cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پنجاب دے دریاواں تے نہراں دی تریخ
کھنڈ جاں برساتی نہراں ریاست پٹیالہ
پٹیالہ ریاست چ گھگر دریا تے اک ریگولیٹر 'دیویگڑھ ریگولیٹر' جاں بھوپندر ریگولیٹر (مہاراجہ بھوپندر سنگھ دے ناں 'تے) ڈزائین کیتا گیا سی، جس وچوں ہڑ دا 10،000 کیوسکس پانی وگ سکدا سی ۔ اس دے چھ در سن جو ہر اک 20 فٹّ چوڑا سی ۔ پانی دی ریگولیشن لئی لکڑ دیاں چھتیریاں ورتیاں جاندیاں سن، جہڑیاں اک فریم وچ کھڑھیاں کیتیاں جاندیاں سن |ایہہ گھگر دے بیڈّ وچ 10 فٹّ تکّ لمکدیاں سن ۔ اس ریگولیٹر وچوں حاجیپور کھنڈ، عدالتی والا کھنڈ، دودھن کھنڈ اتے گھڑام کھنڈاں اک وڈے کھیتر نوں پانی دین لئی ورتیاں جاندیاں سن ۔ بھاکھڑا کینال سسٹم دے بنن 'تے ایہناں برساتی نہراں دا کھیتر، نروانا برانچ دی گھڑام ڈسٹریبیوٹری 'تے تبدیل کر دتا گیا ہے ۔ اس ریگولر دے کھنڈر پٹیالہ-پیہووا سڑک 'تے دریا گھگر نوں پار کردیاں ویکھے جا سکدے ہن ۔
سرہند نہر
اس نہر دے بنن توں پہلاں نہر دی کمانڈ تھلے آؤندا بہتا علاقہ قحطاں کالاں اتے راجستھان (راجپوتانہ) دے بھٹیاں دی لٹمار دا عامَ ہی شکار ہندا سی ۔ ساکھیاں بھائی مول چند (1793) وچ کہتاں تے بھٹی راجپوتاں دی لٹمار بارے بہت لکھیا ملدا ہے ۔ اک ہور سادھن توں پتہ لگدا ہے کہ اک بہت ہی خطرناک قحط جس نوں چالیسا قحط (سمت 1840 بِ.) سنّ 1783 نے دکھنی پنجاب دی آبادی نوں بری طرحاں پربھاوت کیتا ۔ 1822 اتے سنّ 1833 وچ پھر کال (قحط) پیا ۔ 1860-61 وچ پھر اجیہا ہویا ۔ سرکار نے لوکاں وچ ہزاراں ٹن اناج ونڈیا اتے لکھاں وچ مالیا معافی کیتی ۔ اس سمیں توں پچھوں وی کئی بھیانک قحط پئے ۔ ایہہ کاڷ انگریزی علاقے اتے دیسی ریاستاں پٹیالہ ریاست ، جیند ریاست اتے نابھہ ریاست وچ وی پئے ۔ لکھاں پشو بناں چارہ مر گئے ۔ اس علاقے توں ہور علاقےآں ولّ لوکاں دا پلائن ہویا ۔ بیکانیر ریاست اتے حصار ضلعے وچوں لوکاں دے اس کھیتر وچ پلائن کرن نال ستھتی ہور نازک ہو گئی ۔ ایہناں علاقےآں وچ بارش وی گھٹ ہوئی ۔ مکتسر، فیروزپور، زیرا، گدڑباہا، لمبی وغیرہ علاقےآں وچ وی بہت برا حالَ سی ۔ ایہناں حالتاں انوسار اس خیتر وچ بھومی دی سنچائی لئی کسے نہر دا بننا بڑا آوشک سی ۔
لہندی یمنا نہر
نہر نوں وڈا کرن اتے نویں دکھّ دین اتے وگیانک آدھار 'تے چلاؤن خاطر کئی سکیماں بنائیاں گئیاں ۔ 1873 وچ نہر نوں ریماڈل کرن دا کم ہتھاں وچ لیا گیا اتے تاجیوالا (پاؤنٹا صاحب توں تھلے) دی تھاں 'تے اک ستھائی بنھ بنایا گیا اتے نہر دے رستے وچ پیندے پتھرالا اتے سومب چھوٹیاں ندیاں دے دادوپر دی تھاں 'تے کراس ڈرینیز ورکس بنائے گئے ۔ ایہہ کم بنگال انجینیئرز دے اک انجینیئر جان کالون دی نگرانی ہیٹھ بنے ، تاجیوالا والا ویئر 1700 فٹّ لما سی اتے دوویں پاسیں کھالے (نہر) بنائے گئے ۔ سجے پاسے لہندی یمنا نہر دا ہیڈّ ریگولیٹر بنیا تے کھبے پاسے چڑھدی یمنا نہر دا ۔ ایہناں دوواں نہراں دی پانی دی سمرتھا کرم وار 6380 کیوسکس اتے 1300 کیوسکس سی ۔ لہندی یمنا نہر پہلے 14 میل یمنا دریا دے پرانے وہن وچ وگدی ہے ۔ دادوپور دی تھاں 'تے پھر ہیڈّ ریگولیٹر بنایا گیا ۔ 38 میل دا سفر کردیاں اندری دی تھاں 'تے اس وچوں سرسا برانچ 1889-95 وچ کڈھی گئی ۔ 31 میل ہور چل کے لہندی یمنا نہر 'چوں دو ہور برانچاں ہانسی برانچ اتے نویں دلی برانچ نکلدیاں ہن ۔ مین لائن اتے نویں دلی برانچ ہیڈّ توں اخیر تکّ کشتیاں چلاؤن دے یوگ بنائیاں گئیاں جدکہ ہانسی برانچ ہانسی ریلوے سٹیشن تکّ ۔ اس ویلے سرسا برانچ دی سمرتھا 2000 کیوسکس اتے لمبائی 115 میل سی اتے ایہہ اندری اتے سرسا دے وچکارلے کھیتر نوں سنچت کردی سی ۔ ہانسی برانچ (لمبائی 47 میل) دی سمرتھا وی 2000 کیوسکس سی اتے اس وچوں اک سب برانچ نکلدی ہے، جس دا ناں بٹانا سب برانچ ہے اتے سمرتھا 700 کیوسکس ہے ۔ اس سب برانچ وچوں سجے پاسیوں سندر سب برانچ نکلدی ہے جو پنڈ اوباس تکّ جاندی ہے ۔ اک سندھی راہیں جیند ریاست نوں وی لگبھگ 60،000 ایکڑ لئی پانی دتا گیا، جس وچوں 10،000 ایکڑ مفت سی اتے باقی رقبے لئی رقم دینی سی ۔ نویں دلی برانچ دی سمرتھا 1750 کیوسکس سی اتے لمبائی 74 میل جتھے ایہہ اوملا نیویگیشن چینل نال ملدی سی ۔ نویں دلی برانچ توں سردھانا پنڈ پاس باہوت سب برانچ نکلدی ہے، جو روہتک تکّ جاندی ہے ۔ ویہویں صدی دے شروع تکّ لہندی یمنا نہر دے نیٹورک وچ مکھ نہراں دی لمبائی 343 میل، ڈسٹریبیوٹری نہراں دی 1797 میل، ڈرینیز کٹس دی 657 میل، ایسکیپس دی 76 میل، گھراٹاں لئی چینلاں دی 9 میل سی ۔ اس نہر دی کمانڈ تھلے کلّ رقبہ 4000 مربع میل، جس وچوں 3300 نوں پانی ملدا سی/آؤندا سی، وچ نہر برٹش کھیتر دے 1056950 ایکڑ، پٹیالہ ریاست 87405 ایکڑ نوں پانی دندی سی ۔ 1941-42 دے مالی سال وچ اس نہر ادھین 2278008 ایکڑ نوں پانی ملیا ۔
لہندی یمنا نہر ہریانہ دے ضلعےآں ضلع انبالہ، ضلع کرنال، ضلع بھوانی، ضلع روہتک، ضلع حصار، ضلع پانی پت، ضلع سونی پت، ضلع کروکشیتر اتے ضلع کیتھل دی بھوئیں نوں سیراب کردی اے ۔ ہریانہ 31 اکتوبر 1966 تکّ پنجاب دا ہی حصہ سی ۔
ہنسلی نہر
چکی ندی جہڑی پہلاں دریا راوی وچ ڈگدی سی، نہر دی الائینمینٹ وچ پیندی سی، نوں دریا بیاس وچ پٹھان کوٹ دے نیڑے سٹن لئی یوجنا بنائی گئی ۔ اس طرحاں نہر دے رستے وچ پیندے بہت سارے کراس ڈرینئیج ورکس دی اساری نوں ٹالیا گیا اتے ایہہ کم 1879 وچ مکمل ہویا اتے چکی ندی نوں 2.76 کروڑ روپئے لا کے بیاس وچ پایا گیا ۔ نہر دا ویئر 2700 فٹّ دی لمبائی وچ بنایا گیا تے نہر دی سمرتھا ودھا کے 6500 کیوسکس ڈزائین کیتی گئی ۔ 31 میل دا فاصلہ طے کرکے تبڑی دے ستھان تے نہر دیاں دو برانچاں قصور برانچ اپر اتے میل برانچ اپر سن ۔ قصور برانچ 7 میل چل کے سبراؤں برانچ اتے قصور برانچ لوئر وچ ونڈی گئی ۔ مین برانچ کجھ میل چل کے مین برانچ لوئر اتے لاہور برانچ وچ ونڈی گئی ۔ 20ویں صدی دے چڑھاء وچ اپر باری دوآب نہر دیاں برانچ نہراں دی لمبائی 369 میل اتے ڈسٹریبیوٹری نہراں دی لمبائی 1591 میل سی ۔ امرتسر اتے گرداسپور دے ضلعے وچ نہر دے اپرلے سسٹم دے کھیتر وچ چوکھی بارش ہون کارن امرتسر-دلی ریلوے لائن دے اتر ولّ پیندے کھیتر دیاں ڈسٹریبیوٹری نہراں نوں سردیاں وچ بند کر دتا جاندا سی اتے بیجی ہوئی کنک آدی فصلاں مینہہ اتے کھوہاں نال سنجیاں جاندیاں سن اتے اس طرحاں نہری پانی جہڑا اتھوں بچدا سی، اس نوں لاہور ضلعے وچ منٹگمری ضلعے(ضلع ساہیوال) دے بارڈر تے پیندے خشک کھیتر لئی ورتیا جاندا سی ۔ اپر باری دواب نہری سسٹم نال 1860 وچ 297 مربع میل، 1880 وچ 766 مربع میل، 1900-01 وچ 1346 مربع میل اتے سال 1903-04 وچ 1464 مربع میل کھیتر نوں پانی ملدا سی ۔ 1903-04 وچ 33 لکھ روپئے آمدن ہوئی جہڑی اوہناں ویلیاں 'چ اک وڈی رقم سی ۔ 1922-32 دے دس سالاں دے سمیں وچ گورداس پور دے ضلعے وچ اوسطاً 90،000 ایکڑ بھوئیں نوں پانی ملدا سی، جدکہ امرتسر ضلعے دے 418000 ایکڑ اتے لاہور ضلعے دے 792000 ایکڑ کھیتر دی سنچائی ہندی سی ۔ 1941-42 وچ تنّ سالاں دی اوسط انوسار گورداس پور، امرتسر اتے لاہور ضلعےآں دا 1445797 ایکڑ رقبہ نہر دی کمانڈ تھلے سی ۔
سندھ طاس معاہدہ اتے بھارت اتے پاکستان نے 19 ستمبر 1960 نوں کراچی وچ دستخط کیتے جس انوسار بھارتی پنجاب نے ستلج، بیاس تے راوی دریاواں دا پانی ورتنا سی اتے پاکستان نے چناب، جہلم اتے سندھ دریاواں دا ۔ پاکستان نوں ستلج اتے راوی توں ملن والے پانی لئی بدلویں پربندھ کرن لئی دس سال دا سماں ملیا، جس نے 31 مارچ، 1970 نوں ختم ہو جانا سی ۔ اس توں پچھوں پاکستان نوں ایہناں دوواں دریاواں دے پانی نوں کلیم کرن دا کوئی حق نہیں سی ۔
لوئر چناب نہر
1872-74 'چ اس نہر لئی سروے ہویا تے اس نوں برساتی نہر ڈزائین کیتا گیا، جس دا ہیڈّ رام نگر پنڈ پاس دریا چناب دے کھبے کنڈھے رکھیا گیا ۔ 1882 وچ اک ہور سکیم بنائی گئی تے نہر دا ہیڈّ پنڈ گری گولوا کول رکھیا گیا تے نہر دی سمرتھا 1800 کیوسکس رکھی گئی، جس نے 144000 ایکڑ رقبے نوں سنچت کرنا سی ۔ ایہہ نہر سچارو روپ وچ نہ چل سکی، کیونکہ دو مہینے وچ ہی ایہہ برساتی پانی نال آئی بھل (Silt) نال بھر گئی ۔ اس دی بھل (گار) صاف کرکے پھر چالو کیتا گیا اتے ایہہ پھر (1888 وچ) بھل نال بھر گئی ۔ انجینیئرنگ بھائیچارے نے دل نہیں چھڈیا تے سودھی ہوئی سکیم ایس.ای. میجر جے. ڈبلیو. اوٹلے نے سرکار نوں بھیجی، جس دی لاگت 67 لکھ روپئے آؤندی سی ۔ ایہہ سکیم سارا سال چلن والی نہر دی سی، جس دے ہیڈّ 'تے ستھائی ویئر (Weir) وی بناؤنا تجویز ہویا ۔ چیف انجینیئر آر. ہوم (R. 8ome) نے اس سکیم نوں سلاہندیاں سرکار نوں بھیجیا ۔ مقامی سرکار نے 1889 وچ گورنمینٹ آف انڈیا نوں لکھیا کہ نہر دے ہیڈّ 'تے بھل دا اکٹھا ہونا بہت خطرناک ہے تے اس وشے 'تے وچار ضروری ہے ۔
اک پاسے لوئر چناب نہر دی اساری ہو رہی سی، دوجے پاسے ساندل بار دے وڈے کھیتر نوں جنگل رہت کیتا جا رہا سی، تاں کہ بن رہی نہر دے پانی نال بھومی نوں سنچت کیتا جا سکے ۔ برطانوی حکومت نے پنجاب دے ضلعےآں وچوں لوکاں نوں اس نویں بن رہی چناب کالونی وچ وسن لئی پریرت کیتا تاں کہ جنگل پٹے جا سکن اتے اوہناں نوں بھومی الاٹ کیتی جا سکے ۔ 1901 دی جن گننا انوسار چناب کالونی وچ 539493 پرواسی لوک اتھے پہنچ چکے سن، جنہاں وچ سیالکوٹ ضلعے توں 103000، امرتسر 68000، جالندھر 57000، گرداس پور 44000، ہشیارپور 35000، لاہور 29000، گجرات 25000، لدھیانہ 18000، شاہ پور 16000 اتے فروزپور دے 15000 لوک سن ۔ اس توں مگروں ایہناں ضلعےآں اتے ہور ضلعےآں دے لوک دھڑادھڑ اتھے پجے ۔
حسینیوالا ہیڈّ ورکس دی اساری
حسینیوالا ہیڈ ورکس دی تھاں تے اک ویئر بنایا گیا، جس دی سمرتھا 3،50،000 کیوسکس پانی نوں سنبھالن لئی سی ۔ 25 گیٹ لائے گئے اتے ہر سپین دی لمبائی 60 فٹّ رکھی گئی ۔ 17 دسمبر، 1921   نوں بیرج بناؤن دا کم شروع ہویا ۔ پانی 25 اکتوبر، 1927 نوں چھڈیا گیا ۔ وائسرائے ہند نے اس دا ادگھاٹن کیتا ۔ ریلوے آواجائی 17 جون، 1928 نوں چالو ہوئی اتے سڑکی پل 4 اپریل، 1929 نوں ۔
رنگ پور نہر
ایہہ نہر تریموں ہیڈ ورکس توں چناب تے جہلم دریاواں وی سانجھی دھارا توں سجے پاسے توں انگریز سرکار ویلے کڈھی گئی ۔ ایہہ دریا دے نیڑے-نیڑے وگدی تے بیٹ ایریئے نوں سنجدی ہے ۔ ایہہ جھنگ اتے مظفرآباد ضلعےآں دے کھیتر نوں پانی دندی ہے اتے اس دی اک ہی مظفرپور ناں دی برانچ ہے، جس دی ٹیل توں حاجیواہ ڈسٹریبیوٹری نکلدی ہے ۔
انندپور ہائیڈرل چینل
ایہہ نہر ننگل ہائیڈرل چینل دے سمانانتر ننگل ڈیم توں نکلدی ہے ۔ اس راہیں کیول بجلی ہی پیدا کیتی جاندی ہے ۔ ایہہ نہر لوہنڈ کھڈّ تکّ تجویز کیتی گئی سی جو کیرتپور صاحب توں تھلے والے پاسے پیندی ہے ۔ ایہہ ننگل ہائیڈل چینل دے کھبے پاسے ہے، جس دی سمرتھا 10150 کیوسکس ہے ۔ اس اپر گنگووال اتے نکیاں دو پاور ہاؤس پیندے ہن، جنہاں راہیں 134 میگاواٹ بجلی پیدا کیتی جاندی ہے ۔ اس نہر تے 145 کروڑ روپئے خرچ آیا ۔ نہر دی لمبائی لگپگ 33.8 کلومیٹر ہے ۔ لوہنڈ کھڈّ اپڑ کے اس نہر دا پانی اسے کھڈّ راہیں پھر ستلج دریا وچ پے جاندا ہے ۔
بیاس ڈیم
دریا بیاس 'تے لگپگ 13.6 ایم.اے.ایف. پانی اپلبدھ سی اتے ایہہ تجویز کیتا گیا کہ 3.823 ایم.اے.ایف. پانی دریا ستلج نوں ننگل ڈیم 'تے ورتن لئی تبدیل کر دتا جاوے ۔ اک پرسدھ انجینیئر ڈاکٹر اے.این. کھوسلا نے تجویز کیتا کہ دریا بیاس دے پانی نوں ستلج وچ پاؤن لئی دو اکائیاں ضروری ہن ۔ پہلی اکائی انوسار لگپگ 7500 کیوسک دریا بیاس دا پانی کجھ ٹنلز راہیں دریا ستلج 'چ پاؤنا تجویز کیتا گیا ۔ اس طرحاں لگپگ 9.185 ایم.اے. ایف. پانی بیاس ڈیم وچ سٹور کرن لئی باقی رہِ گیا ۔ بیاس ڈیم اپنی ڈنوگھی نیہہ توں 435 فٹّ اچا ہے جو تہیاں وچ جمائی مٹی دا بنایا گیا ہے، جس دی سکھر دی لمبائی 6155 فٹّ ہے ۔ 4.37 لکھ کیوسکس آؤٹ فلو نوں لنگھاؤن لئی 5 سپلویء بنائیاں گئیاں ۔ 1966-67 وچ بیاس دے پانی نوں 5 کنکریٹ ٹنلاں جنہاں دا 30 فٹّ ویاس سی، راہیں پاسیوں دی لنگھایا گیا تاں کہ ڈیم دی نیہہ دی کھدائی ہو سکے ۔ ایہہ اندازہ لایا گیا کہ 120 سالاں وچ سلٹ جمن نال ڈیم دی سمرتھا 1.00 ایم.اے.ایف. پانی نوں سٹور کرن لئی گھٹّ جاوے گی ۔
بی آر بی ڈی لنک نہر
دیپالپور نہر جو حسینیوالا ہیڈورکس فروزپور توں دریا ستلج چوں سجے پاسیوں نکلدی سی، دا ہیڈّ بھارت دی حد اندر سی، جدکہ نہر پوری دی پوری پاکستان وچ پیندی سی ۔ 1948 وچ بھارت نے پاکستان نوں پانی بند کر دتا ۔ 14 مئی، 1948 نوں ہوئی اک معاہدے مطابق پاکستان نوں وقت دتا گیا کہ اوہ اپنے بدلویں پربندھ کر لوے ۔ پاکستان نے دریا چناب وچوں مرالا دے نیڑیوں اک لنک نہر کڈھی جو راوی دریا نوں شاہدرا توں اپر پنڈ سدھنوالی کول ملدی سی ۔ راوی نوں پار کرکے اس نہر نوں پنڈ بیئیاں کول دی لجا کے دیپالپور نہر وچ سٹّ دتا گیا ۔ ایہہ کم 1958 وچ ختم ہویا ۔ اس لنک نہر بی.آر.بی.ڈی. بمبانوالا راوی بیدیاں دیپالپور نہر کیہا گیا ۔ اسے نہر نوں ہی اچھوگل نہر وی کیہا جاندا اے، جس دا 1965 دی پاک بھارت لڑائی وچ بہت ذکر ہندا سی ۔
مظفرگڑھ نہر اتے ڈیرہ غازی خاں نہر
ایہہ نہراں سندھ دریا توں کھبے اتے سجے پاسیوں تونسہ بیراج توں نکلدیاں ہن اتے ضلع مظفر گڑھ اتے ضلع ڈیرہ غازی خان  نوں پانی دندیاں ہن ۔
اوکاڑا
تریخ
؁ 1849ء وچ پنجاب اُتے برطانوی قبضے دے بعد دو سال پاکپتن ضلعی ہیڈ کوارٹر رہیا۔ ؁ 1851ء وچ انگریزاں نے اک نويں ضلع منٹگمری د‏‏ی بنیاد رکھی جس دا ہیڈ کوارٹر گوگیرہ نو‏‏ں بنایا گیا۔ تب موجودہ ساہیوال، پاکپتن تے اوکاڑا اسی ضلع دے حصے سن ۔ ؁ 1865ء وچ ضلع دا ہیڈ کوارٹر ساہیوال (تب منٹگمری) وچ شفٹ کر دتا گیا۔ ویہويں صدی دے آغاز تک اوکاڑا ضلع منٹگمری دا اک چھوٹا جہا شہر سی ۔
ضلع اوکاڑا اس وقت تن تحصیلاں اُتے مشتمل اے جس وچ تحصیل اوکاڑا، تحصیل دیپالپور تے تحصیل رینالہ خورد شامل نيں۔ ضلع اوکاڑا دا رقبہ 4377 مربع کلومیٹر ا‏‏ے۔ ؁ 1998ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق آبادی تقریباً 22،00،000 سی جو اس وقت اندازہً 32،00،000 تک جاپہنچی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے د‏‏ی تن تحصیلاں وچ 5 ایم این اے تے 10 ایم پی اے موجود نيں۔ الیکشن کمیشن د‏‏ی جانب تو‏ں کيتی گئی حالیہ حلقہ بندی دے تحت ضلع اوکاڑا نو‏‏ں 140 یونین کونسلاں تے 7 مونسپل کمیٹیاں (اوکاڑا، دیپالپور، رینالہ خورد، بصیر پور، حویلی لکھیا، حجرہ شاہ مقیم تے منڈی احمد آباد) وچ تقسیم کیتا گیا ا‏‏ے۔
مشہور صحافی آفتاب اقبال، جنید احمد، ادیب ظفر اقبال، شاعر اقبال صلاح الدین تے پنجابی شاعر بابو راج علی دا تعلق وی اسی علاقے تو‏ں ا‏‏ے۔ محمد حنیف، جنہاں نے اوکاڑا اُتے اک مشہور کتاب "A CASE OF EXPLODING MANGOES" لکھی، وی اسی ضلع تو‏ں نيں۔ ایتھ‏ے پائے جانے والے درختاں وچ کیکر، اوکاں، بیری تے ونڈ پائے جاندے نيں۔ اوکاڑا وچ آلو د‏‏ی منڈی ایشیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی منڈی منیاں جاندیاں نيں۔ ایتھ‏ے کاشت کردہ فصلاں وچ گندم، مکئی، ٹماٹر، چاول، کپاس، آم تے مالٹا سرفہرست نيں۔
فریزلینڈ
فریزلینڈ نیدرلینڈز دا اک صوبہ اے۔ ایہ نیدرلینڈز دے لیندے اتر وچ اے۔ ایدی لوک گنتی 642,230 اے۔ تے ایدی تھاں 3,349 مربع کلومیٹر اے۔
پولینڈ دی لڑائی
گرڈ فان رنڈشٹڈ تے فیڈر فان بوک جرمن ہلہ بولن والی فوج دے جرنیل سن۔ ایڈورڈ رائڈز سمگلی پولینڈ دی فوج دا جرنیل سی۔
پورٹ کولبورن
پورٹ کولبورن کینیڈا دے صوبے اونٹاریو دا اک شہر اے۔
شہرستان گرگان
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان گرگان ایران دے صوبہ گولستان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز گرگان شہر اے۔
پہاڑی خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ
ہور ویکھو
گٹھ:روس دی تریخ
چک 145 گ ب
چک 145 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
بیلگہ خاقان
thumb|230px|[[اورخون دریا دے پاس کھڑے لکھتی پتھر بلگہ خاقان لئی یادگاران سن تے انہاں پرانی ترک بولی دی سب توں پرانی معلوم لکھائی ہے]] بلگہ خاقان ( Bilge Qaghan, جنم: ٦٨٣ یا ٦٨٤ عیسوی، موت: ٧٣٤ عیسوی) گوک ترک خاقانت دا اک خاقان (سرواچ خان بادشاہ) سی۔ اسدے کارنامےآں دا ذکر مشہور اورخون شلالیکھ وچ ملدا ہے۔
دکھنی کتا مونہہ چمگادڑ
دکھنی کتا مونہہ چمگادڑ، ازاد پوچھلی چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔اے چمگادڑ ارجنٹاین، بولیویا، برازیل، کولمبیا، پانامہ، گیآنا، فرانسیسی گیانا، پیرو، پیراگوۓ، سورینام تے وینزویلا دی واسی اے۔
فرانسیسی بولی
افریقا
ان د‏‏ی آبادی 2019 وچ 43 کروڑ سی، تے 2050 وچ ایہ 84 کروڑ تے 86 کروڑ دے درمیان پہنچنے د‏‏ی پیش گوئی ا‏‏ے۔ }} {{legend|#00AAE2|بعض اوقات افریقی عالم فرانسیسی دے طور اُتے سمجھ‏‏ے جانے والے ممالک}}{{legend|#008080|وہ ملکاں جو عالم فرانسیسی وچ شامل نئيں نيں بلکہ ع-ف-ت دے رُکن یا مشاہدہ کار نيں۔}}]] فرانسیسی بولن والیاں دی دنیا ج سب توں وڈی کنتی افریقہ چ ریندی اے۔ 115 ملین افریقی جیہڑے 31 دیسان چ پھیلے ہوۓ نیں فرانسیسی اوناں دی پہلی یا دوجی بولی اے۔
ہور ویکھو
لسٹ ملکاں فرانسیسی بطور سرکاری زبان
شہرستان بندر ترکمن
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ گولستان
قومی ایڈز کنٹرول ادارہ، بھارت
کبھے|thumb|ایڈز د‏‏ی جانچ دے لئی خون کڈیا گیا اے تے اس دا معائنہ کیتا جارہیا ا‏‏ے۔ قومی ایڈز کنٹرول ادارہ / ناكو (NACO) حکومت ہند د‏‏ی صحت تے خاندانی بہبود د‏‏ی وزارت دے تحت چلنے والا اک محکمہ ا‏‏ے۔ ایہ بھارت وچ ایچ آئی وی / ایڈز د‏‏ی روک تھام دے لئی 35 کنٹرول سوسائٹیاں دے ذریعے لائحہ عمل د‏‏ی نگرانی تے قیادت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔
تریخ
1986ء وچ بھارت وچ پہلی بار ایڈز دے معاملے دا پتہ چلدے ہی صحت تے خاندانی بہبود د‏‏ی وزارت نے قومی ایڈز کمیٹی تشکیل دتی سی۔ ایڈز دے ہور پھیلنے دے نال ہی ہندوستان وچ اس دے لئی بیداری لیانے تے روک تھام دے اقدامات کرنے دے لئی اک ملک گیر پروگرام چلانے د‏‏ی ضرورت محسوس ہونے لگی۔ اس دے نال ہی ایداں دے پروگرام چلانے دے لئی اک تنظیم د‏‏ی ضرورت وی محسوس کيت‏ی گئی۔ 1992ء وچ بھارت دا پہلا قومی ایڈز کنٹرول پروگرام (1992ء-1999ء) شروع کیتا گیا سی تے قومی ایڈز کنٹرول ادارہ (ناكو) پروگرام نو‏‏ں نافذ کرنے دے لئی قائم کیتا گیا سی ۔
حوالے
گٹھ:1992ء وچ قائم ہونے والے حکومت‏ی شعبے گٹھ:ایڈز د‏‏ی روک تھام وچ لگی بھارتی ایجنسیاں گٹھ:بھارت وچ 1992ء دیاں تاسیساں گٹھ:دہلی وچ واقع تنظیماں
ساندل بار
بجلی خاں عرف ساندل
بجلی خاں دلے بھٹی دا دادا سی تے لوکاں وچ ساندل دے ناں نال مشہور سی۔ جہڑا پنڈی بھٹیاں تے اسدے آلے-دوآلے جہڑا علاقہ سی، اتھے بجلی خاں دی چودھر سی۔ اسے واسطے اس نوں ساندل دی بار جاں ساندل بار دا ناں دتا گیا کیونکہ اسدی ساندل دے ناں اُتے پہچان سی۔ پر اس بارے کوئی پکی گل نہیں پتہ لگدی تے کجھ لوکاں نے اس نوں اپنیاں گلاں تے کہانیاں وچ مرچ-مصالے لا کے اگے توریا، جہڑیاں کہ وکھ-وکھ کھوجکاراں راہیں پتہ لگیاں۔ تسیں اس گل دا اندازہ اس توں لگا سکدے ہو کہ دلا بھٹی ساڈے پنجاب دا بہت وڈا تے غیرت مند کردار سی۔ اسدے دادے دے ناں وچ اک لفظ دا وادھا کیتا گیا تے اس کرکے وی لوکیں دلے بھٹی دے دادے دی وجہ کرکے اس نوں ساندل دی بار کہندے ہن۔
پنجابی سبھیاچار دے گݨ تے اگݨ
کردار
مانو-سائنسداناں مطابق بھارت دا کوئی وسنیک وی خالص بھارتی نہیں مطلب اجیہا وسنیک کوئی نہیں اے جہڑا اس دھرتی تے بنمانس توں ترقی یافتہ ہو کے جنمیا ہووے۔ سبھیاچار دا بھارتی شبد رہتل اے۔ رہتل دا مطلب خالص کرنا، اچیاؤنا، دیانتداری، ڈھالنا تے نپن کرنا اے۔ مطلب پشو پرورتیاں نوں علم نال تے بدھی نال دیانتداری اے۔ سو آریہ نے دراوڑیاں دی رہتل تے سبھیاچار نوں اپنے وچاراں مطابق ڈھال لیا، اچیا لیا تے اپنی بدھی مطابق خالص کر لیا۔ آریہ نے بہت ساریاں متھہاسک کہانیاں، رہُ-ریتاں، دیوَ-پوجا دا تجزیہ درواڑیاں توں لیا اے۔ بھارتی سبھیاچار بہت جٹلّ اے۔ اس دی جٹلتا زندگی ورگی اے۔ اس دا مکھ لچھن انیکتا وچ ایکتا اے۔ ورودھاں وچ اکسرتا اے۔ جے کوئی ورتکنیک گھاتک روپ وی دھار لین تاں بھارتی سبھیاچار وچ اوہناں اکسرتا وچ رکھن دی کراماتی طاقت اے۔ تدے کیہا جاندا اے کہ بھارتی سبھیاچار وچ ہر سبھیاچار وچوں چنگیائی لے کے اپنے وچ زجب کرن دی طاقت اے۔ سبھیاچار، انسان ولوں سرجیا اجیہا عملی یعقین اتے بھاوناتمک-ووہار اے۔ جس دی پریرنا اس نوں اپنے آلے-دوآلے دے ماحول توں ملدی اے۔ انسانی نفسیات اتے بھوگولک-تتھاں اتے تتاں دا کس ویلے، کہڑا، کویں اثر پیندا رہا اس بھید دی جانکاری ہی تہذیبی سرجنا دا حقیقت نوں سمجھا سکدی اے۔
ساندل بار
اک ڈاکو سردار
جہڑے ساندل بار دے وسنیک ہن، اوہ ساندل نوں اک ڈاکو سردار مندے ہن۔ ایہہ بڑا بہادر، نڈر تے طاقتور سی۔ پورا علاقہ اس دے ناں توں ڈردا سی۔ اک وار ساندل نے اتھوں دے راجپوتاں توں اک کڑی دا رشتہ منگیا۔ راجپوت راضی نہ ہوئے پر اوہناں وچ انکار کرن دی زرئت وی نہیں سی۔ کیونکہ انکار دا مطلب ساندل دی غیرت نوں للکارنا سی۔ اس لئی اوہ چپّ کر گئے تے ہولی جہی ہاں کر دتی پر نال ہی اوہناں ساندل کولوں اک وعدہ وی لے لیا کہ اوہ جدوں اک سال بعد جنج لے کے ڈھکیگا تاں ادوں ساندل دے نال اس دی قوم دے پورے مرد، عورتاں تے بچے ہونے چاہیدے ہن۔ کیونکہ ساڈی روایت دے مطابق اسیں ساریاں نوں جی آیاں آکھنا اے۔ جدوں سال گزر گیا تاں ساندل جنج لے کے پہنچ گیا راجپوتاں نے جس جگہ اُتے ساندل دی جنج بٹھاؤنی سی، اتھے موٹی سکی تہدار گھاہ وچھا دتی تے گھاہ دے ہیٹھاں سکیاں لکڑاں رکھ دتیاں۔ مرداں نوں اس پاسے بٹھا دتا گیا تے عورتاں واسطے وکھرا انتظام کر دتا گیا۔ جدوں مرد اس گھاہ اُتے بیٹھ گئے تاں راجپوتاں دے جواناں نے پوری طرحاں اوہناں نوں گھیرا پا لیا۔ نکلن والے رستیاں اُتے اوہناں اپنے جنگجو کھڑے کر دتے۔ پھر اک راجپوت نے سکی گھاہ تے بالن نوں اگّ لا دتی۔ کئی تاں اگّ دے بھامبڑاں وچ سڑ گئے تے جہڑے اتھوں بھجن دی کوشش کرن، اوہناں نوں جنگجو ڈنڈے مار-مار کے پچھے سٹّ دندے سن۔ اس طرحاں ساندل تے اس دے سارے جاننجی مارے گئے۔ ایہہ جگہ اج وی تحصیل تاندلیاں والا ضلع لائلپر وچ اک کھڈے دی شکل وچ موجود اے۔ اس توں بعد راجپوتاں نے ساندل نال آئیاں عورتاں نال ویاہ کرا لئے۔ اس طرحاں بڑے چنگے طریقے نال ساندل نوں قابو کیتا۔ علاقے دے جہڑے دوجے راجپوت سن، اوہ اپنے-اپنے نوں ایہناں توں وی وڈے سمجھدے سن، جس کارن اک ہور نسل پیدا ہو گئی۔ ساندل دی جات دراوڑ قوم دی اک گوت نال متعلق اے۔ پر آریائی قوم ولوں اس نوں نفرت دا پرتیک بنا کے پیش کیتا گیا۔ اس توں علاوہ اس قوم دیاں دوجیاں گوتاں دے ناں لگبھگ مٹ ہی گئے۔ ایہہ ساریاں آریائی قوم دیاں پیدا کیتیاں درزابندیاں ہی سن۔
پنجابی سبھیاچار دے گݨ تے اگݨ
7) میلے تے تہوار
میلے تے تہوار وساکھی، تیاں، دیوالی، دشہرا، لوہڑی بسنت تے ہولی آدی مہک کھلاردے ہن۔ سبھ دن تہوار تے میلے بڑے پیارے لوک گیتاں نال سنگارے ہوئے ہندے ہن۔ سوہنا کھانا، سوہنا کھواؤنا، مٹک نال جیؤنا اس سبھیاچار وچ خاص اہمیت رکھدے ہن۔ ایہو کارن اے کہ سبھیاچار دے لوک ناچ بھنگڑا، گدھا، سمی، جھومر آدی رنگیلے تے اتشاہ بھرے تے رنگیلے ہن۔ اس سبھیاچار دا مقصد اے دو پیر گھٹ ترنا پر ترنا مٹک دے نال۔
1. دھیاں دے قتل
پنجابیو۔ 'انکھ' شبد دی نویں وضاحت نہ کرو ہن تاں ودیساں وچ وی پنجابیاں اپر الزام لگن لگ پیا اے کہ اوہ لڑکیاں دے مقابلے لڑکیاں نوں ترجیح دندے ہن۔ گھٹو-گھٹو، اینا ضرور سوچیئے کہ جدوں وی کوئی پنجابی ماڑا کم کردا اے تاں اس دا الانبھا سمچے سماج نوں ملدا اے تے سمچے بھائیچارے اُتے الزام مڑھیا جاندا اے۔
2. پنجابیاں دی پنجابی بولی ول پٹھّ
سادھارن دھندیاں وچوں لئی گئی اے۔.۔.۔.۔.
ساندل بار
شاہنامہ وچ ذکر
5. ملتان کا شاہزادہ
6.ساندل کا شاہزادہ
7. چاندل کا شاہزادہ
پنجابی سبھیاچار دے گݨ تے اگݨ
2. پنجابیاں دی پنجابی بولی ول پٹھّ
اج بھاویں پنجاب دے جٹّ لوک معاشی طور اُتے کمزور ہو جان، پر اوہناں اندر جات ابھیمان نہیں گھٹدا۔ عامَ کرکے امرتدھاری بنے ہوئے جٹاں اندر ویاہ شادیاں رچاؤن ویلے جات دے گھیرے وچ رہن نوں پہل دتی جاندی اے۔ انج وی ہو جاندا اے کہ جدوں بچے اپنی مرضی نال جات پات دیاں دیواراں توڑدے ہن تاں اوہناں دا قتل کر دتا جاندا اے۔ جو لوک اک پاسے جات ابھیمان وی کردے ہن اتے دوجے پاسے سکھ دھرم دے پیروکار وی اکھواؤندے ہن، اوہ کدبہتر وی سکھ نہیں ہو سکدے۔ پنجاب دے جٹاں وچ دوہرے ماپدنڈ وی ہن کہ اوہ کسے نیویں جات دی لڑکی نوں نونہہ بنا سکدے ہن، پر اپنی دھی دا کسے چھوٹی جات دے پروار وچ ہتھیں رشتہ نہیں کردے۔ ہن پنجاب وچ جٹاں پاسوں زمین کھسّ رہی اے تے نویں معاشی سنکٹ پیدا ہو راے ہن، پر اس دے اندروں جات ابھیمانی نہیں نکلدی۔
4. پنجابیاں وچ نشیاں دی ادھک ورتوں
لوک کھچے جاندے سن۔
باقی دی ڈبّ وچ پا کے،
5. پنجابیاں وچ ہتھیں کرت کرنا الوپ
پروفیسر پورن سنگھ جی جاپان وچ پڑھے۔ اوہناں نے اوہناں لوکاں دے کرت متعلق موہ بارے لکھیا اے۔ اوہ دسدے ہن کہ اتھے کسے نوں من گھڑت خیالاں تے وچاراں دی کوڑی علم گودڑی دیاں دماغی چنچلتا دیاں کھیڈاں کرن دی وہل نہیں پنجابیاں بارے کوئی اوہلا نہیں اے تے سبھ نوں بھلی پرکار پتہ اے کہ پہلاں سارے پنجابی ہتھیں کم کردے سن۔ کھیتاں نوں پانی دین لئی کھوہ اتے ہلٹ ہی ہندے سن۔ ساری ساری دہاڑی جٹاں نے بلد ہکدے رہنا اتے جو تھوڑے جاے پہنچ والے ہندے، اوہناں پاس اوٹھ (بوتا) رکھیا ہندا سی، جس نال اک آدمی دی بچت ہندی سی۔ گڈی دا کم پنجابی آپ کردے سن تے زیادہ لوڑ پین تے ہی دہاڑیاں رکھدے سن۔ پر مشینی یگ کارن پنجابیاں وچوں ہتھیں کم کرن دا سبھیاچار الوپ ہی ہو گیا اے۔ دوسرا، پنجاب وچ یو۔پی۔ تے بہار توں کامے لوکاں دا زیادہ آؤنا وی مکھ کارن اے جس نال پنجابیاں وچ جاگیرداراں وانگ حکم چاڑھن دا سبھاء بن گیا۔
ساندل بار
شاہنامہ وچ ذکر
جس اپنے راج دے حکم اندر،
وچ ساندل بار کھڈائیاں میں۔
یوموپس آریپینڈولس
یوموپس آریپینڈولس، ازاد پوچھلی چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ  اے۔اے چمگادڑ وشکارلے تے دکھنی امریکہ دی واسی اے۔
ساندل بار
حضرت سلطان باہو دے کلام وچ
جہڑے ہون مٹی دے بھانڈے،
کریمیائی اوبلاست
کریمیائی اوبلاست (Crimean Oblast) (Кримська область Kryms’ka oblast ; Крымская область Krymskaya oblast ; Qırım vilâyeti) روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ (1945–1954) تے یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ (1954–1991) دا سوویت یونین چ اک اوبلاست (صوبہ) سی ۔ اسدا دارالحکومت سمفروپول شہر سی ۔
نواب سکندر بیگم
تخت نشینی
سکندر بیگم دے والد ناصر الدولہ نواب ناصر محمد خان نے وصیت کيتی سی کہ عورت دا وجود انتظامِ ملک وچ کوئی اثر نئيں رکھدا، لہذا ایہ اپنے موروثی حقِ حکومت تو‏ں محروم کردتی گئياں سن تے ایہ طے پایا سی کہ اُنہاں د‏‏ی بجائے اُنہاں دے شوہر حکمران ریاست ہون گے۔ 1818ء وچ ریاست بھوپال ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی تحویل وچ چلی گئی تاں نواب قدسیہ بیگم نو‏‏ں قانونی جانشین ریاست تسلیم ک‏ر ليا گیا۔ 1837ء وچ نواب قدسیہ بیگم فوت ہوئیاں تے نواب جہانگیر محمد خان بہادر نواب بھوپال بنے۔ 9 دسمبر 1844ء نو‏‏ں نواب جہانگیر محمد خان بہادر نے انتقال کیتا تاں سکندر بیگم نے سلطان شاہ جتھ‏ے، بیگم بھوپال د‏‏ی کم عمری دے باعث خود انتظام ریاست سنبھالیا۔ 1855ء وچ سلطان شاہ جتھ‏ے، بیگم بھوپال اقتدار نو‏‏ں اپنے ہتھو‏ں وچ لینا چاہدیاں سن مگر سکندر بیگم نے ایسٹ انڈیا کمپنی تو‏ں اپنے حقِ اقتدار نو‏‏ں تسلیم کروا لیا تے باقاعدہ طور اُتے 30 اپریل 1860ء نو‏‏ں تخت نشاں ہوئیاں۔ یکم نومبر 1861ء نو‏‏ں ایسٹ انڈیا کمپنی تے ملکہ وکٹوریہ د‏‏ی جانب تو‏ں اُنئيں 19 توپاں د‏‏ی سلامی دا شاہی فرمان دے دتا گیا۔ 11 مارچ 1862ء نو‏‏ں مسلم علمائے ریاست بھوپال نے اُنہاں دے خاتون حکمراں ہونے د‏‏ی سند جاری کيتی۔
رحیم یار خاں
برہمن دور
برہمن دور وچو‏ں اک اس دے مضبوط کنگز راجا Dahir وسیع پیمانے اُتے تسلیم کیتا جاندا اے، لیکن Brahmans رائے خاندان دے بادشاہ رائے Sahiras II د‏‏ی موت دے بعد اقتدار وچ آئے۔ برہمن Chach انہاں د‏‏ی بیوہ نال شادی کيتی تے اقتدار وچ آئے سن ۔ برہمن Chach Chachran شریف دے موجودہ ناں تو‏ں جانیا جاندا شہر تو‏ں تعلق رکھدے سن ۔ برہمن دور دے آخری حکمران مضبوط راجا Dahir سی ۔ راجا Dahir عرب د‏‏ی طرف تو‏ں الٹ دتا گیا سی ۔
رسبھری
ایداں دے پودےآں دے پھلاں نو‏‏ں سنہری رسبری یا پیلے رنگ د‏‏ی رسبری کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح د‏‏ی ظاہری شکل دے باوجود ، اوہ اپنی نوعیت دے مخصوص ذائقہ (سرخ یا سیاہ) نو‏‏ں برقرار رکھدے نيں۔
مشرقی ریاستہائے متحدہ وچ تجارتی طور اُتے فروخت ہونے والی بیشتر پیلا پھل رسبری سرخ رسبریاں دے مشتق نيں۔ کدی کدی گھر دے باغات وچ کالی رسبری دے پیلے رنگ دے فروٹ قسماں اگائی جاندیاں نيں۔
ودیاپتی
ادبی سفر
میتھلی وچ بوہت سارے گیت تے منی منجری ناٹک لکھے نيں جنہاں وچ عام طور اُتے سنسکرت، پراکرت تے میتھلی انہاں تِناں زباناں نو‏‏ں استعمال کیتا گیا اے ۔اس دے سوائے اس عظیم شاعر نے شری مد بھاگوت دا چربہ اتارا سی۔ ادبیاندی نقطہ نظر تو‏ں "پرش پریکشا" وڈے معرکے د‏‏ی تصنیف اے جو اخلاقی تعلیم دے لئی لکھی گئی سی۔ پنج تنتر تے ہت اپدیش دے مانند اس وچ بہت ساریاں کہانیاں ني‏‏‏‏ں۔ لیکن فرق ایہ اے کہ پرش پریکشا وچ کہانیاں ذہنی، اخلاقی تے معاشرتی مختلف سطح دے انساناں کيت‏یاں ناں نہ کہ حیوانات کيتی۔ ودیاپتی دے مذہب دے متعلق لوکاں دے مختلف خیالات ني‏‏‏‏ں۔ کچھ لوک اسنو‏ں وشنو کہندے نيں تاں چند اسنو‏ں شیو سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ اس مضمون اُتے بہت کچھ لکھیا گیا۔ لیکن اصل گل ایہ اے کہ انہاں وچ فرقہ واری کٹرپن نئيں سی۔ انہاں نے وشنو، شکتی، شیو، گنگا، گنیش وغیرہ د‏‏ی عبادت دے متعلق نظماں لکھی ني‏‏‏‏ں۔ جے کدرے رادھا کرشن د‏‏ی بھگتی د‏‏ی گل ظاہر ہُندی اے تاں دوسری جگہ شیو بھگتی دا تذکرہ وی وڈی قابلیت تو‏ں کیتا گیا ا‏‏ے۔ معلوم ہُندا اے کہ اوہ انہاں فرقہ واری جھگڑےآں تو‏ں بند تر اک کرم یوگی سن ۔ ودیاپتی دا شمار جدید ہندوستانی زباناں وچ بہت وڈے شاعراں وچ کیہ جاندا ا‏‏ے۔ کئی اک نقطہ نظر تو‏ں انہاں دیاں لکھتاں اعلیٰ معیار د‏‏ی سمجھی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا مقابلہ راماین دے مصنف جئے دیو تو‏ں کیتا جا سکدا اے اگرچہ انہاں د‏‏ی اپنی وکھ خصوصیات موجود ني‏‏‏‏ں۔
خوبانی
وکھالہ
خوبانی اک نکا رکھ اے جیہڑا 8 توں 12 میٹر تک اچا جاندا اے۔ ایہدی ٹیسی گھنی تے پھیلی ہوندی اے۔ ایہدے پتے انڈے ورگے 5 توں 9 سینٹی میٹر لمے تے 4 توں 8 سینٹی میٹر تک چوڑے ہوندے نیں جنہاں دا شروع گول تے انت چنجوالہ تے چنگیاں کناریاں ہوندیاں نیں پھل 2،4 تے 5 سینٹی میٹر دے گھییر دے جنہاں دیاں 5 چٹیاں تے گلابی پتیاں ہوندیاں نیں۔ پھل بسنت وچ پتیاں توں پہلے کلے یا جوڑیاں وچ کھڑدے نیں۔
عام زسیبی
زسیو افریفہ دا اک جانور اے۔
بلتسکریک
بلتسکریک جرمن بولی دا شبد اے جیدا مطلب اے ہلکی تے تیز لڑائی۔ بلتسکریک لڑائی لڑن دا اک ول اے۔ لڑائی دے ایس ول وچ ٹینک توپاں فوجی گڈیاں لڑاکا فوجاں تے انجینیر، لڑاکا تے بمبار ہوائی جہاز بہت تیزی نال کسے اچیچی ویری تھاں تے ہلہ بولدے نیں تے اوس تھاں تباہ کرکے اگے وددے نیں۔
سینٹ کیتھرائنز
گٹھ:کینیڈا دے شہر گٹھ:کینیڈا دے آباد تھاں گٹھ:شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر3ㅅ3ㄱㄱㄷㅅㅅㄷ3ㅅ3ㄷㅈㄹㄱ3ㅅㄱㄷㄷㅎㄷㅛㅓㄷㅎㄷㅎ گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں
ترکمانستان وچ تعلیم
اتہاس
حال وچ ترکمینستان وچ راج اتے پرائیویٹ ملکیت والے سکھیا ادارے کم کر راے ہن۔ اوہ مکھ طور اُتے بولیاں، کمپیوٹر، گنت اتے ونج دے کورس مہیا کردے ہن۔ اوہ ترکمینستان دے سکھیا وزارت ولوں دتے لائسینس دے بنیاد اُتے کم کردے ہن۔
یونیورسٹیاں
ترکمینستان وچ کم کر راے 4 قومانتری اچّ سکھیا سنستھان ہن: انٹرنیشنل آئل اینڈ گیس یونیورسٹی، انٹرنیشنل رلیشنز آف فوراً اپھیئرز منسٹری آف ترکمینستان، انٹرنیشنل ہیومینیٹیز اتے ڈویلپمینٹ یونیورسٹی اتے انٹرنیشنل ترمین-ترکش یونیورسٹی۔
پاک بھارت لڑائی 1971
انڈیا دا کردار
مشرقی پاکستان دے حلات نوں ویکھدیاں ہوئیاں انڈیا نے اپنی سرحد بنگال دی عوام لئی کھول دتی۔ نال ای بنگال دی باغی عوام تے ایسٹ پاکستان رائفلز نوں اکٹھا کر کے انڈین آرمی دی مدد نال مکتی باہنی دے ناں توں اک گوریلا فوج بنائی گئی۔
جنگ دے حالات
23 نومبر نوں جنرل یحییٰ خان نے ایمرجنسی نافز کر دتی تے عوام نوں جنگ لئی تیار رہن دا حکم دتا۔
منگولاں دی خفیہ تریخ
حوالے
گٹھ:منگول اتہاس گٹھ:ترکستان گٹھ:ترکستان دی تریخ گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ گٹھ:منگولیا دی تریخ گٹھ:منگولیا
سلطان شاہ جہاں، بیگم بھوپال
دینی خدمات
امورِ مذہبی دا اک جدید محکمہ قائم کیتا گیا۔ کئی لکھ روپے صرف کرکے شہر د‏‏ی اکثر مسیتاں نو‏‏ں پختہ کروایا۔ تمام ریاست وچ ہر اک مسجد وچ امام، مؤذن تے جاروب کش مقرر کیتے گئے جو نمازِ پنجگانہ دے اہتمام دے ذمہ دار سن ۔ مسیتاں وچ روشنی تے جائے نمازاں دا تے سردی دے مومس وچ گرم پانی دے واسطے ہر مسجد وچ لکڑی فراہ‏م کیتے جانے دا انتظام کیتا گیا۔ شہر د‏‏ی تمام مسیتاں د‏‏ی نگرانی دے لئی اک محکمہ بناں مہتمم مسیتاں قائم کیتا تے ضروری عملے دا تقرر کیتا گیا۔ ماہِ رمضان وچ حفاظ قرآن دے لئی جو تراویح وچ قرآن مجید تلاوت کرن، دے لئی انعام تے شیرینی تے طعام مفت تقسیم کرنے دا اعلان کیتا تے اُنہاں دے ہور مصارف دا جو مسجد دے لئی ضروری نيں، ریاست د‏‏ی جانب تو‏ں عطاء کیتا جانا منظور کیتا گیا۔ نواب سکندر بیگم دے عہدِ حکومت (1844ء– 1868ء) وچ جو امدادی وظائف حرمین شریفین دے غرباء نو‏‏ں بھجوائے جاندے سن، اُس وچ توسیع د‏‏ی تے اُس دے انتظام دے واسطے اک مستقل محکمہ قائم کر دتا گیا تے ہر سال اک قافلہ سرکاری خرچ اُتے حج اُتے جانے لگیا۔ حصولِ ثواب تے ردِ بلا د‏‏ی خاطر اک ختم خانہ قائم کیتا جس وچ متعدد لوک قرآن مجید د‏‏ی تلاوت د‏‏ی خاطر ملازم رکھے گئے۔ ایہ لوک حدیث نبوی صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی تعلیم وی دیندے سن ۔
یوموپس ڈبینی
یوموپس ڈبینی، ازاد پوچھلی چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ  اے۔اے چمگادڑ ارجنٹائن، کولمبیا، پیراگوۓ تے وینزویلا دی واسی اے۔
چک 61 ڈی بی
چک 61 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
فلاسفی
فلاسفی دو پرانے یونانی بولاں فائلو تے سفی نال ملکے بنیا اے جیدا مطلب اے عقل نال پیار۔
ریشمی گلاب
ریشمی گلاب گلاب دی اک ونڈ اے جیہڑی چین، برما تے ہندستان دی واسی اے۔ ایہ 2,000-4,400 میٹر دی اچائی تے ہوندی اے۔
چک 70 ڈی بی
چک 70 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
ازبکستان وچ تعلیم
ازبیکستان وچ، باراں سال دی پرائمری اتے سیکنڈری سکھیا ضروری اے، جو چھ سال دی عمر توں شروع ہندی اے۔ اس وچ چار سالاں دا پرائمری سکول اتے سیکنڈری سکول دے دو چکر شامل ہن، جو ترتیب وار پنج اتے تن سال لئی مکرر ہن۔ ایہناں گریڈاں وچ حاضری دی شرح زیادہ اے، حالانکہ ایہہ شہری مرکزاں نالوں پنڈاں وچ بہت گھٹ اے۔ 1991 توں پری-سکول رجسٹریشن بہت گھٹ گئی اے۔
دیس وچ سرکاری شرح خواندگی 99٪ اے پر، سوویت یگ توں بعد تعلیمی معیار ڈگّ چکے ہن۔ سکھیا بجٹ اتے استاد سکھلائی  آبادی وچ پھلار کر رہے نوجوان لوکاں نوں بااثر ڈھنگ نال سکھیا دین لئی کافی نہیں اے۔ 1992 اتے 2004 دے وچکار، سکھیا اُتے سرکاری خرچے کل گھریلو اتپاد دے 12 توں گھٹ کے 6.3 فیصد رہِ گئے۔ 2006 وچ بجٹ وچ سکھیا دا حصہ 8.1 فیصدی ودھیا اے۔ پرائمری اتے سیکنڈری پدھر اُتے بجٹ مدد دی کمی زیادہ نظر آ رہی اے پر سرکار نے یونیورسٹی دے طالب علماں نوں سبسڈی جاری رکھی ہوئی اے۔
گنگا جلی وچ شراب
حوالے
گٹھ:پنجابی ناول گٹھ:پنجابی کتاباں گٹھ:پنجابی ساہت
حنا رائیتش
حنا رائیتش (29 مارچ 1912 – 24 اگست 1979) اک جرمن پائلٹ سی تے انے کم وچ اوہنے کئی رکارڈ بناۓ۔
بیٹری
بارلے جوڑ
විදුලි කෝෂය (විද්‍යුතය)
نواں تھلواں ویلز
نواں تھلواں ویلز آسٹریلیا دا اک صوبہ اے۔ اے آسٹریلیا دے چڑھدے دکھن چ اے۔
تاجکستان وچ تعلیم
اولوکن
سرکاری انکڑیاں مطابق تاجکستان دی شرح خواندگی 98٪ اے پر 1991 توں بعد سکھیا دی ماڑی گنوتا نے نوجواناں دےہنر دے پدھر نوں گھٹا دتا اے ۔ دیس وچ سکھیا سبھ لئی لازمی اے، پر بہت سارے بچے سکول وچ داخل نہیں ہندے کیونکہ اوہ معاشی تنگی دا شکار ہن اتے کجھ تھاواں تے سرکھیا چنتاواں وی ہن ۔
انٹینا
اہمیت
گٹھ:ریڈیو گٹھ:1000 چائیدے آرٹیکل
عبد الرحیم بھرچونڈی
وفات
30 رجب، 21 ستمبر ( 1391ھ/1971ء) د‏‏ی شام نو‏‏ں جدو‏ں کہ پیر عبد الرحیم چار غیر مسلح آدمیاں دے نال سن، مخالفین نے فائرنگ ک‏ر ک‏ے آپ دا قتل کر دتا۔ آپ دے جنازہ وچ اک لکھ افراد نے شرکت کيتی ،آ پ د‏‏ی آخری آرام گاہ بھر چونڈی شریف وچ ا‏‏ے۔ آپ د‏‏ی شہادت تو‏ں ملت اسلامہ اک عظیم مجاہد تو‏ں محروم ہوئے گئی۔
آسکر شنڈلر
گٹھ:جرمن شخصیتاں
گوا ریاستی ایڈز کنٹرول سوسائٹی
گوا وچ ریاستی ایڈز کنٹرول سوسائٹی دے صحت دے مراکز
2اسپتسنيو ہسپتال مارگو
چھلاوا (ناول)
حوالے
گٹھ:نانک سنگھ دے ناول
جمہوریہ کریمیا
جمہوریہ کریمیا کریمیائی وفاقی ضلع چ روس دے دو وفاقی موضوعات وچوں اک اے جدونکہ دوسرا روس دا وفاقی شہر سواستوپول اے۔
برف پڑی گلاب
برف پڑی گلاب گلاب دی اک ونڈ اے جیہڑی جرمنی وچ 1958 وچ بنائی گئی۔
چغتائی بولی
علی شیر نوائی
چغتائی بولی دے سبھتوں مشہور شاعر میر علی شیر نوائی رہے سن جنہاں نے  چغتائی اتے  فارسی  دا ڈونگھا موازنہ کیتا سی اتے چغتائی نوں فارسی توں کِتے زیادہ چنگی بولی اعلان کیتا سی ۔ اوہ ازبکیاں وچّ انھے مشہور ہن کہ چغتائی نوں کدے - کدے نوائی دی بولی وی بلایا جاندا ہے ۔ موجودہ  ازبکستان  دے  نوائی شہر اتے صوبہ نوائی  دے نام اوہناں دے نام اتے رکھے گئے ہے ۔
حوالے
گٹھ:ازبکستان گٹھ:وچکار ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ترک بولیاں گٹھ:معدوم بولیاں گٹھ:مغل سلطنت گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں گٹھ:ازبکستان دی تریخ
جیون سنگرام
جیون سنگرام نانک سنگھ دا لکھیا اک پنجابی ناول ہے۔
چک 280 گ ب
چک 280 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
نیوبی بکری
نیوبی بکری ایتھیوپیا دا اک جانور اے۔
مارموپٹیرس کالینوسکی
مارموپٹیرس کالینوسکی، ازاد پوچھلی چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔اے چمگادڑ چلی تے پیرو دی واسی اے۔
مدھیہ پردیش ریاستی ایڈز کنٹرول سوسائٹی
مدھیہ پردیش ریاست ایڈز کنٹرول سوسائٹی د‏‏ی حوصلہ افزائی تو‏ں غیر سرکاری ادارےآں د‏‏ی سرگرمیاں
مدھیہ پردیش ریاستی ایڈز کنٹرول سوسائٹی خود تو‏ں یا غیر سرکاری ادارےآں دے ذریعے عوام وچ ایڈز دے لئی بیداری د‏‏ی کوشش کردی ا‏‏ے۔ ایداں دے ہی اک کوشش دے تحت "سمترا سماجک کلیان سنستھان" د‏‏ی طرف تو‏ں طاقت "مرکوز مداخلت دے منصوبے" (targeted intervention plan) دے تحت فالو اپ ہیلتھ کیمپ (follow up health camp) دا انعقاد چھتر پور دے سٹي روڈ دے علاقے وچ 2010 وچ کیہ گیا سی، جس دا مقصد سماج دے لوکاں د‏‏ی صحت د‏‏ی جانچ دے نال نال انہاں وچ ایڈز بیداری پیدا کرنا وی سی ۔ اس کیمپ وچ ایچ آئ وی جانچ پڑتال، خاندانی صحت مندی تے ہور کئی اہ‏م موضوعات د‏‏ی معلومات دتی گئی تے نوجواناں دے خدشےآں نو‏‏ں دور کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔
الساندرو وولٹا
الساندرو وولٹا (1745 1827) اک اطالوی سائینسدان سی جینے 1800 چ بیٹری بنائی۔
ریبوک
ریبوک ایڈیڈاس دی کھڈاریاں لئی جتیاں تے کپّڑے بنان والی اک کمپنی اے۔
دور کنارا
حوالے
گٹھ:پنجابی ناول گٹھ:پنجابی کتاباں گٹھ:پنجابی ساہت
چک 75 ڈی بی
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے ۔
یورپی خانہ بدوشاں دی نازی نسل کشی
دوسری جنگ عظیم تو‏ں پہلے جرمنی وچ روما (خانہ بدوشاں) اُتے ظلم و ستم، 1933–1939
برلن وچ 1936 وچ منعقد ہونے والے اولمپک گیمز دے افتتاح تو‏ں کچھ دیر پہلے پولیس نے عظیم برلن وچ رہنے والے تمام روما نو‏‏ں تحویل وچ لے ک‏ے زبردستی مازاہن منتقل کرنے دا حکم دے دتا۔ ایہ مشرقی برلن وچ اک قبرستان تے سیویج ڈمپ دے نیڑے اک کھلا میدان سی۔ پولیس نے تمام رومانی بستیاں نو‏‏ں گھیرے وچ لے لیا تے انہاں دے رہائشیاں تے انہاں د‏‏ی ویگناں نو‏‏ں مارزاہن منتقل کر دتا۔ ایہ کارروائی 16 جولائ‏ی 1936 نو‏‏ں صبح 4 بجے شروع ہوئے گئی۔ وردی پہنے ہوئے پولیس والےآں نے بستیاں د‏‏ی نگرانی د‏‏ی تے تمام افراد دے اندر تے باہر جانے اُتے پابندی لگادی۔ تحویل وچ لئے جانے والے 600 روما روزانہ کم اُتے جاندے رہ‏ے، لیکن رات نو‏‏ں لُٹنا ضروری ہوئے گیا سی۔ اس دے بعد انہاں تو‏ں اسلحے دے پلانٹ وچ جبری مشقت کروائی گئی۔
یورپی خانہ بدوشاں دی نسل کشی، 1939-1945
21 ستمبر 1939 نو‏‏ں رائيخ د‏‏ی سلامتی دے مرکزی دفتر دے سربراہ رائینہارڈ ہیڈریخ نے برلن وچ سلامتی د‏‏ی پولیس (سیپو) تے سلامتی د‏‏ی خدمت (ایس ڈی) دے افسران نال ملاقات کيت‏ی۔ انہيں پولینڈ دے حملے وچ جرمن فتح د‏‏ی ضمانت حاصل سی تے اوہ 30،000 جرمن تے آسٹرین روما نو‏‏ں عظیم جرمن رائيخ تو‏ں جلاوطن ک‏ر ک‏ے عمومی حکومت (جرمن دے مقبوضہ پولینڈ دا اوہ حصہ جو جرمنی دے نال ملحقہ نہيں سی) بھیجنا چاہندے سن ۔ عمومی حکومت وچ مقبوضہ علاقے دے اعلیٰ ترین سول افسر گورنر جنرل ہینس فرینک د‏‏ی طرف تو‏ں 1940 دے موسم بہار وچ عمومی حکومت وچ وڈی تعداد وچ روما تے یہودیاں نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار تو‏ں اس منصوبے اُتے پانی فیر گیا۔
جرمنی دے ایکسس پارٹنر رومانیہ دے حکا‏م نے رومانیہ د‏‏ی سرزمین وچ رہنے والے روما نو‏‏ں باقاعدہ طور اُتے ختم تاں نہيں کيتا، لیکن رومانیہ د‏‏ی افواج تے پولیس دے افسران نے1941 تے 1942 وچ 26000 روما نو‏‏ں بنیادی طور اُتے بوکووینا تے بیسارابیا دے نال نال مولڈاویا تے راجگڑھ بخاریسٹ تو‏ں جلاوطن ک‏ر ک‏ے رومانی انتظام دے تحت جنوب مشرقی یوکرین دے اک حصے، ٹرانسنیٹریا، بھیج دتا۔ جلاوطن ہونے والے ہزاراں افراد بیماری، بھکھ تے بدسلوکی تو‏ں مارے گئے۔
ناسور (ناول)
ناسور  نانک سنگھ دا لکھیا اک پنجابی ناول ہے۔
حوالے
گٹھ:نانک سنگھ دے ناول
مارموپٹیرس فروڈس
بارلے جوڑ
گٹھ:ازاد پوچھلی چمگادڑ گٹھ:چمگادڑ
اریناک کاؤنٹی
اریناک امریکی صوبے مشیگن دی اک کاؤنٹی اے۔
مولوسوپس ایکوٹوریانس
مولوسوپس ایکوٹوریانس، ازاد پوچھلی چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔اے چمگادڑ ایکویڈار دی واسی اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:ازاد پوچھلی چمگادڑ گٹھ:چمگادڑ
تلابُغا خان
thumb|230px|تلابُغا دا جاری کردہ چاندی دا درہم تلابُغا ، تالبُغا یا تیلبُغا ( منگول: Тулабуга; انگریزی: Tulabuga ; موت: ١٢٩٠ ١٢٩١ ء) طلائی اردو سلطنت دا سن ١٢٨٧ عیسوی توں لیکے ١٢٩١ عیسوی تک خان سی ۔ اوہ ترتو دا پتر تے  سنہرے اردو راج  دے  بانی باتو خان دا پوتا سی ۔ ١٢٥٧ وچ اسنے مشہور منگول سپہ سالار بروندائی دی  اگوائی  وچ لتھوانیا اپر حملے وچ  حصہ لیا۔ ١٢٨٤ ٨٥ وچ اسنے نوغائی خان دے نال  ہنگری اُپر دوسرے حملے دی تے ١٢٨٧ وچ پولینڈ اپر تیسرے حملے دی اگوائی کیتی۔ ١٢٨٧ وچ  نوغائی خان دی مدد نال اوہ طلائی اردو دا خان بنیا لیکن ٤ سال بعد نوغائی خان دے ہی کارن اسنوں ہٹاکے توخطا توں خان بنایا گیا۔ توخطا نے ١٢٩٠ یا ١٢٩١ میں اسنوں مروا دتا۔
حوالے
گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ گٹھ:یورپ دی تریخ گٹھ:روس دی تریخ گٹھ:منگول تریخ دیاں شخصیتاں گٹھ:منگول اتہاس گٹھ:منگول شخصیتاں گٹھ:طلائی اردو گٹھ:ترکستان گٹھ:ترکستان دی تریخ گٹھ:بادشاہ
علی شیر نوائی
مذہب
بعض مؤرخ نوائی نوں شیعہ تے کچھ سنی المذہب دسدے نیں ۔کچھ دے نزدیک اوہ اک صوفی سن۔مگر حقیقت ایہ ہے کہ اوہ اک وسیع المشرب تے روادار انسان سن.
چغتائی ترک بولی وچ شاعری
میر علی شیر نوائی چغتائی بولی دے سبھتوں مشہور شاعر  رہے سن جنہاں نے  چغتائی اتے  فارسی  دا ڈونگھا موازنہ کیتا سی اتے چغتائی نوں فارسی توں کِتے زیادہ چنگی بولی اعلان کیتا سی ۔ اوہ ازبکیاں وچّ انھے مشہور ہن کہ چغتائی نوں کدے - کدے نوائی دی بولی وی بلایا جاندا ہے ۔ موجودہ  ازبکستان  دے  نوائی شہر اتے صوبہ نوائی  دے نام اوہناں دے نام اتے رکھے گئے ہے ۔ اس دےعلاوہ کئی تھاواں دے ناں وی علی شیر نوائی دے اعزاز وج رکھے گئے نیں ، جنہاں وچوں ازبکستان دے راجگڑھ تاشقند دا علی شیر نوائی پارک وی ہے جتھے پارک دے ادھ وچکار اچے تھاں اتے علی شیر نوائی دا اک مجسمہ وی نصب اے ۔
شہرستان بندر لنگہ
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان بندر لنگہایران دے صوبہ ہرمزگان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز بندر لنگہ شہر اے۔
احسان الہی ظہیر
احسان الہی ظہیر بن حاجی ظہور الہی ظہیر، پاکستانی عالم دین ني‏‏‏‏ں۔ جامعہ اسلامیہ مدینہ منورہ دے قدیم فاضل ني‏‏‏‏ں۔
برچل زیبرا
برچل زیبرا افریقہ دا زیبرا اے۔
سو پتی گلاب
بارلے جوڑ
گٹھ:گلاب دا ٹبر
تارا سنگھ
شاعری
تارہ سنگھ نویں کویتا تے شاعری دی تلاش اتے سرجنا وچّ لگاتار لگیا رہا۔ اس دی کویتا ہر طرحاں دے واد-وواد توں مکت سی اتے اوہ زندگی دے مقصد نوں پچھاندا اے اتے اپنے انوبھواں(تجربےآں) نوں شبداں دا جامہ پہناؤندا اے۔ شاعری دا حسن، لے تے ردم اتے سہج تے سہج اس دی کویتا دی پچھان نیں۔ اوہ بناں کسے کرسی دے نرول اپنی شخصیت دے بل صدقہ اپنے پاٹھکاں وچّ قبولیا گیا تے پنجابی ساہت وچّ چنگے شاعر وجوں اپنی تھاں بنائی۔ اسنے اپنی کویتا نوں کدے وی اکویتا نہ بنن دتا۔
موم بتیاں
آؤن والیاں نے اج دا قصور لبھنا ایہناں گھراں وچّ بجھے ہوئے چراغ رہن دے
چک 72 ڈی بی
تھاں ٹکانہ
ایہ پنڈ ضلع بہاولپور چ وس رہیا اے ۔
پریم سنگیت
حوالے
گٹھ:پنجابی ناول گٹھ:پنجابی کتاباں گٹھ:پنجابی ساہت
سرگودھا
تریخ
سرگودھے د‏‏ی تریخ
خواجہ ضیاءالدین سیالوی
ملک فیروز خان نون. سن
سر نواب محمد حیات قریشی.
ہور نامور شخصیتاں.
(رانجھا) تخت ہزارا
تحت ہزارا دا تذکرہ ابوالفضل نے اپنی کتاب آئینِ اکبری وچ کیتا اے جو اکبر بادشاہ دا مشہور ﻣﺼﺎﺣﺐ سی اس دے علاوہ تخت ہزارہ د‏‏ی وجہ شہرت مشہور پنجانی داستان ہیر رانجھا وچ کیدو دا کردار اے جسنو‏ں تریخ رانجھا دے ناں تو‏ں یاد کردی اے رانجھا دا تعلق اِسی تخت ہزارہ تو‏ں سی۔
ڈاکٹر عارف محمود
پیروڈی
بیوی دیواں پیکے ٹور تے فیدا کی کلا رہ کے ہواں بور تے فیدا کی واپسی لئی فیر لاواں زور تے فیدا کی مسئلہ ہوجاوے ہور دا ہور تے فیدا کی۔
یوریشیائی آوار لوک
thumb|240px|سن ٦٠٠ عیسوی وچ یورپ دا نقشا جسدے دکھن وچ آواراں دا راج دیکھیا جا سکدا ہے یوریشیائی آوار ( Eurasian Avar ) یا پرانے آوار وچکار ایشیا دے ستیپی میداناں دی اک قوم سی جو شروع وچ تاں شاید روران خاقانت دی ترکی مول دی سی لیکن بعد وچ رلیاں ملیاں  یوریشیائی قوماں دا وفاق  بن گئی۔ آوار اک خاقان دی حکمرانی وچ وفاق سی  جسدے طاقت دے مرکز وچ خانہ بدوش خنگجوآں دا اک جتھا سی۔ انہاں لوکاں دا ذکر پنجوی صدی دے بعد اتہاسکاراں ولوں کیتا جان لگا لیکن وچکار تے چڑھدے یورپ اُپر انہاں نے  اپنا آوار خاقانت نام دا راج ادھ چھینویں  صدی وچ ہی جا کے قائم کیتا۔ انہاں دا  راج نویں صدی دے شروع تک چلیا۔
مسعود غزنوی
التونتاش دی وفات تے صلح
422ھ وچ وزیر سلطنت خواجہ احمد بن حسین میمندی نے داعی اجل نو‏‏ں لبیک کہیا تے اوہدی جگہ ابو نصر احمد بن محمد بن عبد الصمد نو‏‏ں خوارزم تو‏ں بلا کر وزیر مقرر کیتا گیا۔ ابو نصر بارون بن التونتاش دا دیوان زادہ سی
ہندوستان اُتے لشکر کشی
422ھ وچ سلطان مسعود نے ہندوستان اُتے لشکر کشی دی تے دورہ کشمیر وچ سرستی دے قلعے اُتے پہنچ کر اس دا محاصرہ کر لیا۔ اسلامی لشکر دی آمد تو‏ں اہل قلعہ کانپ اٹھے۔ انہاں نے سلطان مسعود دی خدمت وچ اک قاصد بھیجیا تے ایہ درخواست کیتی کہ اسيں اس شرط اُتے صلح کرنے دے لئی تیار نيں کہ بادشاہ اسيں نو‏‏ں قتل نہ کرے اس دے صلے وچ اسيں اس وقت اک بہت وڈی رقم بطور نذرانہ پیش کرن گے تے آئندہ وی اسی طرح ہر سال اک معقول رقم شاہی خزانے وچ بطور خراج دے داخل کردے رہیاں گے۔ سلطان مسعود نو‏‏ں صلح دی ایہ شرائط معقول معلوم ہوئیاں۔ اس نے اہل قلعہ تو‏ں صلح کرکے غزنی نو‏‏ں واپسی دا ارادہ کر لیا اس تو‏ں قبل کہ اوہ حاکم قلعہ نو‏‏ں کوئی جواب دیندا اسنو‏ں انہاں مسلما‏ن سوداگراں دی اک درخواست موصول ہوئی جو اہل قلعہ دی سختیاں دا شکار ہو رہے سن اس درخواست وچ ایہ لکھیا گیا سی کہ اسيں چند مسلما‏ن تاجر اپنے وطن تو‏ں نکلے تے بدقسمتی تو‏ں انہاں کافراں دے ہتھو‏ں گرفتار ہو گئے نيں۔ انہاں ہندوآں نے تعصب دی بنا اُتے اسيں اُتے طرح طرح تو‏ں تشدد کیتا اے تے اسيں تو‏ں ساڈا تمام مال تے دولت کھو کر سانو‏ں کوڑی کوڑی دا محتاج کر دتا اے۔ سانو‏ں ایہ خطرہ اے کہ جے آپ نے ہندوآں تو‏ں انہاں دی پیش کردہ شرائط اُتے صلح کر لی تو آپ دے جاندے ہی ایہ ہندو اسيں اُتے مصیبت ڈھائاں گے تے زندہ نہ چھوڑاں گے۔ اسيں اپنے احوال گوش گزار کرنے دے بعد آپ نو‏‏ں ایہ بتا دینا وی اپنا فرض سمجھدے نيں کہ انہاں محصور ہندواں دے پاس سامان رسد بالکل ختم ہو چکيا اے تے ہن انہاں وچ قلعہ بند ہو ک‏ے رہنے دی ہمت نئيں۔ جے آپ دو تن روز تک محاصرہ قائم رکھن گے تو ایہ قلعہ بغیر کسی مزاحمت دے فتح ہو جائے گا۔ مسعود نے ایہ درخواست پڑھ کر صلح دا ارادہ فوراً ترک کر دتا تے محاصرے دی شدت وچ معقول اضافہ کر دتا۔ قلعے دے ارد گرد اک بہت گہری خندق کھدی ہوئی سی۔ مسعود دے حکم تو‏ں اس خندق نو‏‏ں گناں تو‏ں پاٹ دتا گیا اس علاقے دے گرد و نواح وچ گنا بکثرت پیدا ہوندا اے خندق نو‏‏ں پاٹ کر اوہدی سطح اتنی بلند کيتی گئی کہ لشکر اس اُتے چڑھ کر باآسانی قلعے تک پہنچ سکدا سی مسلما‏ن اسی ذریعے تو‏ں قلعے دے اندر گھس گئے۔ مسلماناں نے ہندوآں نو‏‏ں قتل کیتا۔ انہاں دے بیوی بچےآں نو‏‏ں قید کیتا تے انہاں دا مال و اسباب اپنے قبضے وچ کر لیا۔ سلطان مسعود نے مسلما‏ن تاجراں نو‏‏ں انہاں دی دولت واپس کر دی تے ایويں دنیا وچ اپنا نیک نام چھڈیا۔
خالد مسعود
جیون کتھا
خالد مسعود خان 30 نومبر 1959 نوں ملتان وچ عبدالمجید خان ساجد دےگھر جمے ایم بی اے تے قنون دی پڑھائی کیتی۔ کجھ عرصہ اک کمپنی چ جنرل منیجر رھے تے فیر نوکری چھڈ کے لخن پڑھن نال جڑ گئے۔ آجکل دنیا اخبار چ کالم لخدے نیں تے دنیا بھر چ مشاعرے پڑھدے نیں۔
ہولو کاسٹ توں انکار
ہولوکاسٹ تو‏ں انکار کرنے والے بعض افراد ایہ وی کہندے نيں کہ کیونجے ہولوکاسٹ دا خاکہ پیش کرنے والی اک انفرادی دستاویز موجود نہيں اے، تے نہ ہی ہٹلر نے کسی دستاویز اُتے دستخط ک‏ر ک‏ے ہولوکاسٹ دا حکم دتا سی، لہذا ہولوکاسٹ اک مفروضہ ا‏‏ے۔ اس گل نو‏‏ں سچ ثابت کرنے دے لئی، اوہ نیورمبرگ وچ پیش ہونے والے تمام ثبوتاں نو‏‏ں رد کردے ہيں۔ اوہ نازیاں د‏‏ی نسل کشی دے ارادےآں نو‏‏ں تے نال ہی تباہی دے عمل دے ثبوت فراہ‏م کرنے والے ہزاراں نوٹس، احکامات، میمو تے دوسرے ریکارڈاں نو‏‏ں جھوٹھا قرار دیندے ہيں۔جدو‏ں اوہ دستاویزات د‏‏ی جعل سازی نو‏‏ں ثابت نہيں کر پاندے، اوہ ایہ کہندے ہيں کہ دستاویزات د‏‏ی بولی د‏‏ی جان بجھ کر غلط ترجمانی د‏‏ی جارہی اے ۔ہور، ہولوکاسٹ تو‏ں انکار کرنے والے کچھ افراد اس گل اُتے وی قائم نيں کہ اتحادیاں نے تشدد دے ذریعے لوکاں نو‏‏ں قتل و غارت وچ کردار ادا کرنے دے بارے وچ جھوٹی گواہی پیش کرنے اُتے مجبور کيتا، تے ایہ کہ یہودیاں دے خلاف نازیاں دے جرائم د‏‏ی گواہی دینے والے افراد اپنے ذا‏تی مفادات دے خاطر جھوٹھ بول رہے نيں۔
منجھدھار
منجھدھار  نانک سنگھ دا لکھیا اک پنجابی ناول ہے۔
کھامپاتبتی بولی
حوالہ
گٹھ:بھوٹان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:بولیاں گٹھ:بولی گٹھ:دنیا دیاں بولیاں گٹھ:زباناں گٹھ:لسانیات گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
چک 277 گ ب
چک 277 گ ب ضلع فیصل آباد دی تصیل جڑانوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی بھوئیں نوں لوئر چناب نہر چوں نکلن آلی  گوگیرہ برانچ نہر دا پانی لگدا اے   ۔اس پنڈ دے ناں نال گ ب (G.B=Gugara Branch) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|ضلع فیصل آباد دے پنڈاں دا نقشہ
لیاکھا بولی
لیاکھا بولی بھوٹان دی اک تبتی برمن بولی اے۔ ایہ بھوٹان دے ضلع گاسہ دے پرانے دیسی لوکاں دی بولی اے تے ایدے بولن والیاں دی گنتی 1,100 اے۔
گٹھ:بھوٹان گٹھ:جغرافیہ
رجنی (ناول)
حوالے
گٹھ:پنجابی ناول گٹھ:پنجابی کتاباں گٹھ:پنجابی ساہت
سکمی بولی
سکمی بولی اک تھلویں تبتی بولی اے۔ ایہ سکم وچ بولی جاندی اے تے ایدے بولن والیاں دی گنتی 70,300 اے۔
لو میرج (ناول)
حوالے
گٹھ:پنجابی ناول گٹھ:پنجابی کتاباں گٹھ:پنجابی ساہت
سید شہاب الدین مرعشی نجفی
سفر تے مناظرے
انھاں نے عراق دے مختلف شہراں منجملہ حلہ، موصل، العمارہ، کوت، بصرہ، کوفہ، مسیب، دجیل، زبیر وغیرہ دے دورے کيتے۔ شہاب الدین دے سفر اُتے گئے تو بمبئی وچ بدھ مت دے مشاہیر نال ملاقاتاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔
ثقافتی، سماجی تے سیاسی اقدامات
آیت اللہ مرعشی نے متعدد مدارس علمیہ د‏‏ی بنیاد رکھی اے جنہاں وچ ذیل دے مدارس شامل نيں: [[تصویر:اقامه نماز آیت الله مرعشی نجفی در حرم حضرت معصومه س.jpg|thumbnail| حرم مطہر حضرت معصومہ(س) وچ امامت نماز جماعت
کالا موتیا
کالا موتیا اکھ نو‏‏ں متاثر کرنے والے امراض دا اک گروہ اے جس وچ درون چشمی دباؤ یا اکھ د‏‏ی بیرونی پرتاں اُتے پڑنے والے دباﺅ (intraocular pressure) وچ غیر طبیعی اضافہ ہوئے جاندا اے تے اس دباؤ وچ اضافے د‏‏ی وجہ تو‏ں اکھ وچ متعدد امراضیاندی (pathological) تبدیلیاں نمودار ہُندیاں نيں؛ بصری قرص (optic disk) دا مقام یا اس د‏ی ساخت معمول تو‏ں ہٹ سکدی اے تے بصری میدان (visual field) وچ نظر دا خلل واقع ہوجایا کردا ا‏‏ے۔
انرجی بچت دا قنون
انرجی بچت دا قنون (انگریزی:The law of conservation of energy ) فزکس دا اک قنون اے۔ اے قنون دسدا اے جے ایس کائنات چ انرجی ناپ پکا ریندا اے۔ ایس قنون نوں اینج وی آکھیا جاسکدا اے جے انرجی نوں ناں ای بنایا جاسکدا اے تے ناں ای مکایا جاسکدا اے۔ انرجی اپنیاں مورتاں پلٹدی ریندی اے۔
کالا موتیا
عینی فرطِ دباؤ (عفد)
عینی فرط دباؤ، اکھ وچ موجود اس درون العین دباؤ نو‏‏ں کہیا جاندا اے کہ جو بصری عصب یا بصری میدان وچ کِس‏ے نقص د‏‏ی غیر موجودگی وچ اپنے معمول تو‏ں ودھیا ہويا ہوئے یا افراط وچ ہوئے۔ موجودہ دور وچ ماہرین بصریات اس اُتے متفق نيں کہ جے اس درون العین دباؤ د‏‏ی قیمت 21 mmHg تو‏ں تجاوز کرجائے تاں اسنو‏ں فرطِ دباؤ (hypertension) وچ شمار کیتا جاندا ا‏‏ے۔
ارگالی
ایہ بھیڑاں وچ دریافت ہونے والی سب تو‏ں وڈی جسامت والی بھیڑ اے تے اس دا قد تقریباً 120 سینٹی میٹر ہُندا ا‏‏ے۔ اس دا وزن تقریباً 140 کلوگرام تک ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ پامیر آرگالی یا مارکوپولو بھیڑ جو عظیم سیاح مارکوپولو د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور اے اس نسل وچ سب تو‏ں مشہور پہاڑی بھیڑ ا‏‏ے۔ اس د‏ی لمبائی 6 فٹ تک ہُندی ا‏‏ے۔ عالمی سطح اُتے اس نسل د‏‏ی بھیڑ بقا ء د‏‏ی خطرے تو‏ں دوچار ا‏‏ے۔
پرمندر سوڈھی
وارتک
٭ ربّ دے ڈاکیئے (2005، 2007، 2014)
کرتوپ بولی
کرتوپ بولی بھوٹان دی اک تبتی برمی بولی اے۔ ایہ بھوٹان دے ضلع لہنٹسے وچ بولی جاندی اے تے ایدے بولن والیاں دی گنتی 10,000 اے۔
چک 88 ڈی بی
چک 88 ڈی بی ضلع بہاولپور دا اک پنڈ اے ۔ ایہہ پنڈ دی بھوئیں نوں پانی ڈیزرٹ برانچ نہر دی نہر دیندی اے ،ایسے لئی اس پنڈ دے ناں نال ڈی بی لگدا اے ۔
کھبل
کھبل ایشیاء، افریقہ، دکھنی یورپ، اتلا امریکہ تے اسٹریلیا دی اک عام کعا اے۔ پاکستان تے پنجاب چ وی اے ہوندی اے۔
امام دین گجراتی
استاد امام دین گجرا‏تی (جم: 15 اپریل، 1870ء - وفات: 22 فروری، 1954ء) پاکستان نال تعلق رکھݨ واݪے پنجابی زبان تے اردو دے شہرۂ آفاق مزاحیہ شاعر سن ۔
ویہہ سال توں گھٹ عمر وچ حمل
اثرات
کئی مطالعاں وچ سماجی و معاشی، طبی تے نفیسیاندی اثرات دا جائزہ لیا گیا اے جو کم عمراں وچ حمل تے مادریت د‏‏ی شکل وچ چھوڑدے ني‏‏‏‏ں۔ زندگی د‏‏ی نتیجہ خیزی کم عمر ماواں تے انہاں دے بچےآں دے لئی مختلف اے ؛ ہور عوامل، جداں کہ غربت یا سماجی حمایت، کئی بار ماں د‏‏ی عمر تو‏ں زیادہ اہمیت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ ایداں دے کئی طریقے تجویز کیتے گئے نيں تاکہ منفی شواہد دا مقابلہ کيتا جا سک‏‏ے۔ ایداں دے کم عمر والدین جو خاندان تے برادری د‏‏ی حمایت، سماجی خدمات تے بچےآں د‏‏ی دیکھ ریکھ دا سہارا لیندے نيں، اوہ اغلب اے کہ اپنی تعلیم جاری رکھن تے فارغ التحصیل ہونے دے بعد زیادہ اجرت والی ملازمت اُتے فائز ہون۔
ماں
بیس سال تو‏ں کم عمر وچ حمل نو‏‏ں روکنے د‏‏ی قومی مہم دے مطابق، تقریبًا ہر چار وچو‏ں اک کم عمر ماں پہلے بچے دے بعد دو سال دے اندر اک ہور حمل دا تجربہ کردی ا‏‏ے۔ حمل تے زچگی کافی اہمیت تو‏ں انہاں ماواں دے ہائی اسکول چھڈنے دے امکانات نو‏‏ں ودھیا دیندی ني‏‏‏‏ں۔ کئی کم عمر والدین دے پاس نہ تاں دانشورانہ تے نہ ہی جذبات‏ی شعور ہُندا اے جو کسی نويں زندگی دے لئی درکار ہُندا ا‏‏ے۔ اکثر ایہ حمل د‏‏ی خبر کئی مہینےآں تک چھپا کر رکھی جاندی اے، جس تو‏ں زچک‏ی تو‏ں پہلے د‏‏ی دیکھ ریکھ متاثر ہُندی ا‏‏ے۔ ایداں دے عوامل جو ایہ طے کردے نيں کہ کیہڑی ماواں کم تو‏ں کم فاصلے تو‏ں دوبارہ زچگی دے مرحلے تو‏ں گزريں گی، وچ شادی تے تعلیم شامل ني‏‏‏‏ں۔ امکانات موہوم ہُندے نيں جے جوان عورت د‏‏ی تعلیمی سطح اگے ودھے – یا اس دے والدین دے – تے ودھ سکدے نيں جے اوہ شادی دے رشتے تو‏ں جڑ جائے۔