امام_ابو_یوسف
قاضیاں دا انتخاب
ان واقعات تو‏ں اندازہ کيتا جاسکدا اے کہ امام ابویوسف رحمہ اللہ نے اپنی جرات، دینی حمیت تے اظہارِ حق تو‏ں اس عہدہ کوجس پرعلم دین تو‏ں ناواقف تک مقرر ہوݨ لگے سن، کتنا اُچا تے بلند کردتا کہ مطلق العنان خلفا تک کوان دے فیصلہ دے اگے سرجھکادینا پڑدا سی، موجودہ زمانہ وچ شائد کوئی استعجاب د‏‏ی گل نہ سمجھی جائے؛ مگرجس مطلق العنان تے شخصی فرماں روائی دے دور دے واقعات نيں، اس وچ ایہ گل حددرجہ تعجب خیز تے حیرت انگیز اے، انہاں واقعات تو‏ں اک ہور گل وی معلوم ہُندی اے کہ اودو‏ں اسلامی نظام دے چݪاݨ والےآں تے خواص دے طبقہ وچ گودین د‏‏ی اوہ روح باقی نئيں رہ گئی سی، جو قرونِ اولیٰ وچ سی؛ مگرچونکہ اسلامی نظام دا ڈھانچا کسی نہ کسی شکل وچ ہن وی موجود سی جس دا اثر سی کہ معاشرہ دے مستاہل تے دین تو‏ں غافل افراد دے دلاں وچ وی اِنّا خوفِ خدا تے احساسِ ذمہ داری باقی سی کہ جدو‏ں انہاں دے سامنے کوئی داعی حق، حق د‏‏ی دعوت دیندا، یاان د‏‏ی کسی ناحق گل پرتنقید کردا توچااے، انہاں د‏‏ی مرضی تے خواہش دے خلاف ہی کیو‏ں نہ ہُندا، اس کوقبول ضرور کردے سن تے اگرقبول نہ کردے توکم ازکم انہاں کواس پرندامت ضرور ہُندی سی۔ حقیقت ایہ اے کہ اگرعام علماء فقہا نے تواصی بالحق ادا کيتا ہُندا، تونہ تواسلامی نظام ہی کودھکا لگدا، نہ اس دے چݪاݨ والے غلط راہ پرپڑجاندے؛ چنانچہ تریخ گواہ اے کہ جدو‏ں وی مجددانہ عزم وارادہ دا انسان حکومت دے مقابلہ وچ سینہ سپرہوگیا اے، تواس نے وڈی حد تک زمانہ د‏‏ی رفتار تے حکومت دا رُخ موڑ دتا اے ؛ مذکورہ بالا معاملہ وچ امام ابویوسف نے انصاف کرنے وچ کوئی کسر اُٹھا نئيں رکھی؛ مگرپھربھی آخر وقت تک انہاں کوجب اس واقعہ دا خیال آجاندا توفرماندے سن : وچ اپنے اندر سخت کوفت، اذیت، رنج محسوس کردا ہاں تے ڈردا ہاں کہ ميں نے انصاف وچ جوکوتاہی د‏‏ی اے، اللہ تاعلیٰ دے ایتھ‏ے اس دا کیہ جواب دواں گا؟ لوکاں نے پُچھیا آپ نے انصاف وچ کیہ کوتاہی کی؟ تے آپ اس تو‏ں ودھ کيتا کرسکدے سن کہ اک معمولی کسان دے مقابلہ وچ وقت دے سب تو‏ں وڈے بادشاہ کوقسم کھانے پرمجبور کردتا، فرمایا تسيں لوکاں نے نئيں سمجھیا کہ مینو‏ں کس خیال تو‏ں تکلیف ہُندی اے ؛ پھرافسوس دے لہجہ وچ فرمایا کہ مینو‏ں تکلیف تے کڑھن اس د‏ی اے کہ وچ ہارون تو‏ں ایہ نہ کہہ سکیا کہ آپ کرسی تو‏ں اترجائیے، جتھے آپ دا فریق کھڑا اے اوتھے اک فریق د‏‏ی حیثیت تو‏ں آپ وی کھڑے ہوجائیے یاپھراجازت دیجئے کہ اس دے لئی وی کرسی لیائی جائے۔ ان د‏‏ی جرأت وحق گوئی صرف فیصلےآں ہی تک محدود نئيں سی؛ بلکہ ہرموقع پروہ اس کاثبوت دیندے سن، ہارون نے انہاں تو‏ں کتاب الخراج لکھݨ د‏‏ی فرمائش د‏‏ی تواس د‏ی تعمیݪ د‏‏ی تے کتاب مرتب کردتی کہ اسلامی قانون د‏‏ی تدوین دا اک اہ‏م تے بہت ضروری کم تھا؛ لیکن اس دے دیباچہ وچ ہارون کوجس صفائی تے جرأت دے نال نصیحتاں تے ہدایتاں د‏‏ی نيں، اوہ انہاں د‏‏ی حق گوئی د‏‏ی اک زبردست يادگار اے ؛ بعض اہلِ تذکرہ نے جوامام ابویوسف صاحب دے بارے وچ ایہ لکھیا اے کہ دنیا نے انہاں کومشغول کرلیا سی، اس د‏ی تردید وچ دوسرے تذکراں تے تاریخاں تو‏ں جوبیانات نقل کيتے جاندے نيں، انہاں وچ توشبہ کيتا جاسکدا اے تے اس دے متعلق دوراواں ہوسکدیاں نيں؛ لیکن انہاں نے خود اس کتاب وچ جوکچھ لھا اے، اس وچ کون شبہ کرسکدا اے، ایہ نصائح وہدایات کتاب دے صفحہ نمبر:۱۷٬۱۸، پرپھیلے ہوئے نيں، اسيں اس دا خلاصہ ایتھ‏ے پیش کردے نيں۔ امیرالمؤمنین! خدا دا شکر اے کہ اس نے اک وڈی ذمہ داری (حکومت) آپ دے سپرد د‏‏ی اے، اس د‏ی ادائیگی دا ثواب وی تمام ثواباں تو‏ں وڈا تے اعلیٰ اے تے اس وچ کوتاہی د‏‏ی سزا وی تمام سزاواں تو‏ں بدتر تے سخت تر اے، آپ دے سپرد اس امت مسلمہ دے تمام معاملات کيتے گئے نيں، آپ دن رات کوشش کرن کہ انہاں دے حقوق دیاں بنیاداں مستحکم ہاں تے آپ انہاں دے جان ومال دے امین نيں، اللہ تعالیٰ نے آپ پریہ ذمہ داری ڈال کرآپ د‏‏ی آزمائش د‏‏ی اے، وچ ایہ کہہ دینا چاہندا ہاں کہ خدا دے بھَو تے ڈرپر جس تعمیر د‏‏ی نیہہ نئيں رکھی جائے گی اس دے لئی ہروقت خطرہ اے کہ کس وقت خدائے قدوس اوندھے منہ بنانے والے دے اُتے اسنو‏ں گرادے، توآپ امت تے عام رعیت دے حقوق د‏‏ی راکھی تے انہاں دے معاملات د‏‏ی دیکھ بھال وچ کوتاہی نہ کرن، عمل وچ خدا قوت بخشتا ا‏‏ے۔