cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bartolomeo Ammannati
Bartolomeo Ammannati a l'era nà a Settignano dël 1511. A l'ha amprendù la scoltura da Baccio Bandinelli a Firense, peui da Jacopo Sansovino a Venessia. A l'é peui tornà a Firense, anté ch'a l'ha sempe abità fin-a a soa mòrt, gavà chèich sogiorn a Venessia, Pàdoa, Roma, Pisa e Nàpoli. A l'é mòrt a Firense dël 1592.
Scultor manerista, Ammannati a l'é anteressasse dzortut ëd fontan-e e tombe. A dev soa nomea d'architet baròch a la fassada dël Colege Roman ëd Roma, al pont Santa Tërnità e a la cort andrinta ëd palass Pitti a Firense, edifissi ancaminà da Brunelleschi. 🇫🇮
Acontia lucida
Ambient
Na generassion a l'ann, la farfala a vola da magg a giugn.
Robela
Robela (Robella an italian) a l'é un comun ëd 536 abitant dla provincia d'Ast.
Acontia lucida
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Robela
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppe Turino (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).
Anliure esterne
🇫🇮
Pietro da Bescapè
Biografìa
Pietro da Bescapè (o Pietro da Barsegapè, ancheuj Bascapè, an provinsa ëd Pavìa) a l'é vivù ant ël sécol che a fa XIII. A l'era un soldà.
Euvre
Pietro da Bescapè a l'é un ëd j'autor an koinè lombard-véneta.
A l'ha lassane n'euvra ëd pì o meno 2500 vers:
Lenga dij segn dla Slovachia
Pais an dova a l'é dovrà
La lenga dij segn dla Slovachia a fa part ëd le lenghe dij segn dij ciòrgn e a l'é dovrà dzortut an Slovachia.
Neuenegg
La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman. 🇫🇮
Lenga dij segn dla Slovachia
Classìfica
Në schema ëd classìfica dla lenga dij segn dla Slovachia a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=svk
🇫🇮
Lenga Molo
Lenga Molo
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Molo o Molo a fa part dle lenghe nilo-saharian-e e a l'é parlà specialment an Sudan.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Molo a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=zmo
Rougeries
Rougeries a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l’Aisne. A së stend për na surfassa ëd 4,13 km², con 241 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 58 ab/km².
Lenga dundari
Pais an dova a l'é parlà
La lenga dhundari ò Dhundari a fa part ëd le lenghe indoarian-e e a l'é parlà dzortut an India.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Dhundari a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=dhd
🇫🇮
Basciano
Basciano a l'é na comun-a dla region Abruss, provincia ëd Téramo, con sirca 2.351 abitant. A s'ëstend për n'aira ëd 18 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 131 ab/km quadrà. A confin-a con Castel Castagna, Colledara, Montorio al Vomano, Penna Sant'Andrea, Téramo.
🇫🇮
Tavo Burat
thumb|Tavo Burat Poeta an lenga piemontèisa Tavo Burat (Gustavo Buratti a l'anàgrafe), valdèis, a l'é nassù dël 1932 a Stezà, an provincia ëd Bérghem e a l'é mòrt al 18 dë dzèmber 2009.
Pijà la làurea an lege dël 1956 con na tesi an sël drit pùblich ant ël canton dij Grison, a l'é stàit consijé ant la comun-a 'd Biela e assessor a l'agricoltura ant la comunità montagnin-a da soa fondassion dël 1994. Professor ëd fransèis a la scòla mesan-a dal 1968 al 1994, dël 1961 a l'ha fondà a Crisseul, con Pinin Pacòt, l'Escolo dóu Po për giuté le parlade d'oc a dzorvive ant j'àute valade 'd Coni e Turin.
A l'é stàit tra ij fondador ëd la Ca dë Studi Piemontèis e a l'é motobin dedicasse a le tradission popolar e ai problema dla siviltà alpin-a. Dël 1974 a l'ha fondà Alp, vos dl'arvira piemontèisa.
A l'é stàit ël prim diretor dl'arvista La slòira. , ,
An italian
A l'ha peui scrivù vàire artìcoj dë stòria e dzora ij problema lenghìstich ëd le minoranse.
Arferiment
🇫🇮
Molson Lake Airport
Ël Molson Lake Airport a l’é n'aeropòrt localisà a Molson Lake, Manitòba, Canadà.
Andrea Pisano
Architet.
Andrea da Pontedera, stranomà Andrea Pisano, a l'era nà a Pontedera vers ël 1290. Fieul d'un nodar pisan, a l'ha arseivù a Pisa na formassion d'oréfiss. Dël 1330 a l'ha chità Pisa për Firense, andoa a l'ha realisà ij panej ëd bronz dël portal meridional dël batisteri.
A la mòrt ëd Giotto, dël 1337, a l'é stàit nominà architet dla catedral ëd Santa Marìa dla Fior e a l'ha dirigiù ij travaj dël cioché.
Salass
Ij Salass a son la prima popolassion conossùa ch'a l'ha abità la Val d'Osta. A j'ero na popolassion séltica mës-ciasse con d'abitant ligurin ëd Piemont e a j'ero rivà, dantorn al 1200 aGC, da nòrd, goidà da 'n cap ch'as ciamava Cordelus o Cordelianus. A l'é belfé ch'a fusso amparentà con ij Salio dla comba ëd Ròno. A j'ero ëd religion druìdica. A vivìo d'agricoltura, cassa, pësca, dlë sfrutament dle min-e (an sò teritòri a-i ero vàire min-e d'òr) e a praticavo ël comersi a travers ëd j'Alp, passand dal còl dël Grand San Bernard, che lor a s-ciairavo tanme sede dël dé Penin. Ij sò domini a j'ero nen limità a la Val d'Osta, ma a së spantiavo fin-a a la pian-a passà Ivrèja, an comprendend bon-a part dël Canavèis e dle zòne dël bielèis, fin-a a le part ëd Salussòla. A l'avìo na cita capital, Cordelia.
Andrea Pisano
Dal 1343 al 1347 a l'ha dirigiù n'atelié a Pisa, con l'agiut ëd sò fieul Nino. A chiel a l'ha delegà ant ël 1349 soe fonsion ëd mèistr d'euvra a Orvieto.
Salass
Dël 141 aGC ij Roman a mando a l'atach contra ij Salass na gròssa armada, sota a j'órdin d'Apio Clàodi Pulcr, ma a son batù da le part ëd Verolengh. Antlora Apio Clàodi a-j ciama a Roma n'àotra armada, a la buta ansema a cola ëd Cecil Metel e a ataca torna, vagnand ij Salass an bataja ant j'anviron ëd Massè. Për fé la pas ij Salass a devo deje ai Roman tut ël Canavèis e ël drit ëd passage a travers la Val d'Osta. La sitoassion però a-j piasìa nì ai Salass, ch'a j'ero pì nen padron a ca soa, nì ai Roman, soget ëd tansantan a j'amboscade dij Salass. Aogust a-j manda contra Terensi Varon Muren-a, con l'órdin ëd craseje. L'euvra a l'é completà dël 23 aGC. Dij Salass ch'a-i resto cheidun a l'é ancorporà ant le legion roman-e, d'àotri a son vendù 'me s-ciav.
Andrea Pisano
Andrea Pisano a l'é mòrt dël 1349 anviron a Orvieto e a l'é stàit sotrà ant la catedral ëd Firense. 🇫🇮
Salass
Ancora al di d'ancheuj, ij Salass a son un dj'arferiment ideaj dël pòpol valdostan.
San Salvator (AL)
San Salvator o San Salvador (San Salvatore Monferrato an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 4.212 abitant, ant la provinsa ëd Lissandria.
Ël pais a resta an sij brich ai margin orientaj dël Bass Monfrà, a na desen-a 'd km a nòrd ëd Lissandria.
Stòria
Ël teritòri 'd San Salvator a l'é abità fin da l'Età dël Fer, quand ch'a l'é probàbil che un prim ansediament a sia stàit fondà da part ëd na tribù ligurin-a dël grup che ij roman a ciameran "Ligures Statielli" opura "Ligures Bagienni". Dal IV sécol prima 'd Crist, a s'anandia la calà dij Celt (o Gaj, pr'ij roman) da Oltralp, che a së stabilisso an bon-a part ëd l'Italia stentrional mës-ciandse con le popolassion locaj e lassand trasse përfonde ant la cultura dle gent dël pòst. thumb|left|230px|La cesa parochial ëd San MartinLa conquista roman-a dl'area a pija sò achit antra 'l ters e lë scond sécol prima 'd Crist; ël pais a dovìa ciamesse Villa ad Vites e a l'era colocà ai màrgin stentrionaj ëd la IX Region Augùstea (Liguria), che a andasìa dal Mar Lìgur al Pò. La tradission a veul che la conversion al Cristianesim dël pais a sìa dovùa a le campagne d'evangelisassion ëd san Siro, vësco pavèis dël sécol ch'a fa IV, e ch'a sìa stàit pròpi chiel a arbatié 'l pais tanme Villa Sancti Salvatoris. Le prime vere sorgiss ch'a documento la stòria dël pais a armonto a l'Età 'd Mès: ant ën diplòma imperial dël 7 ëd magg 999 l'imperator Oton III ëd Sassònia a conced ël borgh al vësco 'd Vërsèj. Antra ij sècoj ch'a fan X e XI, l'abà dl'abassìa 'd san Pé 'd Breme a fa edifichè 'n castel an sla sima dla colin-a për dësfende j'abitant dj'anviron da le incursion dij Sarasin; davsin a le muraje dël castel a l'è stàita batìa la cesa 'd San Martin. Dantorn a castel e piev as dësvlupa ël neuv borgh. Dël 1164 l'imperator Federich I Barbarossa a don-a San Salvator a Vielm, marchèis ëd Monfrà. Ant ël sécol ch'a fa XIII, ël pais a subiss sachegi e atach dai Lissandrin e dël 1290 a ven drocà dël tut, dòp la catura dël marchèis Vielm VII ëd Monfrà.
Dal sécol ch'a fa XIV ël pais as ministra con la creassion ëd la Comun-a rural, dotà 'd pròpie lèj ch'a ven-o codificà dël 1374. San Salvator a sarà mai anfeodà a chèich famija nòbil, ma a resta "Tèra Inmedià" (valadì a la direta dipendensa) dij Marchèis ëd Monfrà (prima j'Aleràmich, peui dal 1306 ij Paleòlogh, anfin dal 1536 ij Gonsaga e Gosaga-Nevers). Dël 1514 ël capitan ëd ventura Gaspare Stampa, a j'órdin ëd jë Sfòrsa, a fa n'àutra terìbil incursion sël pais e dël 1555 ël castel a ven demolì për evitè ch'a fussa dovrà da jë Spagneuj për but militar. Dël 1708, an séguit a la Guèra 'd Sucession Ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, San Salvator a passa ansema a tut ël Monfrà al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II, che pì tard a dventa Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1814 a torna ant ël Regn ëd Sardëgna col tìtol ëd Borgh Regio e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) ëd Lissandria e a l'é a cap d'ën Mandament comprendent ëdcò Castlèt Monfrà e Lu. Për des dì dai 30 d'avril 1859 a së stabiliss a San Salvator ël Quarté General ëd l'Armà Sarda, comandà dal re Vitòrio Emanuel II. Ai 3 ëd magg ël re a monta an sla Tor dël Paleòlogh për vardé da leugn le maneuvre dle trupe austrìache ant la Sconda guèra d'Indipendensa. Dël 18 d'otóber 1894 a oten ël tìtol onirìfich ëd Sità.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Enrico Beccaria (dal 06/06/2016).
Sità gemelà
San Salvator a l'é gemelà con:
Arferiment
thumb|left|300px|Panorama con la Tor dël Paleòlogh
Lingèvres
Lingèvres a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Bassa Normandìa, ant ël dipartiment ëd Calvados. A së stend për na surfassa ëd 14,5 km², con 493 abitant, scond ël censiment dël 2006, con na densità ëd 34 ab/km².
🇫🇮
Cortinarius collinitus
Descrission
Capel fin a 12 cm, baross sombr, rusnent al bòrd. Lamele da biancastre a bes. Gamba àuta fin a 15 cm e larga fin a 2 cm, bianca con pé brunast. Vel tachiss violet ciàir. Carn ciàira, sensa odor.
Ambient
A chërs sota sapin o àutre conìfere.
Comestibilità
<BR> A l'é nen comestìbil.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Lenga Queyu
Pais andoa a l'é parlà
La lenga Queyu ò Queyu a fa part dle lenghe sino-tibetan-e e a l'é parlà dzortut an Cin-a.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Queyu a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Lenga dij segn dël Sudàfrica
Pais andoa a l'é dovrà
La lenga dij segn dël Sudàfrica a fa part ëd le lenghe dij segn dij ciòrgn e a l'é dovrà dzortut an Sudàfrica.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dla lenga dij segn dël Sudàfrica a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Valouse
44.46389°N, 5.19278°W
Valouse a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Ròno-Alp, ant ël dipartiment dël Drôme. A së stend për na surfassa ëd 6,33 km², con 36 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 5 ab/km².
🇫🇮
Acronicta rumicis
Ambient
La farfala a vola da magg a luj.
Distribussion
A viv an tuta Italia.
Padergnone
Padergnone a l'é un comun dël Trentin-Sud Tiròl ëd 666 abitant, an provincia ëd Trent.
Acronicta rumicis
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Padergnone
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luca Maccabelli (dal 9/05/2005).
Larus philadelphia
Larus philadelphia
thumb|right thumb|right
Hygrocybe perplexa
Descrission
Capel fin a 3 cm, bombà, rossa a pèil ëd siola o un pòch oliva. Bòrd unì. Lamele un pòch decorente, un pòch dël midem color. Gamba àuta fin a 4 cm e larga fin a 0,3 cm, dël midem color ma oliva dëstiss an sima.
Larus philadelphia
Descrission
A smija com na gossa d'eva al gabian comun (Larus ridibundus), ma a riva an vòl da la Mérica.
Hygrocybe perplexa
Ambient
A chërs ant ij pra e ant le graminose.
Larus philadelphia
Ambient
Ambient marin.
Hygrocybe perplexa
Comestibilità
Sensa anteresse alimentar.
Larus philadelphia
Distribussion
A riva da la Mérica.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Hygrocybe perplexa
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Hygrocybe perplexa (Smith & Hesler) Arnolds
Fubin-i
Fubin-i (Fibin-ni an monfrin, Fubine Monferrato an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 1.604 abitant, ant la provinsa ëd Lissandria.
Hygrocybe perplexa
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Fubin-i
Ël pais a resta ai margin orientaj dël Bass Monfrà, afacià an sla pian-a 'd Lissandria sorcà dal Tani.
Stòria
Abità da temp motobin antich, ël teritòri 'd Fubin-i a l'é stàit ocupà dai roman, coma ch'a testimònio j'artrovament ëd na necròpoli armontant a lë scond sécol prima 'd Crist. A l'é probàbil ch'ël pais a sìa stàit fondà sël brich anté ch'as treuva ancheuj an época tard-antica, nen lontan da na strà nen stërnìa ch'a colegava la pian-a dël Tani a cola dël Pò, për argionze la sità 'd Vardacate (ch'a restava nen lontan da Casal). A-i son dj'ëstudios ch'a penso ch'ël topònim a peussa derivé dal latin Fibulinae, da na fàbrica 'd Fibulae, element dël vestiari roman. thumb|left|230px|Facià dla cesa parochial ëd Santa MariaLa prima sorgiss ofissial ch'a documenta l'esistensa dël pais a armonta al 26 ëd gené 1041, quand che l'imperator Enrich III ëd Francònia a conferma al vësco-cont Pero II d'Ast ël posses ëd na metà dl'abità ("medietatem Fiblinis"), con tant ëd castel e gesie. Dël sécol ch'a fa XI ël pais a marcava 'l confin oriental dla Diòcesi d'Ast. Doi citassion dël 1116 e 1184 a riferisso la sogession dj'abitant a jë sgnor Can ëd Sela, vassaj dij marchèis aleràmich ëd Monfrà dal 1164. Dël 1224 ël pais a fa sarament ëd sotmission a la Comun-a 'd Lissandria, otenend pròpi Statù e autonomìa aministrativa, ëdcò se 'l castel a resta ai Can ëd Sela. Dël 1316 ël pais a l'é sachegià dai fransèis ant ën conflit antra Angioin ëd Provensa e Viscont ëd Milan. Dël 1325 Fubin-i a torna sota la giurisdission dël Marcheisà: ël marchèis Teodòro I Paleòlogh a acòrda franchisie e concession an deròga ai normal vìncoj feodaj. Dël 1375 ël pais a l'é anfeodà ai cont Valperga. Dantorn a la metà dël Quatsent, Fubin-i a ven fortificà an qualità 'd Tèra Monfrin-a al confin col Ducà 'd Milan: a armonta a cost'época la costrussion ëd le Spàut (ancora parsialment an pé) ch'a delìmita ël cheur dël pais. Dël 1448 ël pais a l'é anfeodà a jë sgnor ëd Massè, branca dij cont Valperga, l'anfeodassion a l'é confirmà dël 1505. Dël 1527 Fubin-i a l'é sachegià dai Lansichenech e 600 abitant dël pais a son stàit massà për avèj fàit resistensa e avèj sercà 'd dësfendse da l'àut ëd j'anmurajament.
Dal Sinchsent, a s'anandia për Fubin-i na lunga época ëd tribulassion dovùa a l'instabilità polìtica e a le guère frequente col passagi dle armà fransèise o spagneule-imperiaj. Dël 1546 ij Massè a vendo 'l feod al nòbil mantoan Giovan Battista Alberigi, ch'a l'avìa 'l tràmit dij neuv marchèis Gonsaga. A nass da sùbit n'ostilità antra ij fubinèis e j'Alberigi, ch'as prolonga fin al 1590, quand ch'ël feodatari a aceta n'indenis ëd 1500 scù d'òr da j'abitant col beneplàcit dël duca Vincens I Gosaga e Fubin-i a resta "Tèra Inmedià" (valadì a la direta dipendensa) dël Ducà ëd Monfrà. thumb|left|250px|Palass Cacheran ëd BricherasiËl Sessent a l'é 'n sécol ëd gran decadensa: le guère dël Monfrà a devasto 'l pais e a causo carestìe, mòrt e epidemìe. J'abitant a passo dai 2000 dla fin dël Sinchsent a mach pì 700, dòp la pest dël 1630. Dël 1658, contut che ij pat a vietèisso neuve anfeodassion, ël duca Carl II Gonsaga a anfeoda 'l pais al cont Vincens Nata, ch'a modìfica e arcostruiss ël vej castel medieval. A-i sarà na ribelion ëd la popolassion contra costa decision e l'autorità dël feodatari a sarà acetà an forma ofissial dal pais mach dël 1690. Dël 1708, an séguit a la Guèra 'd Sucession Ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, Fubin-i a passa ansema a tut ël Monfrà al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II, che pì tard a dventa Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1814 a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) ëd Casal e al Mandament ëd Vignà. Dël 1822 ël castel a l'é vendù ai cont Cacheran ëd Bricherasi che a lo angrandisso e a convertisso 'l parch an giardin a l'italian-a. A la mòrt ëd l'ùltima esponent ëd la famija, ël palass a passa an ardità a la Cita Euvra dla Divin-a Providensa 'd don Orion e dal 1950 a òspita l'ospissi për ij vej dël pais.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Lino Pettazzi (da l'11/06/2018, dagià sìndich dal 2008 al 2013).
Anliure esterne
Sit istitussional
Arferiment
thumb|left|300px|Panorama
Saint-Julien-de-la-Nef
Saint-Julien-de-la-Nef a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Lengadòca-Rossijon, ant ël dipartiment dël Gard. A së stend për na surfassa ëd 8,83 km², con 119 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 13 ab/km².
🇫🇮
Poj
thumb|right Ël poj (Pediculus humanus capitis) a l'é na cita bòja, longa dai 2 ai 4 milim.
A son dij parassita mach ëd l'òm: a vivo ant ij cavèj e a ciucio ël sangh. A taco nen dle maladìe e, na vira dëstacà, a dzorvivo pa pì che 48 ore, përchè a l'han damanca ëd nudrisse minca 3-6 ore e a sopòrto mal ëd temperadure sota ai 32 gré.
A l'han 6 piòte crocùe, ch'a-j servo për tachesse ai cavèj. A peulo rivé a bogesse con n'andi ëd 30 centim la minuta.
Ij poj a vivo da 1 a 2 mèis.
La fumela apress la cobiura a fa da 6 a 8 euv al di e a-i taca a la base dël cavèj, davzin al coram dla testa, dzortut daré dj'orije e an sël cupiss. Apress 8-14 di l'euv as duverta e a-i nass na ninfa che, an d'àutri des di, a dventa na bòja adulta madura da la mira sessual; ëdcò le ninfe as nudrisso dël sangh ëd l'òm ch'a-j òspita.
J'euv as taco a la base di cavèj con na sostansa ch'a arzist bin ai lavage, ai pento e a j'anti-bòje: a l'é për sòn che j'euv nen durbisse o le greuje veuide a peulo resté tacà ai cavèj për vàire mèis, slontanand-se dal coram dla testa maniman che ël cavèj a chërs. Na vira ch'a rivo a pì che 7 milim dal coram, o bin a son veuid opura a produvran pì nen ëd bòje vive.
J'euv a l'han gnun color e donca a l'é malfé s-ciaireje. Na vira che ël poj a nass, le greuje ch'a lassa a dvento bianche e a l'é pì belfé troveje, combin che a peulo esse pijà për dla forfa.
Gallin
Gallin a l'é un munissipi dl'Almagna, situà ant ël distret ëd Ludwigslust-Parchim, ant lë stat ëd Meclemborgh-Pomerania Ossidental. A l'ha 22.71 km² ëd aira, e soa popolassion dël 2019 a l'é staita stimà an 568 abitant.
Lenga Gourmanchema
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Gourmanchema o Gourmanchema a fa part dle lenghe niger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Burkina Faso.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Gourmanchema a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Lenga alta meridional
Pais andoa a l'é parlà
La lenga alta meridional ò Alta Meridional a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut ant le Filipin-e.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=agy
🇫🇮
Lenga catawba
Pais an dova a l'é parlà
La lenga catawba o Catawba a fa part ëd le lenghe siouan e a l'é parlà dzortut ant jë Stat Unì.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Catawba a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=chc
🇫🇮
Niedermuhlern
Niedermuhlern a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Berna, con sirca 525 abitant. As dëstend an sna surfassa ëd 7,2 km², con na densità ëd popolassion dë 73 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Oberbalm, Rüeggisberg, Toffen, Wald.
La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman. 🇫🇮
Pyronema domesticum
Descrission
Fonz a forma 'd copëtta largh fin a 2 mm, com un dischet o na lent. Surfassa dë dzor seulia, ross pi o men viv, surfassa 'd fòra seulia, dël midem color. Bòrd seuli, regolar. Carn com sira, debla, rossastra.
Ambient
A chërs a bocc ëd vaire esemplar, an sla tèra o bòsch brusà (ëdcò brusà da pòch), da la prima a l'otonn.
Comestibilità
Sensa anteresse alimentar.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Lenga dij segn spagneula
Pais an dova a l'é dovrà
La lenga dij segn spagneula a fa part ëd le lenghe dij segn dij ciòrgn e a l'é dovrà dzortut an Spagna.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dla lenga dij segn spagneula a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ssp
🇫🇮
Ël Seto
miniatura|sinistra right|140px Ël Seto (Settimo Torinese an italian) a l’é na comun-a ëd 47.574 abitant dla provincia ëd Turin.
Ël pais a resta a nòrd-est ëd Turin, scasi tut an sla sponda snistra ëd Pò.
Ël nòm
Ël nòm dël Seto a-j ven dal fàit che al temp dij roman as trovava a set mija da la Pòrta Palatin-a ëd Turin.
Stòria
Dël 1276 Gulielm VI ëd Monfrà a riess a 'mpadronisse dël Seto e ëdcò ëd Turin. Dël 1280 a l'é fàit përzoné e a dev rende Turin ai Savòja, ma ël Seto a resta ant ij possediment monfrin. Ansema a d'àutre sità dj'anviron, ël Seto a passa sota ai Savòja a parte dal 1376.
Coma scasi tut ël teritòri piemontèis e dla Savòja, dal 1536 al 1559 a resta sota l'ocupassion fransèisa.
Dël 1630 a l'é frapà da la pest.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Aldo Corgiat Loia (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).
Sità gemelà
Ël Seto a l'é gemelà con:
Arferiment
🇫🇮
Torroso, Mos
🇫🇮
Lenga godwari
Pais an dova a l'é parlà
La lenga godwari ò Godwari a fa part ëd le lenghe indoarian-e e a l'é parlà dzortut an India.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Godwari a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=gdx
🇫🇮
Vassieux-en-Vercors
44.89611°N, 5.37083°W
Vassieux-en-Vercors a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Ròno-Alp, ant ël dipartiment dël Drôme. A së stend për na surfassa ëd 48,25 km², con 340 abitant, scond ël censiment dël 2005, con na densità ëd 7 ab/km².
🇫🇮
Lion-sur-Mer
Lion-sur-Mer a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Bassa Normandìa, ant ël dipartiment ëd Calvados. A së stend për na surfassa ëd 4,75 km², con 2.086 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 439 ab/km².
🇫🇮
Moncton - McEwen Airport
Ël Moncton - McEwen Airport a l’é n'aeropòrt localisà a Moncton, New Brunswick, Canadà.
Sò còdes aeropòrt ICAO a l’é CCG4.
Lenga Qiang meridional
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Qiang meridional o Qiang meridional a fa part dle lenghe sino-tibetan-e e a l'é parlà specialment an Cin-a.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Qiang meridional a peul esse:<BR> <BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=qxs
Calavino
Calavino a l'é un comun dël Trentin-Sud Tiròl ëd 1.391 abitant, an provincia ëd Trent.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mariano Bosetti (dal 9/05/2005).
Anliure esterne
🇫🇮
Moncuch
thumb|left|Panorama Moncuch (Moncucco Torinese an italian) a l'é un comun ëd 902 abitant dla provincia d'Ast.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Nicola Grande (da l' 8/06/2009).
Anliure esterne
🇫🇮
Lenga Gaam
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Gaam a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=tbi
Arnolfo di Cambio
Scultor e architet.
Balangé
Aministrassion
El sìndich a l'é Franco Romeo (dal 11/06/2017).
Arferiment
🇫🇮
Lenga alta setentrional
Pais an dova a l'é parlà
La lenga alta setentrional ò Alta Setentrional a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut ant le Filipin-e.
Arnolfo di Cambio
Vivend a Roma a parte dal 1276, ambelelà a l'ha realisà la tomba dël cardinal Annibaldi a San Gioann an Lateran e dël vësco ëd Roma Adrian V a San Fransesch ëd Viterb. Dël 1281 a l'era a Perugia, dël 1282 a Orvieto, peui a Roma. Rintrà a Firense dël 1296, a l'ha partissipà tanme scultor e architet a l'arcostrussion dla catedral ëd Santa Marìa dla Fior e al palass dla Sgnorìa.
Lenga alta setentrional
Classìfica
Në schema ëd classìfica dl ' Alta Setentrional a peul esse:
Arnolfo di Cambio
Arnolfo di Cambio a l'é mòrt a Firense dël 1302. 🇫🇮
Lenga alta setentrional
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=aqn
Royaucourt-et-Chailvet
Royaucourt-et-Chailvet a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l’Aisne. A së stend për na surfassa ëd 3,04 km², con 177 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 58 ab/km².
Lenga alta setentrional
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Royaucourt-et-Chailvet
🇫🇮
Bellante
Bellante a l'é na comun-a dla region Abruss, provincia ëd Téramo, con sirca 6.926 abitant. A s'ëstend për n'aira ëd 49 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 141 ab/km quadrà. A confin-a con Campli, Castellalto, Mosciano Sant'Angelo, Sant'Omero, Téramo.
Lenga mandan
Pais an dova a l'é parlà
La lenga mandan o Mandan a fa part ëd le lenghe siouan e a l'é parlà dzortut ant jë Stat Unì.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Mandan a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=mhq
🇫🇮
Hygrophorus leucophaeus
Descrission
Capel fin a 5 cm, bass bombà, pòch carnos, baross, con el bòrd da crema a biancastr, un pòch smajà. Lamele arcà decorente, biancastre. Gamba àuta fin a 7 cm e larga fin a 0,8 cm, bianca, povrosa an su. Carn bianca.
Agriopis aprilina
Distribussion
Segnalà an vàire region d'Italia, dal Trentin-Sud Tiròl a la Sicilia, ma ràira.
Hygrophorus leucophaeus
Comestibilità
A l'é nen mangiativ.
Agriopis aprilina
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Hygrophorus leucophaeus
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Hygrophorus leucophaeus (Scop.) Fr.
🇫🇮
Kogel
Kogel a l'é un munissipi dl'Almagna, situà ant ël distret ëd Ludwigslust-Parchim, ant lë stat ëd Meclemborgh-Pomerania Ossidental. A l'ha 29.88 km² ëd aira, e soa popolassion dël 2019 a l'é staita stimà an 676 abitant.
Lenga dij segn dlë Sri Lanka
Pais an dova a l'é dovrà
La lenga dij segn dlë Sri Lanka a fa part ëd le lenghe dij segn dij ciòrgn e a l'é dovrà dzortut an Sri Lanka.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dla lenga dij segn dlë Sri Lanka a peul esse:
Pyronema omphalodes
Descrission
Cost artìcol a l'é mach në sbòss. Da finì.
Lenga dij segn dlë Sri Lanka
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=sqs
Pyronema omphalodes
Ambient
A chërs an sël brusà, a l'ùmid, da la prima a l'otonn.
Lenga dij segn dlë Sri Lanka
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Saint-Julien-de-Peyrolas
Saint-Julien-de-Peyrolas a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Lengadòca-Rossijon, ant ël dipartiment dël Gard. A së stend për na surfassa ëd 12,54 km², con 1 103 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 87 ab/km².
Pyronema omphalodes
Comestibilità
Sensa anteresse alimentar.
Saint-Julien-de-Peyrolas
🇫🇮
Pyronema omphalodes
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Lenga Shixing
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Shixing o Shixing a fa part dle lenghe sino-tibetan-e e a l'é parlà specialment an Cina.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Shixing a peul esse:<BR> <BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=sxg
Airasca
right|140px Airasca a l’é un comun ëd 3.826 abitant dla provincia ëd Turin.
Sità gemelà
thumb|right|200px|Ël cioché Airasca a l'é gemelà con:
Arferiment
🇫🇮
Lenga Bimoba
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Bimoba o Bimoba a fa part dle lenghe niger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Ghana.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Bimoba a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bim
Lenga goaria
Pais andoa a l'é parlà
La lenga goaria ò Goaria a fa part ëd le lenghe indoarian-e e a l'é parlà dzortut an Pakistan.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Goaria a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=gig
🇫🇮
Lomaso
Lomaso a l'é un comun dël Trentin-Sud Tiròl ëd 1.589 abitant, an provincia ëd Trent.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Guido Turrini (dal 9/05/2005).
🇫🇮
Rozet-Saint-Albin
Rozet-Saint-Albin a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l’Aisne. A së stend për na surfassa ëd 7,95 km², con 292 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 36 ab/km².
🇫🇮
Montebello Water Aerodrome
Ël Montebello Water Aerodrome a l’é n'aeropòrt localisà a Montebello, Québec, Canadà.
Latin volgar
right|thumb|Latin Volgar, da 'nt le sgrafignure ëd [[Pompei, a l'era ël parlé dla gent normal ant l'Imperi Roman — motobin diferent dal latin clàssich ch'a dovravo jë sgnor.]] Latin Volgar (an Latin, sermo vulgaris, "parlé normal") a l'é n'espression dal sust motobin largh, ch'a pija andrinta ij dialèt vernacolar e ij sociolèt dël Latin fin a che sti dialèt, ën ëvnisend viaman pì diferent, a ven-o a esse le prime lenghe romanze, distinsion che për sòlit as fa anviron al sécol ch'a fa IX. Ël latin volgar as ciapa andrinta ëdcò ël tard latin e le doe espression vàire vire as dòvro coma sinònim. As parla ëd Volgar Latin ëdcò an arferiment al parlé vernacolar d'àotri moment ëstòrich, comprèis col Clàssich.
Còs er-lo ël Volgar Latin?
right|thumb|200px|Ël Cantar de Mio Cid (Canson dël mè [[El Cid|Cid) a l'é ël prim test ëd na chèich longhëssa ch'a sia rivane an Spagneul, e a marca l'anandiesse dë sta lenga coma entità dëstacà dal Latin Volgar]]
Ël nòm "volgar" a veul mach dì "comun" e a ven da 'nt ël mòt Latin vulgaris, visadì "comun", ò pura "ëd la gent". "Latin Volgar" a peul esse dovrà con dij sust diferent:
La pì gran part dle definission dël "Latin Volgar" a lo dà coma parlé, pitòst che coma scrit. A l'é amportant visesse che "Latin Volgar" a resta an tute le manere mach na definission an astrat, pa ch'a sia ël nòm d'un dialèt pitòst che n'àotr. L'espression midema a resta n'anvasion ëd camp anvers a la sociolenghìstica, e ën ëvnisend dovrà a l'ha giutà a fé nasse sta branca sientìfica, ch'a studia le variassion lenghìstiche ën rispet a variàbij sossiaj, e che a l'ha nen ël but ëd buté dij confin precis antra lòn ch'a resta stàndard e lòn che stàndard a l'é nen (pr'esempi, a tira nen a fé na dicotomìa s-ciapà antra Clàssich e Volgar), ma pitòst a vëdde na lenga coma camp ëd variassion possìbij. Da na mira sociolenghìstica, dialetològica ò stòrio-lenghìstica, ël Latin Volgar a peul esse motobin ës-ciairà coma bele che sinònim ëd "variansa lenghìstica dël Latin" (da na mira sossial, geogràfica e cronològica) ch'a lassa fòra ël parlé, ë dzortut lë scrive, djë sgnor con pì d'istrussion. La rason che le definission dël Latin Volgar a resto tant diferente l'un-a da 'nt l'àotra a l'é pro che le diferense che l'espression a ciapa andrinta a resto squasi anfinìe.
Evolussion
Për via che antlora pa mai gnun a l'é pijasse ël bren dë trascrive da na mira fonética ël parlé ëd tuti ij dì, chi ch'a studia ël Latin Volgar a l'ha da felo sensa podej avej n'acess diret al material ëd sò studi. Nòstra conossensa dël Volgar Latin an ven da tre sorgiss prinsipaj:
Chèich travaj literari ch'a dòvra un registr bass ëd Latin dël perìod Clàssich Latin 'cò chiel an lassa deje na vardà ant ël mond dël prim Volgar Latin. Ij travaj ëd Plàuto e Terensio, ën essend dle comedie con vàire s-ciav për personagi, an ësmon-a chèich prima forma basiletal latin-a; midem a fa ël discors dij libert ant la Cena Trimalchionis ëd Petronius Arbiter.
Ël tèrs sécol as considera un moment che ël vocabolari a l'era antramentr ch'a cambiava (pr'es., equus → caballus "caval", e via fòrt). Ant j'ùltim temp chèich ëstudi, che miraco a l'han da manca d'esse mej finì, a l'han anandià l'idèja che ëdcò la prononsia a l'abia tacà a andé për sò cont, ën ëvnisend viaman pì davsin-a a cole locaj dël dì d'ancheuj; l'esempì pì spetacolar ch'a l'ha fortisse a sarìa stait col dj'anviron ëd Nàpoli.
Për vàire sécoj dapress a la fin dl'Imperi Roman d'Ossident, ël Volgar Latin a l'ha tirà drit a ste-ie aranda a la forma scrita dël Tard Latin, che al dì d'ancheuj i ciamoma Latin Medioeval; quand che ij parlant nativ d'un dij vernacoj romanz a son butasse a sërché dë scrive con na gramàtica e na grafìa corete a l'han sërcà dë felo ën basand-se ansima a le nòrme del latin clàssich. Ste version da studios dël latin, un-a "congelà" ant la codìfica dël Drit Roman fàita sot a Giustinian, e l'àotra dovrà da la Gesia, a son peui fondusse ant un-a sola për efet dël travaj dij copista medioevaj. L'arzultà a l'ha continuà coma lenga scrita e stàndard d'arferiment motobin pì anlà che nen ant l'età ëd mes.
An efet, ël tèrs Concili ëd Tours dl'813, a ij prèive a l'han daje órdin dë prediché an vernàcol — ò ant la rustica lingua romanica (Volgar Latin), ò ant ij vernàcoj germànich — përchè la gent normal ël latin formal a l'era pa pì bon-a a capilo. Ant lë spassi ëd na generassion ij Sarament dë Strasborgh (dl'842), che a buto për ëscrit un tratà antra anvod ëd Carlomagn, Carl ël Plà e Luis ël Tëdesch, a saran pronunsià e scrivù ant na lenga che latin a l'é pì nen. Vardene un tòch d'esempi ambelessì sota: thumb|Estrat dij Sarament
d'ës moment-sì anlà, ij vernàcoj latin an pràtica a ven-o a portesse coma dle lenghe, ën dësvlupand soe nòrme locaj e soe ortografìe daspërlor, e l'espression "Volgar Latin" a chita-lì d'avej ëd sust. Për pì d'anformassion, ch'a varda lenghe romanze.
Vocaj
Un cambiament motobin ancreus ch'a l'ha tocà minca lenga Romanza a l'é ël riordinament dël sistema dle vocaj dël latin clàssich. Ël latin a l'ha des vocaj distinte: version longhe e curte ëd A, E, I, O, V, e tre ditongh: AE, OE e AV (quatr conforma a chèich studios che a buta ant ël cont ëdcò VI).
A-i ero ëdcò na version longa e un-a curta dla Y, ch'a rapresentavo ël son ant j'amportassion greche, coste-sì però a l'é belfé ch'a sio rivà a esse prononsià coma  anans che l'evolussion dle vocaj roman-e as anandièissa.
An chèich moment dla stòria dl'Imperi, tute le vocaj (gavà la /a/) a l'han tacà a diferensiesse ëdcò për qualità, e nen mach për longhëssa. Cole longhe a son ëvnuite pì sërà, dëmentrè che le curte a vnisìo pì duvèrte. Parej, pr'esempi, Con sossì ël sistema a des vocaj dël latin clàssich, basà ansima a la longhëssa fonémica dle vocaj, a l'é stait arfàit ëd neuv coma sistema andova la distinsion për longhëssa vocal a l'ha përdù soa amportansa fonémica, e la distinsion për qualità (pì ëd precis, për aotëssa vocal) a l'é vnùita pì fondamental.
An efet, ël latin a l'é passà da:
a:
Gavà le lenghe sardagneule, ch'a l'han mantnù la posission dle vocaj latin-e clàssiche (ma a l'han smonune për la stra la longhëssa fonémica), lòn ch'a l'é rivà col Latin Volgar as peul descriv-se con la tàola ambelessì dzora a la man drita.
Ij ditongh AE e OE për sòlit a l'han fàit ésit an e. OE a l'é sempe stait pitòst rèir ant ël latin clàssich; fin da 'nt ij temp dl'antichità ël numeral oinos ("un") e l'era vnùit unus. J'ésit dël latin AE a son 'cò lor stàit soget almanch a chèich cambiament fin dal prinsipi; ël fransèis proie ("preda") a presum na pitòst che na, com a sarìa lògich dal latin clàssich praeda. Ël latin AV a l'é restà sota pression anvers al cambiament fin da 'nt ij temp dla Repùblica Roman-a; vàire polìtich popolista a l'avìo pijait l'andi a dì Clodius al pòst dla forma motobin conossùa dël nòm Claudius, ma ës cambiament-sì a l'ha nen avù n'adossion universal, e as marcava anco' coma basiletal ant ij prim temp dl'Imperi. AV an prinsipi a l'é restà, ma peui an vàire lenghe a l'ha finì da bon për passé a, na vira che le e  originaj a l'ero 'co lor tramudasse. (Ma ël portughèis a l'é evolusse mach fin-a a na bele che an temp motobin recent; ossitan e rumen as ten-o la .)
Con lolì, ël sistema a des vocaj dël latin clàssich (nen contand ij ditongh e la Y greca), basà ansima a la longhëssa vocal fonémica, a l'ha viaman përdù soe distinsion për longhëssa, antant che l'amportansa fonèmica as tramudava ant sl'aotëssa vocal, e ël pèis dàit a le posission tòniche a l'é ëvnùit motobin pì arlevant ant ël Latin Volgar che nen an col clàssich. Sòn a l'ha ëmnà le sìlabe nen acentà a fesse maraman pì andistinte ant la prononsia, dëmentrè che a dasìa sempe pì ëd cambiament ant cole acentà. L'arzultà a l'é stait un sistema con set vocaj acentà (ses an rumen, sinch ant le lenghe sardagneule) e sinch fonema vocaj nen acentà.
J'ésit dle forme curte dla O e dla E a son trovasse pitòst balarin ant le lenghe derivà dal Volgar Latin, e a l'han pijait l'andi a s-ciapesse an ditongh. La forma clàssica focus (acusativ focum), "tera", a l'é vnuita la paròla general dël pròto-romanz për "feu" (ën pijand-je 'l pòst a ignis), mach che soa 'O' curta a l'é vnùita un ditongh diferent an squasi tute le lenghe derivà:
An fransèis e n'italian, sti cambiament-sì a son rivà mach ant le sìlabe duvèrte. Nopà lë spagneul a l'ha fàit ditongh ant tuti ij cas, ën arzultand ant un sistema motobin pì leger ëd sinch vocaj tant për le posission tòniche che për cole nen tòniche. An portughèis ëd ditongh a l'é pa vnùijne gnun d'autut (fogo ). Ël rumen a smon un passagi a ditongh për la E curta (fier da 'nt ël latin ferrum), ma nen për la O curta (foc). Ël portughèis a l'ha gavasse na chèich part dij problema d'anstabilità dle vocaj ën arpijand la distinsion latin-a antra vocaj curte e longhe ant sò sitema vocàlich. Le e e o longhe dël latin për sòlit a son esità an vocaj sërà an portoghèis (e as ëscrivo ê e ô an posission tònica), dëmentrè che le curte corispondente a son ëvnùite duvèrte (é e ó s'a son tòniche). La prononsia dë ste vocaj a l'é la midema smonùa da la tàola dël Latin Volgar ambelessì a la man drita. Comsëssìa, na chèich anstabilità vocal a l'é rivà ëdcò për ël portughèis, e an particular le o nen tòniche a son esità an, e le e nen tòniche an ò pura.
An catalan ël process a l'é stàit davsin a col dël portughèis. La o curta latin-a a l'é virasse ant na vocal duvèrta, la e curta a la fin dle fin a l'é rivà a sëresse ant ij dialèt ossidentaj e a passé a schwa an coj orientaj. Sta schwa a l'é peui viaman dorbusse an, contut che ant la pì part dj'ìsole Balear la schwa a sia mantnusse fin al dì d'ancheuj. Ëdcò ij dialèt orientaj a l'han avù n'anstabilità vocal paragonàbil a cola dël portughèis: e  nen tòniche a son virasse an schwa (ant chèich moment dla stòria dla lenga sòn a tocava nen le  an posission pretònica, ën dasend un son ch'a l'é anco' motobin viv ant la pì part dle Balear), e, gavà la pì part ëd Majòrca, le  e  nen tòniche a son fondusse ant na.
Consonant
La palatisassion dij son latin, , e soèns a l'é squasi universala ant ël Volgar Latin; j'ùniche lenghe romanze ch'a l'han nen pijala a son ël dàlmata e cheidun-a dle lenghe sardagneule. Con sòn ël latin caelum ('ciel'), prononsià con na  inissial, a l'é vnùit: ch'a parto tuti con na consonant sibilanta.
Le veje semivocaj ch'as ëscrivìo V an latin coma an vinum, prononsià, e I coma an iocunda, prononsià , a son esità an e. Però ant ël piemontèis i l'oma mantnù vàire valor semivocaj associà a la V, coma an "ëvnì". Antra vocaj le e le  soèns a son fondusse ant na  antërmedia. Caraterìstich dël piemontèis a l'é l'ésit dla sequensa GU an (coma l'italian guarda, ch'a da nojàotri a ven varda, catalan guaire, da nojàutri vàire). A l'é belfé che sòn a sia rivà con na prima elision dla G, ch'a l'hai peui mnà a l'ésit dla U ch'a l'era resta-ie.
Notaman amportant a l'é che ant l'alfabet latin le cobie U e V, I e J a vnisèisso pa butà coma distinte antra lor fin a ij prim temp modern. Le U e J majùscole a-i ero pa d'autut, dëmentrè che j e v e restavo mach dle variassion dë stil gràfich ëd i e u.
Ant j'àree romanze ossidentaj na vocal epenténica a l'é stàita piassà dadnans a qualsëssìa paròla ch'as anandièissa për s pì n'àotra consonant: parej ël latin spatha ("spa") a ven ël portughèis e spagneul espada, ël catalan espasa, ël fransèis épée. An piemontèis as process-sì a l'é anco' ant në stat antërmedi, con na Ë prosténica dont presensa a l'é nen fissa, ma mach determinà da la conclusion ëd la paròla ch'a preced (la spa e set ëspa), lòn ch'a peul documenté an manera motobin ciàira coma sia na-ie la modìfica fissa dj'àotre àree ossidentaj. Nopà, ant le lenghe romanze orientaj l'eufonìa a l'é stàita goernà ën giontand ël son epentétich a l'artìcol ch'a preced quand a fa da manca dë felo, e parej an italian ël fomnin spada as fa la spada, ma ël masculin *il spaghetto as vira an lo spaghetto. Ël piemontèis a dòvra ëdcò costa solussion (ël can e lë scond), ant la sèrnia dj'artìcoj, coma d'àotra part a l'é natural për na lenga ch'as treuva già an contat confinari con dj'àree romanze orientaj.
Ël géner a l'é stàit armodlà ant le lenghe derivà dal Volgar Latin ën drocand le consonant finaj. An latin clàssich le terminassion -US e -UM a marcavo la diferensa antra nòm néuter dla sconda declinassion; na vira che tant la -S che la -M a son drocà, ij néuter a son fondusse con ij masculin, e ës process-sì a l'é complet ant tute le lenghe romanze. Për contrast, cheidun dij néuter pluraj coma gaudia ("gòj") dle vire a son ëstàit rianalisà coma fomnin singolar. Ël droché dla final -M a l'é un process ch'a smija ch'a sia anandiasse già da ij temp dij prim monument latin. L'epitafi ëd Lucius Cornelius Scipio Barbatus, mòrt anviron al 150 aGC, a dis TAVRASIA CISAVNA SAMNIO CEPIT, che an latin clàssich a dovrìa esse scrit Taurāsiam, Cisaunam, Samnium cēpit ("A l'ha conquistà la Taurasia, la Cisauna, e ël Samnio"). La final -M però, a l'é sempe restà ant la lenga literaria, contut che soèns a la sia stàita tratà coma muta ant la scansion dla poesìa.
Preuve dij cambiament
Vàire dle forme castigà da l ' Appendix Probi a son peui arzultà motobin produtive për le lenghe romanze; oricla (néuter plural clàssich auricula, "orije") a l'ha dait ël fransèis oreille, ël catalan orella, lë spagneul oreja, l'talian orecchio, ël rumen ureche, ël portughèis orelha, dëmentrè che la forma clàssica a l'é pa mantnusse për gnun.
Vocabolari
Certe paròle dël latin clàssich a son drocà da 'nt ël vocabolari. La forma clàssica equus, "caval", a l'é staita arpiassà squasi sempe da caballus (a resto notaman fòra ël rumen iapă, ël sardagneul èbba, lë spagneul yegua, ël catalan egua e ël portughèis égua, che tuti a veulo dì "stalon" e a ven-o dal clàssich equa). Na lista motobin parsial ëd paròle ch'a son nomach clàssiche e ëd cole ch'a l'han ëmnà al romanz as peul trovesse ant la tàola ambelessì a la man drita.
Cheidun-a dë ste paròle drocà an romanz, a l'é peui staita torna amportà da 'nt ël latin midem. Ij cambiament dël vocabolari a l'han tocà fin-a le partìcole gramaticaj pì basilar dël latin, dont vàire a son dësparìe sensa lassé pa gnun-a marca an romanz, coma an, at, autem, donec, enim, ergo, etiam, haud, igitur, ita, nam, postquam, quidem, quin, quod, quoque, sed, utrum, e vel.
Soèns le paròle latin-e pijàite andré da 'nt ij registr "àot" dla lenga as treuvo fianch a fianch con cole derivà. Quand as ës-ciàira ch'a manca cola evolussion fonètica ch'a sarìa lògich ëspitesse, sòn a l'é na marca ch'as trata ëd n'amportassion. Pr'esempi, ël volgar latin fungus (acusativ fungum), "fonz, bolè", a l'é vnùit l'italian fungo, ël catalan fong, ël portughèis fungo e lë spagneul hongo, con l'ésit F -> H ch'a resta sòlit për lë spagneul (ch'a varda filius -> spagneul hijo, "fieul" ò pura facere -> spagneul hacer, "fé"). Però lë spagneul a manten ëdcò fungo, andoa l'ésit spagneul sòlit a manca, lòn ch'a mostra ch'as trata ëd n'amportassion da 'nt ij registr "àot" dël latin clàssich.
A-i riva ëdcò che na paròla clàssica latin-a a la sia restà ansema a cola dël volgar. An volgar latin, ël clàssich caput, "testa", a l'é passà a testa (che an prinsipi a stava për "vas") an vàire forme ëd romanz, comprèis fransèis, italian e piemontèis. Però italian, fransèis, piemontèis e catalan a manten-o la forma clàssica coma capo, chef, cap e cap con ël sust metafòrich ëd "testa", e donca ëdcò ëd  "comandant". La paròla latin-a a l'é restà an napoletan (capa) e an Rumen coma cap ansema a ţeastă, che tute e doe a veulo dì 'testa' an sens anatòmich. Lë spagneul e ël portughèis a l'han cabeza/cabeça derivà da *capetia, na forma modificà ëd caput, dëmentrè che testa a l'é restà an portughèis coma paròla për "front". An total, sòn a mostra na strutura comun-a ch'as ës-ciàira an vàire ocasion: ij dialèt periférich a tendo dle vire a esse pì conservator che nen coj sentraj.
Ij verb con preposission prefissà soèns a l'han pijaje 'l pòst a le forme sempie. Ël nùmer ëd paròle formà da sufiss coma -bilis, -arius, -itare e -icare a l'ha continuà a monté. Sti cambiament-sì a son soèns rivà për gavé via dle forme iregolar ò pura për regolarisé ij géner.
Le glòsse a smon-o