cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
SP-171
L'SP-171 a l'é n'Autostrà Statal ëd São Paulo, Brasil. A traversa la microregion ëd Paraitinga-Paraibuna. A part da Guarantinguetá, an passand për Cunha e an rivand al confin con lë Stat ëd Rio De Janeiro, andova che la strà a séguita con un racòrd fin a Parati.
Coj sò 70 km ëd longhëssa, a colega la val dël fium Paraiba al litoral. Sò përcors a l'é gestì da la companìa DER-SP.
Lese ëdcò
🇫🇮
Lenga Kanu
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Kanu o Kanu a fa part dle lenghe nìger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Còngo.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Kanu a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=khx
Ateleta
Panorama|thumb|1000px|none
🇫🇮
Portes-lès-Valence
44.87417°N, 4.87694°W
Portes-lès-Valence a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Ròno-Alp, ant ël dipartiment dël Drôme. A së stend për na surfassa ëd 14,43 km², con 10 026 abitant, scond ël censiment dël 2008, con na densità ëd 560 ab/km². 🇫🇮
Moulézan
Moulézan a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Lengadòca-Rossijon, ant ël dipartiment dël Gard. A së stend për na surfassa ëd 11,39 km², con 396 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 34 ab/km².
🇫🇮
Tremella foliacea
thumb|right thumb|right
Descrission
Fin a 12 cm, con orije piate, com feuje, brun. Mòl gelatinos.
Ambient
A chërs ëdzora al bòsch.
Comestibilità
Sensa anteresse alimentar.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Tremella foliacea (Pers. : Fr.) Persoon
🇫🇮
Amanita ovoidea
thumb|right
Justus von Liebig
thumb|right|200px|Justus von Liebig Chìmich alman. Justus von Liebig a l'era nassù a Darmstadt ël 12 ëd magg dël 1803 e a l'é mòrt a Mùnich ëd Baviera ël 18 d'avril dël 1873. Sò nòm a l'é gropà al process ëd fabricassion dj'estrat ëd la carn.
Amanita ovoidea
Descrission
Capel fin a 30(40) cm., carnos, bianch o avòri ciàir, con cheich tòch d'euv. Bòrd cremos. Lamele bianche, fil fiocos. Gamba àuta fin a 15 cm. e larga fin a 5 cm., arbusta, radicanta, bianca fiocosa. Anel cremos, motobin fràgil, prest sparì. Euv gròss, da crema ciàir a òcra.
Justus von Liebig
🇫🇮
Amanita ovoidea
Ambient
A chërs ant ij bòsch e ai bòrd, a l'ha pì car ël meridion.
Comestibilità
Comestìbil.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Apatura iris
Ambient
Le ruve a vivo an dzora a albre e sàles. Na generassion a l'ann, la farfala a vola da giugn a aost.
Distribussion
A viv an sj'Alp, da le Julie a le Marìtime, da 400 a 2000 méter.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Lenga Lopi
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Lopi o Lopi a fa part dle lenghe sino-tibetan-e e a l'é parlà specialment an Myanmar.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Lopi a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=lov
Lopi language
Amanita rubescens
thumb|right thumb|right
Descrission
Capel fin a 15 cm., da biancastre a òcra brunastr, con dij fiòch confluent, nen regolar, da biancastr a crema òcra monèt. Lamele bianche. Gamba àuta fin a 15 cm. e larga fin a 4 cm., con pòca siola (dle vire con na sirconsision bin ciàira), da biancastra a brunastra, soens strià. Anel bianch. Gente euv. Carn anrossenta ant le filure e a le rompure.
Ambient
A chërs sota latifeuje e conìfere.
Comestibilità
A l'é comestìbil, se bin cheuit.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Pachyella celtica
Descrission
Cost artìcol a l'é mach në sbòss. Da finì.
Ambient
A chërs an sla tèra, an mes a j'erbe.
Comestibilità
Sensa anteresse alimentar.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
[= Peziza celtica (Boud.) M.M. Moser]
Fondi
right|120px Fondi a l'é un comun dël Lassio ëd 36.479 abitant, an provincia ëd Latin-a.
Pachyella celtica
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Fondi
Aministrassion
thumb|right|200px|Ël castel baronal Ël sìndich a l'é Luigi Parisella (dal 30/05/2006 -second mandà-).
Sità gemelà
Fondi a l'é gemelà con:
Arferiment
🇫🇮
Lenga dij segn tedesca
Classìfica
Në schema ëd classìfica dla lenga dij segn tedesca a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=gsg
FC Eindhoven
Ël FC Eindhoven (valadì 'l Fótbal Club Eindhoven) a l'é stàit fondà al 16 ëd novèmber dël 1909. Dël 1954, ël FC Eindhoven a l'é stàit l'ùltim campion olandèis anans ëd la trasformassion dël campionà olandèis ant na lija professional. A l'é restà an prima division fin-a al 1969, dòp a l'é stàit degradà anans an sgonda e peui an tersa division: a l'é tornà an Eerste Divisie (visadì ant la serie B olandèisa) dël 1971 e an Eredivisie (valadì ant la Serie A olandèisa) dël 1975. Dël 1977 a l'é cascà torna an Eerste Divisie e da antlora a l'ha mai pì bogià.
Ël pì gran rival dël FC Eindhoven a son ij cusin dël PSV Eindhoven, e con costi-sì a gieugo na partìa ciamà derby dla sità dla lus). Sota na mira stòrica e coma a càpita an d'àutre sità coma Glasgow, l'antagonism tra le doe squadre d'Eindhoven a fonga soe rèis ant na rivalità religiosa: da na banda a-i son ij catòlich, tifos dël FC Eindhoven antramentre che da l'àutra banda a-i son ij protestant tifos dël PSV e soens travajeur ëd l'imprèisa Philips.
Dël 2004, ël FC Eindhoven e 'l PSV Eindhoven a l'han sërcà d'ancaminé na colaborassion për fè n'ùnica squadra 'd giovo ma costa colaborassion a l'é furnija già dël 2005. Ij color dla squadra a son: maja a liste bianche e bleuve, braje nèire, caussòt bleu.
Anliure
sit ëd la squadra 🇫🇮
Lenga Nusu
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Nusu o Nusu a fa part dle lenghe sino-tibetan-e e a l'é parlà specialment an Cina.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Nusu a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Andrea Sottil
Andrea Sottil a l'é 'n fotbaleur piemontèis nassù a La Venerìa ai 4 ëd gené dël 1974. A l'ha 'l ròl ëd difensor.
Chërsù ant la squadra dij giovo dël Turin, Sottil a l'ha giugà soa prima partìa an prima squadra al 6 dë dzèmber dël 1992 (Turin-Foggia 1-1). A resta ant la squadra granata fin-a al 1994 quand a passa ant la Fiorentina për resteje doi ani. Dël 1996 a passa a l'Atalanta andoa a resta fin-a al 1999 e peui a va a l'Udinese anté ch'a resta për quatr ani an fasend ëdcò soa prima esperiensa europenga (an Copa UEFA). Ant le stagion che a son staje dòp a l'ha cangià tre squadre (Reggina, Génoa e Catania) antramentre che dël 2008 a l'é tramudasse al Rimini an Serie B.
🇫🇮
Ployart-et-Vaurseine
Ployart-et-Vaurseine a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l’Aisne. A së stend për na surfassa ëd 4,93 km², con 27 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 5 ab/km².
🇫🇮
Castelo, Culleredo
Santiago ëd Castelo a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Culleredo. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 321 abitant (163 fomne e 158 òm) distribuì an 6 grup ëd popolassion.
🇫🇮
Schorssow
Schorssow a l'é un munissipi dl'Almagna, situà ant ël distret ëd Rostock, ant lë stat ëd Meclemborgh-Pomerania Ossidental. A l'ha 30.89 km² ëd aira, e soa popolassion dël 2019 a l'é staita stimà an 451 abitant.
Ajaccio
Ajaccio (Aiacciu, o Aghjacciu, an lenga còrsa) a l'é na comun-a dël dipartiment fransèis dla Còrsica Meridional. A l'é ël capleugh aministrativ dla Còrsica (Coletività teritorial ëd Còrsica) e a l'ha 64.306 abitant (2009).
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Laurent Marcangeli (UMP, dal 2014).
🇫🇮
Lower East Pubnico (La Field) Airport
Ël Lower East Pubnico (La Field) Airport a l’é n'aeropòrt localisà a Lower East Pubnico, Neuva Scòssia, Canadà.
Richard Feynman
thumb|right|200px|Richard Feynman (da un papé përsonal) Fìsich.
Richard Phillips Feynman a l'era nassù a New York l'11 ëd magg dël 1918 e a l'é mòrt a Los Angeles ël 15 ëd fërvé dël 1988.
Nunavut
right|thumb|200px|Posission dël Teritòri thumb|200px|right| Un vej [[Ìnuit, un dj'abitant originari dël teritòri]]
Ël Nunavut a l'é un teritòri federal dël Canadà. A l'ha na surfassa ëd 2.093.190 km² e na popolassion ëd 29.300 abitant.
As treuva ant ël nòrd dël Canadà. A confin-a a nòrd con l'Océan Àrtich, a est coj Teritòri dël Nòrd-Òvest, a sud col Manitòba, a òvest via mar con la Groenlandia (Danimarca).
La capital a l'é Iqaluit (5.959 abitant), ch'a resta 'cò la sità pì popolà dël Teritòri.
🇫🇮
Richard Feynman
Dël 1965 a l'é stàit ansignì dël Premi Nobel për la fìsica, ansema a Julian Schwinger e Sin-Itiro Tomonaga, për soe arserche an sl'eletrodinàmica dij quant.
Euvre prinsipaj
🇫🇮
Croisilles (Calvados)
Croisilles a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Bassa Normandìa, ant ël dipartiment ëd Calvados. A së stend për na surfassa ëd 10,34 km², con 393 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 38 ab/km². 🇫🇮
Sale San Gioann
Sale (Sale San Giovanni an italian) a l’é un comun ëd 193 abitant dla provincia ëd Coni.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luigi Carlo Filippi (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).
Anliure esterne
🇫🇮
Amilcare Ferretti
thumb|right|200px|Amilcare Ferretti Amilcare Ferretti, ciamà Mirko, (Lissandria, 25 giugn dël 1935) a l'é stàit un fotbaleur piemontèis ch'a giugava coma median.
A l'ha giugà ant ël Catania (1959-61), ant la Fiorentina (1961-62), ant ël Turin (1962-66) e ant ël Lissandria (1966-67). Dël 1981-82 a l'ha fàit da sgond antreneur a Gigi Radice al Bològna; a l'ha antrenà la Primavera dël Turin, ij giovo dla Valensan-a e pì tard la prima squadra dël Lissandria, anté ch' a l'ha peui guidà 'l setor dij giovo.
🇫🇮
Pachyella violaceonigra
Descrission
Cost artìcol a l'é mach në sbòss. Da finì.
Comestibilità
Sensa anteresse alimentar.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
[= Pachyella barlaeana (Bres.) Boud.]
🇫🇮
Poyols
44.60056°N, 5.42083°W
Poyols a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Ròno-Alp, ant ël dipartiment dël Drôme. A së stend për na surfassa ëd 13,35 km², con 65 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 4 ab/km².
🇫🇮
Moussac (Gard)
Moussac a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Lengadòca-Rossijon, ant ël dipartiment dël Gard. A së stend për na surfassa ëd 7,4 km², con 1020 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 137 ab/km².
🇫🇮
Balsorano
Balsorano a l'é na comun-a dla region Abruss, provincia dl'Àquila, con sirca 3.705 abitant. A s'ëstend për n'aira ëd 57 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 63,9 ab/km². A confin-a con Collelongo, Pescosolido (FR), San Vincenzo Valle Roveto, Sora (FR), Veroli (FR), Villavallelonga.
🇫🇮
Gianluca Comotto
Gianluca Comotto (Ivrèja, 16 otóber dël 1978) a l'é 'n fotbaleur piemontèis che a gieuga coma difensor.
Beatenberg
Beatenberg a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Berna, con sirca 1.258 abitant. As dëstend an sna surfassa ëd 29,23 chilòmeter quàder, con na densità ëd popolassion ëd 43 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Därligen, Eriz, Habkern, Horrenbach-Buchen, Krattigen, Leissigen, Sigriswil, Unterseen.
Gianluca Comotto
Cariera
Chërsù ant la squadra dij giovo dl'Ivrèja, a gieuga soa prima partìa ant la prima squadra groson dël 1994-95 an Serie D, ann anté che a fa 22 partìe an marcand na grija; l'ann dòp a l'é a Biela andoa a gieuga 30 partìe e a vagna lë scudèt ëd j'amateur ant la final contra l'Astrea Roma. L'ann dòp a riva al Turin anté che a fa 4 aparission dël 1997-98 con na grija antramentre che dël 1998-99 soe partìe a son 8. Dël 1999-2000 a gieuga ant ël Vicensa e a compagna la squadra a la promossion an Serie A; al prim d'otóber dël 2000 a gieuga soa prima partìa an Serie A (Milan-Vicensa 2-0) e col ann a marca 3 grije an 25 partìe.
Beatenberg
La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman. 🇫🇮
Gianluca Comotto
Cariera
Dël 2003-04 a gieuga ant la Fiorentina e peui ant la Reggina ma dòp na stagion a torna sùbit al Tòr andoa a peul selebré la promossion an Serie A.
Për ij problema econòmich ëd la società granata a l'é vendù a la Roma e amprëstà a l'Ascoli an Serie A (31 partìe e 2 grije). Na stagion dòp la Roma a lo vend torna al Turin.
Al 3 dë dzémber dël 2006, di dël sentenari dël Turin, ant la partìa contra l'Émpoli, a fa cadò dla vitòria ai granata an marcand na fiamenga grija con un tir fàit da fòra dl'àrea. Dël 2007-08 a dventa capitani ma as fa mal a 'n ginoj e a gieuga nomach 23 partìe e a marca na grija.
Al 5 ëd luj a l'é vendù a la Fiorentina për 4,5 milion d'euro. Soa prima partìa a l'é al 21 dë stèmber dël 2008: Fiorentina-Bològna (1-0).
🇫🇮
Dòm ëd San Donà (Aress)
miniatura|sinistra Ël dòm ëd San Donà a resta an piassa dël Dòm a Aress.
La costrussion ëd la basìlica a tre navà a l'ha ancaminà dël 1277. Ël manch d'ancrostassion an màrmol e la severità dl'edifissi, sensa transet, a mostro l'anfluensa decisiva dl'architetura dj'órdin mandiant.
La catedral a l'é batisse an tre tape. Bele che Aress a fussa già 'n vëscovà da la fin dël III sécol, la catedral e ël palass episcopal a restavo fòra dla sità. A parte dal sécol ch'a fà XII, ël consèj comunal a l'ha sërcà 'd fé tramudé ij feodatari e ël vësco andrinta ai murajon dla sità, për controleje mej. Antlora a l'ha anstalà 'd fasson provisòria ël vësco e ël clero ant la piev. A la fin, grassie a l'agiut finansiari dël vësco ëd Roma, Gregòri X, a l'han anandià la costrussion dla neuva catedral. Cola veja, ch'a esistìa ancor, a l'é stàita dësblà dël 1561 dal granduca Còsim I dij Médici, contra la volontà dla popolassion.
La fassada ossidental dë stil neogòtich toscan a armonta al 1914; la gulia dël cioché dël sécol ch'a fà XIX a l'é stàita piassà dël 1937.
L'intrada lateral meridional dla catedral a l'é anquadrà da doi tronch ëd colòne an pòrfid ross, provenient da antiche aque roman-e. Ël porton an gres a l'é stàit realisà ant ël 1380. La partìa an teracheuita dël tìmpan a arpresenta Marìa, con la testa anclinà e anvlupà 'd sò mantel, ch'a ten Gesù ant ij sò brass. Dacant a l'ha doi vësco, Gregòri X e san Donà. Le figure a son atribuìe a lë scultor Niccolò ëd Luca Spinelli.
La tomba ëd Guido Tarlati
La tomba mural ëd Guido Tarlati, realisà pòch apress la mòrt d'ës vësco dël 1328, a l'é un-a dj'euvre scurpìe pi anteressante dla catedral. Agostino di Giovanni e Agnolo di Ventura a l'han realisà ël monument an màrmol ant la pi sclinta tradission dël gòtich senèis. Sota 'l sarcòfagh ch'a smon la figura dël vësco,, sëddes panej a na conto la vita. 🇫🇮
Età dl'aram
Ël perìod Calcolìtich (da 'nt ël Grech khalkos + lithos 'aram+pera'), che as dis ëdcò Eneolìtich ò pura Età dl'Aram, a l'é na fase dël dëvlup dla cultura dl'òmo, quand che ël dovré dij prim utiss an metal a l'ha pijait pé ansema a col dj'utiss an pera, che a restavo sempe corent.
La literatura dedicà a l'archeologìa europenga për sòlit a dòvra pa la paròla 'calcolìtich' (as preferiss 'Eta dl'Aram'), a l'anvers a-j pias dovrela a j'archeòlogh che a studio l'Orient Mojen. L'Età dl'Aram a l'é motobin pì longa ant l'Avsin Orient, nopà che n'Euròpa la transission da 'nt l'Età dl'Aram a soa stabilisassion coma Eta dël Bronz a la riva motobin ampressa. As peul disse che j'europengh a travajesso sò manufat da sgnor an aram e bronz dal pì al manch coma as travajavo coj ëd pera, dëmentrè che la gent dl'Orient Mojen a l'avìa avù temp dë rivè a dle técniche motobin pì rafinà.
As trata d'un perìod ëd transission, che a resta fòra da 'nt la scala dle tre età tradissional e che a-j resta antrames a neolìtich e età dël bronz. A smija che an prinsipi l'aram a fussa pa dovrà an manera spantià e che jë sfòrs për fene ëd leghe con lë stagn a sio anandiasse squasi sùbit, lòn che a fa malfé trové dle culture che a peulo definisse coma calcolìtiche an sens strèit.
Per sossì la definission a l'é dovrà da j'archeòlogh mach ant chèich banda dël mond, dzortut ant l'Euròpa sud-oriental, ant l'Asia Ossidental e ant l'Asia Sentral, andoa ës perìod-sì as anandia anviron al IV mileni aGC. Pì dë rèir as dòvra ëdcò për cole culture american-e che a fasìo già dl'aram e dle leghe d'aram al temp che a l'é rivaje la conquista europenga.
An Euròpa, la Gent ëd Beaker soèns as conta coma calcolìtica, coma pura le culture che për prime a son urbanisasse ant l'Asia sud-ossidental. Vàire megaliti an Euròpa a son stait tirà sù ant ës perìod-sì, e a l'é fortisse che l'unità lenghìstica Proto-Indoeuropenga a sia ëdcò chila dë sti temp-sì.
L'Òmo dla giassa Ötzi, trova ant l'Ötztaler, ant j'Alp e dont reste a son datasse anvers al 3300 aGC, a l'avìa dapress un piolòt d'aram e un cotel ëd selce. Donca a l'ha tuta l'aria d'avej vivù ant un pòst dl'Euròpa che a l'era ant sò perìod calcolìtich. 🇫🇮
Lucan Airport
Ël Lucan Airport a l’é n'aeropòrt localisà a Lucan, Ontario, Canadà.
Lenga arta
Pais andoa a l'é parlà
La lenga arta o arta a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut ant le Filipin-e.
Classificassion
Në schema ëd classificassion ëd l'arta a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=atz
🇫🇮
Lenga Pei
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Pei o Pei a fa part dle lenghe Sepik-Ramu e a l'é parlà specialment an Papua Neuva Guinea.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Pei a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ppq
Lenga dij segn dël Ghana
Classìfica
Në schema ëd classìfica dla lenga dij segn dël Ghana a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=gse
🇫🇮
Amanita franchetii
Descrission
Capel brunastr olivastr. Euv giàun. Carn nen anrossenta.
Ambient
A chërs sota latifeuje, da ràir sota conìfere.
Università dle siense uman-e europenghe
L'Università dle siense uman-e europenghe (EHU) a l'é n'università privà creà a Minsk dël 1992 da Anatoli Mikhailov. Dël 2005 l'università a l'ha tramudà a Vilnius.
Amanita franchetii
Comestibilità
A l'é comestìbil, se bin cheuit.
Università dle siense uman-e europenghe
L'università a l'é finansià prinsipalman da dle donassion. 🇫🇮
Bryan Cranston
Bryan Lee Cranston (Los Angeles, 7 mars 1956), mej conossù tanme Lee Stone o Bryan Cranston, a l'é n'ator american. 🇫🇮
Lenga Kwami
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Kwami o Kwami a fa part dle lenghe nìger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Còngo.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Kwami a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ktf
Cisterna di Latina
right|140px Cisterna di Latina a l'é un comun dël Lassio ëd 34.100 abitant, an provincia ëd Latin-a.
Aministrassion
thumb|right|200px|Palass Caetani Ël sìndich a l'é Antonello Merolla (da l' 8/06/2009)
Sità gemelà
Cisterna di Latina a l'é gemelà con:
Arferiment
🇫🇮
Lenga Zauzou
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Zauzou o Zauzou a fa part dle lenghe sino-tibetan-e e a l'é parlà specialment an Cina.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Zauzou a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=zal
Sale dle Langhe
Sale dle Langhe (Sale delle Langhe an italian) a l’é un comun ëd 510 abitant dla provincia ëd Coni.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Marco Ferrero (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).
Calocera cornea
thumb|right thumb|right
Descrission
Fin a 2 cm d'autëssa, sempia, da ràir un pòch ramificà, giàun groson, sensa gamba diferensià, motobin mòl.
Ambient
A chërs ëdzora al bòsch mòrt, dzortut ëd latifeuje.
Comestibilità
Sensa anteresse alimentar.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Calocera cornea (Batsch : Fr.) Fries
Lenga ilocano
Pais an dova a l'é parlà
La lenga ilocano o ilocano a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut ant le Filipin-e.
Calocera cornea
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Lenga ilocano
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël ilocano a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ilo
Luigi Pietracqua
thumb|right Scritor an lenga piemontèisa e ëdcò an italian, conossù ëdcò con lë stranòm Fra Giocondo.
Biografìa
A 14 agn a l'era già al travaj coma pròto al Pòpol, peui colaborator al midem giornal, al Fischietto e al Birichin. A l'é stàit neuv agn a la Gazzetta Piemontese, su propòsta ëd Casimiro Favale, fin-a al 1879. Anvers a la fin ëd col ann-lì, ël senator Luigi Guala a l'ha smonuje d'andé a Vërsèj, 'me diretor dël giornal liberal progressista La Sesia. Ës pòst Pietracqua a l'ha goernalo për ses agn, a ancaminé dal 1881.
Soa creatura periòdica a l'é stàita la Gasëta d' Gianduja, ch'a l'é surtìa prima doe vòte a la sman-a e peui tre dal 1866 al 1868.
A l'é arnomà për soe euvre teatraj e sò romanz, ch'a scriv ant un piemontèis ch'a conten soens vàire italianism.
Ij tema
Pietracqua a l'é 'd sicur në scritor che a fa nen part dla literatura granda, ma ch'a fa bin part ëd na literatura an piemontèis ch'a l'é nen - e nen meno sicurament - da pòch. An piemontèis a l'era adatasse a scrive (an prinsipi squasi come 'n dovèj vers la gent d'estrassion pì popolar, për podèj parle-je mej e pì dësgenà) 'd comedie rapresentà da Toselli e da soa companìa («Le sponde dël Po», «Sablin a bala», «Gigin a bala nen», «Un pòver parco», «La famija dël soldà»). A la stessa manera a l'ha scrivù an piemontèis ëd romanz en feuilletons che ant j'edission Viglongo a së stampo 'ncora ancheuj (mach chèich tìtoj: «Don Pipeta l'Asilé», «Lucio dla Venerìa», «La Còca dël Gamber»). E a l'ha 'dcò scrit - sempe an piemontèis - ëd bele canson popolar a la manera 'd Brofferio. Ant la Gasëta d' Gianduia Pietracqua a fa profession 'd patriotism, a làuda Vitòrio Emanuel II e a sosten la guèra contra l'Àustria quand che dël '66 as trata 'd gionté a l'Italia chèich tòch ch'a manco 'ncora. Moderà e patriòtich, as mostra sabaudista, gradualista, progressista e - gnanca a dilo - anticlerical. Le soe euvre a l'han giutà 'l Risorgiment a rivé al cheur e a la ment dla pì bassa gent, cola che magara a savìa nen lese, ma che ai sò spetacoj (coma a conta 'dcò Augusto Monti) a 'ndasìa për trové 'n pò 'd fiusa e 'd consolassion.
Teatro
J'euvre teatraj ch'as son goernasse ëd Luigi Pietracqua a son na sessanten-a, ma i soma da chiel-midem ch'a n'avìa scrivune pì che sent; vàire as son spërdusse përchè dovrà an sena an n'ùnica còpia.
Chèich tìtoj:
Pròsa
Ëdcò ij romanz ëd Luigi Pietracqua a son motobin numeros. Chèich tìtoj: Chèiche righe dl'euvra: <BR> Ai temp 'd na vòlta a-i na sucedìa pro dle còse dròle tant e quant a peul sucedijne adess: la deferensa a stà an sòn, che anlora a-i esistìa gnun giornaj ch'a registrèisso di për di tuti ij fat pì rimarchevol, mentre adess a-i na esist fin-a tròpi, con licensa parland.
Ant j'apendis dla Sesia Pietracqua a l'ha publicà vàire conte:
Poesìa
Luigi Pietracqua a l'avìa ëdcò provà come poeta. Ij tìtoj ëd chèiche soe poesìe: Chèich vers ëd la poesìa: tut da lor son butasse an cadrega; <BR> e, ciamandse ij tutor dla famija, <BR> '' 'd costa Italia l'han fàit na botega ... <BR>'' ''Sapientìssim però për ... mangé <BR>'' ...
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese
Pradelle
Pradelle a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Ròno-Alp, ant ël dipartiment ëd Drôme. As dëstend su na surfassa ëd 12,92 km², con 26 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 2 abitant al chilòmeter quàder. 🇫🇮
Dampierre (Calvados)
Dampierre a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Bassa Normandìa, ant ël dipartiment ëd Calvados. A së stend për na surfassa ëd 5,23 km², con 136 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 26 ab/km².
🇫🇮
Henri Sauvage
Architet. Nassù dël 1873, mòrt dël 1932. 🇫🇮
Pousada, Boqueixón
San Lourenzo ëd Pousada a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Boqueixón. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 52 abitant (28 fomne e 24 òm).
🇫🇮
Schwasdorf
Schwasdorf a l'é un munissipi dl'Almagna, situà ant ël distret ëd Rostock, ant lë stat ëd Meclemborgh-Pomerania Ossidental. A l'ha 24.33 km² ëd aira, e soa popolassion dël 2019 a l'é staita stimà an 440 abitant.
Lenga Yi, Ache
La lenga Yi, Ache o Yi, Ache a fa part dle lenghe sino-tibetan-e e a l'é parlà specialment an Cin-a.<BR> <BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=yif
Amanita citrina
Descrission
Capel fin a 10 cm., da mes sférich a disteis o piat, giàun limon pì o men viv, con plache e fiòch dël vel biancastr o bes brunastr. Lamele s-ciasse, bianche, con ël fil anter. Gamba àuta fin a 15 cm. e larga fin a 2(4) cm., slansà, silìndrica-clavà, con la siola bin marginà, bianca o giaunastra. Anel bianch o giàun, membranos. Euv sirconsis, mòl, ancolà an sla siola. Carn bianca o giaunastra, con fòrt odor ëd patata.
Ambient
A chërs ant ij bòsch.
Comestibilità
A l'é nen comestìbil.
Almeiras, Culleredo
San Xián d'Almeiras a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Culleredo. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 1.359 abitant (693 fomne e 666 òm) distribuì an 8 grup ëd popolassion.
🇫🇮
Patellaria atrata
Descrission
Cost artìcol a l'é mach në sbòss. Da finì.
Ambient
A chërs ëdzora al bòsch mars e sensa scòrsa ëd latifeuje.
Comestibilità
Sensa anteresse alimentar.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Lenga dij segn greca
Pais an dova a l'é dovrà
La lenga dij segn greca a fa part ëd le lenghe dij segn dij ciòrgn e a l'é dovrà dzortut an Grecia.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dla lenga dij segn greca a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Cerro Negro
Ël Cerro Negro (la Montagna nèira) a l'é 'n volcan àut 738 méter an Nicaragua. 🇫🇮
Lenga paranan
Pais andoa a l'é parlà
La lenga paranan o paranan a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut ant le Filipin-e.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=agp
🇫🇮
Cin-a
thumbnail|destra|160px La Cin-a a l'é 'n pais dl'Asia oriental.
Sezze
right|140px Sezze a l'é un comun dël Lassio ëd 23.988 abitant, an provincia ëd Latin-a.
Cin-a
La capital a l'é Pechin.
Sezze
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Andrea Campoli (dal 29/05/2007).
Cin-a
A confin-a con Coréa dël Nòrd, Federassion Russa, Mongòlia, Kazakistan, Kirghizistan, Tagikistan, Afgànistan, Pakistan, India, Nepal, Bhutan, Myanmar, Làos e Vietnam.
Sezze
Sità gemelà
Sezze a l'é gemelà con:
Cin-a
Për surfassa (9.596.960 km², dont 1,73 milion ëd chilòmeter quàder ëd tère desèrtiche) a l'é 'l ters pais dël mond, ël prim për popolassion (1.321.000.000 d'abitant ant ël 2007, dont 750 milion ëd paisan). La speransa ëd vita a l'é dë 75 agn.
Sezze
Arferiment
🇫🇮
Cin-a
L'etnìa magioritaria an Cin-a a l'é cola dij Han.
Anté ch'as treuva
300px|centro
Stòria
La Cin-a a l'é stàita unificà da sò prim imperator, Qin Shi Huangdi, dla dinastìa Qin, ch'a l'ha regnà dal 221 aGC al 207 aGC.
La Repùblica popolar cinèisa a l'é stàita fondà dël 1949 da Mao Zedong.
Conomìa
Ël rédit medi a l'é men che 1.000 dòlar a l'ann për përson-a. Doi ters dël prodot anterior ëspòrch cinèis a son concentrà ant le region dle boche dël Fium ëd le Perle (region ëd Cantòn) e dël Yangzi (region ëd Shangai). Dël 2012 l'1,98% dël prodot anterior ëspòrch a l'é stàit dedicà a l'arserca e al dësvlup.
Da la fin dël 2001 a l'ha aderì a l'Organisassion mondial dël comersi.
Moneda
La moneda ofissial a l'é ël yuan, ciamà ëdcò renminbi.
Organisassion polìtica
La Cin-a (nòm ofissial: Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó = Repùblica Popolar dla Cin-a) a l'é na repùblica socialista.
Ël president a l'é Xi Jinping (dal 2013).
Ël prim ministr a l'é Li Keqiang (da mars 2013).
Anliure esterne
🇫🇮
Lucknow Airpark
Ël Lucknow Airpark a l’é n'aeropòrt localisà a Lucknow, Ontario, Canadà.
Lenga dij segn dël Guatemala
Pais andoa a l'é dovrà
La lenga dij segn dël Guatemala a fa part ëd le lenghe dij segn dij ciòrgn e a l'é dovrà dzortut an Guatemala.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dla lenga dij segn dël Guatemala a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=gsm
🇫🇮
Araschnia levana
thumb|right|La sconda generassion
Ambient
Doe generassion a l'ann, con colorassion diferente un-a da l'àutra.
Distribussion
A smija che as treuva pì anen an Italia, mentre ant l'800 as trovava soens an Piemont e an Lombardìa. As treuva anco' an Àustria.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Nages-et-Solorgues
Nages-et-Solorgues a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Lengadòca-Rossijon, ant ël dipartiment dël Gard. A së stend për na surfassa ëd 6,18 km², con 1295 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 209 ab/km².
🇫🇮
Lenga Lega-Shabunda
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Lega-Shabunda o Lega-Shabunda a fa part dle lenghe nìger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Còngo.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Lega-Shabunda a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=lea
Familly
Familly a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Bassa Normandìa, ant ël dipartiment ëd Calvados. A së stend për na surfassa ëd 10,3 km², con 103 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 10 ab/km².
Giuseppe Borsalino
thumb|right|200px|Giuseppe Borsalino Giuseppe Borsalino a l'era nassù a Apsèj ai 15 dë stèmber dël 1834 e a l'é mòrt a Lissandria ël 1m d'avril dël 1900. Dël 1856 a l'ha tacà a fabriché capel ant un cit laboratòri a Lissandria. L'asienda a l'é chërsua sèmper 'd pi, a la mòrt ëd M.sù Giusep a la fasìa pi che 100.000 capel a l'ann. Ancora adess ël nòm Borsalin a l'é un sinònim d' elegansa.
🇫🇮
Familly
🇫🇮
Lviv
right|160px Lviv (L’viv / Львів an ucrain; Lvov / Львов an russ) a l'é na sità dl'Ucrain-a ossidental, d'apopré 800.000 abitant.
Stòria
Durant la dominassion àustr-ungàrica, la sità as ciamava Lemberg. Dventà polonèisa dël 1918, a l'é stàita ciamà Lwów. Dël 1939 a l'é stàita pijà da l'Union Soviética e ancorporà a l'Ucrain-a, an ëdventand conossùa con ël nòm Lvov, transcrivù dal russ.
Apress la decomposission dl'Union Soviética a l'é stàita ciamà Lviv, lòn ch'a corëspond a la përnonsia ucrain-a.
Sità gemelà
thumb|right|200px|Panorama Lviv a l'é gemelà con:
Lenga Yi, Poluo
Pais andoa a l'é parlà
La lenga Yi, Poluo o Yi, Poluo a fa part dle lenghe sino-tibetan-e e a l'é parlà specialment an Cin-a.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Yi, Poluo a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=yip
Amanita porphyria
Descrission
Capel fin a 8 cm., mes sférich peui disteis bombà, gris con rifless viòla o porpra, fibrilos radialment, con dij ràir tòch ëd vel gris brunastr. Lamele s-ciasse, bianche o grisastr ciàir. Gamba àuta fin a 12 cm. e larga fin a 2 cm., slansà, silìndrica, con na siola marginà, da biancastra a lavà ëd gris viòla, ambrunenta. Anel gris, a dròca an pressa. Odor ëd patata.
Ambient
A chërs ant ij bòsch.
Nuxis
right|140px Nuxis a l'é un comun dla Sardëgna ëd 1.711 abitant, an provincia ëd Carbònia-Iglesias.
Amanita porphyria
Comestibilità
A l'é nen comestìbil.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Nuxis
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Roberto Lallai (dal 29/05/2007).
Arferiment
🇫🇮
Barisciano
Barisciano a l'é na comun-a dla region Abruss, provincia dl'Àquila, con sirca 1.799 abitant. A s'ëstend për n'aira ëd 78 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 23 ab/km quadrà. A confin-a con Castelvecchio Calvisio, Fossa, L'Aquila, Poggio Picenze, Prata d'Ansidonia, San Demetrio ne' Vestini, San Pio delle Camere, Santo Stefano di Sessanio.
🇫🇮
Sarzèj
right|140px Sarzèj (Saliceto an italian) a l’é un comun ëd 1.425 abitant dla provincia ëd Coni. Ël pais as treuva a 78 chilòmeter da Coni, a 389 méter d'autëssa.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Enrico Pregliasco (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).
Les Prés
44.52833°N, 5.57944°W
Sarzèj
Sità gemelà
Sarzèj a l'é gemelà con:
Les Prés
Les Prés a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Ròno-Alp, ant ël dipartiment dël Drôme. A së stend për na surfassa ëd 16,6 km², con 25 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 1 ab/km².
🇫🇮
Sarzèj
Arferiment
🇫🇮
The Waves
miniatura|destra|Coertin-a dla prima edission The Waves, publicà për la prima vira dël 1931, a l'é 'l romanz pì sperimental ëd Virginia Woolf. A l'é formà da ses monòlogh fàit dai ses përsonagi dël lìber: Bernard, Susan, Rhoda, Neville, Jinny e Louis. Ëdcò Percival, ël përsonagi ch'a fà set, a l'é amportant, combin ch'a antërven-a mai con soa vos. Ij monòlogh ch'a parlo sla vita dij përsonagi a son spartì da neuv antërvaj contà da 'n narator an tersa përsona, ch'a descriv na sena ëd mar an vàire moment del dì, da l'alba al tramont. Antratant che ij ses përsonagi o "vos" a parlo an manera alterna, la scritris a esplòra ij concet d'andividoalità, përsonalità e socialità. Minca 'n përsonagi a l'é për sò cont, ma ansema a formo 'n ritrat ëd na cossiensa silensiosa e universal. Bernard a l'é në scritor, ch'a sërca sèmper ëd fras adate e elusive (chèich crìtich a chërdo ch'a l'ispirassion a riva da l'amis ëd Virginia Woolf, Edward M. Forster); Louis a l'é na përson-a ch'a sërca d'otnì sucess e 'n ròl sossial, bele s'as sent diferent da j'àutri aranda (chèich crìtich a vëddo an Louis dle caraterìstiche ëd Thomas S. Eliot); Neville (cha dev esse ispirà a n'àutr amis ëd Virginia, Lytton Strachey) a susta l'amor, sërcand na serie d'òm diferent, mincadun a dventa ël sènter ëd soa amor trassendent; Jinny a l'é na tòta ëd mond, ch'a consìdera sèmper tut an manera corporal e passional; Susan a veul scapé da la sità, an preferend la campagna, anté ch'a viv ij dùbit e le tension dl'esse mare; e Rhoda, a l'é trocionà ant ij dùbit sl'esistensa e ansia ëd vive, an arfudand ël compromess sossial e sërcand dë sté solenga. Percival (arpijà për na part dal frel ëd Virginia, Thoby Stephen) a l'é n'eròe ch'a smija përfet da la mira dij ses përsonagi, ma ch'a l'ha na moral motobin fiapa. A meuir durant n'angagg ant l'India Anglèisa. Bele s'a parla nen travers un sò pròpi monòlogh, chiel a l'é descrivù da j'àutri, ch'a parlo ëd chiel arlongh tut ël lìber. Ël romanz a va dapress a sòj ses narator da quand ch'a son cit a quand ch'a ven-o grand. St'euvra ëd Woolf a trata dla cossiensa dla përson-a e dle manere che le numrose cossiense a peulo mës-cesse antra 'd lor. La dificoltà d'assegné ës romanz a 'n géner a l'é përchè The Waves a scancela la diferensa fra pròsa e poesìa e a scor fra d'ansidit monòlogn interior, pa tròp diferent. A l'istessa mòda, ël lìber a scancela ij confin fra le përson-e, e l'istessa Woolf a l'ha scrivù an sò Diari che ij ses a devo franch nen smijé a 'd përsonagi separà, ma pitòst a d'aspet dla cossiensa con un sens ëd continuità. Ëdcò la definission "romanz" a podrìa nen descrive an manera coreta la forma complessa ëd The Waves. La Woolf midema a lo ciamava nen romanz ma playpoem (at poétich). L'autris a esplòra ël ròl dl'"educassion dë stamp masculin" ch'a anfluensava motobin la vita pùblica, e a anclud dle sene 'd bulism scolàstich. Marguerite Yourcenar a l'ha voltà The Waves an fransèis an des mèis, dël 1937. Ëd Woolf, che chila a l'avìa podù ancontré a col temp a Bloomsbury, Yourcenar a l'ha dit:
🇫🇮
Lenga Tuwari
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Tuwari a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=tww
Geastrum pectinatum
Descrission
Fonz ëd diàmetr fin a 70 mm, part da fòra faita a steila, pa da drinta faita a bala. La bala a l'ha na gamba, a l'é farinosa, globosa e 'dcò un pòch sgnacà, prima bes peui brunastra, ël përtus a la sima a l'é cònich e strià. A patiss nen l'eva. La carn a l'é ciaira da giovo peui brunastra e povrosa. La part da fòra a l'é faita a steila, con 5-8 ponte, che sovens a fan d'autre ponte, a son sirà vers ël bass, a fan pont e a àusso tut ël fonz. A son grise da dzora, peui brun-rossastr.
Ambient
A chërs ant ij bòsch ëd conìfere, tut l'ann.
Comestibilità
Sensa anteresse alimentar.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Lenga piemontèisa
thumb|right|Carta lenghìstica dël Piemontèis Ël Piemontèis a l'é na lenga romanza, visadì derivà dal latin.
A l'é la lenga natural dël Piemont e a l'era parlà sensa distinsion da tute le categorìe sossiaj. A l'é assè sgnor 'd literatura, butand ant ël cont tuti ij géner literari: romanz, teatro, poesìa, giornaj, papé ofissiaj e via fòrt. A l'é arconossù dal Consèj d'Euròpa e da l'UNESCO e a l'é sota la tua dle laj regionaj 26/1990 e 37/1997.
Sò vocabolari a l'é d'apopré 40.000 paròle. A së stima ch'a sio bon a parlé ò a capì ël piemontèis almanch 2,5 milion ëd përson-e, mentre che almanch 500.000-600.000 a sarìo bon ëdcò a leslo e a scrivlo.
Pais andoa ch'as parla piemontèis
Ël piemontèis as parla, con le rispetive variante locaj:
La provincia dël Verban-Cusi-Òssola e la pì part ëd cola 'd Noara a deuvro 'd dialèt dla lenga lombarda, mentre che ant le comun-e dla provincia 'd Coni ch'a confin-o con la Liguria, com Auto, Cravaun-a, Orméa e Garess, as parlo 'd dialèt ligurin. Ëd pì, ant le valade dël Turinèis e dël Conèis ël piemontèis a conviv con ij patoà ossitan (a sud) e franch-provensaj (a nòrd), visadì che chi a parla patoà a l'é bon a parlé 'dcò an piemontèis.
Tutun, a venta armarché che, dantorn ai confin dël bass Piemont a l'é soens mal fé stabilì andoa a finiss la lenga piemontèisa e andoa a ancamin-o cole lombarda o lìgur.
Ij dialèt
Bele ch'a sìa na lenga unitaria, ël piemontèis a pija vàire forme, o dialèt, a sconda dij pòst. La forma considerà d'arferiment a l'é dita piemontèis comun: ës piemontèis comun a pija për base ël dialèt ëd Turin e dj'anviron; a l'é 'l pì dovrà an literatura e a l'é capì e bin acetà daj locutor ëd tuti ij dialèt ëd Piemont. Ant j'ani andarera, për esempi, un comerciant ëd Vërsèj a parlava an dialèt vërslèis con ij client ëd soa sità, ma se a l'avìa da fé con ëd gent ëd Coni o d'Ast, a dovrava ël piemontèis comun. Comsëssìa, a l'é opinion spantià che ël piemontèis pì bon e genit a sia apoprè col dle bande antra Susa, Turin, Cher, Pinareul e Salusse (fasend atension che an sità ancheuj un përfond ëd gent a deuvra un dialèt motobin contaminà da l'italian).
Na division grossera dij dialèt dël piemontèis a l'é l'arpartission an:
Particolarità fonètiche
Ël piemontèis a l'ha na soa precisa përsonalità fonética, che soèns peui a-j resta ai parlant nativ ëdcò quand a parlo an àutre lenghe.
Ambivalensa antra M e N
Soèns ant ël parlé a l'é motobin malfé capì che diferensa ch'a-i sia antra la M e la N, dzortut ant le sequense ëd consonant, coma -NP/-MP. Sòn a l'ha mnà ant ël passà a grafìe coma canpagnin e conpanìa, che da na mira fonética a son motobin giuste e descritive. Al dì d'ancheuj comsëssìa as tend a preferì na grafìa pì basà ant sl'etimologìa, ch'a conserva le consonant latin-e originaj. Ën lesend, però, a venta sempe visesse che la M piemontèisa a l'é nen parej ëd cola italian-a.
L mòla rotacisà
La L mòla rotacisà (ch'a a men-a sèir̂a a fé rima con stèil̂a) a resta 'cò chila comun-a tant al piemontèis meridional che a na part ëd la lenga ligurin-a. Sta comunion ëd comportament fonètich a podrìa esse dàita da 'n chèich vej seuli étnich, miraco bele che pre-roman, ma a-i é gnun element ëd preuva për podej di-lo an finitiva. Ëd sigura ës trata d'evolussion ch'a l'han na rèis motobin antica, com as ës-ciàira pr'esempi ant l'etimologìa dël topònim Castel dël Var̂on, an Ast.
Për marcheje an piemontèis, ste doe consonant as ëscrivo coma L̂ e R̂ con n'acent circonfless ansima.
Literatura
Ij prim document ëscrit an piemontèis a son ëd curte anscrission an cese ëd Casal Monfrà e Vërsèj. Dantorn a la fin dël sécol ch'a fa XII a son ëscrivù ij Sermon subalpin, n'arcòlta ëd vintedoe prédiche. Dal 1300 ij test an piemontèis a coato tuti ij géner literari. Ij prim lìber a stampa an piemontèis a son des farse an astësan ëd Gioann Giòrs Alion, publicà dël 1521. Ant ij sécoj XVI e XVII ëd test an piemontèis a-i në seurto pòch. Ëd comedie dël Sinchsent con dle part an piemontèis ancheuj as son përdusse ij test.
Geastrum vulgatum
Descrission
Costo artìcol a l'é mach në sbòss. Da finì.
Lenga piemontèisa
Literatura
L'età clàssica dla literatura piemontèisa a ancamin-a a la fin dël Ses-sent. Ël marchèis Gioann Batista Tana (1649-1713) a compon la comedia an vers Ël cont Piolet; Fransesch Tariss a scriv L'arpa dëscordà, poema épich-ëstòrich an sl'assedi 'd Turin dël 1706. As dësvlupa ël géner literari dël tòni: poesìa polìtica, satìrica o didascàlica, dont esponent ëd prim pian a son Ignassi Ìsler (anviron 1702-1788), Ventura Cartiermetre (1733-1777).
Geastrum vulgatum
Ambient
A chërs ant ij bòsch.
Lenga piemontèisa
Literatura
Dël 1783 a son ij prim gramàtica, dissionari e antologìa piemontèis, euvra dël médich ëd cort Morissi Pipin, scrit për mostreje la lenga a la futura argin-a, Marìa Adelàide Clotilde Saveria 'd Fransa.
Geastrum vulgatum
Comestibilità
Sensa anteresse alimentar.
Lenga piemontèisa
Literatura
Con l'ocupassion napoleònica dël 1796 a së s-ciàira na rica produssion ëd librèt e ëd poesìe polìtiche dle doe part an lòta. Ël turinèis Edoard Ignassi Calv (1773-1804), giacobin, a scriv canson e poemèt vigoros, fin-a a che, dësgustà da j'ocupant, a scriv dódes fàule moraj, poesìe an tersa rima piemontèisa, contra coj ch'a s-ciàira tanme traditor dj'ideaj dl'arvolussion.
Geastrum vulgatum
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Lenga piemontèisa
Literatura
Dòp dla restaorassion la literatura piemontèisa a l'ha torna un perìod ëd produssion bondosa. Da la metà dël sécol ch'a fa XIX a-i fioriss ël teatro: na lista dël 1887 a arcòrda për j'agn dal 1859 al 1887, ij nòm ëd 60 scritor e ij tìtoj ëd pì che 300 comedie. La ciadeuvra a resta Le miserie 'd monsù Travet (1863) ëd Vittorio Bersezio (1830-1900). A-i nasso ij prim giornaj an piemontèis e a son publicà vàire romanz. An costa época as peul armarché che la lenga dovrà a l'é soens antëmnà d'italianism, conseguensa djë sfòrs d'italianisassion forsà ëd col temp.
Al prinsipi dël sécol ch'a fa XX ij soget a dvento pi leger e d'ocasion, fin-a ch'a-i riva Nino Còsta (1886-1945) ch'a-i fa torna fé un sàot ëd qualità a la poesìa. Dël 1927 a l'é 'l prim nùmer dl'arvista Ij Brandé e, dantorn a Pinin Pacòt (1899-1964), a së strenz la neuva generassion ëd poeta ch'a formo la Companìa dij Brandé e che ancora ancheuj a son un-a dj'ispirassion pi genite për la literatura piemontèisa.
Le dontré dariere desen-e d'agn a l'han vëddù l'arnàssita dël giornalism e lë s-ciòde dla pròsa sientìfica, dzortut ant la crìtica literaria, la lenghìstica e la storiografìa.
Ël Pare nòstr an Piemontèis
Pare nòstr, ch'it ses ant ij Cej,
ch'a sia santificà tò nòm,
ch'a ven-a tò regn,
ch'as fasa toa volontà,
Dane ancheuj nòstr pan cotidian,
e përdon-ne ij nòstri débit,
coma noi i-j përdonoma ai nòstri debitor.
E fane nen droche an tentassion,
ma liber-ne da la mal, amen.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël piemontèis a peul esse:
Bibliografìa
Për n'antrodussion al piemontèis, Il piemontese in tasca, ëd Francesco Rubat Borel, Mauro Tosco, Vera Bertolino, Assimil Italia, Civass 2006.
Studi generaj Bibliografia ragionata della lingua regionale e dei dialetti del Piemonte e della Valle d’Aosta, e della letteratura in piemontese, soagnà da Amedeo Clivio e Gianrenzo P. Clivio, Ca dë Studi Piemontèis, Turin 1971; Gianrenzo P. Clivio, Il Piemonte, an Manlio Cortelazzo et al., I dialetti italiani, UTET, Turin 2002, pp. 151-195; Il Piemonte linguistico, Museo Nazionale della Montagna, Turin 1995; Il patrimonio linguistico del Piemonte, Consèj Regional dël Piemont, Turin 2001; Conoscere il piemontese, Viglongo, Turin 1980; Enrico Allasino, Consuelo Ferirer, Sergio Scamuzzi, Tullio Telmon, Le lingue del Piemonte, IRES Piemonte, 113, Turin 2007