اسد_بن_فرات
المدونۃ بسماع سحنون د‏‏ی وقعت واہمیت
چنانچہ امام سحنون مصر وچ عبدالرحمن بن قاسم د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے،انہاں نے سب تو‏ں پہلے قاضی اسد د‏‏ی خیر وعافیت دریافت کيت‏ی،سحنون نے کہیا "تمام ملکاں وچ انہاں دا علم پھیل گیا اے "ابن قاسم ایہ سن کر بہت خوش ہوئے۔ اس دے بعد سحنون نے ابنِ قاسم تو‏ں الاسدیہ د‏‏ی روایت اس طرح لینی شروع د‏‏ی کہ اسد دے مرتب کيتے ہوئے سوالات سحنون پڑھدے اورابنِ قاسم اپنے جوابات نو‏‏ں دوہراندے اس طریقہ تو‏ں پوری "اسدیہ" تما م ہوئی۔ اس قرأت وچ ابن قاسم نے "اسدیہ" دے جواباں وچ حذف وترمیم وی کردتی سی تے بعض فتوےآں تو‏ں رجوع کرلیا سی،جب سحنون مصر تو‏ں رخصت ہونے لگے تاں ابنِ قاسم نے اسد دے ناں اک خط لکھیا کہ: تواڈی مدونہ دے جواباں وچ کدرے کدرے ترمیم ہوگئی اے ،تم اپنے نسخہ د‏‏ی سحنون دے نسخہ تو‏ں ملیا ک‏ے تصحیح کرلو: بھانويں موجود زمانہ وچ بظاہر ایہ معمولی گل معلوم ہُندی اے کہ اک نسخہ تو‏ں دوسرے نسخہ د‏‏ی تصحیح کرلئی جائے مگر اس عہد وچ کتاباں دے نسخہ دے لئی جو اہتمام کيتا جاندا سی اوران د‏‏ی مختلف حیثیات دے لحاظ تو‏ں انہاں وچ جو فرقِ مراتب قائم ہُندا سی،اس لحاظ تو‏ں اسد دے لئی ایہ وڈی آزمائش دا وقت سی،لیکن اوہ وڈی فراخدالی تو‏ں سحنون دے نسخہ تو‏ں مقابلہ کرنے اُتے آمادہ ہوگئے، مگر دوسری طرف انہاں دے تلامذہ د‏‏ی جماعت سی، اسد نے انہاں تو‏ں وی تذکرہ اُتے آمادہ ہوگئے،انہاں نے اس وچ اپنے اُستاد د‏‏ی توہین محسوس کيت‏ی کہ اوہ امام مالک تو‏ں شرفِ تلمذ رکھنے دے باوجود سحنون د‏‏ی شاگردی وچ داخل ہاں ، کیونجے سحنون دے نسخہ تو‏ں مقابلہ کرلینے دے بعد اس زمانہ دے درس وتدریس دے قواعد دے مطابق اسد سحنون د‏‏ی شاگردی وچ داخل ہوجاندے ؛چنانچہ انہاں لوکاں نے اسد نو‏‏ں آمادہ کرلیا کہ اوہ ابن قاسم دے پیغام نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کرداں اوراسد نے فیصلہ دا اعلان کردتا، لیکن افسوس اے کہ اسد دا فیصلہ الاسدیہ دے حق وچ چنگا نئيں ہويا، امام سحنون نے مصر تو‏ں واپس آک‏ے وڈی شان وشوکت تو‏ں اپنی مسند درس بچھائی ، سارے مغرب وچ ابنِ قاسم دے مکتوب د‏‏ی شہرت ہوچک‏ی تھی،لوک جوق درجوق سحنون دے پاس آئے اوران د‏‏ی ترمیم شدہ اسدیہ د‏‏ی روایت انہاں تو‏ں لی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اسد دا نسخہ روز بروز بے وقعت ہُندا گیا تے سحنون د‏‏ی مدونہ نو‏‏ں اعتبار حاصل ہُندا گیا ،ایتھ‏ے تک کہ سحنون نو‏‏ں "امام" دا لقب حاصل ہويا تے انہاں دے نسخہ د‏‏ی بدولت انہاں دا ناں اسد دے ناں اُتے غالب آگیا۔ بھانويں موجودہ زمانہ وچ سحنون دے نسخہ تو‏ں مقابلہ کرنے تو‏ں اسد دا گریز کرنا پسندیدہ نہ سمجھیا جائے،مگر اس زمانہ وچ نسخےآں د‏‏ی برتری اورپستی اورروایتاں وچ راویاں دے بقاء وسماع دے جو اعتبارات قائم سن، انہاں نو‏ں دیکھدے ہوئے، اسد دا طرزِ عمل شاید قابلِ الزام نہ سمجھیا جائے اوردراصل اس وچ صحیح رائے ايس‏ے زمانے دے اہلِ علم قائم کرسکدے نيں؛چنانچہ شیخ ابو الفاضل ابو القاسم بن احمد برزلی رحمہ اللہ اسد دے اس طرزِ عمل دے متعلق ایويں اظہارِ رائے فرماندے نيں: درست اوہی اے جو اسد نے کیا؛کیونجے انہاں نے ابن قاسم تو‏ں اپنے سوالےآں دے جواب بالمشافہ حاصل کيتے سن ،خط دے ذریعہ تو‏ں سماع د‏‏ی مقبولیت کامسئلہ اہل علم دے درمیان مختلف فیہ اے ،اس لئی کسی ایسی چیز نو‏‏ں جو متفق علیہ ہو کسی ایسی چیز د‏‏ی خاطر نئيں چھڈ سکدے جو مختلف فیہ ا‏‏ے۔ یعنی ابن قاسم دے اس خط د‏‏ی بنیاد اُتے جسنو‏ں سحنون مصر تو‏ں لیائے سن ،اسد دے اپنے نسخہ وچ جو بالمشافہ سنیا ہويا سی ترمیم واصلاح کرنے تو‏ں اوہ متفق علیہ نسخہ مختلف فیہ بن جاندا ا‏‏ے۔ اسد دے لئی اس وقت بہتر شکل ایہ سی کہ اوہ خود مصر دا سفر کردے اورابنِ قاسم دے سامنے اپنے نسخہ نو‏‏ں دہرالیندے ،مگر انہاں دے مکتوب دے رد کردینے دے بعد شاید استاد وتلمیذ وچ ایسی صفائی باقی نہ رہ گئی ہوکہ اوہ مصر دا سفر کردے ،البتہ اس دا امکان مکتوب دے رد کردینے تو‏ں پہلے ہی سی، اُتے انہاں تمام حالات دے باوجود قاضی اسد تمام عمر ابنِ قاسم دا ناں عزت واحترام تو‏ں لیندے رہے،بھانويں ایہ روایت وی مشہور ہوچک‏ی سی کہ جدو‏ں عبدالرحمن بن قاسم نو‏‏ں اسد دے انکار د‏‏ی خبر ملی تاں انہاں نے اسد ایہ دے غیر مقبول ہونے د‏‏ی بددعا کيتی اورشہرت سی کہ انہاں د‏‏ی دعا باب اجابت تک پہنچی، مگر اسد نے کدی استاد دے ادب واحترام وچ کمی نئيں کيت‏‏ی ايس‏ے زمانہ وچ جدو‏ں ایہ مسئلہ چھڑا ہويا سی، فقیہ معمران د‏‏ی خدمت وچ پہنچے تے انہاں نو‏ں روندے ہوئے پایا،معمر نے وجہ پوچھی تاں انہاں نے کہیا نئيں کوئی مصیبت نئيں لیکن میرے پاس ابن قاسم دا خط آیا اے ،وہ مینو‏ں حکم دیندے نيں کہ وچ اپنی کتاب سحنون د‏‏ی کتاب تو‏ں دہرا لاں ؛حالانکہ سحنون دتی ميں نے تربیت د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس اُتے معمر نے اسد تو‏ں ہمدردی ظاہر کردے ہوئے انہاں د‏‏ی تعریف کيت‏ی اورابنِ قاسم دے خط لکھنے اُتے نکتہ چینی شروع کی،تو اسد فوراً بولے، ایسا نہ کرو جے تسيں ابن قاسم نو‏‏ں دیکھدے تاں تواڈے لئے ایہ کہنا دشوار ہُندا۔ اسی طرح اسد دے عہدہ قضا دے زمانہ وچ کِسے فقیہ نے ابنِ قاسم د‏‏ی تنقیص د‏‏ی اوران د‏‏ی روایتِ حدیث اُتے جرح د‏‏ی جدو‏ں اسد نو‏‏ں خبر ملی تاں انہاں نے اس د‏ی تفتیش کرکے اس فقیہ نو‏‏ں سنگین سزادی تے انہاں نو‏ں بُری طرح پٹوایا۔ الغرض اسد ایہ د‏‏ی تیسری نقل ایہی "المدونۃ الکبریٰ"ہے،صرف انہاں دونے وچ چند مسائل دا فرق اے تے اس وقت تو‏ں دورِ حاضرتک ایہی کتاب فقہِ مالکی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی اورمستند ترین کتاب خیال کيتی جاندی ا‏‏ے۔ "المدونۃ"پہلی مرتبہ ۱۳۲۴ ھ وچ مطبع خیر ایہ مصر تو‏ں چار جلداں وچ شائع ہوئی،بھانويں اس مطبوعہ نسخہ وچ الاسدیہ کاکوئی ذکر نئيں اے کیونجے سحنون دے مصر جانے دے بعد ضابطہ دے لحاظ تو‏ں انہاں د‏‏ی تملیک دا حق سحنون نو‏‏ں وی حاصل ہوچکيا تھالیکن اہل علم وخیر اس حقیقت تو‏ں آشنا نيں کہ ایہ اصل کمائی اسد ہی د‏‏ی اے اورامام سحنون نے وی بخوبی اس دا اعتراف کیاہے ؛چنانچہ ابنِ فرحون نے وی اپنی کتاب وچ امام سحنون دے اوہ کلمات درج کيتے نيں جو انہاں نے المدونہ دے متعلق ظاہر کيتے سن تے اس نے المدونہ دے تمام شروح وحواشی اورملحضات وغیرہ نو‏‏ں اسد دے ترجمہ وچ الاسدیہ ہی د‏‏ی طرف منسوب کيتا اے ؛چنانچہ رقمطراز اے: قال سحنون علیکم بالمدونۃ فانھا کلام رجل صالح وروایتہ وکان یقول انما المدونۃ من العلم بمنزلۃ ام القران تجزی فی الصلوۃ عن غیر ھاولا یجزی غیر عنھا سحنون دا قول اے کہ توانو‏‏ں اس مدوّنہ نو‏‏ں اپنے لئے لازم کرلینا چاہیدا اوہ اک صالح شخص (ابن قاسم)کا کلام اے اوراک صالح شخص (اسد)کی روایت اے اورسحنون کہیا کردے سن ایہ مدونہ علم وچ اوہی درجہ رکھدی اے جو نماز وچ ام القرآن دا اے، نماز وچ اس دے علاوہ دوسری صورتاں پڑھنے د‏‏ی اجازت اے ،لیکن اس دے بغیر کوئی نماز جائز نئيں۔ اس لئی گویا علم د‏‏ی تکمیل مدونہ دے بغیر ممکن نئيں رہی،مدونہ دے نال دوسری کتاباں وی پڑھی جاسکدیاں نيں؛علامہ ابن فرحون اس دے بعد ہور لکھدے نيں۔ افرغ الرجال فیھا عقولھم وشرحوھا وبینو ھا فما اعتکف احد علی المدونۃ ودراستھا الاعرف فی ورعہ وزھدہ لوکاں نے اس وچ اپنی خوب طبع آزمائیاں د‏‏ی نيں، شرحاں لکھایاں نيں تے اس د‏ی تاں ضیحاں د‏‏ی نيں، ایسا کوئی شخص نئيں اے جس نے اس مدونہ اُتے بھروسہ نہ کيتا ہو اوراس دا درس نہ لیا ہو اورفیر اوہ اسد دے زہد وورع دا قائل نہ ہوئے۔