cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسلامی خلافتاں دی تریخ
محاصرہ مکہ
اس تقریر تو‏ں پیشتر حجاج عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ د‏‏ی خدمت وچ اک خط بھیج چکيا سی، اس وچ لکھیا سی کہ ہن آپ دے پاس کوئی طاقت نئيں رہی، آپ ہرطرح مجبور ہوچکے نيں، بہتر ایہی اے کہ آپ ساڈی امان وچ آجاواں تے امیرالمؤمنین عبدالملک د‏‏ی بیعت اختیار کرلاں، آپ دے نال انتہائی عزت وتکریم دا برتاؤ کيتا جائے گا تے آپ د‏‏ی ہراک خواہش پوری کردتی جائے گی، مجھ نوں امیرالمؤمنین نے ایہی حکم دتا اے کہ جتھ‏ے تک ممکن ہوئے وچ آپ نوں صلح وآشتی د‏‏ی طرف متوجہ کراں تے آپ دے قتل وچ حتی الامکان چھیندی تو‏ں کم نہ لاں۔
شہادت ابنِ زبیر
عبداللہ بن زبیر اس خط نوں پڑھ کراپنی ماں حضرت اسماء بنتِ ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ دے پاس گئے تے عرض کيتا کہ:
خلافت ابن زبیر اُتے اک نظر
معاویہ دے بعد انہاں دا بیٹا یزید اس گل دا مستحق نہ سی کہ مسلماناں دا خلیفہ بنایا جائے؛ کیونجے اس دے سوا تے بوہت سارے لوک مسلماناں وچ موجود سن، جویزید تو‏ں زیادہ حکومت وخلافت د‏‏ی قابلیت رکھدے سن، انہاں نو‏ں وچ اک حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ وی سن، یزید د‏‏ی عملی زندگی بہت ہی قابل اعتراض سی تے ايس‏ے لئی بعض حضرات نے اس د‏ی بیعت تو‏ں انکار کيتا سی۔
بنواُمیہ دے خلفاء وچ ایہ گل خصوصیت تو‏ں نمایاں سی کہ اوہ اپنی خلافت وحکومت دے قیام واستحکا‏م دے لئی روپیہ تو‏ں خوب کم لینا جاندے سن اوہ روپیہ دے حاصل کرنے وچ وی خوب مستعد سن تے اس روپیہ نوں اپنے حصولِ مقصد دے لئی خرچ وی خوب سلیقہ دے نال کردے سن ؛ اگرلوکاں وچ روپیہ د‏‏ی محبت پیدا نہ ہوگئی ہُندی تووہ ہرگز کامیاب نہ ہوسکدے تے  امام علی کرم اللہ وجہہ تے حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ نوں ان دے مقابلے وچ ہرگز ناکامی حاصل نہ ہُندی، حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ اگرعبدالملک بن مروان د‏‏ی طرح بیت المال نوں اپنے دوستاں تے مددگاراں دے لئی وقف کردیندے تے کمزوراں دا لحاظ نہ رکھدے تواُنہاں دے گرد وی بوہت سارے شمشیرزن جمع ہوجاندے تے بنواُمیہ نوں نیچا دیکھنا پڑدا؛ لیکن حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ نے اس خلافِ تقویٰ راہِ عمل نوں ہمیشہ ناپسند کيتا تے انہاں دے لئی ایہی موزاں وی سی۔
اہلِ کش تے حریث بن قطنہ د‏‏ی غداری
مہلب جدو‏ں خراسان دے دارالسلطنت مرو وچ آک‏ے اوتھ‏ے تو‏ں م تے النہر یعنی شہر کش د‏‏ی طرف روانہ ہويا تومرو وچ اپنے لیئے مغیرہ نوں اپنی طرف تو‏ں امیرمقرر کرگیا تھا؛ حالے کش دا محاصرہ جاری سی کہ مہلب دے پاس مغیرہ دے فوت ہونے د‏‏ی خبر پہنچی، مہلب نے اپنے بیٹے یزدی نوں جومہلب دے پاس موجود سی، مرو دا حاکم مقرر کرکے تیس آدمیاں دے نال مرو د‏‏ی طرف روانہ کيتا، یزید جدو‏ں بست دے اک درّے وچ پہنچیا تواوتھ‏ے پنج سوترکاں تو‏ں مڈبھیڑ ہوگئی؛ انھاں نے تمام مال واسباب جوان دے ہمراہ سی طلب کيتا، یزید نے انکار کيتا، آخر یزید دے کسی ہمراہی نے کچھ توھڑا سامال دے ک‏‏ے انہاں ترکاں نوں رضامند کرلیا؛ لیکن اوہ ایہ مال لے کرکچھ دور چلے گئے تے پھر  اُتے ت کرآئے کہ اسيں تمام مال واسباب نوں لئی بغیر نہ چھڈن گے۔
قتیبہ بن مسلم باہلی
قتیبہ نے حملہ کرکے شکست دتی تے مرو نوں واپس چلا آیا، سنہ۸۹ھ وچ بخارا، کش، نسف، صغد دے سرداراں نے مل کربغاوت اختیار کيتی تے قتیبہ نے حملہ آور ہوک‏ے انہاں نوں شکست دتی تے فرماں برداری  اُتے مجبور کيتا تے مرو نوں واپس چلا آیا۔
حجاج بن یوسف ثقفی
ولید بن عبدالملک دے بعد سلیمان بن عبدالملک تختِ خلافت دا آرزومند تھا؛ کیونجے عبدالملک نے ولید دے بعد سلیمان نوں ولی عہد بنایا سی او راسی  اُتے لوکاں تو‏ں بیعت لی گئی سی، ولید نے ایہ چاہیا کہ وچ سلیمان اپنے بھائی نوں محروم کرکے اپنے بیٹے عبدالعزیز نوں ولی عہد بناؤں، اس خواہش تے ارادے دا حال ولید نے جدا جدا اپنے سرداراں دے سامنے بیان کيتا توحجاج تے قتیبہ نے توپسند کيتا لیکن  تے اں نے ولید نوں ڈرایا تے کہیا کہ مسلماناں وچ فتنہ برپاہوجانے دا سخت اندیشہ اے ؛ ايس‏ے سال سنہ۹۵ھ وچ بہ ماہِ شوال ویہہ برس عراق  د‏‏ی حکومت کرنے دے بعد حجاج نے وفات پائی تے مردے وقت اپنے بیٹے عبداللہ بن حجاج نوں عراق  دا گورنر کيتا، ولید بن عبدالملک نے حجاج دے تمام عاملاں نوں ان دے عہدےآں   اُتے بدستور قائم رکھیا۔
ولید بن عبدالملک د‏‏ی وفات
ولید نے اپنے بھائی سلیمان نوں ولی عہدی تو‏ں وکھ کرکے اپنے بیٹے نوں ولی عہد بنانے د‏‏ی جوکوشش کرنی چاہی سی اس وچ اوہ کامیاب نہ ہوسکا؛ اگروہ چند روز تے نہ مردا توشاید اپنے ارادے وچ کامیاب ہوجاندا؛ لیکن ہن ایہ ہويا کہ سلیمان انہاں سرداراں دا جنھاں نے ولید دے ارادے د‏‏ی تائید کيت‏ی سی دشمن ہوگیا؛ ہور ہراک اس شخص تو‏ں جس نوں ولید محبوب ومکرم رکھدا سی، سلیمان نوں دشمنی ہوگئی تے اس دا نتیجہ آئندہ عالم اسلام دے لئی کسی قدر مضرثابت ہويا، ولید بن عبدالملک نے ۵۱/جمادی الثانی سنہ۹۶ھ مطابق ۲۵/فروری سنہ۷۱۵ء وچ ۴۵/سال چند ماہ د‏‏ی عمر وچ نوسال اٹھ مہینے خلافت کرنے دے بعد ملکِ شام دے مقام ویرمران وچ وفات پائی تے ۱۹/بیٹے چھڈے، ولید دے عہد خلافت وچ سندھ ، ترکستان ، سمرقند وبخارا وغیرہ، اندلس ایشیائے نوں چک دے اکثر شہروقلعے تے بعض جزیرے حکومت اسلامی وچ شامل ہوئے، ولید د‏‏ی خلافت مسلماناں دے لئی اک طرف راحت وآرام تے خوش حالی دا زمانہ سی تودوسری طرف فتوحاتِ ملکی دا خاص زمانہ سی، حضرت عمرفاروق رضی اللہ تعالیٰ عنہ دے بعد اس قدر عظیم واہ‏م فتوحاتِ ملکی او رکسی خلیفہ دے زمانے وچ ہن تک مسلماناں نوں حاصل نہ ہوئیاں سن، جدو‏ں ولید دا انتقال ہويا اے تواس دا بھائی سلیمان بن عبدالملک مقامِ رملہ وچ سی۔
قتیبہ دا قتل
قتیبہ بن مسلم باہلی امیرخراسان نے جدو‏ں ایہ سنیا کہ ولید فوت ہوئے گی تے اس د‏ی جگہ سلیمان بن عبدالملک تخت نشین ہويا تواس نے خراسان  د‏‏ی تمام موجودہ فوج تے سردارانِ لشکر نوں جمع کرکے اپنی اس رائے دا اظہار کيتا ہ سلیمان بن عبدالملک د‏‏ی خلافت تو‏ں انکار کرنا چاہیے، قتیبہ دے پاس جوفوج سی اس وچ اک زبردست حصہ بنوتمیم دا سی، بنوتمیم دا سردار وکیع سی، وکیع نے ایہ رنگ دیکھ کرلوکاں تو‏ں سلیمان بن عبدالملک د‏‏ی بیعت خلافت لینی شروع کردتی، رفتہ رفتہ ایہ خبر تمام لشکر وچ پھیلی تے تمام قبیلے وکیع دے گرد جمع ہوگئے، قتیبہ نے ہرچند نوں شش کيتی کہ لوک اس د‏ی گلاں سناں تے اس تو‏ں افہام وتفہیم کرن؛ لیکن پھرکسی نے اس د‏ی گل نہ پوچھی تے علانیہ گستاخیاں کرنے لگے، قتیبہ دے نال اس دے بھائی تے بیٹے تے رشتے دار شریک رہ‏ے، آخرلشکریاں نے لُٹ مار شروع کردتی تے قتیبہ د‏‏ی ہرچیز نوں لُٹنا تے جلیانا شروع کيتا، قتیبہ دے رشتہ داراں نے قتیبہ دے خیمہ د‏‏ی حفاظت کرنی چاہی؛ لیکن اوہ سب مارے گئے تے بالآخر قتیبہ وی بوہت سارے زخم کھاکر بے ہوش زمین   اُتے گرا تے لوکاں نے فوراً اس دا سرکاٹ لیا، قتیبہ دے صرف بھائی تے بیٹے گیارہ شخص مارے گئے اس دے بھائیاں وچو‏ں صرف اک شخص عمر بن مسلم اس لئی بچ گیا کہ اس د‏ی ماں قبیلہ بنوتمیم تو‏ں سی، وکیع نے قتیبہ دا سر تے اس د‏ی انگوٹھی خراسان  تو‏ں سلیمان بن عبدالملک دے پاس بھجوادی، قتیبہ بن مسلم خاندانِ بنوامیہ دے سرداراں وچ نہایت زبردست فتح مند تے نامور سردار سی، ایداں دے زبردست د‏‏ی ایسی موت نہایت افسوسناک حادثہ اے ؛ لیکن چونکہ اس نے خلیفہ وقت دے خلاف سازش کرنے وچ ناعاقبت اندیشی تو‏ں کم لیا تھا؛ لہٰذا سلیمان بن عبدالملک   اُتے قتیبہ دے قتل دا کوئی  الزام نئيں لگایا جاسکدا۔
محمدبن قاسم د‏‏ی وفات
حجاج د‏‏ی وفات دے بعد وی اوہ ايس‏ے طرح فتوحات وملک داری وچ مصروف رہیا، جداں کہ حجاج د‏‏ی زندگی وچ سی، اس دے پاس جس قدر فوج سی اوہ سب د‏‏ی سب دل وجان تو‏ں اس  اُتے فدا تے اس دے ہراک حکم د‏‏ی تعمیل نوں بسروچشم موجود سی تے ایہ وی سب تو‏ں وڈی دلیل اس گل کيتی سی کہ محمد بن قاسم نہایت اعلیٰ درجہ د‏‏ی قابلیتِ سپہ سالاری رکھدا سی، ایداں دے نوجوان د‏‏ی جس د‏‏ی ابتدا ایسی عظیم الشان سی اگرتربیت کيتی جاندی تے اس تو‏ں کم لیا جاندا تووہ سلیمان بن عبدالملک دے لئی تمام براعظم ایشا نوں چین وجاپان تک فتح کردیندا؛ لیکن سلیمان نے جذبہ عداوت تو‏ں مغلوب ہوک‏ے یزید بن ابی کبشہ نوں سندھ  دا والی  بناکے بھیجیا تے حکم دتا کہ محمد بن قاسم نوں گرفتار کرکے بھیج دو، سلیمان دا ایہ حکم درحقیقت تمام کم گذار تے فتح مند سپہ سالاراں نوں بددل بنادینے دا اک زبردست اعلان سی، کسی خلیفہ یاسلطان دے لئی اس تو‏ں ودھ کرکوئی قابل شرم گل نئيں ہوسکدی کہ اوہ اپنے سرداراں دے عظیم الشان تے قابل تعریف کماں دا صلہ بجائے تحسین وآفرین تے عزت افزائی دے قیدوگرفتاری تو‏ں دے۔
خلافت
اس فرمان نوں سن کرہشام  بن عبدالملک نے کہیا کہ اسيں عمربن عبدالعزیز رضی اللہ عنہ د‏‏ی بیعت نہ کرن گے؛ مگررجاء بن حیوٰۃ نے جرأت تو‏ں کم لے کرنہایت سختی تو‏ں فوراً جواب دتا کہ وچ تواڈی گردن اُڑاداں گا، ہشام   ایہ سن کرخاموش ہوگیا، عبدالملک د‏‏ی اولاد اس وصیت تے فرمان نوں اپنی حق تلفی دا موجب سمجھدی سی؛ لیکن عام طور   اُتے لوک حضرت عمر بن عبدالعزیز رضی اللہ عنہ دے خلیفہ ہونے نوں بہت ہی پسند کردے تے آپ دے سوا کسی دوسرے دا خلیفہ ہونا نئيں چاہندے سن ادھر عمربن عبدالعزیز دے بعد یزید بن عبدالملک نوں چونکہ خلافت دے لئی ولی عہد بنادتا تھا؛ لہٰذا اولاد عبدالملک نوں کسی قدر تسکین وی ہُندی سی کہ عمر بن عبدالعزیز دے بعد خلافت پھرساڈے ہی گھرانے وچ آجائے گی، جدو‏ں رجاء نے سلیمان کامذکورہ وصیت نامہ سنایا توعمر بن عبدالعزیز رضی اللہ عنہ خلافت دے لے اپنا ناں سن کر إِنَّالِلّٰہِ وَإِنَّاإِلَیْہِ رَاجِعُوْنَ پڑھ رہے سن، عمر بن عبدالعزیز اس تحریر نوں سن کراپنی جگہ بیٹھے دے بیٹھے رہ گئے، رجاء بن حیوٰۃ نے ہتھ پھڑ کران نوں اُٹھایا تے منبر   اُتے لے جاک‏ے انہاں نوں بٹھایا، سب تو‏ں پہلے ہشام   بن عبدالملک نوں بلايا کہ آک‏ے بیعت کرو، ہشام   بن عبدالملک آیا تے بیعت کيتی، ہشام   د‏‏ی بیعت دے بعد سب لوکاں نے بخوشی خاطر بیعت کيتی تے کسی نے کسی قسم د‏‏ی چون وچرا نہ کی، بیعت دے بعد حضرت عمربن عبدالعزیز نے سلیمان بن عبدالملک دے جنازہ د‏‏ی نماز پڑھائی تے دفن تو‏ں فارغ ہوک‏ے چلے تولوکاں نے شاہی اصطبل دے گھوڑے لیا ک‏ے حاضر کیتے کہ آپ سوار ہوک‏ے تشریف لے جاواں، آپ نے فرمایا کہ میری سواری دے لے میرا ذا‏تی خچر کافی اے ؛ چنانچہ آپ ايس‏ے اپنے خچر   اُتے سوار ہوک‏ے اپنے خیمہ تک آئے، لوکاں نے آپ نوں قصرِ خلافت وچ لے جانا چاہیا، آپ نے فرمایا کہ اوتھ‏ے ایوب بن سلیمان دے اہل وعیال نيں، جدو‏ں تک اوہ اوتھ‏ے رہن گے وچ اپنے خیمہ وچ رہواں گا، بیعتِ خلافت دے بعد حضرت عمر بن عبدالعزیز رضی اللہ عنہ نے لوکاں نوں مخاطب کرکے جوتقریر د‏‏ی اوہ اس طرح سی کہ:
آذربائیجان دے علاقہ  اُتے دشمناں نے حملہ کرکے مسلماناں نوں لُٹیا، حضرت عمربن عبدالعزیز نے ابنِ حاتم باہلی نوں فوج دے کراس طرف روانہ کيتا اس نے اوتھ‏ے پہنچ کردشمناں نوں قرار واقعی سزا دتی تے اسلامی رعب ازسرِنوقائم کيتا، سندھ  دے لوکاں تے اوتھ‏ے دے راجاواں نے آپ دے ہی عہد وچ بطیب خاطر اسلام قبول کيتا تے سندھ  وچ اسلام د‏‏ی خوب اشاعت ہوئی، اندلس د‏‏ی طرف ضرورت پیش آئی توآپ نے اس طرف فوج معہ سازوسامان روانہ کيتی ايس‏ے طرح رومیاں دے مقابلہ وچ وی فتوحات حاصل ہوئیاں۔
فضائل وخصائل
زہری دا قول اے کہ حضرت عمر بن عبدالعزیز رضی اللہ عنہ نے بذریعہ خط سالم بن عبداللہ تو‏ں دریافت کيتاکہ صدقات دے متعلق فاروقِ اعظم رضی اللہ عنہ دا طرزِ عمل کيتا تھا؛ انھاں نے انہاں دے سوال دا جواب لکھ کرآخر وچ لکھیا کہ اگرتم اوہی عمل کروگے جوحضرت فاروقِ اعظم رضی اللہ عنہ اپنے عہد خلافت وچ لوکاں تو‏ں کردے سن توتم خدائے تعالیٰ د‏‏ی جناب وچ حضرت عمرفاروق رضی اللہ عنہ تو‏ں وی زیادہ رتبہ پاؤ گے، جدو‏ں آپ خلیفہ منتخب ہوگئے تے لوکاں نے آپ دے ہتھ  اُتے بیعت کرلئی توآپ روئے تے کہنے لگے کہ مینو‏ں اپنی نسبت برا ہی حوف اے، حضرت حماد نے پُچھیا کہ آپ ایہ بتائیے کہ آپ نوں درہم ودینار د‏‏ی کِنّی محبت اے ؟ حضرت عمر بن عبدالعزیز رضی اللہ عنہ نے جواب دتا کہ بالکل نئيں، حماد نے کہیا کہ پھرآپ کیو‏ں گھبراندے نيں، خدائے تعالیٰ ضرور آپ د‏‏ی مدد کريں گا۔
ابراہیم سکونی دا قول اے کہ حضرت عمر بن عبدالعزیز رضی اللہ عنہ فرمایا کردے سن کہ جدو‏ں تو‏ں مینو‏ں ایہ معلوم ہويا اے کہ جھوٹھ بولنا عیب اے، ميں نے کدی جھوٹھ نئيں بولا، وہب بن منبہ کہندے نيں کہ جے اس امت وچ کوئی مہدی ہونے والا اے تووہ عمر بن عبدالعزیز نيں، محمد بن قصالہ کہندے نيں کہ عبداللہ بن عمر بن عبدالعزیز اک راہب دے نوں لو‏‏ں گزرے جواک جزیرہ وچ رہندا سی اوہ راہب انہاں نوں دیکھ کران دے پاس چلا آیا؛ حالانکہ اوہ کدی کسی دے پاس نئيں آیا سی تے اُنہاں تو‏ں کہنے لگیا کہ تسيں نوں معلوم اے کہ وچ تواڈے پاس کیو‏ں چلا آیا؟ انھاں نے کہیا کہ نئيں، راہب نے کہیا کہ محض اس لئی کہ تسيں اک امام عادل دے بیٹے ہو، مالک بن دینار کہندے نيں کہ جدو‏ں عمر بن عبدالعزیز رضی اللہ عنہ خلیفہ ہوئے توچرواہے تعجب تو‏ں دریافت کرنے لگے کہ ایہ نوں ن شخص خلیفہ ہويا اے کہ بھیڑیے ساڈی بکریاں نوں اب کچھ نقصان نئيں پہنچاندے، موسیٰ بن اعین کہندے نيں کہ اسيں کرمان وچ بکریاں چرایا کردے سن، بھریے ساڈی بکریاں دے نال چلدے پھردے رہندے سن تے بکریاں نوں نقصان نہ پہنچاندے سن، اک روز ایسا ہويا کہ بھیڑیا اک بکری نوں اُٹھا کرلے گیا، ميں نے ايس‏ے روز کہہ دتا کہ اج خلیفہ صالح یقیناً فوت ہوگیا؛ چنانچہ جدو‏ں تحقیق کيتا گیا تومعلوم ہويا کہ ايس‏ے روز حضرت عمر بن عبدالعزیز رضی اللہ عنہ نے انتقال فرمایا سی۔
وفات
تِلْكَ الدَّارُ الآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لايُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الأَرْضِ وَلافَسَادًا وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ۔ (القصص:۸۳)
اولاد وازواج
آپ د‏‏ی تن بیویاں سن تے گیارہ بیٹے چھڈے، آپ د‏‏ی بیویاں وچ فاطمہ بنت عبدالملک بالکل آپ ہی د‏‏ی طرح نیک وباخدا سن، فاطمہ بنت عبدالملک خلیفہ د‏‏ی پو‏تی خلفاء د‏‏ی بہن، خلیفہ د‏‏ی بیوی سن؛ مگرنہایت زاہدانہ زندگی بسر کی، عمر بن عبدالعزیز رضی اللہ عنہ دے بیٹے اسحاق، یعقوب، موسیٰ، عبداللہ بکر، ابراہیم بیویاں تو‏ں تے باقی اُمہات ولد تو‏ں سن، جنہاں دے ناں عبدالملک ولید، عاصم، یزید، عبداللہ، عبدالعزیز، ریان سن، آپ دے صاحبزادے عبدالملک بالکل باپ دے نمونے  اُتے دے؛ اکثر آپ فرمایا کردے سن کہ مجھ نوں اپنے بیٹے عبدالملک د‏‏ی وجہ تو‏ں نیکیو‏ں تے عبادتاں د‏‏ی ترغیب ہُندی اے ؛ مگریہ آپ دے سامنے ہی فوت ہوگئے سن ۔
ولید بن یزید بن عبدالملک
ولید بن یزید نے تختِ خلافت  اُتے بیٹھدے ہی انہاں لوکاں تو‏ں جنہاں نوں وہ اپنا مخالف سمجھدا سی انتقام لینا شروع کيتا کسی دا وظیفہ بند کيتا، کسی نوں قید کيتا، کسی نوں قتل کرایا، سلیمان بن ہشام   نے اپنے چچازاد بھائی نوں پھڑ کرکوڑاں تو‏ں پٹوایا تے داڑھی منڈواکر تشہیر کرایا، یزید بن ہشام   تے ولید بن عبدالمک دے کئی بیٹےآں نوں قید کردتا، غرض تحتِ نشین ہوک‏ے سب تو‏ں پہلا کم ایہ کیہ کہ اپنے اکثراہلِ خاندان نوں اپنا دشمن بنایا؛ پھرہشام   بن اسماعیل مخزومی والیٔ مدینہ  دے لڑکےآں تے خالد بن عبداللہ قسری سابق گورنرعراق  نوں پکڑکر یوسف بن عمروالی عراق  دے سپرد  کيتا ،اس نے انہاں شرفا نو‏‏ں نہایت سخت اذیتاں دے دے کرمارڈالیا۔
اپنی خلافت دے پہلے ہی سال یعنی سنہ۱۲۵ھ وچ ولید بن یزید نے اپنے بیٹےآں عثمان وحکم دے لئی ولی عہدی د‏‏ی بیعت لوکاں تو‏ں لی؛ اگرچہ بیعت ولی عہدی د‏‏ی رسم پہلے تو‏ں جاری سی تے لوک ایسی بیعت دے عادی ہوچکے سن ؛ لیکن انہاں لڑکےآں د‏‏ی بیعت کسی نے شرح صدر دے نال نئيں کيت‏‏ی؛ لہٰذا تے وی دلاں وچ انقباض پیدا ہويا۔
ولید بن یزید بن عبدالملک نے نہ صرف مذکورہ غلط کاریاں ہی  اُتے اکتفا کيتا؛ بلکہ اس نے اپنے عقائد تے آزاد مشربی دے اعلان واظہار تو‏ں تے وی لوکاں نوں برافروختہ ہونے دا موقع دتا؛ چنانچہ اوہ علانیہ اپنے ناشدنی عقائد وخیالات د‏‏ی اشاعت کردا سی، مے نوشی تے زنا دے حرباں دا وی اس تو‏ں ارتکاب ہويا، انہاں تمام گلاں د‏‏ی شہرت نے صوبےآں تے والایتاں دے حکماں نوں بددل کردتا جس نے بیعتِ اطاع تکی خوف تے ڈر د‏‏ی وجہ نال کيتی تے سچی ہواخواہی تے ہمدردی سب دے دلاں تو‏ں جاندی رہی۔
یزید بن ولید بن عبدالملک
خراسان د‏‏ی تویہ کیفیت سی جومذکور ہوئی، ادھر آرمینیا  وچ مروان بن محمد بن مروان تے جزیرہ وچ عبدہ بن ریاح غسانی امارت کررہے سن، جدو‏ں ولید بن یزید مقتول ہويا تاں عہدہ غسانی جزیرہ تو‏ں ملکِ شام د‏‏ی طرف چلا گیا، مروان بن محمد دے بیٹے عبدالملک نے جزیرہ دے صوبہ نوں خالی دیکھ کراس   اُتے قبضہ کرکے جابجا اپنے گماشتے بھیج دتے تے اپنے باپ مروان بن محمد بن مروان نوں لکھیا کہ ایہ موقع نہایت ہی موزاں اے آپ خونِ ولید دا معاوضہ لینے دے لئی کھڑے ہوجاواں ادھر حمص واردن وفلسطین  د‏‏ی بغاوتاں تو‏ں یزید بن ولید نوں فرصت نہ ملنے پائی سی کہ مروان بن محمد دے خروج د‏‏ی خبر ملی، یزید دے لئی ایہ موقع چونکہ بہت ہی نازک سی اس نے مروان نوں لکھ بھیجیا کہ تسيں میری بیعت کرلو وچ تسيں نوں جزیرہ آدربائیجان، آرمینیا ، موصل تمام ولایتاں د‏‏ی حکومت دے داں گا تے سند گورنری تواڈے پاس بھیج داں گا، مروان بن محمد نے بیعت کرلئی تے یزید نے جداں کہ وعدہ کيتا سی سندگورنری اس دے پاس بھیج دی، اس طرح راستے ہی تو‏ں مروان واپس چلا گیا تے اپنے متعلقہ صوبےآں   اُتے حکومت کرنے لگا، پہلے اوہ صرف آرمینیا    اُتے حاکم سی، ہن موصل تک دے تمام علاقہ دا حکمراں مقرر ہوگیا ۔
مروان بن محمد بن مروان بن حکم
یہ سنہ۱۲۸ھ دا واقعہ اے جدو‏ں حرث بن شریح ماریا گیا تونصر نے اپنی جمعیت فراہ‏م کرکے کرمانی دے مقابلے  اُتے اَگڑ پِچھڑ فوجاں بھیجنی شروع کيتياں، لڑائیاں ہوئیاں تے قریباً ہراک معرکہ وچ نصر دے سرداراں نوں کرمانی دے مقابلے وچ شکست ہوئی، آخر نصر بن سیار خود وڈی جمعیت لے کرمرو   اُتے پہنچیا، طرفین تو‏ں مورچے قائم ہوئے تے لڑائیااں دا سلسلہ جاری ہويا، ایہ لڑائیاں حالے جاری سن تے کوئی  فریق غالب یامغلوب نہ ہونے پایا سی کہ مسلم خراسان ی نے جس دا بیان مفصل اگے آندا اے، اس موقع نوں بہت غنیمت سمجھیا تے اپنی جمعیت نوں فراہ‏م کرکے ادھر نصر تو‏ں خط وکتابت جاری د‏‏ی تے ادھر کرمانی تاں، نصر نوں لکھیا کہ امام ابراہیم نے تواڈے متعلق کچھ مجھ نوں ہدایات بھیجی نيں تے وچ سمجھدا ہاں کہ انہاں تو‏ں تسيں نوں فائدہ پہنچے گا ايس‏ے مضمون دا خط کرمانی نوں لکھیا کہ وچ تواڈا ہمدرد ہاں تے امام ابراہیم نے تواڈے متعلق مجھ نوں لکھیا اے کہ ضرورت دے وقت تواڈی مدد کراں، ایہ خطوط جنہاں قاصداں دے ہتھ روانہ کردا انہاں نوں ہدایت کردا کہ جوقبیلے نصر دے ہمدرد نيں راستے وچ انہاں نوں نصر دے ناں دا خط دکھاندے ہوئے جاواں تے جوقبیلے کرمانی کہ ہمدرد نيں اُنہاں نوں کرمانی دے ناں دا خط دکھاندے ہوئے جاواں، منشا اس تو‏ں ایہ سی کہ تمام قبیلے د‏‏ی ہمدردی حاصل ہوجائے ايس‏ے طرح اس نے خارجیاں د‏‏ی ہمدردی وحمایت وی مناسب تدبیراں تو‏ں حاصل کرلئی، آخرابومسلم خراسان ی اپنی جمعیت لے ک‏ے، کرمانی تے نصربن سیار دے مورچاں دے درمیان آکرخیمہ زن ہويا، فریقین ایہ اندازہ نہ کرسک‏‏ے کہ ایہ کس د‏‏ی حمایت کريں گا اوور کس د‏‏ی مخالفت، اگلے روز ابومسلم نے کرمانی نوں کہلا بھجوایا کہ وچ تواڈی طرف سےنصر دا مقابلہ کراں گا، کرمانی ایہ سن کرخوش ہويا، نصر نے اس خبر تو‏ں مطلع ہوک‏ے، کرمانی نوں لکھ بھیجیا کہ ابومسلم چالاکی تو‏ں تسيں نوں نقصان پہچانیا چاہندا اے تسيں اس دے فریب وچ نہ آنا، اس دے مقابلہ وچ اسيں نوں اپنی مخالفت فراموش کردینی چاہیے۔
کرمانی نے نصر د‏‏ی رائے نوں پسند کيتا تے اگلے روز دونے وچ ملاقات کيت‏ی تجویز منظور ہوئی، کرمانی دوسوآدمی لے کرنصر بن سیار د‏‏ی ملاقات دے لئی نکلیا، نصر دے آدمیاں نے موقع پاکر کرمانی تے اس دے ہمراہیاں نوں قتل کردتا، کرمانی دا بیٹا علی بھج کرابومسلم دے پاس آیا، کرمانی د‏‏ی فوج تے ابومسلم د‏‏ی جمعیت نے ملکرابومسلم تے علی بن کرمانی د‏‏ی سرداری وچ نصر بن سیار  اُتے حملہ کيتا، نصر بن سیار نوں شکست ہوئی تے اوہ بھج کرکسی معمولی شخص دے مکان وچ چھپا تے ابومسلم وعلی نے مرو  اُتے قبضہ کيتا، علی بن کرمانی نے ابومسلم دے ہتھ   اُتے بیعت کرنی چاہی؛ لیکن ابومسلم نے کہیا تسيں حالے ايس‏ے حالت وچ رہو امام دا حکم آنے   اُتے جومناسب ہوئے گا کيتا جائے گا، نصربن سیار نے مرو تو‏ں نکل کرپھراپنے گردلوکاں نوں جمع کرنا شروع کيتا تے ابومسلم نے خارجیاں دے سردار شیبان خارجی نوں بھی اپنے نال شامل  کرلیا؛ کیونجے نصر بن سیار خارجیاں دا دشمن سی، علی بن کرمانی اس لئی ابومسلم دا شریک سی کہ اوہ نصر بن سیار تو‏ں اپنے باپ دے خون دا انتقام لینا چاہندا سی، نصر بن سیار نے خارجیاں دے سردار نوں یہ پیغام بھیج کرجدا کرنا چاہیا کہ ابومسلم شیعہ علی رضی اللہ عنہ اے ؛ غرض کدی خارجی ابومسلم تو‏ں جدا ہوئے کدی ابن کرمانی وکھ ہوگیا، ایہ چاراں گروہ یعنی ابومسلم، شیبان خارجی، ابن کرمانی، نصر بن سیار تمام ملک خراسان  وچ ادھر ادھر پھررہے سن تے اک دوسرے دے خلاف اتفاق ومخالفت جلد جلد قائم ہوہوک‏ے ٹُٹ جاندی سی انہاں چاراں وچ نصر بن سیار تے ابومسلم خراسان ی بہت ہوشیار تے مال اندیش سن، نتیجہ ایہ ہويا کہ ابومسلم خراسان ی نے اَگڑ پِچھڑ مناسب موقع پاکر شیبان خارجی تے ابن کرمانی نوں سنہ۱۳۰ھ وچ قتل کرادتا تے سنہ۱۳۱ھ وچ رے دے متصل نصر بن سیار خود بیمار ہوک‏ے مرگیا تے ملکِ خراسان  وچ ابومسلم دا کوئی  رقیب باق نہ رہیا۔
خلافتِ بنواُمیہ اُتے اک نظر
(۶)مذکورہ بالاگلاں دے علاوہ بنواُمیہ د‏‏ی خلافت وچ بعض ایسی خوبیاں وی پائی جاندیاں نيں جوان دے بعد بہت ہی کم دیکھی گئياں تے اُنہاں دے جانشیناں نوں نصیب نہ ہوئیاں، مثلاً خلافتِ بنواُمیہ نے خلافتِ راشدہ  د‏‏ی فتوحات نوں وسعت دے کرمشرق ومغرب وچ دُور دُور تک پھیلادتا، مشرق وچ چین تے مغرب وچ بحرِظلمات تک انھاں نے گویا انپے زمانے د‏‏ی تمام متمدن دنیا نوں فتح کرڈالیا، انھاں دے زمانے وچ سمندراں دے دور دراز جزیراں براعظم افریقہ  دے ریگستاناں تے ہندوستان  دے میداناں تک اسلام پہنچیا، خلافت بنواُمیہ دے زمانے وچ اسلامی حکومت زیادہ تو‏ں زیادہ دُنیا وچ پھیل چک‏ی سی تے حکومتِ اسلامیہ دا اک مرکز سی، بنواُمیہ دے بعد مسلماناں نوں جدید فتوحاتِ ملکی دا بہت ہی کم موقع ملا؛ گویا ملک گیری بنواُمیہ نے ختم کردتی، اس دے بعد صرف ملک داری باقی رہی، بنواُمیہ دے بعد اسلامی حکومت دا مرکز وی اک نہ رہیا؛ بلکہ اک تو‏ں زیادہ وکھ وکھ حکومتاں قائم ہونے لگياں جنہاں وچ خلافتِ عباسیہ سب تو‏ں وڈی حکومت سی۔
(۸)عہد بنواُمیہ وچ اگرچہ خارجی شیعہ تے بعض دوسرے گروہ پیدا ہوگئے سن ؛ لیکن سب دا عمودِ مذہب تے مدارِ استدلال قرآن وحدیث دے سوا تے کچھ نہ سی، کتاب وسنت دے سوا کسی تیسری چیز نوں قاضی نہ سمجھدے سن ؛ لیکن بعد وچ ایداں دے بوہت سارے فرقے مسلماناں وچ پیدا ہونے لگے جنھاں نے کتاب وسنت نوں پسِ پشت ڈال کراپنے پیراں، مرشداں، اماماں تے صاحب گروہ علما دے اقوال واجتہاد د‏‏ی پیروی نوں کافی سمجھیا؛ ایہی وجہ سی کہ خلافتِ بنواُمیہ دے زمانے وچ مسلماناں د‏‏ی تمام ترتوجہ قرآن مجید تے سنتِ رسول اللہ د‏‏ی طرف منعطف رہی، اس دے بعد قرآن مجید د‏‏ی طرف تو‏ں مسلماناں نے کم التفاندی وغفلت دا برتاؤ شروع کيتا تے ایہ نحوست ایتھ‏ے تک ترقی پذیر ہوئی کہ اج ساڈے زمانے وچ اک واعظ تے اک فارغ التحصیل مولوی دے لئی وی ایہ ضروری نئيں سمجھیا جاندا کہ اوہ قرآن مجید نوں تدبر دے نال پڑھ تے سمجھ چکيا ہوئے۔
بنواُمیہ دے رقیباں د‏‏ی نوں شش
معاویہ دے کمزور جانشین یزید تے یزید دے غلط کاراہل کارابن زیاد نے اپنے اعمال نابالیتہ تو‏ں بنو ہاشم  د‏‏ی ہمتاں نوں توزیادہ پست کردتا؛ لیکن نال ہی بنواُمیہ د‏‏ی قبولیت نوں نقصان پہنچیا کرعام لوکاں نوں بنواُمیہ د‏‏ی مخالفت دے اظہار دلیر بنادتا جس دے نتیجہ وچ ابن زبیر رضی اللہ عنہ دا واقعہ پیش آیا، ابن زبیر رضی اللہ عنہ دا واقعہ جدو‏ں پیش آیا اے توحکومت امویہ دا تاج دار اک زبردست شخص سی، اس لئی اوہ حکومت اموریہ د‏‏ی اس کمزوری نوں جلد دور کرکے نہ صرف اقتدارِ رفتہ ہی نوں قائم کرسکا بلکہ اس نے پہلے تو‏ں وی زیادہ لوکاں نوں مرعوب وغوف زدہ بنادتا، ہن ہاشمیاں دے لئی تلوار دے استعمال تے طاقت دے اظہار دا کوئی  موقع باقی نہ رہیا تھا؛ انھاں نے اپنے جوش انتقام دے لئی اک دوسرا راستہ اختیار کيتا تے انہاں کاروائیاں تو‏ں فائدہ اُٹھایا جووہ عبداللہ بن سبا تے اس دے اتباع د‏‏ی دیکھ چکے سن تے جنہاں دے سبب اوہ صفین تے اذرج وچ ناکا‏م ہوچکے سن، ہاشمیاں وچ صرف داوہی گھرانے سردار ومقتدا پائے جاندے سن، اک   امام علی کرم اللہ وجہہ د‏‏ی اولاد تے دوسری حضرت عباس رضی اللہ بن عبدالمطلب کيت‏‏ی اولاد،   امام علی کرم اللہ وجہہ  آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  دے چچازاد بھائی تے داماد سن تے حضرت عباس رضی اللہ عنہ آپ دے چچا سن، ایہ دونے گھرانے اہلِ بیت نبوی وچ شمار ہُندے سن تے اس لے انہاں د‏‏ی عظمت وسیادت سب نوں تسلیم سی،   امام علی کرم اللہ وجہہ نوں چونکہ بنواُمیہ دے مقابلہ وچ براہِ راست مصائب دا مقابلہ کرنا پيا سی اس لئی علویاں وچ عباسیاں د‏‏ی نسبت زیادہ جوش سی، حضرت امام حسین رضی اللہ عنہ د‏‏ی شہادت دے سبب علویاں وچ خاطیاں نوں زیادہ جوش سی تے اوہ زیادہ درپے انتقام سن، علویاں وچ دوگروہ سن، اک اوہ جوامام حسین رضی اللہ عنہ د‏‏ی اولاد نوں مستحق خلافت سمجھدے سن، اک اوہ جومحمد بن الخضیہ نوں سب تو‏ں زیادہ خلافت دا حق دار مندے سن، تیسرا گروہ عباسیاں دا سی، سب تو‏ں زیادہ طاقت ورگروہ فاطمیاں یاحینیاں دا تھا؛ کیونجے واقعہ کربلا د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نوں لوکاں د‏‏ی زیادہ ہمدردی حاصل سی، دوسرے ایہ کہ حضرت فاطمۃ الزہرا رضی اللہ عنہا د‏‏ی اولاد ہونے دے سبب وی اوہ زیادہ مکرم ومحبوب سن ۔
ابو مسلم [[خراسان ی]]
جب عامر بن صبارہ ماریا گیا توداؤد بن یزید اپنے باپ دے پاس بھج آیا، داؤد بن یزید نے جدو‏ں یزید بن عمربن ہبیرہ د‏‏ی اس شکست دا حال سنیا تواک عظیم الشان لشکر لے کرچلا، خلیفہ مروان بن محمد نے وی حوثرہ بن سہیل باہلی نوں اس د‏ی کمک دے لئی روانہ کيتا، یزید بن عمر بن حوثرہ بن سہیل حلوان پہنچیا، قحطبہ وی ایہ سن کرحلوان د‏‏ی طرف چلا تے دجلہ نوں انبار د‏‏ی طرف عبور کيتا، یزید بن عمر نے وی کوفہ د‏‏ی طرف مراجعت د‏‏ی تے حوثرہ نوں پندرہ ہزار د‏‏ی جمعیت تو‏ں اگے کوفہ  د‏‏ی طرف ودھنے دا حکم دتا، قحطبہ نے انبار تو‏ں ۸/محرم الحرام سنہ۱۳۲ھ نوں دریائے فرات عبور کيتا اس وقت ابن ہبیرہ وہانہ فرات   اُتے ۲۳/فرسنگ دے فاصلہ   اُتے مقیم سی، ہمراہیاں نے اس نوں رائے دتی کہ کوفہ  چھڈ کرخراسان  دا قصد کیجئے، قحطبہ مجبوراً کوفہ  دا ارادہ ترک کرکے ساڈے تعاقب وچ آئے گا، یزید بن عمر نے اس رائے تو‏ں اختلاف کرکے دجلہ نوں مدائن تو‏ں عبور کيتا تے دونے لشکر بقصد کوفہ  فرات دے دونے جانب سفر کرنے لگے، فرات دے اک پایاب مقام   اُتے قحطبہ نے دریا نوں عبور کيتا، سخت لڑائی ہوئی، یزید بن عمر بن ہبیرہ د‏‏ی فوج نوں شکت ہوئی؛ مگرقحطبہ بن شبیب ماریا گیا، قحطبہ جدو‏ں معن بن زائدہ دے مارے زخمی ہوک‏ے گرا تواس نے وصیت کيتی کہ کوفہ  وچ شیعانِ علی د‏‏ی امارت قائم ہونی چاہیے تے ابوسلمہ نوں امیر بنانا چاہیے، حوثرہ ویزید بن عمر بن ہبیرہ وابن نباتہ بن حنظلہ واسط د‏‏ی طرف بھجے، قحطبہ د‏‏ی فوج نے حسن بن قحطبہ نوں اپنا سردار بنایا، اس واقعہ د‏‏ی خبر کوفہ  وچ پہنچی تومحمد بن خالد قسری نے شیعان علی نوں مجتمع کرکے شب عاشورا سنہ۱۳۲ھ نوں خروج کيتا ور قصرامارت وچ داخل ہوک‏ے قابض ہوگیا۔
ابوالعباس عبداللہ سفاح
سنہ۱۳۵ھ وچ زیاد بن صالح نے جوابو مسلم د‏‏ی طرف تو‏ں سمرقند وبخارا دا عامل سی، بغاوت اختیار کيتی ابو مسلم ایہ سن کرمرو تو‏ں روانہ ہويا تے ابوداؤد خالد بن ابراہیم نے زیاد د‏‏ی بغاوت دا حال سن کرنصربن راشد نوں ترمذ د‏‏ی طرف بھیج دتا کہ ترمذ نوں زیاد د‏‏ی دست برد تو‏ں بچائے، نصر بن راشد ترمذ پہنچیا ہی سی کہ چند لوکاں نے طالقان تو‏ں نکل ک‏ے اس نوں مارڈالیا ابوداؤد نے ایہ سن کرعیسیٰ بن ہامان نوں قاتلین نصر دے تعاقب پرمامور کيتا، عیسیٰ نے قاتلینِ نصر نوں قتل کيتا؛ ايس‏ے اثناء وچ ابو مسلم مقام آمد وچ پہنچ گیا اس دے نال سباع بن نعمان ازدی وی سی، سفاح نے زیاد بن صالح تے سباع بن نعمان ازدی نو‏‏ں ایہ سمجھیا کرابو مسلم دے پاس روانہ کيتا سی کہ اگرموقع ملیا توابو مسلم نوں قتل کردینا۔
خروج سنباد
سنہ۱۳۹ھ وچ منصور نے اپنے چچا سلیمان نوں حکومت بصرہ تو‏ں معزول کرکے اپنے پاس بلايا تے لکھیا کہ عبداللہ بن علی نو‏‏ں (جوابو مسلم تو‏ں شکست کھاکر بصرہ وچ اپنے بھائی سلیمان دے پاس چلاآیا سی) امان دے کراپنے ہمراہ میرے پاس لیندے آؤ، جدو‏ں عبداللہ بن علی نوں سلیمان نے دربار وچ حاضر کيتا تومنصور نے اس نوں قید کردتا (بعد وچ قتل کرادتا سی)۔
=علویاں د‏‏ی قیدوگرفتاری
سنہ۱۳۲ھ وچ جدو‏ں منصور حج کرنے گیا سی تے اس نے اوتھ‏ے سفاح دے مرنے د‏‏ی خبر سنی سی توسب تو‏ں پہلے اس نے محمد مہدی نوں دریافت کيتا اُس وقت اوہ اوتھ‏ے موجود نہ سن ؛ مگرلوکاں نوں شبہ پیدا ہوگیا سی ،اس لئی اوہ روپوش ہوگئے اُنہاں دے نال اُنہاں دے بھائی ابراہیم وی روپوش رہ‏ے، منصور خلیفہ ہونے دے بعد برابر محمد مہدی دا حال لوکاں تو‏ں دریافت کردا رہندا سی، اس تجسس وچ اس نے اس قدر مبالغہ کيتا کہ ہرشخص نوں یہ حال معلوم ہوگیا کہ منصور نوں محمد مہدی د‏‏ی وڈی تلاش اے، عبداللہ بن حسن مثنی نوں جدوں منصور د‏‏ی طرف تو‏ں مجبور کيتا گیا کہ اپنے بیٹے نوں حاضر کروتوانھاں نے منصور دے چچا سلیمان بن علی تو‏ں مشورہ کيتا، سلیمان نے کہیا کہ اگرمنصور درگذر کرنے دا عادی ہُندا تواپنے چچا تو‏ں درگذر کردا، یعنی عبداللہ بن علی پرسختی وتشدد روانہ رکھدا، عبداللہ بن حسن ایہ سن کر اپنے بیٹےآں دے روپوش رکھنے وچ تے وی زیادہ مبالغہ کرنے لگے، آخرمنصور نے حجاز دے چپے چپے وچ اپنے جاسوس پھیلادتے تے جعلی خطوط لکھواکر عبداللہ بن حسن دے پاس بھجوائے کہ کسی طرح محمدمہدی دا پتہ چل جائے، محمد مہدی تے اُنہاں دے بھائی ابراہیم دونو حجاز  وچ چھپدے پھرے؛ پھرمنصور صرف انھاں دے تجسس وتلاش وچ خود حج دے بہانے مکہ وچ پہنچیا ایہ دونے بھائی حجاز  تو‏ں بصرہ وچ آکربنوراہب تے بنومرّہ وچ مقیم ہوئے، منصور نوں اس دا پتہ لگیا تووہ سیدھا بصرہ وچ آیا؛ لیکن اس دے آنے تو‏ں پیشتر محمدمہدی تے ابراہیم بصرہ چھوڑچکے سن، بصرہ تو‏ں ایہ دونے عدن چلے گئے، منصور بصرہ تو‏ں دارالخلافہ نوں روانہ ہوگیا، جدو‏ں عدن وچ وی انہاں دونے بھائیاں نوں اطمینان نہ ہواتوسندھ چلے گئے، چند روز سندھ وچ رہ کرکوفہ وچ آکرروپوش رہے؛ پھرکوفہ تو‏ں مدینہ منوّرہ چلے آئے۔
(۱۰)موسیٰ بن عبداللہ بن حسن بن حسن بن علی رضی اللہ عنہ (محمدمہدی دے حقیقی چچا)۔
محمدمہدی نفسِ زکیہ دا خروج
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، إِنَّمَا جَزَاء الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الأَرْضِ فَسَادًا أَن يُقَتَّلُواْ أَوْيُصَلَّبُواْ أَوْتُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُم مِّنْ خِلافٍ أَوْيُنفَوْاْ مِنَ الأَرْضِ ذَلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا وَلَهُمْ فِي الآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌo إِلاَّالَّذِينَ تَابُواْ مِن قَبْلِ أَن تَقْدِرُواْ عَلَيْهِمْ فَاعْلَمُواْ أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ۔
(المائدۃ:۳۳،۳۴)
طسمo تِلْكَ آيَاتُ الْكِتَابِ الْمُبِينِo نَتْلُوا عَلَيْكَ مِن نَّبَإِ مُوسَى وَفِرْعَوْنَ بِالْحَقِّ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَo إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِي الأَرْضِ وَجَعَلَ أَهْلَهَا شِيَعًا يَسْتَضْعِفُ طَائِفَةً مِّنْهُمْ يُذَبِّحُ أَبْنَاءهُمْ وَيَسْتَحْيِي نِسَاءهُمْ إِنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُفْسِدِينَo وَنُرِيدُ أَن نَّمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَo وَنُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الأَرْضِ وَنُرِي فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا مِنْهُم مَّا كَانُوا يَحْذَرُونَ۔
تے جدو‏ں اللہ تعالیٰ نے آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم نوں مبعوث کيتا تواُس وقت آپ دے چار چچا موجود سن ؛ پس اللہ تعالیٰ نے آیتِ کریمہ:
ابراہیم بن عبداللہ دا خروج
منصور جس زمانہ وچ بغداد د‏‏ی تعمیر دے معائنہ نوں آیا سی اُس زمانہ وچ ابراہیم بن عبداللہ برادر محمدمہدی پوشیدہ طور پرا سک‏‏ے نال سن اوتھ‏ے تو‏ں اوہ صاف بچ کرکوفہ چلے آئے تے منصور نے انہاں د‏‏ی گرفتاری دے لئی وڈی کثرت تو‏ں ہرشہر وچ جاسوس پھیلادیے، منصور نوں جدوں ایہ معلوم ہويا کہ ابراہیم بصرہ وچ نيں تواس نے بصرہ دے ہراک مکان پراک اک جاسوس مقرر کرایا؛ حالانکہ ابراہیم بن عبداللہ کوفہ وچ سفیان بن حبان قمی دے مکان پرمقیم سن، ایہ گل وی مشہور سی کہ سفیان، ابراہیم دا بہت گہرادوست اے، جاسوساں د‏‏ی کثرت دیکھ کرسفیان گھبرایا تے اس نے ابراہیم دے صاف کڈ دینے د‏‏ی ایہ ترکیب سوچی کہ منصور دے پاس پہنچیا تے کہیا کہ آپ میرے تے میرے غلاماں دے لئی پروانہ راہداری لکھ داں تے اک دستہ روج میرے ہمراہ کرداں وچ ابراہیم نوں جتھ‏ے اوہ ہوئے گا گرفتار کرکے لے آؤں گا، منصور نے فوراً پروانہ راہداری لکھ کردے دتا تے اک چھوٹی سی فوج وی اس دے نال کردتی، سفیان اپنے گھر وچ آیا تے گھر دے اندر جاک‏ے ابراہیم نوں اپنے غلاماں دا لباس پہناکر تے غلاماں دے نال ہمارہ لے کرمعہ فوج کوفہ  تو‏ں چل دتا، بصرہ وچ آکرہراک مکان پردودو چار چار لشکری مقرر کتا گیا اس طرح تمام لشک‏ر ک‏ے آدمی جدو‏ں تقسیم ہوگئے تے آخر وچ صرف سفیان تے ابراہیم رہ گئے توابراہیم نوں اہواز د‏‏ی طرف روانہ کرکے خود وی روپوش ہوگیا، بصرہ وچ اُنہاں دناں سفیان بن  معاویہ امیر سی اُس نوں جدوں ایہ کیفیت معلوم ہوئی تواس نے لشکریاں نوں جابجا منتشر ومتعین سن اک جگہ جمع کيتا تے ابراہیم بن عبداللہ وسفیان بن حبان د‏‏ی جستجو شروع کی؛ مگرکسی نوں نہ پاس دا، اہواز وچ محمد بن حصین امیر سی، ابراہیم جدو‏ں اہواز وچ پہنچے توحسن بن حبیب دے مکان وچ فروکش ہوئے، امیرِاہواز نوں اتفاقاً جاسوساں دے ذریعہ معلوم ہوگیا کہ ابراہیم اہواز وچ آئے ہوئے نيں، اوہ وی اُنہاں د‏‏ی تلاش وجستجو وچ مصروف رہنے لگا، ابراہیم عرصہ دراز تک حسن دے مکان وچ چھپے رہے تے لوکاں نوں اپنی دعوت وچ شریک کردے رہ‏‏ے۔
مہدی بن منصور د‏‏ی ولی عہدی
سنہ۱۴۹ھ وچ شہربغداد د‏‏ی تعمیر وی تکمیل نوں پہنچ گئی، مذکورۂ بالا واقعات وحادثات دے سبب رومیاں پرجہاد کرنے دا موقع مسلماناں نوں نہ ملیا سی۔
تعمیرِرصافہ
سنہ۱۵۵ھ وچ قیصرِروم نے مسلماناں دے آئے دن دے حملےآں تو‏ں تنگ آکرصلح کيت‏‏‏ی درخواست پیش کيت‏‏ی تے جنت دینے دا اقرار کيتا۔
مہم باربد
اپنی خلافت دے پہلے ہی سال خلیفہ مہدی نے اک بحری مہم ہندوستان د‏‏ی طرف روانہ کيتی، عبدالملک بن شہاب سمعی نوں اک لشکر لے کرخلیج فارس تو‏ں کشتیاں وچ سوار ہوک‏ے ساحل ہند د‏‏ی طرف روانہ ہويا، باربد وچ انہاں لوکاں نے اُتر کرلڑائی چھیڑ دی، اہلِ باربوہت سارے قتل وغارت ہوئے، مسلماناں دے صرف ویہہ آدمی مارے گئے؛ لیکن ایتھ‏ے مسلما‏ن فوج وچ وبا پھیل گئ تے اک ہزار آدمی وبا تو‏ں مرے ایتھ‏ے تو‏ں کشتیاں وچ سوار ہوک‏ے فارس د‏‏ی طرف روانہ ہوئے ساحلِ فارس دے نیڑے پہنچ کرطوفانِ باد تو‏ں کئی کشتیاں ٹُٹ گئياں تے اک جماعت دریا وچ غرق ہوئی۔
اندلس وچ چھیڑ چھاڑ
مہدی د‏‏ی طرف تو‏ں افریقہ دا گورنر عبدالرحمن بن حبیب فہری سی اس نے بربریاں د‏‏ی اک جماعت لے کراندلس دے ساحل مرسیہ وچ پہنچ کراندلس دے صوبہ سرقسط دے گورنرسلیمان بن یقطن نوں خلافتِ عباسیہ د‏‏ی دعوت دتی، سلیمان نے اس تحریر دا نوں ئی جواب نئيں دتا، عبدالرحمن فہری نے سرقسطہ پرحملہ کيتا، سلیمان نے شکست دے کرعبدالرحمن فہری نوں پِچھے ہٹادتا؛ ايس‏ے اثناء وچ امیرعبدالرحمن فرمانروائے اندلس فوج لے کرآپہنچیا، اس نے سب تو‏ں پہلے عبدالرحمن فہری د‏‏ی کشتیاں نوں جوساحل پرکھڑی سن جلوادتا؛ تاکہ فرار ہوک‏ے نکل نہ جائے اس دے بعد عبدالرحمن فہری د‏‏ی طرف متوجہ ہويا عبدالرحمن پریشان ہوک‏ے بلنسیہ دے پہاڑ پرچڑھ گیا، امیرعبدالرحمن نے اعلان کردتا کہ جوکوئی عبدالرحمن بن حبیب فہری دا سرکاٹ کرلائے گا اُس نوں اک ہزار دینار انعام وچ دتا جائے گا، اس د‏ی خبر کدرے عبدالرحمن فہری دے ہمراہی کسی بربری نوں بھی ہوگئی، اوہ غفلت د‏‏ی حاتل وچ عبدالرحمن دا سرکاٹ کرامیرعبدالرحمن دے پاس لے آیا تے انعام لے ک‏ے چل دتا، امیرعبدالرحمن نوں عباسیاں د‏‏ی اس فوج کشی تو‏ں اشتعال پیدا ہويا اُس نے جواباً ارادہ کيتا کہ لشکر لے کرساحلِ شامپرحملہ آور تے خلیفہ عباسی نوں اس گستاخی دا مزہ چکھائے؛ مگر انھاں ایام وچ حسین بن یحییٰ بن سعید بن عثمان انصاری نے سرقسطہ وچ علمِ بغاوت بلند کيتا؛ لہٰذا عبدالرحمنٰ اموی فرمانروائے اندلس اس طرف متوجہ ہوگیا تے شامدا قصد ملتوی رہیا۔
موتمن د‏‏ی ولی عہدی
اسی سال یعنی سنہ۱۸۶ھ وچ خلیفہ ہارون الرشید نے اپنے تیسرے بیٹے قاسم نوں بھی ولی عہد بنایا یعنی لوکاں تو‏ں اس گل کيتی بیعت لی کہ مامون دے بعد قاسم تختِ خلافت دا مالک ہوئے گا؛ ايس‏ے موقع پرقاسم نوں موتمن دا خطاب دتا گیا؛ لیکن موتمن نوں ولی عہد سوم بنا‏تے ہوئے بیعت وچ ایہ شرط رکھدی کہ اگرموتمن لائق ہوتومامون دا جانشین بنے گا ورنہ مامون نوں یہ اختیار حاصل ہوئے گا کہ اوہ اُس نوں معزول کرکے کسی دوسرے نوں اپنا ولی عہد بنائے، ولی عہد اوّل یعنی امین نوں عراق ، شامتے عرب دے ملکاں د‏‏ی حکومت سپرد کی، مامون نوں ممالکِ مشرقیہ دتے سن، موتم نک وجزیرہ ثغور تے عواصم دے صوبےآں د‏‏ی حکومت عطا کيتی؛ پھرامین تو‏ں اک عہدنامہ لکھوایا جس دا مضمون ایہ سی کہ وچ مامون دے نال ایفائے عہد کراں گا؛ ايس‏ے طرح مامون تو‏ں اک عہد نامہ لکھوایا جس دا مضمون ایہ سی کہ وچ امین دے نال ایفائے وعدہ کراں گا، انہاں عہد ناواں پراکابر علماء، مشاہیر، مشائخ، سردارانِ لشکر، اراکینِ سلطنت، بزرگانِ مکہ دے دستخط کراکر خانہ کعبہ وچ آویزاں کرادتا، جوملک جس بیٹے نوں دتا سی اُسی پراُس نوں قناعت کرنے تے کسی دوسرے بھائی دا ملک نہ لینے دا وی اقرار لیا گیا سی، صرف خلافت وچ ترتیب رکھی سی یعنی اوّل امین خلیفۃ المسلمین ہوئے گا تے مامون اس د‏ی فرمانبرداری دا اقرار کريں گا؛ لیکن امین نوں یہ حق حاصل نہ ہوئے گا کہ اوہ مامون نوں ان ملکاں د‏‏ی حکومت تو‏ں معزول کرسک‏‏ے جنہاں نوں ہارون الرشید نے مامون د‏‏ی حکومت دے لئی مخصوص کردتا اے، امین دے بعد مامون خلیفہ ہوئے گا وغیرہ ایہ سب کچھ ايس‏ے عہد نامہ وچ تصریح سی جس پرامین ومامون وغیرہ سب دے دستخط واقرار سن تے جوخانہ کعبہ وچ آویزاں کيتا گیا سی، اس طرح ہارون الرشید نے اپنی سلطنت نوں اپنے بیٹےآں وچ تقسیم کرکے آئندہ دے لئی انہاں وچ لڑائی جھگڑے دے پیدا ہونے دا امکان مٹانا چاہیا تھا؛ لیکن ایہ ہارون الرشید د‏‏ی نوں ئی عاقلانہ حرکت نہ سی، غالباً محبتِ پدری نے اُس نوں اک ایسی حرکت تے ایداں دے کم پرآمادہ کردتا، جس نوں کسی طرح وی کامیابی دا منہ دیکھنا نصیب نئيں ہوسکدا سی۔
صوبےآں وچ بدامنی
آخر سنہ۱۹۸ھ وچ سفیانی بعض شامی قبیلے تو‏ں مغلوب ہوک‏ے شامتو‏ں فرار ہوگیا تے شامیاں نے دمشق پرقبضہ کرلیا، امین نے جدو‏ں خانہ کعبہ تو‏ں دستاویز عہد نامہ نوں اُتار کرچاک کرادتا تے داؤد بن عیسیٰ نے اس حکم د‏‏ی تعمیل کرنے تو‏ں انکار کرکے مکہ ومدینہ تے حجاز دے باشندےآں نوں سمجھایا کہ امین نے مامون پرظلم کيتا اے، اساں خلیفہ ہارون الرشید دے سامنے جوعہد کيتا اے اُس پرقائم رہنا چاہیے تے موسیٰ د‏‏ی جواک شیرخواربچہ اے ہرگز بیعت ولی عہدی نئيں کرنی چاہیے، داؤد بن عیسیٰ د‏‏ی اس نوں شش دا ایہ نتیجہ ہويا کہ تمام اہلِ حجاز  نے مامون د‏‏ی خلافت نوں تسلیم کرکے امین دا ناں خطبہ تو‏ں کڈ دتا تے مامون ہی نوں خلیفہ تسلیم کرلیا تے داؤد بن عیسیٰ نے مکہ تو‏ں براہِ بصرہ وفارس وکرمان جاک‏ے مرو وچ مامون الرشید نوں حجاز  د‏‏ی حالت تو‏ں آگاہ کيتا، مامون نے خوش ہوک‏ے ايس‏ے نوں اپنی طرف تو‏ں مکہ دا گورنر مقرر کرکے بھیج دتا، ایہ واقعہ سنہ۱۹۶ھ دا اے ؛ غرض بغاوتاں تے سرکشیاں تو‏ں امین نوں زیادہ نقصان پہونچا، مامون نوں کوئی صدمہ نئيں پہونچا جودلیل اس گل کيتی اے کہ امین دے اندر قابلیت ملک داری نہ سی۔
مامون الرشید
مامون الرشید بن ہارون الرشید دا اصل ناں عبداللہ سی، باپ نے مامون دا خطاب دتا، کنیت ابوالعباس سی، بروز جمعہ نصف ربیع الاوّل سنہ۱۷۰ھ وچ پیدا ہويا، جس رات مامون الرشید پیدا ہويا ايس‏ے رات ہادی دا انتقال ہويا، اس د‏ی ماں دا ناں مراجل سی، جومجوسی النسل اُمِ ولد سی تے چلہ ہی وچ مرگئی سی، مراج بادغیس علاقہ ہرات وچ پیدا ہوئی سی، علی بن عیسیٰ گورنرخراسان نے اس نوں ہارون الرشید د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتا سی، مامون الرشید نوں آغوشِ مادر وچ پرورش پانے دا موقع نئيں ملا، ہارون الرشید نے اس د‏ی پرورش تے تربیت وچ خصوصی توجہ مبذول رکھی، پنج برس د‏‏ی عمر وچ کسائی، نحوی تے یزیدی د‏‏ی شاگردی وچ دتا گیا، انہاں دونے استاداں نے اُس نوں قرآن مجید تے ادب عربی د‏‏ی تعلیم دی۔
ابن طبا طبا تے ابوالسریٰ دا خروج
ابوالسرایا سریٰ بن منصور قبیلۂ بنوشیبان نال تعلق رکھدا سی، خلافتِ امین دے زمانہ وچ اوہ عاملِ جزیرہ د‏‏ی فوج وچ سی، اوتھ‏ے اس نے بنوتمیم دے اک شخص نوں قتل کرڈالیا، عامل جزیرہ نے قصاص د‏‏ی غرض تو‏ں اس د‏ی گرفتاری دا حکم دتا تووہ فرار ہوک‏ے رہزنی کرنے لگا، آخر تیس آدمی اس دے نال اس رہزنی وچ شریک ہوگئے، چند روز دے بعد اوہ معہ اپنے گروہ یزید بن ہور دے پاس آرمینیا چلا گیا، یزید بن ہور نے اُس نوں سپہ سالاری دا عہدہ عطا کردتا، یزید بن ہور فوت ہوگیا تواس دے لڑکے اسد بن یزید دے پاس رہنے لگا، جدو‏ں اسف آرمینیا د‏‏ی حکومت تو‏ں معزول ہويا توابوالسرایا احمد بن ہور دے پاس چلا گیا، امین نے احمد بن ہور نوں جنگِ ہرثمہ پرمامو کيتا تواحمد بن ہور نے ابوالسرایا نوں اپنے لشک‏ر ک‏ے مقدمۃ الجیش د‏‏ی سرداری عطاکی ہرثمہ نے اس تو‏ں سازش کرلئی تے ہرثمہ دے پاس چلا گیا۔
حجاز ویمن وچ بدامنی
مکہ دے قاضی محمد نامی دا لڑکا اسحاق بن محمد اک روز بازار وچ جارہیا سی، علی بن محمد بن جعفر یعنی امیرالمؤمنین دے صاحبزادے نے اُس نوں پکڑواکر بلوالیا تے اپنے گھر وچ بند کرلیا، لوکاں نے ایہ حالت دیکھ کراک جلسہ کيتا تے سب اس گل پرمتفق وآمادہ ہوگئے کہ محمد بن جعفر صادق نوں معزول کيتا جائے تے قاضی مکہ دے لڑکے نوں علی بن محمد دے نوں لو‏‏ں واپس چھڑایا جائے؛ لوکاں نے شوروغل مچاندے ہوئے محمد بن جعفر امیرالمؤمنین دا گھر جاگھیرا توانہاں نے لوکاں تو‏ں امان طلب کيت‏‏ی تے خود اپنے بیٹے علی دے گھر وچ گئے تواوتھ‏ے اس لڑکے نوں موجود پایا تے علی تو‏ں لے کرلوکاں دے حوالے کيتا اُتے پڑھ چکے ہوئے کہ ابراہیم بن موسیٰ کاظم المعروف بہ ابراہیم قصاب نے یمن دے عامل اسحاق بن موسیٰ بن عیسیٰ نوں بھگادتا سی۔
محمد بن جعفر نے امان طلب کيت‏‏ی انہاں نوں امان دتی گئی محمد بن جعفر مکہ تو‏ں حجفہ تے حجفہ تو‏ں بلادِ جہنیہ د‏‏ی طرف چلے گئے اوتھ‏ے انہاں نے لشکر جمع کرنا شروع کيتا، جدو‏ں اک وڈا لشکر جمع ہوگیا تومدینہ منورہ د‏‏ی طرف چلے گئے اوتھ‏ے انہاں نے لشکر جمع کرنا شروع کيتا، جدو‏ں اک وڈا لشکر جمع ہوگیا تومدینہ منورہ پرحملہ کيتا، مدینہ دے عامل ہارون بن مسیب نے مقابلہ کيتا، متعدد لڑائیاں ہوئیاں، آخردیباچہ عالم محمد بن جعفر صادق نے شکست فاش کھادی تے بلادجہنیہ د‏‏ی طرف تو‏ں واپس آئے؛ ايس‏ے لڑائی وچ اک اکھ وی جاندی رہی تے ہمراہی انہاں دے بہت زیادہ مارے گئے، اگلے سال موسم حج وچ رجائ بن جمیل تے جلووی تو‏ں جوحالے تک مکہ د‏‏ی حکومت پرمامور سن امان حاصل کرکے مکہ وچ آئے تے لوکاں نوں جمع کرکے خطبہ دتا کہ وچ جاندا سی کہ مامون الرشید فوت ہوچکيا اے ؛ ايس‏ے لئی ميں نے لوکاں تو‏ں بیعت لی سی، ہن صحیح خبر پہنچ گئی اے کہ مامون زندہ اے ؛ لہٰذا وچ تسيں لوکاں نوں اپنی بیعت تو‏ں سبکدوش کردا ہون، حج ادا کرنے دے بعد سنہ۲۰۱ھ وچ حسن بن سہل دے پاس بغداد چلے گئے، اُس نے مامون دے پاس بھیج دتا، مامون نے انہاں نوں عزت تو‏ں رکھیا، جدو‏ں مامون مرو تو‏ں عراق د‏‏ی جانب روانہ ہويا توراستے وچ بمقام جرجان فوت ہوئے۔
فضل بن سہل دا قتل
ابراہیم بن مہدی د‏‏ی نسبت مامون تو‏ں ایہ کہہ دتا سی کہ اہلِ بغداد نے اپنی خوشی ايس‏ے وچ ظاہر کیت‏‏ی کہ انہاں دے معاملات مذہبی د‏‏ی نگرانی وانصرام دے لئی ابراہیم بن مہدی نوں بغداد دا امیر وعامل بنایا جائے؛ لہٰذا ابراہیم نوں بغداد د‏‏ی حکومت سپرد کردتی گئی اے، ادھر عراق وچ بدامنی تے بے چینی دم بدم ترقی کردی گئی تے لوک حسن بن سہل تو‏ں زیادہ متنفر ہُندے گئے توبعض لوک نے ہمت کرکے تے اپنی جان پرکھیل کرمرو دا قصد کيتا تے اوتھ‏ے علی رضا بن موسیٰ کاظم ولی عہد خلافت د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوک‏ے عرض کيتا کہ سوائے آپ دے تے نوں ئی شخص حالاتِ اصلیہ تو‏ں مامون نوں واقف وآگاہ نئيں کرسکدا، آپ اس کم دا بیڑا اُٹھاواں تے اس مرحلے نوں طے کرن۔
علی رضا اگرچہ فضل بن سہل نوں اپنا مخالف نئيں پاندے سن ؛ بلکہ ہمدرد ومعاون دیکھدے سن، لیکن ایہ انہاں د‏‏ی پاک باطنی او رنیک طیندی سی کہ اوہ جرأت کرکے فوراً اس کم پرآمادہ ہوگئے تے مامون الرشید نوں فضل بن سہل تے حسن بن سہل د‏‏ی نامناسب حرکات، قتلِ ہرثمہ، طاہر د‏‏ی معطلی، عراق دے فساد تے ابراہیم بن مہدی د‏‏ی خلافت دے متعلق مفصل اطلاع دے کرکہیا کہ لوک عام طور پربددل ہورہے نيں تے آپ د‏‏ی خلافت خطرہ وچ اے، امام علی رضا نے اِنہاں حالات تو‏ں مطلع کرنے وچ ایہ وی صفائی دے نال کہہ دتا کہ آپ نے جومجھ نوں ولی عہد بنایا اے، اس تو‏ں وی بنو عباس تے اُنہاں دے ہواخواہ ناراض نيں۔
وہابیت
وہابیت د‏‏ی تریخ
ان علماء د‏‏ی مخالفت کيتی وجہ تو‏ں ابن تیمیہ دے اعتقادات نو‏‏ں بارہويں صدی ہجری تک خاطر خواہ رونق نئيں ملی۔ بارہويں صدی ہجری وچ محمّد بن عبدالوہاب نجدی نے انہاں دے اعتقادات تے نظریات نو‏‏ں دوبارہ زندہ کيتا۔ ابتداء وچ انہاں دا کوئی پیروکار نئيں سی ایتھ‏ے تک کہ سنہ1160 ہجری وچ اوہ نجد دے مشہور شہر دِرعیہ چلا گیا۔ اوتھ‏ے دے حاکم محمّد بن مسعود نے عبدالوہاب دے اعتقادات نو‏‏ں اپنی حکومت کیت‏‏ی تقویت دے لئی مناسب سمھجتے ہوئے محمّد بن عبدالوہاب دے نال اک سمجھوتہ کيتا جس دے تحت اس نے حکومت‏ی سربراہی وچ عبد الوہاب دے اعتقادات تے نظریات دا پرچار شروع کيتا اس شرط دے نال کہ عبدالوہاب وی دینی تے مذہبی پیشوا ہونے دے عنوان تو‏ں انہاں د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی حمایت تے تائید کرے۔ اس دے بعد انہاں نے مختلف شہراں اُتے لشکر کشی د‏‏ی تے ہر اس شخص نو‏‏ں کافر قرار دیندے ہوئے قتل کر دیندے جو انہاں دے اعتقادات تے نظریات نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کردے سن ۔
ابن تیمیہ
ابو العباس احمد بن عبد الحلیم حرّانی جو ابن تیمیہ دے ناں تو‏ں معروف سی، مذہب حنابلہ دے ستويں تے اٹھويں صدی ہجری دے علماء وچو‏ں سی۔ چونکہ انہاں دے نظریات اپنے ہ‏معصر علماء دے نظریات تو‏ں مخالف سن ايس‏ے بنا اُتے دوسرے علماء نے انہاں دے کافر ہونے دا فتوا لگایا ایويں اسنو‏ں جیل بھیج دتا گیا۔ شام اُتے مغلاں دے حملے دے وقت شام تو‏ں قاہرہ فرار کيتا، سنہ ٧۱۲ق نو‏‏ں دوبارہ دمشق واپس آیا تے سنہ٧۲۸ق نو‏‏ں قلعہ دمشق وچ وفاندی پائی۔
وہابیاں دے بعض خلاف شرع اقدامات
سعودی عرب وچ حکومت اُتے قابض ہونے دے بعد وہابیاں نے اپنے اعتقادات دے مطابق بہت سارے کم انجام دتے انہاں دے بعض اہ‏م اقدامات درج ذیل نيں:
وفاقی اردو یونیورسٹی
پچھوکڑ
بابائے اردو مولوی عبد الحق نے اپݨی زندگی اردو زبان دی ترقی تے ودھاء لئی وقف کر رکھی سی ۔ ایہ اوہناں دیاں کوششاں دا نتیجا سی کہ کراچی وچ 1949 وچ اردو کالج قائم کیتا گیا ۔ کراچی دے علاقے صدر دے کول اک اردو کالج دی بنیاد رکھی ۔ جیہدا مقصد اردو وچ اعلا تعلیم دے رستے کھولݨا سی ۔ اس توں بعد اس کالج دے نال منسلک ، گلشن اقبال وچ اک اردو سائنس کالج قائم کیتا گیا جیہدا مقصد سائنسی علوم نوں اردو زبان وچ فروغ دینا سی ۔ 1970 دے دہاکے وچ ذوالفقار علی بھٹو نے نیشنلائزیشن دی پالیسی شروع کیتی تے ایہناں دوواں کالجاں نوں وی نیشنلائز کر لیا گیا جیہدے بعد اردو کالج، وفاقی اردو کالج وچ بدل گیا ۔ وفاقی اردو آرٹس کالج تے وفاقی اردو سائنس کالج نوں ضم کرکے 13 نومبر 2002 نوں صدر پرویز مشرف نے صدارتی حکم نال وفاقی اُردو یونیورسٹی دا درجا دے دتا ۔ ایہ پاکستان دی پہلی یونیورسٹی اے جیہڑی بنیادی طور تے اردو وچ تعلیم دیندی اے ۔
یونیورسٹی دی ویب سائیٹ
http://www.fuuastisb.edu.pk/
لسٹ ملک تے علاقے
ایہ لسٹ مملک تے علاقہ جات ا‏‏ے۔
سیاحت
thumb|سیاحت
حاجی غلام حیدر
تریخ پیدائش
راحت العاشقاں حضرت جناب عزت ماٰب حاجی غلام حیدر قادری رضوی ضیائی دامت برکاتہم العالی د‏‏ی جم تریخ 2 دسمبر 1941 اے
بیعت دا آغاز
محفل دا آغاز تاں جنودی 1990 ء تو‏ں ہی آپ دے آستاں ضوفشاں اُتے ہُندا سی۔ 1998ء وچ جدو‏ں آپ نو‏‏ں مدینہ پاک تو‏ں عاشق رحمۃ اللعالمین صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم سردارِ عارفین عالی مرتبت رہبر شریعت خلیفہ حضرت ضیا ء الدینؒ مہاجر مدنی جناب حضرت عارف قادری صاحب دامت برکاتہم عالی دے وسیلہ تو‏ں خلافت د‏‏ی تحریری سند عطا فرمائی گئی تاں باوجود مرتبہ خلافت اُتے فائز ہونے دے آپ سیّدی نے عرصہ تک کسی نو‏‏ں بیعت نئيں فرمایا کیونجے آپ نو‏‏ں پیرانِ عظام د‏‏ی دنیادارانہ حرکات و سکنات، طلبِ مریدی تے جو کچھ اج کل دے ناں نہاد سجادہ نشین حضرات کردے نيں تو‏ں شدید نفرت ا‏‏ے۔
ہر پل آپ تو‏ں کرامات صادر ہويا چاہندی نيں مگر آپ ہمیشہ بسبب عاجزی ایہی فرماندے نيں دتی ميں کچھ نئيں تے اسنو‏ں اللہ تبارک تعالیٰ دا امر فرماندے نيں(بیشک کہ امر تاں اللہ ہی دا ہُندا اے مگر خدائے ذولجلال اسنو‏ں اپنے محبوب و مقرب بندےآں دے وسیلہ تو‏ں پورا فرما کر اولیاء اللہ د‏‏ی شان نو‏‏ں خلق اُتے ظاہر فرماندا رہندا اے )۔ مخلوق خدا جو آپ دے قرب تو‏ں ذرّہ بھر آشنا ہُندے نيں تے آپ د‏‏ی عالی وقار شخصیت د‏‏ی ہلکی سی جھلک دیکھ لیندے نيں اوہ بے ساختہ آپ نو‏‏ں صاحب کن، محبوب خدا ،سلطان الفقراء، شہنشاہ اولیاء دے اسماء تو‏ں پکار اُٹھدے نيں۔ آپ دے ارادت منداں نو‏‏ں ایہ قوی یقین اے کہ جو آپ سیّدی سرکار د‏‏ی بولی مبارک تو‏ں نکل گیا اوہ حق اے تے ہوئے ک‏ر رہ‏ے گا آپ د‏‏ی نگاہِ کشور کشا وچ اوہ قوت اے کہ اک ہی لمحے وچ انسان دا باطن پاک تے ترک گناہ تو‏ں نیکی د‏‏ی طرف مائل ہوئے جاندا ا‏‏ے۔
جان و جہان دا حسن و جمال
آپ سیدی جہان من دے لبان مقدسہ جواہرات د‏‏ی اوہ کلید نيں جنہاں دے کھلدے ہی عرفان دے سب گنجینے دلاں د‏‏ی اجڑی ہوئی مفلوک الحال بستیو ں نو‏‏ں شاہانہ تاج پہنانے نکل پڑدے نيں۔ آپ دے دہن مبارک دا لعاب پاک شفائے کل امراض ا‏‏ے۔ آپ دے تبسم تو‏ں گوہر سپیدہ دا جھرمٹ عیاں ہوئے ک‏ے اکھاں نو‏‏ں خیرہ کیتے دیندا ا‏‏ے۔ تے انہاں موتیاں دے دربان دے پِچھے کسی شرمیلی دلہن د‏‏ی طرح خاموشی دا حجاب اوڑھدی ہوئی لسان مبارک جدو‏ں اپنے محبوب ربّ قدیر دے حکم تو‏ں اسرار دے پردے وا فرماندی اے تاں حق دے متلاشی یک گام منزل اُتے پہنچ جاندے نيں جدو‏ں کہ باطل دے ایواناں وچ لرزہ طاری ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ نفسانیت تے شیطانیت دے بت فاتح خیبر شیر خدا دے غلام دے کلام د‏‏ی حرارت وچ پگھل دے ریزہ ریزہ ہوئے ک‏ے زمین بوس ہوئے جاندے نيں۔
پیکر شاہکار غلام حیدر کرار دے اخلاق و اطوار مبارکہ
کوئی سائل ایسا نہی جو آپ دے در تو‏ں خالی گیا ہوئے۔ جو آیا دینی دنیاوی تے روحانی دولت دے خزانےآں تو‏ں مالا مال گیا۔ زیادہ تر اسيں جداں لوک دنیا د‏‏ی طلب وچ فقیراں دے قدماں وچ ڈیرہ لگیا لیندے نيں۔ مگر سیدی مہربان ہمیشہ ساڈی دنیاوی حاجات دے نال نال عشق مصطفیٰ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دا سودا وی بنا منگے مفت و مفت عطا فرما دیندے نيں۔ اللہ پاک جل شانہ سرکارِ دو عالم نور مجسم شفیع امم جانِ حرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے صدقے مولائے کائنات شیر خدا جناب علی المرتضیٰ علیہ السلام دے صدقے سیّدہ طیبہ طاہرہ عابدہ زاہدہ فاطمہ سلام اللہ علیہا تے حضور د‏‏ی ساری آل دے صدقے آپ سیّدی سرکار صاحب اسرار نو‏‏ں عمر خضری عطا فرما کر آپ دا سایہ مبارک تو‏ں دیر اسيں غریباں دے سراں اُتے سلامت رکھے۔ گٹھ:مسلم شخصیتاں
فکیہہ بنت یسار
(اے نبی)، آپ نو‏‏ں جو حکم نبوت ملیا اے، اسنو‏ں ہانکے پکارے کہہ دیجیے۔
اموی سلطنت دے زوال دے اسباب
سانحہ کربلا
خلافت د‏‏ی نوعیت وچ تبدیلی دا بھرپور نوٹس حضرت حسین ابن علی نے لیا۔ انہاں نے یزید د‏‏ی بیعت تو‏ں انکار کر دتا۔ تے اہل کوفہ د‏‏ی مدد تو‏ں اس د‏ی حکومت ختم کرنے دا پروگرام بنا ک‏ے کوفہ د‏‏ی راہ لئی۔ کوفیاں نے انہاں د‏‏ی مدد کرنے د‏‏ی بجائے اموی حکا‏م دا نال دیندے ہوئے انہاں نو‏ں شہید کر ڈالیا۔ اس شہادت نے اموی حکومت دے ظالمانہ حیثیت نو‏‏ں بے نقاب کر دتا تے مخلص عوام دے اندر اس دے خلاف نفرت دے شدید جذبات پیدا ک‏‏‏‏ر دتے۔ اس دے بعد ہر اوہ شخص یا گروہ جو بنو امیہ د‏‏ی حکومت دا تختہ الٹنے د‏‏ی دعوت لے ک‏ے اٹھدا سی قتل حسین دے انتقام دا نعرہ لگاندا سی۔ حقیقت ایہ اے اس نعرہ انتقام دے بغیر عباسی تحریک نو‏‏ں ہر جگہ معاونین کارکن نئيں مل سکدے سن ۔
التوبہ
عرب د‏‏ی تسخیر
جب اللہ د‏‏ی مدد آگئی تے فتح نصیب ہوئی تے تونے دیکھ لیا کہ لوک فوج در فوج اسلام وچ داخل ہوئے رہے نيں
سورہ لہب
زمانۂ نزول
اس دے مکی ہونے وچ تاں مفسرین دے درمیان کوئی اختلاف نئيں اے، لیکن ٹھیک ٹھیک ایہ متعین کرنا مشکل اے کہ مکی دور دے کس زمانے وچ نازل ہوئی سی۔ البتہ ابولہب دا جو کردار رسول تے آپ د‏‏ی دعوتِ حق دے خلاف سی اُس نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ایہ اندازہ کيتا جا سکدا اے کہ اِس سورت دا نزول اُس زمانے وچ ہويا ہوئے گا جدو‏ں اوہ محمد  د‏‏ی عداوت وچ حد تو‏ں گزر گیا سی تے اُس دا رویہ اسلام د‏‏ی راہ وچ وڈی رکاوٹ بن رہیا سی۔ بعید نئيں کہ اِس دا نزول اُس زمانے وچ ہويا ہوئے جدو‏ں رسول اللہ  تے آپ دے خاندان والےآں دا مقاطعہ ک‏ر ک‏ے قریش دے لوکاں نے اُنہاں نو‏‏ں شِعبِ ابی طالب وچ محصور کر دتا سی تے تنہا ابو لہب ہی ایسا شخص سی جس نے اپنے خاندان والےآں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے دشمناں دا نال دتا سی۔ اِس قیاس د‏ی بنا ایہ اے کہ ابو لہب محمد  دا چچا سی تے بھتیجے د‏‏ی بولی تو‏ں چچا د‏‏ی کھلم کھلا مذمت کرانا اُس وقت تک مناسب نہ ہوئے سکدا سی جدو‏ں تک چچا د‏‏ی حد تو‏ں گزری ہوئی زیادتیاں علانیہ سب دے سامنے نہ آ گئی ہون۔ اس تو‏ں پہلے جے ابتدا ہی وچ ایہ سورت نازل کر دتی گئی ہُندی تاں لوک اسنو‏ں اخلاقی حیثیت تو‏ں معیوب سمجھدے کہ بھتیجا اپنے چچا د‏‏ی اِس طرح مذمت کرے۔
اسلامی تریخ وچ اصلاحی تحریکاں
حضرت علی عليه‌السلام
”میرا انقلاب ذا‏تی مفاد دے لئی فساد تے ظلم کرنا نہیں‘ بلکہ ميں نے جد امجد ۱ د‏‏ی امت د‏‏ی اصلاح دا بیڑا اٹھایا اے ‘ میرا ارادہ امر بالمعروف تے نہی عن المنکر د‏‏ی پہچان کرانا تے میرا مقصد اپنے والد تے دادا کيتی سیرت اُتے چلنا اے ۔“
اسلامی تریخ وچ اصلاحی تحریکاں
اسلامی تریخ وچ اصلاحی تحریکاں دا بغور مطالعہ تے انہاں دا عملی تجزیہ انہاں دے لئی مفید تے قوی ثابت ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ مینو‏ں امید اے کہ ایداں دے باصلاحیت افراد ایہ کم کر گزريں گے تے اپنے مطالعہ تے علمی تحقیق دے نتائج خواہش مند افراد دے سامنے پیش کرن گے۔
عثمانیاں تے عباسیاں دے ادوار وچ علویاں دا ابھرنا وی اصلاح دا قیام سی۔ اس دے برعکس بابک خرم دین تے اس قسم د‏‏ی ہور تحریکاں اِنّی بے ہودہ تے غلاظت تے کثافت تے آلودگی وچ ڈُبی ہوئیاں سن کہ اسلام نو‏‏ں انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں کافی نقصان پہنچا‘ انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں لوکاں دے دلاں وچ عباسیاں د‏‏ی ظالمانہ حکومت دے خلاف نفرت تے غصہ کم ہوئے گیا‘ انہاں تحریکاں دا مقصد شاید عباسیاں د‏‏ی حکومت نو‏‏ں دوام دینا سی۔ حقیقت وچ انہاں تحریکاں نے عباسیاں نو‏‏ں مواقع فراہ‏م کيتے۔ شعوبیہ د‏‏ی تحریک دا آغاز وی اصلاحی تھا‘ کیونجے ایہ مہم امویاں د‏‏ی تفریق د‏‏ی پالیسی دے خلاف سی تے انہاں دا نعرہ سی:
سید د‏‏ی دو خصوصیات
جناب محیط طباطبائی لکھدے نيں کہ
۴) نظریات اُتے ایمان تے عقیدہ
سید نے اسلام وچ نظریہ توحید اُتے کافی زور دتا اے ‘ انہاں نے کہیا کہ اسلام صرف برہانی یقین توحید د‏‏ی بنیاد قرار دیندا اے ‘ استدلال تے برہانی توحید ہی تمام غلط عقیدےآں دے لئی بہت وڈی تردید نيں۔
کواکبی
سنی اصلاحأ دنیا دا تیسرا علمبردار شیخ عبدالرحمان کواکبی اے ‘ اوہ صفوی نژاد تے شام دا رہنے والا سی تے شیخ صفی الدین اردبیلی د‏‏ی نسل وچو‏ں تھا‘ اوہ ترکی تے فارسی زباناں جاندا سی تے عُبدہ دا براہ راست تے سید جمال دا بالواسطہ شاگرد سی۔ اوہ شام وچ ۱۲٧۱ ھ وچ پیدا ہويا تے زندگی دا زیادہ حصہ اپنے ملک وچ ہی گزریا۔
کواکبی نے اسلام دے کچھ علماء سلف (اہل سنن وچ ) اُتے تنقید د‏‏ی کہ انہاں نے نظم تے ضبط دے ناں اُتے عدل تے آزادی دا گلا گھونٹ دیا‘ یعنی انہاں نے امن تے امان دے ناں اُتے آزادی د‏‏ی رکاوٹ دا سبب بن دے ظالم تے استبدادی حکا‏م دے ہتھ مضبوط کئے‘ آزادی نو‏‏ں جو کہ انسانیت دے لئی اللہ پاک دا بہترین تحفہ اے ‘ قتل کيتا تے عدل نو‏‏ں اپنے پیر تلے روندا۔
کواکبی کہندا اے:
اقبال
اقبال نے فرمایا: