cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Victor Hugo
Ij darié agn (1870-1885)
Victor Hugo a l'é mòrt, motobin rich, a Paris ël 22 ëd magg dël 1885. Conforma a soe volontà, sò còrp a l'é stàit butà an na cassia da pòver. Për na neuit a l'han piassalo sota l'arch ëd trionf e peui a l'han sotralo al Panthéon.
La crìtica
L'idolatrìa ch'a l'avìo për chiel vàire dij sò amirator a l'ha provocà na reassion inevitàbila. Possà da costa reassion, soe qualità grame - dzortut sò caràter - a l'han butà an ombra sò talent armarchèivol. Tutun a l'é possìbil fé në stim pì echilibrà.
Da na mira stòrica Victor Hugo a l'é 'd sigura un-a dle përsonalità pì grande dla literatura an lenga fransèisa. Soa anfluensa a l'é stàita motobin ancreusa e spantià: ant ij sò travaj as treuvo j'ambrion ëd tanti moviment ch'a-i son ëvnuje apress, tanme ij parnassian, ij simbolista, ij decadent. D'autor motobin diferent, tanme Baudelaire, Verlaine o fin-a Rimbaud a-j devo cheicòs.
Hugo a l'era franch nen l'arvolussionari ch'a disìa d'esse, ma a l'ha torna antroduvù ij méter e la cadensa dël sécol ch'a fa XVI e a l'ha rompù con jë schema rèid ëd Boileau. D'àutra part, ij sò romanz a son pa al livel ëd coj ëd Balzac o ëd Sand. Tutun a l'é stàit mèistr dël lengage e na gran figura literaria, ël pì grand poeta an lenga fransèisa dël sécol ch'a fa XIX.
Literatura
Publicà con në stranòm, a l'é n'arfassiment ëd Kenilworth dë Scott. A l'é stàit un faliment. Euvra teatral ch'a l'ha fàit ës-ciopé na vera bataja antra 'l mond literari tradissional e na neuva ondà dë scritor giovo. A l'é la stòria ëd na fomna motobin bela, disputà da 'n gheub e un prèive an-namorà. La stòria ëd n'òm da la miseria a la ghijotin-a a dventa n'arflession an sna sossietà ch'a crea 'd përson-e arfudà e a traonda 'd vìtime nossente. Ambelessì Hugo a pija 'd bala ël colp dë stat dij 2 dë dzèmber 1851 ëd Luis-Napoleon Bon-a-part. Les misérables a l'é la ciadeuvra d'Hugo, e a l'ha avù un sucess motobin grand. As trata d'un romanz épich con ëd sene memoràbij (parèj dla descrission dla bataja ëd Waterloo) e moral, andoa educassion, giustissia sossial e carità a son ës-ciairà tanme j'ùnich mojen për l'emancipassion da l'ignoransa e d'la miseria. Costi miseràbij a son le vìtime ëd n'ordinament sossial dësgiust.
Ël film realisà da Raymond Bernard dël 1933 a l'é vnù a esse n'euvra capital ant la stòria dël cine.
Jean Valjean, vej forsà, a treuva arpar dal vësco ëd Digne, Myriel, ma a-j pòrta via doe girìndole d'argent e a scapa. Cand ch'a l'é arestà, ël vësco a testimònia për chiel. Valjean a resta motobin tocà da tanta generosità e a cangia fasson ëd vive.
Ël temp a passa e Valjean giumaj a marcia drit, an dovrand ël nòm fàuss ëd Madeleine. Fantine, na pòvra fomna ancantà e bandonà con soa fija Cosette, a l'é arestà e maltratà dal comissari Javert; Valjean as buta an mes e a la fa liberé. Javert a l'ha na conferma che Valjean e Madeleine a son l'istessa përson-a.
Passaje dël temp, Champmathieu, un pòvr òm, a l'é pijà për Valjean, ch'a l'era ancor arsercà; apress na tormentà lòta anterior, Valjean a dësvèila soa identità an tribunal. Lassà për un moment lìber, a vija Fantine ch'a sta për meuire e a-j fa sarament ëd cudì Cosette; peui a treuva sosta a Paris. Cosette a va a servissi dal gram Thénardier. Valjean, torna arestà da Javert, a scapa torna; ma tuti a chërdo ch'a sia mòrt nià. A salva Cosette, portandla via da Thénardier, e a la buta a l'arpar.
Adess as fa ciamé Fauchelevent: a dventa amis d'un giovo republican, Marius, ch'a veul bin a Cosette. Durant ij batibeuj dël 1832, Valjean a combat an sle baricade ansema a Marius e al dësbela Gavroche. A-j dan an guerna Javert, pijà përzoné; con generosità a lo lassa andé lìber e peui a salva Marius ferì. Chiel-sì, na vira varì, a maria Cosette. Parèj Valjean a l'ha mantnù la promëssa fàita a Fantine: cand ch'a meuir, dacant a chiel a-i son, anvische, le girìndole dël vësco. Dij vàire travaj publicà dòp soa mòrt dai sò amis Paul Meurice e Auguste Vacquerie, ij pì anteressant a resto ël volum ëd nòte autobiogràfiche Choses vues e l'arcòlta ëd poesìe Toute la lyre. J'àutre colession pòstume a l'han mach fàit dla mal a la riputassion dël poeta.
Dissègn
🇫🇮
Ramsbottomia crec'hqueraultii
Descrission
Cost artìcol a l'é mach në sbòss. Da finì.
Ambient
A chërs an sël teren sabios, sota latifeuje, da l'istà a l'otonn.
Comestibilità
Sensa anteresse alimentar.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Matemàtica
La matemàtica a l'é na siensa, nen empìrica ma rassional. A l'é un-a dj'atività colturaj fondamentaj e un patrimòni dla siviltà uman-a e n'utiss për la conossensa dla realtà. Soa caraterìstica fondamental a l'é ël concet ëd dimostrassion, ch'a consist ant ël derivé dle conclusion rigorose an partend da n'ansem d'assunsion e an dovrand dle régole lògiche. Ël but a l'é col ëd dimostré ëd teorema ch'a fortisso dle propietà dë schema e ëd forme. Element fondamentaj ëd la matemàtica a son la lògica e l'antuission; l'anàlisi e la costrussion; la generalità e ël detaj: a l'é la creatività ch'a s-ciòd da la sìntesi ëd costi concet opòst ch'a na cissa ël dësvlup. A-i é 'dcò chi a l'ha armarcà che l'element predominant ant la creatività matemàtica a l'é l'arserca estética.
Ant ël cors dla stòria la matemàtica a l'ha fàit na caterva ëd progress e a l'é soèns dësvlupasse an diression nen ëspetà, ma a l'ha sempe mantnù un caràter unitari. A l'é tutun possìbil arconòss-ne vàire setor, dont ij termo a son nen precis e che a l'han ëd fòrte anterassion an tra 'd lor. Al di d'ancheuj le branche prinsipaj dla matemàtica a son la lògica matemàtica, l'àlgebra, la geometrìa, l'anàlisi, la probabilità, la fìsica matemàtica.
Lòn ch'a l'é
A l'é malfé dé dla matemàtica na definission precisa. Conforma a na veja definission, a sarìa lë studi dij nùmer (aritmética) e dle forme (geometrìa). Na descrission pì comprensiva a la definiss tanme la siensa dla dimostrassion rigorosa, visadì un métod sientìfich ch'as anteressa a la dedussion lògica ëd conseguense an ancaminand da 'd premësse generaj.
Tutun, për dësmentié pa gnente dël camp d'assion ëd la matemàtica, a l'han fin-a proponù ëd definila tanme lòn ch'a fan ij matemàtich. An efet, la comunità sientìfica matemàtica a l'é formà da:
Anterassion con j'àutre dissiplin-e
Fin daj temp pì antich, ij problema matemàtich a l'han anteressà ij filòsof. Un-a dle rason a l'é che për descrive la plancia fìsica dël mond as deuvro d'utiss matemàtich.
Ant la fìsica, ma ëdcò ant j'àutre siense naturaj tanme la chìmica o la medzin-a, as deuvro viaman ëd pì utiss e métod dla matemàtica. Ant ël camp ëd la biologìa as treuva d'aplicassion amportante dij métod analìtich e statìstich.
A venta tutun armarché che l'aplicassion dël métod matemàtich a dle siense tanme la biologìa a ciama soèns ëd fé dle simplificassion ant j'ipòtesi ch'a peulo ëdcò mné a d'arzultà nen acetàbij.
La branca pì veja dle siense fìsiche a l'é l'astronomìa e a l'ancamin dl'era moderna a l'é stàita pròpe chila a avèj pì da manca d'utiss matemàtich. Dël Sinch-sent, për djë bzògn astronòmich a l'é fabricà la trigonometrìa.
L'achit dla fìsica basà conforma a idèje e concet modern as dev a Galilei, ch'a fortìa che ël lìber dl'univers a l'é scrivù an caràter matemàtich.
Al di d'ancheuj la matemàtica a l'é an camin a pijé un ròl viaman pì amportant ant la siensa, la tecnologìa e la sossietà midema, e la conomìa a l'é, antra le siense sossiaj, la pì avansà ant l'utilisassion ëd técniche matemàtiche. La siensa dj'ordinator, ch'a l'é pa na branca dla matemàtica, a deuvra la matemàtica an manera ancreusa.
D'àutra part, le siense aplicà a l'han ësmonù l'ocasion dë studié dij problema analìtich motobin amportant, an determinand parèj ël progress ëd la matemàtica pura.
Stòria
Le rèis ëstòriche dla matemàtica a fongo ant ij temp pì antich; a l'é franch bel fé che al prinsipi a l'èissa tanme but mach d'arzòlve ël problema ëd fé ëd cont. Testimonianse ëd cont a son ëstàite trovà ch'a armonto a l'òm ëd Neanderthal, apopré dël 50.000 aGC. Ëd l'òm ëd Cro-Magnon (apopré 25.000 aGC) a son rivane dij dissègn geométrich.
Ël dësvlup dla capassità ëd fé ëd cont a armonta al Paleolìtich: an col che al di d'ancheuj a l'é ël Lìban a son ëstàit trovà dj'òss d'animaj, datà antra 'l 15.000 e ël 12.000 aGC, con dle serie d'anchërne argropà an partìe dl'istessa cardinalità. L'arpresentassion dij cont a l'é donca vnùita motobin prima dl'anvension dla scritura, che d'àutra part a smija esse nassùa pròpe da l'evolussion d'un sistema ëd memorisassion dla contabilità.
Le prime sivilisassion
Le matemàtiche pre-eléniche a coato anviron tre milegn, prima dël 600 aGC.
An ancaminand con ij sò prim progress amportant, euvra dle siviltà mesopotàmiche e egissia, ël but dla matemàtica a resta nen confinà mach a l'arzolussion ëd problema pràtich, ma a l'é ëdcò, miraco dzortut, adressà al dësvlup dë schema generaj për l'elaborassion dla conossensa. Jë sgav archeològich a l'han trovà vàire senten-e 'd taulëtte ëd crèja babilonèise, scrite an grafìa cuniforma: scasi tërzent a rësguardo la matemàtica e a dàito o bin dl'época dla prima dinastìa babilonèisa (an tra 'l 1800 e ël 1500 aGC), marcà dal regn d'Hamurabi, o bin dël perìod elenìstich (an tra 'l 600 aGC e 'l 300 dGC), da la dinastìa caldèja a l'amper seléucid. Le taulëtte a smon-o dle serie 'd nùmer, dle relassion geométriche e ëd problema. Ij Caldéo a l'avìo dle conossense aritmétiche spantià, ch'a l'han lassane sot-forma ëd tàule: tàule ëd multiplicassion, tàule dij quadrà dij prim sessanta nùmer, tàule dij cubo dij prim sëddes nùmer.
La sorgiss d'anformassion prinsipal an sla matemàtica egissia a son ij papir. Ij pì avosà a son ël Papir Rhind, dël British Museum, sòrta ëd manual për profan formà da otantessinch problema, scrivù da lë scriba Ahmes apopré dël 1650 aGC (ma còpia ëd n'original ëd dosent agn pì vej), ël Papir ëd Mosca (1850 aGC), ch'a jë smija motobin, e ël Rolò ëd coram dla matemàtica egissia ch'a n'anforma an sle conossense aritmétiche. An dzorpì che ij nùmer naturaj, j'Egissi a conossìo mach le frassion unitarie e, an pì, un sìmbol a l'era assignà a la frassion \frac 23.
Jë scrit egissian a conten-o d'anstrussion pr'arzòlve ij problema, ma a-i é mai la giustificassion dle régole smonùe: la validità dle solussion a l'avìa tanme fondament mach l'esperiensa e la tradission. Coste conossense, ch'i podrìo ciamé pre-matemàtica, a j'ero na part, omogenia al rest da na mira metodològica e tramandà ant l'istessa manera, ëd col grand patrimòni ëd conossense empìriche ch'a permëtìa a j'egissi soe avosà realisassion tecnològiche.
Ij Grech
La matemàtica a dventa na dissiplin-a organisà e indipendenta con ij Grech dël perìod clàssich, an tra 'l 600 e ël 300 aGC. Bele che la matemàtica greca a s-ciòd da cole ch'a-i ero prima, as agiss ëd na costrussion caraterìstica ëd lë spìrit grech.
La stòria dla coltura greca, an particolar cola dla matemàtica, as peul ëspartisse an quatr perìod ëd tre sécoj mincadun, dal 600 aGC al 600 dGC:
Ël pont antra la pre-matemàtica babilonèisa e egissia e la rafinà siensa matemàtica elenìstica a l'é arpresentà da la matemàtica elénica. As agiss d'apopré doi sécoj e mes anté che la coltura greca a anteriorisa j'arzultà egissian e mesopotàmich e a-i sot-pon a na crìtica rassional pistin-a, an relassion ës-ciassa con l'anvestigassion filosòfica.
La tradission greca a fasìa armonté se arserche a Talete che a l'ancamin dël VI sécol aGC a l'avrìa ancaminà a fé progredì la geometrìa ch'a l'avìa amprendù an Egit, e a Pitàgora che dla sconda mità dël sécol a l'ha fondà soa avosà assossiassion polìtich-religiosa. An particolar, ij pitagòrich a l'han arconossù l'amportansa dël concet ëd nùmer (antregh) për la descrission dij process fìsich, an rivand a fortì che tut a l'é nùmer. Con la scòla ëd Pitàgora a ancamin-a la concession ëd la matemàtica tanme na dissiplin-a astrata, camp d'armonìe andoa ël pensé uman a treuva 'd piasì, stra pr'avzinesse al mond dj'idèje. Costa concession a vnirà dominanta ant ël pensé ëd Platon.
Ël perìod elénich a peul esse considerà për la pi part tanme na longa gestassion dla siensa matemàtica, anté ch'a s'é ambaronasse d'utiss lògich viaman pì rafinà, ma la matemàtica a l'era ancor nen rivà a lë stat ëd siensa ant ël sens ch'i-j doma a la paròla al di d'ancheuj, përchè a-i era nen un còrp ëd conossense unì e coerent da na mira lògica.
Ël problema dl'infinì
A l'é donca nassuje an manera natural l'anvìa dë s-ciairì coste chestion, për liberesse da la possibilità d'eror paradossaj ant l'usage dl'infinì. La crìtica a l'é antlora ocupasse dij procediment infinitesimaj, con ël but ëd buteje a pòst e feje vnì rigoros.
L'antrodussion sistemàtica ëd procediment infinitesimaj a l'é dovùa a Archimede. Ël prinsipi ëd natura infinitesimal a la base ëd sò métod a consist ant ël consideré j'àree tanme adission ëd tanti segment (o cite bande) otnù an sessionand coste àree arlongh na chèica diression; e ij sòlid tanme adission dle surfasse (o cite fëtte) otnùe sessionand arlongh na dëstèisa. Quant coste cite bande o fëttin-e a venta ch'a sio sutile a resta nen precisà, ma a devo esse motobin fin-e. Cost concet a l'é donca pitòst empirìstich e material e ij rigoros matemàtich ëd l'época a podìo pa acetelo tanme métod ëd dimostrassion. Tutun Archimede a lo deuvra për pijé familiarità con j'oget ch'a studia e fesse n'idèja dle proprietà, për peui sërchene na dimostrassion rigorosa.
Ël pensé platònich
Platon a butava la matemàtica a lë scond pòst ëd la conossensa sientìfica: al prim a-i vnisìa la dialética, ch'as dësvlupa sensa avèj da manca ëd postulà. An efet, Platon a s-ciàira la vera natura dla matemàtica, butà an pien-a lus mach vàire sécoj pì tard: caraterìstica dla matemàtica a l'é cola ëd dovèj parte da 'd postulà inissiaj nen giustificàbij.
Ant ël Filebo ël nùmer a intra a fé part ëd la concession filosòfica, an essend ël mojen d'union antra l'unità dj'idèje e la multiplissità infinìa dle còse.
Platon a l'é stàit ël ver fondador dl'ansegnament matemàtich, dagià che për prim a l'ha s-ciairane ël valor formativ.
Le figure geométriche ant la teorìa platònica a son. As na dissegno d'inmàgin përchè coste a son; a l'é nen che coste a son përchè nojàutri i-i dissegnoma.
Ël métod dedutiv
La matemàtica greca a riva a sò cò pì fiamengh vers la fin dël perìod elénich e l'ancamin ëd col elenìstich a Atene, Lissandria, Siracusa, con j'euvre ëd Teetet, Eudòss, Euclid, Archimede, Apolòni. As agiss d'un-a dle pì bele creassion ëd lë spìrit elénich.
Ant la matemàtica elénica a l'era armarcasse che chèiche afermassion a l'aparensa ciàire an sle figure geométriche a l'avìo ëd conseguense lògiche motobin men evidente. A l'é donca vnùita ciàira l'amportansa dël métod dimostrativ. Cost métod ipotétich-dedutiv a l'ha avù soa adoss al temp d'Eudòss e a l'ha arseivù n'espression definitiva ant j'Element d'Euclid (n'euvra ëdcò anfluensà dal pensé ëd Platon).
Për ij Grech dël perìod clàssich, la matemàtica a l'era n'utiss amportant ëd conossensa. As conta che a 'n monsù ch'a l'avìa ciamaje a lòn ch'a servìa la matemàtica, Euclid a l'abia dit a 'n sò s-ciav ëd deje dontré monede d'òr, an disend-je: «Chiel-lì a studia mach për ël tornacont!» Mach a l'época d'Archimede ij matemàtich grech a son rivà a n'ategiament positiv ant ij confront dj'aplicassion.
Ël declin
Apress ël III sécol aGC la matemàtica greca a produv ancor d'euvre motobin amportante dovùe a 'd siensià soèns ëd grand valor, ma pì gnente ëd paragonàbil a j'euvre fiamenghe dël passà.
Ant ël camp ëd la geometrìa sférica e dl'astronomìa as peulo arcordesse Menelao, Iparch, Tolomé.
Con Diofant (dantorn al 250 dGC), a jë sponta ëdcò na sòrt d'àlgebra simbòlica, contut che diferenta da cola moderna: Diofant a bandon-a soèns l'arpresentassion geométrica, për consideré d'operassion basà sij nùmer midem. Soa euvra a sarà continuà da j'Àrabo, anspirand-se a d'arzultà ch'a vnisìo da l'India.
Apress costi grand matemàtich, la matemàtica antica as dëstissa, bele che con d'àut e bass. A la fin dl'età antica l'originalità a së smòrta.
Ij Roman
Ij Roman a son pa d'autut ëstàit un pòpol matemàtich. A j'ero nen anteressà a la matemàtica teòrica e a val la pen-a d'armarcheje mach për la part pràtica dla mzura dij teren.
Ant la bassa latinità as treuvo chèich abresé matemàtich che a arpresento tut lòn che ij Roman a l'han tramandà dla matemàtica a l'Età ëd mes.
L'India
A la mità dël I milegn, ëdcò l'India a l'avìa dësvlupà na comunità matemàtica, peul desse mersì a lë spantiament an India dla conossensa sientìfica dla Grecia, rivà për la prima vira con le conquiste ëd Lissànder Magn ant ël IV sécol aGC.
L'Età ëd mes
Ant l'àuta Età ëd mes la decadensa a va anans an Ossident e as dësmentio ëdcò dj'arzultà dla matemàtica antica, dont ël contat a l'é mantnù a travers d'abresé.
An dzorpì, j'Àrabo a l'han pijà da j'Indian col sistema ëd notassion posissional dij nùmer ch'a l'é peui dventà d'usage comun.
L'Ossident cristian a conòss torna la matemàtica antica a travers dj'Àrabo. Ij contat antra le doe siviltà a j'ero mantnusse: già da l'ancamin dël sécol ch'a fa IX a j'ero stàite butà an pé dle relassion polìtiche antra Carl Magn e ël calif ëd Bagdad. Ël contat a l'era peui vnù pì s-ciass con le crosià, e le sità marinare a l'avìo favorì un tràfich marìtim fòrt con l'Orient.
Fibonacci
Un moment motobin amportant për la conossensa matemàtica europenga a l'é rivaje con Leonardo Pisan, stranomà Fibonacci (visadì fieul ëd Bonaccio). Sò pare a l'era ampiegà dla repùblica ëd Pisa a la dogan-a ëd Bugia, an Algerìa. Da là, a l'ha fàit ven-e sò fieul, përchè a studièissa ij procediment aritmétich dovrà da j'Àrabo e ch'a vnisìo motobin a taj ant ël comersi. Ël giovo tutun a l'é nen limitasse mach a la part comersal, ma a l'ha possà ij sò studi matemàtich motobin anans, con ëd but teòrich, an riussend a vnì padron ëd la matemàtica clàssica sia a travers dle rielaborassion àrabe che a contat diret con le sorgiss antiche.
Soa granda euvra Liber abbaci a l'é dël 1202 (sconda edission dël 1228); l'àutra soa euvra fondamental Practica geometriae a l'é dël 1223. Ant ël Liber abbaci a l'é smonù ël neuv sistema posissional dë scritura dij nùmer, con ël nùmer zero (paròla ch'a veul dì veuid). L'euvra ëd Fibonacci a l'é stàita conossùa dal mond matemàtich mersì a n'edission dij sò scrit an doi gròss volum dovùa al prinsi Baldassarre Boncompagni.
Ij mèistr ëd la prospetiva
Dël Quat-sent, a Firense, a jë s-ciòd ëd tendense neuve ant la pitura. As dësvlupa, dzortut për l'euvra ëd Leon Battista Alberti, Pero dla Fransesca e Leonard da Vinci, lë studi dla prospetiva, visadì dle régole ch'a permëtto, dàit n'oget ant lë spassi, ëd fabriché soa projession an s'un quàder da 'n pont ch'as consìdera esse l'euj dl'artista. N'àutr artista che an col'época a l'ha aprofondì ij problema dla prospetiva an soa euvra a l'é stàit Albrecht Dürer. Së studi a l'é anteressant ëdcò da na mira matemàtica e a l'é la smens d'anté ch'as dësvlupo chèich branche dla geometrìa moderna.
La matemàtica moderna
La matemàtica dël dì d'ancheuj, ant ij sò vàire setor, a peul esse pensà tanme la matemàtica clàssica rivà a soa maduridà e dventà àuto-cossienta e àuto-crìtica. Un-a ëd soe caraterìstiche prinsipaj a l'é l'arserca, pì che possìbil, dla generalisassion.
L'àlgebra
La dàita d'achit ëd la matemàtica moderna a peul esse, an manera convensional, fissà al prinsipi dël sécol ch'a fa XVI, cand l'euvra dj'algebrista a sorpassa cola dij matemàtich antich e a duvèrta la stra a le conquiste dij sécoj apress. L'usage dij sìmboj literaj ant l'àlgebra, antrodussion ëd François Viète (1540-1603), a l'é stàita na constribussion dësmisurà a la matemàtica. N'àutr progress fàit an cost'época a l'é l'antrodussion dij nùmer compless, mersì a Rafael Bombelli ch'a l'é rivaje për mojen ëd considerassion ansima a j'equassion ëd ters gré.
La creassion ëd la teorìa djë strop a l'é euvra ëd Galois vers ël 1830; la teorìa a l'é peui stàita dësvlupà dzortut da Jordan che an sò avosà Traité des substitutions et des équations algébriques a l'ha smonune na presentassion rigorosa, an sot-lignand-ne ëdcò d'aplicassion amportante, dzortut a la geometrìa. A l'é stàit mersì a la teorìa djë strop ch'a l'é rivasse a na classificassion ëd le vàire geometrìe.
Fin vers al 1890 lë studi djë strop a l'era concentrà pì che àutr an sjë strop ëd përmutassion; ma a parte da antlora l'atension a l'é spantiasse a j'ansidit strop astrat, studi ch'a l'ha mnà a l'àlgebra moderna.
Saint-Julien-les-Rosiers
Saint-Julien-les-Rosiers a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Lengadòca-Rossijon, ant ël dipartiment dël Gard. A së stend për na surfassa ëd 14,01 km², con 2 444 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 174 ab/km².
🇫🇮
Matemàtica
Ël dësvlup dla matemàtica dal sécol ch'a fa XVII
Ant ij sécoj XVII e XVIII a-i é staje dij dësvlup ëstrasordinari dla matematica, cissà da lë bzògn d'avèj d'utiss ëspeculativ bon a comprende ij prinsipi fondamentaj dla fìsica che, an col istess perìod, a dventava na dissiplin-a sientìfica ant ël sens modern.
Dël Ses-sent, Desargue e Pascal a buto le base për la geometrìa projetiva, dësvlupà an particolar da Jean-Victor Poncelet (1788-1867). Descartes e Fermat cole dla geometrìa analìtica (visadì l'aplicassion ëd l'àlgebra ant lë studi ëd problema geométrich). Tutun, a venta massioné che già dël sécol ch'a fa XIV Nicole Oresme, an dovrand le coordinà d'un pont dël pian, a l'avìa smonù ël prinsipi dl'arpresentassion gràfica d'un fenòmeno e trovà le condission për che tre pont a fusso alinià; apress sòn e ant ël midem ëspìrit a l'era ocupasse dle coordinà ant lë spassi a tre dimension e a l'avìa fin-a anmaginà në spassi a quatr.
A soa vira, la geometrìa analìtica a l'ha fàit dësbandì lë studi dij leu geométrich. Ij métod ansidit sintétich a l'han torna fiorì a la fin dël Set-sent.
Ancor dël sécol ch'a fa XVII a l'é lë s-ciòde dël càlcol diferensial e antëgral, che ansema a formo ël càlcol infinitesimal (che na vira a l'era dit càlcol fiamengh). Soa anvension a l'é euvra ëd Newton e Leibniz. Newton a lo s-ciairava da na mira mecànica, e an efet un dj'arsòrt ch'a l'han falo nasse a son ëstàit ij problema fìsich (për esempi, la definission d'andi tanme lìmit dël rapòrt antra spassi e temp), ma ëdcò ëd problema d'adoss geométrica a l'han contribuì, tanme ël problema dle tangente e col ëd j'àree. Për l'atribussion ëd la precedensa ant l'anvension, ij doi siensià e ij sò anlev a son rivà a rusé. An efet Newton a l'é rivaje prima, ma Leibniz a l'é rivaje ëd fasson indipendenta e da na mira diferenta.
Newton a l'é ëdcò a l'adoss ëd lë studi dj'equassion diferensiaj, branca ch'a l'é dësvlupasse ëd fasson ëstrasordinaria ant ël Set-sent e ch'a l'é gropà a na caterva ëd problema ant la fìsica, l'astronomìa e via fòrt. A Leibniz, nompà, a armonta l'achit ëd la topologìa, ciamà da chiel Analysis situ, dont ij dësvlup pì fiamengh a son rivà ant ij sécoj XIX e XX e ch'a l'é dventà un-a dle part pì amportante ant la matemàtica moderna.
A ancaminé da la fin dël Set-sent a l'é dësvlupasse ëdcò la geometrìa diferensial.
A l'é tutun mach dla prima mità dl'Eut-sent për euvra ëd vàire matemàtich, dzortut Cauchy, che ël càlcol infinitesimal a l'é stàit sistemà su 'd base tut afàit rigorose. An efet, dël Set-sent a-i era pa na distinsion ciàira antra matemàtica e fìsica: ij problema matemàtich a l'han soa adoss ant la fìsica e as fa nen la distinsion antra j'oget matemàtich e j'ent fìsich che costi-sì a arpresento. Për esempi, ij matemàtich dël Set-sent a l'han mai ël sossì dij problema ëd convergensa cand a studio na serie: la soma 'd na serie a arpresenta na grandëssa fìsica e minca adend soe contribussion; a s'agiss mach ëd trové na fasson d'adissioneje antra 'd lor an manera d'oten-e n'arzultà ch'a l'abia 'd sust.
Dël sécol ch'a fa XIX, con l'arcostrussion dl'anàlisi ansima a 'd base rigorose e con la crìtica dij fondament (dont la dimostrassion che ël quint postulà d'Euclid a peul nen dimostresse da j'àutri quatr), la matemàtica a dventa na dissiplin-a tut afàit autònoma che, sensa perde contat con le siense aplicà, a treuva andrinta a 'd chila midema le motivassion pr'ij sò dësvlup neuv. An efet, le gran possibilità duvertà dal càlcol infinitesimal a l'han possà a l'ancamin ij matemàtich a sagrinesse pa tròp dël rigor lògich ëd la neuva costrussion analìtica e a travajé mach për sò dësvlup viaman pì gròss. Ma pì tard a l'é amponusse l'esigensa d'un rigor pì grand. Precursor ëd costa tendensa a l'é stàit Bolzano, vivù ant la prima mità dël sécol ch'a fa XIX. Dotà ëd n'ancreus ëspìrit filosòfich a l'ha s-ciairà le mancanse ant ij fondament ëd l'anàlisi e a l'é angagiasse an n'euvra ëd crìtica e d'arcostrussion. Soe euvre a son restà pòch conossùe e pòch apressià a soa época; mach pì tard a l'han arconossuje soa amportansa e soa profondeur. Pì arnomà a l'é stàita l'euvra ëd Cauchy, ch'a l'ha butà ël concet ëd lìmit a le fondamenta dl'anàlisi infinitesimal. Soa a resta ëdcò la definission d'antëgral 'me ch'as deuvra al di d'ancheuj e a l'é chiel ch'a l'ha butà le base për vàire teorìe, dont cola dle fonsion ëd variàbil complessa (na teorìa che a l'ha avù ëdcò d'aplicassion pràtiche a la cartografìa, l'idrodinàmica, l'aerodinànica, la relatività, la mecànica dj'onde).
La nàssita dla teorìa dle fonsion elìtiche a l'é, nompà, dovùa a Abel e Jacobi.
Ancor dël sécol ch'a fa XIX a l'é ël dësvlup ëd teorìe rigorose pr'ij nùmer reaj, bele che costi-sì a j'ero già dovrà da 'n përfond ëd temp.
Dël 1872, Klein, ant un discors ëvnù arnomà 'me ël programa d'Erlangen, a l'ha stabilì na classificassion ëd le vàire geometrìe.
La probabilità
La teorìa dla probabilità a l'ha ij sò achit ant ël sécol ch'a fa XVII, fondà da Pascal ch'a l'era stàit ëmnà a si studi da 'n problema proponuje da sò amis ël sivalié ëd Méré.
La lògica matemàtica
La prima speransa ëd fondé na lògica matemàtica a armonta andaré al 1275: a l'é an cost'época che Raimond Lulle a l'era sdasse dla possibilità ëd combiné j'enonsià e ëd trasformeje conforma a 'd régole algébriche, për evité qualsëssìa eror e ambiguità. Leibniz a l'avìa peui a sò temp sustà sa possibilità, dont la realisassion a l'é rivaje mach un sécol apress, con j'arzultà d'A. De Morgan e l'euvra capital ëd George Boole. La sistematisassion a riva con ij travaj ëd G. Frege, Peano, David Hilbert, Bertrand Russell, Keynes, Rudolf Carnap, Ferdinand Gonseth, Jacques Reinhart e d'àutri.
Tut ës fosonament a l'ha mnà a la possibilità ëd fabriché ëd màchine për ël rasonament, dont la prima ideassion a armonta a William Stanley Jevons.
Formalism e logicism
A la fin dël sécol ch'a fa XIX e a l'ancamin ëd col ch'a fa XX, a l'é spantiasse la concession formalìstica dla matemàtica, dont ël pì grand esponent a l'é stàit Hilbert. Costa concession a përmet soèns ëd trasporté na teorìa matemàtica a 'd camp motobin leugn da soa adoss.
Dacant a la tendensa formalìstica a-i é cola logicista ch'a visa a fé dla matemàtica un capìtol ëd la lògica. A costa ardussion dla matemàtica a la lògica a l'ha travajaje për prim Frege. A son peui stàit Russell e Whitehead a realisé ël travaj an sò Principia mathematica (1910); për arparé ai paradòss ch'a l'han rancontrà a l'han anventà la teorìa dij tipo.
Ël paradis ëd Cantor
Apress ij grech, ël problema dl'infinì a l'era stàit torna afrontà da Galilei, che però a l'avìa nen aprofondilo. A son ëstàit peui ij travaj ëd Bolzano a duverté la stra a Dedekind e Cantor. Chiel-sì a l'ha trovà un mojen për comparé infinì diferent an dovrand ij concet d'iniession e ëd bijession.
Utiss matemàtich
Ant la stòria e findi al di d'ancheuj a son ëstàit realisà na caterva d'utiss matemàtich: màchine calcolatris për fé ij cont, conteur ëd tuta sòrta, angign dë mzura e utiss astronòmich. La pì part ëd costi utiss a l'ha për but l'aplicassion ëd la matemàtica a la vita ëd tuti ij di.
Esempi d'utiss matemàtich a son:
🇫🇮
Entrena
A l'ha na surfassa ëd 21,03 km2 e a conta 1.451 abitant (2008).
Anliure esterne
thumb|right|200px|Panorama
🇫🇮
Niederstocken
Niederstocken a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Berna, con sirca 295 abitant. A së stend për na surfassa ëd 5,48 km², con na densità ëd popolassion ëd 54 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Erlenbach im Simmental, Höfen, Oberstocken, Reutigen.
La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.
🇫🇮
Lenga dakota
Pais an dova a l'é parlà
La lenga dakota o Dakota a fa part ëd le lenghe siouan e a l'é parlà dzortut ant jë Stat Unì.
Lenga itneg, binongan
Pais an dova a l'é parlà
La lenga itneg, binongan ò Itneg, Binongan a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut ant le Filipin-e.
Lenga dakota
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Dakota a peul esse:
Lenga itneg, binongan
Classìfica
Në schema ëd classìfica dl ' Itneg, Binongan a peul esse:
Lenga dakota
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=dak
🇫🇮
Lenga itneg, binongan
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=itb
🇫🇮
Binongan Itneg language
Hygrophorus pseudodiscoideus
Descrission
Capel fin a 6 cm, bass bombà, pòch carnos, ross rosastr, con el bòrd biancastr pròpi contrastà, sliss. Lamele decorente, biancastre. Gamba àuta fin a 6 cm e larga fin a 1 cm, atenuà, da biancastra a rosà, sëcca. Carn biancastra o rosà an surfassa.
Ambient
A chërs sota le latifeuje, dzortut sota la rol.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Almèis
thumb|Panorama Almèis (Almese an italian) a l’é na comun-a ëd 6.303 abitant dla provincia ëd Turin.
Stòria
thumb|right|200px|Piolòt neolìtich trovà an [[Slovenia]] Almèis a l'ha marche ëd presensa dl'òmo fin dal Neolìtich. A la Grangia a l'é trovasse ant ël 1903 un piolòt neolìtich s-ciapà e forà, che as pensa a fussa stait forà për fene un pèis na vira che a l'era pì nen bon për tajé.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Ombretta Bertolo (dal 2014).
Arferiment
🇫🇮
Lenga dij segn dla Svìssera tedesca
Pais an dova a l'é dovrà
La lenga dij segn dla Svìssera tedesca a fa part ëd le lenghe dij segn dij ciòrgn e a l'é dovrà dzortut an Svìssera.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dla lenga dij segn dla Svìssera tedesca a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Lenga Horpa
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Horpa o Horpa a fa part dle lenghe sino-tibetan-e e a l'é parlà specialment an Cina.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Horpa a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ero
Lenga dhatki
Pais an dova a l'é parlà
La lenga dhatki ò Dhatki a fa part ëd le lenghe indoarian-e e a l'é parlà dzortut an Pakistan.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=mki
🇫🇮
Campli
Campli a l'é na comun-a dla region Abruss, provincia ëd Téramo, con sirca 7.263 abitant. A s'ëstend për n'aira ëd 73 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 99 ab/km quadrà. A confin-a con Bellante, Civitella del Tronto, Sant'Omero, Téramo, Torricella Sicura, Valle Castellana.
🇫🇮
Lenga lakota
Pais an dova a l'é parlà
La lenga lakota o Lakota a fa part ëd le lenghe siouan e a l'é parlà dzortut ant jë Stat Unì.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Lakota a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=lkt
🇫🇮
Vilar, Mondariz
San Mamede ëd Vilar a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Mondariz. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 301 abitant (173 fomne e 128 òm), distribuì an 13 grup ëd popolassion.
🇫🇮
Montmagny Airport
Ël Montmagny Airport a l’é n'aeropòrt localisà a Montmagny, Québec, Canadà.
Wifredo Ricart
Wifredo Pelayo Ricart Medina Francisco de Borja (Barslon-a, 15 magg 1897 – Barslon-a, 19 d'ost 1975) a l’é stàit n'ingegné e n'antrepreneur spagneul, avosà per avèj travajà a l'Alfa Romeo e aprèss a la meison viturìstica e ëd camion spagneula Pegaso (ENASA). 🇫🇮
Lenga dij segn dla Svìssera italian-a
Pais an dova a l'é dovrà
La lenga dij segn dla Svìssera italian-a a fa part ëd le lenghe dij segn dij ciòrgn e a l'é dovrà dzortut an Svìssera.
Nikolaj Nikolaevič Luzin
Matemàtich. Nikolaj Nikolaevič Luzin (Николай Николаевич Лузин an russ) a l'era nassù a Irkutsk ai 9 dë dzèmber dël 1883 e a l'é mòrt a Mosca ai 28 ëd gené dël 1950.
A pòrto sò nòm
🇫🇮
Lenga dij segn dla Svìssera italian-a
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=slf
🇫🇮
Hygrophorus velutinus
Descrission
Com l'Hygrophorus calophyllus, ma pi ciàir e con ël disch sombr. Lamele giàun groson.
Comestibilità
A l'é nen mangiativ.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Hygrophorus velutinus (Borcz.) Fr.
🇫🇮
Lenga Akaselem
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Akaselem o Akaselem a fa part dle lenghe niger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Togo.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Akaselem a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=aks
Lenga mewari
Pais an dova a l'é parlà
La lenga mewari ò Mewari a fa part ëd le lenghe indoarian-e e a l'é parlà dzortut an India.
Classìficassion
Në schema ëd classìfica dël Mewari a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=mtr
🇫🇮
Alpignan
Sità binele
Alpignan a l'é binelà con: e a manten rapòrt 'd colaborassion con:
Arferiment
🇫🇮
Florence Foster Jenkins
Florence Foster Jenkins (nassùa dël 1868, mòrta ‘l 26 ëd novèmber dël 1944) a l’era ‘n sopran djë Stat Unì, avosà an càusa a soa total mancansa d’abilità ‘nt ël cant.
Biografìa
Fin-a da masnà a pija lession ëd cant, an sustand sempe d’andé a lë strangé për studié ancreus la mùsica. Sò pare as arfuda ‘d pagheje jë studi e parèj Florence a scapa ‘d ca për andé a Philadelphia, Pennsylvania, con Frank Thornton Jenkins, ch’a dventrà sò òm. (Ij doi a divorsieran dël 1902). Ambelessì as vagnërà ‘l pan an fasend l’ansegnanta e la pianista. Apress che sò pare a meuir, dël 1909, chila a erèdita ‘l dné ch’a l’ha da manca për lansesse ‘nt la cariera ‘d cantanta, che ij sò e sò òm a l’avìo contrastaje. A ven sempe pì implicà ‘nt la sen-a musical ëd Philadelphia, fin-a a fondé e finansié ‘n cìrcol dedicà a Giuseppe Verdi. Antratant a seguita a pijé lession ëd cant e, dal 1912, a ancamin-a a esibisse an dij recital.
An scotand le registrassion ëd soa vos a l’é vuajant che Florence Jenkins a l’avìa press che gnun sens ëd l’intonassion e dël temp, e a stanton a l’era bon-a a ten-e sù na nòta. Coj ch’a sonavo antramentre che chila a cantava a dovìo rangioté për compensé soe variassion ëd temp musical e ij sò boro rìtmich. Con tut lòn, chila a l’é vnùita motobin avosà, bele che an na fasson nen comun-a. A tuta prima as dirìa che ‘l pùblich a-j vorìa bin për ch’a-j fasìa rije, nen për soe qualità ‘d cantanta. Ij crìtich dël temp soèns a dëscrivìo sò travaj an na manera ch’a podìa esse anterpretà ‘d fasson diferente; e sòn miraco a gatijava la curiosità dël pùblich.
Madama Jenkins, daspërchila, a l’era franch convinta ‘d soa grandëssa. As comparisionava a dij famos sopran dël temp, coma Frieda Hempel e Luisa Tetrazzini, e a dasìa nen amportansa ai grign dël pùblich che soèns a compagnavo soe esibission, an disend ch’a vnisìo da soe rivaj, strusà da gelosìa professional.
La pì part ëd jë spetàcoj ëd Florence Jenkins a së tnisìo an dle sale cite, con ëd pùblich selessionà e chila a soagnava ‘d përson-a la distribussion dij bijet. Ël 25 d’otóber dël 1944, a ced nopà a j’arceste ‘d sò pùblich e a së smon ant n’aveniment ëstòrich a la Carnegie Hall ëd New York: ël concert a l’era tant spetà che ij bijet a son ëstàit esaurì vaìre sman-e a l’avans. Florence Foster Jenkins a l’é mòrta ‘n mèis apress a cost concert-sì.
Quajdun a l’ha giudicala la rapresentassion ridìcola e tënra dl’anvìa ‘d grassia e ‘d blëssa, che, as peul disse, a l’é spartìa da tùit coj ch’a son genà, maladret o dësdeuit. A la finitiva, malgré tùit ij rij, Florence Jenkins a l’é stàita na ciàira lession ëd përseveransa e coragi.
Àutri a fortìsso nopà che tuta soa longa cariera a sìa stàita mach un gròss badinagi tirà al pùblich ma sòn a sarìa an contradission con la soposission che soa mòrt apress ëd l’esibission a la Carnegie Hall a sìa stàita provocà dal chërpacheur për la dëspresia dij crìtich. Comsëssìa a-i é pa ‘d preuve për gnun-e dle doe ipòtesi. Ma tut a fà pensé che Florence Foster Jenkins a sìa andass-ne con ël mìdem sens ëd fiusa e ‘d sodisfassion ch’a l’ha ampinì tuta soa vita artìstica.
Euvre teatraj dedicà a Florence Foster Jenkins
Dël 2001 a l’é stàita butà an sen-a, al féstival d’Edimborgh, na comedia ‘d Chris Balance ansima a la vita ‘d Florence Jenkins. Na sconda euvra teatral ansima a madama Jenkins, Glorious ëd Peter Quilter, a l’é stàita presentà dlë stèmber dël 2005 ant ël Regn Unì e dël novèmber dël 2005 a Broadway a l’ha dësbutà la comedia Souvenir, ëdcò dedicà a chila.
Lenga itneg, inlaod
Pais an dova a l'é parlà
La lenga itneg, inlaod ò Itneg, Inlaod a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut ant le Filipin-e.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dl ' Itneg, Inlaod a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=iti
Inlaod Itneg language
Elfriede Jelinek
thumb|right|200px|Elfriede Jelinek Scritris austrìaca.
San Giòrs (AT)
San Giòrs o San Giòrs ëd jë Scaramp (San Giorgio Scarampi an italian) a l’é un comun ëd 125 abitant dla provincia d'Ast.
Elfriede Jelinek
Elfriede Jelinek a l'é nassua a Mürzzuschlag, an Stiria, ël 20 d'otóber dël 1946.
San Giòrs (AT)
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alessandro Boffa (da l' 8/06/2009).
Elfriede Jelinek
Dël 2004 a l'é stàita ansignìa dël Premi Nobel për la Literatura.
San Giòrs (AT)
Anliure esterne
🇫🇮
Elfriede Jelinek
Biografìa
Elfriede Jelinek a l'é l'unica fieula ëd Friedrich Jelinek e ëd Olga Ilona, nàita Buchner.
Euvre prinsipaj
🇫🇮
Litteau
Litteau a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Bassa Normandìa, ant ël dipartiment ëd Calvados. A së stend për na surfassa ëd 7 km², con 217 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 31 ab/km².
Deodato Orlandi
Pitor. Nassù dël 1280 anviron, mòrt dël 1331.
Euvre prinsipaj
Deodato Orlandi a l'ha realisà vers ël 1300 ij grand fresch muraj dla cesa ëd San Pe a Grado, a òvest ëd Pisa. 🇫🇮
Lenga dij segn ëd Taiwan
Pais an dova a l'é dovrà
La lenga dij segn ëd Taiwan a fa part ëd le lenghe dij segn dij ciòrgn e a l'é dovrà dzortut a Taiwan.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dla lenga dij segn ëd Taiwan a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=tss
🇫🇮
Rhizina undulata
Descrission
Cost artìcol a l'é mach në sbòss. Da finì.
Ambient
A chërs ëdzora al brusà, a l'ùmid, da la prima a l'otonn.
Comestibilità
Sensa anteresse alimentar.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Edward Marczewski
Matemàtich. Edward Marczewski a l'era nassù a Varsavia ai 15 ëd novèmber dël 1907 e a l'é mòrt a Wrocław ai 17 d'otòber dël 1976. Prima dla sconda guèra mondial as ciamava Edward Szpilrajn.
Euvre prinsipaj
🇫🇮
Leopold Löwenheim
Matemàtich. Leopold Löwenheim a l'era nassù a Krefeld ai 26 ëd giugn dël 1878 e a l'é mòrt a Berlin ai 5 ëd magg dël 1957. Dòp jë studi 'd matemàtica e siense naturaj a l'università ëd Berlin dal 1896 al 1900, a l'é stàit professor liceal e dal 1904 resior dël Liceo ëd Berlin-Lichtenberg.
Monal
Monal (Monale ën italian) a l’é na comun-a d' 1.031 abitant dla provincia d'Ast.
Lenga stoney
Pais an dova a l'é parlà
La lenga stoney o Stoney a fa part ëd le lenghe siouan e a l'é parlà dzortut an Canadà.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Stoney a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=sto
🇫🇮
Monal
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Sergio Magnetti (da l' 8/06/2009).
Anliure esterne
🇫🇮
Leopold Löwenheim
Fra l'Aost 1916 e lë dzèmber 1916 a l'ha fàit ël bajèt ant la prima guèra mondial. Dòp la prèisa dël podèj dij nasista dël 1933 a l'é stàit licensià conforma a le disposission ëd lej sj'angagg ant l'istrussion pùblica (un sò grand a l'era ebreo) e a l'é stàit possà a artiresse dël 1934. A l'ha mostrà dle neuve forme d'euritmìa an na scòla antroposòfica a Berlin. Dl'Aost 1943 soa cà berlinèisa a l'é colpìa da 'n bombardament e tùit sòj manuscrit a son andàit përdù. Dal 1946 al 1949 a l'ha torna mostrà da professor.
Rozoy-Bellevalle
Rozoy-Bellevalle a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l’Aisne. A së stend për na surfassa ëd 6,79 km², con 100 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 14 ab/km².
Leopold Löwenheim
Euvre prinsipaj
🇫🇮
Rozoy-Bellevalle
🇫🇮
Lenga Kenuzi-Dongola
Lenga Kenuzi-Dongola
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Kenuzi-Dongola o Kenuzi-Dongola a fa part dle lenghe nilo-saharian-e e a l'é parlà specialment an Sudan.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Kenuzi-Dongola a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=kzh
Stanisław Mazur
A pòrto sò nòm
🇫🇮
Noflen
Noflen a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Berna, con sirca 251 abitant. As dëstend an sna surfassa ëd 2,72 km², con na densità ëd popolassion ëd 92 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Burgistein, Kienersrüti, Kirchdorf, Seftigen, Uetendorf.
Lenga Shangzhai
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Shangzhai a peul esse:<BR> <BR>
Noflen
La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman. 🇫🇮
Lenga Shangzhai
Classificassion
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=jih
Shangzhai language
Saint-Just-et-Vacquières
Saint-Just-et-Vacquières a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Lengadòca-Rossijon, ant ël dipartiment dël Gard. A së stend për na surfassa ëd 23,52 km², con 259 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 11 ab/km².
🇫🇮
Lenga Guanyinqiao
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Guanyinqiao o Guanyinqiao a fa part dle lenghe sino-tibetan-e e a l'é parlà specialment an Cina.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Guanyinqiao a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Lenga itneg, maeng
Pais andoa a l'é parlà
La lenga itneg, maeng ò Itneg, Maeng a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut ant le Filipin-e.
Lenga Guanyinqiao
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=jiq
Lenga itneg, maeng
Classìfica
Në schema ëd classìfica dl ' Itneg, Maeng a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=itt
🇫🇮
Maeng Itneg language
Agnolo Bronzino
Pitor.
Agensìa Stefani
thumb|right|200px|Manifest dël 1933 dl'Agensia Stefani L'Agensìa Stefani a l'era n'agensìa d'anformassion për giornaj, anstitussion e goern. A l'era stàita creà a Turin dël 1853 për volontà ëd Guglielmo Stefani. Dal 1945 a l'é stàita rampiassà da l'ANSA.
Agnolo Bronzino
Agnolo Tori, stranomà ël Bronzino, a l'era nà a Monticelli dël 1503. A l'é stàit anlev ëd Raffellino del Garbo e ëd Pontormo. Dal 1530 al 1533 a l'ha piturà a la cort dël duca d'Umbria a Pésaro, peui dël 1540 a l'é dventà pitor a la cort fiorentin-a dij Médici.
A l'é mòrt a Firense dël 1572. 🇫🇮
Agensìa Stefani
🇫🇮
Lenga kansa
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Kansa a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ksk
🇫🇮
Hygrophorus roseifolius
Descrission
Com l'Hygrophorus calophyllus, ma con odor ëd màndole amère e pi cit.
Ambient
A chërs sota le latifeuje.