cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ولیئم براؤن
گِلگت آپریشن
3 جون 1947 نوں گلگت ایجنسی نوں ریاست جموں تے کشمیر دے کنٹرول وچ منتقل کردتا گیا ۔ مہاراجا ہری سنگھ نے اپݨے ولوں اس علاقے تے حکومت کرن لئی گھنسارا سنگھ نوں گلگت دا گورنر مقرر کر دتا ۔ 22 اکتوبر 1947 نوں پاک فوج دی مدد نال کشمیر دی ملیشیا نے جموں و کشمیر نوں آزاد کروݨ لئی جدوجہد شروع کیتی ۔ 26 اکتوبر 1947 نوں ہری سنگھ نے اعلان کیتا کہ جموں و کشمیر ہندوستان میں شامل ہوؤ گا تے الحاق دی دتساویز تے دستخط کیتے جاݨ گے ۔ مہاراجے دا فیصلہ متنازعہ سی کیونکہ اوہ ایک ہندو ڈوگرا حکمران سی جیہڑا مسلم اکثریتی آبادی تے حکومت کردا سی ۔ ریاست جموں و کشمیر اُتے ڈوگرا حکومت نوں مقامی لوک پسند نئیں کر دے سی ۔ اک کشمیری اسکالر پریم ناتھ بزاز نے اپݨی کتاب وچ ڈوگرا راج دے بارے لِکھیا : "ڈوگرےآں نے ہمیشا جموں نوں اپݨا گھر تے کشمیر نوں مفتوحہ علاقہ سمجھیا اے ۔ ریاست وچ اک طرحاں دی ڈوگرا سامراجیئت قائم اے جیہدے وچ ساریاں غیر ڈوگرا برادریاں تے طبقےآں نوں کمتر درجہ دتا گیا ۔ ڈوگرا سامراج نے ایتھے بدحالی ، دھکا ، جسمانی تے ذہنی اذیئت تے بگاڑ دے سوا کچھ نئیں کیتا ۔" میجر براؤن دا خیال سی کہ پورے کشمیر بشمول گلگت نوں وی اس حقیقت نوں مد نظر رکھدے ہوئے پاکستان وچ شامل ہوݨا چاہیدا اے کیونکہ ایتھے دی آبادی بنیادی طور تے مسلمان اے ۔ میجر براؤن نے گھنسارا سنگھ اُتے زور دتا کہ اوہ ہری سنگھ دے بھارت نال الحاق دے بارے وچ مقامی مسلم کمیونٹی دی خواہشات پتا کرے نالے اوہنوں خبردار کیتا کہ خون خرابے توں بچݨ لئی کچھ اقدامات کرنے پیݨ گے ۔ میجر براؤن نے گھنسارا سنگھ ولوں انتباہ نوں نظرانداز کرن تے اوہدے ارادے بھانپݨ توں بعد اک آپریشن دی منصوبہ بندی کرنا شروع کر دتی جیہنوں آپریشن دتا خیل دے ناں نال جاݨیا جاندا اے ۔ میجر براؤن گلگت دے لوکاں وچ مہاراجا مخالف جذبات نال بخوبی واقف سی ۔ 31 اکتوبر 1947 نوں میجر براؤن دی کمان وچ گلگت اسکاؤٹس نے گلگت ریذیڈنسی دا گھیراؤ کیتا تے گھنسارا سنگھ نوں حراست وچ لے لیا ۔ اس توں بعد میجر براؤن نے درخواست کیتی پاکستان توں فوجی دستے بھیجے جاݨ تے 1 نومبر 1947 اوہناں نے اک فوجی انتظامیہ قائم کر لئی ۔ کنٹرول سنبھالݨ توں بعد میجر براؤن نے اپݨے دستے دے اک بڑے حصے توں گلگت استور دے ناں نال اک آزاد جمہوریا قائم کرن دے منصوبے دے بارے وچ معلومات حاصل کیتی ۔ 2 نومبر نوں اوہناں نے گلگت ریذیڈنسی اُتے پاکستانی پرچم لہرایا تے گلگت دا پاکستان نال الحاق کرن دا اعلان کیتا ۔ فیر اوہناں نوں شمال مغربی سرحدی صوبے دے گورنر سر جارج کننگھم نے خطے وچ امن و امان دی بحالی دی ہدایت دتی ۔ 16 نومبر نوں حکومت پاکستان نے اپݨا اقتدار سنبھالݨ لئی بطور پولیٹیکل ایجنٹ محمد عالم نوں گلگت بھیجیا تے 18 نومبر نوں گلگت تے اوہدیاں گوانڈھی ریاستاں نے پاکستان نال الحاق کر لیا ۔ میجر براؤن 12 جنوری 1948 تک گلگت اسکاؤٹس نوں کمانڈ کر دے رہے بعد وچ اسلم خان نوں اوہناں دی تھاں متعین کردتا گیا ۔ بھارتی حکومت نے میجر براؤن دے ایہناں اقدامات دی مذمت کیتی تے ایہنوں بغاوت قرار دتا جدکہ پاکستانی حکومت نے ایہناں نوں سراہیا کہ ایہدے وچ لوکاں دی مکمل حمایت حاصل اے ۔ میجر براؤن نے بعد وچ آپ کہیا کہ میرے اقدامات غدارانہ ہوسکدے نیں پر ایہدے باوجود میں جو کیتا اوہ میری سوچ وچ بلکل ٹھیک اے ۔ میجر براؤن نوں ایہ وی سہرا دتا جاندا اے کہ اوہناں نے گلگت وچ ہندو آبادی نوں نقصان پہنچݨ توں بچایا ۔ میجر براؤن نے خون خرابے نوں روکݨ لئی کم کیتا ۔
چھیکڑلا جیون
جنوری 1948 وچ گلگت توں واپسی توں بعد میجر براؤن اگلے دو ورھے لئی فرنٹیئر کانسٹیبلری وچ منتقل ہو گئے ۔ جولائی 1948 وچ برطانوی حکومت نے اوہناں نوں آرڈر آف برٹش امپائر دا ممبر بݨا دتا ۔ میجر براؤن 1959 تک پاکستان وچ رہے فیر اوہ برطانیا اپݨے گھر والےآں کول چلے گئے ۔ 1960 وچ اوہناں نے سکاٹ لینڈ، سینٹ بوسویلز وچ اک لیوری یارڈ اینڈ رائیڈنگ اسکول قائم کیتا ۔ 5 دسمبر 1984 نوں 62 ورھے دی عمر وچ اوہ دل دا دورہ پیݨ نال فوت ہو گئے ۔ 1993 وچ حکومت پاکستان نے میجر براؤن نوں مرن مگروں ستارہ امتیاز عطا کیتا ۔
فعل دیاں قسماں
ماضی شکیہ
آنا مصدر تو‏ں ماضی شکیہ د‏‏ی گردان
ماضی شرطی یا تمنائی
ایسا فعل جس وچ گزرے ہوئے زمانے وچ کِسے کم دے نال کوئی تمنا یا شرط پائی جائے اُسنو‏‏ں ماضی شرطی یا تمنائی کہندے نيں۔ وہ فعل جس وچ گزرے ہوئے زمانے وچ کِسے ہونے والے کم دے نال تمنا یا شرط پائی جائے تاں ایداں دے فعل نو‏‏ں فعل ماضی تمنائی یا شرطی کہندے نيں۔ ایسا فعل جس وچ کِسے کم دے کرنے یا ہونے وچ گزرے ہوئے زمانے وچ کوئی تمنا یا شرط پائی جائے اُسنو‏‏ں ماضی تمنائی یا شرطی کہندے نيں۔ کاش اوہ سچ بولدا، جے اسلم محنت کردا تاں کامیاب ہوئے جاندا، حنا کراچی آندی تاں چڑیا گھر دیکھدی، کاش تسيں سبق پڑھدے، جے انیلا خط لکھدی، اِنہاں جملےآں وچ بولدا، کامیاب ہوئے جاندا، دیکھدی، پڑھدے، لکھدی ماضی شرطی یا تمنائی نيں۔ ماضی شرطی یا تمنائی بنانے دا قاعدہ ایہ اے کہ مصدر د‏‏ی علامت ”نا“ نو‏‏ں دور ک‏ر ک‏ے آخر وچ ”تا“ ودھیا دیندے نيں جداں کھانا مصدر دا ”نا“ دُور ک‏ر ک‏ے ”تا“ ودھیا دیندے نيں تاں ماضی شرطی یا تمنائی کھاندا بن جاندا ا‏‏ے۔ دوڑنا یا جانا مصدر تو‏ں ماضی شرطی یا تمنائی د‏‏ی گردان
وجے
حوالے
گٹھ:1974 دے جم گٹھ:اکیہويں صدی دے بھارتی مرد اداکار گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مرد اداکار گٹھ:بھارتی پس پردہ گلوکار گٹھ:بھارتی فلمی اداکار گٹھ:بھارتی مرد فلمی اداکار گٹھ:بھارتی مسیحی گٹھ:تمل ناڈو دے مرد اداکار گٹھ:تمل اداکار گٹھ:تمل شخصیتاں گٹھ:تمل سنیما دے مرد اداکار گٹھ:چنائی دے مرد اداکار گٹھ:فضلا لویولا کالج، چینائی گٹھ:فضلاء لویولا کالج، چینائی گٹھ:ہندوستانی تمل شخصیتاں گٹھ:توسیع شدہ مضامین بسلسلہ منصوبہ ایشیائی فلمی شخصیتاں، 2018ء گٹھ:ہندوستانی رومی کاتھولک شخصیتاں گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے گٹھ:بھارتی اداکار بچے
ملیالی
جغرافیائی تقسیم تے آبادی
ایہ وی ملاحظہ کرو: کیرالہ دا خلیج ڈسپورا
فن تعمیر
کیرالا وچ فنون کارکردگی دا مظاہرہ صرف ملیالی معاشرے دے کسی اک مذہب تک نئيں ا‏‏ے۔ مسلم میپیلاس ، نصرانیاں تے لاطینی عیسائیاں دے فن د‏‏ی اپنی اک منفرد شکل ا‏‏ے۔ ڈف موٹو ، جسنو‏ں دوھب متو / اراواناموٹو [49] دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ، ایہ اک پرفارمنگ آرٹ اے جو مسلم کمیونٹی وچ رائج ا‏‏ے۔ ایہ اک گروپ د‏‏ی کارکردگی اے ، جس نو‏‏ں تہواراں تے شادی کيتی تقریبات دے دوران اک سماجی پروگرام دے طور اُتے پیش کيتا جاندا ا‏‏ے۔ [49]
Sopanam روايتی طور اُتے مرداں د‏‏ی طرف تو‏ں گایا اے Marar تے Pothuval کون ہوئے کمیونٹی، امبالاواسی (نیم برہمن) ذاتاں انہاں موروثی پیشے دے طور اُتے ایسا کرنے دے لئی مصروف. کیرالا وچ کارناٹک میوزک وی اے ۔ جداں کنودنتیاں سواندی Tirunal ، Shadkala گووندا Maarar، Sangitha Vidwan گوپال پلئی Bhagavathar، Chertala Gopalan د‏‏ی نائر، MD رامناتھن ، TVGopalakrishnan ، MS گوپال کرشنن ، ایل سبرامنیم TN کرشنن تے KJ Yesudas د‏‏ی تو‏ں Malayali موسیقاراں نيں. ہور نوجوان نسلاں وچ جو وسیع پیمانے اُتے پذیرائی تے وعدے د‏‏ی حامل نيں ، انہاں وچ چائلڈ پروڈیجی وائلنسٹ ایل۔تھیرا کرشنا وی نيںوغیرہ ، جنہاں نو‏ں کل دے استاد دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ [52]
عام کیرل سدتا
اپم اک پینکیک اے جو خمیر شدہ بلے تو‏ں بنایا جاندا ا‏‏ے۔ بلے باز چاول دے آٹے تو‏ں بنا ہُندا اے تے اس وچ خمیر یا ٹڈی استعمال ہُندا اے ، جس وچ مقامی جذبے ہُندے نيں۔ ایہ اک خاص فرائنگ پین دا استعمال کردے ہوئے تلی ہوئی اے جسنو‏ں اپا چٹی کہندے نيں تے انڈے د‏‏ی سالن ، مرغی د‏‏ی سالن ، مٹن سٹو ، سبزیاں د‏‏ی سالن تے مرغی د‏‏ی سالن دے نال پیش کيتا جاندا ا‏‏ے۔ [56]
مارشل آرٹس
ملیالیاں دے پاس مارشل آرٹس د‏‏ی اپنی اک شکل اے جس نو‏‏ں کالاریپائٹو کہندے نيں ۔ اس طرح دے مارشل آرٹس نو‏‏ں گھسنے والےآں دے خلاف دفاعی طریقہ کار دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا سی۔ قدیم زمانے وچ ، رئیساں ( نادووازاں یا وازھنورز ) دے وچکار تنازعات وی کالاریپایٹو ٹورنامنٹ دے نتیجے وچ طے پاگئے ۔ ایہ قدیم مارشل آرٹ تمام مارشل آرٹس د‏‏ی ماں د‏‏ی حیثیت تو‏ں دعوی کيتا جاندا اے ۔ قدیم سنگم ادب وچ " کلاری " دا لفظ لگایا جاسکدا اے ۔ [57]
پلماخ
آپریشن یفتخ تے فتح صفاد
آپریشن یفتح دے دوران پامماچ دے 69 افراد ہلاک ہوئے۔
مئی 1948 وچ پالماچ وچ مستقل طور اُتے متحرک 2،200 ارکان سن ۔  اک مختلف ماخذ نے نومبر of 1947 دے آخر وچ پامماچ دا حجم 3،000 دسیا تے 3،000 ذخائر جمع کرنے دے بعد مئی 1948 تک پنج بٹالین تشکیل دتیاں گئیاں جنہاں وچ 5،000 جنگجو شامل سن جنہاں وچ 1،200 خواتین سن۔
فوجی تنظیم
پامماچ نے تربيت‏ی فیلڈ کمانڈراں (מפקדי training) اُتے زور دتا تے اسرائیلی فوج د‏‏ی بنیاد تشکیل دی۔
پامماچ کمانڈر د‏‏ی لڑائی دا رونا سی "! אחרי "( احرائی ) ، جس دے لغوی معنی نيں" میرے بعد! "یا" میرے پِچھے چلو ! ". اس تو‏ں مراد کمانڈر اپنی فوجاں نو‏‏ں باہر بھیجنے تے پِچھے رہنے د‏‏ی بجائے انہاں د‏‏ی رہنمائی کردا ا‏‏ے۔
سیاست تے سبھیاچار وچ
کھبے|thumb| جنوبی محاذ دے کمانڈر ، جیگل ایلون ، 9 نومبر 1948 نو‏‏ں [[عراق سویدان|عراق سوویدان اُتے بمباری د‏‏ی نذر ک‏ر رہ‏ے نيں]] thumb| 1949 وچ پامماچ د‏‏ی تحلیل تو‏ں پہلے تیسری بٹالین دے ارکان [[صفد|سفید وچ جمع ہوئے]] پامماچ کھبے بازو د‏‏ی اک وسیع النظر قوم پرست تنظیم سی ، جو سوشلسٹ جماعتاں تو‏ں وابستہ سی۔ اس دے ممبران کیبوٹزم وچ تربیت حاصل کردے سن تے رہندے سن ۔ جداں کہ اس دے لیڈراں دے سیاسی رجحانات یگال الون تے اسحاق Sadeh تئاں سی Mapam ، د‏‏ی مخالفت وچ کھبے بازو د‏‏ی پارٹی ڈیوڈ بن گوریان تے Mapai حکمران جماعت. 1944 وچ ڈیوڈ بین گوریان د‏‏ی سربراہی وچ فلسطین د‏‏ی یہودی برادری دی غالب پارٹی میپائی وچ اک بہت وڈی تقسیم پھیل گئی سی۔ بریک وے گروپ ، جو میپام وچ تیار ہويا ، سویت یونین وچ اسٹالن دی حکومت تو‏ں متاثر ہويا ، تے اس د‏ی کبوٹز تحریک وچ زبردست پیروی سی۔ چونکہ پامماچ دے بیشتر ارکان کبوٹزیم تو‏ں آئے سن ، لہذا پامم پالمچ اُتے غلبہ حاصل کرچکيا سی ، تے اس دے زیادہ تر افسران ممبر سن ۔ 1948 دے بعد ، بین گوریئن ، وزیر اعظم تے نويں ریاست دے وزیر دفاع ، نے ہاگناہ تے پالماچ دے رہنماواں دے نال متعدد محاذ آرائی کیتی۔ اس عمل وچ جسنو‏ں بین گورین نے فوج نو‏‏ں ڈی پولیٹلائزیشن قرار دتا ، تِناں پالماچ بریگیڈ نو‏‏ں توڑ دتا گیا تے 1950 وچ میپم دے بیشتر افسران نے استعفیٰ دے دتا۔ اوہ پالماچ ممبران جو میپم وچ رہے تے فوج وچ رہے ، مارجن اُتے کئی سال برداشت کرنا پيا۔ ڈی پولیٹائزنگ دا اثر ایہ ہويا کہ فوج د‏‏ی ساری سینئر پوسٹاں میپائی دے ممبراں یا بین گوریان دے وفادارےآں دے پاس سن۔ غیر منتقلی دے بعد بوہت سارے پامماچ ممبران نے نواں کببوٹزم قائم کيتا۔ 1949 وچ انہاں نے بارام ، بیت گوورین ، نیر یزتک (یزاک سعد دے اعزاز وچ ناں دتا گیا) ، پالماچیم ، ریائم ، روش ہانکرا ، رِیم تے یارون نو‏‏ں قائم کيتا ۔ اُتے ، پالماچ ممبران اک نظریے دے نال متحد ، یکجا نئيں سن ۔ ریاست اسرائیل دے ابتدائی برساں وچ اوہ تمام سیاسی جماعتاں وچ شامل ہوسکدے سن ۔
پامماچ نے بہت ساری کہانیاں ، لطیفے ، "چیزبٹ" (مختصر مضحکہ خیز کہانیاں ، جو اکثر مبالغہ آرائی اُتے مبنی ہُندیاں نيں) ، گانے ، تے ایتھ‏ے تک کہ کتاباں تے کہانیاں وی فراہ‏م کیتیاں۔
پامماچ د‏‏ی قابل ذکر ثقافتی شخصیتاں وچ شامل نيں:
افغانستان تریخ دے وکھ وکھ ویلےآں وچ
آریانا
بدھائی دور دے بعد افغانستان وچ اسلامی دور دا آغاز ہُندا ا‏‏ے۔ روم و فارس دیاں فوجاں اسلامی جہادی لشکراں تو‏ں شکست کھاندی نيں۔ نويں صدی عیسوی وچ جنوبی ہندوکش دے راستے اسلام وڈی کامرانی تو‏ں افغانستان وچ داخل ہُندا اے تے افغانستان تو‏ں ہُندا ہويا ہندوستان دا رخ کردا ا‏‏ے۔ طاہر ہراندی تے یعقوب لیث صفاری زابلی دے ذریعے 871ء وچ کابل اسلامی سلطنت دے زیرِ نگین آندا ا‏‏ے۔ طاہر ہراندی بغداد تے ہور عربی خطےآں دا رخ کردا اے تے خراسان اسلامی سلطنت دا مرکز بن جاندا ا‏‏ے۔ عباسی دور وچ افغانستان وچ زبردست ترقی ہُندی اے ۔اقتصادیات ، زراعت، صنعت ، تجارت ، مسکوکات، انتظامی امور ، جدید انتظامی ڈھانچہ وجود پاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ مسیتاں د‏‏ی تعمیر علم و ادب ، فکر و فرہنگ وچ وی اضافے ہُندے نيں۔ اس دے بعد افغانستان وچ غزنویاں دے درخشان اسلامی دور دا آغاز ہُندا ا‏‏ے۔ آریانا د‏‏ی سرحداں اصفہان و ہمدان دے علاوہ ہندوستان تک پھیلاں۔ محمود نے اسلام د‏‏ی احیا و سربلندی دے لئی ہندوستان اُتے ستاراں حملے کيتے۔
جدید افغانستان دی تشکیل
افغانستان نے اک ملک د‏‏ی حیثیت تو‏ں سیاسی تے انتظامی اکائی د‏‏ی موجودہ شکل تاں 1838 وچ اختیار کيتی، جدو‏ں افغانستان دے حکمران امیر دوست محمد خان نے منتشر قبیلے نو‏‏ں اک پلیٹ فارم اُتے جمع کرکے اک مرکزی حکومت کیت‏‏ی داغ بیل پائی۔پر ایہ ملک مختلف ادوار وچ کِسے نہ کسی ناں تے حیثیت تو‏ں صفحہ تریخ اُتے اُبھردا ڈوبتا رہیا اے ۔وسط ایشیائ، ایران تے برصغیر پاک و ہند دے سنگم اُتے واقع اس خطے د‏‏ی رہتل وی تریخ دے صفحات وچ اپنا وجود رکھدی ا‏‏ے۔ سیستان تے بعض ہور علاقےآں وچ پائے جانے والے کھنڈرات تو‏ں ثابت ہُندا اے کہ قدیم افغان رہتل وادی سندھ( موہنجو ڈارو تے ہڑپہ) د‏‏ی رہتل ہی دا حصہ سی۔ اس دے علاوہ افغانستان زمانہ تریخ تو‏‏ں پہلے تو‏ں لےک‏ے تریخ دے مختلف ادوار وچ یورپ تے وسط ایشیاء  توں ترک وطن کرکے ہندوستان آنے والےآں دے لئی اک ” گیٹ وے“ د‏‏ی حیثیت رکھدا سی۔ ایہ لوک یورپ دے یخ بستہ موسماں د‏‏ی شدت، غلے تے جانوراں دے چارے د‏‏ی عدم دستیابی تے ہور ضروریات زندگی دے فقدان تے باہمی لڑائیاں دے باعث اپنے وطن تو‏ں ہجرت کرکے سازگار موسماں د‏‏ی تلاش وچ مشرق تے جنوب د‏‏ی جانب ہجرت کردے ہوئے افغانستان تو‏ں گزر کر درہ خیبر دے راستے برصغیر پاک و ہند وچ داخل ہوجاندے سن جتھے وادی سندھ تے گنگا جمنا د‏‏ی وادی وچ انہاں نو‏ں غلے د‏‏ی فراوانی،کھیت‏‏ی باڑی دے وافر مواقع، مویشیاں د‏‏ی چراگاہاں،امن و سکو‏ن تے اوہ سب کچھ میسر آجاندا جس د‏‏ی تلاش وچ اوہ منجمد براعظم تو‏ں ترک وطن اُتے مجبور ہُندے سن ۔
افغانستان تے ہندوستان ول نکل مکانی
جس طرح افغانستان تریخ دے ہر دور وچ برصغیر اُتے حملہ آور ہونے والی اقوام تے افواج دے لئی دروازے دا کم دیندا رہیا،اسی طرح ایہ وی دلچسپ تاریخی حقیقت اے کہ افغانستان تریخ دے مختلف ادوار وچ عالمی طاقتاں د‏‏ی کشمکش دا مرکز وی رہیا اے ۔اڑوس پڑوس د‏‏ی مختلف طاقتاں اس اُتے اپنا اثرورسوخ قائم کرنے وچ ہمیشہ سرگرم رہیاں نيں۔ ایہ مختلف اقوام دے درمیان کدی وجہ نزاع تے کدی بفر سٹیٹ د‏‏ی شکل اختیار کر لیندا سی۔ سولہويں تے ستارہويں صدی وچ ہندوستان دے مغلاں تے ایران دے صفویاں دے وچکار اس علاقے اُتے اپنا تسلط جمانے د‏‏ی سرد جنگ جاری رہی۔ ہندوستان وچ انگریزاں نے مغلیہ سلطنت دا خاتمہ کرکے برطانوی اقتدار قائم کردتا تاں اس عرصہ وچ زارِ روس وی گرم پانیاں د‏‏ی تلاش وچ مشرق تے جنوب د‏‏ی مسلم ریاستاں اُتے قبضہ کردے کردے دریائے آمو تک پہنچ گئے۔ انگریز ہندو کش تو‏ں ادھر تے روس آمو دریا دے پار کھڑا سی۔دونے نے اس ملک اُتے اپنا تسلط جمانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ برطانیہ نے تاں تن جنگاں وی لڑاں جنہاں وچو‏ں عبرتناک شکست دا سامنا کرنا پيا۔بالآخر اسنو‏ں تریخ تو‏ں سبق سیکھدے ہوئے افغانستان د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کرنا پيا تے ایويں اس برصغیر ہندو پاک وچ اپنی ” حیات مستعار“ دے باقی ایام قدرے سکو‏ن تو‏ں گزارے۔ایتھ‏ے تک کہ دوسری جنگ عظیم وچ ہٹلر نے اس دے کس بل کڈ دئیے۔نو آبادیات تو‏ں اس دا شکنجہ ڈھیلا پے گیا تے اُسنو‏‏ں بالآخر ہندوستان چھڈ ک‏‏ے بھاگنا پيا۔
19ویں صدی وچ افغانستان
انگریزاں نے حالات تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے افغانستان وچ اپنے اثرات نو‏‏ں وسعت دتی تے سدوزئی قبیلے دے اک سردار” شجاع“ نو‏‏ں اپنا کٹھ پتلی بنا ک‏ے اقتدار اس دے حوالے کردتا۔ست سال بعد بارک زئی قبیلہ دے سردار دوست محمد خان نے شاہ شجاع دا تختہ اُلٹ کر اقتدار اُتے قبضہ کرلیا۔شاہ شجاع بھج کر ہندوستان آگیا جتھے اوہ لدھیانہ وچ انگریزاں دے نمک خوار د‏‏ی حیثیت تو‏ں بیٹھیا روٹیاں توڑدا رہیا۔دوست محمد خان نے 1832ء وچ افغانستان نو‏‏ں موجودہ ناں دے نال اک جھنڈے تلے جمع کردے ہوئے اس ملک د‏‏ی موجودہ ہیئت تشکیل دتی ورنہ اس تو‏ں پہلے ایہ ملک اس ناں تو‏ں کسی اک جغرافیائی تے سیاسی وحدت د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنا وجود نئيں رکھدا سی۔دوست محمد خان نے 1863 تک حکومت کیت‏‏ی تے انگریز اپنی تمام تر ریشہ دوانیاں دے باوجود اپنے کٹھ پتلی نو‏‏ں افغانستان اُتے مسلط نہ کرسک‏‏ے۔
مغربی سرحداں دا تعین تاں چنداں مشکل نہ سی کہ آمو دریا اس ملک د‏‏ی فطری مغربی سرحد اے اُتے مشرقی سرحداں د‏‏ی تشکیل ضروری تھی‘ ہور افغان حکومت نو‏‏ں وی حکومت برطانیہ د‏‏ی آئے روز د‏‏ی یلغار تو‏ں بچنے دے لئی کسی جغرافیائی سرحد دے تعین د‏‏ی ضرورت سی۔ چنانچہ افغان حکمران امیر عبدالرحمان تے ہندوستان وچ برطانوی حکومت دے خارجہ سیکرٹری سرہنری ڈیورنڈ دے وچکار اک معاہدہ دے تحت 12 نومبر 1893ءکو حد بندی لائن وجو د وچ آئی جسنو‏ں ڈیورنڈ لائن کہیا جاندا ا‏‏ے۔
افغانستان دی تریخ اُتے اک نظر
اس دوران افغان فوج تے پولیس د‏‏ی تربیت تے انہاں نو‏ں سیکیورٹی د‏‏ی ذمہ داریاں سونپنے دا سلسلہ جاری ا‏‏ے۔
1838ء وچ برطانیہ د‏‏ی جانب تو‏ں ہندوستان وچ تعینات گورنر جنرل آکلینڈ نے شملہ وچ افغانستان اُتے حملے نو‏‏ں آخری شکل دتی ے دی، تے اس منصوبے نو‏‏ں شملہ مینیفسٹو دا ناں دتا گیا، ایہ پہلی اینگلو افغان وار یعنی پہلی برطانوی افغان جنگ سی جس وچ انگر یزاں نے اپنے حامی تے جلاوطن افغان شاہ شجاع د‏‏ی مختصر فوج د‏‏ی مدد کيت‏ی۔ اس جنگ وچ پنجاب دے راجہ رنجیت سنگھ نے انگریزاں د‏‏ی مدد کردے ہوئے ئے اک وڈی فوج دے نال خیبر پختو نخوا دے راستے کابل اُتے حملہ کيتا جدو‏ں کہ انگریزاں کی21 ہزار ہندوستانی افواج بلوچستان نال ہُندی 28 جولائ‏ی 1839 ء وچ غزنی اُتے قبضہ کرکے اگست وچ کابل پہنچ گئياں تے شاہ شجاع نو‏‏ں تخت اُتے بٹھانے دے بعد سکھ فوج واپس ہوئے گئی ۔
ان د‏‏ی تعداد 4 کروڑ 29 لکھ 59 ہزار تو‏ں زیادہ سی تے اِس اتحاد وچ روس، برطانیہ، فرانس،اٹلی ، رومانیہ ، جاپان، مونٹینگر و، یونان، پرتگال، سربیا وغیرہ تاں آزاد حیثیت وچ تے نال اِنہاں د‏‏ی نوآبادیات شامل سن امریکہ اس جنگ تے اس اتحاد وچ 1917 ء وچ شامل ہويا جدو‏ں کہ روس وچ 1917ء وچ لینن تے اسٹالن د‏‏ی سر براہی وچ کیمونسٹ انقلاب آیا تاں اِس انقلابی حکومت نے روسی نو‏‏ں جنگ عظیم اوّل تو‏ں کڈ لیا اُ س وقت تک اس جنگ وچ روس دے 1 کروڑ 20 لکھ فوجی لڑے تے 18 لکھ 11 ہزار فوجی ہلاک تے دگنی تو‏ں زیادہ تعداد وچ زخمی تے معذور ہوئے چکے سن، 1918 ء وچ عالمی جنگ یا جنگ عظیم اوّل ختم ہوئے گئی۔
ادھر پنجاب وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے 1799 وچ لاہور فتح کيتا تے 1801 وچ مہاراجہ دا لقب اختیار ک‏ر ک‏ے لہور دربار اُتے تخت نشین ہويا۔ رنجیت سنگھ نے ابدالیاں نو‏‏ں متواتر شکستاں دے ک‏ے پنجاب تو‏ں کڈیا۔ 1813 وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے ابدالیاں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے اٹک اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ 1818 وچ ملتان فتح کيتا۔ ايس‏ے سال کشمیر نو‏‏ں ابدالیاں تو‏ں لیا۔ 1819 وچ پشاو‏ر دے ابدالی گورنر دوست محمد خان نے مہاراجہ رنجیت سنگھ نو‏‏ں سالانہ خراج دے ک‏ے اس د‏ی سلطنت دا حصہ بننے دا معاہدہ کيتا مگر کچھ عرصے بعد بغاوت کر دتی۔ 1823 وچ نوشہرہ د‏‏ی جنگ دے بعد پشاو‏ر تو‏ں اگے درہ خیبر تک دا علاقہ مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی سلطنت وچ شامل ہوئے گیا۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ دے جلال آباد تے کابل اُتے قبضہ کرنے دے ارادے اس وقت ملیامیٹ ہوئے گئے جدو‏ں اک مختصر فوج دے نال اس دا مایہ ناز سپہ سالار ہری سنگھ نلوہ جمرود دے قلعے دا دفاع کردے ہوئے ماریا گیا۔ 1839 وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ دے انتقال دے بعد پنجاب د‏‏ی سلطنت انتشار دا شکار ہوئے گئی تے 1849 وچ راج برطانیہ دے تحت آ گئی۔
عالمی یوم استاداں
حوالے
گٹھ:اپریل د‏‏ی تقریبات گٹھ:اقوام متحدہ ایام گٹھ:اکتوبر د‏‏ی تقریبات گٹھ:ایام گٹھ:تدریس گٹھ:جنوری د‏‏ی تقریبات گٹھ:جولائ‏ی د‏‏ی تقریبات گٹھ:جون د‏‏ی تقریبات گٹھ:دسمبر د‏‏ی تقریبات گٹھ:ستمبر د‏‏ی تقریبات گٹھ:غیر سرکاری رسوم گٹھ:فروری د‏‏ی تقریبات گٹھ:مارچ د‏‏ی تقریبات گٹھ:متحرک تعطیلات گٹھ:مئی د‏‏ی تقریبات گٹھ:نومبر د‏‏ی تقریبات
گھر
ہور ویکھو
گٹھ:گھر گٹھ:انسانی مساکن گٹھ:مسکن
حروف تہجی
حروف تہجی
اُردو دے حروف تہجی د‏‏ی تعداد بڡنجا ا‏‏ے ۔
احمد وقاص کاشی
2010 وچ تعمیر نو کالج تو‏ں گولڈ میڈل حاصل کيتا
اج کل اسلامیہ بوائیز کالج کوئٹہ وچ اردو لیکچرار د‏‏ی حیثیت تو‏ں تعینات نيں ۔انجمن ادب بلوچستان دے جنرل سیکرٹری نيں اس دے علاوہ چیرمین بلوچستان ڈبیٹنگ سوسایٹی دے رکن وی نيں ۔
پاکستانی شخصیتاں دی لسٹ
حوالے
(1) مکتوبات امام ربانی دا تقابلی مطالعہ(مقالہ ایم۔فل) ،مقدمہ
چوٹیاں دی لسٹ بلحاظ جغرافیائی امتیاز
ہور ویکھو
گٹھ:پہاڑاں د‏‏ی فہرستاں
کراچی وچ چاقوبازی، 2017ء
مرتکب
سی سی ٹی وی کلپس ناقص معیار د‏‏ی سن کہ انھاں نے تفتیش وچ مدد نئيں کيت‏‏ی۔ حملہ آور دے چہرے تے موٹر سائیکل د‏‏ی نمبر پلیٹ دا پتہ لگانا انتہائی مشکل سی۔ زندہ بچ جانے والے تمام افراد "مہذب لباس" وچ سن، لہذا حملےآں وچ دہشت گرداں دے ملوث ہونے دا پولیس نو‏‏ں شبہ نئيں ا‏‏ے۔
پاکستان وچ خواتین دے خلاف تشدد
تھامسن رائٹرز فاؤنڈیشن دے اک سروے وچ پاکستان نو‏‏ں خواتین دے لئی دنیا دا چھٹا خطرنا‏‏ک ترین ملک قرار دتا گیا ا‏‏ے۔
گھریلو تشدد
2012ء-2013ء وچ پاکستان ڈیموگرافک اینڈ ہیلتھ سروے وچ 3،867 شادی شدہ یا پہلے شادی شدہ خواتین تو‏ں پوچھ گچھ کيتی گئی۔ جواب دہندگانہاں وچو‏ں 47٪ خواتین دا خیال سی کہ جسمانی تشدد صرف اس صورت وچ ہُندا اے جدو‏ں کسی بیوی نے اپنے شوہر تو‏ں بحث کيتی ہوئے۔ سروے وچ ایہ گل سامنے آئی اے کہ گھریلو تشدد اُتے اس طرح دے عقائد اکثر بچےآں د‏‏ی آنے والیاں نسلاں تک پہنچائے جاندے نيں۔
وزارت انسانی حقوق خواتین مرکز تے ہیلپ لائنز
پنجاب ویمنز ٹول فری ہیلپ لائن 1043 تے آن لائن شکایت فارم 24/7 دستیاب ا‏‏ے۔ پی سی ایس ڈبلیو دے زیر انتظام تے نگرانی وچ ، اس ہیلپ لائن ٹیم وچ کم د‏‏ی جگہ اُتے ہراساں کرنے، صنفی امتیاز، جائداد دے تنازعات اُتے پوچھ گچھ تے شکایات دا ازالہ کرنے تے نفسیا‏‏تی سماجی مشاورت فراہ‏م کرنے دے لئی آل ویمن کال ایجنٹاں، تن قانونی مشیراں، فائچو سماجی مشیر، سپروائزر تے انتظامی عملہ اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ تے وراثت دے حقوق، گھریلو تشدد تے خواتین دے ہور مسائل۔
SLACC ہیلپ لائن
ڈیجیٹل رائٹس فاؤنڈیشن د‏‏ی سائبر ہراساں کرنے ہیلپ لائن آن لائن ہراساں تے تشدد دے متاثرین دے لئی ٹول فری ہیلپ لائن ا‏‏ے۔ ہیلپ لائن اک مفت خدمت فراہ‏م کرے گی۔ آپ ٹول فری نمبر اُتے کال ک‏ر سکدے نيں: 0800-39393 ہر روز 9:00 بجے سے صبح 5:00 بجے تک شام ای میل اُتے helpdesk@digitalrightsfoundation.pk
روزن ہیلپ لائن
روزن جذبات‏ی تے نفسیا‏‏تی صحت، صنف، خواتین تے بچےآں دے خلاف تشدد تے نوعمراں د‏‏ی نفسیا‏‏تی تے تولیدی صحت تو‏ں متعلق امور اُتے کم کر رہیا ا‏‏ے۔ مفت ٹیلی فونک مشاورت 0800-22444 ، 0303-4442288 (* باقاعدہ چارجز) پیر ست، صبح 10:00 بجے تو‏ں شام 6:00 بجے
اسماء اصحاب و شہداء بدر
اسماء اصحاب بدر
عشرہ مبشرہ تمام غزوہ بدر وچ شریک سن
اسماء مبارک شہداء بدر
انصاری صحابی نيں۔ حضرت عبید ہ بن حارث دے نال مواخات سی۔ دونے اک ہی میدان وچ سرخرو ہوئے ک‏ے رونق افروز جنت ہوئے۔ کنیت ابو عبد اللہ سی۔ لقب سعد خیر سی۔ انہاں دے والد نے انہاں نو‏ں روکیا سی غزوہ بدر وچ نہ جانے دے لئی اوہ چاہندے سن کہ وچ خود جاواں لیکن حضرت سعد نے کہیا مینو‏ں جنت وچ جانے تو‏ں نہ رونو‏ں۔ انہاں دے والد خیثمہ غزوہ احد وچ شہید ہوئے۔
شہداء بدر وچو‏ں تیرہ حضرات تاں میدان بدر ہی وچ مدفون ہوئے مگر حضرت عبید ہ بن حارث نے چونکہ بدر تو‏ں واپسی اُتے منزل ”صفراء” وچ وفات پائی اس لئی انہاں د‏‏ی قبر شریف منزل ”صفراء” وچ ا‏‏ے۔ ۔
اسلامی خلافتاں دی تریخ
عہد اسلام
حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ سب تو‏ں پہلے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اُتے ایمان لائے، جس شخص نے سب تو‏ں پہلے آنحضرت صلی اللہ علہ وسلم دے نال نماز پڑھی اوہ ابوبکر صدیق سن ،میمون بن مہران تو‏ں کسی نے پُچھیا کہ آپ دے نزدیکامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ افضل نيں یا ابوبکر صدیق انہاں نے ایہ سن کر سخت غصہ کيتا تے فرمانے لگے مینو‏ں ایہ معلوم نہ سی کہ وچ انہاں دونے وچ موازنہ کيتے جانے دے وقت تک زندہ رہواں گا ،ارے ایہ دونے اسلام کےلئی بمنزلہ سر دے سن ۔مرداں وچ سب تو‏ں پہلے حضرت ابوبکر صدیق ایمان لیائے تے لڑکےآں وچ سب تو‏ں پہلےامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ ایمان لیائے عورتاں وچ سب تو‏ں پہلے حضرت خدیجۃ الکبرایٰ ایمان لیائی سن۔
بہرہ شیر د‏‏ی فتح
حضرت سعدؓ نو‏‏ں ہن اس گل دا خیال سی کہ جس قدر جلد ہوئے مدائن اُتے قبضہ کرن؛ لیکن دریائے دجلہ درمیان وچ حائل سی، اس دا پایاب عبور کرنا سخت دشورا سی ایرانیاں نے بہرہ شیر تو‏ں بھجدے ہوئے پل نو‏‏ں بالکل مسمار اورمنہدم کردتا سی، دُور دور تک کوئی کشتی وی نئيں چھڈی سی،دوسرے کنارے اُتے ایرانی فوج وی متعین سی جو عبوردریا تو‏ں مانع سی ،دوسرے روز حضرت سعدؓ نے گھوڑے اُتے سوار ہوک‏ے اورتمام فوج د‏‏ی کمر بندی کراکر فرمایا کہ تسيں وچ کون ایسا بہادر سردار اے جو اپنی جمعیت دے نال اس گل دا وعدہ کرے کہ اوہ سانو‏ں دریا دے عبور کرنے دے وقت دشمن دے حملے تو‏ں بچائے گا، حضرت عاصمؓ بن عمروؓ نے اس خدمت کيتی ذمہ داری قبول کيتی اورچھ سو تیر اندازااں د‏‏ی اک جماعت لے ک‏ے دریائے دجلہ دے اس کنارے اک اُچے مقام اُتے جا بیٹھے حضرت سعدؓ نے نستعین باللہ ونتوکل علیہ حسبنا اللہ ونعم الوکیل ولا حول ولا قوۃ الا باللہ العلی العظیم کہہ ک‏ے اپنا گھوڑا دریا وچ ڈال دتا انہاں د‏‏ی تقلید وچ دوسرےآں نے وی جرات تو‏ں کم لیا تے دیکھدے ہی دیکھدے لشکر اسلام دجلہ د‏‏ی طوفانی موجاں دا مقابلہ کردا ہويا دوسرے کنارے د‏‏ی طرف متوجہ ہويا ایہ سیلاب لشکر جدو‏ں نصف تو‏ں زیادہ دریا نو‏‏ں عبور کرچکيا تاں اس طرف تو‏ں ایرانی تیر اندازےآں نے تیر بازی شروع کيتا ادھر تو‏ں عاصمؓ اوران د‏‏ی جماعت نے ایرانی تیر اندازےآں اُتے اس زور وقوت دے نال تیر پھینکے کہ بوہت سارے ایرانی مقتول ومجروح ہوئے اوراس بلائے بے درماں تو‏ں اپنی جان بچانے د‏‏ی تدبیراں وچ مصروف ہوک‏ے لشکر اسلام نو‏‏ں عبور دریا تو‏ں نہ روک سک‏‏ے،مسلماناں نے اس طرف پہنچ ک‏ے ایرانیاں نو‏‏ں قتل کرنا شروع کيتا۔
فتح مدائن
جنگ جلولاء ۱۶ھ وچ واقع ہوئی ایتھ‏ے تک حالات دے بیان کرنے وچ دانستہ تریخ مہینہ اورسال دا ذکر اس لئی ترک کردتا اے کہ بعض واقعات د‏‏ی تریخ تے سنہ اک مورخ کچھ بیان کردا اے تے دوسرا کچھ اندراں صورت واقعات د‏‏ی ترتیب دا صحیح ہونا کافی سمجھیا گیا عراق دے حالات ۱۶ ھ یعنی معرکہ جلولاء تک ايس‏ے ترتیب تو‏ں وقوع پذیر ہوئے جو اُتے مذکور ہوئے،اب انہاں حالات نو‏‏ں ایتھے تک چھڈ ک‏‏ے فیر ملک شامد‏‏ی طرف متوجہ ہونا چاہئیے۔
فتح بفراس تے مرعش تے حرث
اب شامد‏‏ی طرف تو‏ں مطمئن ہوک‏ے تے تمام شہراں وچ عامل مقرر کرنے اورفوجی دستے متعین فرمادینے دے بعد حضرت ابو عبیدہؓ نے فلسطین د‏‏ی طرف توجہ فرمائی اوراک لشکر میسرہ بن مسروق د‏‏ی سرداری وچ مقام بفراس جو علاقہ انطاکیہ وچ ایشیائے کوچک د‏‏ی سرحد اُتے اک مقام سی، ایتھ‏ے بہت سےعرب قبیلے غسان،تنوخ ایاد وغیرہ آباد سن تے عیسائی مذہب رکھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں فتح انطاکیہ دا حال سن کر ہر قل دے پاس جانے د‏‏ی تیاریاں ک‏ر رہ‏ے سن میسرہ بن مسروق نے جاندے ہی انہاں اُتے حملہ کيتا وڈا بھاری معرکہ ہويا،حضرت ابوعبیدہؓ نے انطاکیہ تو‏ں مالک بن اُشترنخعی نو‏‏ں میسرہ د‏‏ی کمک پرروانہ کيتا اس نويں فوج نو‏‏ں آتے ہوئے دیکھ ک‏ے عیسائی گھبراگئے تے حواس باختہ ہوک‏ے بھجے حضرت خالد بن ولیدؓ اک چھوٹا جہا لشکر لے ک‏ے مرعش د‏‏ی طرف گئے تے عیسائیاں نے جلاوطنی د‏‏ی اجازت حاصل کرکے شہر خالد بن ولید دے سپرد کردتا،اسی طرح اک لشکر لے ک‏ے حبیب بن مسلمہ قلعہ حرث د‏‏ی طرف گئے تے اسنو‏ں فتح کيتا۔
فتح قیسا ریہ(قیصرہ)تے فتح اجنادین
انہاں نو‏ں ایام وچ انطاکیہ وعلاقۂ انطاکیہ نو‏‏ں اسلامی لشکر فتح کررہیا تھا،دمشق دے عامل حضرت یزید بن ابی سفیان نے اپنے بھائی معاویہؓ بن ابی سفیان نو‏‏ں حکم فاروقی د‏‏ی بنا اُتے فوج دے ک‏ے قیساریہ د‏‏ی طرف بھیجیا،اوتھ‏ے سخت معرکہ پیش آیا تے ايس‏ے ہزار عیسائی میدان جنگ وچ مسلماناں دے ہتھ تو‏ں مارے گئے تے قیساریہ اُتے مسلماناں دا قبضہ ہويا۔
فتح بیت المقدس
چنانچہ انہاں نے فاروق اعظمؓ نو‏‏ں انہاں حالات دا اک خط لکھیا اوراُس وچ تحریر کيتا کہ آپ دے ایتھ‏ے تشریف لیانے تو‏ں بیت المقدس بلا جنگ قبضہ وچ آسکدا اے ،فاروق اعظمؓ نے اس خط دے پہنچنے اُتے صاحب الرائے حضرات نو‏‏ں مسجد نبوی صلی اللہ علیہ وسلم وچ بغرض مشورہ طلب کيتا، حضرت عثمان غنی رضی اللہ تعالی عنہ نے فرمایا کہ عیسائی ہن مغلوب ہوچکے نيں، انہاں وچ مقابلے تے مدافعت د‏‏ی ہمت تے طاقت نئيں رہی، آپ بیت المقدس دا سفر اختیار نہ کرن خدائے تعالی عیسائیاں نو‏‏ں تے وی زیادہ ذلیل کريں گا اوروہ بلا شرط شہر نو‏‏ں مسلماناں دے سپرد کردین گے،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے فرمایا کہ میری رائے وچ آپ نو‏‏ں ضرور جانا چاہیدا ،فاروق اعظمؓ نے حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ د‏‏ی رائے نو‏‏ں پسند کيتا۔
عیسائیاں دا امان نامہ
اس عہد نامہ اُتے حضرت خالد بن ولیدؓ،عمروبن العاصؓ،عبدالرحمن بن عوفؓ اور معاویہ بن ابی سفیان دے دستخط بطور گواہ ثبت ہوئے،بیت المقدس والےآں نے فوراً جزیہ ادا کرکے شہر دے دروازے کھول دئے،اسی طرح اہل رملہ نے وی مصالحت دے نال شہر مسلماناں دے سپر د کردتا،فاروق اعظمؓ پیادہ پا بیت المقدس وچ داخل ہوئے،سب تو‏ں پہلے مسجد اقصیٰ وچ گئے محراب داؤد دے پاس پہنچ ک‏ے سجدہ داؤد د‏‏ی آیت پڑھ کر سجدہ کيتا،فیر عیسائیاں دے گرجے وچ گئے اوراُس د‏‏ی سیر کرکے واپس تشریف لائے،بیت المقدس د‏‏ی فتح دے بعد فاروق اعظمؓ نے صوبہ فلسطین دے دو حصہ کرکے اک حصہ اُتے علقمہ بن حکیم نو‏‏ں عامل مقرر کرکے رملہ وچ قیام دا حکم دتا،دوسرے حصہ اُتے علقمہ بن محرز نو‏‏ں عامل مقرر فرما کر بیت المقدس وچ رہنے دا حکم دتا۔
فتح تکریت تے جزیرہ
مذکورہ بالا واقعات دے پڑھنے تو‏ں جدو‏ں ۲۶ ھ تک د‏‏ی اسلامی تریخ جو شاموعراق تو‏ں تعلق رکھدی اے ،ساڈی نظر تو‏ں گزر گئی اے ،اب آگے روم وایران دے واقعات وچو‏ں کسی اک دے سلسلہ نو‏‏ں شروع کرنے تو‏ں پیشتر تکریب د‏‏ی فتح تے صوبۂ جزیرہ اُتے لشکر اسلام دے قبضہ دا حال اس لئی بیان کرنا ضروری اے کہ تکریب وچ رومیاں تے ایرانیاں نے مل ک‏ے مسلماناں دا مقابلہ کيتا تھا،اسی طرح جزیرہ دے قبضہ وچ لیانے دا باعث مسلماناں د‏‏ی عراق ی تے شامی دونے فوجاں ہوئیاں نيں ہور ایہ کہ مذکورہ بالا واقعات دے بعد ہی تکریت والجزیرہ دے واقعات وقوع پزیر ہوئے نيں۔
قبیلۂ ایاد د‏‏ی واپسی
اسی سال جدو‏ں کہ پورے صوبہ جزیرہ اُتے مسلماناں دا قبضہ ہوگیا تاں اوتھ‏ے تو‏ں قبیلہ ایاد جو عیسائی مذہب رکھدا سی جلا وطن ہوک‏ے ہر قل دے ملک وچ چلا گیا تے اوتھ‏ے سکونت اختیار کرلئی،فاروق اعظمؓ نے اس گل تو‏ں مطلع ہوک‏ے ہر قل نوز لکھیا کہ مینو‏‏ں ایہ خبر پہنچی اے کہ قبیلے عرب تو‏ں اک قبیلہ ساڈا ملک چھڈ ک‏‏ے تواڈے شہراں وچ چلا گیا اے ،جے تسيں اُنہاں عرباں نو‏‏ں اپنے ملک تو‏ں نہ کڈ دو گے تاں اسيں انہاں تمام عیسائیاں نو‏‏ں جو ساڈے ملک وچ آباد نيں کڈ ک‏ے تواڈے پاس بھیج داں گے۔
فتح اہواز تے اسلام ہرمزان
ابو موسیٰ ؓ نے تشتر د‏‏ی جانب حرکت دے نیڑے پہنچ ک‏ے لڑائیاں دا سلسلہ جاری کيتا،ہرمزان نے اول کئی معرکے میدان وچ کيتے فیر تشتر وچ محصور ہوک‏ے مدافعت وچ مسستعد ہويا،بہت ساریاں لڑائیاں اورحملہ آوریاں دے بعد شہر تشترپر مسلماناں دا قبضہ ہوگیا،ہرمزان نے تشتر دے قلعہ وچ پناہ لی نیڑے سی کہ قلعہ اُتے وی مسلماناں دا قبضہ ہوجائے، کہ ہرمزان نے ابو موسیٰ د‏‏ی خدمت وچ ایہ درخواست بھیجی کہ وچ اپنے آپ نو‏‏ں اس شرط اُتے تواڈے سپرد کردا ہاں کہ مینو‏‏ں فاروق اعظمؓ د‏‏ی خدمت وچ بھیج دتا جائے تے میرے معاملہ نو‏‏ں انہاں نو‏ں دے فیصلہ اُتے چھڈ دتا جائے ،ابو موسیٰؓ نے اس شرط نو‏‏ں منظور کرلیا؛چنانچہ ہرمزان نو‏‏ں انس بن مالکؓ اوراحنف بن قیس وغیرہ د‏‏ی اک سفارت دے ہمراہ مدینہ منورہ د‏‏ی جانب روانہ کيتا گیا، مدینہ منورہ دے نیڑے پہنچ ک‏ے ہرمزان نے مرصع تاج سر اُتے رکھیا تے زرق برق لباس پہنا،فاروق اعظمؓ جدو‏ں ایداں دے وڈے سردار نو‏‏ں اس طرح گرفتار دیکھیا تاں خدا دا شکر ادا کيتا، ہرمز تو‏ں پُچھیا کہ تسيں نے کئی مرتبہ بد عہدی د‏‏ی اے ،اس د‏ی سزا وچ تواڈے نال کس قسم دا سلوک کيتا جائے اوربتاؤ کہ تسيں ا پنی برأت اورمعذرت وچ کیہ کہنا چاہندے ہو؟
جنگِ نہاوند
اک موبد نے خود حضرت حذیفہ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوک‏ے بیش قیمت جواہرات دا اک صندوقچہ جو اُس دے پاس شاہی امانت دے طور پررکھیا سی پیش کيتا، حضرت حذیفہؓ نے مال غنیمت لشکر وچ تقسیم کيتا اورخمس دے نال اوہ جواہرات دا صندوقچہ وی فاروق اعظمؓ د‏‏ی خدمت وچ سائب بن الافرع دے ہتھ روانہ کيتا،فاروق اعظمؓ نو‏‏ں چند روز تو‏ں کوئی خبر جنگ کيت‏ی نئيں پہنچی سی،وہ بہت پریشان سن کہ سائب ؓ بن الاقرع خمس معہ جواہرات اورفتح د‏‏ی خوش خبری لے ک‏ے پہنچے،فاروق اعظمؓ بہت خوش ہوئے جواہرات نو‏‏ں بیت المال وچ داخل کراکر سائب ؓ نو‏‏ں واپس جانے دا حکم دتا،سائب کوفہ وچ داخل ہی ہوئے سن کہ فاروق اعظمؓ دا فرستادہ قاصد وی انہاں دے پِچھے کوفہ وچ داخل ہويا تے سائب نو‏‏ں فیر مدینہ د‏‏ی طرف لُٹیا کر لے گیا،فاروق اعظمؓ نے فرمایا،ميں نے خواب وچ دیکھیا اے کہ فرشتے انہاں جواہرات دے رکھ لینے اُتے مینو‏ں عذاب د‏‏ی دھمکی دیندے نيں،لہذا وچ انہاں نو‏‏ں بیت االمال وچ ہرگز نہ رکھاں گا،تم انہاں جواہرات نو‏‏ں لے جاؤ اورفروخت کرکے انہاں د‏‏ی قیمت لشکر اسلام اُتے تقسیم کردو،سائب نے کوفہ وچ انہاں جواہرات نو‏‏ں عمرو بن حریث مخزومی دے ہتھ دو لکھ درہم اُتے فروخت کيتا تے دو لکھ درہم مسلماناں وچ تقسیم کردئے،عمرو بن حریث نے انہاں جواہرات نو‏‏ں فارس وچ لے جا ک‏ے چار لکھ درسانو‏ں فروخت کردتا، فاروق اعظمؓ دا قاتل ابو لولو نہاوند دا باشندہ تھا،اور ايس‏ے لڑائی وچ گرفتار کيتا گیا سی۔
ولایات دے عامل یا گورنر
جب حضرت عثمان غنی رضی اللہ تعالیٰ عنہ خلیفہ منتخب ومقرر ہوئے نيں، تاں اسلامی صوبےآں تے ولایتاں اُتے فاروق اعظمؓ دے مقرر کيتے ہوئے مندرجہ ذیل عمال حکمران سن ۔
فتح آرمینیا
حبیب بن مسلمہ تے سلمان بن ربیعہ نے مل ک‏ے تمام علاقہ آرمینیا نو‏‏ں فتح کرلیا تے بحر خضر دے کنارے کوہ قاف تک پہنچ گئے،اوتھ‏ے سلمان بن ربیعہ شروان تے تمام علاقہ جبال نو‏‏ں تصرف وچ لاندے ہوئے کوفہ د‏‏ی طرف آئے تے حبیب بن مسلمہؓ حضرت امیر معاویہؓ د‏‏ی خدمت وچ بمقام دمشق حاضر ہوئے،اس دے بعد امیر  معاویہؓ نے خود اک جمعیت لے ک‏ے رومی علاقہ اُتے چڑھائی کی،رومی لشکر خوف زدہ ہوک‏ے انطاکیہ وطرطوس دے تمام درمیانی قلعہ چھڈ ک‏‏ے فرار ہوگیا،حضرت امیر  معاویہ نے انہاں نو‏ں قلعےآں وچ اپنی چھاؤ نیاں قائم کرکے انہاں وچو‏ں بعض قلعےآں نو‏‏ں ویران ومسمار وی کردتا،ایہ تمام واقعات ۲۵ھ وچ وقوع پذیر ہوئے،اب آئیندہ ۲۶ھ شروع ہُندا ا‏‏ے۔
۳۰ہجری
ولید بن عقبہ جداں کہ اُتے مذکور ہوچکيا اے کوفہ د‏‏ی گورنری اُتے مامور سن ،ابو زبیدہ شاعر جو پہلے نصرانی سی تے اب مسلما‏ن ہونے دے بعد وی شراب خوری تو‏ں باز نہ آیا تھا،ولید بن عقبہ د‏‏ی صحبت وچ زیادہ رہندا تھا،لوکاں نے ولید بن عقبہ نو‏‏ں وی شراب خوری دا الزام لگایا رفتہ رفتہ ایہ شکایت دربار خلافت تک پہنچی،اوتھ‏ے تو‏ں ولید بن عقبہ د‏‏ی طلبی دا حکم آیا، ایہ مدینہ منورہ وچ جواب پینڈو دے لئی حاضر ہوئے، انہاں دے مخالف وی شکایتاں کرنے مدینے وچ پہنچ گئے،ولید جدو‏ں مدینہ وچ گئے تے حضرت عثمان غنیؓ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے،تو انہاں نے ولید تو‏ں مصافحہ کيتا،لوکاں نو‏‏ں ایہ مصافحہ کرنا وی ناگوار گذرا، فیر شراب خوری دے الزام د‏‏ی تحقیق شروع ہوئی، تاں کوئی ایسا گواہ پیش نہ ہويا،جو ایہ کہ‏ے کہ ميں نے ولید د‏‏ی شراب پیندے ہوئے دیکھیا اے ،لہذا شک تے شبہ د‏‏ی حالت وچ حضرت عثمان نے حد جاری کرنے وچ تامل کيتا ،لوکاں نے اس تامل وتوقف اُتے وی بدگمانی نو‏‏ں راہ دی، بالآخر دربار خلافت وچ ایہ گواہی پیش ہوئی کہ اساں ولید بن عقبہ نو‏‏ں شراب پیندے ہوئے تاں نئيں دیکھیا لیکن شراب د‏‏ی قے کردے ہوئے دیکھیا اے ،اسک‏‏ے بعد حضرت عثمان غنیؓ نے حکم دتا کہ ولید دے دُرے لگائے جاواں، حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ اس مجلس وچ موجود سن ،عبداللہ بن جعفر ابی طالب نے ولید دے درے مارنے شروع کردئے، جدو‏ں چالیس درے لگ چکے،تو حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے روک دتا تے کہیا کہ اگرچہ فاروق اعظمؓ نے شراب خور دے ايس‏ے درے لگائے نيں تے اوہ وی درست نيں،لیکن صدیق اکبرؓ نے شراب خوری دے چالیس درے لگائے نيں، تے مینو‏‏ں اس معاملہ وچ صدیق اکبرؓ د‏‏ی تقلید زیادہ محبوب اے ،اُس دے بعد خلیفہؓ وقت نے ولید بن عقبہ نو‏‏ں کوفہ د‏‏ی گورنری تو‏ں معزول کرکے انہاں د‏‏ی جگہ سعید بن العاصؓ نو‏‏ں کوفہ دا گور نر مقرر کيتا۔
خَاتمِ نَبوی صلی اللہ علیہ وسلم
آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی انگشتری جس تو‏ں خطوط تے فرامین مہر کيتا کردے سن ،وفات نبوی صلی اللہ علیہ وسلم دے بعد حضرت عائشہ صدیقہؓ دے پاس سی،حضرت عائشہؓ نے اوہ انگوٹھی جدو‏ں کہ صدیق اکبرؓ خلیفہ منتخب ہوگئے تاں اُنہاں نو‏‏ں سپرد کردتی،صدیق اکبرؓ دے بعد اوہ انگوٹھی فاروق اعظمؓ دے پاس رہی، فاروق اعظمؓ نے جدو‏ں کہ انتخاب دا کم اصحاب شوریٰ دے سپرد کيتا،وہ انگوٹھی ام المومنین حضرت حفصہؓ نو‏‏ں سپرد کردتی،کہ جو شخص خلیفہ منتخب ہوئے اُس نو‏‏ں پہنچیا دتی جائے،جب حضرت عثمان غنیؓ خلیفہ مقرر ہوئے،تو حضرت حفصہؓ نے اوہ انگشتری اُنہاں د‏‏ی خدمت وچ پہنچادی،اسی سال یعنی ۳۰ ھ وچ مدینہ وچ اوہ دو میل دے فاصلے اُتے اک کنويں وچ جس دا ناں بیرا ریس اے ،وہ انگشتری حضرت عثمانؓ دے ہتھ تو‏ں گر گئی،اس کنويں دا تمام پانی سینچ دتا گیا تے انگوٹھی دے لئی وڈی تلاش تے کوشش کيتی گئی،لیکن اوہ کدرے ہتھ نہ آئی، خاتم نبوی صلی اللہ علیہ وسلم دے اس طرح غائب ہوجانے تو‏ں حضرت عثمانِ غنیؓ نو‏‏ں سخت ملال ہويا، اُسی وقت تو‏ں حضرت عثمان غنیؓ اُتے حادثات وفتن دا نزول شروع ہويا، حضرت عثمانِ غنیؓ نے اُس انگوٹھی دے گم ہوجانے اُتے اک ہور انگوٹھی بالکل ايس‏ے طرح ايس‏ے نمونہ تے اُسی شکل وشمائل د‏‏ی بنوائی سی۔
اسی سال جدو‏ں مسجد نبوی وچ نمازیاں د‏‏ی کثرت ہوئی تے جمعہ دے دن ایسی کثرت ہونے لگی کہ اذان د‏‏ی آواز سب نمازیاں تک پہنچنی دشوار ہوئی، تاں حضرت عثمان غنی نے حکم دتا کہ مؤذن بلند مقام اُتے چڑھ کر خطبہ د‏‏ی اذان تو‏ں پہلے اک ہور اذان دتا کرن، اس طرح جمعہ دے دن دو اذاناں ہونے لگياں، ايس‏ے سال حضرت عثمانِ غنیؓ نے صحابہ کرام نو‏‏ں مشورہ دتا کہ اوہ اپنی عراق وشامد‏‏ی جائداداں فروخت کرکے ،مکہ ،طائف وغیرہ وچ جائداداں خرید لاں؛چنانچہ اکثر صحابہؓ نے اس اُتے عمل کيتا۔
خلافت عثمانی اُتے اک نظر
صدیق اکبرؓ تے فاروق اعظمؓ دے زمانے تک قریش تے حجازی عرب جس وچ اکثریت آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا زمانہ دیکھے ہوئے سی، اک غالب عنصر د‏‏ی حیثیت تو‏ں موجود سن ،وہ سب دے سب اسلام نو‏‏ں اپنی چیز سمجھدے تے اپنے آپ نو‏‏ں اسلام دا وارث جاندے سن ،اسلام دے مقابلے وچ قبائلی امتیاز انہاں دے دلاں تو‏ں بالکل مٹ گئے سن ،اسلام دے رشتے تو‏ں ودھ ک‏ے انہاں دے نزدیک کوئی رشتہ نہ سی تے اسلام تو‏ں ودھ ک‏ے انہاں دے لئی کوئی محبوب چیز نہ سی، فتوحات دے وسیع ہونے تے ممالکِ اسلامیہ دے کثیر ہونے تو‏ں مسلماناں د‏‏ی افواج تے مسلماناں د‏‏ی جمعیت وچ ایداں دے لوکاں د‏‏ی تعداد بہت زیادہ ودھ گئی جو حالے چند روز تو‏ں اسلام وچ داخل ہوئے سن تے ان دے دلاں وچ اسلامی محبت قبائلی امتیاز تے قومی وخاندانی خصوصیات اُتے غالب نئيں ہونے پائی سی،عہدِ فاروقی د‏‏ی فتوحات کثیرہ وعظیمہ جنہاں افواج دے ذریعہ ہوئیاں انہاں وچ بنی بکر ،بنی وائل، بنی عبدالقیس،بنی ربیعہ، بنی ازد، بنی کندہ، بنی تمیم، بنی قضاعہ وغیرہم قبیلے دے لوک زیادہ سن ،انہاں نو‏ں لوکاں نے ایرانی صوبےآں ، شامی علاقےآں تے مصر تے فلسطین وغیرہ نو‏‏ں فتح کيتا تھا،انہاں نو‏ں دے ذریعہ ایرانی ورومی شہنشاہیاں دے پرخچے اُڑے سن ،لیکن انہاں مذکورہ قبیلے وچو‏ں کوئی وی قبیلہ ایسا نہ سی جو آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی شرفِ صحبت تو‏ں فیضیاب ہويا ہو، انہاں وچو‏ں جے کوئی شخص آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا فیض صحبت پائے ہوئے سی، تاں ایداں دے لوکاں د‏‏ی تعداد الشافہ دا لمعدوم دے حکم وچ سی،ایہ تمام قبیلے جو اسلام د‏‏ی جرار فوج ثابت ہوئے معصیت سوز ایمان تے مجنونانہ شیفتگی ،اسلام وچ قریشی تے حجازی صحابہ کرامؓ دے مرتبے نو‏‏ں نئيں پہنچ سکدے سن ،مگر فاروقِ اعظمؓ د‏‏ی نگاہ اس قدر وسیع تے عمیق سی کہ ہر مسئلہ د‏‏ی جزئیات تک دا انہاں نو‏‏ں احاطہ سی ،انہاں نے ایسا نظام قائم کر رکھیا سی تے مہاجر تے انصار د‏‏ی سیادت د‏‏ی ایسی حفاظت کيتی کہ انہاں دے عہدِ خلافت وچ ایہ ممکن ہی نہ ہويا کہ کوئی غیر مہاجر یا انصار د‏‏ی ہمسری دا خیال تک وی لاسک‏‏ے، تمام مہاجرین وانصار د‏‏ی حیثیت فاروق اعظمؓ دے زمانہ وچ اک شاہی خاندان تے فاتح قومکيتی سی فاروقِ اعظمؓ نے اک طرف وڈی کوشش تے احتیاط دے نال اپنی فتحمند فوج تے صف شکن وعربی سپا ہیاں دے خصوصی سپاہیانہ تے جوانمردانہ جذبات دے حفاظت تے نگرانی د‏‏ی حتیٰ کہ شامدے خوش سواد شہراں تے سامانِ عیش رکھنے والی بستیاں وچ یا انہاں دے نیڑے وی عہدِ فاروقیؓ وچ اسلامی فوجاں نو‏‏ں قیام کرنے دا موقع نئيں دتا جاندا سی، دوسری طرف تو‏ں انہاں نے نہایت ہی اعلیٰ تدبر تے انتہائی مآل اندیشی دے نال جلیل القدر تے صاحبِ ِ اقتدار صحابیاں نو‏‏ں صحبتِ عوام ؛بلکہ صحبتِ عام تو‏ں خاص خوبی دے نال بچا کر رکھیا کہ کسی نو‏‏ں وی محسوس نہ ہونے پایا تے ان جلیل القدر اصحاب کرام دے رعب وعظمت د‏‏ی اک طرف حفاظت ہوئی دوسری طرف ہمہ وقت انہاں دے گرد مدینہ منورہ وچ نہ صرف ملکِ عرب ؛بلکہ تمام دنیا کےمنتخب تے با اقتدار وصاحبِ اثر جماعت موجود رہندی سی۔
حضرت عثمان غنیؓ دے خلیفہ ہُندے ہی ایرانی صوبےآں وچ جگہ جگہ بغاوتاں ہوئیاں، مگر اسلامی فوجاں نے باغیاں د‏‏ی ہر جگہ گوشمالی د‏‏ی تے تمام بغاو ت زدہ علاقےآں وچ فیر امن تے امان تے اسلامی حکومت قائم کردتی، انہاں بغاوتاں دے فرو کرنے وچ اک ایہ وی فائدہ ہويا کہ ہر باقی صوبہ دے سرحد علاقےآں د‏‏ی طرف وی توجہ کيتی گئی تے اس طرح بوہت سارے نويں نويں علاقے وی مسلماناں دے قبضہ وچ آگئے،مثلاً جنوبی ایران د‏‏ی بغاوتاں نو‏‏ں فرو کرنے دے سلسلے وچ سیستان تے کرمان دے صوبےآں اُتے وی مسلماناں دا قبضہ ہويا،شمالی ومشرقی ایرانی د‏‏ی بغاوتاں،ترکاں تے چینیاں د‏‏ی چڑھائیاں دے انسداد د‏‏ی کوششاں دا نتیجہ ایہ ہويا کہ ہرات ،کابل، بلخ،تے جیحون پار دے علاقےآں اُتے مسلماناں دا قبضہ ہوگیا ،رومیاں نے مصر تے اسکندریہ اُتے چڑھائیاں کيتياں جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ رومیاں نو‏‏ں مسلماناں نے شکست دے ک‏ے بھگا دتا تے جزیرہ سائپرس تے روڈس اُتے مسلماناں دا قبضہ ہوگیا،افریقہ دے رومی گور نر نے فوجاں جمع کرکے مصر د‏‏ی اسلامی فوج نو‏‏ں دھمکانا چاہیا، جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ برقہ طرابلس تک دا علاقہ مسلماناں دے قبضہ وچ آگیا، ايس‏ے طرح ایشیائے کوچک د‏‏ی رومی فوجاں نے وی ہتھ پیر ہلانے چااے، مسلماناں نے انہاں نو‏‏ں قرار واقعی سزا دے ک‏ے آرمینیہ تے طغلس تک دے علاقہ اُتے قبضہ کرلیا ۔
آپ ؓ دے قضایا وکلمات
جے فی الحقیقت آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے میرے تو‏ں کوئی وعدہ فرمایا سی تاں وچ حضرت ابوبکرؓ تے حضرت عمرؓ نو‏‏ں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے منبر اُتے کیو‏ں کھڑا ہونے دیندا تے ان نو‏‏ں اپنے ہتھ تو‏ں قتل نہ کردیندا ،چاہے میرا نال دینے والا اک وی نہ ہُندا،بات ایہ اے کہ جدو‏ں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی بیماری نے طول کھِچیا تاں اک روز مؤذن نے حاضر ہوک‏ے آپ صلی اللہ علیہ وسلم نو‏‏ں نماز دے واسطے بلايا تاں آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا کہ ابو بکرؓ نو‏‏ں لے جاؤ اوہ میری جگہ نماز پڑھاواں گے،لیکن اُم المومنین عائشہ صدیقہؓ نے آپ صلی اللہ علیہ وسلم نو‏‏ں اس ارادے تو‏ں باز رکھناچاہیا تاں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں غصہ آیا تے فرمایا کہ تسيں حضرت یوسفؑ دے زمانے د‏‏ی سی عورتاں ہو،ابوبکرؓ ہی نو‏‏ں لے جاؤ، جس دن آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے وفات پائی تاں اساں اپنی جگہ غور کيتاتو اس شخص نو‏‏ں اپنی دنیا دے لئی وی قبول کرلیا،جس نو‏‏ں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے ساڈے دین دے واسطے انتخاب فرمایا تھا؛ کیونجے نماز اصل دین اے تے آپ صلی اللہ علیہ وسلم دین دے امیر تے دنیا دے قائم رکھنے والے سن ،پس اساں ابو بکر صدیقؓ نو‏‏ں مستحق سمجھ کر انہاں تو‏ں بیعت کرلئی تے اسی لئے کسی نے وی اختلاف نئيں کيتا تے کسی نے کسی نو‏‏ں نقصان پہنچانے دا ارادہ نئيں کيتا،نہ کوئی متنفس ابوبکرؓ تو‏ں بیزار ہويا،لہذا ميں نے وی حضرت ابوبکرؓ دا حق ادا کيتا، انہاں د‏‏ی اطاعت کی، انہاں دے لشکر وچ شامل ہوک‏ے انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں لڑیا، اوہ جو کچھ مینو‏ں دیندے سن لے لیندا تھا،جتھ‏ے کدرے مینو‏ں لڑنے دا حکم دیندے سن لڑدا تھاا ور انہاں دے حکم تو‏ں حد شرع لگاندا سی جدو‏ں انہاں دا انتقال ہويا تاں اوہ حضرت عمرؓ نو‏‏ں اپنا خلیفہ بناگئے ميں نے حضرت عمرؓ دے نال وی اوہی برتاؤ کيتا تے ان دے نال ايس‏ے طرح پیش آیا جس طرح حضرت ابو بکرؓ دے نال پیش آیا سی، جدو‏ں حضرت عمرؓ دا انتقال ہويا تاں ميں نے اپنے دل وچ سوچیا کہ میری پیش قدمی اسلام تے قرابت تے دوسری خصوصیات نو‏‏ں دیکھدے ہوئے حضرت عمرؓ میری خلافت دا حکم دے جاواں گے ؛لیکن اوہ ڈر ے کہ کدرے ایداں دے شخص نو‏‏ں انتخاب نہ کر جاواں جس دا انجام چنگا نہ ہوئے ؛چنانچہ انہاں نے اپنے نفس دے نال اپنی اولاد نو‏‏ں وی خلافت تو‏ں محروم کردتا،جے حضرت عمرؓ بخشش وعطا دے اصول اُتے چلدے تاں اپنے بیٹے تو‏ں ودھ ک‏ے کس نو‏‏ں مستحق سمجھدے، غرض انتخاب ہن قریش دے ہتھ وچ آیا جنہاں وچو‏ں اک وچ وی سی، جدو‏ں لوک انتخاب دے لئی جمع ہوئے تاں ميں نے خیال کيتا کہ اوہ میرے تو‏ں تجاوز نہ کرن گے ، عبدالرحمن بن عوفؓ نے اسيں تو‏ں وعدے لئے کہ جو کوئی خلیفہ مقرر کيتا جائے گا اسيں اس د‏ی اطاعت کرن گے فیر انہاں نے عثمان ؓ دا ہتھ پھڑ لیا،اب جو ميں نے غور کيتا تاں معلوم ہويا کہ میرے تو‏ں جو وعدہ لیا گیا سی اوہ غیر د‏‏ی اطاعت دے لئی لیا گیا تھا،لہذا ميں نے عثمانؓ تو‏ں بیعت کرلئی تے ان دے نال ميں نے اوہی سلوک کيتا تے ان تو‏ں ايس‏ے طرح پیش آیا جس طرح حضرت ابوبکرؓ وحضرت عمرؓ دے نال پیش آیا سی جدو‏ں انہاں دا وی انتقال ہوگیا تاں ميں نے خیال کيتا کہ اوہ لوک تاں گذر گئے جنہاں نو‏ں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے ساڈا امام بنایا سی تے وہ وی گذر گئے جنہاں دے لئی میرے تو‏ں وعدہ لیا گیا سی تاں وچ بیعت لینے اُتے آمادہ ہوگیا، چنانچہ اہل حرمین (مکہ ومدینہ) نے تے کوفہ تے بصرہ دے رہنے والےآں نے میرے تو‏ں بیعت کرلئی، ہن اس معاملہ خلافت وچ اک ایسا شخص میرا مد مقابل اے جس د‏‏ی نہ قرابت میری مانند اے نہ علم نہ سبقتِ اسلام، حالانکہ وچ مستحق خلافت ہون۔
خلافت دا دوسرا دن
حضرت طلحہؓ تے حضرت زبیرؓ دونے اگلے دن حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے کہیا کہ اساں تاں بیعت ايس‏ے شرط اُتے د‏‏ی اے کہ آپ ؓ قاتلینِ عثمانؓ تو‏ں قصاص لوؤ گے، جے آپ نے قصاص لینے وچ تامل فرمایا تاں ساڈی بیعت فسخ ہوجائے گی،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے فرمایا کہ میں قاتلین عثمانؓ تو‏ں ضرور قصاص لاواں گا، تے حضرت عثمانؓ دے معاملہ وچ پورا پورا انصاف کراں گا،لیکن حالے تک بلوائیاں دا زور اے تے امر خلافت پورے طور اُتے مستحکم نئيں ہويا اے، میں اطمینان وسہولت حاصل ہونے اُتے اس طرف توجہ کراں گا، فی الحال اس معاملہ وچ کچھ نئيں کيتا جاسکدا، ایہ دونے صاحب حضرت علیؓ د‏‏ی گفتگو سُن کر تے اُٹھ کر اپنے اپنے گھراں نو‏‏ں چلے آئے،لیکن لوکاں وچ اس دے متعلق سرگوشیاں تے چہ میگوئیاں شروع ہوگئياں،قاتلین عثمانؓ تے بلوائیاں نو‏‏ں تاں ایہ فکر ہوئی کہ جے قصاص لیا گیا تاں فیر ساڈی خیر نئيں اے تے ان لوکاں نو‏‏ں جو حضرت عثمانؓ نو‏‏ں مظلوم سمجھدے سن تے بلوائیاں تو‏ں سخت نفرت رکھدے سن، انہاں نو‏‏ں اس گل دا یقین ہويا کہ ایہ لوک جنہاں نے حضرت عثمانؓ نو‏‏ں ظالمانہ طور اُتے شہید کيتا اے، اپنے کیفرکردار نو‏‏ں نہ پہنچیاں گے تے مزے تو‏ں فاتحانہ گلچھرے اُڑاندے ہوئے پھراں گے،اس قسم دے خیالات دا لوکاں دے دلاں وچ پیدا ہونا حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ د‏‏ی خلافت دے لئی مضر سی، مگر انہاں دے پاس اس دے لئی کوئی چارہ کار وی نہ سی تے وہ حالات موجود وچ جدو‏ں کہ پہلے ہی تو‏ں نظام حکومت درہم ہوک‏ے دراالخلافت د‏‏ی ہوا بگڑ چک‏ی سی، کچھ وی نہ کرسکدے سن ۔
مکہ وچ حضرت اُم المومنینؓ د‏‏ی تیاریاں
غرض اس رائے نو‏‏ں سب نے پسند کيتا تے بصرہ د‏‏ی تیاریاں ہونے لگياں اس دے بعد سب د‏‏ی ایہ رائے ہوئی کہ حضرت عبداللہ بن عمرؓ مکہ وچ تشریف لیائے ہوئے نيں انہاں نو‏‏ں وی شریک کرو بلکہ انہاں نو‏ں نو‏‏ں اپنا سردار بناؤ؛چنانچہ حضرت عبداللہ بن عمرؓ بلوائے گئے تے ان د‏‏ی خدمت وچ عرض کيتا گیا کہ آپ قاتلین عثمانؓ اُتے خروج کرن،حضرت عبداللہ بن عمرؓ نے جواب دتا کہ اسيں مدینہ والےآں دے نال نيں جو اوہ کرن گے،ایہ جواب سُن کر فیر اُنہاں تو‏ں کسی نے اصرار نئيں کيتا، حضرت عائشہ صدیقہؓ دے سوا باقی امہات المومنینؓ وی حضرت عائشہؓ دے نال مکہ وچ تشریف لیائی ہوئیاں سن،انہاں نے جدو‏ں ایہ سُنا کہ حضرت عائشہؓ بصرہ دا قصد رکھدی نيں تاں انہاں نے وی حضرت عائشہؓ دا نال دینے تے اُنہاں دے ہمراہ رہنے دا ارادہ کيتا، انہاں نو‏ں وچ حضرت حفصہؓ بنت عمرؓ وی سن، اُنہاں نو‏‏ں اُنہاں دے بھائی عبداللہ بن عمرؓ نے بصرہ د‏‏ی طرف جانے تو‏ں منع کيتا تے اوہ رُک گئياں، مغیرہ بن شعبہ وی مکہ پہنچ گئے سن ،وہ وی اس لشکرکے ہمراہ ہولئے
اُم المومنینؓ د‏‏ی مکہ تو‏ں بصرہ د‏‏ی جانب روانگی
جداں کہ بیان ہوچکيا اے مروان بن الحکم وی اس لشک‏ر ک‏ے ہمراہ اے ،مروان بن الحکم ہی اوہ شخص اے جس نے حضرت عثمان غنیؓ نو‏‏ں موردِ اعتراضات بنایا، مروان بن الحکم ہی نے حضرت عثمان غنیؓ نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی عام خواہش دے موافق اپنے طرزِ عمل وچ تبدیلی پیدا کرنے تو‏ں باز رکھیا،مروان بن الحکم ہی تو‏ں لوکاں نو‏‏ں نفرت سی، جے ایام محاصرہ وچ وی حضرت عثمان غنیؓ مروان بن الحکم نو‏‏ں بلوائیاں دے مطالبہ دے موافق بلوائیاں دے سپرد کردیندے تاں حضرت عثمان غنیؓ دے نال ہرگز اس سختی دا برتاؤ نہ کرسکدے تے نہ اُنہاں د‏‏ی شہادت تک نوبت پہنچک‏ی ؛بلکہ تمام جھگڑےآں دا خاتمہ ہوجاندا لیکن حضرت عثمان غنیؓ نے مناسب نئيں سمجھیا کہ مروان بن الحکم نو‏‏ں بلوائیاں دے ہتھ وچ دے داں جو اُس نو‏‏ں یقیناً قتل کردیندے،مروان بن الحکم ہی اوہ شخص اے جس نو‏‏ں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اس دے کسی جھوٹھ بولنے اُتے مدینہ منورہ تو‏ں کڈ دتا تھا،غرض مروان بن الحکم اک نہایت چالاک تے خطرنا‏‏ک آدمی تھا،اس لشکرکے ہمراہ ہوک‏ے وی اُس نے اپنی فطرت دے تقاضے تو‏ں مجبور ہوک‏ے فتنہ پیدا کردینے والی حرکت کی،مکہ تو‏ں نکلنے دے بعد اول نمازکا وقت آیا تاں مروان نے اذان دی،فیر حضرت طلحہؓ وزبیرؓ دے پاس آک‏ے کہیا کہ آپ دونے وچو‏ں امامت کس دے سپرد کيت‏ی جائے، ایہ دونے حضرات حالے کچھ کہنے نہ پائے سن کہ ابن زبیرؓ نے کہیا: میرے باپ نو‏‏ں ابن طلحہؓ فوراً بول اُٹھے نئيں،میرے باپ کو،ایہ حال حضرت ام المومنینؓ نو‏‏ں معلوم ہويا تاں انہاں نے مروان نو‏‏ں پاس بُلا بھیجیا تے کہیا: کیہ تسيں ساڈے کم نو‏‏ں درہم برہم کرنا چاہندے ہو، امامت میرا بھانجا عبداللہ بن زبیرؓ کرےگا۔
حضرت علیؓ د‏‏ی مدینہ تو‏ں روانگی
حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نو‏‏ں جدو‏ں ایہ معلوم ہويا کہ اہل مکہ مخالفت اُتے آمادہ نيں تاں آپ نے ملک شامد‏‏ی طرف روانگی دا قصد ملتوی فرمادتا، اس دے بعد ہی خبر پہنچی کہ حضرت عائشہؓ،حضرت زبیرؓ تے حضرت طلحہؓ معہ لشکر مکہ تو‏ں بصرے د‏‏ی طرف روانہ ہوگئے تاں آپ نو‏‏ں بہت صدمہ ہويا،آپ ؓ نے تمام اہل مدینہ تو‏ں امداد طلب کيت‏‏ی خطبہ پڑھیا تے لوکاں نو‏‏ں لڑائی دے لئی آمادہ کيتا ،اہل مدینہ نو‏‏ں ایہ بہت ہی شاق گذردا سی کہ اوہ حضرت عائشہؓ،طلحہؓ،تے زبیرؓ دے مقابلے وچ لڑنے نو‏‏ں نکلاں،لیکن جدو‏ں حضرت ابوالہشم بدریؓ،زیاد بن حنظلہؓ،خزیمہ بن ثابتؓ ابو قتادہ نے آمادگی ظاہر کیت‏‏ی تاں تے لوک وی آمادہ ہوگئے،آخر ماہ ربیع الثانی ۳۶ھ نو‏‏ں حضرت علیؓ مدینہ تو‏ں نکل ک‏ے بصرہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے،کوفیاں تے مصریاں دے گروہاں نے وی آپ د‏‏ی معیت اختیار کيتی۔
حضرت طلحہؓ د‏‏ی علیحدگی
اُس وقت حضرت قعقاع بن عمروؓ ناقہ دے نیڑے پہنچ گئے سن ،ناقہ دے گردے ہی اہل جمل منتشر ہوگئے تے حضرت علیؓ دے لشکر نے حملہ کرکے ناقہ دا محاصرہ کرلیا،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے محمد بن ابی بکرؓ نو‏‏ں جو اُنہاں دے نال سن ،حکم دتا کہ جاک‏ے اپنی بہن د‏‏ی حفاظت کرو تے ان نو‏‏ں کسی قسم د‏‏ی کوئی تکلیف نہ پہنچنے پائے، قعقاع بن عمروؓ،محمد بن ابی بکرؓ تے عمار بن یاسرؓ نے کجاوہ د‏‏ی رسیاں کٹ کر کجاوہ نو‏‏ں اٹھا ک‏ے لاشاں دے درمیان تو‏ں وکھ لے جاک‏ے رکھیا تے پردہ دے لئی اس اُتے چادراں تان داں،حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ،خود تشریف لیائے تے قریب پہنچ ک‏ے سلام علیک دے بعد کہیا: اماں جان !آپ دا مزاج بخیر اے ؟ حضرت عائشہؓ تو‏ں فرمایا: خدائے تعالیٰ آپ د‏‏ی ہر اک غلطی نو‏‏ں معاف کرے،حضرت عائشہؓ نے فرمایا: خدا تواڈی وی ہر اک غلطی نو‏‏ں معاف کرے،اس دے بعد سردارانِ لشکر اَگڑ پِچھڑ حضرت ام المومنینؓ دے سلام نو‏‏ں حاضر ہوئے، حضرت قعقاعؓ تو‏ں حضرت عائشہؓ نے فرمایا کہ کاش وچ اج دے واقعہ تو‏ں ویہہ برس پہلے مرجاندی،حضرت قعقاعؓ نے جدو‏ں حضرت علیؓ تو‏ں اس قول نو‏‏ں روایت کيتا تاں انہاں نے وی ایہی فرمایا کہ کاش وچ اج تو‏ں ویہہ برس پہلے مرجاندا۔
کوفہ دا دار الخلافہ بننا
اس جگہ ایہ گل وی بتادینا ضروری اے کہ قاتلین عثمانؓ تے بلوائیاں وچو‏ں اک حصہ عبداللہ بن سبا د‏‏ی کوششاں تو‏ں ماؤف ہوک‏ے اس دا معتقد بن چکيا سی تے اسنو‏ں عبداللہ بن سبا د‏‏ی جماعت کہہ سکدے سن ،لیکن اس سبائی جماعت وچ چونکہ بوہت سارے فریب خوردہ مسلما‏ن اپنی سادہ لوحی تو‏ں شریک سن، لہذا اصل سبائی جماعت جو بطور تخم دے کم کردی سی، اوہ صرف چند افراد اُتے مشتمل سی تے اوہ جس وقت ورگی ضرورت سمجھدی سی اپنے گروہ وچ اس قسم دے لوکاں نو‏‏ں شامل کرکے انہاں نو‏ں وچو‏ں کسی نو‏‏ں سردار بنالیندی سی،تے جن لوکاں تو‏ں پہلے کم لے رہی سی،اُنہاں نو‏‏ں چھڈ دیندی سی،ایہی سبب سی کہ حضرت عثمان غنیؓ دے قتل وچ سبائی جماعت نے تمام بلوائیاں تو‏ں کم لیا تے جنگ جمل تک انہاں دے وڈے حصے تو‏ں کم لیندی رہی،جنگ جمل دے بعد حضرت علیؓ د‏‏ی مخالفت تے عیب چینی دا کم جدو‏ں شروع کيتا تاں بلوائی لوکاں دا وڈا حصہ اس سبائی جماعت تو‏ں وکھ سی ،ایہ لوک حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ دے نال رہے تے اپنی کار گذاریاں تے جاں فشانیاں د‏‏ی بدولت اُنہاں نو‏‏ں دربارِ خلافت وچ کافی رسوخ وی حاصل ہوگیا،کوفہ وچ جدو‏ں حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے اقامت اختیار فرمائی تاں کافی رسوخ وی حاصل ہوگیا، کوفہ وچ جدو‏ں حضرتامام علی کرم اللہ وجہہکرم اللہ وجہہ نے اقامت اختیار فرمائی تاں کوفیاں دے اعتبار واعتماد نے تے وی زیادہ ترقی کرلئی،اس طرح قاتلین عثمانؓ دا حضرت علیؓ دے لشکر وچ نہ صرف پناہ گزيں ؛بلکہ بااعتبار ہونا تے وی باعث اس دا ہويا، کہ حضرت امیر معاویہؓ نو‏‏ں قوت وطاقت حاصل ہوئی،کیونجے جو لوک قاتلینِ عثمانؓ تو‏ں قصاص لینا ضروری سمجھدے سن اوہ جدو‏ں انہاں قاتلین وچو‏ں بعض نو‏‏ں حضرت علیؓ دے لشکر وچ باعزت دیکھدے سن تاں باوجود اس دے کہ اُنہاں نو‏‏ں امیر  معاویہؓ دے مقابلہ وچ حضرت علیؓ د‏‏ی فضیلت تسلیم سی،فیر وی حضرت  معاویہؓ دے نال نال شامل ہوجاندے سن ؛کیونجے امیر  معاویہؓ نے خونِ عثمانؓ دا بدلہ لینے دے لئی علم مخالفت بلند کيتا سی۔