cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lenga Akrukay
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=afi
Omèt
Stòria
La costuma a l'é motobin veja, e la paròla Cairn che j'anglèis al dì d'ancheuj a dòvro për ciamé j'omèt a ven da 'nt ël Gaélich scossèis càrn, che a l'ha un sust motobin pì largh, ën podend feje arferiment a vàire sòrt ëd brich e baron ëd pere formà da la natura.
left|thumb|200px|N'omèt che a marca la sima ëd na [[montagna.]] A parte da 'nt l'età dël bronz, dle vire sota a j'omèt as ëstarmavo dij sarcòfagh pitòst grosseur, fait an lastron ëd pera nen giontà antra lor. Sti omèt-tomba a stavo për sòlit ant un pòst che a fussa an bela vista, soèns che as ës-ciairèissa ën vardand dal vilagi dël mòrt. Le pere dl'omèt a peul esse che a servèisso për ten-e a la larga làder e bes-ce. Na spiegassion pì da fé avnì ij frisson a l'é che a servèisso për nen lassé che ij mòrt as tirèisso sù da 'nt la tomba. Notaman anteressant a l'é che j'ebréo a l'abio ancó la costuma dë buteje dle cite pere dzora a la tomba dij sò mòrt quand a van al camposanto, coma marca ëd rispet (për sòlit ant la tradission giudàica ortodòssa le fior as pòrto nen).
Ant la Scòssia a-i é la costuma dë pijesse dapress na pera da fonval për butejla ansima a n'omèt dla sima. Sòn a fa chërse j'omèt. Na veja benedission an Gaelic scossèis a la dis Cuiridh mi clach air do chàrn, visadì It butreu na pera ansima a tò omèt.
Ant le ìsole Faroe, andóa che antrames a un gran nebion e a na gran pieuva a-i son vàire dle pì àute montagne che a dago ant sël mar, j'omèt as dòvro coma sistema spantià për orisontesse antra precipissi e desert ëd roch e rocon. Për gionta, na vira la pì gran part dël tràfich dj'ìsole a l'era fait për nav, a le tere àute a restavo bele che deserte.
thumb|right|200px|Na partìa d'omèt ëd la [[Còrsica.]]
Àutri nòm e àutri sust
An chèich region anglèisa a jë ciamo ëdcò "anje". Sòn a riva dzortut con coj cit, che a l'han na sòrt ëd bèch che a ponta ant la diression dla marcia. Da sòn a l'é naje l'espression "doe pere a fan nen n'anja", che as dis a j'escursionista përchè as viso che marcé da n'omèt a n'àutr as peul (soèns as dev), ma a-j va ëdcò dla cognission.
Palass Tolomei
miniatura|sinistra Palass Tolomei a resta an piassa Tolomei 11, a Sien-a. A l'é n'edifissi slansà, da le bele proporsion, batì dël 1205 dai cé ëd Bernardo Tolomei, col che dël 1319 a l'ha fondà l'órdin dj'olivetan. Ël palass a l'é stàit arnovà ant la sconda mità dël sécol ch'a fà XIII.
Entoloma lividoalbum
Descrission
Capel fin a 10 cm, brun giaunastr motobin sostnù, gris giaunastr ciàir an sëccand. Bòrd pòch strià. Lamele bianche. Gamba àuta fin a 10 cm e larga fin a 2 cm, pòch fràgil, bianca, fibrilosa. Carn motobin spëssa. Odor e savor ëd chëcchëmmo.
Palass Tolomei
Ël pian teren, ch'as duverta an sla stra con la larga pòrta sentral, a dev sò aspet difensiv a soa autëssa. A l'adoss a l'era arparà da 'n tèit ësporzent, dont a testimònio ancor ij modionet ëd pera ch'a së s-ciàiro dzora a le pòrte lateraj, giontà pi tard. Dëdzora as alvo doi pian d'autëssa dechërsenta marcà da d'elegante fnestre binele. 🇫🇮
Omèt
Àutri nòm e àutri sust
An lenga ocitan-a j'omét as diso (Mistral,1979):
Notaman anteressant a l'é che sempe n'ocitan l'espression d'adoss séltica Cairn a resta comsëssìa presenta, che as dis cairon un blòch ëd pera tajà, con dle variant gràfiche coma cairou, cayrou, cayron. La paròla a resta un diminutiv dla forma caire (con possibil variassion gràfica cayre). A-i në j'é ëdcò na forma chërsativa cairas, dont a-i ven ël topònim alpin Queyras.
Entoloma lividoalbum
Ambient
A chërs sota le latifeuje.
Omèt
Àutri nòm e àutri sust
Ant ël setentrion dla Fransa, as ciamo Mouaie an norman.
J'omèt coma gent ëd pera
Cola dë dije "omèt" a l'é na costuma nen mach piemontèisa. An tëdesch e n'olandèis as diso Steinmann e Steenman, visadì "òmo ëd pera". Na forma dla lenga Inuit inukshuk a veul ëdcò dì figura ëd person-a, che as dis inunguak ("imitassion ëd na person-a").
Arferiment bibliogràfich
🇫🇮
Dumini Savio
thumb|right|200px|Domenico Savio Dumini Savio a l'era nassù da na famija pòvra ëd campagnin e a l'era stàit batià ij 2 d'avril dël 1842 a Riva 'd Cher.
Dël novèmber 1843 soa famija a l'ha tramudà a Moriàud, anté che Dumini a l'ha ancaminà le scòle elementar. Dël 1849 a l'ha fàit soa prima comunion e ant ël 1853 la confirmassion.
Ij 29 d'otóber dël 1854 a l'é intrà a l'oratòri ëd Valdòch për fé 'l ginasi. A l'é restaje fin-a al 1m ëd mars dël 1857, cand ch'a l'é rintrà a soa ca a Mondòni, su consèj ëd Don Bòsch, për via 'd soa salute ch'a l'era vastasse.
Pozzuoli
right|140px Pozzuoli a l'é un comun dla Campania d' 83.146 abitant, an provincia ëd Nàpoli.
Saiáns, Vigo
San Xurxo ëd Saiáns a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Vigo. Soa popolassion al censiment dël 2003 a l’era ëd 1.067 abitant, distribuì an 29 grup ëd popolassion.
Pozzuoli
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Pasquale Giacobbe (dal 16/04/2008).
Dumini Savio
A l'é mòrt ij 9 ëd mars dël 1857.
Saiáns, Vigo
🇫🇮
Pozzuoli
Sità gemelà
right|200px|Panorama Pozzuoli a l'é gemelà con :
Dumini Savio
L'agiografìa
Dël 1914, Pio X a l'ha ciamà Dumini Savio ver model për la gioventura dij nòstri temp.
Pio XI a l'ha proclamalo veneràbil dël 1933. Dumini Savio a l'é stàit beatificà ai 5 ëd mars dël 1950 da Pio XII e canonisà, torna da Pio XII, ij 12 ëd giugn dël 1954.
🇫🇮
Catenanuova
right|140px Catenanuova (Catinanova an sicilian) a l'é un comun dla Sicilia ëd 5.052 abitant, an provincia d'Enna.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Aldo Biondi (dal 16/06/2008). thumb|right|200px|Panorama
🇫🇮
Fontenay-le-Marmion
Fontenay-le-Marmion a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Bassa Normandìa, ant ël dipartiment ëd Calvados. A së stend për na surfassa ëd 10,19 km², con 1.375 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 135 ab/km².
🇫🇮
Haroldo Conti
thumb|right|200px|Haroldo Conti Haroldo Conti (Chacabuco, 25 ëd magg 1925 - 1976 ?) a l’é stàit në scritor argentin an lenga spagneula. Autor ëd romanz, magìster dë scòla elementar e professor ëd latin, a l’ha scrivù ‘dcò për ël cine. Ai 5 ëd magg 1976 a l’é sparì durant ël Proceso de Reorganización Nacional ëd la ditadura militar. Minca ann, an costa data, as ten ël “Día del Escritor Bonaerense” (Di dlë Scritor ëd Buenos Aires) an sò onor.
Biografìa
Conti a l’é nassù a Chacabuco, an provinsa 'd Buenos Aires. A l’era fieul ëd Petronila Lombardi e Pedro Conti, fondator dël Partì Peronista ‘d Chacabuco. A l’é dotorasse an Filosofìa a l’Università ëd Buenos Aires dël 1954, quand ch’a la scrivù ël copion dël film “La bestia debe morir”. Dël 1955 a l’é mariasse con Dora Campos, ch’a l’ha daje doi fieuj, Alejandra e Marcelo. Conti a l’avìa la passion për ël fium Tigre e ‘l delta dël fium Paraná, con sò canàj, selve e meisin, sovens descrivù an soe euvre. Dël 1962 a l’ha publicà sò prim romanz "Sudeste", ch’a l’ha vagnà ‘l premi Fabril e a l’é surtì ant la lista ‘d mej vèndite ëd Primera Plana dël 1963. Dël 1964 sò lìber ëd conte “Todos los veranos” (Tute j’istà) a l’ha arseivù ël Second Premi Munissipal. Dël 1967 a vagnà un premi a l'Università ëd Veracruz an Méssich con "Alrededor de la jaula" (Antorn a la gabia). Dal 1967 al 1976 a l’ha travajà coma professor ëd latin al Liceo Nacional nr 7 a Buenos Aires. Ant ij prim agn ’70 a l’é andàit a Cuba, andova a l’ha frequentà l’organisassion Casa de las Américas. Dël 1975 a l’ha vagnà ‘l premi Casa de las Américas con sò romanz “Mascaró, el cazador americano”. Ant l’otóber 1975 a ven a savèj che sò nòm a l’é stàit inserì an na lista d’agent soversiv da part dij militar. Dòp ël colp dë stat dël 1976 Haroldo Conti a l’é stàit sequestrà da la polissìa segreta e a l’è dventà un dij 30.000 desaparecidos, vìtime dla repression militar argentin-a. Dël 1979, tre agn dòp soa sparission, ël ministeri dl’Educassion argentin a l’ha fàit circolé na litra ch'a dasìa a intende che ‘l professor Conti "a sarìa giubilasse për ocupesse ëd sò afé privà”.
Euvre prinsipaj
Romanz:
Conte:
🇫🇮
Hohenbuehelia longipes
Descrission
Capel fin a 5 cm, creus, da brun ciàir a baross. Lamele strèite, s-ciasse, biancastre, decurente. Gamba sentral, ciàira, da òcra giàun a òcra rossastr. Odor farinos.
Ambient
A chërs ant ij mojiss, dzortut ant le mofe.
Comestibilità
Comestìbil.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Adolf Hitler
thumb|right|200px|Adolf Hitler
Adolf Hitler a l'é stàit n'òm polìtich austrìach peui diventà tedesch e a l'ha fondà ël Partì Nassional Sossialista dij Travajeur Tedesch (valadì ël Partì Nasista, an tedesch Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei o nomach NSDAP).
Biografìa
Adolf Hitler a l'era nassù a Braunan-am-Inn an (Àustria) ai 20 d'avril dël 1889, fieul ëd Alois Hitler (nàit Aloys Schicklgruber) (1837 - 1903) e ëd Klara Pölzl (1860 - 1907). Dël 1907 a l'avìa sërcà d'intré a l'Academia dle Bele Art ëd Vien-a, ma a l'é stàit bocià al concors. A pija part a la prima guèra mondial con ël gré ëd caporal.
Soa cariera polìtica
Ai 30 ëd gené 1933 Hitler a l'é dventà canslé an Almagna. Con j'elession dij 5 ëd mars ëd col ann, ij nasista e ij nassionalista a l'han otnù na cita magioransa; ai 23 ëd mars, lë Strument d'abilitassion a l'ha dàit a Hitler ij podèj ditatoriaj.
Hitler a l'ha vagnà 'l podèj an profitand ëd l'umiliassion dël pòpol alman për la dërota dla prima guèra mondial e për la crisi econòmica che a-i é staje ant la Repùblica 'd Weimar. Mersì a soa abilità oratòria e con l'agiut ëd le class mesan-e a l'ha presentà un programa polìtich pien ëd nassionalism, anticomunism e anti-semitism.
Fin-a dal 1933 Hitler a l'ha cissà na polìtica ëd discriminassion anvers j'ebreo ant la vita sossial e econòmica del pais: polìtica che dël 1941 a l'é trasformasse ant la "Solussion Final", proget che a vorìa ampërzoné e massé tuti j'ebreo e d'àutre partìe étniche, polìtiche o sossiaj considerà pericolose për la rassa alman-a.
N'ann dòp d'esse dventà canslé, an profitand ëd la mòrt dël pressident ëd la repùblica Paul Von Hindenburg, Hitler a l'ha fortificà soa ditatura.
Na vira al podèj a l'ha dàit l'andi a un programa fàit d'ameliorassion econòmiche e ëd riarmament militar; Hitler a l'ha sostnù na polìtica strangera motobin agressiva, che a mirava a agrandì l'Almagna anvers l'Euròpa oriental. Për sòn a l'ha dësfidà vàire vire la comunità antërnassional an cissand la sgonda guèra mondial. Batù da j'armade alià e con ij tropié ëd l'Urss giumai a ruvà a Berlin, a l'é massase ant soa tan-a ëd Berlin al 30 d'avril dël 1945 con soa fomna Eva Braun, che a l'avìa marià pòchi di anans.
🇫🇮
Carsoli
Carsoli a l'é na comun-a dla region Abruss, provincia dl'Àquila, con sirca 5.085 abitant. A s'ëstend për n'aira ëd 95 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 54 ab/km quadrà. A confin-a con Collalto Sabino (RI), Nespolo (RI), Oricola, Pereto, Pescorocchiano (RI), Sante Marie, Tagliacozzo, Turania (RI), Vivaro Romano (RM).
🇫🇮
John D. Rockefeller
thumb|right|200px|John D. Rockefeller John Davison Rockefeller a l'era nassù a Richford, New York, l'8 ëd luj dël 1839 e a l'é mort a Ormond Beach, Florida, ël 23 ëd magg dël 1937.
Dël 1870 a l'avìa fondà la Standard Oil, ch'a sarìa rivà a controlé ël 67% dël mërcà petrolìfer merican e che dël 1911, për via dle laj anti-concentrassion, a l'ha dovù divid-se ant le Set Seur.
🇫🇮
Rochebaudin
44.58111°N, 5.03361°W
Rochebaudin a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Ròno-Alp, ant ël dipartiment dël Drôme. A së stend për na surfassa ëd 7,56 km², con 111 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 14 ab/km².
Almazán
right|220px thumb|left|230px|Almazán Almazán a l'é un comun dla Spagna ch'a resta ant la Comunità autònoma ëd Castija e León, an provinsa ëd Soria. 🇫🇮
Rochebaudin
🇫🇮
Maidstone Airport
Ël Maidstone Airport a l’é n'aeropòrt localisà a Maidstone, Saskatchewan, Canadà.
Alberobello
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Bruno De Luca (dal 29/05/2007 -second mandà-).
Sità gemelà
thumb|right|200px|Ij "trulli" Alberobello a l'é gemelà con:
Arferiment
🇫🇮
Regalbuto
right|140px Regalbuto (Regarbutu an sicilian) a l'é un comun dla Sicilia ëd 7.636 abitant, an provincia d'Enna.
Aministrassion
thumb|right|200px|Cesa ëd Marìa Santìssima ëd la Cros Ël sìndich a l'é Gaetano Punzi (dal 15/05/2007).
Anliure esterne
🇫🇮
Lenga Breri
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Breri o Breri a fa part dle lenghe Sepik-Ramu e a l'é parlà specialment an Papua Neuva Guinea.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Breri a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=brq
Pouzilhac
Pouzilhac a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Lengadòca-Rossijon, ant ël dipartiment dël Gard. A së stend për na surfassa ëd 16,04 km², con 434 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 27 ab/km².
🇫🇮
Laigueglia
Laigueglia (L'Aigheuja an lìgur) a l'é un comun dla Liguria ëd 1.789 abitant, an provincia ëd Savon-a.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Franco Maglione (dal 15/04/2008, second mandà dal 27/05/2013).
Lenga Darlong
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Darlong o Darlong a fa part dle lenghe sino-tibetan-e e a l'é parlà specialment an Bangladesh.<BR> <BR>
Laigueglia
Anliure esterne
left|thumb|300px|Panorama
🇫🇮
Lenga Darlong
Classificassion
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=dln
Mas
Mas (Masio an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 1.385 abitant, ant la provinsa ëd Lissandria.
Stòria
Le orìgin ëd Mas a son motobin antiche e a armonto almach a l'Àuta Età 'd Mès, quand ch'ën centr abità a nass grassie a soa posission stratégica për traversé 'l fium e coleghé le tère dl'Àut e dël Bass Monfrà. Ël pais a l'é cità an vàire document tanme Massius (899), Villa Masias (959), Maxius (1081) e as pensa ch'ël topònim a peussa derivé dal latin Ma(n)sum, valadì meison, gròssa cassin-a. Dagià dal sécol ch'a fa XII a ven-o signà dj'at dont as arconòss al paìs na capacità 'd goernesse daspërchiel tanme Comun-a. Dël 1190 ij cónsol ëd Mas a signo 'n tratà con le Comun-e d'Ast e 'd Lissandria, an prometendse agiut scambiévol an cas ëd guère e esension dai pedagi. thumb|200px|left|La torLe doi Comun-e a intro an possess ëd vàire drit an sël teritòri 'd Mas, ma dël 1212 Ast a dëscoragia Lissandria dal catene dj'àutr e dal 1218 Ast a taca a caté dai proprietari privà àutre part ëd giurisdission. La mità lissandrin-a dle pertinense a l'é pretèisa dël 1229 dal marchèis ëd Monfrà Bonifass, e sòn a fa nasse 'n neuv contrast con Ast. Ant l'istess ann, la Comun-a d'Ast a cata 'l teren ant ël pais anté ch'a ven costruìa la tor ch'a l'é ancora ancheu 'l sìmbol comunal. Mas a resta lijà a Ast për longh temp: dël 1357 la famija astesan-a dij Gutuari a intra an possess ëd la sgnorìa ch'a l'era stàita prima dla famija dij Lané.
Dël 1372 la sgnorìa 'd Mas a passa sota al contròl dij Viscont ëd Milan. Dël 1428 jë Sfòrsa a don-o an feod ël pais a la famija dij Valperga, ch'a resto feodatari fin al 1674, quand ch'ël feod a passa ai Civalié 'd Quatòrdi e a j'Olivass. Ël Ducà 'd Milan a passa dal Sinchsent ai possediment imperiaj ëd la Coron-a dë Spagna. A l'inissi dël Setsent, an séguit a la guèra 'd sucession ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, ël pais a ven cedù al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II, che pòch pì tard, dël 1720, a dven ël Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 Mas a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) ëd Lissandria e al Mandament ëd j'Ovij.
Da vëdde
Për andè a j'Ovij a-i é 'l castel ëd Redabò (Redabue an italian).
Feste religiose
La patròn-a 'd Mas a l'è Santa Marìa Madalèina. La festa patronal a l'è ai 22 ëd luj.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giovanni Stefano Airaudo (dal 26/05/2019).
Arferiment
thumb|left|300px|Panorama dla val ëd Tani da la tor ëd Mas 🇫🇮
Charaxes jasius
Charaxes jasius
Un parpajon motobin bel, ùnich rapresentant d'un géner tropical con un përfond dë specie.
Ambient
La ruva a viv dzora a Arbutus unedo. Doe generassion a l'ann, ël parpajon a vòla an giugn e an aost.
Distribussion
A viv ant j'ìsole e an sla còsta dël mar Jòni e dël Mar Tiren.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Rifrassion
thumb|right|Vàire rifrassion fàite da passagi antra aria e véder As dis Rifrassion na modìfica dla diression ëd n'onda, ch'a riva quand che l'onda a cambia andi.
Sòn as nòta dzortut quand che l'onda a passa da 'nt un mojen ëd trasmission a n'àutr (pr'esempi, la lus ch'a passa da viagé da 'nt l'eva a viagié 'nt l'aria). Contut che për sòlit la gent a la s-ciàira la rifrassion mach coma na question ch'a toca la lus, sòn a riva con qualsëssìa onda, ch'a së s-ciàira ò pura nò. Pr'esempi la rifrassion a riva quand che 'n rumor a passa da 'nt un mojen a n'àutr. thumb|right|Na còpia dël manuscrit d'Ibn Sahl, andoa ch'as treuva la pì veja fòrmula dla rifrassion L'entità dla rifrassion a dipend dal rapòrt antra j'ìndes ëd rifrassion dij doi mojen e da l'àngol d'antruch, visadì l'angol che ël fass ëd lus ch'a riva a forma con la normal a la surfassa. As dis àngol ëd rifrassion l'àngol che ël fass ëd lus rifrat a forma con la normal a la surfassa. La relassion antra costi ent a l'é descrivùa da la lej dë Snell ëd la rifrassion.
Chèich efet ëd la rifrassion ëd la lus
🇫🇮
Union African-a
L'Union African-a a l'è stàita fondà aj 9 ëd luj dël 2002, a Durban (Sudàfrica), an sostitussion dl'Organisassion dl'Unità African-a (OUA).
Ij sò obietiv a son la promossion dla democrassìa, dij drit uman e dl'economìa ant l'Àfrica.
La sede dl'Union African-a a l'é a Addis Abeba.
Ël Segretari General ëd l'Union African-a a l'é 'l president dla RDC Félix Tshisekedi (dal 2021).
Pais mèmber
L'Union African-a a l'ha 55 pais mèmber: tuti jë stat african, ma nen ël Maròch, ch'a l'é gava-se për protesté contra l'amission dla Repùblica Àraba Saharawi Democràtica.
🇫🇮
Charles Jean de la Vallée-Poussin
Matemàtich. Charles Jean Levieux, baron de la Vallée-Poussin a l'era nassù a Lovani ël 14 d'agost dël 1866 e a l'é mòrt a Boitsfort (davzin a Brussel) ël 2 ëd mars dël 1962.
A l'ha travajà al dësvlup dla teorìa dle fonsion ëscasi-periòdiche. 🇫🇮
William S. Burroughs
Scritor american.
William Seward Burroughs II  mej conossù ‘me William S. Burroughs a l'é nassù a Saint Louis ël 5 fërvé dël 1914 e a l'é mòrt a Lawrence ël 2 d'ost dël 1997.
A l’é stàit considerà un dij pì important arpresentant dla beat generation.
🇫🇮
Entoloma hirtipes
Descrission
Capel fin a 7 cm, da povros a fibrilos, a sent pì o meno l'ùmid, brun rossastr, olivastr o sepia, gris brun con ël sech. Lamele bes brunastre. Gamba àuta fin a 15 cm e larga fin a 0,7 cm, brun còrn, da povrosa a fibrilosa, bianca an bass. Odor ëd fìdich ëd pess.
Ambient
A chërs ant ij bòsch.
Comestibilità
Sensa anteresse alimentar.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Entoloma hirtipes (Schum. : Fr.) Moser
Fontenay-le-Pesnel
Fontenay-le-Pesnel a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Bassa Normandìa, ant ël dipartiment ëd Calvados. A së stend për na surfassa ëd 10,02 km², con 902 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 90 ab/km².
🇫🇮
Tratalias
right|140px Tratalias a l'é un comun dla Sardëgna ëd 1.104 abitant, an provincia ëd Carbònia-Iglesias.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Marco Piras (dal 10/05/2005).
Anliure esterne
thumb|right|200px|La catedral ëd Santa Maria
Arferiment
🇫🇮
Altiero Spinelli
Òm polìtich.
Altiero Spinelli a l'era nà a Roma ai 31 d'ost 1907.
A l'ancamin anfluensà da j'idèje sossialiste ëd sò pare, dël 1924 a l'é anscrivusse al PCI. Dël 1927 a l'é stàit arestà për antifassism e condanà dal tribunal ëspecial. A dev fesse des agn ëd përzon e ses ëd confin, a Ponza e a Ventotene; ambelelà, ant ël giugn dël 1941, con Ernesto Rossi, Eugenio Colorni e Ursula Hirschmann (ch'a dventrà soa fomna) a l'ha scrivù l'avosà Manifest ëd Ventotene, document base dël futur federalism europengh.
Vers la fin ëd j'agn 1930 a l'era slontanasse dal PCI, an oposission a lë stalinism. Ai 27 d'ost 1943, pòchi di prima soa liberassion, a fonda ël Moviment Federalista Europengh. A l'ha partissipà a l'Azistensa tanme assionista, con lë stranòm Ulisse.
Apress la guèra a l'é angagiasse për l'ideal federalista. Ai 7 ëd maj 1948 a l'ha partissipà al Congress d'Euròpa a L'Aja.
J'ufissi polìtich
Dël 1970 Spinelli a dventa comissari europengh. Tanme indipendent ant le liste dël PCI, dël 1976 e 1979 a l'é elegiù a la ciambrea dij diputà e dël 1979 e 1984 al parlament europengh.
Altiero Spinelli a l'é mòrt ai 23 ëd maj 1986. 🇫🇮
Centuripe
right|140px Centuripe (Centorbi an sicilian) a l'é un comun dla Sicilia ëd 5.714 abitant, an provincia d'Enna.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Antonino Biondi (dal 28/05/2007).
Sità gemelà
thumb|Right|200px|Panorama Centuripe a l'é gemelà con:
Anliure esterne
🇫🇮
Lenga Hmar
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Hmar o Hmar a fa part dle lenghe sino-tibetan-e e a l'é parlà specialment an India.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Hmar a peul esse:<BR> <BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=hmr
Castel del Monte
Castel del Monte a l'é na comun-a dla region Abruss, provincia dl'Àquila, con sirca 528 abitant. A s'ëstend për n'aira ëd 58 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 9 ab/km quadrà. A confin-a con Arsita (TE), Calascio, Castelli (TE), Farindola (PE), Ofena, Villa Celiera (PE), Villa Santa Lucia degli Abruzzi.
🇫🇮
Lenga Igana
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Igana o Igana a fa part dle lenghe Sepik-Ramu e a l'é parlà specialment an Papua Neuva Guinea.<BR> <BR>
Gerhart Hauptmann
thumb|right|200px|Gerhart Hauptmann Scritor e poeta an lenga alman-a.
Lenga Igana
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Igana a peul esse:<BR> <BR>
Gerhart Hauptmann
Dël 1912 a l'é stàit ansignì dël Premi Nobel për la Literatura.
Lenga Igana
Còdes ISO
<BR>
Gerhart Hauptmann
Euvre prinsipaj
🇫🇮
Lenga Igana
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=igg
Hohenbuehelia atrocaerulea
Descrission
Capel fin a 5 cm, pi o men bombà, a rognon, brun scur, tomentos vers l'atach, a arfless bluastr. Lamele motobin s-ciasse, da crema a giaunastre. Sensa gamba.
Ambient
A chërs ëdzora a bòsch ëd latifeuja.
Comestibilità
Comestìbil.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Bönigen
Bönigen a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Berna, con sirca 2.244 abitant. As dëstend an sna surfassa ëd 15,12 km², con na densità ëd popolassion ëd 148 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Gsteigwiler, Gündlischwand, Interlaken, Iseltwald, Matten bei Interlaken, Niederried bei Interlaken, Ringgenberg, Wilderswil.
La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman. 🇫🇮
Simone Martini
Pitor. Nassù a Sien-a dël 1284 anviron, mòrt a Avignon dël 1344. A l'ha travajà al servissi ëd soa sità e dël re Robert d'Angiò, a Nàpoli. Dël 1339 a l'é rivà al palass dij vësco ëd Roma a Avignon e a l'é gropasse d'amicissia con ël poeta umanista Petrarca.
Simone Martini a l'é stàit mèistr ëd la scòla gòtica ëd Sien-a. Soa art as anspirava a Duccio, a Giotto, a lë scultor Giovanni Pisano e a j'inovassion dla pitura fransèisa. Soa pitura a l'é caraterisà da elegansa, sensibilità e lirism.
Euvre prinsipaj
🇫🇮
Malcolm Island Airport
Ël Malcolm Island Airport a l’é n'aeropòrt localisà a Malcolm Island, Saskatchewan, Canadà.
Passer montanus
thumb|right
Passer montanus
thumb|right Órdin:  ---
Famija: ---
Géner:  ---
thumb|right
Descrission
Àutri nòm an piemontèis: Pasaròt, passra marenga.
Bentwisch
Bentwisch a l'é un munissipi dl'Almagna, situà ant ël distret ëd Rostock, ant lë stat ëd Meclemborgh-Pomerania Ossidental. A l'ha 29.19 km² ëd aira, e soa popolassion dël 2019 a l'é staita stimà an 3.298 abitant.
Passer montanus
Descrission
Costo artìcol a l'é mach në sboss. Da finì.
thumb|right|Un nì stërmà sot ai [[cop]]
Ambient
Da finì.
Distribussion
Da finì.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Passer montanus
Susanna Agnelli
thumb|right|200px|Susanna Agnelli dël 1976 Susanna Agnelli (an famija stranomà Suni) a l'era nassùa a Turin ai 24 d'avril dël 1922, fija d'Edoardo Agnelli e ëd Virginia Bourbon del Monte, e a l'é mòrta a Roma ai 15 ëd maj dël 2009.
Durant la sconda guèra mondial a l'é intrà ant la Cros Rossa për dé na man an sle barche ch'a trasportavo ij soldà ferì.
Sesto San Giovanni
Sesto San Giovanni (Sèst San Giuàn an dialèt milanèis) a l'é un comun dla Lombardìa d'81.608 abitant, ant la Sità metropolitan-a 'd Milan.
Troina
Troina (Truina an sicilian) a l'é un comun dla Sicilia ëd 9.795 abitant, an provincia d'Enna.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Costantino Salvatore Carchiolo (dal 30/06/2008).
Anliure esterne
🇫🇮
Sesto San Giovanni
Curiosità
Sesto San Giovanni a l'é stàita stranomà la Stalingrad d'Italia për la partecipassion dij sò abitant a la Resistensa e peui dij sò uvrié a le lòte sindacaj.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Monica Luigia Chittò (dal 22/05/2012).
Sità gemelà
Sesto San Giovanni a l'é gemelà con:
Arferiment
thumb|left|300px|Architetura moderna a Sesto San Giovanni 🇫🇮
Susanna Agnelli
Finìa la guèra a l'é mariasse con ël cont Urbano Rattazzi (1918-2012), dont a l'ha avù ses masnà.
L'angagg umanitari
Ant j'agn 1970 a l'é pressidentëssa dël WWF, antra 'l 1984 e ël 1987 a l'é mèmber ëd la comission antërnassional pr'ij drit umanitari ant l'Organisassion dle Nassion Unìe. Dal 1990 a l'é pressidentëssa ëd Telethon e dal 1997 a travaja a soa fondassion Il faro, creà për mostré un travaj ai giovo an dificoltà.
Mzura ëd Hausdorff
La definission
Consideroma në spassi métrich X e un sot-ansem S d'X. Për minca nùmer real p \geq 0 definioma, con le convension si  e. Për minca nùmer real ε>0 denotoma σ(S,p,ε) l'ansem ëd tute le some dla forma anté che (S_j) a son ëd sequense ëd sot-ansem d'X taj che Butoma peui Dagià che i l'oma che a l'é nen chërsenta tanme na fonsion d'ε.
Susanna Agnelli
L'angagg polìtich
Dël 1974 a dventa, për des agn, sìndich ëd Mont Argentari; ant ël 1976 a l'é elegiùa a la Ciambrea dij Diputà dla repùbica italian-a ant ël Partì Republican Italian. Dël 1979 a intra ant ël parlament europengh e ant ël 1983 a va al Senà italian. A l'é stàita sot-segretari a lë strangé, peui ant ël goern ëd Lamberto Dini ministr ëd lë strangé.
Mzura ëd Hausdorff
La definission
As definiss la mzura ëd Hausdorff p-dimensional d'S an butand
Susanna Agnelli
L'angagg polìtich
Susanna Agnelli a l'é mòrta al Policlìnich Gemelli ëd Roma ai 15 ëd maj dël 2009 për le conseguense d'un brut robatament antëcà na quaranten-a ëd di prima.
Mzura ëd Hausdorff
Chèiche propietà
🇫🇮
Susanna Agnelli
L'angagg polìtich
🇫🇮
Giapon
La capital a l'é Tokyo.
A l'ha na surfassa ëd 377.975 km² e a conta anviron 126 milion d'abitant.
Geografìa
Ël Giapon a l'é formà da pi che 3.000 ìsole ant l'Océan Passìfich, a est dla penìsola ëd Corea.
J'ìsole pi importante a son (da nòrd a sud) Hokkaidō, Honshū (la pi granda), Shikoku e Kyūshū.
Conomìa
Ël Giapon a l'é la sconda conomìa mondial.
Moneda ofissial dël pais a l'é ël yen.
Ël prodot anterior ëspòrch a l'é 'd 3700 miliard d'éuro (2008). L'anflassion a l'é a l'1,4% (2008). La disocupassion a l'é al 4% (2008).
Dël 2007 la chërsùa conòmica a l'é stàita dël 2,1%. Dël 2012 ël 3,34% dël prodot anterior ëspòrch a l'é stàit dedicà a l'arserca e al dësvlup.
Demografìa
Ël 22% dj'abitant ëd Giapon a l'ha pì che 65 agn; la speransa ëd vita a l'é d'82,4 agn. Dël 2010 la part ëd popolassion ativa a l'era dël 63,9%.
Organisassion polìtica
Ël Giapon a l'é na monarchìa.
L'imperator a Naruhito (徳仁) (dal 2019).
Ël prim ministr a l'é Fumio Kishida (岸田 文雄) (dal 2021).
Anliure esterne
🇫🇮
Boloria dia
Ambient
La ruva a viv dzora a Violaceae. Tre generassion a l'ann, ël parpajon a vòla da avril a aost-stèmber.
Distribussion
A viv ant l'Italia setentrional e sentral, a passa pa ij 1000 méter.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Rochebrune (Drôme)
Rochebrune a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Ròno-Alp, ant ël dipartiment dël Drôme. A së stend për na surfassa ëd 16,15 km², con 45 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 2 ab/km².
🇫🇮
Totankhamon
Faraon nùmer 12 dla dinastìa XVIII.
Totankhamon a l'era nà a Amarna dël 1341 aGC anviron e a l'é mòrt a Menfi dël 1323 aGC. A l'é stàit faraon d'Egit dal 1333 aGC al 1323 aGC.
Sotrà ant la Comba dij re, soa tomba a l'é stàita dëscoatà dël 1922 e a l'é stàita duvertà dël 1925 da l'archeòlogh Howard Carter. 🇫🇮
Lin
Vësco ëd Roma dal 65 anviron a lë 76, sucessor ëd Pé. Nassù an Toscan-a, cheidun a dis a Voltèra. Sò pare as ciamava Ercolan. Ëd chiel a-i son pòche notissie sigure. Lin a podrìa esse ël përsonage massionà ant ij salut dla sconda litra ëd Pàol a Timòteo, 4,21: At saluto Ubul, Pudent, Lin e Clàodia. Pòch precise a son le notissie ch'a lo vëddo predicator e vësco an Fransa, mandà da Pé.
As Achas, A Cañiza
San Sebastián dle Achas a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) dla Cañiza. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 914 abitant (483 fomne e 431 òm), distribuì an 38 grup ëd popolassion.
Lin
Conforma al Liber pontificalis a l'avìa dàit la prescrission a le fomne d'intré an cesa con la testa coatà. Da la midema sorgiss i vnoma a savèj ch'a sarìa mòrt màrtir, ma gnanca ëd son a-i é la conferma.
As Achas, A Cañiza
🇫🇮
Lin
Soa festa a l'é ai 23 dë stèmber e conforma ancor al Liber pontificalis a l'é stàit sotrà ai 24 dl'istess mèis. A-j sucèd Cleto. 🇫🇮
Loano
Loano (Leua an lìgur) a l'é un comun dla Liguria d' 11.482 abitant, an provincia ëd Savon-a.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luigi Pignocca (dal 06/06/2016).
Villamassargia
right|140px Villamassargia (Bidda Matzràxa an sard) a l'é un comun dla Sardëgna dë 3.695 abitant, an provincia ëd Carbònia-Iglesias.
Puechredon
Puechredon a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Lengadòca-Rossijon, ant ël dipartiment dël Gard. A së stend për na surfassa ëd 8,08 km², con 36 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 4 ab/km².
Villamassargia
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Francesco Porcu (dal 10/05/2005).
Arferiment
🇫🇮
Puechredon
🇫🇮
Casoria
right|140px Casoria a l'é un comun dla Campania d' 80.331 abitant, an provincia ëd Nàpoli.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Stefano Ferrara (dal 28/04/2008).
Petronia petronia
thumb| Petronia petronia
Walter Percy Chrysler
miniatura|Walter Chrysler. Walter Percy Chrysler a l'era nassù a Wamego (Kansas, Stat Unì d'América) ël 2 d'avril dël 1875 e a l'é mòrt a Long Island (New York) ël 18 d'agost dël 1940. A l'é stait ël fondator, dël 6 giugn 1925, ëd la meison viturìstica ch'a porta so nòm: la Chrysler Corporation a Detroit.
Petronia petronia
Descrission
Àutri nòm an piemontèis: ... <BR> Costo artìcol a l'é mach në sboss. Da finì.
Ambient
Da finì.
Walter Percy Chrysler
Vita
🇫🇮
Seralonga d'Alba
Ël castel
miniatura|175px Ël castel ëd Seralonga a l'é stàit batì fra 'l 1340 e 'l 1357 da la famija Falet: a anciarma për soa verticalità, sò ambaronament dë fnestre gòtiche dobie e soe filonghere 'd merlo ghiblin e file d'archet ëd decorassion. Alvà con fonsion militar ëd difèisa, a l'ha mai avù 'd mobilia dagià che la famija Falet a l'ha maj abitalo. Ij fresch dël sécol ch'a fa XV ch'as treuvo ant ël Salon dij Valvasseur a son motobin anteressant e a mostro 'l martiri 'd Santa Catlin-a 'd Lissandria. A son ij soj fresch restant përchè arlongh dij sécoj a l'han faje chèiche cite modìfiche; contut sòn soa strutura a l'é stàita maj cangià. A l'é la tìpica fortëssa fransèisa (an fransèis Donjon) e a l'é particolar përchè a l'é malfé trové 'd castej parèj ant ël rest d'Italia. Fra 'l rest, la tor sircolar e soa autëssa a lo rendo na costrussion notèivol për col temp e franch ëd vanguardia. Dal 2007 a l'é part d'ën sircùit d'eut castej, dont Grinzane, Bareul, Govon, Majan, Ròd, Mangh e Benevel. A l'é 'dcò consejà an tute le guide torìstiche 'me un dij pì bej castej dël Bass Piemont e a l'é anserì ant l'inissiativa Castej Duvert.
Anliure esterne
🇫🇮
Giulio Romano Vercelli
Pitor. Giulio Romano Vercelli a l'era nassù dël 1867 a Marcorengh (al dì d'ancheuj frassion ëd Brusasch) e a l'é mòrt a Turin dël 1951. Da giovo a frequenta lë studi ëd Cavalleri e a va ëdcò a Paris, la capital dla pitura ampressionista. Sò stil a l'é anfluensà da la scòla piemontèisa dij paisage, creà da Antonio Fontanesi.
Euvre prinsipaj
🇫🇮
Fontenermont
Fontenermont a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Bassa Normandìa, ant ël dipartiment ëd Calvados. A së stend për na surfassa ëd 2,8 km², con 126 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 45 ab/km².
🇫🇮
Lenga Mizo
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Mizo o Mizo a fa part dle lenghe sino-tibetan-e e a l'é parlà specialment an India.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Mizo a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=lus
Domenico ëd Bartolo
Pitor. Nassù vers ël 1400, mòrt vers ël 1446.
Euvre prinsipaj
🇫🇮
Entoloma griseocyaneum
Descrission
Costo artìcol a l'é mach në sboss. Da finì.
Ambient
Da finì.
Comestibilità
Sensa anteresse alimentar.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Entoloma griseocyaneum (Fr. : Fr.) Moser
Entoloma corvinum
Descrission
Capel fin a 4 cm, da fibrilos-tomentos a pòch scajos, bleu nèir, nen strià. Lamele bianche. Gamba àuta fin a 7 cm e larga fin a 0,5 cm, un pòch dël midem color.
Ambient
A chërs ant ij pra con mofa, da ràir ant ij bòsch.
Comestibilità
Sensa anteresse alimentar.
Manicouagan - Lac Louise Water Aerodrome
Ël Manicouagan - Lac Louise Water Aerodrome a l’é n'aeropòrt localisà a Manicougan, Québec, Canadà.
Flissan
Flissan (Felizzano an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 2.253 abitant, ant la provinsa ëd Lissandria.
Ël pais a resta ai confin ëd la pian-a lissandrin-a an diression ëd le colin-e dël Monfrà, an sla riva stentrional dël Tani.
Stòria
thumb|left|230px|Flissan dissegnà da [[Carlo Bossoli, 1853]]A smìa ch'ël teritòri 'd Flissan a sìa abita fin da l'época roman-a, ël nòm dël pais a lassa pensé che Felicianum a fussa 'n fundus gentiliss con popolassion spantià, ch'a restava sota a la giurisdission dël munissipi ëd Hasta (Ast). Flissan a l'ha seguì le sòrt d'Ast për tuta l'Àuta Età 'd Mès, an passand dal domini dij Longobard a col dij Franch (sécoj V-IX). Ant l'ann 880, l'imperador Carl ël Gròss a don-a la cort ëd Flissan al monasté milanèis ëd Sant Ambreus e a-j sarà sogetà fin a l'inissi dël sécol ch'a fa XI. Ant ij prim trent'agn dël sécol ch'a fa XII, ël pais a l'é controlà da la famija aleràmica dj'Ardisson, che dal 1135 a fa sarament ëd fideltà a la Comun-a d'Ast. Dal 1155, an séguit a la prèisa d'Ast da part ëd l'imperador Federich I Barbarossa, ël pais a intra ant la giurisdission dël Marcheisà ëd Monfrà. As costituiss dël Dosent la Comun-a 'd Flissan: la prima sorgiss ofissial a l'é datà dël 1266 ma as pensa ch'a-i sìo ordinament comunaj dagià a l'inissi dël sécol. Flissan a l'é soens tèra contèisa antra Ast e Monfrà: a ven torna pijà da Ast dal 1292 ma dal 1303 a torna sota al Marcheisà. Dël 1372 a intra ant la giurisdission dël Ducà 'd Milan ëd Galeass II Viscont. Për soa posission stratégica për ij colegament antra le tère monfrin-e e për ij comersi antra Ast e Lissandria, ël teritòri 'd Flissan a l'é sempre bramà dai marchèis Paleòlogh, ch'a la conquisto torna dël 1452. Con la Pas ëd Lòd dël 1454 as treuva l'acòrdi ch'ël pais a resta sota la giurisdission formal dël duca Fransesch I Sfòrsa, che tutun a l'anfeoda ai marchèis ëd Monfrà, sota ai qual Flissan a resta fin al 1533. thumb|left|230px|La stassion dij trenCon la mòrt ëd l'ùltim djë Sfòrsa, dël 1535 Flissan a ven ancorporà ant le tère imperiaj dl'Imperi Roman Sacrà, sota l'imperador Carl V. Dël 1556 l'imperador a fa abdicassion e a lassa a sò fieul Filip II ël Regn dë Spagna e ij sò possediment italian. Flissan a passa donca sota al contròl spagneul e a-i resta fin a l'inissi dël Setsent, quand che an séguit a la guèra 'd sucession ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, a ven cedù al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II, che pòch pì tard, dël 1720, a dven ël Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 ël pais a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) ëd Lissandria e a l'é a cap d'ën Mandament ch'a comprend ëdcò Castel d'Anon, Ël Francó, Quargnent, Quatòrdi, Ser e Soleri. Dal Neuvsent ël pais a l'é vnù sede ëd vàire fàbriche ch'a produsìo vernis e component për l'industria viturìstica (për la FIAT an particular).
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luca Cerri (dal 26/05/2014, scond mandà dal 29/05/2019).
Arferiment
thumb|left|300px|Panorama 🇫🇮
Età dël bronz
L'Età dël bronz a l'é col perìod dël dësvlup dla siviltà quand la tecnologìa pì avansà an metalurgìa (almanch ant ël sens d'un dovré spantià e sistemàtich) a consistìa ëd técniche për la fusion d'aram e stagn da dij mineraj naturaj che a n'avìo n'àuta concentrassion, për peui fene na lega për colé dël bronz.
Lenga Itutang
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Itutang o Itutang a fa part dle lenghe Sepik-Ramu e a l'é parlà specialment an Papua Neuva Guinea.<BR> <BR>
Età dël bronz
L'Età dël bronz a fa part dla scala dle tre età che as dòvra për classifiché le società preistòriche. Ant sta scala (ma nen daspërtut) l'Età dël bronz a-j ven dapress al Neolìtich. Ant la pì part ëd l'Àfrica Sub-Saharian-a, dapress al Neolìtich a-i riva bele sùbit l'età dël fer.
Palass Chigi-Saracini
miniatura|sinistra
Lenga Itutang
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Itutang a peul esse:<BR> <BR>
Età dël bronz
Prinsipi
Le marche pì veje lassà dël travaj dël bronz a son datà a la metà dël IV mileni aGC e an ven-o da ‘nt la cultura Maykop dël Caucas.
Palass Chigi-Saracini
Soa fassada ancurvà a compagna 'l virage dla stra, ch'a gionz piassa dël Camp a piassa dël Dòm. La part anferior a l'é 'd travertin ciàir, cola superior ëd mon ross. Le fnestre trigémine a son a ogiva e an sël cò a-i é dij merlo.
Lenga Itutang
Classificassion
<BR>
Palass Chigi-Saracini
Al di d'ancheuj ël palass a l'é sede dl'Academia Musical Chigian-a. 🇫🇮
Età dël bronz
Prinsipi
D'ambelelà la tecnologìa a l'é spantiasse motobin ampressa ant l'Avsin Orient e na frisa pì tard a la civiltà dla Val ëd l'Indo (vardé ëdcò Meluhha).
Palass Chigi-Saracini
‎
Età dël bronz
L'Età dël bronz dl'Avzin Orient
iL'Età dël bronz ant l'Avzin Orient as divid antra tre period prinsipaj (le date a resto motobin aprossimà): Vira un dë sti period-sì a peul ëdcò dividse an sotcategorìe pì curte, coma PEB I, PEB II, EBM IIa e via fòrt.
Lenga Itutang
Còdes ISO
<BR>
Età dël bronz
L'Età dël bronz dl'Avzin Orient
La metalurgìa a l'ha anandià sò dësvlup ant l'Anatòlia (al dì d'ancheuj Turchìa). Le montagne dl'Anatòlia a smonìo motobin tant aram e stagn. D'aram as në gavava ëdcò a Cipro, n'Egit, ant ël desert dël Negev, n'Iran e tut anviron al Golf Pérsich. St'aram për sòlit a l'era mës-cià con dl'arsénich, ma con lòn che la domanda dë stagn a la continuava a monté a son finì për formesse dle rote comersiaj stabilisà për ël comersi, tant andrinta che fòra dl'Anatòlia. L'aram pressios as esportava ëdcò via mar fin-a a ij grand règn dl'Antich Egit e dla Mesopotamia.
Lenga Itutang
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=itu
Età dël bronz
L'Età dël bronz dl'Avzin Orient
Ant la PEB a l'é viaman montaje l'urbanisassion, che a l'ha dait adoss a vàire sità-stat e a l'anvension dla scritura (ant ël perìod d'Uruk, IV mileni aGC). Ant l'EBM vàire moviment ëd popolassion a l'han cangià almanch an part lë schema polìtich dl'Avsin Orient (Amoriti, Hittiti, Hurrian, Hyksos e miraco ëdcò j'Israeliti). L'ÙEB a la resta caraterisà da la competission antra règn motobin potent, che as bogio ansema a sò vassaj (Antich Egit, Assiria, Babilònia, Hittiti, Mitanni). A-i ero dij contat motobin dësvlupà con la siviltà egéa (Ahhiyawa, Alashiya), contat andoa ël comersi dl'aram a giogava na part motobin amportanta.
Ël fer a l'han anandiasse a travajelo n'Anatòlia, già ant l'ÙEB. La transission a l'età dël fer anviron al 1200 aGC a l'é staita pì un cambiament polìtich dl'Avsin Orient che nen n'amodernament dël travaj dij metaj.
Francesco Menzio
🇫🇮
Età dël bronz
L'Età dël bronz egéa
La navigassion a l'era già motobin conossùa ant ël temp dont as parla, e a l'era rivà a un livel ëd maestrìa che a sarà pa pì passà fin-a a quand a sarà anventà (ò miraco mach anventà n'àutra vira) na manera për determiné la longitùdin, anviron al 1750 dla nòstra era.
Hohenbuehelia algida
Ambient
A chërs ëdzora al bòsch.
Età dël bronz
L'Età dël bronz egéa
Un dij problema pì grev d'ës temp-sì a l'é che a-i era pa gnun dj'utiss contabij dël dì d'ancheuj. Vàire autorità dël camp ëd jë studi a chërdo che j'antich imperi a tendèisso a deje pa basta amportansa a j'aliment base, e che a fusso pitòst anteressà a le mërcansìe da sgnor. Sossì a l'avrìa mnaje a meuire për la fam portà dal comersi antieconòmich.
Hohenbuehelia algida
Comestibilità
Comestìbil.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Età dël bronz
L'Età dël bronz egéa
Coma che a sia rivasse a la fine dl'età dël bronz ant sta region-sì a l'é na question che a l'é ancó antramentr che a së studia. A-i son vàire preuve che dapress al domini minòich l'aministrassion dl'imperi comersial a sia passaje an man aj micenéo. A-i son ëdcò dle preuve che vàire stat vassal dij minòich a l'abio përdù na pì gran part ëd soa popolassion për via ëd fam e ëd pestilense, lòn che a podrìa volej dì che ant un chèch moment la ragnà dël comersi a sia blocasse, e con chila ë sia blocasse ëdcò col moviment ëd mërcansìe che a prevenìa fan e vàire maladìe colegà a la nutrission. As sa ëdcò che ël grané dl'imperi minòich, visadì l'area a setentrion dël Mar Nèiro, pròpe ant l'istess temp a l'é trovasse a perde na gran part ëd soa popolassion, e donca a l'é belfé che ant sti temp-sì a sia smonusse ëdcò na part ëd la coltivassion.
J'ùltime arserche a l'han discredità la tesi che che la fin dël comersi dël bronz a sia rivà për via che le fonderìe a l'avìo brusà tuti ij bòsch ëd Cipro. As sa che ëd bòsch a Cipro a-i në j'era ancó motobin pì tard che sòn, e vàire esperiment a l'han mostrà che na produssion ëd carbon faita mach an local e ant la scala dont a l'avrìa fait da manca për na produssion ëd bronz coma cola dl'ÙEB a l'avrìa brusà tut an gnanca 50 ani.
Na teorìa a dis che j'utiss ëd fèr a sio avnùit a dovresse viaman dë pì, parej a sarìa mancaje ël motiv për ten-e an pé ël comersi dlë stagn, e con sòn la ragnà comersial a l'avrìa chità-lì da travajé tan-me prima. Un-a pr'un-a le colònie dl'imperi minòich a sarìo trovasse antëcà suitin-e, fam, guère ò miraco na chèich combinassion dë sti tre fator-lì, e ant l'istess temp a l'avrìo pa pì podù dovré coj'arsorse ëmnà da motobin lontan che l'imperi a l'avìa garantìe aj temp dla trata dlë stagn. Për sossì a l'avrìo pì nen fajla a dzorvive.
N'àutra famija ëd teorìe a varda a Knossos midema. Pròpe an col moment-lì a l'é rivaje l'erussion ëd Thera, a 40 mija a setentrion ëd Creta. Cheidun djë studios pì acredità a ipotisa che a sia staita na tsunami rivà da Thera a roviné le sità ëd Creta. Dj'àutri a diso che miraco sta tsunami a l'abia dësblà la marin-a cretèisa ant sò pòrt, e che parej ij cretèis a sio trovasse a perde dle bataje navaj d'amportansa fondamental; parej a sarìa rivaje che ant l'event LMIB/LMII (anv. 1450 aGC) le sita cretèise a sio brusà e la siviltà micenéa a l'abia pijait Knossos sota contròl. Se st'erussion a la fussa rivà a la fin dël sécol che a fa XVII aGC (coma giumaj a chërd la pì gran part dij cronologista), sò prim efet a sarìo manifestasse ant l'época ëd transission antra EBM e ÙEB, pitòst che a la fin dl'ÙEB. Ma franch tutun a l'avrìa podù causé në straviron social che a l'avrìa ëmnà prima a la fin ëd Knossos e peui a droché la società dël bronz tuta antrega. Un-a dë ste teorìe-sì as concentra ansima a la part giogà da le conossense dij cretèis ant l'aministrassion dl'imperi, dapress a lòn che a l'era rivaje a Thera. Se tute le conossense a fusso mai staite concentrà a Creta, anlora a podrìa ëdcò esse che ij micenéo a l'abio fait dj'eror polìtich e comersiaj ant l'aministrassion dl'imperi cretèis, eror che a sio stait basta grev da drochelo.
Vira un-a dë ste teorìe a l'é motobin convincenta, e vira un-a a l'ha dj'aspet che a peulo spieghé la fin dl'età dël bronz ant la region.
Età dël bronz ëd l'Euròpa Sentral
thumb|right|Arme an bronz (Romanìa)
Ant l'Euròpa sentral la Cultura Unetice dla prima età dël bronz (1800 aGC-1600 aGC) a la ciapa andrinta vàire comun-e pì cite, coma le culture dë Straubingen, d'Adlerberg e cola Hatvan. Cheidun-a dle sepulture pì fiamenghe, coma cola che as treuva a Leubingen, e dont cadò funerari a son an òr, a smija marché na chërsùa ëd cola stratificassion social che a-i era già ant la cultura Unetice. Për sòlit ij simiteri d'ës perìod-sì a son rèir e motobin cit. Dapress a la cultura Unetice a-i riva la Cultura dij tumuli, ant l'età dël bronz mojen-a (1600 aGC-1200 aGC). Sta neuva cultura a l'é marcà da la costuma dle sepulture a tumulassion. An Ungherìa, anviron aj tributari orientaj dël fium Körös, la prima età dël bronz a l'avìa s-ciairà ël rivé dla Cultura Mako, e dapress a chila la Cultura Ottomany e la Cultura Gyulavarsand.