cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Spassi ëd Baire
Le propietà ëd continuità
Da, a-i ven che An dzorpì, dagià che f a l'é continua, si, a-i é chèich tal che , donca v \in S(u). Antlora, si τ(u) a l'é definì conforma al second cas, i l'oma ; dësnò a-i é ëd la midema longheur che v e tal che. 🇫🇮
Vetto
Vetto (Vèt an dialèt arzan) a l'é un comun ëd l'Emilia-Romagna ëd 1.822 abitant, ant la provinsa 'd Res ëd l'Emilia.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Fabio Ruffini (dal 26/05/2014, scond mandà dal 10/06/2019).
Arferiment
thumb|left|300px|L'Apenin ëd la Val d'Ensa ant ël teritòri 'd Vetto
Madagascar
thumb|right|160px Ël Madagascar a l'é un pais dl'Àfrica meridional, d'anviron 20.200.000 abitant.
A l'é formà da n'ìsola dl'istess nòm e da vàire ìsole pì cite arlongh dla còsta.
La capital a l'é Antananarivo, ciamà an fransèis Tananarive.
Noasca
right|120px miniatura|sinistra Noasca (Novaska an franch-provensal) a l’é un comun ëd 187 abitant dla provincia ëd Turin.
Aministrassion
Ël sindich a l'é Piero Sergio Cucciatti (dal 29/05/2006).
Arferiment
🇫🇮
Madagascar
Anté ch'as treuva
300px|center
Geografìa
Ël Madagascar a l'ha na surfassa ëd 587.041 chilòmeter quadrà. As treuva ant l'Océan Indian sud-ossidental e a l'é a na distansa dal Mosambich d'apopré 400 chilòmeter, ant ël pont pì strèit dël Canal ëd Mosambich.
Le rivere pì longhe, ma incostante, a son cole ch'as campo ant ël Canal ëd Mosambich, antant che cole ch'a dësbòco ant l'Océan Indian a son pì riche d'eve, ma pì curte e violente
La preistòria
L'ìsola ëd Madagascar a l'é separà da l'Àfrica da la fin dël Giuràssich.
Ël nòm
Ël nòm Madagascar a ven da Madagosho o Madeigascar, ch'a son ëd variant dël nòm ëd la sità sòmala ëd Mogadiss. J'àrabo fin da l'età ëd mes a ciamavo l'ìsola Kūmr. D'àutri nòm a son ëstàit dàit daj prim navigador oropengh ch'a son passaje ant ij sécoj XVI e XVII: São Lorenço d'l'arcorensa dël 10 d'ost dël 1502, cand l'ìsola a l'é stàita vista da 'd navigador portughèis; Île Dauphine, da la bas fransèisa ëd Fort-Dauphin fissà dël 1643 al canton sud-oriental dl'ìsola da Jacques de Pronis, ch'a l'avìa antitolala al futur Re Sol.
L'ariv dj'europengh
Për un perìod pitòst longh la sossietà malgassa a l'é restà a lë stadi tribal. La formassion dle prime unità polìtiche locaj a l'é rivà al midem temp che j'oropengh a son rivà an sl'ìsola.
Fin-a a l'ancamin dël sécol ch'a fa XIX a-i son vàire regn ëspatarà an sl'ìsola. Tute coste formassion a son ëstàite anglobà ant le prime desen-e d'agn dël sécol ch'a fa XIX da l'Imérina, a l'adoss un cit podèj faldàul, ch'a l'era dventà dla fin dël sécol ch'a fa XVIII na monarchìa militar. Protagonista ëd cost cambiament, ch'a l'avrìa mnà a la costitussion dël prim ëstat malgass unitari, ciamà Regn dël Madagascar dal 1817, a son ëstàit ij re Andianampoinimerina (o Nampoina), ch'a l'ha regnà dal 1787 al 1810, e sò fieul Radama I, re dal 1810 al 1828. Ël prim a l'ha organisà na gorëgna aministrassion sentral e periférica. Sò fieul a l'é fasse giuté da j'anglèis dl'ìsola Maurissi lì davzin për taparé via, dël 1825, ij fransèis da Fort-Dauphin. A chiel as dev ëdcò la creassion ëd na lenga malgassa scrita e dle prime scòle locaj, giutà da la protestanta London Missionary Society.
L'anfluensa vagnà da j'anglèis e daj missionari protestant a l'ha cissà ël ghignon anvers jë strangé. A la mòrt ëd Radama I a l'é stàita soa vidoa Ranavalona I a pijé 'l podèj (1828-1861). An cost perìod a l'é arpijà la penetrassion fransèisa.
Ël fieul ëd Ranavalona I, Radama II, ch'a l'ha regnà dal 1861 al 1863 e a l'era filo-fransèis diciarà, a l'é stàit massà dal prim ministr Raharo. Chiel-sì a l'ha completà l'ossidentalisassion dël pais: a l'ha publicà un còdes, butà la coscrission obligatòria, delivrà jë s-ciav, adotà ël cristianésim tanme religion offissial. A l'ha peui provà a aprocesse torna a la Gran Brëtagna për tenté 'd salvé l'indipendensa dël regn, ma a l'era tròp tard.
Dël 1883 la Fransa a l'ha ancaminà l'ocupassion militar dël protetorà dij Sakalava e dël nòrd-est dl'ìsola fin-a a Tamatave. Ël 1 d'otóber dël 1895 j'armade fransèise a son intrà a Antananarivo, an amponend a l'argin-a Ranavalona III (ch'a l'ha regnà dal 1883 al 1896) un tratà 'd protetorà. A la fin, ij 6 d'ost dël 1896, ël Madagascar a l'é stàit unì a la Fransa e dël 1897 la monarchìa a l'é stàita diciarà finìa.
L'aministrassion colonial dël governator Gallieni (1896-1905) a riess pa però a strompé d'autut la resistensa local.
Un prim moviment nassionalista as organisa për euvra dij volontari malgass ant l'esèrcit fransèis durant la prima guèra mondial ant la sossietà segreta VVS. Ës moviment a pija na posission pì ciàira mach durant la sconda guèra mondial, cand ël governator Cayla a aderiss al govern ëd Vichy. Sòn a pròvoca l'ocupassion dl'ìsola da part dj'anglèis e l'anviarura dla lòta për l'indipendensa.
Ant la neuit an tra ij 29 e ij 30 ëd mars dël 1947 n'ansuression guidà dal Mouvement Démocratique de la Rénovation Malgache a faliss. Sòn a pròvoca dle repression durà fin-a al 1956.
Dël 1956 as forma, con la contenta dj'autorità fransèise, ël PSD, Partì Socialdemocràtich dël Madagascar e dle Comòre, che fin da la creassion dla repùblica malgassa dël 1958 (ant ël quàder dla Comunità Fransèisa) a dventa la pì granda fòrsa polìtica dël pais.
L'indipendensa
L'indipendensa a l'é stàita otnùa ij 26 ëd giugn dël 1960, con Philibert Tsiranana coma prim president.
Clima
Ël clima a l'é caraterisà da temperature pitòst àute, pì moderà an sle sime, e ch'a chërso viaman ch'as va a nòrd.
Le pressipitassion a son bondose e frequente a orient e ansima a part dj'autipian sentraj esponù a j'alisé costant e a j'orissi; a ossident, për la pì part sùit, le pieuve a l'han anvece caràter stagional e a calo viaman ch'as va vers sud.
Fàuna
thumb|200px|Lémur An Madagascar a son motobin ëspantià ij lémur; a son present bòa e pitónid sìmij a coj dl'América meridional.
Organisassion polìtica
Ël president a l'é l president a l'é Andry Rajoelina (dal 2019).
Ël Prim Ministr a l'é Christian Ntsay (dal 2018).
Alectoris barbara
Pernis ëd Sardëgna
Órdin:  Galliformes<BR> Famija: Phasianidae<BR> Géner:  Alectoris<BR> <BR> <BR> <BR>
Descrission
Àutri nòm an piemontèis: Pernis ëd Sardëgna. <BR> L'Alectoris barbara, o Pernis ëd Sardëgna, a l'é n'osel. A mangia bòje. Costo artìcol a l'é mach në sboss. Da finì. <BR>
Ambient
As treuva an Nòrd Àfrica e ant ël Mar Mediteran. <BR>
Distribussion
Da finì. <BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Alectoris barbara
Algher
Algher (an catalan L'Alguer, an sard S'Alighera, an italian Alghero) a l'é na sità dla Sardëgna ëd 40.776 abitant, an provincia ëd Sàssari.
Lenga
Ël 22,8 % dj'algherèis a parla catalan, ch'a l'é ëdcò mostrà a le masnà a scòla.
Aministrassion
thumb|right|200px|Tor San Giaco Ël sìndich a l'é Mario Bruno (dal 8/06/2014).
Sità gemelà
Algher a l'é gemelà con:
Anliure esterne
🇫🇮
Fonsion
Ël concet ëd fonsion (o aplicassion) a l'é un dij pì amportant an matemàtica. As trata ëd na nossion ch'a l'ha evolvù con la matemàtica e che al di d'ancheuj a l'ha un ròl sentral e unificador. Le fonsion as rancontro daspërtut an matemàtica e as deuvro ëd tante fasson diferente.
La definission
Dàit j'ansem A e B, as dis fonsion antra A e B na relassion anté che a minca element ëd l'ansem A a-j corëspond un e mach un element ant l'ansem B. Për denoté na fonsion f antra A e B a së scriv f:A \to B. L'element ëd B ch'a corëspond a l'element x \in A as denòta f(x). Soens x a l'é ciamà la variàbil indipendenta e y=f(x) la variàbil dipendenta.
La stòria dël concet ëd fonsion
Ant ël sécol ch'a fa XVII, lë studi dël moviment - dal travaj ëd Kepler an sij pianeta a col ëd Huygens an sle pèndole - a l'é stàit fondamental; le relassion fonsionaj a j'ero esprimùe a paròle ant ël lengage dle proporsion.
A l'é vorsuje dël temp prima che ël càlcol a fussa arfondà ant un contest algébrich e simbòlich, con le curve spessificà da 'd fórmole o equassion. Na vira che sòn a l'é rivà, a l'han fàit pì atension a le relassion antra ij sìmboj. A-i era damanca ëd na terminologìa për arpresenté dle quantità ch'a dipendìo da àutre quantità ant le fórmole o j'equassion.
Dël 1718 Johann Bernoulli a l'ha smonù la definission formal ëd na fonsion ëd na variàbil tanme na quantità formà 'd na fasson qualsëssìa con costa variàbil e dle costante. La fras «formà 'd na fasson qualsëssìa» a l'era nen ëspiegà; tutun a l'é belfé che costa a fussa antërpretà an na manera motobin pì arstrenzùa che lòn ch'a lo sarìa al di d'ancheuj.
Pian pianòt, ant la prima mità dël sécol ch'a fa XVIII, ël càlcol a l'é stàit separà da soe rèis geométriche e ël concet ëd variàbil coma a l'era aplicà a j'oget geométrich a l'é stàit rampiassà da la nossion ëd fonsion tanme na fórmola algébrica.
Ël sìmbol f(x) për denoté l'element ch'a corëspond a x a travers la fonsion f a l'é stàit antroduvù dël 1734 da Leonhard Euler. Chiel-sì, dël 1748, a l'é stàit ël prim a dé a le fonsion un ròl ciàir e sentral, an definend na fonsion tanme n'espression analìtica formà 'd fasson qualsëssìa da la quantità variàbil e da 'd nùmer o quantità costante. A l'é da antlora che ël concet ëd fonsion a l'é vnù fondamental. La concession d'Euler dle fonsion a l'ha ancor evolvù con dle discussion con d'Alembert e Daniel Bernoulli an sël problema dla fissela vibranta.
Ij debà antra vàire matemàtich avosà, dont Fourier, Dirichlet, Cauchy, Riemann, Weierstrass, Lebesgue e Borel, a l'han possà ël dësvlup d'ës concet, fin-a a la definission dël 1939 ëd Bourbaki, ch'a deuvra le cobie ordinà.
Tipo particolar ëd fonsion
Na fonsion f:A \to B a l'é dita inietiva si a element diferent d'A a corëspondo element diferent ëd B. An sìmboj:
Na fonsion f:A \to B a l'é dita surietiva si minca element ëd B a corëspond a chèich element d'A. An sìmboj:
Na fonsion f:A \to B a l'é dita bijetiva (o corëspondensa biunìvoca) s'a l'é sia inietiva che surietiva. Na bijession f:A \to A ëd n'ansem A an chiel-midem a l'é 'dcò dita përmutassion d'A. S'a-i é na bijession antra j'ansem A e B, costi-sì as diso equipotent.
Composission ëd fonsion
Ch'as consìdero d'ansem A,B,C e dle fonsion. A resta antlora definìa an manera natural na fonsion për mojen ëd l'ugualiansa h(a)=g[f(a)] për qualsëssìa a \in A. Costa neuva fonsion a l'é dita composission d'f e g e denotà g \circ f ,g \cdot f, o bele mach gf.
Esempi
Si f a l'é n'anvolussion ansima a n'ansem A, antlora f \circ f a l'é la fonsion identità ansima a A. 🇫🇮
Jesendorf
Jesendorf a l'é un munissipi dl'Almagna localisà ant ël distret ëd Nordwestmecklenburg, stat ëd Meclemborgh-Pomerania Ossidental.
A aparten a l'aministrassion ëd Neukloster-Warin.
Federich I Barbarossa
200px|thumb|Ritrat ëd Federich Barbarossa Federich I Hohenstaufen stranomà ël Barbarossa (Waiblingen, 1122 – Saleph, Tèra Santa, 10 giugn 1190) a l’é stàit imperator dl'Imperi Roman Sacrà. A l’é montà ansima 'l tròno d’Almagna 'l 4 Mars 1152 apress sò barba Conrà III, a l’é stàit ancoronà Imperator ël 18 Giugn 1155. Dël 1156 a l'ha marià Beatris ëd Borgògna.
Povragn
right|140px Povragn (Peveragno an italian; Pouvranh an ossitan) a l’é un comun ëd 5.372 abitant dla provincia ëd Coni.
Federich I Barbarossa
Dël 1184 a l'ha fàit ancoroné sò fieul Enrich IV re d'Italia e a l'ha faje marié Costansa, arditera ëd Sicilia.
Lissànder III
Lissànder III, nàit Rolando Bandinelli (Sien-a, 1100 anviron – Civita Castellana, 30 ost 1181), a l’é stàit ël papa ch'a fa 170, dal 1159 a soa mòrt.
Povragn
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Carlo Toselli (dal 5/04/2005).
Lissànder III
A l’é stàit an sò onor che, ant ël 1168, a l’ha pijà sò nòm la sità piemontèisa ëd Lissandria, edificà trames a Bormia e Tani, fondà an fonsion anti-imperial, per frené ël marchèis ëd Monfrà e Pavìa, alià al Barbarossa. 🇫🇮
Povragn
Arferiment
🇫🇮
Lenga yanomámi
Pais an dova a l'é parlà
La lenga yanomámi o Yanomámi a fa part ëd le lenghe yanomam e a l'é parlà dzortut an Brasil.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=wca
🇫🇮
Guignicourt
Guignicourt a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l’Aisne. A së stend për na surfassa ëd 17,74 km², con 2203 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 124 ab/km².
🇫🇮
Citrus sinensis
thumb|right thumb|right
Cheilymenia stercorea
Descrission
Cost artìcol a l'é mach në sbòss. Da finì.
Ambient
A chërs ëdzora a le merde dj'animaj sërvaj.
Citrus sinensis
Distribussion
Da finì.
Cheilymenia stercorea
Comestibilità
Sensa anteresse alimentar.
Citrus sinensis
Notissie
A l'é n'antich ìbrid, miraco tra ël Citrus grandis (pomelo) e ël Citrus reticulata (mandarin). Da finì.
Cheilymenia stercorea
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Citrus sinensis
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Buchs
Buchs a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton d'Argovia, con sirca 6.378 abitant. A së stend për na surfassa ëd 5,36 km², con na densità ëd popolassion ëd 1.190 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Aarau, Rohr, Rupperswil, Suhr.
Stassion ëd Vërsèj
La stassion ëd Vërsèj a l'é l'ùnica stassion dla sità. A resta an Piassa 'd Roma, davzin al sènter stòrich. Fabricà ant ël 1855 a l'é stàita agrandìa ant ël 1874 e modificà 'me a l'é ora ant ël 1937. As treuva an sla ferovìa Turin-Milan e a l'é colegà con le ferovìe për Ël Casal (atualment sarà) e për Pavìa. A l'é servia dai treno regionaj, regional lest, Fleciabianca, TGV. 🇫🇮
Buchs
La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.
🇫🇮
Falaise (Calvados)
48.89278°N, -0.18972°W Falaise a l’é na sità ant ël dipartiment ëd Calvados, ant la region administrativa ëd Bassa Normandìa, ant ël nòrd-est ëd la Fransa.
🇫🇮
Claude Debussy
right|thumb|Claude-Achille Debussy Claude-Achille Debussy, compositor fransèis, a l'era nassù ël 22 ost 1862 a Saint-Germain-en-Laye e a l'é mòrt ai 25 mars 1918 à Paris.
Euvre për orchestra
🇫🇮
Lübberstorf
Lübberstorf a l'é un munissipi dl'Almagna localisà ant ël distret ëd Nordwestmecklenburg, stat ëd Meclemborgh-Pomerania Ossidental.
A aparten a l'aministrassion ëd Neukloster-Warin.
Glendon Airport
Ël Glendon Airport a l'é n'aeropòrt localisà a Glendon, Alberta, Canadà.
Sò còdes aeropòrt ICAO a l'é CFP5.
Valmontone
Valmontone a l'é na comun-a dla region Lassio, provincia ëd Roma, con sirca 12.550 abitant. A s'ëstend për n'aira ëd 40 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 314 ab/km quadrà. A confin-a con Artena, Cave, Colleferro, Genazzano, Labico, Palestrina.
🇫🇮
Bernard Nieuwentijt
Fìsich. Nassù dël 1654, mòrt dël 1718. 🇫🇮
La Bâtie-des-Fonds
44.51528°N, 5.63944°W
La Bâtie-des-Fonds a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Ròno-Alp, ant ël dipartiment dël Drôme. A së stend për na surfassa ëd 12,12 km², com 10 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 1 ab/km².
🇫🇮
Lenga Bakpinka
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Bakpinka o Bakpinka a fa part dle lenghe niger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Nigeria.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Bakpinka a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Meilars
Meilars a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Brëtagna, ant ël dipartiment ëd Finistère. A së stend për na surfassa ëd 14,54 km², con 727 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 50 ab/km².
🇫🇮
Lagopus lagopus scoticus
thumb|right thumb| Lagopus lagopus scoticus
Përnis ëd la Scòssia
Órdin:  ---<BR> Famija: ---<BR> Géner:  ---<BR> <BR>
Ambient
Da finì. <BR>
Distribussion
Da finì. <BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Lenga yanomamö
Pais an dova a l'é parlà
La lenga yanomamö o Yanomamö a fa part ëd le lenghe yanomam e a l'é parlà dzortut an Venessuela.
Osseania
thumb|right|280px|L'Osseania da l'àut
Lenga yanomamö
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Yanomamö a peul esse:
Candieul
Candieul (Candiolo an italian) a l’é un comun ëd 5.635 abitant dla provincia ëd Turin.
Lenga yanomamö
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=guu
Osseania
L'Osseania (ciamà ëdcò ël continent novissim) a l'é un continent formà da ìsole e arsipélagh dont ij pì important a son: Polinesia, Melanesia, Micronesia, Australia e Neuva Zelanda. A l'ha na surfassa ëd 7.687.000 km² e a conta apopré 36.102.071 abitant. Ël nòm a deriva dal nòm Océan.
Candieul
Medzin-a
A Candieul a l'ha la sede l'IRRC (Istitut për l'arserca e la cura dël càncher), arnomà an Italia e fòra dl'Italia.
Lenga yanomamö
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Osseania
🇫🇮
Candieul
Aministrassion
thumb|right|200px|La cesa parochial Ël sìndich a l'é Valter Molino (da l' 8/06/2009).
Arferiment
🇫🇮
Psinaj
Nòm
thumb|right|200px|Ël [[Santuari ëd Sant Ignassi.]] Ël nòm dë Psinaj a smija ch'a ven-a da l'erbo dla pëssa.
Aministrassion
Ël sindich a l'é Gianluca Togliatti (da l' 8/06/2009).
Arferiment
🇫🇮
Cockney Rejects
Ij Cockney Rejects a son na formassion musical anglèisa.
Stòria
Ël prim disch publicà da la formassion a l'é stàit ël sìngol Flares and Slippers për la Small Wonder Records (con canson coma Police Car e I Wanna Be a Star). Cost disch-sì a l'ha avù assé 'd sucess an vendend 5.000 còpie e an ruvand ant la posission ch'a fasìa 24 ëd la classìfica. Giutà da le bon-e recension ëd l'arvista Sounds e da le trasmission a la radio 'd John Peel ij prim pass ëd la formassion a l'han avù ëdcò ël supòrt dël cantant djë Sham 69, Jimmy Pursey. Parèj a ruvo a oten-e 'n contrat con la EMI.
Pròpi Pursey a l'é 'l produtor dël prim sìngol publicà për la EMI, ch'a l'é stàit I'm Not a Fool, surtì dlë dzèmber dël 1979. Ël sìngol a l'é rivà a la posission ch'a fa 65 ëd la classìfica anglèisa e a l'é stàit dovrà për na reclam ëd la Levi's. Con sò ters singol, Greatest Cockney Rip-Off, la formassion a l'é intrà antra ij 30 pì vendù, an rivand fin-a a la posission ch'a fa 21, antramentre che 'l sìngol dapress a col-lì, I'm Forever Blowing Bubbles a l'é intrà antra ij prim 40.
Dël midem ann la formassion a l'ha fàit seurte We Can Do Anything e We Are The Firm ma cole doe euvre-lì a son pa andàite bin coma le prime.
Buccheri
right|140px Buccheri (Buccheri 'dcò an sicilian) a l'é un comun dla Sicilia ëd 2.187 abitant, an provincia ëd Siracusa.
Cockney Rejects
Stòria
Con la surtìa dij prim doi àlbom, Greatest Hits Vol. 1 e 2 la formassion a l'é vagnasse vàire sostnidor antra ij punk e jë skinhead anglèis e europengh. Dòp avej cangià doi baterista a l'han fàit seurte sò ters àlbom, Greatest Hits Vol. 3, registrà dal viv ant në studi dadnans a na partìa ëd passionà.
Buccheri
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gaetano Pavano (dal 25/05/2003 -second mandà: 2008-).
Guivry
Guivry a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l’Aisne. A së stend për na surfassa ëd 7,15 km², con 221 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 30 ab/km².
Buccheri
Anliure esterne
thumb|right|200px|Panorama
Cockney Rejects
Stòria
Con The Power and The Glory e The Wild Ones, sò disch a l'han chità-lì 'l punk për sërché dle sonorità pì rock.
Ij mèmber dla formassion a son separasse na prima vira dël 1985, peui a son torna butasse ansema dël 1990 për publiché l'àlbom Lethal e torna chitasse.
Dël 1999 la banda a l'é argionzusse n'àutra vira con na neuva formassion fàita da Tony Van Frater e 'l baterista Les "Nobby" Cobb (tuti e doi ruvà dai Red Alert). Con sta formassion-lì a l'han ancaminà a fé dle torné an Almagna, Italia, Spagna, Svessia, Stat Unì e Giapon.
Dël 2002 a l'han publicà l'àlbom Out of The Gutter, che a l'ha avù assé 'd success. Dël 2006 a l'han fàit na neuva version d ' I'm Forever Blowing Bubbles an ocasion ëd la final ëd la FA Cup anglèisa anté ch'a giugava la squadra dont lor a son tifos da sempre: ël West Ham United F.C. Publicà doi di anans ëd la final, ël tòch a l'é rivà ant la posission ch'a fa 22 ant la classìfica general d'iTunes e quart an cola rock.
Dël 2007 a l'han fàit seurte n'àlbom neuv, Unforgiven, dont ël sìngol a l'é Fists of fury.
Ij test
A l'é dël baterista dij Cockney Rejects ël nòm ëd cost géner ëd mùsica, ciamà Òj! për soa costuma 'd deurbe minca consert an criand "Òj! Òj! Òj!" për cissé 'l pùblich. A va dit che an cocknej (ël dialèt ëd Londra dont l'arferiment ant ël nòm ëd la formassion) Òj! a resta la pronunsia d'I, che a veul dì "mi" e a l'ha gnun àutr sust particolar.
La violensa dont a l'han sempre parlà an soe canson a l'é manifestasse vàire vire ant sò consert fin-a a la mira che la formassion a l'é stàita obligà a difend-se da le ruse provocà da tifos aversari.
🇫🇮
Ancon-a
center|550px
Òj madama ch'a ciapa ch'a pija
Òj madama a l'é un-a dle pì famose canson popolar piemontèise.
Ancon-a
Ancon-a (Ancona an italian) a l'é na sità dle Marche ëd 101.948 abitant, capleugh dla region e dl'omònima provinsa.
Òj madama ch'a ciapa ch'a pija
Nàita coma canson da piòla, col temp a l'ha giontà dij tòch ch'a l'han ëd valor ëd sàtira e protesta sossial e che an lasso un quàder ëd coma as formèissa e as esprimèissa l'opinion pùblica dle class basse piemontèise. Contut ch'a l'avèissa caràter popolar, la canson a l'é sempe stàita conossùa ëdcò ant le part àute dla sossietà piemontèisa.
Ancon-a
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Fiorello Gramillano (dal 22/06/2009).
Òj madama ch'a ciapa ch'a pija
Test tradissional
Costa-sì a l'é la part ëd test pì tradissional e conossùa, ch'a l'ha gnun-a valensa fòra 'd cola dla canson da piòla. A l'é ansima a costi vers-sì dovrà da motiv che a son peui andasse a inesté le gionte.
Ancon-a
Sità gemelà
thumb|right|200px|Ël pòrt Ancon-a a l'é gemelà con:
Òj madama ch'a ciapa ch'a pija
Gionte locaj e sossiaj
A son vàire ij moment dla stòria piemontèisa che a son restà fotografà da la coltura popolar. Dij temp che la television a-i era nen, la gent as trovava dzortut an piòla ò sot a le travà a gieughe a taròch, e ambelelì as fasio ij discors che peui a-j davo l'andi a le canson. A restava la version ovriera dij café da bin, andova ch'as formava l'opinion pùblica dla bon-a borzoasìa e che tant anfluss a l'han avù ansima a j'ùltim temp ëd Turin coma capital polìtica.
Ancon-a
Arferiment
🇫🇮
Òj madama ch'a ciapa ch'a pija
La Banca Sela
A Biela a la canson soèns as giontava na stròfa ch'a l'era na sàtira anvers a la fondassion dla Banca Sela. A fondé la banca a l'é pa stàit ël fieul, ma pitòst l'anvod ëd Quintin Sela: Gaudensio Sela, fieul ëd sò fradel. As trata 'd n'amprecision ch'a peul fé pensé che la stròfa a la sia nàita pì tard che nen dj'agn 1890, quand an efet a l'é stàita fondà la Banca.
Wollaston Lake Airport
Ël Wollaston Lake Airport a l’é n'aeropòrt localisà a Wollaston Lake, Saskatchewan, Canadà.
Pseu
thumb|right|200px|La cesa parochial ëd San Colomban Pseu (Pezzolo Valle Uzzone an italian) a l’é un comun ëd 345 abitant dla provincia ëd Coni.
Òj madama ch'a ciapa ch'a pija
La Banca Sela
🇫🇮
Aurel (Drôme)
Aurel a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Ròno-Alp, ant ël dipartiment dël Drôme. A së stend për na surfassa ëd 26,26 km², con 205 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 7 ab/km².
🇫🇮
Pseu
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Piero Sugliano (dal 16/05/2011).
Velletri
Velletri a l'é na comun-a dla region Lassio, provincia ëd Roma, con sirca 52.000 abitant. A s'ëstend për n'aira ëd 113 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 436 ab/km quadrà. A confin-a con Aprilia (LT), Artena, Cisterna di Latina (LT), Genzano di Roma, Lanuvio, Lariano, Nemi, Rocca di Papa.
🇫🇮
Burg (Argovia)
Burg a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton d'Argovia, con sirca 999 abitant. A së stend për na surfassa ëd 0,94 km², con na densità ëd popolassion ëd 1.063 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Menziken, Rickenbach (LU).
La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.
🇫🇮
Cheilymenia theleboloides
Descrission
Cost artìcol a l'é mach në sbòss. Da finì.
Ambient
A chërs ëdzora al teren andrugià.
Comestibilità
Sensa anteresse alimentar.
Agy
Agy a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Bassa Normandìa, ant ël dipartiment ëd Calvados. A së stend për na surfassa ëd 4,18 km², con 280 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 67 ab/km².
🇫🇮
Kick-boxing merican-a
La paròla kick-boxing a designa në spòrt ëd combatiment ëd percussion ch'a l'é praticà ansima a 'd ring. Ant j'agn 1960, ant jë Stat Unì la passion për ël karate e për j'àutre art marsiaj (Kempo, Kung-fu, Taekwondo, Bando, e via fòrt) e la volontà ëd chèich mojen d'anformassion a men-o a n'evolussion dle còse.
Trames j'organism mondiaj, ij pì conossù, ancarià dla gestion dij tìtoj professionaj e amator ant la bòcs pé-pugn i l'oma: la WKA creà ant jë Stat Unì ant ël 1976, la WAKO creà an Almagna ant ël 1978 ch'a l'ha soa sorgiss ant l'organisassion ëd rancontr d'amator, l'ISKA (creà ant ël 1986) arditera ëd la PKA ch'a l'avìa fàit a l'ancamin la promossion dël full-contact e la WKN (creà dël 1997). 🇫🇮
American kickboxing
Passee
Passee a l'é un munissipi dl'Almagna localisà ant ël distret ëd Nordwestmecklenburg, stat ëd Meclemborgh-Pomerania Ossidental.
A aparten a l'aministrassion ëd Neukloster-Warin.
Lech Wałęsa
Lech Wałęsa a l’è nàit a Popowo ai 29 dë stèmber 1943; a l’é n'òm polìtich polonèis e un vej ativista sindical e dij drit ëd l'òm. A l’ha fondà Solidarność, el prim sindicà indipendent dël blòch soviétich, a l’ha vagnà ël Premi Nobel per la Pas dël 1983, a l'é stàit president ëd Polònia dal 1990 al 1995. 🇫🇮
Gods Lake Airport
Ël Gods Lake Airport a l'é n'aeropòrt localisà a Gods River, Manitòba, Canadà.
Sò còdes aeropòrt ICAO a l'é CJB6.
Nicolas II Bernoulli
Matemàtich, fieul pì grand ëd Johann Bernoulli. Nicolas Bernoulli a nass a Basiléa ij 6 ëd fërvé dël 1695. A studia drit, ch'a mostra a Berna dal 1723 al 1725. Peui a oten un pòst ëd professor ëd matemàtica a San Peroborgh, anté ch'a-i rivrà ëdcò sò frel Daniel. A travaja an sla geometrìa dle curve, j'equassion diferensiaj e la probabilità. Da le discussion con sò frel Daniel a-i surtirà l'avosà paradòss ëd San Peroborgh. A meuir a San Peroborgh ij 31 ëd luj dël 1726.
Cheidun dij sò artìcoj matemàtich a resto publicà ant ij travaj ëd sò pare. 🇫🇮
Fìsica
La fìsica a l'é na siensa sperimental dont j'anteresse e ij confin a l'han varià con ël temp. Conforma a l'etimologìa (dal grech φύσισ, ch'a veul dì natura) a l'é la siensa dla natura.
Fin-a a la fin dël sécol ch'a fa XIX ij confin antra le siense naturaj a l'ero assè ciàir e la fìsica as ocupava dij fenòmeno ch'a compòrto nen ëd cambiament ant la natura dij còrp. Con ël progredì ëd le conossense e dle técniche sperimentaj, ël domini dla fìsica a l'é spantiasse, rivand a anteressese a le molécole e a j'àtom, intrand ant ël teritòri che për tradission a l'era coatà da la chìmica.
Scandiano
Scandiano (Scandiân an dialèt arzan) a l'é un comun ëd l'Emilia-Romagna ëd 25.770 abitant, ant la provinsa 'd Res ëd l'Emilia.
Përsonalità arnomà
A Scandiano a son nassù:
Fìsica
As peul disse che la fìsica dël dì d'ancheuj a l'é la siensa ch'a studia ij component dla materia e soe antërassion për smon-e dë spiegassion an fonsion ëd coste antërassion dij vàire fenòmen naturaj e dle proprietà dla materia. Tutun, lòn ch'a caraterisa pì che tut la fìsica a l'é nen tant ël camp d'anvestigassion, ma pitòst soa tendensa a anquadré ij fàit ësperimentaj an dë schema quantitativ, visadì matemàtich, e ëd sërché d'arporté le conossense a 'n cit ansem ëd laj fondamentaj.
Scandiano
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alessio Mammi (da l' 8/06/2009).
Sità gemelà
Scandiano a l'é gemelà con:
Fìsica
La fìsica as òcupa ëd tuti ij fenòmeno e le struture ch'a rësguardo nen j'organism vivent; da costa mira, la fìsica a conviv con l'angegnerìa, dont as dëstaca nen tant për la natura dij fenòmeno studià, ma pitòst për ël but ëd cost ëstudi: dzortut aplicativ për l'angegnerìa, essensialman ëd conossensa, e donca finalisà a chiel-midem, për la fìsica. A livel molecolar, la fìsica a partagia ël camp con la chìmica, ch'as anteressa dle trasformassion molecolar naturaj e andustriaj.
Scandiano
Arferiment
thumb|left|300px|La Ròca dij Bojard
Fìsica
Bele che la fìsica a l'é n'ansem orgànich e coerent ëd prinsipi e ëd laj ch'a permëtto dë studié e capì ij vàire process dla natura, as peul desse dla fìsica na division grossera an vàire setor: Ël but dla fìsica dël di d'ancheuj a smija esse dzortut l'arserca ëd na teorìa unificà ch'a permëtta na sìntesi dle branche ancor isolà.
D'àutra part soe aplicassion a l'han determinà ël lest dësvlup ëd la técnica: j'angign tèrmich, l'eletrotécnica, la radiotécnica, l'eletrònica, la fotografìa, la reonàtica, l'astronàutica, j'aplicassion dl'energìa nuclear, la balìstica e via fòrt a son tute basà an sla fìsica. Da part soa la técnica a l'ha butà a disposission dla fìsica vàire utiss dë mzura amportant, ch'a n'han giutane ël progress.
Ël métod
Për elaboré na teorìa, ëd sòlit as part da n'osservassion o da na dëscuverta sperimental. J'arzultà dj'esperiment a ven-o sistematisà e butà an relassion an tra 'd lor conforma al métod sientìfich, ëdcò ciamà métod andutiv, an sërcand dë spieghé la pì gran quantità possìbil d'arzultà sperimentaj an arportand-je a 'n cit nùmer ëd prinsipi (acetà basand-se ansima a j'osservassion) ch'a ven-o admetù tanme postulà.
Apress avèj elaborà na prima teorìa limità, ch'a va bin për ël fenòmeno particolar e pòchi d'àutri amparentà, as bèica si la teorìa a përmet ëd fé ëd prevision d'àutri fenòmeno ch'a ven-o ëdcò costi verificà an manera sperimental e as serca d'elaboré na teorìa pì general possìbil, dont a së studio j'antërassion con d'àutre siense. Ij fenòmeno a son ëstudià an dovrand d'utiss matemàtich e statìstich.
Da già ch'as peul pà esse sigur che ij prinsipi a sio nen an contradission e ch'a resta sempe possìbil che l'arzultà 'd na neuva mzura a sia an contrast con costi, a na ven che na teorìa fìsica a l'é mai d'autut dimostrà. A l'é për sòn ch'as progeto e as fan sempe 'd neuv esperiment, për confermé o modifiché le teorìe esistente.
Minca fenòmeno a l'é analisà ant ij sò aspet fondamentaj e a l'é për lòn che la fìsica dël di d'ancheuj a l'é viaman ëd pì anteressà a studié le part pì cite dla materia.
Ij métod ësperimentaj
Soens ij fenòmeno fìsich a son nen përcepìbij daj sens uman (e comsëssìa pà da na mira quantitativa). Le técniche dë mzura sperimentaj a son donca fondamentaj, lòn ch'a veul di che ël livel tecnològich a condission-a ij progress teòrich ëd la fìsica.
Për esempi, la teorìa eletromagnética a l'ha avù da manca dle técniche dle mzure elétriche; la dëscoerta dla natura elétrica dla materia a l'é stàita possìbil mersì a jë studi òtich ëd la scaria ant ij gas e dij raj X. Ant la fìsica moderna, j'acelerator ëd partissele a permëtto la fìsica nuclear e cola dle partissele; la liquefassion dl'elio a l'ha përmetù ëd realisé le temperadure basse (criogenìa), ëd n'amportansa decisiva për la fìsica dël còrp sòlid.
L'astrofìsica a l'ha pijà la scampa cand a son ëstàit realisà ij radiotelescòpi, derivà dal ràdar ch'a l'era stàit dovrà durant la sconda guèra mondial, e al di d'ancheuj a deuvra ij satélit artifissaj për j'arserche fòra da l'atmosfera. E tut ël fiamengh dësvlup dla fìsica dël di d'ancheuj a sarìa nen possìbil sensa l'eletrònica e j'ordinator.
Tutun ij métod ësperimentaj da soj a basto pà për ël progress sientìfich: soens dij dësvlup che da na mira técnica e teòrica a l'ero bin possìbij a l'han dovù speté l'antuission uman-a prima ëd pijé forma.
La mzura
A l'adoss ëd na teorìa fìsica a-i é la mzura. Mzuré a veul dì fé 'n confront antra l'oget an esam e n'oget dël midem tipo pijà 'me unità dë mzura. L'arzultà dla mzura a l'é 'n nùmer, compagnà da n'eror presumìbil. L'eror ant la fìsica a l'é pà un difet secondari e ch'as peul eliminesse, ma n'entità ch'a nass ansema a la mzura e a n'é part essensial; a serv, tra l'àutr, a definì la qualità dla mzura. As trata dl'ansidit eror casual, ch'a l'é nen l'eror sistemàtich, o bàilo.
Dagià che l'eror a l'é pà eliminàbil, a-i nass ël problema si, dë dlà dla mzura, a-i sia na realtà ogetiva. Bele che l'ategiament sòlit dij fìsich a sia che la realtà ogetiva a esista për da bon, cost-sì a l'é pì 'n problema filosòfich che fìsich: da la mira dla fìsica l'amportant a l'é che minca concet antroduvù ant le teorìe ch'as costruisso a sia definì ëd fasson ciàira an fonsion ëd grandësse ch'as peulo mzuresse e che minca mzura arpetùa a daga, ant ij lìmit dl'eror ësperimental, l'istess arzultà.
Antërpolassion e estrapolassion
A-i ancàpita soens che n'esperiensa a na smon-a, con n'aprossimassion sodesfasenta, ij valor ëd na grandëssa fìsica b cand n'àutra grandëssa a a cangia ant n'ansem finì dë mzure fàite. La relassion antra le doe grandësse a l'é antlora formalisà për mojen ëd na laj empìrica ch'a përmet ëd calcolé b ëdcò për valor d'a nen ësperimentà.
Ël càlcol fàit parèj ëd b an corispondensa d'un valor d'a ch'a staga andrinta a l'antërval dij valor ëmzurà as ciama antërpolassion; si a a l'é fòra da s'antërval, ël procediment as ciama estrapolassion.
La fìsica teòrica e la matemàtica
La fìsica teòrica a l'é nen mach n'utiss për j'arserche: an efet, partend daj dàit dj'esperiment, a na sërca na sìntesi e a na fórmola na teorìa bon-a a prevëdde d'àutri fenòmeno. La matemàtica a l'é l'utiss prinsipal dla fìsica teòrica e, da soa part, sò dësvlup a l'é soens cissà daj problema ëd fìsica.
Soens a-i ancàpita ëdcò che la teorìa matemàtica a ven-a prima 'd soe aplicassion. Për esempi, la geometrìa nen uclidéa a l'é vnùita prima dla teorìa dla relatività; la teorìa matemàtica dij quaternion a l'é pì veja dla dëscoerta an mecànica dij quant dël comportament ëd le sòtole; la teorìa djë strop a l'é vnùita anans dl'anàlisi dle struture dij cristaj e dla classificassion dle partissele elementar.
La fìsica aplicà
A-i é doi tipo d'aplicassion ëd la fìsica: l'utilisassion dij sò métod e arzultà an d'àutre siense da na part, e l'aplicassion dij fenòmeno fìsich për ël dësvlup tecnològich e técnich da l'àutra.
Ëdcò lë strasordinari progress dle siense biològiche a l'é stàit possìbil mersì a la fìsica e a l'aplicassion dël microscòpi eletrònich e dla difrassion dij raj X, ch'a l'ha përmetù dë s-ciairì la strutura dl'anformassion dij gene; son a l'ha fàit ës-ciòde la biofìsica.
Geofìsica, astronomìa e arserche spassiaj a son ëdcò lor branche amportante dla fìsica aplicà. Fin-a an meisin-a as deuvro ëd fondamentaj contribussion da la fìsica: raj X, radioterapìa, e via fòrt.
Antra j'aplicassion dla fìsica a la técnica a-i son, pr'esempi, la criogenìa, la técnica dël veuid, j'acelerator ëd partissele, l'eletrònica (ëdcò da na mira quantìstica, arpresentà daj làser e daj màser), la fìsica dij plasma, la tecnologìa nuclear, la siensa dij materiaj, l'areodinàmica, la supercondutività, l'utilisassion dle sostanse magnétiche e dielétriche, e via fòrt.
Mersì al modern dësvlup ëd la tecnologìa, ël temp ch'a-i passa antra la dëscoerta d'un fenòmeno e soa aplicassion a dventa viaman pì curt, e son a ciama na colaborassion viaman pì s-ciassa antra fìsich e anginié.
Lë s-ciòde dla fìsica
L'arserca fìsica a l'ha fàit ij sò prim pass mersì a la siviltà greca. Tutun ij progress ant ël setor ëd col'época a son ëstàit assè limità, da na part përchè cost a l'era nen l'anteresse prinsipal dij grech e da l'àutra përchè a-j restava impossìbil traté ij problema dinàmich.
Ant l'antichità clàssica le contribussion prinsipaj a son cole d'Archimede, cole astronòmiche (ma mach da na mira cinética e geométrica) e l'arnomà teorìa atomìstica ëd Leucip e Demòcrit. Tutun, la teorìa atomìstica a l'é pitòst na s-cëtta astrassion, derivà da la speculassion filosòfica, e a l'ha pà avù na gran anfluensa an sla fìsica ëd coj temp.
L'arnassiment
Fin-a a la fin dl'età ëd mes la fìsica a l'ha nen fàit dij gran progress. La dissiplin-a as dësvija torna con Copèrnich e Kepler ch'a chito la tradission geosséntrica, an antroduvand ëd laj sempie për permëtte ëd calcolé la posission dle stèile. A l'é 'l prim pass ëd na neuva ampostassion dl'arserca sientìfica.
Dël sécol ch'a fa XVII a son butà le bas dla dinàmica. Galilei a enonsia chèich prinsipi fondamentaj an sël moviment dij còrp (butand an evidensa la relatività dij sistema d'arferiment); an costruend ël canucial e an ëmnand vàire esperiment a dà l'andi al métod ësperimental ch'a l'é a la bas dël dësvlup ëd la moderna siviltà sientìfica e tecnològica.
A sarà Newton a smon-e an forma matemàtica le laj dla dinàmica, an part già stabilìe da Galilei 'd na fasson ësperimental. Newton a l'ha ëdcò avù l'antuission dël fenòmeno dla gravitassion e a l'ha formolane la laj matemàtica; a l'ha smonù ëdcò d'idèje fondamentaj an sla natura dla lus (già Galilei a l'avìa anmaginà che la lus as propaghèissa con andi finì) ansema a vàire d'àutri fenòmeno mecànich e òtich.
L'ansem dle tre contribussion ëd Newton (prinsipi dla mecànica, laj ëd gravitassion, métod matemàtich) a costituiss ël prim esempi 'd na teorìa completa, sintesi ëd vàire osservassion. Ij fenòmeno dla mecànica dël cel a son na conseguensa lògica ëd sa teorìa, e nen mach an prinsipi o 'd na fasson qualitativa, ma con na precision quantitativa ch'a l'é nen ëstàita sorpassà për bomben ëd temp.
Ij gran progress dij sécoj XVIII e XIX
Ant ij doi sécoj apress a l'é rivaje un lest dësvlup dla fìsica e dle siense compagne.
Fin-a a la fin dël sécol ch'a fa XVIII lë studi ëd tute le còse naturaj a l'era 'l soget ëd na dissiplin-a sola, la filosofìa natural.
Con l'aumenté dle conossense a l'é vnù convenient divide lë studi dla natura an doe branche prinsipaj: le siense biològiche, ch'a s'anteresso a j'esse vivent, e le siense fìsiche, ch'a trato dle proprietà e dël comportament ëd la materia inanimà. Le doe siense fìsiche prinsipaj a son la fìsica e la chìmica.
Ij dësvlup dj'arserche a l'han pijà quatr diression fondamentaj. Dnans a tut la chìmica a l'ha stabilì coj ch'a son j'element ch'a gieugo ël ròl ëd constituent elementar për formé tuta la materia. A son ës-ciairisse le proprietà fondamentaj dij gas e a l'é stàita formolà na prima laj ëd conservassion, ansima a la costansa ëd chèich element ant la trasformassion ëd le sostanse. Da sòn a l'é vnuje la dëscuverta dla possibilità ëd descrive tute le sostanse e soe trasformassion për mojen 'd na quantità limità d'àtom elementar.
La sconda linia d'arserche a l'é stàita cola dla dëscuverta dij fenòmeno elétrich e dla formolassion dle lej corispondente. Ël nùmer djë studios ch'as son anteressasse a si problema a l'é spantiasse an pressa (Faraday, Ampère, Coulomb, Gauss, Ørsted e via fòrt) e costi-sì a l'han contribuì a la formolassion ëd col ansem ëd lej ch'a forma l'eletromagnetism.
Maxwell (dël 1873) e Hertz (dël 1888) a l'han butà an evidensa la natura eletromagnética dla lus. Dël 1895 Röntgen a l'ha dëscoatà ij raj X.
A l'é stàita la prima vira che tut n'ansem ëd fenòmeno a son dëscoatà për mojen d'utiss, dagià che ij sens uman a peulo nen ancòrzëss-ne: a l'é 'n progress ëstrasordinari vers n'astrassion viaman pì fòrta dle lej fìsiche e vers l'arnonsia a n'arpresentassion mach mecànica e antuitiva dij fenòmeno. J'aplicassion dël magnetism a menëran a l'época dle telecomunicassion moderne.
Ël ters soget dj'arserche fìsiche ant ij sécoj XVIII e XIX a rësguarda la mecànica e as dësvlupa ansema a la matemàtica. An sle bas creà da Newton e cissà dal problema ëd dëscute ël moviment ëd le stèile, a l'é stàita costruìa la mecànica analìtica, con contribussion essensiaj ëd Lagrange e Laplace.
Ij formalism matemàtich dovrà a l'han butà an evidensa ëd neuv prinsipi ëd conservassion (dl'energìa, dla quantità ëd moviment e via fòrt) ch'a son ëstàit pì tard dovrà a fondament për la mecànica dij quant. Ël dësvlup ëstrasordinari ëd sa branca dla fìsica (e dla mecànica dël cel an particolar) a l'ha mnà dël 1846 a la dëscuverta për via teòrica dël pianeta Netun da part ëd Le Verrier.
La quarta diression d'arserca a l'é stàita cola adressà a lë studi dij fenòmeno gropà al calor. Ël prim pass gròss a l'é rivaje cand von Mayer a l'ha arconossù l'equivalensa an tra l'energìa tèrmica e le vàire forme d'energìa mecànica (prim prinsipi dla termodinàmica).
Apress, da na tratassion concetual e matemàtica dël calor tanme entità continua a s'é passasse a na descrission atòmica dij fenòmeno tèrmich, dont la tratassion matemàtica a l'é basasse an sla neuva mecànica statìstica (ëd Gibbs e Boltzmann).
Maxwell a l'ha elaborà la teorìa cinética dij gas, formolà peui an manera completa da Boltzmann. Problema d'amportansa fondamental a son rivà daj process nen reversìbij (tanme lë spantiament dij gas), ch'a smijo andiché l'esistensa ëd na sola diression për l'evolussion dël temp, bele che ij moviment dij sìngoj àtom a sio reversìbij (scond prinsipi dla termodinàmica).
La fìsica moderna
Ël dësvlup ëd la fìsica a l'avìa anfluensà ëdcò ël pensé filosòfich, mnand a chërde che tut a l'avrìa trovà na spiegassion ant le laj fìsiche, ëdcò ëd fenòmeno motobin complicà tanme la vita. Tutun a-i restavo ëd problema concetuaj pà da pòch gropà a la vision dlë spassi-temp che për la mecànica a l'avìa ëd caraterìstiche diferente da cole vorsùe da l'eletromagnetism.
An dzorpì, la fìsica ëd coj temp a përmetìa pà ëd calcolé l'anrajament d'un còrp afoà; as riussìa nen a capì ël mecanism ëd formassion dle linie spetraj prodovùe da j'àtom; a së spiegava pà për che rason l'andi dla lus a fussa indipendent da col ëd l'osservator (esperiensa ëd Michelson); e an sla paciara a l'avìo dëscoatà ij fenòmeno dla radioatività. A l'ancamin dël sécol ch'a fa XX a-i é staje da manca d'un sàut concetual ch'a l'ha mnà a la formulassion dla teorìa dla relatività e dij quant, ch'a son ëstàite le doe teorìe basilar d'ës sécol.
La relatività
A l'é stàit Einstein a eliminé la contradission tra mecànica e eletrodinàmica e a concepì na mecànica relativìstica ch'a andèissa d'acòrd con l'esperiensa ëd Michelson, e a l'é stàit chiel a stabilì che l'andi dla lus a l'é na limitassion assolùa për la trasmission d'anformassion.
Costa neuva mecànica, ch'a l'é pitòst leugna da la fìsica arpresentàbil ëd fasson antuitiva, a l'é tutun pà an contradission con la mecànica newtonian-a: costa-sì a l'é 'l cas lìmit dla mecànica relativìstica për andi cit. Le prevision fàite dovrand la mecànica relativìstica a son peui stàite confermà da j'osservassion.
Passand dë dlà dla mecànica, smonùa ant la relatività limità, considerand l'identità ëd massa inersial e massa gravitassional, Einstein a l'ha elaborà la teorìa dla relatività general, ch'a l'é n'antëgrassion ant lë spassi-temp a quatr dimension dla teorìa dla gravitassion: an sa manera a son ëstàite butà ëd neuve bas matemàtiche a la cosmologìa.
La teorìa dij quant
Ant ël midem perìod dla rivolussion relativìstica, a-i na i-é staje n'àutra ant la fìsica: la teorìa dij quant, ant ij prim trant'agn dël sécol ch'a fa XX. L'antërpretassion dl'anrajament dël còrp nèir (dovùa a Planck) e cola dl'efet fotoelétrich (dovùa a Einstein) a l'han ëmnà a arconòsse la natura quantìstica dla lus, visadì a l'é rivasse a admëtte che l'energìa eletromagnética (lus, onde radio, calor rajant) a l'é emetùa 'd fasson discontìnua (për gran d'energìa) sot forma ëd foton, ch'a l'han n'energìa E=h \nu anté che h a l'é la costant ëd Planck e \nu la frequensa dla radiassion.
Coste idèje a son ëstàite estendùe a la strutura dl'àtom, che basand-se ansima a j'esperiense d'Rutherford a l'é concepì tanme 'n sistema planetari d'eletron ch'a sircondo na nos; Bohr a arconòss che j'òrbite dj'eletron a ubidisso a 'd lej ëd na mecànica anté che 'l moment angolar a l'é quantisà an mùltipl d'. Cost model, bin leugn da l'antuission clàssica, a s-ciairiva dlongh ël problema dl'emission e dël surbiment ëd la lus da la part ëd n'àtom.
Crataegus laevigata
Descrission
Buason ch'a smija motobin a col ëd Crataegus monogyna, aut fin a 4 m. Scòrsa dël bion ga gris-brun a neirastra, as dësbela a scaje. Branch spinos, seuliprima brun, peui gris; spin-e ëd 2 cm. Le feuje a l'han ël picol, auterne, sempie, pla e ovaj; spartìe 1 o 2 cm. për part, bòrd dentà tut d'antorn. Le fior, un pòch përfumà, a 5 pétaj piat e 'l bicer formà da 5 sépaj triangolar; vaire stam e 2 stij. Ij frut a son ovaj e a ten-o 2 smens.
Fìsica
La teorìa dij quant
Tut sòn, elaborà da na mira matemàtica, a l'é sbocà an na neuva mecànica, la mecànica dij quant, ch'a l'é vnùita bon-a ëdcò për fornì la teorìa ch'a jë sta sota a la chìmica. Heisenberg a n'ha dane na formolassion matricial dël 1925 e apress Schrödinger a l'ha stabilì l'equassion d'onda ch'à pòrta sò nòm, ch'a goerna j'onde materiaj (postulà dël 1925 da L. de Broglie e trovà dël 1927 con n'esperiensa an sla difrassion dj'eletron da Davisson e Germer). Antratant, dël 1922 Stern e Gerlach a l'avìo dëscoatà e mzurà ël moment magnétich dël proton; Pauli a fortiss ël prinsipi d'esclusion.
Paradòss dël busiard
Ël paradòss dël busiard a l'é l'enonsià Costa frase a l'é fàussa La rèis dël paradòss a l'é ant l'assonsion che minca enonsià a l'é o ver o fàuss, lòn ch'a peul pa esse për la frase considerà. 🇫🇮
Fìsica
La teorìa dij quant
La teorìa dij quant a l'é peui dësvlupasse con ij travaj ëd Dirac, Jordan, Wigner e tanti d'àutri. Su dimension atòmiche, la mecànica ch'a-i na ven a l'é d'autut an contradission con la mecànica newtonian-a; costa-sì a resta bon-a e a l'é 'l cas lìmit cand ël sistema a l'é caraterisà da energìe e temp taj che la costant h a peul esse trascurà.
Crataegus laevigata
Notissie
Ij frut a peulo esse dovrà për marmlade e conserve.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Fìsica
La teorìa dij quant
Dël 1928 Dirac a stabiliss n'equassion d'onda ch'a descriv le partissele con sòtola \frac 12 ('me l'eletron) e a riva a predì l'esistensa d'antipartissele, lòn ch'a l'é stàit peui confermà 'me conclusion general dla fìsica dj'àute energìe.
Dël 1929 a l'é stàita ideà da vàire fìsich na teorìa ch'a dasìa cont ëd j'antërassion quantìstiche dla lus con la materia, e ch'a l'é stàita ciamà eletrodinàmica dij quant.