cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسلامى تہذيب تے ثقافت
انہاں دے ایہ نظریات قرون وسطى دے ادوار وچ شدت دے ساتھمشرق تے مغرب وچ چھاگئے تے یورپ دے اہ‏م سکولاں تے یونیورسیٹاں وچ پڑھائے جانے لگے انہاں نے اک لحاظ تو‏ں دو دنیاواں یعنى عقلى تے دینى اُتے کہ جو یونان دے فلسفہ تے مذہب اسلام نو‏‏ں تشکیل دیندے سن اُتے تکایہ کیہ، عقلى لحاظ تو‏ں انہاں نے وحى دی ضرورت تے لازمى ہونے نو‏‏ں دلیل تو‏ں ثابت کيتا کہ عقلى تے روحى بصیرت اک بلندترین عنایت اے کہ جو پیغمبر (ص) نو‏‏ں عطا ہوئی اے تے پیغمبر (ص) دی روح اسقدر قوى تے قدرت دی مالک ہوتى اے کہ عقلى مفاہیم نو‏‏ں زندہ تے متحرک صورتاں وچ لے آتى اے جسنو‏ں ایمان دے طور پرلوکاں دے سامنے پیش کيتا جاندا اے _
٦٦ کا تجزایہ کیہ تے واضح کيتا کہ کِداں اس علم نے جنم لیا تے عالم اسلام وچ کس طرح داخل ہويا ، انہاں نے مختصر تو‏ں انداز وچ ماہیت منطق دی تعریف دی اسک‏‏ے بعد اسک‏‏ے مبادى تے اساس اُتے بحث دی _
۲) عبدالجلیل ، تریخ ادبیات عرب ، ترجمہ آذر تاش آذر نوش ، ص ۱۵۳_
۱) دانشنامہ جہان اسلام ، ج ٦ ذیل تریخ تے تریخ نگار ى _
٧۰ تریخ محمدى تے تریخ ذوالقرنین، عبدالرزاق مفتون دنبلى دی مآثر سلطانی، عضدالدولہ سلطان احمد میرزا دی تریخ عضدى ، تے محمد تقى سپہر دی ناسخ التواریخ کا ناں لیا جاسکدا اے ،قاجاریہ دے دوسرے دور وچ یورپ دی زباناں تو‏ں ترجمہ دی بناء اُتے یورپ دی تریخ دے متعلق چند کتاباں وچو‏ں ایڈورڈگیبن دی کتاب تریخ انحطاط تے زوال امپراتورى روم کہ جو فارسى وچ ترجمہ ہوئی اسى طرح سرجان ملکم دی کتاب ایران د‏‏ی تریخ کہ جوانگریزى وچ تصنیف ہوئی تے بعد وچ فارسى وچ ترجمہ ہوئی_(۱)
ہ) انساب دی روسے تریخ نویسی: انساب دے سلسلہ تے شجرہ نسب دی آشنائی دے ساتھتاریخى حوادث دا ذکر تے انکا ایداں دے قبیلے تے طوائف تو‏ں ربط بیان کرنا جنہاں دا پس منظر زمانہ جاہلیت تو‏ں جا ملدا اے _
۹ ) جغرافیا
۱) رسول جعفریان ، منابع اسلام د‏‏ی تریخ ، قم ص ۵۱ ، فرانتس روزنتال ، تریخ تے تریخ نگارى در اسلام ، ترجمہ اسداللہ آزاد ص ۸۴، ۸۱ ، عبدالعزیز دورى ، بحث فى نشان علم التریخ عندالعرب ص ۸٦ _ ۸۱_
دوسرا دور (پنجويں صدی)
یہ اسلامى جغرافیائی معلومات دی پیوستگى تے ترتیب دینے دا زمانہ اے _ اس دور وچ ادریسى جداں حضرات دے سوا متقدمین دی کتاباں دے مقابلہ وچ کوئی خاص ترقى نئيں ہوئی تے جغرافیہ دے موضوع اُتے علمى تے ناقدانہ
٧۵ دوسرے دور یعنى پنجويں صدى وچ وڈے تے عظیم جغرافیہ داناں دے ظہور دا اسيں مشاہدہ کردے نيں کہ انہاں وچو‏ں اہ‏م ترین ابوریحان بیرونى نيں جناب بیرونى علم جغرافیہ دی اک انتہائی فنى تے پیچیدہ ترین شاخ یعنى ریاضیاتى جغرافیہ دے مؤسس نيں اس حوالے تو‏ں انکى کتاب دا ناں  تحدید نہایات الاماکن اے استو‏ں علاوہ علم جغرافیا وچ البیرونى دے ہ‏معصر تے اسيں رتبہ دانشور ابوعبداللہ بن عبدالعزیز بکرى قرطبى نيں جو ہسپانیہ دے دانشور سن انکى جغرافیہ دے حوالے تو‏ں کتاب دا ناں  معجم ما استعجم من اسماء البلاد والمواضع اے _
زمانہ دے گذرنے دے ساتھساتھعربى ادبیات نے زیادہ تو‏ں زیادہ اسلامى رہتل نو‏‏ں اپنے اندر جذب کيتا اسطرح کہ بوہت گھٹ ہى کوئی خطبہ یا تحریر مل سک‏‏ے گى کہ جس دا آغاز قرانى مناجات تے پیامبر اکرم (ص) دی مدح تو‏ں نہ ہوئے اسى طرح اخلاقى اقدار دے متعلق زمانہ جاہلیت دے بوہت سارے کلمات نے بتدریج اپنے مفاہیم بدل لئے تے کلمات مثلا شجاعت، وفا، صداقت، صبر تے سخاوت تے غیرہ قیمتى تے معنوى کلمات وچ تبدیل ہوگئے_(۲)
۱) جرحى زیدان ، تریخ تمدن اسلام ، ترجمہ على جواہر کلام ، ص ۵۱۵_۵۱۴_
چوتھى صدى دے آخر تک درى فارسى دے اشعار فقط خراسان تے فرارود(ماوراء النہر ) دے شاعراں تک محدود تھى کیونجے فارسى انکى مادرى بولی شمار ہوتى تھی_ چھٹى صدى دے آخر وچ اصفہان بھى فارسى ادب دا اک بڑامرکز بنا_ تے شاعر تے ادبى خطباء دے مراکز فرارود(ماوراء النہر) تے سندھسے لےک‏ے ایران دے مغربى تے جنوبى علاقےآں تک پھیلے ہوئے سن چھٹى صدى دے وسط تے خصوصاً اسک‏‏ے اواخر تک فارسى شعر دے اسلوب وچ اک وڈا انقلاب پیدا ہويا جسکى بنیادى وجہ فارسى شعر دا ایران دے مشرق تو‏ں عراق عجم(موجودہ اراک)، آذربایجان تے فارس دے شاعر دی طرف منتقل ہونا تھا_اس تبدیلى دی اساسى وجہ فکرى تے نظریاتى اسلوب تے عقائد دی بنیاد اُتے بعض تغییرات سن _
اور فارسى بولی بھى پختہ ہونے دے ساتھساتھجاذب تے روان ہوگئی_ لیکن ٦۱٦ قمرى وچ چنگیز خان منگول
اگرچہ صفویہ دور وچ بھى فارسى نثر جارى رہى لیکن ادبى معیار دے پیش نظرمناسب حالت وچ نہ تھى _ دوسرے لفظاں وچ اگرچہ اس دور وچ وکھ وکھ موضوعات وچ کتاباں تحریر ہوئیاں لیکن چونکہ لغوی، ادبى تے بلاغت دے میزان تے معیارکا خیال نہ رکھیا گیالہذا فارسى نثر وچ اس دور نو‏‏ں ممتاز دور نئيں کيتا جاسکدا _مجموعى طور اُتے اسيں کہہ سکدے نيں کہ صفوى دور دی نثر تیمورى دور دی نثر تو‏ں بھى کدرے پست تے حقیر اے حتى کہ نثر مصنوع دے شعبہ وچ تیمورى دور دے دربارى دا رکناں دی  نثر مصنوعکے بھى نیڑے نئيں اے اس دور وچ جس فارسى نثر دا ہند وچ رواج سی اوہ بھى اسى قسم دی تھى _
افشاریہ ، زندیہ تے قاجاریہ دور وچ فارسى نثر بتدریج پستى تو‏ں بلندى دی طرف سفر کرنے لگى قاجارى دور وچ گذشتہ لوکاں دی مانند کچھحد تک مناسب روش اختیار کر گئی شعر دی مانند نثر وچ بھى گذشتہ مصنفاں دی فصاحت تے بلاغت معیار تے نمونہ تھى لیکن اس حوالے تو‏ں زیادہ تر چھٹى تے ستويں صدى دے مولفین تے مصنفاں دی روش دی تقلید ہوتى رہى _
آخرى صدیاں وچ مختلف زباناں یعنى ترکى ، آذربایجانى ، عثمانى تے ترکمنى نال تعلق رکھنے والے شاعر تے نثر نویس حضرات جو اسلامى کلچر وچو‏ں زیادہ تر صوفیت تے عرفان تو‏ں متاثر سن اسلامى اقوام دے مشترک ادب وچ انہاں دی درجہ بندى اسى حوالے تو‏ں دی جاتى اے _ ترکى ادب وچ عظیم شاعر وچو‏ں امیر على شیرنوائی ( متوفى ۹۰٦ قمری) نجاتى ( متوفى ۹۱۵ قمری) باقى (متوفى ۱۰۰۹ قمری) فضولى (متوفى ۹٦۴ قمری) تے شیخ غالب (متوفى ۱۲۱۳) قابل ذکر نيں _
۱)بہاء الدین خرمشاہى ، دانشنامہ قرآن تے قرآن پوہى ج ۱ ص ٧۴۲_۱٧۴_
۴)تفسیر تطبیقی: مفسر کوشش کرتاہے کہ قرآن دے کلى احکا‏م تے تعلیمات نو‏‏ں عہد حاضر دے انسان دی زندگى اُتے مطابقت دے_
۱)دانشنامہ جہان اسلام، سابقہ حوالہ_
فقہ وچ اجتہاد دی طرف میلان کہ اس گروہ دی رہبرى دو بزرگ علماء جناب ابن ابى عقیل عمانى(۴) تے جناب ابن جنید اسکافى(۵) کررہے سن انہاں دونے دے فقہى نظریات وچ اساسى اختلاف(٦) دے باوجود
۳)فقہ القرآن دی تصنیف دے علاوہ نہایة اُتے چند شروح بھى تحریر کيتياں _
۱)دائرة المعارف بزرگ اسلامى ج ۱۰ ذیل امین استر آبادی_
۹۵ انہاں وچو‏ں مشہورترین فقہاء مندرجہ ذیل نيں :بحر العلوم(۱) شیخ جعفر دا شف الغطاء(۲) ، ملااحمد نراقی(۳) تے حسن ابن جعفر دا شف الغطاء(۴)
۹_ شیخ انصارى دا دور: شیخ مرتضى انصارى(۵) تیرھواں صدى دے سب تو‏ں وڈے نابغہ تے فقہ تے اصول الفقہ وچ دقیق روشاں نو‏‏ں ایجاد کرنے والے سن انہاں دے دقیق تے عمیق روشاں نے فقہ وچ انقلاب بر پا کردتا _ انہاں دے آثار وچ موجود فقہى مجموعہ ایسا دقیق تے ظریف اے کہ کلى طورپر ناسخ ماسبق ( گذشتہ فقہا دے استنباط نو‏‏ں منسوخ کردا) اے (-٦) انکا فقہى مکت‏‏ب انہاں دے زمانہ تو‏ں اج تک علمى تے فقہى مراکز اُتے غالب اے کہ اج تک بڑى شخصیتاں دے پیدا ہونے دے باوجود انہاں دے مکت‏‏ب وچ بنیادى تبدیلى نہ آسکى _ اس دور دے اہ‏م ترین فقہاء مندرجہ ذیل نيں :
٦)سید حسین مدرسى طباطبائی ، سابقہ ما خذص ٦۱_
عہد حاضر دے ہور فقہاء وچو‏ں کہ جنہاں قدیم روش دے مطابق فقہ دی حدود وچ رہندے ہوئے فقہ حکومت اُتے بہت زیادہ توجہ دى اوہ امام خمینى نيں انہاں نے اپنى کتاب  ولایت فقیہ  یا حکومت اسلامى ماں ولایت فقیہ دے نظریہ نو‏‏ں عظمت تے ترقى دى تے آخرکار اس نظریہ نو‏‏ں عملى طور اُتے اجراء کيتا _
اہل سنت دی فقہ تے اسماں تبدیلى دے چھمراحل نيں :
۱۰۰ کے عنوان تو‏ں معروف ہويا _ اوہ ابوحنیفہ دی آراء بالخصوص احکا‏م شرعى دی تشخیص دے سلسلے وچ ابوحنیفہ دے فقہى قیاس تے نظریات دے مد مقابل اپنے مخصوص نظریات رکھدے سن انہاں نے سعى دی کہ فقہى روش اُتے حدیث دی کتاب لکھکر اپنى آراء پیش کرن اس کتاب وچ جس دا ناں مؤطا اے مالک سب تو‏ں پہلے حدیث نقل کردے نيں فیر مدینہ دے فقہاء دا فتوى ذکر کردے نيں اسک‏‏ے بعد اپنى فقہى نظر پیش کردے نيں انکا نظریہ ایہ سی کہ احکا‏م شرعى دے لئی روایات جیسى مستند دلیل دے ہُندے ہوئے قیاس یا اپنى رائے دی طرف نئيں آنا چاہیے_ مالکى مذہب بتدریج شمالى آفریقا ، مصر تے اندلس وچ رواج پاگیا(۱)
۳) ج م عبدالجلیل ، تریخ ادبیات عرب، ترجمہ آذر تاش آذرنوش ، تہران ص ۱٧۵_
فقہ حنبلى دے حوالے تو‏ں اک نکتہ ایہ اے کہ چونکہ احمد بن حنبل آراء او رنظریات دے مکتوب شکل وچ جمع کرنے دے مخالف سن اسى لئی انہاں دے شاگرداں تے بعد وچ آنے والے حنبلى مسلک افراد دی آراء وچ جو احمد بن حنبل تو‏ں نقل دی گئیاں نيں خاص فرق حتى کہ تضاد بھى نظر آندا اے تے کبھى تاں کسى اک مسئلہ نيں انکا ناں لےک‏ے نقل ہونے والے متضاد اقوال چار یا پنج دی تعداد تک بھى نيں(۴)
۲)کاظم مدیر شانہ چی، سابقہ ما خذص ۵۵_
۱)رجوع کیجئے : موسوعة الفقہ الاسلامى ج ۱ ص ۳۲ ، صبحى الصالح ، انظم الاسلامیة ، نشا تہا تے تطورہیا ص ۲۰٧ ، صبحى رجب محمصانى ، فلسفة التشریع فى الاسلام ج ۵ ص ٦۹ _٧۰_
۳) محمد شہرستانی، الملل تے النحل، محمد جواد شکور دی سعى تو‏ں ، ج۱، ص ٧۲_
۱)ابوحامد محمد غزالی، المنقد من اللال والمفصح عن الاحوال، محمدحابر دی کوشش تو‏ں _ دہر، عبدالکریم گیلانى حاشیہ الانسان الکامل ، قاہرہ_
ستويں صدى وچ ابن تیمیہ پیدا ہوئے اوہ قرآنى علوم، حدیث، فقہ، کلام ، فلسفہ تے ہندسہ وچ مہارت رکھدے سن، اوہ مسلماناں دی سنت دا دفاع کيتا کردے سن کہ جسکى وجہ تو‏ں اہل سنت دے ہور مسالک دے بوہت سارے پیروکاراں نے انکى مخالفت دی _ اگرچہ انکا حنبلى مسلک نال تعلق سی لیکن اس مسلک دے اصول نو‏‏ں اجتہاد دے ذریعہ قبول کردے سن تے بدعات دی مخالفت کردے سن تے اولیاء خدا تو‏ں تمسک کرنے تے انبیاء دی قبور دی زیارت اُتے تنقید کيتا کردے سن _ علماء اسلام دے اک گروہ نے انکى مذمت دی جدو‏ں کہ اک گروہ نے انکى تعریف کيت‏ی(۲)
۱۰۹ ٧_ تصوف، عرفان اورفتوت
۱۱۰ دنیاوى لذتاں تو‏ں دورى اختیار کرنا ، زہد تے ہر اوہ چیز کہ جسنو‏ں لوک برا سمجھدے نيں مثلا ثروت جمع کرنے تے جاہ طلبى تے غیرہ تو‏ں پرہیز کرنا تصوف کہلا تو‏ں تھا(۱)
۸)رینو تے نیکلسون، سابقہ ما خذص ۴ _ ۳۲_
اٹھويں صدى وچ سہروردى ، ابن عربى تے ابن فارض دا عرفانى مکت‏‏ب شہرت پانے لگیا تے تصوف تے عرفان آپس مخلوط ہوگئے_ عرفانى علوم تے خانقاہاں دی راہ تے رسم نو‏‏ں اک جگہ پڑھایا جانے لگیا اسى صدى وچ ایران دے عظیم ترین عارف تے سخن سرا حافظ شیرازى پیدا ہوئے اسى طرح شیخ صفى الدین اردبیلى (٧۳۵ _ ٦۵۰ قمری) ، ابوالوفاء (متوفى ۸۳۵ قمری) زین الدین ابوبکر تایبادى (متوفى ٧۹۱) تے زین الدین ابوبکر محمود خوافى (متوفى ۸۳۸ قمری) کہ جو ایران دے اٹھويں صدى تے نويں صدى دے آغاز وچ بزرگ عرفا وچ شمار ہُندے سن ظاہر ہوئے ایہ سب سہروردیہ طریقت دے پیروکار تے شیخ نور الدین عبدالرحمان قریشى مصرى دے مرید سن _ اس دور دے تے اسک‏‏ے کچھعرصہ بعد دے وڈے عرفاء وچو‏ں جامع الاسرار دے مصنف سید حیدر آملی، علاء الدین سمنانى ( ٧۳٦ _٦۵۹ قمری) گلشن راز دے مصنف شیخ محمود شبسترى (متوفى ٧۲۰ قمری) نعمت اللہى سلسلہ دے بانى شاہ نعمت اللہ ماہانى کرمانى المعروف شاہ نعمت اللہ ولى تے مختلف کتاباں تے عرفانى نظماں دے خالق نور الدین عبدالرحمان جامى (متوفى ۹۱۲ قمری) قابل ذکر نيں تصوف نے در حققت اٹھويں صدى ہجرى وچ اپنے کمال دے تمام مراحل طے کرلئی سن کیونجے اس تریخ دے بعد ایہ زوال دا شکار ہويا(۳)
۱) ہانرى کوربن، سابقہ حوالہ ، باب دوم ، محمد جعفر محبوب ، سیرى در تریخ فتوت ، ص ۱۸۴_
وقت گزرنے دے ساتھساتھاس دیوان دی ذمہ داریاں بڑھتى گئياں ایتھ‏ے تک کہ ایہ دیوان اسلامى سرزمیناں وچ امن تے امان قائم رکھنے دے لئی اک اہ‏م شعبہ دی شکل اختیار کرگیا_ چونکہ انہاں سرزمیناں دے آلے دوالے دے حادثات تے واقعات تو‏ں باخبر ہونا انتہائی اہ‏م موضوع سی اسى لئی ویلہ لنگھن دے ساتھمختلف علاقےآں تو‏ں جاسوسى دی ذمہ دارى بھى اس دیوان دے سپرد دی گئی _ اسى لئی ایہ دیوان اسلامى سلطنت دے اہ‏م ستوناں وچ شمار ہونے لگیا کہ جنکا دا م مملکت اسلامى دی نگہبانى تھا_ اس دیوان دا سربراہ خلافت دی بقاء دے ضامن چار ارکانہاں وچو‏ں اک رکن شمار ہونے لگیا _
۲)قلقشندى ، صحیح الاعشى فى صناعة الانشاء ج۱ ، ص ۹۲_
یہ دیوان شروع وچ اک خاص جگہ نو‏‏ں کہیا جاندا سی کہ جس وچ جز ایہ تے خراج تے غیرہ تو‏ں منتقل ہونے والے مال نو‏‏ں رکھیا جاندا سی تاکہ مسلماناں وچ تقسیم کيتا جائے حضرت عمر دی خلافت دے دوران مسجد النبى دا کچھحصہ بیت المال دی حفاظت دے لئی انتخاب ہويا تے لوک اسکى حفاظت دے لئی مقرر کیتے گئے وقت گزرنے دے ساتھساتھیہ شعبہ اسلامى حکومت دے مالى شعبےآں وچو‏ں اک اہ‏م ترین شعبہ دی حیثیت اختیار کرگیا _ تے خاص افراد اسکى سرپرستى دے لئی مقرر ہُندے سن بیت المال دی درآمد تے مصارف معین ہُندے سن مثلا اک کلى تقسیم دے مطابق اسکى درآمد تن قسماں فی، غنیمت تے صدقہ وچ تقسیم ہوتى تھى _ لوکاں دی ضروریات پورى کرنا تے انکى سطح زندگى نو‏‏ں بڑھانا تے غیرہ اسک‏‏ے مصارف شمار ہُندے سن بعد دے ادوار وچ بیت المال اسلام دے مجاہدین دی تنخواہاں نو‏‏ں ادا کرنا انہاں دے دے لئی اسلحہ مہیا کرنا ، مسلما‏ن فقراء دی ضروریات پورى کرنا تے مسلما‏ن اسیراں نو‏‏ں آزاد کروانا تے غیرہ دا دا م کردا تھا(۱)
۱)دانشنامہ جہان اسلام ج ٧ ذیل تقویم ( فرید قاسملو)_
۲)محتسب دی ذمہ داریاں دے حوالے تو‏ں بیشتر معلومات دے لئی رجوع فرماواں : محمد بن احمد قریشی، آئین شہرداری، چاپ تے ترجمہ جعفر شعار، تہران، مقدمہ ص ۵_۴ متن ص ۱۰ دے بعد_
ہند وچ مغلیہ دور تو‏ں حسبہ تے ہور نگرانى والے ادارےآں دا قیام عمل وچ آیا تاں اس سرزمین دے مسلما‏ن حاکم دی انہاں ادارےآں دے امور دی رعایت کرنے یا نہ کرنے تو‏ں ایہ ادارے کبھى قوت تے کبھى ضعف دا شکار رہندے کبھى تاں محتسب دی شان اسقدر بڑھتى کہ سلطان بذات خود محتسب دے امور انجام دیندا تے کبھى ایہ امور عدم توجہ دی بناء اُتے گوشہ گمنامى دی نذر ہوجاندے _ لیکن ایہ نگرانى کرنے والے ادارے، ہمیشہ ہندوستان دے مسلماناں دی حکومت وچ موجود رہے انہاں سرزمیناں دے علاوہ شمالى افریقا، الجزایر، تونس تے مغرب وچ بھى نگرانى کرنے والے ادارےآں تے ادارہ حسبہ دے موجود ہونے دی معلومات ملتى نيں _
۱۳۳ پنجواں باب :
اسلامى رہتل تے تمدن وچ فن تے ہنر
گچ یا جپسم تو‏ں تزیین پنجويں صدى دے اواخر وچ را ئج ہوئی جو کبھى وہى انیٹاں والے ڈیزائن دا ہى تکرارہُندا تھااور کبھى نباندا تى تے اسلیمى(۲) نقوش بنائے جاندے کہ جنکى بلڈنگ دی اصلى شکل تو‏ں اسيں آہنگى نئيں ہوتى تھى معرق دا شى دا رى ۴۹۴ ق دے نزدیک دے سالاں ظاہر ہویى ابتداء وچ ایہ صرف فیروزى تے نیلے رنگ دی حد تک محدود تھى لیکن بعد وچ اسماں سرمئی ، سفید ، سیاہ ، سرخ تے زرد رنگ دا وادھا ہويا_
۱۳۹ ان وچ سونے دے پانى تے ہور رنگاں تو‏ں مزین دا تو‏ں کوزے تے گلدان یا سیاہ ، فیروزى تے ہلکے نیلے رنگ دی تہہ چڑھے ظروف اس دورکے نمونےآں وچو‏ں شمار ہُندے سن _ انہاں وچ بعض نو‏‏ں تاں ست رنگاں تو‏ں سجایاجاندا تھا_
۱) سابقہ حوالہ ص ٦۹_
۱) کریستین ، پرایس، سابقہ حوالہ، ص ۱۲۹_
ایشیا ئے صغیر وچ عثمانى ترکاں دی مملکت بھى اسلامى فنون دے آشکار ہونے دی اک ہور نظیر تھى  ایاصوفیہ کہ جو شروع وچ کلیسا سی فیر مسجد بنا اسک‏‏ے اثرات انہاں دے دل تے جان وچ اسقدر سن کہ نويں صدى دے اختتام تے اسک‏‏ے بعد تک اسکى معمارى دے اثرات قسطنطنیہ شہر یا ہور عثمانى حکومت دے علاتاں وچ باقى تے واضح سن انہاں وچ سب تو‏ں وڈا تے عظیم معمارى دا شاہکار مسجد سلطان احمد اول اے جو سن ۱٦۰۹ عیسوى تو‏ں ۱٦۱٦ عیسوى تک تعمیر ہوئی _ اسى طرح اسلامى معمارى دا اک ہور نمونہ مسجد سلیمانیہ اے کہ جو سلطان سلیمان قانونى دے حکم اُتے سنان پاشا کى معمارى تے نقشہ سازى دے مطابق دے ساتھتیار ہوئی _ سنان پاشا کہ جس نے ۹٦۸ قمرى وچ مسجد سلیمانیہ وچ دا م ختم کيتا اک ہور مسجد بنام رستم پاشا نو‏‏ں بھى تعمیر کيتا _ اوہ محل کہ جسکى تعمیر دا آغاز سلطان محمد فاتح نے شروع کيتا تھاسلیمان قانونى دے دور وچ اک چھوٹے تو‏ں شہر دی شکل اختیار کر گیا سی جس دے چار وڈے صحن تے چند دروازے سن _
صفوى دور دے قالین بیشتر پشم تو‏ں تیار ہُندے سن _ لیکن شاہ عباس کبیر دے دور وچ کبھى ریشمى تے کبھى توسونے وچاندى دی تاراں تو‏ں قالاں تیار ہُندے سن _ قفقاز والےآں نے بعض ایرانى قالین بطور قرض لئی تے انہاں نو‏ں اس روش دے ساتھکہ جنہاں وچ گل بوٹے تے جانور تے غیرہ سن تیار کيتا _ صفوى دور دے ریشمى تے سونے دی تاراں تو‏ں تیار کپڑ‏ے ابھى یورپ والےآں دے پاس موجود نيں اس قسم دے کپڑےآں اُتے ڈیزائن زیادہ تر پھُل تے کبھى تاں جانوراں تے آدمیاں دی صورت دے ساتھبنائے جاندے سن _
شہر دے درمیان میدان شاہ پنج سومیٹر تو‏ں زیادہ رقبہ اُتے مشتمل سی بازار بھى سی اورساتھساتھچوگان بازى تے تیر اندازى دے میدان دا دا م بھى دیندا سی میدان دے تمام اطراف نو‏‏ں اک دو طبقہ عمارت نے گھیرے وچ لیا ہواتھا نچلے طبقہ وچ دھات دا رى تے کندہ دا رى والےآں دی دوکاناں سن کہ جتھے اوہ لوک اپنى فنى ایجادات وچ مصروف سن _
ابوالحسن على بن نافع ،اس دا لقب زریاب سی اوہ بصرى دے عنوان تو‏ں معروف سی تے نسب دے اعتبار تو‏ں ایرانى تے اسحاق موصلى دے شاگرداں وچو‏ں سی _ اس نے ایرانى موسیقى دے آلہ بربط وچ جدت پیدا کی_ بربط دے چارتاراں وچ اک ہور تار دا وادھا کيتا تے بربط نو‏‏ں بنانے دے لئی عقاب دے ناخن تے شیر دے بچے دی انتڑیاں نو‏‏ں استعمال کيتا کہ اس تو‏ں بربط دی آواز زیادہ جاذب ہوگئی زریاب نے اپنے مکت‏‏ب وچ فن موسیقى کے
ابوعلى سینا (۴۲۸ _ ۳٧۰ قمرى ) طب ، فلسفہ ، منطق وچ عظیم تالیفات دے ساتھساتھفن موسیقى وچ انتہائی اہ‏م تالیفات دے حامل نيں انہاں نے کتاب شفا وچ فن موسیقى دے لئی اک باب خاص کيتا بوعلى سینا پہلے شخص نيں کہ اسلام وچ موسیقى دے بارے وچ انکى فارسى وچ کتاب ابھى تک موجود اے ایہ وہى کتاب النجاة اے جس دا انہاں دے شاگرد ابوعبیدہ جو زجانى نے ترجمہ کيتا اوراس دا ناں دانشنامہ علایى رکھیا_(۳)
۱) H.G. Farmer A historY of Arabian Music to the Xth Century London p.
عبدالقادر غیبى مراتمى (۸۳۸ قمرى ) تیمورى دور (تیمور تے شاہرخ دے دربار) وچ نظرى علم موسیقى دا اہ‏م ترین عالم شمار ہُندا اے اسکى سب تو‏ں بڑى کتاب جامع الالحان ہے دوسرى کتاب مقاصد الالحان جو جامع الالحان دی نسبت چھوٹى اے ، شرح الادوار بھى مراغى دی تالیف اے کہ ابھى بھى موجود اے _ اسى طرح مراغى دی کتاب کنزالالحان انتہائی قیمتى کتاب تھى کہ جو فن موسیقى تو‏ں آشنا لوکاں دے لئی بہت اہمیت دی حامل تھى تے اس دے نغمےآں اُتے مشتمل تھى لیکن ہن موجود نئيں اے اس دا بیٹا تے پوت‏ا بھى موسیقیدان سن اسک‏‏ے بیٹے دا ناں عبدالعزیز سی جس نے نقاوة الادوار تے پو‏تے نے مقاصد الادوار کتاباں لکھياں _
نويں صدى ہجرى دے بعد ایران وچ کوئی وڈا موسیقیدان ظاہر نئيں ہويا کبھى کبھى کوئی شخصیت سامنے آتى رہى لیکن کسى نے جدت پیدا نئيں دی _ ایرانى موسیقى دے ترک موسیقى تے عرب ملکاں حتى کہ مشرق بعید دے ملکاں دی موسیقى وچ اثرات واضح نيں تے موسیقى دی فارسى اصطلاحات انہاں مناطق دی بولی تے رہتل وچ واضح تے آشکار نيں _(۱)
یہ مسلمہ گل اے کہ اس علم الہى دے حوالے تو‏ں مسلماناں دی خدمات بے حد اہمیت دی حامل نيں تے اوہ لوک جو اسلامى دانشوراں نو‏‏ں جدت تے بنیاد تو‏ں محروم کہندے نيں یقیناً انہاں نے ابن رشد تے غزالى دے آثار دا مطالعہ نئيں کيتا ٹوماز ایکوئنس دی مشہور کتاب سومااسى کوتاہ فکرى اُتے اک دلیل اے _
۲_ اسلامى طب دے مغربى رہتل پراثرات
۱۵۹ خوارزمى دے علاوہ ہور اسلامى دانشوراں دے دی کتاباں بھى اسى دور وچ تے بعد دے ادوار وچ لاطینى بولی وچ ترجمہ ہوئیاں(۱) مثلا خیام ، خواجہ نصیر الدین طوسى تے فارابى دی علم ریاضى وچ کتاباں لاطینى بولی وچ ترجمہ ہوئیاں _
۴_ اسلامى علم فلکیات دے مغربى رہتل اُتے اثرات
مسلماناں نے مختلف علوم تے دانش وچ علمى ترقى تے اختراعات دے ساتھساتھفنون لطیفہ وچ بھى اپنےخاص ذوق تے سلیقہ دے ذریعے بھى اپنى دھاک بٹھائی _ اسلامى تعلیمات تو‏ں الہام لیندے ہوئے ہنر تے فن تے صنعت نو‏‏ں وسعت دینے لگے آئی ایچ کرسٹى اس بارے وچ کہندے نيں کہ '' یورپ والے اک ہزار سال تو‏ں زیادہ مدت تک تعجب دے ساتھاسلامى دنیا دے ہنر تے فن دی زیبائیاں دا مشاہدہ کردے رہے تے اوہ انہاں چیزاں نو‏‏ں غیر معمولى سمجھدے سن (۱) _
فنون لطیفہ دی ایہ نويں اصطلاح انہاں مصنوعات دے لئی سن جو روح انسان نو‏‏ں وسعت بخشتى نيں _ اسلام تو‏ں پہلے بھى مہذب اقوام کم تے بیش فنون لطیفہ دی حامل سن البتہ مسلماناں دی انہاں فنون لطیفہ وچ استعداد ہور اقوام دی نسبت زیادہ تھى _ کچھمغربى دانشوراں دا خیال اے کہ فن مصورى وچ اسلام نے بعض موانع دی وجہ تو‏ں زیادہ ترقى نئيں دی جدو‏ں کہ ایہ نظریہ تمام مسلماناں اُتے صادق نئيں آندا کیونجے مسلما‏ن بالخصوص ایرانیاں نے اس فن وچ اہ‏م ارتقائی مراحل طے کیتے(۲)
۲) جرجى زیدان ، تریخ تمدن اسلام ، ترجمہ على جواہر کلام ، تہران ، امیر کبیر ، ۱۳۳۳ ، ج ۳ ص ۹_۲۹۸_
۲) سابقہ حوالہ ص ٧_۳٦_
ایران ، شام تے مصر اُتے عرباں دے حملہ تو‏ں پہلے انہاں علاقےآں وچ کپڑ‏ا بننے دی صنعت دا دور دورا سی تے مشرقى روم دے ہمسایہ وچ ایداں دے مراکز سن کہ جتھے مختلف نقش تے نگار تے تصاویر والا ریشمى کپڑ‏ا تیار ہُندا سی فیر اس صنعت دے وڈے وڈے مراکز ظہور پذیر ہوئے تے اس صنعت تو‏ں متعلق اصطلاحات تے مخصوص لفظاں یورپى زباناں وچ منتقل ہوئے_
اسلامى فنون دے شاھکاراں وچو‏ں اک قالین سی کہ جو زندگى دے لوازمات وچ شمار ہوتاتھا_ سولھواں صدى عیسوى وچ ایرانى قالین باف افراد دی مہارت اِنّے عروج نو‏‏ں پہنچ چکى تھى _ کہ انہاں تو‏ں پہلے تے انہاں دے بعد اج بھى اُس دور دے قالیناں دی نظیر نئيں ملتى اُس زمانہ دے شاہکار قالیناں وچو‏ں اک ویکٹوریا اورالبرٹ میوزیم وچ موجودہے جوشہر اردبیل وچ شیخ صفى الدین اردبیلى دے مقبرہ تو‏ں لیا گیا تھا(۴)
اسلامى موسیقى دے مغربى موسیقى وچ اثرات
دسويں صدى عیسوى دے ختم ہونے تو‏ں پہلے تک اسلامى تے مغربى موسیقى وچ کوئی زیادہ فرق نہ سی جس دور وچ مشرقى تے یورپى موسیقى وچ اختلاف بوہت گھٹ سی دونے مکت‏‏ب فیثاغورس دے مقیاس اُتے چلدے سن تے یونانى تے شام دے اسلوب نو‏‏ں استعمال کردے سن _
۱٧۱ اس دور وچ مندرجہ ذیل موسیقى دے اہ‏م آلات رائج سن : عود ، رباب ، قانون ، بانسرى ، دف تے طبل ایہ آلات چھوٹى تقریبات وچ استعمال ہُندے سن لیکن فوجى بینڈ یا وڈے پروگراماں وچ شہنائی ، باجا ، جھانجھاور ڈھول تے غیرہ استعمال ہُندے سن کہیا جاندا اے کہ اسلامى اقوام دا ایہ نظریہ سی کہ بیماریاں دے علاج وچ بھى موسیقى اثر رکھتى اے حتى کہ بعض حیوانات بھى موسیقى دے راگاں تو‏ں متاثر ہُندے نيں جدو‏ں کہ عرفا دا عقیدہ سی کہ روح اُتے تو‏ں موسیقى دی روحانى تاثیر اک ازلى(۱) امر اے تے موسیقى نو‏‏ں سننے دے دوران دوبارہ کلام حق سندے نيں _(۲)
ایرانى تے عرب لوک موسیقى دے آلات نو‏‏ں ایجاد کرنے تے انہاں نو‏ں پا ایہ تکمیل تک پہنچانے والے لوک نيں جسطرح کہ فارابى علم موسیقى دے اک مولف تے رباب تے قانون نو‏‏ں ایجادکرنے والے سن _ تیسرى صدى ہجرى دے آغاز وچ مسلماناں نے بانسرى نو‏‏ں ایجادکیا _ البیاض تے ابو المجدنے پنجويں صدى ہجرى وچ ارغنون(اک قسم دا باجا) بنایا صفى الدین عبد الموسى ارموى نے چار کونےآں والا سنتور اختراع کيتا محمد بن احمد خوارزمى نے بھى اسى دور وچ '' مفاتیح العلوم' ' نامى اک کتاب تالیف دی جس وچ موسیقى دے بعض مسائل نو‏‏ں حل کيتا _ فارابى دے بعد ابن سینا تے حسن بن ھیثم موسیقى وچ معروف شخصیتاں سن ، انہاں نکات نو‏‏ں دیکھدے ہوئے معلوم ہُندا اے کہ چھٹى صدى ہجرى علم موسیقى دے بوہت سارے مؤلفین دا دور شمار ہوتى اے _(۳)
۲) محد مدد پور ، سابقہ حوالہ، ص ۱٦۲_
۱٧۲ ذریعے انجام پایا موجود نيں _
ستويں صدى دے آخرى سالاں وچ ٦۳۹عیسوى وچ مسلماناں دے ہتھو‏ں بیت المقدس دی فتح دے بعد مسجد حضرت عمر دے نزدیک قبة الصخرة دے ناں تو‏ں اک عظیم الشا ن عمارت بنائی گى قبة الصخرہ دے بعد مسلماناں دی اہ‏م تعمیرات وچو‏ں دمشق دی سب تو‏ں بڑى مسجد اے جو اٹھويں صدى دے ابتدائی سالاں وچ بنائی گئی البتہ ایتھ‏ے امکان اے کہ اس مسجد دی عمارت شام وچ عیسائیاں دے کلیساواں تو‏ں کچھمشابہت
۱) ارنست کونل ، سابقہ حوالہ ،ص ۱٧_۱۱۴ ، محمد مددپور ، سابقہ حوالہ، ص ٧_۲۵٦_
۲) سابقہ حوالہ ص ۴_۳٦۳_
۴) محمد مدد پور ،سابقہ حوالہ، ص ٦_۲٦۵_
۱٧٦ ساتواں باب:
۲) رنہ گروسہ ، تریخ جنگہاى صلیب ، ترجہ ولى اختر شادان ، تہران ص ۹،۱_
منگولاں دے قبیلے دے مقتدر سر براہ چنگیز خان نے اپنے ماتحت قبایل دی ضروریات پورى کرنے دے لئی ہمسایہ ملکاں یعنى چین تے ایران نو‏‏ں غارت کرنے دا پروگرام بنایا _ چین اس زمانہ وچ اختلاف تے تفرقہ دا مرکز بناہويا تھا_ اس نے سب تو‏ں پہلے اس ملک اُتے حملہ دی تیار دی _ دوسال تک اسک‏‏ے چین اُتے حملات جارى رہے انہاں دو سالاں وچ اس نے اس نعمات تو‏ں مالامال ملک نو‏‏ں تباہ تے برباد کردتا _ انہاں حملات دے بعد ابھىاس دا دنیائے اسلام اُتے تجاوز کرنے دا ارادہ نہ تھا_ کیونجے اسنو‏ں ایران دے بادشاہ سلطان محمد خوارزم شاہ دی قوت تے طاقت دے حوالے تو‏ں بہت سى خبراں مل رہى سن _ اس نے کوشش دی کہ سب تو‏ں پہلے اس ملک دے حوالے تو‏ں دقیق معلومات حاصل کرے تے ساتھساتھکسى بھى عنوان تو‏ں اسنو‏ں حملہ شروع کرنے دا بہانہ بھى مل جائے _(۱) اسى زمانہ وچ خلافت عباسیہ روز بروز اپنى طاقت کھورہى تھى سلطان محمد خوارزم شاہ خراسان وچ اپنى پے درپے دا میابیاں دے بعد تے ہندوستان تو‏ں بغداد تک تے آرال دے دریا تو‏ں خلیج فارس تک اک متحدہ حکومت تشکیل دیندے ہوئے اس دا ارادہ سی کہ عباسى خلیفہ کوہٹا کر اپنا من پسند خلیفہ لیائے تے ایہ اقدام سلطان محمد خوارزم شاہ دی بہت بڑى غلطى تھى اسکى بناء عباسى خلیفہ مجبور ہويا کہ محمد خوارزم شاہ دی حکومت تباہ کرنے دے لئی چنگیز خان تو‏ں مدد منگے_
۲) شیرین بیانى ، دین تے دولت در ایران عہد مغول ، تہران ص ۱۹_۱۴_
۱۸٦ کے بعد اندلس وچ داخل ہوئے کئی سالاں دی جنگ تے خونریزى دے بعد واندال قبیلہ مغرب اُتے جدو‏ں کہ ویزیگوٹ قبیلہ اندلس اُتے قابض ہوئے گیا ویزیگوٹ لوک آغاز وچ کیتھو لک نہ سن جدو‏ں کہ اندلس دے مقامى لوکاں دی اکثریت کیتھولک عیسائیاں اُتے مشمل تھى _ بہر حال ۵۸۹ عیسوى وچ اوتھ‏ے بڑى تبدیلیاں ہوئیاں بادشاہ تے ویزیگوٹاں دے روساء مذہب کیتھولک وچ داخل ہوئے _
اسلامى حکومت دے دور وچ اندلس دی سیاسى تریخ
اموى حکا‏م نے تن صدیاں تک اندلس اُتے حکومت دی اس سلسلہ وچ سولہ بادشاہ گذرے سب تو‏ں پہلے بادشاہ دا ناں عبدالرحمن بن معاویہ بن ہشام تھا( ۱٧۲_۱۳۸ قمرى /٧۸۸_ ٧۵۵عیسوی)اور اس سلسلہ دے آخرى بادشاہ دا ناں حسان بن محمد سی (۴۲۲_ ۴۱۸قمری/۱۰۳۱_۱۵۲٧ عیسوی) اموى حکومت دے دوران
اسک‏‏ے بعد عیسائیاں نے بعض مسلما‏ن سرداراں دی خیانت دے ذریعے شہر والانس اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اس شہر وچ فجیع جرائم دے مرتکب ہوئے، انہاں نے نہ صرف ایہ کہ ہزاراں مسلماناں نو‏‏ں قتل کيتا بلکہ مسلما‏ن خواتین دے ناموس نو‏‏ں انہاں دے شوہراں دی اکھاں دے سامنے لُٹیا_ انہاں نے اس شہر اُتے اتنى تیزى تو‏ں قبضہ کيتا کہ ہور شہراں دے حکا‏م اپنى فوج نو‏‏ں تیار ہى نہ کرسک‏‏ے_
۲۰۰ لہذا جدو‏ں آمریت اُتے مشتمل مختلف اسباب دے تحت بلفظاں دیگرجب تمام چیزاں اک آمر حاکم دے ارادہ دے تحت وجود وچ آئیاں تاں ایداں دے معاشراں دے سماجى معاملات مثلاً اقتصادى ، معاشرتی، سیاسى تے بطور کلى اس معاشرہ دی تہذیبى ترقى دی اسيں کِداں توقع کرسکدے نيں _
۱)_ جرجى زیدان ، تریخ تمدن اسلام، ترجمہ على جواہر کلام، ص ٧۲۴ _ ٧۲۳_
قدامت پرست لوک اسلام تو‏ں فقط خشک تے جمود یافتہ تعلیمات لیندے نيں کہ زمان تے مکان دے تقاضاں دے مد مقابل کسى قسم دی لچک، تحقیق تے نمو تو‏ں خالى نيں _ تے کبھى بھى اپنے اسلامى افکار تے نظریات تے عمل وچ غلطى تے نظرثانى دے قائل نئيں بلکہ ہمیشہ ٹھراؤ تے خواہ مخواہ دے توقف دے شکار نيں _(۱)
۳)_وہ عناصر کہ جنہاں نے تقدس دے رنگ وچ قرانى تعلیمات دے ناقابل فہم تے درک ہونے دا نظریہ پیش کيتا تے این التراب ورب الارباب دا نعرہ بلند کيتا جس دا نتیجہ فکرى تعطیل دی صورت وچ سامنے آیا تے ایہ گروہ معطلہ اکھوایا _(۲)
۱) مجموعہ آثار ج ۲۱ ص ۱۲۹ _ ۱۲۸_
۲) سابقہ حوالہ ج ٦ ص ۹۰۰ _ ۸٧۸ _
۳) رودگر، سابقہ حوالہ ص ۵۳_ ۲۱۹
الف) صفویاں دا ظہور:
۲) خوانویر _ جیب السیر ، زیر نظر محمد دبیر ساقى ، تہران ، ص ۴۳۸ _
۲۱۱ کے باعث اوہ معرکہ غجددان وچ کچھپیش رفت نہ کرسک‏‏ے تے ایہ معرکہ ایرانیاں دے ضرر وچ اختتام پذیر ہويا_ مغربى محاذ وچ بھى اسماعیل عثمانیہ دی سنى حکومت تو‏ں اساسى اختلافات رکھدا سی _ عثمانى حکومت کسى صورت وچ بھى صفویاں دی شیعہ حکومت نو‏‏ں قبول کرنے دے لئی تیار نہ تھى ہور صفوى دے حامیاں دے آناتولى وچ اقدامات تے خود صفویاں دی عثمانیہ دے امور وچ مداخلت مشہور جنگ چالدران (سنہ ۹۲۰ وچ ) دا باعث بنى کہ جسماں صفویاں دی شکست دے باعث تبریز اُتے دشمن دا قبضہ ہويا تے شاہ اسماعیل اپنى عمر دے آخرى آیام تک اس شکست تو‏ں متاثر تے شرمندہ رہیا _
شاہ تہماسب نے سنہ ۹۳۵ قمرى وچ مرو دے مشہور جنگى معرکہ وچ ازبکان نو‏‏ں شکست دى _(۵)
شاہ عباس تجارت بالخصوص بیرونى تجارت نو‏‏ں بہت زیادہ اہمیت دیندا تھا(۲) اس نے یورپى حکومتاں دے ساتھتعلقات بڑھائے ، یورپى ملکاں وچ اسک‏‏ے سفیراں دی بڑى تعداد اسک‏‏ے وسیع اقدامات دی عکاسى کرتى اے _ انہاں اقدامات دے ثمرات دی بناء پرجان چارڈن ( فرانسیسى سیاح) نے ایران دی سیاحت دے بعد کہاتھا کہ اس عظیم بادشاہ دی وفات تو‏ں ایران دی رونق اورفلاح تے بہبود بھى ختم ہوگئی(۳)
۲۱۳ اول نے درآمدات ودھانے تے ملک دے دفاعى سسٹم نو‏‏ں مضبوط کرنے دے لئی شروع کيتا سی ،لیکن شاہ صفى دے دور وچ اس تو‏ں ملک دے دفاعى شعبہ نو‏‏ں نقصان ہويا تے خاندان امامقلى خان کہ جس نے اس حوالے تو‏ں بوہت سارے خدمات انجام دتیاں سن مکمل طور اُتے ختم ہوگیا(۱) شاہ عباس دوم جو کہ شاہ صفى دا جانشین سی اوہ بھى ملک دے خراب حالات نو‏‏ں زیادہ بہتر نہ کرسکا اگرچہ اس نے اپنى بادشاہت دی سرحداں نو‏‏ں ہر قسم دے حملے تو‏ں بچائے رکھیا تے سال ۱۰۵۸ وچ قندھار نو‏‏ں تیموریاں تو‏ں واپس لے لیا_
مغلاں دے ساتھتعلقات وچ ہور ہمسایاں دی نسبت بوہت گھٹ معاملہ جنگ وجدال تک پہنچیا ایتھ‏ے صرف اہ‏م مسئلہ قندھار دا تھا_مغلول دے ساتھدوستانہ روابط اکثر صفوى بادشاہاں دے زمانہ وچ رہے نيں دونے حکومتاں نے باہمى روابط وچ امن اورصلح قائم رکھنے نو‏‏ں ترجیح دى _(۲)
۱) ہوشنگ مہدوى ، سابقہ حوالہ ص ۵_ ۱۰۴_
پرتگالیاں دے ساتھانگریزاں دی رقابت دے سلسلہ وچ انتھونى جیکسن ماسکو دی کمپنى دے نمائندے دی حیثیت تو‏ں ایران آیا_ اوہ ملکہ الیزبتھکى طرف تو‏ں شاہ تھماسب کےلئے بوہت سارے خطوط لیایا کہ جنکا مقصد تجارتى روابط برقرار کرنا تھا_ انگریزایسٹ انڈین کمپنى دے ذریعے سال ۱۰۲۴ قمرى وچ آہستہ آہستہ ایرانى بازاراں وچ داخل ہوئے اوہ ایران وچ کپڑ‏ا لیائے انہاں نے شیراز تے اصفہان وچ تجارت خانے قائم کیتے تے شاہ عباس تو‏ں بہت سى سہولیات حاصل کيتياں _ شاہ عباس انگریزاں دی دریائی طاقت نو‏‏ں پرتگالیاں دے خلاف استعمال کرنا چاہندا سی بالآخر امامقلى دی کوششاں تو‏ں انگریزاں ے مدد لى تے ہرمز نو‏‏ں پرتگالیاں دے چنگل تو‏ں آزاد کروالیا _(۱)
علمائے جبل عامل دا شاگرداں دی تربیت تے صفوى حکومت نو‏‏ں شیعہ عادل بادشاہت دے طور اُتے تسلیم کرنے دا کردار انتہائی اہمیت دا حامل تھا_ اس دور وچ علماء نے تعلیم ا ور کتاباں دی تالیف دے ذریعہ مذہب تشیع دی وسیع پیماناں اُتے ترویج وچ مدد دی تے شیعہ علوم ومعارف دی ترقى تے وسعت دے اسباب فراہ‏م کیتے_(۳)
۲۱۸ ادبیات
مدارس تے علوم
چالدران دی جنگ وچ صفوى فوجى عثمانى فوج دے بارودى اسلحے تے توپخانہ دے مد مقابل زیادہ نہ ٹھہرسک‏‏ے ، چونکہ اس قسم دے اسلحہ دے استعمال تو‏ں واقف نہ ہونے دی وجہ تو‏ں ایرانى فوج زیادہ طاقتور نہ تھی_
شاہ عباس کبیر نے فوج دی ابتدائی بنیاد (شا ہسونہا یعنى بادشاہ دے حامی) تشکیل دینے دے ساتھاک نويں فوج خاص نظم دے ساتھتشکیل دى کہ جو مختلف اقوام تے اقلیتاں اُتے مشتمل تھى _ شاہ نے اس دا م دے ساتھساتھشرلى برادران تو‏ں بہت قیمتى فوجى علوم بھى کسب کیتے _ تے پہلى دفعہ ایرانى فوج وچ مختلف دھڑے ، پیادے ، سوار تے توپخانہ وجود وچ آئے _ اسى طرح توپ بنانے تے گولے مارنے دا فن بھى شرلى برادران تو‏ں سکھیا گیا _(۳) لیکن قابل افسوس گل ایہ اے کہ شاہ عباس نے ایرانى فوج وچ جس چیز دی بنیاد رکھى اس دے جانشیناں نے اس دی طرف توجہ نہ دی جس دے نتیجہ وچ ایرانى فوج روز بروز کمزور ہوتى چلى گئی ایتھ‏ے تک کہ نادر شاہ دے زمانہ وچ ایرانى فوج وچ دوبارہ قوت پیدا ہوئی_
۲۲۲ صفویاں دا دفترى نظام
۱) سابقہ حوالہ ص ۹٧_
۱) اوزون چارشیعى واسماعیل حقی، تریخ عثمانى ،ترجمہ ایرج نوبخت تہران ج ۱ ص ۱۲٦ _ ۱۲۵_استانفورد چى ، شاو،سابقہ حوالہ ص ۴۳_
۱) مذکورہ حکومتاں وچ اندرونى کشمکش تے ختم نہ ہونے والى باہمى جنگاں تے ملوک الطوایفى دا دور دورہ کہ جس دے نتیجہ وچ مرکزى حکومت دا اقتدار کمزور پڑگیا_(۴)
۲)ہامر، یورگشتال ، سابقہ حوالہ ص ۲۰٦ اوزون چارشیلى ،سابقہ حوالہ ص ۳۳۴_
مفتوحہ سرزمیناں وچ رعایا دی سہولت دے پیش نظر قانون تے نظم دی برقرارى ، انکى جان ومال دی حفاظت تے حکومت دا رعایا اُتے ٹیکساں وچ کمى کرنا ایہ اوہ امور سن جنکى بناء عیسائی رعایا عثمانیاں نو‏‏ں اپنے سابق حاکماں اُتے ترجےح دیندے سن _(۵)
۱) sevim-yucel ، Op.cit ، PP ،٦۹-۹٧
۱) Inalcik ، Op.cit ، P ۴٦۵ ، Inalcik ، La ، Vol ،٧ PP ۵۳۳ -۵۳۴
۳) محمد امین ریاحی، بولی تے ادب فارسى در قلمرو عثمانى ،تہران ص ۱٧۸ _ ۱٦۸ الہامہ مفتاح تے وہاب ولى ، نگاہى بہ روند نفوذ وگسترش بولی تے ادب فارسى در ترکیہ ، تہران ص ۲۰۲_۱۹۴
٧) رئیس نواں مقدمہ : نصوح مطراق چی، بیان منازل ، تہران ص ۵۳_ ۳۱ _ دایرة المعارف فارسى ج ۱ ص ۲۳٦_
۲) الہامہ مفتاح تے وحاب لى ،سابقہ حوالہ ص ۲۰٦ _
سیاسى تریخ
ہند دے مغلیہ سلسلہ حکومت یا بابرى حکومت دی بنیاد ظہر الدین بابر نے رکھى کہ جس دا نسب تیمور مغل تک پہنچدا تھا_ تیمور چونکہ منگول قوم تو‏ں نسبت رکھدا سی اسى لئے بعض تاریخى ماخذات وچ مغلیہ سلسلہ حکومت نو‏‏ں ہندوستان دے منگولاں دے عنوان تو‏ں بھى یاد کيتا گیا اے _(۱)
۱۰۳٧ قمرى وچ جہانگیر دا وڈا بیٹا شاہجہان تخت نشین ہويا چونکہ اسکى ملکہ نورجہا‏‏ں ایرانى سی، اسى لئی بہت
مغلیہ سلسلہ دا آخرى قوى ترین بادشاہ اورنگ زیب سی کہ اس نے اپنے خاص مذہبى رجحان دی بناء اُتے ایرانیاں تو‏ں اچھے روابط نئيں رکھے_ اسک‏‏ے دور اقتدار دے بعد مغلیہ حکومت روز بروز کمزور تے ضعیف ہوتى چلى گئی تے آہستہ آہستہ زوال پذیر ہوگئی_
اکبر دی مانند جہانگیر تے شاہجہان دے بھى صفویاں دے ساتھروابط وچ قندھار دا مسئلہ موجود رہیا _مجموعى طور اُتے بابر دے زمانہ تو‏ں لےک‏ے بعد تک قندھار دونے حکومتاں دے وچکار ادھر اُدھرمنتقل ہُندا رہیا_ لیکن دونے حکومتاں دے صبر وحوصلہ دی بناء اُتے اس مسئلہ تو‏ں خصومت نئيں بڑھى کیونجے جدو‏ں اک حکومت قندھار اُتے قابض
۵) برایان گاردنر، کمپانى ہند شرقی_ ترجمہ دا مل حلمى ومنوچھر ہدایتى ص ۳۱_
شاہجہان دے دور وچ بھى پرتگالیاں دے ساتھجنگ تے انگریزاں تو‏ں دوستى دی پالیسى جارى رہى _ ۱٦۲۲ عیسوى وچ شاہجہان نے پرتگالیاں تو‏ں نمٹنے دے لئی ہگلى دے علاقےآں وچ فوجى دستے بھیجے انہاں فوجى دستےآں نے انگریزاں دے تعاون تو‏ں پرتگالیاں نو‏‏ں شکست دى تے انہاں نو‏ں غلام دے طور اُتے بازاراں وچ بھیجیا گیا ایہ قدم پرتگالیاں دے اقدامات دے جواب وچ اٹھایا گیا تھا_(۲)
۱) برایان گاردنر ،سابقہ حوالہ ص ۵۸_
۳) برایان گاردنر ، سابقہ حوالہ ص ۹۵_
مغلاں دا اداراتى تے سیاسى نظام
۱) ش، ف ، دولافوز ، سابقہ حوالہ ص ۱۹۳_
۹۹۰ قمرى وچ اکبر بادشاہ دے دور حکومت وچ فارسى بولی حکومت دی سرکارى بولی قرار پائی_ ایہ بادشاہ فارسى ادبیات تے سبھیاچار نو‏‏ں خاص اہمیت دیندا سی _ اج دی اصطلاح دے مطابق اس نے اک دارالترجمہ دی بنیاد رکھى تاکہ سنسکرت تے ہندى دی قدیم کتاباں دا فارسى بولی وچ ترجمہ ہو_ شاید اس دور وچ فارسى اشعار دے مطالب ومضامین وچ جدت تے وسعت دی اک وجہ شاعر حضرات دا ہندى ادبیات تو‏ں آشنائی تے قربت رکھنا ہو(۲)
سہروردیہ :جداں کہ ناں تو‏ں معلوم اے کہ ایہ سلسلہ شیخ شہاب الدین سہروردى تو‏ں منسوب اے _ شیخ بہاء الدین زکریا ملتانى (متوفى ٦٦٦ قمری) دی سعى وکوشش تو‏ں برصغیر وچ ایہ سلسلہ پھیلا بالخصوص بنگالى علاقےآں وچ اس سلسلہ دا بہت وڈا حلقہ اثر اے _ ہندوستان وچ اس سلسلہ دے مشہور اقطاب وچو‏ں معروف ایرانى شاعر فخرالدین عراقى قابل ذکر نيں کہ جو شیخ زکریا دے داماد سن _
۳) دائرة المعارف بزرگ اسلامى ج ۱۱ ذیل بختیار دا دی _ (غلامعلى آریا)_
۳) مغلیہ دور
پاکستان دیاں تحصیلاں
ہور دیکھو
گٹھ:لسٹاں گٹھ:پاکستان دی انتظامی ونڈ گٹھ:پاکستان دیاں تحصیلاں
اسلامى تہذيب تے ثقافت
فن مصورى :
جہانگیر دے دور وچ بھى یہى روش جارى رہی_ لیکن معمارى دی طرح فن مصورى دا عروج بھى شاہجہان دے دور وچ ہويا ، منفرد رنگاں دا استعمال ، ماڈل تیار کرنا تے اصل مناظر دی مانند سایہ بنانے دے دا م دا بہت رواج ہويا _ دربار تے حکومتى محافل دی مجلل زندگى نو‏‏ں بہترین شکل تے صورت دے ساتھنمایاں کيتا گیا جداں کہ نیویارک دے میڑوپولٹین میوزیم وچ شاہجہان دی تمام شاہانہ شکوہ تے جلال دے ساتھتخت طاووس، اُتے متمکن تے گھوڑے اُتے سوار تصویر تو‏ں مشاہدہ کيتا جاسکدا اے _ مشہور تن مصور ابوالحسن ، میرہاشم تے محمد نادر ثمرقندى سن کہ جنہاں نے فن شبیہ نگارى وچ کمال دی حد تک تصویر کشى دی _(۵)
۳- Bishendas
مغلیہ سلاطین دے پسندیدہ فنون وچو‏ں اک رسم الخط تے خوشنویسى بھى تھا_ حاکماں دے مذہبى عقائد دی بناء اُتے پسندیدگى تے توجہ ہمیشہ اونچ نیچ دا شکار رہى _ بابر نے قرآن نو‏‏ں خوبصورت خط وچ لکھیا تے کعبہ نو‏‏ں ہدایہ کیہ_ ہمایو‏ں دے دور وچ ایرانى استاداں مثلاً خواجہ احمد مؤتمن قزوینى تے میر قاسم دی وجہ تو‏ں نسخ نویسى دا بہت زیادہ رواج ہويا_ شاہ جہان دے دور وچ میر عمار حسینى دے قتل دے بعد اسک‏‏ے شاگرد آقا عبدالرشید ، سید على تبریزى تے خواجہ عبدالباقى نے شاہ جہان دے ہنر پرور دبار تو‏ں جواہر قلم تے یاقوت رقم جداں القابات حاصل کیتے تے ایہ سلسلہ اورنگ زیب دے آخرى دور تک جارى رہیا _ اوہ اپنے مذہبى عقائد تے رسم الخط تے خوشنویسى دی استعداد دی بناء اُتے خوشنویس حضرات دا بہت زیادہ حامى سی اس فن دے عروج دا دور بھى یہى اے _(۲)
۲) على اصغر حکمت ، سرزمین ہند، انشتارات دانشگاہ تہران ، ص ۸_ ۱۲٦_
اسلامى رہتل تے تمدن دے جمود دے بوہت سارے اسباب وعوامل وچو‏ں آخرى استعمار اے _ اس مختصر سى گفتگو وچ ہمارى کوشش یہى اے کہ کلمہ استعمار دی مناسب تعریف تے اسک‏‏ے وجود وچ آنے دے اسباب دا جائزہ لیندے ہوئے اسلامى ملکاں دے اسک‏‏ے تحت آنے دی تریخ اُتے بحث کرن تے اسلامى رہتل وتمدن اُتے اسکى وجہ تو‏ں جواثرات تے نتائج حاصل ہوئے نيں ، انکاتجزیہ کرن _
۲۵٧ وہ ملکاں جو کچھحد تک اندرونى طور اُتے استحکا‏م رکھدے سن تے استعمارى طاقتاں انہاں اُتے مکمل کنٹرول نئيں پاسکتى سن ، مثلاً ایران تے چین وغیرہ ایتھ‏ے انکى سیاست ایہ تھى کہ انہاں ملکاں وچ اپنے مفادات دے تحفظ دے لئی کچھتبدیلیاں لیائی جاواں مثلاً انکى اقتصادى صورت حال نو‏‏ں ایداں دے تبدیل کيتاجائے کہ اوہ فقط عالمى منڈیاں دی ضروریات پورى کرن نہ کہ اپنے اندرونى منڈیاں دی ضروریات نو‏‏ں ملحوظ خاطر رکھن _(۱)
۲) سابقہ حوالہ ، ص ص ۲۴۹ _ ۲۳۱ _ ۱۴۳_ ۱۲۱ _
اہل یورپ دی ایہ کوشش تھى کہ بحرى رستےآں تو‏ں نويں نويں جگہاں نو‏‏ں دریافت کردے ہوئے اپنى طاقت تے تسلط نو‏‏ں بڑھاواں _ تے سب تو‏ں زیادہ ثروت ومال دے ذخائر نو‏‏ں جمع کرن _ سولہويں صدى دے ابتدائی سالاں وچ پرتگالى لوک خلیج فارس وچ داخل ہوئے تے پرتگالى بحرى سردارایلبو کرک نے سن ۱۵۱۴ ء وچ جزیرہ ہرمز اُتے قبضہ کرلیا _ انہاں نے ۵۱۲ ۱ ء تو‏ں گمبرون (بندرعباس ) جو کہ اک عمدہ تجارتى مرکز سی ، اُتے بھى قبضہ کیہ ہویا تھا_(۱)
انکا تقریباً اک صدى تک خلیج فارس دے علاقےآں اُتے کنٹرول رہیا _ ایتھ‏ے تک کہ صفوى بادشاہ ، شاہ عباس نے انگریزاں تو‏ں اک قرار داد طے دی تے انکى بحرى طاقت دی مدد تو‏ں اس قابل ہويا کہ پرتگالیاں کوہمیشہ دے لئی خلیج فارس تو‏ں کڈ دے _ لیکن انگریزاں نے اپنے اثر نفوذ نو‏‏ں بڑھانا جارى رکھیا جس دی بڑى وجہ خلیج فارس دی تزویرى (اسٹرٹیجک) اہمیت تھى _ انہاں نے عرب شیوخ تو‏ں بھى قرار داد بنھی، انہاں شیوخ نے انگریزاں نو‏‏ں بعنوان قاضى ، مصالحت کروانے والے تے ثالث مندے ہوئے ایہ عہد کيتا کہ دریاى قزاقى ، اسلحہ تے غلاماں دی سمگلنگ تو‏ں پرہیز کرن گے _
سنہ ۱۸۰۰ عیسوى (فتحعلى شاہ قاجارکے دور وچ ) ایران دی طرف تو‏ں انگلستان نو‏‏ں بوہت سارے تجارتى حقوق دتے گئے ، انہاں نے سال ۱۸۵٦ ء وچ بوشہرماں فوج نو‏‏ں لیا ک‏ے اس اُتے قبضہ کرلیا لیکن آخر دا ر ایران دے تمام شہراں نو‏‏ں ترک کردتا _(۲)
۲٦۳ جھگڑےآں نے جنم لیا_
۱) جک پلنو وآلٹون روى ،سابقہ حوالہ ، ص ۳۰_
۲_مشرق شناسی
۲٧٦ ایونزبریچرڈ دی رائے اے کہ مشرق شناسى استعمار ى حکومتاں دی خادم رہى اے ،وہ اس نکتہ دی طرف اشارہ کردے نيں کہ جے استعمار ى حکومتاں دی پالیسى ایہ اے کہ سرداراں تے حکا‏م طبقہ دے ذریعہ اپنے استعمار شدہ علاقےآں اُتے حکومت جارى رکھن تاں اس مقصد دے پیش نظر بہتر یہى سی کہ انہاں مشرقى معاشراں وچ انہاں دے سرداراں تے مخصوص فعال افراد تو‏ں آگاہ ہاں تے معاشرہ وچ انکى طاقت دی مقدار تے انہاں اختیارات نو‏‏ں پہچانا جائے کہ جس تو‏ں اوہ بہرہ مند نيں کیونجے جے ساڈا مقصد ایہ اے کہ اسيں اک سرزمین اُتے انہاں دے علاقائی قوانین تے رسم تے رواج دے مطابق حکومت کرن تاں ضرورى اے کہ پہلے انہاں قوانین دی نوعیت جاننى چاہیدا _(۱)
میکسم روڈنسن(۲) جو کہ بذات خود مشرق شناسى دے حوالے تو‏ں اک معروف شخصیت نيں ، اوہ اسلامى اصولاں دے بارے وچ ہارٹ مین تے لیون کیٹین دے طرز عمل تے تحریر دی طرف اشارہ کردے نيں تے دسدے نيں کہ انہاں دو افراد نے اسلام تے اس دی تریخ دا تجزیہ کردے ہوئے محض اقتصادى مسئلہ نو‏‏ں محور قرار دتا اے تے اسى اُتے اپنى آراء داں _ روڈ نسن، انہاں دونے دے نظریات اُتے تنقید کردے ہوئے انہاں نظریات تے آراء نو‏‏ں اس زمانہ وچ موجود تے حالات تو‏ں متاثر شدہ قرار دیندے نيں _ ہور اوہ اس بارے وچ ہور دانشوراں دی تحقیقات ، فعالیت دی طرف اشارہ کردے ہوئے انہاں دے نتائج نو‏‏ں تباہ کن تو‏ں توصیف کردے نيں _(۳)
۴) سابقہ حوالہ ، مختلف جگہ تو‏ں اے ، محمد ارکون وآخرون ، سابقہ حوالہ،ص ۳٦_
۳)_ نسلى تے قومى تعصب دے ساتھنگاہ ، یعنى عالم بشر نو‏‏ں دو گروہاں ہم  تے دوسرے وچ تقسیم کرنا تے دنیا دی اقوام نو‏‏ں بلند اقوام تے حقیر اقوام دے معیار تو‏ں تقسیم کرنا _
بعض مشرق شناس مشرقى ملکاں تے اقوام دے بارے وچ مطالعہ کردے نيں تے انکى اک تصویر پیش کردے نيں فیر اس تصویر نو‏‏ں دیکھدے ہوئے استعمار گر حکومتاں نو‏‏ں راہنمائی تے نصیحت کردے نيں تاکہ اوہ مشرقى ملکاں اُتے اپنے تسلط تے حکومت نو‏‏ں جارى رکھن _
۱) نصر محمد عارف ،سابقہ حوالہ ،ص ۱۲۵_۱۲۱_
۱) Nathan Birnbaum ( ۱۹۳٧-۱۹٦۴ ) ۲ ) عبدالوہاب محمد المسیرى ، صہیونزم ، ترجمہ لواء رودبارى ، تہران ،ص ۱٧_۱_
۲۸۲ تبدیل کرنا ، ایہ نقشہ انتہائی زیرکى تو‏ں دائرہ عمل وچ لیایا گیا تے ایہ اس اعتبار تو‏ں قابل اہمیت اے کہ اک جملہ وچ اسکى تعبیر کرن تاں ایہ اک تاریخى سودا اے کہ جس وچ طے شدہ اک امر ایہ سی کہ یہودیاں دا حضرت عیسى (ع) دے قتل دے جرم تو‏ں برى الذمہ ہونا تھا_
۲۸۴ بہانے تو‏ں سرزمین موعود یعنى عظیم اسرائیل وچ جمع کيتا جائے : تھاریڈل ہرٹزل دا اک دوست تے ڈیوڈٹرچ(۱) ۲۹ اکتوبر ۱۸۹۹ وچ اسنو‏ں اک خط وچ لکھدا اے کہ  اس تو‏ں پہلے کہ بہت زیادہ دیر ہوجاے وچ آپ نو‏‏ں نصیحت کردا ہاں کبھى کبھى  عظیم فلسطین ( عظیم اسرائیل ) دا تذکرہ کردے رہیاں ، شہربال دی دا نفرنس دے پروگرام وچ لفظ عظیم فلسطین ( عظیم اسرائیل) یا لفظ فلسطین تے اسک‏‏ے اردگرد دی سرزمین'' ضرور شامل ہاں تے گرنہ ایہ سب کچھبے معنى ہوئے گا کیونجے آپ پچیہہ ہزار کلومیٹر مربع سرزمین اُتے دس میلین یہودیاں نو‏‏ں خوش آمدید نئيں کہہ سکدے _(۲)
بن گورین نے اک ہور مقام اُتے واضح انداز تو‏ں کہیا:
انڈیا ٹوڈے
حوالے
گٹھ:بھارتی میگزین گٹھ:اخبار
اسلامى تہذيب تے ثقافت
۲۸٦ ڈیویڈ دا ما جو کہ صہیونى مصنف اے اپنى کتاب کشمکش کیو‏ں ؟ تے کدو‏‏ں تک؟ ماں لکھدا اے کہ : مشرق وسطى دی پیچیدگى دے بارے وچ راہ حل دی اساس اس اُتے اے کہ اسرائیل دے شرق وچ موجود عربى مملکت نو‏‏ں دو حصول وچ تقسیم کيتا جائے: شمال وچ شام تے لبنان تے جنوب وچ عراق ، اردن، سعودى عرب ، فلسطین ( جے تشکیل پاجائے ) تے ہور عربى ملکاں انہاں دو حصےآں دے درمیان اک وسیع زمینى پٹى بنائی جائے کہ جسماں غیر عرب طاقتاں ہاں تے ایہ غیر عرب ملکاں دی مغرب تو‏ں مشرق تک دی ترتیب اسرائیل ، دروزى تے کرد اں پرمشتمل ہوئے تے اسرائیل شام دے جنوب وچ جبل الدروز نو‏‏ں اپنى حدود وچ لیندے ہوئے موجود ہوئے جدو‏ں کہ کرد مملکت اک جدا آشورى ریاست دی حیثیت اسک‏‏ے ساتھضم ہوجائے گی_
یہ کرد ریاست شام دے مشرق تے عراق دے شمال وچ تشکیل پائے گى کہ ایتھے تو‏ں لبنان نو‏‏ں بھى امداد فراہ‏م دی جاسکتى اے کہ جو شام دے عیسائیاں نو‏‏ں ملاندے ہوئے عیسائی اکثریت دی بناء اُتے عیسائی مملکت ہوگى ،فیر اسرائیل انہاں ملکاں تو‏ں قرار داد باندھے گا تو‏ں کہ عرباں دے استعمار تو‏ں نجات پالاں ایويں ایہ ملکاں عرب ملکاں دی حکومتاں دے لئی خطرہ دی تلوار بن جاواں گے _(۱)
مشرق وسطى دے حساس علاقے وچ صہیونى حکومت دی ہوس تے طمع باعث بنى کہ اسلامى ملکاں اپنا بے پناہ بجٹ اسلحہ تے فوجى مقاصد دے لئی قرار داں ،عسکرى امور وچ ہر روز بڑھتى ہوتى رقم تو‏ں علاقہ وچ باہمى جنگ دا خطرہ بھى بڑھدا ہويا محسوس ہوئے رہاہے _ صہیونى حکومت دے تباہ کن اسلحہ دے دا رخاناں نے اس علاقہ نو‏‏ں بحرانى کیفیت وچ ڈال دتا اے اسى وجہ تو‏ں مشرق وسطى دی بعض حکومتاں دنیا وچ اسلحہ دی سب تو‏ں بڑى خریدار شمار
۲۸۹ تشکیل وچ مسلماناں دی رہتل تے ماضى واضح اے اس تمدن دی یورپ، ایشیا تے شمالى افریقا وچ تریخ اس حد تک مکمل تے وسیع اے کہ کوئی بھى رہتل یا سبھیاچار تریخ وچ اس حدتک استوار نئيں رہیا _ اس سبھیاچار تے رہتل اُتے تکیہ کرنابلا شبہ اک عظیم سرمایہ اے کہ جو عالم اسلام وچ دینى تے قومى سطح اُتے اعتماد دی فضا نو‏‏ں مستحکم کردا اے تے اسنو‏ں صہیونزم دے پست کلچر دے مقالے وچ محفوظ رکھتاہے(۱)
۲۹۰ دسواں باب:
۲۹۳ مجموعى طور اُتے کہیا جاسکدا اے کہ عرب تمدن پسند رحجان دی مندرجہ ذیل خصوصیات نيں :(۱)
رشید رضا دے نظریہ دے مطابق مغرب والےآں نے ترقى دے مراحل نو‏‏ں طے کرنے دے لئی اسلامى اصولاں اُتے عمل کيتا جدو‏ں کہ خود مسلماناں نے انہاں اصولاں نو‏‏ں چھوڑدتا اے _ اگرچہ رشید رضا نے اپنے روایت پسند رحجان دی طرف ودھنے وچ مغرب والےآں نو‏‏ں موردبحث قرار نئيں دتا بلکہ انہاں دے افکار دی روش تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اوہ اہل مغرب دی نسبت معاندانہ انداز رکھدے سن تے انہاں وچ مسلما‏ن تمدن پسند تے عرب تمدن پسند رحجان والےآں دی طرح دی روشن بینى دا فقدان تھا(۲) _
بڑى طاقتاں بالخصوص روس تے انگلینڈ دے مقابلے وچ ایران دی شکست تو‏ں بتدریج سب تو‏ں پہلے مروجہ سیاسى نظام تے فیر معاشرتى سطح اُتے غیر رسمى نظام وچ اہ‏م تبدیلیاں پیدا ہوئیاں ،ایہ اہ‏م تبدیلیاں مندرجہ ذیل نيں :اصلاحات دا حتمى طور اُتے عسکرى تے صنعتى شعبےآں وچ جارى ہونا تے فیر ہور شعبےآں بالخصوص سیاسى سطح اُتے جارى ہونا ،اسى طرح اسلام تے دین دی اساس دی حفاظت دے لئی اسلامى بیدارى دے احساست دا ظاہر ہونا تے اندرونى آمریت دا مقابلہ کيتا جانا تے غیر ملکى استعمارگراں تو‏ں سامنا دی صورت وچ قاعدہ نفى سبیل کا استعمال وچ لیانا ساڈا اس تحریر وچ ہدف ایہ اے کہ تریخ معاصر ایران وچ اسلامى بیدارى تے اسک‏‏ے نشیب تے فراز دا تجزایہ کیہ جائے_
۲) روح اللہ حسنیان ، چہاردہ قرن تلاش شیعہ براى ماندن تے توسعہ، تہران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ج دوم ۱۳۸۲، ص ۱۹۵_ ۱۹۴_
حاج ملیا على کنى نو‏‏ں اس زمانہ وچ رئیس المجتہدین دا لقب حاصل ہويا سی اوہ انہاں اقدامات دا مقابلہ کردے سن کہ جو دین ، حکومت تے لوکاں دے لئی مضرہاں اوہ اک ماہر دینى سیاست دان دی حیثت تو‏ں سیکولر تے دین مخالف روشن فکر حضرات دے افکار تے اقدامات اُتے گہرى نظر رکھدے سن تے انکا مقابلہ کيتا کردے سن _ اس زمانہ وچ ایداں دے روشن خیال لوکاں وچو‏ں ملکم خان ناظم الدولہ تے فتحعلى خان آخوند زادہ دی طرف اشارہ کيتا جاسکدا اے کہ ایہ افراد بھى سپہسالار دے مذہبى پالیسى سازاں دی حیثیت تو‏ں سیکولر افکار ونظریات پیش کردے سن تے اقدامات انجام دیندے سن _(۵) میرزا ملکم خان دی بہت زیادہ کوشش تھى کہ اک مذہبى شخصیت دے خول
۱) احمد کسروى ، تریخ مشروطہ ایران، ج ۱، تہران، امیرکبیر ، ص ۱۰_
۳) صادق زیبا کلام، سنت تے مدرنیتہ، ریشہ یابى علل ناکامى اصلاحات تے نوسازى سیاسى در ایران عصر قاجار ، تہران ، ص ۲۹۴_ ۲۹۳_
۵) عبدالہادى حائری، تشیع تے مشروطیت در ایران تے نقش ایرانیان مقیم عراق، تہران، امیرکبیر چ دوم، ص ۴٧ _ ۴۰ ، ۲۹ _ ۲٦_
وہ ۱۲۸۹ قمرى وچ تفلیس وچ قیام دے دوران اپنى اخوند زادہ دے ساتھگفتگو وچ دین نو‏‏ں عقل دی نابودى ، نقل نو‏‏ں عقل اُتے ترجیح دینے تے عقل دے محبوس ہونے دا سبب سمجھدا سی _ یا اس نے لندن وچ کسى مسئلہ وچ  ایرانى مدنیت  دے موضوع اُتے تقریر کردے ہوئے واضح کيتا ہ اوہ اپنے جدت اُتے مبنى نظریہ تے غربى رہتل دے اقتباسنو‏ں دینى لفافہ وچ ڈال کر پیش کريں گا کیونجے اوہ اسى راہ نو‏‏ں فقط مسلماناں دی ترقى دی ضمانت سمجھدا سی کہ مسلماناں نو‏‏ں فقط یہى دسیا جائے کہ مغربى ترقى دی اساس اسلامى اصولاں دے منبع تو‏ں لى گئی اے اورمسلما‏ن اس مغربى رہتل وچ ڈھل کر اپنے آپ نو‏‏ں تے جوانکا سرمایہ سی اسنو‏ں پھرپالاں گے _(۱)
شاہ ناصر قاجار دے زمانے وچ اک ہور بیدارى دی تحریک دا اسيں مشاہدہ کردے نيں تے اوہ سیدجمال الدین (افغانی) اسدآبادى دی صورت وچ تھی_ سیدجمال ایران وچ کچھحد تک اسلامى علوم حاصل کرنے دے بعد نجف دی طرف روانہ ہوئے_ اوتھ‏ے انہاں دے تعلیمى تے ضروریات زندگى دے اخراجات شیخ مرتضى انصارى نے اپنے ذمہ لئی_ سید جمال نے نجف وچ چار سال تک تعلیم حاصل کى(۳) سید جمال دی سب تو‏ں وڈی
۳۱۲ آرزو ایہ تھى کہ اوہ دینى حوزات تے علماء دے ذریعے ایرانى تے ہور اسلامى معاشراں تے اقوام نو‏‏ں بیدار کرن _ اسى لئی جدو‏ں اوہ کسى شہر یا ملک وچ سفر دے دوران علماء دے استقبال دا محور قرار پاندے توان تو‏ں تفصیلى تبادلہ خیال کردے_(۱)
۴) عبداللہ مستوفى ، شرح زندگانى من یا تریخ اجتماعى تے ادارى دورہ قاجار ، ج۲، ص ٦۲_٦۱_
ان سالاں وچ علماء دی دوسرى تحریک ۱۳۲۹ تے ۱۳۳۰ دے دوران روس دی طرف تو‏ں ایران نو‏‏ں الٹى میٹم دینے تو‏ں پیدا ہونے والے بحران دے رد عمل دے طور اُتے سامنے آئی_
۱) حسن نظام الدین زادہ ، ہجوم روس تے اقدامات رؤساى دین برائے حفظ ایران، بہ کوشش نصر اللہ صالحى تہران ، ص ۲۴_۳_
شیخ محمد خیابانى اک شجاع تے اصول پسند عالم سن جو قاجاریہ دور دے اواخر وچ سامنے آئے تے حریت پسند مجاہد طبقہ نال تعلق رکھدے سن کہ انہاں نے اس تحریک دے تمام مراحل وچ ظلم تے آمریت دے حامیاں تو‏ں مقابلہ کيتا انہاں نے مندرجہ بالا قرار داد ، آذربائیجان دی حکومت اُتے عین الدولہ دے تقرر تے ہور چند مسائل دے رد عمل وچ مرکزى حکومت دے خلاف تحریک نو‏‏ں تشکیل دتا تے آذربائیجان دے امور اپنے ہتھو‏ں وچ لے لئی_ اوہ غیر ملکى قوتاں دے سخت دشمن تے ایران دے داخلى امور وچ اغیار دی ہر قسم دی مداخلات دے سخت مخالف سن اوہ بھى میرزا کوچک خان دی مانند اس دھن وچ سن کہ آذربائیجان تو‏ں شروع کرن اورمکمل ایران نو‏‏ں اغیار دے تسلط تے استعمار تو‏ں نجات دلاواں _(۳)
۱) على اصغر شمیم ، سابقہ ماخذ ، ص ٦۰۳_
۳) على دوانى ، استادان آیت اللہ شہید سید حسن مدرس، مدرس، تریخ تے سیاست ( مجموعہ مقالات ) موسسہ پوہش تے مطالعات فرہنگى ، ص ۴۸_۴۴_
۲) سلسلہ پہلوى تے نیروہاى مذہبى بہ روایت تریخ کمبریج، سابقہ ماخذ، ص ۲٧۹_ ۲٧۸_
۳) دانشنامہ جہان اسلام، ج ۱، ص ۱۳٧۵،  بافقی دے ذیل_ آیت اللہ محمد تقی_
دربارنے ابتداء وچ اس مسئلہ دی پروا نہ دی لیکن جدو‏ں دربار دے وزیر تیمور تاش نے مہاجرین نال ملاقات دی تے انہاں تو‏ں گفتگو کی، مشہد، ہمدان، دا شان، شیراز تے ہور شہراں دے علماء اصفہانى مہاجرین دی صفوف وچ شامل ہوگئے ،پورے ملک تو‏ں علماء دی حمایت وچ شاہ نو‏‏ں ٹیلى گراف ملنے شروع ہوئے تے نجف دے علماء تو‏ں بھى رابط برقرار ہويا معاملہ ایتھ‏ے تک پہنچ گیا کہ حکومت قم اُتے حملے دا پروگرام بنانے لگی(۳)
۱۳۰٧ شمسى تو‏ں لےک‏ے ۱۳۲۰ شمسى تک دا دور مذہبى قوتاں تے انکى فعالیت اُتے سب تو‏ں زیادہ دباؤ اورتنگى دا دور سی اسى دوران آیت اللہ مدرس نو‏‏ں رضا شاہ دی حکومت دی مسلسل مخالفت دی بناء اُتے شہر خواف دی طرف شہر بدر کردتا گیااور آخر دا ر انہاں نو‏ں شہید کردتا گیا _(۲)
۲) رسول جعفریان ، جریانہا تے سازمانہاى مذہبى _ سیاسى ایران ( سالہاى ۱۳۵٧_ ۱۳۲۰) تہران، موسسہ فرہنگى دانش واندیشہ معاصرچ۳، ص ۲۲_۱۸_
۳۲٦ اس دا وش تے فعالیت دے ساتھساتھمکت‏‏ب اجتہاد دے علماء دا دو محاذاں یعنى آمریت تے استعمار دے خلاف جہاد اُتے بھى دا م جارى رہیا _ جلاوطن علماء دوبارہ میدان عمل وچ پرت آئے کہ جنہاں وچ آیت اللہ حسین قمى تے سید ابوالقاسم دا شانى قابل ذکر نيں دینى تے مذہبى تعلیم دے نصاب دی اصلاح دی گئی تے موقوفات دے ادارہ دی حیثیت تے حالت کوتبدیل کيتا گیا _(۱)
۳۳۰ بالآخر مذہبى تے قوى تنظیماں دے باہمى اتحاد تے عوام دے احتجاجى مظاہرےآں دے نتیجہ وچ احمد قوام نو‏‏ں ہٹادتا گیا تے اسکى جگہ دوبارہ مصدق نو‏‏ں منتخب کيتا گیا _ ۳۰ تیر دا ایہ قیام در حقیقت سیاسى مسائل وچ شیعہ مرجعیت تے دینى طاقتاں دی طاقت تے قوت دے عروج دا دور سی _
۱) عباس خلجى ، اصلاحات امریکاى تے قیام پانزدہ خرداد، تہران، مرکز اسناد انقلاب اسلامى ،ص ۴۵_ ۴۴_