Torton-a
Stòria
La fin ëd l'Imperi Roman a marca 'dcò a Torton-a ël passagi da lë Stat struturà roman ai regn ch'as sucedo ant ij prim sécoj dl'Età 'd Mès, goernà maniman da Ostrogòt, Bisantin, Longobard, Franch. Dël 461 l'imperator Majoran a ven sassinà an sla riva dla Scrivia; ant la prima metà dël sécol ch'a fa VI l'imperator Teodorich a aprofita dle fortificassion për nominé la sità "grané dla Liguria". Ëdcò grassie a la protession ch'a garantìa 'l castrum ëd Torton-a, che an costa época a ven ciamà Tertona o Terdona, la sità a resist a la crisi e a fa da punt d'arferiment për tuta l'area, andova che sità roman-e tanme Libarna (davzin a Seraval, Iria (Voghera) e Forum Fulvi (davzin a Lissandria) a decado o a meuiro dël tut. La stòria local a ven ëdcò segnà da aveniment ëd rilev internassional: ëd l'833 l'imperatris Giudita, fomna 'd Ludovich ël Pio, a ven relegà ant ël monasté ëd Santa Femia; ëd l'877 l'imperator Carl II ël Plà e papa Gioann VIII a s'arfugio a Torton-a për dësfendse da Carlmann ëd Baviera. Da la dissolusion ëd l'imperi ëd Carl Magn as fòrmo ant l'Italia stentrional le division an marche e Torton-a a fa part ëd la Marca Obertenga, ch'a andasìa da Génoa a Milan; la disgregassion ëd costa Marca a vëd un-a dle branche dj'Obertengh, la famija Malaspin-a, oten-e ël contròl ma mach për chèich agn. D'apress a l'ann 1000 Torton-a a viv na fase d'arnassita econòmica e demogràfica e la borzoasìa sitadin-a a pija cossiensa ëd sò podèj e a ciama 'd partessipé al goern ëd la sità, ansema a j'àutr podèj tradissionaj: vësco, vassal e funsionari comital e curial. A nass parèj la Lìbera Comun-a. Ël podèj ëd la sità sël teritòri sircostant a chërs sempe pì e j'anteresse 'd Torton-a a intro parèj an conflit con coj ëd Pavìa. Quand che l'imperador Federich I Barbarossa a cala an Italia për arporté le Comun-e dël Nòrd sota al sò control, Torton-a a resta aleà 'd Milan e an ostil a Pavìa, ch'a l'era da la part imperial. Dël 1155 le trupe imperiaj a ataco la sità che s'arend dòp doi mèis d'assedi: Torton-a a ven sachegià dai pavèis e le tor e le muraje a ven-o campà giù, ma a ven-o arcostruìe an pressa con l'agiut dij milanèis. Ant j'agn ch'a seguo, la sità a passa pì vire da la part ëd la Lija Lombarda o dl'imperador, a sconda dij conflit intern antra j'Antrìsech (Guelf) e j'Estrìnsech (Ghiblin) e dla conveniensa dël moment. thumb|right|250px|La cesa 'd Santa Maria Canal Dël 1347 Torton-a a ven conquistà da Luchin Viscont e a partessiperà parèj a le sòrt dël Ducà 'd Milan sota ij Viscont e jë Sfòrsa. Dël 1354 Galeass Viscont a signa jë Statù Sitadin ch'a resteran vàlid për sinch sécoj. Dël 1535 ël Ducà 'd Milan a passa sota jë spagneuj e Cristin-a 'd Danimarca, fomna dl'ùltim djë Sfòrsa, Fransesch II a arsèiv an dòte la sità 'd Torton-a. A mària an sconde nòsse ël Duca 'd Loren-a ma a passerà a Torton-a l'ùltima part ëd soa vita. Për jë spagneuj la sità a arpresenta ël baluard meridional dël Ducà e për sòn a dessido 'd fortifichene la part pì àuta, ch'a l'era stàita 'l cheur ëd l'abità medieval, për fene na fortëssa vajanta. Ël neuv castel a s'angrandiss e a finiss con l'inglobé la vèja catedral, ël grandios palass vëscovil, la cesa 'd San Gioann an Pissin-a e sò batisté, ël convent paleocristian ëd Santa Femia, ël monasté 'd San Dumini e la cesa 'd Sant Andrea. La catedral a l'é transformà ant ën magasin ëd munission e dël 1609 a l'é colpì da na lòsna e a s-ciòpa përdendse completament. Dël 1706, dòp ëd la guèra 'd sucession ëspagneula, Torton-a a passa sota a j'austrìach për na trenten-a d'agn ma dël 1738 ël re Carl Emanuel III ëd Savòja a riess a anëttla al Regn ëd Sardëgna. Sò sucessor, Vitòrio Medeo III a fa arcostruì ël fòrt antra 'l 1773 e 'l 1778.