cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Canadà
Con 9.984.670 km² a l'é për estension lë scond pais pì grand dël mond, an spantiandse tra l'Océan Atlàntich, l'Océan Passìfich e l'Océan Àrtich.
A confin-a a òvest e a sud con jë Stat Unì.
Le lenghe pì parlà a son l'anglèis e ël fransèis, ch' a son 'cò le lenghe ofissiaj dla nassion.
La capital a l'é Ottawa (808.391 abitant). Àutre sità importante a son Toronto, Montréal, Vancouver, Calgary, Edmonton, Québec e Winnipeg.
Lë 75% dël pòpol canadèis (33.476.670 abitant) a viv a men che 250 km dal confin con jë Stat Unì.
Anté ch'as treuva
300px|centro
Stòria
Abità inissialment da popolassion aborìgene, ël Canadà a l'é nà da la fusion ëd pì colònie anglèise (cheidun-e ëd coste an precedensa a j'ero stàite fransèise).
Conomìa e arsorse
Ël Canadà a l'é ël prim produtor d'urani dël mond.
Organisassion polìtica e aministrassion
Ël Canadà a l'é na monarchìa constitussional, federal e parlamentar. A comprend des provinse e tre teritòri. Le provinse a son pì autònome che ij teritòri rispet al govern federal.
Ël prim ministr a l'é Justin Trudeau (dal 2015).
Helvella confusa
Descrission
Cost artìcol a l'é mach në sbòss. Da finì.
Ambient
A chërs an sla tèra dij bòsch ëd conìfere.
Comestibilità
Sensa anteresse alimentar.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Porspoder
Porspoder a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Brëtagna, ant ël dipartiment ëd Finistère. A së stend për na surfassa ëd 11,25 km², con 1.373 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 122 ab/km².
Galeria Fotográfica
🇫🇮
Charols
44.59389°N, 4.95222°W
Charols a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Ròno-Alp, ant ël dipartiment dël Drôme. A së stend për na surfassa ëd 7,31 km², con 501 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 68 ab/km².
🇫🇮
Lenga nguôn
Pais an dova a l'é parlà
La lenga nguôn o Nguôn a fa part ëd le lenghe Austro-Asiàtiche e a l'é parlà dzortut an Vietnam.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Nguôn a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=nuo
Giovanni Rizzetti
Giovanni Rizzetti, nà dël 1675 e mòrt dël 1751, a fasìa part ëd la partìa dë studios dël gir dël cont Riccati, dont a l'era amis. A l'é stàit në studios d'òtica e ëd probabilità.
Euvre prinsipaj
🇫🇮
Neu Bartelshagen
Neu Bartelshagen a l'é un munissipi dl'Almagna localisà ant ël distret ëd Nordvorpommern, stat ëd Meclemborgh-Pomerania Ossidental.
A aparten a l'aministrassion ëd Niepars.
Triàngol medial
Dàit un triàngol T, as ciama triàngol medial ëd T ël triàngol dont ij vértes a son ij pont mesan dle bande ëd T.
Ël sercc anscrivù ant ël triàngol medial as ciama sercc dë Spieker ëd T. 🇫🇮
Lenga aràbica dla Mesopotamia setentrional
Lenga aràbica dla Mesopotamia setentrional
Pais an dova a l'é parlà
La lenga aràbica dla Mesopotamia setentrional o aràbich dla Mesopotamia setentrional a fa part dle lenghe semìtiche e a l'é parlà specialment an Iraq.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dl' aràbich dla Mesopotamia setentrional a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ayp
Noal, Porto do Son
San Vicente ëd Noal a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Porto do Son. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 2.577 abitant (1.280 fomne e 1.297 òm) distribuì an 12 grup ëd popolassion.
🇫🇮
Lenga Morouas
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Morouas o Morouas a fa part dle lenghe austronesian-e e a l'é parlà specialment an Vanuatu.<BR> <BR>
Triàngol òrtich
thumb|Triàngol òrtich Dàit un triàngol T, ël triàngol determinà dai pé dj'autësse ëd T as dis triàngol òrtich ëd T.
Lenga Morouas
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Morouas a peul esse:<BR> <BR>
Region fransèise
La Repùblica fransèisa a l'é dividùa, da la mira aministrativa, an 18 region.
Triàngol òrtich
Le tre autësse d'un triàngol a son le bisetris ëd sò triàngol òrtich. 🇫🇮
Guido Grandi
thumb|right|200px|Guido Grandi Matemàtich. Luigi Guido Grandi a l'era nassù a Cremon-a ël 1m d'otóber dël 1671 e a l'é mòrt a Pisa ai 4 ëd luj dël 1742. A fasìa part ëd lë Studi pisan. Fin dal 1702 a l'ha ancaminà a spantié l'anàlisi infinitesimal ant ij sò cors. A l'era beneditin e dzorantendent a j'eve për ël Granducà ëd Toscan-a.
Lenga Morouas
Classificassion
<BR>
Region fransèise
A-i é 13 region ant la Fransa metropolitan-a (visadì ël teritòri fransèis ch'a resta an Euròpa), peui a-i é 5 Region d'Oltramar ch'a son j'ex-colònie fransèise spantià për ël mond.
Guido Grandi
Euvre prinsipaj
Ambelessì, tra d'àutre ròbe, Grandi a dëscut ëd la natura dla fòrsa gravitassional, considerand vàire ipòtesi an sla laj ch'a goerna la fòrsa d'atrassion ëd doe masse an fonsion ëd soa distansa: fòrsa costanta, fòrsa proporsional ëd fasson direta o anversa a la distansa, fòrsa proporsional ëd fasson anversa al quadrà ëd la distansa. 🇫🇮
Lenga Morouas
Còdes ISO
<BR>
Region fransèise
Division aministrativa dla Fransa
thumb|Carta dle region e dij dipartiment fransèis Le Region a son ël livel pì aut dla division aministrativa fransèisa.
Lenga Morouas
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=mrp
Region fransèise
Division aministrativa dla Fransa
Ij Dipartiment a son costituì mincadun da un gran nùmër ëd Comun (an fransèis: Communes). Ij Comun a s'unisso antra lor an Arrondissements e an Canton për tué mej ij sò interess. Ij Comun fransèis a son 36.782, argropà an 342 Arrondissements e 4.039 Cantons.
A apartnisso a la Fransa, ancor, ant ël mond, le Coletività d'Oltramar (an fransèis: Collectivités d'outre-mer), visadì 'd paìs e ìsole ch'a son stàit d'ex-colònie fransèise ma a l'han pa (o ancor pa) lë status ëd Region. Le pì importante a son la Neuva Caledònia e la Polinesia Fransèisa.
Fonsion ëd le Region
La pipart ëd le Region fransèise a son gropà a n'identità coltural ò sossial pì o men definìa, ò a corispondo a n'antica region stòrica fransèisa ò europenga.
As parla minca tant ëd conferì na quàica autonomìa legislativa a le Region e 'd suprime ij Dipartiment an spostandne le fonsion a le Region, ma tute ste propòste-sì a son ancor sota debat e a son restà sensa séghit.
Lista dle Region fransèise (dal 2016)
Dal 2016, le region fransèise dla Fransa metropolitan-a a son dividùe an costa manera: thumb|Le region fransèise dl'area metropolitan-a
Region d'Oltramar
Lista dle Region fransèise (dal 1982 al 2015)
Fin al 2016, le region fransèise dla Fransa metropolitan-a a l'ero dividùe an costa manera (ij nùmer a s'arferisso a la cartin-a ambelessì a la man drita): thumb|Le region fransèise dl'area metropolitan-a
Region d'Oltramar
🇫🇮
Tilia cordata
Descrission
Costo artìcol a l'é mach në sbòss. Da finì.
Distribussion
Da finì.
Notissie
Da finì.
Oberehrendingen
Oberehrendingen a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton d'Argovia, con sirca 2.018 abitant. A së stend për na surfassa ëd 3,98 km², con na densità ëd popolassion ëd 507 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Ennetbaden, Freienwil, Unterehrendingen, Wettingen.
Lenga Wersing
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Wersing o Wersing a fa part dle lenghe Neuva Guinea e a l'é parlà specialment a Timor Est.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Wersing a peul esse:<BR> <BR>
Oberehrendingen
🇫🇮
Lenga Wersing
Classificassion
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=kvw
Lenga créola anglèisa ëd Trinidad
Pais andoa a l'é parlà
La lenga créola anglèisa ëd Trinidad o anglèis créol ëd Trinidad a fa part ëd le lenghe créole e a l'é parlà dzortut a Trinidad e Tobago.
Classìfica
Në schema ëd classìfica ëd l'anglèis créol ëd Trinidad a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=trf
🇫🇮
As Grañas do Sor, Mañón
San Mamede dle Grañas de Sor a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Mañón. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 239 abitant (116 fomne e 123 òm) distribuì an 22 grup ëd popolassion.
Luzoir
Luzoir a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l’Aisne. A së stend për na surfassa ëd 10,99 km², con 279 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 25 ab/km².
🇫🇮
Aulìvola
right|140px Aulìvola (Olivola an italian) a l'é un comun ëd 137 abitant dla provincia ëd Lissandria.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Paolo Ceresa (dal 30/05/2006).
Arferiment
🇫🇮
Lactarius controversus
thumb|right
Descrission
A l'é ën bolè.
Ambient
Da finì.
Comestibilità
<BR> Da finì.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Lactarius controversus Persoon : Fries
🇫🇮
Bretteville-sur-Dives
Bretteville-sur-Dives a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Bassa Normandìa, ant ël dipartiment ëd Calvados. As dëstend an sna surfassa ëd 6,9 km², con 290 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 42 abitant al chilòmeter quàder. 🇫🇮
Castel dla Venerìa
miniatura Ël palass real dla Venerìa a l'é un-a dle residense dij Savòja, dedicà dzortut a la cassa. Ël palass as treuva a La Venerìa, ch’a resto ant la sità metropolitan-a 'd Turin, Piemont.
Ël prim proget dël palass a l'era ëd Medeo 'd Castlamont, për vorèj ëd Carl Emanuel II: ij travaj a son ëstàit anandià dël 1659 e finì apopré dël 1675. A la mòrt ëd Castlamont, a na pija 'l pòst Michelàngel Garove, che dal 1699 a travaja a na revision ëd le struture, danegià ant ël 1693 dai tropié ëd Catinat. As devo a Filippo Juvarra, ciamà apress la mòrt ëd Garove tanme prim architet da Vitòrio Medeo II, la sistemassion a sud-est dij setor ëd servissi, la costrussion ëd la capela 'd Sant Ubert, ël compless ëd la sitronera e dla scudarìa granda. Partì ch'a l'é Juvarra a la cort dë Spagna, dal 1739 a l'é Benedèt Alfieri ch'as angagia ant j'euvre ëd completament ëd le struture con ëd travaj ch'a durëran findi al 1767. Prima dl'advent ëd la rivolussion fransèisa a l'han ancor travajà a la Venerìa j'architet Giusèp Batista Piacenza e Carlo Randoni.
Dal 1961 as son andandiasse ij travaj ëd restaurassion. 🇫🇮
Lenga aheu
Pais an dova a l'é parlà
La lenga aheu o Aheu a fa part ëd le lenghe Austro-Asiàtiche e a l'é parlà dzortut an Thailandia.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Aheu a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=thm
Mesoleuca albicillata
Descrission
L'apërtura alar a l'é ëd 34-38 mm. Ël color ëd fond dj'ale dëdnans a và dal bianch crem al bianch brilant. A-i é na gran macia neir-maròn an sël bòrd dëdnans e scasi an ponta. A-i é na linia dobia 'd color gris sombr e na linia bianca ondolà, a-i son ëdcò dle cite macie neire. J'ale daré a son bianche, a l'han ël bòrd gris travërsà da un débol scarabòcc biancastr e a-i é na cita linia travërsal sombra e na cita macia neira sentral.
Ambient
Le farfale a volo an magg-giugn.
Distribussion
Ràira e limità a j'Alp. La ruva a viv an sle ronze e an sj'àmpole.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Hespero Airport
Ël Hespero Airport a l’é n'aeropòrt localisà a Hespero, Alberta, Canadà.
Sò còdes aeropòrt ICAO a l’é CFB3.
Lenga Abui
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Abui o Abui a fa part ëd le lenghe Neuva Guinea e a l'é parlà dzortut ant le Cite Ìsole dla Sonda.
A së stima che la lenga Abui a sia parlà da quase 16.000 përson-e.
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Abui a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=abz
🇫🇮
Charpey
44.93917°N, 5.09361°W
Charpey a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Ròno-Alp, ant ël dipartiment dël Drôme. A së stend për na surfassa ëd 15,48 km², con 901 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 58 ab/km².
🇫🇮
Nyssia florentina
Descrission
Com àutre specie dël midem géner, le fumele a l'han j'ali motobin ridute.
Ambient
La ruva a viv an sle Leguminosae dij pra. Le farfale a volo fin da fërvé.
Distribussion
A l'é conossùa an Emilia-Romagna, Toscan-a, Lassio.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Cortinarius humicola
Descrission
Capel fin a 7 cm, con dë scaje artrossà rosse dzora a un fond òcra giàun. Lamele spassià, giàun rusnent. Gamba àuta fin a 7 cm e larga fin a 1 cm, scajosa com ël capel sota a na zòna ciàira.
Ambient
A chërs dzortut sota le latifeuje, dzortut sota ij fò.
Comestibilità
A peul esse velenos.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Cortinarius humicola (Quélet) R. Maire
Port-Launay
Port-Launay a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Brëtagna, ant ël dipartiment ëd Finistère. A së stend për na surfassa ëd 2,01 km², con 395 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 197 ab/km².
🇫🇮
Niepars
Niepars a l'é un munissipi dl'Almagna localisà ant ël distret ëd Vorpommern-Rügen, stat ëd Meclemborgh-Pomerania Ossidental. A l'é mèmber e sede dl'aministrassion ëd Niepars.
Reta ëd Simson
Ch'as consìdero un triàngol T e un pont P. Ch'as ciamo P_1, P_2 e P_3 ij pont simétrich ëd P rëspet a le tre bande ëd T. Na propietà arnomà a fortiss che P_1,P_2,P_3 a son alinià si e mach si P a resta an sla sirconferensa sirconscrita a T. La reta che ij tre pont a detérmino a l'é ciamà reta ëd Simson. 🇫🇮
Placido Tardy
miniatura|destra|Placido Tardy
Matemàtich. Placido Tardy a l'era nà dël 1816 e a l'é mòrt dël 1914.
A l'é stàit professor universitari a Messin-a dal 1841 al 1847 e a Génoa dal 1851 al 1881. A l'é anteressasse d'anàlisi e ëd fìsica matemàtica. 🇫🇮
Helvella corium
Ambient
A chërs an sël teren sabios, ant ij pòst ùmid.
Comestibilità
Sensa anteresse alimentar.
Lenga Kaur
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Kaur o Kaur a fa part dle lenghe austronesian-e e a l'é parlà specialment an Indonesia (Sumatra).<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Kaur a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=vkk
🇫🇮
Ly-Fontaine
Ly-Fontaine a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l’Aisne. A së stend për na surfassa ëd 3,47 km², con 87 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 25 ab/km².
Lenga vietnamèisa
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Vietnamèis a peul esse:
Ly-Fontaine
🇫🇮
Lenga vietnamèisa
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=vie
Tilia platyphyllos
thumb|right|Le feuje
Descrission
Costo artìcol a l'é mach në sbòss. Da finì.
Distribussion
Da finì.
Notissie
Da finì.
Lenga Nokuku
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Nokuku o Nokuku a fa part dle lenghe austronesian-e e a l'é parlà specialment an Vanuatu.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Nokuku a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=nkk
Lenga aràbica giudé-yemenita
Lenga aràbica giudé-yemenita
Pais an dova a l'é parlà
La lenga aràbica giudé-yemenita o aràbich giudé-yemenita a fa part dle lenghe semìtiche e a l'é parlà specialment an Israel.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dl' aràbich giudé-yemenita a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=jye
Pasqual Baylon
thumb|right|200px|Pasqual Baylon Pasqual Baylon Yubero a l'era nà a Torrehermosa, an Aragon-a, ai 16 ëd maj dël 1540 an na famija pòvra. Da giovo a travajava an dasend deuit a lë strop ëd fèje dla famija e apress a l'ha fàit ël garson da n'anlevador. Dël 1564 a l'ha përnonsià ij vot religios. A sarìa mòrt a Vila-real, ant j'anviron ëd Valensa, ai 17 ëd maj dël 1592.
Dël 1618 a l'é stàit diciarà beà e ant ël 1690 a l'é stàit canonisà da Lissànder VIII. Dël 1722 a l'é stàit proclamà patron dij cusiné e dël 1897 Leon XIII a l'ha nominalo patron dij congress eucarìstich.
L'anvension dël sambajon
Conforma a na legenda, Pasqual Baylon a sarìa passà ëdcò da Turin e ambelelà a l'avrìa anventà ël sambajon.
A pòrto sò nòm
🇫🇮
Basilea
Basilea an (alman: Basel, fransèis: Bâle) a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Basilea-Sità, con sirca 170.000 abitant. A së stend për na surfassa ëd 22,75 km², con na densità ëd popolassion ëd 7472 ab/km².
La lenga ufissial an costa comun-a a l'é l'alman. A l'é considerà la capital cultural ëd la Svìssera. 🇫🇮
Lenga Adang
Pais andoa a l'é parlà
La lenga Adang o Adang a fa part ëd le lenghe Neuva Guinea e a l'é parlà dzortut ant le Cite Ìsole dla Sonda.
Classificassion
Në schema ëd classificassion ëd l'Adang a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Lenga créola anglèisa dj'Ìsole Vèrgin
Pais andoa a l'é parlà
La lenga créola anglèisa dj'Ìsole Vèrgin o anglèis créol dj'Ìsole Vèrgin a fa part ëd le lenghe créole e a l'é parlà dzortut ant j'Ìsole Vèrgin merican-e.
Lenga Adang
Còdes ISO
<BR>
Lenga créola anglèisa dj'Ìsole Vèrgin
Classìfica
Në schema ëd classìfica ëd l'anglèis créol dj'Ìsole Vèrgin a peul esse:
Monciàir
Monciàir (Montechiaro d'Asti an italian) a l'é un comun ëd 1.404 abitant dla provincia d'Ast. A fa part dla Comun-a Colinar ëd Val Rilà.
Lenga Adang
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=adn
Monciàir
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Paolo Luzi (da l' 8/06/2009).
Lenga créola anglèisa dj'Ìsole Vèrgin
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=vic
Lactarius bertillonii
Descrission
Capel fin a 15 cm, feltrà, bianch peui macià d'òcra brunastr. Lamele motobin spassià, forcà anastomosà contra la gamba, arcà, adnà decorente, bianche, macià ëd rossatr, dle vire con arfless bluastr. Gamba àuta fin a 5 cm e larga fin a 3 cm, bianca peui macià. Carn ciàira. Làit che a cambia nen, o a sëcca giaunastr ciàir an sle lamele, motobin brusch.
Ambient
A chërs sota le latifeuje.
Comestibilità
As peul nen mangesse.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Cortinarius citrinofulvescens
Descrission
Cost capìtol a l'é mach në sbòss. Da finì.
Ambient
A chërs sota ij sapin.
Comestibilità
A peul esse velenos.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Cortinarius citrinofulvescens Moser
Genesis
La banda a l'ha avù doe formassion prinsipaj: cola dj'agn '60 e '70 a l’era formà da Phil Collins, Mike Rutherford, Tony Banks, Steve Hackett e Peter Gabriel; cola dj'agn '80 e '90 a l’era formà sèmper da Phil Collins, Mike Rutherford, Tony Banks, con l'assistensa costanta, durant ij consert dal viv, ëd Daryl Stuermer e Chester Thompson.
Euvre prinsipaj
🇫🇮
Röyksopp
Ij Röyksopp a son na formassion eletrònich pop norvegèisa, formasse a Tromsø a l’inissi dj'agn ‘90. La banda a l'é formà mach da Torbjørn Brundtland (cantant e sintetisator) e da Svein Berge (cantant, sintetisator e baterìa eletrònica) ai quaj as son giontasse ant l’ùltim disch, Junior, dle contribussion d’àutri artista ‘me le cantante svedèise Lykke Li, Karin Dreijer Andersson e Robyn.
Hethel Airport
Ël Hethel Airport a l’é un aeropòrt localisà a Hethel, Norfolk, Anghiltèra, Regn Unì.
Ël sò còdes aeropòrt ICAO a l’é EGSK.
Lenga Narango
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Narango o Narango a fa part dle lenghe austronesian-e e a l'é parlà specialment an Vanuatu.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Narango a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=nrg
Sambajon
thumb|right|200px|Na scuela ëd sambajon Ël sambajon a l'é na beivanda dossa e licorosa.
J'angredient për minca përson-a a son: un ross d'euv, doi cuciar ëd sùcher, doe greuje d'euv pien-e 'd Marsala e na greuja d'eva.
L'arseta
Monté ij ross con ël sùcher an travajandje con na frusta fin ch'as oten un compòst seuli e cremos. Gionté ël Marsala e l'eva. An sël feu o a bagn marìa fe dventé spëssa la crema an sbatendla da l'àut vers ël bass: cand che la crema a l'é vnùita spëssa e s-ciumosa, sensa ch'a riva a beuje, ël sambajon a l'é pront.
L'anvension
Conforma a na legenda, ël sambajon a sarìa stàit anventà a Turin da Pasqual Baylon, dont a jë vnirìa ël nòm.
🇫🇮
Helvella ephippium
Descrission
Cost artìcol a l'é mach në sbòss. Da finì.
Ambient
A chërs an sël teren ùmid dij bòsch.
Comestibilità
Sensa antëresse alimentar.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Bretteville-sur-Odon
Bretteville-sur-Odon a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Bassa Normandìa, ant ël dipartiment ëd Calvados. As dëstend an sna surfassa ëd 6,46 km², con 3.623 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 561 abitant al chilòmeter quàder. 🇫🇮
Peribatodes rhomboidaria
thumb|right|La ruva
Descrission
Cost artìcol a l'é mach në sbòss. Da finì.
Stat Unì d'América
thumb|right|160px Jë Stat Unì d'América (United States of America ò USA an anglèis) a son un pais dl'América setentrional.
A confin-o a nòrd còn ël Canadà e a sud con ël Méssich.
Peribatodes rhomboidaria
Distribussion
A viv an tuta Italia.
Arferiment
🇫🇮
Stat Unì d'América
A l'han na surfassa ëd 9.834.000 km² e na popolassion d'apopré 329,3 milion d'abitant, scond ël censiment ch'a l'é tnusse dël 2019. Ëd costi, 196,8 milion (63,7%) a son ëd bianch, 50,4 milion (16,4%) a son d'adoss ispànica e a son ciamà ij Latinos, 38,9 milion (12,6%) a son ëd négher. Ël 12% ëd j'abitant a son nassù fòra d'jë Stat Unì.
La speransa ëd vita dj'abitant a l'é dë 79 agn.
Anté ch'as treuvo
300px|center
Stòria
Jë Stat Unì a son indipendent dal 1776. Dël 1789 a l'han adotà na constitussion.
Conomìa
Dël 2012 ël 2,79% dël prodot anterior ëspòrch a l'é stàit dedicà a l'arserca e al dësvlup.
Organissasion polìtica
Jë Stat Unì d'América a son na federassion ëd 50 stat pì un distret federal andoa a-i é la capital (Distret ëd Columbia).
Anliure esterne
🇫🇮
Chastel-Arnaud
44.66361°N, 5.21306°W
Chastel-Arnaud a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Ròno-Alp, ant ël dipartiment dël Drôme. A së stend për na surfassa ëd 12,65 km², con 36 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 2 ab/km².
🇫🇮
Dominica
thumb|right|160px Dominica a l'é un pais dij Caràib.
La capital a l'é Roseau.
A l'ha na surfassa ëd 751 km² e a conta anviron 71.700 abitant.
Anté ch'as treuva
300px|center
Organisassion polìtica
Dominica (nòm ofissial: Commonwealth of Dominica) a l'é una repùblica.
Ël president a l'é Nicholas Liverpool (dal 2003).
Ël prim ministr a l'é Roosevelt Skerrit (dal 2004).
🇫🇮
Lenga Hamap
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Hamap o Hamap a fa part ëd le lenghe Neuva Guinea e a l'é parlà dzortut ant le Cite Ìsole dla Sonda.
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Hamap a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Lenga Malay, Tenggarong Kutai
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Malay, Tenggarong Kutai a peul esse:<BR> <BR>
Lenga Hamap
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=hmu
Lenga Malay, Tenggarong Kutai
Classificassion
<BR>
Lenga Hamap
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Hamap language
Lenga Malay, Tenggarong Kutai
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=vkt
Pantelitz
Pantelitz a l'é un munissipi dl'Almagna localisà ant ël distret ëd Vorpommern-Rügen, stat ëd Meclemborgh-Pomerania Ossidental.
A aparten a l'aministrassion ëd Niepars.
Lenga agariya
Pais andoa a l'é parlà
La lenga agariya o Agariya a fa part ëd le lenghe Àustro-Asiàtiche e a l'é parlà dzortut an India.
Classìfica
Në schema ëd classìfica ëd l'Agariya a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=agi
Tilia × europaea
Descrission
Costo artìcol a l'é mach në sbòss. Da finì.
Distribussion
Da finì.
Notissie
A l'é n'ìbrid. Da finì.
Cortiñán, Bergondo
Santa María ëd Cortiñán a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Bergondo. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 467 abitant (238 òm e 229 fomne) distribuì an 8 grup ëd popolassion.
🇫🇮
Nebra, Porto do Son
Santa María ëd Nebra a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Porto do Son. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 900 abitant (466 fomne e 434 òm) distribuì an 27 grup ëd popolassion.
🇫🇮
Provincia ëd Ferm
right|140px La Provincia ëd Ferm a l'é ant'le Marche e a comprend 40 comun.
A l'ha na surfassa ëd 860 km² e a conta 171.863 abitant.
Sò capleugh a l'é Ferm.
Pouldergat
Pouldergat a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Brëtagna, ant ël dipartiment ëd Finistère. A së stend për na surfassa ëd 24,28 km², con 1.311 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 54 ab/km².
Provincia ëd Ferm
Geografìa
A confin-a a nòrd con la provincia ëd Macerà e a sud con la provincia d'Àscoli Picèn. A est a l'é bagnà dal Mar Adriàtich.
Stòria
A l'è stàita istituìa dël 2004, dëstacandse da la provincia d'Àscoli Picèn, e a l'é dël tut autònoma dal 2009.
Pouldergat
🇫🇮
Provincia ëd Ferm
Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'è Fabrizio Cesetti (dal 22/06/2009).
Anliure esterne
🇫🇮
Lactarius rubrocinctus
Descrission
Capel fin a 10 cm, sliss peui sech, da rupì a crespà, da baross a groson porprà, ciàir al bòrd con ël sech. Lamele s-ciasse, adnà decorente an sla gamba, crema ciàir peui groson rosastr macià ëd brun violet. Gamba àuta fin a 7 cm e larga fin a 2 cm, silìndrica, pì o men veuida, groson ciàir, con un sercc ross sota le lamele, ross vinos an bass. Carn motobin dura, da biancastra a un pòch dël midem color. Làit bianch, che a cambia nen, americant. Odor débol o ëd lëssìa.
Ambient
A chërs dzortut sota ij fò.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Lactarius rubrocinctus Fries
Gino Thomasset
Scultor.
Gino Thomasset a l'era nà ai 7 d'avril 1922. A l'é stàit n'esponent amportant ëd la Scòla ëd Vens. A l'é mòrt al 1m avril 2014. 🇫🇮
Oberentfelden
La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.
🇫🇮
Alsassia
right|140px L' Alsassia (Alsace an fransèis; Elsass an dialet alsassian e an tedesch) a l'é na region ëstòrica dla Fransa oriental e a l'é stàita na Region ëd Fransa fin al 2016, ann dël qual a l'é stàita unìa a le region ëd la Champagne-Ardënne e dla Loren-a për formé la neuva region dël Grand Est.
A l'avìa na surfassa d'8.280 km2, ch'a na fasìa la Region fransèisa pì cita. A contava anviron 1.817.000 abitant.
La capital a l'era Strasborgh.
L'Alsassia a l'era partagià an doi dipartiment:
Geografìa
right|200px L'Alsassia as treuva al nòrd-est ëd la Fransa. A confinava a con le region ëd la Franca Contà e dla Loren-a a òvest, con la Gërmania a est e con la Svìssera a sud.
Lenga
A l'é dovrà, bele che sempe men, l' alsassian, ch'a l'é un dialet alemànich. Ant ël nòrd e al nòrd-òvest as parlo ancor ëd dialet francon, sempre dla famija germànica. Al sènter-òvest pòche përson-e a dòvro ancor ël Welche, un dialet d'Oil davzin al fransèis, donca romanz.
Sinaj
Sinaj (Cinaglio an italian) a l'é un comun ëd 462 abitant dla provincia d'Ast. A fa part dla Comun-a Colinar ëd Val Rilà
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Fulvio Ferrero (da l'8/06/2009).
🇫🇮
Lenga bijori
Pais andoa a l'é parlà
La lenga bijori o Bijori a fa part ëd le lenghe Àustro-Asiàtiche e a l'é parlà dzortut an India.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Bijori a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bix
Yes
Ij Yes a son na formassion rock progressiva anglèisa, formasse dël 1968.
La banda a l'ha cambià ëd formassion pi vòte: Jon Anderson (cantant) e Chris Squire (bass) i son ij component originaj; la formassion dël dì d'ancheuj a gionta ëdcò Steve Howe (ghitara), Rick Wakeman (tastadure) e Alan White (baterìa). Antrames, j'àutri artista che a son pasà ant la banda a-i é Bill Bruford (baterìa), Geoff Downes, Patrick Moraz, Igor Khoroshev, Tony Kaye, Tom Brislin, Oliver Wakeman (tastadure), Trevor Horn (vos), Billy Sherwood (sgonda ghitara e tastadure) e Peter Banks e Trevor Rabin (ghitara).
Àlbom dal viv
🇫🇮
Majeul ëd Cluny
thumb|right|200px|Mayeul ëd Cluny Majeul ëd Cluny a l'era nassù a Valensole, ant la Provensa fransèisa, apopré dël 910 e a l'é mòrt a Souvigny dël 994. A l'é stàit n'abà beneditin, quart abà ëd l'Abassia ëd Cluny. A l'é stàit diciarà sant da papa Gregòri V sùbit dòp ch'a l'é mòrt.
🇫🇮
Lenga Hassaniyya
Lenga Hassaniyya
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Hassaniyya o Hassaniyya a fa part dle lenghe semìtiche e a l'é parlà specialment an Mauritania.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dl' Hassaniyya a peul esse:<BR> <BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=mey
Le Breuil-en-Auge
Le Breuil-en-Auge a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Bassa Normandìa, ant ël dipartiment ëd Calvados. A së stend për na surfassa ëd 9,39 km², con 779 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 83 ab/km². 🇫🇮
Cuba
thumb|right|160px Cuba a l'é un pais dij Caràib.
La capital a l'é L'Avan-a.
A l'ha na surfassa ëd 100.860 km² e a conta anviron 11.400.000 abitant.
Giamàica
thumb|right|160px La Giamàica (Jamaica an anglèis) a l'é un pais dij Caràib.
La capital a l'é Kingston.
Cuba
Anté ch'as treuva
300px|center
Hidden Bay Airport
Ël Hidden Bay Airport a l’é n'aeropòrt localisà a Hidden Bay, Saskatchewan, Canadà.
Sò còdes aeropòrt ICAO a l’é CKL4.
Cuba
Stòria
L'ìsola a l'é stàita dëscoatà da Cristòfo Colomb dël 1492 e a l'é stàita butà sota la dominassion ëspagneula.
Giamàica
A l'ha na surfassa ëd 10.991 km² e a conta anviron 2.650.000 abitant.
Cuba
Stòria
Apress la guèra spagneula-merican-a dël 1898, vagnà da jë Stat Unì, Cuba a l'é dventà an pràtica un protetorà merican, situassion ch'a l'é durà findi a l'ariv ëd Fidel Castro dël 1959.
Giamàica
Anté ch'as treuva
300px|center
Lë stat a l'é formà mach da l'omònima ìsola.
Stòria
La Giamàica a l'é stàit un possediment dël Regn Unì fin al 1962, quand a l'ha otnù l'indipendensa.
Cuba
Organisassion polìtica
🇫🇮
Giamàica
Organisassion polìtica
La Giamàica a l'é un regn dël Commonwealth e l'argina a l'é Carl III dël Regn Unì.
Maast-et-Violaine
Maast-et-Violaine a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l’Aisne. A së stend për na surfassa ëd 10,96 km², con 155 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 14 ab/km².
🇫🇮
Giamàica
Organisassion polìtica
Ël prim ministr a l'é Andrew Holness (dal 2016).
Lenga Navut
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Navut o Navut a fa part dle lenghe austronesian-e e a l'é parlà specialment an Vanuatu.<BR> <BR>
Giamàica
Organisassion polìtica
🇫🇮
Altino
Altino a l'é na comun-a dla region Abruss, provincia ëd Chieti, con sirca 2.532 abitant. A s'ëstend për n'aira ëd 15 km², con na densità ëd popolassion ëd 169 ab/km². A confin-a con Archi, Atessa, Casoli, Perano, Roccascalegna, Sant'Eusanio del Sangro.
🇫🇮
Lenga Navut
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Navut a peul esse:<BR> <BR>
Diòcesi d'Ast
thumb|right|200px|La catedral d'Ast La Diòcesi d'Ast a l'é stàita sot a l'Arcidiòcesi ëd Milan da soa creassion fin al 1m ëd giugn dël 1803, quand con na bola ëd Pio VII a l'é staita dëstacà da Milan e passà sot a Turin. Ij prim papé ansima a lòn che ij vësco d'Ast a goernèisso a son dël sécol ch'a fa XI.
Época paleocristian-a
Ël prim vësco d'Ast atestà a l'é Sant Evasi, martirisà davsin a Casal Monfrà dël 362, ma a venta dì che lòn ch'a l'é rivane rësgoard a 's vësco a podrìa esse d'autut anventà.
Lenga Navut
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=nsw
Diòcesi d'Ast
Época paleocristian-a
Dapress a Sant Evasi a son ëd sigura atestà
Lenga Duano
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Duano o Duano a fa part dle lenghe austronesian-e e a l'é parlà specialment an Malesia (peninsular).<BR> <BR>
Diòcesi d'Ast
Época paleocristian-a
Passa-ie lor-sì i l'oma pì gnun-a neuva sigura ëd vësco d'Ast fin aj temp dij Longobard. L'estesion teritorial dla pì antica diòcesi d'Ast a l'é nen conossùa.
Lenga Duano
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Duano a peul esse:<BR> <BR>
Diòcesi d'Ast
Época paleocristian-a
Dij temp longobard an resta mension dël vësco
Châteaudouble
44.90028°N, 5.09611°W
Lenga Duano
Classificassion
<BR>
Diòcesi d'Ast
Sècol ch'a fa XI
A son dë sti temp-sì le prime neuve (chèich diplòma imperial e bola papal) ch'an dago n'idèja dj'amzure dla diòcesi, e a son dj'amzure motobin grande. La question a l'é che dë sti temp-sì a-i son anco' nen le diòcesi ëd Lissandria, ëd Casal, ëd Salusse, ëd Fossan, dël Mondvì e 'd Coni. Con sòn cola d'Ast as treuva a goerné la pì gran part dël Piemont meridional. An particolar, ij teren dla diòcesi a rivavo, anvers a:
Châteaudouble
Châteaudouble a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Ròno-Alp, ant ël dipartiment dël Drôme. A së stend për na surfassa ëd 17,37 km², con 476 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 27 ab/km².
Lenga Duano
Còdes ISO
<BR>
Lenga créola anglèisa ëd Turks e Caicos
Pais andoa a l'é parlà
La lenga créola anglèisa ëd Turks e Caicos o anglèis créol ëd Turks e Caicos a fa part ëd le lenghe créole e a l'é parlà dzortut ant j'ìsole Turks e Caicos.
Diòcesi d'Ast
Bibliografìa
🇫🇮
Châteaudouble
🇫🇮
Lenga Duano
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=dup
Lenga créola anglèisa ëd Turks e Caicos
Classìfica
Në schema ëd classìfica ëd l'anglèis créol ëd Turcks e Caicos a peul esse:
Isaac Asimov
Isaac Asimov a l'era në scritor ëd fantassiensa, òm ëd siensa e filòsof an lenga anglèisa. A l'era nassù a Petroviči an Russia ël 2 ëd gené dël 1920 e a l'é mòrt a New York ël 6 d'avril dël 1992.
Canton ëd Basilea-Sità
thumb|Localisassion dël Canton ëd Basilea-Sità thumb|Mapa dël Canton ëd Basilea-Sità thumb|120px|Scu dël Canton ëd Basilea-Sità Basilea-Sità a l'é un Canton ëd la Svìssera. La capital a l'é Basilea.
Lenga créola anglèisa ëd Turks e Caicos
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=vic
Isaac Asimov
Asimov a l'avìa studià chìmica a l'Università ëd Columbia. A l'é stàit n'autor motobin drù, ocupand-se ëdcò ëd divulgassion sientìfica e stòrica e scrivend ëd lìber polissiesch e për la gioventura.
Lenga créola anglèisa ëd Turks e Caicos
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Isaac Asimov
Le serie dla Fondassion e dij Robò a l'han falo ven-e arnomà an tut ël mond. 🇫🇮
Canton ëd Basilea-Sità
Ansema al canton ëd Basilea-Campagna a forma ël canton stòrich ëd Basilea. Ij doi canton a son dividusse ai 26 d'aost dël 1833. Ansem a àutr 10 Canton, a l'é pa partagià an distrèt, ma a l'é partagià diretament ant le tre Comun-e ëd Basilea, Riehen e Bettingen.
La popolassion a l'é ëd lenga alman-a.
🇫🇮
Rheumaptera hastata
thumb|right|La ruva
Descrission
Cost artìcol a l'é mach në sbòss. Da finì.
Ambient
Le farfale a volo an aost.
Distribussion
Ràira, a l'é conossùa an pòche località dj'Alp.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Lenga Piamatsina
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Piamatsina a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ptr
Helvella solitaria
Descrission
Cost artìcol a l'é mach në sbòss. Da finì.
Ambient
A chërs an sël teren ùmid, con pere, dle vire con erba, ant ij bòsch, soens vzin a le albre.
Lenga Fernando Po creole english
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Fernando Po creole english o Fernando Po Creole English a fa part ëd le lenghe créole e a l'é parlà dzortut an Guinea Equatorial.
Gossolengo
Gossolengo (Uslëing an dialèt piasentin) a l'é un comun ëd l'Emilia-Romagna ëd 5.652 abitant, ant la provinsa ëd Piasensa.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Angelo Ghillani (dal 26/05/2014).
Arferiment
thumb|300px|left|Ël Munissìpi 🇫🇮
Peter Gabriel
Peter Brian Gabriel (Chobham, 13 fërvé 1950) a l’é un mùsich anglèis.
Lenga Fernando Po creole english
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Fernando Po Creole English a peul esse:
Helvella solitaria
Comestibilità
Sensa antëresse alimentar.
Peter Gabriel
Àlbom antitolà con sìlabe
🇫🇮
Helvella solitaria
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Oberkulm
Oberkulm a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton d'Argòvia, con sirca 2.346 abitant. As dëstend su na surfassa ëd 9,41 km², con na densità ëd popolassion ëd 249 abitant për chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Dürrenäsch, Gontenschwil, Schlossrued, Schmiedrued, Unterkulm, Zetzwil.
La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman. 🇫🇮
Lenga Fernando Po creole english
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Sistema solar
Ël Sistema Solar a l'é 'l sistema gravitassional dël Sol, fàit dal Sol e da j'oget ch'a j'òrbito dantorn, visadi eut pianeta pì vàire d'àutri còrp sëcondari: le lun-e, ij pianeta nan, j'asteròid e le comëtte. A l'é formasse 4,6 miliard d'agn fa dal colass gravitassional ëd në stragròssa nìvola molecolar. La pì part dla massa dël sistema a l'é ant ël Sol e lòn ch'a-i resta a l'é an gran part an Gieuv. Ij quatr pianeta cit interior, Mercuri, Vénere, Tèra e Mart, ëdcò ciamà pianeta terestr a son fàit prinsipalman da ròch e metal. Ij quatr pianeta esterior, ciamà gigant gaseus, a son sostiansialman pì massiss che coj terestr. Ij doi pì gròss, Gieuv e Saturn, a son fàit për la pì part d'idrògen e elio; ij doi pianeta ancor pì esterior, Uran e Netun, a son fàit për la pì part da sostanse con àut pont ëd fusion (an comparassion con idrògen e elio) ciamà giasse, dont eva, amonìa e metan. An efet ij doi pianeta a son stranomà "gigant giassà". Tùit ij pianeta a l'han d'òrbite apopré sircolar ch'a resto pogià an s'un disch assé piat ciamà pian dl'eclìtica.
Ël Sistema Solar a conten ëdcò 'd region satìe ëd pcit oget. La sentura d'asteròid, ch'a sta fra Mart e Gieuv, a conten d'oget fàit ëd ròch e metal, 'me ij pianeta terestr. Oltra Netun a-i é la fassa ëd Kuiper e 'l disch ëspantià, ëd popolassion d'oget trans-netunian fàit për la pì part ëd giasse. Fra ste popolassion a-i son vàire oget assè gròss (da chèiche desen-e a vàire desen-e 'd milen-e) ch'a podrìo esse ariondasse grassie a soa pròpia gravitassion. Sti còrp a son ciamà pianeta nan. Ij pianeta nan identificà a ancludo j'asteròid Céres e j'oget trans-netunian Pluton e Éris. Oltra ste doe region a-i son d'àutre diferente popolassion ëd cit còrp, dont, sentàur e póer intersteilar ch'a viagio an manera lìbera fra le region. Dantorn ses dij pianeta, almanch tre dij pianeta nan e vàire d'àutri pcit còrp a òrbito 'd satélit naturaj ciamà dcò "lun-e" 'me la Lun-a dla Tèra. Minca pianeta esterior a l'é sircondà da d'anej planetari ëd póer e d'àutri oget pcit.
miniatura|Tàula d'Andreas Cellarius ch'a mostra 'l sistema copernican, dal lìber Harmonia Macrocosmica (1661)
Ël vent solar, na corent ëd plasma dal Sol, a crea na vëssìa ant ël mojen intersteilar conossùa 'me eliosfera, ch'a së spantia oltra ij darié confin dël disch ëspantià. La nìvola d'Öpik-Oort, ch'as chërd esse la sorgiss dle comëtte 'd longh perìod, a podrìa esse a na distansa anviron mila vire oltra l'eliosfera. L'Eliopàusa a l'è 'l pont anté che la pression dël vent solar a l'é ugual a la pression contraria dal vent intersteilar. Ël Sistema Solar a resta davzin a la banda interior dël branch d'Orion dla Stra ëd San Giaco, ch'a conten apopré 200 milion dë stèile.
Dëscuverta e esplorassion
Për vàire milen-e d'agn l'umanità, con pòche ecession, a l'ha pà arconossù l'esistensa dël Sistema Solar. Le përson-e a chërdìo che la Tèra a fussa fërma ant ël sènter dl'univers e ch'a fussa diferenta da tuti j'oget divin o etéreo ch'a bogiavo për ël firmament. Contut che ël filòsof Aristarch ëd Samo a l'avìa già presentà na teorìa ch'a smonìa 'l còsm con ël Sol ant ël sènter, a l'é stàit Nicolaus Copèrnich ël prim a dësvlupé 'n sistema matemàtich eliosséntrich. Sòj successor dël sècol ch'a fa 17, Galileo Galilei, Johannes Kepler e Isaac Newton, a l'han dësvlupà 'n rasonament ëd fìsica ch'a l'ha mnà a l'acetassion gradual ëd l'idèja che la Tèra a bogia dantorn al Sol e che ij pianeta a son governà da le mideme lej fìsiche ch'a governo la Tèra. Ancor, l'anvension dël telescòpi a l'ha mnà a la dëscuverta 'd satélit e 'd pianeta pì leugn.
Pì 'd recent, j'ameliorassion dij telescòpi e l'usagi dj'astronav sensa echipagi a l'han rendù possìbil l'arserca 'n sj'àutri pianeta dij fenòmen geològich 'me ij mont e ij crater, e dij fenòmen stagionaj e meteorològich 'me le nìvole, le tempeste 'd sabia e le cape 'd giassa.
Strutura
Ël component pì amportant dël Sistema Solar a l'é 'l Sol, na stèila G2 dla sequensa prinsipal ch'a conten ël 99,86 përsent dla massa arconossùa dël sistema e ch'a lo dòmina gravitassionalman. Ij quatr còrp orbitant pì gròss, ij gigant ëd gas, a constituisso 'l 99 përsent dla massa restanta, con Gieuv e Saturn che 'nsema a fan pì dl'80 përsent. La pì part dij gròss oget orbitant dantorn al Sol a l'é davzin al pian eclìtich, anté che a òrbita 'dcò la Tèra. Ij pianeta a son pì vzin a l'eclìtica, mentre le comëtte e la Fassa 'd Kuiper a son soens a angolassion pì gròsse da chiel. Tuti ij pianeta e vàire àutri oget a òrbito dantorn al Sol ant la midema diression anté che a vira 'l Sol (snistrors rispet a sò pòlo nòrd), ma a-i son dj'ecession, 'mè la comëtta ëd Halley.
La strutura general dle region dël Sistema Solar a consist ant ël Sol, quatr pianeta sentraj relativaman cit sircondà da na fassa d'asteròid ëd metaj e mineraj, quatr gigant ëd gas sircondà da la fassa esterior ëd Kuiper d'oget geilà. J'astrònom marlàit a divido ëd fasson informal sta strutura an region diferente. Ël Sistema Solar sentral a includ ij quatr pianeta terestr e la fassa d'asteròid prinsipal. Ël sistema solar periférich a l'é oltra j'asteròid e a includ ij quatr pianeta gigant ëd gas. Da cand ch'a l'é staita dëscoatà la fassa 'd Kuiper, j'oget dëdlà a son considerà na region diferenta ch'a consist ëd tuti j'oget dëdlà 'd Netun.
Le lej ëd Kepler an sël moviment planetari a descrivo j'òrbite dj'oget dantorn al Sol. Conforma a se lej, minca oget a viagia arlongh n'eliss con ël Sol a 'n feu. J'oget pì vzin al Sol (con ël semiass magior pì cit) a viagio pì vitman, përchè a son pì anfluensà da la gravità dël Sol. An sn'òrbita elìtica, la distansa dal Sol d'un corp a cambia durant sò ann. Ël pont pì davzin d'un còrp al Sol a l'é ciamà sò perielio, mentre sò pont ëd pì grand distansa as ciama sò afelio. J'òrbite dij pianeta a son apopré sircolar, ma vaire comëtte, asteròid e oget dla fassa ëd Kuiper a përcoro d'òrbite motobin elìtiche.
Contut ch'a-i son dabon ëd grande distanse ant ël Sistema Solar, vàire soe arpresentassion a mostro d'òrbite con la midema distansa fra lor. An efet, con poche ecession, pì 'n pianeta a l'é leugn dal Sol, pì a l'é larga la distansa fra chiel e l'òrbita precedenta. Për esempi, Véner a l'é apopré 0,33 unità astronòmiche (AU) pì leugna dal Sol che Mercuri, mentre Saturn a l'é 4,3 AU da Gieuv e Netun a sta a 10,5 AU da Uran. A son ëstàit fàit vàire tentativ për determiné na relassion fra ste distanse orbitaj (për esempi la lej ëd Titius-Bode), ma gnun-a teorìa a l'é stàita acetà.
Composission
Ël Sol, ch'a comprend apopré tuta la materia dël sistema solar, a l'é componù d'idrògen e elio al 98%. Gieuv e Saturn, ch'a comprendo apopré tuta la materia restanta, a l'han dj'atmosfere fàite sostansialman dij midem element al 99%. Ant ël Sistema Solar a esist un gradient ëd composission, creà da la càud e da la pression ëd radiassion dla lus. Coj oget pì vzin al Sol, ch'a son pì sot-ponù a la càud e a la pression dla lus, a son constituì da dj'element con àute temperadure 'd fusion. J'oget pì leugn dal Sol a son constituì dzortut da dij materiaj con temperadure 'd fusion pì basse. Ël confin ant ël Sistema Solar dëdlà dël qual ste sostanse volàtij a peulo condensé a l'é ciamà linia dla fiòca e a sta a apopré 4 AU dal Sol.