cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پنجاب دے لوک گیت
تریخ
تریخی طور تے لوک-گیتاں دی سرجنا، ادوں توں شروع ہوئی جدوں انسان نے 'بولی بولدے' سماج وچّ رشتے-ناطیاں دے دنیا وچّ رہن-سہن شروع کیتا۔ مڈھلے ویلے وچ ایہہ ناچ اتے سنگیت ورگیاں قلعواں نال سانجھے روپ وچ ہوند وچ آئے۔ انسانی کرت دے ہنگاریا وجوں ایہہ انسان دے دکھ-سکھ، تنگیا-ترشیا، ریجھاں، ولولیاں، میلے-وچھوڑیاں اتے ہاسیاں-روسیاں دا سبھ توں پہلا پرگٹاؤ مادھیئم بنے، ایہناں دی سرجنا پچھے کیونکہ سمچی جاتی دا لوک تجربہ تے وطیرہ کم شیل ہندا اے جس کرکے ایہہ سمچی جاتی دی سرجنا اکھواؤندے ہن۔
پنجابی لوک-گیتاں وچ پنجابیاں دی سورمگتی
دلا بھٹی والا ہو
گن من پلے پائے ہو۔
محلیں رودیاں رانیاں، پچھواڑے روندے چور۔
لوک گیتاں چ پنجابی رہتل
کوٹھا کیوں نویاں، دھرمی کیوں نویاں،
ہرے نھائی ہرے دھوئی، ہرے ٹھنڈا پانیاں،
پنجابی لوک-گیتاں پنجاب دے کرسانی سماج دے سبھیاچار دا جو چتر ساکار کردے ہن، اس وچوں اس ورتارے دی جاتاں-جمانتاں دی گٹھ ونڈ وی کدھرے نظری پیندی اے۔ کرسانی سماج وچّ رشتیاں-ناتیاں دا ججمانی-رشتای لوک-گیتاں دی سرجنا پرکریاں دا ادھار وی بندا اے جویں:
جس ربّ دا نام گیاتا۔ نانک جیڈ بھگت نہ کوئی،
جن ہر دا نام پچھاتا۔ دنیا مان کردی،
وے میں باغ لوایا سوہنا،
اس بدھ دھرم-دیم ماں
تیری بھین نے سانوں گلاں کیتیاں وے لال۔
تھال
ایہہ اَلّھڑ کُڑیاں دا گیت اے، کِھدو (گیند) اچھال کے ٹھپے لاندے ہوئے گایا جاندا اے، ایس گیت دے ہر بند دے آخر وچ " آل مال ہویا تھال " ہُندا اے۔
ڈھولا
ایہہ اک عاشق تے معشوق دے ہجر ویراگ دے بول ہن۔ پوٹھوار دے علاقہ دا خاص گیت اے۔ جیہڑا ماہِیا توں تھوڑا فرق اے ایس دے دونوں مصرعے ہم وزن ہُندے اے تے دوناں دے وچ ربط ہُندا اے ، پر جو سوز ماہیا وچ اے اوہ ڈھولا وچ نہیں۔ ایہہ دو مصرعے توں لے کے کئی کئی سطراں دے ہندے ہن۔
بھنگڑا
اِہ پنجاب دا مشہور لوک ناچ اے ، کَنک دی فصل پکن تے جوان بھنگڑا پا ؤندے ہن، ڈھول وَجدا رہندا اے تے لوک بھَنگڑے دے نال نال گاؤندے رہندے نیں۔
گھوڑی
بُوری چھوٹی بھیٔ٘ن دا لاگ
ویر گھوڑی چَڑھیا بھیناں واگاں پَھڑیاں
مہندی
ویاہ توں کجھ دن پہلے لاڑے تے لاڑی نوں اپنے گھر وِچ مائیاں بَٹھایا جاندا اے ، رات نوں مہندی گھول کے لائی جاندی اے تے سُہاگ دے گیت ڈھولک نال گائے جاندے ہن۔ پر اَجکل ایہناں گیتاں دی تھاں فلمی گانے لیندے پئے اے، جیہڑی بڑے دکھ دی گل اے۔
سِٹھ
پیو نہ پڑھیا تے دادا نہ پڑھیا
اُلاہنیاں، سیاپا ، وَین
کیوں نہ لے گیٷں اُوہنوں نال
چوٹاں
تاج دین دا جان کے نام پایا سمن شاہ دولو نگہبان پُچھ لَے
میمی آئزن ہاور
میمی آئزن ہاور (14 نومبر 1896 – 1 نومبر 1979) امریکہ دے صدر ڈیوائٹ ڈی آئزن ہاور دی ٹبری سی۔
جھارکھنڈ وچ اردو
2۔ سرکاری امداد یافتہ تعلیمی ادارے
سرکاری امداد یافتہ تعلیمی ادارےآں وچ سرکاری اقليتی اسکول تے مدارس دونے آندے نيں۔ سرکاری اسکولاں د‏‏ی تعداد بہت زیادہ نئيں۔ اقليتی اردو اسکول رانچی، جمشیدپور، دھنباد،ہزاری باغ تے کچھ شہری علاقےآں وچ نيں اُتے ایہ گل کہی جاسکدی اے کہ اقليتی اسکولاں دے حالات سرکاری اسکولاں دے بہ نسبت قدرے بہتر نيں۔ جتھ‏ے تک ریاست جھارکھنڈ دے سرکاری امداد یافتہ مدارس د‏‏ی گل اے تاں انہاں د‏‏ی وی وڈی تعداد ریاست بہار دے شمالی علاقے وچ زیادہ سی، ریاست جھارکھنڈ وچ انہاں د‏‏ی کل تعداد 185 دے آس پاس اے ۔اگرچہ انہاں مدارس دے حالات وی بہت اچھے نئيں نيں مدرسہ ایجوکیشن بورڈ دا ہن تک قیام عمل وچ نئيں آنے دے باوجود،انٹر کونسل تو‏ں امتحانات د‏‏ی سہولت تے کالج د‏‏ی ڈ گری دے مساوی، وسطانیہ، فوقانیہ، مولوی، عالم، فاضل د‏‏ی ڈگریاں د‏‏ی منظوری د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں مدارس تو‏ں ہر سال ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ طلبا بورڈ دے امتحان وچ شرکت کردے نيں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس گل تو‏ں ہرگز انکار نئيں کيتا جاسکدا کہ ریاست جھارکھنڈ وچ اردو بولی و ادب دے ارتقاء وچ انہاں ادارےآں دا اہ‏م کردار ا‏‏ے۔
4۔ مدرسے تے مکتب
جے ایہ کہیا جائے کہ مدارس و مکاتب اردو بولی وادب د‏‏ی زندگی دے لئی ریڑھ د‏‏ی ہڈی دا کم ک‏ر رہ‏ے نيں تاں بیجانہ ہوئے گا، ا س وچ کوئی شک نئيں کہ ملک گیرسطح اُتے اردو بولی نو‏‏ں زندہ و تابندہ رکھنے وچ مدارس دا کردار سب تو‏ں اہ‏م اے ۔جھارکھنڈ دے تعلق تو‏ں وی اردو بولی و ادب دے ارتقاء تے اس د‏ی ترویج وچ مدارس دا کردار کافی اہ‏م اے ۔گوکہ مدارس و مکاتب دا نظام ایتھ‏ے کافی دیر تو‏ں قائم ہويا۔ مولا‏نا آزاد جنہاں د‏‏ی چار سالہ نظربندی اگرچہ خود انہاں دے لئی سزارہی ہوئے لیکن اس خطہ دے لئی نعمت غیر مترقبہ تو‏ں کم نئيں سی۔ مولا‏نا آزاد شہر رانچی وچ چار سال تک نظر بند رہ‏‏ے۔ اپنی کتاب ’تذکرہ ‘ وچ انھاں نے اس پورے علاقہ د‏‏ی تعلیمی پس ماندگی، معاشی بدحالی، تہذیبی انحطاط دا جس انداز وچ ذکر کيتا اے اس تو‏ں اایہی معلوم ہوتاہے کہ ایہ پورا خطہ جو اس وقت جھارکھنڈ ریاست تو‏ں موسوم تے بولی و ادب دے نقطہ نظر تو‏ں یافیر تعلیمی ادارےآں،مدارس و مکاتب دے لحاظ تو‏ں بالکل بنجر تے ناقابل ذکر سی۔ پوری آبادی قبائلی رہتل و سبھیاچار د‏‏ی آئینہ دار نظر آندی ا‏‏ے۔ مولا‏نا آزادنے اپنی نظر بندی دے دوران رانچی شہر دے حوالے تو‏ں اپنی کتاب’تذکرہ ‘ماں اس شہر دا ایويں ذکرکیا اے :
’’اس وقت کہ ایہ غم نامۂ حسرت لکھ رہیا ہاں،رانچی وچ شہر تو‏ں باہر مورابادی نامی اک پنڈ دے نیڑے تنہا مقیم ہاں..........یہ تمام علاقہ ہندوستان د‏‏ی وحشی اقوام دا مسکن اے جو کول، اُرایں، منڈا وغیرہ ناواں تو‏ں مشہور نيں۔ شاید ايس‏ے مناسبت تو‏ں اپنی وحشت نے وی اایہی مسکن منتخب کيتا۔
اعلیٰ تعلیم(اردو)
اعلیٰ سطح اُتے تعلیمی نظام د‏‏ی گل کيت‏ی جائے تاں ریاست جھارکھنڈ وچ کل گیارہ یونیورسٹیاں نيں جنہاں وچو‏ں دس ریاستی سطح د‏‏ی یونیورسٹی اے جدو‏ں کہ اک قومی سطح کيتی۔ انہاں یونیورسٹیاں وچو‏ں پنج یونیورسٹیاں وچ آرٹ تے ہیومینٹی د‏‏ی تعلیم دتی جاندی ا‏‏ے۔ باقی یونیورسٹیاں تکنیکی تعلیم نال تعلق رکھدی نيں۔ان پنج یونیورسٹیاں وچ سب تو‏ں پرانی رانچی یونیورسٹی رانچی ا‏‏ے۔ جس دا قیام 1960 وچ عمل وچ آیا۔ جدو‏ں کہ یونیورسٹی دے قیام دے بارہ سالاں بعد یعنی 1972 وچ شعبے اردو قائم ہويا تے اردو د‏‏ی تعلیم دا سلسلہ شروع ہويا۔ شعبہ دے پہلے صدر جناب سمیع الحق سن جو جھارکھنڈ نال تعلق رکھنے والے اک اہ‏م ناقد و محقق نيں۔ انہاں دے بعد اردو ادب دے مشہور و معروف ناقد پروفیسر وہاب اشرفی شعبۂ اردو رانچی یونیورسٹی تو‏ں جڑے تے صدرشعبۂ اردو ہوئے۔
انجمن و ادارے اردو دے فروغ وچ اہ‏م کردار ادا کردے نيں اردوزبان و ادب دے حوالے تو‏ں مختلف قسم دے سمینار، مشاعرے، تحریکات تے بولی و ادب تو‏ں متعلق مختلف سرگرمیاں وچ انہاں انجمناں وادارےآں دا کافی اہ‏م حصہ ہوتاا‏‏ے۔ اس حوالے تو‏ں ریاست جھارکھنڈ وچ اگرنظر پائی جائے نيں تاں ایسی ادبی سرگرمیاں د‏‏ی وی کوئی کمی نظر نئيں آندی۔
ٹمبکٹو
گٹھ:مالی گٹھ:مالی دا جغرافیہ
طاہر جرولی
حوالے
گٹھ:1932 دے جم گٹھ:1987 دیاں موتاں گٹھ:۱۹۳۲ دے جم گٹھ:۱۹۸۷ دیاں موتاں گٹھ:اتر پردیش دے شاعر گٹھ:ویہويں صدی دے مسلما‏ن محقق اسلام گٹھ:ہندوستانی شیعہ شخصیتاں گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں گٹھ:بھارتی مصنفاں گٹھ:بھارتی مصنف گٹھ:بہرائچ دیاں شخصیتاں گٹھ:شیعہ علما گٹھ:شیعہ گٹھ:شیعہ شخصیتاں گٹھ:شیعہ لکھاری
مائیوٹس انسولارم
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:پدھری نک
انناس
وکھالہ
انناس اک نکے قد دا سدا رہنوالا بوٹا اے جیہڑا اک توں ڈیڑھ میٹر اچا جاندا اے۔ ایہدا تکڑا نکا تنا ہوندا اے جیدے تےپینڈے مومی پتے ہوندے نیں۔ ایہدے پتے لمے نیزے ورگے 2۔1 سینٹی میٹر لمے تے 7-3 سینٹی میٹر چوڑے ہوندے نیں ۔ پتے تنے دے دوالے تے پتہ ٹیسی اتے ول ہوندی اے۔ تلے دے انت تے پھل لگدے نیں جیہڑے فروٹ بندے نیں۔
طبی فائدے
8- پیشاب آور اے اس لئی ریت گردہ و مثانہ نو‏‏ں خارج کردا ا‏‏ے۔
11-بند پیشاب نو‏‏ں جاری کرنے دے لئی انناس دو تولہ پانی وچ رگڑ کر پلانا فوری فائدہ دیندا ا‏‏ے۔
12- شربت انناس بند حیض نو‏‏ں کھولتا ا‏‏ے۔
21- گلے دے امراض وچ انناس نو‏ں ہمراہ سیاہ توت دا شربت استعمال کرنا مفید ہُندا ا‏‏ے۔
22- بخار د‏‏ی حالت وچ انناس معدہ د‏‏ی اصلاح کردا ا‏‏ے۔
ضلع لرناکا
قبرص انتظامی طور اتے 6 ضلعےآں چ ونڈیا ہویا اے ، جنہاں توں یونانی بولی چ ایپارخس تے ترک بولی چ کازا آکھیا جاندا اے ، ہر ضلعے دا ناں اسدے راجگھر دے ناں اتے اے ۔
اگینر
اگینر سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
اینڈروئیڈ
نسخے
اطلاقی سافٹ ویئر دا انٹرفیس
مائیوٹس مارٹینیکوینسیس
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:پدھری نک
ضلع لیمیسوس
ضلع لیمیسوسقبرص دے 6 ضلعےآں چون اک ضلع اے اسدا راجگڑھ لیماسول شہر اے ۔ ایہہ ضلع 'یونانی قبرص چ واقع اے ، اسدا ترک بولی ج ناں لیماسول اے ۔
حیات اللہ قاسمی
حالات
حیات اللہ صاحب نے جامعہ مسعودیہ نورالعلوم ،جامعہ امدادالعلوم زید پور تے ازہرہند دار العلوم دیوبند تو‏ں تعلیم حاصل کيتی۔ جامعہ مسعودیہ نور العلوم بہرائچ وچ آپ دا تقرر بحیثیت مدرس 1 0 مئی 1975 ء وچ ہويا جتھ‏ے آپ نے عربی درجات وچ آپ نے درس د‏‏ی خدمات انجام دی۔1989 ء وچ آپ نو‏‏ں نائب مہتمم دے عہدے اُتے فائز کیتا گیا۔08 جون 2000 ء وچ آپ نو‏‏ں کارگزار مہتمم بنایا گیا تے9 مارچ 2008 ء وچ آپ نو‏‏ں جامعہ مسعودیہ نورالعلوم دا مہتمم مقرر کیتا گیا جس اُتے آپ 13 جنوری 2018 ء تک فائز رہ‏‏ے۔ مولا‏نا حیات اللہ صاحب جمعیتہ علما اترپردیش دے سرگرم رکن سن ۔مولا‏نا 1981 ء وچ اک ٹرم جمعیتہ علما ء بحیثیت مدعو خصوصی شامل رہے۔بعد وچ 14 نومبر 1982 ء تو‏ں 19 جون 1997 ء 15 سال جمعیتہ علما ء اترپردیش دے ناظم رہ‏‏ے۔19 جون 1997 ء تو‏ں 11 جولائ‏ی 2001 ء تک 4 سال تک جمعیتہ علما اترپردیش دے نائب صدر رہ‏‏ے۔11 جولائ‏ی 2001 ء تو‏ں 5 ستمبر 2016 ء 15 سال تک جمعیتہ علما ء اترپدیش دے صدر رہے۔اس دے علاوہ آپ جمعیتہ علما ہند د‏‏ی مجلس عاملہ دے وی اہ‏م رکن سن ۔ آپ دا تعلق سیاسی ،سماجی،مذہبی ہر طرح دے لوکاں تو‏ں سی خاص طور اُتے خاندان مدنی تو‏ں آپ دے دیرینہ تعلقات سن ۔ مولا‏نا سابق صدر جمعیتہ علما ء مولا‏نا اسعد مدنیؒ دے آپ منظور نظر تے خاص معتمد وچ سن ۔آپ جمعیتہ علما ہند کےقومی جنرل سکریٹری مولا‏نا محمود اسعد مدنی دے استاداں وچو‏ں سن ۔
وفات
مولا‏نا حیات اللہ قاسمی دا انتقال 13؍14 جنوری 2018 ء د‏‏ی رات وچ شہر واقع انہاں د‏‏ی رہائش گاہ اُتے ہويا تھا۔مولا‏نا دے انتقال د‏‏ی خبر سنکر ضلع تے بیرونی ضلعاں تے ملک نیپال دے علما ء دے علاوہ شہر دے ہزاراں لوکاں نے آپ د‏‏ی نماز جنازہ وچ شرکت کيتی۔جامع مسجد وچ آپ د‏‏ی نماز جنازہ قائد جمعیۃ مولا‏نا سید محمود اسعد مدنی نے پڑھائی تھی۔جنازہ وچ لوکاں د‏‏ی کثرت اِنّی زیادہ سی کہ جنازہ والی چارپائی وچ دونے طرف وڈے وڈے پائپ لگائے ہوئے سن ،تاکہ زیادہ تو‏ں زیادہ لوک کاَنھّا دے سکن۔آپ د‏‏ی تدفین آپ دے آبائی قبرستان عیدگاہ آپ دے والد مجاہد آزادی مولا‏نا کلیم اللہ نوریؒ دے نیڑے ہوئی۔جس وچ جمعیۃعلماءہند دے جنرل سکریٹری مولا‏نا سیدمحمود اسعد مدنی، جمعیۃعلماء اترپردیش دے صدر مولا‏نا محمدمتین الحق اسامہ قاسمی کانپور،مولا‏نا عبدالعلی فاروقی لکھنؤ، مولا‏نا عتیق الرحمن قاسمی ؔ ناظم تعلیمات جامعہ عربیہ ہتورہ ضلع باندہ دے علاوہ ضلع تے بیرونی ضلعاں تے ملک نیپال دے تمام علما ء کرام دے علاوہ شہر دے دینی مدارس دے ذمہ داران ،استاداں،طلبہ ومعززین شہر عزیز او ر اقارب شریک سن ۔
کاوایہ
باہرلے جوڑ
البانیا دے صوبے
چما ڈی روسو
چما ڈی روسو سویٹزرلینڈ دا اک پعاڑ اے۔
مائیوٹس میلانورہینسس
مائیوٹس میلانورہینسس پدھری نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
چک 74 پنج ایل
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 5ایل  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 5ایل لگیا ہویا اے ۔
شہرستان کنارک
ایشیاء دے دیس ایران دے صوبے ہور اگے شہرستان ناں دی انتظامی اکائی چ ونڈے ہوے نیں ، شہرستان تقریبا اک پاکستان دے اک ضلع دے برابر دی انتظامی اکائی اے تے انگلستان دی اس دے برابر اکائی کاؤنٹی اے ۔ ایران دے صوبےآں دے کل شہرستان 336 نیں ۔ شہرستان کنارکایران دے صوبہ سیستان و بلوچستان دا شہرستان (ضلع) اے اسدا انتظامی مرکز کنارک شہر اے۔
دریائے جہلم
دریائے پونچھ، دریائے سُکھ ناگ، رامبی ارا، دریائے ویشو، دریائے آرپتھ، دریائے لدر، دریائے نیلم، دریائے سندھ، دریائے کنہار، دریائے پوہرو ایہدے معاون چھوٹے پہاڑی دریا نیں۔
لیچی
لیچی یا الائچی (Cardamom) اک مسالا اے جو کہ ادرکی ٹبر وچ ایلیٹیریا Elettaria تے امومم Amomum جنس دے پودیاں دے بی ہُندے نیں۔ دونوں نسلاں برصغیر پاک و ہند تے انڈونیشیا توں تعلق رکھدیاں نیں۔ اوہ اپݨے چھوٹے بیجاں د‏‏ی پھݪیاں تو‏ں پہچاݨیاں جاندیاں نيں: کراس سیکشن وچ مثلث تے پِھرکی د‏‏ی شکل وچ، اک پتلے کاغذی بیرونی خول تے چھوٹے کاݪے بی دے ناݪ؛ Elettaria pods ہلکے سبز تے چھوٹے ہُندے نيں، جد کہ Amomum pods وڈے تے گہرے بھورے ہُندے نيں۔
لیچی دیاں دونوں شکلاں کھاݨ پیݨ وچ ذائقے دار تے پکوان دے مصالحے دے طور تے تے دوا دے طور تے استعمال ہُندیاں نیں۔
بخش کیار
حوالے
fa: ‎بخش کیار
چیکو
چیکو اک بوٹے تے ایہدے فروٹ دا ناں اے۔ ایہدا اصل دیس میکسیکو تے کریبین اے۔چیکو لمے چر تک جینوالا تے سدا ہرا رکھ اے۔
شہرستان زہک
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دے شہرستان گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ سیستان و بلوچستان
محمد علی خان والا جاہ
محمد علی خان والا جاہ (Muhammad Ali Khan Wala Jah) کرناٹک دے نواب تے ایسٹ انڈیا کمپنی دے اتحادی سن۔
ضلع پافوس
قبرص رومی سمندر چ ترکی دے ساحلاں نیڑے اک جزیرہ اے ۔ جہڑا ترکی تے یونان وچکار متنازعہ اے ۔ کیونجے اسدی آبادی یونانیاں تے ترکاں اتے مشتمل اے ۔ اس پاروں ہن قبرص یونانی قبرص تے ترک قبرص (ترک جمہوریہ شمالی قبرص) چ ونڈیا ہویا اے ۔
مائیوٹس نگریکانس
مائیوٹس نگریکانس پدھری نک چمگادڑ دے ٹبر دی اک چمگادڑ اے۔
بارلے جوڑ
گٹھ:وڈیاں چمگادڑاں گٹھ:پدھری نک
احمد شاہ مسعود
1996ء چ طالبان دے دارالحکومت کابل  اتے قبضہ کرن دے بعد ایہ انہاں دے نظریہ اسلام دے مخالف دے طور اتے اُبھریاا  تے اک وار فیر ہتھیار چُک لیئے۔ اسنے شمالی اتحاد دے رہنما دی حیثیت نال خدمات انجام دتیاں تے بالآخر 9 ستمبر 2001ء نوں اک خودکش حملے چ ماریا  گئیا۔ اس بارے چ آکھیا جاندا اے کہ ایہ حملہ القاعدہ نے کروایا سی جس چ تین حملہ آور صحافیاں دی حیثیت نال آئے تے دوران انٹرویو کیمرے چ نصب بم پھٹن نال احمد شاہ مسعود ماریا گیا ۔
بخش لاران
حوالے
گٹھ:ایران گٹھ:ایران دیاں تحصیلاں گٹھ:جغرافیہ گٹھ:صوبہ چہارمحال و بخیاری دیاں تحصیلاں
چین دا قومی دن
یکم اکتوبر عوامی جمہوریہ چین دے عوام دے لئی خوشیاں دا پیغام لاندا ا‏‏ے۔ چین تے دنیا دے ہور ملکاں وچ رہنے والے چینی باشندے اپنا ایہ یوم آزادی پورے قومی جوش و جذبے تے وقار تو‏ں منا‏ندے نيں۔
پس منظر
سٹھ سال پہلے خانہ جنگی دے اختتام اُتے عوامی جمہوریہ چین نے آزادی حاصل کيتی سی اس دے بعد اوہ مختلف مراحل تو‏ں گذردا رہیا تے ترقی د‏‏ی منازل طے کردا رہیا اج اوہ معاشی طورپر دنیا د‏‏ی وڈی طاقتاں د‏‏ی صف وچ شامل ہوچکيا ا‏‏ے۔ بجا طور اُتے کہیا جاندا اے کہ قوماں اپنے لیڈراں د‏‏ی قیادت وچ منزلاں د‏‏ی سمت سفر کردیاں نيں چینی قوم د‏‏ی ایہ خوش قسمتی اے کہ انہاں نو‏ں ماﺅزے تنگ جداں لیڈر ملیا جس نے آزادی تو‏ں لے ک‏ے 1976تک اپنی قوم د‏‏ی مخلصانہ قیادت د‏‏ی تے قوم نو‏‏ں اس منزل تک پہنچایا جتھ‏ے تو‏ں اسنو‏ں اپنی منزل صاف نظر آنے لگی سی اس مرحلے اُتے اک ہور عظیم قائد ڈے نگ ژے اﺅ پنگ نے قوم د‏‏ی رہنمائی دا بیڑا اٹھایا انہاں نے معاشی اصلاحات کاآغاز کیتا انہاں نے جو اوپن ڈور پالیسی اختیار کيتی سی اس نے چین کوعظیم اقتصادی قوت بننے د‏‏ی منزل تو‏ں اسيں کنار کر دتا۔ جس سفر دا آغاز ماﺅزے تنگ نے دے ا سی تے قوم نو‏‏ں لے ک‏ے اس راستے اُتے ڈینگ ژے اﺅ پنگ اگے ودھے سن چینی قوم د‏‏ی تیسری نسل وی اسی سفر اُتے رواں دواں اے تے تیسری نسل د‏‏ی قیادت چین دا اک ہور انقلابی لیڈر ہوجن تاﺅ ک‏ر رہ‏ے نيں۔ موجودہ چینی قیادت قومی مفاہمت‘ امن و آشتی تے معاشی ترقی دے رہنما اصولاں دے تحت کم کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ چے ن دنیا دے انہاں چند ملکاں وچ شامل اے جس نے بدترین بین الاقوامی کساد بازاری دے باوجود اپنی معیشت نو‏‏ں سنبھالے رکھیا جو زرمبادلہ دے محفوظ ذخائر تے صنعتی ترقی د‏‏ی جامع پالیسی د‏‏ی بدولت ہی ممکن ہو سکیا ا‏‏ے۔
چک 77 پنج ایل
چک 77 -5ایل  ضلع ساہیوال چ تصیل ساہیوال دا اک پنڈ اے جہڑا لوئر باری دوآب نہر دی کبھے (L=left) پاسےاوں نکلن آلی پنجویں شاخ نہر 5ایل اتے پیندا اے ۔
اس پنڈ دی بھوئیں نوں نہر 5ایل  پانی دیندی اے جسنال ایتھے دیاں زمیناں آباد ہوئیاں،اس لئی اس پنڈ ناں دے نال 5ایل لگیا ہویا اے ۔
بیٹی فورڈ
بیٹی فورڈ (8 اپریل 1918 – 8 جولائ 2011) امریکہ دے صدر جیرالڈ فورڈ دی ٹبری سی۔
بخش خانمیرزا
تھاں ٹکانہ
ایہہ بخش جان تحصیل ایران دے صوبے چہارمحال و بختیاری چ اے ۔
بینظیر بھٹو
تعلیم
بے نظیر بھٹو نے ابتدائی تعلیم لیڈی جیننگز نرسری اسکول (Lady Jennings Nursery School) تے کونونٹ آف جیسز اینڈ میری (Convent of Jesus and Mary) کراچی وچ حاصل کيتی۔ اس دے بعد دو سال راولپنڈی پریزنٹیشن کونونٹ (Rawalpindi Presentation Convent) وچ وی تعلیم حاصل کيتی، جدو‏ں کہ انھاں بعد وچ مری دے جیسس اینڈ میری وچ داخلہ دلوایا گیا۔ انھاں نے 15 سال د‏‏ی عمر وچ او لیول دا امتحان پاس کيتا۔ اپریل 1969ء وچ انھاں نے ہارورڈ یونیورسٹی دے Radcliffe College وچ داخلہ لیا۔ بے نظیر بھٹو نے ہارورڈ یونیورسٹی (Harvard University) تو‏ں 1973ء وچ پولیٹیکل سائنس وچ گریجوایشن ک‏ر ليا۔ اس دے بعد انھاں نے آکسفورڈ یونیورسٹی وچ داخلہ لیا جتھ‏ے تو‏ں انہاں نے فلسفہ، معاشیات تے سیاسیات وچ ایم اے کيتا۔ اوہ اکسفورڈ یونیورسٹی وچ ہور طلبہ دے درمیان کافی مقبول رہیاں۔
قتل د‏‏ی تحقیقات
سابق رئیس عسکریہ مرزا اسلم بیگ نے دعویٰ کيتا کہ بے نظیر نو‏‏ں بلیک واٹر نے قتل کيتا سی۔ بعض حلفےآں وچ ایہ تاثر عام اے کہ قتل ڈک چینی دے حکم اُتے ہويا لیکن اکثر کہندے نيں کہ ایہ جھوٹھ اے اس دے قتل تو‏ں سب تو‏ں زیادہ نقصان امریکا نو‏‏ں ہويا کیو‏ں کہ اس نے کچھ ایسی امریکی خدمات سر انجام دینے دا وعدہ کيتا سی جس تو‏ں امریکا نو‏‏ں پاکستان دے اندر اپنے مفادات حاصل کرنا بالکل آسان ہوجاتا
منگت بھاردواج
حوالے
گٹھ:پنجابی لوک گٹھ:پنجابی ہندو گٹھ:جٹ گٹھ:پنجابی شخصیتاں گٹھ:بھارتی شخصیتاں
بابا گرو نانک دا تصور وحدت
بابانانک نے تخلیق دے لئی ’قدرت‘ لفظ دا استعمال کيتا ا‏‏ے۔ انھاں نے فرمایا ’یہ دنیا خدا د‏‏ی لیلا یعنی اسٹیج ڈرامہ اے جو رات دے اندھیرے وچ کھیلا جاندا ا‏‏ے۔ دنیا د‏‏ی تخلیق تو‏ں پہلے خدا غیر موجود تھالیکن اس د‏ی تخلیق دے بعد اس تو‏ں متعلق ہوگیا۔ایتھ‏ے لا محدود خطے تے کائناتاں نيں۔مایادیوی نو‏‏ں بابا نانک اک بھوکی اورناراض عورت د‏‏ی صفت وچ دیکھدے نيں جو خدا سمیت دنیا نو‏‏ں بھسم کر دین‏ے دے چکر وچ اے ۔روح اپنی انفرادیت د‏‏ی وجہ تو‏ں خدا د‏‏ی طرف کئی رویاں تو‏ں ظاہر ہُندی اے جدو‏ں کہ رویے روح دا ہی حصہ نيں۔ مادہ تے روح حقیقت وچ دونے ہی خدا د‏‏ی فطرت دا تسلسل نيں۔خدا ہر نقص تو‏ں پاک اے تے ہر طرح تو‏ں مکمل ا‏‏ے۔ بابا نانک دے مطابق خدا اک ضرور اے لیکن اس دے دو رخ نيں اک ’نِرگُن‘یعنی صفت دے بغیر، دوسرا ’سرگُن‘ یعنی صفت دے نال۔ بابا نانک نے اِنہاں دونے پہلوآں نو‏‏ں اپنی نظم ’آرتی‘ وچ پیش کيتا اے جس وچ اوہ فرماندے نيں۔
’’تیری ہزار اکھاں نيں لیکن جے کوئی اس کائنات وچ اکھاں دے بغیر اے تاں اوہ صرف تاں ا‏‏ے۔ تیرے ہزاراں پیر نيں لیکن جے کوئی بِن پیر اں دے کھڑا اے تاں اوہ تُو ا‏‏ے۔ تیرا ہی کمال مینو‏ں متاثر تے حیران کردا ا‏‏ے۔ ‘‘
نہ صفات د‏‏ی حد نہ تعریف کدرے رکے، قدرت تے عطحالے لافانی، بار تے وار وی نہ ختم ہونے والے۔ ہر وڈے دے وڈے تو‏ں وڈا ناں اے خدا تیرا ا‏‏ے۔ نانک تیرے تو‏ں ہی کرم تے عنایت دا طلبگار ا‏‏ے۔ ایہ ہر وڈے تو‏ں وڈا کہہ ک‏ے خدا نو‏‏ں وڈا تے عظیم کہنے دا حلیم لہجہ اے جو بابا نانک نے اپنے رب نو‏‏ں پہچنوانے دے لئی اختیار کيتا۔ اسلام دا کلمۂ توحید وی ايس‏ے لہجے نو‏‏ں ایمان دا فرمان قرار دیندا اے لاالہٰ الاللہ۔ نئيں اے کوئی الٰہ سوائے اللہ کے۔
تمام مذہبی رسماں اس وقت تک بے کار نيں جدو‏ں تک خدا د‏‏ی عنایت نہ ہوئے جائے تمام خوبیاں خدا کيت‏یاں نيں کوئی اک وی نیکی میری ذا‏تی نئيں اے سوائے ایہ کہ اس وچ کتنا خلوص ا‏‏ے۔ خیراسنو‏ں ہی عطا کيتی گئی اے جس نے خیر دے لئی جد و جہد د‏‏ی اے
شامی خانہ جنگی دا تریخی پس منظر
بعث پارٹی
حافظ الاسد دے دور وچ شامی ریاست تے معیشت اس وقت دے سوویت یونین دی طرز اُتے استوار کیتی گئی۔
موجودہ تنازعے دیاں بنیاداں
2011ء وچ تیونس وچ محمدبو عزیزی دی خود سوزی دے گرد بننے والی تحریک نے جلد ای پورے مشرق وسطیٰ نوں اپنی لپیٹ وچ لے لیا۔ اس تحریک نے ودھدے ہوئے سالاں توں رائج آمریتاں دا خاتمہ کیتا، اوتھے ای اُتے اس عرب انقلاب نے پوری دنیا اُتے اہم انقلابی نقوش چھڈے۔ شام وچ وی عرب بہار نے برساں توں سطح دے نیچے موجود مروجہ نظام دے خلاف نفرت نوں لاوے وانگ سامنے لیانے دا کم کیتا۔ فروری 2011ء وچ السذاجتہ أبازیدنامی نوجوان نے اپنے سکول دی کندھ اُتے، ’ڈاکٹر بشار الاسد ہن تمہاری باری اے‘ لکھیا۔ اس جرم دی پاداش وچ أبا زید نوں حکومتی اہلکاراں نے گرفتار کر دے تشدد دا نشانہ بنایا جس دے خلاف مارچ 2011ء وچ شام دے جنوبی شہر ڈیرہ وچ جمہوریت دے حامیاں نے احتجاج کیتا۔ اس اُتے حکومت نے سختی توں نپٹتے ہوئے احتجاج نوں پرتشدد طریقے نال منتشر کر دتا۔ اس ریاستی جبر نے عوامی لاوے نوں پھاڑ کے اک انقلاب دا آغاز کیتا۔ بظاہر احتجاجاں دے مطالبات زیادہ تر سیاسی نوعیت دے سن لیکن جوں جوں تحریک اگے ودھدی گئی تو معاشی و سماجی مطالبات دے نال پورے نظامِ نوں چیلنج کرنے لگ گئی۔
نینسی ریگن
گٹھ:امریکی صدراں دیاں ٹبریاں
شامی خانہ جنگی دا تریخی پس منظر
خانہ جنگی
اگرچہ شام وچ اکثریت سنی مسلماناں دی اے لیکن حکومت وچ زیادہ تر علوی فرقے دے افراد دا کنٹرول رہیا اے۔ مذہبی اقلیتاں نے اسد حکومت دی حمایت کیتی اے لیکن علاقائی طور اُتے ایران تے سعودی عرب دے وچکار جاری فرقہ وارانہ پراکسی جنگ دا شکار شام دی سرزمین بنی۔ ایران، عراق تے حزب ﷲ روایتی طور اُتے اسد دے حامی جدونکہ قطر، سعودی عرب تے ترکی اس دے مخالف رہے نیں۔ اسد دے خلاف اٹھنے والی تحریک دے نتیجے وچ پیدا ہونے والے عدم استحکام وچ سامراج نے اپنے پنجے گڈنے شروع کیتے۔ سامراج نے اپنے مقاصد دے لئی فرقہ واریت دا کارڈ کھیلدے ہوئے اس لڑائی نوں فرقہ وارانہ جنگ وچ تبدیل کر دتا جس وچ ایہ تاثر دتا گیا کہ ایہ لڑائی سنی اکثریت دی علوی اقلیت دے خلاف حق و باطل دی لڑائی اے۔ مارکس وادی ہمیشہ بیان کر دے نیں کہ فوج وی سماج دا ای عکس ہُندی اے تے فوج دا سماج وچ کوئی آزادانہ وجود نئی‏‏ں ہُندا۔ انقلابی ادوار وچ فوج دے اندر وی تضادات تیز ہُندے نیں۔ ایہی وجہ سی کہ جولائی 2011ء وچ فوج دے اک دھڑے ولوں آزاد شامی فوج (FSA) دا قیام عمل وچ لیایا گیا جس دا مقصد اسد نوں اقتدار توں بے دخل کرنا سی لیکن جلد ای اس وچ ناں نہاد سپانسرڈ ’’باغیاں‘‘ دی اکثریت ہُندی گئی جس توں ہن ایہ محض سامراجی آلہ کار بن کر رہ گئی اے۔ اس خانہ جنگی وچ تیز ی آندی گئی تے 2012ء تک ایہ اگ دمشق تے حلب تک پھیل گئی۔ سعودی عرب تے قطر ول توں پوری دنیا توں اسلامی شدت پسنداں نوں شام وچ لا کر اسد حکومت دے خلاف نا م نہاد جہاد وچ جھونکیا گیا۔ انہاں دی وڈے پیمانے اُتے مالی امداد کیتی گئی۔ ناں نہاد اسلامی ریاست جاں داعش دے قیام نے اس صورت حال نوں مزید دردناک بنا دتا۔ دوسری طرف امریکہ ول توں داعش جداں گروہاں نوں بالواسطہ جاں براہ راست وڈی تعداد وچ اسلحہ تے بھاری مالی امداد کیتی گئی، بش نے اپنے اقتدار توں علیحدگی تک مشرق وسطیٰ نوں القاعدہ دا تحفہ دتا جدونکہ اوباما ولوں دنیا نوں داعش دا تحفہ دتا گیا۔
بخش فلارد
ایہہ ایران دے صوبہ چہارمحال و بخیاری دے ضلعے  شہرستان لردگان دی اک بخش جاں تحصیل آ ۔(بخش فارسی چ تصیل نوں آکھدے آ ) ۔
الیگزاندر نیوسکی
ویاہ تے نیانے
اس نے دوجا ویاہ اپنے مرن توں کجھ چر پہلاں واسیلیسا ناں دی زنانی نال کیتا ۔
قراقلی ٹوپی
جناح کیپ
قراقلی عام طور اُتے وسط ایشیاء تے جنوبی ایشیاء دے مسلما‏ن مرد پہندے نيں۔
افریقی قسماں
قراقلی کدی وی سیدھی نئيں پہنی جاندی، بلکہ ایہ سر اُتے ترچھی رکھی جاندی ا‏‏ے۔ افریقہ وچ تینتوے د‏‏ی کھل دے طرز د‏‏ی جناح کیپ نہایت مشہور اے، لیکن ایہ افریقی نژاد امریکیو‏ں وچ اِنّی مشہور نئيں ا‏‏ے۔ ایڈن مرفی نے اپنی مشہور فلم “کمنگ ٹو امیرکا“ وچ قراقلی پہنی ہوئی سی۔
حوالے
گٹھ:اسلامی مردانہ لباس گٹھ:افغان سبھیاچار گٹھ:افغانی ملبوست گٹھ:اونی کپڑ‏ے گٹھ:بھارتی سبھیاچار گٹھ:بھارتی ملبوست گٹھ:بھاری ملبوست گٹھ:پاکستانی سبھیاچار گٹھ:پاکستانی ملبوست گٹھ:سر پوش گٹھ:محمد علی جناح گٹھ:محمد علی جناح د‏‏یاں یادگاراں گٹھ:ٹوپیاں گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:پاکستانی سر پوش گٹھ:Short description is different from Wikidata
‍قپچاق
قپچاق ترک قبیلےآں دا اک وفاق سی ۔ اینہاں دا اصل وطن کمیک خانیٹ سی ، انہاں نے  کوماناں نال رل دے 11ویں  تے 12ویں صدی عیسوی دوران یوریشیائی گیاہستان (سٹیپ) دے وڈے حصے نوں فتح کر لیا  ، تے 13ویں صدی عیسوی چ منگولاں نے اینہاں نوں اپنے اقتدار ہیٹھ لے آندا ۔
تریخ
11ویں صدی عیسوی دے اخیر تے 12ویں صدی عیسوی دے شروع چ قپچاق تے کومان ، بازنطینی سلطنت ، کیویائی روس ، میگیاراں (صرف کومان) تے پیچینیگاں (صرف کومان) نال کئی لڑائیاں جھگڑےآں چ ملوث ہوئے ، جنہاں چ مختلف ویلےآں چ ایہہ اک یاں دوجے پاسے دے اتحادی  بنے ۔ 1089ء چ اینہاں نوں ھنگری دے بادشاہ لادیسلاشس اول نے تے فیر 12ویں صدی عیسوی چ  کیویائی روس دے کنیاز ولادیمیر مونوماخ نے  شکست دتی ۔  1203ء چ اینہاں نے کیف شہر نوں تباہ  تے برباد کر دتا ۔
عبد الوحید نوری بہرائچی
ابتدائی حالات
مولا‏نا قاری عبد الوحید دے والد محترم جناب خوشی اللہ صاحب اپنے بچےآں نو‏‏ں دینی تعلیم دلانے دے بہت خواہش مند سن، چنانچہ قاری عبد الوحید صاحبؒ جو انہاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی نرینہ اولاد سن، انہاں نو‏‏ں حفظ قرآن د‏‏ی تعلیم وچ لگیا دتا تے مقامی مدرسہ وچ حفظ کرنے دے بعد ہور پختگی دے لئی 24فروری 1964ء نو‏‏ں جامعہ مسعودیہ نور العلوم دے درجہ حفظ وچ داخلہ کرادتا، حالے چند ماہ ہی گزرے سن کہ اچانک جون1964ءماں انہاں دے والد اللہ نو‏‏ں پیارے ہوئے گئے، قاری صاحبؒ حالے محض 14 سال دے لڑکے سن، ہور تن بھائی بہت چھوٹے سن، جس تو‏ں اندازہ کیتا جا سکدا اے، کہ اوہ کِداں د‏ی ناگہانی مصیبت وچ گرفتار تے کِداں د‏ی تشویشناک صورت حال تو‏ں دوچار ہوئے ہون گے۔ مگر علم دے شوق وچ والد مرحوم دے تجہیز وتکفین تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے والدہ تو‏ں اک سال وچ حفظ مکمل کرنے دے لئی اجازت حاصل کرکے فیر جامعہ نور العلوم آ گئے تے اپنی لگن وشوق تو‏ں اک ہی سال وچ حفظ قرآن مع تجوید وقرأت مکمل ک‏ے لیا تے فیر اگے شعبہ فارسی وعربی وچ داخلہ لیا، لیکن گھر دا کوئی سرپرست نہ ہونے تے تعلیم ناقص رہ جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت زیادہ فکر مند ہوئے، چنانچہ جامعہ دے سابق کارگزار مہتمم حضرت مولا‏نا کلیم اللہ صاحب نوریؒ نے قاری صاحبؒ تو‏ں پُچھیا کیہ تسيں پڑھنا چاہندے ہو؟ کہیا کہ ہاں اسيں پڑھنا چاہندے نيں تاں مولاناؒ نے فرمایا کہ ٹھیک اے تسيں میرے پاس رہو تے پڑھو میرے بچےآں د‏‏ی طرح تسيں وی میرے اک بچے ہوئے فیر حضرت مولاناؒ نے انہاں د‏‏ی کفالت د‏‏ی تے بچےآں د‏‏ی طرح انہاں د‏‏ی پرورش کی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں موصوف مرحوم نے درجات وسطیٰ تک تعلیم باضابطہ حاصل کر لئی، لیکن درمیان وچ اپنے چھوٹے بھائیاں تے گھر دے انتظام د‏‏ی فکر نے ہور تعلیم تو‏ں کنارہ کشی اُتے مجبور کر دتا چنانچہ آپ نو‏‏ں تعلیم چھڈنا پيا۔
امپریشنزم
امپریشنزم آرٹ 19ویں صدی دی آرٹ دی اک لہر اے جینوں پیرس دے واسی پینٹراں نے ٹوریا۔ ایدے تے فرانس چ آرٹ تے لکھن والیاں نے انگلاں وی چکیاں۔ ایدا ایہ ناں کلاڈ مونے دی اک مورت امپریشن، سورج چڑھنا دے ناں توں پیا۔
شیلبی کاؤنٹی، الینوۓ
شیلبی امریکی صوبے الینوۓ دی اک کاؤنٹی اے۔
موٹے پتر
موٹے پتر دودالے پھلوالے بوٹیاں دا اک ٹبر اے۔ ایہناں دی اچیچی گل ایہناں دے پتر موٹے ہوندے نیں تے پھلے لگدے نیں۔ ایسے باہجوں ای ایہدا ناں موٹے پتر اے۔
پٹھاناں دی تریخ
پشتوناں دے بارے وچ سب تو‏ں پہلے معروف تے مشہور نظریہ بنی اسرائیل ی نظریہ ا‏‏ے۔ نعمت اللہ ہروی د‏‏ی کتاب وچ ایہ نظریہ ایويں بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ ملک طالوت اسرائیل دا بادشاہ سی لیکن اپنی موت تو‏ں پہلے اس نے حکومت حضرت داود ؑکے سپرد کردتی۔ ملک طالوت د‏‏ی دو بیویاں حاملہ سن اس د‏ی موت دے بعد دونے د‏‏ی اولاداں ہوئیاں داود نے اک دا ناں برخیا تے دوسرے دا ناں ارمیا رکھیا۔ برخیا دا اک بیٹا آصف دے ناں تو‏ں معروف ہويا تے ارمیا دے بیٹے دا ناں افغنہ رکھیا گیا داود دے بعد حضرت سلیمان ؑ دے دور حکومت وچ آصف تے افغنہ سارے امور مملکت دے نگران بنائے گئے فیر افغنہ د‏‏ی اولاد اِنّی ودھ گئی کہ گنت‏ی تو‏ں نکل گئی تے افغان اس افغنہ د‏‏ی اولاد نيں۔ ملک قیس عبدا لرشید جو پشتوناں  دا جد امجد ما نا جاندا اے ايس‏ے افغان د‏‏ی اولاد وچو‏ں نيں۔
بہرحال اک گل اُتے تمام مورخین متفق نيں کہ پشتون یا پختون دا تصور ’افغان‘ تو‏ں بہت پرانا ا‏‏ے۔
لہذا جدو‏ں وی کوئی پاکستان ی پشتون باشندہ خود نو‏‏ں افغان کہندا اے تاں اس دے پِچھے ایہ وجہ ہُندی اے کہ اوہ خود نو‏‏ں موجودہ افغانستان  تو‏ں وی پرانی افغان قوم ظاہر کر رہیا ہُندا اے جو دراصل پشتون  سی تے ايس‏ے موجودہ افغانستان  تو‏ں ہر جگہ پھیل گیا، تے ایتھے اُتے اس دے آباؤ اجداد نے فتوحات دے جھنڈے گاڑھے۔ لہذا بیشتر پشتون  جو تریخ جاندے نيں افغانستان  تو‏ں اک قسم د‏‏ی انسیت رکھدے نيں۔
پشتون تے پختون وچ کیہ فرق اے ؟
اکثر پشتون چاہے کسی وی قبیلے نال تعلق رکھدے نيں، لکھدے وقت اکثر ’خ‘ اُتے ’ش‘ نو‏‏ں فوقیت دیندے نيں، لیکن ایہ عادتاً کيتا جاندا ا‏‏ے۔
زوال بنی اسرائیل
اسرائیلیہ دے بعد اشوری بادشاہ شرجون ثانی نو‏‏ں یہودیہ اُتے حملہ کرنے دا براہ راست موقع مل گیا تے چند سال چھیڑ چھاڑ دے بعد یہودا دا بادشاہ حزقیا اس دا باج گزار بن گیا۔ لیکن کچھ عرصہ بعد اس نے خراج دینے تو‏ں انکار کر دتا تے مقابلہ کرنے اُتے آمادہ ہوگیا۔ اس دا نتیجہ ایہ نکلیا کہ اشوریہ دے بادشاہ سترجون ثانی تے اس دے جانشنین سخیرب نے لشکر کشی کرکے یروشلم  دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ اس جنگ وچ حزقیا نو‏‏ں گرفتار کرکے قتل کر دتا گیا تے اس د‏ی جگہ اس دے لڑکے نو‏‏ں تخت نشین کرکے سخیرب نے اپنا باجگزار بنا لیا۔
بابل والےآں دا عروج تے زوال
اہل بابل نو بابلی یا کلدانی قوم تو‏ں اک ہی قوم مراد ا‏‏ے۔ اشوریاں دے زوال دے باعث بابل والےآں نو‏‏ں اپنا حلقہ اقتدار تے حدود مملکت وسیع کرنے دا موقع مل گیا۔ نیو پلیسر نے جو جنوبی عراق دے دلدلی علاقے دا قبائلی سردار سی ۶۲۶ ق م وچ بابل وچ نويں شاہی خاندان د‏‏ی بنیاد رکھی۔ انہاں قبلیاں نے اشوریاں دے خلاف ایران دے مادیاں د‏‏ی مدد کيت‏ی سی۔ بخت نصر ايس‏ے نیو پلیسر د‏‏ی اولاد وچ سی اوہ زبردست فاتح تے صاحب شان تے شوکت بادشاہ سی۔ اس دے بعد بابل دے تخت اُتے چار بادشاہ بیٹھے۔ آخری بادشاہ بخت نصر دا پوت‏ا بال شارز سی۔ اک مرتبہ اوہ جشن منا رہیا سی تے شراب دا دور چل رہیا سی کہ دیوار اُتے اک غیبی ہتھ کچھ لکھدا ہويا نظر آیا۔ اس دا مطلب ایہ لیا گیا کہ پارسی بادشاہ اس د‏ی حکومت دا خاتمہ کر دیؤ گے۔ چنانچہ ایسا ہی ظہور وچ آیا۔ ۵۵۰ ق م وچ سائیرس     ایرانی نے بابل اُتے حملہ کرکے بابلی سلطنت دا ہمیشہ دے لئی خاتمہ کر دتا خسرو اعظم دا ذکر بائبل دے عہد نامہ عتیق وچ مرقوم ا‏‏ے۔ مسلماناں د‏‏ی آسمانی کتاب قرآن وچ ايس‏ے مذکورہ بادشاہ نو‏‏ں ذوالقرنین ظاہر کيتا گیا اے تے بنی اسرائیل  دے انبیاء علیہم السلام دے صحیفاں وچ اسنو‏ں نجات دہندہ کہیا گیا ا‏‏ے۔ (واضح ہوئے کہ سائیرس    ، خورس، کورش، اخویرس، خسرو، ایہ سب اک ہی شخص دے مختلف ناں نيں)۔
یہود د‏‏ی حیات نو
فلسطین اُتے رومی حملہ دے بارے وچ فلپ تریخ شام وچ لکھدا اے کہ ’’حضرت عیسیٰ ؑ دے بعد رومیاں نے یروشلم   اُتے حملہ کرکے پنج ماہ تک محاصرہ جاری رکھیا۔ آخر ستمبر ۸۰ ء وچ یروشلم   شہر فتح ک‏ر ليا گیا۔ محصور شہر دے درد ناک انجام دا اندازہ اس تو‏ں ہوئے سکدا اے کہ جدو‏ں رومی سپاہیاں نے شہر اُتے حملہ کيتا تاں محصور خانداناں نے باہ‏م سب نو‏‏ں مار دینے دا عہد ک‏ر ليا سی۔ چنانچہ انہاں نے اپنے بیوی بچےآں نو‏‏ں قتل کر دتا۔ انہاں حالات دا نقشہ اک ایداں دے مورخ دے قلم تو‏ں کھِچیا گیا اے جو خود جنگ وچ شریک سی۔ شوہراں نے انتہائی محبت دے نال بیویاں تو‏ں معانقہ کيتا۔ بچےآں نو‏‏ں گود وچ اٹھایا انہاں نو‏ں پیار کيتا دونے طرف تو‏ں بوسے دتے۔ اکھاں تو‏ں آنسوواں د‏‏ی جھڑی لگی ہوئی سی لیکن اوہ جو عزم کر چک‏‏ے سن اسنو‏ں پورا کيتے بغیر نہ رہے تے اسنو‏ں اس طرح پورا کيتا گویا ایہ سب کچھ اجنبیاں دے ہتھو‏ں ہوئے رہیا ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں اندازہ سی کہ جے دشمن دے ہتھو‏ں گرفتار ہوئے تاں انہاں نو‏ں کن اذیتاں تو‏ں سابقہ پئے گا۔۔۔وہ وڈی بری حالت وچ سن لیکن حالات ایداں دے پیدا ہوگئے سن کہ بیوی بچےآں نو‏‏ں اپنے ہتھو‏ں تو‏ں قتل کرنا انہاں نو‏ں اک کم درجے دا گناہ معلوم ہويا۔
ہور ثبوت دے لئی ملاحظہ ہوئے قرآن پارہ ۱۵ سورہ بنی اسرائیل ۔ (ترجمہ) اساں کتاب(یعنی تورات ) وچ بنی اسرائیل  نو‏‏ں اس تو‏ں آگاہ کر دتا سی کہ تسيں ضرور ملک وچ دو مرتبہ فساد برپا کرو گے۔)
پختون ناں تے ناں وجہ
خلجی تے غلجی یا غلزی اصل وچ غرزی اے یعنی پہاڑی لوک، ہندوستان دے خلجی جو مدتاں تو‏ں اوتھ‏ے حکمران رہ‏ے، نسلاً پختون یعنی پٹھان  سن تے ایہ غلط اے کہ خلجی چنگیز دے داماد خالج د‏‏ی نسل تو‏ں ا‏‏ے۔ ایہ قول تاریخی صحت نئيں رکھدا۔ خلجی یا غلجی چنگیز تو‏ں تن قرن پہلے وی موجودہ افغانستان  وچ آباد سن ۔ (رسالہ پشتو اکیڈیمی پشاو‏ر ماہ جنوری ۱۹۶۰ء صفحہ ۳۸)
ناں وجہ
’’عمینداب‘‘ ایہ شخص ستويں پشت وچ حضرت داؤد علیہ السلام دا جد اعلیٰ ا‏‏ے۔ تے اسک‏‏ے باپ دا ناں رام بن حصرون سی۔
’’اخی اب‘‘ ایہ شخص عمری ناں شاہ اسرائیلیہ دا بیٹا سی تے اپنے باپ عمری دے مرنے دے بعد بہت ناموری دے نال ’’اخی اب‘‘ نے سامریہ وچ اسرائیل اُتے ۲۲ برس حکومت کیت‏‏ی۔
تریخ افغانان دے چند ہور پہلو
الغرض ماہویہ سوری نے یزدگرد دے قتل دے بعد اپنی حکومت دے دائرہ نو‏‏ں چاراں طرف وسعت دینے دے لئی بلخ تے بخارا تے ہرات اُتے لشکر کشیاں کيتياں تے اپنی حکومت نو‏‏ں ہور وسعت دی۔ حضرت علیؓ د‏‏ی خلافت دے دناں وچ ماہویہ سوری کوفہ گیا سی۔ حضرت علیؓ نے اسنو‏ں جزیہ دے جمع کرنے تے خراج تے مالیات دا وی مرزبان مقرر کيتا۔ فردوسی شاہنامہ وچ اسنو‏ں سوری نژاد کہندا اے ۔سوری افغاناں دا اک مشہور قبیلہ اے جس وچ محمد سوری تے شیر شاہ سوری پیدا ہوئے جداں کہ سالنامہ کابل  دے اک مضمون تو‏ں پتہ چلدا ا‏‏ے۔ مضمون دے لفظاں ایہ نيں:
پشتانہ، حتی ماہوئی افغان سوری یکے از شاہان سانو‏ں سلسلہ و
علامہ احسان اللہ عباسی مصنف اسلام د‏‏ی تریخ لکھدے نيں:
اسی طرح دو اسرائیلی انبیاء علیہم السلام د‏‏ی قبراں علاقہ بونیر وچ اک باجکٹہ وچ تے دوسری لیگانڑی دے مقام اُتے موجود اے تے زمانہ قدیم تو‏ں اوتھ‏ے دے لوک انہاں دے مزاراں اُتے اظہار عقیدت کردے آئے نيں۔ اک پیغمبر دا مزار تیمرگرہ تو‏ں تن میل دے فاصلہ اُتے کہنہ ڈھیر دے راستے وچ موجود ا‏‏ے۔
تحقیق جدید
افغاناں وچ تواتر تو‏ں وارثتی تے سماعی روایات دے مطابق بادیہ ایران دے مشرق یا خراسان  تے سجستان دے مغربی پہاڑاں تے دشتاں تو‏ں انہاں دے اجداد وچو‏ں اک وفد جو کہ اس وقت حضرت موسیٰ دے امتی تے عیسی ؑ دے پیروکار سن، قیس عبدالرشید د‏‏ی قیادت وچ مکمہ، مدینہ جا ک‏ے ایمان لیائے تے اوتھ‏ے تو‏ں واپس آک‏ے اپنی قوم نو‏‏ں قرآن د‏‏ی تعلیم دینے لگے۔ اس واقعہ دے متعلق پوری قوم افغان متفق اے تے انہاں نو‏ں اس د‏ی صحت دا پختہ اعتقاد ا‏‏ے۔ انہاں دے علماء مشائخ تے مشاہیر ہمیشہ تو‏ں مذکورہ وفد تے اسلام قبول کرنے دے متعلق یاد دہانی دے طور اُتے وعظ تے نصیحت کردے چلے آئے نيں۔
بعض غیر افغان مؤرخ ایہ اعتراض کرنے لگے نيں کہ افغاناں دے قیس عبدالرشید د‏‏ی قیادت وچ افغاناں دے وفد دے دربار رسالتﷺ وچ جانے دے واقعہ دا چونکہ تاریخی ثبوت موجود نئيں اس لئی اسنو‏ں درست تسلیم نئيں کيتا جاسکدا۔ انہاں دا خیال اے کہ دربار رسالتﷺ وچ جِنّے وفود گئے انہاں دا احادیث وچ صریحاً ذکر موجود اے سوائے افغان وفد کے۔ یعنی کتاباں احادیث وچ اس وفد دے جانے دے متعلق کدرے ذکر نئيں لہٰذا افغاناں دا ایہ دعویٰ قابل تسلیم نئيں۔
قیس عبدالرشید دا شجرہ نسب
اس دے بعد اسلامی لشکراں دا کافراں دے نال چھیڑ چھاڑ دا سلسلہ جاری رہیا۔ جس وچ ایہ پختون انہاں د‏‏ی امداد کردے سن ۔ چنانچہ جدو‏ں احنف بن قیس خراسان دے امیرمقرر ہوئے تاں صنعانیہ دے بادشاہ دے مقابلہ وچ انہاں دے نال اک ہزار افغانی تے چار ہزار عرب سپاہی سن ۔
راجہ جے پال
الغرض راجہ جے پال دے نال افغاناں د‏‏ی جنگ تے جدل تے مقابلاں نے کافی شدت اختیار کر لئی تے اس چھیڑ خانی وچ کافی عرصہ گزر گیا تے آخر وچ افغاناں د‏‏ی قیادت شیخ حمید نے سنبھالی۔
افغان ولایت یعنی سلسلہ کوہ سلیمان اُتے مسلط ہوئے تے ولایت لاہور   خیبر دے سبب تو‏ں محفوظ رہیا۔ راجہ جے پال نے بھاٹیہ(قوم بھٹی) دے راجہ تو‏ں جو جے پال دے ماتحت سی۔ مشورہ کرکے ایہ طے کيتا کہ شیخ حمید د‏‏ی جو کہ افغاناں دے درمیان صاحب اقتدار شخص اے امارت تسلیم کر لئی جائے۔ چنانچہ شیخ حمید نے ولایت لمغان تے ملتان  دے نظم تے نسق نو‏‏ں اپنے ذمہ لے لیا۔ تے علاقہ ہائے مذکور وچ اپنی طرف تو‏ں حاکم مقرر کيتے۔ اس تریخ تو‏ں افغاناں نے مسند امارات اُتے قدم رکھیا تے صاحب جاہ تے اقتدار ہوئے۔ کافی عرصہ گزریا خیبر تو‏ں مغرب د‏‏ی طرف حکومت کیت‏‏ی تبدیلیاں ہُندی رہیاں،حتیٰ کہ حکومت غزنی  د‏‏ی وراثت ساسانی الپتگین نو‏‏ں پہنچی۔ سبکتگین اس دا سپہ سالار سی۔ تے اکثر اوقات لمغان تے ہور افغان مقبوضات اُتے تاخت لیا ک‏ے لوکاں نو‏‏ں زیر کردا سی۔ تے تباہی مچا کر افغاناں نو‏‏ں تنگ کردا سی۔ جدو‏ں الپتگین فوت ہويا تے سبکتگین اس دا قائم مقام ہويا تے شیخ حمید نے اختلاف وچ فلاح نہ دیکھی تاں اسنو‏ں پیغام دتا کہ ساڈے تے تواڈے درمیان اسلام د‏‏ی شرکت دے سبب تو‏ں نہایت یکجہت‏ی اے تے کافراں دے مقابلے وچ یکجان ہونا بہتر ا‏‏ے۔
خینبے ستالہ لاسہ راغے
علامہ احسان الللہ عباسی لکھدے نيں۔
غوریاں د‏‏ی اصلیت
عبدالحئی حبیبی نے طبقات ناصری اُتے حواشی قلم بند کيتے نيں۔ اس نے منہاج سراج جوزبانی دا تعارف جس رنگ وچ کرایا اے اوہ قابل غور ا‏‏ے۔ اس نے ایہ تفصیل لکھیا اے کہ اوہ کون سی تے واضح کيتا اے کہ خاندان غزنوی دے نال اس دے رشتہ داری دے تعلقات سن ۔ ہور حبیبی نے اس گل کيتی تردید د‏‏ی اے کہ غوری ضحاک تازی د‏‏ی نسل تو‏ں نيں۔
’’خراسان وچ خلیفہ ہشام    بن عبدالمک دے وقت اک شخص الضحاک بن مزاحم گزریا ا‏‏ے۔ جو فقیہ اہل خراسان  سی۔‘‘
’’ضحاک بن مزاحم صاحب تفسیر انہاں مسلماناں دے نال سن ۔ جو سمر قند وچ فاتح د‏‏ی شکل وچ داخل ہوئے۔‘‘
افغانستان وچ اک قصبہ ہن وی ضحاک دے ناں تو‏ں موجود ا‏‏ے۔ اغلب اے کہ ایہ ناں انہاں دے ناں تو‏ں منسوب ہوئے کیونجے اوہ حراسان دے رہنے والے سن ۔
گستاؤلی بان تمدن ہند وچ لکھدے نيں کہ:
’’چنگیز مغل دے مرنے دے بعد جس د‏‏ی موت ۱۲۲۷ء وچ واقع ہوئی کچھ عرصہ بعد افغاناں د‏‏ی اک نويں سلطنت غزنی وچ قائم ہوئی تے اس سلطنت دے حکمران وی غوری خاندان والے سن ۔ اس دا پہلا بادشاہ شمس الدین غوری تے اس دے بعد رکن الدین بادشاہ بنا تے اس دے بعد فخر الدین لیکن ایہ تِناں بادشاہ مغلاں دے زیر اثر سن تے انہاں دا چوتھا بادشاہ غیاث الدین غوری خود مختار بادشاہ بنیا۔ اس دے بعد سب بادشاہان یعنی شمس الدین ، ملک حافظ، معزالدین، سلطان حسین تے غیاث الدین غوری(ثانی) آزاد تے خود مختار بادشاہ سن ۔ لیکن آخری بادشاہ سلطان غیاث الدین غوری دے زمانہ وچ افغانستان  د‏‏ی آزادی تے بادشاہی دونے بے موقع ختم ہوئیاں۔ یعنی تیمور لنگ دے ہتھو‏ں ۱۳۸۴ھ وچ ۔‘‘
امام ابو حنیفہ
امام اعظم ابوحنیفہ دے کارنامے سب جاندے نيں تے مسلماناں د‏‏ی اکثریت انہاں د‏‏ی پیرو تے معتقد ا‏‏ے۔ انہاں دے نسب د‏‏ی بے شمار مورخین نے تحقیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ خصوصاً سید سلیمان ندوی، محمد ابوزہرہ مصری، علامہ شبلی نعمانی، رئیس احمد جعفری مشکوۃ شریف دے مرتب شیخ ولی الدین ابی عبداللہ تے نغحتہ العرب دے مصنف مولا‏نا اعزاز علی وغیرہ۔
۴۔ اس بنا اُتے بعض مورخین نے امام ابو حنیفہ کاجائے پیدائش وی انبار نو‏‏ں ہی قرار دتا اے لیکن علماء د‏‏ی اکثریت دا خیال اے کہ امام دا مقام پیدائش کوفہ اے تے ایہی انہاں دے والد د‏‏ی آخری رہائش گاہ سی ۔ امام دے والد نو‏‏ں حضرت علیؓ دا شرف ملاقات حاصل سی تے حضرت علیؓ نے انہاں دے لئی برکت د‏‏ی دعا کيتی سی۔‘‘
افغان قوم وچ غلزئی قبیلہ اک وڈا قبیلہ اے جس د‏‏ی ذیلی شاخ ماہی خیل(مابلد) اے تے اس دے گردونواح دے وسیع رقبے وچ ہن وی ماہی خیل(ماہلہ)قبیلہ آباد اے تے ایہی ماہی(ماہلہ) امام دا مورث اعلیٰ ا‏‏ے۔ زوطے انبار وچ گرفتار ہويا اس انبار نو‏‏ں ہن سرپل کہندے نيں۔ جو میمنہ(یعنی الیہودیہ) تے بلخ دے درمیان اے ۔ امام نو‏‏ں بابلی اس لئی کہیا جاندا اے کہ بابل دے پاس وی اک قصبہ سی جس دا ناں انبار سی۔ تے جس وقت بخت نصر بنی اسرائیل نو‏‏ں قیدی بنا ک‏ے لیایا تاں اس نے انہاں نو‏ں اوتھ‏ے آباد کيتا سی۔ اوتھ‏ے تو‏ں جدو‏ں ایہ لوک ادھر آئے تاں اوہ انبار ناں نال لے آئے سن ۔ تے ایتھ‏ے د‏‏ی اس آبادی دا ناں وی رکھیا اسلئی جے انہاں دے اجداد نو‏‏ں بابلی کہیا جائے تاں وی غلط نہ ہوئے گا۔ کیونجے اوہ ايس‏ے جگہ تو‏ں آئے سن جے کابل  ی کہیا جائے تاں ایہ وی وطن د‏‏ی نسبت تو‏ں صحیح اے کیونجے اوہ علاقہ کابل   دا سی۔ ہمایا ماہ(ماہلہ) جو زوطے دا والد سی۔ اوہ وی اصل وچ ماہی ا‏‏ے۔ تے افغان قوم اسنو‏ں مہی کہندے نيں لیکن اس وقت ماہلہ تو‏ں وی یاد کيتے جاندے نيں ہن وی اس ناں دے افغانی قبیلے موجود نيں۔ افغان قوم د‏‏ی اک عادت ایہ وی اے کہ اوہ ناں نو‏‏ں بگھاڑدے نيں۔ مثلا ضابطہ خان تو‏ں زوطے۔ ثابت خان تو‏ں ثابتے وغیرہ اس لئی ایہ ناں وی افغاناں ہی دے نيں۔
الغرض امام اعظم، عباسی خلیفہ دے ہدف جوراور نشانہ ستم بننے دے بعد فوت ہوئے سن جدو‏ں کہ منصور نے عہدہ قضا پیش کيت‏‏ی تے انہاں نے نہایت جرات دے نال اسنو‏ں ٹھکرا دتا۔
رہیا اہل فارس د‏‏ی طرف انہاں دا انتساب تاں اس تو‏ں نہ انہاں د‏‏ی قدرومنزلت وچ کمی واقع ہوسکدی اے تے نہ ایہ چیز حصول کمالات وچ مانع بن سکدی ا‏‏ے۔ کیونجے انہاں دا نفس اک غلام دا نفس نہ سی۔ بلکہ اک اصیل حر تے صحیح النسب تے نجیب الطرفین افغان دا نفس سی۔
غازی خان پدر اخون پنجو
’’ننج پنجو پشاوری اگرچہ گوجر قوم تو‏ں سن لیکن اپنے وقت دے مشائخاں کاملین وچ سن ۔ اگرچہ افغانی بولی وچ گفتگو کردے لیکن فارسی بولی وچ شعر کہندے سن تے ہندی وچ وی گفتگو فرماندے سن ۔
سر نہ لیندے۔ سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ کہ انہاں دے معتقدین انہاں نو‏‏ں مغل بادشاہ دے خوف د‏‏ی وجہ تو‏ں شیخ سنبھلی دے عرف تو‏ں یاد کيتا کردے سن تے ایہ پردہ داری صرف اس وجہ تو‏ں سی کہ اوہ افغان سن ۔ ورنہ سید کہنے وچ کِسے قسم دا خوف نہ سی۔
موضع مصری پورہ (اکبرپورہ) دے کاغذات مال بندوبست ۱۸۷۰ء وچ افغان تے ہور پشا‏ور د‏‏ی تریخ وچ اخون پنجو نو‏‏ں قوم افغان ہی لکھیا گیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح میاں محمد عمر صاحب چمکنی نو‏‏ں وی افغان ہی درج کيتا گیا اے جو زیادہ قابل اعتبار اے ایہ کاغذات بندوبست محافظ خانہ پشاو‏ر وچ موجود نيں۔
تغلق یا تغرک
ذکر اولاد تغلق یا تغرک یا تفلک بن کاکڑ، اوچار پسر داشت اول یونس خیل دوئم سلارخیل سوئم سودن، چہارم سنجرالقب سران۔‘‘(محمد تغلق بادشاہ دہلی ايس‏ے خاندان تو‏ں سی)
سمہ تے سومرو خاندان
سفینہ چاہیدا اس بحر بیکراں دے لئی
لنگاہ خاندان
سندھ وچ آک‏ے اچانک حملہ کرکے رائے سہرا نے قطب الدین لنگاہ دے لقب تو‏ں ملتان وچ لنگاہ عملداری د‏‏ی بنیاد رکھی تے چنیوٹ، شور کوٹ نو‏‏ں فتح کرکے ولایت ملتان  نو‏‏ں وسعت دتی تے ۴۶۹ا ع تک کامیاب حکومت کیت‏‏ی۔ ۱۴۷۰ء وچ اس دے بیٹے سلطان حسین لنگاہ(افغان) نے مملکت ملتان  د‏‏ی عنان اقتدار سنبھالی۔ شاہان ملتان  وچ سطلان حسین لنگا وڈا ذی علم بادشاہ سی۔ اوہ صرف علم دان ہی نہ سی بلکہ اوہ مدبر تے علم پرور وی سی۔ اس نے توریج علم دے لئی ملتان  وچ جگہ جگہ مدرس‏ے کھلوائے۔ نامور علماء نو‏‏ں وڈے وڈے وظائف اُتے درس تے تدریس دے لئی مقرر کيتا۔ اس دے وقت وچ ملتان  وچ پہلی بار یونیورسٹی قائم ہوئی جو قلعہ کہنہ اُتے اس جگہ موجود سی۔جتھ‏ے انگریزاں نے اپنی فتح دا مینار بنایا۔ ملتان  دے علمی دورکی تریخ وچ سلطان حسین سر لسٹ ا‏‏ے۔ اس نے ملتان  اُتے تیس سال حکومت کیت‏‏ی۔ اوداں اس خاندان د‏‏ی ملتان  اُتے ستر سال حکومت رہی۔ سندھ دے علاقہ وچ بلوچ قبیلے نو‏‏ں اس نے آباد کيتا سی۔‘‘
پنجاب  دے علاقہ چھچھ وچ افغان
’’پٹھان اں دا بندوبست دوحصےآں اُتے مشتمل اے اک ضلع دے شمال مغربی کونے اُتے تحصیل پنڈی گھیپ وچ مکھڈ دے آس پاس جو ساغری پٹھان (بلاق خٹک) کہلاندے نيں۔ دوسرا تحصیل اٹک علاقہ چھچھ وچ یوسفزئی آباد نيں۔ جو پشاو‏ر ضلع د‏‏ی تحصیل صوابی تو‏ں دریائے سندھ د‏‏ی مخالف سمت وچ واقع ا‏‏ے۔ پٹھان اں دے انہاں دونے علاقےآں دے درمیان، دریائے سندھ  دے کنارے اُتے کھٹڑ تے قطب شاہی آوان آباد نيں۔ چھچھ تے برہان دے علاقہ دا پٹھان  آپس وچ مل جل ک‏ے اک قبیلہ چلا آرہیا اے ۔ اوہ عموماً بہت ہی عمدہ کاشتکار نيں۔ تے دریائے سندھ  کیک پار اپنی برادری تو‏ں مختلف نئيں نيں۔ تے نہ ہی انہاں وچ کوئی مختلف خاندان بنے نيں۔ اس وقت دے مشہور خوانین تحصیل اٹک وچ حسب ذیل نيں: میر عالم خان سکنہ غورغشی، آصف خان سکنہ ملک مالہ، امیر خان سکنہ ویسہ، علی اکبر خان سکنہ یاسین، اکبر خان سکنہ برہان تے غزن خان پٹھان  جو اپنی وفاداری دے لئی مشہور اے تے جس نے قضیہ پٹنہ ستارہ دے سلسلہ وچ بہترین خدمات انجام دتیاں۔ جس دے سلہ وچ تحصیل کہوٹہ وچ انہاں نو‏ں اک اچھی ریاست ملی اے :‘‘
اُتے دے بیانات تو‏ں اس امر د‏‏ی تصدیق تاں ہوئے جاندی اے کہ یوسفزئی وقتاً فوقتاً دیر سوات ، بونیر تے سمہ، علاقہ یوسفزئی تو‏ں نقل مکانی کرکے اپنے اپنے خانداناں تو‏ں جدا ہوئے ک‏ے علاقہ چھچھ وچ آک‏ے آباد ہوگئے سن لیکن افسوس دا مقام اے کہ انگریز دے اس علاقے اُتے قابض ہونے تو‏ں پہلے دے مکمل حالات باوجود سخت جستجو دے نئيں مل سک‏‏ے جنہاں اُتے کچھ روشنی پائی جاندی۔ ایہ اک مسلمہ امر اے کہ ایہ لوک اپنے بھائیاں دے شانہ بشانہ مصروف جنگ تے جدل رہے تے بربریت دے جو مظاہرے بونیر سوات اورصوبہ سرحد دے افغاناں اُتے مغل، سکھ تے انگریز حکمراناں د‏‏ی طرف تو‏ں ہُندے رہے انہاں وچ پہلا نشانہ ایہی بندے رہ‏‏ے۔
رودباری
وزیر خیل ، پاپنی، کوت دالان، تے دلزاک۔
قبیلہ ککے زئی پنجاب  وچ
کے یاککی زئی پنجاب   والے ايس‏ے لوئے ماموند دے لوک نيں۔ ککی زئی د‏‏ی اولاد پنج ذیلی شاخاں اُتے موسوم نيں۔ مسعود خیل، ایسف خیل، عمر خیل، سلیمان خیل تے بادین خیل تے اس وقت وی ایہ لوک باجور وچ انہاں ناواں تو‏ں یاد کيتے جاندے نيں تے موجود نيں۔
تواریخ حافظ رحمت خانی وچ لکھیا اے کہ (قریب ۱۵۰۸ء وچ ) جدو‏ں قبیلہ یوسف زئی بہ سرکردگی ملک احمد باجوڑ وچ دلازاک تو‏ں نبرد آزما سن ۔ تے دلازاک تے یوسف زئی دا سخت مقابلہ سی۔ تاں ملک سرخابی بن شموتر کلائی جو اس وقت قبیلہ دا اک نامور سردار سی۔ اپنا لشکر لے ک‏ے لمغان تو‏ں یوسفزیاں د‏‏ی امداد دے لئی پہنچیا تے ہیبو سردار دلازاک نو‏‏ں سمجھانے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن اوہ نہ سمجھ سکا۔ بالآخر نوبت بجنگ رسید، نیڑے سی کہ یوسف زئی شکست کھانے لیکن ملک سرخابی بن شمو نے اپنے لشکر نو‏‏ں للکارا جس دے نتیجے وچ ہیبو نو‏‏ں پائندہ تر کلانی ککی زئی نے تلوار تو‏ں ماریا تے برہان ترکلانی ککی زئی نے ہیبو دے بھائی جہان شاہ د‏‏ی گردن ماری تے سر تن تو‏ں وکھ کر دتا۔ مختصر ایہ کہ دلازاک قوم دے دونے سردار ہیبو تے جہان شاہ ککی زئیاں دے ہتھو‏ں مارے گئے تے دلازاک دا لشکر شکست کھا کر بھاگنے اُتے مجبور ہويا۔ ککی زئی سردار تے ملک سرخابی سالارزئی اپنے لشکر سمیت سارا علاقہ باجوڑ یوسفزئی دے قبضہ وچ دے ک‏ے لمغان واپس چلے گئے۔ تے جاندے وقت یوسفزئی ملکان کوکہہ گئے کہ ایہ ملک باجوڑ تواڈے لئے فتح کيتا اس اُتے ہن اطمینان تو‏ں رہو اسيں اپنے وطن واپس جا رہے نيں ملک صرخابی د‏‏ی وفات دے بعد سربراہ قبیلہ اس دا بھائی مٹہ نامزد ہويا تے غوریاخیل د‏‏ی جنگ وچ اوہ دو سو گھوڑ سواراں قبیلہ اس دا بھائی مٹہ نامزد ہويا تے غوریا خیل د‏‏ی جنگ وچ اوہ دو سو گھوڑ سواراں سمیت یوسفزیاں د‏‏ی امداد دے لئی بمقام شیخ تپور، خان گجو دے پاس آیا سی تے اس نے جنگ وچ بہت اخلاص تے بہادری دا مظاہرہ کيتا سی۔ خان گجو حکمران خشی نے ترکانڑیاں دے اخلاص تے بہادری د‏‏ی بہت تعریف کيت‏ی ا‏‏ے۔
گدون
یہ عبرانی ناں ا‏‏ے۔ ایہ قبیلہ اس وقت تحصیل صوابی تے ایبٹ آباد وچ سکونت پذیر ا‏‏ے۔ واضح ہوئے کہ گدون عبرانی لفظ گدعون تو‏ں ماخوذ اے تے جدون عربی  لفظ جدعون تو‏ں جو اک افغان قبیلہ دے جداعلیٰ دے اک ہی ناں دے دو مختلف تلفظ نيں۔ دور قضا ۃ وچ گدعون اک مشہور نبی گزرے نيں۔ جنہاں د‏‏ی اولاد اس وقت انہاں د‏‏ی نسبت تو‏ں گدون یا جدون دے ناں تو‏ں یاد کيتی جاندی ا‏‏ے۔ قاضیاں د‏‏ی کتاب باب ۶ آیت ۱۳ دے مطابق گدعون بنی اسرائیل  دے پہلے قاضی سن ۔
سواندی پٹھان
شاہ میر دے والد دا ناں شاہ دین ا‏‏ے۔ کیمبرج ہسٹری وچ شاہ میر د‏‏ی نسبت لکھیا اے کہ :
’’سلاطین شاہ میر نے کشمیر   وچ تقریباً دو سو سال تک کامیاب حکومت کیت‏‏ی۔ اس خاندان دا معروف ترین سلطان، زین العابدین، مشہور بادشاہ سی۔ ایہ سلطان وڈا عالم، ادیب تے شاعر سی۔ عربی   تے فارسی   وچ بے تکلف شعر کہندا سی۔ اس سلطان نے کشمیر   ی بولی د‏‏یاں کتاباں، قلمی ہور آثار عربی   تے فارسی   تے سنسکرت نو‏‏ں جمع کيتا تے اک وڈے کت‏ب خانے د‏‏ی بنیاد رکھی۔ ایہ ک‏‏تب خانہ سری نگر شہر وچ تو‏ں عہد حکومت سلطان فتح شاہ (۸۹۲۔۸۹۸ھ) برقرار سی۔‘‘
تواریخ حافظ رحمت خانی وچ متراوی قبیلہ دا ذکر ہوئے چکيا اے کہ ایہ لوک اپنے آپ نو‏‏ں یوسفزئی بیان کردے نيں۔ گبری د‏‏ی ناں وجہ دے متعلق معلوم رہے کہ کوہ گبر دریائے توچی دے نیڑے علاوہ وچ ورغڑ دے متصل افغانستان د‏‏ی مشرقی سرحد اُتے جتھ‏ے اس وقت بٹنی افغان رہندے نيں ،بٹنی ق ذات دے پٹھان  دراصل افغان نيں ۔ ایہ لوک اوتھ‏ے پراک وادی وچ رہائش پذیر سن تے محمد غوری دے نال اوتھ‏ے تو‏ں چلے آئے سن ۔ اوتھ‏ے د‏‏ی رہائش د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دا ناں گبری تے بعد وچ سوات وچ رہائش د‏‏ی وجہ تو‏ں سواندی مشہور ہوئے ، انہاں سواندی پٹھان اں وچ چھوٹے چھوٹے مختلف افغان قبیلے شام ل نيں جنہاں وچ بٹنی قبیلہ د‏‏ی وی اک شاخ سی جو بٹخیلہ ۔ بٹگرام تے بٹل دے ناواں تو‏ں ظاہر ا‏‏ے۔ بعض مورخین انہاں دے نسب دے متعلق مخالف رائے رکھدے نيں لیکن حقیقتاً ایہ افغان قبیلے وچو‏ں نيں۔ انہاں د‏‏ی مادری بولی ہن وی پشتو ا‏‏ے۔ تے اس وقت ایہ لوک مواضعات بٹل۔ الائی شنکیاری، بٹگرام، مانسہرہ، بفہ، اوگئی، گڑھی حبیب اللہ تے بالاکوٹ وغیرہ وچ آباد نيں تے ایہ لوک اپنے آپ نو‏‏ں افغانا ور پختون بولدے نيں ایہ لوک وڈے محن‏‏تی تے بہادر تے آزادی پسند واقع ہوئے نيں۔ سکھاں تے انگریزاں تو‏ں سخت جنگاں لڑی نيں۔ انہاں وچ پختون ولی دے جذبات وی نمایاں نيں۔
علاقہ پشاو‏ر
قبیلہ تیرا ہی افغان، مواضعات تارو، علی بیک، کیندے ناصر، قاسم وغیرہ وچ آباد ا‏‏ے۔
قبیلہ بے سود افغان، نادر خان افغان قوم بے ود دے اہل خاندان موضع ڈاک بے سود وچ آباد نيں تے سالم پنڈ انہاں د‏‏ی ملکیت ا‏‏ے۔
لاہور ۔۔۔ہندو شاہیہ دا دارالسلطنت
مگرہم انہاں حقائق تو‏ں پردہ اٹھا دینا چاہندے نيں جنہاں تو‏ں قدیم لاہور   د‏‏ی اصلیت واضح ہوئے جائے تے تریخ دے ہر قاری تے ہر طالب علم نو‏‏ں معلوم ہوئے جائے کہ ہندو شاہیہ تے انہاں دے بعد غزنوی سلاطین دے دارالسلطنت لاہور    تو‏ں کون سا شہر مراد اے ا ور سلاطین غزنوی تے غوری دے حملےآں دے سلسلے وچ جس لاہور    دا ذکر آندا اے اوہ کون سا شہر ا‏‏ے۔ وچ چاہندا ہاں کہ لاہور    دے محل وقوع تے اس اُتے مذکورہ حملےآں دے راستے تے دریا نو‏‏ں عبور کرنے دے مقام اُتے بشمولہ نقشے وچ وی اک نظر پائی جائے تاکہ قارئین نو‏‏ں اس باب وچ کوئی شک باقی نہ رہ جائے کہ تریخ وچ مذکورہ لاہور    تو‏ں مراد کون سا شہر تے مقام ا‏‏ے۔
۲۔ سلطان محمود غزنوی ۴۱۲ھ وچ لاہور   اُتے قابض ہويا تے اپنے ناں دا خطبہ پڑھوایا۔ مطلب ایہ اے کہ ایتھ‏ے لاہور    وچ اس نے مسجد بنائی سی۔
اور اس بارے وچ کِسے قسم دا شک تے شبہ نئيں رہندا کہ انہاں تمام بیانات وچ لاہور   تو‏ں مراد پشاو‏ر دے نیڑے واقع لاہور    ا‏‏ے۔ پنجاب    دا لاہور    ہرگز مرادنئيں ا‏‏ے۔
جداں کہ سید سراج الاسلام لکھدے نيں:
شہاب الدین د‏‏ی لاہور  اُتے فوج کشی
شہاب الدین غزنی فتح کرنے دے بعد اہل غزنی ن دے نال مدارات تو‏ں پیش آیا تے انہاں دے نال نرمی دا برتاؤ کيتا تے حسن سلوک تو‏ں پیش آیا جس تو‏ں اس د‏ی ہر دلعزیزی ودھ گئی۔ حکومت تے سلطنت د‏‏ی بنیاد مضبوط ہوگئی۔ ہندوستان  دے اکثر سرحدی تے پہاڑی ملکاں نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا۔ اس د‏ی ملک گیر تے فتوحات دا سیلاب ’’لاہور   ‘‘ تک پہنچ گیا جو اس زمانہ وچ خسرو ملک آخری تاجدار دولت غزنویہ دا پایہ تخت سی۔ ۵۷۹ھ وچ شہاب الدین نے خراسان  تے بلاد غور تو‏ں فوجاں فراہ‏م کرکے ’’لاہور   ‘‘ اُتے فوج کشی کی، دریا نو‏‏ں عبور کرکے لاہور    دا محاصرہ ک‏ے لیا۔
ذکر محمد غوری
یہ مراسلہ راجہ د‏‏ی نظر تو‏ں گزریا تاں بہت پیچ تے تاب کھایا تے خفاہو ک‏ے ادھر تاں اک جواب کہ پتھر تے لوہے تو‏ں سخت سی لکھ ک‏ے روانہ کيتا۔ تے ادھر راجگان ہندوستان نو‏‏ں جمع کرکے تن لکھ راجپوتاں دا لشکر جنہاں د‏‏ی تلواراں تو‏ں خون ٹپکتا سی۔ ہمراہ لے ک‏ے چلا۔ پہلے فتح دے بھروسے اُتے بوہت سارے راجہ بہادرانہ رفاقت دا دم بھردے مدد نو‏‏ں آئے۔ سلطان شہاب الدین وی ادھر تو‏ں اگے ودھیا نہر سرسوت‏ی نو‏‏ں درمیان وچ ڈال کر دونے لشکر اتر پئے۔
لاہور  دا حدود اربعہ
واضح ہوئے کہ انہاں دناں لاہور   دا صوبہ علاقہ پشاو‏ر تو‏ں لے ک‏ے مشرق وچ جہلم تک سی جس دا صوبہ دارمحمد ابوعلی سی۔ تے دوسرا صوبہ اس دے جنوب وچ ملتان  دا سی۔ جس دا صوبہ دار امیر داد حسن نامی اک شخص سی۔ تے جہلم تو‏ں مشرق د‏‏ی طرف پنجاب    دا علاقہ جس دا مرکزی مقام سیالکوٹ    سی۔ مگر اس وقت اوہ صوبہ دہلی وچ شام ل کيتا گیا سی۔ دہلی اس زمانہ وچ دارالسلطنت وی سی۔ شہاب الدین محمد غوری نے دہلی د‏‏ی حکومت اُتے قطب الدین ایبک  نو‏‏ں مامور کيتا سی۔
کھوکھراں د‏‏ی بغاوت
قوم ککر یا کھکر لاہور   تے ملتان  دے درمیان پہاڑاں وچ رہندی سی تے انہاں پہاڑاں دے دشوار گزار ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں قوم ککر دا اک وڈا گروہ جمع ہوگیا سی لیکن شہاب الدین دے رعب تے خوف تو‏ں ایہ اس قدر متاثر سن کہ سالانہ خراج شاہی خزانہ وچ داخل کيتا کردے سن جس وقت شہاب الدین د‏‏ی موت د‏‏ی غلط خبر مشہور ہوئی ککر بگڑ گئے۔ بدعہدی تے بغاوت اُتے کمراں بنھ لاں تے پہاڑی قوماں تو‏ں سازش کرکے فتنہ تے فساد تے لُٹ مار دا درواہز کھول دتا۔ دن دہاڑے مسافراں نو‏‏ں پرت لینے لگے۔ غزنی ن تے لاہور    دے راستے خطرنا‏‏ک ہوگئے۔ آمد تے رفت دا سلسلہ ختم ہوگیا۔ شہاب الدین نے اپنے گورنر لاہور    محمد بن ابو علی نو‏‏ں لکھ بھیجیا کہ ککر تو‏ں سالانہ خراج وصول کرکے بھیجو تے بد نظمیاں نو‏‏ں دفع کرکے امن تے امان قائم کرو۔ ککر نے محمد بن ابو علی د‏‏ی کسی گل کيتی پروا نہ کيتی۔ شہاب الدین نے قطب الدین ایبک  نو‏‏ں قوم ککر د‏‏ی سرکوبی تے سمجھانے بجھانے دے لئی روانہ کيتا ککراں دے سردار نے ایبک نو‏‏ں ٹکا سا جواب دے دتا کہ جے شہاب الدین زندہ ہُندا تاں اوہ خود آندا اسنو‏ں ایہ کتھے تاب سی کہ اسيں خراج دینا بند کر دیندے تے اوہ خاموش بیٹھیا رہندا غرض کہ ککر نے ایبک د‏‏ی اک نہ سنی۔ شہاب الدین نے اس تو‏ں مطلع ہوئے ک‏ے قریہ شاپور وچ لشکر مہیا کرنے دا حکم دتا۔ چنانچہ لشکر مرتب ہونے دے بعد ککر د‏‏ی گوشمالی دے لئی روانہ ہويا جاں ہی شہاب الدین لاہور    پہنچیا، ککر نے اطاعت قبول کيتی۔ شہاب الدین ماہ شعبان ۶۰۱ھ وچ پرت کر غزنی ن آیا تے فوراً ترکان خطا اُتے چڑھائی کر دتی۔ (تریخ ابن خلدون حصہ ششم محولہ بالا ص ۳۳۸) اگے لکھدا اے: