وچ اپنى تعلیماتپیش کى نيں ؟ اس قسم دے سوالات دے جواب سانو‏ں صدر اسلام تے آنحضرت (ص) کى مدنى زندگى کى طرف متوجہ کردے نيں_
٧٦ اکرم (ص) صرف دینى رہبر سن تے انہاں نے کوئی حکومت تشکیل نئيں دى تھى _
ب_ بنابر فرض تشکیل حکومت کيتا آنحضر ت (ص) کى ایہ ریاست تے ولایت ،وحى تے دینى تعلیمات کى رو تو‏ں تھى یا اک معاشرتى ضرورت تھى تے لوکاں نے اپنى مرضى تو‏ں آپ(ص) نو‏‏ں اپنا سیاسى لیڈر منتخب ک‏ر ليا سی؟ پہلے اسيں پہلے سوال کى تحقیق کرن گے تے انہاں افراد کى ادلّہ اُتے بحث کرن گے جو کہندے نيں : آنحضرت (ص) نے حکومت تشکیل نئيں دى تھى _
٧٧ عبدالرازق نے اپنے مدعا دے اثبات دے لئی دو دلیلاں دا سہارا لیا اے _
انہاں وچو‏ں بعض آیات ایہ نيں_
اور رسول دے ذمہ واضح تبلیغ دے سوا کچھ بھى نئيں اے _
کہہ دیجیئے وچ تواڈے جداں بشر ہاں مگر میرى طرف وحى آتى اے _
۲) الاسلام تے اصول الحکم صفحہ ٦۲_ ٦۴_
۲) سورہ انفال آیت ٦۵_
۱) سورہ نحل آیت۴۴_
۸۳ کو آپ نے حکم نامہ دتا سی اس وچ آپ (ص) نے لکھیا سی :لوکاں تو‏ں نرمى تو‏ں پیش آنا لیکن ظالماں تو‏ں سخت رویہ رکھنا _ غنائم تو‏ں خمس وصول کرنا تے اموال تو‏ں زکات انہاں ہدایات دے مطابق وصول کرنا جو اس خط وچ لکھى گئیاں نيں (۱) واضح سى گل اے کہ ایداں دے امور حاکم تے والى ہى انجام دے سکدا اے _
ہ_ قرآن کریم تے صدر اسلام دے مومنین کى بولی وچ حکومت تے سیاسى اقتدار نو‏‏ں لفظالامرسے تعبیر کيتا جاندا تھا_
۱) آنحضرت (ص) اپنى امت دے قائد سن تے تمام مسلما‏ن قائل نيں کہ آپ نے حکومت تشکیل دى تھى _ موجودہ دور دے بعض مسلما‏ن مصنفاں آپ (ص) کى دینى قیادت دے معترف نيں لیکن تشکیل حکومت دا انکار کردے نيں_
۲) آپ (ص) کى حکومت دے بعض منکرین نے انہاں آیات دا سہارا لیا اے جو شان پیغمبر نو‏‏ں ابلاغ وحى ، بشارت دینے تے ڈرانے والے وچ منحصر قرار دیتى نيں تے انہاں آیات وچ آپ کى حاکمیت کاکوئی تذکرہ نئيں اے _
۸۸ کے حامیاں کى بولی پر ہذہ دولتنا ( ایہ ہمارى حکومت اے ) جداں لفظاں جارى ہوئے جو کہ دین تے حکومت دے ارتباط کى حکایت کردے نيں تے امت کى بجائے حکومت تے ریاست دا لفظ استعمال ہونے لگیا _ (۱)
وہ تاریخى حقیقت کہ جس دا انکار نئيں کيتا جاسکدا ایہ اے کہ آنحضرت (ص) دے دور وچ مدینہ وچ سیاسى اقتدار وجود وچ آچکيا سی _ البتہ ایہ حکومت جو کہ اسلامى تعلیمات کى بنیاد اُتے قائم تھى شکل تے صورت تے لوکاں دے نال تعلقات وچ اس دور کى دوسرى مشہور حکومتاں تو‏ں بہت مختلف تھى _
(  النبى اولى بالمومنین من انفسهم  ) (۱)
(  انما ولیّکم الله تے رسوله تے الذین آمنوا الذین یقیمون الصلوة تے یؤتون الزکوة تے هم راکعون ) (۲)
اہلسنت تے نظریہ خلافت :
۱۰۰ بلکہ ایہ امر اجتہاد امت دے سپرد کيتا گیا اے _ سیاست ، معاشرہ دے انتظامى امور ، حاکم تے خلیفہ دے انتخاب دا طریقہ تے اس دے اختیارات دے متعلق آنحضرت (ص) کى رحلت دے بعدجو کچھ بھى ہويا اے وہى حجت اے کیونجے ایہ سب کچھ رسولخد ا (ص) دے صحابہ دے اجتہاد تے رہ‏ے کى بناپر ہويا اے تے انہاں دا ا جتہاد حجت تے معتبر اے _
یا ایہ روایت کہ:
سیاسى ولایت دے سلسلہ وچ آنحضرت (ص) کى رحلت دے بعد شیعہ نظریہ امامت کے معتقد نيں _ شیعہ معتقد نيں کہ ائمہ معصومین صرف سیاسى ولایت تے شان تے منزلت دے حامل نئيں سن بلکہ انہاں دا ایمان اے کہ ائمہ معصو مین وحى الہى دے علاوہ آنحضرت (ص) کى تمام صفات تے کمالات وچ آپ (ص) دے جانشین نيں _ بنابراں ائمہ معصومین سیاسى ولایت سمیت ولایت معنوی، معاشرہ کى دینى راہنمائی تے لوکاں نو‏‏ں دینى حقائق کى تعلیم دینے جیسى خصوصیات دے بھى حامل نيں _ اوہ رسولخد ا (ص) دے حقیقى خلفاء ، وارث تے جانشین نيں تے اس وراثت دا لازمہ ایہ اے کہ معنوى ، علمى تے سیاسى اوصاف وچ رسولخدا (ص) دے بعد ائمہ معصومین تمام لوکاں تو‏ں افضل ہاں تے امامت تے خلافت نبوى دے منصب دے لئی اپنے دور دے تمام افراد تو‏ں زیادہ شائستہ ہاں _ اسى وجہ تو‏ں اہلسنت دے بعض علماء نے شیعہ کى تعریف وچ اسى نکتہ کى طرف اشارہ کيتا اے _
۱۱۰ کے مطابق تقسیم ، حدود تے احکا‏م دا اجر اء تے اسلامى سرزمین تے اس کى سرحداں کى حفاظت امام دے وسیلہ تو‏ں ممکن اے _ امام ہى حلال خدا نو‏‏ں حلال تے حرام خدا نو‏‏ں حرام کردا اے حدود الہى نو‏‏ں قائم کردا اے تے دین دا دفاع کرتاہے_
۴) شیعاں دا سیاسى تفکر دو مرحلےآں وچ قابل تحقیق اے _
٦) زمانہ غیبت وچ تمام شیعہ علمائ اصل ولایت فقیہ کے قائل نيں لیکن اس ولایت دے دائرہ اختیار وچ اختلاف نظر رکھدے نيں _
۱۱۵ سوالات :
بیعت تے بیع لفظ باع دے دو مصدر نيں اسى وجہ تو‏ں بیعت دا مفہوم بڑى حد تک بیع دے مفہوم تو‏ں مطابقت رکھدا اے جو کہ خرید تے فروخت دے معنى وچ اے _ بیع اوہ عقد تے معاملہ اے جس وچ فروخت کرنے والے تے خریدار دے در میان مال دا تبادلہ ہُندا اے _ اسى طرح بیعت اوہ معاملہ اے جو اک قوم دے رہبر تے اس دے افراد دے درمیان قرار پاندا اے اس بنیاد اُتے کہ بیعت کرنے والے اپنى اطاعت ، اپنے وسائل تے امکانات تے اموال نو‏‏ں اس دے زیر فرمان قرار دے دیندے نيں_
۱۱۸ جس طرح بیع (خرید تے فروخت)ماں معاملہ کرنے والےآں دے درمیان ابتدا وچ قیمت تے دوسرى شرائط طے پاتى نيں فیر معاملہ انجام پاندا اے _  غالباًیہ معاملہ گفتگو دے ذریعہ انجام دتا جاندا اے لیکن کبھى کبھى فعل یعنى صرف عملى طور اُتے بھى انجام پاندا اے کہ جسنو‏ں بیع معاطات کہندے نيں _ بیعت وچ بھى اسى طرح پہلے گفتگو ہوتى اے تے تمام شرائط اُتے رضایت حاصل کى جاتى اے فیر دوسرے دے ہتھ وچ ہتھ دے ک‏ے اپنى رضایت دا اقرار کيتا جاندا اے _ اس طرح بیعت ہوجاتى اے ایہ معاہدہ بیعت مختلف طرح دا ہوسکدا اے اسى لئے سانو‏ں بیعت کى مختلف قسماں دیکھنے نو‏‏ں ملتى نيں _بیعت کى جو قسم غالب تے رائج اے اوہ مقابل کى سیاسى ولایت نو‏‏ں قبو ل کرنے تو‏ں متعلق اے _ عرباں دے در میان اک شخص بیعت دے ذریعہ دوسرے شخص کى سیاسى ولایت نو‏‏ں قبول کرلیندا سی _ سقیفہ وچ حضرت ابوبکر کى بیعت ، قتل عثمان دے بعد امیر المومنین حضرت على کى بیعت تے خلیفہ دے تعیّن دے لئی حضرت عمر نے جو شورى تشکیل دى تھى اس وچ عبدالرحمن ابن عوف دا حضرت عثمان کى بیعت کرنا ایہ سب خلافت تے سیاسى ولایت اُتے بیعت کرنے دے موارد نيں_ لیکن بیعت صرف اسى قسم وچ منحصر نئيں اے کیونجے کبھى بیعت اس لئی کى جاتى تھى تو‏ں کہ دشمن دے مقابلہ وچ جہاد تے ثابت قدمى دا عہد لیا جائے _ جس طرح بیعت رضوان دا واقعہ اے جو کہ حدیبیہ دے مقام اُتے ٦ ہجرى وچ لى گئی_ سورہ فتح کى اٹھارہويں آیت وچ اس کى طرح اشارہ اے _
۲) السیرة النبویہ، جلد۲، صفحہ ۸۴،۸۵_
جن لوکاں نے ابوبکر ، عمر تے عثمان کى بیعت کى تھى انہى لوکاں نے انہى شرائط اُتے میرى بھى بیعت کى اے لہذا جو بیعت دے وقت حاضرتھا اسنو‏ں نويں انتخاب دا اختیار نئيں تے جو غائب سی اسنو‏ں ردّ کرنے دا حق حاصل نئيں یقینا شورى مہاجرین تے انصار دے لئی اے پس جے اوہ کسى شخص اُتے متفق ہوئے جاواں تے اسنو‏ں امام منتخب کرلاں تاں خدا اس اُتے راضى اے _
قتل عثمان دے بعد جدو‏ں لوکاں نے بیعت کرنا چاہى تے خلافت کى درخواست کى توآپ (ع) نے فرمایا :
صدور روایات دا زمانہ تے ماحول:
لوکاں نے میرى بیعت اکراہ تے مجبورى دے عالم وچ نئيں کى بلکہ رضا تے رغبت دے نال کى اے _
ہور فرماندے نيں:
۱) اوہ افراد جو زمانہ غیبت وچ سیاسى ولایت نو‏‏ں انتخابى سمجھدے نيں انہاں کى دلیل کیہ اے ؟
۱۲۹ أمّا بعد ، فإنّ الناس قَتَلوا عثمان من غَیر مشورة منّی، تے بایَعونى عن مشورة منهم تے اجتماع، فإذا أتاک کتابى فبایع لى تے أوفد إلیّ أشراف أهل الشام قبلک (۱)
معاویہ نے امام دے خط دا مثبت جواب نئيں دتا تے بیعت کى بجائے آپ (ع) دے خلاف جنگ کى تیارى کرنے لگیا _ جنگ دے لئی اسنو‏ں اک بہانے کى ضرورت تھى لہذا امام دے مضبوط استدلال دے سامنے ایہ بہانہ پیش کيتا اولاً: حضرت على تے سابقہ خلفاء دے درمیان فرق اے _ اس طرح آپ کى امامت تے خلافت کى مخالفت کيتی_
مینو‏ں اپنى جان کى قسم جے تیرى خلافت صحیح ہوتى تاں تیرا مسلماناں کى جنگ وچ صاحب عذر ہونا نیڑے سی لیکن اوہ صحیح نئيں اے کیونجے اہل شام اس وچ داخل نہیںتھے تے اس اُتے راضى نئيں نيں_
۱۳۱ معاویہ اہل شام نو‏‏ں ایہ تأثر دینے وچ کامیاب ہوگیا کہ خون عثمان دے قصاص تو‏ں ودھ ک‏ے کوئی شئے اہ‏م نئيں اے تے خلافت على دے لئی جو بیعت تے شورى منعقدہوئی اے اوہ قابل اعتبار نئيں اے لہذا ضرورى اے کہ قاتلاں نو‏‏ں سزا دینے دے بعد شورى تشکیل پائے_ جنگ صفین وچ معاویہ کى طرف تو‏ں بھیجے گئے نمائندہ گروہ وچو‏ں اک حبیب ابن مسلمہ نے حضرت على تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا _
اس قسم کى سرکشى ، مخالفت تے ادلّہ دے سامنے حضرت امیر المؤمنین نے انہاں امور تو‏ں استدلال کيتا جو اُنہاں دے لئی قابل قبول سن حتى کہ دشمن بھى انہاں تو‏ں انکار نئيں کرسکدا تھا_ تمام مسلما‏ن ، اہل شام تے حضرت امیرالمؤمنین کى بیعت کى مخالفت کرنے والے ، حتى کہ معاویہ بھى پہلے تن خلفاء دے طریقہ انتخاب نو‏‏ں مندے سن _ لہذا حضرت امیر المؤمنین نے استدلال دے مقام اُتے انہاں افراد دے سامنے مہاجرین تے انصار کى بیعت تے شورى دے صحیح تے قابل اعتبار ہونے نو‏‏ں پیش کيتا تے اپنى امامت دے لئی انہى مطالب تو‏ں استدلال کيتا جو مخالفین دے نزدیک مسلم تے قابل قبول سن _
۱) تریخ طبرى جلد۵ صفحہ ٧ ، البدایہ والنہایہ جلد٧ صفحہ ۲۵۹_
۲) شرح نہج البلاغہ جلد۳ صفحہ٧۵_
۱۳۴ تاکید کرنا، تے ایہ کہنا کہ خلیفہ دا تقرر مہاجرین تے انصار دے ہتھ وچ اے از باب جدل تھا_ جس طرح آپ(ع) نے اسى جدال احسن دے ذریعہ اس وقت استدلال کيتا سی جدو‏ں سقیفہ وچ حضرت ابوبکر کى بیعت ہوئی تھی_ انصار دے مقابلہ وچ قریش نے ابوبکر تے عمر کى رہبرى وچ آنحضرت (ص) - تو‏ں اپنى قرابت نو‏‏ں دلیل قرار دتا سی تے انصار نے اسى دلیل کى بناپر خلافت، مہاجرین قریش دے سپرد کردى تھی_
قریش نے کہیا کہ امیر اسيں وچو‏ں ہوئے گا تے انصار نے کہیا اسيں وچو‏ں_ فیر قریش نے کہیا کہ رسول خد ا (ص) اسيں وچو‏ں سن لہذا خلافت ساڈا حق اے _ انصار نے اسنو‏ں تسلیم کرلیا تے خلافت تے ولایت انہاں دے سپرد کردى _لہذا جدو‏ں محمد (ص) تو‏ں قرابت کى وجہ تو‏ں اوہ خلافت دے مستحق قرار پائے نيںنہ کہ انصار تاں جو قرابت دے لحاظ تو‏ں محمد (ص) دے زیادہ نیڑے اے اوہ خلافت دا انہاں تو‏ں زیادہ حق رکھتاہے_
۱۳٧ سوالات:
ولایت فقیہ دا معنى ، مختصر تریخ تے ادلّہ
۱۳۹ تمہید :
اس دے بعد علمائ شیعہ دے اقوال تے ولایت فقیہ کى تریخ اُتے اک نگاہ ڈالاں گے _ ولایت فقیہ دے اثبات کى ادلّہ کى تحقیق اس باب کى اہ‏م ترین بحث اے تے اس تو‏ں پہلے ایہ واضح کرن گے کہ مسئلہ ولایت فقیہ اک کلامى بحث اے یا فقہی؟ اس مسئلہ دا جواب براہ راست انہاں ادلّہ اُتے اثر انداز ہوتاہے جو ولایت فقیہ دے اثبات دے لئی قائم کى گئیاں نيں _ مسئلہ ولایت فقیہ نو‏‏ں کلامى سمجھنا یا گھٹ تو‏ں گھٹ ایہ اعتقاد رکھنا کہ مسئلہ فقہى ہونے دے نال نال اس وچ کلامى پہلو بھى اے اس تو‏ں ولایت فقیہ اُتے عقلى ادلہ پیش کرنے کى راہ ہموار ہوجائے گی_
و ، ل ، ى دے مشتقات دے معانى تے قرآن تے روایات وچ انہاں دے استعمال کى تفصیلى بحث سانو‏ں ہمارى اصلى بحث تو‏ں دور کردے گى ، کیونجے ولایت تے اس تو‏ں ملدے جلدے لفظاں یعنى والى تے ولى تے غیرہ دا اصطلاحى معنى واضح تے روشن اے _
ولایت دے متعلق آیات تے روایات نو‏‏ں کلى طور اُتے دو قسماں وچ تقسیم کيتا جاسکتاہے یا دقیق تعبیر دے مطابق فقہ وچ دو قسم کى ولایت پائی جاتى اے _ اک ولایت دا تعلق مومنین دے امور کى سرپرستى تو‏ں اے ایہ وہى ولایت اے جو رسول خدا (ص) تے ائمہ معصومینکى طرف تو‏ں زمانہ غیبت وچ  فقیہ عادل  نو‏‏ں حاصل
باپ تے دادا کى اپنے کم سن، کم عقل تے دیوانے بچےآں اُتے ولایت، مقتول دے اولیاء کى ولایت اورمیت دے ورثا کى ولایت تمام ا سى ولایت کى قسماں نيں _ درج ذیل آیات اسى ولایت کى قسماں کى طرف اشارہ کررہى نيں_
٦) انہاں دو قسم کى ولایت دے درمیان اشتباہ تے دوسرى قسم کى ولایت دے وجود تو‏ں غفلت سبب بنى اے کہ بعض افراد نے ولایت فقیہ نو‏‏ں اس ولایت کى قسم سمجھیا اے جو محجور اوربے بس افراد اُتے ہوتى اے _
۱۴۸ ہے اوہ انہاں موارد وچ ہوتى اے جنہاں وچ  مولّى علیہ (جس اُتے ولایت ہو)محجور ،بے بس تے عاجز ہوئے پس انہاں لوکاں نے سیاسى ولایت نو‏‏ں بھى اسى قسم کى ولایت خیال کيتا اے تے اس گل دے قائل ہوئے نيں کہ فقیہ کى ولایت عامہ دا معنى ایہ ہويا کہ معاشرہ دے افراد محجور وبے بس نيں تے انھاں اک ولى تے سرپرست کى ضرورت اے _ لوک رشد وتشخیص دینے تو‏ں قاصر نيں تے اپنے امور وچ اک سرپرست دے محتاج نيں اس نظریہ دے حامیاں وچو‏ں اک کہندے نيں -:
اگر خداوند متعال لوکاں دے لئی سرپرست، دین دا امین ، حفاظت کرنے والااور امانتاں دا نگران امام قرار نہ دیندا تاں ملت دا نشان تک باقى نہ رہندا، دین ختم ہوجاندا تے سنتاں تبدیل ہوجاندیاں پس جے خدا ،رسول اکرم (ص) دے لیائے ہوئے دین دے لئی کسى نو‏‏ں سرپرست تے محافظ نہ بناندا تاں لوک اس دین نو‏‏ں تباہ کردیندے_
ولایت انتصابى کى حقیقت مکمل طورپرحقیقت وکالت سے بھى مختلف اے _وکالت وچ اک مخصوص شخص یعنى وکیل اک خاص مورد وچ اک دوسرے شخص یعنى موکل کى جگہ اُتے قرار پاندا اے تے اس کى طرف تو‏ں عمل انجام دیندا اے _اصل اختیار موکل دے ہتھ وچ ہُندا اے وکیل انہى اختیارات کى بنیاد اُتے کم کردا اے جو اک یا چند موکل اسنو‏ں دیندے نيں _جدو‏ں کہ ولایت وچ ایسا نئيں ہُندا _حتى کہ جے امام معصوم بھى اک شخص نو‏‏ں وکیل تے دوسرے نو‏‏ں ولایت دے مقام اُتے منصوب فرمائیںتو انہاں دونے کى حقیقت وحیثیت بھى اک جیسى نئيں ہُندی_آیت الله جوادى آملى اس بار ے وچ کہندے نيں :
۱۵۲ ولایت اور وکالت وچ فرق اے _ کیونجے وکالت موکل دے مرنے تو‏ں ختم ہوجاتى اے لیکن ولایت وچ ایسا نئيں ہُندا یعنى جے امام معصوم کسى نو‏‏ں کسى امر وچ اپنا وکیل قرار دیندے نيں تاں امام کى شہادت یا رحلت دے بعد اس شخص کى وکالت ختم ہوجاتى اے _ مگر ایہ کہ بعد والے امام اس کى وکالت کى تائید کر دیؤ_ لیکن ولایت وچ ایسا نئيں ہُندا مثلا جے امام کسى نو‏‏ں منصوب کردے نيں تے اوہ آپ (ع) کى طرف تو‏ں کسى موقوفہ اُتے ولایت رکھدا ہوئے تاں امام کى شہادت یا رحلت دے بعد اس شخص کى ولایت ختم نئيں ہوگى _ مگر ایہ کہ بعد والے امام اسنو‏ں ولایت تو‏ں معزول کرداں_ (۱)
۱۵۴ خلاصہ :
٦) ولایت انتصابى اک قانونى حقیقت ہونے دے لحاظ تو‏ں وکالت کى ماہیت تو‏ں مختلف اے _
۳) فقیہ کى ولایت انتصابى ،وکالت فقیہ سے کیہ فرق رکھتى اے ؟
۱۵٧ ولایت عامہ فقیہ یا معصومین کى نیابت عامہ تو‏ں بھى تعبیر کيتا جاندا اے _ فقیہ کى ولایت عامہ تو‏ں مراد ایہ اے کہ فقیہ عادل نہ صرف اجرائے احکا‏م ، قضاوت تے امور حسبیّہ وچ امام معصوم دا نائب اے بلکہ امام کى تمام قابل نیابت خصوصیات دا بھى حامل ہوئے تو‏ں اے _
۱۵۹ عامہ'' دے معتقد رہے نيں تے عظیم فقہاء نے اسى دے مطابق فتوے دتے نيں_ بہتر اے کہ اسيں ایتھ‏ے مختلف ادوار دے علماء دے اقوال ذکر کر دیؤ_
شیخ جعفر کاشف الغطاء دے فرزند شیخ حسن کاشف الغطا (متوفى ۱۲٦۲ھ ق)اپنى کتاب انوار الفقاہہ (جو کہ خطى نسخہ اے )ماں فقیہ کى  ولایت عامہ نو‏‏ں صراحتاً ذکر کردے ہوئے کہندے نيں : فقیہ کى ولایت صرف قضاوت تک محدود نئيں اے تے اس گل کى نسبت فقہا کیطرف دیندے ہوئے فرماندے نيں:
۱) اصل  ولایت فقیہ شیعہ فقہ دے مسلّمات وچو‏ں اے اگرچہ اس ولایت دے دائرہ اختیار وچ اختلاف اے _
ولایت فقیہ کى مختصر تاریخ-۲-
و لو ظهر من الوصیّ عجز ضُمَّ الیه مساعد، وإن ظهر منه خیانة وجب على الحاکم عزله تے یقیم مقامه أمیناً (۲)
فإن ظهر من الوصى خیانة کان للناظر فى أُمور المسلمین أن یعزله (۲)
۱٦۸ سلطان دے لئی ضرورى اے کہ اوہ ذخیرہ اندوز نو‏‏ں غلّہ باہر لیانے تے اسنو‏ں مسلماناں دے بازار وچ فروخت کرنے اُتے مجبور کرے_
۱ ) فقہ القرآن جلد ۲، صفحہ ۵۲_
حاکم تو‏ں مراد امام معصوم یا انہاں کا نائب خاص ہے_ تے زمانہ غیبت وچ نائب عاماورنائب عام تو‏ں مراد اوہ شخص اے جو فتوى اورفیصلہ کرنے کى تمام شرائط دا حامل ہوئے مخفى نئيں رہنا چاہیے کہ جدو‏ں کسى قید وشرط دے بغیر حاکم دا لفظ بولا جائے تاں اس تو‏ں مراد جامع الشرائط فقیہ ہى ہُندا اے _
آخر بحث وچ اسيں چند مفید نکات کى طرف اشارہ کردے نيں:
۱) ایضاح الفائدے جلد ۲ ، صفحہ ٦۲۴ کتاب الوصایا_
الف _اصل ولایت فقیہ دا کوئی فقیہ بھى منکر نئيں اے _ ولایت فقیہ شیعہ فقہ دے مسلّمات وچو‏ں اے _ اختلاف ولایت دے قلمرو تے دائرہ اختیار وچ اے _
۴) متقدمین علماء دے اقوال وچ ولایت فقیہ اُتے مستقل بحث دا نہ ہونا تے اس کى تمام جزئیات کى وضاحت نہ کرنا کیو‏ں اسنو‏ں غیر معتبر قرار نئيں دیندا؟
بعثت انبیاء تے ارسال رُسُل دا وجوب اک کلامى بحث اے _ کیونجے ایہ اک اعتقادى بحث اے جو خدا دے مبدا تے فعل دے نال مربوط اے _ لیکن انبیاء کى اطاعت دا واجب ہونا تے انہاں کى دعوت اُتے لبیک کہنا اک فقہى بحث اے _کیونجے اس حکم دا تعلق مکلف دے عمل تو‏ں اے _ اس دا موضوع فعل انسان اے _ تے کرنا یا نہ کرنا انسان دے نال مربوط اے _
۱۸۰ امور وچ فقیہ دے اوامر تے نواہى کى اطاعت مسلماناں اُتے واجب اے یا نئيں؟ کيتا مسلماناں دے عمومى مسائل وچ ولایت نو‏‏ں عملى کرنے وچ فقیہ کى مدد کرنا واجب اے یا نئيں؟ کيتا مسلماناں دے لئی جائز اے کہ فقیہ عادل دے علاوہ کسى دوسرے شخص نو‏‏ں اپنے امور وچ حاکم بنا لاں؟ کيتا ولى فقیہ دے احکا‏م کى اطاعت دوسرے فقہا اُتے بھى واجب اے ؟
اور جے مسئلہ ولایت فقیہ نو‏‏ں ولایت معصومین دا استمرار سمجھدے ہوئے امام معصوم کى انتصابى ولایت تے امامت کى طرح فقیہ عادل کی ولایت انتصابى پر فعل خدا دے زاویہ تو‏ں بحث کرن_تو ایہ اک کلامى بحث اکھوائے گى _ آیت اللہ جوادى آملى اس مطلب کى وضاحت کردے ہوئے فرماندے نيں:
۱۸۳ بے مہار چھڈ دے _ تے انہاں دے لئی کوئی شرعى فریضہ متعین نہ کرے _ یا حکیم مطلق اختلال نظام اُتے راضى ہوئے گا _
گذشتہ مطالب تو‏ں ایہ گل واضح ہوجاتى اے کہ زمانہ غیبت وچ حکومت تے ولایت فقیہ کى بحث فقہى بھى ہوسکتى اے تے کلامى بھى _ تے اس مسئلہ دا کلامى ہونا اس دے فقہى ابعاد تو‏ں مانع نئيں اے _ زمانہ غیبت وچ حکومت دے متعلق شرعى نقطہ نظر دے اظہار دے ضرورى ہونے دے لحاظ تو‏ں اک کلامى مسئلہ اے _ تے جدو‏ں مسلماناں دے حاکم کى شرائط تے فرائض تے دوسرى طرف اس سلسلہ وچ عوام کى ذمہ داریاں اُتے بحث کرن گے تاں ایہ اک فقہى مسئلہ اکھوائے گا_ جس طرح امامت کى عقلى ادلّہ تو‏ں نصب امام دا وجوب ثابت اے _ اسى طرح نقلى ادلّہ مثلا واقعہ غدیر خم تو‏ں اس دے مصادیق معین ہُندے نيں_ ولایت فقیہ کى عقلى ادلّہ تو‏ں ایہ گل ثابت ہوتى اے کہ شرعى اعتبار تو‏ں والى تے حاکم دا مقرر کرنا ضرورى اے تے روائی ادلّہ تو‏ں ایہ ثابت ہُندا اے کہ زمانہ غیبت وچ اوہ حاکم فقیہ عادل اے _
۱۸۵ سوالات:
۱۸٦ بیسواں سبق :
ایسى ولایت دے اثبات دے لئی ساڈے پاس تن راستے نيں_ مشہور تے متداول راستہ معصومین کى روایات تو‏ں تمسک کرنا اے _
پہلے اشارہ ک‏ے چکے نيں کہ امور حسبیہ تو‏ں مراد اوہ امور نيں جنہاں دے ترک کرنے اُتے شارع مقدس کسى صورت وچ راضى نئيں اے _ اوہ ہر صورت وچ انہاں دے وجود تے ادائیگى دا خواہاں اے _ امور حسبیہ کى سرپرستى کس دے ذمہ اے ؟ اس وچ دو بنیادى نظریئے نيں_ تمام شیعہ فقہاء قائل نيں کہ جامع الشرائط فقیہ انہاں امور وچ ولایت رکھدا اے تے قضاوت اُتے ولایت کى مثل امور حسبیہ کى سرپرستى بھى فقیہ عادل دے مناصب وچو‏ں اے _ بوہت گھٹ شیعہ فقہاء ایداں دے نيں جو فقیہ عادل نو‏‏ں اس منصب دے لئی منصوب قرارنہیںدیندے تے امور حسبیہ وچ فقیہ کى ولایت شرعیہ دے منکر نيں_ منصب ولایت دے انکار دا معنى ایہ نئيں اے کہ اوہ انہاں امور وچ فقیہ کى سرپرستى تے تصرف کى اولویت دے بھى منکر نيں _ کیونجے انہاں کى نظر وچ انہاں امور وچ تصرف قدر متیقن کے
ادلہ شرعیہ تو‏ں ایہ گل ثابت کى جائے کہ امت مسلمہ دے رہبر وچ فقاہت کى شرط دا ہونا ضرورى اے _
عن محمدبن محمد بن عصام ، عن محمد بن یعقوب ، عن اسحاق بن یعقوب قال : سألت محمدبن عثمان العمرى انہاں یوصل لى کتابا قد سألت فیه عن مسائل اشکلت على ، فورد التوقیع بخط مولا‏نا صاحب الزمان(عجل الله فرجه الشریف) امّا ما سألت عنه ارشدک الله تے ثبتک امّا الحوادث الواقعة فارجعوا فیها الى رواة حدیثنا _ فانهم حجتى علیکم تے انا حجة الله علیهم'' (۲)
۱) توقیع لغت وچ خط اُتے نشان لگانے نو‏‏ں کہندے نيں _ ہور خط اُتے وڈے لوکاں دے نشان تے دستخط تے شاہى فرمان اُتے شاہى مہر نو‏‏ں بھى توقیع کہندے نيں_ اسى طرح ائمہ معصومین (علیہم السلام)خصوصاً امام زمانہ (عجل اللہ تعالى فرجہ الشریف) دے اوہ خطوط جو آپ دے نواب اربعہ دے ذریعہ ابلاغ کيتے گئے نيں_ اوہ تریخ تے حدیث کى کتاباں وچ  توقیعات دے ناں تو‏ں مشہور نيں_ ولایت فقیہ، امام خمینى صفحہ ٦٧_
پہلے جملہ تو‏ں استدلال اس طرح کيتا گیا اے کہ امام علیہ السلام نے پیش آنے والے مسائل تے واقعات وچ اپنا فریضہ معلوم کرنے دے لئی احادیث نقل کرنے والےآں کى طرف رجوع کرنے نو‏‏ں کہیا اے _ واضح اے کہ بغیر تفقہ دے حدیث نقل کرنے والے مراد نئيں نيں_ظاہر روایت ایہ اے کہ ایہ رجوع کرنا نويں مسائل دے شرعى حکم دے پُچھنے دے باب تو‏ں نئيں اے _ کیونجے ایہ تاں سبھى جاندے نيں کہ زمانہ غیبت وچ شرعى حکم پُچھنے دے لئی فقہا دے پاس جانا پڑدا اے _ پس اس رجوع کرنے تو‏ں مراد پیش آنے والے واقعات وچ اک شخص یا امت دے شرعى فریضہ کى تعیینہے_ تے ایہ اس گل کى دلیل اے کہ شیعہ فقہا فتوى دینے دے نال نال اجتماعى مسائل وچ لوکاں دے شرعى فریضہ کى تعیین کرنے والے بھى نيں_ امام خمینى اس بارے وچ فرماندے نيں:
٧) اس روایت دے دو جملےآں تو‏ں ولایت فقیہ پر استدلال کيتا جاسکدا اے _
محمد ابن یعقوب، محمد ابن یحیى تو‏ں ،وہ محمد ابن الحسین تو‏ں ، اوہ محمد ابن عیسى تو‏ں ، اوہ صفوان ابن یحیى تاں، اوہ داود ابن الحسین تو‏ں تے اوہ عمر ابن حنظلہ تو‏ں روایت کردے نيں اوہ کہندے نيں ميں نے امام صادق تو‏ں انہاں دو شیعہ افراد دے متعلق پُچھیا جو قرض یا میراث دے جھگڑے دا فیصلہ کرانے دے لئی سلطان یا قاضى دے پاس جاندے نيں _ کيتا ایسا کرناان دے لئی جائز اے ؟ آپ نے فرمایا :جو انہاں دے پاس حق یا با طل فیصلہ کرانے جاندا اے اوہ گویا طاغوت دے پاس فیصلہ کروانے دے لئی جاندا اے _ تے جو اوہ اس دے حق وچ فیصلہ دیندا اے اگرچہ صحیح ہى کیو‏ں نہ ہوئے تب بھى اس نے حرام کھا یا اے کیونجے اس نے اسنو‏ں طاغوت دے حکم تو‏ں لیا اے _ جدو‏ں کہ خدا نے طاغوت دے انکارکا حکم دتا اے _ خدا فرماندا اے : اوہ چاہندے نيں اپنے فیصلے طاغوت دے پاس لے جاواں حالانکہ انہاں نو‏ں اس دے انکار دا حکم دتا گیا اے (۱) راوى کہندا اے ميں نے پُچھیا: فیر اوہ کیہ کرن؟ آپ نے فرمایا: اس کى طرف رجوع کرن جو تسيں وچو‏ں ہمارى احادیث نو‏‏ں نقل کردا اے ، ساڈے حلال تے حرام وچ غور تے فکر کردا اے تے ساڈے احکا‏م نو‏‏ں پہچاندا اے پس اسنو‏ں حَکَم ( فیصلہ کرنے والا) بناواں ميں نے اسنو‏ں تسيں اُتے حاکم قرار دتا اے _ پس جدو‏ں اوہ ساڈے حکم دے مطابق فیصلہ کرے_
۱_ عمر ابن حنظلہ دا سوال فیصلہ دے لئی قضات کیطرف رجوع کرنے دے بارے وچ نئيں اے بلکہ اپنے تنازعات وچ سلطان تے قاضى دے پاس جانے دے جواز دے متعلق اے _ عام طور اُتے ایداں دے تنازعات ہُندے نيں جنہاں دے حل تے فیصلہ دے لئی والى تے سلطان کى دخالت ضرورى ہوتى اے تے قاضى دے پاس رجوع کرنے کى قسم تو‏ں نئيں ہُندے مثلاً علاقائی تے قومى تے قبائلى جھگڑے ایداں دے ہُندے نيں کہ اگروالى تے سیاسى اقتدار دے حامل افراد بر موقع انہاں وچ دخالت نہ کرن تاں قتل تے غارت تے سیاسى تے اجتماعى حالات دے خراب ہونے دا خطرہ پیدا ہوجاندا اے _ البتہ چھوٹے موٹے انفرادى جھگڑےآں دا فیصلہ کرنا قاضى دا کم اے تے والى یا سلطان دے نال انہاں دا کوئی تعلق نئيں ہُندا_
۱) کتاب البیع امام خمینى ،جلد ۲، صفحہ ۴٧٦، ۴٧۹_
۲۰۲ لان المتبادر عرفاً من لفظ الحاکم هو المتسلّط على الاطلاق، فهو نظیر قول السلطان لاهل بلدة: جعلت فلاناً حاکماً علیکم حیث یفهم منه تسلّطه على الرعیّة فى جمیع ما له دخل فى اوامر السلطان جزئیاً او کلیاً و یؤیده العدول عن لفظ الحکم الى الحاکم مع انہاں الانسب بالسیاق حیث قال : فارضوا به حکما ان یقول: فانى قد جعلته علیکم حکما'' (۱)
۲) اس حدیث وچ شیعاں نو‏‏ں نہ صرف فاسق حکومت دے قاضیاں، بلکہ فاسق حکمراناں کى طرف رجوع کرنے تو‏ں بھى منع کيتا گیا اے _
۵) منصب قضاوت اُتے فائز فقیہ دے دائرہ اختیارات دے متعلق شیخ انصارى دا کیہ نظریہ اے ؟
ولایت فقیہ دے اثبات کى ادلّہ -۳-
۱_ شیعہ معتقدہاں کہ امام صادق تے انہاں دے بعد انہاں دے معصوم فرزند، امت دے امام نيں_ لہذا امام معصوم دے ہُندے ہوئے فقیہ عادل نو‏‏ں ولایت اُتے منصوب کرنے دا کیہ مطلب اے ؟کیا ایسا ممکن اے کہ جس زمانہ وچ امام معصوم موجود نيں_ تے ولایت عامہ دے حامل نيں _ کوئی دوسرا شخص یا افرادان کى طرف تو‏ں ولایت عامہ دے حامل ہاں_