cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Roberto Gabetti
A taca motobin prest con soa atività 'd progetassion. Con Aimar Ìsola a l'ha duvertà në studi d'architetura an contrà Pàul Flip Sach a Turin. Fra soe prime euvre a-i é la Borsa Valor ëd Turin e la Botega d'Erasm (Turin, 1957-1959). A l'é stàit ël fondator dl'architetura neoliberty, ch'a vorìa fé seurte l'architetura italian-a da l'àmbit dl'architetura moderna. L'atività dlë studi ëd Gabet e Ìsola a va anans con intensità ant j'agn apress con n'atension particolar a le sperimentassion tecnològiche e con n'indiferensa vers ij pregiudissi ideològich e figurativ dla generassion dj'architet tìpich modernista e brutalista 'd sò temp. Dël 1977 l'arvista Controspazio a dédica 'n nùmer monogràfich a j'euvre dij doi architet turinèis che, combin ch'a son batìe dzortut an Piemont, as vagno fama an tuta l'Italia e a lë strangé. Vàire monografìe e doe esposission dël 1996 a la Basìlica Paladian-a ëd Vicensa e a l'Institut français d'architecture ëd Paris a confermo l'esperiensa ëd Gabet com un-a dle pì originaj ant l'Italia apress la guèra. A l'é stàit marià con Margrita Gromis ëd Tran-a. Ij doi a l'han avù 'l fieul Lodovich Gabet. J'anvod a son Andrea Gabet e Giulia Gabet. 🇫🇮
Lenga nahali
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Nahali a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=nlx
🇫🇮
Pancy-Courtecon
Pancy-Courtecon a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l’Aisne. A së stend për na surfassa ëd 6,37 km², con 52 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 8 ab/km².
🇫🇮
Ghana
thumb|right|160px Ël Ghana a l'é un pais dl'Àfrica ossidental.
A confin-a con Còsta d'Avòri, Burkina Faso e Tògo e a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich (Gòlf ëd Guinea).
A l'ha na surfassa ëd 238.534 km² e a conta anviron 22.200.000 abitant.
Anté ch'as treuva
300px|center
Stòria moderna
Ël Ghana a l'é stàit un possediment dël Regn Unì, con ël nòm ëd Còsta d'Òr, dal 1874 al 1957, quand a l'ha otnù l'indipendensa.
Organisassion polìtica
Ël Ghana (nòm ofissial: Republic of Ghana) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Nana Akufo-Addo. 🇫🇮
Moscufo
Moscufo a l'é na comun-a dla region Abruss, provincia ëd Pescara, con sirca 3.163 abitant. A s'ëstend për n'aira ëd 20 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 158 ab/km quadrà. A confin-a con Cappelle sul Tavo, Collecorvino, Loreto Aprutino, Pianella, Spoltore.
Drubec
Drubec a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Bassa Normandìa, ant ël dipartiment ëd Calvados. A së stend për na surfassa ëd 3,17 km², con 95 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 30 ab/km².
Romano Guardini
Teòlogh catòlich italian. Romano Guardini a l'era nassù a Veron-a ël 7 ëd fëvré dël 1885 e a l'é mòrt a Mùnich ëd Baviera ël 1° d'otober dël 1968. A l'ha arfletù an sël sens ëd la técnica moderna.
Drubec
🇫🇮
Romano Guardini
🇫🇮
Lenga bonggi
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Bonggi o Bonggi a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut ant ël Sabah (Malaysia).
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Bonggi a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bdg
🇫🇮
Catalão
Catalão a l'é na comun-a (munissipi) ëd 75.623 abitant ant lë stat brasilian dël Goiàs.
🇫🇮
Lenga Buyu
Pais andoa a l'é parlà
La lenga Buyu o Buyu a fa part dle lenghe nìger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Còngo.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Buyu a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=byi
Hölstein
Hölstein a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Basilea-Campagna, con sirca 2.243 abitant. As dëstend an sna surfassa ëd 6,02 km², con na densità ëd popolassion ëd 373 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Bennwil, Bubendorf, Diegten, Lampenberg, Niederdorf, Ramlinsburg, Tenniken, Zunzgen.
La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman. 🇫🇮
La Motte-Fanjas
45.05167°N, 5.26806°W
La Motte-Fanjas a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Ròno-Alp, ant ël dipartiment dël Drôme. A së stend për na surfassa ëd 4,78 km², con 138 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 28 ab/km².
🇫🇮
Tresana
Tresana (Trësana ant ël dialèt ëd la Lunigian-a) a l'é un comun ëd la Toscan-a ëd 1.962 abitant, ant la provinsa 'd Massa-Carara.
Aministrassion
Ël sindich a l'é Matteo Mastrini (dal 26/05/2014, scond mandà dal 27/05/2019).
Arferiment
thumb|left|300px|Panorama
Cevo
Cevo (Séf an dialèt camun) a l'é un comun dla Lombardìa d'887 abitant, ant la provinsa ëd Bressia. As treuva an Valsaviore, na val lateral ëd la Val Camònica.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Silvio Marcello Citroni (da l'08/06/2009, scond mandà dal 25/05/2014).
Sità gemelà
Artogne a l'é gemelà con:
Arferiment
thumb|left|300px|Panorama 🇫🇮
Lenga poqomam sentral
Pais andoa a l'é parlà
La lenga poqomam sentral o Poqomam sentral a fa part ëd le lenghe maya e a l'é parlà dzortut an Guatemala.
Lenga noiri
Pais an dova a l'é parlà
La lenga noiri ò Noiri a fa part ëd le lenghe indoarian-e e a l'é parlà dzortut an India.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Noiri a peul esse:
Lenga poqomam sentral
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=poc
Lenga noiri
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=noi
Lenga poqomam sentral
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Lenga noiri
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Noiri language
Sen-a
Përcors
A nass an Borgògna. Dòp avèj bagnà le sità ëd Troyes, Paris e Rouen, la Sen-a as campa ant la Mania davzin a Le Havre an Àuta Normandìa.
Vardé 'dcò
🇫🇮
Langille Lake Water Aerodrome
Ël Langille Lake Water Aerodrome a l’é n'aeropòrt localisà a Mahone Bay, Neuva Scòssia, Canadà.
Sò còdes aeropòrt ICAO a l’é CLL2.
Rifrèid
Rifrèid o Rifrèt (Rifreddo an italian) a l’é un comun ëd 1.030 abitant dla provincia ëd Coni.
Nocciano
Nocciano a l'é na comun-a dla region Abruss, provincia ëd Pescara, con sirca 1.671 abitant. A s'ëstend për n'aira ëd 13 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 129 ab/km quadrà. A confin-a con Alanno, Catignano, Cugnoli, Pianella, Rosciano. 🇫🇮
Cambre, Cambre
Santa María ëd Cambre a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Cambre. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 6.155 abitant (3.084 fomne e 3.071 òm), distribuì an 3 grup ëd popolassion.
Rifrèid
Anliure esterne
🇫🇮
Cambre, Cambre
🇫🇮
Lenga batak
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Batak o Batak a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut ant le Filipin-e.
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Batak a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bya
🇫🇮
Papleux
Papleux a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l’Aisne. A së stend për na surfassa ëd 1,93 km², con 118 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 61 ab/km².
🇫🇮
Polesella
destra|140px Polesella (Polxeła an vénet) a l'é un comun dël Véneto ëd 4.196 abitant, an provincia ëd Rovigh.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Ornella Astolfi (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).
Anliure esterne
🇫🇮
Panellus mitis
Descrission
Capel fin a 3 cm, a forma ëd rognon, da bianch a crema, fibrilos-setos. Bòrd fin. Lamele motobin larghe, da bianche a òcra crema ciàir, adnà. Fil gelatinos separàbil. Gamba bianca. Gnun savor.
Ambient
A chërs tut l'ann, dzora al bòsch mòrt ëd le conìfere, an montagna.
Comestibilità
As peul nen mangesse.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Bataja 'd Polèns
La Bataja 'd Polens a l'é combatusse ai 6 d'avril dël 402 e a l'ha vist an contra ij Roman dë Stilicon e ij Visigòt d'Alarich I.
Ij Visigòt a l'avìo atacà Milan e Stilicon ëd ritorn da la Ressia a la lìbera. Ij Visigòt a së spòsto 'nsima an Ast.
Ij Roman a-i van d'apress e a Polens ai vagno e a riesso a arcuperé lòn che ij Visigòt a l'avìo robà.
🇫🇮
Lenga poqomchi' oriental
Pais andoa a l'é parlà
La lenga poqomchi' oriental o Poqomchi' oriental a fa part ëd le lenghe maya e a l'é parlà dzortut an Guatemala.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Poqomchi' oriental a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=poh
🇫🇮
Milo Bré
Scritor e poeta an lenga piemontèisa. Milo Bré (Druent, 4 Mars 1926 – Pianëssa, 10 Gené 2018) nassù da Fransisch Bré e Natalin-a Ballor, a l'era stranomà lë sforniòt da Pinin Pacòt, Armand Motura, Alfredo Nicola, Mario Alban, Attilio Spaldo e da j’àutri “vej” dla Companìa dij Brandé, ël moviment literari nassù dël 1927 a difèisa dla lenga piemontèisa. Chiel a l’era ‘l giovo dla companìa ch’a l’era vagnasse l’apògg dij grand che ‘n chiel, a rason, a voghivo l’avnì dla fiama ch’as dëstissa nen. Milo Bré, mej conossù come l’Anvod dij Bré, a l’ha ‘nt soa atività literaria tant la poesìa e come la pròsa, ma ‘dcò djë studi ‘n sla lenga piemontèisa e ij primi lìber da dovré ‘nt le scòle con le masnà.
Soe euvre
Për le scòle (e ‘nt lë spìrit ëd la fiama ch’as dëstissa nen ëd la Companìa dij Brandé) a l’ha scrit:
Ma l’Anvod dij Bré a l’ha dèit ël mej ëd chièl ënt la poesìa e 'nt la pròsa con le cujie:
Soa passion për la lenga piemontèisa a l'ha 'dcò slargala 'n mes a la gent con:
Da la soa bondosa produssion gavoma ‘n tòch ëd pròsa ëndoa ch’as vogh bin soa përfonda religiosità, l’atacament a la tèra e a la famija. A l’é nen mach na fòto, a l’é cheicòs ëd pì.
Arconossiment
Ël 2 ëd giugn dël 2007 Giorgio Napolitano a l'ha conferì a Milo Bré l’onoreficensa ëd Sivalié dla Repùblica për mérit colturaj.
Lanuéjols (Gard)
Lanuéjols a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Lengadòca-Rossijon, ant ël dipartiment dël Gard. A së stend për na surfassa ëd 62,43 km², con 330 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 5 ab/km².
🇫🇮
Lenga Bhele
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Bhele o Bhele a fa part dle lenghe nìger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Còngo.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Bhele a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bhy
Beaufour-Druval
Beaufour-Druval a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Bassa Normandìa, ant ël dipartiment ëd Calvados. A së stend për na surfassa ëd 11,54 km², con 323 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 28 ab/km².
Pontremoli
Pontremoli (Puntrémal ant ël dialèt ëd la Lunigian-a) a l'é un comun ëd la Toscan-a ëd 7.182 abitant, ant la provinsa 'd Massa-Carara.
Geografìa
Pontremoli a l'é a 56 chilòmeter da Massa, a 233 méter d'autëssa, ant l'àuta Lunigian-a, arlongh la stra statal che travers ël pass ëd la Cisa a colega Massa a Parma. A resta an sna lenga ëd tèra a la confluensa dël ri Verd ant ël fium Magra, sircondà da 'd colin-e coatà 'd castagné.
Mours-Saint-Eusèbe
45.07222°N, 5.05194°W
Pontremoli
Stòria
Massionà për la prima vira dël 990 tanme stassion arlongh la stra comersal për la Fransa (via Francìgena), ël sécol apress Pontremoli a l'é stàit ëd j'Estens e dël sécol ch'a fa XII Federich Barbarossa a l'ha falo lìbera comun-a. Për soa posission ëstratégica a l'ha avù na gran amportansa ant le lòte antra Parma e Piasensa. Dal sécol ch'a fa XIV al sécol ch'a fa XVII a l'é stàit sogetà a vàire sgnorìe e dël 1640 a l'é stàit vendù da Filip IV dë Spagna ai granduca ëd Toscan-a. Dël 1778 a l'é stàit alvà al rangh ëd sità.
Mours-Saint-Eusèbe
Mours-Saint-Eusèbe a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Ròno-Alp, ant ël dipartiment dël Drôme. A së stend për na surfassa ëd 5,27 km², con 2186 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 414 ab/km².
Pontremoli
Stòria
thumb|230px|left|La catedral e 'l castel
Mours-Saint-Eusèbe
🇫🇮
Pontremoli
Conomìa
Sneu amportant ant le comunicassion ëstradaj e feroviarie, Pontremoli a l'é la sede d'amprèise cite e mojen-e ch'a travajo ant ij setor metalmecànich, alimentar e dij materiaj da costrussion (màrmol). A son ativ ël comersi e l'agricoltura, ch'a produv granaje, uva, ulive e foragi për l'anlevament ëd le bes-ce.
Për tradission, la sità a l'é leu d'orìgin ëd vendior ambulant ëd lìber, e a l'é për soa inissiativa che dël 1953 a l'é stàit anstituì ël premi literari Bancarela.
Aministrassion
Ël sindich a l'é Lucia Baracchini (dal 17/05/2011, scond mandà dal 06/06/2016).
Arferiment
thumb|left|300px|Panorama
Tricholoma terreum
thumb|right thumb|right
Descrission
Capel fin a 8 cm, gris giari pì o meno sombr, fibrilos-feltrà. Lamele motobin s-ciasse, biancastre. Gamba àuta fin a 6 cm e larga fin a 1 cm, bianca, un pòch fibrosa, pì o meno cortinà. Carn bianca con odor débol.
Ambient
A chërs ant ij bòsch ëd conìfere e ai bòrd, soens ant l'erba.
Comestibilità
Comestìbil.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Berb
Ël Berb o Belb (an italian Belbo) a  l'é  na dòira ëd Piemont.
Përcors
thumb|right|200px|Ël Belb a [[Canèj.]] A l'ha soa sorgiss an sël confin tra Liguria e Piemont;  caland an diression nòrd-est a passa per le provincie ëd Coni, d'Ast e ëd Lissandria, campandse anfin 'nt ël Tani a Ra Vila.
Vardé 'dcò
🇫🇮
Lampenberg
Lampenberg a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Basilea-Campagna, con sirca 507 abitant. As dëstend an sna surfassa ëd 4,00 km², con na densità ëd popolassion ëd 127 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Bubendorf, Hölstein, Niederdorf.
La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.
🇫🇮
Tangsudo
Ël tangsudo (당수도/唐手道, an trascrission anglèisa: Tang Soo Do), "la Via dla Man ëd Cin-a", a l'é n'art marsial corean-a tradissional.
Cost'art marsial a buta l'acent ansima a la dissiplin-a e ansima a la pràtica ëd kata e dij moviment d'autodifèisa. Hwang Ki, ël fondador ëd cost'art, a l'ha fortì che a l'ha creala a parte dla letura ëd vej test ëd subak (n'art marsial corean-a pì antica) antant che a vivìa an Mancioria durant la desen-a d'agn 1930. Ël karate giaponèis e j'apròcc antern cinèis a peulo avèj anfluensà ël tangsudo. An tanti aspet, ël tangsudo a jë smija al karate e al taekwondo, gavà ch'a smon un motobin cit acent ansima a le competission sportive.
Época antica
Ël nòm Tang su do, ch'a veul dì "la Via dla Man ëd Cin-a", a-j fa arferiment a la Dinastìa Tang ch'a l'ha regnà antra 'l 618 e 'l 907. Le técniche cinèise a son ëstaite ancorporà ant le técniche corean-e për creé sta neuva art marsial-sì, ch'a smon mach pòch ëd similarità con ël tangsudo modern.
Arnassensa moderna
Ant la penìsola corean-a, vàire scole d'art marsiaj a j'ero stàite antërdìe da j'anvasor giaponèis për 35 agn. Ij méistr a l'han tutun continuà a mostreje dë scondion, e a la fin ëd la Sconda Guèra Mondial a son rivà a dësvlupé j'art marsiaj corean-e moderne. Chèich dissident a l'ha fondà 'l tangsudo modern.
Antra tuti ij nòm ësmonù, a l'é peui stàit sërnù "Taekwondo", fortì dal general Choi Hong Hee (Choe Hong-Hi). Dël 1961 a l'é stàita creà l' "Associassion Corean-a ëd Taesudo". Le scòle ëd Mudeok-gwan (a Hwang Ki) e cola Ido-gwan (a Byong Yeon-Koe) a son restà gropà a la tradission. Dël 1962 la neuva organisassion a l'ha peui dësganciasse via d'amblé da 'nt l'ardità técnica dël vej tangsudo. Ël combatiment ësportiv col dovré 'd saut, colp ëd pé e pugn a l'ha daje forma al taesudo. D'àutra part, le técniche ëd "Naegong" (ël travaj anterior, pr'esempi: neikung), ch'a men-o al contròl ëd la respirassion, ëd l'energìa (ki) e ëd la consentrassion mental, a son viaman drocà d'amportansa. Dël 1964 l'organisassion a l'ha torna cambià nom an "Associassion Corean-a ëd Taekwondo". A l'é 's nòm-sì ch'a l'é peui stàit adotà an finitiva.
Dël 1966, a l'é na-ie la "Federassion Antërnassional ëd Taekwondo" (ITF). Sò but a l'era col dë spantié la dissiplin-a për ël mond. Sò fondador a l'é ël general corean Choi. Dël 1971, ël Taekwondo l'é vnùit a esse lë spòrt nassional ëd la Coréa dël Sud për decret pressidensial dël Pressident Park Chung Hee (Bak Cheong-Hi). Dël 1973 a l'é na-ie "la Federassion Mondial ëd Taekwondo" (WTF), sot a la pressidensa dël dotor Kim Un-Yong, an oposission a l'ITF. L'ITF, d'apress a vàire arviron ëd relassion, a rivrà peui a esse sostnùa da la Coréa dël Nòrd. Dë sti temp-sì, ël WTF ëd Kim a riva ai Gieugh Olìmpich: a Seol, dël 1988, a Barslon-a dël 1992. Parèj ël Taekwondo a ven në spòrt olìmpich ofissial, e pì nen n'art marsial. Le scòle ch'a j'ero restà tacà al Tangsudo as treuvo a dovèj emigré, e as tramudo fòra dla Coréa, an América, an Euròpa, an Àfrica Meridional e via fòrt, col but ëd manten-e antregh ël messagi dij Savant antich ëd l'Orient.
Ël Grand Mèistr Shin Jae-Chul a l'é stait në student dë st'art e a l'ha mnala ant jë Stat Unì d'América, andoa che 'l Taekwondo a l'era vnùit motobin popolar. Shin J.C a l'ha anandià la prima scòla ëd Tangsudo a Burlington, New Jersey. Dël 1984 a l'ha fondà la "World Tang Soo Do Association", col but dë rivé a la midema popolarità dël Taekwondo. L'associassion a l'é basà a Filadelfia, an Pennsylvania. Ël Grand Mèistr Pak Ho-Shik a l'é un Dan Eut e pressident ëd la "Hwa Rang World Tang Soo Do Federation" ant ël Parch ëd Canoga, an Califòrnia. A l'ha publicà vàire metòdiche ëd Tangsudo, dij video, dij lìber e un cd-rom. Sò lìber "Complete Tang Soo Do Manual" (ël Manual Complet ëd Tangsudo) a në fa n'autorità e coerta tute le técniche da la Sintura Bianca al Dan Ses.
Le posture
Ant ël tangsudo ëd posture a-i në j'é vaire. Antra coste a-i në j'é 'd bàsiche, pr'esempi la "postura 'd preparassion"; j'àutre a ciamo pì echilibri, tanme la "postura ansima a 'n pé sol" ò la "postura dla grùa".
Lymantria monacha
Ambient
Le ruve a taco le latifeuje e conìfere forestaj. La farfala a vola da luj a aost.
Tangsudo
Le técniche bàsiche
Le técniche bàsiche a son sempie e efetive. Jë student a s'amprendo tute le técniche bàsiche (ël blocagi, ij pugn, ij colp ëd pé) ch'a peulo trovesse ant l'art clàssica dël tangsudo. Ant ël dojang (ël "Leu dla Via" ëd le scole ëd Tangsudo), as soagna "l'art", e pa mach ël combatiment. Le técniche ëd man a ìmplico, antra j'àutre, na varietà ëd técniche 'd pugn e 'd "man a cotel" (sonnal, sudo). Mincadun-a a l'ha na forma e n'aplicassion precisa, e a son dovrà an blocagi e n'atach. Ël tangsudo a l'é n'art marsial ch'a buta l'acent ansima a le técniche ëd gamba e a la soplëssa. Coste a son 'cò dovrà për bloché e ataché.
Lymantria monacha
Distribussion
A viv an sj'Alp.
Lenga pardhi
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Pardhi a peul esse:
Tangsudo
L'ansegnament an Tangsudo
Ant ël métod tradissional, lë student a dev amprende dnans a tut ij fondament (gibon), peui a pràtica ël combatiment ansima a 'n pass sol (hanbon gyeoreugi) e ël combatiment ansima a tre pass (sambon gyeoreugi). Ël combatiment d'un pass a mostra coma consentresse, ma ël combatiment ëd tre pass a-j mostra coma bogé anans e a l'andarera, e an che manera dovré la distansa. Ansema, a-j dan la confidensa dont lë student a l'ha damanca për bloché e për ataché con sucess an combatiment lìber.
Lymantria monacha
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Lenga pardhi
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=pcl
🇫🇮
Tangsudo
La pràtica dij fondamentaj (kibon)
Jë student a pràtico le técniche bàsiche con moviment an pràtica a minca lession. Sòn a-j giuta a ten-e da ment la dinàmica d'un moviment e a rafina la técnica con l'arpetission. Ij fondament a mostro a lë student ël bon echilibri e la bon-a postura.
Le forme (hyeong)
Le forme a son le sequense predeterminà ëd le técniche bàsiche. Le forme ant ël tangsudo a son derivà da vàire stij d'art marsiaj. An efet, la pì part ëd coste a son le version ëd kata ëd karate. Coste a mostro l'aplicassion ëd tute le técniche bàsiche ant na variétà 'd situassion. Col ch'a buta an pràtica la forma a fa finta ëd difendse contra vàire aversari. Ij Hyeong a son ij model regolà ëd técniche che jë student a pràtico a tuti ij livel. L'amprendiment ëd le forme a fà chërse la comprension e la memorisassion ëd le técniche. Le forme a realiso dle técniche bàsiche e coste a mostro la strategìa, le tàtiche, la sincronisassion e l'echilibri. Se ël tangsudo a l'é stàit traità tanme "l'art për l'art", le forme a son belfé da amprende e a smijo a un tipo ëd dansa ant la presentassion. Manaman che lë student a fà 'd progress an soe le capassità, ij hyeong a ven-o pì complicà e në sfida. Le forme a son na part ëd l'ansegnament ëd tangsudo che në student a peul pratiché con facilità scasi daspërtut.
Ël combatiment (daeryeon)
Ël combatiment d'amprendiment a smon l'ocasion ëd dovré an manera lìbera tute le técniche contra un ò vàire aversari. L'auto-contròl a l'é amportant. La sernia dël moment giust, ëd la posission e dij métod aproprià për passé a travers a le difèise 'd n'aversari a resto 'cò lor praticà con ës sistema d'amprendiment. Për protession ës dòvro dij casch motobin ambotì, e a peulo esse dovrà 'cò guant e gambaj. La règola d'evité 'l contat a ven rispetà.
Ël combatiment a 'n pass sol (hanbon-daeryeon)
Cost esercissi a àplica le técniche sota forma d'auto-difèisa contra a n'atach ëmnà an manera controlà. L'objetiv a l'é col dë dësvlupé dj'arposte automàtiche condissionà da na chèich situassion. Sòn a permëtt d'amprende la giusta distansa e sincronisassion, ch'a son ij doi fator crussiaj ant un combatiment real. A son part dël prossess 'cò la sigurëssa e 'l contròl. Sòn a l'é na fasson pràtica motobin controlà, sigura, e sensa pa gnun contat.
Aristarch ëd Samo
Astrònom.
Tangsudo
Ël combatiment lìber (jayu-daeryeon)
Ël combatiment lìber a përmet ëd pratiché le técniche contra d'àutri an dle condission controlà. L'obietiv a l'é ëd difend-se ant na situassion nen conossùa. Për tut ës temp-sì la sicurëssa a l'é sot-lignà. Conforma a l'apròcc tradissional, lë student a l'ha pa damanca ëd dé 'd colp a un sach pesant për aumenté ël podèj dij sò colp e për prontesse al combatiment lìber përchè jë student a pràtico ël contròl, sensa gnun contat. Jë student a fërmo sò colp motobin davzin ma prima dël bërsaj. Parèj, se ant un combatiment real a decido ëd colpì ël bërsaj, a peulo felo con facilità.
Aristarch ëd Samo
Aristarch a l'era nassù a Samo dël 310 aGC e a l'é mòrt dël 230 aGC.
Tangsudo
Ël combatiment lìber (jayu-daeryeon)
Second la teorìa tradissional, se lë student a fa ël contat ëd fasson costanta, a sarà malfé controlé soe técniche se a n'avrà damanca. Ma s'a pràtica sempe ël contròl, a peul con facilità serne ëd colpì s'a n'ha dëbzògn. Se lë student a fa an manera costanta ël contat për ël combatiment lìber, sò spìrit a vnirà sërvaj. Ma se lë student a pràtica ël combatiment controlà, sò spìrit a dventrà pì controlà. Ij doi stat ëd lë spìrit a peulo tramudesse a soa vita cotidian-a. Dagià che ël contat pien a l'é antërdì, jë student a l'han pa la necessità ëd dovré dle protession ranforsà arzistente. L'utilisassion dij guant ëd bòcs e dle protession spësse pr'ij pé a anvito a colpì fòrt. E cand ch'a colpisso an portand ës géner-sì ëd protession, a capisso nen se soa técnica a l'é coreta. Për evité ës problema-sì, ij méistr tradissionaj a devo opté për le protession legere ai pugn e ansima a lë dzora dij pé. Sòn a basta për ampedì la blëssura cand ël contat a riva për asar.
Aristarch ëd Samo
A fortìa che ij pianeta a viro antorn al Sol, arlongh d'òrbite sircolar.
Tangsudo
Ël combatiment lìber (jayu-daeryeon)
Conforma a l'apròcc modern, ël combatiment lìber a smija al combatiment ëd kick-boxing. Jë student a deuvro ij guant ëd bòcs, le protession dij pé e le protession ëd la testa.
Aristarch ëd Samo
A l'avìa osservà che cand la Lun-a a l'é giusta al prim quart, le rete ch'a gionzo l'euj a la Lun-a e al Sol a formavo n'àngol pì cit dël quadrant ëd na part ansima a tranta, visadì d'87 gré (ma an efet a l'é d'89 gré e 52 minute). Dagià che ël valor dël sen ëd s'àngol a l'é comprèis antra \frac 1{20} e \frac 1{18}, a na tira che ël rapòrt antra le distanse dla Tèra dal Sol e dla Tèra da la Lun-a a l'é comprèis antra 18 e 20. Ël métod a l'era bon, ma la fota d'osservassion a l'ha mnà a l'arzultà sbalià.
Tangsudo
Ël combatiment lìber (jayu-daeryeon)
Se ël combatiment lìber a l'é stàit orientà vers la competission ò ël combatiment dë stra, lë student a dev sforsesse d'amelioré sò arzistensa. A l'é për sòn che lë student a dev avèj ëd bon fondament e na bon-a qualificassion ëd combatiment ansima a 'n pass sol e ansima a tre pass; sòn a dësvlupa l'arzistensa ëd lë student. A-i rivrà nen dun-a; a pija ëd sòlit doi ò tre mèis për costrui l'arzistensa. L'amportant, a l'é na respirassion adeguà. Lë student a dev respiré al temp bon cand a colpiss e a blòca. S'a ten soa respirassion cand a fa na técnica, a peul ancor fé la técnica ma dventrà viaman pì fatigà manaman che 'l temp a passa. A la fin a përdrà soa capassità ëd continué. D'àutra part, minca vira che a anspira e a espira ëd fasson coreta, a slonga ël temp che a peul combate.
Aristarch ëd Samo
Costi cont a fan d'Aristarch, ansema a Archimede, un dij precursor dla trigonometrìa, che a nassrà për da bon mach con Iparch.
Tangsudo
L'amprendiment d'àuto-difèisa (hoshinsul)
Costa atività a mostra a në student la manera ëd difend-se contra j'ambrancade e le prèise. A smon ëdcò n'ansegnament ansima a la manera ëd traté dle situassion anté ch'a-i é damanca ëd difend-se sensa provoché ëd dann përmanent a l'atacant e l'usage dij pont ëd pression. Ël jayu-daeryeon a l'é përfet për amelioré la capassità d'àuto-difèisa. Lë student a peul combiné tute le técniche: ij colp ëd pé, ij colp ëd pugn, ij colp al pé, e j'aterament.
Aristarch ëd Samo
🇫🇮
Tangsudo
Lë s-ciapé dle taulëtte (kyeokpa)
S-ciapé dle taulëtte a l'é l'atività preferìa ëd vàire student e djë spetador. Lë s-ciapé a preuva ël livel técnich ëd jë student e a giuta a ten-e da ment j'efet che soe técniche a peulo avèj ansima al bërsaj. A l'é stàit dovrà për ij test ëd grad e as pija soen a la sicurëssa a tut moment. Costa atività a mostra a consentresse, a focalisé lë spìrit e a visé ëd fasson coreta. A giuta ëdcò jë student a passé le bariere mentaj e a ameliora soa confidensa. 🇫🇮
Acireale
right|140px Acireale (Aciriali o Jaci an sicilian) a l'é un comun dla Sicilia ëd 52.859 abitant, an provincia ëd Catania.
As alva an snë spiuvent a trasse ëd natura làvica.
Soa riputassion a-j ven da le sorgiss ëd j'aque d'adoss volcànica.
Conomìa
Ël sènter a l'ha na conomìa comersial e artisanal prosperosa e na presensa andustrial sodisfasenta.
Leu d'anteresse
La ca dla comun-a, an piassa dla Catedral, a l'é dla sconda mità dël sècol ch'a fa XVI. A l'é caraterisà da sò stil baròch tìpich catanèis.
Sità gemelà
Acireale a l'é gemelà con:
Arferiment
🇫🇮
Djibouti
thumb|right|160px Djibouti (جيبوتي an àrab) a l'é un pais dl'Àfrica oriental.
Lenga Achang
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Achang o Achang a fa part dle lenghe sino-tibetan-e e a l'é parlà specialment an Cina.<BR> <BR>
Djibouti
A confin-a con Etiòpia, Eritrea e Somalia e a l'é bagnà dal Mar Ross e dal Golf d'Aden.
Lenga Achang
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Achang a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Djibouti
La capital a l'é Djibouti.
Geometrìa
La geometrìa a l'é un-a dle branche fondamentaj dla matemàtica. As trata 'd na dissiplin-a che, almanch an soa anspirassion, a formalisa dle proprietà spassiaj. A resta donca ëdcò un capìtol amportant ëd la fìsica.
Lenga Achang
Còdes ISO
<BR>
Djibouti
A l'ha na surfassa ëd 23.200 km² e a conta anviron 800.000 abitant.
Geometrìa
J'orìgin
Sò nòm a ven da la paròla greca γεωμετρείν ch'a veul dì mzuré la tèra. Costa dissiplin-a a l'é donca dësvlupasse, a l'ancamin, ansima a 'd fondament fòrt empìrich (mzura dij teren, capassità dij vas, proget për fé dij canaj e via fòrt) e a l'ha goernà për bomben ëd temp sò caràter ëd conossensa pràtica. Për cost but a son ëstàite dësvlupà vàire técniche e a son ëstàit fàit vàire cont da babilonèis, egissian, indian. Për esempi, un dij but dla geometrìa egissia a l'era dë mzuré l'estension dij camp dij paisan (ch'a cangiavo con j'inondassion dël Nil), për podèj calcolé le taje. Ant ël papir ëd Rhind a l'é contnù ël lìber dij cont, anté ch'a son ësmonù le régole pr'ëmzuré ij camp quadrangolar e triangolar, nossion ëd cont con le frassion e truch pràtich për la mzura ëd chèich sòlid.
Lenga Achang
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=acn
Djibouti
Anté ch'as treuva
300px|center
Geometrìa
J'orìgin
Tutun, le testimonianse rivane da le siviltà egissia e assir-babilonèisa an sugerisso che costi pòpoj a l'avìo ëd conossense geométriche, bin ëspantià e detajà, pà mach ëd caràter empìrich. Parèj, an sij papir egissian e le taulëtte ëd crèja babilonèise, da banda dl'arzolussion ëd problema pràtich, as treuvo le prime aprossimassion dël rapòrt π antra na sirconferensa e sò diàmeter e le prime formolassion dël teorema ëd Pitàgora.
Djibouti
Stòria moderna
Djibouti a l'é stàit un possediment dla Fransa (con ij nòm ëd Teritòri d'Obock, Còsta fransèisa dij Sòmali e, a la fin, Teritòri fransèis dj'Afar e dj'Issa) dal 1862 al 1975, quand a l'ha otnù l'indipendensa.
Geometrìa
La geometrìa clàssica
A l'é bel fé che la geometrìa egissia e babilonèisa a sia stàita për vàire temp ël patrimòni pì grand dle conossense dl'umanità. Ëdcò la sistemassion teòrica dla geometrìa (caraterisà da n'astrassion viaman pì granda) euvra dla coltura greca, e anandià da Talete (anviron 600 aGC), a l'é debitris dle colture dlë vzin orient: ij matemàtich grech a l'han soens ancaminà soa atività sientìfica con dij viage dë studi an orient. D'àutra part, la geometrìa a constituiss ël cò dla siensa greca e ëd cola elenìstica.
Djibouti
Organisassion polìtica
Djibouti (nòm ofissial: جمهورية جيبوتي / République de Djibouti) a l'é na repùblica.
Geometrìa
La geometrìa clàssica
Fin-a Pitàgora a l'era vnù a conossensa da l'Egit dl'esistensa ëd triàngoj retàngoj con soe bande ant la proporsion 3:4:5.
Pròpe con Pitàgora e soa scòla a ancamin-a ël process ëd separassion progressiva dla geometrìa daj sò contnù concret e empìrich, pr'ëdventé na siensa astrata ch'a studia le relassion antra forme geométriche e nùmer. Da siensa dël real, la geometrìa a ven antlora a esse idealisassion dla realtà. Ës process a riva a sò compiment con lë spantiesse dla filosofìa platònica ant la coltura greca: la matemàtica, e an particolar la geometrìa, a dventa teritòri d'arserca ëd teorìe astrate elegante e rigorose, ch'a l'han pr'oget le proprietà dle figure eterne e sensa còrp. Platon midem a l'avìa definì la geometrìa tanme la conossensa ëd lòn che sempe a l'é.
Djibouti
Organisassion polìtica
Ël prim ministr a l'é Dileita Mohamed Dileita (dal 2001).
Geometrìa
La geometrìa clàssica
L'elegansa e l'armonìa dij rapòrt antra le forme a dvento d'element fondamentaj dla geometrìa, an fasend intré ant la matemàtica dij criteri estétich ch'a son bin present al di d'ancheuj.
Djibouti
Organisassion polìtica
🇫🇮
Lalendorf
Lalendorf a l'é un munissipi dl'Almagna, situà ant ël distret ëd Rostock, ant lë stat ëd Meclemborgh-Pomerania Ossidental. A l'ha 139.30 km² ëd aira, e soa popolassion dël 2019 a l'é staita stimà an 3.556 abitant.
Geometrìa
La geometrìa euclidéa
Anviron dël 500 aGC a l'é ancaminà ën progress fassinant: dij pensator grech a l'han tirà fòra da la conossensa geométrica corenta n'ansem ëd definission, postulà e assiòma e a l'han mostrà che da sòn as podìa derivesse tut ël còrp dla geometrìa.
Antra coj che a l'han dàit na contribussion pì gròssa a la geometrìa clàssica a-i son Eudòss e Euclid.
Ël prim, astrònom an dzorpì che geòmetra, a l'ha dësvlupà ëd técniche originaj ëd retificassion dj'arch e ëd quadradura dle surfasse (métod d'esaustion) ch'a trovran con Archimede soa realisassion pien-a. A l'ha ëdcò costruì na teorìa general dle proporsion antra grandësse.
Ël process d'astrassion a l'ha mnà a la redassion dij tërdes lìber dj'Element d'Euclid (scrivù antra 'l 330 e ël 320 aGC), dont ij prim ses a trato dla geometrìa pian-a, ij darié tre dla geometrìa sòlida. Ambelessì, Euclid a l'ha archujì e smonù le conossense geométriche dël temp conforma a 'n métod ch'a l'é restà për vàire sécoj ël model pì vajant d'organisassion dle teorìe matemàtiche. Sòn a l'é lòn ch'as ciama geometrìa euclidéa.
An efet, la geometrìa d'Euclid a l'é costruìa a parte da na quantità limità (vintetré) ëd definission, sinch postulà e sinch nossion comun-e. Le prime a rësguardo j'ent geométrich primitiv; ij second a son d'enonsià a propòsit ëd costi ent. Le nossion comun-e a son considerà da Uclid tanme enonsià 'd caràter general, evident për tuti.
Tuti j'àutri teorema dla geometrìa a son dimostrà da Euclid për mojen ëd na caden-a ëd dedussion sucessive, costruìa a parte daj postulà e daj teorema già dimostrà.
La geometrìa, organisà parèj, a l'é restà për vàire sécoj ël model ëd tuta teorìa ipotétich-dedutiva e minca anàlisi crìtica dla geométria uclidéa a l'é arduvusse, già d'antlora, a n'anàlisi dij sò postulà, dzortut ël quint (ël postulà dle paralele).
Tutun na crìtica pì moderna a l'ha evidensià ëdcò d'àutri postulà dovrà ant ël travaj d'Euclid, bele che chiel-sì a l'abia nen fortije ëd fasson esplìcita. Antra ij postulà da gionté a-i é col dla continuità, formolà da Richard Dedekind e Georg Cantor (1872).
Chèich desen-e d'agn apress Euclid, ël tratà sle còniche d'Apolòni a completava ël quàder dla geometrìa greca clàssica. S'euvra-sì a l'é caraterisà da n'àut gré ëd rigor ant le dimostrassion e l'esposission.
L'euvra d'Archimede
Na concession neuva dla matemàtica e an particolar dla geometrìa a ven da Archimede ëd Siracusa, che già daj sò contemporani a l'era considerà tanme ël pì grand geòmetra dij temp antich. Soa atension costanta pr'ij problema técnich e pràtich a l'era për chiel ëspron e motivassion a l'elaborassion teòrica.
Për Archimede la geometrìa a resta nen mach la siensa dël righel e dël compass, ma a l'é s-ciairà ant la prospetiva pì granda d'arzolussion astrata ëd problema concret ch'a ven-o da la fìsica, la mecànica o l'astronomìa. Soe euvre a son nen dij gròss volum ëd sìntesi, parèj dij matemàtich lissandrin, ma a son pitòst d'arserche monogràfiche, memòrie sientìfiche ant ël sens modern. Si da na part soa fasson ëd dëscheurve le còse a l'era orientà da la fìsica, la geometrìa a forniva j'utiss për le dimostrassion. Parèj, an aplicand ël métod d'esaustion d'Eudòss, Archimede a l'é rivà a enonsié un bon nùmer ëd teorema an sj'àree e ij volum dle figure geométriche e a smon-e n'aprossimassion motobin bon-a ëd π.
L'euvra d'Archimede a sara na stagion motobin drùa dël pensé matemàtich.
L'arnassensa dla geometrìa
Lë studi dla geometrìa clàssica a l'é arpijà torna ant ël cors dij sécoj XV e XVI, soens compagnà da arflession ëd natura filosòfica o artìstica (d'esempi a son Nicòla ëd Cusa e Piero della Francesca).
La geometrìa ëd Descartes
Na gròssa evolussion ant la geometrìa a-i riva con René Descartes e Pierre de Fermat: l'aplicassion sistemàtica dl'àlgebra a la geometrìa, ch'a marca l'achit dla moderna geometrìa analìtica, ch'as diferensia da cola sintética për ij métod pì che për ij contnù, dagià che ant la geometrìa analìtica ij problema geométrich a son traduvù an problema algébrich. An efet, conforma a Descartes ël lengage algébrich a l'era superior a col geométrich.
L'antrodussion d'ass d'arferiment ant ël pian e ëd n'unità dë mzura an sj'ass a përmet d'assossié a minca cobia ordinà (x,y) ëd nùmer un pont an sël pian, ëd fasson bijetiva. Ël nùmer x a l'é ciamà assissa e y ordinà dël pont, paròle che an sò sens técnich a son dovrà për la prima vira da Leibniz an ël 1692 ant j'Acta eruditorum.
Ceto
Ceto (Hét o Sét an dialèt camun) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 1.912 abitant, ant la provinsa ëd Bressia. As treuva an Val Camònica, an sla riva oriental dël fium Òj.
Geometrìa
La geometrìa ëd Descartes
Descartes e Fermat a peulo donca smon-e ël concet d'equassion ëd na curva, ch'a resta l'ansem dij pont dont le coordinà a sodisfo n'equassion dla forma f(x,y)=0. A l'é donca possìbil dovré l'àlgebra 'me utiss ant l'arzolussion ëd problema ëd costrussion geométriche: lë studi dle proprietà dle curve a l'é arportà a lë studi dle proprietà algébriche dj'equassion corëspondente e 'd soe trasformassion algébriche.
Ceto
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Marina Lanzetti (dal 26/05/2014).
Geometrìa
La geometrìa ëd Descartes
Për esempi, j'equassion linear ax+by+c=0 a arpresento le rete, antant che cole ëd second gré a arpresento le còniche; le curve arpresentà da n'equassion ëd ters gré as ciamo cùbiche; cole assossià a n'equassion ëd quart gré as diso quàrtiche, e via fòrt. Për esempi, ël problema geométrich ëd sërché l'antërsession tra na reta e na cònica a corëspond a col algébrich d'arzòlve ël sistema ëd second gré formà da soe equassion.
Ceto
Arferiment
thumb|left|300px|Panorama 🇫🇮
Geometrìa
Spassi a pì che tre dimension
La formolassion analìtica dla geometrìa a l'ha mnà scasi ëd fasson obligà a na gròssa estension dël domini dla geometrìa. Dagià che ij pont ëd na reta a corëspondo a nùmer, che ij pont an s'un pian a peulo esse arpresentà da cobie ëd coordinà (x,y) e ij pont ëd në spassi a tre dimension da terne ëd coordinà (x,y,z), a l'é sautaje fòra la chestion dl'antërpretassion dle sequense ëd quatr coordinà e pì.
Costi concet a son arvelasse motobin dru ant ël camp ëd la matemàtica aplicà: soens ël concet dë spassi a pì che tre dimension a giuta përchè a përmet d'apliché ël lengage geométrich a problema ëd natura analìtica.
Problema ëd costrussion
Ël métod dla geometrìa analìtica a l'é stàit n'utiss dovrà ëdcò për classifiché ij problema ëd costrussion ardità da j'antich. Un problema ëd costrussion, cand formolà 'd fasson analìtica, a resta equivalent a l'arzolussion d'un sistema d'equassion. Na costrussion con righel e compass a l'é possìbil mach cand j'equassion corëspondente a peulo esse arzolvùe për mojen dj'operassion rassionaj (adission, sotrassion, multiplicassion, division) e dl'estrassion ëd rèis quadre.
J'equassion ch'a stan sota al problema dla duplicassion dël cubo o dla trissession ëd n'àngol a l'han da manca d'operassion irassionaj d'órdin pì grand che la rèis quadra (an efet, an tuti doi ij cas, a-i basta la rèis cùbica). Donca costi problema a son pà arzolvìbij con righel e compass.
Ël problema dla costrussion d'un polìgon regolar con n lat a l'é arzolvìbil mach cand anté che minca p_j a l'é 'n nùmer prim dla forma 2^{2t}+1. Për esempi, ël problema a l'é impossìbil për n=7.
Element imaginari
L'antrodussion dij métod analìtich an geometrìa a l'ha ëdcò mnà a consideré ij pont dont le coordinà a son dij nùmer compless.
Antratant, a-i nassìa ël càlcol diferensial e antëgral: ël métod dle coordinà cartesian-e, dësvlupà da Isaac Barrow an soe Lectiones geometricae, a l'é arvelasse utiss da nen podèj fene sensa ant ij cont e fondament teòrich.
Le técniche infinitesimaj aplicà a lë studi ëd curve e surfasse a l'han ëmnà Leonhard Euler e j'àutri matemàtich dël Set-sent ai prim arzultà ëd geometrìa diferensial, ch'as anteressa dle proprietà locaj ëd curve e surfasse. Coste idèje a l'ha fàit anventé na caterva ëd concet neuv, për esempi la curvadura ëd na curva ant un sò pont, ch'a mzura vàire che ambelelì la curva a vira, o la curvadura total ëd na surfassa.
Gauss a l'ha dësvlupà na teorìa detajà dle surfasse ant në spassi tridimensional e l'arzultà pì amportant a l'é ël theorema egregium.
Ma a l'é stàit mach mersì a l'euvra ëd Gaspard Monge che l'aplicassion dl'anàlisi a la geometrìa a l'ha otnù na configurassion teòrica definitiva. An efet, Monge a l'ha studià la geometrìa dlë spassi për mojen dël sistema ëd coordinà: an sò cors, obligatòri për jë student ëd la Scòla politécnica, Monge a tratava le proprietà dla reta ant lë spassi, a smonìa j'equassion për ël cangiament ëd coordinà, le fórmole dla distansa d'un pont da na reta e ëd doe rete sbiese; a mostrava ëdcò a trové ij pian prinsipaj ëd na quàdrica. An soe lession dë stereotomìa (lòn che al di d'ancheuj a corëspond a la geometrìa descritiva) a smonìa sò métod ëd la dobia projession ortogonal për arpresenté n'oget ëspassial: as trata dël métod (al di d'ancheuj ordinari ant ël dissègn técnich) ëd projeté l'oget da arpresenté ansima a doi pian ortogonaj an tra 'd lor, an otnend-ne la pianta e l'aussà, an fasend peui giré ël pian vertical dantorn a la linia d'antërsession con ël pian orisontal fin-a ch'a ven-o a basesse.
L'euvra ëd Monge, ansema a cola ëd Lazare N.M. Carnot a l'ancamin dël sécol ch'a fa XIX, a l'ha marcà torna l'achit d'un perìod ëd dësvlup fiamengh dj'arserche geométriche.
La geometrìa projetiva
Le prime formolassion bin fàite dla geometrìa projetiva a ven-o dal travaj ëd doi anlev ëd Monge e Carnot: C.J. Brianchon e J.-V. Poncelet.
Ël prinsipi ëd doalità a l'é n'element teòrich sentral ant ël travaj ëd Poncelet, ch'a smon la prima tratassion sistemàtica ëd costa neuva forma ëd geometrìa projetiva.
Caraterìstiche ëd la neuva geometrìa a son, për esempi, la proprietà che doe rete dël pian as ancontro sempe, ant un pont al finì o a l'infinì (pont foravìa); l'antrodussion ëd pont imaginari për podèj avèj sempe n'antërsession nen veuida antra na reta e na sirconferensa; l'esistensa, për minca cobia ëd sirconferense distinte dël pian, ëd doi pont d'antërsession.
A parte daj travaj ëd Poncelet, la geometrìa projetiva a l'ha avù, ant ël cors dl'Eut-sent, un dësvlup fiamengh, an ëdventand l'ambient pì natural për feje dla geometrìa algébrica. D'àutra part, Poncelet a considerava sò travaj tanme un dësvlup particolar ëd la geometrìa sintética, visadì lë studi dle proprietà dle figure indipendent da l'aplicassion dl'àlgebra, lòn che al contrari a l'era tìpich dla geometrìa analìtica.
As tratava ëd doe metodologìe diferente, gropà ëdcò a doe vision diferente dël pensé geométrich, e dantorn a lor a l'é dësvlupasse un debà s-ciass.
Le geometrìe nen euclidée
Ël quint postulà d'Euclid, col dle paralele, a l'ha tirà l'atension ëd vàire matemàtich, ch'a l'han studià s'as podèissa derivé da j'àotri quatr o s'as podìa fene sensa. Costa crìtica a l'é s-ciodùa dzortut antra la fin dël Set-sent e l'ancamin dl'Eut-sent. Coma arzultà a son nassùe ëd neuve geometrìe (elìtica e iperbòlica) ch'a arfudo cost postulà. Coste a son conossùe coma geometrìe nen euclidée e a mostro la possibilità ëd sistema assiomàtich diferent da col euclidéo. Tra ij matemàtich ch'a l'han contribuì al dësvlup dle geometrìe nen uclidée a-i son N.I. Lobatchevski, J. Bolyai, C.F. Gauss, E. Beltrami.
L'impossibilità d'arcore a na verìfica empìrica dle proposission geométriche a l'é a l'adoss dl'arzistensa ëd vàire matemàtich ant ij confront dle geometrìe nen euclidée. Costa arzistensa e contrarietà a l'é smortasse con l'anvension d'un model antërpretativ euclidéo dj'enonsià dla geometrìa iperbòlica, lòn ch'a smonìa na dimostrassion ëd coerensa relativa, arportand la coerensa dla neuva geometrìa a cola dla geometrìa euclidéa.
La geometrìa moderna
D'àutra part, la tendensa a l'astrassion a l'ha cissà ël dësvlup ëd la geometrìa algébrica, la geometrìa riemannian-a, la topologìa.
Dòp Gauss a-i son ëstaje doe diression ëd dësvlup dla geometrìa.
La prima a l'é colegà al travaj ëd B. Riemann ch'a l'ha concepì na manera ëd generalisé la teorìa dle surfasse ëd Gauss an dimension pì grande che 2. Ij neuv ogèt a son ciamà varietà riemannian-e: soe proprietà geométriche a peulo esse esprimùe sensa avèj da manca d'arcore a la geometrìa 'd në spassi ambient. Da sòn a s-ciòd la geometrìa diferensial.
N'àotra diression a l'é stàita dësvlupà da F. Klein an dovrand ël concèt dë strop ëd trasformassion. Conforma a Klein (1872), l'ogèt dë studi dla geometrìa a son le proprietà dle figure geométriche ch'a son invariante sota l'assion d'un chèich ëstrop ëd trasformassion. Donca, an considerand diferent ëstrop ëd trasformassion as treuvo geometrìe diferente, tanme la geometrìa euclidéa, la geometrìa afin, la geometrìa projetiva. Për esempi, la geometrìa euclidéa pian-a a l'é lë studi dle proprietà dël pian ch'a resto invarià sota l'assion dlë strop dij moviment rèid dël pian (strop euclidéo); la geometrìa projetiva a l'é lë studi dle proprietà invariante rëspet a lë strop dj'operassion ëd projession e a conten tanme cas particolar la geometrìa uclidéa, cole iperbòlica e cola elìtica; la geometrìa dl'anversion a l'ha tanme trasformassion fondamentaj j'ansidite anversion rëspet a 'n sercc (geometrìa dl'anversion pian-a), o na sfera (geometrìa dl'anversion ant lë spassi), o n'iper-ësfera (an në spassi ëd pì che tre dimension); l'anàlisi dij leu a corëspond a lë strop dle trasformassion continue.
An cost proget Sophus Lie a l'ha butà le fondamenta ëd soa teorìa djë strop continuo.
Ij fondament dla geometrìa
Ij prim a mné në studi minussios d'ansem d'assiòma indipendent, coerent e complet për podèj fé le vàire geometrìe a son ëstàit Giuseppe Peano (1880), Moritz Pasch (1882), Mario Pieri (1899). Costi studi a son andàit anans con David Hilbert, Henri Poincaré, Oswald Veblen.
J'aplicassion
J'element ëd geometrìa a son aplicà ëd fasson costanta ant ij travaj técnich, parèj dl'edilissia, l'architetura, ij travaj dij minusié, la mecànica, l'eletricità. La geometrìa a l'é a fondament ëd la fìsica e a forniss na base teòrica a la prospetiva, a la cartografìa, a la stereochìmica, a l'astronomìa e a vàire camp ëd la biologìa.
Lanigan Airport
Ël Lanigan Airport a l’é n'aeropòrt localisà a Lanigan, Saskatchewan, Canadà.
Geometrìa
Utiss geométrich
Squadrëtte, righej e càliber a l'ero dovrà daj grech ant ël VI sécol aGC, 'me testimonià da artrovament navaj.
Al di d'ancheuj, për la costrussion ëd figure geométriche, as deuvro ëdcò d'utiss anformàtich. A-i na son dë stàtich ('me Poincaré e NonEuclid) e ëd dinàmich ('me Cabri-géomètre, miraco ël programa pì conossù, e The geometer sketchpad).
🇫🇮
Orgyia recens
Distribussion
A viv an Italia setentrional. Ràira.