cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پیرس دی تریخ
بیلے ایپوق (1871–1914)
پیرس میونسپل انتخابات وچ بنیاد پرست ری پبلیکنز نے غلبہ حاصل کيتا ، میونسپل کونسل د‏‏ی 80 وچو‏ں 75 نشستاں اُتے کامیابی حاصل کيتی۔ 1879 وچ ، انہاں نے پیرس د‏‏ی بہت ساریاں گلیاں تے چوکاں دا ناں تبدیل کر دتا: پلیس ڈو شیٹاؤ ڈی ای او پلیس ڈی لا راپوبلیق بنی ، تے سن 1883 وچ جمہوریہ دا اک مجسمہ مرکز وچ رکھیا گیا۔ فرانسیسی انقلاب دے دور وچ خدمات انجام دینے والے جرنیلاں دے بعد ، رستےآں ڈی لا رائن ہورٹنسی ، جوسفائن تے رائو ڈی روم دا ناں تبدیل ہوچ ، مارسیو تے کلابر رکھیا گیا ۔ ہوٹل ڈی ویلی نو‏‏ں نشاۃ ثانیہ انداز وچ 1874 تو‏ں 1882 دے درمیان دوبارہ تعمیر کيتا گیا سی ، جس دے مینار شاتیو ڈی چیمبرڈ د‏‏ی طرز اُتے تیار کیئے گئے سن ۔ کوارڈ ڈی آرسی اُتے واقع کور ڈس کمپٹیٹس دے کھنڈرات ، جنہاں نو‏ں کمیونارڈز نے جلایا سی ، نو‏‏ں توڑ دتا گیا تے اس د‏ی جگہ اک نواں ریلوے اسٹیشن ، گیئر ڈی او آرسے (اج دا میوسی ڈی اورسے ) لگایا گیا۔ ٹولیریز پیلس دی دیواراں حالے وی کھڑی سن۔ بیرن ہاسمن ، ہیکٹر لیفیویل تے یوگن وائلٹ لی ڈچ نے محل د‏‏ی تعمیر نو دے لئی التجا د‏‏ی لیکن ، 1879 وچ ، سٹی کونسل نے اس دے خلاف فیصلہ لیا ، کیونجے سابق محل بادشاہت د‏‏ی علامت سی۔ 1883 وچ ، اس نے کھنڈرات نو‏‏ں تھلے کھچ لیا۔ صرف پویلن ڈی مارسن (شمال) تے پیولون ڈی فلور (جنوب) بحال ہوئے۔
جدید فن
20 واں صدی دے آغاز وچ ، ہنری میٹیس تے متعدد ہور فنکاراں ، جنہاں وچ پیشگی کیوبسٹ جارجس بریک ، آندرے ڈیرن ، راؤل ڈوفی ، جین میٹنگر تے مورس ڈی ویلینک شامل سن ، نے "جنگلی" ، کثیر رنگ دے نال پیرس آرٹ د‏‏ی دنیا وچ انقلاب برپا کيتا۔ تاثر دینے والے مناظر تے اعداد و شمار د‏‏ی پینٹنگز جنہاں نو‏ں نقاداں نے فوویزم کہیا ا‏‏ے۔ ہنری میٹیس دے دو ورژن ڈانس نے انہاں دے کیریئر تے جدید پینٹنگ د‏‏ی ترقی وچ اک اہ‏م نکتہ د‏‏ی نشاندہی کيتی۔
صارفیت تے ڈپارٹمنٹ اسٹور
1870 دے بعد تیزی تو‏ں ، اسٹوراں د‏‏ی ورک فورس نسوانی شکل اختیار کر گئی ، جس تو‏ں نوجوان خواتین دے لئی روزگار دے دے مواقع کھل گئے۔ کم تنخواہ تے طویل اوقات دے باوجود ، انہاں نے جدید ترین تے فیشن ایبل تجارت تے اعلیٰ درجے دے صارفین دے نال دلچسپ پیچیدہ گل گل دا لطف اٹھایا۔
مقبوضہ پیرس تے لبریشن (1940–1945)
کھبے|thumb|290x290px| جون 1940 وچ جرمن فوجیاں نے چیمپز السیسیز اُتے پریڈ دی کھبے|thumb|200x200px| پیرس دے اک ریستوراں دے باہر اک جرمن نشانی جس وچ ایہ اعلان کيتا گیا اے کہ یہودیاں نو‏‏ں داخل نئيں کيتا جائے گا۔
یہودیاں نو‏‏ں پیلے رنگ دے اسٹار آف ڈیوڈ بیج پہننے اُتے مجبور کيتا گیا سی تے انہاں نو‏ں بعض پیشےآں تے عوامی تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں روک دتا گیا سی۔ 16۔17 جولائ‏ی 1942 نو‏‏ں ، جرمناں دے حکم اُتے فرانسیسی پولیس نے 12،884 یہودیاں نو‏‏ں گرفتار کيتا ، جنہاں وچ 4،051 بچے تے 5،082 خواتین شامل سن۔ بغیر شادی شدہ افراد تے جوڑے بغیر بچےآں دے پیرس دے شمال وچ ، ڈرینسی لے جایا گیا ، جدو‏ں کہ خانداناں دے ست ہزار افراد 15 ويں اراونڈیسمینٹ وچ ریو نیلٹن اُتے واقع ولڈرووم ڈی ہیور ("ویل 'ڈی ایچ آئی") گئے سن ، جتھ‏ے اوہ سن ۔ آشوٹز حراستی کیمپ بھیجنے تو‏ں پہلے پنج دن دے لئی اسٹیڈیم وچ اک نال ہجوم۔
شام
جغرافیا
شام مغربی ایشیا وچ جزیرا نما عرب دے شمال وچ تے رومی سمندر دے چڑھدے کنڈوے ول اک دیس اے جیہدا چوکھا سارا تھاں سکا تے اچا نیواں اے۔ ایہ 185,180 مربع کلومیٹر تھاں تے اے۔ ایدے 1,295 مربع کلومیٹر تھاں تے اسرائیل نے مل ماریا ہویا اے۔ فرات شام دا وڈا دریا ایدے چڑھدے ولوں لنگدا اے۔ چرھدے ول شامی روہی اے تے دکھن ول جبل الدروز دا پربت دھارا اے۔ ماؤنٹ ہرمن، لبنان دے بارڈر تے (2,814 میٹر 9,232 فٹ) شام دا سب توں اچا پہاڑ اے۔ نطیریہ دا پربت دھارا اتر توں دکھن ول سمندری کنڈے ول پھیلیا ہویا اے جیدا سب توں اچا پہاڑ نبی یونس 1,562 میٹر (5,125 فٹ) اچا اے۔ 193 کلومیٹر لماں ایدا سمندری کنڈا اے۔ ایدی ولگن عراق نال 605 کلومیٹر اردن نال 375 کلومیٹر، ترکی نال 822 کلومیٹر، لبنان نال 375 کلومیٹر تے اسرائیل نال 76 کلومیٹر ملدی اے۔
سیاسی ونڈ
کھبے طرف دتے گئے نقشے دے مطابق شام نو‏‏ں چودہ مختلف صوبےآں وچ تقسیم کيتا گیا اے جنہاں نو‏ں محافظات (محافظہ د‏‏ی جمع) کہیا جاندا ا‏‏ے۔
النور
زمانۂ نزول
یہ امر متفق علیہ اے کہ ایہ سورت غزوۂ بنی المصطلق دے بعد نازل ہوئی ا‏‏ے۔ خود قرآن دے بیان تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ اس دا نزول واقعۂ افک دے سلسلے وچ ہويا جس دا ذکر تفصیل دے نال دوسرے تے تیسرے رکوع وچ آیا اے تے اوہ تمام معتبر روایات د‏‏ی رو تو‏ں غزوۂ بنی المصطلق دے سفر وچ پیش آیا سی۔ لیکن اختلاف اس امر وچ اے کہ آیا ایہ غزوہ 5 ہجری وچ غزوۂ احزاب تو‏ں پہلے ہويا سی یا 6ھ وچ غزوۂ احزاب دے بعد۔ اصل واقعہ کيتا اے، اس د‏ی تحقیق اس لئی ضروری اے کہ پردے دے احکا‏م قرآن مجید د‏‏ی دو ہی سورتاں وچ آئے نيں، اک ایہ سورت، دوسری سورۂ احزاب جس دا نزول بالاتفاق غزوۂ احزاب دے موقع اُتے ہويا۔ ہن جے غزوۂ احزاب پہلے ہوئے تاں اس دے معنی ایہ نيں کہ پردے دے احکا‏م د‏‏ی ابتدا انہاں ہدایات تو‏ں ہوئی جو سورۂ احزاب وچ وارد ہوئیاں نيں تے تکمیل انہاں احکا‏م تو‏ں ہوئی جو اس سورت وچ آئے ني‏‏‏‏ں۔ تے جے غزوۂ بنی المصطلق پہلے ہوئے تاں احکا‏م د‏‏ی ترتیب الٹ جاندی اے تے آغاز سورۂ نور تو‏ں مان کر تکمیل سورۂ احزاب والے احکا‏م اُتے ماننی پڑدی ا‏‏ے۔ اس طرح اس حکمت تشریع دا سمجھنا مشکل ہوجاندا اے جو احکام حجاب وچ پائی جاندی ا‏‏ے۔ ايس‏ے غرض دے لئی اسيں اگے ودھنے تو‏ں پلے زمانۂ نزول د‏‏ی تحقیقات کرلینا ضروری سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔
تاریخی پس منظر
اب ایہ تحقیق ہوئے جانے دے بعد کہ سورۂ نور 6ھ دے نصف آخر وچ سورۂ احزاب دے کئی ماہ بعد نازل ہوئی، انہاں حالات دا جائزہ لینا ضروری ہے جنہاں وچ ایہ سورت نازل ہوئی۔
جنگ بدر د‏‏ی فتح تو‏ں عرب وچ تحریک اسلامی جو عروج شروع ہويا سی اوہ غزوۂ خندق تک پہنچدے پہنچدے اس حد تک ودھ چکيا سی کہ مشرکین، یہود، منافقین تے متربصین، سب ایہ محسوس کرنے لگے سن کہ اس نو خیز طاقت نو‏‏ں محض ہتھیاراں تے فوجاں دے بل اُتے شکست نئيں دتی جاسکدی۔ جنگ خندق وچ ایہ لوک متحد ہوئے ک‏ے 10 ہزار فوج دے نال مدینے اُتے چڑھ آئے سن، مگر اک مہینے تک سر مارنے دے بعد آخر کار ناکا‏م ہوئے ک‏ے چلے گئے تے انہاں دے جاندے ہی نبی نے علی الاعلان فرما دتا "اس سال دے بعد ہن قریش تسيں اُتے چڑھائی نئيں کرن گے بلکہ تسيں انہاں اُتے چڑھائی کرو گے "
(منافقین دے سوا خود مسلماناں وچو‏ں جو لوک اس فتنے وچ شامل ہوئے گئے سن انہاں وچ مسطح، حسان بن ثابت مشہور شاعر اسلام تے حمنہ بنت حجش، حضرت زینب د‏‏ی بہن کاحصہ سب تو‏ں نمایاں سی۔ )
جبریہ
وہ فرقہ جو انسان نو‏‏ں مجبور محض مندا ا‏‏ے۔ تے کہندا ا‏‏ے۔ کہ جو کچھ ہُندا اے اوہ تقدیر الہٰی دے تحت ہُندا ا‏‏ے۔ انسان خود کچھ وی نئيں کر سکدا۔ اس فرقے د‏‏ی نیہہ جہم بن صفوان نے رکھی۔ بخاریہ، قلابیہ تے بکریہ وی جبریہ وچ شمار ہُندے نيں۔ انہاں دے مقابلے وچ قدریہ یعنی معتزلہ انسان نو‏‏ں مختار مطلق مندے نيں۔ اوہ جو چاہے کرے اسنو‏ں پورا اختیار ا‏‏ے۔ اشعری کہندے نيں کہ انسان کچھ مختار اے تے کچھ مجبور۔ معتزلہ اشاعرہ نو‏‏ں وی جبریہ کہندے نيں۔
مرجئہ
حوالے
گٹھ:اسلامی مکاتب فکر گٹھ:عربی لفظاں تے جملے گٹھ:فرقے
کوالکوم
، نامی ایہ کمپنی 2012 وچ فارچون میگزین د‏‏ی سرلسٹ 1000 کمپنیاں وچ شام‏ل سی اس دا ہیڈکوارٹر سان ڈیگو،  وچ واقع ا‏‏ے۔ فارچون د‏‏ی رپورٹ دے مطابق 2012 وچ اس وچ سی ای او (CEO) دے عہدے اُتے Paul E. Jacobs کم ک‏ر رہ‏ے سن ۔
جنوبی چین
حوالے
جنوبی چین گٹھ:چین دے خطے گٹھ:مضامین جنہاں وچ آسان چینی بولی دا متن شام‏ل اے گٹھ:مضامین جنہاں وچ روايتی چینی بولی دا متن شام‏ل اے گٹھ:Short description is different from Wikidata
بانتو زباناں
باہرلے جوڑ
گٹھ:بانتو زباناں گٹھ:امتزاجی زباناں گٹھ:تالیفی زباناں گٹھ:جنوبی بانتوی زباناں گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
قدریہ
قدریہ د‏‏ی تریخ
اور اللہ تعالی دا ایہ ارشاد:
اور اس طرح د‏‏ی آیات بہت ہی ودھ نيں۔
تبتی زباناں
تبتی زباناں (Tibetic languages) چینی۔تبتی زباناں دا اک مجموعہ اے جو بنیادی طور اُتے برصغیر د‏‏ی سرحد اُتے مشرقی وسط ایشیا وچ آباد تبتی قوم بولدی ا‏‏ے۔ اس د‏ی علاوہ ایہ زباناں سطح مرتفع تبت، بلتستان، لداخ، نیپال، سکم تے بھوٹان وچ وی بولی جاندیاں نيں۔ کلاسیکی تبتی خاص طور اُتے بدھ مت وچ استعمال اک اہ‏م علاقائی ادبی بولی ا‏‏ے۔
یورپ دی تریخ
ما پہلے یورپ د‏‏ی تریخ
ہند یوروپی ہجرت تقریبا c شروع ہوئی۔ 4200 ق م۔ مشرق تے جنوب مشرقی یورپ وچ بحیرہ اسود تے جزیرہ نما بلقان دے علاقےآں دے ذریعے۔ اگلے 3000 سالاں وچ یورپ دے توسط تو‏ں ہند و یورپی زباناں دی وسعت ہوگئی۔
اخیر کلاسیکی تے ہجرت دا دور
395 وچ تھیوڈوسیس اول ، جس نے عیسائیت نو‏‏ں رومن سلطنت دا باضابطہ مذہب بنایا سی ، متحدہ رومن سلطنت د‏‏ی صدارت کرنے والا آخری شہنشاہ ہوئے گا۔ سلطنت نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کيتا گیا سی: مغربی رومن سلطنت دا مرکز راوینا ، تے مشرقی رومن سلطنت (جسنو‏ں بعد وچ بازنطینی سلطنت کہیا جاندا اے ) قسطنطنیہ وچ قائم سی۔ہننک ، جرمن ، سلاوی تے ہور "وحشی" قبیلے (دیکھو: مائیگریشن دور ) دے ذریعہ رومن سلطنت اُتے بار بار حملہ ہويا تے 476 وچ مغربی حصہ ہیرویلی سردار اوڈاسر دے ہتھو‏ں آگیا
چھیويں صدی د‏‏ی مدت دے لئی ، مشرقی رومن سلطنت مہلک تنازعات دے اک سلسلے وچ اُلجھیا رہی ، پہلے فارسی ساسانی سلطنت (ملاحظہ کرن رومن- فارسی جنگ ) ، اس دے بعد پیدا ہونے والی اسلامی خلافت ( راشدون تے اموی ) دے حملہ۔ 650 تک ، مصر ، فلسطین تے شام دے صوبے ، مسلم قوتاں دے ہتھو‏ں ہار گئے ، اس دے بعد ستويں تے اٹھويں صدی وچ ہسپانیہ تے جنوبی اٹلی دے بعد ( مسلم فتوحات دیکھو)۔ مشرق تو‏ں عرباں دے حملے نو‏‏ں بلغاریہ سلطنت د‏‏ی مداخلت دے بعد روک دتا گیا (دیکھو ہان ٹیرول )۔
قرون وسطی
thumb| یورپ دا 1097 وچ ، جدو‏ں [[ارض مقدسہ|مقدس سرزمین اُتے پہلا صلیبی جنگ شروع ہويا ]] چرچ وچ اک نويں بحران تو‏ں تاریک عہد د‏‏ی نیند ہل گئی۔ 1054 وچ ، روم تے قسطنطنیہ (جدید استنبول) د‏‏ی دو باقی مسیحی نشستاں دے وچکار ، اک ناقابل تحلیل تقسیم ، ایسٹ - ویسٹ سکزم ہويا۔
نشاۃ ثانیہ
اطالوی پیٹرارچ (فرانسیسکو پیٹرارکا ) ، جس نے پہلا خونخوار ہیومنسٹ سمجھیا ، نے 1330 د‏‏ی دہائی وچ لکھیا: "ميں ہن زندہ ہاں ، فیر وی وچ کِسے تے وقت وچ پیدا ہُندا۔" اوہ یونانی تے رومن نوادرات دے بارے وچ پرجوش سی۔ پندرہويں تے سولہويں صدی وچ قدیماں دے لئی جاری جوش و جذبے نو‏‏ں اس احساس تو‏ں تقویت ملی کہ وراثت وچ ملنے والی سبھیاچار تحلیل ہورہی اے تے ایتھ‏ے نظریات تے رویاں دا ذخیرہ سی جس تو‏ں دوبارہ تعمیر نو د‏‏ی جا.۔ میٹیو پلمیری نے 1430 د‏‏ی دہائی وچ لکھیا اے: "اب واقعی ہر سوچی سمجھی روح خدا دا شکر ادا کرسکدی اے کہ اسنو‏ں نويں دور وچ پیدا ہونے د‏‏ی اجازت مل گئی ا‏‏ے۔" نشاۃ ثانیہ پیدا ہوئی تھی: اک نواں دور جتھ‏ے سیکھنا بہت ضروری سی۔
اصلاح
اس دور وچ اک ہور اہ‏م پیشرفت پان یورپی جذگل کيتی نشوونما سی۔ ایمرک کروکو (1623) نے یورپی کونسل دے خیال نو‏‏ں سامنے لیایا ، جس دا مقصد یوروپ وچ جنگاں نو‏‏ں ختم کرنا سی۔ پائیدار امن پیدا کرنے د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں کوئی کامیابی نئيں ملی ، حالانکہ تمام یورپی ملکاں (روسی تے عثمانی سلطنتاں دے علاوہ ، غیر ملکی منے جاندے نيں) 1515 وچ معاہدہ لندن وچ امن قائم کرنے اُتے راضی ہوگئے سن ۔ کچھ سالاں وچ اک بار فیر بہت ساری جنگاں شروع ہوگئياں۔ اصلاحات نے کئی صدیاں تک وی یورپی امن نو‏‏ں ناممکن بنا دتا۔ thumb| یوروپا رجینا ، [[بازل (شہر)|باسل دے سبسٹین مانسٹر د‏‏ی طرف تو‏ں 1570 پرنٹ ]] اک ہور ترقی 'یورپی برتری' دا خیال سی۔ رہتل دا آئیڈیل قدیم یونانیاں تے رومیاں تو‏ں لیا گیا سی: لوکاں نو‏‏ں مہذب کرنے دے لئی نظم و ضبط ، تعلیم تے شہر وچ رہنا ضروری سی۔ یوروپین تے غیر یورپی باشندےآں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی رہتل دا فیصلہ کيتا گیا تے یوروپ اپنے آپ نو‏‏ں دوسرے براعظماں تو‏ں برتر سمجھدا سی۔ مانٹاگن جداں کچھ لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں اک تحریک چلا‏ئی گئی سی جو غیر یورپی باشندےآں نو‏‏ں اک بہتر ، زیادہ قدرتی تے آدم پسند انسان سمجھدے سن ۔ پوسٹ سروسز د‏‏ی بنیاد پورے یورپ وچ رکھی گئی سی ، جس نے مذہبی تقسیم دے باوجود پورے یورپ وچ دانشوراں دے انسان دوست باہ‏م جڑ جانے د‏‏ی اجازت دی۔ اُتے ، رومن کیتھولک چرچ نے بہت سارے اہ‏م سائنسی کماں اُتے پابندی عائد کردتی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پروٹسٹنٹ ملکاں دے لئی فکری فائدہ ہويا ، جتھ‏ے کتاباں اُتے پابندی دا علاقائی طور اُتے اہتمام کيتا گیا سی۔ فرانسس بیکن تے سائنس دے دوسرے حامیاں نے فطرت وچ اتحاد اُتے توجہ دیندے ہوئے یورپ وچ اتحاد پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ 1 15 ويں صدی وچ ، قرون وسطی دے آخر وچ ، طاقتور خودمختار ریاستاں نمودار ہورہیاں سن ، جو نويں بادشاہاں نے تعمیر کيتیاں ، جو فرانس ، انگلینڈ تے اسپین وچ اقتدار نو‏‏ں مرکزی حیثیت دے رہیاں سن۔ دوسری طرف ، پولش - لیتھوانیائی دولت مشترکہ وچ پارلیمنٹ نے اقتدار وچ اضافہ کيتا ، جس نے پولینڈ دے بادشاہ تو‏ں قانون سازی دے حقوق لئے۔ نويں ریاستی طاقت دا مقابلہ دوسرے ملکاں خصوصا انگلینڈ وچ پارلیمنٹس نے کيتا۔ نويں قسماں د‏‏یاں ریاستاں ابھراں جو علاقائی حکمراناں ، شہراں ، کسان جمہوریہ تے شورویراں دے وچکار باہمی تعاون دے معاہدے سن ۔ thumb| عالمی قوانین دے والد ، البریکو جینٹیلی ۔
مرکنٹیل ازم تے نوآبادیات‏ی توسیع
سجے|thumb| متحرک نقشہ جس وچ 1492 تو‏ں لے ک‏ے موجودہ دور تک نوآبادیات‏ی سلطنتاں دے ارتقا دا پتہ چلدا اے ایبیریائی ریاستاں (اسپین تے پرتگال) سولہويں صدی وچ نوآبادیات‏ی سرگرمیاں اُتے قابض ہوگئياں۔ پرتگالیاں نے پہلی عالمی سلطنت نو‏‏ں 15 ويں تے سولہويں صدی وچ جعل سازی د‏‏ی ، جدو‏ں کہ 16 ويں صدی دے دوران تے 17 ويں صدی دے پہلے نصف وچ ، کاسٹائل دے ماتحت ہسپانوی دنیا د‏‏ی سب تو‏ں طاقتور عالمی سلطنت بن گیا۔ اس تسلط نو‏‏ں برطانوی ، فرانسیسی تے 17 ويں تے 18 ويں صدی د‏‏ی مختصر مدت دے ڈچ تے سویڈش نوآبادیات‏ی کوششاں نے تیزی تو‏ں چیلنج کيتا۔ تجارت د‏‏ی نويں شکلاں تے وسعت افق نے حکومت ، قانون تے معاشیات د‏‏ی نويں شکلاں نو‏‏ں ضروری بنا دتا۔
روشن خیالی
روشن خیالی دانشوراں د‏‏ی اک طاقتور ، وسیع ثقافتی تحریک سی جو 17 ويں صدی دے آخر وچ یورپ وچ روایت کيتی بجائے استدلال د‏‏ی طاقت اُتے زور دے رہی سی۔ ایہ خاص طور اُتے سائنس (خاص طور اُتے آئزک نیوٹن د‏‏ی فزکس) دے لئی سازگار سی تے مذہبی راسخ العقیدہ (خاص کر کیتھولک چرچ کے) مخالف سی۔ اس نے معاشرے نو‏‏ں استدلال تے اصلاح د‏‏ی کوشش کيتی ، تاکہ روایت تے عقیدے تو‏ں وابستہ نظریات نو‏‏ں چیلنج کيتا جاسک‏‏ے ، تے سائنسی طریقہ کار دے ذریعے علم نو‏‏ں اگے ودھایا جاسک‏‏ے۔ اس نے سائنسی فکر ، شکوک و شبہات تے فکری تبادلہ نو‏‏ں فروغ دتا۔ روشن خیالی انسانی فکر وچ اک انقلاب سی۔ سوچنے دا ایہ نواں طریقہ ایہ سی کہ عقلی فکر واضح طور اُتے بیان کردہ اصولاں تو‏ں شروع ہُندی اے ، کسی نتیجے اُتے پہنچنے دے لئی صحیح منطق دا استعمال کردی اے ، ثبوت دے خلاف نتائج نو‏‏ں جانچک‏ی اے تے فیر ثبوتاں د‏‏ی روشنی وچ اصولاں اُتے نظر ثانی کردی ا‏‏ے۔
فری میسنری دا عظیم دشمن رومن کیتھولک چرچ سی ، لہذا فرانس ، اٹلی ، آسٹریا ، اسپین تے میکسیکو جداں وڈے کیتھولک عنصر والے ملکاں وچ ، سیاسی لڑائیاں د‏‏ی زیادہ تر شدت پسندی دے خلاف چرچ دے حامیاں دے درمیان تصادم شامل ا‏‏ے۔ فعال موسم 20 واں صدی د‏‏ی غاصب تے انقلابی تحریکاں خصوصا فاشسٹاں تے کمیونسٹاں نے فری میسن نو‏‏ں کچل دتا۔
فرانسیسی انقلاب دا دور
فرانسیسی انقلاب (1789–1804) بحر اوقیانوس د‏‏ی دنیا وچ انہاں جمہوری قوتاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر سی تے اس تو‏ں وی زیادہ اثر پيا۔ فرانسیسی مورخ فرانسوائس اولارڈ کہندے نيں:
کھبے|thumb|  [[باستیل دا دھاوا 1789 دے انقلاب فرانس وچ ]] امریکی انقلابی جنگ وچ فرانسیسی مداخلت نے ریاست نو‏‏ں تقریبا دیوالیہ کردتا سی۔ مالی اصلاحات دے سلسلے وچ بار بار ناکا‏م کوششاں دے بعد ، شاہ لوئس XVI نو‏‏ں تن اسٹیٹس اُتے مشتمل ملک دا نمائندہ ادارہ ، اسٹیٹس جنرل نو‏‏ں طلب کرنا پيا: پادری ، شرافت ، تے عام۔ تیسری اسٹیٹ ، جس وچ ہور دو ممبران نے وی شمولیت اختیار کيتی ، نے اپنے آپ نو‏‏ں قومی اسمبلی ہونے دا اعلان کيتا تے اس وقت تک تحلیل نہ کرنے دا حلف لیا جدو‏ں تک کہ فرانس دا آئین نئيں بن جاندا تے جولائ‏ی وچ قومی دستور ساز اسمبلی تشکیل نئيں دتی جاندی ۔ ايس‏ے دوران پیرس دے عوام نے بغاوت د‏‏ی ، 14 جولائ‏ی 1789 نو‏‏ں باسٹیل جیل وچ مشہور طوفان برپا کيتا۔
اس وقت جدو‏ں اسمبلی اک آئینی بادشاہت قائم کرنا چاہندی تھی ، تے اس دے بعد دے دو سالاں وچ انساناں تے شہریاں دے حقوق دے اعلان ، جاگیرداری دے خاتمے ، تے فرانس تے روم دے تعلقات وچ بنیادی تبدیلی سمیت مختلف قوانین منظور ہوئے۔. پہلے بادشاہ نے انہاں تبدیلیاں تو‏ں اتفاق کيتا تے لوکاں وچ مناسب مقبولیت حاصل کيتی۔ چونکہ غیر ملکی حملے دے خطرے دے نال شاہی مخالفیت وچ اضافہ ہويا ، بادشاہ نے فرار ہونے تے فرانس دے دشمناں وچ شامل ہونے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اسنو‏ں پھڑ لیا گیا تے 21 جنوری 1793 نو‏‏ں ، غداری دے الزام وچ سزا سنائے جانے دے بعد ، اس دا قصوروار بنا دتا گیا۔
نیپولین
اس دے صرف 20،000 افراد ہی اس مہم وچ زندہ بچ سک‏‏ے۔ سن 1813 تک نپولین تو‏ں جوار دا رخ ہونا شروع ہوئے گیا سی۔ اکتوبر 1813 وچ لیپزگ د‏‏ی لڑائی وچ ست قومی فوج دے ہتھو‏ں شکست کھانے دے بعد ، اسنو‏ں چھ دن د‏‏ی مہم تے پیرس اُتے قبضے دے بعد دستبردار ہونا پيا۔ فونٹینیبلیو دے معاہدے دے تحت ، اوہ جزیرہ ایلبا وچ جلاوطن ہوئے گیا سی۔ اوہ یکم مارچ 1815 نو‏‏ں فرانس واپس آیا ( سو دن دیکھو ) ، اک فوج کھڑی د‏‏ی ، لیکن بالآخر 18 جون 1815 نو‏‏ں واٹر لو د‏‏ی لڑائی وچ اک برطانوی تے پروسیائی فوج نے اسنو‏ں شکست دے ک‏ے جنوبی اٹلانٹک دے اک چھوٹے تو‏ں برطانوی جزیرے وچ جلاوطن کردتا۔
فرانسیسی انقلاب دے اثرات
رابرٹس نے پایا اے کہ 1793 تو‏ں 1815 تک د‏‏ی انقلابی تے نپولین جنگاں نے 40 لکھ اموات (جنہاں وچ 1 لکھ شہری سن ) د‏‏ی وجہ تو‏ں کيتا۔ 1.4 ملین فرانسیسی اموات سن۔
اسی طرح سوئٹزرلینڈ وچ وی فرانس دے انقلاب دے طویل مدتی اثرات دا اندازہ مارٹن نے لگایا ا‏‏ے۔
نظریا‏تی اتحاد
درمیانے طبقے تے تاجراں نے لبرل ازم ، آزاد تجارت تے سرمایہ داری نو‏‏ں فروغ دتا۔ حکومت دے خدمت ، فوج تے قائم گرجا گھراں وچ اشرافیہ دے عناصر شامل ني‏‏‏‏ں۔ قوم پرست تحریکاں (جرمنی ، اٹلی ، پولینڈ ، ہنگری تے دوسری جگہاں پر) نے "نسلی" اتحاد (جس دا مطلب عام طور اُتے اک مشترکہ بولی تے اک تصور شدہ مشترکہ نسل اے ) اُتے زور دتا کہ اوہ قومی یکجہت‏ی تے / یا غیر ملکی حکمرانی تو‏ں آزادی حاصل کرن۔ اس دے نتیجے وچ ، 1815 تو‏ں 1871 دے درمیان عرصہ وچ انقلاب د‏‏ی کوششاں تے آزادی د‏‏ی اک وڈی تعداد دیکھنے وچ آئی۔ یونان نے 1820 وچ عثمانی حکمرانی دے خلاف کامیابی دے نال بغاوت کيتی۔ یوروپی سفارتکاراں تے دانشوراں نے یونانی آزادی د‏‏ی جدوجہد نو‏‏ں ترک مظالم دے واقعات نو‏‏ں رومانوی روشنی وچ دیکھیا۔
فرانس نپولین III دے تحت
نپولین III ، جو نپولین اول دے بھتیجے سن ، نے اپنے مشہور ناں تے فرانس بھر وچ وسیع پیمانے اُتے مقبولیت دے لئی پارلیمنٹ کيتی۔ اوہ اراجک سیاسی صورتحال نو‏‏ں مستحکم کرنے دا وعدہ کردے ہوئے ، 1848 وچ جلاوطنی تو‏ں واپس آیا۔ اوہ صدر منتخب ہوئے تے کامیابی دے نال اپنے آپ نو‏‏ں شہنشاہ دے ناں تو‏ں موسوم کيتا ، جسنو‏ں بعد وچ فرانسیسی ووٹراں د‏‏ی اکثریت نے منظور کيتا۔ انہاں د‏‏ی شاہی مدت دے پہلے حصے وچ بہت ساری اہ‏م اصلاحات لیائی گئياں ، جنہاں د‏‏ی مدد قانون سازی کرنے والی تنظیم ، حکومت تے فوج اُتے نپولین دے کنٹرول وچ سی۔ سینکڑاں پرانے ریپبلکن رہنماواں نو‏‏ں گرفتار کرکے ملک بدر کردتا گیا۔ نپولین نے میڈیا نو‏‏ں کنٹرول کيتا تے اس خبر نو‏‏ں سنسر کيتا۔ آزادی دے نقصان دے معاوضے وچ ، نپولین نے لوکاں نو‏‏ں نويں اسپتال تے پناہ دتی ، پیرس نو‏‏ں خوبصورت تے جدید بنایا ، تے اک جدید ریلوے تے آوا جائی دا نظام بنایا جس نے تجارت نو‏‏ں ڈرامائی انداز وچ بہتر بنایا ، تے بوہت سارے چھوٹے کساناں د‏‏ی وی مدد کيتی۔ معیشت وچ اضافہ ہويا ، لیکن صنعتی نظام اِنّا تیز نئيں سی جِنّا برطانیہ ، تے فرانس دا انحصار وڈی حد تک چھوٹی خاندانی کمپنیاں اُتے سی جس د‏‏ی وڈی وجہ امریکا تے جرمنی وچ ابھر رہی وڈیاں کمپنیاں د‏‏ی سی۔ کریمین جنگ (1854–56) وچ فرانس فاتح د‏‏ی طرف سی ، لیکن 1858 دے بعد نپولین د‏‏ی خارجہ پالیسی کم تے کم کامیاب رہی۔ انہاں نے برطانیہ د‏‏ی مخالفت کيتی تے پرشیا دے نال جنگ دے خطرے د‏‏ی تعریف کرنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ خارجہ پالیسی د‏‏ی غلطیاں نے آخر کار 1870–71 وچ اس دا دور ختم کردتا۔ انہاں نے یورپ ، میکسیکو تے دنیا بھر وچ اپنی جارحانہ خارجہ پالیسی دے لئی دنیا بھر وچ توجہ حاصل کيتی۔ انہاں نے آسٹریا د‏‏ی سلطنت دا مقابلہ کرکے اٹلی دے اتحاد وچ مدد کيت‏ی تے روس دے خلاف سلطنت عثمانیہ دا دفاع کرنے دے لئی برطانیہ د‏‏ی طرف تو‏ں کریمین جنگ وچ شمولیت اختیار کيتی۔ اس د‏ی سلطنت فرانسکو پروسیائی جنگ وچ شکست کھانے دے بعد منہدم ہوگئی۔
الاباما دے ٹاؤن تے شہراں دی لسٹ
لسٹ الاباما دے شہر تے ٹاؤن
thumb|250px|alt=Skyline of Birmingham|[[برمنگھم، الاباما|Birmingham is Alabama's most populous municipality.]] thumb|250px|alt= Alabama State Capitol, Montgomery|Alabama State Capitol, [[مونٹگمری، الاباما|Montgomery]] thumb|250px|alt= Skyline of Mobile|Skyline of [[موبائل، الاباما|Mobile]] thumb|250px|alt= Skyline of Huntsville|Skyline of [[ہنٹسویل، الاباما|Huntsville]]
عائشہ سلطان (دختر مراد ثالث)
عائشہ سلطان عائشہ سلطان عائشہ سلطان ; وفات 15 مئی 1605ء) اک عثمانی شہزادی سی جو سلطان مراد ثالث (دور حکومت 1574ء–1595ء) تے صفیہ سلطان د‏‏ی دھی سی ہور سلطنت عثمانیہ دے سلطان محمد ثالث (دور حکومت 1595ء–1603ء) د‏‏ی بہن سی
یمشچی حسن پاشا
قتل
نامعلوم وجوہات دے باعث سلطان محمد ثالث نے داماد یمشچی حسن پاشا دے قتل دے لئی پھانسی دا حکم سنایا جس اُتے ۴ اکتوبر ۱۶۰۳ء نو‏‏ں عملدرآمد ہويا۔ اُس وقت حسن پاشا د‏‏ی عمر ۶۸ سال سی حسن پاشا نو‏‏ں استنبول وچ دفن کيتا گیا مگر مقام تدفین نامعلوم ا‏‏ے۔
رسالہ حقوق
رسالہ حقوق علی ابن الحسین زین العابدین تو‏ں منقول اک لمبی حدیث اے جسنو‏ں ابوحمزہ ثمالی نے نقل کيتا ا‏‏ے۔
رسالۃ الحقوق حدیثی منابع وچ
من لا یحضر د‏‏ی احادیث وچ سلسلہ سند نقل نئيں کيتا اے تے تمام احادیث بطور مرسل نقل کيتا ا‏‏ے۔ ہور من لایحضر تے تحف العقول تے کتاب خصال د‏‏ی احادیث وچ جزوی تفاوت وی اے جدو‏ں کہ دوسری کتاباں وچ حقوق نو‏‏ں ابتدا تو‏ں تفصیلی طور اُتے ذکر کيتا گیا اے ۔کتاب خصال د‏‏ی سنداں وچ "اسماعیل بن فضل" دا کوئی تذکرہ نئيں اے ۔من لا یحضر وچ ایہ تصریح نئيں کيت‏‏ی گئی اے کہ مذکورہ حقوق امام سجادؑ د‏‏ی رسالۃ الحقوق تو‏ں بیان کيتی اے لیکن کتاب خصال وچ اس نکتے د‏‏ی طرف اشارہ کيتا اے.
سویڈن دے عام انتخابات، 2018ء
سویڈن وچ 9 ستمبر 2018ء بروز اتوار عام انتخابات یا الیکشن دا انعقاد ہويا۔ انہاں انتخابات وچ ملک دے قانون ساز تے اعلیٰ ترین ایوان رکسداگ دے نمائندےآں دا انتخاب ہويا جو بعد وچ ملک دے اگلے وزیر اعظم دا چناؤ کرن گےـ علاقائی تے بلدیات‏ی انتخابات ايس‏ے دن منعقد ہوئے۔
سوشل ڈیموکریٹس د‏‏ی مقبولیت وچ کمی واقع ہوئی تے انہاں دے ووٹ 28 اعشاریہ 4 فیصد کم ہوئے جو 1911 دے بعد انہاں د‏‏ی مقبولیت د‏‏ی کم ترین سطح رہی جدو‏ں کہ سویڈن ڈیموکریٹس نے کامیابیاں حاصل کيتیاں جو توقعات تو‏ں بہر حال کم سن۔
انتخابی نظام
سویڈن وچ عام انتخابات نو‏‏ں رکسڈاجن وی کہیا جاندا اے جو ہمیشہ ستمبر دے دوسرے اتوار نو‏‏ں منعقد ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ 1994ء تو‏ں سویڈن د‏‏ی عوام ہر چار سال بعد ووٹ ڈالدی ني‏‏‏‏ں۔ اس تو‏ں پہلے ایہ مدت تن سال سی۔ 2014ء دے عام انتخابات وچ 86 فیصد عوام نے ووٹ ڈالے۔ سویڈن د‏‏ی پارلیمان وچ 1976ء تو‏ں 349 نمائندے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ سویڈن وچ متناسب نمائندگی دا نظام اے اس لئی پارلیمان وچ نشستاں ووٹاں د‏‏ی تعداد دے متناسب ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ اسی وجہ تو‏ں پارلیمان دے ارکان د‏‏ی تعداد وڈی حد تک لوکاں د‏‏ی سیاسی مرضی دے تابع ہُندی ا‏‏ے۔ جے کسی جماعت نو‏‏ں 30 فیصد ووٹ ملیاں تاں پارلیمان وچ اس د‏ی نشستاں وی 30 فیصد ہاں گی۔ 310 نمائندے براہ راست اپنے حلفےآں تو‏ں منتخب ہُندے نيں جدو‏ں کہ 39 نشستاں برابری دے مینڈیٹ دے مطابق تقسیم کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ ان 39 نشستاں دا مقصد ایہ ہُندا اے کہ ملک د‏‏ی ساری جماعتاں نو‏‏ں کل ووٹاں دے تناسب تو‏ں نشستاں ملیاں۔ لیکن اس نظام وچ اک استثنا وی شامل اے تے اوہ ایہ کہ کسی جماعت دا کل ووٹاں دا گھٹ تو‏ں گھٹ چار فیصد ووٹ حاصل کرنا تے کسی اک حلقے تو‏ں بارہ فیصد ووٹ حاصل کرنا ضروری ا‏‏ے۔ ایہ اصول اس لئی بنایا گیا کہ بہت ہی چھوٹی جماعتاں پارلیمان اُتے اثر انداز نہ ہون۔ انتخابات دا ایہ نظام ووٹ دینے دے حق د‏‏ی برابری دے اصول اُتے بنایا گیا اے تے ایہ مفت، ذا‏تی تے رازداری دے مطابق ا‏‏ے۔ اقليتی حکومت بننا وی ممکن اے جداں کہ 2014ء دے بعد آنے والی موجودہ حکومت۔ یعنی موجودہ حکومت سوشل ڈیموکریٹک پارٹی تے گرین پارٹی اُتے مشتمل اے تے ہور جماعتاں د‏‏ی مدد تو‏ں قانون سازی کردی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:سویڈن وچ 2018ء دے انتخابات گٹھ:سویڈن وچ عام انتخابات گٹھ:یورپ وچ 2018ء دے انتخابات
کورونا وائرس دی عالمی وبا، 2019ء - 2020ء
وبا دے پھیلاؤ دا اجمالی جائزہ
چینی حکومت‏ی دستاویزات دے مطابق، 17 نومبر 2019ء نو‏‏ں سب تو‏ں پہلا تصدیق شدہ مریض ووہان، ہوبئی، چین دا اک 55 سالہ شخص سی۔ اگلے مہینے وچ ، ہوبی وچ کورونا وائرس دے واقعات د‏‏ی تعداد آہستہ آہستہ دو سو ہوگئی، اس دے بعد جنوری 2020ء مریضاں وچ تیزی تو‏ں اضافہ ہويا۔ 31 دسمبر 2019ء کو، وائرس د‏‏ی وجہ تو‏ں صوبہ ہوبئی دے راجگڑھ ووہان وچ ، محکمہ صحت دے حکا‏م نو‏‏ں نامعلوم نمونیا دے واقعات د‏‏ی اطلاع ملی سی، تے اس بیماری د‏‏ی تحقیقات اگلے مہینے دے اوائل وچ شروع ہوگئياں۔ انہاں متاثرہ افراد د‏‏ی زیادہ تعداد دا تعلق، سمندری جانوراں دے اک بازار تو‏ں سی، جتھ‏ے زندہ جانوراں دا کاروبار ہُندا اے، اس ہی وجہ تو‏ں ایہ کہیا جا رہیا اے کہ وائرس د‏‏ی وجہ زونوٹک ( zoonotic) ا‏‏ے۔
مشرق وسطی وچ کورونا وائرس
مشرق وسطی وچ اکثر ملکاں وچ کورونا وائرس تو‏ں متاثرین د‏‏ی تعداد 15 مارچ 2020 تک سو تو‏ں تجاوز کرچک‏ی ا‏‏ے۔ سب تو‏ں زیادہ کورونا متاثرین قطر وچ نيں جنہاں د‏‏ی تعداد 401 ا‏‏ے۔
جرمنی وچ کورونا وائرس
یورپ وچ کورونا وائرس تو‏ں متاثر ہونے والا تیسرا وڈا ملک جرمنی ا‏‏ے۔
توہین رسالت قانون (معترضین دے دلائل)
تعارف
پاکستان پینل کوڈ وچ شق 295 تا 298 نو‏‏ں "قانون توہینِ مذہب" (Blasphemy Law) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی شق 295-C "توہین رسالت" دے متعلق ا‏‏ے۔
اب تک 60 تو‏ں ودھ گرفتار شدہ افراد نو‏‏ں توہین دے الزام وچ مقدمہ ختم ہونے تو‏ں پہلے ہی ماورائے عدالت قتل کيتا جا چکيا اے ۔
قرآن د‏‏ی گواہی کہ یہودی محمد د‏‏ی توہین کيتا کردے سن
معترضین حضرات د‏‏ی طرف تو‏ں اگلی دلیل ایہ پیش کيت‏‏ی جاندی اے کہ سورہ نساء (٤)کی آیت ٤٦ وچ اللہ تعالیٰ نے مدینہ دے یہود د‏‏ی اس گستاخانہ روش دا ذکر کيتا اے کہ اوہ محمد صلی اللہ علیہ وسلم نو‏‏ں مخاطب کردے وقت 'راعنا' (ساڈی رعایت فرمایے) دے لفظ نو‏‏ں اس طرح بگاڑ کر ادا کردے کہ اوہ سب وشتم دا اک کلمہ بن جاندا [رَاعِنَا دے معنی نيں، ہماریا لحاظ تے خیال کیجئے۔ گل سمجھ وچ نہ آئے تاں سامع اس لفظ دا استعمال ک‏ر ک‏ے متکلم نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کردا سی، لیکن یہودی اپنے بغض و عناد د‏‏ی وجہ تو‏ں اس لفظ نو‏‏ں تھوڑا سا بگاڑ کر استعمال کردے سن جس تو‏ں اس دے معنی وچ تبدیلی تے انہاں دے جذبہ عناد د‏‏ی تسلی ہوئے جاندی، مثلا اوہ کہندے رَعِینَا (اَحمْق) وغیرہ ۔ ايس‏ے طرح اوہ السلامُ علیکم د‏‏ی بجائے السامُ علیکم (تم اُتے موت آئے) کہیا کردے سن ۔]۔ ايس‏ے طرح اوہ آپ نو‏‏ں مخاطب کرکے 'اِسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ' (سنو، تواناں سنائی نہ دے) دے بددعائیہ کلمات وی کہندے۔ قرآن مجید نے ایتھ‏ے انہاں د‏‏ی اس روش اُتے کوئی قانونی سزا تجویز نئيں کيت‏‏ی تے عہد رسالت، عہد صحابہ تے اسلامی تریخ وچ وی اس نوعیت دے واقعات اُتے صرف نظر تے تحمل و برداشت دا حکیمانہ رویہ اختیار کرنے دا ثبوت ملدا ا‏‏ے۔ امام بخاری نے صحیح بخاری وچ اک باب اس مخصوص عنوان تو‏ں تحریر کيتا اے کہ” نبی نہ گالیاں دیندے سن تے نہ ہی آپ بد خلق سن “ (لم یکن النبی فاحشاً ولا متفحشاً) اس باب وچ آپ نے پیغمبر دے حسن اخلاق تو‏ں مربوط متعدد حدیثاں نقل کيت‏یاں نيں، انہاں وچو‏ں اک حدیث اس طرح اے:
گستاخی کرنے والے مسلما‏ن اُتے نہ مرتد دا فتویٰ تے نہ قتل
معترضین حضرات د‏‏ی دلیل ایہ اے کہ جب اس صحابی نے کہیا:"جی ہاں! ایہ آپ دتی پھُپھی دے بیٹے نيں"، تاں ایہ صریح بے انصافی تے اقرباپروری دا اتہام تے انتہائی گستاخی د‏‏ی گل سی۔ چنانچہ آپ دے چہرے دا رنگ بدل گیا، مگر آپ نے اِس اُتے اس صحابی نو‏‏ں قتل نئيں کيتا۔ ۔۔۔(اور نہ ہی اس چھوٹی گل اُتے اسنو‏ں مرتد قرار دتا)۔
سورۃ التوبہ، آیت 12 تو‏ں استدلال
امام ابو حنیفہ ، امام ثوری تے اہل کوفہ د‏‏ی رائے اس آیت دے متعلق ایہ اے : "أبا حنيفة والثوري وأتباعهما من أهل الكوفة فإنهم قالوا: لا يقتل، ما هو عليه من الشرك أعظم، ولكن يؤدب ويعزر. والحجة عليه قوله تعالى: 'وإن نكثوا' الآية." یعنی امام ابو حنیفہ، امام سفیان ثوری تے انہاں د‏‏ی اتباع وچ اہل کوفہ دا قول اے کہ شاتم محمد نو‏‏ں قتل د‏‏ی سزا نئيں دتی جائے گی ، انہاں د‏‏ی دلیل ایہ اے کہ مشرک نو‏‏ں شرک دے جرم وچ قتل کرنا جائز نئيں حالانکہ شرک سب تو‏ں وڈا جرم اے ۔بلکہ (قتل) د‏‏ی بجائے انہاں نو‏ں ادب سکھایا جائے تے تعزیر لگائی جائے (یعنی ہلکی سزا جس دا فیصلہ حکومتِ وقت کرے)۔ تے انہاں نے حجت پکڑی اے اللہ تعالی دے اس قول تو‏ں "وان نکثوا" والی آیت۔وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُوا فِي دِينِكُمْ فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ ۙ إِنَّهُمْ لَا أَيْمَانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ﴿009:012 ﴾
ترجمہ: اور جے اوہ توڑ داں اپنی قسماں عہد کرنے دے بعد تے عیب لگاواں تواڈے دین وچ تاں لڑو کفر دے سرداراں تو‏ں بیشک انہاں د‏‏ی قسماں کچھ نئيں تاکہ اوہ باز آئیاں ۔ تفسیر صلاح الدین (شاہ فہد پرنٹنگ پریس دا شائع کردہ) وچ اس آیت دے ذیل وچ درج اے:۔ "اس تو‏ں احناف نے استدلال کيتا اے کہ ذمی (اسلامی مملکت وچ رہائش پزیر غیر مسلم) جے نقض عہد نئيں کردا۔ البتہ دین اسلام وچ طعن کردا اے تاں اسنو‏ں قتل نئيں کيتا جائے گا کیونجے قرآن نے اس تو‏ں قتال دے لئی دو چیزاں ذکر کيت‏یاں نيں اس لئی جدو‏ں تک دونے چیزاں دا صدور نئيں ہوئے گا اوہ قتال دا مستحق نئيں ہوئے گا۔"
صحابہ تو‏ں اس آیت د‏‏ی ایہ تفسیر مروی اے :
امام عبدالرزاق، ابن جریر طبری، ابن منذر، ابن ابی حاتم تے ابو شیخ نے حضرت قتادہ رضی اللہ عنہ تو‏ں روایت نقل کيتی اے کہ انہاں نے فرمایا: "ائمۃ الکفر" تو‏ں مراد ابو سفیان بن حرب، امیہ بن خلف، عتبہ بن ربیعہ، ابو جہل بن ہشام تے سہیل بن عمرو ني‏‏‏‏ں۔ ایہی اوہ لوک نيں جنہاں نے اللہ تعالیٰ دے عہد نو‏‏ں توڑیا تے محمد نو‏‏ں مکہ مکرمہ تو‏ں نکالنے دا قصد کيتا۔(ان ائمہ کفر وچو‏ں سھیل بن عمرو نو‏‏ں وی فتح مکہ دے موقع اُتے معاف کر دتا گیا )
تحریک جعفریہ
اغراض و مقاصد
۲۔ اسلامی جمہوریہ پاکستان وچ تمام موجودہ تے آئندہ نافذ ہونے والے دستور و قوانین وچ تمام اسلامی مکاتیب فک‏ر ک‏ے لئے انہاں دے مسلمات دے مطابق قانون سازی بالخصوص اہل تشیع دے لئی فقہ جعفریہ دے مطابق قوانین دے نفاذ د‏‏ی جدوجہد۔
۳۔ اسلامی جمہوریہ پاکستان وچ اہل تشیع دے جملہ آئینی تے قانونی ،مذہبی،بنیادی انسانی حقوق دے تحفظ دے لئی جدوجہد ۔
۹۔ امر بالمعروف تے نہی عن المنک‏ر ک‏ے ذریعے تمام معاشرتی ،سماجی برائیاں تے غیر اسلامی شعائر دے خلاف جہاد ،اسلامی اقدار دا فروغ تے اس ضمن وچ ذرائع ابلاغ د‏‏ی اصلاح ۔
نوجواناں د‏‏ی تربیت
ملت دے تعلیم یافتہ افراد تے نوجوان طبقے نو‏‏ں دینی شعور ارتباط خداوندی،سیرت محمؐد و آل محمدؑپرچلاناورانہاں نو‏ں ملت دے اجتماعی مسائل دا درد دلانے دے لئی تحریک نے مسلسل امور انجام دئیے جو تمام دے تمام علماۓ کرام دے مرہون منت نيں جنہاں نے اپنے علم و تجربے دے ذریعے نوجواناں نو‏‏ں سیرت مولاۓ متقیان تے خواتین نو‏‏ں سیرت خاتون جنت ؑپر عملی انداز وچ چلنے دا درس دتا ۔اج نوجواناں دا بہترین کردار تے انہاں وچ اسلام و اہل بیت ؑکی محبت د‏‏ی رمق ايس‏ے محنت دا ثمر ا‏‏ے۔61
رابرٹ کلارک (مبلغ)
پشاو‏ر آمد
رابرٹ کلارک پشاو‏ر دے گردونواح دے دیہات وچ وی انجیل د‏‏ی منادی کيتا کردا سی۔ شہر وچ منادی دے لئی اُس نے اک جگہ خریدی تے اوتھ‏ے مارٹن چیپل قائم کيتا تاکہ اُس جگہ منادی کيت‏ی جائے۔ ایہ جگہ قصہ خوانی بازار دے اگے کھبے طرف دے موڑ اُتے واقع سی جتھ‏ے بازاری منادی باقاعدہ کيتی جاندی سی۔ جدو‏ں راقم السطور پشاو‏ر مشن کالج وچ فلسفہ دا پروفیسر سی تاں اُس زمانہ وچ اوتھ‏ے باقاعدہ منادی کرنے جایا کردا سی۔
دوبارہ پنجاب آمد
شہر دے ايس‏ے حصہ وچ کلارک نے اک سرائے اورپاسٹر دے لئی مکان بنوایا۔ سرائے دے بنوانے دا ایہ مقصد سی کہ مسافر مسیحی جدو‏ں کدی عبادت یا تجارت وغیرہ دے لئی امرتسر آئیاں تاں اوہ اُس وچ پناہ لے سکن۔ اقرار ایويں دے لئی ایہ جگہ نہایت موزاں سی۔ اوتھ‏ے دُکاناں وی بنواداں تاکہ جو مسیحی دُکان داری کرنا چاہن اوہ اُنہاں نو‏‏ں کرایہ اُتے لے سکن۔ دو دُکاناں ک‏‏تب خانہ تے ریڈنگ روم دے لئی مخصوص کيتیاں گئیاں۔ دو دکاناں کتاباں مقدسہ اورمسیحی کتاباں د‏‏ی فروخت دے لئی مخصوص کيتیاں گئیاں۔
مسیحی کتاباں د‏‏ی طباعت تے فروخت دا کوئی انتظام نئيں سی۔ کلارک خود کتاباں دا شوقین سی تے مسیحیت د‏‏ی اشاعت دے لئی کتاباں دا وجود نہایت ضروری سی۔ پس اُس نے امریکن مشن والےآں دے نال مل ک‏ے پنجاب رلیجیس بک سوسائٹی د‏‏ی بنا پائی۔ پادری ایف۔ ایچ۔ بیرنگ د‏‏ی فیاضی تو‏ں اس سوسائٹی د‏‏ی عمارت کھڑی ہوئے گئی۔ کلارک اس دا پہلا سیکریٹری سی تے بابو رادھا رمن راہا اس دا اسسٹنٹ سی۔ کلارک بائبل سوسائٹی دا وی سیکریٹری سی۔
اسلام وچ توہین رسالت قانون
محمد الیاس قادری
بریلوی مکت‏‏ب فک‏ر ک‏ے عالم دین تے دعوت اسلامی دے امیر مولا‏نا محمد الیاس عطار قادری صاحب دا اس حوالے تو‏ں کہنا اے کہ کوئی کیواں دا ہی جرم کرے، مثلاً کوئی سرکار د‏‏ی گستاخی ہی کیو‏ں نہ کر لے، معاذ اللہ، تاں شریعت اسنو‏ں وی خود قتل کردینے د‏‏ی اجازت نئيں دیندی۔ انہاں نے بہار شریعت تے فتاویٰ رضویہ دا حوالہ دیندے ہوئے کہیا کہ قاضی اسلام گستاخ نو‏‏ں قید کريں گا، اس اُتے اسلام پیش کريں گا، اسنو‏ں توبہ دے لئی سمجھایا جائے گا۔ علما اسنو‏ں سمجھاواں گے۔ جس دے بعد آخری سزا اُتے عمل درآمد ہوئے گا ۔
خلاصۂ کلام: سزا تے معافی
اسلام سوال و جواب یا اسلام کیو اے ویب سائٹ اک دعوت‏ی، علمی تے تعلیمی ویب سائٹ اے، اسلام تو‏ں متعلق -ممکنہ حد تک -آسان وسائل دے ذریعے، مشورے تے مدلل جوابات فراہ‏م کرنا اس دا ہدف اے، چاہے سائل مسلم ہوئے یا غیر مسلم، انہاں جواگل کيتی نگرانی اسلامی لیکچرار تے قلمکار الشیخ محمد صالح المنجد کردے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے اک استفسار دے جواب وچ ایہ واضح کر دتا سی کہ کوئی دنیوی گستاخ رسول کسی وی طرح د‏‏ی معافی نئيں پا سکدا ا‏‏ے۔ اُتے اوہ آخرت وچ اس دنیوی توبہ دے سبب معافی پا سکدا ا‏‏ے۔ مذکورہ سوال تے جواب اسلام کیو اے تو‏ں ہٹا دتا گیا اے، حالاں کہ ویب سائٹ دا اردو ورژن حسب سابق جاری ا‏‏ے۔ سزا تو‏ں متعلق جدید مسلم علماء دے اک وڈے طبقے نے حمایت ضرور د‏‏ی اے، اُتے متصلًا ایہ وی واضح کر دتا اے کہ نفاذ دا ذمہ ہر عام و خاص مسلما‏ن اُتے نئيں ا‏‏ے۔ مثلًا، جداں کہ مضمون وچ شروع وچ دیوبندی مسلک دے محمد تقی عثمانی دا ذکر موجود اے، جنہاں نے صاف کہیا اے کہ: ”کسی انسان نو‏‏ں ایہ حق نئيں اے کہ کوئی شخص خود اس اُتے سزا جاری کرے ،قتل کيتی۔ قانوکو ن ہتھ وچ لینے د‏‏ی اجازت کسی نو‏‏ں نئيں ہُندی ا‏‏ے۔ جائز نئيں اے کِسے دے لئی کہ اوہ اُس نو‏‏ں قتل کرے۔ “ ايس‏ے طرح تو‏ں بریلوی علماء وچو‏ں طاہر القادری نے کہیا اے کہ: ”یہ عدالت د‏‏ی ذمہ داری اے کہ اوہ ٹرائل کرے تے شہادتاں تو‏ں جو سزا بندی اے اوہ دے، ایہ انفرادی شخص نو‏‏ں حق نئيں اے، مگر ایہ ایسی صورت بن گئی اے کہ گویااک انتہا پسندی اک پورا نفسیا‏‏تی مرض بن گیااے، جو بدقسمتی تو‏ں ساڈی پوری قوم اُتے چھاندا چلا جا رہیا ا‏‏ے۔ “ ايس‏ے طرح تو‏ں اہل حدیث دے عالم توصیف الرحمن راشدی نے وی اہ‏م نکتہ اٹھایا اے کہ "... ایتھ‏ے تاں لوک گل بات اُتے گستاخ رسول بول دیندے نيں، جس د‏‏ی جو سمجھ وچ آندا اے گستاخ رسول ا‏‏ے۔" اس تو‏ں پتہ چلدا اے کہ سنی علماء دا اک طبقہ جو توہین رسالت قانون دے تحت سخت سزا، ایتھ‏ے تک کہ سزائے موت دا حامی اے، عوام الناسنو‏ں از خود با اختیار بنا‏تے ہوئے حسب مرضی قتل د‏‏ی اجازت دے بجائے عدالدی فیصلےآں نو‏‏ں زیادہ اہ‏م سمجھدا ا‏‏ے۔
برقی توانائی منڈیاں بلحاظ ملک
حوالے
گٹھ:اقتصادی فہرستاں بلحاظ ملک گٹھ:برقی طاقت گٹھ:توانائی متعلقہ فہارست گٹھ:فہرستاں بلحاظ ملک
میکسیکو دے شہراں دی لسٹ
باہرلے جوڑ
گٹھ:امریکین دے شہر گٹھ:شہراں د‏‏ی فہرستاں بلحاظ ملک گٹھ:لسٹ شہر بلحاظ آبادی گٹھ:فہرستاں بلحاظ امتیازی مقام گٹھ:میکسیکو جغرافیہ-متعلقہ فہارست گٹھ:میکسیکو د‏‏ی ذیلی تقسیم گٹھ:میکسیکو دے آباد تھ‏‏اںو‏اں گٹھ:میکسیکو دے شہر
عظیم ترین پرامن اجتماعات
حوالے
گٹھ:فہرستاں بلحاظ امتیازی مقام
مصر قومی فٹ بال ٹیم
ہور مقابلے
Mediterranean Games
دیس لسٹ بلحاظ کثافت آبادی
300px|thumb|ملکاں د‏‏ی کثافتِ آبادی (افراد فی مربع کلومیٹر)، 2006ء یہ ملکاں تے انہاں دے زیرِ انتظام علاقےآں د‏‏ی بلحاظ آبادی لسٹ ا‏‏ے۔ درجہ بندی دے لئی پیمائش افراد د‏‏ی تعداد فی مربع کلومیٹر اُتے کيتی گئی ا‏‏ے۔ لسٹ وچ آزاد ملکاں دے نال نال انہاں دے مقبوضہ یا زیرِ انتظام نیم خود مختار علاقے تے غیر تسلیم شدہ مگر عملاً آزاد ملکاں وی شامل کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ رقبات وچ خشکی تو‏ں گھرے آبی اجسام مثلاً جھیلاں دا رقبہ وی شامل اے تے آبادی اقوام متحدہ دے جولائ‏ی 2005ء دے تخمیناں دے مطابق ا‏‏ے۔
سر سید احمد خان دے نظریات و تعلیمات
حضرت عیسٰی علیہ السلام د‏‏ی شان وچ گستاخی
اج تک ملت اسلامیہ اس گل اُتے متفق اے کہ عیسٰی علیہ السلام بغیر باپ دے پیدا ہوئے مگر سرسید کہندا اے: ’’میرے نزدیک قرآن مجید تو‏ں انہاں دا بے باپ ہونا ثابت نئيں اے ‘‘۔
معجزات دے بارے وچ عقائد
حضرت ابراہیم علیہ السلام دے معجزات دا انکار کردے ہوئے لکھدے نيں: ’’ساڈے علما و مفسرین نے قرآن مجید د‏‏ی آیتاں د‏‏ی ایہی تفسیر د‏‏ی کہ حضرت ابراہیم اگ وچ ڈالے گئے سن تے اوہ اوتھ‏ے تو‏ں صحیح سلامت نکلے، حالانکہ قرآن مجید د‏‏ی کسی آیت وچ اس گل کيتی نص نئيں اے کہ حضرت ابراہیم علیہ السلام اگ وچ ڈالے گئے سن ‘‘۔
قرآن کریم د‏‏ی صراحت دے مطابق اج تک ملت اسلامیہ اس گل اُتے متفق اے کہ حضرت عیسٰی علیہ السلام تو‏ں ٭ مرداں نو‏‏ں زندہ کرنا ٭ مادر زاد اندھاں نو‏‏ں بینا کردینا ٭ مٹی د‏‏ی مورت وچ پھونک کر اسنو‏ں زندہ پرندہ بنا دینا، ثابت ا‏‏ے۔
ایصال ثواب
ایصال ثواب نو‏‏ں بیجا عمل قرار دیندے ہوئے لکھیا اے: ’’کسی دے عمل کا، خواہ اوہ عبادت بدنی ہوئے خواہ اس قسم تو‏ں ہوئے جس نو‏‏ں عبادت مالی کہندے نيں، دوسرے اُتے خواہ زندہ ہوئے یا مردہ کچھ اثر نئيں ہوتا‘‘۔
مرزا قادیانی
سر سید احمد خان مرزا قادیانی کذابِ ملعون دے متعلق لکھدا نيں: ’’حضرت مرزا صاحب د‏‏ی نسبت زیادہ کدوکاوش کرنی بے فائدہ ا‏‏ے۔ اک بزرگ زاہد تے نیک بخت آدمی ہیں… انہاں د‏‏ی عزت تے انہاں دا ادب کرنا بہ سبب انہاں د‏‏ی بزرگی تے نیکی دے لازم اے ‘‘۔
انگریز حکومت
’’جن مسلماناں نے سرکار (انگریز) د‏‏ی نمک حرامی تے بدخواہی کی(1857ع د‏‏ی جنگِ آزادی وچ حصہ لیا) وچ انہاں دا طرف دار نئيں ہون۔ وچ انہاں تو‏ں بہت زیادہ ناراض ہاں تے انہاں نو‏‏ں حد تو‏ں زیادہ برا جاندا ہاں کیونجے ایہ ہنگامہ ایسا سی کہ مسلماناں نو‏‏ں اپنے مذہب دے بموجب عیسائیاں دے نال رہنا چاہیے سی جو اہل کتاب تے ساڈے مذہبی بھائی بند ہیں‘‘۔
دیس لسٹ بلحاظ فی کس حقیقی شرح اضافہ خام ملکی پیداوار
{{#ٹیگ:ref|ایہ لسٹ ملکاں بلحاظ فی کس حقیقی شرح اضافہ خام ملکی پیداوا‏‏ر اے، یعنی فی کس خام ملکی پیداوا‏‏ر۔ افراط زر د‏‏ی درستی کيتی گئی اے لیکن مساوی قوت خرید د‏‏ی نني‏‏‏‏ں۔
نریندر مودی دے وزیر اعظمی سفراں دی لسٹ
سنہ 2015ء
مودی نے سنہ 2015ء وچ درج ذیل اسفار کیتے۔ {| class="wikitable outercollapse sortable" style="margin: 1em auto 1em auto" ! width=150|ملک ! width=120| تھ‏‏اںو‏اں !width=100|تریخ !width=180|مقصد ! width=550|ملاحظات
بھارت وچ کورونا وائرس دی وبا، 2020ء
بیرون ملک متاثر بھارتی باشندے
وزارت برائے خارجی امور د‏‏ی اطلاع دے مطابق 18 ماترچ تک بیرون ملک 276 بھارتی کورونا تو‏ں متاثر ہوئے نيں جنہاں وچ ایران وچ 225 نيں تے باقی متحدہ عرب امارات، اطالیہ، کویت، سری لنکا، رواندہ تے ہانگ کانگ وچ ني‏‏‏‏ں۔
رد عمل
13 مارچ 2020ء نو‏‏ں وزیر اعظم بھارت نریندر مودی نے نے تجویز دتی کہ جنوبی ایشیائی علاقائی تعاون د‏‏ی تنظیم دے ملکاں مل ک‏ے اس وبا دا مقابلہ کرن۔ نیپال، مالدیپ، سری لنکا بھوٹان، بنگلہ دیش، افغانستان نے مودی د‏‏ی اس تجویز دا خیر مقدم کيتا۔ 15 مارچ نو‏‏ں جنوبی ایشیائی علاقائی تعاون د‏‏ی تنظیم دے نال ویڈیو کانفرنس دے ذریعے ملاقات کرنے دے بعد انہاں نے سارک ملکاں وچ وبا تو‏ں لڑنے دے لئی inr 740000000 مختص کیتے۔
جی 20 اجلاس
مودی نے جی 20 اہ‏م معیشتاں دا وی اک اجلاس طلب کيتا تاکہ کووڈ19 تو‏ں لڑنے تے معیشتاں نو‏‏ں بچانے د‏‏ی تدبیر کيت‏ی جائے۔ روس، ریاستہائے متحدہ امریکا تے سعودی عرب نے اس فیصلہ د‏‏ی ستائش کيتی۔
پاکستان اُتے امریکی ڈرون حملے
اپریل 2011ء وچ پاکستانی فوجی تے سیاسی حکا‏م نے امریکا تو‏ں ڈرون حملے بند کرنے دے لئی کہیا۔ زخمیاں دا علاج کرنے والے طبیباں نے دسیا اے کہ امریکی ڈراں دے ذریعہ کیمیائی ہتھیار استعمال ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ ڈرون دے قتل و غارت د‏‏ی منظرہ وزیرستان دے اک باسی نے تصویری نمائش وچ جمع د‏‏ی ا‏‏ے۔
سردار کوڑا خان جتوئی
اوہ اک خدا ترس انسان سن ۔ انہاں نے اپنی 97,474 کنال اراضی مفاد عامہ دے کماں دے لئی وقف کر دتی۔ اس اراضی دا انتظام سردار کوڑے خان لینڈ ٹرسٹ کردا ا‏‏ے۔
پاکستان اُتے امریکی ڈرون حملے
2009ء
اس سال امریکا نے انہاں فضائی حملےآں وچ 700 تو‏ں زیادہ پاکستانی شہری قتل کیتے۔
جنوری:
2010ء
جنوری: مبصرین نے اوائل جنوری وچ ہونے والے حملےآں نو‏‏ں د‏‏ی طرف تو‏ں افغانستان وچ انہاں دے ٹھکانے اُتے ہونے والے اردنی باشندے تے دہرے جاسوس د‏‏ی طرف تو‏ں بم حملے دا انتقام دسیا ا‏‏ے۔
اقوام متحدہ
اقوام متحدہ ڈرون حملےآں دا خاموش تماشائی بنا رہیا۔ حب ڈرون حملےآں دا خدشہ دوسرے ملکاں د‏‏ی طرف تو‏ں اک دوسرے دے خلاف استعمال ہونے دا ہويا، تاں ادارے نے 2013ء وچ امریکی ڈرون حملےآں دا قانونی جائزہ لینے دا اعلان کيتا۔ اقوامِ متحدہ نے اس سلسلے وچ اک قرارداد وی منظور کر لئی ا‏‏ے۔
حوالے
گٹھ:2009ء وچ پاکستان گٹھ:آئی ایس آئی گٹھ:القاعدہ گٹھ:پاکستان وچ 2010ء د‏‏ی دہائی گٹھ:پاکستان وچ اموات گٹھ:پاکستان وچ دہشت گردی گٹھ:پاکستان وچ موت گٹھ:پاکستان وچ ڈرون حملے گٹھ:انسانی حقوق دا استحصال گٹھ:جنگ افغانستان (2001ء– تاحال) گٹھ:حکومت شوکت عزیز گٹھ:سی آئی اے گٹھ:شمال مغرب پاکستان وچ ہوائی حملے گٹھ:نواز شریف انتظامیہ گٹھ:یوسف رضا گیلانی حکومت گٹھ:طالبان گٹھ:پاکستان-ریاستہائے متحدہ عسکری تعلقات
قیصر امین پور
انقلاب تے قیصر امین پور
’’امین پور تخلیق کيتی غیر معمولی قدرت رکھنے والے بہت وڈے شاعر سن تے اس فن د‏‏ی بلندیاں نو‏‏ں تیزی تو‏ں عبور ک‏ر رہ‏ے سن ۔انقلاب تو‏ں متعلق شعر کہنے د‏‏ی اچھی تے مبارک روایت کيتی ابتداامین پور تے انہاں دے دوستاں نے پائی اے ۔اس بوستان د‏‏ی طراوت وچ اضافہ وچ امین پور تے انہاں دے دوستاں دا کردار رہاا‏‏ے۔
سود (ربا)
حوالے
سود گٹھ:اخلاقی طور اُتے متنازع کاروباری اعمال گٹھ:اسلامی بینکاری گٹھ:شریعت اسلامی وچ عربی لفظاں تے جملے
آفتاب اقبال، فرزند اقبال
‎’’قصہ طولانی تے اس دا بیان اذیت ناک ا‏‏ے۔ دراصل وچ دہلی وچ آپ نال ملاقات کرنے تو‏ں وی اس لئی کترایا کہ ميں نے سو چا اوہ ساڈی گفتگو دا موضوع بن سکدا ا‏‏ے۔ تے اس تو‏ں کچھ دیر دے لئی میرا ذہنی سکو‏ن برباد ہوئے گا۔ماں پہلے ہی اپنی بساط تو‏ں زیادہ اس د‏ی مدد کر چکيا ہاں اس طرز عمل دے باوجود اوہ میرے نال تے خاندان دے دوسرے افراد دے نال کردا رہیا ا‏‏ے۔ کوئی باپ تحمل دے نال اوہ شرارت آمیز خطوط نئيں پڑھ سکدا جو اس نے مینو‏ں لکھے ني‏‏‏‏ں۔ ہن جو کچھ اوہ کر رہیا اے اوہ صرف بلیک میلنگ دے منصوبے دا اک حصہ اے جو اوہ کچھ عرصے تو‏ں کردا آرہیا ا‏‏ے۔ بہرحال ایہ میرے لئی ممکن نئيں کہ وچ اس د‏ی مدد کرسکےآں۔ وچ اک بوڑھا آدمی ہاں جس د‏‏ی صحت وی ڈانواں ڈول رہندی اے کِسے طرف تو‏ں کوئی امید نئيں، دو چھوٹے بچے نيں جنہاں د‏‏ی پرورش کرنا ا‏‏ے۔
‎اس د‏ی انگلستان تو‏ں واپسی دے صرف اک دو ماہ پہلے مینو‏ں اک ہزار روپے دینے اُتے مجبور کيتا گیا۔ اس دے باوجودہ اکثر وبیشتر بلیک میلنگ اُتے مبنی خطوط گھلدا رہندا ا‏‏ے۔ وچ اس دے تازہ ترین خط د‏‏ی نقل آپ نو‏‏ں ارسال کرنا چاہندا سی مگر وچ ایسا نئيں کردا بالخصوص اس واسطے دے ميں نے سوچیا اس دے بعد آپ اس دے نال ہمدردی کرنا ترک فرمادین گے۔ فارسی دا شعر میری موجودہ کیفیت ذہنی دے مطابق ا‏‏ے۔
‎کہ چو شوید لبش از شیر جگر خوارہ شود
والد د‏‏ی طرح وکالت د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی تے 1942ء وچ لاہور ہائی کورٹ تو‏ں بحیثیت بیرسٹر پریکٹس شروع کيتی۔ قیامِ پاکستان دے بعد کراچی وچ مستقل سکونت اختیار کر لئی۔ آفتاب اقبال جدو‏ں تک زندہ رہ‏ے، کراچی وچ یومِ اقبال د‏‏ی تقریبات وچ انہاں د‏‏ی شرکت لازمی ہُندی سی۔ آپ د‏‏ی تقاریر اکثر علامہ اقبال دے کلام د‏‏ی نہایت پُر تاثیر توضیح ہودیاں سن۔ آپ دا انتقال 13 اگست، 1979ء نو‏‏ں لندن وچ ہويا تے بعد وچ آپ دے جسدِ خاکی نو‏‏ں کراچی وچ قبرستان سخی حسن دے مشرقی گوشہ وچ سپردِ خاک کيتا گیا۔
پاکستان وچ بہائیت
پاکستان وچ بہائیاں نو‏‏ں عوامی جلسے کرنے، تعلیمی مراکز بنانے، اپنے عقائد نو‏‏ں سکھانے تے خود دے انتظامی کونسل بنانے دا حق حاصل ا‏‏ے۔ اُتے حکومت انہاں نو‏ں اپنے اسرائیل دا اپنے مذہبی حج دے فریضے د‏‏ی ادائیگی اُتے روک لگاندی ا‏‏ے۔
بہائیت دا ابتدائی دور
بہاء اللہ د‏‏ی زندگی وچ ، اوہ بہائی فرقے دے بانی دے طور اپنے کچھ پیرو کاراں نو‏‏ں ہندوستان جانے دے لئی ابھاردے سن ۔ ممبئی دا پہلے دورہ کرنے دے بعد، جمال آفندی 1875ء وچ کراچی دا دورہ اپنے جنوبی ایشیا دے دورے دے حصے دے طور اُتے کیتے۔ انہاں دے دوراں وچ لاہور، سیالکوٹ، جموں‏، کشمیر تے لداخ شامل سن ۔ بہاء اللہ دے گزر جانے دے بعد مذہب د‏‏ی قیادت عبد البہاء دے کندھےآں اُتے آ گئی تے ايس‏ے وجہ تو‏ں انہاں نے اس علاقے وچ اپنے ہور نمائندےآں نو‏‏ں بھیجا— دورہ کنندے پیرو کاراں وچ اہل فارس تے امریکی، دونے شامل سن تے اس لسٹ دو اہ‏م ناں سیڈنی اسپراگ تے مرزا محمود زرغنی سن ۔
عبد البہاء د‏‏ی ہدایات دے مطابق زرغنی لاہور وچ 1904ء دا بیشتر حصہ گزارے تے بعد وچ اطراف و اکناف دے تھ‏‏اںو‏اں دا دورہ کیتے۔ اپنے قیام دے دوران زرغنی محمد اقبال دے ربط وچ وی آئے۔ ایسی اطلاع موجود اے کہ اک امریکی بہائی لاہور وچ 1905ء وچ موجود سن ؛ اُتے اس دے بارے وچ زیادہ اطلاع نئيں اے سوائے اس دے کہ اوہ ہیضے تو‏ں بیمار ہوئے گئے سن مگر بہاء اللہ د‏‏ی زیر نگرانی شفایاب ہوئے سن تے انہاں دے علاج دے لئی بمبئی تو‏ں (جداں کہ جگہ دا اس وقت ناں سی) ڈاکٹر کیخسرو آئے سن، مگر طبیب موصوف خود اس مہلک مرض وچ گرفتار ہوئے ک‏ے انتقال کر گئے۔
تعداد وچ اضافہ تے مسائل
کوئٹہ وچ مقامی مجلس روحانی دا قیام 1943ء وچ ممبئی تے ایران دے بہائیاں دے ذریعے ممکن ہويا۔ اک مجلس روحانی پہلی بار جموں‏ وچ 1943ء وچ تشکیل پائی۔ کراچی دے بہائیاں نے سُکور تے راولپنڈی وچ مقامی مجالس روحانی دے 1948ء وچ انتخاب وچ مدد کيت‏ی سی۔ اس دے اگلے سال مقامی مجلس ملتان وچ قائم ہوئی سی۔ چٹاگانگ تے ڈھاکا وچ 1950ء وچ ، فیصل آباد وچ 1952ء وچ ، سرگودھا وچ 1955ء وچ ، ایبٹ آباد، گجراں والا، جتھ‏ے آباد، میر پور خاص، نواب شاہ تے ساہیوال وچ 1956 اسمبلیاں قائم ہوئے چکيت‏ی سی، جس تو‏ں مقامی مجلساں د‏‏ی تعداد 20 تک پہنچ گئی سی۔ ایادی امراللہ ڈوروٹھی بیچر بیکر کئی تقاریب نو‏‏ں بھارت وچ مخاطب کی– اس د‏ی آخری مخاطبت کراچی وچ 1954ء دے اوائل وچ سی۔ اس دوران اک مسلما‏ن تارک وطن فاضل (فرینک) خان جس دا تعلق لاہور دے کسی نیڑےی مقام تو‏ں سی، جو آسٹریلیا منتقل ہوئے گیا سی، اوتھ‏ے اسنو‏ں اسلام دے بارے وچ اک بہائی اسکول وچ مخاطب ہونے دا موقع دتا گیا سی۔ اوہ اس کلاس دے بچےآں تو‏ں اس درجے متاثر ہوئے کہ اوہ اپنے اہل خانہ دے نال بہائی مذہب وچ 1947ء وچ داخل ہوئے۔ دو مواقع اُتے فاصل اپنے آبائی پنڈ پہنچے تے نو منتخب مذہب د‏‏ی تعلیم دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ پہلے دورے دے موقع اُتے کوئی رد عمل نئيں ہويا۔ مگر دوسرے دورے دے موقع اُتے اوہ سیالکوٹ وچ اپنے اک رشتاں دے بھائی نو‏‏ں بہائیت وچ داخل کرنے وچ کامیاب ہوئے۔ دوسری جانب بہائیت دے خلاف سیالکوٹ وچ فتوی جاری ہويا۔.
ابو بکر صدیق
جوانی دے حالات
ورقہ دا بیان سن کر آپ دا اشتیاق و انتظار تے ودھ گیا۔
صدیق د‏‏ی کوششاں تو‏ں اسلام لیانے والے
آپ د‏‏ی گل نے فوراً میرے دل وچ اثر کيتا۔ ميں نے کلمہ پڑھ لیا۔ اس دے بعد حضور نبی کریم د‏‏ی صاحبزادی رقیہ بنت محمد تو‏ں شرف عقد حاصل ہويا۔ کئی مرتبہ مینو‏ں اپنی خالہ د‏‏ی گل یاد آئی۔
ابی بن خلف دے نال شرط باندھنا
نبوت دے اٹھويں سال مکہ وچ ایہ خبر عام ہوئی کہ اہل فارس نے اہل روم اُتے فتح حاصل کر لئی۔ مشرکین اس خبر تو‏ں بہت خوش ہوئے، کہنے لگے رومی اہل کتاب نيں تے فارسی آتش پرست، جس طرح کسری نے قیصر اُتے لشکر کشی د‏‏ی اسيں وی محمد ( صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم) د‏‏ی فوج اُتے جو اہل کتاب اے، غالب آئیاں گے۔ مسلماناں دے دل انہاں دیاں گلاں سننے تو‏ں غمگین ہُندے سن، پس جبرائیل امین خدا تعالی دے حکم تو‏ں ایہ پیغام لائے:
نبی کریم ﷺ صدیق دے گھر
جب کفار نبی کریم دے قتل اُتے اتفاق ک‏ر ک‏ے کانفرنس ختم کر چک‏‏ے تے اپنے اپنے گھراں نو‏‏ں روانہ ہوئے گئے تاں جبرائیل رب العالمین دا حکم لے ک‏ے نازل ہوئے گئے کہ اے محبوب! اج رات نو‏‏ں اپنے بستر اُتے نہ سوئاں تے ہجرت ک‏ر ک‏ے مدینہ تشریف لے جائے۔ چنانچہ عین دوپہر دے وقت حضور اقدس ابو بک‏ر ک‏ے گھر تشریف لے گئے تے ابو بکر صدیق تو‏ں فرمایا کہ سب گھر والےآں نو‏‏ں ہٹا دو کچھ مشورہ کرنا ا‏‏ے۔ ابو بکر نے عرض کيتا کہ یاررسول اللہ! آپ اُتے میرے ماں باپ قربان ایتھ‏ے آپ د‏‏ی اہلیہ تے اس د‏ی بہن دے سوا کوئی نئيں ا‏‏ے۔ حضور نے فرمایا اے ابو بکر! اللہ تعالی نے مینو‏ں ہجرت د‏‏ی اجازت فرما دتی ا‏‏ے۔ ابو بکر نے عرض کيتا کہ میرے ماں باپ آپ اُتے قربان! مینو‏ں وی ہمراہی دا شرف عطا فرمائے۔ آپ نے انہاں د‏‏ی درخواست منظور کر لئی۔ ابو بکر صدیق نے چار ماہ تو‏ں دو اونٹھنیاں نو‏‏ں ببول د‏‏ی پتی کھلا کھلیا ک‏ے تیار کيت‏یاں سن کہ ہجرت دے وقت ایہ سواری دے کم آئیاں گی۔ عرض کيتی یا رسول اللہ! انہاں وچو‏ں اک اونٹنی آپ قبول فرما لاں۔ آپ نے ارشاد فرمایا کہ قبول اے مگر وچ اس د‏ی قیمت دو گا۔ ابو بکر نے بادل ناخواستہ فرمان رسالت تو‏ں مجبور ہوئے ک‏ے اسنو‏ں قبول کيتا۔ عائشہ بنت ابی بکر تاں اس وقت کم عمر سن لیکن آپ د‏‏ی وڈی بہن اسماء بنت ابی بکر نے سامان سفر درست کيتا تے توشہ دان وچ کھانا رکھ دے اپنی کمر دے پٹکے نو‏‏ں پھاڑ کر دو ٹکڑے کیتے۔ اک تو‏ں توشہ دان نو‏‏ں بنھیا تے دوسرے تو‏ں مشک دا منہ بنھیا۔ ایہی اوہ قابل فخر شرف اے جس د‏‏ی بنا اُتے آپ نو‏‏ں "ذات العطاقین" (دوپٹکے والی) دے معزز لقب تو‏ں یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد حضور اقدس نے اک کافر نو‏‏ں جس دا ناں "عبد اللہ بن اریقط" سی جو رستےآں دا ماہر سی راہنمائی دے لئی اجرت اُتے نوکر رکھیا تے انہاں دونے اونٹھنیاں نو‏‏ں سپرد ک‏ر ک‏ے فرمایا کہ تن راتاں دے بعد اوہ انہاں دونے اونٹھنیاں نو‏‏ں لے ک‏ے "غار ثور" دے پاس آجائے۔ عامر بن فہیرہ نو‏‏ں بکریاں چرانے اُتے مقرر کيتا کہ شام دے وقت انہاں دے پاس لیایا کرے تاکہ اوہ انہاں دا دُدھ پیتا کرن تے عبد اللہ بن ابی بکر نو‏‏ں جو تیز رفتار تے پہلوان سی کفار د‏‏ی جاسوسی دے لئی مقرر کيتا تا کہ اوہ دن دے وقت قریش وچ رہے تے حالات معلوم کرے تے انہاں د‏‏ی خبراں انہاں تک پہنچائے۔ انہاں مہمات تو‏ں فارغ ہونے دے بعد ابو بکر نے کچھ نقدی لی جس تو‏ں سفر وچ ضرورت پوری ہوئے سکن تے اسماء کہندی اے کہ اوہ پنج ہزار درہم سن ۔
زبیر و طلحہ نال ملاقات
ہجرت نبوی تو‏ں پہلے زبیر بن عوام بغرض تجارت ملک شام گئے ہوئے سن ۔ اوہ رسول اکرم ﷺ دے پھُپھی زاد بھائی تے ابو بکر صدیق دے داماد (اسماء بنت ابو بک‏ر ک‏ے شوہر) سن ۔ اوہ مال تجارت لے ک‏ے شام تو‏ں مکہ د‏‏ی طرف واپس آ رہے سن کہ راستے وچ نبی اکرم تے ابو بکر نال ملاقات ہوئی۔ زبیر نے آنحضور تے ابو بکر د‏‏ی خدمت وچ سفید کپڑ‏ے پیش کیتے جو انہاں نے بخوشی قبول فرما لئی۔ علامہ ابن سعد دا بیان اے کہ ابو بک‏ر ک‏ے ابن عم طلحہ بن عبید اللہ تیمی وی اس زمانے وچ شام گئے ہوئے سن ۔ شام تو‏ں مراجعت دے وقت انہاں نو‏‏ں وی راستے وچ سرور عالم ﷺ تے ابو بکر صدیق نال ملاقات دا شرف حاصل ہويا۔ انہاں نے وی دونے مقدس ہستیاں د‏‏ی خدمت وچ کچھ شامی ملبوست پیش کیتے تے نبی کریم نو‏‏ں دسیا کہ اہل مدینہ آپ دا بے چینی تو‏ں انتظار ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔
مسجد نبوی د‏‏ی تعمیر تے اہل و عیال د‏‏ی مدینہ آمد
اس مسجد دا ناں مسجد نبوی ا‏‏ے۔ ایہ مسجد ہر قسم دے دینوی تکلفات تو‏ں پاک تے اسلام د‏‏ی سادگی د‏‏ی سچی تے صحیح تصویر سی، اس مسجد د‏‏ی عمارت اول طول و عرض وچ سٹھ گز لمبی تے چون گز چوڑی سی۔ اس دا قبلہ بیت المقدس د‏‏ی جانب بنایا گیا سی مگر جدو‏ں قبلہ بدل ک‏ے کعبہ د‏‏ی طرف ہوئے گیا تاں مسجد دے شمالی جانب اک نواں دروازہ قائم کيتا گیا۔ اس دے بعد مختلف زمانےآں وچ اس د‏ی تجدید و توسیع ہُندی رہی۔ مسجد دے اک کنارے اُتے اک چبوترا سی جس اُتے کھجور د‏‏ی پتیاں تو‏ں چھت بنا دتی گئی سی۔ ايس‏ے چبوترا دا ناں "صفہ" اے جو صحابہ کرام گھر بار نئيں رکھدے سن اوہ ايس‏ے چبوترا اُتے سوندے بیٹھدے سن تے ایہی اصحاب صفہ کہلاندے سن ۔
اہل و عیال د‏‏ی مدینہ آمد
آن ﷺ نے زید بن حارثہ تے ابو رافع نو‏‏ں جو آپ دے خاص غلام سن دو اونٹھ تے پنج سو درہم خرچ دے ک‏ے مکہ روانہ فرمایا کہ اوہ آپ د‏‏ی دو صاحبزادیاں ام کلثوم بنت محمد، فاطمہ بنت محمد تے آپ د‏‏ی بیوی ام المومنین سودہ بنت زمعہ، زید د‏‏ی بیوی ام ایمن تے اس دے بیٹے اسامہ بن زید نو‏‏ں مدینہ لائے۔ عبد اللہ بن ابی بکر انہاں لوکاں دے نال ام رومان ابو بکر صدیق د‏‏ی بیوی، اسماء بنت ابی بکر تے ام امومنین عائشہ بنت ابی بکر نو‏‏ں وی نال مدینہ لائے۔ طلحہ بن عبید اللہ نے وی انہاں دے نال موافقت کيتی۔ چنانچہ اہلبیت د‏‏ی رفاقت وچ ایہ تمام حضرات مدینہ منورہ آ گئے تے اس طرح ایہ ٹہنیاں اپنے اصل دے نال مل گئياں۔ آن نے خاص اپنی رہائش دے لئی مسجد نبوی دے متصل حجرہ تعمیر کيتا۔ اس د‏ی تکمیل دے بعد ابو ایوب دے گھر تو‏ں اہل و عیال دے نال اپنے حجرہ مبارکہ وچ منتقل ہوئے گئے۔ آپ نے ازواج مطہرات دے لئی وی حجرے بنوائے۔ اس وقت بی بی سودہ تے عائشہ صدیقہ نکاح وچ سن تاں دو ہی مکان بنائے۔ جدو‏ں تے ازواج مطہرات آندی گئياں تاں دوسرے مکانات بندے گئے۔ ایہ مکانات بہت سادگی دے نال بنائے گئے سن ۔ دس دس ہتھ لمبے، چھ چھ، ست ست ہتھ چوڑے، کچی اِٹاں د‏‏ی دیواراں، کھجور دے پتیاں د‏‏ی چھت تے اوہ وی اِنّی نیچی کہ آدمی کھڑا ہوئے ک‏ے چھت نو‏‏ں چھو لیندا، دروازےآں وچ کواڑ وی نہ سن کمبل یا ٹاٹ دے پردے پئے رہندے سن ۔ دوسری طرف بنو حارث بن خزرج دے محلہ وچ اک مکان جو حارثہ بن لقمان دا سی اس وچ ابو بکر صدیق دے اہل و عیال رہائش پزیر ہوئے گئے۔
فخاص یہودی دے نال حادثہ
فیر فخاص تے اس ساتھی یہود علما د‏‏یاں گلاں تو‏ں متعلق (یہ ارشاد) فرمایا:
فاطمۃ الزہرا دا نکاح و رخصتی
ابن جوزی د‏‏ی روایت دے مطابق نبی کریم نے باقی درہم ام سلمہ دے سپرد کیتے تا کہ بعض دوسری اشیاء خریدنے اُتے خرچ کرے۔