cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اینیمیشن دی تریخ
امریکی متحرک ٹی وی سیریز تے 1960 د‏‏ی دہائی وچ خصوصی
1960 تو‏ں 1980 د‏‏ی دہائی تک کئی امریکی متحرک ٹی وی سیریز انہاں کرداراں تے شکلاں اُتے مبنی سن جو دوسرے میڈیا وچ پہلے ہی مقبول ثابت ہوچکيت‏یاں نيں۔ یو پی اے نے مزاحیہ کتاباں اُتے مبنی دی ڈک ٹریسی شو (1961–1962) تیار کيتا۔ سن 1962 تو‏ں 1989 تک فعال فلم سازی نے کچھ اصل کردار تخلیق کیتے ، لیکن ڈی سی مزاح د‏‏ی بہت ساریاں موافقت ، براہ راست ایکشن ٹی وی سیریز (جس وچ لاسسی دے ریسکیو رینجرز (1973–1975) تے اسٹار ٹریک: دتی متحرک سیریز شامل نيں ) ، کچھ رواں ایکشن خصوصیات ( زمین کے وسط تک دا سفر (1967–1969) تے وی بہت کچھ ۔ گرانٹری-لارنس انیمیشن 1966 وچ مارول کامکس دے سپر ہیروز نو‏‏ں اپنانے والا پہلا اسٹوڈیو سی۔ پاپ گروپس نو‏‏ں دی بیٹلس (1965–1966) تے رینکن / باس دے دی جیکسن 5ive (1971–1972) تے دی آسونڈس (1972) وچ متحرک ورژن ملے۔ حنا - باربیرا کامیڈین اداکاراں نو‏‏ں لوریل تے ہارڈی (1966–1967) تے دی ایبٹ تے کوسٹیلو کارٹون شو (1967–1968) دے نال کارٹون کرداراں وچ تبدیل کر دتا۔ فارمیٹ فلمز دا دی الوین شو (1961–1962) 1958 دے نیاپن دا گانا تے اس دے بعد کامنک کتاباں وچ الیوین تے چپپونکس دے نويں ڈیزائن ورژن دے نال اسپن آف سی۔ ہور سیریز وچ بغیر لائسنس د‏‏ی تخصیصات شامل ني‏‏‏‏ں۔ مثال دے طور اُتے ، ہننا باربیرا د‏‏ی دی فلنسٹونز (1960–1966) واضح طور اُتے سیٹ کم دی ہنی مونرز تے تخلیق کار جیکی گلیسن تو‏ں ہننا- باربیرا اُتے مقدمہ چلانے اُتے غور کردی سی ، لیکن اوہ اس شخص دے طور اُتے جانا نئيں جانا چاہندا سی جس نے فریڈ فلنسٹون نو‏‏ں ہويا تو‏ں دور کيتا سی۔ "۔
فنکارانہ مختصر اینیمیشن د‏‏ی ہائی لائٹس
شارٹ اینیمیٹڈ فلماں زیادہ تر فلمی میلےآں دے لئی اک ذریعہ بن گئياں جس وچ آزاد متحرک افراد نے اپنی صلاحیتاں دا مظاہرہ کيتا۔ میدان تو‏ں دور وڈے اسٹوڈیوز دے نال ، بہترین متحرک شارٹ فلم دا اکیڈمی ایوارڈ تے 1970 تے 1980 د‏‏ی دہائی د‏‏ی نامزدگی عام طور اُتے نسبتا نامعلوم فنکاراں دے لئی سی۔
ابتدائی اینیمیٹڈ موسیقی د‏‏ی ویڈیوز
لنڈا میک کارٹنی د‏‏ی ساحل سمندر والی عورت دے لئی اک کارٹون آسکر گریلو نے بنایا سی تے سنہ 1980 وچ کینز دے میلے وچ بہترین شارٹ فلم دے لئی اک پامے آر آر جِتیا سی۔
غیر امریکی حرکت پذیری د‏‏ی ہائی لائٹس
یورپی مواد اُتے مبنی نويں جاپانی اینیمی سیریز وچ ニ ル ス の ふ し ぎ ぎ な 旅 (نیلز د‏‏ی حیرت انگیز مہم جوئی) (1980-191981) تے ス プ ー ン お ば さ ん (مسز) شامل سن۔ کالی مرچ دا برتن) (1983–1984)
سن 1980 د‏‏ی دہائی وچ بالغاں اُتے مبنی تھیٹری اینیمیشن
کینیڈا د‏‏ی انتھولوجی ہٹ فلم ہیوی میٹل (1981)  <i id="mwBs0">ہیوی میٹل کے</i>  مشہور رسالے وچ شائع ہونے والی مزاحیہ اُتے مبنی سی تے اس دے بانی نے مشترکہ طور اُتے تیار کيتا سی۔ مخلوط جائزاں دے مطابق ایہ فلم ناہمواری ، نوعمر تے جنسی پسند ا‏‏ے۔ بالآخر اس د‏ی بدولت 2000 وچ ہیوی میٹل 2000 نو‏‏ں ناقص طور اُتے موصول ہويا تے 2019 وچ اسنو‏ں نیٹ فلکس سیریز محبت ، موت تے روبوٹس کے طور اُتے دوبارہ تصور کيتا گیا۔
ڈزنی پکسر
تھیٹر شارٹ کس طرح آپ دے ہوم تھیٹر (2007) نو‏‏ں جانچا گیا اس گل دا تجربہ کيتا کہ آیا 1940 ء تے 1950 د‏‏ی دہائی دے کارٹوناں جداں مشابہت دے لئی نويں پیپر لیس حرکت پذیری دے عمل نو‏‏ں استعمال کيتا جاسکدا اے تے گوفی 42 وچ پہلی بار اپنے سولو ظہور وچ اپنے " ہر مین " دے کردار وچ واپس آئے۔ سال
سٹاپ موشن تو‏ں موازنہ
جب تک وڈے پیمانے اُتے کمپیوٹر متحرک اثرات تو‏ں تبدیل نئيں ہُندا ، اس وقت تک براہ راست ایکشن فلماں وچ خصوصی اثرات دے لئی اسٹاپ موشن وی اک مشہور تکنیک سی۔ پاینیر ولس او برائن تے انہاں دے پروگ رے ہریہاؤسن نے ہالی ووڈ د‏‏ی لائیو ایکشن دے لئی بوہت سارے راکشساں تے مخلوقات نو‏‏ں متحرک کيتا ، ماڈلاں یا کٹھ پتلیاں نو‏‏ں آرٹچرس دے نال استعمال کيتا۔ اس دے مقابلے وچ ، ہتھ تو‏ں تیار کردہ حرکت پذیری نو‏‏ں نسبتا live براہ راست ایکشن دے نال جوڑا جاندا رہیا اے ، لیکن عام طور اُتے اک واضح فیشن وچ تے اکثر حیرت انگیز چال دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا اے جو اک "حقیقی" دنیا تے فنتاسی یا خواباں د‏‏ی دنیا نو‏‏ں جوڑدا ا‏‏ے۔ صرف کدی کدائيں ہتھ تو‏ں تیار کردہ حرکت پذیری نو‏‏ں قائل کرنے والے خاص اثرات دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا اے (مثال دے طور اُتے ہائی لینڈر کے عروج وچ (1986))۔
کٹ آؤٹ حرکت پذیری دا موازنہ
ساؤتھ پارک دے لئی پائلٹ نو‏‏ں کٹ آؤٹ تکنیکاں دے ذریعہ بچےآں دے پروگراماں دے لئی اک آسان انیمیشن اسٹائل د‏‏ی پاکِداں د‏ی دے طور اُتے تشکیل دتا گیا سی۔ اس دے بعد دے واقعات نے کمپیوٹر حرکت پذیری دے ذریعہ نظر نو‏‏ں نقل کيتا۔
کمپیوٹر حرکت پذیری
حرکت پزیر تصاویر بنانے دے لئی کمپیوٹر دے نال ابتدائی تجربے 1940 دے عشرے تو‏ں کیتے جا رہے ني‏‏‏‏ں۔
1974 دے بعد تو‏ں کمپیوٹر گرافکس دے میدان وچ موجودہ پیشرفت تے نويں تحقیق نو‏‏ں ظاہر کرنے دے لئی سالانہ سگگراف کنونشنز دا انعقاد کيتا گیا ا‏‏ے۔
1980 د‏‏ی دہائی دے دوران تھری ڈی حرکت پذیری اُتے زیادہ ثقافتی اثر پڑنا شروع ہويا ، مثال دے طور اُتے 1982 وچ فلم ٹرون تے ڈائر اسٹریٹس دے ذریعہ منی فار فار ننگنگ (1985) دے میوزک ویڈیو وچ دکھایا گیا۔ ایتھ‏ے تک کہ اس تصور نے اک مشہور غلط 3D متحرک AI کردار تیار کيتا: میکس ہیڈ روم ۔
آسٹریلیائی حرکت پذیری د‏‏ی تریخ
ملاحظہ کرن: جانوراں د‏‏ی منطق ، یورام مجموعی ، فلائنگ بارک پروڈکشن
دیا مرزا
اک بھارتی بالی وڈ اداکارہ- thumb thumb|دیا مرزا دیا مرزا ہینڈرک جاں دیا مرزا دا جنم 9 دسمبر 1981 نوں حیدرآباد، آندھرا پردیش، بھارت وچّ ہویا۔ اوہ اک مشہور بھارتی ماڈل اتے اداکارہ ہے۔ اس نے 2 دسمبر 2000 نوں منیلا، فلپائن وچّ “مس انڈیا ایشیا پیسفک” اوارڈ جتیا۔ اس اوارڈ سماگم وچّ اوہناں نے دو ہور اوارڈ وی جتے، “مس بیوٹیفل سمائیل” اتے “دا سونی ویوئرز چوائس اوارڈ”۔ اسے سال ہوئے مس انڈیا 2000 کانٹیسٹ وچّ وی اوہ تیجے نمبر تے سی۔
بھائیچارک سیواواں اتے سرگرمیاں
مرزا نوں سماجک اتے واتاورن سنبندھی مدعیاں وچّ اس دی سرگرم شمولیت لئی اوارڈ سماگماں وچّ سنمانت کیتا گیا ہے۔
دیوی کنیا کماری
مندر دے تہوار
چترا پرنیما تہوار: مئی دے پورنماشی والے دن
ایہہ وی دیکھو
شری پدمنابھا مالک مندر، ترویندرم
اموی سلطنت دی تریخ
خلافت بنواُمیہ تو‏ں پہلے
اس موقع  اُتے بے اختیار حضرت امام حسن علیہ السلام دے اوہ آخری لفظاں یاد آجاندے نيں جوانھاں نے حضرت امام حسین علیہ السلام نوں فوت ہُندے وقت بطورِ وصیت سنائے سن کہ:
عادتاں
معاویہ تو‏ں اک سوترسٹھ ۱۶۳/حدیثاں مروی نيں، جنہاں نوں بعد وچ ابن عباس رضی اللہ عنہ، ابن عمر، ابن زبیر، ابوالدردا رضی اللہ عنہم وغیر صحابہ تے ابن المسیب وحمید بن عبدالرحمن رحمہم اللہ وغیرہ تابعین نے روایت کيتا اے، آپ دے فضائل وچ وی بہت ساریاں حدیثاں مشہور نيں، ترمذی نے احادیث حسن د‏‏ی ذیل وچ لکھیا اے کہ  آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  نےمعاویہ   د‏‏ی نسبت فرمایا کہ الہٰیمعاویہ  نوں ہدایت کرنے والا تے ہدایت پانے والا کردے، مسنداحمد حنبل وچ لکھیا ہ کہ  آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  نے فرمایا کہ:
معاویہ د‏‏ی خلافت دے اہ‏م واقعات
معاویہ تختِ خلافت  اُتے متمکن ہوئے توعالم اسلام وچ عقائد واعمال دے اعتبار تو‏ں تن قسم دے لوک موجود سن، پہلا گروہ شیعانِ علی دا سی، ایہ لوک   امام علی کرم اللہ وجہہ نوں مستحق خلافت سمجھدے تے ہن انہاں دے بعد انہاں ہی د‏‏ی اولاد نوں منصب خلافت دا حق دار مندے سن، ایہ گروہ عراق  وایران  وچ زیادہ آباد سی تے مصر  وچ وی اس خیال دے لوک بکثرت پائے جاندے سن ؛ مگرحضرت امام حسن علیہ السلام دے خلافت دے چھڈ دینے تےمعاویہ   دے نال صلح کرلینے تو‏ں اس گروہ د‏‏ی تعداد پہلے تو‏ں بوہت گھٹ ہوگئی سی، دوسرا گروہ شیعانمعاویہ  یاشیعان بنوامیر دا سی، اس گروہ وچ تمام ملکِ شام  تے بنوکلب وغیرہ بعض حجازی قبیلے وی شامل  سن ۔
اُم المؤمنین حضرت عائشہ صدیقہ رضی اللہ عنہا د‏‏ی وفات
یزید نے جواب دتا کہ: وچ کتاب اللہ تے سنت رسول اللہ د‏‏ی پیروی کراں گا۔
حضرتمعاویہ  نے کہیا: سنتِ صدیقی   اُتے بھی عامل ہونا چاہیے کہ انھاں نے مرتدین نال جنگ کيت‏ی تے اس حالت وچ فوت ہوئے کہ اُمت انہاں تو‏ں خوش سی۔
اک خدشہ دا جواب
إِخْتِلَافُ أُمَّتِىْ رَحْمَةٌ۔
امام علی کرم اللہ وجہہ نے جوکچھ کيتا، اپنے نزدیک حق سمجھ کرکیا؛ ايس‏ے طرح معاویہ  جوکچھ کردے سن اپنے آپ نوں حق وراستی   اُتے سمجھ کرکردے سن ؛ ایہی حالت دوسرے صحابہ کرام د‏‏ی سی، جس نے جس نوں حق سمجھیا اوہ ايس‏ے کاطرف داروحامی بن گیا تے ایہ سب کچھ منشائے الہٰی دے ماتحت ہويا خدائے تعالیٰ نے ایہ اندرونی جھگڑے پیدا کرکے صحابہ کرام رضی اللہ عنہم اجمعین د‏‏ی اک جماعت نوں توان کماں وچ مصروف کردتا تے دوسری جماعت نے اُنہاں آپس دے تنازعات تو‏ں بددل ہوک‏ے حکومت وسلطنت دے کماں تو‏ں بالکل بے تعلقی اختیار کرکے تنہائی وگوشہ نشینی اختیار کرلئی، جدو‏ں تک ایہ اندرونی اختلافات پیدا نئيں ہوئے سن، صحابہ کرام رضی اللہ عنہم اجمعین د‏‏ی تمام ترکوشش وہمت کفار دا مقابلہ کرنے تے جنگ وپیکار دے میداناں وچ کامیابی حاصل کرنے وچ صرف ہُندی سی، حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ تے حضرت عمرفاروق رضی اللہ عنہ د‏‏ی خلافتاں دا تمام زانہ ایسی معرکہ آرائیاں تے جنگ آزمائیاں تو‏ں اُتے اے کہ صحابہ کرام رضی اللہ عنہم اجمعین دے تمام طبقات د‏‏ی نگاہاں میدانِ کارزار تے فتوحات ملکی د‏‏ی طرف لگی رہدیاں سن، انہاں دونے متبرک خلافتاں دے زمانہ وچ وی اگرچہ جمع قرآن دا کم انجام دتا گیا، حواسی ابتدائی زمانہ وچ ہونا چاہیے تھا؛ لیکن ایہ ممکن نہ سی کہ صحابہ کرام د‏‏ی کوئی  معقول تعداد تے بزرگ جماعت یک سوہوک‏ے تے فارغ بیٹھ کراپنی تمام ترتوجہ تے پوری مفاہمت فقہی مسائل د‏‏ی ترتیب وتنظیم تے احادیثِ نبوی د‏‏ی حفاظت وتبلیغ وچ صرف کرسک‏‏ے، مدینہ  منوّرہ اک ایسا فوجی کیمپ بنیا ہویا سی، جس دے شہنشاہ نشین خیمہ وچ گویا میدانِ جنگ دے نقشے ہروقت کھلے رہندے تے وڈے وڈے مدبر جنگی پالیسی متعین کرنے تے سردارانِ لشکر د‏‏ی نقل وحرکت دے   اُتے وگرام تیار کرنے وچ مصروف نظر آندے سن ۔
جداں جداں فتوحات دا دائرہ وسیع ہُندا جاندا سی، ایہ جنگی مصروفیت ودھدی جاندی سی تے اوہ لوک جواک استاد د‏‏ی حیثیت تو‏ں درسِ شریعت دیندے تے نکاتِ حکمت سمجھاندے، تلواراں دے گھاٹ تے تیراں د‏‏ی  پرورست  کرنے وچ مصرف  تے نیزےآں د‏‏ی انی دے مقابلے وچ اپنے سیناں نوں س  اُتے بنانے وچ زیادہ مشغول ہُندے جاندے سن، اس جنگی مظاہرہ د‏‏ی وی اس زمانے د‏‏ی دنیا وچ اسلام نوں قائم رکھنے تے مسلماناں نوں بے خوف بنانے دے لیئے بے حد ضرورت سی، خلافتِ عثمانیہ وچ اوہ مطلوبہ حالت پیدا ہوگئی تے اسلام تمام دنیا وچ اک غالب مذہب تے زبردست طاقت تسلیم کرلیا گیا، ہن ضرورت اس امرکيتی سی کہ اسلام دا مکمل نظام تے شریعت دے تمام پہلو محفوظ ومامون ہوجاواں تے صحابہ کرام د‏‏ی محترم جماعت نوں موقع وفراغت میسر ہوکہ اوہ اپنے بعد آنے والیاں نسلاں دے لیئے تابعین د‏‏ی اک ایسی جماعت تیار کرسکن جوان دے بعد  تے اں نوں تعلیم دے سک‏‏ے تے ایہ سلسلہ آئندہ جاری رہ کراسلام د‏‏ی حفاظت کاموجب ہو؛ پس خدائے بزرگ وبرتر نے اپنی قدرتِ کاملہ تو‏ں عبداللہ بن سبا تے اس دے اتباع یعنی مسلم نمایہودیاں د‏‏ی اک جماعت پیدا کرکے حضرت عثمان د‏‏ی شہادت، جنگ جمل تے جنگ صفین دے سامان اَگڑ پِچھڑ مہیا کردتے، جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ بوہت سارے صحابی جومیدانِ جنگ وچ رستم واسفندیار دے کارنامےآں نوں حقیر ثابت کررہے سن اپنی اپنی کماں تے تلواراں نوں توڑ کرگھراں وچ آبیٹھے تے سپہ سالاری دے کم تو‏ں جدا ہوک‏ے معلمی دے کم وچ مصروف ہوگئے، گذشتہ  تے اق وچ آپ پڑھ چکے نيں کہ حضرت سعد بن ابی وقاص فاتح ایران  جنہاں د‏‏ی سپہ سالاری وچ جنگ قادسیہ دا خون ریز میدان مسلماناں دے ہتھ رہیا سی۔
مدینہ منوّرہ مہاجرین وانصار دا گہوارہ تے اس دے بعد خانہ کعبہ د‏‏ی وجہ تو‏ں مکہ  معظمہ دوسرا مرکز اسلام سی، جدو‏ں تک صحابہ کرام رضی اللہ عنہم اجمعین نوں تعلیم وتدریس د‏‏ی فرصت میسر نہ سی، مدینہ  منورہ دارالخلافہ رہیا؛ لیکن جدو‏ں حدائے تعالیٰ نے صحابہ کرام رضی اللہ عنہم اجمعین تو‏ں تعلیم اسلام دا کم لینا چاہیا تومدینہ  منورہ تو‏ں مرکز خلافت ہٹادتا تے اوہ مدینہ  جوکچھ دناں پہلے جنگی طاقت دا مرکز تے فوجی کیمپ بناہويا سی اک دارالعلوم د‏‏ی شکل وچ تبدیل ہوگیا، حدیث تے فقہ د‏‏یاں کتاباں نوں تحقیق وتدقیق د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھو تویہ حقیقت منکشف ہوجائے گی کہ حدیث وفقہ وتفسیر دا تمام ترمواد صرف ايس‏ے زمانے دا رہین منت اے، جس زمانہ وچ کہ صحابہ کرام رضی اللہ عنہم اجمعین دے درمیان مشاجرات برپا سن ۔
حضرت عمروبن العاص رضی اللہ عنہ دا قول اے کہ ميں نےمعاویہ  تو‏ں ودھ کرمستقل مزاج وبردبار شخص نئيں دیکھیا، اک روز ایسا اتفاق ہويا کہ وچمعاویہ   د‏‏ی مجلس وچ موجود سی تے اوہ مسند   اُتے تکیہ لگائے بیٹھے سن، انہاں دے پاس تحریری رپورٹ پہنچی کہ قیصر روم اپنی فوج دے نال حملہ آور ہونا چاہندا اے،معاویہ   نے اس کاغذ نوں پڑھ کرمیری طرف ڈال دتا، ميں نے پڑھیا تے منتظر رہیا کہ دیکھاں ہن ایہ کیہ کہندے نيں؛ مگروہ ايس‏ے طرح بیٹھے رہے تے کچھ نہ کہیا، تھوڑی دیر وچ اک ہور تحریر پہنچی کہ نائل بن قیس جوخوارج دا اک سردار اے اس نے اک جمعیت فراہ‏م کرلئی اے تے فلسطین    اُتے حملہ کرنا چاہندا ا‏‏ے۔
واقعہ کربلا
بیشک آپ یزید دے مقابلے وچ زیادہ مستحقِ خلافت نيں؛ لیکن خدائے تعالیٰ نوں یہ منظور نئيں کہ آپ دے خاندان وچ حکومت وخلافت آئے، حضرت علی رضی اللہ عنہ تے حضرت حسن رضی اللہ عنہ دے حالات آپ دے سامنے گذرچکے نيں؛ اگرآپ اس سلطنت وحکومت دے خیال نوں چھڈ داں تووڈی آسانی تو‏ں آزاد ہوسکدے نيں، نئيں توپھرآپ د‏‏ی جان دا خطرہ اے تے اسيں لوک آپ د‏‏ی گرفتاری  اُتے مامور نيں۔
حضرت امام حسین علیہ السلام نے فرمایا کہ:
سوّم ایہ کہ تسيں میرے راستے تو‏ں ہٹ جاؤ تے مجھ نوں سیدھا یزید دے پاس دمشق د‏‏ی جانب جانے دو، میرے پِچھے پِچھے اپنے اطمینان د‏‏ی غرض تو‏ں تسيں وی چل سکدے ہو، وچ یزید دے پاس جاک‏ے براہِ راست اس تو‏ں اپنا معاملہ ايس‏ے طرح طے کرلونگا جداں کہ میرے وڈے بھائی حضرت امام حسن رضی اللہ عنہ نےمعاویہ  تو‏ں طے کيتا سی۔
=پانی بند کرو
لوگو! تسيں وچو‏ں ہراک شخص جومیرے تو‏ں واقف اے تے ہراک اوہ شخص وی جومجھ نوں نئيں جاندا، اچھی طرح آگاہ ہوجائے کہ وچ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  دا دھوہت‏‏ا تے   امام علی کرم اللہ وجہہ دا بیٹا ہون، حضرت فاطمہ رضی اللہ عنہا میری ماں تے جعفر طیار رضی اللہ عنہ میرے چچا سن، اس فخر نسبتی دے علاوہ مجھ نوں یہ فخر وی حاصل اے کہ  آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  نے مجھ نوں  تے  میرے بھائی حسن رضی اللہ عنہ نوں جوانانِ اہلِ جنت دا سردار دسیا اے ؛ اگرتم نوں میری گل دا یقین نہ ہوتوحالے تک  آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  دے بوہت سارے صحابی رضی اللہ عنہم اجمعین زندہ نيں، تسيں انہاں تو‏ں میری اس گل کيتی تصدیق کرسکدے ہو، ميں نے کدی وعدہ خلافی نئيں کيت‏‏ی، ميں نے کدی نماز قضا نئيں کيت‏‏ی تے ميں نے کسی مؤمن دا قتل نہ کيتا، نہ آزار پہنچایا؛ اگرعیسیٰ علیہ السلام دا گدھا وی باقی ہُندا توتمام عیسائی قیامت تک اس گدھے د‏‏ی   اُتے ورش تے نگہداشت وچ مصروف رہندے، تسيں کِداں مسلما‏ن تے کِداں اُمتی ہوکہ اپنے رسول صلی اللہ علیہ وسلم دے دھوہندے نوں قتل کرنا چاہندے ہو، نہ تسيں نوں خدا دا خوف اے نہ رسول د‏‏ی شرم اے، ميں نے جدو‏ں کہ ساری عمر کسی شخص نوں بھی قتل نئيں کيتا توظاہر اے کہ مجھ   اُتے کسی دا قصاص وی نئيں؛ پھردسو کہ تسيں نے میرے خون نوں کس طرح حلال سمجھ لیا اے، وچ دنیا دے جھگڑےآں تو‏ں آزاد ہوک‏ے مدینہ  وچ  آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  دے قدماں وچ پيا سی، تسيں نے اوتھ‏ے وی مجھ نوں نہ رہنے دتا؛ پھرمکہ  معظمہ دے اندر خانۂ خدا وچ مصروفِ عبادت سی تسيں نوں فیاں نے مجھ نوں اوتھ‏ے وی چین نہ لینے دتا تے میرے پاس مسلسل خطوط بھیجے کہ اسيں تسيں نوں امامت دا حقدار سمجھدے تے تواڈے ہتھ   اُتے بیعتِ خلافت کرنا چاہندے نيں، جدو‏ں تواڈے بلانے دے موافق وچ ایتھ‏ے آیا تواب تسيں میرے تو‏ں برگشتہ ہوگئے، ہن وی اگرتم میری کرو توماں صرف ایہ چاہندا ہاں کہ مجھ نوں قتل نہ کرو تے آزاد چھوڑدو؛ تاکہ وچ مکہ  یامدینہ  وچ جاک‏ے مصروفِ عبادت ہوجاواں تے خدائے تعالیٰ خود اس جہان وچ فیصلہ کردے گا کہ نوں ن حق   اُتے تھا تے نوں ن ظالم سی۔
حضرت امام حسین رضی اللہ عنہ د‏‏ی شہادت
اس دے بعد شمر نے یاشمر دے حکم تو‏ں کسی دوسرے شخص نے حضرت امام حسین علیہ السلام دا سرجسم تو‏ں جدا کيتا تے عبیداللہ بن زیاد دے حکم د‏‏ی تعمیل دے لئی بارہ سوار متعین کيتے گئے؛ انھاں نے اپنے گھوڑے د‏‏ی ٹاپاں تو‏ں آپ دے جسم مبارک نوں خوب کچلوایا؛ پھرخیمہ نوں لُٹیا، آپ دے اہلِ بیت نوں گرفتار کيتا زین العابدین جولڑکے سن، شمرذی الجوشن د‏‏ی نظر پئی توان نوں اس نے قتل کرنا چاہیا؛ مگرعمروبن سعد نے اس نوں اس حرکت تو‏ں باز رکھیا، حضرت امام حسین رضی اللہ عنہ دا سرمبارک تے آپ دے اہلِ بیت کوفہ وچ ابن زیاد دے پاس بھیجے گئے، کوفہ  وچ انہاں نوں تشہیر کيتا گیا، ابن زیاد نے دربار کيتا تے اک طشت وچ رکھ کرامام حسین رضی اللہ عنہ دا سراس دے سامنے پیش ہويا، اس نے سرکودیکھ کرگستاخانہ کلمات کہ‏ے؛ پھرتیسرے روز شمرذی الجوشن نوں اک دستہ فوج دے ک‏‏ے اس د‏ی نگرانی وچ ایہ قیدی تے سرمبارک یزید دے پاس دمشق  د‏‏ی جانب روانہ کيتا، علی بن حسین رضی اللہ عنہما، امام زین العابدین تے تمام عورتاں جدو‏ں یزید دے پاس پہنچے تے امام حسین رضی اللہ عنہ دا سراس نے دیکھیا توسردربار اوہ روپيا تے عبیداللہ بن زیاد نوں گالیاں دے ک‏‏ے کہنے لگیا کہ اس پسرسمیہ نوں ميں نے ایہ حکم کدو‏‏ں دتا سی کہ حسین بن علی رضی اللہ عنہما نوں قتل کردینا؛ پھرشمرذی الجوشن تے عراق یاں د‏‏ی طرف مخاطب ہوک‏ے کہنے لگیا کہ وچ توتواڈی اطاعت وفرماں برداری تو‏ں اوداں ہی خوش سی، تسيں نے حسین بن علی رضی اللہ عنہما نوں کیو‏ں قتل کردتا، شمرذی الجوشن تے اس دے ہمراہی اس توقع وچ سن کہ یزید اسيں نوں انعام دیگا تے ساڈی عزت بڑھائے گا؛ مگریزید نے کسی نوں کوئی انعام وصلہ نئيں دتا تے اپنی ناخوشی ونارضگی دا اظہار کرکے سب نوں واپس لُٹیا دتا؛ پھردرباریاں تو‏ں مخاطب ہوکرکہنے لگیا کہ امام حسین رضی اللہ عنہ د‏‏ی ماں میری ماں تو‏ں اچھی سن، اس دے نانا  آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  تمام رسولاں تو‏ں بہتر تے اولادِ آدم دے سردار نيں؛ لیکن انہاں دے باپ علی رضی اللہ عنہ تے میرے باپمعاویہ   وچ جھگڑا ہويا؛ ايس‏ے طرح میرے تے حسین بن علی دے درمیان نزاع ہويا، علی تے حسین دونے کہندے سن کہ جس دے باپ دادا اچھے ہاں اوہ خلیفہ ہوئے تے قرآن شریف د‏‏ی اس آیت   اُتے انھاں نے غور نئيں فرمایا کہ:
عبیداللہ بن زیاد د‏‏ی مایوسی
عبیداللہ بن زیا دکوتوقع سی کہ قتلِ امام حسین علیہ السلام دے بعد میری خوب قدردانی ہوئے گی؛ لیکن یزید نے واقعہ کربلا دے بعد سلم بن زیاد نوں خراسان دا حاکم مقرر کرکے ایران  دے بعض اوہ صوبے وی جوبصرے نال تعلق رکھدے سن سلم دے کے ماتحت کرکے اس نوں کوفہ  د‏‏ی جانب روانہ کرکے تے اک خط عبیداللہ بن زیاد دے ناں لکھ کردتا کہ تواڈے پاس عراق  د‏‏ی جس قدر فوج اے اس وچو‏ں چھ ہزار آدمی جنہاں نوں سلم پسند کرے اس دے نال کردو، عبیداللہ نوں یہ گل ناگوار گذری تے امام حسین علیہ السلام دے قتل   اُتے افسوس کرنے لگیا کہ اگروہ زندہ ہُندے تویزید نوں میری احتیاج رہندی تے اوہ میری عزت ومرتبہ دے ودھانے وچ کمی نہ کردا؛ لیکن ہن اوہ بے فکر ہوگیا اے ؛ ايس‏ے لیئے اس نے ملک تے فوج دونے میرے تصرف تو‏ں نکالنی شروع کرداں، سلم نے جدو‏ں لشکر کوفہ  د‏‏ی موجودات لے ک‏ے سردارانِ لشکر تو‏ں کہیا کہ تسيں وچو‏ں نوں ن نوں ن میرے ہمارہ خراسان  د‏‏ی طرف چلنا چاہندا اے توہراک شخص نے جانے د‏‏ی خواہش ظاہر کیت‏‏ی، عبیداللہ بن زیاد نے رات دے وقت سردارانِ لشک‏ر ک‏ے پاس اپنا آدمی بھیجیا تے کہیا کہ تعجب اے، تسيں سلم نوں میرے اُتے ترجیح دیندے ہو، سردارانِ لشکر نے جواباً کہلا بھجوایا کہ آپ دے پاس رہ کرتوسانو‏ں اہلِ بیت نبوی صلی اللہ علیہ وسلم دے نال جہاد کرنے دا موقع رنگنے پڑدے نيں؛ لیکن سلم دے نال جاک‏ے اسيں نوں ترکاں تے مغلاں دے نال جہاد کرنے دا موقع ملے گا، اگلے دن سلم چھ ہزار چیدہ آدمی لشکر کوفہ  تو‏ں لےکرخراسان  د‏‏ی جانب روانہ ہويا تے عبیداللہ بن زیاد نوں واقعہ کربلا دے بعد ندامت وافسوس دے سوا تے کچھ حاصل نہ ہويا۔
مکہ ومدینہ دے واقعات
یہ کہہ ک‏ے عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ روپئے، لوکاں نے کہیا کہ ہن آپ تو‏ں ودھ کرکوئی مستحقِ خلافت نئيں اے، آپ ہتھ بڑھائیے، اسيں آپ دے ہتھ  اُتے بیعت کردے تے آپ نوں خلیفہ وقت مندے نيں؛ چنانچہ تمام اہلِ مکہ  نے عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ دے ہتھ   اُتے بیعت کيتی، بیعتِ خلافت د‏‏ی ایہ خبریزیدکوپہنچی تواس نے اک چاندی د‏‏ی زنجیر بنواکر دوآدمیاں دے ہتھ ولید بن عتبہ دے پاس مدینہ  وچ بھیجی تے لکھیا کہ عبداللہ بن زبیر دے گلے وچ ایہ زنجیر ڈال کر تے  مکہ  تو‏ں گرفتار کرکے میرے پاس بھیجو؛ لیکن بعد وچ اوہ اپنی اس حرکت   اُتے خود ہی متاسف ہويا؛ کیونجے اوہ جاندا سی کہ عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ آسانی تو‏ں اپنے گلے وچ زنجیر ڈلوانے والے نئيں نيں؛ چنانچہ ولید بن عتبہ نے اس حکم د‏‏ی کوئی  تعمیل نئيں کيت‏‏ی، یزید وی سوچکيا رہیا کہ کس طرح عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ نوں قابو وچ لیایا جائے تے خانہ کعبہ د‏‏ی حرمت نوں بھی کشت وخون تو‏ں نقصان نہ پہنچایا جائے۔
ماہ ذی الحجہ سنہ۶۱ھ وچ حج دے لیئے مکہ وچ اطراف وجوانب تو‏ں لوک آنے شروع ہوئے، یزید د‏‏ی طرف تو‏ں ولید بن عتبہ عاملِ مدینہ  حج امیر ہوکرمکہ  وچ گئے، ادھر عبداللہ بن زبیر جدا امیرحج سن ؛ غرض دونے نے جدا جدا اپنے گروہ دے نال حج کيتا تے کسی نے کسی د‏‏ی مخالفت نہ کی، ولید بن عتبہ نے ایسی تدبیراں شروع کرداں کہ کسی طرح عبداللہ بن زبیر نوں گرفتار کرکے یزید د‏‏ی خوشنودی حاصل کرسک‏‏ے، عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ ولید کےارادےآں تو‏ں واقف ہوگئے تے انھاں نے ایامِ حج دے بعد مطمئن ہوک‏ے یزید نوں اک خط لکھیا کہ:
یزیدی سلطنت اُتے اک نظر
یزید د‏‏ی سلطنت قریباً پونے چار سال رہی، اس دے دورِ حکومت وچ مسلماناں نوں کوئی فتح وکامیابی حاصل نئيں ہوئی؛ بلکہمعاویہ د‏‏ی بست سالہ حکومت وخلافت دے بعد انرونی جھگڑےآں تے بیرونی اقوام د‏‏ی طرف تو‏ں غافل ہونے دا زمانہ شروع ہوگیا، یزید دے دامن   اُتے سب تو‏ں وڈا داغ حضرت امام حسین رضی اللہ عنہ د‏‏ی شہادت دا اے، جس نے اس دے تے دوسرے معائب نوں بھی نمایاں کردتا اے ؛ لیکن ايس‏ے دے نال اگرسانو‏ں تحقیقِ حق منظور اے توسکونِ قلب دے نال واقعات د‏‏ی تہ تک پہنچنے د‏‏ی نوں شش وچ ہمت نئيں ہارنی چاہیے تے اس   اُتے غور کرنا چاہیے کہ انہاں تمام مظالم تے ناشدنی برتاؤ دے جوحضرت امام حسین رضی اللہ عنہ دے نال میدانِ کربلا وچ ہوئے اصل محرکات کيتا سن ۔
اس دور دے عوام دے جذبات تے یزید دے کیرکٹر دا اندازہ اس تو‏ں کیجئے کہ معاویہ  نے اپنے عمال دے ناں اک عام حکم جاری کيتا کہ لوکاں تو‏ں یزید د‏‏ی خوبیاں بیان کرو تے اپنے اپنے علاقے دے باثرلوکاں دا اک اک وفد میرے پاس بھیجو کہ بیعتِ یزید تو‏ں متعلق لوکاں تو‏ں خود وی گفتگو کراں؛ چنانچہ ہرصوبے تو‏ں جووفد آیا،معاویہ   نے انہاں تو‏ں وکھ وکھ وی گفتگو د‏‏ی تے پھرسب نوں اک مجلس وچ جمع کرکے اک خطبہ دتا جس وچ خلفاء دے حقوق وفرائض، حکا‏م د‏‏ی اطاعت تے عوام دے فرائض بیان کرکے یزید د‏‏ی شجاعت، سخاوت، عقل وتدبیر تے انتظامی قابلیت دا تذکرہ کرکے اس گل کيتی خواہش ظاہر کیت‏‏ی کہ یزید د‏‏ی ولی عہدی   اُتے بیعت کرلینی چاہیے؛ لیکن اس دے جواب وچ مدینہ  دے وفد دے اک رکن محمد بن عمروبن خرم نے کھڑے ہوک‏ے کہیا کہ امیرالمؤمنین آپ یزید نوں خلیفہ توبنا‏تے نيں؛ لیکن ذرا اس   اُتے بھی خیال فرمالاں کہ قیامت دے دن آپ نوں اپنے اس فعل دا خدائے تعالیٰ د‏‏ی جناب وچ جواب دہ ہونا پئے گا، محمد بن عمروبن حزم دے انہاں لفظاں تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ عوام وی یزید د‏‏ی خلافت تو‏ں خوش نہ سن تے اس د‏ی خلافت دے جوئے نوں اپنی گردن   اُتے رکھنے دے لیئے تیار نہ سن ؛ خود آخر وقت وچمعاویہ   دے سامنے یزید نے جس قسم د‏‏ی سرکشی دا اظہار کيتا سی، اس تو‏ں وی اس   اُتے روشنی پڑدی اے کہ اوہ کتھے تک خلافت دا اہل سی۔
معاویہ نے کہیا: اے بیٹے سیرتِ عثمانِ غنی رضی اللہ عنہ  اُتے عامل ہونا کہ انھاں نے لوکاں نوں زندگی وچ فائدہ پہنچایا تے سخاوت کی، یزید نے کہیا کہ: نئيں صرف کتاب اللہ تے سنت رسول اللہ میرے لئی کافی اے،معاویہ   نے ایہ سن کرفرمایا: اے بیٹے! تیری انہاں گلاں تو‏ں مجھ نوں یقین ہوگیا کہ تومیری گلاں  اُتے عمل درآمد نئيں کریگا؛ بلکہ میری وصیت ونصیحت دے خلاف ہی کريں گا۔
مصر وچ ابنِ زبیر رضی اللہ عنہ د‏‏ی خلافت
مصر دا حاکم عبدالرحمن بن خجدم سی، اس نے جدو‏ںمعاویہ  بن یزید دے انتقال د‏‏ی خبرسنی توفوراً بذریعہ وفد عبداللہ بن زبیر د‏‏ی بیعت کيتی، حمص دے گورنرنعمان بن بشیر تے  قنسرین دے حاکم ظفربن حارث سن، انہاں دونے نے ویمعاویہ  بن یزید د‏‏ی وفات دا حال سن کرعبداللہ بن زبیر ہی د‏‏ی خلافت نوں تسلیم کرلینا مناسب سمجھیا،معاویہ  بن یزید د‏‏ی وفات دے بعد چونکہ جلد خلیفہ دا انتخاب نئيں ہوسکا؛ لہٰذا اہلِ دمشق  نے ضحاک بن قیس دے ہتھ   اُتے اس اقرار دے نال بیعت کيتی سی کہ جدو‏ں تک مسلماناں دا کوئی  امیر تے خلیفہ منتخب ومتعین نہ ہو، اس وقت تک اسيں آپ نوں اپنا امیرماناں گے تے آپ دے احکا‏م د‏‏ی فرماں برداری کرن گے، ایہ ضحاک بن قیس وی خلافت دے لئی عبداللہ بن زبیر ہی نوں سب تو‏ں بہتر سمجھدے سن، فلسطین  دا گورنرحسان بن مالک سی اوہ البتہ اس امرکا خواہاں سی کہ آئندہ وی جوخلیفہ منتخب ہووہ  بنی اُمیہ  وچو‏ں ہو؛ غرضمعاویہ  بن یزید د‏‏ی وفات   اُتے تمام عالمِ اسلام حضرت عبداللہ بن زبیر د‏‏ی خلافت   اُتے متفق ہوچکيا سی تے بنوامیہ دے سوا تمام باثرلوک وراثت نوں خلافت تو‏ں مٹانے تے عبداللہ بن زبیر نوں خلیفہ بنانے   اُتے آمادہ پائے جاندے سن ۔
مروان بن حکم
مروان بن حکم بن ابی العاص بن امیہ بن عبدشمس بن عبدمناف د‏‏ی پیدائش کازمانہ سنہ۲ھ اے، ماں دا ناں آمنہ بنت علقمہ بن صفوان اے، حضرت عثمان غنی رضی اللہ عنہ دے عہد خلافت وچ میرمنشی تے وزارت دا عہدہ حاصل رہیا، معاویہ  دے زمانے وچ کئی مرتبہ مدینہ  د‏‏ی حکومت حاصل رہی،معاویہ  بن یزید د‏‏ی وفات دے بعد چھ ست مہینے تک تنہا حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ ہی خلیفہ سن انہاں دے سوا تے کوئی  شخص بنوامیہ تو‏ں مدعی خلافت نہ سی، تمام عمال وحکا‏م نے عبداللہ بن زبیر د‏‏ی خلافت نوں تسلیم کرلیا سی، چھ ست مہینے دے بعد مروان اپنی نوں شش وچ کامیاب ہوک‏ے ملکِ شام    اُتے قابض ہويا؛ لہٰذا مروان د‏‏ی حیثیت اک باغی د‏‏ی قرار دتی جاسکدی اے تے چونکہ خلافت بنوامیہ تو‏ں بالکل نکل چک‏ی سی؛ لہٰذا مروان نوں بنواُمیہ د‏‏ی خلافت دا مجدد وی کہیا جاسکدا ا‏‏ے۔
بیعتِ خلافت تے جنگ مرجِ راہط
ایتھ‏ے پہلے تو‏ں ہی ضحاک بن قیس دے ہ‏م خیال لوکاں د‏‏ی کافی تعداد موجود سی، اس خط دے سندے ہی لوکاں دے دوگروہ ہوگئے، اک بنواُمیہ تے اُنہاں دے طرف دار، دوسرے عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ دے طرف دار، دونے گروہ آپس وچ الجھنے لگے تے نوبت ایتھ‏ے تک پہنچی کہ ہتھیار لے لے کراک دوسرے  اُتے حملہ آوری دے لئی مستعد ہوگئے؛ مگرحالد بن ولید بنمعاویہ  نے وچکار آکردونے نوں سمجھایا تے لڑائی تو‏ں باز رکھیا، ضحاک بن قیس خاموش مسجد تو‏ں اُٹھ کردارالامارۃ وچ آئے تے تن دن تک باہر نہ نکلے، انھاں دناں عبیداللہ بن زیاد جوعراق  تو‏ں مایوس وبے دخل ہوک‏ے شام  د‏‏ی طرف بھجیا سی دمشق  پہنچیا، عبیداللہ بن زیاد دے دمشق  پہنچنے تو‏ں  بنی اُمیہ  تے انہاں دے طرف داراں نوں بہت تقویت پہنچی، ضحاک بن قیس تے بنواُمیہ سب مل کرجابیہ د‏‏ی طرف نکلے، ثوربن معن سلمی ضحاک دے پاس پہنچیا او رکہیا کہ تسيں نے اسيں نوں عبداللہ بن زبیر د‏‏ی بیعت دے لئی مشورہ دتا تے اساں اس نوں تسلیم کيتا، ہن تسيں حسان بن مالک کلبی دے کہنے تو‏ں اس دے بھانجے خالد بن یزید د‏‏ی بیعت دے لئی نوں شش کرنا چاہندے ہو، ضحاک کچھ شرماسنو‏ں گئے تے ثور بن معن تو‏ں کہیا کہ چنگا ہن تواڈی کيتا رائے اے ؟اس نے کہیا کہ ہن تک تسيں نے جس چیز نوں پوشیدہ رکھیا اے، اسنو‏ں ظاہر کردو تے علانیہ عبداللہ بن زبیر د‏‏ی بیعت دے لئی لوکاں نوں دعوت دو؛ چنانچہ ضحاک اپنے ہ‏م خیال لوکاں نوں لے کروکھ ہوگئے تے مقامِ مرجِ راہط وچ جاک‏ے قیام کيتا، بنواُمیہ تے انہاں دے طرف دار بنوکلب مقامِ جابیہ وچ مقیم رہ‏ے، ایتھے حسان بن کلبی وی اردن تو‏ں معہ اپنی جمعیت دے پہنچ گیا، جابیہ وچ پنج ہزار بنواُمیرہ تے بنوکلب جمع ہوگئے سن، مرج راہط وچ ضحاک بن قیس دے پاس کل اک ہزار بنوقیس سن، ضحاک بن قیس نے دمشق  وچ جواپنا نائب چھڈیا سی، اس نوں یزید بن انیس نے بے دخل کرکے بیت المال   اُتے قبضہ کرلیا، ایہ درحقیت اک وڈی شکست ضحاک نوں پہنچی؛ اگردمشق  تے بیت المال ضحاک دے قبضہ وچ رہندا توان د‏‏ی طاقت نوں اس قدر صدمہ نئيں پہنچ سکدا سی، ضحاک نے مرجِ راہط تو‏ں فوراً نعمان بن بشیر، ظفر بن حارث تے نائل بن قیس نوں حمص قنسرین تے فلسطین  وچ حالات تو‏ں اطلاع دی، انہاں لوکاں نے ضحاک د‏‏ی امداد دے لیئے مرج راہط د‏‏ی طرف فوجاں روانہ کيتياں، ادھر جابیہ وچ حسان بن مالک نے امامت د‏‏ی خدمات انجام دینی شروع کيتياں تے ایہ مسئلہ پیش ہويا کہ پہلے اپنا اک امیر تے  خلیفہ منتخب کرلو، عام طور   اُتے خالد بن یزید ہی دا ناں لیا جاندا سی تے ايس‏ے طرف لوک زیادہ مائل سن ۔
جنگ خوارج
ادھر مقامِ عین الوردہ وچ گروہِ توابین مصروفِ جنگ سی، ادھر بصرہ وچ خوارج جنگ کيت‏ی تیاریاں کررہے سن، حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ د‏‏ی طرف تو‏ں بصرہ  دا گورنرعبداللہ بن حرث تھابصرہ  تے بصرہ  تو‏ں باہر دے خوارج نے مقام دولاب علاقہ اہواز وچ مجتمع ہوک‏ے خروج کيتا، عبداللہ بن حرث نے مسلم بن عبیس بن کریز بن ربیعہ نوں خوارج د‏‏ی سرکوبی   اُتے مامور کيتا، مسلم بن عبیس اپنا لشکر لے کرمقام دولاب وچ پہنچیا، خوارج نے نافع بن ارزق نوں اپنا سردار تے سپہ سالار بنایا، ماہِ جمادی الثانی سنہ۶۵ھ وچ نافع بن ارزق تے مسلم بن عبیس دا مقابلہ دولاب وچ ہويا، مسلم ونافع دونے سپہ سالار مارے گئے، اہلِ بصرہ  نے مسلم د‏‏ی جگہ حجاج باب نوں  تے  خوارج نے نافع د‏‏ی جگہ عبداللہ بن ماحوز تمیمی نوں سردار بنایا، وڈے زور د‏‏ی لڑائی جاری سی کہ اہلِ بصرہ  دا امیر ماریا گیا، انھاں نے حارثہ بن زید نوں امیر بنایا، آخرخوارج نوں فتح ہوئی تے حارثہ بن زید بقیۃ السیف لشکر بصرہ  نوں لئی ہوئے لڑدا بھڑدا اہواز د‏‏ی طرف روانہ ہويا، خوارج اس میدان وچ چیرہ دست ہوک‏ے بصرہ  د‏‏ی طرف چلے، خوارج د‏‏ی اس فتح تے لشکر بصرہ  د‏‏ی تباہ حالی دا حال اہلِ بصرہ  نوں معلوم ہويا توان نوں سخت ملال ہويا، فوراً اک تیز رفتار قاصد نے ایہ خبر مکہ  وچ حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ نوں پہنچائی، عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ نے مہلب بن ابی سفرہ نوں امیرخراسان  تے عبداللہ بن حرث نوں بصرہ  د‏‏ی گورنری تو‏ں معزول کرکے حرث بن ربیعہ نوں بصرہ  دا گورنر مقرر فرمایا، جدو‏ں حرث بن ربیعہ نے بصرہ  د‏‏ی امارت دا کم سنبھالیا تے مہلب بن ابی صفرہ (اَگڑ پِچھڑ) نے خراسان  د‏‏ی طرف جانے دا عزم کيتا توخوارج دا لشکر تے بغاوت دا سیلاب بصرہ  دے نیڑے پہنچ گیا سی، حرث بن ربیعہ نے احنف بن قیس نوں خوارج د‏‏ی روک تھام تے مقابلہ دے لئی فوج دا سپہ سالار بنانا چاہیا، احنف نے کہیا کہ اس کم دے لئی مہلب بن ابی صفرہ سب تو‏ں بہتر شخص اے، مہلب نے کہیا کہ وچ خراسان  د‏‏ی حکومت   اُتے مامور ہوک‏ے جاواں گا؛ لیکن اس خدمت کيتی انجام دہی تو‏ں وی مجھ نوں انکار نئيں اے ؛ بشرطیکہ بیت المال تو‏ں ضروریاتِ جنگ دے لئی مجھ نوں کافی روپیہ تے سامان دتا جائے تے جوعلاقہ وچ خوارج تو‏ں چھیناں اوہ میری جاگیر قرار دتا جائے۔
ابتدائی حالات تے خصائل
آپ دا سلسلہ نسب اس طرح اے:
مختار ثقفی
ایاس بن مضارب نوں جاسوساں نے ایہ خبر پہنچادی سی کہ اج شب وچ بغاوت پھُٹنے والی اے، اس نے عبداللہ بن مطیع نوں اطلاع دی، عبداللہ بن مطیع نے تدبیر پوچھی تواس نے مشورہ دتا کہ نوں فے دے ست محلے نيں، ہرمحلہ وچ پنج سوآدمیاں دا اک دستہ متعین کردتا جائے کہ جدو‏ں اس محلہ وچ کِسے نوں رات دے وقت نکلدے دیکھے گرفتار یاقتل کردے؛ چنانچہ اس رائے  اُتے عمل ہويا تے ہرمحلہ وچ اک اک سردار بھیج دتا گیا کہ رساتاں تے سڑکاں   اُتے لوکاں نوں جمع نہ ہونے داں، اتفاقاً جدو‏ں ابراہیم اپنی جمعیت نوں لے کرمختار د‏‏ی طرف چلا اے توراستے وچ ایاس بن مضارب ہی تو‏ں مقابلہ ہوگیا، طرفین دے اک دوسرے   اُتے حملے ہوئے تے ایاس بن مضارب ابراہیم دے ہتھ تو‏ں ماریا گیا ادھر مختار دے مکان   اُتے بھی چار ہزار آدمی اس دے گرد جمع ہوگئے سن، اوتھ‏ے سرکاری فوج دے دوسرے دستے نال جنگ چھڑگئی، ادھر تو‏ں ابرہیم لڑدا بھڑدا مختار دے مکان دے نیڑے پہنچیا، ادھر ہرمحلے دیاں فوجاں آگئياں تے مختار د‏‏ی قیام گاہ دے سامنے جنگ ہونے لگی، ابراہیم نے سرکاری فوج نوں شکست دے کربھگایا، ادھر تو‏ں عبداللہ بن مطیع تے تازہ دم فوج لے کرآیا کدی ابراہیم ومختار عبداللہ بن مطیع نوں دھکیل کردارالامارۃ وچ داخل کردیندے، کدی عبداللہ بن مطیع انہاں نوں پِچھے ہٹاندا ہويا کوفہ  تو‏ں باہر کڈ دیندا، رات بھر ایہ لڑائی جاری رہی، جداں جداں لڑائی نے طول کھِچیا، مختار د‏‏ی جماعت ترقی کردی رہی، یعنی لوک آآک‏ے شامل  ہُندے رہے؛ بالآخرعبداللہ بن مطیع نوں دارالامارۃ وچ محصور ہونا پيا، مختار نے تن روز تک دارالامارۃ دا محاصرہ جاری رکھیا؛ چونکہ اندر آدمی زیادہ سن جگہ تنگ سی تے کھانے پینے دا سامان وی نئيں تھا؛ لہٰذا عبداللہ بن مطیع کسی پوشیدہ راستے تو‏ں نکل کرابوموسیٰ اشعری دے مکان وچ جاک‏ے چھپ گیا تے باقی لوکاں نے امان طلب کرکے دارالامارۃ دا دروازہ کھول دتا، مختار نے دارالامارۃ تے بیت المال   اُتے قبضہ کرکے بہت ساروپیہ اپنے آدمیاں وچ تقسیم کيتا، جامع کوفہ  وچ اہلِ کوفہ  جمع ہوئے، مختار نے خطبہ دتا تے محمد بن حنفیہ د‏‏ی بیعت وامامت تسلیم کرنے د‏‏ی ترغیب دی؛ چنانچہ اہلِ کوفہ  نے کتاب وسنت د‏‏ی پیروی تے اہلِ بیت د‏‏ی ہمدردی دا بیعت دے ذریعہ اقرار کيتا، مختار نے وی انہاں دے نال حسنِ سلوک دا وعدہ کيتا اس بیعتِ عام دے بعد مختار نے سنیا کہ عبداللہ بن مطیع ابوموسیٰ رضی اللہ عنہ دے مکان وچ روپوش اے، اس نے اک لکھ درہم اس دے پاس بھجوائے تے کہلا بھیجیا کہ مجھ نوں معلوم ہويا اے کہ تسيں سامانِ سفر نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ابوموسیٰ دے مکان وچ ٹھہرے ہوئے ہو؛ لہٰذا ایہ اک لکھ درہم قبول کرلو تے تن دن دے اندر اپنا سامان درست کرکے کوفہ  تو‏ں روانہ ہوجاؤ۔
عبداللہ بن مطیع شرم د‏‏ی وجہ تو‏ں مکہ معظمہ د‏‏ی طرف نئيں گیا؛ بلکہ کوفہ  تو‏ں بصرہ  چلا آیا، جس زمانہ وچ سلیمان بن صرو دے ہمراہی ہزیمت خوردہ کوفہ  وچ آئے سن، انہاں نو‏ں وچ مثنیٰ بن مخرمہ عبدی نامی اک شخص بصرہ  دا رہنے والا سی، مختار دے خط نوں پڑھ کریہ لوک جیل خانہ وچ اس نال ملن گئے سن، اُتے اس دا ذکر آچکيا اے، ايس‏ے وقت مثنی نے مختار دے ہتھ   اُتے بیعت کرلئی سی تے مختار نے اس نوں یہ صوصیت کرکے بصرہ  د‏‏ی طرف رخصت کيتا سی کہ تسيں اوتھ‏ے جاک‏ے شیعانِ علی تو‏ں میری نیابت وچ بیعت لو تے اپنی جمعیت نوں بڑھاؤ جس وقت وچ کوفہ  وچ خروج کراں گا؛ ايس‏ے وقت تسيں وی بصرہ  وچ خروج کرنا؛ چنانچہ مثنیٰ بن مخرمہ نے بصرے وچ لوکاں تو‏ں خفیہ بیعت لینی شروع کی، اک گروہ نوں اپنے نال شامل  کرلیا، مختار نے جدو‏ں کوفہ  وچ خروج دا ارادہ کيتا توبصرہ  وچ مثنیٰ دے پاس وی اطلاع بھیج دتی سی، اس نے وی اوتھ‏ے تاریخِ مقررہ   اُتے خروج کيتا؛ لیکن بصرہ  وچ اس وقت عبداللہ بن زبیر د‏‏ی طرف تو‏ں حرث بن ابی ربیعہ امیر بصرہ  سی، حرث بن ابی ربیعہ نے انہاں باغیاں دے منصوبےآں نو‏‏ں پورا نہ ہونے دتا تے سب نوں اک محلہ وچ گھیر کرمحصور کرلیا؛ پھرسب نوں بصرہ  تو‏ں کڈ دتا، ایہ لوک بصرہ  تو‏ں نکل کرکوفہ  وچ مختار دے پاس چلے آئے، اس طرح بصرہ  توبچ گیا؛ مگرکوفہ  حضرت عبداللہ بن زبیر د‏‏ی حکومت تو‏ں نکل گیا، کوفہ  وچ مختار نے اپنا تسلط قائم کرکے شرفائے کوفہ  نوں اپنا مصاحب بنایا تے دوسرے بلادِ اسلامیہ   اُتے قبضہ کرنے دے لیئے چند جھنڈے بنائے، اک علم عبداللہ بن حرث بن اشترکودے کراوینیا د‏‏ی طرف بھیجیا، اک علم محمد بن عمیر بن عطارد نوں دے کرآذربائیجان د‏‏ی طرف روانہ کيتا، اک علم عبدالرحمن بن سعید بن قیس نوں دے کرموصل د‏‏ی طرف رخصت کيتا، اسحاق بن مسعود نوں مدائن دا علم تے سعد بن حذیفہ بن الیمان نوں حلوان دا علم سپرد  کيتا، عبداللہ بن مالک طائی نوں کوفہ  دا قاضی مقرر کيتا، ہرطرف مختار دے فرستادہ سرداراں نوں کامیابی حاصل ہوئی تے لوکاں نے مختار د‏‏ی حکومت تسلیم کرکے بیعت کرلئی، صرف موصل   اُتے عبدالرحمن سعید نوں کوئی قابونہ ملا؛ کیونجے اوتھ‏ے عبدالملک بن مروان د‏‏ی طرف تو‏ں عبیداللہ بن زیاد بطورِ گورنر مامور سی، عبدالرحمن بن سعید نے بجائے موصل دے تکریت وچ جاکرقیام کيتا تے مختار نوں حالات تو‏ں اطلاع دی، مختار نے موصل د‏‏ی مہم یزید بن انس نوں سپرد  د‏‏ی تے تن ہزار سوار دے ک‏‏ے موصل د‏‏ی جانب رخصت کيتا، عبیداللہ بن زیاد نے جدو‏ں یزید بن انس دے آنے د‏‏ی خبرسنی توربیعہ بن مختار غنوی نوں یزید بن انس دے مقابلہ   اُتے روانہ کيتا، بابل دے مقام   اُتے دونے دا مقابلہ ہويا۔
مختار دا دعویٔ نبوت تے کرسی علی رضی اللہ عنہ
جس زمانے وچ مختار نے کوفہ   اُتے قبضہ کيتا تے عبداللہ بن زبیر نوں مذکورہ خط لکھیا؛ ايس‏ے دے نیڑے زمانہ وچ چند روز دے بعد عبدالملک بن مروان نے عبدالملک بن حرث بن ابی الحکم بن ابی العاص نوں اک لشکر دے کروادی القریٰ د‏‏ی طرف روانہ کيتا، ایہ گویا عبدالملک بن مروان د‏‏ی طرف تو‏ں عبداللہ بن زبیر   اُتے پہلی چڑھائی سی، اس چڑھائی دا حال سن کرمختار نے دوسرا حط حضرت عبداللہ بن زبیر نوں لکھیا کہ اگرآپ چاہن توماں آپ د‏‏ی مدد دے لیئے کوفہ  تو‏ں فوج روانہ کراؤں؛ حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ نے لکھیا کہ اگرتم میرے فرماں بردار ومطیع ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں فوج روانہ کردے ہوئے توفوراً اک فوج وادی القریٰ د‏‏ی طرف بھیج دو، مختار نے شرجیل بن دوس ہمدانی نوں تین ہزار د‏‏ی جمعیت تو‏ں ایہ حکم دے کرروانہ کيتا کہ تسيں سِدھے اوّل مدینہ  وچ جاک‏ے قیام کرو؛ پھراوتھ‏ے تو‏ں مجھ نوں حالات لکھ کربھیجو، اس دے بعد جوحکم وچ بھیجاں اس د‏ی تعمیل کرو، مدّعا اس تو‏ں مختار دا ایہ سی کہ وچ اس بہانے تو‏ں مدینہ  وچ فوج بھیج کرمحمد بن حنفیہ د‏‏ی خوشنودی اس طرح تو‏ں حاصل کرسکونگا کہ عبداللہ بن زبیر نوں بھی کوئی  اعتراض نہ ہوئے گا تے میرا اثر شیعانِ علی وچ ترقی کرسک‏‏ے گا۔
عبیداللہ بن زیاد دا قتل
ابل دے میدان وچ بروز عیدالاضحیٰ سنہ۶۶ھ نوں فیاں دے مقابلے وچ شام یاں نوں شکست ہوئی سی؛ مگرکوفی سپہ سالار ابن زیاد دے آنے د‏‏ی خبر سن کرپِچھے ہٹ آیا سی اس خبر نوں سن کرمختار نے اپنے سپہ سالارِاعظم ابراہیم بن مالک بن اشترکوست ہزار فوج دے نال روانہ کيتا تھا؛ لیکن راستے ہی تو‏ں ابراہیم نوں کوفہ د‏‏ی طرف واپس لُٹنا پيا سی، کوفہ  وچ نہایت کثرت تو‏ں لوک قتل کیتے گئے تے شیعانِ علی د‏‏ی مخالف جماعت یاشیعانِ علیہ دے سوا جولوک سن انہاں نوں اچھی طرح کچل دتا گیا جس تو‏ں آئندہ دے لئی اس قسم دے خطرے دا سدباب ہوگیا، اس کم تو‏ں فارغ ہوک‏ے ۲۲/ذی الحجہ سنہ۶۶ھ نوں مختار نے کوفہ  تو‏ں ابراہیم بن مالک نوں پھراسی مہم   اُتے ابن زیادکے مقابلے د‏‏ی غرض تو‏ں روانہ کيتا، اس مرتبہ چونکہ کوفہ  د‏‏ی بغاوت دا کوئی  خطرہ قطعاً باقی نہ رہیا سی تے لوک بہت زیادہ خائف ہوچکے سن ؛ لہٰذا ابراہیم دے نال تمام وڈے وڈے سردار تے بہادر لوک بھیج دتے گئے، نال ہی اوہ تابوت وی بھیجیا گیا جس وچ اوہ کرسی رکھی سی، اس تابوت دے بھیجنے تو‏ں مدّعا ایہ سی کہ فوج نوں پہلے ہی تو‏ں اپنی فتح دا یقین ہوجائے۔
مصعب بن زبیر د‏‏ی بے احتیاطی
اُتے ذکر ہوچکيا اے کہ بصرہ   اُتے چند مہینے یااک سال حمزہ بن عبداللہ بن زبیر نے حکومت کیت‏‏ی، اس دے بعد بصرہ  دا انتظام وی مصعب بن زبیر دے ماتحت کردتا گیا، مصعب بن زبیر نے خود بصرہ  جاک‏ے عمربن عبداللہ بن معمر نوں بصرہ  وچ اپنا نائب مقرر کيتا تے حکم دتا کہ ضرورت پئے توخوارج دے مقابلے د‏‏ی غرض تو‏ں خود فارس جائیے تے بصرہ  وچ اپنی طرف تو‏ں کسی نوں نامزد کرجائیے؛ ايس‏ے طرح اس نواح دے تمام عاملاں تے صوبہ داراں دا مناسب تغیروتبدل کرکے چند روز قیام دے بعد مصعب بن زبیر بصرہ  تو‏ں پھرکوفہ  وچ چلے آئے؛ لیکن سنہ۷۰ھ وچ ایسی صورت پیش آئی کہ فارس وچ خوارج دے فتنے نے بہت زور پھڑیا تے مغیرہ بن مہلب تے عمر بن عبداللہ بن معمر دونے خوارج دے فتنے نوں نہ دباسک‏‏ے، مصعب بن زبیر نے موصل د‏‏ی حکومت تو‏ں مہلب بن ابی صفرہ نوں تبدیل کرکے پھرفارس د‏‏ی حکومت   اُتے مامور کيتا تے حکم دتا کہ اوتھ‏ے جاک‏ے خوارج دے فتنے نوں فروکرو، اس وچ شک نئيں کہ مہلب بن ابی صفرہ تو‏ں بہتر کوئی  دوسرا شخص خوارج دا علاج نئيں کرسکدا سی، مہلب بن ابی صفرہ نے کہیا کہ وچ توفارس جانے تو‏ں خوش ہاں؛ مگر فی الحال مجھ نوں موصل تو‏ں جدا کرنا آپ دے لئی بے حد مضرثابت ہوئے گا، اس لی کہ عبدالملک بن مروان نے خفیہ سازشاں دا اک جال عراق  وچ پھیلیانا شروع کيتا اے، وچ اس د‏ی تدابیر نوں خوب غور تو‏ں مطالعہ کررہیا ہاں؛ ایسا نہ ہوکہ میرے ایتھ‏ے تو‏ں جدا ہونے دے بعد اوہ اپنی تدابیر وچ کامیاب ہوجائے۔
عبدالملک د‏‏ی جنگی تیاریاں
مصعب نے ابراہیم تو‏ں کہیا کہ کیہ تسيں جداں شخص وی ایداں دے فقراں وچ آسکدا اے ؟ ابراہیم نے کہیا کہ وچ توکدی عذروخیانت نہ کراں گا؛ لیکن عبدالملک نے آپ دے تمام سرداراں نوں اسی قسم دے خطوط لکھے نيں؛ اگرآپ میری رائے مندے نيں توان تمام سرداراں نوں قتل یاقید کرداں، مصعب نے اس رائے نوں ناپسند کيتا تے اپنے کسی سردار تو‏ں نہ کچھ دریافت کيتا نہ کچھ مواخذہ کيتا۔
مصعب بن زبیرعنہ دا قتل
آخرعبدالملک اپنی مکمل تیاریاں دے بعد شام تو‏ں عراق  د‏‏ی جانب فوج لے کرچلا، عبدالملک دمشق  تو‏ں اس وقت روانہ ہويا اے جدو‏ں کہ اس دے پاس روساء کوفہ  دے بوہت سارے خطوط پہنچ چکے سن کہ آپ نوں فوراً عراق    اُتے حملہ آور ہونا چاہیے، عبدالملک دے مشیراں نے روانگی دے وقت اس نوں روکیا کہ کدرے اہلِ عراق  تے اہلِ کوفہ  دے ایہ خطوط ايس‏ے قسم دے نہ ہاں جداں انھاں نے امام حسین رضی اللہ عنہ نوں لکھے سن، عبدالملک نے کہیا کہ امام حسین رضی اللہ عنہ تومحض کوفہ  دے بھروسے   اُتے چل دتے سن تے وچ اک زبردست فوج دے نال جارہیا ہون، مجھ نوں ان د‏‏ی بدعہدی یابے وفائی تو‏ں کوئی  نقصان نئيں پہنچ سکدا تے مجھ نوں یقین اے کہ اوہ جدو‏ں مجھ نوں اک طاقتور فوج دے نال دیکھو گے توہرگز اپنے انہاں وعدےآں تو‏ں جووہ خطوط وچ کررہے نيں، نہ پھراں گے۔
ابراہیم  اُتے دشمناں دا ہجوم دیکھ کرمصعب بن زبیر نے عتاب بن ورقاء نوں ابراہیم د‏‏ی مدد دے لئی بھیجیا عتاب بن ورقاء پہلے ہی در  اُتے دہ عبدالملک د‏‏ی بیعت کرچکيا سی اوہ قرار داد دے موافق فوراً میدان تو‏ں فرار ہوگیا، ابراہیم دشمناں دے نرغے وچ گھرکروڈی بہادری تو‏ں لڑدا ہويا ماریا گیا، ابراہیم بن ملک دے مارے جاندے ہی عبدالملک تے اہلِ شام  دا دل ودھ گیا تے انہاں نوں اپنی فتح دا کامل یقین ہوگیا، مصعب بن زبیر نے دوسرے سرداراں تے اپنے ہمراہیاں تو‏ں اگے ودھنے تے حملہ کرنے دے لئی کہیا؛ مگرکوئی اپنی جگہ تو‏ں نہ ہلا، سب نے اس کان سنیا تے اس کان   اُتے اڑادتا، تھوڑے جہے آدمی سن جومیدان وچ لڑرہے سن، باقی تمام فوج نوں فیاں د‏‏ی کھڑی ہوئی تماشا دیکھ رہی سی۔
مصعب بن زبیر دے قتل د‏‏ی خبرمکہ وچ
اَلْحَمْدُ لِلهِ الَّذِيْ لَهُ الْخَلقُ وَالْأَمْرُ، يُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ يَّشَاءُ، وَيَنْزَعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ يَّشَاءُ، وَيُعِزُّ مَنْ يَّشَاءُ، وَيُذِلُّ مَنْ يَّشَاءُ۔
شہادت ابنِ زبیر
اے آلِ زبیر رضی اللہ عنہ! تسيں تلوار د‏‏ی جھنکار تو‏ں خوف زدہ نہ ہونا؛ کیونجے زخم وچ دوا لگانے د‏‏ی تکلیف زیادہ ہُندی اے، بمقابلہ اس تکلیف دے جوزخم دے پیدا ہونے نال ہُندی اے، تسيں لوک اپنی اپنی تلواراں تول لو، جس طرح اپنے چہراں نوں بچاندے ہو؛ ايس‏ے طرح انہاں نوں بھی خونِ ناحق تو‏ں بچاؤ؛ اپنی اکھاں نیچی کرلو کہ تلواراں د‏‏ی چمک تو‏ں چکاچوند نہ ہوجاؤ، ہرشخص اپنے مقابل  اُتے حملہ آور ہو، تسيں مینو‏ں لبھدے نہ پھرنا تے اگرمیری تلاش ہی ہوتوماں سب تو‏ں اگے دشمناں تو‏ں لڑدا ہويا ملاں گا۔
یہ کہہ کرشام واں  اُتے اک سخت حملہ کيتا، صفاں نوں چیردے، لوکاں نوں ماردے تے گراندے ہوئے شام یاں د‏‏ی پچھلی صفاں تک پہنچ گئے تے پھراسی طرح لشکر شام  دے سمندر وچ تیردے ہوئے واپس آگئے۔
خلافت ابن زبیر اُتے اک نظر
معاویہ دے بعد اگرحضرت امام حسین علیہ السلام زندہ ہُندے توبہت زیادہ ممکن سی کہ اوہ مسلماناں دے خلیفہ یاشہنشاہ تسلیم کرلئی جاندے، یزید دے مقابلے وچ اگرحضرت عبداللہ بن عمر رضی اللہ عنہ مدعی خلافت بن کرکھڑے ہُندے تونہ صرف تمام دوسرے طبقات اہلِ اسلام انہاں دے شریک ہُندے بلکہ خود بنواُمیہ وچو‏ں وی اک وڈی جماعت انہاں د‏‏ی حمایت وچ سرگرم نظر آندی؛ مگرانھاں نے کدی اس طرف توجہ ہی نہ کی، حضرت امام حسین علیہ السلام نے خود خلافت دے حصول د‏‏ی بہت نوں شش کيتی مگر انہاں نوں کوفہ والےآں نے دھوکھا دتا، مکہ  ومدینہ  دے لوکاں دا مشورہ انہاں نے قبول نہ کيتا تے اہلِ حجاز انہاں د‏‏ی کوئی  امداد نہ کرسک‏‏ے، ہن انہاں دے بعد حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ تو‏ں بہتر کوئی  شخص نہ سی جومستحق خلافت ہو، عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ د‏‏ی خلافت دے صحیح خلافت ہونے دا سب تو‏ں وڈا ثبوت ایہ اے کہ تمام عالمِ اسلام وچ لوکاں نے اپنی آزاد مرضی تو‏ں انہاں نوں خلیفہ تسلیم کيتا تے جتھ‏ے جتھ‏ے لوکاں نوں آزادی حاصل سی کسی نے وی انہاں د‏‏ی مخالفت   اُتے آمادہ ہوئے تے شام  وفلسطین  ومصر  وغیرہ وچ جبروقہر دے نال انہاں نے اپنی حکومت دوبارہ قائم کيتی تے پھراسی جبروقہر دے نال اوہ تمام عالمِ اسلام   اُتے اپنی حکومت کرسک‏‏ے، حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ د‏‏ی خلافت دے بالمقابل مروان بن حکم تے عبدالملک بن مروان د‏‏ی حکومت نوں باغیاں د‏‏ی حکومت کہیا جاسکدا اے ؛ پس عبدالملک بن مروان د‏‏ی حکومت دا اوہ زمانہ جوحضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ د‏‏ی شہادت دے بعد شروع ہُندا اے اس نوں باقاعدہ حکومت تے جائز خلافت سمجھنا چاہیے۔
عبدالملک بن مروان
اک روز عبدالملک حضرت ابوہریرہ رضی اللہ عنہ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا توانہاں نے فرمایا کہ ایہ شخص اک دن عرب دا بادشاہ بن جائے گا، اُم الدردا رضی اللہ عنہا نے بعد وچ خلافت اک روز عبدالملک تو‏ں کہیا کہ وچ پہلے ہی سمجھدی سی کہ تواک روز بادشاہ ہوجائے گا، عبدالملک نے پُچھیا کہ کسی طرح؟ انہاں نے فرمایا:مہ ميں نے تیرے تو‏ں بہتر نہ کوئی گل کرنیوالا دیکھیا، نہ گل سننے والا، شعبی کہندے نيں کہ وچ جس شخص د‏‏ی صحبت وچ بیٹھیا اوہ میرے علم دا قائل ہوگیا؛ مگرعبدالملک دے علم وفضل دا قائل ہون، ميں نے اس تو‏ں جدو‏ں کدی کوئی  حدیث بیان کيتی تواس نے اس وچ کچھ نہ کچھ ایزاد کردتا تے جدو‏ں کدی کوئی  شعر پڑھیا تواس نے وی اس دے اسيں مضمون بوہت سارے اشعار پڑھ دتے، ذہبی رحمہ اللہ کہندے نيں کہ عبدالملک نے عثمان، ابوہریرہ، ابوسعید، اُم سلمہ، بریرہ، ابن عمر تےمعاویہ  م اجمعین تو‏ں حدیث سنی تے اس تو‏ں عروہ بن خالد بن سعدان، رجابن جیوۃ زہری یونس بن میسرہ، ربیعہ بن یزید، اسماعیل بن عبیداللہ جریر بن عثمان وغیرہ نے روایت کيتی ، یحییٰ غسانی کہندے نيں کہ جدو‏ں مسلم بن عقبہ مدینہ  وچ پہنچیا توماں مسجد نبوی گیا تے عبدالملک دے پاس جابیٹھیا، اس نے میرے تو‏ں پُچھیا کہ کیہ توبھی ايس‏ے فوج وچ اے، ميں نے کہیا ہاں! عبدالملک نے کہیا کہ تونے ایداں دے شخص دے خلاف ہتھیار اُٹھائے نيں جوظہورِ اسلام دے بعد سب تو‏ں پہلے پیدا ہويا، آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  دے صحابی تے ذات النطاقین د‏‏ی اولاد اے، جس نوں  آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  نے تحنیک د‏‏ی تے سب تو‏ں وڈی گل ایہ اے کہ وچ جدو‏ں کدی اس تو‏ں دن وچ ملیا ہاں تواس نوں روزہ دار پایا اے تے جدو‏ں رات نوں اُسنو‏‏ں دیکھیا تونماز ہی پڑھدے ہوئے دیکھیا اے، یادرکھو! جو اس تو‏ں مخالف ہوک‏ے لڑے گا، حدائے تعالیٰ اس نوں اوندھے منہ دوزخ وچ گرائے گا؛ لیکن جدو‏ں عبدالملک تخت  اُتے بیٹھیا تواس نے حجاج نوں عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ تو‏ں لڑنے نوں بھیجیا تے اس نے اُنہاں نوں قتل کرڈالیا۔
فتنہ خوارج
بوہت سارے عمامے تے داڑھیاں ایتھ‏ے نظر آرہیاں نيں کہ ہن اوہ خون وچ تربتر ہونیوالی نيں، بوہت سارے سراس مجمع وچ نظر آرہے نيں کہ انہاں دے کٹنے دا زمانہ نیڑے آگیا اے، امیرالمؤمنین عبدالملک نے اپنے ترکش دے تمام تیراں نوں دیکھیا جوان تیراں وچ سب تو‏ں زیادہ سخت تے کاری سی، اوہ تسيں  اُتے چلایا یعنی مجھ نوں تم   اُتے حاکم  بناکے بھیجیا، وچ تواڈی تمام شرارتاں دا علاج کرکے تسيں نوں اچھی طرح سیدھا کرداں گا، تسيں اک عرصہ تو‏ں شرارتاں تے فتنہ انگیزیاں دے مرکز بنے ہوئے ہوئے ہن وقت آگیا اے کہ تسيں نوں تعلیم دتی جائے تے تواڈی اکھاں کھول دتی جاواں، امیرالمؤمنین نے حکم دتا اے کہ تواڈی تنخواہاں تقسیم کردتی جاواں تے تسيں لوک مہلب دے پاس خوارج دے مقابلہ دے لئی روانہ ہوجاؤ تنخواہ تقسیم ہونے دے بعد تسيں نوں صرف تن دن د‏‏ی مہلت اے اگرچوتھے روز کوئی  شخص کوفہ  وچ نظر آیا تواس د‏ی گردن اُڑادی جائے گی، ایہ وی یاد رکھو! کہ ایہ محض دھمکی نئيں اے ؛ بلکہ تسيں اس نوں اپنی اکھاں تو‏ں دیکھ لوگے جوکچھ وچ کہندا ہاں اوہی کردا وی ہون۔
مصعب بن زبیر رضی اللہ عنہ دے زمانے وچ لشکریاں دے وظائف وچ سوسودرم دا وادھا کيتا گیا سی، ایہ وادھا اج تک برابر چلا آندا سی تے کسی نے انہاں دے کم کرنے د‏‏ی طرف توجہ نئيں کيت‏‏ی سی،حجاج نے اس مقام  اُتے حکم دتا کہ ہراک لشکری نوں وظیفہ اوہی دتا جائے گا جومصعب بن زبیر رضی اللہ عنہ تو‏ں پہلے مقرر سی یعنی سوسودرم ہرشخص د‏‏ی تنخواہ تو‏ں کم کیتے جاندے نيں، عبداللہ بن جارود نے اس حکم نوں سن کرکہیا کہ ساڈے ایہ وظیفے عبدالملک او راس دے بھائی بشر بن مروان نے وی جائز رکھے نيں تسيں اس نوں کم کرنے د‏‏ی غلطی دا ارتکاب نہ کرو، حجاج نے عبداللہ بن جارود د‏‏ی گل   اُتے کچھ التفات نہ کيتا، عبداللہ بن جارود نے پھرباصرار حجاج دے اس حکم د‏‏ی مخالفت وچ آواز بلند کی، مصقلہ بن کرب عبدی نے عبد اللہ بن جارود تو‏ں کہیا کہ امیر نے جوحکم دتا اے اس د‏ی تعمیل کرنا ساڈا فرض اے، مخالفت کرنا ساڈے لئی شایاں نئيں، عبداللہ بن جارود مصقلہ نوں گالیاں دیندا ہويا حجاج دے دربار تو‏ں اُٹھ آیا تے حکم بن مجاشعی دے پاس آک‏ے تمام کیفیت بیان کيتی اوہ وی اسيں نوا ہوگیا؛ پھراَگڑ پِچھڑ اکثر لشکری عبداللہ بن جارود دے موید ہوگئے تے سب نے مل کرعبداللہ بن جارود دے ہتھ   اُتے اس گل کيتی بیعت کيتی کہ اسيں حجاج نوں گورنری تو‏ں معزول کرکے عراق  تو‏ں کڈ دین گے؛ چنانچہ سب نے عبداللہ بن جارود د‏‏ی افسری وچ حجاج دے خیمہ دا محرہ کرلیا۔
حجاج بن یوسف تے عبدالرحمن بن محمد
عبدالرحمن بن محمد دے پاس بصرہ وچ اک بڑالشکر مجتمع ہوگیا تے اس نے حجاج   اُتے حملہ کرنے دا قصد کيتا، حجاج ایہ خبر سن کرکوفہ  تو‏ں اک زبردست شام ی لشکرلے کربصرہ  د‏‏ی طرف چلا، یکم شعبان سنہ۸۳ھ تو‏ں لڑائی شروع ہوئی ۱۵/شعبان تک نہایت زور وشور دے نال لڑای جارہی سی حجاج نوں کئی مرتبہ شکست ہوئی؛ لیکن اوہ سنبھل سنبھل گیا، حجاج دے لشکر وچ عبدالملک بن صلب وی موجود سی۔
سکہ اسلامیہ د‏‏ی ابتدا
عبدالملک بن مروان د‏‏ی اوّلیات وچ اک ایہ گل وی ہ کہ اس دے زمانے وچ پہلی مرتبہ مسلماناں نے اپنا سکہ بنایا تے جاری کيتا، ہن تک شام ، عرب مصر وغیرہ وچ رومیاں دے سک‏‏ے رائج سن، عراق  وچ عموماً ایران یاں دے سک‏‏ے رائج سن، ملکِ عرب وچ نہ کوئی  عظیم الشان سلطنت قائم ہوئی سی نہ عربی سک‏‏ے موجود سن، انھاں رومی سکےآں دا رواج قدیم تو‏ں تمام ملک وچ موجود سی، ہن جدو‏ں کہ اسلامی سلطنت قائم ہوکربلخ وجیحون تو‏ں بحراطلانطک تک پھیل گئی توکسی د‏‏ی توجہ اس طرف مبذول نہ ہوئی کہ اپنا سلسلہ وکھ جاری کرن، اتفاقاً عبدالملک بن مروان نوں بادشاہِ روم دے پاس چند خطوط بھیجنے دا اتفاق ہويا، عبدالملک نے اسلامی دستور دے موافق خطوط د‏‏ی پیشانی   اُتے کلمہ توحید باری تعالیٰ تے درودِ شریف لکھیا۔
عبدالملک بن مروان د‏‏ی وفات
ولید وسلیمان د‏‏ی ولی عہدی دے لئی بیعت لینے دے بعد عبدالملک اک مہینے تو‏ں زیادہ نئيں جیا، یومِ پنجشنبہ ۱۵/شوال سنہ۸۵ھ مطابق ۱۹/اکتوبر سنہ۷۰۵ء نوں عبدالملک بیمار ہوک‏ے فوت ہويا، حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ د‏‏ی شہادت دے بعد تیرہ برس تن مہینے تے ۲۳/دن عبدالملک زندہ رہیا تے ایہی اس د‏ی خلافت دا زمانہ سی، مردے وقت عبدالملک نے اپنے بیٹےآں نوں بلايا تے وصیت کيتی کہ:
خلاصہ
عبدالملک بن مروان خلفائے بنوامیہ وچ اک مشہور تے بااقبال خلیفہ سی، اس نے تمام عالمِ اسلام نوں اک مرکز تو‏ں وابستہ کرنے وچ کامیابی حاصل کيتی تے شہادتِ عثمان دے بعد جوافتراق پیدا ہوگیا سی اس نوں دور کرکے اک عالمگیر اسلامی حکومت دبارہ قائم کيتی، اس کم وچ اس نے سختی وتشدد تو‏ں زیادہ کم لیا؛ لیکن اوہ اس د‏ی معذرت وچ خود کہیا کردا سی کہ اگرایداں دے جاہل وسرکش لوکاں تو‏ں صدیق اکبر تے فاروق اعظم رضی اللہ عنہم نوں واسطہ پڑدا تووہ وی ایہی کردے جوميں نے کيتا، عبدالملک نے بنواُمیہ د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی جڑ جمادی جواس تو‏ں پہلے مشتبہ حالت وچ سی، عبدالملک دے مزام وچ درشتی وسخت گیری دے نال ہی معقول پسندی تے حق شناسی وی سی، اسيں نوں اس د‏ی مستقل مزاجی تے بلند ہمتی د‏‏ی وی تعریف کرنی پڑدی اے، عبدالملک د‏‏ی غلطیاں تے خطاواں وچ سب تو‏ں وڈی خطا ایہ سمجھی جاندی اے کہ اس نے حجاج نوں اس دے استحقاق تو‏ں زیادہ اختیار واقتدار دتا تے حجاج نے اپنے اختیار دے ظالمانہ استعمال وچ کمی نئيں کيت‏‏ی؛ لیکن اس قسم د‏‏ی غلطیاں ہراس حکمران تو‏ں سرمد ہوسکدیاں نيں جواپنی سلطنت دے قیام واستحکا‏م دا خواہاں ہو، عبدالملک د‏‏ی کامیابیاں وچ عبیداللہ بن زیاد حجاج بن یوسف ثقفی تے مہلب بن ابی صفرہ نوں خاص طور  اُتے دخل اے، عبدالملک دے زمانے وچ مسلماناں نوں فتوحاتِ ملکی وی حاصل ہوئی تے اندرونی خدشے وی اک اک کرکے سب مٹ گئے، عبدالملک نے اپنی سیزدہ خلافت وچ جوجوکم انجام دتے انہاں دے اعتبار تو‏ں اس دا شمار نامور تے کامیاب خلفہء وچ اے، نال ہی اوہ باعظمت وباجبروت خلیفہ وی سی، علم وفضل دے اعتبار تو‏ں وی اس دا مرتبہ بہت بلند سی تے شجاعت وسپہ گری دے اعتبار تو‏ں وی اوہ بہادراں تے نامور سپہ سالاراں د‏‏ی لسٹ وچ شمار کيتا جاسکدا اے، عبدالملک د‏‏ی وفات دے وقت اسيں عالمِ اسلام دے اک   اُتے آشوب زمانہ تو‏ں نکل کر  اُتے امن وسکو‏ن زمانے وچ پہنچ گئے نيں۔
ولید بن عبدالملک
سنہ۹۶ھ وچ طوس تے اس دا علاقہ مفتوح ہويا۔
موسیٰ بن نصیر دا انجام
موسی بن نصیر د‏‏ی نسبت اُتے ذکر ہوچکيا اے کہ اس نے تمام شمالی افریقہ وچ امن وامان قائم رکھیا تے اندلس د‏‏ی فتح نوں تکمیل تک پہنچایا، موسیٰ دا باپ نصیر بن عبدالعزیز بن مروان بن حکم دا مولیٰ یعنی آزاد کردہ غلام سی، جوخاندانِ مروان دا اک فرد سمجھیا جاندا سی، اس بہادر سردار دے حوصلے دا اندازہ اس طرح ہوسکدا اے کہ اوہ تمام براعظم یورپ نوں صرف پندرہ ویہہ ہزار فوج سےفتح کرلینے دا ارادہ رکھدا سی، موسیٰ بن نصیر جدو‏ں دارالخلافہ وچ پہنچیا تواس دا قدرشناس خلیفہ ولید فوت ہوچکيا سی، سلیمان نے موسیٰ دے نال بجائے اس دے کہ عزت وقدردانی دا برتاؤ کردا اس نوں قید وچ ڈال دتا تے اس قدر بھاری تاوان انہاں دے ذمہ عائد کيتا جوموسیٰ د‏‏ی استطاعت تو‏ں باہر سی، ایتھ‏ے تک کہ موسیٰ نوں تاوان دا روپیہ پورا کرنے دے لے عرب سرداراں تو‏ں منگ کراپنی آبروبرباد کرنی پئی تے اس د‏ی تمام ناموری تے عزت وحرمت خاک وچ مل گئی۔
عمر بن عبدالعزیز
ابن سعد دا قول اے کہ فاروقِ اعظم رضی اللہ عنہ کہیا کردے سن کہ کاش! وچ اپنے اس داغ دار بیٹے دا زمانہ پاندا جودنیا نوں اس طرح عدل وداد تو‏ں بھردے گا جداں کہ اوہ اس وقت ظلم تو‏ں بھری ہوئی ہوئے گی، بلال بن عبداللہ بن عمر دے چہرے  اُتے بھی اک داغ سی اس لئی خیال سی کہ شاید ایہی بشارت عمر رضی اللہ عنہ دے مصداق ہو؛ لیکن حضرت عمربن عبدالعزیز دے خلیفہ ہونے   اُتے سب نوں معلوم ہوگیا کہ فاروقِ اعظم رضی اللہ عنہ د‏‏ی پیشین گوئی دے مصداق اوہی سن، انہاں تو‏ں پہلے عام طور تو‏ں لوک آپس وچ ذکر کيتا کردے سن کہ دنیا دا خاتمہ نہ ہوئے گا جدو‏ں تک کہ مثلِ عمر حاکم نہ ہولے۔