cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Giovanni Cavalli
A des agn a l'era intrà ant la Real Academia Militar ëd Turin. A disdeut agn a l'era assistent ëd l'astrònom Giovanni Antonio Plana. A vint agn a l'é surtì d'l'Academia tanme leutenent dël còrp real d'artijerìa e a l'é stàit dlongh angagià ant ël laboratòri dj'artifissé e ant la companìa dij pontié, con l'assignassion dë studié dij proget neuv për fé vnì pì eficass le struture dl'armada. Ij prim ëstudi ai quaj a l'é dedicasse a son ëstàit coj relativ a l'echipagi da pont, riussenda a arzòlve ij problema pràtich dël traspòrt ëd soldà e vitovaje su 'd pont ëd barche pràtich e lest da fabriché. Sòn a l'ha valuje tante onorificense. A l'ha peui aprofondì j'arserche an sël canon a retrocaria. A 38 agn a l'é stàit admetù a la Real Academia dle Siense ëd Turin.
Dël 1848 a l'é stàit promovù magior. Ant la campagna ëd col ann a l'ha comandà la brigà pontié. Ant j'operassion militar dël 1849 a l'é fasse armarché për la realisassion dël sistema ëd difèisa dla sponda piemontèisa dël Lagh Magior. L'ann apress, con ël gré ëd tenent colonel, a l'é stàit ciamà a la diression dla Real fonderìa ëd Turin.
A parte dal 1849 e për vàire legisladure, Cavalli a l'é stàit ëdcò parlamentar. Dël 1876 Vitòrio Emanuel II a l'ha nominalo senator dël regn, ma chiel, malavi da temp, a l'é mai andàit a Roma. A l'ha finì la cariera militar con ël gré ëd general. A l'é mòrt a Turin ai 23 dzèmber 1879. A l'é stàit sotrà ant la tomba ëd famija a Noara, andoa a l'é stàit ëmnà ansima a le roe d'un canon che chiel a l'avìa progetà dël 1844.
Cavalli a l'é stàit fondador ëd la Sossietà dj'angigné e andustriaj ëd Turin.
Euvre prinsipaj
🇫🇮
Mongiardin
Mongiardin (Mongiardino Ligure an italian, Mongiardin ëdcò an lìgure) a l'é un comun dël Piemont ëd 165 abitant, ant la provinsa ëd Lissandria.
Stòria
Dal 1819 al 1859 a l'era comprèisa ant la Provinsa ëd Neuve, sota la Division ëd Génoa. Dal 1859, an séguit a la riorganisassion aministrativa dël Decret Rattazzi (Lèj n.3702, 23 otóber 1859) a l'é passà ansema a tut ël Circondari ëd Neuve a la Provinsa ëd Lissandria.
Dinastìa dj'Antonin
La dinastìa dj'Antonin a l'é la tersa dinastìa imperial roman-a. A dura dal 96 dGC al 192 dGC.
Mongiardin
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Renato Freggiaro (dal 26/05/2014, dagià sìndich dal 2004 al 2009).
Arferiment
thumb|left|300px|Panorama 🇫🇮
Dinastìa dj'Antonin
J'amperador
La dinastìa a l'é na dinastìa mach ant un sens ëd classìfica stòrica, përché j'amperador a son nen gropà antra lor da anliure ëd sangh, ma pitòst as sërno l'un con l'àutr. Për sòn a son soèns ciamà la dinastìa dj'amperador adotiv.
Nerva (96–98)
Ëvnùit amperador, Nerva as preuva a cambié le còse dapress al conflit ch'a lë mna al colp dë stat contra a Neron. A lìbera vàire gent ch'a l'era an galera për tradiment, a proibiss d'autut ij process për tradiment e a-j da andré a la gent vàire proprietà confiscà. Dzortut as preuva a fé partecipé 'l Senà al goèrn. A l'é possìbil che vàire dë sti provediment a sio stàit detà da la pau d'esse massà 'cò chiel. Comsëssìa gnanca lòn a basta pa: ël partì ëd Domissian ant l'esércit a l'é anco' motobin fòrt, e dl'otóber dël 97 ij Pretorian a buto sot assedi ël Palass Imperial ant sël Còl Palatin e a lo pijo an ostagi. Nerva a l'ha da aceté tut lòn ch'a-j ciamo (ma vorend dije sò nòm a le còse a ventrìa dì a-j órdino), comprèisa la consëgna ëd tuti ij responsàbij dla mòrt ëd Domissian. A la fin a-j toca fin-a fé un discors pùblich an ringrassiament dij ribej. Dapress a sòn Nerva as pija coma fieul adotiv Trajan, un comandant dij confin coi German, e a lo nòmina a suced-je. An pràtica as buta ant le man dl'esércit për scapé da cole dij Pretorian. Ël Prefet ëd la Guardia ch'a l'avìa comandà la ribelion contra Nerva, Casperius Aelianus, a sarà peui condanà a mòrt sot a Trajan.
Trajan (98–117)
La prima figura da bon amportanta dla dinastìa a l'é pròpe Trajan, che a smon motobin ciàir che a comandé a son le legion, e però a pensa 'cò bin dë ten-je ocupà a fé sò travaj da soldà, al pòst dë fé polìtica. Miraco a l'é 'cò për sossì che dël 112 a taca guèra con ij Part. L'Armenia a la fa da stat cussinèt antra ij doj imperi fin dij temp ëd Neron, e la costuma a l'é che sò goèrn a sia nominà da le doe potense confinante. Dapress a la decision dij Part ëd buté an Armenia un rè nen concordà con Roma, Trajan a rintra ant ël pais e a në fa na provinsa roman-a. Peui a manda sò esércit a sud, anvers a la Partia. A pija Babilònia, Seléucia e a la fin bele che la capital, Ctesifont, dël 116. As fërma nen fin ch'a riva nen al Golf Pérsich, ën fasend dla Mesopotamia n'àutra provinsa roman-a. Ambelessì as lamenta ch'a l'é tròp vej për fé coma Lissànder ël Grand, ma comsëssìa as fërma pa, e dla fin dël 116 a pija 'cò Susa. A manda via 'l rè dij Part Osròe I e a sò pòst a buta un babacio goernà da Roma, Partamaspàtes. A l'é 'l moment pì àut dla presensa roman-a ant l'Avsin Orient, për tant ch'a durerà nen basta da lassé dle gran marche.
Adrian (117–138)
Adrian a l'é un gran aministrator militar, che a pija an eredità n'esércit motobin fòrt ma ëdcò na linia ëd confin motobin pì grama da difende, dapress al travaj ëd Trajan. Sò règn a resta pì dedicà a arzolve 'd problema aministrativ, finansiari e organisativ, che nen a fé dle guère. Ën valutand che le conquiste ëd Trajan a finèisso për costé motobin dë pì che nen lòn ch'a rendìo d'ampòsta, a-j da andré ai Part bele che tut lòn ch'a l'avìo. Dël 121 as va torna an brova dë fé la guèra an orient, ma na vira valutà che tant a val pa la pen-a dë conquisté dla tera ambelelì, Adrian a l'ha pì car negossié che nen combate, e parej la guèra a la s-ciòpa nen. Comsëssìa j'ocasion për combate ai soldà a-j manco nen, dzortut quand as trata dë domé n'àutra gran arvira dj'Ebréo an Giudéa (132–135) comandà da Simon Bar Kokhba.
Coma person-a dedicà dzortut a l'aministrassion, Adrian a l'é 'l prim amperador ch'a vìsita le provinse restand an gir tut ël temp. A stansia vàire fond për travaj pùblich tut andova ch'a passa. An Britania a fa tiré sù na gran muraja confinaria, ël famos Val d'Adrian e 'cò vàire àutri travaj difensiv pì cit an Germania e ant l'Àfrica setentrional. Tut somà sò règn a l'é un dij pì tranquij e carià 'd boneur ëd la stòria dl'imperi.
Antonin ël Pio (138–161)
Dapress a tant ësfòrs organisativ, ël règn d'Antonin ël Pio a l'é pitòst tranquil. An resto mach neuve ëd chèich cita question militar dadsà e dadlà për l'imperi, an Mauritania, an Giudéa e ant ël setentrion dla Britania. As chërd ch'a sio sti problema militar-sì che a men-o a tiré sù an Britania na costrussion difensiva legera avansà ch'a l'ha 'l but dë pareje 'l prim colp al Val d'Adrian: ël Val d'Antonin, ch'a va dal Firth of Forth al Firth of Clyde. Comsëssìa, a l'é n'euvra ch'a sarà abandonà motobin ampressa.
March Aureli (161–180)
thumb|150px|[[March Aureli ]] Sot a March Aureli a-i riva la disgrassia ch'a fa finì l'età d'òr imperial: dël 165 na pì gran epidemìa ëd vairòle a fa na strage ant le sità dl'imperi e an soe legion. As n'aprofito le tribù germàniche che a taco la Galia, ma 'cò tut ël confin ëd Danubi a resta sot pression. A l'é mach con gran fatiga che March a riess a fërmeje, e soa vitòria a la ven celebrà con la Colòna ëd March Aureli. Ij Part, 'cò lor, ën rendend-se cont che l'imperi a l'é malbutà a taco a anvade le provinse roman-e. March Aureli as rend cont ch'a-i la fa nen a esse daspërtut e as nòmina un co-amperador, Ver, për deje 'l comand dël front oriental. Ëdcò costa a l'é na marca che ij temp dl'imperi a stan andand a la fin: për la prima vira n'amperador as treuva a vorej divide un teritòri ch'a l'é esagerà gròss për na person-a sola. Coma sempe ant la stòria ëd Roma, as trata nen tant ëd na decision stratègica, quant pitòst ëd na solussion provisòria d'emergensa che peui a finirà për esse dovrà an pianta stàbila. A l'é ëdcò un gran arzigh polìtich, ma Ver a smija avejne basta d'esse rivà andova a l'é, e a morirà an bataja, dël 169, sensa mai esse provasse a pijeje 'l pòst a March. March a n'ha gnun-a colpa, ma l'imperi ch'as lassa dadré a l'é bele che an gënoj, e ën avend na popolassion decimà e bon-a part ëd soe sità ossidentaj devastà a l'é dzortut pì nen bon a dé na réndita fiscal ch'a peula paghé coj soldà dont a l'ha tant da manca.
Eredità polìtica dj'Antonin
Gavà la pau ch'a tenìa ansema tuti, ël colp dë stat senatorial ch'a l'ha massà Domissian a l'ha pa na soa fòrsa sossial dadré e a dura motobin pòch. La dinastìa dj'Antonin as deurb con Nerva che an prinsipi a smija confermè na tendensa bon-a për ël Senà, ma peui an pràtica a peul mach deje andré ël contròl ai militar. Con sta dinastìa-sì as anandia na costuma che vàire vire a tornerà ant l'imperi: cola dla co-optassion. La sucession a l'é determinà da l'amperador nen an base ëd j'anliure ëd sangh, ma ën sernend na person-a competenta. Da na mira formal con j'Antonin sòn as fa coma adossion, gnente ëd neuv për la sossietà roman-a, ma già ambelessì as ës-ciàira l'idèja che peui a vnirà formalisà da Dioclessian ai temp dla tetrarchìa.
Sot a j'Antonin l'imperi a toca sò moment pì àut, ma a l'ancontra ëdcò soa digrassia: j'epidemìe ch'a në stérmino la popolassion e a në demolisso la base fiscal. Për l'ossident a sarà 'l prinsipi dla fin. A l'é na dinastìa ch'a condensa vàire tendense dla stòria roman-a: da na part la perfession dël model dla Pax Romana, da 'nt l'àutra lë bzògn dë divide n'imperi giumaj tròp gròss e 'l prinsipi dla crisi finansiaria, militar e demogràfica ch'as deurb con lor.
L'identificassion dla sossietà roman-a con l'amperador a l'é bele completa e a la va giumaj a dobi sens: quand ël mond roman a sta mal, l'amperador a va fòra 'd testa. La crisi ëd Còmod a l'é nen mach la crisi ëd na person-a, ma pitòst la personificassion d'un disàster sossial. Con j'Antonin as deurb ëdcò cola crisi moral che antra un sécol a mnerà l'imperi a cambié religion. Le divinità pagan-e a son ampotente e la religion sìvica roman-a a travaja pì nen: a l'é evident che për tant ch'as fasa tut coma ch'as dev ëd boneur ai roman a-j në riva gnun. 🇫🇮
Blanc doré
Ël vin Blanc dorè as prodov ant la comun-a ëd Donnas an Val d'Osta.
🇫🇮
Boulon
Boulon a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Bassa Normandìa, ant ël dipartiment ëd Calvados. A së stend për na surfassa ëd 14,8 km², con 592 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 40 ab/km².
🇫🇮
Lenga kuanhua
Pais an dova a l'é parlà
La lenga kuanhua o Kuanhua a fa part ëd le lenghe Austro-Asiàtiche e a l'é parlà dzortut an Cin-a.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Kuanhua a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=xnh
Lenga amblong
Pais andoa a l'é parlà
La lenga amblong ò Amblong a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut an Vanuatu.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dl'Amblong a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=alm
Lenga Pasemah
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Pasemah o Pasemah a fa part dle lenghe austronesian-e e a l'é parlà specialment an Indonesia (Sumatra).<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Pasemah a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=pse
🇫🇮
Imperi Roman
L ' Imperi Roman a l'é na fase polìtica dla siviltà roman-a caraterisà da na forma ëd goèrn autocràtica.
Descrission general
L'imperi a l'é vnu-ie dapress a 500 ëd forma republican-a (510 aGC – I sécol dGC). La repùblica a l'era esaurisse an conflit polìtich e sossiaj, notaman col antra Gajo Mario e Sila e la guèra sivil antra Giulio Céser e Pompeo ël Grand. Da na mira ufissial, Otavian August a l'ha mach sempe proclamà d'avèj salvà la repùblica e për tant che 'l podèj a 'l l'avèissa chiel, a l'ha mai mancà dë rispeté forma e costume republican-e; ij cònsoj a vnisìo anco' sempe elegiù, ij tribun dla plebe a tiravo drit a smon-e proget ëd legislassion, a ij senator a fasìo anco' sempe debat an soa curia. An pràtica, però, a l'era mach Otavian, (e qualsëssìa dj'imperator dapress a chiel), che a l'anfluensava e a controlava qualsëssìa dle decision finaj. La polìtica roman-a a l'era la polìtica dla fòrsa, e ën essend le legion sot al contròl dl'imperator, sò a l'era ëdcò 'l contròl dël podèj polìtich.
L'espression Imperium Romanum (Imperi Roman), a l'é belfé ch'a sia l'espression latin-a pì conossùa ant ël mond. La paròla imperium a denòta un teritòri, visadì na part dël mond ch'a l'é sot al domini roman. A fé data dij temp d'August fin al declin dl'imperi roman d'ossident, a restavo domini roman: La pì part dla gent che a la vivìa an sti pòst as disìo Roman, e a vivìo goernà dal drit roman.
A sò moment ëd màssima ampleur, l'imperi a controlava a truch e branca 5,9 milion ëd km² ëd tèra. A l'avìa ciapà andrinta ël Mar Mediteran antregh, tant che ij roman a lo disìo mare nostrum ("nòstr mar"). L'anfluss roman ansima a lenga, religion, architetura, filosofìa, drit e goèrn a continua daspërtut për ël mond fin al dì d'ancheuj.
La fin polìtica dl'imperi a l'é 'cò chila stàita un process stòrich, e a l'é motobin malfé buté na data. Për sòlit tut a dipend d'andova ch'a sta lë stòrich ch'a scriv. An ossident a l'han la costuma dë dovré la data dij 4 dë stèmber dël 476 dGC, quand ël darié imperator ossidental resident a Roma, Ròmol August, a l'é stàit gavà e pì nen sostituì. Però as tratava ëd n'imperator nen arconossù, che col legìtim Giulio Anvod a l'ha anco' regnà ant ij Balcan për chèich ani. Comsëssìa, an ossident a-i era pa pì gnun podèj amperial efetiv già dapress a la mòrt ad Majoran e la dignità d'August a l'era mach pì formal, e as peul disse ch'a l'era da vàire ch'a-i era pì nen në stat d'autut, con o sensa imperator.
Sot a Dioclessian l'imperi a l'era stàit dividù antra doe part. An pràtica la part pì sgnora, cola oriental, a l'era butasse daspërchila, dëmentrè che cola pì sagrinà a l'andava viaman an malora. Sta part oriental dl'imperi a ven soèns ciamà imperi ëd Bisans, ma sòn a l'é dzortut na vision polìtica che a veul nen arconòsse che l'imperi a sia drocà mach da na part. Ij bisantin (contut che col temp a l'abio peui butasse a parlé dzortut an grèch) a son sempe mach disse roman, e a l'han goernà le costume roman-e motobin dë pì che nen lòn ch'as fasìa ant ij teritòri ossidentaj. Donca n'àutra data possìbil për definì la fin dl'imperi a l'é ël droché ëd Costantinòpoj për man dl'Imperi Otoman, dël 1453.
Evolussion dla Roma Amperial
thumb|right|300px|Surfasse dla Repùblica e dl'Imperi dël 218 aGC (ross fonsé), 133 aGC (reusa), 44 aGC ([[groson), 14 dGC (giàun), dapress al 14 dGC (vèrd), e surfassa màssima sot a Trajan, 117 dGC (vërzolin)]]
Jë stòrich a l'han la costuma dë fé na distinsion antra Conforma a sta distinsion-sì, dij temp dël Prinsipà (da 'nt la paròla latin-a princeps, visadì "prim sitadin") ël podèj assolù da na mira formal a restava stërmà sota na vest republican-a; antramentr che dij temp dël Dominà (da dominus, ch'a veul dì "padron") ël podèj imperial as ësmonìa sensa pì gnun-a gena, con coron-e imperiaj e rituaj formaj motobin elaborà.
Comsëssìa, 'cò costa a l'é na distinsion che a la fin dle fin a l'é dimostrasse tròp ës-ciapà col piolòt. Vàire forme ëd ritualità a vniran peui a esse basilar per l'evolussion dël Cristianésim coma religion imperial e a-j faran da fondamenta al concet ëd Taxis (deuit) ch'a caraterisa la sossietà dl'imperi d'orient. Ant sël pat, vàire dë ste forme a l'han soe rèis (a anandiesse da l'adorassion religiosa dj'imperator) an moment motobin anterior ai temp ëd Dioclessian.
Formassion dl'Imperi roman
L'imperi an pràtica a nass con la cumulassion progressiva ëd vàire ufissi separà ant le man ëd na përson-a sola: August. Tant la dignità d ' August che cola ëd Prinsi che a pija dël Senà a l'han gnun valor polìtich particolar, e a descrivo gnun dij podèj efetiv ch'a l'ha. A l'é mach col temp che sti podèj a vniran a esse considerà coma sinònim dla dignità midema. August a-j da l'andi a na trasformassion motobin ancreusa dlë stat roman: ël podèj militar e fiscal dël Senà a ven confinà a pòche provinse ch'as diso senatoriaj, provinse che a son comsëssìa sot al contròl final d'August, antramentr che ij senator a peulo gnanca pì viagé për le provinse amperiaj. Ij senator as treuvo an pràtica a esse squasi sò përzoné, dzortut considerand ch'a l'é August midem a controlene l'elession e che 'l comand militar dle fòrse armà stansià an Roma a-j resta a chiel.
Con ël but dë rinforsé ij confin dl'imperi ën piassand-je an riva a Danubi e a Elba, Otavian a l'ha ordinà j'invasion ëd l'Ilìrich, dla Mesia, dla Panònia (a sud ëd Danubi), e dla Gërmania (a òvest d'Elba). An prinsipi tut a l'é pro andà com as pensava, ma peui a l'é finì an disàster. Le tribù dl'Ilìrich a son arvirasse e l'é tocà domeje. Dël 9 tre legion antreghe sot al comand ëd Publi Quintili Var a son drocà ant n'amboscada e a son ëstàite massacrà ant la Bataja dël bòsch ëd Teutoborgh da le tribù gërmàniche comandà da Armini. Parèj August a l'ha decidù dë nen arzighé e a l'ha tenusse ij teritòri a òvest ëd Rèn, contentand-se dë fé dle cite spedission punitive da 'nt l'àutra riva. Da cola ch'a dovìa esse mach na decision provisòria Ren e Danubi a l'han peui finì për feje da confin permanent a l'imperi.
Ai temp d'August gnun a l'ha la përcession ëd dinastìe, imperi e via fòrt. Për la gent as trata ëd na ditatura personal fortunà, che a riess a fé chité le guère sivij e coma tal a l'é la bin ëvnùa. D'àutra part cola d'antende la fortun-a coma marca dla volontà divin-a a l'é na component coltural roman-a tradissional, che peui a resterà, mach trasformà an sens cristian, ëdcò dij temp dl'Imperi cristian. E savèjsse ampon-e con la fòrsa a sarà për sempe (almanch fin al sécol ch'a fa XIII) la caraterìstica fondamental ëd n'imperator roman.
La Pax Romana (14–165)
thumb|left|Testa d'un bust ëd Clàudi
Dinastìa Giulio-Clàudia
Dë sti moment-sì ij German a smijo nen vàire pericolos. La polìtica roman-a a l'é cola dë feje passé a na forma 'd vita pi consìmila a cola roman-a, ën fasend-je vnì dij cit ëstat, che peui as posso l'un contra l'àutr për ten-je sota contròl. Ël perìcol pì gròss a smija col dl'Imperi dij Part, an orient. La question militar pì bruta a resta cola dla forma geogràfica midema dl'imperi: an mes a-i é mach un beucc, ël mar. Sòn a fa an manera che s'a-i é d'artiresse a-i sio dij lìmit motobin precis. Për via d' ës domini total ansima al mar la flòta roman-a a chita bele d'autut soa fonsion ëd combatiment e a la ven dovrà dzortut coma utiss logìstich. Sò travaj për vàire sécoj a sarà mach pì col dë mné dadsà e dadlà soldà e arforniment.
La dinastìa a va a la fin quand Neron as preuva a fé 'l passagi an finitiva a la forma monàrchica. La sossietà roman-a a l'é anco' tròp fòrta për aceté d'esse butà sota d'autut, e Neron a dròca për un colp dë stat.
La dinastìa Flavia (69–96)
thumb|300px|Comersi forest marìtim roman conforma a la descrission dla Gira dël Mar d'Eritréa, I sécol dGC Ij Flavi a son stàit criticà dzortut për sò but ëd sentralisé viaman dë pì lë stat, ma antant soe arforme a l'han travajà e a son peui durà fin al III sécol. A son na dinastìa d'autut militar e sot a lor la posission dël Senà a ven viaman pì cita. Con lor as completa la transission da Princeps (prim sitadin) a Imperator (col ch'a comanda): podèj polìtich e podèj militar a ven-o bele che sinònim e la component sivila ëd la sossietà roman-a a l'ha pì gnun-a vos an capìtol. J'imperator dij Flavi as pijo ëdcò ij podèj da Censor, ch'a deuvro tant për liquidé l'oposission polìtica senatorial che për arformé l'aministrassion fiscal. Sot a Nerva ebréo e cristian a ven-o definì coma doe religion diferente da na mira legal. Comsëssìa d'ës moment-sì le diferense a son evidente mach ant j'estrem dle doe colture, dëmentré che la pipart dij cristian a fa anco' arferiment a costume ebràiche.
La vitòria ëd Vespasian a l'é la prima dimostrassion che l'orient a val pì che l'ossident, ma ant sël pian polìtich sòn a l'avrà anco' nen dj'efet pràtich e la balansa dël podèj a-j resterà anco' a vantagi dl'ossident. L'orient a l'ha an man la pì part dla produssion ëd gran e a contròla ël 100% dle rote comersiaj roman-e dël comersi forest. L'onda longa ch'a mnerà a la fin dël podèj ossidental a l'é già antramentr ch'as àussa. Dij temp ëd Vespasian as anandia ëdcò la cariera dla prima përsonalità roman-a turinèisa: Glissio Agrìcola, che sot a chiel a ven pretor e questor. A tocherà sò moment pì àut sot a j'Antonin. thumb|left|Moneda ëd Vespasian ch'a sélebra la conquista dla Giudéa Vespasian a pija un provediment che a rangia a la rèis ël problema ch'a l'era presentasse con l'arvira di Batav: j'unità ausiliarie germàniche a peulo pì nen fé servissi a ca lor, e manch che mai esse comandà da gent ëd soa tribù. L'eror fàit con ij Batav as arpeterà pì nen fin a la nòmina d'Alarich a Magister militum (e a sarà n'eror ch'a costerà ël sach ëd Roma). Dl'83 a toca a Domissian avèj a che fé coi German, l'arzultà a l'é l'avansament dla frontera, con la constitussion dle neuve provinse dla Germania Superior (con capital an Mogontiacum) e Inferior (con capital a Colonia Agrippinensis). Për difend-je a fa tirè su na muraja legera fortificà, longa squasi 550km, da Rheinbrohl a Kelheim.
Con ij Flavi as anandia la transission da stat identificà con na sità dominanta sola (Roma), a stat coma compless ëd teritòri con parità ëd drit sivij, bele che për adess stë slarghesse dël drit a toca nomach l'ossident. La dinastìa a la finiss për na combinassion ëd circostanse polìtiche e përsonaj ch'a men-a a un colp dë stat contra a Domissian.
La dinastìa dj'Antonin (96–192)
thumb|Le vairòle, dont l'epidemìa a buta an gënoj l'Imperi Gavà la pau ch'a tnisìa ansema tuti, ël colp dë stat senatorial a l'ha pa na soa fòrsa sossial dadré e a dura motobin pòch. La dinastìa dj'Antonin as deurb con Nerva che a smija confermé na tendensa bon-a për ël Senà, ma peui an pràtica a peul mach deje andré ël contròl ai militar. Con sta dinastìa-sì as anandia na costuma che vàire vire a tornerà ant l'imperi: cola dla co-optassion. La sucession a l'é determinà da l'imperator nen an base ëd j'anliure ëd sangh, ma ën sernend na përson-a competenta. Da na mira formal con j'Antonin sòn as fa coma adossion, gnente ëd neuv për la sossietà roman-a, ma già ambelessì a së s-ciàira l'idèja che peui a vnirà formalisà da Dioclessian ai temp dla tetrarchìa.
A l'é un moment dë splendor econòmich e militar. Roma a la fa e a la disfa confin coma ch'a-j ven bin a chila, e a smija che gnente a podrìa mai fërmela. Ma se sot a j'Antonin l'imperi a toca sò moment pì àut, a l'ancontra ëdcò soa digrassia: l'epidemìa ëd vairòle dël 165, ch'a në stérmina la popolassion e a në demoliss la base fiscal. Për l'ossident a l'é 'l prinsipi dla fin. A l'é na dinastìa ch'a condensa vàire tendense dla stòria roman-a: da na part la përfession dël model dla Pax Romana, da 'nt l'àutra lë bzògn dë divide n'imperi giumaj tròp gròss e 'l prinsipi dla crisi finansiaria, militar e demogràfica ch'as deurb con lor (bele sensa che lor a n'abio colpa).
Lenga bajan
Pais andoa a l'é parlà
La lenga bajan o Bajan a fa part ëd le lenghe créole e a l'é parlà dzortut ant le Barbados.
Imperi Roman
La dinastìa dj'Antonin (96–192)
N'àutr problema ch'a sàuta fora sota j'Antonin a l'é col dla debolëssa dla polìtica foresta dl'imperi. Ij roman a pàiro pa (e gnanca sarìa belfé felo, con le comunicassion d'antlora) a savèj lòn ch'a-i riva pen-a passà 'l seuli ëd tribù federà ch'a l'han ant sëj confin. L'arzultà a l'é che quand dij prim agn 160 as anandia la migrassion anvers a sud ëd Gòt e (miraco) Longobard a son nen bon a antivëdde le consegoense ansima al règn federà ëd Quad e Marcomann. Possà dai moviment ch'a-i rivo dapress a lor, costi-sì a anvado l'imperi antramentr che l'epidemìa a fa sò darmagi. March Aureli a-i la fa a bat-je, ma gnun a Roma a pensa d'anandiesse a ten-e d'euj ij moviment ëd gent dadlà dij confin, e j'anvasion a resteran na sorprèisa anco' për ij sécoj a vnì. left|thumb|Në sgrafignura satìrica ant s'un mur roman dlë II sécol a pija an torta ij cristian ën smonend n'aso an cros L'identificassion dla sossietà roman-a con l'imperator a l'é bele completa e a la va giumaj a dobi sens: quand ël mond roman a sta mal, l'imperator a va fòra 'd testa. La crisi ëd Còmod a l'é nen mach la crisi ëd na përson-a, ma pitòst la përsonificassion d'un disàster polìtich e sossial generalisà. La Roma sgnora, potenta e bin educà a l'avìa avù j ' imperator filòsof, cola disastrà da vairòle e bàrbar a l'ha n'imperator ch'a ven mat ën sentend-se tradì da tuti: popolassion, divinità e fin-a parent.
Con j'Antonin as deurb ëdcò cola crisi moral generalisà che antra un sécol a mnerà l'imperi a cambié religion. Le divinità pagan-e a son ampotente e la religion sìvica roman-a a travaja pì nen: a l'é evident che për tant che ij sitadin a faso ëd boneur ai roman a-j në riva pa gnun. Ël sospet che 'l ciel a sia virasse contra a Roma a së spantia motobin ampressa. A fene je spèise a saran dzortut ij cristian, che antlora për la pì part dij roman a son mach na cita seta religiosa ebrea con dle costume fòra-via. Adess an vàire a taco a pensé che sti mat a-j tiro a còl le disgrassie a tuti, con sò arfud dë pijé part ai sacrifissi. Coma Còmod, tuta la sossietà roman-a as sent tradìa e a sërca un traditor për fèjla paghé.
Lenga bajan
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Bajan a peul esse:
Chanos-Curson
45.06278°N, 4.91417°W
Imperi Roman
La dinastìa dj'Antonin (96–192)
Ma dzortut an Orient ij cristian a son giumaj na fòrsa: ant la region confinaria d'Oshroene ant la sità d'Edessa a regna Abgar IX (179-186 dGC), ël prim re cristian ëd la stòria. As agiss d'un cristianésim agità da un debat anteletual motobin ancreus, che a smon già le prime marche ëd l'amportansa coltural che peui ël moviment a l'avrà ant ij sécoj a vnì. Gavà cole tendense che peui a saran aprovà da la Cesa Catòlica e an rivran coma bin documentà, dij temp dj'Antonin a son ëdcò fòrt ij moviment erétich ëd jë Gnòstich (che a l'é belfé a sio l'opinion dominanta ant ël regn cristian d'Edessa), dij Marcionista (motobin orientà contra a j'ebréo), dij Sabelian e dij mìstich Montanista.
Lenga bajan
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Chanos-Curson
Chanos-Curson a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Ròno-Alp, ant ël dipartiment dël Drôme. A së stend për na surfassa ëd 8,18 km², con 944 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 115 ab/km².
Adrien-Marie Legendre
Adrien-Marie Legendre a l'era un matemàtich. A l'era nassù a Paris ël 18 dë stèmber dël 1752 e a l'é mòrt a Auteuil ël 10 ëd gené dël 1833. Ël discors a soa sepoltura a l'ha falo Poisson.
Chanos-Curson
🇫🇮
Imperi Roman
Dinastìa dij Sever (193–235)
thumb|left|Tond coi ritrat dla famija dij Sever: Sétim, soa fomna Giulia Dòmna e sò fieul Caracala La dinastìa dij Sever a la torna a basé 'l passagi dël podèj ant sj'anliure 'd parentela. Sétim Sever (193–211), Caracala (211–217), Macrin (217–218), Eliogàbal (218–222) e Lissànder Sever (222–235) as passo l'imperi l'un con l'àutr antrament che la situassion as fa viaman pì crìtica. Setim Sever a l'é ëd Léptis Magna, an Àfrica, e a l'é sostnù da na famija sirian-a motobin potenta, ch'a resta soa parenta për via 'd sò mariagi con Giulia Dòmna. Eliogàbal e Lissànder Sever a son dla branca sirian-a dla famija. thumb|Ritrat ëd Caracala antajà an ametista Che dij provinsiaj sostnù da dj'anlià motobin fòra Roma a podèisso esse imperator roman a l'é na testimoniansa dlë slarghesse progressiv dla partecipassion ëd tuti j'abitant a la vita polìtica dl'Imperi (sempe ch'a fusso basta sgnor dë podèjlo fé). Ma che a trovesse ant la posission pì fòrta a sio Siria e Àfrica a l'é 'cò na testimoniansa dël malpartì ch'a l'era riva-ie a tut l'ossident. E la decadensa dl'ossident a l'é nen mach econòmica: da 's sécol-sì d'autor ch'a scrivo an latin a-i në j'é bele pì gnun, la literatura dl'imperi a l'é squasi mach an grèch.
Adrien-Marie Legendre
Chërsù a Paris, apress avèj studià al colegi Masarin, dal 1775 al 1780 a mostra a la Scòla militar. Ant ël 1783 a l'é elegiù mèmber ëd l'Academia Fransèisa, al pòst ëd d'Alembert. Dal 1795 a mostra a l'École Normale. Durant la rivolussion fransèisa, Legendre a l'ha avù dle carie pùbliche amportante, ant la comission dij pèis e mzure e ant l'anstrussion pùblica.
Imperi Roman
Dinastìa dij Sever (193–235)
Con ij Sever as anandio a s-ciairesse j'efet longh dla crisi dël 165. Na popolassion diminuìa e ruinà a peul pì nen dé basta soldà, e gnanca 'd sòld për paghene dj'àutri. Cala-ie 'l nùmer dj'abitant a-i cala 'cò col dle përson-e ch'a peulo esse anteressà a vagnesse la mica da legionari, e për gionta l'esércit a l'é l'ùnich ant la posission dë determiné la polìtica. A venta felo chërse për riesse a difend-se, arpijesse e avèj torna 'd sòld, ma a felo chërse n'imperator a va a l'arzigh d'esse deponù da n'utiss polìtich ch'a l'é motobin pì fòrt che nen ël mèistr ch'a dovrìa dovrelo. E peui për paghelo a-i va dël metal për bate moneda, metal che ant le cassie dlë stat a-i é pì nen. thumb|right|Bust d'Eliogàbal La solussion che ij Sever a anandio a l'é cola (an bon-a sostansa) dë bate moneda fàussa. La moneda fondamental dij pagament a l'esércit a l'é d'argent, an lija ëd bronz për stabiliselo. Sta cita part ëd bronz con lor a la taca a monté, e a la tirerà drit a monté fin-a a che, antra 'n sécol, ste monede ëd l'argent a l'avran mach pì 'l nòm. La gent a l'é nen fòla e l'arzultà a l'é che as anandia viaman na neuva costuma: cola dla tesorisassion dle monede veje, an lija bon-a. Parèj al dì d'ancheuj soens j'archeòlogh a treuvo dij tesorèt ch'a smijo motobin pì antich ëd lòn ch'a son (soèns ëd pì che un sécol). La gent as ësterma la moneda veja bon-a, e cola corenta sensa valor ch'a la vada pura. As anandia ëdcò n'inflassion mai pì finìa, coma për nojàutri a l'é belfé figuresse. A smija nen, però, che ij roman a sio mai riessù a capì bin le rèis econòmiche dël problema, e parej 'cò sossì a l'é anda-ie ant sla gheuba dël maleur dal ciel, na marca che le divinità a l'ero nen contente.
Adrien-Marie Legendre
Sò travaj
Jë studi che Legendre a l'ha soagnà 'd pì a son coj d'anàlisi infinitesimal e ëd geometrìa.
Imperi Roman
Dinastìa dij Sever (193–235)
Antra ij provediment polìtich dij Sever a-i é la prima serie d'aument dë stipendi esagerà ai militar (ch'a-i da l'andi a l'inflassion), e cola dë deje dle posission aministrative ciav a gent dla class dij sivalié al pòst che a gent dij patrissi. A gavo 'cò via j'ùltim tribunaj republican ch'a l'avìo an man l'aministrassion dla giustissia conforma al drit republican. Caracala a gava via tute le distinsion antra italian e provinsiaj, con soa Constitutio Antoniniana dël 212. A l'é 'd cost moment-sì che ij piemontèis a ven-o sitadin roman a tuti j'efet.
Dapress a mila scàndoj la dinastìa a la va a la fin an faliment complet: l'esércit a pija ël podèj e a taca a monze lë stat con le brute. A-i andrà vàire temp përchè ij soldà a capisso che për monze në stat a venta che stë stat a-i sia. Për adess le legion a resto convinte che ij sòld a basta peui mach pijess-je, e se a në rivo nen assé, a basta mach massé l'imperator e fene n'àutr ch'a paga mej. A pieuv sempe ant sël bagnà, e a fé le ròbe fin-a pes l'imperi dij Part a dròca. A sò pòst a-i riva col dij Sasànid, ch'a l'é motobin pì fòrt e coma avzin a sarà motobin pì gram da ten-e sota contròl.
Adrien-Marie Legendre
Sò travaj
Ij sò prim ëscrit publicà a son d'artìcoj ch'a fan part dël Traité de mécanique (1774) ëd sò professor, l'abà Marie, bele che ël nòm ëd Legendre a-i sia pà mensionà. Dël 1782 soa memòria Dissertation sur la question de balistique a vagna ël premi dl'académia ëd Berlin. A trata dla trajetòria d'un projétil ant un mojen arzistent. Apopré ëd cost'época a l'ha scrivù Recherches sur la figure des planètes, publicà ant le Memòrie dl'Academia fransèisa.
Lenga carijona
Pais an dova a l'é parlà
La lenga carijona o Carijona a fa part ëd le lenghe carib e a l'é parlà dzortut an Colombia.
Adrien-Marie Legendre
Fonsion elìtiche
Sò soget d'arserca prinsipal a son ëstàite le fonsion elìtiche, ansima a le quaj a l'ha travajà për pì 'd quarant'agn. Ant ël 1786 a arpija ël travaj d'Euler, Lagrange e Landen. Ij sò prim travaj publicà a son ëstàit doi artìcoj dël 1786 ant le Memòrie dl'Academia fransèisa, an sj'arch elìtich; ant ël 1792 a l'ha presentà a l'Academia na memòria an sij trassendent elìtich. Ël contnù ëd coste memòrie a l'é part dël prim volum dij sò Exercices de calcul intégral (1811), dont ël ters volum a conten j'arnomà tàule d'antëgraj elìtich da chiel calcolà, con na spiegassion dla fasson ch'a son ëstàite otnùe. Dël 1827 a seurt sò Traité des fonctions elliptiques (2 volum, 1825 e 1826). Tre suplement, gropà a j'arserche d'Abel e Jacobi a son publicà dël 1828-1830 e a na formo un ters volum.
Imperi Roman
L'anarchìa militar (235–284)
thumb|left|Moneda dl'imperator soldà Aurelian, dedicà a la concordia militum (concòrdia antra soldà). La dédica a-j giuta nen vàire e dël 275 a ven massà dai Pretorian As anandia ambelessì un perìod che soèns a ven ciamà ëdcò  crisi dël III sécol. Le rèis dla crisi a son motobin pì veje, a van andré a l'epidemìa dël 165 e peui a j'aument dë stipendi militar esagerà dàit daj Sever. Për sòlit as conta ës moment-sì coma transission antra l'antichità clàssica e cola tarda.
Adrien-Marie Legendre
Fonsion elìtiche
Legendre a l'ha studià j'antëgraj elìtich dal 1786 al 1827, ma ij sò arzultà a son ëstàit bele che ignorà daj sò contemporani, fin-a che, ant ël 1827, j'arserche indipendente ëd doi giovo matemàtich dësconossù, Abel e Jacobi, a l'han daje ëd neuve base al soget, an arvolussionand-lo d'autut.
Lenga carijona
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Carijona a peul esse:
Imperi Roman
L'anarchìa militar (235–284)
An pràtica, dapress al colp dë stat che a massa Lissànder Sever la situassion a va d'autut fòra contròl. Bele che sensa pa sté-lì a conté ël maré d'arvire, colp dë stat finì mal e secession, antra 'l 235 e 'l 284 a-i son a truch e branca 25 imperator an 50 agn (visadì pì che coj ch'a-i ero sta-ie an 250 agn). Un a lo massa n'àutra epidemìa, dontré a meuiro an bataja, ma la pipart a meur massà bele che da sò soldà. Ël prim (e soèns l'ùnich) but dj'imperator a ven col dë nen bale-ie le piume, e për felo tuti a slargo la borsa. Ma a l'é na borsa dont a-i seurt mach moneda fàussa e n'inflassion mai pì finìa, lòn ch'a men-a mach a avèj dij soldà mai content e n'imperator massà via l'àutr. thumb|right|Denari dl'imperi secessionista ëd Palmira Për gionta, la disposission dij soldà tacà ai confin a l'éra stàita bon-a fin a che j'anvasion a l'ero podusse fërmé, ma quand j'anvasor as fërmo nen as treuvo a podèj rintré motobin ancreus ant l'imperi sensa ch'a-i sia pa pì gnun ch'a peula deje contra. A-i cala anco' la popolassion e a-i cala l'anteresse dij sivij a pijé part a la vita pùblica, lòn ch'a lassa un veujd aministrativ che j'imperator a ampinisso ën fasend un provediment d'autorità dapress a l'àutr. Antra 238 e 271 ij Gòt ch'a stan dadlà 'd Danubi a taco a anvade l'Ilìrich e fin-a l'Anatòlia. Dël 251 a riesso a bate n'esércit roman comandà da l'imperator Decio, che a meuir an bataja ansema a sò fieul. Dl'istess ann n'àutra pi gran epidemìa a torna a fé strage dla popolassion dl'imperi: sta vira as trata ëd rossaso. A l'é na maladìa neuva për l'imperi, e la popolassion as treuva sensa pa gnun-a difèisa imunitaria arditaria. La mortalità a l'é motobin àuta e l'epidemìa a dura vàire agn. left|thumb|Na pàgina dla Bibia djë Stanta Gnun-a figura particolar d'ës moment-sì a resta ant la stòria, pitòst a ven-o tuti butà sot al tilèt imperator soldà. An efet a vivo coma dij nòmad antra na guèra e l'àutra, e soèns a meuiro sensa mai gnanca esse passà për Roma. La capital as treuva viaman a vnì na sità tan-me n'àutra, sensa pì gnun-a fonsion particolar. A son pa mach j'anvasion a fé darmagi: an vàire moment l'imperi a va bele che a tòch con vàire secession amportante, coma cola dl'Egit e dla Siria sot a l'Imperi ëd Palmira e cola dl'Imperi dle Galie.
Adrien-Marie Legendre
Teorìa dij nùmer
Sò Théorie des nombres a l'é un travaj motobin amportant. Soa prima edission a l'é surtìa ant ël 1798, con ël tìtol Essai sur la théorie des nombres; na sconda edission a l'é dël 1808. Un prim suplement a l'é stàit publicà dël 1816 e në scond ant ël 1825. La tersa edission, con ël tìtol Théorie des nombres, a l'é surtìa dël 1830 an doi volum.
Lenga carijona
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=cbd
Imperi Roman
L'anarchìa militar (235–284)
Da na mira sossial, a l'é cost ël moment dla fin dla sossietà urbanisà antica. Coi taj cit dla moneda ch'a valo bele pì gnente, la gent a la passa viaman pì 'd soèns al barat. Ën giontand-se a na pi gran dificoltà ëd traspòrt material dla mërcansìa, lolì a va a finì dë fërmé 'l comersi d'autut, e parèj la gent che ëd comersi a vivìa (cola dle sità) as treuva maraman pì ant la bagna. Sòn a men-a a na degradassion squasi completa dël livel dël travaj dij mèistr artisan. Da la qualità djë stamp dle monede a cola dij monument tut as fa notaman pì grossé e ëdcò da na mira estética ij temp clàssich a finisso ambelessì. thumb|right|Postumus, imperator secessionista dle Galie A l'é la fam ch'a possa la pipart dla class mesan-a e bassa a fé san martin an campagna, për trovesse almanch chèich-còs da mangé. Ma na vira ch'a sio rivà ambelelì, tut lòn ch'a peulo fé a l'é butesse sot a la protession dij latifondista, e an pràtica trovesse an condission semi-lìbera. Për dì dë sta neuva condission sossial as deuvra na paròla veja: colòni, che dë sti temp-sì a veul già dì mes ës-ciav. Le sità a ven-o viaman pì cite, vàire a ven-o chità d'amblé. Cole ch'a-i resto a son squasi sempe nomach che un cit borgh stërmà antrames al drocheri ch'a-i resta ëd lòn che na vira a l'era na gran sità. Ël sistema sossial e conòmich dl'età ëd mes, an pràtica, a nass ambelessì. A marcia pì nen tut ël sistema fiscal dl'Imperi, che ën essend basà ansima a na moneda svalutà a-i la fa pì nen a manten-e lë stat. Viaman as passa a un sistema ëd requisission forsà (dzortut d'òr e gran), fàite sensa pa gnun criteri, gavà col dë stopé ij beucc.
Adrien-Marie Legendre
Teorìa dij nùmer
Legendre a dimostra la lai ëd ressiprossità quadràtica, ciamà da Gauss ël bisó dl'aritmética. A l'é stàita smonùa la prima vira da Legendre ant le Memòrie dl'Academia dël 1785, ma con na dimostrassion nen completa.
Lenga carijona
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Imperi Roman
L'anarchìa militar (235–284)
Ëdcò dë sti temp-sì, comsëssìa, la situassion a l'é motobin varianta da pòst a pòst. Se l'ossident a dròca tut ansema e giumaj sensa rimedi, an orient a-i resto vàire pòst andova la vita conòmica, për tant ch'as treuva malbutà, a-i la fa franch istess a ten-e an pé un sistema dë scambi. Sòn a l'ha sò efet ëdcò ansima a lë spantiament dël cristianésim, che ën essend basà ansima a la vita sitadin-a an pràtica as treuva a chërse bele mach che an orient, e an ossident a resta sempe mach na ròba dròla fòra-via. A l'anvers, an orient a l'é dë sti temp-sì che la teologìa cristian-a a fa sò prim ësfòrs fondamentaj coi travaj d'Orìgen, che a buto le fondamenta anteletuaj ëd lòn ch'a sarà 'l pensé cristian. A son nen mach ij cristian a desse da fé: antramentr che Orìgen a travaja, Plotin an lassa cola ch'a l'é miraco la ciadeuvra dla corent neo-platònica dël pensé pagan oriental.
Adrien-Marie Legendre
Atrassion dj'elissòid
Legendre a l'é stàit autor ëd quatr memòrie amportante an s'ës soget. A l'ha fàit vëdde che ël teorema ëd Maclaurin rëspet a d'elissòid cofocaj a l'é giust për tute le posission dël pont esterior cand j'elissòid a son dij sòlid ëd rotassion.
Imperi Roman
Un longh prossess ëd division
Ël tramud ëd la predominansa da 'nt l'ossident a l'orient a ven viaman a fé sò efet polìtich. Coma la forma 'd goern amperial, 'cò la division antra doi imperi a la nass për gré. An prinsipi as trata mach ëd na situassion aministrativa, che peui a ven a esse na division finitiva, dzortut për via che le doe struture sossiaj a resto nen compatìbij l'un-a con l'àutra. As agiss d'un moment motobin amportant për la stòria, che ambelessì as formo le struture fondamentaj tant dël Cristianésim che dl'organisassion sossial dij sécoj a vnì. Për vàire aspet as peul disse che as forma ant ës moment-sì tant la strutura dl'età ëd mes ossidental che cola dl'Imperi Roman d'Orient, che a continuerà la tradission roman-a fin al sécol ch'a fa XIII.
Adrien-Marie Legendre
Métod dij mìnim quadrà
Dël 1806 a l'é surtije sò Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes, anté ch'a-i compariss la prima idèja publicà dël métod dij mìnim quadrà.
J'element ëd geometrìa
An sò Éléments de géométrie, surtì dël 1794 e ch'a l'han avù vàire edission, a arpija j'Element d'Euclid, an rangiand mej l'euvra e an semplificand na bon-a part ëd proposission. Ës lìber a l'é 'n sucess. An cost'euvra a dimostra tra l'àotr che \pi^2 a l'é 'n nùmer irassional, an dasend dl'irassionalità ëd \pi na dimostrassion pì sempia che cola ëd Lambert, bele ch'a jë smija ant ij prinsipi; a congetura che \pi a sia trassendent. Ant ës lìber Legendre a buta 'dcò chèich sò tentativ ëd dimostré ël quint postulà d'Euclid. Për fé front a j'obiession an sël tratament dle paralele an cost travaj, Legendre a l'ha publicà ant ël 1803 Nouvelle théorie des parallèles.
Imperi Roman
Dioclessian e la Tetrarchìa (284-301)
thumb|Ij Tetrarca, na scultura bisantin-a robà dai venessian ant ël sach ëd Costantinòpoj dël 1204 e ëmnà a VenessiaDël Luj dël 285 Dioclessian a bat Carinus e a ven imperator chiel. Sò règn a passa a la stòria coma época dla Tetrarchìa. Tut sùbit a lë smija mach n'àutr dij tant imperator soldà, ma a sarà 'l prim dapress a squasi un sécol ëd rabel a avèj un règn motobin longh e stàbil. Dapress a tanti imperator mòrt massà ël prim sagrin ëd Dioclessian a l'ha dë esse col dë resté viv. A l'anandia n'ansem d'arforme polìtiche ch'a l'han ël but dë giuteje al cap dlë stat a ten-e sota contròl la situassion. Con chiel jë stòrich soèns a fan parte la fase dl'Imperi ch'a diso dël Dominus. Belavans sòn a lo fa smijé a 'n colp dë stat amprovis, quand an efet as trata mach dël passagi final ch'a men-a j'imperator a ampinì 'l veujd lassà da na sossietà republican-a che a l'era viaman dësparìa. A-i é ëdcò la question che për tant ch'as pòrta da monarca, Dioclessian rivà 'n bel moment a lassa 'l podèj squasi coma un fonsionari pùblich republican. Che sò sistema ëd goern peui a-i la fasa nen a travajé a l'é n'àutra question, ma për vàire aspet ël sò a l'é n'esperiment d'arforma aministrativa e legal, pì che na ditatura përsonal. Për sossì sta terminologìa dël Dominus a l'é antramentr ch'as chita. thumb|left|Bust ëd Dioclessian, da Costantinòpoj
Adrien-Marie Legendre
Geodesìa
Legendre a l'ha travajà ëdcò an geodesìa e an particolar a la triangolassion dla Fransa.
Imperi Roman
Dioclessian
Da na mira polìtica, Dioclessian as decid a divide l'imperi antra doi, coma già fàit ai temp ëd March Aureli. Ma 'cò parèj a smija malfé a gavess-la e donca dël 293 a divid an doi 'cò le doe mità. A-i resta un sistema ëd doi imperator prinsipaj (j ' August), che mincadun as elegio sò sucessor (ël Céser). As trata nen ad n'indipendensa pien-a, che j'edit ëd Dioclession a son sempe vàlid për tut l'imperi, a l'é pitòst na quadripartission aministrativa. Comsëssìa, ij confin antra ij doi August a resto peui a truch e branca coj ch'a-i saran antra Imperi Roman d'Orient e d'Ossident. Për lòn ch'a toca la continuità dël podèj, sò but a sarìa col dë torné al sistema dj'adossion dla dinastìa dj'Antonin e a l'é lòn ch'a l'é passà la stòria coma Tetrarchìa. Ël sistema a marcërà nen, ma a l'é dzortut amportant për rivelene coma la dominansa polìtica ant l'Imperi a la sia giumaj d'autut oriental. Dioclessian midem a l'é ëd lenga greca (sò nòm vèir a l'é Dìocle, la glòria ëd Zeus, che chiel a latinisa an Dioclessian). Dzortut Dioclessian as sern për chiel la part oriental dl'imperi, ën lassand-je ij sagrin ossidentaj a sò subordinà. A viagerà vàire, ma soa residensa për sòlit a sarà Nicomedia, an Anatòlia. Costa decision a l'é l'arconossiment formal che l'imperi roman latin a l'é finì e dapress a Dioclessian Roma e l'ossident a l'avran mai pì n'amportansa polìtica paragonàbil a cola dl'Orient.
Adrien-Marie Legendre
Euvre prinsipaj
🇫🇮
Imperi Roman
Arforma fiscal
Për podèj avèj na pi gran burocrassìa a venta esse bon a paghela. Dioclessian a sarà mai largh ëd borsa nì con sò soldà, nì con sò fonsionari, ma ën chërsend-ie tant ël nùmer dij soldà che col dij fonsionari ëd sòld a-i në va vàire franch tutun, e as peulo nen trovesse con un sistema fiscal d'autut drocà coma col che chiel as treuva për le man. Ën essend chiel midem nàit an campagna, a sa pro coma conté le réndite dij latifond bele che sensa dovré la moneda. A nass parèj ël sistema basà ansima a caput e jugum, dont ël censiment as anandia miraco già dël 292. An pràtica, as conto le teste e ij beu (ò lòn ch'as deuvra për travajé an campagna). Ël jugum a paga an granaja, e ël caput a paga an natura ò an sòld. Parej ël goèrn a l'ha pì nen da conté ansima a n'ampòrt an sòld prefissà e soget a svalutesse, ma pitòst ann për ann a decid vàire ch'a-j va d'arsorse, a divid ël total për ël nùmer dle sorgiss fiscaj e a passa a l'ancass për mojen dla strutura burocràtica spantià ant sël teritòri. Ës sistema-sì a resterà coma fondamenta fiscal tant ëd l'imperi roman d'Orient che djë stat germànich europengh dl'età ëd mes. Për stabilisé la réndita fiscal Dioclessian a rend arditarie le posission sossiaj: la gent ch'a ven al mond a l'ha da pijeje 'l pòst ai sò, an manera che conta e posission dle sorgiss as bogia nen. Cobià con la condission semi-lìbera dij colòni sòn a l'ha l'efet d'anandié cola servitù dla gent ëd campagna che peui dij temp dl'età ëd mes a vnirà dita servitù dla gleba. Mantnùa dal sistema fiscal ch'a fa travajé, la burocrassìa ëd Dioclessian a la chërs viaman ëd nùmer: mach ant la part oriental a smija ch'a-i fusso anviron 15.000 fonsionari.
Polìtica monedaria
Un sò tentativ nen andàit a bonfin a l'é col dë stabilisé la moneda. Dioclessian a bat moneda bon-a, ma a l'ha pa basta 'd metal për podèj gavé via da 'n circolassion cola veja an lija fàussa, e parèj la soa a-i la fa nen a vnì a esse la pipart dël lìquid. Pensand dë compensé coj taj cit as buta a bate un përfond ëd follis d'aram. Ma sòn a l'ha coma arzultà col dë possé l'inflassion fin-a pes. Dioclessian anlora, dël 301, a pensa bin d'anventé ël pressi dë stat. A l'ardobia për decret ël valor ëd la moneda, a pùblica na lista mai pì finìa ëd pressi fissà e a-j comanda a tuti dë vende nen pì car che parèj. Sta lista an pràtica a la consìdera pa gnun e l'inflassion as fërma nen, ma ën essend rivane fin-a al dì d'ancheuj a la resta na sorgiss d'anformassion motobin pressiosa ansima a l'economìa roman-a ëd coj temp-là. thumb|left|Mosàich roman dij temp ëd Dioclessian, con Gesù Crist rapresentà coma Sol Invictus thumb|Moneda ëd Narseh, imperator dij Sasànid dij temp ëd Dioclessian