cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lenga lamet
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=lbn
Lenga japreria
Pais an dova a l'é parlà
La lenga japreria o Japreria a fa part ëd le lenghe carib e a l'é parlà dzortut an Venessuela.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Japreria a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=jru
🇫🇮
Wyoming
right|thumb|300px|Posission dlë Stat
Ël Wyoming a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 253.554 km² e na popolassion ëd 506.529 abitant.
A resta ant la macroregion ciamà comunement Montagne (Mountain). A confin-a a nòrd col Montan-a, a òvest con Idaho e Utah, a sud con Utah e Colorado, a est con Nebraska e Dakota dël Sud.
La capital a l'é Cheyenne (53.011 abitant), ch'a l'é cò la sità pì popolà dlë stat.
Stòria
Ël Wyoming a l'é stàit admetù ant l'Union dël 1890.
Organisassion polìtica
Ël Wyoming a contribuiss con 3 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union. 🇫🇮
Plounéventer
Plounéventer a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Brëtagna, ant ël dipartiment ëd Finistère. A së stend për na surfassa ëd 27,24 km², con 1.498 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 55 ab/km².
🇫🇮
Bourg-de-Péage
45.03861°N, 5.05083°W
Bourg-de-Péage a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Ròno-Alp, ant ël dipartiment dël Drôme. A së stend për na surfassa ëd 13,71 km², con 9752 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 711 ab/km².
🇫🇮
Édouard Séguin
thumb|right|200px|Édouard Séguin Édouard Séguin a l'era nassù a Clamecy ai 20 ëd gené dël 1812 e a l'é mòrt a New York ai 28 d'otóber dël 1880.
Sò métod fisològich as basava an sël concet d'unità antra sens e anteligensa; a parte da sì a l'ha dësvlupà tuta na serie 'd técniche për l'educassion dij sens.
Falco columbarius
thumb|right
Falco columbarius
thumb|right Órdin:  ---
Famija: ---
Arco
right|140px Arco a l'é un comun dël Trentin-Sud Tiròl ëd 16.248 abitant, an provincia ëd Trent.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Renato Veronesi (dal 23/05/2005).
Sità gemelà
thumb|right|200px|Ël castel Arco a l'é gemelà con:
Arferiment
🇫🇮
Falco columbarius
Falco columbarius
thumb| Falco columbarius
Descrission
Àutri nòm an piemontèis: a l'é un farchèt.
Costo artìcol a l'é mach në sboss. Da finì.
Ambient
Da finì.
Distribussion
Da finì.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Falco columbarius
Liestal
Liestal a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Basilea-Campo, con sirca 13.349 abitant. A së stend për na surfassa ëd 18,21 km², con na densità ëd popolassion ëd  733 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Arisdorf, Bubendorf, Frenkendorf, Füllinsdorf, Hersberg, Lausen, Nuglar-Sankt Pantaleon, Seltisberg.
Neuv Testament
Ël Neuv Testament as presenta coma na granda arflession an sël cristian e an sël comportament che cheil-sì a dev ten-e.
Orìgin e formassion
La prima comunità cristian-a a l'era formà da ebreo ch'a l'ero nen bin cossient d'anandié na neuva religion. Cand ch'as cujìo ansema për fé memòria dl'arsuression ëd Gesù a lesìo ij lìber sacrà dj'ebreo, visadì lòn ch'al di d'ancheuj ij cristian a ciamo Vej Testament. Për conòsse l'ansegnament ëd Gesù ëd Nàsaret, dont a l'é rivane gnente dë scrit, ij prim cristian as adressavo a j'apòstoj, ch'a l'ero ij testimòni ëd lòn che Gesù a l'avìa dit e fàit.
Viaman che j'apòstoj a muirìo, a l'é dventà amportant avèj a disposission dij test ëscrit che an chèich manera a armontèisso a lor, për podèj gropé a cheicòs ëd pì concret ël contnù dla predicassion: na vira mòrt ij testimòni diret a sarìa stàit pì problemàtich fé ij contròj. An dzorpì, con lë spantiesse dël Cristianésim a vnisìa viaman pì mal fé rëncontré n'apòstol për fesse conté diret coma a stasìo le còse.
Costi scrit cristian as lesìo ant soe ciambree, ansema a jë scrit dël Vej Testament. Tutun, al temp cand a son ëstàit ëscrit, costi lìber cristian a l'ero ancor nen considerà tanme lìber sacrà. Për ij prim cristian ij lìber sacrà a restavo coj dël Vej Testament. La prima sitassion anté ch'as considera un tòch ëd Pàul coma Sacra Scritura as treuva ant la litra ëd Policarp aj filipèis, anviron dël 150: ''I sai che iv n'antende motobin djë scrit sacrà e che gnente a vë scapa, lòn che a mi a l'é nen dàit. Tutun, i veuj arcordeve mach coste frase, ch'a-i son ëscrite: «anrabieve pura, ma nen fin-a al pecà» (Salm 4,5) e ancora «Ch'ël sol a tramonta nen 'dzora vòstra flin-a» (Ef 4,26). Beà chi ch'as në visa, coma i son sigur i feve vojàotri.''
J'aotor
La pì part ëd costi lìber e litre a l'ero ascrivù, an manera direta o indireta, a apòstoj, dont ël crédit ant le cese cristian-e a l'era fòra ëd discussion. Ëd costi lìber as në fasìo dle còpie per fele circolé ant le vàire cese. A ven-o a creesse donca dj'arcòlte dë scrit. Sòn però a ampediss pà che l'ansegnament ëd Gesù a fussa tramandà ancora a vos e che costa tradission oral a l'èissa soens pi 'd pèis che cola scrita.
Da banda ëd costa produssion a-i surtìo ëdco d'àotri lìber. Da na part a-i son djë scrit che, bele ch'a pretendìo nen d'armonté a j'apòstoj, a l'avìo n'aotorità paragonàbil: a son ciamà ij Pare apostòlich përchè j'aotor a l'han conossù j'apòstoj. D'àotra part, coma as les già ant le litre ëd Pàol, a vnisìo fòra djë scrit pì fantasios o con dutrin-e stran-e, nà con ël but d'ampinì ij përtus lassà daj racont djë scrit apostòlich; costi lìber a vnisìo faossman ascrivù a apòstoj për angrandì sò crédit. A son ciamà Apòcrif. Esempi a son j'evangeli ëd Giaco, ëd Pé, ëd Tomà.
La formassion dël cànone
Donca, ant la prima metà dlë II sécol a circolavo ant le comunità cristian-e djë scrit originaj ch'armontavo, an manera pì o meno direta, a j'apòstoj, dle còpie ëd costi scrit, djë scrit ascrivù faossman a j'apòstoj e djë scrit ch'a armontavo nen a j'apòstoj ma a l'avìo squasi ël midem crédit. D'àotra part, coj ch'a podìo testimonié an sl'atribussion ëd costi scrit a l'ero squasi tuti mòrt e a l'era an camin ch'a piava l'andi ël moviment gnòstich, dont un di pì amportant arpresentant a l'era Marcion. Conforma a Marcion l'ansegnament ëd Gesù a comportava d'arfudé d'aotut ël Vej Testament, ëdco përchè cost-sì a sarìa stàit manipolà. A arfudava ëdcò j'evangeli ëd Maté, March e Gioann; da col ëd Luch a scancelava le conte dl'anfansia e tuti j'arciam a la corporeità ëd Gesù (che jë gnòstich a arfudavo). Marcion a l'é stàit ël prim a stabilì na lista ëd lìber d'andoa tiré, second chiel, la vera dutrin-a cristian-a. Soa lista a contnìa l'evangeli ëd Luca (ant la version rangià da chiel) e des litre ëd Pàol (a arfudava cole pastoraj).
Contra Marcion, le comunità cristian-e a son trovasse obligà a pijé posission, an fissand na lista ëd lìber da pijé coma test sacrà për la fé cristian-a (ël Neuv Testament) e ancariand ij vësco ëd controlé che le còpie dij lìber ch'a vnisìo fàite a fusso conforma al test antich.
Ij criteri ëd canonicità
Ij criteri che le cese a l'han dovrà për fissé la lista dij lìber a l'ero dzortut l' eclesialità e l'apostolicità; cand l'apostolicità a l'era nen sigura, as arcorìa a la tradissionalità.
L'eclesialità
A son ëstàit soasì tanme lìber ofissiaj coj ch'a l'ero lesù ant la liturgìa da tute (o squasi) le comunità che a-j conossìo. La rason për costi lìber d'esse lesù a sta ant lë scond criteri.
L'apostolicità
A son ëstàit soasì coj lìber ch'as chërdìo a l'èisso a soa sorgiss - an manera direta o indireta - j'apòstoj: la nòrma ëd fé a stasìa nen ant lë scrit, ma ant la testimoniansa apostòlica che a l'era stàita fissà ant lë scrit. Se l'apostolicità a l'era nen sigura as arcorìa al ters criteri.
La tradissionalità
A son ëstàit soasì coj lìber ch'a l'ero conforma a la tradission oral e a son ëstàit arfudà coj lìber ch'a smonìo la përson-a ëd Gesù an manera diferenta da lòn che ij cristian a conossìo an avenda scotà la predicassion dj'apòstoj e 'd sò dissìpoj: la nòrma ëd fé a l'era l'ansegnament ëd Gesù tramandà da la tradission oral dle cese.
Ël cànone muratorian
La pì antica lista ëd lìber canònich ch'a sia rivane a l'é ël cànone muratorian. Compilà anviron dël 180 da n'aotor ch'i conossoma nen ant un latin grossé, a l'é stàit dëscoatà ant ël 1740 da Ludovico Antonio Muratori ant la Biblioteca Ambrosian-a ëd Milan. La lista a conten 23 lìber: a-i manco la litra a j'ebreo, la litra ëd Giaco, na litra ëd Pé e na litra ëd Gioann.
Le controversie an sël cànone
Tra 'l III e 'l V sécol a-i é staje torna un perìod ëd discussion an sij lìber ch'a dovìo rintré ant ël cànone. Già da la fin dël IV sécol ij dùbit a së s-ciairisso: an orient con la litra pascal nùmer 39 d'Atanasi, vësco ëd Lissandria, dël 367; an ossident con ël sìnod ëd Roma dël 382, sota Damasi. A ven-o acetà coma canònich 27 lìber stimà d'orìgin apostòlica. La midema lista a l'é stàita confermà ëd fasson indipendenta për la provinsa dl'Àfrica da na serie 'd sìnod, dël 393 a Hippo Regius e dël 397 e 419 a Cartàgin, sota la guida d'Agustin.
A la fin dël V sécol ij debat cristològich a l'ero pasiasse e ij dùbit an sël cànone a son dësparì ant le cese latin-e tanme che an cole greche. A l'han arzistù ancora ant le cese ëd Siria, ch'a son butasse d'acòrdi al prinsipi dël VI sécol con la version dël Neuv Testament ëd Filòssen.
D'antlora e fin-a al sécol ch'a fa XV a-i son pì nen ëstàite discussion an sël cànone. Luter a l'ha arpijà ël debat e ël concili ëd Trent a l'ha confermà la lista tradissional dij lìber canònich.
Lista dij lìber dël Neuv Testament
Sì da press a-i é la lista dij 27 lìber dël Neuv Testament, con l'aotor e le dàite pì probàbij ëd soe redassion. Tuti costi lìber a son ëscrit an grech.
La trasmission e l'arcostrussion dël test
Ij test originaj dij lìber dël Neuv Testament a son nen rivane. Për arcostruì ël test a l'adoss as arcor dzortut aj manoscrit antich, visadì a le còpie che viaman as son fàite prima dl'anvension dla stampa, ma ëdcò a le tradussion antiche e a le sitassion dij Pare dla cesa.
Ij manoscrit
A-i në i-é pì 'd 5500, da lë II sécol al sécol ch'a fa XV.
Hebeloma edurum
Comestibilità
As peul nen mangesse.
Neuv Testament
Ij manoscrit
Ij manoscrit as divido an doe categorìe, conforma al material dont a son fàit: papir e bërgamin-e.
Ij papir a son coj pì antich: i n'oma 72, dont un dlë II sécol e cheidun dël III. A son nen complèt, ma a son testimòni franch amportant dël test, an rason ëd soa antichità. A son denotà da na sigla dla forma Pn, anté che n a l'é 'n nùmer. Ij pì amportant a son: Ij prinsipaj còdes majùscoj (ciamà onsaj, dagià che le litre a l'han apopré la dimension ëd n'ongia) an bërgamin-a a son: A venta noté che ël temp ch'a-i passa an tra ël test original e ij manoscrit pì vej ch'i l'oma a l'é pì curt che për tuti j'àotri lìber antich.
Le version antiche
Dël Neuv Testament a-i son vàire tradussion an lenghe antiche fàite ant ij prim sécoj dël cristianésim. Tra le pì amportante a-i son: Da già che le tradussion antiche a son fàite girand a la litra, a l'é possìbil armonté al test ch'a-i é a l'adoss.
Le sitassion dij Pare dla cesa
Ël Neuv Testament a l'é stàit sità e comentà tant da jë scritor cristian dij prim sécoj (II-IX) ch'as pensa che se as në perdèissa ël test as podrìa arcostruilo da le sitassion dij Pare.
Le variant e la crìtica dij test
Bele che ij document antich ch'i l'oma a son motobin ëvzin a j'originaj, a në smon-o nen tuti l'istess test, ma al contrari a-i son vàire diferense an tra 'd lor, ch'a son ciamà variant. Sòn a l'é dovù a la fasson dë scrive ij test antich: a man e soens sota detatura. Ant ij test dël Neuv Testament a-i son apopré 250.000 variant, ansima a 'n total d'apopré 150.000 paròle. Soens a-i son diverse variant ëd na midema paròla o frase; la pì part ëd coste a son mach ëd forma literaria e a toco nen ël sust. Variant ch'a toco ël sust ëd na frase a-i në j'é apopré 200, dont mach na quindzen-a vreman amportante.
La crìtica dij test, che a l'é la siensa ch'as anteressa a l'arcostrussion ëd test antich ch'a son rivane mach a travers ëd còpie, a l'ha motobin travajà ant ël darié sécol e mes për armonté al test original dël Neuv Testament, e al di d'ancheuj i pudoma fortì che ël test ch'i l'oma a l'é con bon-a probabilità col genit ëd j'autor e con na sicurëssa scasi total ch'a l'é ël test dovrà da le comunità cristian-e dël III sécol.
An efet, già daj prim sécoj, vàire scòle e savant cristian a l'han travajà a pronté dij test crìtich, j'ansidite recension. Le pì arnomà e prestigiose a son la recension K (dita antiochen-a) e la recension H (esichian-a o lissandrin-a), ch'a conten ij còdes pì autoritativ.
Antra j'arzultà dl'anàlisi moderna, a-i son le grande edission crìtiche, ch'a resto ancor amportante, ëd C. Tischendorf (1869-1872), ëd B.F. Westcott e F.I.H. Hort (1881), ëd H. von Soden (1902-1913), e cole ch'a son dovrà al di d'ancheuj, anspirà a criteri pì agiornà: cola d'E. Nestle (dal 1898, dont as séghito a fesse 'd neuve edission), cola d'A. Merk (dal 1933) e cola ëd K. Aland, M. Black, B.M. Metzger e A. Wikgren (1966).
La preparassion continua ëd neuve edission a dipend nen tant da la dëscuverta ëd neuv papir o còdes, ma da l'agiornament e ël përfessionesse dij criteri dla crìtica neo-testamentaria.
Ij géner literari
Ël Neuv Testament a archeuj vàire géner literari: j'evangeli a formo un géner literari autònom; le litre a fan part dël géner epistolar; ël lìber d'Arvelassion a l'é ël pì amportant esempi ëd literatura apocalìtica.
An tut ël Neuv Testament a-i son d'amportante liure literarie con la literatura ebrea (për esempi ël càntich ëd Marìa, Luch 1,46 e apress; ël càntich ëd Zacarìa, Luch 1,68 e apress) e ancor ëd pì con cola elenìstica.
Le tradussion
L'amportansa dël Neuv Testament a l'ha fàit sì che ij sò lìber a sio stàit girà an squasi tute le lenghe dël mond, antiche e moderne.
An dzorpì che le version già mensionà, a-i son vàire d'àutre tradussion antiche amportante dël Neuv Testament. A val la pen-a ëd nominé cole an sirìach: ël Diatessaron ëd Tassian; la version sirìaca sinaìtica; la sirìaca curetonian-a (ciamà parèj dal nòm dl'orientalista Cureton ch'a l'ha publicala). Pitòst posterior a son la sirìaca filossenian-a, al di d'ancheuj përdùa, dël VI sécol; la sirìaca harclens (dal vësco Harqel, 616); la siro-palestinèisa (IV-VI sècol).
Tradussion dël Vej e Neuv Testament a son la sirìaca esaplar (sécol ch'a fa VII); le version còpte, àrabe, etiòpiche (dal III al VI sécol); la version gòtica d'Ulfila (apopré 364-378); le version paleoslave anandià da Ciril e Metòdi (sécol ch'a fa IX).
Neuv Testament an piemontèis
Ël prim document che i conossoma, scrit ant un piemontèis arcàich, a l'é n'euvra pitòst consistenta. A ven adéss ciamà "Sermon Subalpengh" e as treuva ant la Biblioteca Nassional ëd Turin. A l'é n'archeujta 'd vintedoi sermon complete, coma coment a le leture dla liturgìa dl'ann. L'euvra a armonta al sécol ch'a fà dodes (i butoma na data d'arferiment: 1150 giusta përchè a l'é a metà, ma fòrse a l'é 'd quàich desen-a d'ani dòp). As pensa, fra vàire possibilità che a peulo esse rasonà, che a sia stàita scrita da un frà dël convent ëd San Solutor, opura dla Curia vëscovil. N'àutra ipòtesi che a l'é da consideré a l'é che a sia stàit ëscrivù ant la Prevostura d'Oulx, contut che sì as parlèisa (fòrse già) ël Provensal. Sòn a vnirìa da le paròle dovrà, contut che la lenga dla scritura a sia sens'àutr Piemontèis e nen Provensal.
Ël but dl'autur a smija che a fussa col ëd procuré n'utiss pastoral ai predicator, franch ant la lenga che la gent a capìa e a dovrava, che a l'era pì nen ël Latin (ël Consili 'd Tours ant l'813 a l'avìa già considerà costa necessità). La scritura a l'é lesta e dësgropà, e a mostra che l'autor as la gavava bin a scrive an volgar piemontèis, a la mira da fé pensé che costa a fussa nen la prima còsa che a scrivìa an volgar, opura che a l'avèissa sot man quàich àutr esempi. Sòn a vorerìa dì che d'àutri document 'd prima, scrit an volgar, a sio stàit perdù. Sì sota un cit esempi. Sì e là as treuvo 'd frase an Latin coma arferiment, parèj coma ancora adéss vàire predicator a buto 'ndrinta a sò sermon.
... prendì nos la petite volp qui catzun a mal nostre vigne, zo est: ne lor o consentì mia mas la lor defendì e lanzai lor las pere e catzai los de la vigna; car i las vasten e esterpen e catzen a mal. Vos qui devez varder la vigna, zo est Sancta Ecclesia, decartzai los heretis. E cum que los en catzaré? Cum lo flael de resticulis, zo sun le paròle de Christ qui dis: Domus mea domus orationis est, vos autem fecistis speluncam latrorum. La mia maisun si est maisun d'oraciun mas vos en avez fait balma de lairun ...
Sti semon a conten-o già caràter spessifich dla lenga piemontèisa e paròle dovrà ancora ancheuj (pr'esempi, si dzora, la paròla "balma"). Lë studi 'd cost document a l'ha angagià e a angagia vàire avosà specialista dël mond. Ël document a arpòrta sicura la lenga dël temp, ma a leslo con bin d'atension a mostra 'dcò 'l caràter dla gent che a venta ch'a scoto 'l semon. Donca sò interesse a l'é nen mach lenghìstich, ma 'dcò literari. Natural che a l'é nen possibil, dal tést, armonté a la pronunsia dle paròle (problema comun a tuti j'antich document).
Jacques Le Long ant l’agn 1709, in “Bibliotheca Sacra Seu Syllabus Omnium Ferme Sacrae Scripturae Editionum Ac Versionum“, ant na miticolosa elencassion dle Sacre Scriture “an lenga vulgar”, aranda le edission provensaj, catalan-e, retiche e dla Valàchia, a parla dl’esistensa d’un manoscrit dël Testament Neuv “pedemontan”, scrivù apoprè ant l’agn 1500 e guernà a Zurigo, ma a l’é probàbil ch’as trateissa ‘d na còpia dovrà an Piemont dla version bìblica provensal, fàita dai valdèis
Cost Testament Neuv piemontèis a l’era comprèis ant la lista dël 1740 dij lìber proibì da la Cesa catòlica roman-a.
La prima version completa dël Testament Neuv an lenga piemontèisa a l’é stàita vorsùa e finansià da l’anglèis Charles Beckwith e a l’é parùa ant l’agn 1834. Cristian divòt dla Cesa Anglican-a, Beckwith a l’era ‘n coronel e peuj ‘n general dl’armada anglèisa. Aprèss avèj perdù na gamba a la bataja ‘d Waterloo contra Napoleon, a l’ha conossù l’epopea dij Valdèis e a l’é tant interessas-ne che a l’ha vorsù ven-e an Piemont e vive ansema lor. An coj temp-là ij valdèjs a l’ero na popolassion alpin-a ëd lenga provensal e tuta l’istrussion ch’a l’avìo e ij lìber (comprèis la Bibia) a j’era ‘n fransèis. Për motiv dla lor fej, ij valdèis a l’ero stàit perseguità e obligà a sté isolà ant le valade alpin-e a òvest ëd Turin. L’intension ëd Beckwith a l’era ‘d giuteje dla mira social, cultural e spiritual an fasendje conòsse mej ant l’Anghiltèra, sì che a podèisso arsèive arsorse finansiarie e d’àutra natura për mijoré la condission dla gent. Un-a dle còse che Beckwith a l’avìa a cheur a l’era che i valdèis (e nen mach lor) a comprendèisso bin la Bibia (e j’àutri liber d’istrussion) ant ij sò idiòma. Për còst motiv a l’ha ancoragià (e finansià) la publicassion ëd lìber (bibie e ‘d catechìsim) stampà a doi colòne, fransèis e provensal, e ‘dcò fransèis e piemontèis, e peuj (për ij Salm) piemontèis e italian.
La publicassion d’un Testament Neuv tut an piemontèis, për Beckwith, a l’avìa ‘dcò ‘l but ëd argionze la gent dla pian-a (nen mach ij valdèis) e fé conòsse a tuti la Paròla ‘d Nosgnor. Për chiel, ël piemontèis a l’era, nopà, na sòrta ëd transission për fé che ij valdèis as dovertèisso dë manera missionaria anvers l’Italia. Le dificoltà ëd sto progèt a l’ero motobin grande, nen mach për l’oposission dj’autorità catòliche e dël govern dël Piemont, ma ‘dcò për le resistense dël “clergé vaudois” midem. Comsëssìa, ant la pian-a ij prèive catòlich a l’era nen ràir ch’a predichèisso an piemontèis, ma avèj na Bibia an piemontèis ant le man dla gente, gnanca a parlene: mach ij prèive a dovìo trasmëtte la conossensa “bin filtrà” dla religion autorisà da le gerarchie eclesiàstiche ‘d Ròma.
Beckwith, anlora, a l’ha fidà ‘d fé la tradussion dël Testament Neuv an piemontèis a sò amì Enrico Geymet, pastor a Losan-na, fieul ëd Pietro Geymet, moderator e pastor dla Cesa valdèisa, ch’a l’era stàit ëdcò sota-prefet ëd Pinareul durant ël govern napoleònich. Geymet a l’è giutà da M. Bertè, pastor a La Tor dël Pèlis.
Ant ël piemontèis ëd Geymet, nopà, an relassion al torinèis dl’época, a dominan forme pinareulèise, d’arcaism e ‘d contaminassion ch’a ven-o dal provensal e da l’italian, dzurtut andoa ‘l tradutor a conossìa nen ij termo tecnich dël lengage bìblich. L’ortografìa a dipend sìa da l’italian, sìa dal fransèis. Costa edission a comparìss la prima vòlta ant l’agn 1831, voltà ‘d manera fidel da la version fransèisa dël Martin. Sa tradussion a seurt an apoprè 1000 copie, completà da la Società Biblica Britannica e Forestèra (SBBF) ant l’agn 1834 e l’impression a l’é stàita coregiùa da Betckwith midem. Ant l’agn 1837, 2000 copie ‘d l’Evangeli ‘d Luca e ‘d Gioann, a l’ero sortìe, soagnà da l’istèssa società an doi colòne paralele con ël test fransèis.
Costa edission a l’é stàita séguità ant l’agn 1841 da la version piemontèisa dij Salm, an sel fondament dla version talian-a dël Diodati. A causa dl’insistenta oposission dël clero catòlich-roman, coste edission a l’han nen, nopà, otenù cola sirculassion ch’a l’era stàita anticipà. An efet, la version dla SBBF a l’era ‘dcò stàita butà ant la lìsta dij lìber proibì. Malgré sta situassion, an col period, la toleransa dël govern dël Regn ëd Sardègna a l’ha consentì che cola edission as podèissa caté ant le librerie ‘d Turin, e a l’ha trovà anteresse dzurtut antra le classe elevà.
D’antlora as peudo conté s’ ij dil dla man version ëd tòch dla Bibia, comprèis ij tentativ ëd Milo Bré, antrapà da la Cesa catòlica ch’a considera nen ël piemontèis coma na lenga litùrgica “dignitosa” o convenienta. A-i é d’cò d’àutre preuve ‘d tradussion fàite da privà ch’as peudo trové an sl’Internet, ëd bon-a volontà, ma sovens nen pro bon-e da vàire mire.
Ancheuj, për ël moment, a resta la re-impression (1986) del Testament Neuv dël mila otsent, soagnà për l’editriss valdèisa Claudian-a. Col piemontèis-là, nopà, as peul nen consideresse adat a l’usagi piemontèis modern e a sarìa da butè al temp d’ancheuj. Na neuva tradussion del Testament Neuv a l'é stàita realisà da Pàul E. Castlin-a e Majo Galin-a, e as peul trovesse ambelessì.
'L Testament Neuv de Nossëgnour Gesu-Crist: tradout in lingua piemonteisa (1834)
🇫🇮
Lenga tsotsitaal
Pais an dova a l'é parlà
La lenga tsotsitaal o Tsotsitaal a fa part ëd le lenghe créole e a l'é parlà dzortut an Sudàfrica.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Tsotsitaal a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=fly
🇫🇮
Tsotsitaal language
Prerow
Prerow a l'é un munissipi dl'Almagna localisà ant ël distret ëd Vorpommern-Rügen, stat ëd Meclemborgh-Pomerania Ossidental.
A aparten a l'aministrassion ëd Darß/Fischland.
Lenga yukpa
Pais an dova a l'é parlà
La lenga yukpa o Yukpa a fa part ëd le lenghe carib e a l'é parlà dzortut an Colombia.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Yukpa a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=yup
🇫🇮
Lenga Malay, Makassar
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Malay, Makassar o Malay, Makassar a fa part dle lenghe austronesian-e e a l'é parlà specialment an Indonesia (Sulawesi).<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Malay, Makassar a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=mfp
Lenga blang
Pais an dova a l'é parlà
La lenga blang o Blang a fa part ëd le lenghe Austro-Asiàtiche e a l'é parlà dzortut an Cin-a.
Bechbarmak
Ël bechbarmak a l'é un mangé tìpich dël Kirghizistan. A l'é fàit ëd carn ëd moton e pasta, fàit mitoné an ëd gran ramin-e. Pì ij tòch ëd carn a son gròss e grass, pì la pitansa a l'é considerà bon-a. As mangia con le man, 'me ch'a dis ël nòm. An efet, bech a veul dì sinch; barmak a son ij dij. 🇫🇮
Lenga blang
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=blr
Frangula alnus
Descrission
Costo artìcol a l'é mach në sbòss. Da finì.
Distribussion
Da finì.
Notissie
Da finì.
Oriolo Romano
Oriolo Romano a l'é na comun-a dla region Lassio, provincia ëd Viterb, con sirca 2.920 (Cens. 2001) abitant. A s'ëstend për n'aira ëd 19,23 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 151,85 ab/km quadrà. A confin-a con Bassano Romano, Bracciano (RM), Canale Monterano (RM), Manziana (RM), Vejano.
🇫🇮
Russula amethystina
Descrission
Capel fin a 12 cm, vagament cocardà, brun violet o da uliva a òcra giaunastr, sliss al disch, da vinos a lila violet, vlutà al bòrd. Lamele giàun butir peui giàun òcra mesan. Gamba àuta fin a 7 cm e larga fin a 2,5 cm, veuida, giaunastra macià ëd brunastr. Odor débol.
Ambient
A chërs sota le conìfere dzortut sota ij sapin.
Comestibilità
A ven dàita për comestìbil.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Russula amethystina Quélet 1987
Rosa e Carolina Agazzi
thumb|right|200px|Rosa Agazzi Rosa Agazzi a l'era nassua a Volongo ai 26 ëd mars dël 1866 e a l'é mòrt-ie ai 9 ëd gené dël 1951. Sua sorela Carolina Agazzi a l'era nassua a Volongo dël 1870 e a l'é mòrt-ie del 1945.
Dël 1895 a l'han fondà a Mompiano, na frassion ëd Bressia, la prima Scòla materna, dont ël but a l'era ëd realisé na completa continuità educativa, coltural e ëd grinor antra la famija e la scòla.
🇫🇮
Lesdins
Lesdins a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l’Aisne. A së stend për na surfassa ëd 10,63 km², con 750 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 70 ab/km².
Harrow Airport
Ël Harrow Airport a l’é n'aeropòrt localisà a Harrow, Ontario, Canadà.
Sò còdes aeropòrt ICAO a l’é CGL2.
Lenga aràbica levantin-a
Pais an dova a l'é parlà
La lenga aràbica levantin-a o aràbich levantin a fa part dle lenghe semìtiche e a l'é parlà specialment an Giordania.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dl' aràbich levantin a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Falco naumanni
thumb|right
Lenga aràbica levantin-a
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ajp
Falco naumanni
Falco naumanni
Famija: Falconidae
Ameixenda, Ames
Santa María d'Ameixenda a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) d'Ames. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 377 abitant (191 fomne e 186 òm) distribuì an 8 grup ëd popolassion.
Falco naumanni
Descrission
Àutri nòm an piemontèis: a l'é un farchèt.
Ameixenda, Ames
🇫🇮
Falco naumanni
Distribussion
As treuva an Asia e Àfrica.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Falco naumanni
Ronzo-Chienis
Ronzo-Chienis a l'é un comun dël Trentin-Sud Tiròl ëd 1.011 abitant, an provincia ëd Trent.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alberto Cappelletti (dal 9/05/2005).
Anliure esterne
🇫🇮
Plounévézel
Plounévézel a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Brëtagna, ant ël dipartiment ëd Finistère. A së stend për na surfassa ëd 24,21 km², con 1.017 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 42 ab/km².
🇫🇮
Lenga oorlams
Pais andoa a l'é parlà
La lenga oorlams o Oorlams a fa part ëd le lenghe créole e a l'é parlà dzortut an Sudàfrica.
Classìfica
Në schema ëd classìfica ëd l'Oorlams a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Daniel Bernoulli
thumb|right|200px|Daniel Bernoulli
Lenga akawaio
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Akawaio a peul esse:
Daniel Bernoulli
Daniel Bernoulli, fieul ëd Johann Bernoulli, a l'é stàit ën fìsich e un matemàtich, amis e rival d'Euler.
A l'era nassù a Gröningen dël 1700 e a l'é mòrt a Basiléa dël 1782.
Lenga akawaio
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Daniel Bernoulli
Dal 1705 a viv a Basiléa; a studia a Heidelberg e a Strasborgh, peui a torna a Basiléa anté ch'a pija sò diplòma dël 1721. A l'é a Venessia dal 1723 al 1725, anté ch'as òcupa ëd problema idràulich, e peui a l'é professor ëd matemàtica a San Peroborgh dal 1725 al 1733. A San Peroborgh a-i era già sò frel Nicolas e ansema a enonsio ël paradòss ëd San Peroborgh.
A torna a Basiléa, anté che dal 1733 a dventa professor d'anatomìa e botànica e, apress, ëd filosofìa sperimental e speculativa.
Sò travaj
An matemàtica a travaja an sle fonsion trigonométriche, le frassion continuà, j'equassion diferensiaj, dzortut j'equassion diferensiaj parsiaj, dont a l'é l'inissiator. An particolar, ant la mecànica dij flùid, a l'ha butà an evidensa l'amportansa dël prinsipi ëd conservassion dl'energìa, an rivand a fortì ël prinsipi fondamental dl'idrodinàmica (prinsipi ëd Bernoulli) ant ël 1738.
Antra ij sò travaj matemàtich pì anteressant a-i son coj ëd matemàtica infinitesimal aplicà a l'acùstica e a la mecànica, lòn ch'a fa ëd chiel ël fondador ëd la fìsica matemàtica.
An sò darié perìod, sò anteresse matemàtich prinsipal a l'é stàita la probabilità, dont a l'ha studià ëdcò j'aplicassion a le siense uman-e e al tratament ëd le vairòle.
A l'ha ëdcò fàit ëd travaj an sij maré, le còrde vibrante e la teorìa cinética dij gas, dont a l'é ël fondador.
J'arconossiment
Daniel Bernoulli a l'ha vagnà o partagià almanch des premi dl'Academia dle Siense ëd Paris.
Ël prim a l'é stàit cand a l'avìa 24 agn, për na memòria an sla costrussion ëd na clessidra pr'ëmzuré con precision ël temp ant ël mar. Lë scond, dël 1734, ansema a sò pare për ën travaj an sj'anclinassion dij pian orbitaj dij pianeta. L'avèj dovù divide ël premi a l'ha fàit anrabié sò pare, che a l'ha mandalo fòra ëd ca. Ël ters premi ch'a arsèiv, ch'a partagia con Euler, Colin Maclaurin e n'àutr competidor, a l'é për na comunicassion an sij maré.
Na stòria dròla
Un di Bernoulli a l'é trovasse a viagé ansema a n'òm ch'a conossìa nen. Ël monsù a-j ciama sò nòm e chiel a-j dis: I son Daniel Bernoulli. Chërdend ch'a badinèissa, ël monsù a-j rëspond: E mi i son Isaac Newton.
Bernoulli a disìa che costa stòria a l'ha faje pì piasì che tuti j'onor.
🇫🇮
Chuck Berry
Charles Edward Anderson "Chuck" Berry, nassù ai 18 d'otóber dël 1926, a l'è stàit un cantant american. A l'é stàit un dij prim e pi arnomà ant la mùsica rock and roll e un dij cantant dël sécol ch'a fà XX pi bin conossù ant ël mond. A l'é mòrt ai 18 ëd mars dël 2017.
Àlbom
🇫🇮
Bigne
Bigne a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Bassa Normandìa, ant ël dipartiment ëd Calvados. A së stend për na surfassa ëd 3,86 km², con 162 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 42 ab/km².
🇫🇮
Koumyss
thumb|200px| thumb|200px|Na bota e 'n bicer ëd koumyss Ël koumyss a l'é 'n bibi fàit ëd làit ëd giumenta fërmentà, tìpich dij popol ch'a vivo ant lë stepe dl'Asia sentral, dzoratut an Kirghizistan.
Lesges
Lesges a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l’Aisne. A së stend për na surfassa ëd 6,65 km², con 81 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 12 ab/km².
🇫🇮
AMAT (Palerm)
AMAT a l'é l'acrònim d' Azienda Municipalizzata Auto Trasporti (Asienda Munissipalisà d'Àuto-Traspòrt).
L' AMAT a l'é la sossietà che dal 1964 a gestiss ij traspòrt pùblich ëd Palerm e dj'anviron. Dal 2005 a l'é na sossietà për assion dont l'ùnich sòcio a l'é la comun-a ëd Palerm.
Al di d'ancheuj soa rej ëd traspòrt a l'é longa apopré 330 chilòmeter e a coata ël teritòri dla sità e ëd chèiche comun-e dantorn.
🇫🇮
Hebeloma pallidoluctuosum
Descrission
Capel fin a 5 cm, soens nen regolar, tachiss, òcra ciàir con ël disch mon. Lamele spassià, motobin larghe (fin a 12 mm), nen regolar, da ciàire a òcra rosastr. Gamba àuta fin a 6 cm e larga fin a 0,8 cm, atenuà, un pòch dël midem color. Odor fòrt.
Ambient
A chërs sota le latifeuje, ant ij senté.
Comestibilità
As peul nen mangesse.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Hebeloma pallidoluctuosum Gröger & Zschieschang
Moosleerau
Moosleerau a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton d'Argovia, con sirca 820 abitant. A së stend për na surfassa ëd 3,81 km², con na densità ëd popolassion ëd 215 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Attelwil, Kirchleerau, Reitnau, Schmiedrued, Staffelbach, Triengen (LU).
La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.
🇫🇮
Bourg-lès-Valence
Bourg-lès-Valence a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Ròno-Alp, ant ël dipartiment dël Drôme. A së stend për na surfassa ëd 20,3 km², con 18 948 abitant, scond ël censiment dël 2005, con na densità ëd 903 ab/km².
Chegadas
🇫🇮
Lenga lawa ossidental
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Lawa ossidental a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=lcp
Yangtze
Ël fium Yangtze, o Yangzi, or Chang Jiang, a l'é un fium ëd la Cin-a.
A l'é ël fium pì lungh ëd l'Asia e a l'é ël ters pì lungh dël mond, d'apress dël Ri dj'Amàsson e dël Nil.
Ël fium a l'é longh pì o men 6.300 kilòmeter (pì o men 4.000 mija) e a va da l'ossident ëd la Cin-a (provinsa ëd Qinghai) a l'orient ëd la Cin-a, fin a l'Océan Pacìfich. A l'é stàit considrà com la linia ëd division tra ël setentrion e ël meridion ëd la Cin-a. La siviltà cinèisa a l'é nassùa arlongh a le sue rive.
An sël fium a-i é na gran diga, ciamà la Diga dle tre gole, che a l'é un-a dle pì gròsse ant ël mond. Costa diga a forma un lagh motobin gròss.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Antonio Pavoni
thumb|right|200px|Ël beat Antonio Pavoni Ël beat Antonio Pavoni a l'era nassù a Savian dël 1325 e a l'é mòrt a Bricheras ai 9 d'avril dël 1374. A l'é un màrtir dla cesa catòlica. Dël 1856 a l'é stàit proclamà beat da papa Pio IX.
Nassù ant na famija nòbil, a 15 ani a l'ha pijà la decision ëd fesse frà duminican ant ël convent ës Savian. A l'età 'd 39 ani a l'é dventà "inquisitor general për la Lombardìa, la Liguria e 'l Piemont", pijand ël pòst ëd Pietro Cambiani; ant un teritòri coma 'l Piemont cost ufissi a l'era vreman amportant, da già che ant le valade avzin-e a vivìo vàire grop "eretich" e ij rapòrt tra costi-sì e la Cesa a l'ero pa bon. Pavoni a l'ha sërcà 'd cangé la situassion dzoratut con la paròla, a l'ha otnù 'd sucess, ma a l'é fasse 'd nemis tra ij Valdèis.
A l'é stàit massà a Bricheras ant la piassa dël pais, pen-a sortì da la cesa andoa a l'avìa selebrà la mëssa.
🇫🇮
Rapid Assietta
right|140px Rapid Assietta a l'é na squadra piemontèisa an sla ragnà d'un gieugh che as ciama hattrick. La squadra a l'é nàita del 2005 e a la giugà ant le serie eut e neuv dël gieugh. La società a l'ha an sò sìmbol ël drapò dël Piemont e a l'ha coma lenga ofissial ël piemontèis.
🇫🇮
Riccardo Gualino
thumb|150px|Ricard Gualin dël 1931
Antraprenor e mecenà. Riccardo Gualino, an piemontèis Ricard Gualin, a l'é nassù a Biela ël 25 Mars 1879 e mòrt a Firense 'l 7 Giugn 1964.
A l'é stàit ën finansié e industrial con d'atività internassionaj, un fra ij pì amportant ëd sò temp, colessionist, comitent d'architetura moderna, promotor dël teatto, dla mùsica e dël cine. Soa famija a l'era bielèisa e pare e mare a l'ero 'd bisotié. Chiel a l'era 'l fieul nùmer des. A l'ancamin a l'é dedicasse al comersi 'd bòsch dle vàude rumen-e e a l'ha fondà, sèmper ant ël camp dle costrussion, l'Union Italian-a dij Ciman al Casal, ansema a Werner Abegg.
A l'ha fità e batì 'd flòte 'd nav pr'ël traspòrt dël carbon da jë Stat Unì, fondand a Turin la Snia (Sossietà Navigassion Italian-a American-a) che peui a cangg-rà an Snia-Viscosa, creand an Italia ëd grand ëstabiliment për produve 'd filà artifissiaj.
A l'é stàit ëdcò, con la fomna Ceserin-a, ën grand mecenà e antenditor d'art, amis dël crìtich d'art Lionello Venturi (ch'a l'ha amplicà an vàire atività) e sostnidor ëd vàire artista, dont ël pitor Felice Casorati. A l'ha arcujì n'amportanta colession d'art antica, con ij consèj dël famos crìtich, ch'a l'é peui passà a la Galarìa Sabàuda. A son ëdcò amportant ij castej che chiel a l'ha fait fé: ël Castel ëd Ciarzin sij brich monfrin, euvra dl'angigné V. Tornielli, Vila Gualin, sij brich turinèis, comissionà a j'architet roman Busiri Vici e ij Castej Gualin ëd Sestri Levante, sèmper dj'architet Busiri Vici. miniatura|Castel ëd Ciarzin Dal 1925 a l'é ocupasse 'dcò 'd teatro con un bon sucess. Dël 1925 Gualin a l'ha catà 'l teatro Scribe e, dòp n'atent restàur giutà dal crìtich d'art Lionello Venturi, a l'ha inauguralo 'l 26 novèmber dl'istess ann, ciamandlo col neuv nòm ëd Teatro ëd Turin.
La crisi dël 1929 a l'ha amplicà Gualin ch'a l'avìa anvestù 'd sòld ant dle speculassion finansiarie. Contrari al fassism, a l'é nen stàit giutà dal guern a gavess-la dal cròl ëd sò imperi finansiari e industrial e a l'é stàit confinà a Lipari dël 1931 e a Cava de' Tirreni dl'ann dòp, acusà për bancarota con fràuda.
Antërdi a ocupé 'd ròj d'amnistrator, a l'ha controlà istess la Rumianca e la Lux Film, soe bòite duertà an Fransa con Mario Palombi Procuratore. Ëd grand produtor cinematogràfich dj'agn apress 'me Carlo Ponti, Dino De Laurentiis e Luigi Rovere a considerëran Ricard Gualin 'me sò mèistr.
🇫🇮
Wieck auf dem Darß
Wieck auf dem Darß a l'é un munissipi dl'Almagna localisà ant ël distret ëd Vorpommern-Rügen, stat ëd Meclemborgh-Pomerania Ossidental.
A aparten a l'aministrassion ëd Darß/Fischland.
Lenga Axamb
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Axamb o Axamb a fa part dle lenghe austronesian-e e a l'é parlà specialment an Vanuatu.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Axamb a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ahb
Lenga Malay, Balinese
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Malay, Balinese o Malay, Balinese a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut an Indonesia (Bali e Giava).
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Malay, Balinese a peul esse:
Russula integra
Descrission
Capel fin a 12 cm, con motobin ëd color. Lamele pì o men spassià, spësse, crema peui òcra giàune, con ël fil ch'a smija pì ciàir. Gamba àuta fin a 10 cm e larga fin a 3 cm, bianca peui macià. Carn dura, con savor ëd ninsòla.
Lenga aràbica giudé-tunisin-a
Lenga aràbica giudé-tunisin-a
Russula integra
Ambient
A chërs sota ij sapin.
Lenga aràbica giudé-tunisin-a
Pais an dova a l'é parlà
La lenga aràbica giudé-tunisin-a o aràbich giudé-tunisin a fa part dle lenghe semìtiche e a l'é parlà specialment an Israel.<BR> <BR>
Russula integra
Comestibilità
A ven dàita për comestìbil.
Lenga aràbica giudé-tunisin-a
Classificassion
Në schema ëd classificassion dl' aràbich giudé-tunisin a peul esse:<BR> <BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ajt
Oulak tirtich
thumb|right|Na partìa L'oulak tirtich a l'é 'n gieugh tìpich dël Kirghizistan. Doe squadre a caval as as fan front për fé rivé ant la meta dj'àutri la carcassa 'd na crava, ch'a l'é stàita massà an tajandje la gola. 🇫🇮
Lenga pemon
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Pemon a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=aoc
🇫🇮
André Malraux
Scritor autor ëd romanz, anteletual e òm polìtich antifassista.
André Malraux a l'era nà dël 1901 e a l'é mòrt dël 1976. A l'ha combatù an Ëspagna contra Franco. Dal 1959 al 1969 a l'ha fàit ël ministr ëd la coltura. 🇫🇮
Lenga àraba créola babalia
Pais andoa a l'é parlà
La lenga àraba créola babalia o àrabo créol Babalia a fa part ëd le lenghe créole e a l'é parlà dzortut an Ciad.
Classìfica
Në schema ëd classìfica ëd l'àrabo créol Babalia a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bbz
🇫🇮
Lenga lawa oriental
Pais andoa a l'é parlà
La lenga lawa oriental o Lawa oriental a fa part ëd le lenghe Àustro-Asiàtiche e a l'é parlà dzortut an Thailandia.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Lawa oriental a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=lwl
Trèis
thumb|right|200px|Panorama
Trèis (Treiso an italian) a l’é un comun ëd 762 abitant dla provincia ëd Coni.
Stòria
Ël borgh a nass ant sna cita stra roman-a ch'a colegava Ast con Alba, ën passand për Ajan. Da sòn a-i ven sò topònim: ad tertium, visadì a la tersa pera miliar.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Lorenzo Meinardi (dal 5/04/2005).
Plounévez-Lochrist
Plounévez-Lochrist a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Brëtagna, ant ël dipartiment ëd Finistère. A së stend për na surfassa ëd 39,27 km², con 2.356 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 60 ab/km².
🇫🇮
Arnad (omònim)
Arnad a l'é 'l nòm:
Buenos Aires (provincia)
thumb|right Buenos Aires a l'é la pì granda provinsa dl'Argentin-a. La capital a l'é La Plata. 🇫🇮
Jim Carrey
James Eugene Carrey, mej conossù tanme Jim Carrey, a l'é n'ator canadeis naturalisà american e a l'é nà ël 17 ëd gené dël 1962 a Newmarket, Ontario, ant ël Canadà. A nass ant na famija motobin pòvra, tant che për chèich temp a l'han vivotà andrinta a un forgon postegià ant ël giardin dij parent. A l'ha manifestà fin da cit un talent còmich natural e a l'ha tacà a travajé an television e ant ël cine da quand ch'a l'era bin giovo. Ij film ëd sucess pì grand a son rivà ant j'Agn Novanta, e cò se a l'ero nen dle ciadeuvre e chiel a fasìa ël gadan an sussitand lë sgiaj dla crìtica, ël pùblich a l'ha dimostrà grand apressiament. A l'ha ëdcò arsità an film pì ampegnà, an rivand a vagné doi Golden Globe.
Filmografìa
🇫🇮
Inocybe patouillardii
Descrission
Capel fin a 10 cm, fibrilos, da biancastr a bes bistr, reusa-anrossent. Lamele ciàire peui brunastre. Gamba àuta fin a 8 cm e larga fin a 2 cm, anrossenta. Carn bianca peui reusa rossastra. Odor débol, piasèivol.
Ambient
A chërs sota latifeuje a la prima, dle vire d'istà.
Comestibilità
Velenos.
Hartley Bay Water Aerodrome
Ël Hartley Bay Water Aerodrome a l’é n'aeropòrt localisà a Hartley Bay, Columbia Britànica, Canadà.
Sò còdes aeropòrt ICAO a l’é CAY4.
Lesquielles-Saint-Germain
Lesquielles-Saint-Germain a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l’Aisne. A së stend për na surfassa ëd 16,21 km², con 848 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 52 ab/km².
🇫🇮
Miriam Makeba
Cantanta.
Miriam Makeba a l'era nassùa dël 1932 e a l'é mòrta dël 2008.
A l'ha vivù an esili ant jë Stat Unì për soa oposission a l'apartheid. A l'é stàita la prima cantanta african-a ch'a l'ha vagnà ël premi Grammy. 🇫🇮
Lenga Aulua
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Aulua o Aulua a fa part dle lenghe austronesian-e e a l'é parlà specialment an Vanuatu.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Aulua a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=aul
Catamarca
La Catamarca a l'è na provinsa dl'Argentin-a. Soa capital a l'è San Fernando. 🇫🇮
Rassa piemontèisa
200px|right|thumb|Na vaca piemontèisa ch'a marcia an brova dla stra.
Descrission
A l'é na rassa 'd vache ch'a s'anlevo an Piemont. A l'han ël pèil ciàir, squasi bianch, ma con na tinta 'n pòch furmentin-a ant ij prim mèis ëd vita. Ij tòr a son pì scur, con quàicòs ëd gris, pì che àutr an sël còl.
La piemontèisa a l'é bin piantà, con la testa gròssa, ij còrn an sl'ordinari e 'l còl robust. Dë dnans a l'é larga e 'l daré a l'é rotond. La vaca a l'é àuta al garèis 145 cm e a pèisa an sij 600 kg, ël tòr 150 cm për 900 kg.
A son ëd bestie da becarìa; cole ch'a l'han ij mùscoj posterior pì gròss (a smijo dobi) as diso "dla fasson". La carn ëd la rassa piemontèisa a l'é la pì vendùa ant l'Italia për vìa 'd soe qualità: a l'é tënnra, a l'ha pòch grass e un rendiment ecessional (68% për ij bocin già chërsù, 72% për le vache fàite).
Andoa ch'a l'é anlevà
A-i é nen mach an Piemont, ma 'dcò 'nt jë Stat Unì e ant ël rest dël mond.
Anliure esterne
La piemontese si presenta
www.agraria.org
La piemontèisa 'nt ël sit ëd la Region
www.cattle-today.com
🇫🇮
Falco vespertinus
thumb|right thumb|Falco vespertinus
Falco vespertinus
thumb|right Órdin:  ---
Famija: ---
Géner:  ---
Descrission
Àutri nòm an piemontèis: a l'é un farchèt.
Arnad (vin)
Ël vin Arnad as prodov ant le comun-e d'Aosta, Arnad, Montjovet, Challant, Hone, Issogne, Verres an Val d'Osta.