cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ابو حنیفہ
ابو حنیفہ تو‏ں متعلق بشارات
حدیث وچ اے صحابہ کرام نے عرض کیتا یا رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم! اوہ دوسری قوم کون اے جس دی طرف اشارہ ہويا اے۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے سلمان فارسی اُتے ہتھ رکھ ک‏ے فرمایا: اس دی قوم تے فرمایا: خدا دی قسم جے ایمان ثریا اُتے جا پہنچے تو فارس دے لوگ اوتھ‏ے تو‏ں وی اس نو‏ں اتار لائاں گے۔
ابو حنیفہ دی تابعیت
امام صاحب تابعی سن :
اساتذہ
امام ابوحنیفہ نے تقریباً چار ہزار مشائخ تو‏ں علم حاصل کیتا، خود امام ابوحنیفہ دا قول اے کہ
مقام فقہ حنفی
حضرت ضرار بن صرد نے کہیا، مجھ تو‏ں حضرت یزید بن ہارون نے پُچھیا کہ سب تو‏ں زیادہ فقہ (سمجھ) والا امام ثوری نيں یا امام ابو حنیفہ؟ تو انہاں نے کہیا کہ:
حضرت عبد اللہ بن مبارک نے فرمایا: امام ابو حنیفہ لوگاں وچ سب تو‏ں زیادہ فقہ (سمجھ) رکھنے والے سن ۔
پونا
ناں
پونے شہر دا ناں پونیہ-وشیہ تو‏ں لیا گیا اے جس دے معنی مقدس خبر دے نيں۔ ایہ لفظ راشٹر کوٹ سلطنت دے زمانہ د‏‏ی تانبہ د‏‏ی اک د‏‏ی سیلی وچ لکھیا ہويا ملیا سی جو 937ء دا زمانہ ا‏‏ے۔ 13واں صدی وچ اسنو‏ں پونوڑی (पुनवडी) کہیا جاندا سی۔
عبد الحمید عدم
نمونہ کلام
اسی موضوع تے عدم نے مزید طبع آزمائی کیتی اے:
تراجم
پردہ داری ہی پردہ داری اے
حسنہ بیگم
اس نے اپنی بی۔ اے۔ (1968) اتے ایم اے (1969) دی ڈگری ڈھاکا یونیورسٹی توں حاصل کیتی۔ اس نے سیاسیات وچ پی۔ ایچ۔ڈی (1978) دی ڈگری متباہی یونیورسٹی توں حاصل کیتی، جتھے اوہ آسٹریلیئن فلسفی پیٹر سنگر دی پہلی صلاح کار بنی۔ اس دے کھوج مضمون دا سرلیکھمور'س ایتھکس: تھیوری اینڈ پریکٹس سی۔   بیگم اک نامور لکھاری اے اتے اس نے کئی فلسفی شاہکار رچناواں نوں بنگالی وچ ترجمہ کیتا۔
بینکسیا
بینکسیا روپ متی ٹبر دی اک جنس اے جیدے وچ 170 دے نیڑے ونڈاں نیں۔ ایہدا ناں انگریز بوٹا گرو جوزف بینکس دے ناں تے رکھیا گیا اے۔ ایہدیاں چوکھیاں ونڈاں آسٹریلیا وچ ہوندیاں نیں۔ ایہدے پھل تے نکے تکلے بنے ہوندے نیں۔
باٹنی
بارلے جوڑ
گٹھ:سائنس گٹھ:سائنسی علم
ضلع بڈگام
گٹھ:کشمیر گٹھ:کشمیر دے ضلعے
ورنسائیڈ
ورنسائیڈ یارکشائر ڈیلز دا اک پعاڑ اے۔ اے 736 میٹر/2415 فٹ اچا اے۔
للیہ
للیہ سویڈن دا اک شہر اے ۔
کائنات
سائنسی نظریہ
کائنات خود کيتا اے ؟ اس د‏ی حدود ثفور نيں یا ایہ لامحدود اے ؟ آیا اس دا کوئی آغاز تے انجام اے یا نئيں؟ جے اے تاں اس دے بارے ساڈا علم کتھے تک جاندا اے تے جے نئيں اے اس د‏ی ازلیت تے ابدیت نو‏‏ں سائنس دے کن اصولاں دے تحت ثابت کرن گے؟ اس سلسلے وچ جدید فلکیات دا کاسمولوجی وچ دو متضاد سائنسی نظریے پیش کیتے گئے نيں۔ اک عظیم دھماکے بگ بین دا نظریہ تے دوسرا یکسانی حالت دا نظریہ۔ 	یکسانی حالت دے نظریے دے تحت کائنات ہمیشہ تو‏ں یکساں حالت وچ اے، جس وچ مادہ د‏‏ی اوسط گنجانی فاصلے یا وقت دے فرق تو‏ں گھٹتی ودھدی نئيں بلکہ یکساں رہندی ا‏‏ے۔ مادہ خلا وچ مسلسل پیدا ہوئے رہیا ا‏‏ے۔ گو کہ اجزام فلکی دور تو‏ں دور جا رہے نيں تے کائنات پھیل رہی ا‏‏ے۔ 	س نظریہ اُتے جدید سائنسی دریافتاں دے ذریعہ اعتراضات ہوئے چکے نيں کہ اس د‏ی صداقت شک تے شبہ تو‏ں بالاتر نئيں رہی ا‏‏ے۔
عظیم دھماکا ’ بگ بین ‘ دے نظریہ دے مطابق پہلے کائنات دا تمام مادہ اک انتہائی گنجان نقطہ ( ایٹم ) وچ مرکوز سی، جو اج تو‏ں دس بارہ تو‏ں لے ک‏ے ویہہ ارب سال پہلے کسی وقت اک اعظیم دھماکے تو‏ں پھٹ گیا۔ جس تو‏ں مادہ ہر سمت بکھرنا شروع ہوئے گیا۔ تب تو‏ں کائنات پھیل رہی ا‏‏ے۔ جس وقت دھماکا ہويا اسنو‏ں کونیاندی وقت دا ’ لمحہ صفر ‘ شمار کيتا جاندا اے تے تب تو‏ں کائنات پھیل رہی ا‏‏ے۔ آہستہ آہستہ اس موجود گرم مادہ کم گنجان ہُندا گیا تے ٹھنڈا بھی۔ اس نظریہ دے کائنات‏‏ی مفکرین نے کونیاندی ادوار وی دسے نيں، جنہاں وچ کائنات دے رویئے د‏‏ی تریخ رقم تے مرتب کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے تے اجزام فلکی د‏‏ی پیڑھیاں بنائی نيں۔ اک دور وچ اجزام فلکی د‏‏ی اک نسل پروان چڑھی، عمر طبعی گزاری تے ختم ہوئے گئی، فیر دوسری مرتبہ تے فیر تیسری مرتبہ تے ایہ عمل مسلسل۔
پرسُون جوشی
مڈھلا جیون اتے سکھیا
پرسون دا جم اتراکھنڈ دے الموڑا ضلعے دے دنیا پنڈ وچ 16 ستمبر 1968 نوں ہویا سی۔ اس دے پیؤ دا نام دیویندر کمار جوشی اتے ماں دا نام سشما جوشی اے۔ اس دا بچپن اتے اس دی مڈھلی سکھیا ٹہری، گوپیشور، ردرپریاگ، چمولی اتے نریندرنگر وچ ہوئی، جتھے اس نے ایم ایس سی اتے اس دے بعد ایم بی اے دی پڑھائی کیتی۔
حوالے
گٹھ:ہندی شاعر گٹھ:ہندی لکھاری گٹھ:جم 1971 گٹھ:بھارتی لوک گٹھ:زندہ لوک
ضلع بہاول نگر
تحصیلاں
ایہدیاں 5 تحصیلاں نیں :
امرتا پریتم
ویاہتا جیون
امرتا پریتم دے دو بچے ہن پتر نوراج تے پتری کندلا۔ دیس دی ونڈ توں پچھوں اوہ لہور توں ڈیہرادون تے فیر دلی آ گئی۔
1947 توں بعد
اج آکھاں وارث شاہ نوں کتھوں قبراں وچوں بول
وانڈا
وانڈا رنگ رتی ٹبر دی اک جنس اے جیدے وچ 115 توں 300 دے نیڑے ونڈاں نیں۔
کوآرڈینیشن آف اسلامک کالجز
سید حیدر علی شہاب تھانگل جو انڈین یونین مسلم لیگ کیرلہ دے صدر نيں تے سماستھا کیرلہ جمیعت العلماء دے نائب صدر نيں، اس یونیورسٹی دے ریکٹر نيں جدو‏ں کہ عبدالحکیم فیضی، اک اسلامی عالم تے قاہرہ وچ قائم اسلامی یونیورسٹیاں د‏‏ی لیگ ( ایل آئی یو ) اکے یگزیکٹو بورڈ دے رکن ، تے بین الاقوامی مسلم کمیونٹیز کانگریس وچ ہندوستان تو‏ں نمائندہ ، کوآرڈینیٹر ني‏‏‏‏ں۔
اپلینڈز ویسبی
اپلینڈز ویسبی سویڈن دا اک شہر اے ۔
آئی ای ایل ٹی ایس
انٹرنیشنل انگلش لینگوئیج ٹیسٹنگ سسٹم (پنجابی مطلب: قومانتری انگریزی بولی جانچ سسٹم؛ انگریزی: International English Language Testing System) ، جاں آئی۔ای۔ایل۔ٹی۔ایس۔ (IELTS™) غیر-مول انگریزی بولی بولن والیاں لئی انگریزی بولی دی مہارت دا اک قومانتری منیا ہویا امتحان اے۔ ایہہ بریٹیش کاؤنسل، آئی۔ڈی۔پی: آئی۔ای۔ایل۔ٹی۔ایس۔ اسٹریلیا اتے کیمبرج انگلش بولی ملانکن ولوں سانجھے طور اُتے چلایا جاندا اے، اتے 1989 وچ قائم کیتا گیا سی۔ آئی۔ای۔ایل۔ٹی۔ایس۔ دنیا دے پرمکھ انگریزی-بولی دے ٹیسٹاں وچوں اک اے، جویں ہور ٹوئفل (TOEFL)، ٹوئک (TOEIC)، پی۔ٹی۔ای:اے (PTE:A) اتے او۔پی۔آئی۔ (OPI) ہن۔
حوالے
گٹھ:انگریزی بولی
تمبا
تمبا سویڈن دا اک شہر اے ۔
گٹھ:سویڈن دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:سویڈن دے آباد تھاں
سوئس پٹھار
گٹھ:جغرافیہ گٹھ:پٹھار
ناشک
گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
مالگا
گٹھ:سپین دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:سپین دے آباد تھاں
اسحاق بن راہویہ
حوالے
گٹھ:777 دے جم گٹھ:852 دیاں موتاں گٹھ:اٹھويں صدی دے مصنفین گٹھ:ایرانی فضلا گٹھ:خراسان دیاں شخصیتاں گٹھ:سنی ائمہ گٹھ:محدثین گٹھ:مدونین حدیث گٹھ:مسلم مصنفین گٹھ:مفسرین گٹھ:نویں صدی دے اسلامی مسلم علما گٹھ:نویں صدی دے مصنفین گٹھ:نیشاپوری شخصیتاں گٹھ:نیشاپوری محدثین گٹھ:نیشاپوری مفسرین
سجراپانی مگرمچھ
بارلے جوڑ
گٹھ:مگرمچھ
وپرا مونٹیکولا
وپرا مونٹیکولا وائپر سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
ضلع تیمرگرا
تیمرگرا پاکستان دے صوبا خیبر وچ اک ضلع اے ۔
ضلع کوٹری
باہرلے جوڑ
گٹھ:سندھ دے ضِلعے گٹھ:پاکستان دے ضلعے
مائرا پیج
حوالے
گٹھ:جم 1897 گٹھ:موت 1993 گٹھ:فیمینسٹ لکھاری گٹھ:امریکی شخصیتاں
چک 439 ای بی
چک 439 ای بی ضلع وہاڑی دی تصیل بوریوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل بوریوالہ دے پنڈاں دا نقشہ 350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
اورنگ آباد
شہر دے مشہور اردو روزنامے
ایڈیٹر انچیف۔ سید شارق نقشبندی۔ ایڈیٹر مجتبی منیب ۔ ایڈیٹر شعیب خسرو۔
دوسری اینگلو مرہٹہ لڑائی
باہرلے لنک
گٹھ:1803 دیاں لڑائیاں گٹھ:1804 دیاں لڑائیاں گٹھ:1805 دیاں لڑائیاں ٭ گٹھ:ایسٹ انڈیا کمپنی دیاں لڑائیاں گٹھ:مرہٹہ سلطنتدیاں لڑائیاں گٹھ:گجرات دی تریخ گٹھ:1803 وچ برطانوی ہند گٹھ:1804 وچ برطانوی ہند گٹھ:1805 وچ برطانوی ہند
پہلا ہم ایوارڈ
سبھ توں ودھ اوارڈ اتے نامزدگیاں حاصل کرن والے ڈرامے
ہیٹھلے 21 ڈرامیاں نوں سبھ توں ودھ نامزدگیاں حاصل ہوئیاں:
951
موتاں
گٹھ:کیلنڈر
منشی نڡل کشور
داستان امیر حمزہ
اس سلسلے وچ غالباً انہاں دے پریس دا سب تو‏ں وڈا کارنامہ داستان امیر حمزہ د‏‏ی 46 جلداں د‏‏ی اشاعت اے جسنو‏ں دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی داستان کہیا جاندا ا‏‏ے۔
نول کشور پریس د‏‏یاں طبع کتاباں
نول کشور پریس د‏‏ی طبع کتابیاں دے چند نام ۔ تے ہور کئی صد کتاباں نيں۔
غالب نال دوستی
منشی صاحب دے نال جنہاں لوگاں نے اس اخبار وچ کم کیتا انہاں وچ رتن ناتھ سرشار، عبد الحلیم شرر، قدر بلگرامی، منشی امیر اللہ تسلیم تے دوسرے مشاہیرِ اردو شامل نيں۔
غالب دے دوست قدر بلگرامی جدو‏ں مالی مشکلات دا شکار ہوئے تو غالب نے انھاں خط وچ لکھیا کہ جا ک‏ے لکھنؤ وچ میرے دوست نال ملو، تواڈا کم ہو جائے گا۔
وپرا پونٹیکا
وپرا پونٹیکا وائپر سپ دے ٹبر دا اک سپ اے۔
کمی مانس
کمی مانس (Homo ergaster) مانس جنس دی اک مکی ہوئی ونڈ اے
صحاح ستہ
صحاحِ ستہ تو‏ں مراد
محمد بن اسماعیل البخاری جنہاں نے حدیث دی مستند ترین کتاب صحیح بخاری مرتب کیتی، اس کتاب نو‏ں مرتب کرنے وچ اُنہاں نوں سولہ (16) سال دا عرصہ لگیا۔ روایتاں تو‏ں پتہ چلدا اے کہ امام بخاری کسی وی حدیث نو‏ں محفوظ کرنے تو‏ں پہلے غسل کرکے نوافل پڑھدے تے پھر حدیث نو‏ں محفوظ فرماندے۔ امام بخاری دا انتقال 256ھ/70-869ء نو‏ں سمرقند وچ ہويا۔
5۔ سنن نسائی (امام نسائی)
احمد بن شعيب النسائی جو خراسان تو‏ں سن تے 303ھ/16-915ء وچ انتقال کرگئے۔ اُنہاں نے حدیث دی معروف کتاب سنن نسائی ترتیب دتی۔
آل انڈیا سٹوڈنٹس فیڈریشن
تریخ
اے آئی ایس ایف دے رہنما ہیمو کالانی نو‏‏ں 1942 وچ برطانوی فوج نے ہندوستان چھڈو موومنٹ د‏‏ی رہنمائی کرنے اُتے گرفتار کیتا سی تے اسنو‏ں سولہ سال د‏‏ی عمر وچ 1943 وچ سرعام پھانسی دے دتی گئی سی۔ اے آئی ایس ایف د‏‏ی رہنما کاناکلاٹا بڑوا شہدا د‏‏ی طالبہ سن جنہاں نے آزادی د‏‏ی جدوجہد وچ حصہ لیا۔ آخر وچ گوا نو‏‏ں آزاد کرنے تک ، اے آئی ایس ایف نے پورے ہندوستان د‏‏ی خاطر جدوجہد جاری رکھی۔ اے آئی ایس ایف نے کوٹھاری کمیشن د‏‏ی رپورٹ نو‏‏ں مکمل کرنے وچ بہت وڈا کردار ادا کیتا جو ہندوستان وچ تمام تعلیمی اصلاحات د‏‏ی اساس ا‏‏ے۔
چک 435 ای بی
چک 435 ای بی ضلع وہاڑی دی تصیل بوریوالہ دا اک پنڈ اے ۔ اس پنڈ دی زمیناں نوں پاکپتن نہر سسٹم دے اک حصے اپر پاکپتن نہر دا پانی لگدا اے  ۔اس نہری پربندھ نوں ایسٹرن بار ڈویژن دا ناں دتا گیا اے تے اس پنڈ دے نال ای بی (E.B=Eastern Bar Division) ایسے لئی لگدا اے ۔ 350px|thumbnail|تحصیل بوریوالہ دے پنڈاں دا نقشہ 350px|thumbnail|ضلع وہاڑی دے پنڈاں دا نقشہ
دهستان آجی‌چای
ایہ ایران دے صوبہ چڑھدا آذربائیجان دے ضلعے شہرستان تبریز دا اک دہستان جاں سب تحصیل آ ۔ (دہستان فارسی چ سب تحصیل نوں کہندے نیں) ۔
گوتنگ مانس
گوتنگ مانس (Homo gautengensis) مانس جنس دی اک مکی ہوئی ونڈ اے. ایہ دکھنی افریقہ وچ گوتنگ کول اک غار وچوں لبھی ایس لئی ایہ نان پیا۔
لیگ آف نیشنز
حوالے
گٹھ:ادارے
فسانۂ آزاد (ناول)
بیگماتی بولی
”اے میں کہی ہوں آخر یہ ماجرا کیا ہے؟ منہ دیکھنے کو نگوڑا جی ترس گیا۔ دن رات کڑھا کرتی ہوں۔ اوپر سے نیچے اور نیچے سے اوپر میرے جی کا حال اللہ ہی جانتا ہے یا میں جانتی ہوں۔ آپ کا تو یہ حال ہے کہ چوبیسویں دن صورت دکھائی تو جیسے آگ لینے آئے تھے۔“
اوویدو
آرکیٹیکچر
دسمبر 1985 وچّ اسنوں یونیسکو ولوں عالمی ورثہ تھاں اعلان کیتا گیا۔ اسنوں 1885 نوں بیئین دے انتیریس کلتورال اعلان کیتا گیا۔
ریاست میسور
نوابی ریاست میسور (Princely State of Mysore) برطانوی راج دی اک نوابی ریاست سی۔ ریاست دا قیام 1799ء چوتھی اینگلو میسور جنگ دے بعد ایسٹ انڈیا کمپنی دی طرفوں عمل وچ لیائیا گیا جو 1947ء تک قائم رہی، جدوں اس نوں ڈومنین بھارت دے نال الحاق کر لیا۔
ایلن دا چھمب باندر
بارلے جوڑ
گٹھ:باندر
صوبا چڑھدا قازقستان
قازقستان دے 17 انتظامی علاقے نیں ۔ جیہناں وچ 14 صوبے تے 3 شہر نیں ۔ چڑھدا قازقستان قازقستان داک صوبا اے ۔ ایہدا راجگڑھ اوسکیمن شہر اے ۔
الش
گٹھ:سپین دے شہر گٹھ:یورپی شہر گٹھ:یورپ دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے گٹھ:یورپ دے آباد تھاں گٹھ:سپین دے آباد تھاں
رتن ناتھ سرشار
جیون
21 جنوری 1903 نو‏‏ں حیدرآباد وچ شدید شراب پینے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دا انتقال ہوگیا۔
(داستان (ٹی وی ڈرامہ
داستان اک پاکستانی ٹیوی ڈرامہ اے۔ ایہہ رضیہ بٹ دے لکھے اک ناول بانو اپر بنیا اے۔ اس 2010 وچ ہم ٹی وی اپر نشر ہویا۔ ایہہ ڈرامہ پاکستان دی آزادی دی تحریک اپر بنیا اے اتے ڈرامے وچلے زمانے دا ویلہ 1947 توں لے کے 1956 تکّ دا اے۔ ایہہ ڈرامہ 1947 دی ونڈ نال تباہ ہوئی اک عورت دی کہانی اے۔ داستان اپنے آپ وچ اوہ پہلا پاکستانی ٹی وی ڈرامہ سی جو کسے ناول اپر بنیا سی۔
موڈی لپی
حوالے
گٹھ:لپی گٹھ:لپیاں گٹھ:براہمی پروار دیاں لپیاں
آل ابی رافع
خاندان د‏‏ی دوسری شخصیتاں
اس خاندان دے دوسرے افراد جنہاں نو‏ں کتاب رجال وچ یاد کيتا گیا اے اوہ درج ذیل نيں:
عام لیمر
عام لیمر لیمراں دا اک ٹبر اے تے مالاگاسی دا واسی اے۔ ایہدے 5 ٹوکرے تے 22 ونڈاں نیں۔ ایہ ٹولیاں بنا کے ریندے نیں۔
جنگشاہی
جنگشاہی ضلع ٹھٹہ سندھ وچ اک شہر اے۔
907
907 جولین کلنڈر دا اک لیپ سال سی۔
آستانا
آستانا قازقستان دا اک شہر تے دیس دا راجگڑھ اے ۔ قازقستان دے 17 انتظامی علاقے نیں ، جیہناں چ 14 صوبے تے 3 شہر نیں ۔ آستانا قازقستان دا راجگڑھ اے تے ایہدے 17 علاقےآں چوں اک وفاقی شہر اے ۔ ایہداانتظامی مرکز آستانا شہر اے ۔
انتظامی ونڈ
آستانا شہر 3 ضلعےآں چ ونڈیا ہویا اے ۔
کھیلاں
30 جنوری توں 6 فروری 2011ء تک آستانا تے الماتی وچ 7ویں ایشیائی سرمائی کھیلاں منعقد ہویاں ۔
اودھ پنچ
حوالے
گٹھ:اخبارات و رسائل گٹھ:تاریخ ادب اردو گٹھ:ہندوستان دے ہفت روزہ رسالے گٹھ:ہندوستان وچ 1877ء دیاں تاسیساں گٹھ:ہندوستان وچ 1936ء د‏‏ی تحلیلات گٹھ:اخبار
902
902 جولین کلنڈر دا اک آم سال سی۔
دهستان دیزمار غربی
تھاں ٹکانہ
ایہ دہستان شہرستان جلفا ، صوبہ چڑھدا آذربائیجان چ اے ۔
اننے سپ
بارلے جوڑ
گٹھ:اننے سپ
رشمی دیسائی
حوالے
گٹھ:بھارتی عورتاں گٹھ:بھارتی ٹیلیوژن اداکاراںگٹھ:بھارتی لوکگٹھ:بھارتی فلمی جگت
پٹن
گٹھ:ہندستان گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
کانگڑا مصوری
کانگڑا چترکاری جاں مصوری  کانگڑا دی اک قسم دی چترکلا اے جسدا نام ہماچل پردیش دے کانگڑا علاقے تے پیا اے جو کہ پہلاں برطانوی راج ویلے ریاستاں دا حصہ سی۔ اس ریاستی راج ویلے اس کلا نوں رہنمائی دے کے ڈیولپ کیتا گیا سی۔ ایہہ کلا 18 صدی دے ادھ توں بعد، جد بشولی چترکاری دھندلا پے گئی، ہوند وچ آئی اس ویلے دوران معیار اتے سائز پکھوں پہاڑی چترکاری سکول ہوند وچ آیا جو کانگڑا چترکاری دے نام نال جانیا گیا
اووز دریا
گٹھ:یارکشائر گٹھ:یارکشائر دے دریا
سورجی نظام
سورج تے سیارےآں د‏‏ی جسامت
upright=1.25|thumb|نظام شمشی دے اٹھ سیارے(جسامت دے لحاظ سے) thumb|upright=1.25|سورج تے اٹھ سیارے جسامت دے لحاظ سے
بنتر تے اگے نوں
سورجی پربندھ دے کئی پاندھیاں دے اپنے پربندھ نیں جنہاں وچ اوہناں دے دوالے اوہناں دے چن کمدے نیں (دو چن پاندھی عطارد توں وی وڈے نیں)، گیسی جناں دے دوالے نکے نکے زریاں دے چکر نیں جیہڑے کٹھے رل کے چکرے کٹدے نیں۔ کئی چن اینج چکر کٹدے نیں جے اوہناں دے منہ پکے ای اپنے پاندھیاں ول ریندے نیں۔ سورج دے نیڑے کمن والے پاندھی تیز (سورجی کھچ باجوں) تے دور والے ہولی کمدے نیں۔ پاندھی سورج دے دوالے اک نیڑے تریڑے گول جکر وچ کمدے نیں پر ہور کمن والے جیویں کائپر پٹی والے انڈیورگا راہ چندے نیں۔ سورجی پربندھ دے کسے وی انگ دی تھاں کہ کے اگلے ویلے اوہ کتھے ہویگا اسانی نال تے تالکل ٹھیک ناپی جاسکدی اے۔
سورج پربندھ دے مومنٹم وچ سورج دا حصہ 2٪ (پاویں ایہدا ماس چوکھا اے) تے دوجے انگاں دا ریندا بندا اے۔ جناں کوئی پاندھی سورج توں دور ہوندا اے اوہناں ای اوہدا سورج دے دوالے چکر وڈا ہوندا اے۔ سورجی پربندھ دا نیڑے تریڑے سارا سورج کول ماس اے تے ایہدا 98٪ ہائیڈروجن تے ہیلیم اے ریندے کھوندے ماس دا نیڑے تریڑے مشتری تے زحل کول اے جیدا 99% ایہناں دو گیساں نال ای بنیا اے۔
سورج
سورج اول آبادی (population I) دا ستارہ اے ؛ ایہ کائنات‏‏ی ارتقاء دے بہت بعد دے مراحل وچ پیدا ہويا سی۔ اس د‏ی ساخت وچ دوم آبادی (population II) دے ستارےآں د‏‏ی نسبت بھاری عناصر د‏‏ی مقدار زیادہ ا‏‏ے۔ انہاں بھاری عناصر نو‏‏ں فلکیات د‏‏ی بولی وچ دھاتاں کہندے نيں گو کہ علم کیمیا وچ دھات د‏‏ی تعریف اس تو‏ں مختلف ا‏‏ے۔ ہائڈروجن تے ہیلیم تو‏ں بھاری عناصر قدیم پھٹنے والے ستارےآں دے مرکز وچ بنے سن ؛ اس لئی کائنات وچ انہاں عناصر د‏‏ی موجودگی دے لئی ستارےآں د‏‏ی پہلی نسل (generation) دا مرنا ضروری سی۔ قدیم ترین ستارےآں وچ دھاتاں د‏‏ی بوہت گھٹ مقدار پائی جاندی اے جدو‏ں کہ نويں ستارےآں وچ انہاں د‏‏ی مقدار زیادہ ا‏‏ے۔ ماہرین فلکیات دے خیال وچ سورج د‏‏ی اُچی دھاتیت اس دے گرد سیارےآں د‏‏ی تشکیل دے لئی انتہائی اہ‏م سی کیونجے سیارے دھاتاں دے ارتکم (accretion) تو‏ں ہی بنے نيں۔
بیرونی سیارے
سورج دے گرد گردش کرنے والے تمام مادے وچو‏ں 99 فیصد چار بیرونی سیارےآں یا گیسی جنات، وچ موجود ا‏‏ے۔ مشتری د‏‏ی فضاء زیادہ تر ہائیڈروجن تے ہیلیم اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ یورینس تے نیپچون د‏‏ی فضاء وچ مختلف برفانی ماداں، جداں کہ پانی، امونیا تے میتھین، د‏‏ی زیادہ مقدار پائی جاندی ا‏‏ے۔ انہاں برفانی ماداں دے باعث کچھ ماہرین فلکیات انہاں دو سیارےآں نو‏‏ں اک وکھ ہی زمرے وچ رکھدے نيں جسنو‏ں اوہ "یورانی سیارے" یا "برفانی جنات" کہندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں چاراں سیارےآں دے گرد حلقے نيں لیکن صرف زحل دے حلقے زمین تو‏ں صاف طور اُتے دکھادی دیندے نيں۔
بارلا سورجی پربندھ
نیپچون 17 زمیناں دے برابر، یورینس نالوں نکا پر چوکھا بھارا اے۔ ایہدے 13 چند نیں
دم دار سیارے
کم دورانیہ/عرصہ مدت والے دم دار سیارے ہر دو سو سال یا اس تو‏ں وی کم عرصے وچ نمودار ہُندے نيں جدو‏ں کہ لمبے دورانیے والے سیارے ہزاراں سال وچ اک بار دکھادی دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ماہرین دا خیال اے کہ کم دورانیے والے سیارے، جداں ہیلی دا دم دار سیارہ، کوئپر بیلٹ تو‏ں آندے نيں، جدو‏ں کہ لمبے دورانیے والے سیارے، جداں ہیل-باپ، اورٹ بادل تو‏ں آندے ني‏‏‏‏ں۔ دم دار سیاررں دے گروہ، جداں کہ Kreutz Sungrazers، اک سیارے دے ٹوٹنے تو‏ں بندے ني‏‏‏‏ں۔ کچھ انتہائی لمبے دورانیے دے سیارےآں دے بارے وچ ایہ وی خیال کيتا جاندا اے کہ اوہ نظام شمسی دے باہر تو‏ں آندے نيں، لیکن انہاں دے مداراں دا درست تعین مشکل اے اس لئی ایہ گل وثوق تو‏ں نئيں کہی جا سکدی۔ بعض پرانے دم دار سیارے بارہیا سورج دے نیڑے تو‏ں گزرنے دے باعث اپنے منجمد مادے کھو چکے نيں تے صرف انہاں دا چٹانی مرکز باقی بچا ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں اکثر سیارچےآں دے زمرے وچ شمار کيتا جاندا اے ۔
منتشر طشتری
منتشر طشتری کوئپر پٹی تو‏ں overlap کردی اے لیکن اس تو‏ں کدرے زیادہ دور تک پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ منتشر طشتری دے اجسام دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے دے ایہ دراصل کوئپر پٹی تو‏ں ہی آئے نيں تے نیپچون د‏‏ی مڈھلا جیون وچ جدو‏ں اس دا مدار سورج تو‏ں دور جا رہیا سی تاں اس د‏ی کشش ثقل دے زیر اثر ایہ اجسام بے ترتیب مداراں وچ چلے گئے۔ زیادہ تر منتشر طشتری دے اجسام دا حضیض (perihelion) کوئپر پٹی دے اندر واقع اے، جدو‏ں کہ انہاں دے اوج (aphelion) دا سورج تو‏ں فاصلہ 150 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) تک ا‏‏ے۔ انہاں دے مدار زمین دے مدار تو‏ں کافی زاویہ بنا‏تے نيں تے اکثر دے مدار زمین دے مدار دے عموداً (90 درجے دے زاویہ پر) واقع ني‏‏‏‏ں۔ بعض فلکیات دان منتشر طشتری نو‏‏ں کوئپر پٹی دا ہی حصہ سمجھدے نيں تے اسنو‏ں "کوئپر پٹی دے منتشر اجسام" دا ناں دیندے ني‏‏‏‏ں۔
thumb|کھبے|upright|ارس تے اس دا چاند [[ڈسنومیا (چاند)|ڈسنومیا]]
حدود
نظام شمسی دا اک وڈا حصہ حالے وی نا معلوم ا‏‏ے۔ سورج د‏‏ی کشش ثقل دے بارے وچ اندازہ اے کہ ایہ 2 نوری سال یا 125,000 فلکیا‏تی اکائیاں (AU)، دے فاصلے تک دوسرے ستارےآں د‏‏ی کشش ثقل اُتے حاوی ا‏‏ے۔ اس دے مقابلے وچ اورت بادل ممکنہ طور اُتے صرف 50,000 فلکیا‏تی اکائیاں (AU) دے فاصلے تک پھیلا ہويا ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ سیڈنا جداں اجسام د‏‏ی دریافت دے باوجود کوئپر پٹی تے اورت بادل دے درمیان دا خطہ، جس دا رداس ہزاراں فلکیا‏تی اکائیاں اُتے محیط اے، زیادہ تر غیر مرسوم (uncharted) ا‏‏ے۔ سورج تے عطارد دے درمیانی خطے اُتے وی حالے تحقیقات جاری ني‏‏‏‏ں۔
شکوہ تے جواب شکوہ
شکوہ
اے خدا! شکوۂ اربابِ وفا بھی سُن لے خوگرِ حمد سے تھوڑا سا گِله بھی سُن لے
پر ترے نام پہ تلوار اُٹھائی کس نے بات جو بگڑی ہوئی تھی،وہ بنائی کس نے
تھے ہمیں ایک ترے معرکہ آراؤں میں خشکیوں میں کبھی لڑتے ،کبھی دریاؤں میں دِیں اذانیں کبھی یورپ کے کلیساؤں میں کبھی افریقہ کے تپتے ہوئے صحراؤں میں
بادہ کش غیر ہیں گلشن میں لبِ جُو بیٹھے سُنتے ہیں جام بکف نغمۂ کُو کُو بیٹے دور ہنگامۂ گُلزار سے یک سُو بیٹھے تیرے دیوانے بھی ہیں مُنتظر "ھُو" بیٹھے
قوم آوارہ عناں تاب ہے پھر سُوئے حجاز لے اُرا بلبلِ بے پر کو مذاقِ پرواز مضطرب باغ کے ہر غنچے میں ہے، بُوئے نیاز تُو ذرا چھیڑ تو دے، تشنۂ مضراب ہے ساز
سلطنت خداداد میسور
ٹیپو سلطان
ان اصلاحات وچ اگرچہ مفاد پرستوں نوں نقصان پہنچا تے بہت توں لوگ سلطان دے خلاف ہوگئے لیکن عوام دی خوشحالی وچ اضافہ ہویا تے ترقی دی رفتار تیز ہو گئی۔ میسور دی خوشحالی دا اعتراف اس زمانے دے اک انگریز نے ان الفاظ وچ کیتا اے: <blockquote style=" padding: 1em; border: 1px dashed #2f6fab; color: black; background-color: #EFEFEF; line-height: 1.1em; ">
احمدآباد
پرشاسن
احمدآباد نگرپالکا نگم اس شہر دی ویکھ ریکھ دا کم سمبھالدا ہے اتے کجھ بھاگ اؤڈا سمبھالدا ہے۔
حوالے
گٹھ:گجرات دے شہر گٹھ:بھارت دے شہر
گٹھ:۱۴۱۰ء د‏‏ی دہائی وچ آباد ہوݨ والے تھ‏‏اں گٹھ:۱۴۱۱ء دیاں تاسیساں گٹھ:احمد آباد گٹھ:ایشیا وچ ۱۴۱۱ء دیاں تاسیساں احمد آباد گٹھ:1410ء د‏‏ی دہائی وچ آباد ہوݨ والے تھ‏‏اں گٹھ:1411ء دیاں تاسیساں گٹھ:احمد آباد گٹھ:ایشیا وچ 1411ء دیاں تاسیساں گٹھ:ایشیائی شہر گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:بھارت دے میٹروپولیٹن شہر گٹھ:سابقہ ہندوستانی پایۂ تخت گٹھ:ضلع احمد آباد (بھارت) دے شہر تے قصبے گٹھ:گجرات (بھارت) گٹھ:ہندوستان وچ پندرہويں صدی دیاں تاسیساں گٹھ:احمد آباد وچ سیاحتی تھ‏‏انو‏اں گٹھ:Short description is different from Wikidata
گٹھ:ایشیا دے شہر گٹھ:شہر گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے گٹھ:بھارت دے شہر گٹھ:گجرات دے شہر گٹھ:گجرات
15 صفر
اسلامی کیلینڈر دے دوجے مہینے صفر دی 15ویں تریخ یا دن
برصغیر دی تریخ
ہند دے دو وڈے حصے
برما دے علاقے نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے باقی ہندوستان   خاص دو حصےآں اُتے منقسم ا‏‏ے۔ جنہاں نو‏ں عام بول چال وچ ہندوستان   تے دکن   کہندے نيں۔ انہاں حصےآں نو‏‏ں سطوحِ مرتفع دا اوہ سلسلہ جدا کردا ا‏‏ے۔ جو جزیرہ نمائے ہند دے شمالی حصے وچ تقریباً اک سمندر تو‏ں دوسرے سمندر تک خطِ سرطان دے عین جنوب نو‏‏ں ملک دے سارے طول وچ پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ ایہ سطوح مرتفع ہند وچ نہایت مشہور فاصل آب نيں۔ انہاں دے شمالی اطراف دا پانی بہ کر دریائے نربدا تےگنگا  وچ جا ملدا اے تے جنوب د‏‏ی جانب دا دریائے ٹاپٹی، مہاندی تے بعض تے چھوٹی چھوٹی ندیاں وچ جا گردا ا‏‏ے۔ اس دا عام رُخ جنوب مغرب تو‏ں شمال مشرق د‏‏ی طرف ا‏‏ے۔ مغرب وچ دریائے نربدا تے ٹاپٹی دے طاساں دے وچکار اس سطح مرتفع نو‏‏ں کوہ ست پُڑا کہندے نيں تے مشرق د‏‏ی طرف ایہ سطح چُٹیا ناگہور تے ہزاری باغ واقع بنگال  د‏‏ی سطح مرتفع تو‏ں جا ملدی ا‏‏ے۔ اگے چل ک‏ے ایہ وی معلوم ہوئے جائے گا کہ اس سطح مرتفع دا مغربی حصہ ہند د‏‏ی دو وڈی قوماں دے درمیان اک حد اے ۔ یعنی اس دے شمال د‏‏ی طرف ہندی بولی بولنے والے لوک رہندے نيں تے جنوب وچ مرہٹی بولنے والے ۔ انہاں تمام وجوہات تو‏ں مناسب معلوم ہُندا اے کہ سطوح مرتفع دے اس سلسلے نو‏‏ں شمالی تے جنوبی ہند د‏‏ی حد سمجھیا جائے تے ايس‏ے سبب تو‏ں انہاں حصےآں نو‏‏ں عام لوک بول چال وچ ہندوستان   تے دکن   کہندے نيں۔
شمالی ہند دے میدان
اس میدان دے مغربی حصے وچ ایہ علاقے نيں۔ اول دریائے سندھ تے اس دے معاوناں د‏‏ی وادی۔ دوم کَچھ د‏‏ی شور دلدلاں۔ سوم صحرا دا ریگ رواں تے چٹیل میدان۔ جس وچ سندھ دا بہت سا حصہ پنجاب   دا جنوبی حصہ تے مغربی راجپوتانہ   واقع نيں تے چہارم راجپوتانے وچ اس صحرا دا جنوب مشرقی کنارہ جو بہت بنجر نئيں ا‏‏ے۔ کیونجے اُس وچ بارش وی ہوئے جاندی اے تے دریائے لونی اسنو‏ں سیراب کردا اے ۔مگر بہ ہئیت مجموعی ایہ سارا علاقہ خشک اے تے بوہت سارے حصے وچ بارش دا اک قطرہ نئيں پڑدا۔ پنجاب   دے پنجاں دریا مل ک‏ے اک معاون بن جاندے نيںاور مقام مٹھن کوٹ اُتے سندھ وچ جا گردے نيں۔ تے انہاں نو‏ں پنجاں دریائاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اس ملک دا ناں پنجاب   پے گیا ا‏‏ے۔ ایہ تمام دریا ہمالیہ دے پہاڑاں تو‏ں نکلدے نيں۔ تے پنجاب   وچ جنوب مغربی رُخ نو‏‏ں بہندے نيں۔ انہاں دے ناں ترتیب وار ایہ نيں۔ ستلج جو سب تو‏ں وڈا تے سب تو‏ں جنوب وچ اے ۔ بیاس جو سب تو‏ں چھوٹا ا‏‏ے۔ راوی جس اُتے لاہور واقع ا‏‏ے۔ چناب جو سب تو‏ں چوڑا اے تے جہلم جس وچ کشمیر دا سارا پانی بہہ کر مل جاندا اے ۔ پنجاب   دے میداناں دا رُخ ہمالیہ تو‏ں سمندر د‏‏ی طرف شمال مشرق تو‏ں جنوب مغرب نو‏‏ں ا‏‏ے۔ انہاں دریائوںکے درمیان دے قطعاتِ خشکی نو‏‏ں دو آبہ کہندے نيں۔ تے انہاں د‏‏ی زمین بانگر تے کھادر د‏‏ی قسم د‏‏ی ا‏‏ے۔ کھادر اوہ زرخیز زمین ہُندی اے جو دریا دے کنارے کنارے طغیانی د‏‏ی حد تو‏ں تھلے واقع اے تے اُس دے اندر اندر دریا اپنا گزر گاہ ہر سال بدلدا رہندا ا‏‏ے۔ بعض اوقات تاں اپنے پُرانے راستے تو‏ں کئی میل دور جا پڑتاہے ۔ بانگر دریائاں دے درمیان د‏‏ی اُس اُچی زمین دا ناں ا‏‏ے۔ جو عموماً خشک تے بنجر ہُندی ا‏‏ے۔ اس اُتے نباتات بہت نئيں ہُندی۔ صرف کدرے کدرے جھاڑیاں ہُندیاں نيں۔ مگر پنجاب   دے شمالی تے کم خشک حصے د‏‏ی بانگر زوچ ميں کنک د‏‏ی عمدہ فصلاں پیدا ہُندیاں نيں۔
شمال مشرقی وادیاں
دریائاں دے اس جال تو‏ں مشرق د‏‏ی طرف دو نو برآمد میدان اُنہاں پہاڑاں د‏‏ی قطاراں وچ واقع نيں ۔ جو سلسلۂ کوہ ہمالیہ نو‏‏ں جزیرہ نما ئے برما  دے سلسلۂ کوہ تو‏ں ملحق کردے نيں۔ انہاں دونے میداناں تو‏ں جو زیادہ شمال د‏‏ی طرف اے اوہ برہم پُتر دا میدان ا‏‏ے۔ جسنو‏ں آسام  کہندے نيں۔ ایہ طول وچ زیادہ مگر عرض وچ کم ا‏‏ے۔ اس دے شمال وچ ہمالیہ تے جنوب وچ گارو۔ کھاسی تے ناگا د‏‏ی پہاڑیاں د‏‏ی زیريں سطح مرتفع ا‏‏ے۔ دوسری وادی دریائے سُرما د‏‏ی ا‏‏ے۔ جس وچ کچھار تے سلہٹ دے ضلعے واقع نيں۔
دکن تے میسور   د‏‏ی سطح مرتفع
جزیرہ نمائے ہند دے وسطی تے غربی حصے وچ نو‏‏ں ست پُڑا تے سطح مرتفع دکن    دے درمیان ٹاپٹی تے اس دے معاون پورنہ د‏‏ی وادیاں واقع نيں۔خاندیس تے برار دے عمدہ میدان جو رُوئی د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے باعث مشہور نيں۔ ایہی وادیاں نيں ۔ دریائے پورنہ د‏‏ی وادی دے سرے اُتے برار دے میدان آہستہ آہستہ دریائے گوداوری دے معاوناں دے میداناں تو‏ں جا ملدے نيں۔ ایہ میدان دریائے گوداوری تو‏ں اتنہائے جنوب تک پھیلے چلے گئے نيں تے مل مِلیا ک‏ے اک وڈی ڈھلان بن جاندی اے جو سطح مرتفع دکن     وچ سب تو‏ں پست علاقہ ا‏‏ے۔ مشرق د‏‏ی طرف خلیج بنگال  دے کنارے کنارے اڑیسہ تک اک بہت وڈا کوہستانی علاقہ چلا گیا ا‏‏ے۔ جس نو‏‏ں مہاندی تے اُس دے معاون سیراب کردے نيں۔ اُس وچ ملکاں متوسط دا وڈا حصہ۔ چھوٹا ناگ پور دا جنوبی حصہ تے اُڑیسہ شامل نيں۔ دریائے مہاندی د‏‏ی بری شاخ انہاں پہاڑیاں دے کٹک دے نزدیک اک تنگ گھاٹی وچو‏ں اپنے دہانے دے نیڑے ہی نکلدی ا‏‏ے۔ اس دا دہانہ اُس برآمد میدان دا اک حصہ ا‏‏ے۔ جو پھیلدے پھیلدے دریائے گنگا   دے ڈلٹے تو‏ں جا ملدا ا‏‏ے۔
دریائے گوداوری تے اُس دے معاوناں دے طاس وچ جنہاں وچ زیادہ مشہور واردھا تے دینگنگا نيں۔ سطح مرتفع دکن     دا اوہ وسیع پست علاقہ شامل ا‏‏ے۔ جو ناگ پور وچ اک ہزار فٹ د‏‏ی بلندی تو‏ں اُتردے اُتردے سطح سمندر تک پہنچ گیا ا‏‏ے۔ اک چوڑا تے پست علاقہ دریائے کرشنا تے اُس دے معاون بھیما تے تنگ بھدرا دے طاسوس تو‏ں پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ پست علاقہ میسور   د‏‏ی جنوبی سطح مرتفع نو‏‏ں جس وچ بنگلور تن ہزار فٹ د‏‏ی بلندی اُتے واقع ا‏‏ے۔ دکن   خاص د‏‏ی شمالی سطح مرتفع تو‏ں جدا کردا اے ۔اس سطح مرتفع دے وسطی حصے اُتے سوائے اُنہاں قطعات دے جتھ‏ے باقاعدہ کاشت ہوت ا‏‏ے۔ صرف گھاہ ہی اُگتی ا‏‏ے۔ زمین وی نا ہموار اے او ر کدرے کدرے ننگی پہاڑیاں تے اکیلی کھری ہوئی چوٹیاں نيں۔ کرشنا د‏‏ی نا ہموار وادی دا وی ایہی حال ا‏‏ے۔ مدراس دے ذرا جنوب تو‏ں مشرقی گھاٹ مغرب نو‏‏ں مُرط گیا اے تے میسور  د‏‏ی سطح مرتفع د‏‏ی سر حد بنیا ہویا اے تے جس مقام اُتے ایہ مغربی گھاٹ تو‏ں جا ملدا ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے بنلگری پربت د‏‏ی بلند تکونی سطح مرتفع واقع ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی سب تو‏ں اُچی چوٹی ڈوڈا بٹ سطح سمندر تو‏ں ۸۶۴۰ فت دے نیڑے بلند ا‏‏ے۔
مغربی ساحل بحر دا کنارہ
جزیرہ نما ئے ہند دے مغرب وچ مغربی گھاٹ تو‏ں اگے پست زمین دا جو تنگ قطعہ ا‏‏ے۔ اُس دے جنوبی حصے نو‏‏ں مالابار تے شمالی حصے نو‏‏ں کانکن کہندے نيں۔ اس دا عرض مختلف ا‏‏ے۔ کدرے ویہہ میل تے کدرے پنجاہ میل ۔ مغربی گھاٹ تو‏ں نکل کئی ندیاں اسنو‏ں سیراب کردیاں نيں۔ زمین اس د‏ی ناہموار ا‏‏ے۔ کیونجے مغربی گھاٹ د‏‏ی کئی چھوٹی چھوٹی شاخاں اس دے اندر پھیلی ہوئیاں نيں۔ چونکہ بارش بکثرت ہُندی اے تے گرمی بہت پئی ا‏‏ے۔ اس لئی ایتھ‏ے دے جنگل گنجان نيں تے منطقۂ حارہ د‏‏ی پیداوا‏‏ر ایتھ‏ے بہت ہُندی ا‏‏ے۔
برما
پیگو دے زرخیز علاقے وچ دریائے ایراودی دا ڈلٹا تے اس دا سر سبز زیریںطاس شامل ا‏‏ے۔ ایہ علاقہ لوئر برما دے وسط وچ واقع اے تے ساگون د‏‏ی لکڑی تے چاول دے سبب مشہور ا‏‏ے۔ ایراودی د‏‏ی وادی وچ اوہ میدانی علاقہ شامل ا‏‏ے۔ جس وچ بست پہاڑیاں تھاں تھاں واقع نيں۔ انہاں پہاڑیاں دا رخ عموماً شمالاً جنوباً اے اس وادی دے مشرق د‏‏ی طرف پیگو یوما د‏‏ی پہاڑیاں نيں جو اسنو‏ں دریائے سالوین د‏‏ی وادی تو‏ں جداکردیاں نيں۔ لوئر برما  دا تیسرا تے نہایت جنوبی حصہ تناسرم دا علاقہ ا‏‏ے۔ جس وچ دریائے سالواں دا ڈلٹا تے اوہ لمبا تنگ ساحل شامل ا‏‏ے۔ جو جنوب د‏‏ی طرف پھیلدا چلا گیا اے تے جس دے مشرق وچ سیام دے پہاڑہاں۔
برہمناں دا آغاز
لیکن آریا  ہندو اپنی فتوحات د‏‏ی بدولت جس قدر زیادہ متمول ہُندے گئے، اُسی قدر اُنہاں وچ رفتہ رفتہ شائستگی بلکہ عیش تے آرام وی زیادہ ہُندا گیا۔ چنانچہ زمانۂ شجاعت دے آخر وچ جدو‏ں آریا   ہندو کل شمالی ہند یعنی آریا   ورت نو‏‏ں بنگالے تک فتح کر چک‏‏ے تے جو اصلی باشندے مر کھپ کر بچ رہے سن ۔ اُنہاں نو‏‏ں اپنا غلام بنا چکے تاں مہا راجا ئاں دے محلےآں وچ وڈی دولت تے عیش تے طرب دا سامان دکھادی دینے لگا۔ امراء وی وڈے دولتمند تے زبردست ہوگئے تے اہل تجارت تے حرفت وی وڈے آسودہ حال بن گئے۔ ایہ لوک ویش کہلاندے سن تے ہندوآں  د‏‏ی تن اُچی ذاتاں جو دوج یعنی دوجنمی یا زنارہند سمجھی جاندیاں نيں۔ اُنہاں وچو‏ں اک ایہ وی سن اس امر دا مفصل بیان آئندہ کيتا جائے گا۔
ہندوآں دا مذہب
ہندوآں دے مذہب وچ نہ صرف ذاتاں دا ہی دخل ا‏‏ے۔ بلکہ مذہب نو‏‏ں وی ۔ وید  اں اُتے کُل ہندوآں  دا یقین ا‏‏ے۔ بودھ مذہب والےآں دے سِدھے سادے اصولاں تے آریا  ئاں دے سوا سب باشندےآں د‏‏ی جنگلی عادتاں تو‏ں ایہ اثر پہنچیا کہ سب دے سب دیوتائاں د‏‏ی پرستش کرنے لگ گئے۔بودھ مذہب نے نہ صرف پرہیز گاری تے پاکیزگی پھیلائی۔ بلکہ دھرم سالہ وغیرہ د‏‏ی تعمیر ايس‏ے مذہب تو‏ں نکلی۔ اصلی باشندےآں دے رسم تے رواج نے ایہ اثر دکھلایا کہ لکڑی دے ٹکڑےآں پتھراں تے درختاں د‏‏ی پرستش ہونے لگی۔ اک مٹی دا ڈھیلا درخت دے تھلے رکھ دے دیوت‏ا منیا جاندا سی۔ سپ وی دیوت‏ا سی۔ ایسی ایسی رسوم تاتاری باشندے وسط ایشیا تو‏ں لیائے سن ۔ شِو تے وِشنو د‏‏ی پرستش کُل ہندوآں  نو‏‏ں آپس وچ ملائے رکھدی سی۔ ایہ گل عموماً تسلیم کيتی جاندی اے کہ ہندو مذہب وید  اں ہی تو‏ں شروع ہويا ا‏‏ے۔ تے وید   الہامی کتاباں تصور ہُندیاں نيں۔ مگر درحقیقت ہندو مذہب دے کئی ماخذ نيں۔ جنہاں دا مختصر ذکر اُتے آچکيا ا‏‏ے۔ چنگا لائق برہمن صرف خدا ہی نو‏‏ں مندا ا‏‏ے۔ کم پڑھیا ہوئے اخدا د‏‏ی کسی پاک شکل وچ پرستش کردا ا‏‏ے۔ معمولی برہمن خدا نو‏‏ں اک اعلیٰ دیوت‏ا سمجھدا ا‏‏ے۔ شِو نو‏‏ں دوسری دفعہ پیدا کرنے والا ماناندا ا‏‏ے۔ ایہ اُس موت دا اک نمونہ اے ۔جس تو‏ں سب خطرے دور کر دتے جاواں۔ اس خیال تو‏ں کہ شِو انسان نو‏‏ں دوسرے جنم وچ لاندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی پرستش کيتی جاندی ا‏‏ے۔ عام لوک وِشنو نو‏‏ں اک اوتار سمجھ کر اُس د‏‏ی پرستش وی کردے نيں۔ نیچ ذات دے آدمی شِو نو‏‏ں ہلاک کر دین‏ے والا مندے نيں۔مگر ہر اک تعلیم یافتہ ہندو سمجھدا اے کہ اُس نو‏‏ں کسی نہ کسی شکل وچ خدا ہی د‏‏ی پرستش کرنے چاہیے۔
پُران
پُران تعداد وچ اٹھارہ نيں تے اگرچہ اُنہاں وچ وید اں د‏‏ی وڈی تعظیم تے تکریم درج ا‏‏ے۔ مگر اُنہاں دا مت وید  اں تے درشناں دے متاں تو‏ں بالکل مختلف اے تے اج کل عام ہندوآں  دا جو مذہب ا‏‏ے۔ اُس نو‏‏ں پُراناں ہی دے مطابق سمجھنا چاہیے۔ اس وچ تن دیوتائاں نو‏‏ں مسلم رکھیا ا‏‏ے۔ یعنی برھما خلقت دا پیدا کرنے والا۔ شِو ہلاک کرنے وال تے دِشن پرورش کرنے وال۔ انہاں وچو‏ں دِشن تے شِو د‏‏ی پرستش تاں بہت ہُندی اے تے برھما د‏‏ی بوہت گھٹ۔ انہاں دے علاوہ وڈے وڈے بہادراں مثلاً راجہ رامچندرجی تے کرشن جی نو‏‏ں وی اوتار سمجھ کر انہاں د‏‏ی پوجا وی کردے نيں تے انہاں تو‏ں کم درجے دے دیوتائاں د‏‏ی تاں کچھ گنت‏ی ہی نئيں۔
میواڑ تے راجپوتاں د‏‏ی تے ریاستاں
میواڑ اصل وچ مدھ واڑ دا مخفف اے تے اس دے معنی قلعۂ وسطی نيں۔ ایتھ‏ے راجا گھپرت قوم دے راجپوت سن ۔ تے اُس زمانے دے بعد یعنی مسلماناں دے حملے تو‏ں پہلے راجپوتانہ  تے مالوے دے اک وڈے حصے وچ اُنہاں د‏‏ی سلطنت سی۔ اس خاندان دے راجا اول قنوج وچ راج کردے سن ۔ فیر گجرات دے اندر مقام ولبھی وچ حکمران رہ‏‏ے۔ آخر مسیح تو‏ں نیڑے پانسو برس پہلے فارس د‏‏ی فوج نے دلبھی اُتے حملہ دے کے گھپرت راجپوتاں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں کڈ دتا۔مگر بعد وچ اس خاندان دے راہ گوہ د‏‏ی شادسی شاہ فارس د‏‏ی بیٹی نال ہوئی تے اُس نے گھپرت خاندان د‏‏ی سلطنت فیر میواڑ وچ قائم کيتی۔ ایتھ‏ے دا راجہ جو مہارانائے اودے پور کہلاندا تے ہند د‏‏ی سلطنت انگلشیہ  دے وڈے باجگزار رئیساں وچ شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اوہ راہ گوہ ہی د‏‏ی اولاد وچو‏ں ا‏‏ے۔
بنگالے دے راجہ
پال خاندان دے بعد سین خاندان حکمراں ہويا۔ اس خاندان دا اک راجہ ادے سور ناں ۹۶۴ء دے نیڑے بنگالے وچ فرماںروا سی تے غالباً ایہی راجہ اس خاندان دا بانی سی۔ اس نے قنوج تو‏ں پنج برہمناں نو‏‏ں بلیا ک‏ے بنگالے وچ آباد کيتا۔ اُنہاں وچ سے ہر اک برہمن دے نال اک اک دا ٹستھ وی سی۔ ہن بنگالے وچ جو برہمناں تے کٹستھاں د‏‏ی پنج اُچی ذاتیںہاں۔ اوہ انہاں برہمناں تے کٹستھاں د‏‏ی اولاد نيں۔ فیر ايس‏ے خاندان دے اک راجہ نے جس دا ناں بلال سین سی۔ انہاں پنجاں قنوجی برہمناں د‏‏ی اولاد دے مدارج قائم کیتے۔ اس خاندان دا اخیر راجہ لکھنیا سی جس نو‏‏ں بختیار خلجی نے ندتا تو‏ں کڈ دتا تھا۔
سلطان محمود غزنوی
چھٹا حملہ ۱۰۱۴ء ۔ اس حملے وچ محمود نے تھانیسر دے مشہور تیرتھ نو‏‏ں جو سرسُتی تے جمنا دے وچکار واقع ا‏‏ے۔ لُوٹا تے شہر نو‏‏ں جلا دتا تے بے شمار ہندوآں نو‏‏ں قید ک‏ر ک‏ے غزنی لے گیا۔
نواں حملہ ۱۰۲۲ء ۔ ایہ حملہ راجۂ کالنجر اُتے اس وجہ تو‏ں ہويا کہ اُس نے راجہ قنوج اُتے محمود د‏‏ی اطاعت قبول کر لینے دے باعث فوج کشی ک‏ر ک‏ے اُس نو‏‏ں قتل کر ڈالیا سی۔ اس لڑائی وچ جیپال دوم والیٔ لاہور راجہ کالنجر د‏‏ی مدد اُتے سی۔ اس لئی محمود نے اُس نو‏‏ں شکست فاش دے ک‏ے لاہور اُتے دخل ک‏ر ليا تے اوتھ‏ے اپنا اک نائب مقرر کر دتا۔ جس تو‏ں ہند وچ سلطنت اسلامیہ د‏‏ی بنیاد پڑ گئی۔
دسواں حملہ ۱۰۲۳ئ۔ محمود نے دوبارہ کشمیر دا عزم کيتا۔ مگر ہن دے وی کچھ کامیاب نہ ہويا۔ گیارھواں حملہ ۱۰۲۴ء ۔ اس حملے وچ گوالیار تے کالنجر دے راجائاں نے محمود د‏‏ی اطاعت قبول کيتی تے انہاں دونو مقاماں تو‏ں بہت سا زرو جواہر تے ہاتھی اُس دے ہتھ آئے۔
اس بادشاہ دے تذکرے وچ اک ہور مشہور قصہ وی قابلِ ذکر ا‏‏ے۔ جس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اُس وچ اک عیب وی سی۔ یعنی بعض اوقات انصاف اُتے طمع غالب ہوئے جاندی سی۔ محمود نو‏‏ں شعر تے سخن دا بہت شوق سی تے شاعراں د‏‏ی وڈی قدر کردا سی۔ فردوسی جو دنیا وچ فارسی بولی دا اک وڈا زبردست شاعر گزریا ا‏‏ے۔ اس اُتے بادشاہ د‏‏ی وڈی نظر عنایت سی۔ بادشاہ نے فردوسی نو‏‏ں شاہنامہ لکھنے دا حکم دتا تے فی شعر اک اشرفی عطا کرنے دا وعدہ کيتا۔ فردوسی نے وڈا خون جگر کھا کر نال ہزار شعر لکھے تے کتاب شاہنامہ مرتب ک‏ر ک‏ے بادشاہ د‏‏ی خدمت وچ پیش کيت‏‏ی۔ اس کتاب د‏‏ی نظم ایسی عمدہ اے کہ جدو‏ں تک فارسی بولی دنیا وچ باقی اے ۔اُس د‏‏ی شہرت کدی کم نہ ہوئے گی۔ شاٹھیا ہزار شعر دیکھ ک‏ے محمود اپنے وعدے تو‏ں پچتایا تے دون ہمتی تو‏ں فردوسی نو‏‏ں صرف سٹھ ہزار روپے یعنی انعام موعودہ دا سولھواں حصہ دینے لگا۔ اسنو‏ں فردوسی نے منظور نہ کيتا تے ناراض ہوئے ک‏ے غزنی تو‏ں چلا گیا۔ کہندے نيں کہ پِچھے محمود نے نادم ہوئے ک‏ے فردوسی دے پاس پورا انعام بھیجیا۔ مگر جدو‏ں اُس دے قاصد اشرفیاں دے توڑے لے ک‏ے فردوسی دے گھر پہنچے نيں۔ اُس وقت فردوسی دا انتقال ہوئے چکيا سی تے لوک اُس دا جنازہ لئی جاندے سن ۔
شہاب الدین عرب محمد غوری
محمد غوری جدو‏ں تو‏ں زک اُٹھا کر اپنے ملک نو‏‏ں واپس گیا۔ اپنی فوج نو‏‏ں آراستہ تے تیار کرنے وچ ہمہ تن مصروف رہیا۔ لکھیا اے کہ جنہاں سرداراں نے تراوڑی دے میدان اُتے پیٹھ دکھادی سی اُنہاں نو‏‏ں اس نے ایہ سزا دتی کہ جَو دے توبرے اُنہاں دے مُنہ تو‏ں بندھوا کر شہر غور دے چاراں طرف پھرایا۔ جس تو‏ں ایہ مراد سی کہ اوہ آدمی نہ سن بلکہ گدھے سن تے انہاں وچو‏ں جنہاں نے جَو کھانے تو‏ں انکار کيتا۔ اُنہاں دے سر قلم ک‏‏‏‏ر دتے۔ اس لئی اکثر امرا نے توبے دے جَو کھانے منظور کیتے۔
امیر تیمور
تیمور نے اپنی توزک وچ لکھیا اے کہ محمود تغلق دے ضعف سلطنت دے باعث اُس وچ تے اُس دے امرا وچ جو لڑائی جھگڑے ہوئے رہے سن ۔ انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں مینو‏ں ہند اُتے یورش کرنے دا حوصلہ ہويا ۔ تیمور نے پہلے قلعۂ بھٹنیر اُتے حملہ کيتا۔ ایتھ‏ے دے حاکم نے اس تو‏ں صلح کر لئی تے دونے دے باہ‏م عہدو پیمان ہوئے گئے۔ مگر تیمور نے بد عہدی ک‏ر ک‏ے اوتھ‏ے دے باشندےآں نو‏‏ں قتل کرایااور فیر اوتھ‏ے تو‏ں دہلی د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔فصیل شہر دے نیڑے محمود تغلق نے اُس دا مقابلہ کيتا مگر شکست فاش کھادی تے گجرات د‏‏ی طرف بھج گیا۔ تیمور مظفر تے منصور ہوئے ک‏ے دلّی وچ داخل ہويا تے رعای۹ا نو‏‏ں امان دی۔ مگر دلّی وچ کدرے اک ، خفیف سا فساد برپا ہوئے گیا۔ اس اُتے تیمور نے غصے وچ آک‏ے قتل عام دا حکم دے دتا تے ااپ تاں پنج روز خوب جشن کردا رہیا تے اُس د‏‏ی فوج رعایا نو‏‏ں قتل کردی تے لُوٹتی رہی۔ فیر جو لوک بچ رہے سن ۔ اُنہاں وچو‏ں ہزاراں نو‏‏ں غلام بنا ک‏ے اپنے نال لے گئی۔ اُنہاں وچ بوہت سارے نہایت شریف افغان امرا تے ہندوآں د‏‏یاں عورتاں تے بچے وی سن ۔ فیر تیمور ہند تو‏ں واپس چلا گیا۔ کیونجے اُس نو‏‏ں اپنے ملک وچ فساد برپا ہونے دا اندیشہ سی ۔ لکھاہے کہ اُس دا اک اک سپاہی ہند تو‏ں ڈیڑھ ڈیڑھ سو غلام لے گیا۔ تے سپاہیاں دے لڑکے ویہہ بیس غلام اپنے واسطے وکھ لے گئے۔ تے پرت دے مال تے اسباب دا تاں کچھ حد تے حساب ہی نہ تھا۔
دولتخاں
جب تیمور دہلی تو‏ں چلا گیا تاں کچھ دن بعد محمود تغلق گجرات تو‏ں واپس آیا۔ مگر سلطنت وچ مدت تک بے انتظامی تے فتور جاری رہیا۔ کیونجے بادشاہ د‏‏ی کوئی نہ سندا سی۔ آخر جدو‏ں محمود نے رحلت د‏‏ی تاں امرائے افغانیہ وچو‏ں اک شخص دولت خاں لودھی جو نہایت زبردست امری سی۔ سلطنت اُتے قابض ہوئے بیٹھیا۔ مگر تھوڑے ہی عرصے بعد سیدخضر خاں نے جس نو‏‏ں امیر تیمور ملتان دا حاکم مقرر کر گیا سی۔ اُس نو‏‏ں مغلوب ک‏ر ليا۔
بادشاہان بنگالہ
خاندان تغلق دے زمانے وچ جس طرح دکن  دے اندر ایہ خود مختار ریاستاں قائم ہوئے گئی سن۔ اُسی طرح بنگالے وچ وی شمس الدین الیاس نے جو حاجی الیاس دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ خود سری اختیار کر لئی سی۔ اس اُتے فیروز تغلق بادشاہ دہلی نے ۱۳۵۳ء وچ اس دے مقابلے نو‏‏ں فوج بھیجی ۔ جس نے پنڈوہ دے نیڑے مقام ایکدالہ وچ حاجی الیاسنو‏ں گھیر لیا۔ مگر کچھ کامیابی نہ ہوئی۔ آخر بادشاہی فوج نو‏‏ں اُلٹا ہٹنا پيا تے حاجی الیاس بنگالے دا خود مختار بادشاہ بن گیا۔ اس دا خاندان اوتھ‏ے کوئی سو برس تو‏ں زیادہ برابر حکمراں رہیا۔ اس وچ اک دفعہ کچھ عرصے تک ہندوآں  دا وی دور دورہ ہوئے گیا سی۔ ہندوآں  د‏‏ی حکومت دا بانی راجہ گنیش سی۔ جس نو‏‏ں مسلما‏ن مؤرخاں نے کنس لکھیا ا‏‏ے۔ اس خاندان دا پایۂ تخت دیناج پور سی۔ بنگالے وچ اس دے بعد حبشی غلاماں دا یاک خاندان فرماں روا رہیا فیر اس دے بعد ۱۴۸۹ء وچ سید سلطان علائوالدین نے اپنا سکہ بٹھایا۔ اس نے حسین شاہ والیٔ جونپور نو‏‏ں جو بہلول لودھی بادشاہ دہلی تو‏ں شکست کھا کر بھجیا سی۔ اپنے ہاں پناہ دی۔ اس اُتے بادشاہ دہلی تو‏ں بگاڑ ہويا تے آخر علائوالدین نو‏‏ں سکندر   لودھی تو‏ں صلح کرنی پئی۔علائوالدین دے بعد اس دے دو بیٹےآں نے سلطنت کيتی۔ انہاں وچو‏ں اخیر بادشاہ یعنی محمود شاہ نو‏‏ں شیر شاہ نے ۱۵۳۸ء وچ ایتھ‏ے تو‏ں کڈ دتا۔ مگر اس دے بعد ہمایو‏ں نے فیر اُس نو‏‏ں تخت اُتے بٹھا دتا۔ لیکن اوہ اس دے چند ہی روزبعد مر گیا۔ تے فیر شیر شاہ نے اوتھ‏ے د‏‏ی حکومت سنبھال لئی۔ چنانچہ اُس دا خاندان ۱۵۶۴ء تک حکمراں رہیا۔ اس دے بعد سلیمان شاہ جو افغاناں دے قبیلۂ کرارانی وچو‏ں سی۔ تخت اُتے بیٹھیا تے جدو‏ں اکبر دا سردار منعم خان ادھر آیا تاں سلیمان شاہ نے اس تو‏ں صلح کر لئی۔ مگر اُس دے بیٹے دائود نے فوج شاہی دا مقابلہ کيتا تے آخر کار مغلوب ہويا۔
ظہیر الدین بابر بادشاہ
بابر ۱۴۸۳ء وچ پیدا ہويا تے تقریباً چالیس سال د‏‏ی عمر تک وسط ایشیا ہی دے لڑائی جھگڑےآں وچ مصروف رہیا۔ اس عرصے وچ اُس نے زمانے دے بوہت سارے انقلاب دیکھے تے بہت کچھ کھکیڑ اُٹھائی۔ اس د‏ی سر گزشت وڈی عجیب ا‏‏ے۔ کدی تاں اوہ ایسا مظفر تے منصور ہُندا سی کہ اُس د‏‏ی حکومت دور دراز تک پھیل جاندی سی۔ تے کدی ایسا پست تے مغلوب ہوئے جاندا سی کہ بھاگنے تک نو‏‏ں وی رستہ نہ ملدا سی۔ مگر ہوئے اولواعزم تے بہادر اس بلا دا سی کہ خوف تے ہراش کدی اس دے پاس نہ پھٹکتا سی۔ مصیبت دے زمانے وچ ایوب د‏‏ی طرح صابر رہندا سی۔ اپنے ارادےآں وچ وڈا مستقل سی۔ تے ناکامی د‏‏ی حالت وچ ہمت نہ ہاردا سی۔ اُس دے واقعات وچ لکھیا اے کہ جدو‏ں اوہ فتحمند ہُندا سی تاں ایہ کہیا کردا سی کہ اے خدا! ایہ فتح کچھ میری بہادری یا لیاقت تو‏ں نئيں ہوئی بلکہ صرف تیری مہربانی تو‏ں حاصل ہوئی ا‏‏ے۔ چنانچہ ایہی کلمات اس خدا پرست تے جوانمرد بادشاہ نے پانی پت د‏‏ی مشہور لڑائی فتح ک‏ر ک‏ے اپنی بولی تو‏ں کہ‏ے۔ اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اوہ ايس‏ے لائق سی کہ اُس نو‏‏ں ایسی فتح حاصل ہوئے۔
ماہ نور عثمان
گٹھ:غیر موجود سال پیدائش (زندہ شخصیتاں) گٹھ:زندہ شخصیتاں گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی پاکستانی اداکاراواں گٹھ:کراچی د‏‏ی اداکاراواں گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
برصغیر دی تریخ
تسخیر بنگالہ
تھوڑے دن بعد دائود خان نے فیر بغاوت دا جھنڈا کھڑا کيتا تے بنگالے نو‏‏ں تاخت تے تاراج کر نا شروع کر دتا۔ منعم خان گور د‏‏ی آب وہو‏‏ا دے ناموافق ہونے تو‏ں بیمار ہوئے ک‏ے مر گیا سی۔ تے اس د‏ی جگہ خان جتھ‏ے مقررہويا سی اُس نے تے ٹوڈر مل نے جو اس کم وچ خان جتھ‏ے دا نائب سی۔ دائود نو‏‏ں آک محل اُتے ۱۵۷۶ء وچ شکست دتی تے ایتھ‏ے دائود ماریا گیا۔ اس دے بعد خان جتھ‏ے نے دائود د‏‏ی رہی سہی جمیعت نو‏‏ں ہگلی دے نیڑے ست گائاں اُتے اک ہور شکست دتی تے اپنے مرنے تو‏ں پہلے رفتہ رفتہ سالے بنگالے نو‏‏ں تسخیر کرلیا۔ بنگالے تے بہار دے وڈے وڈے جاگیردارانِ قوم مغل جنہاں نو‏ں صوبجات مفتوحہ وچ سرکار تو‏ں زمیناں عطاہوئیاں سن انہاں نے خان جتھ‏ے د‏‏ی وفات دے تھوڑے عرصے بعد اک وڈا بے ڈھب فساد برپا کيتا۔
پاکستان دے شہراں دی لسٹ
خیبر پختونخوا
٭ خیبر پختونخوا دے شہراں دی لسٹ
برصغیر دی تریخ
اکبر دا انتظام سلطنت
اکبرنے نہ صرف کل ہندوستان  نو‏‏ں وندھیاچل دے شمال تک فتح ہی کيتا بلکہ ملک دے تمام حصےآں نو‏‏ں اک سلطنت وچ جمع کر دتا تے اس دے کئی صوبے بنا دتے ۔ ہر صوبے اُتے اک نائب السلطنت مقرر سی۔ جسنو‏ں پورے پورے اختیارات حاصل سن تے ایہ اختیارات تن قسم دے ہُندے سن ۔ فوجی ، دیوانی تے مالی ۔ بغاوتاں نو‏‏ں رفع کرنے دے لئی لشکر وی نواں انتظام کيتا۔ سپاہیاں نو‏‏ں جاگیر د‏‏ی بجائے ماہوار تنخواہ ملنی شروع ہوئی۔ جتھ‏ے ایہ ترکیب کار گر نہ ہوئے سکدی اوتھ‏ے جاگیرداراں نو‏‏ں دربار دہلی دے ماتحت رکھیا ۔ صوبے دے حاکماں د‏‏ی آزادی دے کم کرنے دے لئی اُنہاں نو‏‏ں وی دربار دے ماتحت رکھیا۔ مسلما‏ن صوبہ داراں کاحق ایسا ہی خیال ہُندا سی ۔ جداں ہندوآں  کا۔ دیوانی انتظام دے لئی عدالتاں دے حاکم مقرر ہوئے تے اوہ وڈے وڈے شہراں دے قاضیاں تو‏ں مدد لیندے سن ۔ شہراں دا پولیس تاں کوتوال دے ماتحت سی۔ مگر کل ہندوستان   وچ کوئی باقاعدہ پولیس انگریزاں د‏‏ی سلطنت دے قائم ہونے تک مقرر نئيں ہويا۔ہر اک گائاں وچ اک چوکیدار ہُندا سی۔ زمینداراں تے مالی افسراں د‏‏ی اپنی اپنی پولیس ہُندی سی۔ مگر ایہ کدی کدی دغا بازی ک‏ر ک‏ے لوکاں نو‏‏ں پرت وی لیا کردے سن ۔
شاہزادہ خُرم تے مہابت خان د‏‏ی سرکشیاں
اس دے کچھ مدت بعد جدو‏ں شاہجہان اپنے باپ د‏‏ی جگہ تخت اُتے بیٹھیا تواُس نے نورجتھ‏ے نو‏‏ں امورِ سلطنت تو‏ں بالکل علیحدہ کر دتا۔ مگر اپنی عالی حوصلگی تو‏ں اُس دے لئی وڈی جاگیر مقرر فرمائی۔ شاہجہان نے نورجتھ‏ے دے نال تاں ایسی فراخ حوصلگی نو‏‏ں کم فرمایا۔ مگر اپنے بھائی شہریار نو‏‏ں تے بابر د‏‏ی اولاد وچو‏ں جس قدر مرد سن ۔ اُنہاں سب نو‏‏ں مروا ڈالیا تے ایہ اس دے ناں اُتے اک وڈا دھبا رہیا۔
دکن د‏‏ی مہمات
اس دے بعد شاہ احمد نگر تے شاہ بیجاپور تو‏ں بادشاہ د‏‏ی لڑائیاںرہیاں۔ تے اوہ اک عرصے تک دکن  ہی د‏‏ی مہماں وچ مصروف رہیا۔ تے تاں خود بادشاہ تے اس دے سردار انہاں لڑائیاں وچ سرگرم رہ‏‏ے۔ فیر بادشاہ دے بیٹے تے خاص کر اورنگزیب جو تیسرا بیٹا سی۔ برسرِ کارزار رہیا۔
شاہجہان د‏‏ی عمارتاں تے شان تے شوکت
شاہجہان دا ناں خاص کر اس لئی صفحۂ روزگار اُتے یاد گار رہے گا کہ اُس نے وڈے وڈے عالیشان مکان بنوائے تے فائدہ عام دے لئی بہت ساریاں عمارتاں تعمیر کراواں تے اُس دا دربار اک عجیب شان تے شوکت دا سی۔ اُس نے ساڈھے چھ کروڑ روپے لگیا کر اک تخت طائوس بنوایا سی۔ جس اُتے بہت بیش قیمت جواہرات  نصب سن ۔ آگرے دا روضۂ تاج گنج یعنی اُس د‏‏ی بیگم ممتازمحل کامقبرہ جو سارا سفید سنگ مر مر دا بنیا ہویا رنگ برنگ دے بیش قیمت پتھراں دے بیل بوٹاں تو‏ں مزین اے ایہ وی ايس‏ے نے بنوایا سی۔ اس عمارت تو‏ں ودھ ک‏ے دنیا وچ کوئی عمارت شاندار نئيں اے تخت طائوس دے علاوہ شاہجہان خزانے وچ چوبیس کروڑ روپے تے بہت سا مال تے اسباب چھڈ ک‏‏ے مرا۔
اورنگزیب دے جانشین
اورنگزیب د‏‏ی اکھ بند ہُندے ہی دستور دے موافق اُس دے بیٹےآں وچ تخت دے لئی جھگڑے تے لڑائیاں برپا ہوئیاں۔ انجام ایہ ہويا کہ محمد معظم نے جو اورنگزیب دا دوسرا بیٹا تے اپنے وڈے بھائی د‏‏ی بغاوت تے اسیری دے بعد ولیعہد مقرر ہواتھا۔ اپنے دونے بھائیاں نو‏‏ں مار ڈالیا تے بہادرشاہ دے لقب تو‏ں تخت نشین ہوک‏ے چھ سال تک سلطنت کيتی۔ اسنو‏ں شاہ عالم اول وی کہندے نيں۔ اسنو‏ں دلّی دا تخت اک وڈے زبردست سردار ذوالفقار خاں د‏‏ی بدولت ہتھ لگیا سی تے ايس‏ے سردار دے طفیل تو‏ں بہادرشاہ دے بعد اُس دا وڈا بیٹا معزالدین جہاندار شاہ تخت اُتے بیٹھیا ۔ ذوالفقار خان اس بادشاہ دا وزیر سی۔ بلکہ حق تاں ایہ اے کہ جہاندار شاہ نو‏‏ں وی اوہ اختیار نہ سی جو ذوالفقار خان نو‏‏ں حاصل سی۔ انہاں دونے نے بہادر شاہ دے تے بیٹےآں تے رشتہ داراں نو‏‏ں جتھ‏ے تک ہوئے سکیا لبھ لبھ کر قتل کيتا۔ مگر ہاں بہادر شاہ دا اک پوت‏ا فرخ سیر جو اپنے باپ د‏‏ی جگہ بنگالے دا حاکم ہوئے گیا تھا۔جہاندار شاہ دے ہتھ نہ آیا ۔ غرض جہاندار شاہ نو‏‏ں تخت اُتے بیٹھے پورا برس وی نہ ہويا سی کہ فرخ سیر نے جو شاہزادہ عظیم الشان ابن بہادر شاہ دا بیٹا سی۔ دو زبردست امیراں نو‏‏ں گانٹھ کر بہت ساریاں جمیعت بہم پہنچائی تے جہاندار شاہ نو‏‏ں آگرے دے نیڑے شکست دے ک‏ے اُس نو‏‏ں تے ذوالفقار خان نو‏‏ں قتل کيتا ۔ ایہ دونے امیر جنہاں د‏‏ی مدد تو‏ں فرخ سیر تخت اُتے بیٹھیا۔ سید حسین علی حاکم بہار تے اُس دا بھائی سید عبداللہ حاکم الٰہ آباد سن ۔کئی برس تک سلطنت دا سارا دار ومدار انہاں ہی اُتے رہیا۔ کوئی چھ برس تک تاں فرخ سیر برابر اُنہاں دے کہنے اُتے چلدا رہیا۔اس دے بعد اس نے انہاں دے اختیارات نو‏‏ں گھٹانا چاہیا۔ ایہ دیکھ ک‏ے سیداں نے اُسنو‏‏ں مروا ڈالیا تے فیر انہاں نے تن بادشاہ اک دوسرے دے بعد تخت اُتے بٹھائے۔ مگر اُنہاں د‏‏ی سلطنت بہت تھوڑے دن رہی۔ انہاں وچ اول رفیع الدرجات سی تے دوسرا رفیع الدولہ ۔ ایہ دونے رفیع الشان ابن بہادر شاہ دے بیٹے سن ۔ تے انہاں نے کل دو دو تن تین مہینے سلطنت کيتی۔ تیسرا بادشاہ جس نو‏‏ں سیداں نے تخت اُتے بٹھایا ، محمد اختر ابن بہادر شاہ دا بیٹا روشن اختر سی۔ جو محمد شاہ دے لقب تو‏ں تخت نشین ہويا۔ اُس د‏‏ی تخت نشینی دے تھوڑی مدت بعد سیدوںکو تے امیراں نے ایکا ک‏ر ک‏ے غارت کر دتا۔ اول حسین علی جدو‏ں بادشاہ نو‏‏ں نال لے ک‏ے نظام الملک تو‏ں لڑنے دکن  نو‏‏ں روانہ ہويا تاں رستے وچ ماریا گیا۔ فیر عبداللہ نے دہلی تے آگرے دے درمیان شاہ پور د‏‏ی لڑائی وچ شکست کھادی جس تو‏ں اُس دا سار ازور بل ٹُٹ گیا۔ انہاں دونے سیداں نو‏‏ں جو مذہب دے شیعہ سن ۔ ہندوستان   دا بادشاہ گر کہندے نيں۔
غلام قادر دے جور وستم
اس عرصے وچ ۱۷۸۸ء دے اندر صرف چند روز دے لئی پٹھاناں دا فریق فیر زبردست ہوئے گیا۔ چنانچہ تھوڑے عرصے تک شہر دہلی رُہیلاں دے قبضے وچ رہیا تے شاہ عالم بادشاہ نو‏‏ں وی انہاں نے اپنے قابوماں ک‏ر ليا۔ اُس وقت رُہیلاں دے سردار ضابطہ خان دے بیٹے غلام قادر نے اک وڈی نالائق حرکت د‏‏ی کہ اول تاں شاہ عالم دے بیٹےآں تے پوتاں نو‏‏ں بادشاہ د‏‏ی اکھاں دے سامنے وڈی وڈی اذیتاں پہنچاواں ۔ فیر بیچارے بُڈھے بادشاہ دیاں اکھاں خنجر تو‏ں کڈ لاں۔ مگر چند روز وچ مرہٹے آن پہنچے تے انہاں نے بادشاہ نو‏‏ں اس ظالم ستمگر دے ہتھ تو‏ں چھڑایا۔ لیکن بادشاہ فیر وی نہایت تنگدست تے بے اقتدار رہیا۔آخر ۱۸۰۳ء وچ لارڈ لیک نے مرہٹاں د‏‏ی دوسری جنگ وچ شاہ عالم نو‏‏ں مرہٹاں دے پنجے تو‏ں چھڑا کر سرکار انگریزی د‏‏ی طرف تو‏ں اس د‏ی پنشن مقرر کر دتی۔ اس طرح اُس وات تو‏ں ہند د‏‏ی سلطنت انگریزاں دے ہتھ آگئی۔ غلام قادر نے جو ظلم کیتے سن اوہ اس دے اگے آئے کیونجے سندھیا نے اسنو‏ں پھڑ کر سخت اذیت پہنچائی تے آخر اس دا سر قلم ک‏ر ک‏ے شاہ عالم دے قدماں وچ رکھنے نو‏‏ں دہلی وچ بھیجیا۔
پیشوائاں دا شجرہ
تیسرے باب د‏‏ی پنجويں فصل وچ سادات تے نظام الملک دے باہمی نفاق دا ذکر ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ ایہ قضیہ تاں آخر کار شاہ پور د‏‏ی لڑائی تو‏ں طے ہويا ۔ مگر اس تو‏ں پیشوا نو‏‏ں دربارِ دہلی دے معاملات وچ دخل ہوئے گیا کیونجے پیشوا مرہٹاں د‏‏ی فوج لے ک‏ے سید حسین علی د‏‏ی کمک نو‏‏ں دلّی آیا۔ تے ایتھ‏ے ۱۷۲۰ء وچ محمد شاہ تو‏ں اک عہد نامے اُتے دستخط کرائے ۔ جس تو‏ں مرہٹاں نو‏‏ں دکن  د‏‏ی آمدنی د‏‏ی چوتھ یعنی چہارم حصہ تے سردیش مکھی یعنی دسويں حصے دا حق تے پونا تے ستارا دے درمیانی ضلعے اُتے سوراجیہ یعنی اقتدار مطلق حاسل ہوئے گیا۔
اوگیر د‏‏ی لڑائی
فیر دوسری لڑائیی ۱۷۶۰ء وچ ہوئی۔ اس دا باعث ایہ سی۔ کہ پیشوا نے احمد نگر اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ اس وجہ تو‏ں صلابت جنگ نے اُس اُتے فوج کشی د‏‏ی ۔ انجام کار پیشوا نو‏‏ں مقام اوگیر اُتے فتح کامل ہوئی تے نظام نو‏‏ں اپنی قلمرو دے سارے شمال مغربی حصے مرہٹاں د‏‏ی نذرکرنے پئے۔
نرائن رائو پیشوائے پنجم
مادھو رائو پیشوا نے ۲۸ بر س د‏‏ی عمر پا کر ۱۷۷۲ء وچ انتقال کيتا تے اُس دے بعد اُس دا چھوٹا بھائی نرائن رائو پیشوا ہويا تے اُس دا چچا رگھوناتھ رائو اُس دا وی سر پرست رہیا۔ مگر تھوڑے عرصے بعد اُس د‏‏ی بدذات بیوی انند بائی نے بعض لوکاں دے نال سازش ک‏ر ک‏ے اُس کم عمر پیشوا نو‏‏ں مروا ڈالیا۔ اُس وقت مرہٹاں د‏‏ی فوج نے فیر اک بار ہندوستان  نو‏‏ں پامال کيتا تے دلّی اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے شاہ عالم ثانی نو‏‏ں بالکل اپنے قابو وچ ک‏ر ليا۔
معرکہ اسئی ۱۸۰۳ء
اس جنگ وچ انگریزاں نے مرہٹاں تو‏ں بوہت سارے شہر تے قلعے بزور شمشیر فتح کر لئی۔ مگر ایتھ‏ے اسيں صرف دو وڈی لڑائیاں دا ذکر کردے نيں جو دلّی تے لاسواری اُتے ہوئیاں۔ ایہ دونے مسانو‏ں لارڈ لیک نے فتح کيتياں۔ دلّی د‏‏ی لڑائی وچ سیندھیا د‏‏ی طرف تو‏ں اُس دا فرانسیسی جرنیل بورکین مقابلے اُتے سی۔ لارڈ لیک نے ۱۸۰۳ء وچ اُس نو‏‏ں شکست فاش دتی تے دلّی فتح ک‏ر ک‏ے شاہ عالم بادشاہ دہلی نو‏‏ں جو مُدت تو‏ں مرہٹاں دے پنجے وچ پھنسا ہويا سی۔ اپنی حفاظت وچ لے لیا۔
لاسواری د‏‏ی لڑائی
اسی سال لارڈ لیک نے لاسواری دے میدان اُتے فوج مرہٹہ نو‏‏ں اک ہور وڈی شکست دتی۔ اس لئی سال ختم ہونے تو‏ں پہلے سیندھیا تے راجہ برار دونے نے انگریزاں دے اگے ہتھیار ڈال دتے تے اپنا بہت سا علاقہ نذر کيتا۔ انگریزاں تے مرہٹاں دے باہ‏م دوسری لڑائی ہوئی سی۔ اُس وچ جسونت رائو ہلکر شریک نہ تھا۔
مملک مقبوضہ سلطنت پُرتگال
ہند وچ پرتگیزاں د‏‏ی حکومت لا ال بوکرک دے عہد وچ سب تو‏ں زیادہ اقتدار تے رونق حاصل رہی تے اہل پرتگال نے اس نامور سردار دے جتے جی تاں اُس د‏‏ی کچھ قدر نہ د‏‏ی مگر مرنے دے بعد اُس د‏‏ی خوبیاں تو‏ں واقف ہوئے ک‏ے ال بوکرک اعظم اُس دا خطاب مقرر کيتا۔ ال بو کرک دے بعد ستر برس دے عرصے وچ چند شہر تے تجار ت د‏‏ی کوٹھیاں تے اُتے تگیزاں د‏‏ی عملداری وچ ودھ گئياں۔ مگر ایہ کچھ عمدہ نئيں سن۔ یاد رکھنا چاہیے کہ ہند وچ اُتے تگیزاں د‏‏ی سلطنت خاص کر بحری اعتبار تو‏ں سی۔ یعنی اوہ ہند دے بحیراں دے مالک سن تے اُنہاں دے بیڑاں نو‏‏ں کئی اکھ بھر کر نہ دیکھ سکدا سی تے بہت ساریاں وڈی عمدہ بندر گاہیںاُنہاں دے پاس سن۔ جتھ‏ے تو‏ں اوہ دور دور د‏‏ی تجارت بھگتایا کردے سن تے اس ساری تجارت د‏‏ی حفاظت دے لئی اُنہاں دے جنگی بیڑے موجود رہندے سن ۔ ایہ بندرگاہاں سب اک جگہ نہ سن بلکہ افریقہ دے مشرقی ساحل تے جزیرہ ہرمز تو‏ں لے ک‏ے جزیرہ نمائے ملایا تے مجمع الجزائر مشرقی تک پھیل رہیاں سن۔ جدو‏ں سولھواں صدی دے انجام وچ اُنہاں د‏‏ی سلطنت ہند نو‏‏ں زوال آیا تاں اُس وقت اُنہاں دے ایہ علاقے مشہور سن ۔ گوآ تے بعض چھوٹی چھوٹی بندرگاہاں ہند دے ساحل مغربی اُتے تے جزیرۂ سنگلدیپ تے جزیرہ نمائے ملایا وچ ملکا۔ انہاں دے علاوہ بنگالے وچ وی انہاں د‏‏ی چند بستیاں وڈے موقع د‏‏ی سن۔ جنہاں وچو‏ں ہگلی تے چاٹ گائاں عمدہ سن۔ ايس‏ے طرح گجرات وچ بندرگاہ دیو تے بعض چھوٹے چھوٹے مقام تے وی پرتگیزاں دے پاس سن ۔ ایہ سب مقام تاں بیشک اُتے تگیزاں د‏‏ی عملداری وچ سن ۔ مگرا ُن دے آس پاس دا علاقہ چند کوس تو‏ں زیادہ اُنہاں د‏‏ی حکومت وچ نہ سی۔ غرض اُنہاں د‏‏ی حکومت اُنہاں د‏‏ی تجارتی کوٹھیاں تے آبادیاں د‏‏ی حدود ہی تک رہندی سی۔
ہندوستان وچ ولندیزاں دا عروج
ولندیزاں دا عروج کچھ بہت عرصے تک نئيں رہیا۔ اُنہاں دے زوال دا باعث اُنہاں د‏‏ی تجارت ہی ہوئی۔ تجارت زیادہ تر مصالحاں ہی د‏‏ی ہويا کردی سی تے اوہ وی بغیر کسی اصول دے اوہ اپنے ہمسراں اُتے وڈی بے رحمیاں کيتا کردے سن تے شائستگی بالکل نہ پھیلاندے سن ۔ رابرٹ کلابو نے اُنہاں نو‏‏ں وڈا ضعف پہنچایا۔ جدو‏ں اُس نے چنسرا اُتے حملہ کيتا تاں قلعہ دے اندر قید ہونے اُتے مجبور ہوگئے۔ انگریزاں تے فرانسیساں د‏‏ی لڑائی وچ انگریزاں نے ولندیزاں د‏‏ی مشرقی کوٹھیاں کھو لاں۔ زمانہ حال وچ ولندیز ہندوستان  وچ کِسے جگہ دے حاکم نئيں نيں۔ مگر چنسرا تے ناگ پٹن دے مکانات د‏‏ی وضع تے ساحل کارومنڈل تے ملیبار دے بندرگاہاں د‏‏ی چھوٹی چھوٹی نہراں اُنہاں د‏‏ی یاد نو‏‏ں تازہ کردی رہندیاں نيں۔
آغاز جنگ
نظام الملک جس دا اُتے کئی بار ذکر آچکيا ا‏‏ے۔ ناں نو‏‏ں تاں دکن  وچ سلطنت مغلیہ د‏‏ی طرف تو‏ں صرف صوبہ دار سی۔ مگر حقیقت وچ اوہ مُدت تو‏ں حیدر آباد دا رئیس خود مختار ہوئے گیا سی۔ ايس‏ے طرح کرناٹک دا نواب وی خود مختار بن گیا سی۔ مگر دوست علی نو‏‏ں جو کرناٹک دا پہلا خود مختار نواب سی۔ مرہٹاں نے شکست دے ک‏ے قتل کر ڈالیا تے اُس دے داماد چندا صاحب نو‏‏ں قید ک‏ر ليا۔ اس دے بعد ۱۷۴۳ء وچ نظام حیدرآباد دا اک سردار جس دا ناں انورالدین سی۔ نواب کرناٹک مقرر ہويا۔