Piemont
Stòria
miniatura|L'[[abadìa dë Stafarda]] Popolà fin-a dal Neolìtich, dòp ch'a son dësliasse ij giassé an àuta Pian-a 'd Pò, dël prim milenn aGC a l'é stàit ocupà daj Selt, daj Ligurin, daj Taurin e daj Salass, che peui a saran sotmëttù daj Roman dël 220 aGC, ch'a l'han fondà 'd colònie 'me Augusta Taurinorum (Turin) e Eporedia (Ivrèja). Dòp la crisi dla part òvest dl'Imperi la region a l'é stàita leu dë scontr, invasion e conquiste d'Odoàcher, dij Borgond, dij Gòt (Sécol V dòp Crist), dij Bisantin, dij Longobard (Sécol VI dòp Crist), dij Franch (773 dGC), guernand sèmper na certa independensa. La zòna a l'é stàita për la pì part unificà da Olderich Manfrèid, dagià ch'a l'era spartìa an contà e marche, e Manfrèid a lassrà an ardità la marca 'd Turin e la marca d'Ivrèja al gënner Odon dij nòbij ëd Savòja, fieul d'Umbert I Biancaman. Ël process d'union al blason dij Savòja dle tère che ancheuj a constituisso ël Piemont a ampiegrà vàire sécoj. Prima as formran ëd comun-e independente, 'me Ast, Lissandria e Savian (Sécol XII) e ëd fòrt marcheisà, 'me col ëd Salusse (Sécol XI) e col ëd Monfrà (Sécol XII). miniatura|La Basìlica 'd Superga|sinistraApress, l'antervension ëd podent nòbij forest, 'me ij Viscont (Sécol XIV), a possran ancor ij Savòja vers ij mont d'òvest. La lòta fra ij Valois e j'Asborgh pr'ël contròl sla Pian-a 'd Pò e sl'Euròpa antrega dël sécol ch'a fa XVI a contrastrà ancor l'union dl'atual Piemont. Mach dòp la pas ëd Cateau-Cambrésis dël 1559 Emanuel Flibert I ëd Savòja e sòj sucessor a podran ancaminé a spantié 'l Piemont fin-a a soa definission col tratà d'Aachen dël 1748. miniatura|Ël Regn ëd Sardëgna dont a fasìa part ël Piemont Dòp ël perìod dla dominassion ëd Napoleon Bon-a-part (1798-1814), ël Piemont a l'ha torna fàit part dël Regn ëd Sardëgna. Dël 1861 a intra ant ël Regn d'Italia. Ant j'agn apress ël Piemont a sarà l'antissipador dij moment crìtich e dle transformassion sossiaj e conòmiche dl'Italia antrega, con ij siòpero dj'ovriè durant le guère mondiaj (dël 1917 e dël 1943), j'esperiense turinèise ëd Gramsci e Gobet (ant j'agn 1020), l'intensa partissipassion a l'Arzistensa (1943-1945), l'industrialism arnovant d'Adrian Olivet (dj'agn 1950) e le lòte dl'otogn càud (1969). L'industrialisassion piemontèisa a l'é stàita amponenta: passand da la strutura agraria tradissional dël regn dij Savòja, fondà sël podèj dle class dij buròcrat, dj'aristocrat e dij bajet, a l'ha avù un moviment ëd modernisassion ancaminà col posson industrial dël goern ëd Cavour (1852-1861), fin-a a fiorì 'me un dij tre vèrtes dël triàngol industrial ch'a l'ha tirà la chërsùa conòmica dl'Italia a l'achit dël Neuv-sent. A son pa mancà, durant ël lest dësvlup, ij disechilibri fra la capital Turin, na potensa industrial, e le provinse dantorn, con na conomìa agraria ëd bon livel, ma sensa industria. Coasta-sì a l'é la rason dla granda diferensa fra le dimension ëd Turin (anviron un milion d'abitant) e ij sènter provinsaj (soens ëd gnanca 100 mila abitant). La FIAT a l'é stàita ëd sigura la companìa ch'a l'ha ablì 'n grand nùmer d'imigrà dal rest d'Italia dj'agn sinquanta e sessanta, causand ëd cangiament sossiaj e colturaj ancreus. Nopà a la fin dël sécol XX la conomìa e la sossietà piemontèisa a l'han ancaminà a decliné, le bòite e le marche pi famose a son soens nen stàit bon a afronté le dësfide dla globalisassion e al prinsipi dël sécol XXI ël Piemont a l'é trovasse ant na situassion ëd crisi conòmica e àuta disocupassion.