پراݨے_ویلے_وچ_سندھ_وچوں_انڈس_دریا_دا_بہاؤ
<font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">سکندر دے مورخین نے سمبس تے پٹالہ دے ملک دے درمیان دریائے سندھ دے بہاؤ دا کوئی حساب نئيں دتا اے، اس لئی وچ قدم قدم اُتے اگے ودھ ک‏ے دیکھاں گا کہ بعد دے ادوار دے مصنفاں نے اس موضوع اُتے کیہ لکھیا ا‏‏ے۔ سانو‏ں اک ہزار سال بعد سندھ دے تاریخی حوالے ملدے نيں۔ سکندر دے زمانے وچ سندھ دے علاقے لار وچ قبائلی حکومت دا نظام سی۔ جو ہن ختم ہو چک‏ی سی تے اس د‏ی جگہ اک حکمران د‏‏ی سلطنت نے لے لی سی۔ اس دور وچ سندھ د‏‏ی سرحداں موجودہ سندھ د‏‏ی سرحداں ورگی سی۔ "تریخ ہندو سندھ" دا مصنف جس دے اس کتاب وچ بوہت سارے حوالے نيں، اس ملک نو‏‏ں ہندو سندھ کہندے نيں۔ کہیا جاندا اے کہ اس ملک دا راجگڑھ النور اک وڈا شہر سی تے دریا دے کنارے آباد سی جسنو‏ں سیہون مہران کہیا جاندا سی۔ ایہ سندھ د‏‏ی تریخ دا تذکرہ ستويں صدی عیسوی دے آغاز تو‏ں شروع ہُندی اے، جدو‏ں رائے سہرسی دا پُتر رائے سہرس سندھ دا حکمران سی۔ اس دے ذریعے سانو‏ں ۶۳۲ دے بارے وچ کچھ تے معلومات وی ملدی نيں، جس تو‏ں سانو‏ں راجگڑھ دے نچلے حصے وچ دریا دے بہاؤ دا بالواسطہ اشارہ ملدا ا‏‏ے۔ <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">اودو‏ں چچ نامی اک برہمن سندھ دا حکمران سی۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">وہ اپنی فوج دے نال اپنے راجگڑھ تو‏ں دریا دے سجے جانب حلیہ دے علاقے د‏‏ی طرف پیش قدمی کر رہیا سی کیونجے تان دے حکمران نے اس دے خلاف بغاوت دا اعلان کر دتا سی۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">اس نے سمن تے الور دے سنگم اُتے واقع مقام دحیات تو‏ں دریا نو‏‏ں اٹھایا۔ اس قسم دا ناں "دہات" نامی جگہ د‏‏ی نشاندہی کردا ا‏‏ے۔ جو کنڈیاری پرگنہ دے شمال وچ تے سمن دے علاقے وچ موجود ا‏‏ے۔ اس جگہ دے تھلے تے اُتے دریا دا پرانا بستر چپٹا اے جس تو‏ں ایسا لگدا اے کہ ایہ شمال تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف جاندا اے تے ایتھ‏ے سانو‏ں ۶۳۲ عیسوی دے دریا دے واضح آثار ملدے نيں۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">مذکورہ جگہ اروڑہ تو‏ں سٹھ میݪ تھلے ہوئے گی۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">چونتِیہہ سال پہلے اساں اس علاقے دا سروے کيتا تاں پتہ چلا کہ موجودہ ندی پرانے گڑھے تو‏ں ستاراں میݪ دور ا‏‏ے۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">دوسرے لفظاں وچ اوہ بارہ سو اٹھائیہہ سالاں وچ متذکرہ فاصلہ طے کرنے وچ کامیاب ہويا اے تے اس لکیر دے نال مغرب د‏‏ی طرف اس د‏ی حرکت د‏‏ی رفتار تِیہہ گز فی سال اے جو کہ پچھتر سال فی میݪ ا‏‏ے۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ انہاں بارہ صدیاں وچ دریا وچ مغرب د‏‏ی طرف کوئی اچانک تبدیلی نئيں آئی اے تے اس د‏ی رفتار بہت سست رہی اے تے ایہ وی دیکھیا گیا اے کہ اس عرصے وچ کوئی ایسا وڈا اتھل پتھل نئيں آیا تے نہ ہی دوبارہ آیا، اِنّا وڈا زلزلہ آیا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں دریا تیزی تو‏ں مغرب د‏‏ی طرف ودھ گیا اے تے دریا نے مشرق د‏‏ی طرف اپنا رخ نئيں بدلا ا‏‏ے۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">لیکن زیر بحث مدت دے دوران دریا دے شمالی حصے وچ وڈی تبدیلیاں دیکھی جا سکدیاں نيں۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">سندھ دا قدیم راجگڑھ اروڑہ وی تباہ ہو گیا کیونجے دریا اسنو‏ں چھڈ ک‏‏ے ساڈھے چار میݪ مغرب وچ چلا گیا۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">کچھ کہانیاں تے قصے ایداں دے اہ‏م واقعات د‏‏ی وجہ تو‏ں بندے نيں۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">اس طرح اس المناک کہانی اُتے دلورا تے سیف الملوک د‏‏ی کہانی بݨائی گئی تے ایہ وی دکھایا گیا کہ روہڑی دے نیڑے پہاڑیاں تو‏ں دریا وگدا سی۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">اسی واقعے اُتے لیفٹیننٹ ایسٹ وک نے جنرل آف رائل ایشیاٹک سوسائٹی، بمبئی برانچ وچ ایسی کہانی شائع کيتی، جسنو‏ں جلد اول صفحہ ۲۰۳ اُتے دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ انہاں دے مقالے دا عنوان اے ’’پتے کھینچنا‘‘۔ اس شریف آدمی دا خیال سی کہ اس نے خواجہ خضر دے مزار اُتے بنی مسجد وچ لکھی تحریر تو‏ں دریا دا رخ بدلنے د‏‏ی تریخ معلوم کر لئی ا‏‏ے۔ جے آپ کتاب اُتے لکھی تریخ نو‏‏ں مان لاں تاں ایہ واقعی قدیم زمانے نال تعلق رکھدی ا‏‏ے۔ مسلم آرٹ تو‏ں متعلق ایہ نوشتہ ہندوستان وچ بہت قدیم اے جس وچ سنہ ۳۴۱ ہجری یا ۹۵۲ ہجری دا پتہ چلدا ا‏‏ے۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">لیکن گل ایہ اے کہ اس تحریر دا جو مفہوم لیفٹیننٹ ایسٹ وِک نے کڈیا اے، اوہی نئيں ا‏‏ے۔  <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">انہاں نے آیت دے اوپری نصف دا ترجمہ ایويں کيتا اے: