Pentatéuch
Autor e data
Dj'arferiment diret al Pentatèuch i-j trovoma ant jë scrit dël perìod ch'a ven dòp l'esili dj'Ebreo an Babilònia ant ël sécol ch'a fa ses, con j'espression: "ël lìber ëd Mosè" (Neemìa 13:1; 2 Crònache 25:4); "ël lìber dla Lej ëd Mosè" (Neemìa 8:1); "la Lej ëd Nosgnor" (1 Crònache 16:40; Esdra 7:10), e "ël liber ëd la Lej ëd Nosgnor". A l'è nen sicur se j'arferiment a "la Lej" ant ij liber precedent as arferisso al Pentatéuch o a na quai soa porsion (es. Giosuè 1:8; 8:34; 2 Rè 14:6; 22:28). Pr' ël Pentatéuch ël Testament Neuv a dovra 'd designassion simij (Maté 12:5; March 12:26; Luca 16:16; Gioann 7:19; Galat 3:10). Coste designassion a buto an evidensa che l'autor dël Pentatéuch a l'è Mosè e che sto liber-si a l'ha n'autorità ch'as peul nen butesse an discussion. A l'è che 'l Rè divin a l'ha sernù 'd fé buté për ëscrit ij sò decret pr' ël mojen ëd Mosè (apopré 1400 AC). A coste designassion ch'a diso che l'autor dël Pentatéuch a l'è Mosè, a l'é da giontesse che Gesù a disìa: "...përchè s'i chërdèisse a Mosè, i chërdrìe 'dcò a mi, dàit che chiel a l'ha scrivù a mè rësguard" (Gioann 5:46). Gesù medésim a dëspiega ai so dissépoj an sla stra d'Emmaus lòn che le Scriture a diso 'd chiel "an comensand da Mosè" (Luca 24:27). Ël Pentatéuch medésim a parla dla contribussion decisiva 'd Mosè a cost'euvra: a l'è stàit chiel a scrive 'l grand còdes legal "la Carta dl'Aleansa" (Surtìa 24:3-7) e l'esposission ëd la Lej registrà ant ël Deuteronòmi (Deuteronòmi 31:24-26). Durant ij doi sécoj passà, contut, la pì granda part dij savant ch'a aceto pa la testimoniansa dla Bibia medésima a propòsit ëd chi ch'a na sia l'autor, a l'han fortì che 'l Pentatéuch a sarìa stàit ëscrivù da d'editor ant ël period apress l'esili an Babilònia del sécol ch'a fa ses AC. Costi autor a fortisso che costi editor a l'avrìo giontà ansema 'd manera creativa almen quatr document antich. Costa teorìa a l'è basà an su coste osservassion: la distribussion dij nòm divin, dzortut "Elohim" e "YHWH"; variassion dël vocabolari, coma paròle ebràiche diverse për "serventa"; conte simij (es. PGénesi 12:10-20; 20:1-19; 26:1-11); l'arpetission ëd lej tanme cole an sla Pasca (Surtìa 12:1-20,21-23; Deuteronòmi 16:1-8); e 'd teologìe ch'a smijo diferente. Costi savant a considero, donca, ël Pentatéuch coma 'n mosàich d'euvre fàite da d'autor ch'a-j ciamo "ël Jahvista", "l'Elohista", "ël Deuteronomista", e "ël Prèive". Ij document corispondent (abrevià "J", "E", "D" e "P") a-j dan le date dël 950, 850, 600 e 500 AC. Pi 'd recent, ël consentiment dij savant ch'a 'ndasìo dapress a costa congetura a l'è modificasse 'd manera significativa. An sël fondament dle fòrme literàrie e j'evidense archeològiche, a l'è dventà ciàir che ij document ansidit a conten-o 'd material motobin pì vej, ch'a podrìa bin armonté a Mosè. Ancheuj as pensa che jë scritor ëd "J", "E", "D" e "P" a j'ero lor istess d'editor ch'a l'avìo cheujù e butà ansema 'd materiaj precedent. Ël but e 'l métod ch'a l'avìa portà a la specificassion dle diverse surgiss dël Pentatéuch a l'è stàit sugetà a 'd discussion costant. Ant l'istess temp, a l'è surtije n'amirassion sèmper pì granda për la strutura unificà dël Pentatéuch. Conform a pràtiche bin conossùe dl'Orient Ëvzin, Mosè a l'ha probàbil dovrà 'd sorgiss leteràrie. Quaivòta a son bin ëspecificà (p. es. Génesi 5:1; Nùmer 21:14); an d'àutri leugh as na peul fé la dedussion an armarcand ij sò stil leterari diferent (cfr. Génesi 1:1-2:3 e Génesi 2:4-25). Pì tard, dij profeta ch'a j'ero 'd mediator dla Paròla autorèivola 'd Nosgnor (es. Deuteronòmi 18:15-20) a l'han agiornà 'l test da la mira lenghistica e stòrica e con la gionta d'àutr material tanme Génesi 36:31 e la conta dla mòrt ëd Mosè (Deuteronòmi 34:1-12).