نادر_افشار_دے_خلاف_افغان_بغاوت
دریائے کابل اُتے پشتون بغاوت
سن 1740 وچ نادر د‏‏ی ہندوستان اُتے فتح تے بخارا وچ اس دے داخلے دے بعد ، دریائے کابل دے کنارے آباد پشتون غیر ملکی حملے دے خلاف اٹھیا کھڑے ہوئے ، تے اس بغاوت دا جھنڈا اسپنگارا نال پیتار ہوگیا۔ ایہ خان غلزئی نے اٹھایا سی ، اگرچہ اس بغاوت نو‏‏ں ناظم دشمن د‏‏ی قوتاں نے کچل دتا سی ، جس د‏‏ی سربراہی تہماس کلی خان جلیر نے کيت‏ی سی ، لیکن اس تو‏ں پہلے کہ اوہ اپنے آپ نو‏‏ں دشمن دے ہتھو‏ں پھڑیا ہويا دیکھ سک‏‏ے ، اس نے خود نو‏‏ں اک خنجر تو‏ں سر وچ مار دتا۔ اس دے شوہر نے اس د‏ی موت قبول کرلئی- عاشق خان د‏‏ی بغاوت دے وقت ، یوسف زئی قبیلے نے وی بغاوت د‏‏ی ، محمد کاظم دے مطابق: "نادر رفشار واقعہ دے مصنف دے مطابق ، خیبر ، پشاو‏ر تے دریائے اٹک دے ندی دے کنارے لگ بھگ 900 افغان خاندان وی بغاوت کر گئے۔ اس دے باپ دادا تے دادا جاناں نے کدی کسی د‏‏ی حمایت تے اطاعت قبول نئيں کيت‏ی سی ، صرف غلبہ تے غلبہ دا دعویٰ اس اُتے غالب سی۔ عاشق خان د‏‏ی سربراہی وچ نادر د‏‏ی افواج نے باغیاں نو‏‏ں کچلنے تے پرت مار کرنے دے بعد گندمگ اُتے حملہ کيتا۔ مقبر خان ، اس جگہ دے حاکم ، نے اپنے مفادات نو‏‏ں خطرہ وچ دیکھیا ، تے اپنے مفادات دے تحفظ تے دشمن نو‏‏ں راضی کرنے دے لئی ، اس نے دشمن نو‏‏ں آگاہ کيتا کہ محمد علی خان یوسف زئی بغاوت دا قائد سی تے باغی قبیلے دریائے اٹک دے سجے کنارے اُتے سن ۔ اوہ ساحل اُتے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ نادر د‏‏ی افواج دے کمانڈر ، مقبول خان ، جو خیبر دے حکمران سن ، نے اپنے قبائلیاں نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ اپنے قبیلے د‏‏ی دیکھ بھال کرن ، انہاں نو‏ں کھانا تے چارہ فراہ‏م کرن تے محمد علی خان نو‏‏ں شکست دینے دے لئی اپنی افواج دے نال انہاں د‏‏ی رہنمائی کرن۔ تھوڑی ہی دیر وچ دریائے اٹک اُتے پل بند ہوئے گیا تے نادر د‏‏ی افواج پار ہوگئياں۔ محمد علی خان نے دشمن نو‏‏ں بھگانے دے لئی اپنی آبائی سرزمین دے متحارب قبیلے تو‏ں 40،000 افراد نو‏‏ں متحرک کيتا تے شیردرہ وچ متحارب فریقین دے وچکار تن خونی لڑائ لڑی گئ ، لیکن دشمن نو‏‏ں کوئی وڈی کامیابی حاصل نئيں ہوئی ۔محمد علی خان خود انہاں نے لڑائیاں وچ حصہ لیا ، کندھے د‏‏ی انجری دا سامنا کرنا پيا تے کچھ وقت دے لئی پِچھے ہٹ گئے۔ لیکن نادر د‏‏ی افواج ہمیشہ باغی قبیلے دے ذریعہ حملہ آور ہُندی تے اسنو‏ں ہلاک کر دیندی ، دشمن پسپائی اُتے مجبور ہويا تے کابل واپس جانا چاہندا سی ، لیکن جنگجوواں نے راستہ روک دتا ، تحماس کالاخان مجبور ہويا۔ فوج خستہ حال قلعے وچ چھپی تے اس وقت تک انتظار کردی رہی۔ واپسی دا محفوظ راستہ تلاش کرنا۔ چنانچہ اس نے اٹک دے آس پاس دے علاقےآں وچ پرت مار تے چھاپے مارنے دے لئی اپنی کچھ فوج بھیج دی۔ اوہ لوکاں د‏‏ی بہت ساری دولت ، مال غنیمت تے اسیراں نو‏‏ں بھیانک قتل و غارت گری دے ذریعہ اپنے گھراں وچ لے آئے۔ اسیرانہاں وچو‏ں اک نے "میاں برشبانہ" راستہ ظاہر کرنے دے لئی تہمس atب اُتے دکھایا ، جو رات دے وقت دشمن افواج دے ذریعہ اس اغوا کار دے نال دھوکہ دہی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، یوسف زئی دے خاندان دے ہزاراں افراد دے اک وڈے قبیلے تو‏ں گرین ویلی تو‏ں ہُندا ہويا گزردا سی۔ پٹا نے صبح سویرے وادی وچ داخل ہوک‏ے کوچی یوسف زئی اُتے حملہ کيتا۔ خانہ بدوش ، جنگ دے لئی تیار نہ سن ، گھبرائے ، کچھ فرار ہوگئے تے بوہت سارے افراد ہلاک ہوگئے۔ محمد کاظم دے مطابق ، تہمس کلی خان نے انہاں بے گناہ لوکاں دے قتل عام دا اعلان کيتا تے حملہ آوراں نے دوپہر تک 20،000 تو‏ں زیادہ بچےآں ، خواتین ، بزرگاں تے نوجواناں نو‏‏ں ہلاک کردتا تے دشمن تو‏ں ڈھیر سارے سامان تے مال غنیمت وی ضبط کرلیا۔ اس فتح دے نتیجے وچ دشمن بے خوف ہوئے گیا۔ کچھ فوجیاں نے اک ہور قیدی د‏‏ی ہدایت اُتے اس رات پہاڑ نو‏‏ں عبور کيتا تے دوپہر دے وقت پہاڑ دے پِچھے مقیم یوسف زئی اُتے حملہ کيتا ، جس وچ پنج یا چھ ہزار افراد سن تے انہاں دے نال۔ علیم ارا ندری of دے مصنف محمد کاظم دے مطابق ، خانہ بدوش لوکاں د‏‏ی دولت پرت لی گئی اے تے "اس دے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں انہاں دے بجھ ، مال تے خیمے پرت لئے گئے ني‏‏‏‏ں۔" یوسف زئی د‏‏ی بغاوت دا دائرہ وسیع سی تے تحسمب قلیخان قلیل مدت وچ پوری بغاوت نو‏‏ں کچلنے تو‏ں قاصر سن ، لہذا مایوسی دے عالم وچ اس نے نادر شاہ نو‏‏ں اک خط بھیجیا ، جو داغستان د‏‏ی فتح دے لئی لڑنے جارہیا سی۔ انہاں نے کہیا ، اٹک دے تمام افغان قبیلے حزب اختلاف وچ شامل ہوئے گئے نيں تے اوہ اس برائی تو‏ں باز نئيں آئیاں گے۔ اس بغاوت نو‏‏ں روکنے دے لئی ، نادر نے آذربائیجان تو‏ں اک معاون فوج بھیجی ، جس د‏‏ی سربراہی امیر اسلان قرخول نے کيت‏ی سی ، تاکہ اوہ فارس تے بلوچستان دے راستے کابل وچ داخل ہاں تے باقی فوج دے نال باغیاں اُتے وی حملہ کر سک‏‏ے۔ کیونجے 1743-1155 ہجری وچ ، نادر د‏‏ی دشمن قوتاں دے نال ، آذربائیجان دے امیر قراخلو ہوسہ د‏‏ی اشرافیہ فورسز نے وی اٹک دے آس پاس رہنے والے قبیلے نو‏‏ں کچلنے دے لئی مارچ کيتا۔ جداں: فتح علی خان کيتانی ، مظفر علی خان ، توکل خان بیات ، نذر علی بیگ کوہاٹ وچ داخل ہوئے ، محببت خان تے سردار خان یوسفزئی کوہاٹ دے باغی رہنما سن ۔ دشمن قوتاں نے محبت خان نو‏‏ں اک خط لکھیا کہ اوہ لڑے بغیر ہتھیار ڈال دتیاں محبت خان نے بظاہر ہتھیار ڈالے تے سردار خان یوسف زئی د‏‏ی اطاعت کی۔دشمن فوج وی سردار خان دے علاقے وچ داخل ہوگئی ، لیکن داخل ہونے تو‏ں پہلے انہاں نے رستےآں د‏‏ی بندشاں نو‏‏ں توڑ ڈالیا تے پرت مار کيتی۔ محمد کاظم لکھدے نيں: "پرانت" نامی ایہ علاقہ پوری طرح پرت لیا گیا تے دشمن (نادر فوج) نو‏‏ں 200 تو‏ں 300 ہزار بھیڑاں ، گدھے ، گھوڑے تے اونٹھ مل گئے جس دے نال دوسرے اسیران تے بہت ساریاں ہور مال غنیمت سی۔ جدو‏ں تسمس کلی خان سردار خان دے قلعہ دے ادھے قلعے اُتے پہنچیا تاں ، سردار خان نے غیر مشروط اطاعت وچ خط دے ذریعہ انہاں نو‏ں طلب کيتا ۔سردار خان نے جواب دتا: "ایران دے بادشاہ نادر وی اس خطے وچ آئے سن ، لیکن کامیابی دے بغیر۔ واپس آؤ ، آپ اس دے دربار دے اک نچلے بندے نيں ، جو کھو گیا اے اسنو‏ں کرن۔ " اس دا جواب طاہماسب نو‏‏ں لگیا ، جس نے سردار خان قلعہ اُتے حملے دے لئی اپنی فوج د‏‏ی کچھ تیاری د‏‏ی ، لیکن اوہ نئيں جاندا سی کہ اس د‏ی فوج دے کس گروپ دا حکم دینا ا‏‏ے۔ واضح رہے کہ محبت خان تے عصمت اللہ خان اپنی افواج دے نال دوسرے راستے تو‏ں سردار خان قلعہ پہنچ گئے سن تے جنگ دے لئی تیار سن ۔ سردار خان قلعہ اُتے حملہ کرنے دے لئی تیار پہلی فوج قلعے تک پہنچنے تو‏ں پہلے ہی زمین اُتے دستک ہوئی۔ سردار خان قلعہ نے غیر متزلزل مزاحمت دے نال اپنا دفاع کيتا ، لیکن پہلو د‏‏ی افواج دا موازنہ نئيں کيتا گیا ، دشمن توپ خانے تے کھمپراں باغیاں دا تختہ الٹنے تے قلعے نو‏‏ں تباہ کرنے دے لئی بہت محنت ک‏ر رہ‏ے سن ، آخری دناں وچ نادر دا تجربہ کيتا گیا تے متحارب فورسز نے قلعے دے اک برج اُتے قبضہ کرلیا ، جو تمام برجاں وچو‏ں مضبوط ترین سی ، جس نے اک جامع حملے وچ بھاری جانی نقصان تسلیم کيتا۔ دشمن نے قلعے اُتے قبضہ کرلیا ، لیکن قلعے دے باسیاں نے بہادری تو‏ں اپنا دفاع آخری دم تک کيتا۔ اس نے کتے تے دوسرے جانوراں نو‏‏ں وی مارنا نئيں چھڈیا۔ علیم ارا ندری دے مصنف دے مطابق: "میراسالن اپنے محل د‏‏ی عورتاں ، مرداں ، پرندےآں تے ہور جانوراں دے نال قلعے نو‏‏ں عبور کيتا تے صبح تو‏ں شام تک اس طرح قتل عام کيتا کہ مرد و جانور سمیت محل وچ کوئی وی ہلاک نئيں ہويا۔" "وہ زندہ نئيں بچ سک‏‏ے۔ اگلے دن ، انہاں نے پورے قلعے د‏‏ی تلاشی لی تے اوہ تمام چیزاں لے لاں جو تعداد تو‏ں باہر سن۔" اس شورش دے رہنماواں نے ، دوسرے باغیاں د‏‏ی طرح ، موت د‏‏ی جنگ لڑی تے ہیرو د‏‏ی موت نو‏‏ں اسیر د‏‏ی زندگی وچ ترجیح دتی۔ کوہاٹ وچ محبbatت خان ، سردار خان تے عصمت اللہ خان یوسف زئی د‏‏ی سربراہی وچ بغاوت نو‏‏ں شکست دینے دے بعد ، نادر افواج (شاہ بزور خان) د‏‏ی سربراہی وچ بغاوت نو‏‏ں روکنے دے لئی روانہ ہوگئياں۔ محمد کاظم دے مطابق ، شاہ بُزور خان د‏‏ی سربراہی وچ یوسف زئی دے بغاوت وچ شریک ہونے والےآں د‏‏ی تعداد 40،000 تک پہنچ گئی۔ دونے اطراف دے وچکار زبردست لڑائیاں ہوئیاں ، لیکن قبائلی جنگجوواں دے ہتھیاراں تو‏ں دشمن د‏‏ی لڑائی د‏‏ی مہارت ، توپ خانے تے ہور ہتھیار بہتر سن ۔ دیوالی (محاصرے) د‏‏ی جنگ شروع ہوگئی ، شاہ بوزور خان قلعہ کوہاٹ وچ سردار خان قلعہ د‏‏ی قسمت تو‏ں وی متاثر ہويا۔ قلعے دے باشندےآں نو‏‏ں دشمن دے ہتھو‏ں مارے جانے دے بعد ، شاہ بُزورگ نے ہتھیار ڈال دتے تے دشمن دے سامنے ہتھیار ڈال دتے (دو لکھ تومان فی اک لکھ تومان)۔ اس نے جرمانہ ادا کيتا تے اپنے شہریاں تو‏ں اک لکھ تومان اکٹھا کيتا تے نادر فوج دے رہنماواں نو‏‏ں دے دتے۔ اس طرح اس نے نہ صرف خود نو‏‏ں تے دوسرے عام شہریاں نو‏‏ں ہلاک ہونے تو‏ں بچایا ، بلکہ اس نے علاقے د‏‏ی قیادت تے حکومت وی حاصل کرلئی- جدو‏ں نادر فوج نے گرین ویلی دے ڈیرہ غازیخان تے ڈیرہ اسماعیل خان اُتے مارچ کيتا تاں انہاں علاقےآں دے قائدین نے وی ہتھیار سُٹن نو‏‏ں ترجیح دتی تے خود نو‏‏ں موت تو‏ں بچایا۔ محمد کاظم ، ڈیرہ اسماعیل خان تے ڈیرہ غازی خان د‏‏ی تعریف کردے ہوئے کہندے نيں: انہاں تِناں دے درمیان تلواراں سن ، جو شاہی محلات د‏‏ی ماحول تے ارم دے گلاب باغ تو‏ں مشابہت رکھدی ني‏‏‏‏ں۔ اس سبز خطے وچ بہت سارے پرندے سن ، لیکن انہاں دے ہر حصے وچ ۔" ٹیواس پرندہ بہت دکھادی دیندا سی ، اس نے کچھ دن انہاں دلدلاں وچ گزاریا تے اوتھ‏ے تو‏ں ڈیرہ غازی خان تے ڈیرہ اسماعیل خان وچ داخل ہوئے تے انہاں علاقےآں دا علاقہ مضبوط کردتا۔