محمد_بہاول_خان_سوم
ملتان دی مہم
جب ملتان وچ مول راج دی بغاوت پھوٹی تو مسٹر Vans Agnew نے اک خط بھیجیا جو 21 اپریل 1848ء نو‏‏ں پولیٹکل ایجنٹ پیرابراہیم خان تک پہنچیا۔ اس وچ بغاوت تے کیپٹن اینڈ رسن دے زخمی ہونے دے متعلق دسیا گیا سی تے درخواست کيتی گئی کہ توپ خانے تے رسد دے ہمراہ اک دستہ ریاست دی طرف تو‏ں ملتان بھیجیا جائے۔ 22 اپریل نو‏‏ں درستہ روانہ ہونے والا سی کہ Vans Agnew دا ملازم ایہ خبر لے ک‏ے پہنچیا کہ کیپٹن اینڈرسن تے Agnew نو‏‏ں قتل کر دتا گیا سی لہذا کوچ دا حکم واپس لے لیا گیا۔ 27 اپریل کونواب نو‏‏ں لاہور دے ریذیڈنٹ دی جانب تو‏ں پیغام ملیا کہ کسی قابل کمانڈر دی زیر قیادت اک طاقت ور دستہ ملتان روانہ کیتا جائے تے 29 اپریل نو‏‏ں دوسرے پیغام وچ کہیا گیا کہ مول راج دی تمام جائداد ریاست تو‏ں منسلک کر دتی جائے تے اس دے وکیل نو‏‏ں بہاولپور تو‏ں کڈ دتا جائے۔ دراں اثنا مول راج نے بھاری معاوضے اُتے نويں آدمی بھرتی کرنے دی خاطر دو آدمیاں نو‏‏ں بہاولپور بھیجیا سی ۔ انہاں آدمیاں کوریاست تو‏ں کڈ دتا گیا۔ 17 مئی نو‏‏ں نواب نو‏‏ں لاہور وچ اپنے وکیلاں تو‏ں خبرملی کہ ریذیڈنٹ دی خواہش اے کہ بہاولپور دی افواج ستلج پار کراں تے امام الدین تے راجا شیر سنگھ دی مدد کراں۔ نواب نے جواب وچ کہیا کہ اوہ ایسا ہی کرے گا۔ پھر نواب نو‏‏ں ریذیڈنٹ تو‏ں اک تے پیغام آیا کہ زیادہ تو‏ں زیادہ علاقہ اپنے قبضے وچ رکھیا جائے تے خبر دار کیتا کہ اوہدی فوج برطانوی فوج دے آجانے تک لوگاں نو‏‏ں تحفظ دینے، ربیع دا محصول جمع کرنے تے ملک دے عمومی امن دی ذمہ دار ہوئے گی۔ نواب تو‏ں ایہ وی درخواست کيتی گئی کہ اوہ ستلج وچ چلنے والی کشتیاں اپنے قبضے وچ لے لے۔ 25 مئی کولیفٹیننٹ ایڈ ورڈز نے درخواست کيتی کہ فوج دا اک دستہ غلام علی خان خاکوانی دی مدد دے لئی کورٹ کماں بھیجنا چاہیے جس نے دیوان مول راج دے خلاف علم بلند کیتا سی ۔ اس نے لکھیا کہ باغی لیہ اُتے حملے کرنے دا ارادہ رکھدے سن تے دریائے سندھ پار کر دے ڈیرہ اسمعیل خان اُتے دھاوا بولنے والے سن ۔ اس دا تدارک کرنے دی خاطر اس نے نواب تو‏ں کہیا کہ اپنی فوج دریا دے پار ملتان بھیجے تا کہ دیوان لیہ دے متعلق اپنے منصوبے ترک کرنے پرمجبور ہو جائے۔ چند دن بعد ایڈورڈ نے نواب نو‏‏ں (جسنو‏ں لاہور دے ریذیڈنٹ نے کہیا سی کہ اوہ ستلج وچ موجود فیریز تو‏ں لے ک‏ے ملتان دے بھاٹکاں تک سارے ملک دے لئی زمہ دار سی ) دسیا کہ بہتر ہوئے گا جے اوہ جلالپور فیری عبور کر دے براست شجاع آباد ملتان دی طرف بڑھے بشرطیکہ اس دے خیال وچ ایہ حرکت دیوان نو‏‏ں ہربھگوان (جو ڈیرہ غازی خان دے لئی خطرہ بنا ہويا سی ) نو‏‏ں واپس بلانے پرمجبور کر دے گی وگرنہ نواب نو‏‏ں چاہیے کہ خان گڑھ دے مقام اُتے دمروالا فیری نو‏‏ں پار کرے تے اس دے نال آن ملے۔ نواب نے شجاع آباد دی طرف بڑھنا بہتر خیال کیتا۔ اس نے ریاست وچ فریز دے ذریعے تو‏ں ملتان دی طرف اسلحہ، پانی وغیرہ بھیجے جانے دا وی تدارک کر دتا تے کوٹلی عادل وچ 500 گھوڑ سوار تے 100 پیدل سپاہی تعینات کیتے تا کہ اسنو‏ں دیوان دے افسراں دی دست درازیاں تو‏ں محفوظ رکھیا جا سکے۔ 27 مئی نو‏‏ں مقامی ایجنٹ پیر ابراہیم خان نے ریذیڈنٹ دے حکم اُتے نواب تو‏ں درخواست کيتی کہ ملتان دی تسخیر دے لئی اک دستہ بجھوائے۔ 28 مئی نو‏‏ں دو رجمنٹاں، 200 کیولری تے 5000 جاگیردار لیویز 9 توپاں تے 100 بارود دی دیگناں دے نال فتح محمد خان غوری دی زیر قیادت احمد پور تو‏ں کوچ کر گئياں۔ 31 مئی نو‏‏ں جل پور تو‏ں گزر کر 2 جون نو‏‏ں بلوچاں تے 3 کوجلالپور سعادت والا پہنچی۔ اوہدی روانگی دی خبرلیفٹینٹ ایڈ ورڈز کوبھجوائی گئی تے نال ہی ایہ وی دسیا گیا کہ پندرہ سو آدمی معزالدین دی زیر قیادت سیت پور بھیجے گئے سن تے جھارکنڈ مل دی زیر قیادت 400 سردار واہ نالہ دی جانب بھجوائے گئے سن تا کہ انہاں علاقےآں وچ امن یقینی بنایا جا سکے۔ 31 مئی نو‏‏ں ریذیڈنٹ دی جانب تو‏ں موصول ہونے خط وچ اس تو‏ں کہیا گیا کہ ملتان وچ مول راج دا محاصرہ کرے۔ جب معزالدین تے دین محمد شاہ دی زیر قیادت فوج على پور پہنچی تو مول راج دا ڈپٹی جواہر مل حیران رہ گیا۔ اوہ 100 گھوڑ سواراں تے 100 پیدل سپاہیاں دے نال محصول جمع کرنے وچ مشغول سی ۔ نتیجتاً ہونے والی لڑائی وچ جواہر مل نو‏‏ں شکست ہوئی تے 100 آدمی مارے گئے تے اوہ بقیہ دے نال بھج گیا۔ اب لاہور تو‏ں موصولہ ہدایات دی روشنی وچ تہیہ کیتا گیا کہ بہاولپور دی فوج شجاع آباد دی طرف پیش قدمی کردے ہوئے ایڈورڈز دے لیویز تو‏ں مل جائے۔ چنانچہ 12 جون کوفوج نے فتح محمد خان دی زیر قیادت گوبن دی طرف مارچ کیتا۔ ایڈورڈز وی اس جگہ اُتے پہنچیا جتھ‏ے اوہدی درخواست اُتے نواب نے لیویز نو‏‏ں چناب پار کروانے دے لئی کشتیاں فراہ‏م دی سن تے پھر اوتھ‏ے تو‏ں خان گڑھ روانہ ہويا۔ ایتھ‏ے اس نے 14 جون کولکھیا کہ اوہ بہاولپور دی فوج تو‏ں ملنے دے لئی ودھ رہیا سی تے ایہ کہ اسنو‏ں خبر ملی دی کہ مول راج ریاست دی افواج اس دے نال ملنے تو‏ں پہلے ہی انہاں اُتے حملہ کرنے دا ارادہ رکھدا سی ۔ چنانچہ ریاستی دستےآں نے 17 جون نو‏‏ں بسوری وچ مورچے بنا لئی۔ دراں اثنا ایڈورڈز خان گڑھ وچ جزل Van Cortlandt دے پہنچنے دا منتظر سی ۔ 18 جون نو‏‏ں افواج نے گھیاں والا فیری نزد کنبیری دی طرف پیش قدمی دی تا کہ قریب آ چکے دشمن نو‏‏ں قابو وچ رکھیا جا سکے۔ ایڈورڈز دے لیویز دی تعداد دو ہزار گھوڑ سوار تے پیدل سن تے اوہدی مدد دے لئی بھیجی کئی بہاولپوری افواج دی کل تعداد 7129 انفنڑی، 2449 کیولری، 14 ہارس آرٹلری تے 108 اونٹھ سوار سن ۔ اس دے بعد ریاستی افواج نے ردان نزد بسوری دی طرف مارچ کیتا جس اُتے مول راج دی فوج کنبیری تو‏ں نونار دی طرف بڑھی تے انہاں اُتے حملہ کر دتا لیکن اوہ بہادری تے استقامت تو‏ں لڑے جب ایڈورز وی پہنچ گیا تے انہاں دے حالات دیکھ کر Van Cortlandt تو‏ں 6 توپاں تے ریگولر انفنٹری دی دو رجمنٹاں دا اک دستہ لیا تے لڑائی وچ شریک ہو گیا۔ ایہ صبح 8 تو‏ں شام 5 بجے تک جاری رہنے والے اک حملے دے بعد دشمن نے پسپائی اختیار کيتی۔ ریاستی لیویز نے 6 توپاں اپنے قبضے وچ لاں جدو‏ں کہ ایڈورڈز نے دو توپاں تے رسد دی کافی مقدار اُتے قبضہ کیتا۔ ریاستی افواج دے 34 گھوڑ سوار تے 14 پیدل سپاہی مارے گئے۔ 19 جون نو‏‏ں Van Cortlandt نے اتحادی افواج دے نال مل کرجنکشن بنایا تے ایڈورڈز دے حکم اُتے بہاولپور دی فوج نونار تو‏ں شجاع آباد دے تن میل اندر تک پہنچ گئی۔ ایڈورڈز 20 جون نو‏‏ں انہاں دے پڑاؤ وچ پہنچیا۔ اس نے پیر ابراہیم خان تے فتح محمد خان نو‏‏ں قلعے اُتے حملہ کرنے دی ہدایت دی لیکن ہندو مکھیے تے چودھری ایڈورڈز تے پیر ابراہیم دے نام درخواستاں لے ک‏ے آئے جنہاں وچ غیر مشروط طور اُتے ہتھیار پھینکنے دی پیش کش کيتی گئی۔ چنانچہ شہر اُتے قبضہ کر دے فوج تعینات کر دتی گئی۔ 2 جون نو‏‏ں ایڈرورڈز تے Van Cortlandt بقیہ ریاستی افواج دے نال شہر وچ داخل ہوئے۔ 26 جون نو‏‏ں اتحادی افواج نے سکندر آباد دی طرف مارچ کیتا جتھ‏ے دشمن فوج دا چھوٹا سا دستہ تعینات سی، لیکن انہاں نے سر تسلیم خم کر لیا تے اوہ مقام بلا مدافعت قبضے وچ آ گیا۔ اگلے روز افواج ادھی والا پہنچیاں تے 27 جون نو‏‏ں سورج کنڈ ۔ ایتھ‏ے 28 جون نو‏‏ں لیفٹیننٹ لیک بطور پولیٹکل ایجنٹ ریاستی فوج تو‏ں ملا۔ اس نے 26 جون نو‏‏ں احمد پور وچ نواب تو‏ں ملیا قا ت دی سی۔ 29 جون نو‏‏ں اتحادی کایان پور تے یکم جولائ‏ی نو‏‏ں عربی پنچے۔ دوپہر دے وقت مول راج انہاں اُتے حملہ کرنے دے لئی ملتان تو‏ں باہر فیض باغ وچ آیا لیکن کانٹے دار مقابلے دے بعد اسنو‏ں واپس دھکیل دتا گیا تے قلعے وچ پسپائی اختیار کرنے اُتے مجبور کر دتا گیا۔ چند سپاہی اس دے نال سن جنہاں نے سدوحسام وچ درختاں دے پیچھے مورچے بنا رکھے سن ۔ معرکے وچ 2 توپاں تے 30 قیدی ہتھ لگے تے ریاستی افواج میک فرسن تو‏ں محروم ہوئیاں، اس دے 14 آدمی کم آئے تے 4 زخمی ہوئے۔ اتحادی فوج 2 جولائ‏ی نو‏‏ں حامد شاہ باغ دی طرف بڑھی۔ 26 تاریخ نو‏‏ں باغی ولی محمد دے قریب پہنچے تاکہ انہاں دی پانی دی فراہمی منقطع دی جا سکے لیکن بہاولپوری افواج تے ایڈورڈز دی فوج دے اک جھن آموہانے کھودڈالے تے چناب تو‏ں پانی اک نالے وچ لیائے جو انہاں دے پڑاو دے قریب تو‏ں لنگھدا سی ۔ یکم ستمبر نو‏‏ں لیک تے ایڈورڈز سورج کنڈ تو‏ں باغ کٹا بیراگی چلے گئے تے جدو‏ں دشمن نے جوگ مایا تو‏ں گولہ باری شروع دی تو بہاولپور افواج نے لیک دی زیر قیادت اس مقام نو‏‏ں وی نشانہ بنایا تے دشمن شیدی لال ٹیلے اُتے پیچھے ہٹ گیا۔ ریاستی افواج دی 11ہلاکتاں ہوئیاں تے 25 زخمی ہوئے۔ لیک نے انہاں دے طرزعمل نو‏‏ں ناجائز طور اُتے بہت سراہا ۔ 12 ستمبر نو‏‏ں لیک نے اتحادی افواج دے ہمراہ اوکھارا گوپال داس اُتے عمل کر دے سکھاں نو‏‏ں شکست دی جنہاں دے 800 آدمی مارے گئے۔ لیک اس لڑائی وچ خود وی زخمی ہويا۔ اس دے بعد 3 اکتوبر تک غیر مسلسل لڑائی جاری رہی۔ لیک نے محاصرے وچ خدمات پیش کرنے اُتے ہر بہاولپوری توپچی نو‏‏ں اک سو روپے دا انعام دتا۔ 7 اکتوبر نو‏‏ں مول راج تے شیر سنگھ نے 18 توپاں جوگ مایا دے قریب نصب کيتیاں تے اتحادی ولی محمد نہر مورچہ زن ہو گئے تے حملہ آوراں نو‏‏ں بھگایا۔ کٹا بیراگی اُتے حملے دی اک تے کوشش 31 اکتوبر نو‏‏ں ناکم بنائی گئی تے یکم تا 5 نومبر تک مختلف مقامات پرحملےآں نو‏‏ں روزانہ نا کم بنایا گیا۔ 6 نومبرکولیک دی زیر قیادت ریاستی افواج اُتے اک بہادرانہ یلغار کيتی گئی مگر کوئی کامیابی نئيں ملی۔ یکم تو‏ں 6 نومبر تک انہاں دے نقصانات صرف 2 ہلاک تے 15 زخمی سن ۔ 7 نومبر نو‏‏ں جنرل whish نے دو ہزر آدمی منتخب کیتے جنہاں وچ نصف بہاولپوری فوج دے تے نصف ایڈورڈز دے لیویز تو‏ں تا کہ دشمن دے مورچاں اُتے حملہ کیتا جا سکے لیکن Van Cortlandt دی زیر قیادت سپاہیاں دی چار کمپنیاں نے بغاوت کر دتی تے امام الدین تے اک بہاولپوری رجمنٹ اُتے دھاوا بولا۔ اگرچہ باغیاں نو‏‏ں جلد ہی منتشر کر دتا گیا لیکن کافی گڑ بڑ پیدا ہوئی۔ بااں ہمہ لیک ریاستی افواج دی مدد تو‏ں دشمن دے مورچاں کوتباہ کرنے وچ کامیاب ہو گیا۔ اس روز انہاں دے 5 آدمی ہلاک تے 38 زخمی ہوئے۔ 20 جنوری تک ملتان قلعے دے آس پاس لڑائی جاری رہی۔ آخر کار مول راج نے ہور مدافعت بیکارخیال کر دے جزل Whish دے آگے ہتھیار ڈال دتے۔ 8 نومبر تو‏ں لے ک‏ے مہم دے اختتام تک ریاستی افواج دے کل 24 آدمی مارے گئے تے 2 زخمی ہوئے۔ 29 جنوری نو‏‏ں لیک نے بہاولپور کمانڈرنٹ نو‏‏ں اک طلیائی کڑا، اک موتیاں دا ہار تے بیش قیمت تلوار پیش کيتی۔ جنوری 1851ء وچ چیمبرلین نے بورڈ آف ایڈمنسٹریشن دی جانب تو‏ں 49 افسراں نو‏‏ں انعامات دتے۔ نواب دی خدمات دے اعتراف ماں لارڈ ڈلہوزی نے نواب محمد بہاول خان سوم دے لئی تا حیات اک لکھ روپے سالانہ وظیفہ جاری کیتا تے نواب دے علاقے تے اوہدی فوج دی خدمات دے لئی اٹھ لکھ روپے نقد انعام دتا۔