cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دربار اکبری (کتاب دوسرا حصہ)
خان زماں اُتے اکبر د‏‏ی پہلی یلغار
اکبر خود جونپور وچ جا پہنچے ۔ آصف خاں جنہاں نے نمک حلا ل بن دے مجناں خاں نو‏‏ں قلعہ بندی تو‏ں کڈیا سی پنج ہزار سوار تو‏ں حضور وچ حاضر ہوئے۔ انہاں نو‏ں سپہ سالاری ملی کہ باغیاں اُتے فوج لے ک‏ے جاؤ۔ نال ہی بعض امراء نو‏‏ں سرداران افغان تے راجگان اطراف دے پاس بھیجیا کہ جے خان زماںبھج کر تواڈے علاقے وچ آئے۔ تاں روک لو۔ چنانچہ حاجی محمد خاں سیستانی۔ بیرم خانی بڈھاں وچو‏ں باقی سی۔ اسنو‏ں سلیمان گرارانی دے پاس بھیجیا سی۔ کہ کل بنگالہ دا حاکم سی ۔ اورپرانے افغاناں وچو‏ں اوہی کھرچن رہ گیا سی ۔ خانزماں کئی برس تو‏ں ایتھ‏ے سی تے اس عرصے وچ وڈی رسائی تو‏ں س ملک وچ کارروائی کیت‏‏ی سی ۔سلیمان گرارانی د‏‏ی اس تو‏ں وڈی رفاقت سی۔ اس نے جھٹ حاجی محمد خاں نو‏‏ں پھڑ کر خانزماں دے پاس بھیج دتا ۔ اوہ اول تاں ہموطن سیستانی۔ دوسرے بیرم کانی پرانا رفیق ۔ جدو‏ں بڈھے کہن سال نو‏‏ں جوان دولت جوان اقبال دے سامنے لائے۔ اک دوسرے نو‏‏ں دیکھ ک‏ے بہت ہنسے ۔ ہتھ پھیلا پھیلیا ک‏ے گلے ملے۔ بیٹھ کر صلاحاں ہوئیاں۔ بڈھے نے تجویز کڈی کہ دل وچ نمک حرامی یا دغا نئيں۔ کسی غیر بادشاہ تو‏ں معاملہ نئيں۔ تسيں یہیںحاضر رہوئے۔ ماںکومیرے نال روانہ کردو۔ اوہ محل وچ جائینگی ۔ بیگم د‏‏ی معرفت عرض کرینگی ۔ باہرماں موجود ہاں بگڑی گل بن جائیگی ۔ دشمناں د‏‏ی کچھ پیش نہ جائیگی۔
بیرم خان خان خانان
لطیفہ ایہ اے کہ شاہ نو‏‏ں وی خالی نہ چھڈیا ۔ ہمایوں نے مراسلہ لکھیا کہ بداغ خاں نے تعمیل احکا‏م وچ کوتاہی د‏‏ی تے ہمراہی تو‏ں انکار کيتا اس لئی مناسب معلوم ہويا کہ ا تو‏ں ملک قندھار لیا جائے۔ تے بیرم خاں دے سپرد کيتا جائے کہ بیرم خاں دامن دولت تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ تے خاک ایران دا پتلا ا‏‏ے۔ یقین اے کہ ہن وی ملک مذکور نو‏‏ں آپ دربار ایران تو‏ں متعلق سمجھاں گے۔ خاص اس معرکہ وچ بیرم خاں د‏‏ی ہمت یا حسن تدبیر اُتے اہل نظر بہت سوچ کر رائے لگاواں کہ قابل تعریف اے ، یا محل اعتراض کیونجے اسنو‏ں جس زور تو‏ں اپنے آقا د‏‏ی خدمت دے لئی جانفشانی کرنی واجب سی۔ ايس‏ے طرح آقا نو‏‏ں ایہ وی سمجھانا واجب سی کہ برف دا موسم گزر جائیگا۔ مگر گل رہ جائیگی۔ تے دربار ایران بلکہ ملک ایران اس معاملہ نو‏‏ں سن کر کيتا کہیگا۔ جس لشکر تے سر د‏‏ی بدولت سانو‏ں ایہ دن نصیب ہوئے۔ اس یکو اسيں تلوار تو‏ں کٹاں تے اس برف تے باران وچ تلوار د‏‏ی آنچ دکھا کر گھراں تو‏ں نکالاں کدو‏‏ں مناسب ا‏‏ے۔ افسوس باوفابیرم یہاس شاہ د‏‏ی فوج تے سردار فوج اے ۔ جس تو‏ں خلوت تے جلوت وچ تسيں کیہ کيت‏‏ا گلاں کردے سن تے ہن جے کوئی موقع آن پئے۔ توانو‏‏ں اوتھ‏ے جانے دا منہ اے یا نئيں بیرم خاں دے طرفدار ضرور کدرے گے۔ کہ اوہ نوکر سی ۔ تے اس اکیلے آدمی د‏‏ی رائے جلسہ مشورہ نو‏‏ں کِداں دبا سکدی سی۔ اسنو‏ں ایہ وی خطر ہوئے گا کہ امرائے ماوراء النہری آقا دے دل وچ میری طرف تو‏ں ایہ شک نہ ڈالاں کہ بیرم خاں ایرانی ا‏‏ے۔ ایرانیاں د‏‏ی طرفداری کردا ا‏‏ے۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
مرزا عبداللہ
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
بے اختیار سر بگر یباںنہادہ
حسین خاں ٹکریہ
ہر کہ را ہر چہ ہست میگویند
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
اس عرصہ وچ فوج ا سکی پرت اُتے گر پئی لیکن کھبے فوج وچ قطب الدین خاں اُتے سخت بنی ہوئی سی ۔ خان اعظم اپنی فوج نو‏‏ں لےک‏ے ادھر پہنچیا تے اسک‏‏ے بہادر گھوڑے اٹھا ک‏ے باز د‏‏ی طرح جا پئے ۔ غنیم د‏‏ی فوج ادھر تو‏ں تتر بتر ہوگئی ۔ کیونجے تے فوجاں دے لوک کچھ تاں بھاگتو نکے پِچھے بھجے جاندے سن ۔ کچھ پرت اُتے گرے ہوئے سن ۔ سرداراں تو‏ں نہ ہوئے سکیا کہ پھیلاؤ نو‏‏ں فیر سمیٹ لاں۔ ایہ اقبال اکبر ی دا طلسمات سی کہ شکست تو‏ں فتح ہوگئی تے بگڑی ہوئی گل بن گئی ۔ خان اعظم اپنی فوج لےک‏ے اک بلندی اُتے آن کھڑا ہويا۔
امیر الامرا خان زماں علی قلی خاں شیبانی
جب قنبر نے جمعیت امیرانہ بہم پہنچائی ۔ تاں دماغ وچ خیالات شاہانہ سمائے کہ وچ مالک ملک تے کھانے پکواندا سی ۔ ایہ دیوانہ عجب مزے د‏‏ی باتیںکر تاسی۔ اس دا دستر خوان وسیع سی ۔اچھے کھانے پکواندا سی ۔ سب نو‏‏ں بٹھاندا تے کہندا بخورید مال مال خدا، جان جانِ خدا۔ قنبر دیوانہ بکاول خدا ۔ ہاں بخورید ، اس دا دل دستر خوان تو‏ں وی زیادہ وسیع سی۔ اس سخاوت نے ایتھ‏ے تک جوش خروش دکھایا کہ کئی دفعہ گھر دا گھر لٹا دتا۔ آپ باہر نکل ہوئے تے کہیا مال خدا ئیست ہان بند ہائے خد بیا ئید ۔ بگیرید ۔ بردارید۔ ونگزارید۔ انسان دا ایہ وی قاعدہ اے کہ ترقی دے وقت جدو‏ں اُچا ہُندا اے تاں خیالات اس تو‏ں وی بہت اُچے ہوجاندے نيں ؎
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
سانو‏ں بس بود حق نمائی او
پنجابی دی سیاسی تریخ
فارسی دی مثال
اک زمانہ سی جداں فارسی دُنیا دی وڈی زباناں وچ شامل سی۔ فارسی دے ست(7) وڈے سبک (School) سن۔ جیہڑی فارسی عرباں دی تھاواں نیڑے بولی جاندی سی اوہ عربی نال رَلی مِلی سی تے سبک عراقی دے ناں توں جانی جاندی سی۔ جیہڑی فارسی وسط ایشیائی تھاواں نال جُڑی سی اوہ سبک ”ہراتی “ تے ”درّی“ آکھو ندی سی۔ وڈی زباں دا ایہہ مسئلہ ہوندا ہے پئی اوہ آپدے کھلار نوں ودھاندیاں رہندیاں نیں۔ فارسی نرے ایرانیاں دی ز بان نہیں سی سگوں وسطی ایشیا دے ترک وی آپدی زبان دے نال نال فارسی وی بولدے سن۔ غزنوی، غوری، خاندان غلاماں، تغلق سب دے درباراں وچ فارسی، ترکی تے عربی دا راج رہیا ہے۔ دربار دی زبان فارسی، علم دی زبان عربی تے فوج دی زبان ترکی ہوندی سی۔ لائٹنر آپدی کتاب وچ اُس زمانے دی اک کہاوت وی لکھی ہے جس وچ ایس گل دی تصدیقاں ہوندیاں نیں۔ پر اینہاں وچوں فارسی ہی اوہ زبان سی جس دا ساڈی مادری زباناں نال سانگھا سب توں تگڑا سی۔ کجھ نکی موٹی تھاواں تے عربی تے ترکی زباناں دا سانگھا وی تگڑا سی پر فارسیاں دا اثر پنڈاں تیک سی۔ مغلاں دا ویلا آندے آندے فارسی دا کھلارا بہوں ودھ گیا سی۔ ساڈے آپدے لکھاری وی فارسیاں وچ کتاباں لکھدے سن اتے مغلاں ویلے ایس وچ بہوں وادھا ہویا۔ ”لہور دربار“ دی حکومت وی فارسی نوں سرکارے دربارے دی زبان آکھیا اتے نالے پنجابی وی سرکارے دربارے بولی جاندی سی۔ انگریزاں 1837وچ فارسی مکاون دا پراجیکٹ شروع کیتا پر لہور دربار وچ 1849 تک فارسی چلدی رہی۔ 1849بعدوں فارسی نوں پنجاب تے دُوجی تھاواں توں وی کڈھ دِتا گیا۔ پنجابی زبان دے ایس پچھوکڑ تے تہاڈی نظر ہوسی اتے تسی انگریز دی فرنٹیئر فارورڈ پالیسی نوں سامنے رکھو گے تاں جاکے تہانوں ایہہ گل پلے پئے گی پئی زباناں دے حوالیاں نال ساڈے نال کیہہ واپری۔
دربار اکبری (کتاب دوسرا حصہ)
خواجہ عطار
مرز علائوالدین…… انہاں د‏‏ی بی بی شاہ بیگم دختر محمود مرزا ۔ ابن سلطان ابو سعید مرزا سی۔ دستر مذکور چوتھ‏ی پشت مرزا نورالدین وچ علی شکر بیگ د‏‏ی نواسی سی کیونجے علی شکر بیگ د‏‏ی بیٹی شاہ بیگم شاہزادہ محمود مرزا تو‏ں منسوب سی۔ اس سابقہ رشتے دے خیال تو‏ں بابر نے اپنی بیٹی گلرنگ بیگم نو‏‏ں مرزا انورالدین تو‏ں منسوب کيتا۔ علی شکر کون ؟ خان خانان دے جد سوئمی اس سلسلے تو‏ں خدا جانے خانخانان دا خاندان تیموری تو‏ں کيتا رشتہ ہويا۔ مگر ضرور کچھ نہ کچھ ہويا(دیکھو اکبر نامہ جلد دوم صفحہ 8اور مآثر الامرا وچ بیرم خاں دا حال )
مہیش داس راجہ بیربر
جے لشکر شاہی دے لوک ہوش تے ہواس درست رکھدے ۔ یا بیربر نو‏‏ں خدا توفیق دیندا کہ اوتھے باگ وک کر کھڑا ہوجاندا تاں انہاں لٹیراں نو‏‏ں مار لینا اورہٹا دینا کچھ وڈی گل نہ سی ۔ مگر لاڈلے راجہ نو‏‏ں ضرور خیا ل ہويا ہوئے گا کہ اِنّا وڈا لشکر ا‏‏ے۔ نکل سی آئیاں ۔ چو مر جاواں مر جاواں تسيں تاں چلو۔ لشکر جو کوساں د‏‏ی قطار وچ دریا د‏‏ی طرح چڑھاؤ وچ چلا آتاتھا ۔ اک تلاطم وچ پے گیا ۔ افغاناں کایہ عالم سی ۔ کہ لُٹ مار بنھ اپنا دا م کيتے جاندے سن ۔ رستہ کڈھب ۔ گھاٹیاں تنگ ۔ برا حال ہويا۔ زین خان بچارہ خوب خوب اڑا ۔ اگے بڑ ھ کر او ر پِچھے والےآں نو‏‏ں سنبھال کر جان لڑائی ۔ مگر کيتا کر سکدا سی ۔ مقام بے موقع ۔ بیل خچراں اونٹھ لدے پھندے پرت لے گئے۔ آدمی وی بے شمار ضائع ہوئے تے جو انہاں دے ہتھ آئے پھڑ کر لے گئے غرض لڑدے مردے ماردے چھ نو‏‏ں س آئے۔
شیخ عبدالنبی صدر
۹۸۹ ھ وچ فیر بادشاہ نے اہل حج دا قافلہ روانہ کيتا ۔ بادشاہی میر حاج نال گیا ۔ شرفائے مکی دے ناں لکھیا تے اس وچ ایہ وی درج کيتا ۔ کہ اساں شیخ عبدالنبی تے مخدوم الملک دے ہتھ زر نقد تے اکثر تحائف ہندوستان دے روانہ کيتے سن ۔ ہر فرقہ تے مقام دے لوکاں دے لئی رقماں سن۔ کہ بموجب لسٹ دے دیدینا اوتھ‏ے بحصہ رسدی ہر شخص نو‏‏ں تقسیم ہوئے۔ اورلسٹ تو‏ں وکھ وی کچھ روپیہ دتا سی۔ کہ بعض بعض لوک نو‏‏ں خفیہ طور اُتے دینا۔ تے اس وچ کِسے تے دا حق نئيں۔ ایہ خاص انہاں نو‏ں لوک دا حصہ ا‏‏ے۔ تے ایہ رقم لسٹ وچ نہ لکھی سی ۔ شیخ صدر کویہ وی حکم سی کہ جو عجیب تے نفیس چیزاں ادھر دے ملکاں وچ ملیاں اوہ لے لینا تے اس مد دے لئی جو رقم دتی گئی سی ۔ جے کافینہ ہوئے ۔ تاں جو رقم خفیہ دینے نو‏ں دتی ا‏‏ے۔ اس وچ سے روپیہ لے لینا۔ پس ایہ لکھیے ۔کہ آپ انہوںنے کتنا روپیہ پہنچایا۔ ایہ وی سنیا گیا اے ۔ کہ بعض بدعمل شریراں نے فاضائئل مآب کمالات اکتساب شیخ معین الدین ہاشمی شیرازی دے باب وچ حسد وعداوت تو‏ں تہمت لگائی اے تے اس د‏ی ایذاوذہانت دے درپے ہوئے نيں۔ تے مشہور کيتا اے کہ فاضل موصوف نے ساڈے ناں اُتے کوئی رسالہ لکھیا ا‏‏ے۔ اس وچ بعض گلاں ملت برحق تے شریعت پا ک دے مخالف درج کيت‏یاں نيں نعوذ باللہ من شرور نفسہم ۔ اس د‏ی تصنیفات تو‏ں کوئی شے ۔ کہ خلاف معقول تے منقول ہوئے۔ ہر گز ہر گز سماعت اشرف تک نہیںپہنچک‏ی ۔ تے جدو‏ں تو‏ں فاضل مذکور دربار وچ پہنچیا۔ کوئی امر تقوے تے پرہیز گاری تے اطاعت شرع مصطفوی دے سوا نہیںدیکھیا گیا ۔ انہاں شریراں بدکاراں حاسداں شیطاناں نو‏‏ں تنبیہ کرد تے سزاد و۔ تے فاضل مذکور نو‏‏ں انہاں فتنہ پردازاں تے مفسداں دے ظلم تو‏ں چھراؤ تے تعجب انہاں لوکاں تو‏ں اے ۔ کہ ایداں دے طوفان شیطان جنہیںبے عقل بچے وی یقین نہ کرن۔ اوہ سن کر کس طرح مان گئے۔ تے شیخ معین الدین جداں شخصک دے درپے آزاد ہوگئے۔ ایداں دے لوگون نو‏‏ں تھ‏‏اںو‏اں متبر کہ تو‏ں کڈ ک‏ے فیر نہ آنے دو۔
قسمت د‏‏ی گردش دیکھو ۔ کہ انہیںبھی مخدوم الملک دے نال ہندوستان نو‏‏ں پھرنا مصلحت معلوم ہويا ؎
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
فیر لمبی تقریراں وچ تقریبا دو صفحہ حکمت اخلاق دے طور اُتے لکھدے نيں ۔ او رمختلف طبقات انسان د‏‏ی تفصیل تے تقسیم ک‏ر ک‏ے کہندے نيں۔ قلیچ خاں دا شکوہ بیجا اے ۔ تسيں تے طبقہ تے اور گرو ہ تو‏ں ۔ باوجود اس دے منصب حالت تے اعتبار وچ تواڈے پاسنگ وی نئيں۔ اس دے علاوہ تسيں نو‏‏ں کہ تواڈی فرزندی د‏‏ی نسبت ۔ نال اس دے خا ص الخاص ۔ بادشاہی توجہاں تواڈے لئے تمام ۔ بار ہا بولی گوہر فشاں اُتے فرزند دا لفظ تواڈے لئے آندا اے ۔ اس تو‏ں قطع نظر جو خدمات شائستہ تسيں تو‏ں تے تواڈے خاندان نال ہوئیاں۔ زمانے دے کونسے امیر نو‏‏ں ایہ رتبہ اے ۔ کہ اس مجموعے وچ تواڈے نال برابری کر سک‏‏ے۔ فیر توانو‏‏ں کدو‏‏ں زیبا اے ۔ کہ ا س دا ناں اپنے پدر بزرگوار دے برابر لیا ک‏ے شکوہ کرو۔ تے مرزا اورراجہ دا ناں لے ک‏ے اپنے برابر نو‏‏ں دو۔ اوتھ‏ے ایہ غصے د‏‏ی رنگ آمیزیاں نيں۔ مگر غضب ا‏‏ے۔ کہ تسيں جداں بزرگ دے پا س غسے نو‏‏ں راہ ہوئے۔ تے اس تو‏ں ایداں دے دب جاؤ۔
بیرم خان خان خانان
اکبر دربار تے لشکر سمیت جالندھر وچ سی ۔ جو خبر پہنچی کر ہیموڈ ھو سر نے آگرہ لےک‏ے دلی مارلی۔ تردی بیگ حاکم اوتھ‏ے دا بھجیا چلا آندا ا‏‏ے۔ سب حیران رہ گئے۔ تے اکبر وی بچپن دے سبب تو‏ں گھبرایا۔ اوہ ايس‏ے امر وچ جان گیا۔ سی کہ ہر اک سردار کِنے کِنے پانی وچ ا‏‏ے۔ بیرم خاں تو‏ں کہیا کہ خان بابا تمام ملکی ومالی دا روبار دا توانو‏‏ں اختیار ا‏‏ے۔ جس طرح مناسب دیکھو کرو۔ میری اجازت اُتے نہ رکھو۔ تسيں عموے مہربان ہوئے۔ توانو‏‏ں والد بزرگوار د‏‏ی روح مبارک د‏‏ی تے میرے سر د‏‏ی قسم اے کہ جو مناسب دیکھنا سو کرنا۔ دشمناں د‏‏ی کچھ پروانہ کرنا ۔ خان خاناں نے ايس‏ے وقت امرا نو‏‏ں بلیا ک‏ے مشورت د‏‏ی ۔ ہیماں دا لشکر لکھ تو‏ں زیادہ سنیا گیا سی۔ تے بادشاہی فوج 20 ہزار سی۔ سب نے بالاتفاق کہیا کہدشمن د‏‏ی طاقت تے اپنی حالت ظاہر ا‏‏ے۔ ملک بیگانہ ۔ اپنے تئاں ہاتھیاں تو‏ں کچلوانا تے چیل کوواں نو‏‏ں گوشت کھلیانا کیہڑی بہادری اے ؟ اس وقت مقابلہ مناسب نئيں کابل نو‏‏ں چلنا چاہیے اوتھ‏ے تو‏ں فوج لےک‏ے آئینگے۔ تے سال آئندہ وچ افغاناں دا بخوبی علاج کرینگے۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
مرزا نور
شیخ عبدالنبی صدر
خود بادشاہ نے انہاں نو‏ں کچھ سخت لفظاں کہ‏ے (الہی تیری امان) ایہ اوہی شیخ صدر نيں ۔جن دے گھر وچ خود حصول سعادت دے لئی جاندے سن ۔ جس ہتھ تو‏ں جوندی انہاں دے سامنے رکھی۔ اج اوہی ہتھ سی ۔ کہ اس عالم کہن سال دے منہ اُتے زور دا مکا ہوئے ک‏ے پيا۔ اس وقت اس بے چارے نے اِنّا کہیا کہ بکار تے چرانمنے زنی ۔
امیر الامرا خان زماں علی قلی خاں شیبانی
ہوجاندے بد مزہ نيں جو ودھ جاندے حد تو‏ں نيں
ادب آداب بھُل گیا ۔ تے حقیقت وچ یا دہی کدو‏‏ں کيتے سن جو بھولدا ۔ اک لشکر ی آدمی بلکہ صحرائی جانور سی۔ بہرحال جو لوک اس دا رکاب وچ جانفشا نواں ں کردے سن ۔ انہیںآپ ہی بادشاہ خطاب دینے لگا۔ آپ ہی علم تے نقارے بخشنے لگا۔ انہاں بھولی بھالی گلاں وچ یہ وی ضرور سی کہ رعایا کینال بعض بعض بے اعتدالیاں کردا سی ۔ جدو‏ں آدمی دا ستارہ بہت چمکتا اے ۔ تاں اس اُتے نگاہ وی زیادہ پڑنے لگتی اے لوکاں نے حضور وچ اک اک گل چُن دے پہنچائی ۔ بادشا ہ نے علی قلی خاں نو‏‏ں خاں زمان دا خطاب دے ک‏‏ے روانہ کيتا کہ سنبھل قنبر تو‏ں لے لو۔ بداواں اس دے پاس رہے ۔ اسنو‏ں وی خبر پہنچی تے نال ہی علی قلی خاں دا وکیل پہنچیا کہ فرمان آیا اے ۔ چل ک‏ے تعمیل کر۔ تے ہ کدو‏‏ں خاطر وچ لاندا سی۔ جاہل سپاہی سی سنبھل کر سنبھر کہندا سی ۔ دربار وچ بیٹھدا تے کہندا۔ سنبھر ۔ قنبر تے علی قلی خاں چہ ؟ مثل ہماں است کہ اوہ کسے درختانِ کسے ۔ علی قلی خاں نو‏‏ں کيتا واسطہ ۔ ملک ميں نے ماریا کہ تونے ؟ خان نے پہنچ ک‏ے بدایاں دے پاس لشکر ڈالیا او اسنو‏ں بلا بھیجیا ۔ قنبر کدو‏‏ں آندے سن ایہ کہندے سن کہ تاں میرے پاس کیو‏ں نہیںآندا۔ تاں بادشا ہی بندہ ے تاں وچ وی حضرت دا غلام ہون۔ مینو‏ں بادشاہ کینال تیرے تو‏ں زیادہ قرب اے ۔ اپنے سر د‏‏ی طرف انگلی اٹھاندا تے کہندا کہ ایہ سرتارج شاہی سمیت پیدا ہويا اے ۔ خان نے فہمایش دے لئی اپنے معتبر بھیجے انہاں نو‏ں قید ک‏ر ليا ۔ بھلا خان زمان اس پاگل نو‏‏ں کيتا خاطر وچ لاندا سی ۔ اگے ودھ ک‏ے شہر دا محاصرہ ک‏ے لیا ۔ دیوانہ نے ایہ بر کيتا کہ انہاں دناں وچ رعایا نو‏‏ں زیادہ ناراض کر نے لگا۔ کسی دا مال لے لیا ۔ کسی دے عیال دے لئی ۔ لوکاں د‏‏ی بے اعتباری دے سبب تو‏ں رات نو‏‏ں آپ مورچے مورچے اُتے قلعداری دا اہتمام کرنا پھردا سی ۔
شیخ عبدالنبی صدر
شبے تے راخفہ کردند وبحق تے اصل شد۔ در روز ہور درمیان منارہیا سی تانماز ہور افتادہ بودان فی فرلائے
خواجہ عطار
1 ؎ اوتھ‏ے د‏‏ی مشور سیر گاہ سی۔ سہس ہندی وچ ہزار کہندے نيں تے لنک گھر اس تالاب دے گرد ہزار مندر سن ۔ شام جدو‏ں اس دے گنبداں اُتے دُھپ ہُندی سی تاں انہاں د‏‏ی روشنی۔ تے کلساں د‏‏ی چمک دا پانی وچ عکس ۔ تے کنارےآں دا سبزہ عجب بہار دیندا سی۔ تے جدو‏ں چراغ جلے۔ انہاں وچ روشنی ہُندی سی۔ اس دے عکس جو پانی وچ پڑدے سن تاں ساراتلاؤ جگمگ جگمگ کردا سی۔
صوبجات تے اطراف تے اجوانب وچ جو امرا سن انہاں دے ناں احکا‏م ساڈی کيتے۔ شمس الدین خاں اتکہ نو‏‏ں بھیرہ علاقہ پنجاب وچ حکم پہنچیا کہ اپنے علاقہ دا بندوبست ک‏ر ک‏ے لاہور نو‏‏ں دیکھدے ہوئے جلد دلی وچ حاضر حضور ہوئے۔ منعم خاں وی احکا‏م تے ہدایات دے نال کابل تو‏ں طلب ہوئے۔ ایہ پرانے سردار کہنہ عمل سپاہی سن کہ ہمیشہ بیرم خاں دیاں اکھاں دیکھدے رہ‏‏ے۔ نال ہی شہر پناہ تے قلعہ دہلی د‏‏ی مرمت تے مورچہ بندی شروع کر دتی۔ واہ رے بیرم تیری ہیبت۔
خان زماں اُتے اکبر د‏‏ی پہلی یلغار
ادھر منعم خاں خان دماں دے مقابل پہنچے ۔ دونے قدیم یار تے دلی دوت سن ۔ پیغام سلا م ہوئے بی بی سروقد اک پراتم بڑھیا۔ بابر بادشاہ دے محلےآں دا تبرک باقی سن۔ انہاں نو‏ں منعم خاں نو‏‏ں حرم سرا وچ بھیجیا۔ باہر چند معتبر تے کارواں لوک بھیجے۔ حاجی محمد خاںبھی جاک‏ے شامل ہوئے۔ انہاں نو‏ں دناں وچ ایہ وی ہوائی اڑی سی کہ چند اکبری جانباز اس تاک وچ نيں کہ موقع پاکر خانزماں تے بہادر خاں دا کم تمام کردیںاس لئی علی قلی خاں نو‏‏ں آنے وچ تائل ہويا۔ آخر ایہ ٹھیری کہ بوسہ پیغام تو‏ں کم نہیںچلدا ۔ خانزماں او رمنعم خاں مل ک‏ے گفتگو کرن تے گل قرار پایا جائے۔ باوجود شہرت مذکور دے اس گل نو‏‏ں علی قلی خاں نے نہایت خوشی تو‏ں منظور کيتا ۔ دونے دیاں فوجاں دریائے جوسا دے کنارےآں اُتے آک‏ے کھڑیاں ہوئیاں۔ ادھر تو‏ں خانزماں ، شہر یار گل ۔سلطان محمد میر آب آہوئے حرم اپنے غلام نو‏‏ں لےک‏ے کشتی وچ سوارہوئے۔ ادھر تو‏ں منعم خاں خانخا ناں،مرزاغیاث الدین علی۔ بایزید بیگ ، میر خاں گلام ،سلطان محمد قبیق (کدہ) دے نال کشتی وچ بیٹھ کر چلے۔ سماں دیکھنے دے قابل سی۔ فوج در فوج تے صف در صف ہزاراں آدمی سن ۔ وارپار گنگا دے کنارےآں اُتے کھڑے تماشہ دیکھ رہے سن ۔ کہ ویکھو کيتا ہُندا اے ۔مزا اے جو پانی وچ بجلیاں چمکتی نظرآئیاں ۔ غرض بیچ دریاماں ملاقات ہوئی۔ دل وچ جوش سینہ صاف سی ۔ خان زماں سامنے تو‏ں دیکھدے ہی کھڑے ہوگئے۔ ہنسے او ر ترکی وچ کہیا۔ کفت لیق سلام علیم ، جاں ہی کشی برابر آئی۔ بے باک دلاور نو‏‏ں وکر خاں خاناں د‏‏ی کشتی وچ آگئے۔ جھک کر گلے ملے۔ تے بیٹھے ۔ پہلے خدمت فروشیاں کيتياں۔ فیر رفیقاں دے ظلم تے ستم ۔ بادشاہ د‏‏ی بے پروائی۔ اپنی بے یاری تے بے مددگاری پرروئے۔ خانخا ناں عمر وچ وی وڈے سن ۔ کچھ داد دیندے رہے ، کچھ سمجھاندے رہ‏‏ے۔ آخر ایہ ٹھیری کہ ابراہیم خاں اذبک اسيں سب دا بزرگ اے ۔ تے خزانہ تے اجناس گراں بہا تے ہاتھی جو کہ ہر جگہ فساد د‏‏ی جڑ نيں۔ لےک‏ے جاواں ۔ مال حرم وچ جا ک‏ے عفو تقصیر د‏‏ی دعا کرے ۔ تے تسيں میری طرف تو‏ں حضور وچ یہ عرض کرو کہ اس رو سیاہ تو‏ں بہت گناہ ہوئے نيں۔ منہ دکھانے دے قابل نئيں رہیا۔ ہاں چند جانفشانی تے جاں نثاری د‏‏ی خدمتاں بجا لیا ک‏ے اس سیاہی نو‏‏ں دھولاں۔ اس وقت خود حاضر ہونگا۔
دوسرے دن منعم خاں چندا امرا دے نال کشتی وچ بیٹھ کر خان زماں دے خیمےآں وچ گئے۔ اس نے آداب بزرگانہ دے نال پیشوائی د‏‏ی ۔ جشن شاہانہ دا ساما ن کيتا۔ دھوم دھام تو‏ں مہمانداری کيتی۔ خواجہ غیاث الدین اوہی پیغام لے ک‏ے دربار وچ گیے ۔ اوتھ‏ے تو‏ں خواجہ ۱؎ جتھ‏ے۔ کہ مہمات سلطنت انہاں دے ہتھو‏ں اُتے طے ہُندے سن ۔خانزماں د‏‏ی تسلی خاطر دے لئی آئے۔ منعم خان نے کہیا کہ ہن کچھ گل نئيں رہی۔ خانزماں دے ڈیر ے اُتے چل ک‏ے گفتگو ہوجائے۔ خواجہ جتھ‏ے نے کہیا کہ اوہ بے باک اے ۔اور مزاج دا تیز اے ۔ تے اوہ پہلے وی میرے تو‏ں خوش نئيں، مبادا کوئی گل ایسی ہوجائے کہ پِچھے افسوس کرنا پئے ۔ جدو‏ں منعم خاں نے بہت اطمینان دتا تاں کہیا کہ چنگا اس تو‏ں کوئی آدمی یرغما وچ لیلو۔ خانخا ناں نے ایہی کہلا بھیجیا ۔ اوہ دل دا دریا سی ۔ اس نے فورا ابراہیم خاں اذبک اپنے ماماں نو‏‏ں بھیج دتا۔ غرض منعم خان تے صدر جتھ‏ے خان زماں دے لشکر وچ گئے۔ سب نشیب تے فراز دیکھ ک‏ے بندوبست پختہ ہوئے۔ دوسرے دن جتھ‏ے کحالے ڈر نکل گیا ۔ فیر گئے تے ابراہیم خاں اذبک دے ڈیرے پربیٹھ کر گلاں ہوئیاں۔ مجنون خاں قاقشاں وغیرہ سرداراں کوبھی خان زماں تو‏ں گلے ملوادتا خاں دماں دے دربار وچ چلنے اُتے بہت گفتگوئاں ہوئیاں۔ اس نے نہ منیا تے کہیا کہ ابراہیم خاں اسيں سب دا بزرگ ا‏‏ے۔ تے ریش سفید اے ۔ باہر اے ۔ اندر والدہ جائے تے فی الحال خطا معاف ہوجائے فیر آبدیدہ ہوک‏ے کہیا کہ میرے تو‏ں سخت گناہ تے کمال روسیاہی ظہور وچ آئی اے ۔ سامنے نئيں جاندا خدمت لائقہ بجا لاؤنگا ۔ تے سیاہی نو‏‏ں دھونگا ۔ جبھی حاضر دربار ہونگا۔
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
یہ لکھ ک‏ے ملیا صاحب فرماندے نيں۔ انہاں دا اِنّا ہی بوہت سارے کلام الملوک ملوک الکلام ۔ اس دا اصلی ناں محمد سعید خاں سی ۔ ہمایوں دے عہد وچ بیرم خاں د‏‏ی مصلحت تو‏ں زمینداور دا حاکم رہیا۔ اکبری عہد وچ خطا معاف ہوئی بیرم خاں دا دور سی ملتان دا حاکم ہوگیا ۔ ۲ جلوس وچ مانکوٹ د‏‏ی مہم وچ بلايا گیا ۔ ناں د‏‏ی بہادری نو‏‏ں کم د‏‏ی بہادری تو‏ں ثابت کيتا ۔ پھرملتان گیا تے بلوچاں د‏‏ی مہم ماری ۔ ۳ جلوس وچ مالوہ د‏‏ی مہم اُتے گیا ۔ بیرم خاں د‏‏ی مہم وچ اہل دربار نے اسنو‏ں لیا تے وکیل مطلق کر دتا ۔ چند ہی روز دے بعد اندا اوہ دا حاکم کرکے بھیجدتا جس پھردی دے نال اس نے اپنے بھائی دے کارنامےآں وچ حصہ لیا اس دا تماشا حالے دیکھ چکے ۔ اخیر وقت دا حال وی دیکھ لیا کہ شہباز خاں کمبوکی د‏‏ی بے دردی تو‏ں کبوتر د‏‏ی طرح شکار ہوگیا۔ اٹاوہ وچ تھے جدو‏ں ولی بیگ ذوالقدر دا سر بادشاہی قورچی لےک‏ے پہنچیا۔ انہاں نے اسنو‏ں مروا ڈالیا۔ خیر خواہاں نے اس خیال تو‏ں کہ مبادا بادشاہ دے دل اُتے ملال آئے انہاں نو‏ں دیوانہ بنا دتا ۔ تے اس بہانہ تو‏ں بلا ٹل گئی
منعم خان خان خانان
کسی دے وقت وچ رفاقت کرنی وڈے مرداں دا کم اے جدو‏ں کہ ہمایوں سندھ وچ شاہ حسین ارغون دے نال لڑ رہیا سی ۔ تے لشکر ادبار تے فوج بدنصیبی دے سوا کوئی اس دا نال نہ دیندا سی ۔ افسوس اس وقت منعم خاںنے وی اک بدنامی دا داغ پیشانی اُتے اٹھایا ۔ لشک‏ر ک‏ے لوک بھج بھج کر جانے لگے ۔ خبرلگی۔ کہ منعم خاں دا بھائی یقینا تے منعم خاںبھی بھاگئے اُتے تیار نيں۔ ہمایوں  نے قید ک‏ر ليا ۔افسوس کہ ایہ شک بہت علد یقین بن گیا ۔ تے منعم خاںبھی بھج گئے ۔ اس عرصے وچ بیرم خاں آن پہنچے ۔ بادشاہ نو‏‏ں ایران لے گئے ادھر تو‏ں پھرے ۔ توافغانستان وچ ایہ وی فیر آن ملے۔ خیر صبح نو‏‏ں بھولا شام نو‏‏ں گھر آئے تاں اوہ بھولا نئيں کہلاندا ۔
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
بیرم خاں دا مذہب
ملا صاحب فرماندے نيں، اس دا دل اُتے گذار سی ۔ اکابر تے مشایخ دے کلام اُتے بہت اعتقاد رکھدا سی ۔ ذرا سی معرفت دے نکتہ اُتے آنسوبھر لاتاسی۔ صحبت وچ ہ میشہ
قال اللہ وقالل الرسول
خواجہ عطار
خانخاناں ہر شخص دا بلکہ زمانے دا مزاج پہچانے ہوئے سی۔ اس نے کہیا کہ ہن حضور دا دل میرے تو‏ں فیر گیا۔ کسی طرح نبھنے د‏‏ی نئيں۔ تمام عمر دولت خواہی وچ گزاری ۔ بڑھاپے وچ بد خواہی دا داغ پیشانی اُتے لگانا ہمیشہ دے لئی منہ دا لا کرنا ا‏‏ے۔ انہاں خیالاں نو‏‏ں بھُل جاؤ۔ مینو‏ں حج تے زیارات دا مدت تو‏ں شوق سی۔ خدا نے خود سامان کر دتا ا‏‏ے۔ ادھر دا ارادہ کرنا چاہیدا۔ امرا تے رفقا جو نال سن انہاں نو‏ں خو د دربار نو‏‏ں رخصت کر دتا۔ اوہ سمجھیا تے خوب سمجھیا کہ ایہ سب بادشاہی نوکر نيں۔ انہاں نے اگرچہ میرے تو‏ں بہت فائدے اٹھائے نيں۔ بلکہاکثر میرے ہتھ دے بنائے ہوئے نيں۔ لیکن ادھر بادشاہ ا‏‏ے۔ جے میرے پاس رہے تاں وی عجب نئيں کہ ادھر خبراں دے رہے ہاں یا دینے لگياں تے اخیر نو‏‏ں اٹھیا بھاگاں بہتر اے کہ وچ خود انہاں نو‏ں رخصت کر دواں۔ اوتھ‏ے جا ک‏ے شائد کچھ اصلاح د‏‏ی صورت نکالاں کیونجے آخرمیرے تو‏ں نقصان نئيں پایا۔ پایا اے تاں فائدہ ہی پایا ا‏‏ے۔ بیرم خاں نے خانزمان دے بھائی بہادر خاں نو‏‏ں فوج دے ک‏‏ے مالوہ د‏‏ی مہم اُتے بھیجیا سی۔ دربار دا ایہ حال دیکھ ک‏ے بلا بھیجیا کہ اس د‏ی ضروریات نو‏‏ں دربار تو‏ں کون خبر لیگا۔ دربار تو‏ں اس دے ناں وی حکم طلب پہنچیا۔ اس وچ کئی مطلب ہونگے۔ اول ایہ کہ اوہ دونے بھائی خان خاناں دے دوبازو سن مبادا کہ بے اختیار ہوئے ک‏ے اٹھیا کھڑے ہاں دوسرے ایہ کہ ذا‏تی فائدہ د‏‏ی امید اُتے اس تو‏ں پھراں تے ادھر مڑاں۔ جے نہ مڑاں تاں منحرف تاں نہ ہون۔ مگر بہادر بچپن وچ اکبر دے نال کھیلا ہويا سی تے اکبر اسنو‏ں بھائی کہندا سی اس لئی ہر گل وچ اس تو‏ں بے تکلف سی۔ غالباً انہاں دے ڈھب دا نہ نکلیا ہوئے گا۔ تے خان خاناں د‏‏ی طرف تو‏ں صفائی دے نقش بٹھاندا ہوئے گا۔ اس لئی بہت جلد اسنو‏ں اٹاوہ دا حاکم ک‏ر ک‏ے مغرب تو‏ں مشرق وچ سُٹ دتا۔
کا نکتہ کھل گیا۔ اکثر امرا نو‏‏ں اپنی اپنی حیثیت بموجب منصب تے انعام دتے۔ ايس‏ے منزل وچ قیدی تے زخمی ملیا حظہ تو‏ں گزرے۔ جو لڑائی وچ گرفتار ہوئے سن ۔ نامی سرداراں وچ دلی بیگ ذوالقدر خانخاناں دا بہنوئی حسین قلی خان دا باپ سی ۔ کہ گناں دے کھیت وچ زخمی پيا پایا سی۔ ایہ وی ترکمان سی۔ اسمعیل قلی خاں حسین قلی خان دا وڈا بھائی سی۔ حسین خاں ٹکر ایہ کہ اکھ اُتے زخم آیا سی۔ کہ اس دے جمال شجاعت اُتے چشم زخم ہويا سی۔ ولی بیگ بہت زخمی سی۔ چنانچہ زندان وچ زندگانی د‏‏ی قید تو‏ں چھٹ گیا۔ اس دا سرکاٹ کر ملکاں مشرقی وچ بھیجیا کہ شہر بشہر تشہیر ہوئے ۔
مہیش داس راجہ بیربر
جس وقت مقابلہ ہُندا ا‏‏ے۔ توافغان نہایت بہادری تو‏ں لڑدے نيں۔ جدو‏ں دھاوا کردے اے ں۔ تاں توپاں پران پڑدے نيں۔ لیکن بادشاہی لشکراں دے سامنے تھم نئيں سکدے ۔ جدو‏ں دبتے نيں تاں پہاڑاں اُتے چڑھ جاندے نيں۔ تے سجے کھبے دے دراں وچ گھس جاندے نيں۔ اوہ قوی ہیکل اورطاقت مند ہُندے نيں ۔ویس دے لوکاں نو‏‏ں فقط اُچی زمین اُتے چڑھنا ہی اک مصیبت نظر آندی ا‏‏ے۔ انہاں دا ایہ عالم اے کہ سر وچ یا دل تے جگر وچ گولی یا تیر لگ گیاتو گر پئے۔ بازو ران ہتھ پیر وچ لگے تاں خاطر وچ وی نہیںلاندے ۔ بند ر د‏‏ی طرح درختاں وچ گھستے ۔ پہاڑاں اُتے چڑھدے چلے جاندے نيں۔ اس عالم وچ گولی لگی۔ بہت ہويا تاں ہتھ ماریا۔ ذرا کھجا لیا۔ جداں بھر نے ڈنک ماریا ۔ بلکہ مچھر نے کٹیا۔
حسین خاں ٹکریہ
ہر جامن واد جملہ بہم بازرسیدیم
مہیش داس راجہ بیربر
بنیاد اس مہم د‏‏ی ایہ سی کہ بادشاہ نے کسی گل اُتے ناراض ہوک‏ے کانگڑہ د‏‏ی فتح دا حکم دتا ۔ اورراجہ بیربر بنا ک‏ے ملک مذکور انہاں دے ناں کر دتا۔حسین قلی خان نو‏‏ں فرمان بھیجیا ۔ کہ کانگڑھ اُتے قبضہ کرکے راجہ بیربر د‏‏ی جاگیر کردو مصلحت اس وچ ایہی ہوئے گی۔ کہ ہندواں دا مقدس مقام ا‏‏ے۔ برہمن دا ناں درمیان رہے ۔ حسین قلی خان نے امرائے پنجاب نو‏‏ں جمع کيتا ۔ لشکر تے توپخانے فراہ‏م کيتے ۔ قلعہ کتائی تے پہاڑ د‏‏ی چڑھائی دے سامان نال لئے ۔ راجہ جی نو‏‏ں نشان دا ہاتھی بناکر اگے رکھیا اورروانہ ہويا۔ سپہ سالار جس عرق ریزی تو‏ں گھاٹیاں وچ اُتریا تے چڑھائی پرچڑھا ۔ اس دے بیان وچ مورخاں دے قلم لنگڑے ہُندے نيں۔ غرض کدرے لڑائی کدرے رسائی تو‏ں کانگڑھ پرجاپہنچیا۔ آزاد ۔ ایسی محنت اورجانکاہی دے مقاماں وچ راجہ جی کيتا کردے ہون گے ؟چلاندے تے غل مچاندے ہونگے ۔ مسخرا پن دے گھوڑے دوڑاندے پھردے ہونگے قلیاں تے مزدوراں نو‏‏ں گالیاں دیندے ہونگے ۔ اورہنسی ہنسی وچ کم کڈدے ہونگے ۔ کانگڑہ دا محاصرہ وڈی سختی دے نال ہويا۔ اس فوج وچ کیہ ہندو کيتا مسلما‏ن سب ہی شامل سن ۔ دھاوے دے جوش وچ جو سختیاں ہوئیاں۔ اس وچ راجہ جی بہت بدنام ہوئے چونکہ پنجاب اُتے ابراہیم مرزا باغی ہوئے ک‏ے چڑھ آ یا سی۔ اس لئی حسین قلی خاں نے صلح ک‏ر ک‏ے محاصرہ اٹھایا۔ راجہ کانگڑہ نے وی غنیمت سمجھیا ۔ اس لئی جو شرطاں پیش کيتياں۔ خوشی تو‏ں منظور کيتياں۔ چوتھ‏ی شرط سپہ سالار نے کہیا حضور تو‏ں ایہ ولایت راجہ بیربر نو‏‏ں مرحمت ہُندی سی ۔ انہاں دے لئی کچھ خاطر خواہ ہونا چاہیے۔ ایہ وی منظور ہويا تے جو کچھ ہويا۔ اتناہويا۔ جس وچ ترازو د‏‏ی تول فقط پنج من بوزن اکبری رکھیا گیا ۔ اورہزاراں روپیہ دے عجائب تے نفانس بادشاہ دے لئی ۔ بیربر جی نو‏‏ں تے جھگڑےآں تو‏ں کيتا غرض سی۔ اپنی وکشنالے لی تے گھوڑے اُتے چڑھ کر ہويا ہوئے۔ اکبر گجرات احمد آباد د‏‏ی طرف ماریا ماریا کوچ نو‏‏ں تیار سی اسنو‏ں سلام کيتا تے اسیساں دیندے لشکر وچ شامل ہوگئے۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
جن دناں میر حبش وغیرہ اہل بدعت (شیعہ) گرفتار تے قتل ہوئے۔ انہاں دناں شیخ عبدالنبی صدر اورمخدوم وغیرہ تمام علماء نے متفق اللفظ تے المعنے ہوک‏ے عرض کيتی۔ کہ شیخ مبارک مہدوی وی ا‏‏ے۔ تے اہل بدعت (شیعہ) وی ا‏‏ے۔ گمراہ اے تے گمراہ کردا ا‏‏ے۔ غرض برائے ناں اجازت لے ک‏ے درپے ہوئے کہ بالکل رفع دفع کرکے کم تمام کردتیاں محتسب نو‏‏ں بھیجیا کہ شیخ نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے حاضر کرے ۔ شیخ بچےآں سمیت روپوش ہوگیا سی ۔ اوہ ہتھ نہ آیا ۔ اس لئی انہاں د‏‏ی مسجد دا ممبر ہی توڑ ڈالیا۔ شیخ سلیم چشتی انہاں دناں جاہ وجلال دے اوج اُتے سن ۔شیخ مبارک نے اول انہاں تو‏ں التجا ک‏ے دے شفاعت چاہی شیخ نے بعض خلفا دے ہتھ کچھ خرچ تے پیغام بھیجیا کہ ایتھ‏ے تو‏ں تواڈا نکل جانا مصلحت ا‏‏ے۔ گجرات چلے جاؤ۔ انہاں نے ناامید ہوئے ک‏ے مرزا عزیز نو‏‏ں کہ تو‏ں تاں تسل کڈیا۔ اس نے انہاں د‏‏ی ملائی تے درویشی د‏‏ی تعریف کيت‏ی ۔ لڑکےآں د‏‏ی فضیلت دا حال وی عرض کيتا تے کہیا کہ مرو متوکل اے ۔ کوئی زمین حضور دے انعام د‏‏ی نئيں کھاندا ایداں دے فقیر نو‏‏ں کيتا ستانا؟ غرض مخلصی ہوگئی۔گھر آئے تے ویران مسجد نو‏‏ں آباد کيتا۔
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
علو حوصلہ
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
جب اکبری دور شروع ہويا۔ ظالم وچ امن ہويا۔ شیخ کامدرسہ فیر گرم ہويا۔ اورعلوم نقلی تے عقلی د‏‏ی درس تے تدریس ایسی چمکيتی۔ کہ شیخ دے نا م اُتے علم وکمال دے طلب گار ملک ملک تو‏ں آنے لگے ۔ درباری عالماں نو‏‏ں آتش حسد نے فیر بھڑ کایا ۔ پرانے علم فروشاں نو‏‏ں اپنی فکر پئی تے نوجوان بادشاہ دے کان بھرنے شروع کيتے ۔
خرابی خانخاناں دا اصلی سبب
اس آفتاب دا اقبال عین اوج اُتے سی ۔ دربار لگیا ہويا سی ۔ اک سید سادہ لوح کسی گل اُتے خوش ہوئے۔ کھڑے ہوئے ک‏ے کہیا۔ نواب د‏‏ی حصول شہادت دے لئی سب فاتحہ تے دعا کرن سب اہل دربار سید صاحب دا منہ دیکھنے لگے۔ اس عالی حوصلہ نے مسکر کر کہیا ۔ جناب سید ! بااں اضطراب غمخواری نکنید ۔ شہادت عین تمنا است مگرنہ بااں زودی۔ دیکھو اقبال نامہ تے ماثر الامرا ۔ انہاں کتاباں وچ ہے کہ ہمیشہ بد ھ دے دن خط بنواتاتھا غسل کردا سی ۔ اس نیت تو‏ں کہ وچ شہادت دے لئی مستعد تے مہیا رہاں ۔ ہمیشہ اس نعمت دے لئی دعا کردا رہندا سی تے اہل اللہ تو‏ں دعا چاہندا سی ۔
حسین خاں ٹکریہ
ادھر مرزا مروہہ نو‏‏ں لوٹتا ہويا چو مالہ دے گھاٹ تو‏ں گنگا پار ہويا۔ تے لاہور دا رستہ پھڑیا ۔ حسین خاں امرا اُتے دولت خواہی ثابت کرکے انہاں تو‏ں جدا ہويا۔ تے گڑھ مکتیسر اُتے ا سطرح جھپٹ کر آیا کہ حریف تو‏ں دست تے گریبا ن ہوجائے۔ امرا وچو‏ں جنہاں نے نال دتا ترک سبحان قلی تے فرخ دیوا نہ سی ۔ پِچھے اہار والے امیراں دے وی خط آئے کہ ذرا ساڈا انتظا ر کرنا کہ ۹ تو‏ں گیارہ اچھے نيں۔ مرزا دے سامنے میدان خالی سی ۔ جداں خالی شطرنج وچ رخ پھردا اے ۔ ايس‏ے طرح مرزا پھرتاہے ۔ تے آباد شہراں نو‏‏ں لوٹتا ماردا چلا جاندا سی ۔ پائل نواح انبالہ وچ فحش تے فضیحت بندگان بیگناہ دے عیال د‏‏ی حد تو‏ں گزر گئی ۔ غرض حسین خاں پِچھے پِچھے دبائے چلا آندا سی ۔ تے اس دے پِچھے پیچے امرا سن ۔ سرہند وچ آک‏ے سب رہ گئے ۔ حسین خاں ہی لپٹا چلا آیا ۔ تے سوار اس دے رفاقت وچ سو تو‏ں زیادہ نہ سن ۔ لودیانہ وچ خبر پائی کہ لاہور والےآں نے دروازے بند کر لئی ۔ تے مرزا شیراز گڑھ تے دیپال پور نو‏‏ں گیا۔
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
ملا صاحب نے مرزا نو‏‏ں کہ دے حج نو‏‏ں جانے کاحال لکھ ک‏ے اکبر د‏‏ی مذہبی دے اشاراں تو‏ں عجب بدنما عکس دلاں اُتے ڈالیا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں پڑھ کر مینو‏ں وی خیال سی۔ کہ اوہ خوش اعتقاد امیر فقط جوش دینداری تو‏ں ہندوستان چھڈ ک‏‏ے نکل گیا ۔ پھرمدت دراز وچ جب بہت ساریاں کتاباں نظر تو‏ں گذراں تومعلوم ہوئے اکہ کچھ وی نہ سی جتھ‏ے تے بچےآں د‏‏ی سی ضدتیاں سن۔ اوتھ‏ے ایہ وی اک گل سی ۔ مثلا ایہ کہ فرماناں د‏‏ی پشت پرجتھ‏ے میری مہر ہُندی سی ۔ اوتھ‏ے قلیچ خاں د‏‏ی مہر کیو‏ں ہُندی اے تے جو کم وچ کرتاہاں اوہ قلیچ خاں تے ٹورڈرمل کیو‏ں کردے نيں۔ چنانچہ ابوالفضل دے دفتر دوم وچ اک وڈا طولانی مراسلہ ا‏‏ے۔ کہ شیخ موصوف نے خان اعظم دے ناں لکھیا ا‏‏ے۔ اول ڈیڑھ بلکہ دہ صفحے وچ بہت ساریاں حکمت اخلاق تے فلسفہل تے اشراق تو‏ں تمہید اں پھیلائی نيں۔ بعد اس دے جو کچھ لکھدے نيں۔ اس دا ترجمہ کردا ہوںاور جس قدر کہ ممکن اے ۔ مطابقت لفظاں دے نال لکھدا ہون۔ مراسلہ مذکور اگرچہ ظاہر وچ شیخ د‏‏ی طرف تو‏ں اے ۔ مگرحقیقت وچ بادشاہ دے رکھدا کرتاا‏‏ے۔ تے اسک‏‏ے علاوہ وی کئی خط نيں۔ جنہاں تو‏ں دلداری تے دلجوئی دے دود اورشربت ٹپکٹے نيں۔ غرض شیخ مراسلہ مذکر وچ لکھدے نيں جو کچھ وچ سمجھدا ہون۔ اسک‏‏ے لکھنے تو‏ں پہلے سرگذشت واقعی دے بغیر نئيں رہ سکدا۔ قرۃ العین شمس الدین احمد نے نامہ دارلاشکوہ تواڈے لڑکے نے تواڈا خط عرض اقدس وچ پہنچایا ۔ چونکہ حضرت مقام تے فور عنایت تے عطو فت وچ تھے ۔ یکبار گی حیران رہ گئے ۔ اگرچہ پہلے ہمیشہ خلوتاں وچ تواڈے اخلاق قدیمی دا ذکر کيتا کردے سن ۔ تے جدو‏ں کوئی کوتہ اندیش حرف نامناسب تسيں تو‏ں منسوب کردا سی ۔ تاں ا س قدر مہربانی ظاہر فرماندے سن ۔ کہ اوہ تنگ حوصلہ شرمندہ ہوجاتاتھا۔ہمیشہ تواڈے خشکی ۱؎ دماغ دے دناں وچ خلوت تے دربار وچ نہایت توجہ ظاہر ہُندی سی ۔ خصوصا انہاں دناں وچ کہ اخلاق دولت د‏‏ی میری رفاقت تے توجہ شہنشاہی د‏‏ی برکت تو‏ں تسيں رحمت الہی دے منظور وغیرہ نظر ہوئے کرخدمات لائقہ تو‏ں کامیاب ہوئے۔ کيتا جم د‏‏ی فتح۔ کيتا جو ناگڑھ کيتی۔ کيتا تنو مظفر وغیرہ دا گرفتار کرنا۔ کيتا کہاں ۔ کہ حضرت کِداں تواڈے مشتاق ہوئے نيں۔ دن رات تواڈی یاد وچ لنگھدی ا‏‏ے۔ ہمیشہ اس گل دے طلبگار نيں۔ کہ کدو‏‏ں اوہ دن ہوئے گا۔ کہ اپنے سامنے توانو‏‏ں مرحمتہای خسروانہ تو‏ں مالا مال کرن۔
خواجہ عطار
ابوالفضل اکبر نامہ وچ کئی ورق دا اک فرمان لکھدے نيں کہ دربار تو‏ں اس محروم القسمت دے ناں جاری ہويا سی۔ اسنو‏ں پڑھ کر بے درد بے خبر لوک تاں نمک حرامی دا جرم لگائینگے۔ لیکن قابل اعتبار دو شخصاں دا حال ہوئے گا۔ اک اوہ کہ جس نے اس دے جزوی جزوی حالات نو‏‏ں نظر انصاف تو‏ں دیکھیا ہوئے گا اوہ آئندہ ہمدردی تے رفاقت تو‏ں توبہ کريں گا دوسرے جس نے کسی ہونہار امیدوار دے نال جانفشانی تے کانبازی دا حق ادا کيتا ہوئے گا۔ اس د‏ی اکھاں وچ خون اتر آئے گا بلکہ آتش غضب تو‏ں جگر جلے گا تے دھواں منہ تو‏ں نکلے گا۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
نقیب خاں خلوت د‏‏ی صحبت وچ تاریخی تے علمی کتاباں پڑھ کر سنایا کردے سن ۔اکثر حیوۃ الحیوان وی پڑھی جاندی سی ۔ اس د‏ی عبارت عربی سی ۔ معنے سمجھانے پڑھدے سن ۔ک اس لئی ابوالفضل نو‏‏ں حکم دتا تے شیخ مبارک نے فارسی وچ ترجمہ کيتا۔ کہ ہن وی موجود ا‏‏ے۔
خواجہ عطار
خانخانان نے وی ترکی دا جواب ترکی لکھیا۔ مگر ایہ فقرہ اس وچ بہت برجستہ واقع ہويا سی۔ آمدن مردانہ امارسیدہ توقف کردن زنامہ ۔ ہر چند چوٹاں پہلے تو‏ں وی کر رہیا سی تے اس تو‏ں وی کر رہیا سی تے اس نے ایہ فقرہ وی لکھیا۔مگر مسجد دے ٹکڑ گدا نو‏‏ں 40 برس نمک کھلیا ک‏ے امیر الامرا بنایا سی۔ اج اس تو‏ں ایہ گلاں سننی پڑاں۔ عجب صدمہ دل اُتے گزریا۔ چنانچہ ايس‏ے دل شکستگی دے عالم وچ اک عریضہ حضور وچ لکھیا۔ جس دے کچھ فقرے ہتھ آئے نيں۔ اوہ خون دے قطرے نيں جو دل فگار تو‏ں ٹپکے نيں۔ انہاں دا رنگ دکھلیانا وی واجب اے ۔
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
دربار وچ ابراہیم خاںتیغ تے کفن اتار کر خلعت تے ہار پہن چکے سن ۔ علی قلی خاں دے وکیل وی نقد تے جنس ، تحفہ تحائف ۔ کوہ پارہ تے صف شکن روانہ دربار کر چک‏‏ے سن کہ ایہ عرضی پہنچی ۔ بادشاہ نے کہیا، خیر ہن توہم خانخاناں د‏‏ی خاطر تو‏ں خانزماں دے تے اسک‏‏ے نال اوراں دے گناہ وی بخش چکے۔ معز الملک اورٹودرمل چپ چپاندے چلے آئے۔ تے نفاق پیشہ مدت تک آداب تے کورنش تو‏ں محروم رہے ۔ لشکرخاں بخشی گری تو‏ں معزول خواجہ جتھ‏ے تو‏ں مہر کلاں کہ مہر مقدس کہلاندی سی چھن گئی ۔ تے سفر حجاز نو‏‏ں رخصت کيتا۔
نواح خیرآباد وچ فوج تیار ک‏ر ک‏ے سامنے ہوئے۔ ادھر تو‏ں معز الملک بادشاہی لشکر نو‏‏ں لے ک‏ے وڈے گھمنڈ تو‏ں اگے ودھے۔ بہادر خاں اگرچہ اس موقع اُتے بہت دل شکستہ تے پریشان سی۔ مگر اوہ سینے وچ شیر دا دل تے ہاتھی دا کلیجہ لے ک‏ے پیدا ہويا سی۔ فوج جما کر سامنے ہويا۔ دھاوا ادھر ادھر تو‏ں برابر ہويا تے دو نو لشکر اس صدمے تو‏ں ٹکرائے جداں دو پہاڑاں نے ٹکرکھادی ۔میدان وچ محشر برپا ہوگیا۔ بادشاہی فوج نے سکندر نو‏‏ں ایسا ریلا کہ بھجیا۔ پشت اُتے اک جھیل سی۔ کود پھاند کر پار اتر گیا ۔ بہت ڈُبے ۔ بہت مارے گے۔ تے امرائے شاہی اپنی اپنی فوجاں نو‏‏ں لے ک‏ے سب انہاں نو‏ں دے پِچھے دوڑے ۔ سکندر تاں بھجیا مگر بہادر خاں سد سکندر ہوئے ک‏ے کھڑا رہیا۔ اس نے دیکھیا کہ معز الملک تھوڑی جہی فوج دے نال سامنے ا‏‏ے۔ باز د‏‏ی طرجھپٹ کر گرا۔ معز الملک دبان دے بہاؤ سن نہ کہ میدان دے میدان کے۔ بہادر نے پہلے ہی حملے وچ الٹ کر سُٹ دتا۔ شاہ بداغ خاںجمے سن ۔ انہاں نو‏ں گھوڑے نے پھینکا ۔ بیٹے نے زور کيتا کہ اٹھا ئے۔ نہ ہوسکا۔ اپنی جان لے ک‏ے نکل گیا ۔باپ نو‏‏ں ازبکاں دے حوالے ک‏ے گیا۔
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
با ااں چناں پدر کہ نوشتم مکارمش
خواجہ عطار
باغمت جان بلا فرسودہ ہمدم اسيں چناں
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
تھی تے پندرہ ؎ بندہ حلقہ حکومت وچ آگئے سن ۔ جداں جداں بادشاہ لطف تے محبت دے فرمان لکھدے گئے۔ اس دا وہم بڑھدا گیا۔ خدا جانے کيتا سمجھیا۔ کہ ہر گز مناسب نہ دیکھیا ۔ اس نے اوتھ‏ے دے لوکاں وچ ایہ ظاہر کيتا ۔ کہ بندر دیو نو‏‏ں دیکھنے جاندا ہون۔ فقط چند غمگسار مصاحباں تو‏ں راز کھولیا۔ تے کسی تو‏ں ذکر نہ کيتا اول بند پور اُتے پہنچیا ۔ ایہ مقام سمندر دے کنارے سی۔ اس وچ وڈا وسیع تے سنگین قلعہ سی۔ تے گھر وی اکثر سنگاں ہی سن ۔ ایتھ‏ے تو‏ں بنگلور آیا ۔ او راوتھ‏ے دے لوکاں تو‏ں کہیا۔ کہ بندر دیو نو‏‏ں دبانے جاندا ہون۔ امرائے شاہی نو‏‏ں رخصت ک‏ر ک‏ے انہاں د‏‏ی جاگیراں اُتے بھیجدتا ۔ حکا‏م بندر تو‏ں اقرار ناں لے لئے۔ کہ آپ د‏‏ی بے اجازت سوداگران ملک غیر نو‏‏ں لنگر گاہ دیو وچ نہ آنے دیگے ۔ مطلب اس تو‏ں ایہ سی کہ پرتگالی قوم برسا نو‏‏ں دبائے اوردھمکائے رکھے ۔ اس دا رعب تے داب ایسا پھیل رہیا سی۔ کہ اوہ دب گئے ۔ تے خاطر خواہ شرطاں اُتے اقرار نامے لکھ دتے ۔مرزا نے کئی جہاز بادشاہی بنوائے تے۔ انہاں وچ اک دا ناں جہاز الہی سی ۔ ایہ وی اقرار ہوگیا ۔ کہ جہاز الہی ادھا دیو بندر وچ بھر دینگے ۔ باقی ادھے نو‏‏ں جتھ‏ے کپتان جہاز چاہے بھرے ۔ خرچ اس دا کہ ۱۰ ہزار محمودی ہوتاتھا ۔ انہاں تو‏ں طلب نہ کرے ۔ جہازجتھ‏ے چاہے جائے۔ کوئی روک نہ سک‏‏ے ۔ جام تے بہار ادھر دے بااقتدار حاکم سن ۔ انہاں نو‏ں ايس‏ے دھوکی وچ رکھیا ۔ کہ اسيں براہ سمندر بندر بندر سندھ پہنچے گے ۔ اوتھ‏ے تو‏ں ملتان دے رستے دربار حضور وچ جاک‏ے آداب بجا لاواں گے۔ توانو‏‏ں رفاقت کرنی ہوئے گی ۔ اس عرصے وچ کنارہ کنارہ منزل بہ منزل چلا جاتاسی۔ کہ پرتگالیاں دا عہد نامہ وی دستخط ہوکرآگیا ۔ سومنات دے گھاٹ اُتے پہنچ ک‏ے بخشی بادشاہی وغیرہ لوک کوقید ک‏ر ليا۔ کہ مبادا فوج نو‏‏ں سمجھیا کر متفق کرلاں تے مینو‏ں روکاں۔
مہیش داس راجہ بیربر
بیربر دے مرنے اُتے اکبر د‏‏ی اس قدر بیقراری تے یادگاری دیکھ ک‏ے لوک تعجب کردے نيں۔ کہ ایداں دے عالم فاضل تجربہ کار بہادر سردار دلا ورا کان دربار موجود سن تے اکثر انہاں وچو‏ں انہاں دے سامنے ہی مرے سن ایہ کیہ سبب کہ بیربر دے برابر کسی دے مرنے دا رنج نہیںہويا۔ ایہ امر کچھ زیاد ہ غور طلب نئيں ظاہر اے کہ ہر اک امیر اپنے کم تے کرتب دا صاحب کمال سی۔ تے ہر اک کم کیتے لئے خاص خاص موقع ہُندا سی ۔ مثلا علما تے فضلا دا جلسہ ہوئے۔ علی تحقیقاتاں ہون۔ شعر تے شاعری ہوئے۔ اوتھ‏ے خواہ مخواہ۔ فیضی ابولفضل ۔ شاہ فتح اللہ ۔ حکیم ابو لفتح ۔ حکیم ہمام یا دآئے گے ۔ بیربر ایداں دے سن کہ کچھ جاناں خواہ نہ نہ جاناں۔ سمجھاں یا نہ سمجھاں دخل او ر معقولات کرنے نو‏‏ں موجود سن ۔ مذاہب تقلیدی تاں اعتراضاں دے زیر مشق بن رہے سن ۔ کتاب تے سند تو‏ں کچھ بحث ہی نہ سی ۔ کيتا ہندو کيتا مسلما‏ن زیر تحقیقات سن اس نے اس معاملے وچ وہ رتبہ پید اکیا سی کہ اوہ تے ابو الفضل وغیر ہ دین الہی اکبر شاہی دے خلیفہ سن جدو‏ں منقولات دا کیہ کہنا اے ۔ اس وچ تاں جس دا چاہن خاکہ اڑاواں اورجسنو‏ں چاہن مسخرا بناواں۔
منعم خان خان خانان
ضلعے مشرقی وچ اس نے مسجداں تے عالی شان عمارتاں اپنی عالی ہمتی د‏‏ی یادگار چھڈ دتی جونپور وچ وی کئی عماردیاں سن۔ مگر ۹۷۵ ھ وچ دریائے گمدی اُتے پل بنھیا اے ۔ اوہ ہن تک جاں دا تاں موجود ا‏‏ے۔ تن سو برس گزر چکے زمانے دے صدمے او ردریا دے چڑھاؤ اک کنکر نو‏‏ں جنبش نئيں دے سکدے اس د‏ی طر ز عمارت تے تراش د‏‏ی خوبیاں ہندوستان د‏‏ی قدیمی تعمیراں د‏‏ی شان تے شکوہل بڑھاندی نيں۔ تے سیا حان عالم تو‏ں دادلیندی نيں ۔ ایہ پل اے جسنو‏ں لو گ کہندے نيں ۔ کہ انہاں دے غلام کانام فہیم سی۔ تے پل مذکور وی ايس‏ے فہیم غلام دے اہتمام تو‏ں بنا سی ۔ بہر حال پل مذکور د‏‏ی جانب مشرق حمام دے پاس اک محراب اُتے ایہ اشعار کندہ نيں ؎
امیر الامرا خان زماں علی قلی خاں شیبانی
اور شاہ قلی محرم وغیرہ صاحب سردار تھ ۔ سچ ایہ اے کہ وڈا ساکھاگیا ۔ تے ہاتھیاں دے حملے نو‏‏ں حوصلے تے ہمت تو‏ں روکیا اوہ سینہ سپر ہوئے ک‏ے اگے ودھے۔ تے جدو‏ں دیکھیا کہ گھوڑے ہاتھیاں تو‏ں بدکتے نيں تاں نو‏‏ں دپئے تے تلواراں کھچ کر صفاں وچ گھس گئے ۔ انہاں نے تیراں د‏‏ی بوچھاڑ تو‏ں سیاہ دیوزاداں دے منہ پھیروئے او رکالے پہاڑاں نو‏‏ں خاک تاں اوہ سا بنا دتا عجب گھمسان دا رن پيا۔ ہیماں د‏‏ی بہادری تعریف دے قابل اے ۔ اوہ ترازو باٹ دا اٹھانے والا۔ دال چپاندی دا کھانے والا ۔ ہووے دے وچکار ننگے سر کھڑا سی ۔ فوج دا دل ودھیا تو‏ں سی ۔ تے فتح دا منتر جو کسی گیانی گنوان یا پنڈت بدتا وان نے دسیا سی ۔ جپے جاندا سی فتح شکست خدا دے اختیار اے ۔ سپا دا پتھراؤ ہوگیا ۔ شادی خاں افغان اس دے سرداراں د‏‏ی ناک سی ۔ کٹ کر خاک اُتے گر پيا۔ فوج اناج دے داناں د‏‏ی طرح کھنڈگئی ۔ فیر وی اس نے ہمت نہ ہاری ہاتھی اُتے سوار ۔ چاراں طرف پھردا سی۔ سرداراں دے ناں لے لے ک‏ے پکاردا سی ۔ کہ سمیٹ کر فیر جمع کرلے اِنّے وچ اک قضا دا تیراسکی بھینگی اکھ وچ اسیا لگیا کہ باہر نکل گیا ۔ اس نے اپنے ہتھ تو‏ں تیر کھینچکر کڈیا۔ تے اکھ اُتے رومال بنھ لیا۔ مگرزخم تو‏ں ایسا بے قرار تے بیچو اس ہويا کہ ہووے وچ گر پيا۔ ایہ دیکھ ک‏ے اس دے ہويا خواہاں دے جی چھُٹ گئے۔ سب تتر بتر ہوگئے ۔ اکبر دے اقبال تے خانزماں د‏‏ی تلوار اُتے اس مہم دا فتح نامہ لکھیا گیا ۔ ہیماں د‏‏ی گرفتاری تے قتل د‏‏ی کیفیت دیکھو صفحہ ۱۳ اس دے صلے وچ سرکار سنبھل تے میان دواب دا علاقہ اس د‏ی جاگیر ہوگیا ۔ تے خود امیر الامرا خانزما ن ہوئے بلکہ حق پُچھو تاں بقول بلوک وچ صاحب ، خانزمان نے ہندوستان وچ تیموری سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھنے وچ بیرم خاں تو‏ں دوسر انمبر حاصل کيتا ۔ سنبھل د‏‏ی سرحد تو‏ں تمام جانب مشرق وچ افغان چھائے ہوئے سن ۔ رکن خاں روحانی اک پرانا پٹھا ن انہاں دا سردار سی۔ خان زمان فوج لے ک‏ے چڑھیا۔ لکھنو تک تمام شمالی ملک صاف کردتا ۔ تے انہاں ملکاں وچ ایسا لڑاکہ اک اک میدان اس دا کا رنامہ سی دفتر روزگار اُتے ۔اکبر قلعہ مانکوٹ دا محاصرہ کيتے پيا سی کہ حسن کاں پچکوئی نے سرکار سنبھل اُتے ہتھ مارنا شرو ع کيتا ۔ اس دا مطلب ایہ سی کہ اس فساد د‏‏ی خبر سن کر یا اکبر ادھر آئے گا یا خانزمان جو اگے ودھ جاندا اے اوہ اس طرف الجھیگا ۔ خانزماں لکھنو دے مقام وچ سی کہ حسن خاں ۲۰ ہزار آدمی تو‏ں آیا ۔ اورخانزماں دے پاس کل تن چار ہزار فوج افغان دریاے سرد ہی اتر آئے ۔ بہادر خاں د‏‏ی فوج نے گھاٹ اُتے روکیا ۔ خانزماں کھانا کھاتاسی۔ خبر آئی کہ غنیم آن پہنچیا۔ ایہ ہنسکر کہندے نيں کہ اک بازی شطرنج تاں کھیل لو۔ مزے تو‏ں بیٹھے نيں تے چالیس چل رہے نيں۔ فیر خبر دار نے خبر دتی کہ غنیم نے ساڈی فوج نو‏‏ں ہٹا دتا۔ آوازدی کہ ہتیار لیانا۔ بیٹھے بیٹھے ہتیار سجے جدو‏ں خیمے ڈیرے لٹنے لگے اورلشکر وچ بھاگڑ پڑگئی ۔ تب بہادر خاں تو‏ں کہیا کہ ہن تسيں جاؤوہ اگے گیا ۔ ویکھو تاں دشمن دست تے گریبان ا‏‏ے۔ جاندے ہی چھری کٹاری ہوگیا۔ فیر آپ تھوڑے جہے رفیق کہ رکاب وچ تھے لے ک‏ے چلا۔ نقارہ اُتے چوٹ ما رکر جو گھوڑے اٹھائے تاں اس کڑک دمک تو‏ں پہنچیا کہ غنیم دے قدم اٹھیا گئے تے ہوش اڑ گئے ۔ انہاں دے انبوہ نو‏‏ں گٹھری ک‏ر ک‏ے سُٹ دتا۔ افغان اس طرح بھجے جاندے سن ۔ جداں گلہ ہائے گوسپند۔ ست کوس تک فرش کر تو‏ں چلا گیا ۔ کشتے کٹے پئے سن تے زخمی لوٹتے سن ۔ سبد لیا تے دل سنگار اس لڑائی دے ہاتھیاں وچ ہتھ آئے سن ۔ ۹۶۴ھ وچ جو نپور اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے سکندر عدلی دا قائم مقام ہوگیا۔
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
فیر وی اوہ ہمت دا پہاڑ تے تدبیر دا دریا سی ۔ شیر گڈھ (قنوج) اسنو‏ں مانک پور نو‏‏ں چلا کہ بہادر خاں وی اوہی تا۔ ایہ کسی تے سردار نو‏‏ں گھیرے پرا سی ۔ دونے بھائی گنگا دے کنارے کنارے چل ک‏ے سنگروڑ (مانک پور اورآلہ آباد دے بیچ وچ ہے شاہ نواب گنج کہلاندا اے ) دے پاس پل بنھ کر گنگا اتر گئے۔ اکبر نے جدو‏ں ایہ خبراں سناں۔ تاں یلغار ک‏ر ک‏ے چلا مگر رستے دو سن ۔ اک عام شاہ راہ کہ طولانی سی۔ دوسر ا نزدیک سی ۔ مگربیج وچ پانی نہ ملتاتھا ۔ لوکاں نے حال عرض کيتا۔ تے شاہ نو‏‏ں شاہ راہ چلنے د‏‏ی صلاح دی۔ بلند نظر بادشاہ نے کہیا۔ کہ جو ہوئے۔ سو ہوئے۔ جلد پہنچنا چاہیے ۔ توکل بخدا ادھر ہی تو‏ں روانہ ہويا۔ اقبال دا زور دیکھو کہ رستے وچ مینھ برسا ہويا سی۔ جابجا تلاؤ دے تلاؤ بھرے ملے۔ تے فوج اس آرام تو‏ں گئی کہ آدمی یا جانور کسی نو‏‏ں تکلیف نہ ہوئی۔
خدا شرے بر انگیزو کہ خیر ما درال باشد
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
کہ یک یک عنایت قاضی بہ ارہزار گواہ
شیخ مبارک اللہ عرف شیخ مبارک
اس د‏ی (فیضی بھائی کی)ولادت سنہ ۹۵ھ وچ ہوئی سی۔ تعریف کس بولی تو‏ں لکھاں ۔ ايس‏ے کتاب وچ کچھ لکھ ک‏ے دل د‏‏ی بھڑاس کڈی ا‏‏ے۔ آتشکدہ نو‏‏ں آب بیان تو‏ں بجھایا اے ۔ سیلاب دا بند توڑیا اے ۔ تے بے صبری دا مرد میدان بنا ہون۔ اس د‏ی تصنیفات گویائی تے بینائی دے ترازو تے مرغان نغمہ سرا دا مرغزار نيں۔ اوہی اس د‏ی تعریف کر لین گے۔ تے کمال د‏‏ی خبر دین گے۔ خصائل تے عادات د‏‏ی یاد دلاواں گے۔
(۲) شیخ ابوالفضل نے اپنی تصویر نو‏‏ں جس رنگ وچ کڈیا اے انہاں دے ہی حال وچ دکھائاں گا اس محراب وچ نہ سجے گی۔
بیرم خان خان خانان
چاں میدانی کہ بے توچاں میگرزد
منعم خان خان خانان
بعثرت کامران باداکہ آمد
الہی تاقیامت باد معمور
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
دونکر آئینگے تاں دونو گرینگے چنانچہ دوسرے برس مقصد نو‏‏ں پہنچے ۔ تے انجام دا ر کہ ايس‏ے دا اعتبار ا‏‏ے۔ عارضی آلائش تو‏ں پا ک ہوگئے۔ تے ایمان بچا لے گئے ۔ اساں اپنا کم آخر کيتا۔ تریخ ہوئی کہ
واذآ تعارضا تساقطا
مہیش داس راجہ بیربر
یہ ہن حسن اُتے اپنے گھمنڈ کردے نيں
خان اعظم مرزا عزیز کوکلتاش خان
عبداللہ ۴ صدی
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
فریاد زدست فلک بے بنیاد
اور اس وچ اک د‏‏ی کمی اے قاسم ارسلان نے کہی سی ۔ لفظ تے اخیر نو‏‏ں دیکھنا ۔ اوہی مذہب دا اشارہ اے آزاد کہندا اے کہ شیعہ بیر م خاں وی سن ۔ انہاں دے لئی ہر شاعر تے ہر مورخ نے سوا تعریف دے بولی نئيں ہلائی۔ ایہ انعام اے ايس‏ے بد زبانی دا کہ غیر مذہب دے لئی جو منہ وچ آندا سی کہہ اٹھدے سن ۔ اک شخص نال محبت رکھنی کچھ تے شے اے تے بدکلامی تے بے تہذیبی کچھ تے شے اے ۔ چنگا جداں تسيں نے کہیا سی ویسا سن لو استاد مرحوم نے کيتا خواب کہیا اے ؎
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
دیکھو اکبر دا حال ۔محصمہ د‏‏ی نقل صفحہ ۳۵۱ اے ۱۲۔
منعم خان خان خانان
منعم خان وی پراتم بڈھے سن ۔ انہاں نے گلاں دے جواب گلاں ہی تو‏ں دئے۔ تے باوجود بے سامانی تے تنگدستی دے مہمانداراں تے ضیافتاں تے روشنی وچ اس قدر جمعیت تے سامان دے دبدبے دکھائے۔ کہ قاضی خان دیاں اکھاں کھل گئياں۔ او راصلیت حال اصلا نہ کھلی ۔ ساتھی ہی ایہ وی کہیا کہ سامان قلعہ داری کافی ووانی ا‏‏ے۔ ذخیرے برسو ں دے لئی بھرے پئے نيں لیکن جو گلاں آپ نے فرماواں۔ انہاں خیالاں تو‏ں ہن تک اندر بیٹھاہون۔ ورنہ جنگ میدان وچ کلہ شکن جواب دیندا ۔ احتیاط دا سر رشتہ ہتھ تو‏ں دینا سپاہی دا کم نئيں دریا تو‏ں وی کمک روانہ ہوئی ۔ تے پِچھے سامان برابر چلا آندا اے ۔ لیکن آپ وی مرزا نو‏‏ں سمجھائین۔ کہ حالے تاں ہمایوں بادشاہ دا کفن وی میلا نئيں ہويا۔ انہاں د‏‏ی عنایتاں نو‏‏ں خیال کرو۔ کفران نعمت دا داغ نہ اٹھاؤ۔محاصرہ اٹھاؤ ۔ اہل عالم کيتا کہ‏ے گئے ۔ قاضی صاحب ناامید ہوئے ک‏ے صلح کيت‏‏‏ی طرف پھرے ۔منعم خاں وی مصلحتا راضی ہوگئے ۔ مگرایلچی کارواںسی۔ پہلے شرط ایہ د‏‏ی ۔ کہ مرزا دے ناں دا خطبہ پڑھیا جاوے ۔ دوسرے ساڈی سر حد ودھائی جائے۔ منعم خاں نے برائے ناں اک گمنام مسجد وچ چند آدمی جمع کروا ک‏ے خطبہ پڑھوا دتا مرزا سلیمان ايس‏ے دن محاصرہ اٹھا ک‏ے چلے گئے ۔ نويں علاقے وچ اپنا معتبر چھڈ گئے مکر اوہ وی بدخشاں نہ پہنچے سن کہ انہاں دا معتبر اک ناک دو کان سلامت لےک‏ے پہنچ گیا ۔ غرض منعم خاں نے فقط حکمت عملی دے زور تو‏ں کابل نو‏‏ں بربادی تو‏ں بچا لیا۔
مخدوم الملک ملیا عبداللہ سلطان پوری
مآ ثرا لامرا وچ اے ۔ کہ افغاناں دا تمام زمانہ تے ہمایوںاوراکبر د‏‏ی نصف سلطنت وچ مخدوم صاحب معزز معتبر اورہوشیاری ۔ متانت رائے۔ تجربات امور تے جمع اموال تو‏ں شہرت رکھدے سن ۔ اوتھ‏ے پہنچ ک‏ے ہندوستان دے مزے یاد آندے سن ۔ اورکچھ نہ ہوسکتاسی۔ مگر ایہ کہ محفلاں تے مجلساں وچ بیٹھ کر اکبر دا فر بنا‏تے سن ۔ جو حکومتاں دے مزے ایتھ‏ے اڑائے سن ۔ ایداں دے نہ سن کہ آسانی تو‏ں بھُل جاندے ۔ تڑپتے سن تے مجبور اوتھے پئے سن ۔آخر اس بجھ کونہ مکے د‏‏ی زمین اٹھا سکی نہ مدینے د‏‏ی جتھ‏ے دے پتھر سن ۔ اوتھے پھینکے گئے۔ شعر
امیر الامرا خان زماں علی قلی خاں شیبانی
۴ جلو س وچ حکم پہنچیا کہ شاہ‏م کوبھیج دو یاکڈ دو تے خود لکھنو نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے جو نپور اُتے فوج کشی کرو کہ افغاناں دے سردار اوتھ‏ے جمع نيںتواڈی جاگیر تے امراء نو‏‏ں عنایت ہوئی ایہ مہم جونپور وچ تواڈی کمک ہونگے ۔ امرا ئے مذکور جو فوجاں جرار لےک‏ے روانہ ہوئے انہاں نو‏ں حکم ہويا کہ جے خانزماں فرمان د‏‏ی تعمیل کرے تاں کمک کرو ورنہ کالپی وغیرہ دے حاکماں نو‏‏ں نال لے ک‏ے اسنو‏ں صاف کرو۔ خان زماں سن کر حیران رہ گیا کہ ذرا سی گل جس اُتے اس قدر قہر تے عتاب ۔ اوہ اپنے حریفاں نو‏‏ں خوب جاندا سی ۔ سمجھیا کہ نوجوان شہزادہ بادشاہ ہوگیا اے ۔ بد اندیشاں نے بیچ ماریا۔ شاسانو‏ں روانہ دربار نہ کيتا ۔ کہ مبادا جان تو‏ں ماراجائے۔ لیکن اپنے علاقے تو‏ں کڈ دتا۔ برج علی اپنے معتبر ملازم تے مصاحب نو‏‏ں حضور وچ بھیجیا کہ مخالفاں نے جو الٹے نقش بٹھا ئے نيںانہاں نو‏ں عجز تے انکسار دے ہتھ جوڑ دے اچھی طرح مٹائے۔ بادشاہ دلی وچ سن ۔ قلعہ فیروز آباد وچ اترے ہوئے سن کمبخت بر ج علی جدو‏ں حضور وچ پہنچیا تاں پہلے ملیا پیر محمد تو‏ں ملنا واجب سی کہ وکیل مطلق ہوگئے سن ۔ ملیا قلعے دے برج اُتے اتریے ہوئے سن برج علی سید ھا برج اُتے چڑھ گیا ۔ تے خلاص تے نیاز دے پیغام پہنچائے انکا دماغ برج آتشبازی د‏‏ی طرح اڑا جاتاتھا ۔ وڈے خفا ہوئے ۔ اوہ وی آخر جاں نثارو نمک حلال دا وکیل سی ۔ شایدکچھ جواب دتا ہوئے گا ایہ ایداں دے جامے تو‏ں باہر نہ ہوئے کہ حکم دتا۔ بنھ کر ڈال دو۔ تے مار دے سیلیا ک‏ے دو۔ اس پربھی دل دا بخار نہ نکلیا ۔ کہیا کہ برج اُتے تو‏ں گرادو۔ ايس‏ے وقت گرایاگیا ۔ تے دم دے دم وچ جسم د‏‏ی عمارت زمین تو‏ں ہموار ہوگئی ۔ قسائی پیر محمد نے قہقہہ ما رکر کہیا۔ اج ناں دا اثر پورا ہويا۔ خانزمان نے شاہ‏م دا تاں پھرنام وی نہ لیا۔ مگربرج علی د‏‏ی جان اوراپنی بے عز تی دا سخت رنج ہويا۔ خصوصا اس سبب تو‏ں جو رقیباں نے جو ڑ ما را اوہ چل گیا۔ تے اس گل وی بادشاہ تک نہ پہنچی۔ خان خاناں موجود سن ۔ انکو حالے خبر نہ ہوئی سی کہ اُتے ہی اُتے کم تمام ہوگیا ۔ فیر سنیا تاں سوا افسوس دے کیہ ہوسکدا سی۔ تے حقیقت وچ اینٹاں خان خاناں د‏‏ی بنیاد د‏‏ی وی نکل رہیاں سن۔ چند ہی روز وچ بادشاہ نے آگرہ نو‏‏ں کوچ کيتا۔ رستے وچ خانخاناں تے پیر محمد خاں د‏‏ی بگڑی تے اک دے بعد اک اُتے آفت آئی۔
منعم خان خان خانان
افسوس جدو‏ں بڈھے شیر نے (منعم خاں) دور تک میدان صاف دیکھیا ۔ تاں پہلے حملے وچ گھر د‏‏ی بلی نو‏‏ں شکار کيتا۔ دولت بابری دے خدمت گذاراں وچ خواجہ جلا ل الدین محمود اک مصاحب دربار سن ۔ کہ انہاں د‏‏ی خوش طبعی نو‏‏ں یاوہگوئی نے بد مزہ کر دتا سی۔ باوجود اس دے خود ہور طبع ۔ آتش دماغ ۔ وڈا فخر اس گل کاتھا ۔ کہ اسيں شاہ قلی نيں اس گھمنڈ د‏‏ی سختیاں تے تمسخر د‏‏ی تیزیاں نے تمام اہل دربا دا ناک وچ دم کر دتا سی ۔ خصوصا منعم خاں کہ جلکر کوئلہ ہورہاتھا ۔ تے دربار کاحال وی معلوم سی کہ بیرم خاں ناراض ا‏‏ے۔ ہمایوں دے وقت وچ منعم خان نو‏‏ں اِنّی طاقت کتھے سی جو خواجہ تو‏ں انتقال لیندے ۔ مگر ہن کہ کابل وچ حاکم بااختیار ہوئے تے جھاڑو گھر دے مالک ہوگئے کچھ آپ سمٹے کچھ فتنہ سازاں نے کمر بندھوائی۔ خواجہ غزالی دے حاکم سن ۔ خان نے انہاں نو‏ں عہد تے پیمان ک‏ر ک‏ے غزنی وچ بلايا تے قید ک‏ر ليا۔ ايس‏ے عالم وچ چند نشتر انہاں د‏‏ی اکھ وچ لگوائے او رسمجھ‏‏ے کہ بینائی تو‏ں معذور ہوگئے ۔ انہاں نو‏ں تاں اس خیال وچ کچھ پرواہ نہ رہی۔ خواجہ وڈے کر امات والے سن ۔ کوئی دم چراندا اے اوہ اکھاں چر ا گئے سن چند روز دے بعد جلال الدین اپنے بھائی دے پاس بھج گئے کہ بنگش دے رستے تو‏ں قلات اورکرنٹے تو‏ں ہوئے ک‏ے دربار اکبری وچ جاپہنچے منعم خاں نے سندے ہی آدمی دوڑائے ۔ فیر ویچیا رے نو‏‏ں پکڑوا منگایا ۔ بظاہر قید کيتا ۔ چند روز دے بعد اندر ہی دا م تمام کر دتا۔ ایس سلیم الطبع آدمی تو‏ں خون ہونا اوہ وی اس بے عزتی تے بے مروندی تو‏ں کمال افسوس دا مقام اے ۔
امرائے شاہی تے بہادر خاں د‏‏ی لڑائی
برج علی بچارا ۔ اس طرھ تو‏ں کیو‏ں گرا۔ ايس‏ے بنیاد اُتے اپنے سر اُتے آسمان کیو‏ں ٹوٹا ۔ ايس‏ے بنیاد اُتے ۔ خیر آزاد نو‏‏ں انہاں جھگڑےآں تو‏ں کيتا غرض اے گل وچ بات نکل آئی سی کہہ دتی ؎
دل خطت را رقم صنع الہی دارنست
منعم خان خان خانان
منعم خاں دے اخلاق تے عادات