cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tribù germàniche
Sistema dij valor
Sòn a veul nen dì che ij german a fusso nen bon a portesse coma tribù antrega, ò che ij roman a l'abio nen avù sò partì polìtich e sossiaj, ma pitòst a spiega codì che ij cristian, ën arfudand ij rituaj dl'agregassion sossial unificatris roman-a, a sio stàit tratà da terorista, nopà che për ij german a sarà peui normal basé sò concet ëd drit ansima al concet plural dël manteniment dle costume tribaj. Sossì a mnerà peui an temp àut medioevaj ad avej gent ëd lege diferenta andrinta a na midema sità, e nen a la manera roman-a, andoa che avèj na lege ò n'àutra a l'era na marca ëd posission sossial, ma mach coma proseguiment dle costume tribaj e identificassion d'apartenensa dla përson-a (e con lòn ij roman as trovëran a esse pì nen la popolassion dlë stat, ma mach pì na tribù antra j ' àutre). As trata ëd na marca sossial longa, destinà a vive motobin pì 'd temp che nen le tribù germàniche mideme.
St'intrada (ma a sarìa pì giust dì artorn) dij valor tribaj pluraj ant la sossietà roman-a ossidental a la riva pròpe antramentr che 'l cristianésim a jë gava via da 'nt la religion. Për reassion a la possërà chi ch'a sërca l'unità sossial anvers a la religion midema, e a la mnerà a la fin dël continuo cultural antra imperi roman d'ossident e imperi roman d'orient, ën restand coma rèis ancreusa dël dësvlup cultural andipendent dl'Evròpa medioeval. An ossident, a manten-e l'idèja dlë bzògn d'unità cultural a tuti ij cost a-i resterà mach pì la Cesa, che a finirà për falì sò but unitari con la vitòria dl'Arforma, pròpe ant le tère dij german.
Orìgin
right|200px|thumb|Carta dla cultura dl'[[Età dël Bronz Nòrdica, anv. 1200 aGC]]
Ij cé dl'Età dël Bronz
Për la question dj'orìgin étniche, le preuve trovà da archeòlogh e lenghìsta a smijo fortì che na gent ò na partìa ëd gent con na cultura material comun-a a stèissa ant na region definìa da la cultura dl'Età dël bronz nòrdica, basa dzortut ant lë Schleswig e an Scandinavia antra 1700 aGC e 600 aGC. Ant la midema region a-i son peui ëstà-ie 'cò dle culture pì spessifiche dl'Età dël fèr, che 'cò lor as pijo an considerassion, coma la cultura ëd Wessenstedt (800-600 aGC) e la cultura ëd Jastorf. Ël passagi da Pròto-Indoeuropengh a Pròto-germànich a ven definì dal prim passagi fonétich (ò lege ëd Grimm) e a venta ch'a sia rivà quand ij dialèt ò le lenghe a podìo anco' capisse l'un con l'àutr assé da podej ëmné un cambiament parèj ant na region antrega. Për adess a l'é nen stàit possibil buteje na data finitiva a sta transission.
Ij detaj dl'anterassion antra ste popolassion i-j soma nen, comsëssìa, a l'ero gropà ansema e anfluensà da caràter regionaj e schema ëd migrassion dont rèis a vnisìo da 'nt l'época preistòrica, da culture coma Hügelgräber, Urnfield e La Tene. Ël pegiorament dël clima an Scandinavia anviron 850 aGC-760 aGC e n'àutr pì brut anviron 650 aGC a podrìo avèj daje l'andi a dle migrassion anvers a le rivere dla Gërmania oriental, e peui anvers a Vìstola. Dël midem temp as ëslargava anvers a setentrion la cultura d'Hallstatt, lòn ch'a l'ha mnà part dë sta gent ant l'emisferi dij Selt, comprèis ël blòch dël nòrd-òvest e la region dla cultura d'Elp (1800 aGC - 800 aGC).
Prima età dël fèr
Le preuve archeològiche a fortisso che anviron al 750 aGC dle gent germàniche pitòst uniforme a stèisso da 'nt ij Pais Bass a Vìstola e an Scandinavia meridional. N'ossident le pian-e aluvionaj dla rivera a son ëstàite popolà la prima vira dë sti temp-lì, për via che le pian-e confinante a j'ero ampinisse ëd gent e a-i era pa pì ëd teren lìber. Anviron al 250 aGC a l'era riva-ie na chèich espansion anvers a meridion, e a së s-ciairavo sinch partìe ëd gent: Sòn a quadra con lòn ch'a në smon-o ij lenghista, e che a fortiss ch'a sio na-ie sinch famije lenghìstiche, gropà an doj ò pura quatr macrofamije ch'a l'avìo dj'anovassion lenghìstiche comun-e.
Ant ës moment-sì le marche dle culture séltiche d'Hallstatt e La Tene a son tacà a spantiesse ant le tère 'd cola ch'a l'era la veja Età dël Bronz Nòrdica, dzortut an ossident. Comsëssìa, cheidun a fortiss che stë dzorseuli séltich a fussa motobin sutil, d'antramentr che bele tuti a diso che ant ij Pais Bass l'anfluss dij Selt a sia mach ëstàit cultural, e nen colegà a dle migrassion. Për sòlit tuti a son d'acòrdi a dì che an orient lë dzorseuli séltich a-i sia pa sta-ie d'autut, e che l'arferiment a fussa col dle culture germàniche ëd Wessenstedt e Jastorf. L'anfluss dij Selt e ij contat antra Gaj e prim German ant sle sponde 'd Ren as ten-o bon coma sorgiss ëd vàire pàrole amporta dal séltich an pròto-germànich.
Frankenstein e Rowlands (1978) e peui Wells (1980) a l'han sugerì che ij darié tràfich ëd comersi ëd coj d'Hallstatt a podrìo esse stàit ël catalisator ch'a l'ha mnà a dësvlupé na class àuta ant j'anviron dla Fransa nòrd-oriental, a mes cors ëd Ren e ant le region alpin-e lì tacà (Collis 1984:41), lòn ch'a l'ha tocà sò pont pì àut con ij neuv dësvlup culturaj e 'l prinsipi dla cultura clàssica gàlica ëd La Tene Ël dësvlup ëd coj ëd La Tene a l'é spantiasse a nòrd anviron al 200-150 aGC, ën rivand a la pian-a tedësca setentrional, a la Danimarca e a la Scandinavia meridional. An chèich sepultura a cremassion butà a 'n pòch anlà da dj'àutre tombe, as treuvo dij travaj metàlich séltich: bròss e spa con dij cit caret, pèile roman-e e cope. L'àrea dë ste tombe da sgnor a l'é la midema andova pì tard (I sécol dGC) as treuvo cole dij prinsi. A smija ch'a sia na-ie na class dominanta, ch'a restava distinta për sò avèj dle gran cassin-e e për soe sepulture da sgnor, con arme për j'òmo e giòje d'argent për le fomne, siràmica amportà e mërcansìe séltiche.
A l'é malfé identifiché ij prim Germani dl'etnografìa roman-a coma germànich ò selt ant un sens etnolenghìstich modern, e parèj për sòlit a l'é mantnusse la division tradissional s-ciapà antra le doe rive 'd Ren, division dzortut possà da j'esigense polìtiche ëd Roma. Céser a descriv j'Eburones coma na tribù germànica dla riva Gàlica 'd Ren, e d'àutre tribù ambelelì davzin a conta ch'as disèisso germàniche. Për tant che 'd nòm coma Eburones e Ambiorix a sio séltich, e che l'archeologìa dël pòst a la smon-a motobin fòrte anfluense séltiche, la question a l'é 'd cole ch'a fan tribulé.
Chèich autor dël sécol ch'a fa XX a considera la possibilità che le tribù dël "blòch dël nòrd-òvest" ch'a stasìo an riva a Ren a coj temp-là a restèisso dla gent daspërlor, e che a l'avèisso mach pijàit un dzorseuli germànich dël I sécol aGC, contut che miraco a l'avèisso cambià lenga për imitassion ëd soa neuva "class dominanta". An tute le manere, l'imigrassion dij Batav germànich da Hessen anvers ai teritòri setentrionaj dla midema region tribal a resta malfé a provesse, da na mira archeològica, e fin-a s'a l'é sta-ie ëd sigura a l'ha nen fàit che popolé na region mai pì finìa, com a chërdìa Tàcit.
Da ste bande-sì ël model roman a l'avìa tut sò da fé a fesse aceté, miraco për via ch'as tratèissa ëd na popolassion ëd bërgé isolà, e a l'anvers ëd lòn che un a podrìa spitesse, as dirìa ch'a sia stàita pitòst la veja cultura dj'Eburones a travonde ij Batav, lòn ch'a fa motobin malfé definì ij confin reaj dij teritòri germànich pre-roman.
Ij temp dij roman
J'espansion germàniche dël temp dij prim roman as san pen-a mach an general, ma comsëssìa a smija ciàir che ij cé dij Gòt a stèisso ant sël Mar Bàltich meridional anviron al 100 dGC.
Le prime tribù germàniche as chërd ch'a parlèisso dij dialèt ch'a podìo capisse l'un con l'àutr, për via che tute soe lenghe a vnisìo da na sorgiss sola, contut che gnun-a marca scrita dë sta lenga sorgiss a sia restane. Da col pòch ch'i soma da 'nt jë scars materiaj scrit, dël V sécol dGC le lenghe germàniche a restavo già "assé diferente da fé che la gent a podèissa pa pì parlesse". Chèich preuva a ponta a n'ansem ëd divinità comun-e fàit ëd seuli cronològich diferent. Comsëssìa, dle mitologìe germàniche mach cola scandìnava a l'é assé conossùa (ch'a varda paganèsim germànich).
Chèich marca ëd costume comun-e antra vàire tribù an rivo da 'nt ël Beowulf e da 'nt la Volsunga saga. Na marca ëd soa identità comun-a a l'é ël nòm germànich për dì dij nen-german, *walhaz (plural ëd *walhoz), dont ij nòm locaj ëd "Wales", "Valèis" e via fòrt. N'indicassion d'unità étnica a ven da che ij roman a-j dasìo un nòm ùnich, Germani (ch'a l'é la sorgiss ëd nòstr Germànich, ch'a varda Etimologìa ambelessì dzora), për tant che ij roman a l'avèisso la costuma dë deje ij nòm a la gent pì an fonsion dla geografìa che nen dj'etnìe. La costuma motobin spantià dë cremé ij mòrt a l'ha nen lassane vàire dat antropològich comparativ për ij prim moment ëd soa stòria, ch'a peulo mnene a fortì un longh isolament étnich ëd na chèich rassa nòrdica dont a sio vnu-ie ij german.
Ën mancand-ie n'unificassion polìtica slargà, coma cola mnà daj roman a le gent dl'Italia, le tribù a restavo lìbere e goernà da sò cap arditari ò elegiù.
Colision con Roma
thumb|300px|Carta ch'a smon la distribussion dle tribù germàniche anans dl'época dle migrassion, an temp pròto-germànich, e ij passagi ëd sò slarghesse fin anvers al 50 aGC, 100 dGC e 300 dGC. A në smon ëdcò l'amzura dl'imperi roman dël 68 aGC e dël 117 dGC.Dla fin dlë II sécol aGC, conforma a lòn ch'a conto j'autor roman, la Galia, l'Italia e la Spagna a sarìo stàite anvadùe da tribù germàniche an migrassion, fin a rivé a rintré an colision con j'armade roman-e. Sessant agn dapress a lòn, Céser a l'avrìa basasse ansima a l'arzigh che son a rivèissa torna për avej na giustìfica a soa anession dla Galia a Roma.
Dëmentré che Roma as ëslargava anvers a Ren e Danubi, a ciapava ant l'imperi vàire sossietà séltiche. Ij teritòri tribaj dël nòrd e dl'est a l'han tacà a esse identificà tùit ansema coma Germania. La gent d'ës pòst-sì chèich vira a restava an guèra contra Roma, ma dl'istess temp a l'era gropà a l'imperi da na rej ëd relassion comersiaj, anlianse militar e scambi culturaj permanent e motobin longh ant ël temp.
La calà ëd Sìmber e Tevton ant l'Italia roman-a a l'era stàita fërmà dël 101 aGC. Ste anvasion a son ëstàite peui dovrà da Céser e da dj'àutri coma marca dl ' arzigh nòrdich, n'arzigh ch'a ventava deje deuit. Dij temp d'August a-i é sta-ie (për arzultà dij tràfich roman ch'a rivavo fin an brova a Elba) na prima definission dla Germania magna: da Ren a Danubi a òvest e a sud, fin a Vìstola e a la rivera dël Bàltich a est e a nòrd.
Le guère ëd Céser a l'han giutà a spantié ël dovré dla dission Germania. Prim but dle campagne roman-e a l'era col dë protege ij gaj transalpin ën controland l'area antra Ren e Elba. Dël 9 dGC n'arvira dij vassaj germànich comandà da un ch'as contava coma anlià dij roman, Armini a l'ha finì për fé tiré andré 'l confin a Ren. Decisiv a l'é stàit che Armini a l'avèissa batù an finitiva Publius Quinctilius Varus e dle legion roman-e ch'a së spitavo pa d'esse tacà ant la Bataja dël Bòsch ëd Tevtoborgh. Dla fin dël I sécol dGC a son ëstàite formà doe provinse dadlà dë Ren, ciamà Germania inferior e Germania superior. Motobin amportante sità medioevaj coma Aachen, Colònia, Trier, Mainz, Worms e Speyer a fasìo part dë ste provinse roman-e.
Ël test Germania scrivù da Tàcit, un travaj etnografich ansima a le vàire partìe ëd tribù germàniche fòra dl'imperi roman, a resta sempe nòstra sorgiss fondamental rësgoard a le gent germàniche dël I sécol.
Época dle migrassion
thumb|300px|Schema semplificà dle migrassion da lë II al V sécol dGC. Dël IV sécol dGC, ën restand-ie la cassia dj'amperator roman viaman pì veujda e pì nen podend paghé 'd soldà regolar, as anandia la generalisassion dla costuma dij foederati, visadì cola dë fé rintré dle tribù antreghe, a pat ch'a faso servissi militar a bon pat, ën pagand-je prima con pòchi sòld, e peui bele mach che con dla tèra (da sòn a-i ëvnirà peui l'espression fèudo). Le tribù pagà an tèra e drit dë sfrutament a trovëran viaman pì natural sërn-se dl'àutra tèra pì bela coma forma d'aument dë stipendi, e për feje resté a sò pòst a-i resterà mach la possibilità dë mandeje contra dj'àutre tribù ('cò lor da paghesse an tèra), pì nen avend j'imperator assé 'd sòld për formé dle legion regolar. 300px|thumb|right|Estension dj'imperi roman ossidental e oriental dël 476 dGC Për gionta, dël V sécol a-i monta viaman la pression demogràfica ant le tère dij german midem, e da 'nt l'Asia a-i rivo vàire popolassion ch'a posso ij german anvers a ossident. Parèj as anandia na gran migrassion anvers a le tère andoa ch'as peul trovesse travaj, bon vive e tranquilità. As dis che ant ës moment-sì vàire tribù a sio andàite anvers a l'Anghiltèra (che l'imperator ëd n'ossident sensa sòld - Onòrio - a l'avìa chità da na mira ofissial dël 410, ma che an efet a l'era stàita chità daj soldà regolar già dël 407). Ëd sigura, ën passand për l'Euròpa continental, an vàire a son rivà fin al mar mediteran e a l'Àfrica setentrional. Ant l'istess temp la figura dl'imperator roman ossidental, giumaj sensa cassia e sensa podèj polìtich e militar dapress a la fin ëd Majoran (dël 461), a chitava soa natura 'd podèj statal për ëvnì mach pì onorìfica, fin che peui dij 4 Stémber dël 476 ël darié imperator babacio Ròmol August a l'é stàit detronisà.
Ën restand giumaj mach pì controlà a la lontan-a da l'imperi d'orient, le tribù a l'han continuà a bat-se antra 'd lor për avèj le paghe (visadì le tère) pì bon-e. Sòn nen mach për angordigia soa, ma soèns ëdcò possà da j'anteressi dij patrissi roman e dla diplomassìa ëd Constantinòpoli, ch'a l'avìo 'l but comun ëd nen lassé che un-a dë ste tribù a la vnisèissa tròp fòrta. Midem a-i rivava con le tribù ch'a j'ero restà fòra dle tère dël vej imperi roman, e ch'as dividìo antra 'd lor ij pòst lassà lìber da j'àutri. Esse batù a mnava a dësperd-se ò a fond-se con coj ch'a l'avìo vagnà, e 'l continuo d'ës prossess-sì a l'ha peui ëmnà a formé le nassion. An Danimarca ij Giut a son fondusse coj Danèis, an Svessia ij Ghet con jë Svedèis. An Anghiltèra j'Angl a son fondusse coj Sàsson e con dj'àutri, comprèis vàire nativ, a formé j'Anglosàsson.
Arzultà dl'artir dij roman a l'é stàit che da 'nt le tère stòriche dij german a son dëspari-ie ij prodot d'amportassion, coma siràmica e monede, e che la gent a l'é tornà ai sistema ëd produssion dl'Età dël Fèr, ch'a j'ero sempe coj. Conforma aj darié studi, sòn a l'avrìa fàit na gran confusion antra jë stòrich për vàire desen-e d'agn: për trové na giustìfica a la sparission ëd vàire manufat a l'era fasse la teorìa che le rivere dël Mar dël Nòrd a fusso stàite chità d'amblé, ma sòn a sarìa sensa sust. A l'anvers, a l'é stàit confermà che ij teren ëd sepultura dij Frison a son stàit dovrà sensa anterussion antra 'l IV sécol e col ch'a fa IX, che j'abità a smon-o na continuità ch'a va a l'andré fin ai temp dij roman për presensa ëd monede, giòje e siràmiche dël V sécol. A l'é 'cò trovasse che la gent a l'avìa tirà anans a vive an cassinaj a tre navà (visadì con në spassi pì gròss antrames, coma 'nt le gesie), antramentr che n'orient a-i ëvnisìo fòra dle sòrt ëd costrussion neuve. Pì a sud, an Belgi, j'arzultà archeològich a smon-o preuve ëd n'imigrassion da setentrion.
Funsion dij German ant ël droché l'imperi roman
La storiografìa popolar a manten soèns ij dògma derivà da coj dl'Arnassensa, ch'a veulo che le tribù germàniche a l'abio la colpa d'avej anvadù e drocà l'imperi roman d'ossident. As trata ëd na vision motobin anfluensà da l'antipatìa për ij barbar germànich che jë studios bisantin a j'ero mnasse dapress a Fiorensa, e che però a l'ha gnun sust, da na mira stòrica. A l'é giumaj da 'nt j'agn 1950 che jë studios dë stòria e d'archeologìa a l'han chità st'ampostassion, ch'a resta mach pì ant sij test pì elementar ò nassionalista.
Neuenhaus
A aparten al Samtgemeinde ëd Neuenhaus.
Tribù germàniche
Funsion dij German ant ël droché l'imperi roman
A son ëstàite motobin pòche le tribù germàniche ch'a l'abio tacà ij soldà regolar roman, e anco' manch cole ch'a l'han podù bat-je an bataja. A fé rintré ij german a son ëstàit dzortut ij roman midem, ch'a-j ciamavo coma soldà a bon pat, e che peui, na vira ch'a son pa pì stàit bon a controleje, a-j possavo l'un contra l'àutr për evité ch'a vnisèisso tròp fòrt. La presensa dij german a l'é nen tant la càusa, quant pitòst un dij vàire sìntom dla debolëssa finansiaria (e donca militar) dl'imperi d'ossident.
Ël recrutament ëd german a l'é anandiasse squasi sùbit a livel andividual da 'nt le tribù ch'a stasìo an brova al limes (visadì ij confinant pì tacà a l'imperi), e cheidun ëd lor a l'avìa 'cò fajla a rivé an posission àuta dla gerarchìa militar. Da lì l'imperi a l'é butasse a ciameje a tribù antreghe, ën lassand-je sò cap. Ël passagi da esércit ausiliari a aministrator polìtich a l'é rivà motobin dosman, antra j'àutre, soèns pì për ansolvensa dij roman midem che për antraprendensa polìtica e militar dij german.
As peul gnanca disse che la deposission ëd Ròmol August a l'abia butà un confin s-ciapà, che tant Odoàcr che Teodorich a l'han goernà coma rapresentant locaj dl'imperi roman d'orient. Odoacr a l'é mach antërvenù ant na manfrin-a antra patrissi roman, e Teodorich an Italia a l'é rivà mandà da l'imperator d'orient. Coma rapresentant provinsiaj a restavo gnanca pì andipendent che coj roman dij midem temp, e pì che d'àutr cola dë nominé pa pì n'imperator d'ossident a l'é stàita na decision detà da che sta figura a l'avìa pì gnun mojen fiscal për fé fonsion.
Për gionta, j'aministrassion dij règn germànich ch'a son formasse ant ij vej teritòri amperiaj dapress al 476 a l'é restaje an man ai roman, a ripreuva che ij german as sentìo nen dij goernant polìtich ant ël sust pien dla paròla. Le secession ëd Palmira e dl'imperi dle Galie ëd doj sécoj anans a l'avìo avù 'n caràter motobin pì polìtich che nen la decision d'Odoàcr ëd pì nen nominé n'imperator babacio.
N'àutra marca ch'an dis che ij german a fusso nen tant contra ij roman, ma mach an sërca ëd tèra ch'a fussa belfé a viv-ie ansima, a l'é che combin ch'a fusso an posission d'anvade tant l'imperi ossidental che col oriental a son squasi mach virasse anvers a col ossidental. Sòn përchè col d'orient a l'avìa anco' assé 'd sòld për formé dj'esércit regolar, ch'a l'han sempe batù tuti ij german ch'a son provasse a passé. Dël midem temp, vàire Gòt a son tramudasse anvers al Mar Nèir, andova a l'han ocupà l'Ucrain-a e la Criméa dël dì d'ancheuj, ën mostrand ch'a l'avìo pa na chèich preferensa për costa ò cola diression an particolar. A-i é 'dcò la question ëd la consistensa numérica. An gnun cas na popolassion ëd 20-30.000 Ostrogòt a l'avrìa podù sotmëtt-ne un-a ëd 10-20 milion (e dotà d'armament pì bon), coma cola dl'Italia d'antlora. La popolassion roman-a midema a sentìa ij german nen tant coma dij forest, ma pitòst coma un-a dle mila e subia legion fòra contròl ch'a passavo për soe tère a fé 'l bel e 'l brut temp giumaj da vàire sécoj, e dont soldà a l'avìo soe costume dròle e a parlavo mach latin volgar a truch e branca. Pì che 'd n'anvasion la gent dël temp a l'é belfé ch'a l'abia avù l'ampression ëd n'anarchìa militar mai pì finìa. La midema deposission ëd Ròmol August a jë smijerà 'n tràuma mach a le generassion ëd mila agn pì tard. Conforma a le moraj roman-a e germànica (che an sòn a restavo bele mideme) la gent dël darié imperator a l'ha nen piorà për la fin ëd n'istitussion sensa autorità.
Conversion al cristianésim
thumb|right|[[Carlomagn, dissegnà da Dürer.]]
Për tant che le gent germàniche a sio stàite dosman convertìa ël cristianésim an vàire manere, motobin tanti element ëd la cultura pre-cristan-a e forme religiose indìgene a son restà fërme a sò pòst, dzortut ant ij pòst isolà e ant le campagne. J'Ostrogòt, ij Visigòt e ij Vàndaj a son stàit cristianisà anans ch'a rintrèisso ant ij confin dl'imperi; soa conversion però a l'é stàita fàita da la Cesa ant ël moment che la vision predominanta a l'era cola arian-a pitòst che cola catòlica, e quand a son rivà ant l'imperi a son trovasse a esse considerà coma erétich. Ël test pì vajant ch'a sia restane dla lenga gòtica a l'é un viragi ëd chèich part ëd la Bibia fàit da Ulfìlas, ël missionari ch'a l'ha convertije. Ij Longobard a son pa stàit convertì fin a ch'a son nen rivà ant l'imperi, ma a son stàit convertì da gent germàniche arian-e, e parèj a son trovasse ant la midema posission.
Ij Franch a son passà bele drit dal paganésim al catolicésim, sensa gnun moment arian. Vàire sécoj dapress a lòn, missionari anglosàsson e franch a son butasse a convertì sò avzin Sàsson. Moment ciav dl'operassion a l'é stàit quand Bonifass (apòstol dij german) a l'ha drocà la Rol ëd Thor davsin a Fritzlar, dël 723.
A la fin dle fin, la conversion a l'é fasse për fòrsa d'arme, e a mnela a la fin a l'é stàit Carlomagn, con na serie ëd campagne (le Guère Sàssone), ch'a l'han avù 'cò l'efet d'anëtte le tère dij Sasson a l'imperi dij Franch. Com arzultà prim dë sta polìtica a-i son ësta-ie dle gran masserìe 'd gent, coma cola dël Verdet ëd Sangh ëd Verden.
An Scandinavia la religion germànica a l'é restà predominanta fin al sécol ch'a fa XI, quand che peui ël cristianésim a l'ha viaman rampiassala.
Assimilassion
Al dì d'ancheuj la paròla "Germànich" a l'ha mach un sust lenghìstich. J'etnìe moderne ch'a parlo lenghe germàniche as peulo nen arferisse a le tribù germàniche, che cola-lì a l'é n'espression ch'a l'ha mach un sust ëstòrich. Tute j'àree che al dì d'ancheuj a parlo na lenga parèj (comprèisa la Germania) a l'han na rèis étnica motobin mës-cia, ch'as peul nen arstrenz-se a le tribù d'antlora.
Le gent germàniche soèns a son stàite assimilà motobin ampressa ant le culture foreste (për tant che st'espression-sì a sia pa sempe la pì giusta për descrive cheidun-a dle situassion ëstòriche ambelessì sota). Antra j'esempi pì portà a-i son ij Normann galo-roman dla Normandìa, e la class àuta dla Russia medioeval, dont a fasìo part vàire dissendent ëd Normann slavificà (sta teorìa, comsëssìa, a l'é contestà da chèich studiuos dë slavìstica dla veja Union Soviética, che a la dis teorìa normanista).
Italia
L'Italia, dzortut a setentrion ëd Roma, a l'ha na stòria d'ansediament germànich motobin antortojà. Tribù germàniche coma cole dij Visigòt, dij Vàndaj e dj'Ostrogòt a son tramudasse e fërmasse a vive n'Italia dël V sécol. Notaman, dël sécol ch'a fa VI ij Longobard a son stabilisse dzortut ant l'area dla Lombardìa dël dì d'ancheuj. Ij Normann a l'han conquistà e goernà la Sicilia e chèich part ëd l'Italia meridional për chèich temp.
Piemont
La carta dle popolassion germàniche ch'a son stabilisse an Piemont a l'é motobin complicà. Ël confin pì amportant (da na mira stòrica) a l'é col antra Longobard e Franch, che a lassava tuta la Valsusa an man ai Franch, col confin piassà (as chërd) a Ciusa. L'anfluensa lenghìstica franca, però, a l'é motobin pì larga. Pr'esempi as peulo marchesse ij pòst franch da coj longobard dal dovré dle paròle fàuda e faudal (franche), ò pura scòssa e scossal (longobarde, ch'a resto pì davsin-e al tedësch modern Schürze). Ansediament amportant a son ëstàit 'cò coj dj'Alamann ch'a l'han peui dàit la zòna lenghìstica Walser, ma dont presensa àut medioeval a l'é motobin fòrta, pr'esempi, an Ast. Un possìbil ansediament dë Schir a podrìa esse testimonià dal topònim ëd Scurslengh.
Ch'a varda ëdcò Lista ëd paròle piemontèise d'orìgin germànica.
Fransa
La Fransa a l'ha avù na quantità dë stansiament germànich. La tribù ch'a l'ha daje sò nòm, ij Franch, a restava na fusion ëd dontré tribù germàniche ch'a rivavo dadlà da Ren, ant sla frontera con l'imperi roman, e ch'a j'ero stàite motobin anfluensà da la cultura roman-a. Region antreghe dla Fransa (coma l'Alsassia, la Borgògna e la Normandìa) a sono ëstàite motobin popolà daj Franch, lòn ch'a l'ha mnà a soe culture e dialèt regionaj a esse motobin particolar, e ij rè franch a l'han goernà la nassion dal sécol ch'a fa VI a col ch'a fa X. Comsëssìa, la pì part dle lenghe che al dì d'ancheuj as parlo an Fransa a resto romanze, e ant la cultura popolar a-i é un seuli gàlich motobin robust, ch'a resta antecedent a col roman e germànich.
Penìsola ibèrica
Portugal e Spagna 'cò lor a l'han avù djë stansiament germànich, dzortut dij Visigòt, djë Suev (Quad e Marcomann) e dij Bur, ch'a son fërmasse fiss. Ij Vàndaj (Silingg e Hasdingg) a son ëstàit present mach fin ch'a son nen tramudasse ant ël Nòrd Àfrica. Vàire paròle germàniche a son intrà ant la lenga spagneula e an cola portughèisa (lenghe ibériche) dë sti temp-lì e anco' pì d'àutre a son peui rintrà pì anlà 'nt ël temp ën passand për dj'àutre strà (soèns da 'nt ël fransèis).
Ch'a varda ëdcò
Anghiltèra e Scòssia
Jë stansiament germànich an Anghiltèra a son considerà da vàire coma n'esempi d'assimilassion, ën essend che element indìgen séltich a son assimilasse ant la cultura dj'imigrà Angl, Sàsson e Giut, ën rivand a formé n'identità anglèisa an cola tèra. Na vira che (mità dël sécol ch'a fa XI) a son riva-ie ij Normann fransèis, la mës-cia con ël Vej Fransèis a l'ha torna dësbogià l'Anghiltèra anglosàssona, ën possand la lenga dël pòst dal Vej Anglèis a l'Anglèis da Mes.
A venta noté che ij Normann a l'avìo mach passà 155 agn (anviron 7 generassion) ant la Fransa Gal-Romanza, anans che passé a anvade l'Anghiltèra. Ant ës temp-sì a j'ero stàit bon a arpiassé soa lenga nòrdica con la lenga dël pòst. Butand an consideran che ij Normann a son sempe stàit avosà dëspërtut për sò esse bon a fond-se ampressa con la gent dël pòst, as peul pensesse ch'as marièisso con fomne dël pòst për rintré ant la sossietà local ant ël gir ëd chèich generassion.
La cultura britònica séltica dël sudest dla Scòssia, tanme soa corispondenta anglèisa, a l'é resta coatà da un seuli germànich për via dj'anvasion; ant ël midem temp, ant ël rest dla Scòssia lenga e cultura gaélica as ëspantiavo ën arpiassand le lenghe britòniche, dzortut la lenga pìtica. Ël britònich a l'é restà na frisa dë pì ant ël sudòvest dël pais, dzortut ant ël Règn ëd Strathclyde, anans dë droché sot a la pression gaélica, na vira che la region a l'é stàita anëttùa al Règn dë Scòssia.
Pì anans bele che tuta la pian-a dle Scottish Lowlands a l'é passà a parlé scòts, quand sta lenga-sì a l'ha gavà ël gaélich ant ël gir ëd chèich sécol. Lë scòts a l'é vnùit a esse la lenga germànica che al dì d'ancheuj as parla an Scòssia, e a jë smija a la varianta regional dl'anglèis ch'as parla a nòrd dl'Anghiltèra: ël geordie (ò "nortùmbrich") ch'a l'ha na rèis comun-a a cola dlë scòts.
J'ìsole Orkney e j'ìsole Shetland, contut che al dì d'ancheuj a resto scossèise, da na mira stòrica a son sempe stàite dël Règn ëd Norvegia, e da na mira lenghìstica e cultural a intravo ant la lenga norn, dapress a j'anvasion dij vichingh. A l'é mach l'imigrassion d'anglèis ch'a parlavo scòts ch'a l'ha peui ëmnà a l'estinsion dij dialèt scandìnav, dël sécol ch'a fa XVIII.
Gërmania
La Gërmania midema, dij darié sécoj anans a Gesù Crist, a l'era abità pì che d'àutr da Dël medioev, sot a l'identità polìtica dël Sant Imperi Roman, la Gërmania a l'ha assimilà gent slave e gent bàltiche ch'a stasìo ant l'est (l ' Ostsiedlung); dapress a la Sconda guèra mondial sò dissendent a son peui tramudasse a dj'àutre part dla Gërmania coma Vertriebene.
Russia
Na popolassion ëd Gòt dla Criméa a-i era anco' dla fin dël 1700, quand vàire a son ëstàit deportà Catlin-a la Granda. Soa lenga a l'é dësparìa an finitiva mach dël sécol ch'a fa XIX.
Da lese
🇫🇮
Lenga turumsa
Pais andoa a l'é parlà
La lenga turumsa o Turumsa a fa part ëd le lenghe nen classificà e a l'é parlà dzortut an Papua Neuva Guinea.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Turumsa a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=tka
🇫🇮
Lenga uru-pa-in
Pais andoa a l'é parlà
La lenga uru-pa-in o Uru-Pa-In a fa part ëd le lenghe nen classificà e a l'é parlà dzortut an Brasil.
Classìfica
Në schema ëd classìfica ëd l'Uru-Pa-In a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=urp
Lenga konkani goanèisa
Pais an dova a l'é parlà
La lenga konkani goanèisa ò Konkani Goanèis a fa part ëd le lenghe indoarian-e e a l'é parlà specialment an India.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Konkani Goanèis a peul esse:
Francesco Bonatelli
thumb|right|200px|Francesco Bonatelli Francesco Bonatelli, filòsof spiritualista, a l'era nassù a Iseo ai 25 d'avril dël 1830 e a l'é mòrt a Pàdoa ai 13 ëd magg dël 1911. A l'ha mostà a le Università ëd Bològna e Pàdoa.
Lenga konkani goanèisa
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=gom
🇫🇮
Francesco Bonatelli
Euvre
Al temp dël Bonatelli la grafìa dël bressian a l'era nen consolidà e ël poeta a l'ha lassà ëd note an dzora a la grafìa che a dovrava.
Il nonno ed il bambino piangente
Ant la poesìa "Il nonno ed il bambino piangente", ël Bonatelli a parla dij dolor d'un cit. L'inissi:
O lengua dèi bressà
Ant ël sonet "O lengua dèi bressà", ël Girelli a parla apassionatament ëd soa parlà. Da noté che a la ciama lenga. L'inissi:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi
🇫🇮
Lenga Nyole
Pais andoa a l'é parlà
La lenga Nyole o Nyole a fa part dle lenghe nìger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Uganda.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Nyole a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=nuj
Nyole language
Campagne-d'Armagnac
🇫🇮
Moraro
right|140px Moraro (Morâr an furlan) a l'é un comun ëd 763 abitant dla provincia ëd Gorissia (Region Autònoma Friul-Venessia Giulia).
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alberto Pelos (dal 10/04/2006).
Arferiment
🇫🇮
Ceriporia alachuana
Comestibilità
As peul nen mangesse.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Ceriporia alachuana (Murril) Hallenb.
🇫🇮
St. Stephen Airport
Ël St. Stephen Airport a l’é n'aeropòrt localisà a St. Stephen, New Brunswick, Canadà.
SNCF
right|150px Creà dël 1937, la SNCF (Société Nationale des Chemins de Fer) a l'é la sossietà ch'a gestiss le ferovìe an Fransa. L'ùnich assionista dla SNCF a l'é lë stat fransèis.
Dël 2007 la sossietà a l'ha avù na gifra d'avré ëd pì che 23 miliard d'éuro e, për la prima vira an soa stòria, a l'ha distribuì dij dividend për ël 12,6% ëd sò arzultà net.
🇫🇮
Saint-Vallier-de-Thiey
Stòria
A l'era na piassafòrt roman-a.
Biogas
Ël biogas a l'é na missela ëd gas, dont ij prinsipal component a son metan e anidrid carbònica, ch'as forma da la decomposission natural an condission anaeròbiche dlë mnis ant na dëscaria.
La composission dël biogas a cangia a sconda dl'età dla mnis. Quand che la rumenta a l'é frèsca e as peul ancora decomponse na bon-a part dla frassion orgànica la produssion ëd metan a l'é pì bondosa. Dal moment che 'l metan a l'ha n'aut podèj calorìfich, a l'é possìbil aspirelo con dj'impiant d'estrassion dël biogas e bruselo për sfruté ël calor ch'as forma o për produve energia.
🇫🇮
Lenga wakoná
Pais andoa a l'é parlà
La lenga wakoná o Wakoná a fa part ëd le lenghe nen classificà e a l'é parlà dzortut an Brasil.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Wakoná a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Lenga tiwi
Pais an dova a l'é parlà
La lenga tiwi o Tiwi a fa part ëd le lenghe australian-e e a l'é parlà dzortut an Australia.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël tiwi a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=tiw
🇫🇮
Arpaia
Arpaia a l'é na comun-a dla region Campania, provincia ëd Benevènt, con sirca 1.878 abitant. A s'ëstend për n'aira ëd 5 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 376 ab/km quadrà. A confin-a con Airola, Forchia, Paolisi, Roccarainola (NA).
🇫🇮
Lenga ngurmbur
Pais an dova a l'é parlà
La lenga ngurmbur o Ngurmbur a fa part ëd le lenghe australian-e e a l'é parlà dzortut an Australia.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Ngurmbur a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=nrx
🇫🇮
Marijampolė
Marijampolė ([[media:Marijampole.ogg|sgnaché sì për sente la pronunsia]]) a l'é la capital ëd la contà ëd Marijampolė, ant la munissipalità ëd Marijampolė. A son staje garantì ij drit ëd Magdeborgh, o drit ëd sità, ant l'ann 1792. 🇫🇮
Ficedula parva
thumb|right
Bardaos, Tordoia
Santa María ëd Bardaos a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Tordoia. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 628 abitant (329 fomne e 229 òm) distribuì an 7 grup ëd popolassion.
🇫🇮
Ficedula parva
Ficedula parva
thumb|right Órdin:  ---<BR> Famija: ---<BR> Géner:  ---<BR> <BR> <BR> <BR> <BR>
Descrission
Àutri nòm an piemontèis: ... <BR> Costo artìcol a l'é mach në sboss. Da finì. <BR>
Ambient
Da finì. <BR>
Distribussion
Da finì. <BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Ficedula parva
Muscicapa latirostris
Descrission
Àutri nòm an piemontèis: <BR> Nòm an italian: Pigliamosche beccolargo. <BR> Cost artìcol a l'é mach në sboss. Da finì. <BR>
Sallagriffon
Sallagriffon a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Provensa-Alp-Còsta Asura, ant ël dipartiment ëd j'Alp Marìtime. A së stend për n'aira ëd 9,59 km², con 54 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 5 ab/km². 🇫🇮
Muscicapa latirostris
Ambient
Da finì. <BR>
Alvaneu
Alvaneu a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël Canton dij Grison, con sirca 435 abitant. A së stend për na surfassa ëd 35,68 km², con na densità ëd popolassion ëd 12 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Arosa, Brienz/Brinzauls, Filisur, Lantsch/Lenz, Schmitten, Surava, Tiefencastel.
Muscicapa latirostris
Distribussion
Da finì. <BR>
Alvaneu
La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.
Muscicapa latirostris
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Muscicapa latirostris
Arpaise
Arpaise a l'é na comun-a dla region Campania, provincia ëd Benevènt, con sirca 862 abitant. A s'ëstend për n'aira ëd 6 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 144 ab/km quadrà. A confin-a con Altavilla Irpina (AV), Ceppaloni, Pietrastornina (AV), Roccabascerana (AV).
🇫🇮
Lenga kukna
Pais an dova a l'é parlà
La lenga kukna ò Kukna a fa part ëd le lenghe indoarian-e e a l'é parlà dzortut an India.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Kukna a peul esse:
Ducà longobard
miniatura|[[Paol Diàcon, ël cronista longobard pì avosà]] miniatura|mapa de el regn Ël Règn dij Longobard an Italia a l'é basà ansima a na confederassion pitòst flùida ëd Ducà. La figura dël Duca longobard a l'é na sòrt ëd calch ëd cola roman-a dël Dux, un fonsionari militar creà con j'arforme ëd Dioclessian dla fin dël III sécol, dont ij duca a pijo sò nòm. A diferensa dai Duces roman, però, ij Duca longobard a l'han ëdcò giurisdission sivil, e a son già dle figure feodaj.
Lenga kukna
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=kex
🇫🇮
Ducà longobard
Comsëssìa, ës trata dle prime aparission dël feodalésim, e për vàire mire la tribù dij Longobard a tira drit a comportesse coma ai temp pì antich (d'àutra part dl'istess temp midem a fan ij Franch, dadlà dj'Alp). Ël concet ëd Règn sot ai Longobard a l'é sempe col clàssich germànich, e pì che 'd në stat as trata anco' sempe ëd na tribù. Donca a venta nen pijé la figura dël Duca coma cola d'un funsionari statal dël dì d'ancheuj, ò bele mach che dij temp dl'Imperi Roman Sacrà, as trata mach ëd na figura tribal ëd gran arlevansa.
Bibliografìa
🇫🇮
Cassaigne
Cassaigne a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Mesdì-Pirené, ant ël dipartiment ëd Gers. A së stend për na surfassa ëd 8,58 km², con 186 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 21 ab/km².
🇫🇮
Lorenzo Milani
Euvre prinsipaj
🇫🇮
Pertarit (duca ëd Milan)
thumb|right|Un ritrat minià ëd Pàol Diàcon, l'ùnich autor antich dont a sio rivane dle neuve ëd Pertarit Fieul d'Aribèrt, scond duca longobard d'Ast e fratel ëd Godepèrt, ters duca, a la mòrt dël pari a l'é stàit fàit duca 'd Milan, andoa a l'era andàit a sté, dël 662. Con sossì la part catòlica dij fieuj d'Aripèrt a l'avìa ciapà an mes la capital ëstòrica longobarda, Pavìa, ch'a l'era an man a Godepèrt.
Pertarit e Godepèrt, però, a son nen stàit bon a butesse d'acòrdi antra 'd lor, e 'l duca arian ëd Benevènt, Grimoald, a l'ha profitass-ne për ëvnì a Pavìa e massé Godepèrt, ën pijand-je 'l pòst. A l'era passa-ie pen-a chèich mèis dapress a che ij doj frej a l'avìo arseivù n'ardità tant amportanta, e Pertarit a l'é trovasse a vnì un dij përsonagi épich dla fàida antra catòlich e arian che da lòn a l'é anandiasse.
Për evité dë fé 'l final ëd sò fratel, Pertarit a l'é scapà fòra Italia, ën stërmand-se ant la tribù dj'Àvar. Grimoald a l'ha riessù a convincc-lo ch'a podìa torness-ne a ca da tranquil, ma quand Pertarit a l'ha fàit tant dë rivé an Pavìa a l'ha mandaje dla gent a masselo. Pertarit a l'ha fàila a scampé e da Pavìa a l'é vnùit a stërmesse an Ast con chèich sò amis, për via che an Ast a-i ero anco' dij partisan ëd sò fratel, che na vira ch'a l'era mòrt-ie Godepèrt a j'ero passà a giuteje a chiel.
Bibliografìa
🇫🇮
Mossa
right|140px Mossa (Mosse an furlan; Móš an sloven) a l'é un comun ëd 1.667 abitant dla provincia ëd Gorissia (Region Autònoma Friul-Venessia Giulia).
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Elisabetta Feresin (da l' 8/06/2009).
Arferiment
🇫🇮
Lenga Chiga
Pais andoa a l'é parlà
La lenga Chiga o Chiga a fa part dle lenghe nìger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Uganda.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Chiga a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=cgg
Secqueville-en-Bessin
Secqueville-en-Bessin a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Bassa Normandìa, ant ël dipartiment ëd Calvados. A së stend për na surfassa ëd 7,14 km², con 264 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 37 ab/km².
🇫🇮
Lenga warduji
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Warduji a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=wrd
🇫🇮
Warduji language
Lenga katkari
Pais an dova a l'é parlà
La lenga katkari ò Katkari a fa part ëd le lenghe indoarian-e e a l'é parlà dzortut an India.
Charles Darwin
thumb|right|200px|Charles Darwin Siensià naturalista.
Lenga katkari
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Katkari a peul esse:
Charles Darwin
Charles Robert Darwin a l'era nassù a Shrewsbury ël 12 ëd fërvé dël 1809 e a l'é mòrt a Londra ël 19 d'avril dël 1882.
A l'ha formolà na teorìa dl'evolussion dle spece vivente për selession natural ëd cangiament ch'a ancàpito për asar e ch'a agrandisso le probabilità d'arprodussion dij portator.
Lenga katkari
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=kfu
Charles Darwin
Vàire dij dàit dont a l'é basasse a son ëstàit arcujì durant un viage dantorn al mond durà sinch agn a parte dal 1831 an sël navir Beagle, dzortut durant la fërmada a j'ìsole Galápagos.
Lenga katkari
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Charles Darwin
Euvre prinsipaj
thumb|right|200px|Na caricadura ëd Darwin (1871)
🇫🇮
RMS Queen Mary
Galeria fotogràfica
🇫🇮.
Castelnau-Barbarens
Castelnau-Barbarens a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Mesdì-Pirené, ant ël dipartiment ëd Gers. A së stend për na surfassa ëd 42,37 km², con 452 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 10 ab/km².
🇫🇮
Lenga umbugarla
Pais an dova a l'é parlà
La lenga umbugarla o Umbugarla a fa part ëd le lenghe australian-e e a l'é parlà dzortut an Australia.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Umbugarla a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Vittorio Amedeo Cignaroli
thumb|right|200px|Vittorio Amedeo Cignaroli: Vitòrio Medeo III a seurt dal castel dë Stupinis Pitor. Vittorio Amedeo Cignaroli a l'era nassù a Turin dël 1730 e a l'é mòrt-ie dël 1800. Ativ a cort da cand ch'a l'avia disneuv agn, dël 1782 a l'é nominà dal re «nòstr pitor ëd paisage e boschin-e» con në stipendi ëd 300 lire l'ann.
Euvre prinsipaj
🇫🇮
Gaston Tuaillon
Lenghista dialetòlogh. Gaston Tuaillon a l'é nà 'l 23 Dzèmber 1923 a Fourneaux (Savòja) e a l'é mòrt ël 7 Giugn 2011 a Grenoble. A l'é stàit ël pi amportant studios ëd lenga franch-provensal dël Sécol XX.
Vita
A l'é diplomàsse dël 1941 a San Gian an Morian-a. A l'é angagiàsse ant l'Arzistensa anti-fassista, peui a l'ha studià a Lion. Dël 1953 a l'ha sostnù l ' Agrégation, valadì l'Esam dë Stat fransèis, a l'ha mostrà dal 1957 a Mâcon e a Lion e a l'ha avù 'n pòst da arsercador a Paris dal 1957 al 1961. Peui a l'ha tramudà a l'Università ëd Grenoble. Dël 1972 as abìlita a Strasborgh con Georges Straka con l'euvra Etudes de dialectologie gallo-romane. A l'é vnù professor ëd lenghìstica stòrica fransèisa e dialetologìa gal-romanza a Grenoble (a l'é vnù emèrit dël 1989).
Dal 1973 al 1980 Tuaillon a l'é stàit segretari dla Società 'd Lenghìstica Romanza.
Euvre
🇫🇮
Ceriporia alba
Descrission
Cost capìtol a l'é mach në sbòss. Da finì.
RMS Queen Mary 2
La RMS Queen Mary 2, a l'é 'na nav passegè britannica. La nav a l'é stàita comissionà për la Cunard Line, varà dël 25 stèmber 2003 ant'ij cantié STX Europe Chantiers de l'Atlantique ëd Saint-Nazaire an Fransa, e a l'é entrà an servissi dël 2 gènè 2004. A l'é longa 345 m, soa larghëssa a l'é ëd 41 m, l'autëssa ëd 72 m, so pescagi ëd 10,1 m, so dislocament standard a l'é ëd 79 287 t e anfin so lestëssa màsima a l'é ëd 30 neud. La Queen Mary 2 a naviga antrames Southampton e Neuva York.
Ceriporia alba
Ambient
A chërs an dzora a bòsch ëd latifeuje.
Comestibilità
As peul nen mangesse.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Ceriporia alba Pieri & Rivoire
🇫🇮
Stanhope Airport
Lë Stanhope Airport a l’é n'aeropòrt localisà a Stanhope, Québec, Canadà.
Angelo Maria Canossi
Biografìa
Angelo Maria Canossi a l'era nassù a Bressia ai 23 ëd mars dël 1862 da na famija ëd magìster e professor; a l'avìa fàit ël Liceo Clàssich e a l'era iscrivusse a l'Università ëd Firense, an dova a l'avìa avù për compagn Gabriele D'Annunzio.
Molėtai
Molėtai ([[Media:Moletai.ogg|sgnaché sì për sente la pronunsia]]) a l'é na comun-a ëd la Contà d'Utena, ant la munissipalità dël distret ëd Molėtai). A son staje garantì ij drit ëd Magdeborgh, o drit ëd sità, ant l'ann 1539.
Angelo Maria Canossi
Biografìa
A l'ha sempe vivù pòver e a l'é mòrt a Bressia ai 9 d'otóber dël 1943.
Molėtai
🇫🇮
Angelo Maria Canossi
Euvre
Canossi a l'é ël pì avosà poeta bressian e la soa lenga a l'é cola d'arferiment për ël bressian. Tra le soe euvre publicà:
El ca del pitoc
La poesìa "El ca del pitoc" a l'é la tradussion ëd la romanza "Il cane del mendicante" d'Andrea Maffei. L'inissi:
Melia
La melia o meria (Zea mays L., 1753 ) è a l'è na pianta erbacea anual dla famija dle Poaceae, tribù dle Maydeae. A l'è un dj pì anportant cereaj, l'e tant coltivà an t'l Piemont.
Coltivassion
As pianta a' la prima e as bat n't l'outun.
Angelo Maria Canossi
El poer murtì
Ëdcò la poesìa "El poer murtì" a l'é na tradussion. L'inissi:
Cantà come Dio völ!
La poesìa "Cantà come Dio völ!" a conten la concession poética dël Canossi. L'inissi:
Non possumus
Ant la poesìa "Non possumus" ël poeta a spiega përchè a l'ha arfudà un travaj a Roma (1905). L'inissi:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi
🇫🇮
Sainte-Blandine (Isère)
45.5475°N, 5.44111°W
Sainte-Blandine a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Ròno-Alp, ant ël dipartiment d'Isère. A së stend për na surfassa ëd 9,21 km², con 764 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 82 ab/km².
🇫🇮
Sauze
Sauze a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Provensa-Alp-Còsta Asura, ant ël dipartiment ëd j'Alp Marìtime. A së stend për n'aira ëd 27,77 km², con 100 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 4 ab/km².
🇫🇮
Lenga konkani
Pais an dova a l'é parlà
La lenga konkani ò Konkani a fa part ëd le lenghe indoarian-e e a l'é parlà dzortut an India.
Saint-Étienne-de-Crossey
45.38°N, 5.64611°W
Lenga konkani
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Konkani a peul esse:
Saint-Étienne-de-Crossey
Saint-Étienne-de-Crossey a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Ròno-Alp, ant ël dipartiment d'Isère. A së stend për na surfassa ëd 12,84 km², con 2 528 abitant, scond ël censiment dël 2007, con na densità ëd 196 ab/km².
Lenga konkani
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=knn
Saint-Étienne-de-Crossey
🇫🇮
Romans d'Isonzo
right|140px Romans d'Isonzo (Romans dal Lusinç an furlan) a l'é un comun ëd 3.723 abitant dla provincia ëd Gorissia (Region Autònoma Friul-Venessia Giulia).
Lenga konkani
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Romans d'Isonzo
Aministrassion
thumb|right|200px|Ël ciochè Ël sìndich a l'é Alessandro Zanella (dal 2001 -second mandà: 2006-).