cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Malaysia
Geografìa
Lë stat ëd Malaysia a l'é formà da doi part:
La capital constitussional a l'é Kuala Lumpur, cola aministrativa a l'é Putrajaya.
Organisassion polìtica
Ij distret federaj a son Putrajaya, Kuala Lumpur (an Malaysia ossidental) e Labuan (an Malaysia oriental).
Conomìa
La moneda a l'é ël ringit.
Anté ch'as treuva
300px|center
Organisassion polìtica
Dël 2019 a l'é stait elegiù Yang di-Pertuan Agong ël sultan ëd Pahang, Abdullah al-Haj.
La Malaysia a fa part dël Commonwealth.
A l'ha na surfassa ëd 329.750 km² e a conta anviron 27 milion d'abitant.
Organisassion polìtica
Jë stat federà a son Perlis (*), Kedah (*), Penang, Perak (*), Kelantan (*), Terengganu (*), Pahang (*), Selangor (*), Negeri Sembilan (*), Malaca, Johor (*) (an Malaysia ossidental), Sarawak e Sabah (an Malaysia oriental).
🇫🇮
Ël Prim Ministr a l'é Ismail Sabri Yaakob.
Consèj ëd Tùa
Ël Conseil des Commis (Consèj ëd Tùa) a l'era un consèj special ëd goern dla Val d'Osta, anstituì dal Consèj dij Tre Stat valdostan an soa ciambréa dij 29 ëd fërvé dël 1536, për fé front a la situassion crìtica anté ch'a l'era fongà lë Stat ëd Savòja. A l'era formà da j'arpresentant ëd le tre partìe dla popolassion: la noblëssa, ël clero e ël pòpol. La decision autònoma dij valdostan, ch'a marca na tapa amportanta ant ël process ëd particolarism ëd la val, a l'é peui ratificà dal duca.
Decision dël Consèj
La decision ëd la creassion ëd na milissia local a l'é dël 1548.
Convocassion djë Stat Generaj
Ij 28 ëd Fërvé dël 1536, ël Consèj dij Tre Stat a ven convocà dal bàilo Maté ëd Lostan, an rapresentansa dël Duca, a Osta, ant ël fruté dël Convent ëd San Fransesch. Conforma a le conte ch'a son rivane, ël bàilo a smon tre question: As sent arsponde tre vire che 'd sì, e sòn a anandia ël process che a men-a a la formassion dël Consèj ëd Tùa. Com as ës-ciàira, però, për stat ij valdostan a antendo mach sò teritòri, pa tut lë stat savojard ant sò compless.
Quàder dla situassion
Carl II ëd Savòja a l'ha pen-a smonusse Gënevra (ëvnuita andipendenta, calvinista e svìssera) ansema a na part dël Valèis. Turin e la Valsusa a l'han dorbuje le pòrte ai fransèis, ën anandiand la prima anession a la Fransa. Lë stat sabàod a l'é giumaj na cita colession d'ìsole feodaj sensa continuità teritorial: Për gionta ant ël Ducà d'Osta a l'é riva-ie Gioan Calvin, che ën spantiand ël protestantésim a pronta ëdcò la val a vnì un canton svìsser. Polìtica e religion, coma sempe ant ës moment ëd guèra religiosa continental, as fondo ant na question sola.
Sust dla polìtica dël Consèj ëd Tùa
Le decision dël Consèj as capisso mach a anquadreje ant sò temp. Lòn che a na mentalità nassionalista moderna a peul ësmijeje a un tradiment a l'é nomach che la continuità dla situassion ëd mesa andipendensa dla Val, coma fissà dël 1191 ant ël Papé dle Franchise dla Val d'Osta.
Se da na part la sitoassion ëd debolëssa militar dij Savòja a men-a a slarghé l'andipendensa dla Val, che dapress a la formassion dël Consèj as treuva a avèj sò esèrcit e soa polìtica foresta, a venta ëdcò dì che ant ël Papé dle Franchise ël Duca a l'avìa pijàit l'angagg ëd difende chiel ben e përson-e dla Val, e che ën ciamand ij Trè Stat a l'ha formalisà d'esse pì nen ant le condission ëd felo.
La composission
A l'ancamin a l'era pì numeros, ma tòst soa composission ofissial a l'é vnùita a esse ëd vintessinch mèmber. Ël vësco e ij doi sìndich dla sità e dël borgh a j'ero mèmber ëd drit. Dal 1642 ca ëd Challant a l'ha avù doi mèmber ant ël consèj, ij Valèis, ij Pont San Martin e ij Nus un a pr'un. Le ciambree a j'ero pressiedùe dal baliv, an arpresentansa dël sovran. Al prinsipi, le ciambree ordinarie a së tnisìo minca sman-a, ëd lùn-es. Peui a son ëtnusse minca quìndes di, sempe 'd lùn-es. Ëd fasson ëstrasordinaria, as radunava tute le vire ch'a-i na j'era damanca.
Decision dël Consèj
An pràtica, ël Ducà d'Osta as ciama fòra da 'nt la guèra antra Savòja e Rè 'd Fransa, e as pronta mach a difend-se daspërchiel.
Sust dla polìtica dël Consèj ëd Tùa
La distinsion antra pùblich e privà che i trovoma normal al dì d'ancheuj, ant l'età ëd mes a-i é nen. Ij tratà polìtich a resto dzortut dij contrat privà antra famije, e na vira che la famija dij Savòja a peul pì nen fé sò travaj, le famije valdostan-e ël travaj as lo fan daspërlor. Ij nòbij valdostan a l'han dzortut maitas ëd ten-se fòra da 'nt le guère ëd religion, e dë vnì un canton svìsser a-j n'anfà nen vàire, che già parèj d'andipendensa a 'n n'han fin ch'a në veulo. Sòn a lo capiss ëdcò Monsù Calvin, che dapress a la formassion dël Consèj as në torna tòst ën Svìssera.
Podèj dël Consèj
A l'era n'anstitussion svicia, an pràtica an ciambrea permanenta, ch'a podìa deje deuit a j'afé urgent, 'me ch'a ventava fé ant le sircostanse crìtiche ant le quaj a l'é stàit anstituì. Ël consèj ëd tùa a l'avìa gnun superior, gavà ij duca e, pì tard, ij re: mach a lor as podìa fé apel ëd soe sentense e sò decret.
Vita dël Consèj
Ël Consèj ëd Tùa as forma coma arspòsta a na sitoassion d'emergensa, ma a resta an pé bele che doj sécoj. Ël duca Carl a l'ha aprovalo, Emanuel Filibert ai 18 ëd gené 1570 a l'ha arnovà costa aprovassion e ij sò sucessor a l'han fàit l'istess.
Dël 1748 soa composission a l'é stàita arduvùa a 18 mèmber; dël 1758 a 12, peui a 6. A sarà abolì ij 24 dë stèmber dël 1770, ansema a gran part dla veja legislassion e dl'autonomìa dla val, da Carl Emanuel III, ch'a pòrta giumaj ël tìtol ëd Rè ëd Sardëgna. Ma coj-lì a saran già temp motobin modern, andova che ij rapòrt aministrativ antra teritòri diferent a l'avran pì nen la forma ëd contrat privà antra famije (për tant che vàire vire ël sust a sarà sempe col).
Bibliografìa
🇫🇮
La composission
Dal 1724 ël capìtol dla catedral a l'ha assignà ai mèmber dël consèj quatòrdes pòst antra le cadreghe dij canònich ant ij di dle feste pontificaj, ai Te Deum e ai servissi solenn.
Decision dël Consèj
An tra le prime decision dël Consèj a-i é la stipulassion d'un tratà 'd neutralità con la Fransa, sot-signà ai 4 d'avril dël 1537. L'acòrd a stabilìa che j'armade fransèise a sarìo pa intrà an Val; da part soa, ij valdostan as angagiavo a ampecé ël passage djë svìsser, djë spagneuj, dj'alman e dij piemontèis. Ij drit ëd piagi a j'ero scancelà antra Val d'Osta, Savòja e Fransa, e ij sitadin dij tre pais a podìo sirculé ëd fasson lìbera da 'n pais a n'àutr e comersé sensa antrap.
Piero Calamandrei
thumb|right|200px|Piero Calamandrei Piero Calamandrei (nassù a Firense ël 21 d’avril dël 1889 e mòrt ambelelì ël 27 dë stèmber dël 1956) a l’era ‘n giornalista, un giurista, un polìtich e ‘n professor d’università italian.
Sota ‘l fassism
Butà an polìtica da la part ëd la mancin-a, apress ëd la marcia dzora Roma e la vitòria dël fassism a fa part dël consej diressional ëd l’Union Nassional, creà da Giovanni Amendola. A seguita sempe a manifesté sò ghignon a la ditatura ‘d Benito Mussolini e durant ij vint agn dël fassism a l’é un dij pòch professor ch’a pija nen, nì ciama la téssera dël Partì Nassional Fassista, an seguitand sempe a fé part ëd moviment clandestin, pr’esempi an colaborand al giornal Non mollare (Ced nen).
J’ùltim agn
Dël 1945 a l’é elegiù mèmber ëd la Consulta Nassional e dla Ciambréa Costituenta an rapresentansa dël Partì d’Assion. A pija part ai travaj dël parlament ant la gionta dj’elession ëd la comission d’ancesta e dla Comission për la Constitussion italian-a. Ij sò dëscors ant ij dibatiment ëd la ciambrea a l’han n’arson ampli: an manera particolar coj ansima al proget general ëd la Costitussion, ai Pat Lateranens, al mariagi e al podèj giudissiari.
Ij prim agn
Apress ch’a l’é laureasse an giurisprudensa a Pisa, dël 1912, a pija part a vàire concors e dël 1915 a l’é nominà professor ëd procedura sivil a l’università ‘d Messin-a. Pi tard (dël 1918) a l’é ciamà a l’università ‘d Mòdena e a la fin, doi agn apress, a cola ‘d Sien-a. Dël 1924 a decid ëd passé a la neuva facoltà ‘d dirit ëd Firense, andova a ten ij cors ëd dirit processual sivil, fin-a a soa mòrt. A pija part a la Prima guèra mondial coma ufissial volontari combatent ant ël regiment ch’a fa 218 dij tropié. A-i na seurt con ël rangh ëd capitani e peui a l’é promovù tenent-colonel, ma a sern ëd chité l’esèrcit për seguité soa cariera acadèmica.
J’ùltim agn
Apress che ‘l Partì d’Assion as dissolv, a intra ‘nt ël Partì Sossial-Democràtich Italian e a l'é elegiù deputà dël 1948. Contrari a la «lej ambreuj», ëdcò votà da sò partì, dël 1953 a pija part a la creassion dël moviment Unità Popolar con sò vej amis Ferruccio Parri. Ël màire arzultà a l’é comsëssìa pro për che la Democrassìa Cristian-a e ij sò aleà a argionzo nen la përsentual dij vot arciamà da la neuva lej eletoral për fé scaté ‘l premi ‘d magioransa.
Avocat famos, a l’é ‘dcò stàit president dël Consèj Nassional dj’Avocat dal 1946 fin-a a soa mòrt. Mèmber ëd l’Academia Nassional dij Linceo, diretor ëd l’Istitut ëd dirit processual confrontà dl’università ‘d Firense, a l’é ‘dcò stàit diretor ëd dontrè arviste giurìdiche e colturaj, dont la pi conossùa a l’é Il Ponte (Ël Pont), fondà dël 1945.
Lë studios
Ëd soa larga produssion giurìdica, a venta dzoratut arcordé l’Anviarament a lë studi dlë mzure ‘d sorveliansa dël 1936, un tratà a l’avangarda, ch’a l’ha faje fé ‘n gran pass anans a la siensa processual italian-a. Jë sbòss ëd cost travaj-sì a saran tramuvù ëd pianta ‘nt ël quart lìber dël còdes ëd procedura sivil dël 1942 (an manera particolar për lòn ch’a rësguarda ‘l ters capìtol, j’artìcoj da col ch’a fa 670 a col ch’a fa 702 dël test vej). La giurisprudensa e le armende vnùite apress dël còdes as artach-ran al përcors mostrà da Calamandrei.
Sota ‘l fassism
Avers a l’intrada dl’Italia ‘nt la Sconda guèra mondial al fianch ëd l’Almagna, a aderiss dël 1941 al moviment Giustissia e Libertà e n’ann pi tard a l’é un dij fondator dël Partì d’Assion ansema a Ferruccio Parri, Ugo La Malfa e d'àutri. Dël 1942 a colabora a scrive ël còdes ëd procedura sivil, dont na part a l’é ancora an vigor. A pija ‘dcò part al travaj preliminar dël neuv còdes sivil e dla lej ansima a l’ordinament giudissiari. As dimet da professor d’università për nen sotsigné na litra ‘d sotmission a Mussolini, pretendùa dal retor ëd l’época.
Calamandrei e Coni
Albert Kesselring, ël comandant ëd l’esèrcit alman an Italia durant la Sconda guèra mondial, a l’avìa fortì, apress ch’a l’é stàit arbutà an libertà an càusa a soa salute dlicà, che j’italian a dovìo feje a chiel un monument për la bin che chiel a l’avìa faje. An réplica a costa declarassion Piero Calamandrei a l’ha scrivù la famosa iscrission, dont ël test a l’é stàit amplacà an sna làpida ad ignominia ‘nt ël front dla ca dla comun-a ‘d Coni.
Sota ‘l fassism
Nominà retor ëd l’università 'd Firense, ël 26 ëd luj dël 1943, apress l’8 dë stember a ven ordinà sò arest, parèj a esercita sò ufissi mach da ‘nt lë stember dël 1944, visadì da la liberassion ëd Firense, fin-a ‘nt l’otober dël 1947.
"It ël l’avras, cambrada Kesselring..."
<i>It ël l’avras cambrada Kesselring ël monument ch’it pretende da nojàutri italian ma la pera dont as costruv-rà i la decidroma nojàutri. Nen con le pere anfumà dij borgh dzarmà sagrinà da tò stermini nen con la tèra dij camposanto andova ij nòstr compagn giovinòt a arpòso seren nen con la fiòca nen tocà dle montagne ch’a l’han dësfidate për doi invern nen con la primavera ‘d coste valade-sì ch’a l’han vardate scapé. Ma mach con ël silensi dij torturà Pi gorègn ëd minca prassa mach con ël ròch ëd cost pat-sì giurà antra òmo lìber che volontari as son giuntasse për dignità e nen për ghignon decis a riscaté la vërgògna e l’afr dël mond. Për coste stra-sì s’it vorëras torné a nòstr pòst it ën artrovëras mòrt e viv con ël midem angagg pòpol sarà dantorn al monument ch’a së s-ciama aora e sempe RESISTENSA </i>
🇫🇮
Mark Kac
Mark Kac o Marek Kac (Krzemieniec, prima an Russia, peui an Polònia, al di d'ancheuj an Ucrain-a, 3 d'ost 1914 - Califòrnia, 26 d'otóber 1984) a l'é stàit un matemàtich ch'a l'ha dàit na contribussion amportanta a la teorìa dla probabilità, la fìsica statìstica e la teorìa dij nùmer.
Famija, anfansia, scòla e licéo
A nass ël 16 d'ost conforma al calendari ortodòss, visadì ij 3 d'ost conforma al calendari giulian, a Kreminiecz an col ch'a l'era l'amper russ. La sità, ch'a l'era stàita polonèisa, a l'era stàita dëspujà da la polìtica amperial russa ëd soa component polonèisa e a l'era componùa dzortut da popolassion ebrea con n'ambient an prevalensa ucrain.
Ij genitor ëd Mark a vnisìo da famije ebree motobin amportante e riche ant la sità, tute doe con na tradission ëd comersi. Ël cognòm dla mare a l'era Roichels. An famija ij genitor antra 'd lor a parlavo yiddish e con ij fieuj russ. La mare a parlava ëdcò un poch l'alman. Fin a soa emigrassion ant jë Stat Unì, la vita ëd Mark a l'é caraterisà da le discriminassion antiebree an tute j'ocasion dla vita sossial, ch'a l'han pijà fin con lë stermini ëd soa famija për euvra dij nasista, tanme apopré tuta la popolassion ebréa ëd Krzemieniec.
Ël pare a l'avìa otnù con fàtiga, malgré ch'a l'era ebréo, la làurea an filosofia, ancaminand a studié al dipartiment dirigiù da Wilhelm Wundt. Ël mancà arconossiment dël tìtol da la part dj'autorità russe a lo men-a a anscriv-se ant ël 1915 a la facoltà dë stòria e filologìa ëd l'università ëd Mosca. Ij diviet ëd fàit a mostré a òbligo ël pare a dé 'd lession privà ëd matemàtica, latin, grech e stòria.
Ant ël 1923 (ann ëd nàssita dël frel ëd Mark) ël pare a dventa diretor dla scòla làica ebréa (Tarbut) e Mark a la frequenta an amprendend parèj l'ebréo (ch'a dësmentiërà) e un pòch ël polonèis (materia obligatòria). Apress che la scòla a sara, ant ël 1925 a óndes agn (un ëd meno dij sò compagn ëd class) Mark a l'é anscrivù a la tersa elementar dla scòla pùblica anté che ucrain e ebréo a l'ero nen gradì da la neuva autorità polonèisa nassionalista e antiebréa. Dë sta scòla Mark a arcordrà ël fiamengh ansegnament ëd le siense naturaj, dovù a la preparassion e passion d'un sìngol ansegnant.
Ij cambiament polìtich (un colp dë stat a men-a al goern Piłsudski) a fan an manera che quand ant ël 1926 Mark a ancamin-a ël licéo, l'ambient a l'é pì làich e liberal e, grassie a le neuve autorità locaj, meno nemis dj'ucrain. L'ansegnament a dventa mej e meno oppressiv, con la sostitussion ëd tanti ansegnant.
Ant ël 1915 la famija a l'ha tramudà a Berdicev pr'ëslontanesse dal front, ma con la Rivolussion d'Otóber Berdicev a dventa camp ëd bataja e con ël tratà ëd pas dël 18 mars 1921 che a buta fin a la guèra soviétich-polonèisa, Krzemieniec a ven a fé part dël neuv ëstat polonèis e la famija a peul rintré a la fin dël 1921, an artrovand-se ant na patria neuva dont a conossìo nen la lenga e ch'a l'era fòrt antiebréa ant ij fàit.
A la Cornell University
As òcupa ëdcò dël teorema dël lìmit sentral.
A afronta ël problema dël model cane-pulse gropà al second prinsipi dla termodinàmica an rendend esplìssita l'espression për la probabilita P(m|n;s) che partend con m balëtte ant n'urna A a-i na resto n apress s estrassion.
Jë studi e l'arserca universitaria an Polònia
Apress ël dotorà, nen avend otnù la borsa dë studi për lë strangé bandìa da la Fondassion Parnas, a fa l'atuari për la filial local ëd na companìa ëd suranse vienèisa durant la curatela falimentar.
Ël 5 ëd giugn dël 1927 a dventa "dotor" an na sirimònia ansem a Władysław Hetper.
Ant ël 1935, apress ël magister e su sugeriment dë Stark, Steinhaus a propon a Kac na soa definission ëd na class ëd fonsion stocasticman indipendente e Kac a treuva na solussion an gran part già conossùa da pòchi d'àutri, ma nen da chiel nì da Steinhaus. La colaborassion con chiel-sì a va anans fin-a al 1938, da già che Steinhaus a-j dà 'd travaj tanme assistent privà dzortut për dèje n'agiut finansiari sensa umilielo. Durant cost perìod Kac a l'ha già l'idèja fissa ëd chité la Polònia, lòn ch'a sucedrà mach ant ël 1938.
Famija, anfansia, scòla e licéo
Durant ël licéo Mark Kac a dventa responsàbil dla redassion sientìfica 'd na sòrt ëd giornal ëscolàstich. L'ansegnament ëscadent dla matemàtica a fa che chiel a na sia pà atirà, bele ch'a l'era motobin brav a la mira ëd derivé ëd fasson original ël métod ëd Cardano për l'arzolussion dj'equassion cùbiche, solussion ch'a-j val la publicassion ant l'arvista Mlody matematyk (a compariss con ël cognòm Katz, ch'a jë smijava pì acetàbil dlë slav Kac).
A la Cornell University
Ant ël 1946 a pija l'aspetativa con na borsa dla fondassion Guggenheim. Ant l'ann universitari 1947/48 a l'é promovù a professor ordinari. Ij sò anteresse a së slontan-o dai problema gropà a la probabilità për avzinesse a la fìsica statìstica (a scriv ël lìber Statistical Indipendence in Probability, Analysis and Number Theory).
Ant ël Radiation Laboratory as treuva a afronté «problema dà da Nosgnor e nen anventà da l'òm». A studia ij process ëstocàstich për ëstudié ël rumor (a scriv su cost argoment n'artìcol con Siegert) e da Georg Uhlenbeck a ven antrodòt al problema dël moviment brownian.
Ant l'otóber 1943, fin-a a maj 1945, a dventa ëdcò consulent dël Radiation Laboratory dël MIT, anté ch'a l'é consulent ëdcò Norbert Wiener.
Jë studi e l'arserca universitaria an Polònia
Ant ël 1936 a oten la borsa dë studi susnìa e ant ël novèmber 1938 a va ant jë Stat Unì, riussend parèj a scapé a lë stermini ch'a colpirà soa famija.
Ant ël 1934 a pùblica n'artìcol an sna serie trigonométrica ant ël Journal of the London Mathematical Society, grassie a la tradussion an anglèis da part dë Stark. E ant ël 1935 a scriv la tesi për ël "magister philosophiae" (diplòma universitari) su le serie trigonométriche e an sij sistema ëd Rademacher.
La borsa dë studi a la Johns Hopkins ëd Baltimora
A comensa ant ël 1938 tanme borsista cudì da Aurel Wintner, a la Johns Hopkins University ëd Baltimora. A scriv con Wintner tre artìcoj. Ij rapòrt con Wintner as vasto al pont che sò grand amis Egbertus Robertus van Kampen a fa da lien antra ij doi.
A la Cornell University
A l'ancamin dël 1939 a conòss Paul Erdős e a enonsia con sò agiut un teorema ch'a buta an relassion la gaussian-a con la teorìa dij nùmer, an duvertand la branca dla teorìa probabilìstica dij nùmer con n'artìcol (The Gaussian Law of Errors in the Theory af Additive Number Theoretic Function, 1940) ch'a sarà armarcà da bon da la comunità sientìfica mach ant j'agn Sinquanta.
La borsa dë studi a la Johns Hopkins ëd Baltimora
Ij rapòrt motobin brut con Wintner a lo men-o a aceté n'oferta d'assistent ëd matemàtica a la Cornell University, otnùa grassie a l'arcomandassion ëd Norbert Wiener.
A la Cornell University
Ant l'ann universitari 1955/56 grassie a un contrat d'arserca a va a Gëneva (sernùa ëdcò për fé amprende ël fransèis ai sò fieuj), anté che a scriv n'artìcol an sël model dl'anel ëd Kac gropà ëdcò chiel al second prinsipi dla termodinàmica.
Ant l'ann universitari 1951/52 a pija n'ann sabàtich a l'Institut for Advanced Study ëd Princeton anté ch'a conòss John von Neumann, John Ward, L. N. Yang e T. D. Lee.
A la Rockefeller University
Dal luj 1961 a mostra al Rockefeller Institute (dal 1965 Rockefeller University).
A la Cornell University
Dal 1939 al 1961 a mostra a la Cornell University, a l'ancamin tanme assistent ëd matemàtica.
Ant l'otonn a l'avìo ufrije un pòst tanme assistent ëd matemàtica che, considerà ij rapòrt brut con Wintner, a l'avìa acetà.
La fórmola ëd Feynman-Kac a-j dà, conforma a lòn ch'a disìa chiel midem, pì notorietà che tuti j'àutr sò arzultà.
A pòrto sò nòm
🇫🇮