cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Università dël Piemont Oriental Amedeo Avogadro
L'Università ëd jë Studi dël Piemont Oriental Amedeo Avogadro a l’é nassùa ant ël 1998. El nòm Piemont Oriental a fa riferiment a 'n teritòri e pa a 'n sènter urban e a arpresenta la midema dignità arconossùa a le tre sede ant le quaj cost'università a l’é organisà, 'me na strutura a tre pòlo ùnica an Italia. La denominassion ëd l'avosà òm ëd siensa ëd Quaregna a l’é dàita, an dzorpì che për soa reputassion an tut ël mond, certament për lë bzògn ëd dé un caratér d’unificassion ëdcò ant ël nòm a n'università nassùa an tre provinse diferente: Lissandria, Vërsej, Noara.
Organisassion
A travajo a l'università dël Piemont Oriental 126 professor ordinari e strasordinari, 112 professor assossià, 150 arsercador.
Facoltà
L'università a conta set facoltà:
🇫🇮
Sergio Castelletti
Sergio Castelletti (Casal Monfrà, 30 dzémber 1937 - Firense), 28 novèmber 2004) a l'é stàit un difensor e n'antreneur ëd fótbal piemontèis.
Cariera
Tersin ëd snistra a l'ha ancaminà soa cariera ant ël Casal (fótbal) an Serie C. A nomach 19 ani a l'é ruvà an Serie A con la maja dël Turin (fótbal). Dël 1957 Castelletti a l'é torna calà an C ant ël Vigevano.
Dël 1958 a l'é stàit catà da la Fiorentina andoa a l'ha trovà coma camrada'd difèisa l'àutr piemontèis Enzo Robotti.
Vendù dël 1966 a la Lassio e peui a la Massese (1968/69). Castelletti a l'ha furnì soa cariera'd fótbaleur ant la Ternana dël 1971. A l'é peui stàit antreneur ant la squadra dj giovo dla Fiorentina e ant le serie minor.
Palmarès
Club
Competission nassionaj
Copa Italia: 2 Fiorentina: 1960-1961, 1965-1966
Competission anternassionaj
Copa dle Cope: 1 Fiorentina: 1960-1961 Coppa Mitropa: 1 Fiorentina: 1965-1966 🇫🇮
Rüting
Rüting a l'é un munissipi dl'Almagna localisà ant ël distret ëd Nordwestmecklenburg, stat ëd Meclemborgh-Pomerania Ossidental.
A aparten a l'aministrassion ëd Grevesmühlen-Land.
Lenga piapoco
Pais an dova a l'é parlà
La lenga piapoco o Piapoco a fa part ëd le lenghe arawakan e a l'é parlà dzortut an Colombia.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Piapoco a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=pio
🇫🇮
Quercus petraea
thumb|right thumb|right
Descrission
Costo artìcol a l'é mach në sbòss. Da finì.
Distribussion
Da finì.
Neuve
Da finì.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Lenga stieng, bulo
Pais an dova a l'é parlà
La lenga stieng, bulo o Stieng, Bulo a fa part ëd le lenghe Austro-Asiàtiche e a l'é parlà dzortut an Vietnam.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Stieng, Bulo a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=sti
Equassion
La paròla equassion a ven dal latin aequatio, che a soa vira a l'é la tradussion ëd na paròla greca ch'a veul dì ugualiansa.
Tutun, ëd sòlit, j'equassion - che a son d'utiss pr'arzòlve dij problema - a son d'ugualianse ëd tipo particolar. Andrinta a-i compariss almanch un valor da determiné, che as ciama incògnita. Minca valor dl'incògnita ch'a sodisfa l'ugualiansa a l'é dit solussion o rèis ëd l'equassion.
J'identità
A-i son d'ugualianse che a resto verificà për qualsëssìa valor dj'incògnite ant l'ansem considerà. Për esempi, l'ugualiansa ant ij nùmer reaj. Coste-sì a son dite identità.
Equassion equivalente
Doe equassion as diso equivalente s'a l'han le mideme solussion.
Esempi
🇫🇮
Galerida cristata
thumb|right
Galerida cristata
thumb|right Órdin:  ---<BR> Famija: ---<BR> Géner:  ---<BR> <BR> <BR> <BR> thumb|right
Ambient
Da finì. <BR>
Distribussion
Da finì. <BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Galerida cristata
Tenzing Norgay
thumb|right|200px|Statua ëd Tenzing Norgay Tenzing Norgay a l'era nassù an Tibet, da 'na famija nepalèisa, dël maj 1914 e a l'é mòrt a Darjeeling, an India, ai 9 ed maj dël 1986.
A fasìa ël pòrta-viande ("sherpa") e, dël 1953, a l'ha compagnà Edmund Hillary an soa conquista dla sima dl'Everest.
🇫🇮
Quercus pubescens
Descrission
Costo artìcol a l'é mach në sbòss. Da finì.
Distribussion
Da finì.
Filain (Aisne)
Filain a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l’Aisne. A së stend për na surfassa ëd 4,78 km², con 89 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 18 ab/km².
🇫🇮
Ferreira, San Sadurniño
San Paio ëd Ferreira a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd San Sadurniño. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 345 abitant (173 fomne e 172 òm), distribuì an 32 categorìe ëd popolassion.
🇫🇮
Bruno Gambarotta
thumb|right|200px|Bruno Gambarotta Scritor, giornalista e colaborator dla radio e dla television, Bruno Gambarotta a l'é nassù a Ast ël 26 ëd magg dël 1937.
Euvre prinsipaj
🇫🇮
Valence (Drôme)
thumb|center|500px|Panorama ëd Valence vist da la riva dël [[Ròno]]
Colegament
🇫🇮
Fort Simpson Island Airport
Ël Fort Simpson Island Airport a l'é n'aeropòrt localisà a Fort Simpson, Teritòri dël Nòrd-Òvest, Canadà.
Sò còdes aeropòrt ICAO a l'é CET4.
Ròno-Alp
right|140px Ël Ròno-Alp (Rhône-Alpes an fransèis) a l'é stàita na Region ëd la Fransa metropolitan-a fin al 2016, ann dël qual a l'é stàita unìa a la region ëd l'Alvernia për formé la neuva region ëd l'Alvernia-Ròno-Alp.
A l'era partagià an eut dipartiment:
Geografìa
right|200px La region a pijava sò nòm da la presensa dël fium Ròno e dla caden-a dj'Alp. Ël Ròno-Alp a confinava a nòrd con la Franca Contà e la Borgògna, a òvest con l'Alvernia, a sud con la Lengadòca-Rossijon e con la Provensa-Alp-Còsta Asura, a est con ij canton svìsser ëd Gëneva, dël Vàud e dël Valèis e con le region italian-e dla Val d'Osta e dël Piemont.
Lenga
La lenga ufissial a l'é mach ël fransèis. La Fransa a arconòss gnun-e lenghe ò dialèt ch'a sio. As parlo 'dcò 'l franch-provensal ant ël nòrd ëd la region e l'ocitan ant ël sud-òvest.
🇫🇮
Landeleau
Landeleau a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Brëtagna, ant ël dipartiment ëd Finistère. A së stend për na surfassa ëd 30,24 km², con 1.028 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 34 ab/km².
🇫🇮
Lenga warapu
Pais andoa a l'é parlà
La lenga warapu o Warapu a fa part ëd le lenghe sko e a l'é parlà dzortut an Papua Neuva Guinea.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Warapu a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=wra
🇫🇮
Rüte
Rüte a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton d'Appenzell Intern, con sirca 3.033 abitant. A së stend su na surfassa ëd 40,9 km², con na densità ëd popolassion dë 74 abitant për chilòmeter quàder. A confin-a con coste comune: Altstätten (SG), Appenzell (Appenzell), Eichberg (SG), Gais (AR), Oberriet (SG), Schwende, Sennwald (SG), Wildhaus (SG).
Lenga stieng, budeh
Pais an dova a l'é parlà
La lenga stieng, budeh o Stieng, Budeh a fa part ëd le lenghe Austro-Asiàtiche e a l'é parlà dzortut an Vietnam.
Rüte
La lenga ufissial a l'é l'Alman. 🇫🇮
Lenga stieng, budeh
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Stieng, Budeh a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=stt
Budeh Stieng language
Aurons
Aurons a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Provensa-Alp-Còsta Asura, ant ël dipartiment ëd Bouches-du-Rhône. A së stend për na surfassa ëd 12,82 km², com 515 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 40 ab/km².
🇫🇮
Testorf-Steinfort
Testorf-Steinfort a l'é un munissipi dl'Almagna localisà ant ël distret ëd Nordwestmecklenburg, stat ëd Meclemborgh-Pomerania Ossidental.
A aparten a l'aministrassion ëd Grevesmühlen-Land.
Pezobrés, Santiso
Santo Estevo ëd Pezobrés a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Santiso. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 145 abitant (76 òm e 69 fomne) distribuì an 6 grup ëd popolassion.
🇫🇮
Palestrina
Palestrina (antiga Praeneste) a l'é na comun-a dla region Lassio, provincia ëd Roma, con sirca 16.469 abitant. A s'ëstend për n'aira ëd 46 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 358 ab/km quadrà. A confin-a con Artena, Castel San Pietro Romano, Cave, Gallicano nel Lazio, Labico, Rocca di Cave, Rocca Priora, Roma, San Cesareo, Valmontone, Zagarolo.
Lenga Tagbu
Pais andoa a l'é parlà
La lenga Tagbu o Tagbu a fa part dle lenghe nìger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Còngo.<BR> <BR>
Lenga resígaro
Pais an dova a l'é parlà
La lenga resígaro o Resígaro a fa part ëd le lenghe arawakan e a l'é parlà dzortut an Perù.
Lenga Tagbu
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Tagbu a peul esse:<BR> <BR>
Lenga resígaro
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Resígaro a peul esse:
Lenga Tagbu
Classificassion
<BR>
Lenga resígaro
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=rgr
🇫🇮
Lenga Tagbu
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=tbm
Galerida theklae
thumb|right|Galerida theklae
Galerida theklae
Órdin:  ---<BR> Famija: ---<BR> Géner:  ---<BR> <BR> <BR> <BR>
Ambient
Da finì. <BR>
Distribussion
Da finì. <BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Galerida theklae
Giovanni Vailati
Matemàtich, Giovanni Vailati a l'era nà a Crema dël 1863.
Dissendent ëd na famija nòbil, Vailati a l'é laureasse a Turin an angegnerìa (a la Scola d'aplicassion për j'angigné) dël 1884 e an matemàtica dël 1888. A l'é stàit nominà a l'Università ëd Turin assistent a la cadrega d'Anàlisi matemàtica ëd Giuseppe Peano, peui a cola ëd Geometrìa. Dal 1896 al 1899 a l'ha tnù dij cors dë stòria dla mecànica. Antratant a publicava soe arserche dë stòria, ëd filosofìa dla siensa, ëd geometrìa. Da na mira filosòfica a l'é considerà davzin al pragmatism.
Dël 1899 a l'ha chità l'università e a l'é andàit a mostré ant le scòle scondarie an vàire sità: a l'é stàit professor ëd matemàtica al liceo ëd Siracusa (1899), ant j'anstitù técnich ëd Bari (1900), Còm (1901-1904) e Firense (1905).
Dal 1905 al 1909 a l'é stàit ciamà a fé part ëd la Comission Boselli (dal nòm ëd sò pressident) ancarià dal ministr ëd l'anstrussion d'elaboré un proget d'arforma dla scòla scondaria.
Giovanni Vailati a l'ha colaborà al Formolari.
A l'é mòrt ëd polmonìa a Roma dël 1909. 🇫🇮
Whitecourt Airport
Ël Whitecourt Airport a l’é n'aeropòrt localisà a Whitecourt, Alberta, Canadà.
Lenga Gamo-Gofa-Dawro
Lenga Gamo-Gofa-Dawro
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Gamo-Gofa-Dawro o Gamo-Gofa-Dawro a fa part dle lenghe omòtiche e a l'é parlà specialment an Etiòpia.<BR> <BR>
Classificassion
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=gmo
Lenga Efik
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Efik o Efik a fa part dle lenghe niger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Nigeria.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Efik a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=efi
Landerneau
Landerneau a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Brëtagna, ant ël dipartiment ëd Finistère. A së stend për na surfassa ëd 13,19 km², con 14.269 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 1.082 ab/km².
🇫🇮
Chelis maculosa
Descrission
Costo capìtol a l'é mach në sboss. Da finì.
Ambient
La ruva a viv an dzora a vàire piante. La farfala a vòla an luj.
Distribussion
A l'é comun-a an tuta Italia setentrional e sentral, nen comun-a.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Avrùa
right|140px Avrùa (Verrua Savoia an italian) a l’é un comun ëd 1.457 abitant dla provincia ëd Turin.
Aministrassion
thumb|right|200px|Ël fòrt Ël sìndich a l'é Giuseppe Valesio (da l' 8/06/2009).
Arferiment
🇫🇮
Lenga tariano
Pais an dova a l'é parlà
La lenga tariano o Tariano a fa part ëd le lenghe arawakan e a l'é parlà dzortut an Brasil.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Tariano a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=tae
Lenga Ibibio
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Ibibio a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ibb
Boa, Noia
San Pedro ëd Boa a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Noia.
La Flamengrie (Aisne)
La Flamengrie a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l’Aisne. A së stend për na surfassa ëd 26,43 km², con 1099 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 41 ab/km². 🇫🇮
Boa, Noia
🇫🇮
Gerald Basil Edwards
Scritor an lenga anglèisa. Gerald Basil Edwards a l'era nassù dël 1899 ant l'ìsola ëd Guernsey e a l'é mòrt a Weymouth dël 1976.
A l'avìa studià an Anghiltèra, mostrà e travajà ant l'editorìa. A l'avìa travajà a në studi biogràfich ëd D.H. Lawrence, ma a l'ha peui antërompulo a la mòrt ëd chiel-sì. A l'avìa ardità da soa mare, ma a l'avìa lassà tut a sò pare, ch'a l'ha peui gavaje l'ardità. Chiel a l'é artrovasse a vive con ëd grand problema conòmich.
Da viv, Edwards a l'ha riussì a publiché gnente, ëdcò përchè a l'era un perfessionista e a l'ha vàire vire dëstruvù lòn ch'a l'avìa fàit. Sò lìber The Book of Ebenezer Le Page a l'é stàit publicà dël 1981, dòp soa mòrt.
🇫🇮
Palombara Sabina
Palombara Sabina a l'é na comun-a dla region Lassio, an provincia ëd Roma, con sirca 10.639 abitant. As dëstend an s'na surfassa dë 75 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 142 abitant al chilòmeter quadrà. A confin-a con Guidonia Montecelio, Mentana, Monteflavio, Montelibretti, Monterotondo, Moricone, San Polo dei Cavalieri, Sant'Angelo Romano. 🇫🇮
Lenga scou
Pais an dova a l'é parlà
La lenga scou o Skou a fa part ëd le lenghe sko e a l'é parlà dzortut an Indonesia (Papua).
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël scou a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=skv
🇫🇮
Edmund Hillary
thumb|right|200px|Edmund Hillary (dël 2004) Alpinista.
Ëd mesté a anlevava j'avije.
A l'ha scalà óndes montagne pì àute che sesmila méter e a l'é stàit ël ters òm a rivé al Pòlo Sud.
A l'é vnù arnomà tanme scalador apress la sconda guèra mondial (ch'a l'avìa fàit ant l'aviassion). Dël 1948 a l'é stàit ël prim, ansema a Harry Ayres, a monté an sël Mont Cook, la sima pì àuta dla Neuva Zelanda. Dël 1950 a l'ha fàit un vir an sj'Alp austrìache e svìssere e dël 1951 a l'é andàit con tre cambrada a scalé an sl'Himalaya.
Ij sò sucess a l'han faje avèj n'anvit për na spedisson che, ant l'otonn ëd col ann, a l'é andàita an arcognission pr'ëstudié na manera 'd rivé an cò dl'Everest. Dël 1953 la spedission, guidà dal colonel John Hunt, a l'ha avù sucess e ai 29 ëd maj Hillary a l'é stàit ël prim òm a rivé an cò dl'Everest, giutà dal pòrta-viande Tenzing Norgay (bele che dël 1924 na spedission a l'era dëscomparìa apress esse già rivà almanch a 8450 méter e as nen s'a l'han fàila a monté findi an sima).
Hillary a l'ha dedicà soa conquista a Elisabeta II, ch'a l'era la neuva argin-a.
Dòp, Hillary a l'ha seghità a scalé, ma l'angagg ch'a j'anfasìa ëd pì a l'é vnùit col ëd giuté le popolassion nepalèise.
A l'é stàit ansignì dl'Órdin dla Zartiera. Dël 2003 a l'han daje la sitadinansa onoraria dël Nepal.
🇫🇮
Flavigny-le-Grand-et-Beaurain
Flavigny-le-Grand-et-Beaurain a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l’Aisne. A së stend për na surfassa ëd 13,63 km², con 464 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 34 ab/km².
🇫🇮
Montmeyran
44.83389°N, 4.97556°W
Montmeyran a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Ròno-Alp, ant ël dipartiment dël Drôme. A së stend për na surfassa ëd 24,1 km², con 2680 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 111 ab/km².
🇫🇮
Lenga lave
Pais an dova a l'é parlà
La lenga lave o Lave a fa part ëd le lenghe Àustro-Asiàtiche e a l'é parlà dzortut an Làos.
Lenga Barambu
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Barambu o Barambu a fa part dle lenghe niger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Còngo.<BR> <BR>
Lenga lave
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Lave a peul esse:
Lenga Barambu
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Barambu a peul esse:<BR> <BR>
Fort Simpson Island Water Aerodrome
Ël Fort Simpson Island Water Aerodrome a l'é n'aeropòrt localisà a Fort Simpson, Teritòri dël Nòrd-Òvest, Canadà.
Lenga Barambu
Classificassion
<BR>
Fort Simpson Island Water Aerodrome
Sò còdes aeropòrt ICAO a l'é CEZ7.
Lenga Barambu
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=brm
Luciana Littizzetto
Dël 1984 a l'é diplomasse an piano e a l'ha tacà a mostré mùsica ant le scòle medie. A l'é peui laureasse an "Materie literarie" a l'Università ëd Turin e a l'ha frequentà la scòla ëd recitassion ëd Moncalé. Dël 1990 a l'ha ancaminà a travajé an teatro, con dë spetàcoj ëd cabaret, a fé ëd dopiagi a la "Delta Film" ëd Gasso e, peui, pian pianin, a travajé a la radio e an television. A l'ha ëdcò fàit vàire film e scrivù ëd liber ëd sucess.
Liber
🇫🇮
Bardaos, San Sadurniño
🇫🇮
Siracusa
Siracusa a l'é na sità dla Sicilia ëd 123.324 abitant, capleugh dl'omònima provinsa.
La sità a së stend arlongh la còsta oriental ëd Sicilia. A pija sò nòm dal maré Syrako lì-davzin.
A l'é na sità d'art ëd n'anteresse archeològich ëstrasordinari, n'amportant sènter torìstich, na località balnear e n'amportant sènter d'atività comersiaj e andustriaj.
Stòria
Conforma a lòn ch'a conta Strabon, Siracusa a l'é stàita fondà da Archias.
Con l'agrandisse ëd soa prosperità e soa potensa militar, la sità a l'é vnùita an pressa un dij sènter amportant dël bassin mediterani. Dël 480 aGC a l'ha batù ij cartaginèis, con l'agiut dj'agrigentin.
Ai temp ëd Dionis, as son butasse a dësvlupé la strutura difensiva dla sità, con l'atension sempe vers Cartàgin.
Dël 212 aGC a l'é stàita conquistà dai roman. Durant le violense séghit a la conquista, a l'é mòrtie ëdcò Archimede.
Ant la prima mità dël VI sécol, Siracusa a l'é stàita gionzùa a l'Amper bisantin. A l'ha acujì la cort ëd Costans II, che ambelessì a l'é stàit massà dël 668.
Dl'878 a l'é stàita ocupà da j'àrabo, ch'a l'han gavaje ël ròl aministrativ amportant ch'a l'avìa avù fin-a a col moment.
Durant la sconda mità dël sécol ch'a fa XI a l'é stàita pijà dai norman. A l'é peui passà a j'Angiò e, apress ij Vespr, a j'aragonèis, ch'a l'han torna daje prestis e autorità.
Dël sécol ch'a fa XV, a l'época ëd Carl V, le struture ëd difèisa dla sità a son ëstàite ancor ranforsà.
Séghit a j'acòrd d'Utrecht, a l'é passà ai Savòja, peui a j'austrìach e ai Borbon.
Artisanà
Antra ij prodot caraterìstich ëd l'artisanà a-i son le siràmiche ch'a arpresento sene dla vita sicilian-a, ij travaj an bòsch e an coram, j'oget tìpich an papir.
Leu d'anteresse
Tuti ij di an piassa Pancali as dësrola ël mërcà, ch'a eufr tute sòrt ëd vestiari e d'alimentar.
Sorgiss Aretusa
Costa sorgiss d'eva dossa motobin antica a seurt da na balma davzin al mar. Ambelessì la mitologìa a l'ha postà la vicenda d'Aretusa e Alfé.
La fontan-a d'Artémide
A resta an piassa Archimede. A l'é euvra ëd Moschetti e a simbolisa ël mit ëd la ninfa Aretusa.
Ël teatro grech
Ël teatro grech a resta an slë spiuvent ëd ròca ëd Còl Temenite, con la fòssa voltà vers la pian-a siracusan-a bordà dal mar.
Realisà da l'architet Damocopos, soe orìgin a armonto al V sécol aGC. Dël III sécol aGC, a l'época ëd Jeron II, la costrussion a l'é stàita sotponùa a n'euvra ancreusa d'arstruturassion e d'angrandiment ch'a l'ha modificane la fisonomìa original. Dovrà për j'arpresentassion clàssiche e le ciambree pùbliche, ël teatro a l'ha constituì ël cheur ëd la vita siracusan-a dij temp antich.
Sota ij roman l'edifissi a l'é stàit torna modificà për përmëtte j'arpresentassion e jë spitàcoj tìpich dël mond roman.
Durant la prima mità dël sécol ch'a fa XV, sota Carl V, la part superiora dla fòssa e la sena a son ëstàite dësblà për fene ëd material da costrussion për le fortificassion d'Ortigia. La granda fòssa, na vira formà da 67 órdin dë scalin, a n'ha mach pì 46, partagià an 9 setor.
L'anfiteatro roman
A l'é bel fé ch'a sia stàit fabricà a parte dal I sécol aGC. A l'é a pianta elìtica e a l'é stàit realisà con dle proporsion grandiose.
L'orija ëd Dionis
Ciamà parèj da Caravagg, costa balma a forma ëd pavajon auricolar a arvela dle qualità acùstiche particolar. La legenda a conta che ël tiran siracusan a-i confinava ij sò nemis e a na scotava le conversassion da fòra.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Roberto Visentin (dal 16/06/2008).
Sità gemelà
thumb|right|200px|Ël dòm Siracusa a l'é gemelà con:
Rivolussion russa dël 1917
Lë s-ciòp ëd la rivolussion
thumb|225px|Rivolussionari russ dont Trotsky e Voroshilov
Siracusa
Anliure esterne
🇫🇮
Rivolussion russa dël 1917
Lë s-ciòp ëd la rivolussion
Già dël 1905 an Russia a-i ero stàit dij movement arvolussionari ma l'armada imperial a l'avia sofocaje con la violensa an provocand un grand nùmer ëd mòrt. Dël 1917 l'Imperi dla Russia a l'era angagià ant la prima guèra mondial da banda dla tripla antèisa contra l'Almagna ma le còse a adasìo motobin mal e la Russia a l'avia avù pì che ses milion ëd mòrt. Ël govern dël Zar Nicòla II a l'avia përdù nen màch l'apògg dël pòpol ma ëdcò dla borzoasìa.
Parèj ël govern a dròca an fërvé dël 1917. Un neuv Govern Provisòri an prevalensa borzoà a ven nominà ma so votéj ëd continué la guèra a va contra la popolassion ch'a veul la fin dj combatiment. Ij Bolsevich con Lenin a na profito për pijé ël podèj con un colp dë stat. A comensa na guèra sivila antra ij Bolsevich e ij sò nemis che an realtà a son squasi tuti ij sò aversari politich: nobiltà, borzoasìa e democràtich. Divis e nen bon a organisesse, a saran batù al prinsipi dël 1920 an permëtend la consolidassion dël govern dj Bolsevich che a proclameran la fondassion dl'Union Soviética ai 30 dzèmber dël 1922.
🇫🇮
Balme
right|140px Balme (Barmes an franch-provensal) a l’é un comun ëd 95 abitant dla provincia ëd Turin.
Coltura
A Balme a-i é l'Ecomusé dle Guide Alpin-e.
Aministrassion
thumb|right|200px|Panorama Ël sìndich a l'é Mauro Marocco (da l' 8/06/2009).
Arferiment
🇫🇮
Landévennec
Landévennec a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Brëtagna, ant ël dipartiment ëd Finistère. A së stend për na surfassa ëd 13,85 km², con 374 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 27 ab/km².
🇫🇮
La Barben
La Barben a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Provensa-Alp-Còsta Asura, ant ël dipartiment ëd Bouches-du-Rhône. A së stend për na surfassa ëd 22,85 km², con 649 abitant, scond ël censiment dël 2004, con na densità ëd 28 ab/km².
🇫🇮
Lullula arborea
thumb|right
Lodnin
Órdin:  Passeriformes<BR> Famija: Alaudidae<BR> Géner:  Lullula<BR> <BR> <BR> <BR>
Descrission
Àutri nòm an piemontèis: Lodnin. <BR> A l'é ën cit osel ch'a mangia bòje. <BR>
Ambient
Da finì. <BR>
Distribussion
Da finì. <BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Lullula arborea
Stòria dël Piemont
Ël Piemont, a l'é un pais che a confin-a con Fransa e Svìssera e costi avzin, dzoratut ant ël cas fransèis, a l'han sempre avù na gran influensa dzora soa stòria. Ant ij sécoj passà soa posission stratégica ai pé dj'Alp a l'ha trasformalo ant un bocon vreman galup për ij fransèis, che a lo vardavo coma ciav d'intrada për l'Italia.
A son ëstàit ij Savòja a pijé 'l contròl dël pais già dal sëcol ch'a fa XVI: da quandi Emanuel Filibert ëd Savòja a l'ha tramudà la capital ëd sò pais da Chambéry a Turin, la dinastìa a l'é dventà padron-a dël destin piemontèis fin-a a l'unità italian-a.
J'achit
Le prime testimonianse 'd vita uman-a an Piemont a son dël Neolìtich (d'utiss a son trovasse davzin a Alba, Ivrèja e an Valsusa).
Lenga Pambia
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Pambia o Pambia a fa part dle lenghe niger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Còngo.<BR> <BR>
Stòria dël Piemont
J'achit
Ant ël cors dij sécoj ël teritòri a l'é stàit abità dai Lìgur, che a stasìo 'dcò an squasi tuta cola tèra che ancheuj a l'é l'Italia dël nòrd, e da d'àutri pòpoj coma ij Taurin, ij Graiocej, ij Bagienn e ij Salassin.
A-i era na gran varietà 'd popolassion che a vivìa dzoratut ëd pastorissia ai pé dle montagne o 'd pësca davzin ai gran fium. A smija che fin-a la sità 'd Turin a sia nàita an época roman-a davzin a 'n cit sénter ëd Taurin, e për sòn a l'avrìa pijà 'l nòm ëd Julia Augusta Taurinorum, valadì dij Taurin.
L'época roman-a
Ij Roman a son ruvà an Piemont ant lë sgond sécol a.C., ma nomach ant l'época'd Céser, ant j'ani dla campagna an Galia, anté che a-i é staje la fondassion roman-a 'd Turin; ant ij midem ani ij Salassin a j'ero vinciù con la dëròta d'Augusta Pretoria (l'Aosta dël di d'ancheuj). Ël rest dël Piemont dël di d'ancheuj, costituì dzoratut da 'd montagne, a l'é peui stàit ocupà mach da Otavian August, fieul ëd Céser.
A cola mira 'l Piemont a l'é stàit dëspartì tra la Galia Cisalpin-a e le provinse roman-e dj'Alpes Cottiae, Alpes Maritimae e Alpes Poenninae. Ij Roman a l'han fondà quàich sità piemontèisa: ansema a Ivrèja a son sità 'd fondassion roman-a: Ast, Alba, Àich, Noara e Vërsèj. Ste sità a j'ero nen grande përchè a nassìo coma 'd campament militar con ëd trincere e a l'é për costa rason che tute a l'han un sénter con na pianta quadrangolar.
A la fin ëd l'época roman-a a-i é staje la bataja 'd Polèns, combatùa da Stilicon contra ij Visigòt ant la pian-a davzin a Bra.
L'àuta Età 'd Mes
Dòp la fin dl'Amper Roman d'Ossident, ël Piemont a l'é furnì sota 'l contròl ëd le tribù barbàriche: ant un prim moment Odoacr, peui sota ij Borgond e peui sota j'Ostrogòt.
A metà dël sécol ch'a fa ses ij Bisantin a l'han liberà 'l Piemont da la dominassion barbàrica e parèj a l'é finìa la guèra gòtica, son la sotmission dij Gòt.
Lenga Pambia
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Pambia a peul esse:<BR> <BR>
Stòria dël Piemont
L'àuta Età 'd Mes
Ma, dël 568 d.C., a l'é ruvà na neuva popolassion barbàrica, ij longobard: le sità bisantin-e dël Piemont a son rendusse sensa resistensa e parèj a l'é terminà l'época dël podèj bisantin an Piemont. Ij neuv padron Longobard a l'han butà la capital ëd sò regn a Pavìa antramentre che a Turin a l'é stàita amportanta la figura d'Agilulf, prim duca ëd la sità.
An costa época ël teritòri piemontèis a l'é stàit spartì an vàire ducà e a-i é staje 'dcò la fondassion d'amportant monasté (coma për esempi l'Abassìa dla Novalèisa).
Lenga Pambia
Classificassion
<BR>
Stòria dël Piemont
L'àuta Età 'd Mes
La posission strategica dël Piemont a l'era già ciàira an l'età 'd mes, quand Carl Magn a l'ha capì lë bzògn d'amparesse dla region për pijé 'l regn longobard ëd Desideri. La bataja final a l'é fasse a la Ciusa 'd San Michel e l'é stàita positiva për ël re franch: batù ij longobard, a l'é intrà andrinta al teritòri piemontèis, an argionzend Turin e Pavìa.
Lenga Pambia
Còdes ISO
<BR>
Upahl
Upahl a l'é un munissipi dl'Almagna localisà ant ël distret ëd Nordwestmecklenburg, stat ëd Meclemborgh-Pomerania Ossidental.
Lenga Pambia
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=pmb
Stòria dël Piemont
Ij Sarasin
Ant ël sécol ch'a fa neuv a son ancaminà 'dcò an Piemont scorerìe dij pirata Sarasin, ruvà da la Liguria, che a l'han vreman marcà la stòria dël pais.
Ij Sarasin, partì da la Spagna e da la Provensa a l'avìo soa base a davzin a Saint-Tropez, a son ruvà a ravagé Ast e Susa, an sbaruvand la popolassion e an antrapand ij comersi ch'a passavo për j'Alp. Tra ël 912 aGC e 'l 920 aGC ij Sarasin a l'han squasi ravagià l'Abassìa 'd Novalèisa, che as trovava davzin al Monsnis, e Oulx a l'é stàit squasi dësblà. Ij monio a son peui arfugiasse a Turin.
La division an marche
Dventà part dl'Amperi Carolingg, ël Piemont a l'é stàit dëspartì an tre region aministrative, con ëd termo nen fissà, e ant në sgond moment a l'é intrà ant la gran Marca d'Ivrèja, guidà da j'Anscarich. Costa-sì a l'era na potenta famija con n'orìgin franca, che a l'avìa sò fondador an Anscari I. Dventà tròp potente për l'echilibri local, dël 926 a.C. la Marca d'Ivrèja a l'é stàita dëspartìa dal re d'Italia Ugo 'd Provensa e parèj a son nàite tre marche neuve, con ël nòm dij sò fondador:
Le neuve famije a l'han butà soa sede an amportante sità 'dcò fòra dal Piemont (coma Savon-a, prima capital Aleràmica). An costa época a-i era pa na distinsion ciàira tra Piemont e Liguria da già che 'l nòm Piemont a indicava nomach l'area tra 'l Tane e j'Alp Còssie (antramentre che dal sécol ch'a fa quìndes a l'avrà 'l sens dël di d'ancheuj).
Jë Sgnor pì amportant ëd le marche piemontèise a son ëstàit Arduin d'Ivrèja e Olderich Manfrèid II, sgnor ëd Turin, che a l'ha sërcà dë slarghé sò domini con la fòrsa ma sensa sucess. Ai dissendent d'Arduin a l'é restà la marca Arduìnica, a Adelàide ëd Susa, fija d'Olderich, a son restà Turin e Susa, andoa a l'é andàita a vive la marchèisa.
Con ël mariagi tra Odon ëd Savòja, Adelàide a l'ha unì ij teritòri piemontèis ëd sò pare Olderich con coj alpin an Savòja che la dinastìa 'd sò òmo a l'avìa fin da j'ani d'Umbert I Biancaman. Con cost mariagi la dinastìa "fransèisa" a ancaminava a progeté soa espansion an Piemont.
Le Comun-e
Ant ël sécol ch'a fa XIII a-i é n'arnàssita an tut ël Piemont con vàire borgh che a son dventà libere comun-e e tra ij pì amportant a-i son: Alba, Ast, Cher, Ivrèja, Noara, Turin, Torton-a, Vërsèj. Dël 1162, quand Milan a l'é stàita ravagià dai soldà dël Barbarossa, vàire comun-e piemontèise a son intrà ant la Lija Lombarda che a l'avìa 'l dobi but ëd bate l'amperador alman e dë slarghé sò domini teritorial.
An onor dël papa Lissànder III, che tant a l'avìa fàit contra la mnassa ghibelin-a, le comun-e lombarde a l'avìo fondà, tra ij fium Tane e Bormia squasi coma a fé dispet a l'amperador alman, na neuva sità: Lissandria.
Dël 1174 Federich I a l'é calà për la vira ch'a fasia sinch an Italia. Ravagià Susa, a l'é ruvà ant la pian-a padan-a an sarand Lissandria. La sità a l'ha resistù e a l'ha vagnà ij nemis che peui a son ëstàti dël tut vinciù ant la bataja 'd Legnan.
La bruta dërota a l'ha pa cangià la situassion politica che a l'era creasse an Piemont: da na banda a-i ero le sità dla Lija coma Ivrèja, Noara, Vërsèj e Lissandria; da l'àutra banda a-i ero cole alià con l'amperador e guidà da 'd vassaj 'd Federich: Cher, Ël Casal, Turin e Tortona. La lòta tra ste sità a l'é stàita longa, dzoratut për ij but dë spantiament dël Monfrà e ëd Salusse.
Ël Monfrà, Salusse e ij marchesà aleràmich
La nàssita 'd costi marchesà, che a l'han vreman marcà la stòria piemontèisa, a-i é staje mersì a Aleram ëd Monfrà. La legenda a dis che Aleram as sia mariasse con la fija dl'amperador Oton I dël Sàcher Roman Amper e che chiel-sì a l'abìa decidù 'd feje coma cadò 'd mariagi tute cole tère che Aleram a sarìa stàit bon a traversé a caval an tre di. Cola tèra a l'era 'l Monfrà e Aleram a l'ha peui avù'l tìtol ëd marchèis (967 d.C.).
An realtà ël domini aleràmich a l'era motobin pì grand dël Monfrà da già che a ruvava dal fium Pò fin-a a la Liguria e a l'avìa coma "capital" Savon-a.
Miraco Aleram a l'era fieul d'un grand sgnor feudal ëd costa tèra, Gulielm, dont i savoma squasi gnente. Motobin pì famos a l'é Bonifass dël Vast, novod d'Aleram e sgnor ëd Savon-a, che a dominava un teritòri dësmisurà (nen mach an Piemont ma 'dcò an Toscan-a), e a l'ha dëspartì ij sò domini an creand parèj ëd grand sénter ëd podèj. Tra costi sénter ij pì grand a j'ero pròpi 'l Monfrà e Salusse.
Ant ël Monfrà ij marchèis Gulielm V ël vèj, Conrà ëd Monfrà, Bonifass e d'àutri a l'han slargà sò podèj an fasend pì granda e fòrta soa dinastìa e a l'han sërcà 'd pijé tut ël sud ëd Piemont.
Gulielm V e Conrà a l'han partessipà a la Tersa Crosià, e Conrà a l'ha ardità 'l tròno dël Regn ëd Gerusalem. Bonifass I, sucessor ëd Gulielm V e Conrà, a l'é dventà re 'd Tessalònica e pròpi an cost regn Bonifass I a l'é mòrt an lotand contra ij bùlgar dël 1207.
Ël moment pì àut a-i staje con ël regn ëd Gulielm VII (1253 - 1296), che a l'é dventà 'dcò capitan ëd Génoa e Milan. Ampërzonà dai lissandrin, a l'é stàit massà e sò fieul Gioann I (1296 - 1305) a l'é mòrt sensa gnun ardité. A cola mira ël contròl dël Monfrà a l'é stàit pijà da Teodor I, paleòlogh ëd Bisans, amparentà con j'aleràmich.
A Salusse ël podèj ant l'época dle marche a l'é stàit meno evident. Manfrèid I, prim marchèis ëd Salusse, a l'era 'l prim-génit ëd Bonifass dël Vast e a l'ha otnù mach ël teritòri 'd Salusse e pòche àutre tère. Coj ch'a son ruvà dòp chiel a l'han nen aumentà l'amportansa dël marchesà che, al contrari, a l'é squasi dësparù quand a-i é staje la guèra sivila tra Manfrèid V e Federich I.
Superà la guèra sivila e tramontà l'idèja dë spantié sò domini a tut ël Piemont, Salusse a l'é dventà 'n borgh rich e fiori mersì ai regn ëd Ludovich I e Ludovich II.
Ij Savòja
Ij prim Savòja a j'ero pa piemontèis përchè 'l sénter ëd sò podèj a l'era la Morian-a, dëdlà dj'Alp e mach con ël mariagi tra Odon e Adelaide 'd Susa a l'han arseivù dle tère an Piemont.
Donca fin da sùbit ël podèj dj Savòja as fondava sël contròl dij vàlich alpin. Ij teritòri sabàud colocà sle montagne, a l'avìo 'd termo nen precis e che a j'ero nen fàcil da controlé. A l'é stàit Umbert III ëd Savòja, ruvà 'l podèj a nomach 12 ani për la partensa dël pare Medeo III për le Crosià, che a l'é ciamasse për la prima vira Cont ëd Morian-a, ëd Savòja e Marchèis d'Italia.
Quand Umbert III a l'ha pijà la decision ëd resté lontan da l'influensa borgognon-a për fé në stat orientà a l'Italia, ij Savòja ant un prim moment a l'han ëdcò sërcà 'd resté lontan da l'amperi ma peui a l'han dovù dventé vassaj amperiaj.
A la mòrt ëd Medeo IV (1254) a son ancaminà dle lòte tra ij fieuj dël cont che a l'han portà a na division dël teritòri peui torna butà ansema da Pero II, ciamà dai sò contemporan "ël cit Carl Magn", che a l'ha portà l'órdin e a l'ha peui lassà la sucession a sò frel Filip I.
Dòp la mòrt ëd Medeo V ëd Savòja, lë stat sabàud a l'ha arpijà 'l podèj mersì a le vitòrie militar ëd Medeo VI e Medeo VII, arcordà con jë stranòm ëd "Cont Verd" e "Cont Ross". Dzoratut Medeo VII a l'ha fàit cadò a sò domini ëd na pòrta sël mar quand a l'ha pijà la sità 'd Nissa Marìtima, che a l'é restà 'l prinsipal pòrt sabàud fin-a a l'eut-sent.
Da armarché 'dcò 'l branch ëd la famija Savòja-Acaja, che a l'ha arseivù 'l tìtol dël 1301, al mariagi tra Filip d'Acaja con Isabela, ùltima arditera dla dinastìa e che fin-a al 1418 a l'ha avù 'l contròl dzora 'n teritòri che a andasìa da l'àrea 'd Pinareul (la capital) e a ruvava fin-a Fossan.
Sécol ch'a fa XV: j'ani dl'inquisission
Costa a l'é stàita n'época ëd vàire indecision, ëdcò sota na mira religiosa. L'Età 'd Mes a l'ha vist nasse tante eresìe e 'l Piemont a l'é stàit la cun-a d'un-a dle prinsipaj: cola Dossinian-a, che a pijava sò nòm da sò fondador: Fra Dossin. A dispèt dël fàit che Dossin a l'avrìa sërcà d'artorné a la purità dij prim cristian, la stòria a l'ha contane che peui a l'avrìa fàit ëd ravagi an dij pais dël bielèis e dël noarèis. Ël vësco 'd Noara, Ranié Avogadro, a l'ha arseivù dal papa Clement V ël mandà d'organisé na "crosià" contra Dossin, che a l'é stàit ampërzonà e condanà a mòrt dël 1307.
Për combate l'oposission a la Cesa catòlica an Piemont, dal sécol ch'a fa XIII a son ëstàit creà vàire tribunaj dl'Inquisission, durant ël pontificà dël papa Nossens IV. Ij tribunaj a j'ero squasi sempre guidà da d'inquisitor dël milanèis o dël Delfinà.
Soens tra j'anquisitor e 'l pòpol a-i ero dle bataje, coma quand dël 1365 l'inquisitor Pietro Cambiani a l'é stàit tacà e massà da la popolassion ëd Susa. Ant ël regn ëd Medeo VIII ëd Savòja 'l tribunal a l'ha avù 'n podèj ancora pì grand e le repression a son dventà sempre pì violente sota Ludovich I.
Ant ël sécol ch'a fa XV a-i é staje na chërsùa dël podèj djë sgnor contra col ëd le libere comun-e (già men fòrte ant ël sécol ch'a fa XIV) e contra ij vësco. Ël podèj dij vësco a l'era stàit franch amportant për unì le sità tra 'd lor, ma da l'achit dël Quat-sent, scontrandse con ij Savòja, con ël Monfrà e con Salusse, cost podèj a l'era calà 'd pianta.
Ël Sìnch-sent a l'é 'dcò 'l sécol anté che 'l Piemont a l'ha formà ij sò termo dël di d'ancheuj: ij teritòri dël sécol ch'a fa XXI a son coj che a l'avìo già ij tre stat ëd cola época (valadì Stat Sabàud, Monfrà e Salusse).
Ël sécol ch'a fa XVI
Ëdcò ij Savòja, fin-a a col moment j'ùnich faldàuli a avèj ancora un podèj assé grand, tra 'l sécol ch'a fa XVI e XVII a son cascà ant na condission ëd fiaca. Dòp la mòrt ëd Medeo VIII ël podèj a l'é passà al fieul Ludovich e peui al novod Medeo IX. Cost-sì, arcordà coma n'òm grand për soa spiritualità e për sòn diciarà beà, a l'avìa na salute assé débola e an efet a l'é mòrt dòp un cort goern. Sò sucessor a son mostrasse a fé 'd conquiste teritòriaj, an goernand soens për pòchi ani.
Ël moment ëd crisi a l'é stàit compagnà da la presensa 'd sovran amportant e potent coma Carl VIII e Luis XII: an costa época la Savòja e la capital del ducà, Chambéry, a son cascà sota 'l contròl dij fransèis, peui arcuperà da Emanuel Filibert, mersì a la vitòria sij fransèis a San Quintin dël 1559 (andoa Emanuel Filibert a l'ha guidà l'armada spagneula), e con la pas ëd Cateau-Cambrésis.
Ël sécol ch'a fa XVII
Dòp la mòrt ëd Vitòrio Medeo I a l'e stàit Carl Emanuel II a arforsé ancora 'd pì l'armada piemontèisa, e se la mòrt a l'avèissa nen fermà soa volontà, a l'é belfé ch'a l'avrìa sërcà n'àutra espansion. Dòp n'época 'd regensa fàita da Maria Gioana Batista, sò fieul, Vitòrio Medeo II, a l'ha decidù d'afronté lë stòrich nemis dël Piemont: la Fransa.
Ant la guèra franch-piemontèisa (1690-1696: bataja dë Stafarda e bataja dla Marsaja) l'armada 'd Vitòrio Medeo II a l'é stàita batùa vàire vire da cola 'd Luis XIV ëd Fransa e donca 'l duca a l'ha decidù 'd cangé dë strategìa an dventand alìa dël Re Sol ma a l'é torna passà con ij nemis dij fransèis quand a-i é staje na bon-a ocasion.
Dal Ducà al Regn
An cost sécol ij Savòja a l'han partissipà a tute le guère ch'a l'han sangonà 'l continent ant ël Setsent e, mersì a soa abilità polìtica, a son riussì a slarghé ij sò teniment. Coste-sì a a son le neuve conquiste:
Ël premi për coj sacrifissi a l'é ruvà con ël tratà d'Utrecht dël 1713, quand ël duca Vitòrio Medeo a l'ha otnù ël tìtol ëd re 'd Sicilia, peui trasformà ant ël tìtol ëd re 'd Sardëgna.
Ël prim re 'd Sardëgna a l'é stàit Carl Emanuel III, che an sò regn a l'ha partecipà a doe guère longhe e sagnose: la guèra 'd sucession polonèisa e la guèra 'd sucession austrìaca. Ël re piemontèis a l'ha vagnà quaicòsa dal prim conflit, antramentre che ant lë sgond a l'ha vist ij termo 'd sò pais violà dai fransèis. Përdùa n'importanta bataja a la Madòna dl'Orm, a l'ha però vinciù l'amportanta bataja dl'Assieta dël 1747, andoa con na granda vitòria a l'ha almanch arcuperà la pien-a sovranità ëd Piemont.
"L'assolutism arformator" ëd Vitòrio Medeo II e 'd Carl Emanuel III a l'ha dëslupà un pais vajant sia sota la mira militar, sia sota la mira burocratica e aministrativa. J'arzultà a son però stàit men bon sota la mira econòmica e sossial: a-i era ancora nen na borzoasìa fòrta, bon-a a dësvlupé l'evolussion ëd la società antramentre che 'l comersi a l'era ancora blocà da tròpe taje, l'ortodossìa catòlica a l'era ancora tròp fòrta, e a-i era gnun-a arforma anluminista.
A la finitiva a venta però armarché che ël Setsent an Piemont a l'é considerà 'l sécol d'òr për vàire rason:
Da l'Eut-sent a l'unità d'Italia
Ant ij moment pì crìtich o 'd transission ëd la stòria nassional, ël Piemont a l'ha dàit amportant contribussion coma "laboratòri" polìtich e sossial, con j’euvre ‘d carità sossial ëd l’800 (arcordoma Giusep Benedèt Cotolengh e Don Bòsch), ij siòpero dj'ovrié 'nt le guère mondiaj (ant ël 1917 e 'nt ël 1943), j'esperiense turinèise d'Antonio Gramsci e Piero Gobetti (agn vint), la gròssa partecipassion a la Resistensa (1943-45), l'industrialism inovativ d'Adriano Olivetti (agn sinquanta), la stason ëd lòte dl'otonn càud (1969). Imponenta a l'è stàita l'industrialisassion ëd la region, che da la strutura agraria tradissional dël regn sabàud, fondà 'n sl'egemonìa dij rangh burocràtich e militar e dl'aristocrassìa fondiaria, ch'a l'ha savù anandié, ancaminand da l'età cavourian-a (1852-61), un process ëd modernisassion fin-a a vnì, a l'inissi dël Neuv-sent, na zòna rilevanta dël triàngol industrial ch'a l'ha 'ncaminà 'l decòl econòmich italian.
A son nen mancà 'nt lë svilup esponensial, jë sbilanciament, dzortut teritoriaj, antra la zòna turinèisa, cheur ëd l'industrialisassion, e l'economìa rural e artigian-a dël rest ëd la region. L'economìa, tirà principalment da la FIAT, a l'ha portà 'nt j'agn sinquanta e sessanta a na gròssa imigrassion, ch'a l'ha provocà ancreuse trasformassion sossiaj e colturaj; a l'ha nen savù, però, rësponde ai cambiament portà da la mondialisassion ëd fin sécol e a l'ha pagà con la recession industrial e 'l fòrt aument ëd disocupassion.
Bibliografìa
🇫🇮
Sept-Îles Airport
Ël Sept-Îles Airport a l’é n'aeropòrt localisà a Sept-Îles, Québec, Canadà.
Lenga yucuna
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Yucuna a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ycn
🇫🇮
Lenga vanimo
Pais an dova a l'é parlà
La lenga vanimo o Vanimo a fa part ëd le lenghe sko e a l'é parlà dzortut an Papua Neuva Guinea.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Vanimo a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=vam
🇫🇮
Schlatt-Haslen
Schlatt-Haslen a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton d'Appenzell Intern, con sirca 1.160 abitant. A së stend su na surfassa ëd 17,93 km², con na densità ëd popolassion ëd 65 abitant për chilòmeter quàder. A confin-a con coste comune: Appenzell, Bühler (ant ël canton d'Appenzell Estern), Gais (ant ël canton d'Appenzell Estern), Gonten, Hundwil (ant ël canton d'Appenzell Estern), Stein (ant ël canton d'Appenzell Estern), Teufen (ant ël canton d'Appenzell Estern).
La lenga ufissial a l'é l'Alman. 🇫🇮
Chioggia
right|140px Chioggia (Cióxa an lenga veneta) a l'é un comun dël Véneto ëd 51.336 abitant, an provincia ëd Venessia.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Romano Tiozzo "Pagio" (dal 12/06/2007).
Silene vulgaris
right|250px|thumb|La piantin-a
Ij cojèt, scrussèt: Silene vulgaris
La pianta a peul rivé a 50-60 cm d'autëssa, con un càuss drit, sùtil. Le feuje, verd-sënner, a son un-a contra l'àutra, ovaj, scasi sensa pìcol. Le fior, bianche, a son an sla sima dij càuss.
Ambient
As treuva soens, ant ij pra e ant ij teren arportà.
Proprietà
A l'é nen dovrà an erboristerìa, ma a l'é bon-a an cusin-a.
Cusin-a
A la prima, a venta cheuje le ponte për na longheur ëd 5/6 cm, feje beuje për chèich minuta ant l'eva e peui feje andé con j'euv e con àutre pitanse, com jë spinass. As peul ëdcò fesse dij bon risòt, frità e mnestre dë stagion.
Se as veul dovresse ël cojòt com vërdura cheujta, ch'as condissa con un fil d'euli, pòca sal e gnente asil, për nen stërmé ël savor.
Le ponte, fërtà, a scrusso: për cost motiv, ël cojòt a l'é ciamà da cheidun "scrussèt". La pianta a arbuta an continuassion, a venta nen avèj por ëd pijé le ponte. Na vira trovà ël pòst dij cojòt, a venta mach fé atension a nen gaveje, peui un a l'avrà vërdura frësca an continuassion.
Lenga Ukwa
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Ukwa o Ukwa a fa part dle lenghe niger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Nigeria.<BR> <BR>
Silene vulgaris
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Matris ëd Pauli
Le matris ëd Pauli a son le matris: 🇫🇮
Lenga Ukwa
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Ukwa a peul esse:<BR> <BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ukq
Lenga Melo
Lenga Melo