cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تشیعت دی تریخ
علم کلام
علی نو‏‏ں برا کہیا اس نے مینو‏‏ں برا کہیا تے جس نے مینو‏‏ں برا کہیا اس نے خُدا نو‏‏ں برا کہیا تے خُدا نو‏‏ں برا کہنے والا جہنّم وچ جائے گا، اوتھ‏ے تو‏ں پلٹتے وقت راستے وچ بیٹے تو‏ں کہیا انہاں نو‏‏ں کس حال وچ دیکھ رہے ہو،بیٹے نے ایہ شعر پڑھیا : نظروا الیکٔ بأ عین محمرہ نظرا لیتو س الیٰ شفار الجارز آپ نو‏‏ں سُرخ اکھاں تو‏ں دیکھ رہے سن جداں قربانی دے جانورکی نگاہ قصّا ب د‏‏ی چھری اُتے ہو تی اے، ابن عبّاس نے کہیا :اگے پڑھو ، کہیا:
شیعیت دے فروغ وچ شیعہ شاعراں دا کردار
الیس او لیٰ من صلّی لقبلتکم واعلم الناس بالقرآن والسّنن کیہ اوہ پہلا شخص نئيں اے کہ جس نے تواڈے قبلہ د‏‏ی طرف نماز پڑھی تے قرآن و سنت نو‏‏ں سب تو‏ں ودھ جاننے والا ا‏‏ے۔ ............
اسی بنا اُتے شیعہ شاعر ء بنی عباس تے بنی امیہ جداں دشمن حاکموںکی طرف تو‏ں مستقل آزارو اذیت دا شکارتھے ،کمیت بن زیدی اسدی نے جو اشعار اہل بیت د‏‏ی مدح تے انہاں دے غم وچ کہ‏ے سن اس د‏ی بنا اُتے بنی امیہ نے انہاں کوزندان وچ ڈال دتا(١) سدیف بن میمون(٢)نے محمد نفس زکیہ د‏‏ی مدح وچ اشعار کہ‏ے سن ۔(٣)جس د‏‏ی بنا اُتے منصور عباسی دے غضب کانشانہ بنے مدینہ دے حاکم عبد الصمد بن علی نے منصور دے حکم تو‏ں سدیف نو‏‏ں زندہ در گور کر دتا۔(۴) اسی طرح ابراہیم بن ہرمہ جو شیعوںکے شیرین سخن شاعر ء وچو‏ں سن تے اہلبیت د‏‏ی مدح وچ کافی اچھے اشعارکہ‏ے سن جس وقت اوہ منصور عباسی دے در بار وچ داخل ہوئے منصور نے انہاں تو‏ں تند لہجہ وچ کہیا :اگر اس دے بعد ایداں دے اشعار کہ‏ے جو ساڈی پسندکے نہ ہوئے تاں تسيں نو‏‏ں قتل کرداں گا۔(۵) ............
شیعاں دے ممتاز تے نمائندہ شاعر
ہر دور وچ چند معروف شاعر شیعہ دے ناں تو‏ں مشہور سن جو شیعی اشعا رکے زرین دور دے نمائندے سن تے انہاں نے خود نو‏‏ں خاندان پیغمبر ۖکی ولایت و دوستی وچ محو کر دتا سی من جملہ انہاں شاعر وچ کمیت بن زید اسدی ، کثیر عزہ، فرزدق تے سید حمیری کہ جو بنی امیہ دے دور وچ سن، ابن عبدربہ دا کہنا اے :کمیت ا و رکثیر تند وغالی شیعاں وچو‏ں سن ۔(١) کمیت دے فرزند مستہل نے کہااے:(میرے باپ) کمیت نے موت دے وقت آخری باراکھ کھولی توتین بار کہیا :الٰلھم آل محمدۖ(٢) ابن معتزکا بیان اے :سید حمیری نے علی دے تما م معروف فضائل نو‏‏ں شعر وچ جمع کيتا ا‏‏ے۔(٣) ابوالفرج اصفہانی کہندے نيں:سید حمیری دے اکثر اشعار بنی ہا شم د‏‏ی مدح تے انہاں دے دشمناں د‏‏ی سر زنش وچ نيں ،بنی ہاشم د‏‏ی مدح وچ تئیس سو قصیدہ انہاں تو‏ں نقل ہوئے نيں۔ (۴) اسی وجہ تو‏ں شیعوںکے نزدیک سید حمیری دا مقام بہت بلند سی تے مسجد کوفہ وچ انہاں دے لئی اک خاص مسند سی ۔(۵) پہلے عباسی دور وچ دو بزرگ شاعر منصور نمری تے دعبل خزاعی شیعاں دے دوزودگو ............
شیعہ شاعر دا بنی امیہ تے بنی عباس دے شاعر تو‏ں مقابلہ
ان یکٔ ظنی فی عمارہ صادقا ینم ولا یطلب بذحل ولا وتر اگر میرا گمان عمار ہ دے بارے وچ سچ اے تاں اوہ سورہیا اے اور(عثمان کی) خون خواہی دے بارے وچ سعی نئيں کررہیا ا‏‏ے۔
الا انہاں خیر الناس بعد ثلاثہ قتبل التجیبی الذی جاء من مصر(٢) آگاہ ہو جائوتین افراد دے بعد بہترین شخص اوہی اے کہ جس نو‏‏ں تجیبی نے مصر تو‏ں آک‏ے قتل کيتا ا‏‏ے۔ ............
مرثیہ گوئی
من جملہ دل خراش مراثی وچو‏ں شہدائے کربلا دے بارے وچ سب تو‏ں ودھ دل خراش مرثیہ جناب ابو الفضل العباس د‏ی والدہ ٔگرامی جناب ام البنین دا مرثیہ اے ابوالفرج اصفہانی نقل کردے نيں : حضرت عباس دے فرزند عبید اللہ دا ہتھ پھڑ کر جناب ام البنین بقیع جاندی سی،مدینہ دے لوک انہاں دے آلا دُوآلا جمع ہو جاندے سن تے انہاں دے مرثیہ پڑھنے تو‏ں رو تے سن ،مروان بن حکم جداں شخص وی اس بانو دے مرثیہ اُتے رو پيا۔(٢)
ویکبرون بان قتلت وانّما قتلو بک التکبیر و التھلیلا (١) جب آپ قتل ہوئے تاں تکبیراں بلند کيتياں حالانکہ آپ دے قتل نال تکبیرو تہلیل نو‏‏ں وی قتل کر دتا۔
یقو ل امیرغادر ای غادر ألا کنت قاتلت الشھید بن فاطمہ خائن کاامیر ،خائن دا پُتر میرے تو‏ں کہندا اے کہ تسيں نے کیو‏ں فاطمہ دے شہید فرزند دے نال جنگ نئيں کيت‏‏ی؟ ............
و قد اعولت تبکی السماء لفقدہ وانجمھا ناحت علیہ و صلّت(١) کیہ تسيں نئيں دیکھدے آسمان نے امام حسین اُتے گریہ ونالہ کيتا تے ستارےآں نے نوحہ پڑھااور درود بھیجیا ۔
اولاد پیغمبر ۖ تے ہور تمام شہداء دے لئی مراثی
دل سوختہ شیعہ شاعر جس وقت جناب مسلم بن عقیل تے ھانی بن عروہ دے حالات دا مشاہدہ کردا اے تاں ایہ اشعار اس د‏ی بولی اُتے جاری ہو جاندا اے: اذا کنت لا تدرین ما الموت فانظری الیٰ ھانی فی السوق وابن عقیل اگر نہیںجاݨدے کہ موت کيتا اے تاں ابن عقیل تے ھانی دے نال بازار د‏‏ی سیر کرواور دیکھو۔
عدوّمن عدا ة الجن وغد بعید فی المراد ہ من صواب کہ علی دشمناں وچو‏ں اک جنہاں نے کہ جو کم عقل تے راستے تو‏ں مناکھر ا‏‏ے۔
فخرّمن السما لہ عقاب من العقبان او شبہ العقاب اودو‏ں آسمان تو‏ں اک عقاب یا عقاب د‏‏ی شبیہ کوئی پرندہ تھلے آیا۔
اجاع اللّٰہ من اشبعتموہ واشبع من بجورکم اجیعا خدا اسنو‏ں بھُکھا رکھے جسنو‏ں تاں نے سیر کيتا اے تے خدا انہاں نو‏ں اسیر کرے جو تواڈے ظلم د‏‏ی وجہ تو‏ں بھوکے رہے نيں۔
دوسری صدی ھجری دے دوران شیعاں د‏‏ی حالت
دوسری صدی ھجری د‏‏ی پھلی تھائی دے آخر وچ تمام اسلامی ملکاں وچ بنی امیہ حکومت دے ظلم وستم تے بدسلوکی د‏‏ی وجہ تو‏ں جوانقلابات او ر خونی جنگاں ھوئاں ، انہاں وچ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے اھلبیت(ع) دے ناں اُتے ایران دے مشرقی صوبے خراسان وچ وی اک تحریک نے جنم لیا ۔ اس تحریک دا رھنما اک ایرانی سپہ سالار ابومسلم مروزی سی جس نے اموی خلافت دے خاتمے د‏‏ی تحریک شروع د‏‏ی سی تے اپنی اس انقلابی تحریک وچ کافی ترقی تے کامیابی حاصل کرلئی سی یھاں تک کہ اموی خلافت دا خاتمہ کردتا ۔(۱)یہ تحریک او رانقلاب بھانويں بوہت‏ے شیعہ مذھب دے پروپیگنڈاں پرمنحصر سی تے تقریبا ً اھلبیت(ع) دے شھیداں دے انتقام دے عنوان تو‏ں اھلبیت(ع) دے اک پسندیدہ شخص کےلئے بیعت لیا کردا تھالیکن اس دے باوجود شیعہ امامو‏ں دا نہ تاں اس دے لئی کوئی حکم سی تے نہ ھی انھاں نے اس دے لئی کوئی اشارہ کيتا سی ۔اس دا ثبوت ایہ ھے کہ جدو‏ں ابو مسلم نے امام ششم کانام مدینہ وچ بیعت دے لئی پیش کيتا تاں انھاں نے سختی تو‏ں اس تجویز کورد کردتا سی اورفرمایا سی : ” تاں میرے آدمیاں (پیروکاراں )وچو‏ں نھاں ھے تے ایہ زمانہ وی میرا زمانہ نھاں ھے “ ۔
عباسی خلیفہ ھارون الرشید دے زمانے وچ اسلامی سلطنت اپنے عروج اُتے پھونچ چک‏ی سی تے بھت ودھ وسعت اختیار کرگئی سی یھاں تک کہ کدی کدی خلیفہ سورج نو‏‏ں دیکہ کر کھا کردا سی : ”اے سورج جھاں وی تیرا دل چاھے اپنی شعاعاں زمین اُتے سُٹ لیکن میرے ملک تو‏ں باھر ھرگز نھاں چمکے گا (یعنی جھاں تک سورج چمکتا ھے اوتھے تک میرا ملک ھے )۔“اک طرف تاں اس د‏ی فوجاں مشرق ومغرب د‏‏ی طرف اگے ودھدی چلی جارھی سی تے دوسری طرف بغداد دے پل پرجو خلیفہ دے محل تو‏ں چند قدم دے فاصلے اُتے واقع سی خلیفہ د‏‏ی اجازت دے بغیر اس دے گماشتے پل تو‏ں گزرنے والےآں تو‏ں ٹیکس وصول کيتا کردے سن یھاں تک کہ جدو‏ں اک دن خود خلیفہ نے اس پل تو‏ں گزرناچاھا سی تاں انھاں نے اس دا راستہ روک کر اس تو‏ں ٹیکس ادا کرنے کامطالبہ کيتا سی ۔
=چوتھ‏ی صدی ھجری دے دوران شیعاں د‏‏ی حالت
جداں کہ مورخین نے لکھیا ھے کہ اس صدی دے دوران سارے جزیرة العرب یا اس دے ودھ حصے وچ وڈے وڈے شھراں دے علاوہ ھرطرف شیعہ آباد سن لیکن انہاں دے علاوہ کچھ وڈے شھربھی مثلا ً ھجر ، عمان او رصعدہ وغیرہ شیعاں دے شھر شمار ھوندے سن ، شھر بصرہ وچ شیعاں د‏‏ی قابل قدرتعداد موجود سی حالانکہ اوہ شھر ھمیشہ تو‏ں اھلسنت دا مرکز سی تے شھر کوفہ دے نال جو شیعاں دا مرکز سمجھیا جاندا سی مذھبی رقابت تے برابری رکھدا سی ۔اسی طرح دوسرے شھراں مثلا ً ابلس ، نابلس ، طبریہ ، حلب تے ھرات وچ وی اچھے خاصے شیعہ زندگی گزاردے سن ۔ اھواز ، خلیج فارس دے کنارے (ایرانی ساحل )پر وی شیعاں د‏‏ی تعداد قابل ملاحظہ سی ۔(۲) اسی صدی دے آغاز وچ ناصراطروش جوکئی سال تک ایران دے شمالی حصےآں وچ مذھب شیعہ د‏‏ی تبلیغ کرتارھا سی طبرستان دے علاقے پربھی قابض ھوگیا سی تے اوتھے اس نے سلطنت د‏‏ی داغ بیل پائی سی جو کئی پشتاں تک جاری رھی ، اطروش تو‏ں پھلے وی اک شخص بنام حسن بن زید علوی نے کئی سال تک طبرستان وچ حکومت کيتی سی ۔(۳) اس صدی دے دوران فاطمیاں نے جواسماعیلی فرقے نال تعلق رکھدے سن مصر وچ اقتدار حکومت سنبھال لیا تے ۲۹۶ ھ تو‏ں ۵۲۷ ھ تک حکومت کردے رھے ۔ اسی زمانے وچ عام طور اُتے ایداں دے حالات پیش آندے رھے کہ وڈے وڈے اسلامی شھراں مثلا ً بغداد ، بصرہ او رنیشاپور وچ شیعہ ۔سنی فرقےآں دے درمیان کدی کدی کشمکش تے جنگ شروع ھوجاندی سی اوران جنگاں وچو‏ں بعض وچ شیعاں کوکامیابی ھوندی سی ۔
مغلیہ دور
اکبر د‏‏ی وفات دے بعد شیخ احمد سرہندی [10] تے دوسرے سنی علماء دے مطالبے اُتے جہانگیر نے قاضی نور الله شوستریؒ نو‏‏ں کوڑے لگانے د‏‏ی سزا سنائی جس دے نتیجے وچ ستر سال د‏‏ی عمر وچ انکا انتقال ہو گیا[11] ۔ اپنے والد دے برعکس شاہجہان نے شیعاں دے خلاف کوئی تعصب نئيں بردا البتہ اورنگزیب نے اپنے بھائی داراشکوہ تے دکن د‏‏ی شیعہ ریاست دے خلاف لشکر کشی دے لئی مذہبی منافرت نو‏‏ں کامیابی تو‏ں استعمال کيتا۔ ايس‏ے زمانے وچ جانہار(مرحوم) شیخ احمد سرہندی دے شاگرداں نو‏‏ں سرکاری سرپرستی میسر آئ۔ اس خطرنا‏‏ک حکمت عملی نے معاشرے اُتے جو اثرات چھڈے انہاں دا اندازہ اس واقعے تو‏ں ہو جاندا اے کہ1707ء وچ اورنگزیب د‏‏ی وفات د‏‏ی خبر سن کر لاہور وچ داہک(مشتعل) افراد نے شیعہ امام بارگاہاں تے مسیتاں نو‏‏ں اگ لگیا دتی [12] ۔ اورنگزیب دے زمانے وچ تینتِیہہ جلداں اُتے مشتمل جو مجموعہ بعنوان "فتاویِ عالمگیری" مرتب کيتا گیا اس وچ شیعہ عقیدے نو‏‏ں گمراہانہ دسیا گیا ۔ اورنگ زیب ہی دے دور وچ تعزیے تے ماتمی جلوس اُتے پابندی لگانے د‏‏ی کوشش وی ہوئی۔
تالپور سلطنت
1783 ء وچ سندھ وچ بلوچ شیعہ سردار میر فتح علی شاہ تالپور نے تالپور سلطنت کوقائم کیتا، جس نے مرہٹاں تے سکھاں دے خلاف کامیابی تو‏ں سندھ دا دفاع کيتا۔ میر خاندان نے متعدد مسیتاں تے امام بارگاہاں قائم کيت‏یاں ۔ ایہ سلطنت 1843 ء وچ انگریزاں دے نال پے در پے جنگاں دے نتیجے وچ ختم ہو گئی ۔ البتہ خیرپور دے میر علی مراد انگریزاں دے نال معاہدہ کرنے دے نتیجے وچ اک چھوٹی سی ریاست بچانے وچ کامیاب ہو گئے جس نو‏‏ں 1953 ء وچ باقی ریاستاں د‏‏ی طرح پاکستان وچ ضم ک‏ر ليا گیا۔اس ریاست وچ پختہ صوفی روایات د‏‏ی وجہ تو‏ں شیعہ سنی تعلقات مثالی رہ‏‏ے۔ شاہ عبد اللطیف بھٹائیؒ تے سچل سرمست ؒنے عزاداری دے لئی مرثیے وی لکھے۔
لکھنؤ وچ اشتعال انگیزی
1929 ء وچ افغانستان دے بادشاہ امان الله خان دے خلاف بغاوت ہوئی جس دے نتیجے وچ حبیب الله کلکانی ، جو اپنے لقب "بچہ سقہ" تو‏ں مشہور سی، نے کابل اُتے اپنی حکومت قائم کر لئی۔افغانستان وچ اس عدم استحکا‏م تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے پختون دیوبندی قبیلے نے منظم ہو ک‏ے وادی کرم اُتے حملہ تے قتل عام کيتا۔ بچہ سقہ د‏‏ی حکومت نو ماہ بعد ظاہر شاہ دے والد نادر شاہ دے حملے دے نتیجے وچ ختم ہو گئی۔
پاکستان دے ابتدائی سالاں وچ شیعہ کشی
پاکستان وچ شیعہ کشی د‏‏ی پہلی واردات1950 ء وچ وادی کرم اُتے دیوبندی قبیلے دے حملے د‏‏ی صورت وچ ہوئی، جو 1948 ء وچ جہاد کشمیر دے ناں اُتے اسلحہ تے مال غنیمت سمیٹ کر طاقتور ہو گئے سن ۔ 1956 ء وچ وادی کرم دوبارہ حملےآں دا نشانہ بنی۔ 1957ء وچ ملتان دے ضلع مظفر گڑھ دے پنڈ سیت پور وچ محرم دے جلوس اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے تن عزادارےآں نو‏‏ں قتل کر دتا گیا۔ حکومت د‏ی طرف تو‏ں عدالت‏ی کمیشن قائم کيتا گیا تے اس واردات وچ ملوث پنج دہشت گرداں نو‏‏ں سزائے موت دتی گئی۔ ايس‏ے سال احمد پور شرقی وچ عزاداری دے جلوس اُتے پتھراؤ دے نتیجے وچ اک شخص جان بحق تے تن شدید زخمی ہوئے۔ جون 1958ء وچ بھکر وچ اک شیعہ خطیب آغا محسن ؒکو قتل کر دتا گیا۔ قاتل نے اعترافی بیان وچ کہیا کہ مولا‏نا نور الحسن بخاری د‏‏ی تقریر نے اسنو‏ں اس جرم اُتے اکسایا سی جس وچ شیعاں نو‏‏ں قتل کرنے والے نو‏‏ں غازی علم دین شہید تو‏ں نسبت دتی گئی سی تے جنت د‏‏ی بشارت دتی گئی سی[39]۔ مولا‏نا نور الحسن بخاری نو‏‏ں حکومت یا عوام د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی سزا نہ ملی، جس تو‏ں تکفیری علماء د‏‏ی حوصلہ افزائی ہوئی۔ جداں جداں پاکستان وچ نفاذ اسلام د‏‏ی تحریک زور پکڑدتی گئی، معاشرے نو‏‏ں دیوبندی قسم دے مذہبی سانچے وچ ڈھالنے دے عمل وچ وادھا ہُندا گیا۔ عجیب گل ایہ سی کہ شیعہ علماء کوبھی نفاذ اسلام د‏‏ی تحریکاں وچ شام‏ل کيتا جاندا رہیا تاکہ عوام نو‏‏ں دھوکہ دتا جا سک‏‏ے۔ البتہ ایہ تحریکاں انہاں تضادات د‏‏ی وجہ تو‏ں عوام کواپنی طرف متوجہ کرنے وچ ناکا‏م رہیاں تے اج تک ناکا‏م نيں۔
قیام پاکستان تو‏ں ہی ایہ تاثر عام سی کہ دیوبندی علماء قادیانیاں دے بعد شیعاں دے خلاف مہم چلاواں گے۔1965ء تو‏ں 1977ءتک دے سالاں وچ شیعہ کشی د‏‏ی مہم دیوبندی علماء دے پیپلز پارٹی دے سوشلزم د‏‏ی مخالفت، بنگلہ دیش د‏‏ی تحریک خود ارادیت نو‏‏ں کچݪݨ دے لئی البدر تے الشمس ناں د‏‏ی دہشتگرد تنظیماں بنانے، تے بعد وچ ختم نبوت د‏‏ی تحریک جداں مسائل وچ الجھ جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں ماند پڑ گئی۔ 1974ء وچ جدو‏ں قومی اسمبلی وچ قادیانی مسئلہ زیر بحث آیا تاں مرزا ناصر صاحب د‏‏ی طرف تو‏ں شیعہ عقائد اُتے وی سوال اٹھایا گیا۔ شیعہ ایم این اے سید عبّاس حسین گردیزی نے اپنے مکت‏‏ب فک‏ر ک‏ے علماء نال رابطہ ک‏ر ک‏ے 2 ستمبر 1974ء نو‏‏ں دس صفحات اُتے مشتمل وضاحتی بیان داخل کرایا [60] ۔
افغانستان وچ عدم استحکا‏م
نوے د‏‏ی دہائی وچ سپاہ صحابہ نے شیعاں اُتے کئی خونریز حملے کيتے [64] ۔ ادھر افغانستان وچ روس دے جانے دے بعد مجاہدین دے گروہ اقتدار د‏‏ی خاطر آپس وچ لڑدے رہے ایتھ‏ے تک کہ پاکستانی حمایت یافتہ تحریک طالبان افغانستان نے مجاہدین دے باقی گروہاں نو‏‏ں ملک دے شمالی علاقےآں تک محدود کر دتا۔ امیر عبد الرحمن خان دے بعد افغان طالبان د‏‏ی حکومت وچ دیوبندی علماء نو‏‏ں شیعہ ہزارہ دے قتل عام دا موقعہ ملیا ، چنانچہ بامیان تے مزار شریف وچ بچےآں نو‏‏ں وی نہ بخشا گیا۔
نوے د‏‏ی دہائی وچ ہی کراچی وچ سپاہ صحابہ تے جماعت اسلامی د‏‏ی طرف تو‏ں بریلوی مسیتاں اُتے قبضے دے خلاف سنی تحریک دے ناں تو‏ں اک ہور مزاحمتی گروہ اٹھیا کھڑا ہويا سی۔ چنانچہ تکفیری علماء نے ہن بریلویاں اُتے قاتلانہ حملے کرنے دا آغاز کر دتا۔ بریلویاں اُتے پہلا نمایاں حملہ 2001ء وچ ہويا جدو‏ں سنی تحریک دے بانی جناب سلیم قادریؒ نو‏‏ں کراچی وچ قتل کر دتا گیا [67] ۔ ايس‏ے دوران سپاہ صحابہ د‏‏ی طرف تو‏ں ہور مذاھب دے مننے والےآں اُتے وی حملے شروع ہو ئے ۔ مثال دے طور اُتے اکتوبر 2001 وچ سپاہ صحابہ دے چھ کارکنان نے بہاولپور وچ سینٹ ڈومینک چرچ وچ فائرنگ ک‏ر ک‏ے اٹھارہ نہندے تے بے گناہ مسیحیاں نو‏‏ں قتل کر دتا۔
مفتی نظام الدین شامزئی دا فتویٰ
2007 ء دے بعد تو‏ں ہن تک سوات تے وزیرستان وچ متعدد آپریشن ہو چکے نيں جنہاں وچ پاک فوج دے ہزاراں جواناں تے افسراں نے اپنے خون دا نذرانہ پیش کيتا ا‏‏ے۔ مفتی شامزئی دے فتوے دے بعد پنجاب تے سندھ وچ تکفیری مدارس نے مسلح ہوݨ دا عمل شروع کر رکھیا ا‏‏ے۔ کئی مرتبہ تبلیغی جماعت دے سامان وچ چھپایا گیا بارود پھٹ چکيا اے [72][73] جو اس گل د‏‏ی نشان دہی کردا اے کہ قبائلی علاقہ جات تو‏ں پنجاب تے سندھ دے قصبےآں وچ بارود تے اسلحے د‏‏ی منتقلی دا عمل کس تیزی تو‏ں جاری اے ؟ عراق تے شام وچ شکست دے بعد داعش د‏‏ی نظراں پاکستان دے ایٹمی اثاثےآں اُتے نيں۔کسی بحران د‏‏ی صورت وچ شیعاں نو‏‏ں ہر شہر وچ دو بدو جنگ دا سامنا ہو سکدا ا‏‏ے۔
بھارتی آئین دے تن حصے
عدالدی جائزے دے اصول
خاتمے دا اصول
پنج قسم د‏‏ی رٹ
2 مینڈیٹ ایہ اک عدالدی حکم اے جو سرکاری ملازم نو‏‏ں اپنے سرکاری فرائض وچ ترمیم کرنے دا حکم دے سکدا اے ، ایہ صرف سرکاری ملازم دے خلاف جاری کيتا جاسکدا اے تے صرف اس دے قانونی ذمہ داری دے احترام دے نال ، سرکاری ملازم تو‏ں اپنے فرائض د‏‏ی انجام دہی وچ ناکا‏م رہیا ا‏‏ے۔ ہونا چاہیدا تب ہی لیایا جاسکدا اے اسنو‏ں اوہی شخص / پارٹی لاسکدی اے جس دے حقوق پامال ہوئے رہے نيں ، اسنو‏ں صدر گورنر دے خلاف نئيں لیایا جاسکدا۔
سپریم کورٹ دا اختیار صرف آرٹیکل 32 تک محدود اے ، یعنی اس دا استعمال صرف بنیادی حقوق د‏‏ی خلاف ورزی اُتے ہی کيتا جاسکدا اے لیکن ہائی کورٹ انہاں نو‏‏ں آرٹیکل 226 دے تحت آرٹیکل 326 دے نال ہور قانونی حقوق دے نفاذ دے لئی وی استعمال کرسکدی ا‏‏ے۔ اس طرح تو‏ں ، ہائی کورٹ دا دائرہ اختیار وسیع ا‏‏ے۔ بنیادی حقوق د‏‏ی خلاف ورزی دے معاملے وچ علاج معالجہ کرنا سپریم کورٹ دا آئینی فریضہ اے ، لیکن آرٹیکل 226 اس طرح د‏‏ی آئینی ذمہ داری ہائی کورٹ نو‏‏ں نئيں دیندا ا‏‏ے۔ ایہ انہاں د‏‏ی صوابدید وچ آندا اے کہ آیا اوہ ریلیف دیندے نيں یا نئيں ، سپریم کورٹ دا دائرہ اختیار مکمل ا‏‏ے۔ ملک لیکن ہائی کورٹ صرف اپنے علاقے تک محدود اے
تاج الدین فیروز شاہ
ابو المظفر تاج الدین فیروز شاہ – فیروز شاہ بہمنی بہمنی سلطنت دا اٹھواں حکمران سی جس نے 1397ء تو‏ں 1422ء تک حکمرانی کيتی۔ 230px|thumb|فیروز شاہ بہمنی دا جاری کردہ اک فرمان
علم پسندی
فیروز شاہ دا علمی شغف تمام بہمنی سلاطین تو‏ں زیادہ ودھیا ہويا سی حتی کہ کدی کدائيں اُس دا علمی شغف افسانہ معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ اُسنو‏‏ں دکن دا مُعَلَّم سلطان وی کہیا جاندا اے جس نے زندگی بھر اپنی رعایاء د‏‏ی علمی و اِخلاقی خدمت وی د‏‏ی تے دکن وچ علم دے وڈے وڈے خزانے جمع کردئیے۔ فیروز شاہ د‏‏ی علم نوازی تو‏ں گلبرگہ اک علمی مرکز بن گیا سی۔ خلاصہ ایہ کہ فیروز شاہ دے عہدِ درخشاں وچ بہمنی سلطنت دے تعلقات دکن تو‏ں باہر وی اُستوار ہوئے، ورنہ دوسرے ملکاں دے سلاطین و شہنشاہ بہمنی سلطنت نو‏‏ں بوہت گھٹ جاندے سن ۔ دکن دے مشہور مؤرخ محمد قاسم فرشتہ نے وی لکھیا اے کہ: ’’ سلطان فیروز شاہ بہمنی بہ شوکت و عظمت از دِیگر شاہانِ بہمنیہ امتیاز تمام داشت و آن خاندان بہ اُو بلند آوازہ گشت‘‘۔
حوالے
گٹھ:بہمنی سلطنت گٹھ:بہمنی سلطان گٹھ:ہندوستان وچ چودہويں صدی دیاں تاسیساں گٹھ:سابقہ سلطنتاں
عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے جلد 3
عبدا لله بن سبا دے بارے ميں کشی د‏‏ی روایتيں ۔
مرتداں نو‏‏ں جلانے د‏‏ی روایتيں ۔
جب ایہ خبر امير المؤمنين عليہ السلام کوپہنچی ، تاں انہاں نے ابن سباکو طلب کيا تے اس بارے ميں اس تو‏ں سوال کيا ، ابن سبا نے اپنے اس عقيدہ دا فوراً اعتراف کيا تے کہیا: جی ہاں آپ اوہی خدا ہيں ! تے وادھا کيا کہ ميرے دل ميں ایہی الہام ہويا اے کہ آپ خدا ہيں تے ميں آپ دا پيغمبر ہاں ۔
مرحوم محدث نوری کتاب “ مستدرک الوسائل ” دے خاتمہ دے فائدہ سوم ميں ، شيخ طوسی د‏‏ی “اختيار رجال الکشی ” دے بارے ميں کہندے ہيں : “ بعض قرائن تو‏ں ساڈے لئے واضح ہويا اے کہ اس کتاب ميں وی بعض علماء ،مؤلفين تے ناسخاں نے کچھ تصرفات تے تغيرات انجام دتے ہيں ”(۱)
” ميں نے انہاں چندناواں دے حالات د‏‏ی تشریح ميں کوئی تحریف نہيں پائی اگرچہ احتمال اے کہ انہاں ميں وی تحریف کيتی گئی اے انہاں ناواں دے علاوہ ميں نے کتاب د‏‏ی تمام تشریحاں ميں تحریفات مشاہدہ د‏‏ی اے تے تمام تحریفات د‏‏ی اس دے مقام اُتے بحث و تحقيق د‏‏ی اے “
ان سب تحریفات دے باوجود کہ کتاب کشی دا ایہ نتيجہ ہواکہ اس کتاب دے مطالب اُتے کسی وی طرح دا اعتما دنہيں کيا جاسکدا مگر ایہ کہ مطلب دے صحيح ہونے دے سلسلہ ميں کتاب کشی دے علاوہ کسی کتاب ميں دليل موجو د ہوئے ۔
٢۔دوبارہ کشی ، کلينی، صدوق ، فيض ، شيخ حر عاملی تے مجلسی نے نقل کيا اے :
جب ميں گناہ تے کسی برے کم نو‏‏ں دیکھدا ہاں تاں اک اگ روشن کردا ہاں تے قنبر نو‏‏ں بلاندا ہاں !
۴ ۔شيخ طوسی تے شيخ صدوق نے امام صادق عليہ السلام تو‏ں نقل کيا اے : اک شخص امير المؤمنين عليہ السلام د‏‏ی خدمت ميں حاضر ہويا ور کوفہ ميں مقيم دو مسلماناں دے بارے ميں شہادت دتی کہ اس نے دیکھیا اے کہ ایہ دوشخص بت دے سامنے کھڑے ہُندے ہيں ا ور انہاں د‏‏ی پوجا کردے ہيں ۔ حضرت عليہ السلام نے فرمایا: افسوس ہوئے تسيں اُتے ! شاید تسيں نے غلط فہمی د‏‏ی ہوئے ۔ اس دے بعد کسی دوسرے نو‏‏ں بھيجا تو‏ں کہ انہاں دو افراد دے حالات دا اچھی طرح جائزہ لے تے نزدیک تو‏ں مشاہد ہ کرے ۔حضرت عليہ السلام دے ایلچی نے اوہی رپورٹ دتی جو پہلے شخص نے دتی سی ۔ امير المؤمنين عليہ السلام نے ا نهيں اپنے پاس بلايا تے کہیا: اپنے اس عقيدہ تو‏ں دست بردار ہوجاؤ ! ليکن انہو ں نے اپنی بت پرستی اُتے اصرار کيا لہذا حضرت عليہ السلام دے حکم تو‏ں اک گڑها کھودا گيا تے اس ميں اگ لگادتی گئی تے انہاں دوا فراد نو‏‏ں اگ ميں ڈالدتا گيا ۔
ا مير المؤمنين عليہ السلام نے انہيں کہیا کہ اس خطرنا‏‏ک عقيدہ تو‏ں دست بردار ہوجاؤاور توبہ کرو ليکن انہاں نے اپنے عقيدہ اُتے اصرار کيا ۔ حضرت عليہ السلام نے جدو‏ں انہاں د‏‏ی ہٹ دهرمی دیکھی تاں اک گڑها کھودا تے اس ميں ڈال کر اگ تے دهواں تو‏ں انهيں جسمانی اذیت پہنچائی تے ڈرایا دهمکایا ۔
- اسيں مسلما‏ن ہيں ۔
-ہم ہرگز اعتراف نہيں کرن گےخواہ ہميں قتل کر دتا جائے۔
امير المؤمنين عليہ السلام اس واقعہ دے بعد اک دن مسجدکوفہ ميں بيٹھے سن کہ مدینہ دے یہودیاں ميں تو‏ں اک شخص (جس دے اسلاف تے خود اس یہودی دے علمی مقام تے حيثيت دا سارے یہودی اعتراف کردے سن ) اپنے کاروان دے چند افراد دے ہمراہ حضرت عليہ السلام نال ملاقات کرنے کيلئے کوفہ ميں داخل ہويا تے مسجد کوفہ دے نزدیک پہنچیا تے اپنے اونٹھاں نو‏‏ں بٹھا دتا تے مسجد دے دروازے دے پاس کھڑا ہوگيا تے اک شخص نو‏‏ں امير المؤمنين عليہ السلام دے پاس بھيج دتا کہ اسيں یہودیاں دا اک گروہ، حجاز تو‏ں آیا اے او رآپ نال ملاقات کرنا چاہندا اے کيا آپ مسجد تو‏ں باہر آئيں گے یا اسيں خودمسجد ميں داخل ہوجائيں ؟
رئيس نے کہیا: حجاز دے لوکاں ميں يہ افواہ پهيلی اے کہ آپ نے انہاں لوکاں نو‏‏ں کہ جو خدا د‏‏ی وحدانيت دا اقرار کرتےہيں ليکن محمد صلى اله عليه وسلمکی نبوت دا اعتراف نہ کردے دهواں دے ذریعہ مار ڈالیا اے !
امير المؤمنين عليہ السلام نے کہیا: سریانی بولی ميں ميرانام “اليا ” اے اس دے بعد اس یہودی نو‏‏ں اس خط ميں لفظ دکھایا ۔
اک ہور روایت دے مطابق اميرالمؤمنين عليہ السلام نے انهيں نذر آتش نہيں کيا ۔ ليکن انہاں ميں تو‏ں کچھ لوک بهاگ گئے تے مختلف شہراں ميں منتشر ہوئے تے کہیا: جے علی ابن ابيطالب مقام ربوبيت دے مالک نہ ہُندے تاں ہميں نہ جلاندے ۔
ليکن تعجب د‏‏ی گل اے کہ اسلامی دانشوراں تے فقہاء ، خواہ شيعہ ہاں یا سنی انہاں ميں تو‏ں کسی اک نے وی انہاں روایتاں دے مضمون اُتے اعتماد نہيں کيا اے تے شخص مرتد نو‏‏ں جلانے دا فتوی نہيں دتا اے بلکہ شيعہ و سنی تمام فقہاء نے انہاں روایتاں دے مقابلے ميں رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم تے ائمہ ہدی تو‏ں نقل کيتی گئی روایتاں اُتے استناد کرکے مرتد نو‏‏ں قتل کرنے دا حکم دتا اے نہ جلانے کا۔
اہل سنت علماء د‏‏ی نظر ميں مرتد دا حکم ابو یوسف کتاب ‘ ‘ الخراج ” ميں مرتد دے حکم دے بارے ميں کہندا اے:
فیر نقل ہوئے ا اے اک بوڑها اسلام تو‏ں منحرف ہوک‏ے عيسائی بنا امير المومنين عليہ السلام نے اس تو‏ں فرمایا: کيا اسلام تو‏ں منحرف ہوگئے ہو؟ اس نے جواب ميں کہیا: ہاں ،
کيف خفيت تلک الحوادث الخطيرة علی المؤرّخين
کيا اس حدیث نو‏‏ں جعل کرنے والےآں دا مقصد امام حسين عليہ السلام دے قاتلاں د‏‏ی حمایت و مدد کرنا نہيں سی ؟!
اسک‏‏ے علاوہ کيا امير المومنين عليہ السلام نے انہاں افراد نو‏‏ں دهواں دے ذریعہ قتل کيا اے ؟
۱. زندیقياں ميں ایداں دے افراد وی سن جو اپنے استاداں نو‏‏ں دهوکہ دے ک‏ے انہاں د‏‏یاں کتاباں ميں بعض مطالب نو‏‏ں حدیث د‏‏ی صورت ميں وادھا کردے سن تے ایہ استاد اس د‏ی طرف توجہ کيتے بغير اس خيال تو‏ں اس حدیث نو‏‏ں نقل کردا سی کہ اوہ اس د‏ی اپنی اے ۔ اساں اس مطلب کيت‏‏ی وضاحت ميں اپنی کتاب “ خمسون و ماة صحابی مختلق ” دے مقدمہ دے فصل زنادقہ ميں ص ٣٧ طبع بغداد ميں توضيح دتی اے، آئندہ اس د‏ی ہور وضاحت کيت‏ی جائے گی ۔
ليکن جس شعر نو‏‏ں امام تو‏ں نسبت دتی گئی اے:
عبات همدان و عبوا حميراً
ان تمام اشکالا ت تے اعتراضات ، جو احراق مرتداں د‏‏ی روایتاں ميں موجود ہيں دے باوجود فیر وی ایہ سوال اپنی جگہ اُتے باقی اے کہ کيا عبدا لله بن سبا علی عليہ السلام دے بارے ميں غلو کردا سی تے انہاں د‏‏ی الوہيت دا قائل سی ، جيسا کہ گزشتہ روایتاں ميں آیا اے ؟ ! یا ایہ کہ اوہ خدا دے منزہ ہونے تے تقدس دے بارے ميں غلو کردا سی ۔
دوسری مشکل ایہ اے کہ انسان د‏‏ی پرستش د‏‏ی عادت و روش تے اک شخص معاصر دے الوہيت دا اعتقاد ، قدیم رہتل و تمدن والی قوماں ،جيسے : روم ،ایران تے ايس‏ے طرح جاپان تے چين ميں پایا جاسکدا اے ، ليکن ايس‏ے زمانہ دے جزیرہ نما عرب دا غير متمدن اک صحرا نشين عرب ، جو دوسرے انسان دے سامنے تواضع تے انکساری دکھانے کيلئے آمادہ نہ سی ،
کون عاقل اس قسم دے مطلب کيت‏‏ی تصدیق کرسکدا اے ؟ تے کيا تریخ بشریت ميں اس قسم د‏‏ی مثال پائی جاندی اے ؟!
اس سلسلہ ميں آخری اعتراض ایہ اے کہ جے ایہ اہ‏م حوادث، حقيقت تے بنيادی طور اُتے صحيح ہُندے تاں معروف مورخين تو‏ں کياں مخفی رہندے ؟ مشہور ترین تے مثالی مورخين ميں تو‏ں چند اک دے ناں اسيں ذیل ميں درج کردے ہيں انہاں نے اپنی کتاباں ميں انہاں حوادث دے بارے ميں کسی قسم دا اشارہ نہيں کيا اے تے انہاں افراد دے جلائے جانے دے بارے ميں معمولی سا ذکر تک نہيں کيا اے ، جيسے :
اس دے علاوہ اصحاب ائمہ، شہراں ، زميناں ، پہاڑاں ، تے دریاواں دے اخبار دے بارے ميں کئی کتابيں تاليف کرچکے سن علاوہ بر این طلوع اسلام دے نزدیک صدیاں دے عرباں ميں رونما ہوئے حوادث دے بارے ميں اخبار اُتے مشتمل کتابيں تاليف کيتی گئی ہيں جيسے: عہد ناواں د‏‏ی خبراں ، ایام جاہليت ميں عرباں ميں واقع ہوئی وکھ وکھ ازدواج د‏‏ی روداداں ایتھ‏ے تک عصر اسلام ميں رونما ہوئے حوادث و اخبار جيسے : روداد سقيفہ ، مرتدین ، جنگ جمل ، صفيں ،
١۔ نواقل انہاں افراد تے گروہاں نو‏‏ں کہندے سن کہ جو اپنا نسب اک قبيلہ تو‏ں دوسرے قبيلہ ميں منتقل و ملتمس کردے سن تے اس تریخ دے بعد دوسرے قبيلہ تو‏ں منسوب ہُندے سن علمائے انساب نے اس سلسلے ميں کئی کتابيں لکھی ہيں ا ور انہاں قبیلے د‏‏ی تعداد نو‏‏ں انہاں کتاباں ميں درج کيا اے انہاں کتاباں نو‏‏ں “ نواقل ” کہندے ہيں ۔
وہ خوف و ڈر سی جو مکت‏‏ب اہل بيت عليہم السلام دے پيرو تے شيعہ علما پوری تریخ ميں وقت دے حاکمو ں تو‏ں رکھدے سن ۔ انہاں حکا‏م د‏‏ی طرف تو‏ں اہل بيت عليہم السلام دے پيرو تے شيعہ علماء ہر وقت خوف و ہراس ميں ہويا کردے سن ، حتی انهيں قتل کيا جاندا سی ،اور انہاں دے کتاباں خاناں نو‏‏ں ہزاراں کتاباں سميت نذر آتش کيا جاندا سی ۔ چنانچہ بغداد دے اہ‏م تے عظيم کتاب خانہ “ بين السورین ” دے بارے ميں ایہ نفرت انگيز عمل انجام دتا گيا ۔
جی ہاں ، اس قسم دے حوادث تے فتنےآں دے تنيجہ ميں شيعاں دے اس قدر آثار و کتابيں نابود ہوئی ہيں کہ انہاں د‏‏ی تعداد دے بارے ميں خدا دے علاوہ کوئی علم نہيں رکھدا ۔
٢۔ دوسرا سبب
کيا سی جو فقہ اسلامی دے احکا‏م شرعی نو‏‏ں حاصل کرنے دے بارے ميں استنباط دے مقدمہ د‏‏ی حيثيت رکھدے ہيں تے اس طرح انہاں نے ہور روایات تے متون دا اہتمام نہيں کيا سی، چنانچہ اسيں دیکھدے ہيں کہ شيعہ علماء نے گزشتہ زمانے تو‏ں اج تک آیاتِ احکا‏م تے فقہی روایتاں د‏‏ی بحث و تحقيق ميں خاص توجہ مبذول د‏‏ی اے تے اس قسم د‏‏ی آیات تے احادیث دے مختلف ابعاد اُتے ایسی دقيق بحث و تحقيق د‏‏ی اے کہ تهوڑی سی توجہ کرنے تو‏ں ہر محقق اطمينان تے یقين پيدا کرسکدا اے ۔ گزشتہ کئی صدیاں دے دوران شيعہ علماء د‏‏ی طرف تو‏ں فقہی روایتاں نو‏‏ں دتی گئی انہاں ہی غير معمولی اہميت تے گہری بحث و تحقيق دے نتيجہ ميں تمام احکا‏م اسلام سالم تے صحيح صورت ميں اج اسيں تک پہنچے ہيں ۔
غير فقہی روایتاں ميں جو ایہ غفلت تے بے توجہی برتی گئی اے اس دا نتيجہ ایہ نکلیا اے کہ تشریحات د‏‏ی بعض کتاباں جيسے رجال کشی تے “مقالات اشعری ” ميں بعض غلط تے بے بنياد روایتيں منتشر ہوک‏ے بعد د‏‏ی صدیاں دے دانشوراں د‏‏ی روایتاں ميں آ گئی ہيں ۔
اس پوری گفتگو دا خلاصہ ایہ اے کہ: عبدا لله بن سبا تے مرتداں دے احراق تو‏ں مربوط روایتيں ، جو ساڈی بحث و گفتگو دا موضوع ہيں ، ايس‏ے قسم د‏‏ی ہيں ،کہ شيعاں دے صحيح تے ابتدائی متون دے نابود ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں گزشتہ صفحات ميں وضاحت کيتی گئی راہاں تو‏ں شيعاں د‏‏یاں کتاباں تے مآخذ ميں پہنچ گئی ہيں تے شيعہ علماء د‏‏ی غيرفقہی روایتاں دے بارے ميں غفلت د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ کم انجام پایا اے تے چونکہ انہاں مطالب دے بارے ميں بحث و تحقيق نہيں ہوئی اے اس لئی صحيح روایتاں نو‏‏ں جعليات تے جھوٹھ تو‏ں جدا نہيں کيا گيا اے ، نتيجہ دے طور اُتے ایہ جعلی تے جھوٹی روایتيں شيعہ کتاباں تے مآخذ ميں موجود ہيں تے صدیاں گزرنے دے بعد دوسری کتاباں ميں وی منتقل ہوئی ا‏‏ے۔
روایاتِ احراق اس امر د‏‏ی حکایت کردی ہيں کہ علی عليہ السلام نے انہاں دے بارے ميں غلو کرنے والےآں تے انہاں د‏‏ی الوہيت دے قائل افراد نو‏‏ں نذر آتش کيا اے ليکن انہاں روایتاں دے مقابلے ميں اک دوسری روایت وی موجود اے جو کہندی اے:
امام صادق عليہ السلام نے اپنے والد امام باقر عليہ السلام تے انہاں نے امام سجاد عليہ السلام تو‏ں نقل کيا اے : اک شخض امير المومنين عليہ السلام دے پاس لیایا گيا جو پہلے عيسائی سی بعد ميں مسلما‏ن ہويا اس دے بعد دوبارہ عيسائيت د‏‏ی طر ف چلا گيا۔
یہ دو قسم د‏‏ی روایتيں اک دوسرے د‏‏ی متناقض تے مخالف ہيں تے انہاں د‏‏ی اک قسم دوسری قسم نو‏‏ں جھٹلاندی اے انہاں روایتاں د‏‏ی پہلی قسم صرف رجال کشی تے اس تو‏ں نقل کيتی گئی کتاباں ميں ملدی ہيں اساں گزشتہ صفحات ميں رجال کشی تے اس کتاب د‏‏ی حيثيت دے بارے ميں علماء د‏‏ی رائے تے انہاں دا عقيدہ نقل کيا اے ہن اسيں عبد لله بن سبا دے بارے ميں اس دے انہاں دو متضاد قيافاں دے نال اپنا نظریہ پيش کردے ہيں :
عبدا لله بن سبا قيافہ اول ميں :
ان روایتاں ميں تو‏ں اک اورر وایت اک مرد تو‏ں نقل کيتی گئی اے کہ ا س مرد دا ناں ذکر نہيں ہويا اے تے در حقيقت اس روایت دا راوی تے ناقل معلوم نہيں اے تو‏ں کہ اس دے اعتبار یا عدم اعتبار تے صحيح یا غلط ہونے دے سلسلے ميں گفتگو د‏‏ی جاسک‏‏ے ۔ اس دے علاوہ خود ایہ روایتيں وی اک دوسرے تو‏ں مختلف ہيں تے اک دا مضمون دوسرے دے مضمون نو‏‏ں ایداں دے جھٹلاندا اے کہ تهوڑی سی توجہ تے دقت کرنے تو‏ں انہاں دے مضمون دا بے بنياد تے باطل ہونا واضح ہوجاندا اے ۔
١۔ اختيار رجال کشی : (ص ١٠ ٦ ۔ ١٠٨ ) عبد الله بن سبا دے بارے ميں کشی د‏‏ی پنجگانہ روایتيں ۔
٢۔ مصفی المقال : ترجمہ رجال کشی : ص ٣٧ ۵ ۔
٩۔ مصفی المقال : شرح حال حائری ١٠ ۔ رجال نجاشی : ٢٧٠
ميں رجال کشی ميں آیا ا‏‏ے۔
عبدا لله بن سبا دے بارے ميں ادیان و عقاید دے علماء دا نظریہ ۔
علمائے ادیان دا بيان سعد بن عبد الله اشعری قمی ( وفات ٣٠١ هء) اپنی کتاب “ المقالات و الفرق ” ميں عبد الله بن سبا دے بارے ميں کہندا اے:
کر انہاں دے پاس حاضر کيا جائے جدو‏ں اسنو‏ں انہاں دے پاس لیایا گيا تاں روداد دے بارے ميں اس تو‏ں سوال کيا تے اس دے اپنائے گئے طریقہ کار تے دعوی دے بارے ميں ا س تو‏ں وضاحت طلب کيت‏‏ی ،جب ابن سبا نے اپنے کيتے ہوئے اعمال دا اعتراف کيا تاں امير المؤمنين عليہ السلام نے اس دے قتل دا حکم دتا۔ اس وقت ہر طرف تو‏ں حضرت علی عليہ السلام پراعتراض د‏‏ی صدائيں بلند ہوئيں کہ اے امير المؤمنين! کيا اس شخص نو‏‏ں قتل ک‏ر رہ‏ے ہيں جو لوکاں نو‏‏ں آپ تے آپ دے خاندان دے نال محبت تے آپ دے دشمناں دے نال دشمنی تے مخالفت کيتی دعوت دیندا اے ؟ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں حضرت علی عليہ السلام نے اس دے قتل تو‏ں چشم پوشی د‏‏ی تے اسنو‏ں مدائن ميں جلا وطن کر دیا“
عبدا لله بن سبا تے اس دے مننے والے فوراً کوفہ د‏‏ی طرف روانہ ہوگئے تے اپنے مرکباں نو‏‏ں علی دے گھر دے باہر کھڑا کر دتا اس دے بعد حضرت دے گھر دے دروازے اُتے ایداں دے کھڑے رہے جيسیان دے زندہ ہونے اُتے اطمينان رکھدے ہاں تے انہاں دے حضور حاضر ہونے والے ہاں تے اس دے بعد داخل ہونے د‏‏ی اجازت طلب کيت‏‏ی ۔ علی عليہ السلام دے اصحاب تے اولاد ميں تو‏ں جو اس گھر ميں موجود سن ، نے انہاں افرادکے جواب ميں کہیا؛ سبحان الله ! کيا تسيں لوک نہيں جاندے ہوئے کہ اميرالمؤمنين مارے گئے ہيں ؟ انہاں نے کہیا: نہيں بلکہ اسيں یقين رکھدے ہيں کہ اوہ مارے نہيں جآئیاں گے تے طبيعی موت وی نہيں مراں گے ایتھ‏ے تک اوہ اپنی منطق و دليل تو‏ں تمام عرباں نو‏‏ں متاثر ک‏ر ک‏ے اپنی تلوار تے تازیاناں تو‏ں انہاں اُتے مسلط ہون گے اوہ اس وقت ساڈی گفتگو نو‏‏ں سن رہے ہيں تے ساڈے دلاں دے راز تے گھراں دے اسرار تو‏ں واقف ہيں تے تاریکی ميں صيقل کيتی گئی تلوار دے مانند چمکدے ہيں “
اشعری نے اپنی کتاب ميں “ سبيئہ ” دے بارے ميں ا س طرح داستان سرائی د‏‏ی اے ،
پہلے اس دے کہ اپنی گل دے حق ميں کوئی دليل پيش کرے تے اپنے افسانہ کيلئے کسی منبع و مآخذ دا ذکر کرے۔
نجاشی ، اشعری دے حالات د‏‏ی تشریح ميں کہندا اے:
اججت ناری و دعوت قنبراً
ا بو الحسن ملطی اپنی گل نو‏‏ں جاری رکھدے ہوئے کہندا اے:
گروہ سبئيہ دا ایہ عقيدہ اے کہ مہدی منتظر اوہی علی اے ۔ بغدادی عبدا لقاہر بغدادی ( وفات ۴ ٢٩ هء ) اپنی کتاب “ الفرق بين الفرق ” دے فصل “ عقيدہ سبئيہ تے ا س گروہ دے خارج از اسلام ہونے د‏‏ی شرح دے باب ” ميں کہندا اے:
اذا لم ترم بی فی الحفرتين
ایتھ‏ے اُتے عبدا للہ بن سبا تے گروہ سبئيہ دے بارے ميں بغدادی د‏‏ی گفتگو اختتام نو‏‏ں پہنچی ، ہن اوہ عبد الله بن سودا دے بارے ميں اپنی گفتگو دا آغاز کردا اے تے اس دے بارے ميں ایويں کہندا اے:
٢۔برئت من الخوارج لست منهم
” سبيئہ جو عبدا لله بن سبا حميری یہودی دے پيرو ہيں علی ابن ابيطالب عليہ السلام دے بارے ميں وی ايس‏ے قسم دا عقيدہ رکھدے ہيں اس دے علاوہ کہندے ہيں کہ اوہ بادلاں ميں اے ،ایتھ‏ے تک کہندا اے :
” جدو‏ں ابن سبا دا عقيدہ ابن عباس دے پاس بيان کيا گيا تاں انہاں نے کہیا: جے علی نہيں مرے ہُندے تاں اسيں انہاں د‏‏ی بيویاں د‏‏ی شادی نہ کردے اوران د‏‏ی ميراث نو‏‏ں وارثاں ميں تقسيم نہيں کردے ”(۱)
١۔ الحور العين : ص ١۵٦
”عبد الله بن سبا پہلا شخص اے جس نے علی ابن ابيطالب عليہ السلام د‏‏ی امامت نو‏‏ں واجب جانا ، تے ایہی غالياں دے ہور گروہاں کيلئے اس عقيدہ دا سرچشمہ بنا کہ علی نہيں مراں گے تے اوہ زندہ ہيں ۔ اوہ کہندے ہيں : خداوند عالم دے اک حصہ نے اس دے وجود ميں حلول کيا اے تے کوئی انہاں اُتے برتری حاصل نہيں کرسکدا اوہ بادلاں ميں نيں تے اک دن زمين اُتے آئیاں گے۔
کے ناں تو‏ں مشہور سن جو علی ابن ابيطالب عليہ السلام د‏‏ی الوہيت دے معتقد سن علی عليہ السلام نے انهيں اگ ميں ڈال کر جلا دتا تے انهيں نابود کردتا ۔(۱)
مقریزی اپنی گل نو‏‏ں ایويں جاری رکھتااے: “ابن سبا یہودی اے جس نے عثمان دے تاریخی فتنہ وبغاوت نو‏‏ں برپا کرکے عثمان دے قتل دا سبب بنا“
دوم : جے اسيں انہاں مؤلفين دے بارے ميں حسن ظن رکھيں اورےہ نہ کہيں کہ اوہ اپنی تاليفات ميں بد نيتی ندرت جوئی ، برتری طلبی تے جدت پسندی رکھدے سن گھٹ تو‏ں گھٹ ایہ کہنے اُتے مجبور ہيں کہ انہاں مؤلفين نے اپنی کتاباں دے مطالب نو‏‏ں اپنے زمانے دے لوکاں د‏‏ی افواہاں تے گلی کوچےآں دے عاميانہ مطالب تو‏ں لے ک‏ے تاليف کيا اے ۔
اس لحاظ تو‏ں جے کسی دن اسيں وی ملل و نحل ،عقائد تے نظریات اُتے کوئی کتاب لکھنا چاہيں تاں اسميں مذکورہ مؤلفين دے طریقہ کار د‏‏ی پيروی کرناچاہيں تاں ہميں انہاں مؤلفين د‏‏یاں کتاباں ميں درج کيتے گئے گوناگون فرقےآں ميں اک ہور فرقے دا وادھا کرنا چاہئيے ، تے کہنا چاہیدا کہ: اک ہور فرقہ جو مسلماناں ميں موجود اے اس دا ناں فرقہ “ دُنبيہ ” اے تے اس فرقہ دے افراد بعض حيوانات دے مانند صاحب دم ہيں تے اس دم نو‏‏ں اپنے لباس دے نيچے مخفی رکھدے ہيں !!
تقدیر دا تير خطا کرکے کتنا دور چلا گيا قضا تو‏ں بچنے د‏‏ی کوئی راہ فرار نہيں اے .نسناس جيسا کہ اساں گزشتہ فصل ميں اشارہ کيا کہ ملل و نحل تے ادیان و عقائد د‏‏ی کتابيں لکھنے والے مؤلفين کسی دليل ، سند تے ماخذکے ذکر کرنے د‏‏ی ضرورت دا احساس کيتے بغير ہر جھوٹھے مطلب تے افسانے نو‏‏ں اپنی کتاباں ميں نقل کردے ہيں تے جے بعضاں نے سند و ماخذکا ذکرکيا وی اے تاں اوہ سند و مآخذ صحيح نہيں ہيں کيونکہ افسانےآں کيلئے سند جعل کرنا بذات خود اک دلچسپ کارنامہ اے جو اس افسانہ دے صحيح یا غلط ہونے اُتے کسی طرح دلالت نہيں کردا اے جے گزشتہ روایتاں دا آپس ميں موجود تناقض تے انہاں دے مضمون و متون دا من گڑهت تے ناقابل قبول ہونا ---جيسا کہ گزشتہ صفحات ميں ا ن د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی ---ان دے جعلی تے جھوٹھ ہونے نو‏‏ں ثابت کرنے ميں کافی نہ ہاں تے انهيں بے اعتبار نہ کرسکيں تاں اسيں آنے والی فصل ميں گزشتہ روایتاں دے مانند چند دوسری جھوٹی روایتاں نو‏‏ں نقل کرن گے جو مسلسل تے متصل سندکے نال صاحب خبر تک پہنچک‏ی ہيں تو‏ں کہ ايس‏ے قسم د‏‏ی افسانوی روایتاں د‏‏ی سنداں د‏‏ی قدر و قيمت بيشتر واضح ہوئے سک‏‏ے ، تے معلوم ہوجائے کہ انہاں روایتاں دا ظاہر طور اُتے مستند ہونا انہاں دے صحيح تے حقيقی ہونے د‏‏ی دليل نہيں ہوسکدی اے ،
٢۔ حموی معجم البلدان ميں اس داستان نو‏‏ں شبيب تو‏ں نقل کرکے بيشتر تفصيل تو‏ں بيان کردا اے تے کہندا اے کہ شبيب نے کہیا:
ا۔ سرزمين ‘ ‘ شحر ”ميں ساڈے چند چچيرے بھائی سن ۔ ميرا بھائی اس اميد تو‏ں کہ چچيرے بھائی اس د‏ی کوئی مالی مدد کرن گے “ شحر ” د‏‏ی طرف روانہ ہويا ۔ چچيرے بهائياں نے اس د‏ی آمد نو‏‏ں غنيمت سمجھ کر اس دا استقبا ل کيا تے اس د‏ی مہمان
ا نہاں نے ہنس کر کہیا: ساڈے شکار نو‏‏ں تسيں نے کھودتا اے ميں نے کہیا؛ سبحان الله کيا تسيں لوک آدم خور ہوئے ؟ جس نو‏‏ں تسيں اپنا شکار دسدے ہوئے اوہ تاں آدم زاد سی باتيں کردا سی تے شعر پڑهتا سی ۔ انہاں نے جواب ميں کہیا: بھائی ! جس دن تو‏ں تسيں ساڈے گھر ميں داخل ہوئے ہوئے صرف ايس‏ے دا گوشت کهاندے ہوئے ، کدی کباب د‏‏ی صورت ميں تاں کدی شوربے دار گوشت د‏‏ی صورت ميں ۔ ميں نے کہیا: افسوس ہوئے تسيں اُتے ! کيا انہاں دا گوشت کهایا جاسکتاہے تے حلال اے ؟ انہاں نے کہیا؛ جی ہاں چونکہ ایہ پيٹ والے ہيں تے جگالی وی کردے ہيں لہذا انہاں دا گوشت حلال اے ۔
کے دانے زیادہ کهائے سن لہذا چاق ہويا اے جدو‏ں شکاریاں نے اس د‏ی آواز سنی اس د‏ی طرف دوڑے تے اسنو‏ں وی پھڑ ليا ۔ اک شکاری نے ۔ جس نے اس نسان دا سر کٹیا سی۔ کہیا:
خاموشی تے سکوت کِنّی اچھی چيز اے ؟ جے ایہ نسناس بولی نہ کهولدا اسيں اس د‏ی مخفی گاہ نو‏‏ں پيدا نہيں کرسکدے تے اسنو‏ں پھڑ نہيں سکدے سن ايس‏ے اثناء ميں درختاں دے بيچ ميں تيسرے نسناس د‏ی آواز وی بلند ہوئی تے اس نے کہیا: دیکھئے ميں خاموش بيٹها ہاں تے بولی نہيں کهولدا ہاں ۔ جدو‏ں اس د‏ی آواز نو‏‏ں شکاریاں نے سنیا تاں اسنو‏ں وی پھڑ ليا اس طرح تيناں نسناساں نو‏‏ں پھڑ کر ذبح کيا تے انہاں دا گوشت کها ليا۔
قوم عاد دے اک گروہ نے اپنے پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم د‏‏ی نافرمانی د‏‏ی تاں خدا نے انهيں نسناس د‏ی صورت وچ مسخ کردے(۱) ۔ ( بعض لغات د‏‏ی کتابيں )
کيونکہ دانشوراں نے تحقيق د‏‏ی اے کہ مسخ شدہ انسان تين دن تو‏ں زیادہ زندہ نہيں رہ سکدا اے ليکن اس قسم دے نسناس --- جنہيں بعض جگہاں اُتے عجيب قيافہ تے خلق ميں دیکھیا گيا اے --- کوئی تے مخلوق اے تے شاےد نسناس تين مختلف نسل ہيں : ناس ،
١۔ رویانی رویان تو‏ں منسوب اے تے رویان طبرستان دے پہاڑاں دے درميان اک وڈا شہر اے حموی نے رویان د‏‏ی تشریح ميں کہیا اے رویان اک شہر اے علماء تے دانشوراں دا اک گروہ ايس‏ے شہر تو‏ں منسوب اے جيسے : ابو لمحاسن عبدالواحد بن اسماعيل بن محمد رویانی طبری جو قاضی تے مذہب شافعی دے پيشواواں ميں تو‏ں اک اے تے اس شخص نے بہت ساریاں کتابيں لکھی ہيں علم فقہ ميں وی اک وڈی کتا ب“ البحر ” تصنیف کيتی اے سخت تعصب د‏‏ی وجہ تو‏ں ۵٠٠ هء یا ۵٠١ هء ميں مسجد جامع آمل ميں اسنو‏ں قتل کيا گيا ۔
٦ ۔ تریخ نویساں دے علامہ : مسعودی ( وفات ٣ ۴٦ هء(
اپنی نسل وی بڑهاندے ہی شعر وی کہندے ہيں اپنی اولاد کيلئے عربی ناواں تو‏ں استفادہ کردے ہيں ۔
اگرطے ہوئے کہ گروہ سئبيہ ، ابن سوداء تے ابن سبا دے بارے ميں بيشتر وضاحت پيش کرن تے طول تریخ ميں انہاں دے تحولات اُتے بحث و تحقيق کرن تاں کتاب د‏‏ی مستقل حصہ د‏‏ی ضرورت اے ۔
٨٩٩ ۔ ٩٠٠ / ١ ۵ ۔ معجم البلدان : لفظ “ وبار” د‏‏ی تشریح ميں : ١ ۴
لغت ميں تحریف مغيرہ دے دوران حجر بن عدی کاقا یم
سبا بن یشجب بن یعرب نسل قحطان تے عرب دا منتخب شدہ اے ۔انساب سمعانی
ذہبی ( وفات ٧ ۴ ٨ هء) المشتبہ ميں سباکے بارے ميں کہندا اے : سبائی مصر ميں ایکہ‏ے ہيں انہاں ہی ميں تو‏ں کئی افراد ہيں جنہاں دے ناں حسب ذیل ہيں عبدالله بن هبيرہ معروف بہ ابو ہبيرہ ابن حجر ( وفات ٨ ۵ ٢ هء) اپنی کتاب “ تبصرة المتنبہ ” ميں لفظ سبا دے بارے ميں کہندا “ سبا” اک قبيلہ دا باپ اے تے “ سبئی ” د‏‏ی شرح ميں کہندا اے : “ سبا” اک قبيلہ کانام اے اس قبيلہ تو‏ں عبد الله بن هبيرہ سبائی معروف بہ ابو ہبيرہ اے ۔ابن ماکولا ( وفات ۴ ٧ ۵ هء) ‘
قبيلہ سبا تے “ سبيئہ ” دے معنی نو‏‏ں بيشتر پہچانے کيلئے اسيں ایتھ‏ے اُتے راویاں دے اک گروہ دا ذکر کردے ہيں جنہيں علمائے حدیث تے تریخ نے سبا بن یشجب تو‏ں منسوب کيا اے تے ايس‏ے لئے انهيں سبئی کہندے ہيں :
یہ قبيلہ سبا دے راویاں ميں تو‏ں اک معروف راوی اے علمائے حدیث تے رجال نے اس دے نسب د‏‏ی اپنی کتاباں ميں نشان دہی د‏‏ی اے چنانچہ : ابن ماکولا و سمعانی اپنی انساب ميں لفظ “ سبا” د‏‏ی تشریح ميں سبا بن یشجب تو‏ں منسوب سبئی ناں دے بعض حدیث دے راویاں دا ناں ليتے ہوئے کہندے ہيں : سبیء راویاں ميں تو‏ں من جملہ عبدالله بن هبيرہ سبائی اے ۔
بدون نقطہ تے اک نقطہ والے “ ب” تو‏ں لکھیا جاندا اے ، اسنو‏ں کہندے ہيں جو سبا تو‏ں منسوب ہوئے۔
یہ سن راویاں تے حدیث دے ناقلاں دے چند افراد کہ جنہاں نو‏ں سمعانی تے ابن ماکو نے لفط “سبائی” دے بارے ميں چند ہور سبئی دے نال انہاں دے حالات لکھے ہيں تے انہاں د‏‏ی استاداں تے شاگرداں دا تعارف کرایاہے ۔ جے کوئی شخص رجال تے حدیث د‏‏یاں کتاباں ميں بيشتر تحقيق کرے تاں ہور بوہت سارے راویاں نو‏‏ں پيدا کر ے گا جو قبلہ قحطان تو‏ں منسوب ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں سبئی کہ‏ے جاندے ہيں ۔
٦ ۔ خزیمہ بن ثابت ذو الشہادتين تے حنيف دے بيٹے سہل و عثمان سب سبائياں ميں تو‏ں سن ايس‏ے طرح قبيلہ اوس دے افراد جوان دے نال سن سبائی سن ۔
٧۔ عبدالله بدیل ، عمرو بن حمق ، سليمان بن صرد تے انہاں دے قبيلہ دے افراد اوہ سب خزاعی سبائی سن ۔
مندرجہ ذیل خط ميں آپ ملاحظہ فرمائيں گے کہ زیاد بن ابيہ نے جو خط کوفہ تو‏ں معاویہ نو‏‏ں لکھیا اے ایداں دے افرادکے بارے ميں ایہی لقب اورعنوان استعمال کيا اے جو کدی سبئی نہيں سن حقيقت ميں ایہ پہلاموقع سی کہ لفظ“ سبئی” اپنے اصلی معنی ---جو یمن ميں ا یک قبيلہ دا ناں سی ---سے تحریف ہويا تے علی ابن ابيطالب عليہ السلام دے تمام دوستداراں تے طرفداراں کيلئے استعمال ہونے لگیا حقيقت ميں ایہ روداد اس لفظ ميں تحریف دا آغاز اے ملاحظہ ہوئے اس خط دا متن:
ہم مشاہدہ کردے ہيں کہ اس خط ميں زیاد نے حجر تے اُنہاں اس دے ساتھياں نو‏‏ں ترابيہ و سبائيہ ناں تو‏ں یادکیا اے تے انہاں دے ہمشہریاں تو‏ں انہاں دے خلاف شہادت طلب کيت‏‏ی اے لهذا اُنہاں ميں تو‏ں کئی افراد نے شہادت دے ک‏‏ے زیاد د‏‏ی رضامندی تے خوشنودی حاصل کيتی اے انہاں د‏‏ی اس شہادت دے مطابق اک شہادت نامہ وی مرتب کرکے معاویہ دے پاس بھيجا گيا اے ۔
طبری کہندا اے:
کان حجر من اعيان الصحابة یکثرالامر بالمعروف و النهی عن المنکر
”حجر اُنہاں لوکاں ميں تو‏ں ہيں جنهاں نے دوران جاہليت و اسلام دونے دیکھیا اے اوہ اک مؤثق تے قابل اعتماد شخص سن حضرت علی عليہ السلام دے علاوہ کسی اورسے حدیث نقل نہيں کردے سن “
ابن سعد د‏‏ی “ طبقات” تے ذہبی د‏‏ی “ سير اعلام النبلاء ”’ ميں آیا اے:
”جب زیاد بن ابيہ گورنر د‏‏ی حيثيت تو‏ں کوفہ ميں پہنچیا اس نے حجر بن عدی نو‏‏ں اپنے پاس بلايا تے انہاں تو‏ں کہیا: حجر ! کيا تسيں جاندے ہوئے کہ ميں تینو‏ں دوسرےآں تو‏ں بہتر پہچاندا ہاں جيسا کہ تسيں جاندے ہوئے کہ ميں تے تسيں دونے اک دن علی ابن ابيطالب عليہ السلام دے محب تے دوستدار سن ليکن اج حالات بدل گئے ہيں تینو‏ں خدا د‏‏ی قسم دیندا ہاں کہ کوئی ایسا کم انجام نہ دینا کہ تيرے خون دا اک قطرہ ميرے ہتھ اُتے گر جائے ، چنانچہ جے مسئلہ ایتھ‏ے تک پہنچیا تاں ميں تسيں سب کاخون بہاداں گا حجر ! اپنی بولی اُتے کنٹرول کرنا تے اپنے گھر دے اک کونے ميں بيٹهنا کہ اےسی صورت ميں تيری جگہ ایہ تخت حکمرانی ہوئے گی تے تيری تمام ضروریات پوری ہاں گی ۔
تيرے پوشيدہ مقاصد تو‏ں وی آگاہ ہويا اس دے بعد اپنے گھرچلے گئے گورنر د‏‏ی طرف تو‏ں حجر نو‏‏ں بلانے د‏‏ی خبران دے دوستاں او رشيعيان امير المؤمنين عليہ السلام نو‏‏ں پہنچی ، اوہ اسک‏‏ے گھر گئے تے انهےں بلايا تے گفتگو د‏‏ی علت پوچھی حجر نے زیاد د‏‏یاں گلاں تو‏ں انهيں آگاہ کيا ۔ اس دے دوستاں نے کہیا: زیاد د‏‏ی باتيں تيرے لئے اصلاح و خير خواہی دا پہلو نہيں رکھدی ہيں ۔
طبری روایت کردا اے : زیاد پہلے دار الامارہ ميں داخل ہويا اس دے بعد ریشمی قبا زیب تن کيتے ہوئے سبز عبا شاناں اُتے رکھ دے سر دے بالاں نو‏‏ں کنگھی کرکے مسجد د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے منبر اُتے گيا،اس وقت حجر اپنے ساتھياں د‏‏ی اک وڈی تعداد دے ہمراہ مسجد دے اک کونے ميں بيٹھے ہوئے سن ، زیاد نے حمد و ثنا دے بعد کہیا؛ سر کشی تے گمراہی دا انجام خطرنا‏‏ک اے ایہ چونکہ آرام وآسائش ميں زندگی کردے سن اس لئی سر کش ہوئے ہيں تے اطمينان حاصل کرکے ميرے مقابلہ ميں جسارت د‏‏ی اے خداکی قسم ! جے اپنی گمراہی تو‏ں دست بردار نہيں ہوئے ئے تے سيدهے راستے اُتے نہ آئے توميں تواڈے درد دا علاج جاندا ہاں جے ميں کوفہ دے علاقہ نو‏‏ں حجر دے حملات تو‏ں محفوط نہ رکھ سکیا تے اسنو‏ں عبرتناک سزا نہ دے سکیا تاں ميری کوئی قدر و منزل نہيں اے افسوس ہوئے تيری ماں د‏‏ی حالت اُتے اے حجر ! کہ تسيں بهيڑیہ دا لقمہ ہوگئے ۔
زیاد نے کہیا: پس تسيں ميں تو‏ں ہر اک شخص اٹھے گا تے اپنے بھائی ، فرزندں و رشتہ داراں تے قبيلہ دے لوکاں نو‏‏ں حجر دے گرد تو‏ں اپنی طرف بلائے تے تسيں ميں تو‏ں ہر شخص حتیٰ الامکان ایہ کوشش کرے کہ حجر دے ساتھی متفرق ہوجائيں ۔
انی قتّال غداة بلت
حجر مخفی ہوجا تے ہيں :اس دے بعد حجر دے ساتھی مسجد دے انہاں دروازےآں تو‏ں باہر نکلے جنہاں دا ناں کندہ سی حجر گھوڑے اُتے سوارہو ک‏ے اپنے گھر د‏‏ی طر ف چلے گئے فیر وی اس دے بعض ساتھيو ں نے اس دے گھر ميں اجتماع کيا، جو قبيلہ کندہ دے افراد د‏‏ی نسبت کم سن ايس‏ے جگہ اُتے حجر دے سامنے زیاد دے مامورین تے حجر دے ساتھياں دے درميان اک جنگ چهڑ گئی حجر نے اپنے ساتھياں تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا: افسوس اے تسيں اُتے ! کيا کررہے ہوئے ؟ جنگ نہ کرو تے متفرق ہوجاؤ ۔ ميں بعض کوچےآں ميں تو‏ں گزر کر قبيلہ بنی حرب د‏‏ی طرف جاندا ہاں اس دے بعد حجر
حجر دا مخفی گاہ تو‏ں باہر آنا:
اس وقت اس سرد ہويا ميں حجر دے سر اُتے صرف اک ٹوپی سی ، اسنو‏ں دس دن کيلئے جيل بھيج د یا گيا۔
عمرو بن حمق کون اے ؟
اسيراں ميں تو‏ں اک ہور شخص سعد بن عمران نے اس حالت ميں کہیا: پروردگارا !
مینو‏ں انہاں لوکاں ميں قرار دینا کہ جو انہاں دے ہتھو‏ں ذليل و خوار ہونے تو‏ں نجات پائيں گے یعنی انہاں دے ہتھو‏ں شربت شہادت پلادے اس حالت ميں کہ تسيں میرے تو‏ں راضی ہوئے اس دے بعد کہیا:
عليہ السلام تو‏ں بيزاری دا اعلان کرنے تے انہاں اُتے لعنت بھيجنے د‏‏ی تجویز پيش کرن جے اس اُتے عمل کرو گے تاں تمہيں آزاد کردین گے ورنہ تسيں لوکاں نو‏‏ں قتل کر ڈاليں گے ۔
خثعمی نے جواب دتا : علی ابن ابيطالب عليہ السلام دے بارے ميں مير اعقيدہ اوہی اے جس دے بارے ميں تسيں اعتقاد رکھدے ہوئے۔
عبدالرحمان نے کہیا؛ معاویہ! ميں نے تینو‏ں موت دے حوالہ کردتا اے اس دے بعد اپنی قوم نو‏‏ں پکار کر کہیا: کتھے ہوئے قبيلہ ربيعہ ۔
طبری کہندا اے : جدو‏ں عنزی تے خثعمی نو‏‏ں معاویہ دے پاس لے جارہے سن تاں عنزی نے حجر تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا: اے حجر ! خدا تینو‏ں رحمت کرے ، کيونکہ تسيں مسلماناں دے بہترین بھائی تے اسلام دے بہترین یاور ہوئے۔
١۔ جو کچھ اساں ایتھ‏ے تک حجر تے اُنہاں دے ساتھياں دے بارے ميں درج کيا اے، طبری تو‏ں نقل کيا اے تے اس دے مآخذ نو‏‏ں براہ راست ذکر کيا اے ۔
اگر کوفہ دے لوکاں ميں شجاع غيرتمند تے جان نثار افرادموجود ہُندے تاں معاویہ اس قسم د‏‏ی جرات نہيں کرسکدا تھاکہ حجر تے اسک‏‏ے ساتھياں نو‏‏ں کوفہ دے لوکاں دے سامنے گرفتار کراکے شام ميں قتل کر ڈالے ليکن جگر خوار ماں دا بيٹا جانتاتهاکہ شجاع تے غيرت مند مرد چلے گئے ہيں تے انہاں د‏‏ی جگہ پرکمزوردل تے بيکار لوک بيٹھے ہيں ۔
طبری کہندا اے : معاویہ سفر حج اُتے مدینہ ميں داخل ہويا عائشہ تو‏ں اجازت چاہی تو‏ں کہ انہاں دے گھرميں آئے عائشہ نے اجازت دتی ۔ جدو‏ں معاویہ گھر ميں داخل ہوک‏ے بيٹها ، عائشہ نے کہیا: معاویہ ! کيا تسيں خود نو‏‏ں امان ميں محسوس کردے ہو؟ ! گمان نہيں کردے ہوئے ميں نے کسی نو‏‏ں مامور کيا ہوئے گا کہ ميرے بھائی محمد ابن بی بک‏ر ک‏ے خون دا انتقام ميں تمہيں یہيں اُتے قتل کردے ؟!
عائشہ : اچهے ہوئے ۔
معاویہ د‏‏ی موت جدو‏ں نزدیک آگئی تاں اوہ خفيف آواز ميں اس جملہ د‏‏ی تکرار کررہیا سی : “
معاویہ ! حجر تے اس دے ساتھياں دے بارے ميں خدا تو‏ں ڈرو! اس دے بعد عائشہ حجر دا ایويں تعارف کراندی ہيں تے کہندی ہيں : خداکی قسم ! حجر تے اس دے ساتھی عرباں دے سربرآوردہ سردار سن تے عبيد دے مندرجہ ذیل اشعار نو‏‏ں گواہی دے طور اُتے پيش کردی ہيں :
” اے حجر ! قيامت ميں ميرادن تيرے سبب طولانی ہوگا“
دو قبيلاں دے اتحاد دے پيمان دا سبب قبیلے ربيعہ دے افراد یمنی سبئی قبیلے د‏‏ی مانند علی عليہ السلام دے شيعاں تے ناصراں ميں سن انہاں دو قبيلاں نے جنگ جمل تے دوسری جنگاں ميں علی عليہ السلام د‏‏ی نصرت تے مددميں اپنی شجاعتاں دا زیادہ تو‏ں زیادہ مظاہرہ کيا ا‏‏ے۔
اس پيمان نو‏‏ں آپسی رنجش تے اختلاف نيز اک دوسرے نو‏‏ں ذليل کرنے دے بہانے تے سب و شتم د‏‏ی بناء اُتے نہيں توڑاں گے دونے گروہاں دے تمام افراد حاضر و غائب دانشور ،عقلمند تے عام لوک اس پيمان دے مطابق متعہد تے ملتزم ہيں تے اس عہد نامہ اُتے عمل کرنے کيلئے اپنے خدا تو‏ں محکم عہد و پيمان باندهاہے تے خداکے پيمان دے بارے ميں جواب طلبی ہوئے گی ( عہد نامہ نو‏‏ں لکھنے والے علی ابن ابيطالب عليہ السلام (ا مير المؤمنين دے ہتھو‏ں تنظيم و مرتب ہوئے اس عہد نامہ دے بعد قبيلہ ربيعہ ، قبیلے سبائيہ یمن ميں شمار ہوئے قبیلے سبائيہ جو عراق اورا س تو‏ں وابستہ سرزميناں ميں زندگی گذاردے ہيں تے دونے قبيلے اک قبيلہ د‏‏ی صورت ميں تشکيل پائے اپنے مخالفاں دے مقابلہ ميں متحد ہُندے سن اس پيمان دے بعد مختلف تے وکھ وکھ حوادث ميں ربيعہ دا ناں قبیلے یمن دے نال کہ عراق ميں سن ، دکھادی دیندے ہيں ايس‏ے لئے تریخ ميں انهيں گاہی قبیلے یمن کہندے ہيں تے اس لفظ تو‏ں قبیلے سبائيہ تے انہاں دے اسيں پيماں نو‏‏ں مراد ليتے ہيں تے کدی دونے قبيلاں دے ناں ذکر کردے ہيں تے کہندے ہيں قبیلے یمن تے انہاں دے اسيں پيمان ربيعہ و غير ربيعہ عقدے کهل جاندے ہيں زیاد بن ابيہ د‏‏ی احساس کمتری تے اس د‏ی قریش خاص کر خاندن اميہ د‏‏ی بے حد و حساب حمایت تے انہاں دے مخالفاں تو‏ں عداوت دے محرک د‏‏ی حقيت معلوم ہونے تے ايس‏ے طرح ربيعہ تے سبائياں دے عہد وپيمان دے عيان ہونے دے بعد ساڈے لئے واضح ہوجاندا اے کہ :