cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Latin volgar
J'artìcoj romanz
A l'é malfé definì an che moment ch'a sia na-ie l'artìcol definì, ch'a-i é nen an latin ma a-i é ant na forma ò ant n'àotra an tute le lenghe romanze; pì che tut la question a l'é che la lenga coloquial andova st'artìcol a l'é nà a l'é squasi mai stàita scrivùa, fin a quand le lenghe derivà a l'ero già bele formà. La pì gran part dij test an prim romanz a smon ël dovré dj'artìcoj coma process già tut afàit afermà.
J'artìcoj determinativ an prinsipi a restavo dij përnòm ò dj'agetiv dimostrativ. Për capilo as peulo paragonesse j'ésit ëd j'agetiv dimostrativ ille, illa, (illud), che ant le lenghe romanze a son ëvnùit an fransèis le e la, an catalan e në spagneul el e la, e an italian il e la. J'artìcoj portughèis o e a 'cò lor, a la fin dle fin, a rivo da 'nt la midema sorgiss. Le lenghe sardagneule a son andassne për sò cont ëdcò ambelessì, ën fasend sò artìcoj da ipsu(m), ipsa (su, sa); chèich dialèt catalan e ossitan a l'han fàit midem. Combin che la pì gran part dle lenghe romanze a buto l'artìcol dadnans al nòm, ël rumen a l'ha sërnusse n'àotr sistema, ën tacand-jlo an coa al nòm, pr'es. lupul ("ël luv") e omul ("l'òmo" — da lupum illum e *hominem illum).
Ës përnòm-sì as treuva dovrà an vàire contest an cheidun dij prim test, an dle manere ch'a smijo dì che ël dovré latin dël dimostrativ a fussa antrementr ch'a perdìa fòrsa. La Bibia Vetus Latina a l'ha andrinta ël passagi Est tamen ille dæmon sodalis peccati ("Ël diav a l'é ël compar dël pecà"), ant un contest ch'a smija dì che lòn a fussa nen pì che n'artìcol. A peul esse che ën virand an latin dij test sacrà da 'nt j'originaj grech, lenga che l'artìcol definitiv a 'l l'ha pro, ij parlant latin cristian a sio trovasse possà a sërché na chèich forma equivalenta. Aetheria a dòvra ipse a la midema manera: per mediam vallem ipsam ("për ël mes dla val"), ën sugerend che 'cò lolì a fussa dapress a perde fòrsa.
N'àotra marca dla debolëssa dij dimostrativ as peul pijesse dal fàit che a coj temp-là ij test legaj e nodarij a sio ampinisse ëd prædictus, supradictus e via fòrt (che peui tute a veulo dì "dzormensionà"), ant na manera ch'a smija peui mach sempe vorej dì "sòn" ò "lòn". Gregòri ëd Tours a scriv ''Erat autem. . . beatissimus Anianus in supradicta ciuitate episcopus'' ("Ël benedet Anian a l'era vësco an cola sità"). J'agetiv dimostrativ latin originaj a smijava pa pì ch'a bastèisso. Ant un parlé manch formal, dle forme ch'as peulo reconstrùe a smijo dì che j'agetiv dimostrativ eredità da 'nt ël latin a vnisèisso ranforsà ën tacand-je ecce (an origin a restava n'anteriession: "varda!") ò pura *eccu, da 'nt la forma clàssica eccum ("varda mach lolì!") ch'a l'ha peui formà ëdcò l'italian ecco. Antra mila àotre forme ch'a son nassune, costa a l'é la sorgiss ëdcò për
D'àotra part, bele che ant ij Sarament dë Strasborgh, a-i é pa gnun dimostrativ ëdcò andova che tute le lenghe ch'a son ëvnùite peui a lo butërìo. (Pro Deo amur — "për amor ëd Nosgnor".) A peul esse che dovré ij dimostrativ coma artìcoj a fussa anco' tròp parlé da bonòm për un sarament real dël sécol ch'a fa IX. An piemontèis, pr'esempi, anco' al dì d'ancheuj buteje dadnans a n'agetiv possessiv a son-a nen giust e a l'é condanà da le gramàtiche coma italianism. A-i son dle gròsse variassion antra vernàcoj romanz për lòn ch'a toca ël dovré dj'artìcoj: an rumen as taco dapress al nòm, coma a fan ëdcò j'àotri component dl'union lenghìstica dij Balcan e le lenghe germàniche setetrionaj. Ij numeraj unus, una (un) a l'han ëmnà l'artìcol indefinì daspërtut. Sòn a resta antissipà già dal latin clàssich; Ciceron a scriv cum uno gladiatore nequissimo ("con un delinquent d'un gladiator"). Sòn a sugeriss che unus a fussa già dapress a pijeje 'l pòst a quidam ant ël sens ëd "chèich" fin dal prim sécol aGC.
Géner: ël droché dij néuter
Ij trè géner gramaticaj dël latin clàssich a son ëstàit arpijassà da un sistema a doj géner ant la pì part dle lenghe romanze. An piemontèis a peul esse ch'a sia restà un néuter fòssil ant la forma lo (coma an lo-lì), ma as trata sempe mach d'ecession. An Latin, ël géner a resta an part na question d'anflession, visadì che a-i ero djë schema ëd declinassion diferent associà con mascolin, fomnin e néuter, e an pì na question ëd concordansa, visadì che ij nòm d'un géner a ciamavo forme dël midem géner ant j'agetiv e ij përnòm associà.
Ël géner néuter dël latin clàssich a l'é stait sorbì ant la pì gran part dij cas dal mascolin, tant da na mira sintàtica che morfològica. La confusion sintàtica a l'era anandiasse già ai temp dij test sgrafignà ant sëj mur ëd Pompei, pr'esempi cadaver mortuus al pòst ëd cadaver mortuum "ël còrp dël mòrt" e hoc locum për hunc locum "ës pòst-sì" (-us për sòlit a l'era la terminassion mascolin-a normal, e -um cola néutra). La confusion morfològica a sàuta fòra dzortut ant l'adossion dla terminassion nominativa -us (-Ø dapress a -r) ant le declinassion an o: an Petronius Arbiter, i trovoma balneus për balneum "bagn", fatus për fatum "destin", caelus për caelum "ciel", amphiteatrus për amphitheatrum "anfiteatr" e ël cas anvers dël nominativ thesaurum për thesaurus "tesòr".
Ant le lenghe romanze dël dì d'ancheuj, la final s nominativa a l'é drocà e tuti ij sostantiv dla declinassion an o a l'han na fin derivà da -UM > -u/-o/-Ø: MURUM > an italian e spagneul muro, an catalan, piemontèis e fransèis mur e CAELUM > an italian e spagneul cielo, an fransèis ciel, an piemontèis e catalan cel, an sardagneul kelu. Ël vej fransèis a l'avìa anco' la -s ant ël nominativ e -Ø ant l'acusativ ëd tuti e doj ij géner originaj (murs, ciels).
Për chèich nòm nèuter dla tèrsa declinassion, lë stëmma travers a l'é la forma dont a l'é vnu-ie cola romanza; për dj'àutri a dzorvive a son ëstàite le forme nominative/acusative, ch'a restavo mideme ant ël latin Clàssich. L'evidensa dij fat a sugeriss che ël géner néuter a sia stàit sota pression fin da ij temp dl'Imperi. Pr'esempi a derivo tute da 'nt la forma latin-a nen ëstàndard (ma atestà) nom./acus. néuter lacte ò pura acus. masc. lactem (dëmentrè che le forme stàndard clàssiche ëd nominativ e acusativ a sarìo dovùe resté an lac) A venta ëdcò noté che në spagneul la paròla a l'é vnùita fomnin-a, nopà an fransèis, piemontèis, portugheis e italian a l'ha avù ésit mascolin (an rumen a l'é restà néuter, lapte/lǎpturi). Comsëssìa, ëdcò dj'àotre forme néutre a son preservasse an romanz; ël catalan e fransèis nom, ël piemontèis nòm, ël portughèis nome e l'italian nome a manten-o tuti la forma latin-a ëd nominativ/acusativ nomen, pitòst che la stëmma travers *nominem (che an tute le manere a l'ha dane lë spagneul nombre).
La pì gran part dij nòm néuter a l'avìa dle forme pluraj ch'a finìo an -A ò pura -IA ; cheidun-a ëd lor a l'é stàita arnalisà coma fomnin singolar, pr'esempi gaudium ("gòj"), plural gaudia; la forma plural a la resta la rèis dël fransèis fomnin singolar (la) joie, coma dle forme catalan-e e ossitan-e (la) joia (l'italian la gioia a resta n'amportassion da 'nt ël fransèis); midem për lignum ("lignòt"), plural ligna, ch'a l'ha generà ël nòm catalan fomnin singolar (la) llenya, e lë spagneul (la) leña ("ël bòsch"). Chèich lenga romanza a l'ha na forma fòra via derivà dal néuter antich, ch'a ven tratà coma s'a fussa fomnin-a: pr'esempi BRACCHIUM : BRACCHIA "ël/ij brass" -> an italian (il) braccio : (le) braccia, an rumen braţ(ul) : braţe(le). Ch'a confronta ëdcò col latin dij temp Merovingg ipsa animalia aliquas mortas fuerant.
J'alternanse coma l'uovo fresco/le uova fresche ("l'/j'euv frësch") an italian për sòlit as analiso coma mascolin-e al singolar e fomnin-e al plural, con un plural nen regolar an -a (eteroclisi). Comsëssìa, a l'ha ëdcò sò sust ant ël dësvlup ëstòrich ëd le lenghe dì che uovo a sia peui nomach che un nòm néuter fòssil regolar (< ovum, plural ova), con soa concordansa an -o për ël singolar e -e për ël plural. A vorej dì parèj as podrìa dì che tant an italian che an rumen a-i sio dle persistense dël géner néuter.
Scòla Normal Superior ëd Pisa
thumb|right|200px|Palass ëd la Carovan-a, sede dla Scòla Normal Superior La Scòla Normal Superior ëd Pisa a l'é stàita creà dël 1812 da Napoleon Bon-a-part.
Lison
Lison a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Bassa Normandìa, ant ël dipartiment ëd Calvados. A së stend për na surfassa ëd 10,89 km², con 479 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 44 ab/km².
Lenga iowa-oto
Pais an dova a l'é parlà
La lenga iowa-oto o Iowa-Oto a fa part ëd le lenghe siouan e a l'é parlà dzortut ant jë Stat Unì.
Latin volgar
Géner: ël droché dij néuter
Ste formassion-sì a son ëvnùite an particolar comun-e andova a podìo serve a gavé via dle forme nen regolar. An latin, ij nòm dj'erbo për sòlit a restavo fomnin, ma vàire ëd lor a vnisìo declinà col paradigma da sconda declinassion, che pì che d'àotr a l'avìa andrinta dij nòm mascolin ò pura néuter. Ël latin pirus ("prussé"), a restava un nòm fomnin con na final da mas-cc, e a l'é vnùit mascolin an italian (il) pero e an rumen păr(ul); an piemontèis, fransèis e spagneul a l'é stait arpiassà da dle derivassion mascolin-e coma (ël) prussé, (le) poirier, (el) peral; an portughèis e catalan da dle derivassion fomnin-e coma (a) pereira, (la) perera. Fagus ("fò"), n'àotr nòm fomnin ch'a finìa an -us, a l'é restà an chèich lenga coma mascolin, pr'esempi ël rumen fag(ul) ò pura ël catalan (el) faig; dj'àotri dialèt romanz a l'ha arpiassalo con soe forme agetivà fageus ò fagea ("fait an fagg"), dont l'italian (il) faggio, lë spagneul (el) haya, e ël portughèis (a) faia.
Scòla Normal Superior ëd Pisa
A l'avìo sarala con la Restaurassion e a l'é stàita torna duvertà dal goern dël granducà dël 1847.
Latin volgar
Géner: ël droché dij néuter
Për sòlit, le forme nen regolar a son arzistìe dë pì ant le forme dovrà pì 'd soèns ant ël parlé. Da 'nt ël nòm dla quarta declinassion manus ("man"), a l'é vnu-ie n'àotr nòm fomnin terminant an -us, le derivassion italian-a e spagneula (la) mano, ël catalan (la) mà e ël portughèis (a) mão, ch'a manten-o ël géner fomnin ansema a la forma mascolin-a. A conferma dla globalità dël process sòn a l'é rivà ëdcò an piemontèis, andova la/le man a l'ha declinassion plural an -Ø (visadì veujda), coma për ij nòm mascolin.
Scòla Normal Superior ëd Pisa
Ancheuj a travajo a la Scòla Normal 37 professor ordinari e strasordinari, 3 professor assossià e 53 arsercator.
Latin volgar
Géner: ël droché dij néuter
Gavà ij cas italian e rumen ëd nòm "eteroclìtich", j'àotre lenghe romanze pì spantià a l'han pa mantnù gnun-a marca ëd nòm néuter pluraj, ma ës ten-o tute dle forme fòssij ëd përnòm con na funsion semàntica néutra:
Lenga iowa-oto
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Iowa-Oto a peul esse:
Scòla Normal Superior ëd Pisa
🇫🇮
Latin volgar
Géner: ël droché dij néuter
An spagneul a l'é vnu-ie fòra un contrast a tre vie antra j'artìcoj definì el/ël, la, e lo. Ël cas darié as dòvra con dij nòm ch'a ìndico dle categorìe astrate, coma: Sòn për sòlit a ven considerà coma na dzorvivensa dël néuter an spagneul, contut ch'a-i sia pa gnun-a diferensa morfològica ch'a-i ven-a dapress an gnun-a àotra part che l'artìcol definì singolar, e che le mideme paròle a peulo vni-ie dapress tant a lo che a el, mach conforma a che sust che un a veul deje. An piemontèis lo a l'é nen restà an tuti ij dialèt, e comsëssìa a l'ha finì për avej mach un valor përnominal.
An pì, chèich variant dl'Asturian-Leones as manten anco' le finaj për ij tre géner: bonu, bona, bono ("bon").
Lenga iowa-oto
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=iow
Latin volgar
Ël drochè dij cas dij nòm
Ij cambiament ëd son ch'a son rivà ant ël volgar latin a l'han fàit an manera che ël sistema dle declinassion dël latin clàssich a vnisèissa malfé a tense a pé, e a la fin dle fin a l'ha mnalo a meuire. Coma arzultà dla nen mantenibilità dël sistema dij cas nominaj dapress a sò cambiament fonétich, ël volgar latin a l'é passà da esse na lenga motobin sintética a esse na lenga analìtica, andova la posission dle paròle ant la frase a resta n'element fondamental dla sintassi. Provoma a consideré lòn che l'avej smonù la final /m/, l'avej smonù la longhëssa fonémica dle vocaj e ël passagi ëd son da AE /ai/ a E a l'abia ëmnà për un tìpich nòm dla prima declinassion (ch ' a varda la tàola).
Lenga iowa-oto
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Latin volgar
Ël drochè dij cas dij nòm
A eliminé ij cas d'aotut a l'é rivasse mach viaman. Ël vej fransèis as mantnìa anco' na distinsion antra nominativ/travers (ciamà cas-sujet/cas-régime); sòn a l'é dësparì dël sécol ch'a fa XII ò da col sécol ch'a fa XIII, a sconda dal dialèt. Ëdcò ël vej ossitan as mantnìa na distinsion parej, com ch'a fasìo vàire lenghe dël Reto-Romanz fin-a a pen-a chèich sécol fa. Ël rumen a l'ha mantnusse un cas genitiv/dativ fin-a al dì d'ancheuj, ansema a dij fòssij dël cas vocativ. Fòssij dël vocativ a resto ëdcò ant ël napoletan: pr'esempi Vince '  për Vincenzo.
La distinsion antra nùmer singolar e plural a l'é stàita marcà an doe manere ant le lenghe romanze. A nòrd e òvest ëd la linia La Spessia-Rìmin, ch'a cor antravers l'Italia setentrional, ël singolar për sòlit as dëstacava dal plural për via ëd na final -s, ch'a-i era ant ij vej acusativ pluraj dij nòm mascolin e fomnin ëd tute le declinassion. A sud e est ëd la linia La Spessia-Rìmin, la distinsion as fasìa an cambiand le vocaj finaj, coma ant l'italian e ant ël rumen stàndard modern. Sòn a mantnìa e a generalisava le distinsion ch'a restavo marcà ant ij nominativ pluraj dla prima e sconda declinassion.
Ël dësvlup dël piemontèis a l'ha peui mnà ij nòm mascolin ad avej na declinassion an -Ø (visadì veujda) tant al singolar che al plural. Sòn a fa an manera che ël nùmer d'un sostantiv mascolin për la pì part dle paròle piemontèise genite as peula capisse mach da 'nt ël contest, pr'esempi da 'nt l'artìcol ò pura dal verb. Le paròle mascolin-e che an piemontèis a ven-o declinà con na terminassion nen -Ø a son donca dj'amportassion ch'a dovrìo regolarisesse, tanme ch'a son dj'amportassion j'agetiv fomnin nen declinà. Ant ël piemontèis dl'età ëd mes as declinavo al fomnin 'cò fin-a ij cognòm dle fomne, costuma che adess a resta mach pì an chèich bogh, coma Cherasch. Coma possìbil fòssil dël néuter, an piemontèis a-i resta ëdcò la declinassion dij nòm e dj'agetiv mascolin ch'a finisso an -L, ch'a ven-o declinà con plural an -J.
La chërsùa dle preposission
Ël droché dël sistema dij cas nominaj a l'ha vorsù dì che ij travaj ëd sintassi che ës sistema-sì a fasìa a l'han dovù fesse për mojen ëd preposission e dj'àotre paràfrasi. Ste partìcole a son viaman montà ëd nùmer, maraman che sempe pì 'd neuve a vnisìo a formesse ën ancrosiand l'un-a con l'àotra cole veje. Le lenghe romanze ch'a son formasse a son ampinisse ëd partìcole coma lë spagneul donde, "andova", dal latin de + unde, ò ël fransèis dès, "da", da de + ex ò pura dans, "in" da de intus, "d'andrinta", con j'equivalent ëspagneuj e portughèis desde da de + ex + de. Lë spagneul después e ël portughèis depois, "dapress" a rapresento de + ex + post. Cheidun-a dë ste neuve partìcole a l'era già rivà ant ij test literari dël tard imperi; ël fransèis dehors, lë spagneul de fuera e ël portughèis de fora ("da fòra") a ven-o tuti da de + foris (Rumen "afară" ad + foris), e i-j trovoma già ant jë scrit ëd San Giròni si quis de foris venerit ("se cheidun a ven da fòra").
Esempi:
Dëmentrè che ël latin a l'era antramentr ch'as ësmonìa sò sistema dij cas, le preposission a l'han anandiasse a chërse për ampinì ël veujd ch'as formava. Ant ël parlé latin, la preposission ad con n'acusativ dapress as anandiava a dovresse coma dativ.
Tanme ch'a-i rivava col dativ an cors dë sparission, ël parlé latin dle vire al pòst dël genitiv andebolì a butava un de con n'ablativ dapress.
Lison
🇫🇮
Latin volgar
J'adverb
A va notà che an piemontèis ës process ëd formassion dij sufiss a l'é pa mai rivà. J'amportassion fransèise an -man (notaman, vitman, viaman, dosman, maraman e via fòrt) për tant che al dì d'ancheuj as ten-o për corete a resto sempe motobin giovne, e cole da 'nt l'italian as consìdero ëd registr motobin bass (tut lòn ch'a finiss an -ment). Ël process piemontèis d'adverbialisassion a l'é andassne daspërchiel ën travajand ant sle perìfrasi clàssiche. L'italian notevolmente, s'as veul nen dovré ël franseisism ëd registr literari notaman, a resta donca mach esprimìbil an forma coreta coma an manera notévola ò pura da na mira notèvola. An contrast a l'evolussion romanza pì spantià, ël piemontèis a l'ha dësvlupà na gran varietà ëd perìfrasi adverbiaj, basà ansima a "andi", "mira", "manera" e via fòrt.
Ij vèrb
Da 'nt ij cambiament fonétich ch'a l'han smangià ël sistema dij cas latin le forme verbaj a l'han patì motobin manch che nen cole sostantivaj. A tuti j'efet, un verb ativ an spagneul (ò an qualsëssìa àotra lenga romanza moderna) a-j resta anco' motobin davsin a sò cé latin. Un dij fator ch'a l'ha salvà ël sistema dj'anflession verbaj a l'é la fòrsa lessical dle posission tòniche dël volgar latin, che soèns a l'ha mnà a tramudé l'acent an posission silàbiche diferente a sconda dla forma coniugà, ën arpiassand la fonsion dj'acent déboj dla forma clàssica. Parèj, contut che le forme a l'abio tirà anans a cambié da na mira fonética, le distinsion antra forme coniugà a son restà basta fòrte da nen ëmné a droché tròp le distinsion.
Pr'esempi, an latin le paròle për "i veuj bin" e "i voroma bin" a restavo amō e amāmus (ël verb latin amare an piemontèis a l'é peui drocà d'autut). Për via che la A tònica a l'ha esità ant un ditongh an vàire anvironament dël vej fransèis, la lenga arzultanta a l'ha pijàit (j')aime për ël prim e (nous) amons për ël darié. Për tant che vàire fonema a sio stàit drocà an tuti e doj ij cas, ij doj diferent ëschema tonaj a l'han giutà a manten-e la diferensa antra 'd lor, contut che dle vire a fene le spèise a sia stàita la regolarità dla forma. Anfluense anvers a la regolarisassion a l'han chèich vira limità l'efet (la forma moderna fransèisa a resta nous aimons), ma an tute le manere chèich verb modern a l'ha mantnù soa nen regolarità, coma je viens ("i ven-o") a confront a nous venons ("i vnisoma"). . An piemontèis ël process a l'ha mnà a vàire forme nen regolar dla prima coniugassion ch'a son restà an paralel a cola regolar, pr'esempi (mi) i fom e (mi) i faso. N'àotr ansema ëd cambiament ch'a l'era già anandiasse dël prim sécol aGC a tocava ël droché ëd chèich consonant final. Na sgrafignura ëd Pompei a dis quisque ama valia, che an forma clàssica a sarìa quisquis amat valeat ("bon pro a chi ch'a veul bin"). Ant ël temp passà, vàire lenghe a l'han generalisà la final -aui, ch'a fasìa la pì part dël travaj ant la prima coniugassion. Sòn a l'ha mnà a un dësvlup pitòst dròlo; da na mira fonética sta final a l'é stàita tratà coma ditongh /au/, pitòst che coma na sequensa con na semivocal, e soèns ël son a l'é stàit drocà e a l'ha pa pijàit part a lë spostament ëd son da  a. Parèj ël latin amaui, amauit ("(mi) i l'hai vorsù bin; (chiel/chila) a l'ha vorsù bin") an vàire pòst a l'han dàit ël pròto-romanz *amai e *amaut, dont a son ëvnu-ie pr'esempi lë spagneul amé, amó, ël portughèis amei, amou. Sòn a peul fortì che ant ël parlé sti cambiament-sì dla coniugassion a sio rivà anans ch'a-i drochèissa la. L'evolussion dle lenghe gal-itàliche (dont ël piemontèis a fa part) a l'ha peui ëmnaje a droché d'autut sò passà lontan, con na dinàmica che i s-ciaireroma an detaj pì anans.
Ës process d'ausiliarisassion a l'ha tirà anans col passà ant le lenghe gal-itàliche, ën ëmnand an prinsipi dël sécol ch'a fa XVIII a droché d'autut ël passà lontan piemontèis, e mantnisend mach pì ël passà basà ant sj'ausiliar "esse" e "avèj". La sèrnia antra "esse" e "avèj" për ij temp passà piemontèis a l'é rivà an temp ëd bassa comunicassion sossial, ën dasend dij sistema diferent, che a peulo esité tant an "(mi) i l'hai/heu dit" che an "(mi) i son dit", a sconda dij dialèt. Për ël futur, la forma ausiliarisà con "avèj" a l'é restà an paralel a cola sufissialisà, ën dasend la forma "(mi) i l'hai/heu da [anfinì dël verb]" ch'a esprim n'angagg për l'avnì, ansema al fòssil d'ablativ "venta" (da na mira literal "ën avend da") ch'a l'é peui ëstàita arnalisà an forma verbal con mach na tersa përson-a singolar (për present, condissional, passà, amperfet e futur).
Na forma neuva ëd temp condissional (distinta dal congiuntiv) a l'é 'cò chila dësvlupasse ant la midema manera (anfinì + forma coniugà ëd habere). La question che finaj dël futur e dël condissional a fusso na vira dle paròle daspërlor as ës-ciàira anco' bin an portughèis, andova an sti temp-sì ij përnòm oget clìtich as taco coma anfiss antra la rèis dël verb e soa final: "I vorereu bin" (eu) amarei, ma "It vorereu bin" amar-te-ei, da amar + te ["ti"] + (eu) hei = amar + te + [h]ei = amar-te-ei.
Niederried bei Interlaken
Niederried bei Interlaken a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Berna, con sirca 365 abitant. As dëstend an sna surfassa ëd 4,29 km², con na densità ëd popolassion d'85 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Bönigen, Habkern, Iseltwald, Oberried am Brienzersee, Ringgenberg.
Latin volgar
Ij vèrb
A l'anvers dla vita milenaria dël sistema verbal ativ, ch'a l'é rivà a 6000 agn d'evolussion conossùa, la vos passiva sintética a l'é tut afàit drocà ant ël romanz, e a l'é stàita arpiassà da dle forme ëd perìfrasi verbal, formà n'alternativa da:
Niederried bei Interlaken
La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman. 🇫🇮
Latin volgar
Còpula
La còpula dël latin clàssich a l'era esse, e parèj a l'é restà an piemontèis. A l'é però evolusse ant la pì part dle lenghe romanze ant l'*essere dël volgar latin ën tacand -je an coa a la forma clàssica ël sufiss regolar dj'anfinì "-re"; sòn a l'ha dàit l'italian essere e ël fransèis être ën passand për ël pròto-gal-romanz *essre e vej fransèis estre. (Le forme spagneule e portughèise ser a ven-o da sedere, visadì "sté setà", e ël rumen a fi a ven da fieri visadì "vnì"). Comsëssìa, ant ël volgar latin as dovrava ëdcò na sconda còpula stare, che an prinsipi a vorìa mach dì "sté/sté an pé" për denoté në stat transitòri. Visadì che *essere a stava për l ' essensa, dëmentrè che stare a dava lë stat. La forma stare a l'é evolvusse peui ant lë spagneul e portughèis estar e ant ël vej fransèis ester (tuti e doj ën passand për *estare), dëmentré che italian e lenghe gal-itàliche a l'han mantnù la forma original latin-a.
An fransèis le doe forme dësvlupà dij verb estre e ester a son fondusse ant la tarda età ëd mes, na vira che la "s" a l'é drocà da 'nt le paròle ch'as anandiavo për est-. Sta dinàmica a l'ha esità ant ël fransèis modern être e ant la forma oscura *éter, ch'a l'han finì për fondse ant un-a sola.
Për savejne dë pì
A-i son vàire lìber ch'a coato ij cambiament rivà antra latin e lenghe romanze spessìfiche, antra j'àotri:
Anliure esterne
🇫🇮
Agrochola nitida
Ambient
La farfala a vòla d'istà tard.
Distribussion
Segnalà an vàire region d'Italia, dal Trentin-Sud Tiròl a la Sicilia.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Lenga dij segn svedèisa
Pais an dova a l'é dovrà
La lenga dij segn svedèisa a fa part ëd le lenghe dij segn dij ciòrgn e a l'é dovrà dzortut an Svessia.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dla lenga dij segn svedèisa a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=swl
🇫🇮
Dro
Dro a l'é un comun dël Trentin-Sud Tiròl ëd 3.947 abitant, an provincia ëd Trent.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Vittorio Fravezzi (dal 9/05/2005).
Anliure esterne
🇫🇮
Lenga Zhaba
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Zhaba o Zhaba a fa part dle lenghe sino-tibetan-e e a l'é parlà specialment an Cina.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Zhaba a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=zhb
Bisenti
Bisenti a l'é na comun-a dla region Abruss, provincia ëd Téramo, con sirca 2.209 abitant. A s'ëstend për n'aira ëd 30 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 74 ab/km quadrà. A confin-a con Arsita, Castel Castagna, Castelli, Castiglione Messer Raimondo, Cellino Attanasio, Cermignano, Penne (PE).
🇫🇮
Coiro, A Laracha
San Xián ëd Coiro a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) dla Laracha. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 455 abitant (250 fomne e 205 òm) distribuì an 24 grup ëd popolassion.
🇫🇮
San Martin (AT)
San Martin (San Martino Alfieri an italian) a l'é un comun ëd 718 abitant dla provincia d'Ast.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Michele Ruella (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).
🇫🇮
Lenga Nara
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Nara o Nara a fa part dle lenghe nilo-saharian-e e a l'é parlà specialment an Sudan.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Nara a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=nrb
Milan
center|600px Milan a l’é ël capleugh dla Lombardìa e dl'omònima Sità Metropolitan-a.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppe Sala (sènter-ësnistra, dal 21/06/2016).
Sità gemelà
Milan a l’é gemelà con:
Arferiment
thumb|left|300px|Ël Dòm 🇫🇮
Lüttow-Valluhn
Lüttow-Valluhn a l'é un munissipi dl'Almagna, situà ant ël distret ëd Ludwigslust-Parchim, ant lë stat ëd Meclemborgh-Pomerania Ossidental. A l'ha 24.30 km² ëd aira, e soa popolassion dël 2019 a l'é staita stimà an 884 abitant.
Lenga loarki
Pais andoa a l'é parlà
La lenga loarki ò Loarki a fa part ëd le lenghe indoarian-e e a l'é parlà dzortut an Pakistan.
Lenga assiniboine
Pais an dova a l'é parlà
La lenga assiniboine o Assiniboine a fa part ëd le lenghe siouan e a l'é parlà dzortut an Canadà.
Vignòla
Architet.
Lenga assiniboine
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Assiniboine a peul esse:
Vignòla
Iacopo Barozzi, stranomà ël Vignòla, a l'era nà a Vignola dël 1507.
Lenga assiniboine
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=asb
Lenga loarki
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Loarki a peul esse:
Lenga assiniboine
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Vignòla
A l'é andàit a Roma për la prima vira vers ël 1530 e ambelelà, apress dij curt sogiorn an Fransa e a Bològna, a l'é stabilisse ëd fasson definitiva dël 1546, a servissi dij Farnèis. Ambelelà a l'ha costruì d'edifissi amportant an colaborassion con Vasari e Ammannati ant lë stil manerista, coma Vila Giulia o la cesa dël Gesù.
Lenga loarki
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=lrk
🇫🇮
Vignòla
Dël 1546 a l'é stàit nominà architet prinsipal ëd la basìlica ëd San Pe.
Lenga dij segn dla Svìssera fransèisa
Pais an dova a l'é dovrà
La lenga dij segn dla Svìssera fransèisa a fa part ëd le lenghe dij segn dij ciòrgn e a l'é dovrà dzortut an Svìssera.
Vignòla
Ël Vignòla a l'é mòrt a Roma dël 1573. 🇫🇮
Lenga dij segn dla Svìssera fransèisa
Classìfica
Në schema ëd classìfica dla lenga dij segn dla Svìssera fransèisa a peul esse:
Lenga isinai
Pais andoa a l'é parlà
La lenga isinai ò Isinai a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut ant le Filipin-e.
Lenga dij segn dla Svìssera fransèisa
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ssr
Lenga isinai
Classìfica
Në schema ëd classìfica dl ' Isinai a peul esse:
Lenga dij segn dla Svìssera fransèisa
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Lenga isinai
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=inn
Lenga dij segn dla Svìssera fransèisa
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Swiss-French Sign Language
Hygrophorus leucophaeo-ilicis
Descrission
Capel fin a 7 cm, bass a pupa, un pòch pi carnos, brun càud motobin ciàir, ross, con el bòrd crema ciàir ondulà, sliss con ël sech. Lamele arcà decorente, bianche peui bes. Gamba àuta fin a 8 cm e larga fin a 1 cm, atenuà an bass, bianca peui brunastra a parte dal pé. Carn bianca.
Ambient
A chërs sota le latifeuje, dzortut sota la rol.
Vaunaveys-la-Rochette
44.76889°N, 5.03361°W
Hygrophorus leucophaeo-ilicis
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Hygrophorus leucophaeo-ilicis Bon & Chevassut
🇫🇮
Vaunaveys-la-Rochette
Vaunaveys-la-Rochette a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Ròno-Alp, ant ël dipartiment dël Drôme. A së stend për na surfassa ëd 21,93 km², con 548 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 24 ab/km².
🇫🇮
Fratercula arctica
thumb|right
Fratercula arctica
thumb|right Órdin:  ---<BR> Famija: ---<BR> Géner:  ---<BR> <BR> <BR> <BR> <BR> thumb|right
Ambient
Da finì. <BR>
Distribussion
Da finì. <BR>
Mont-Laurier Airport
Ël Mont-Laurier Airport a l’é n'aeropòrt localisà a Mont-Laurier, Québec, Canadà.
Bartolomeo Pagholo del Fattorino
Pitor.
Bartolomeo Pagholo del Fattorino, ciamà ëdcò Bartolomeo o Baccio della Porta, dit fra Bartromé, a l'era nà dël 1472 a Soffignano. Anlev ëd Cosimo Rosselli a parte dal 1484, dël 1490 a l'ha fondà sò atelié con Mariotto Albertinelli.
Sostnidor ëd Savonaròla, dël 1500 a l'é intrà ant ij duminican e fin-a al 1504 a l'ha arnonsià a la pitura.
Fra Bartromé, ch'as anspirava a la pitura flamanda, a Giovanni Bellini e a Leonard da Vinci, a l'é antra j'arpresentant pi eminent ëd l'àuta Arnassensa. A oten n'efet ëd solenità con la calma e la ponderassion dij gest an dij tablò ëd composission sempia.
A l'ha anfluensà vàire artista, dont Pontormo e Rafael.
Leonida Tonelli
thumb|right|200px|Leonida Tonelli Matemàtich. Leonida Tonelli a l'era nassù a Galìpoli ai 19 d'avril dël 1885, da pare e mare véneto e a l'é mòrt a l'amprovista a Pisa ai 12 ëd mars dël 1946; a l'é sotrào ant ël campossanto monumental.
Tonelli a l'ha travajà ant ël camp dle fonsion ëd variàbil real e a l'ha dàit dle contribussion fondamentaj al càlcol dle variassion.
J'agn da student
Dël 1902 Tonelli a l'é intrà a la Scòla d'angegnerìa dl'Università ëd Bològna, tutun a l'é tòst passà a la matemàtica. Antra ij sò magìster a Bològna a-i son ëstaje Salvatore Pincherle, Cesare Arzelà, Federigo Enriques e Luigi Donati. Dzortut Arzelà a l'avìa d'anteresse matemàtich davzin ai sò. Dël 1907 Tonelli a l'é laureasse con na tesi ch'a tratava dl'estension a fonsion ëd pì variàbij dla teorìa ëd Čebyšev an sij polinòmi ch'a son la mej aprossimassion pontual ëd na fonsion continua an n'antërval. Cost travaj a l'é stàit peui publicà an na memòria ansima al volum ch'a fa XV dj'Annali di Matematica pura e applicata.
Rozières-sur-Crise
Rozières-sur-Crise a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l’Aisne. A së stend për na surfassa ëd 7,32 km², con 261 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 35 ab/km².
🇫🇮
Leonida Tonelli
La cariera académica
Dlongh apress la làurea, Tonelli a l'é vnù assistent ëd Pincherle, ma da na mira sientìfica a l'é restà gropà a Arzelà, an continuand-ne ël travaj ant la teorìa dle fonsion ëd variàbil real, pròpe ant ël moment anté ch'a ancaminava un dësvlup bolversant ëd cost'àrea, mersì al posson ch'a l'avìa daje Henri-Léon Lebesgue a l'ancamin dël sécol. Tonelli a l'avìa ëdcò rampiassà Arzelà ant l'ansegnament, antant che chiel-sì a l'era vnù malavi; parèj a dovìa fesse quìndes ore la sman-a d'ansegnament.
Dël 1911 a l'ha vagnà un concors a la càtedra d'Anàlisi infinitesimal a l'Università ëd Parma, tutun a l'ha podù andeje mach dël 1914, apress ch'a l'han torna fàit ël concors, përchè ël prim a l'era stàit anulà. Antratant, Tonelli a l'avìa vagnà un concors a l'Università ëd Càliari e ambelelà a l'é stàit professor ëstrasordinari d'Àlgebra complementar ant ël 1913-1914. Tonelli a l'é stàit a Parma, prima tanme strasordinari, peui tanme ordinari, fin-a al 1922. Tutun dël 1916 a l'era partì volontari ant la prima guèra mondial: tanme ufissial a l'ha combatù ant ël setor ëd Monastir e peui an sl'Adamel. A l'é stàit decorà e promovù doe vire. Dël 1919 a l'é rintrà a Parma. An dzorpì dël cors d'Ànalisi infinitesimal, a Parma a l'ha mostrà tanme ancarià ëdcò ij cors ëd Mecànica rassional e d'Anàlisi superior. Dal 1922 al 1930 a l'é passà a l'Università ëd Bològna. An cost perìod a l'é mariasse con Maria Rondelli.
Dal 1931 a l'é passà a fé 'l professor d'Anàlisi infinitesimal a Pisa, andoa a l'ha mostrà a la Scòla Normal Superior; a l'era ëdcò ancarià d'Anàlisi superior. Cost tramud a l'é stàit possìbil për l'anteressament përsonal ëd Giovanni Gentile, ch'a l'era andàit fin-a a parlé a Mussolini: an efet, dagià che Tonelli a l'era stàit un dij promotor dël Manifest Croce, ël Partì fassista ëd Pisa as oponìa a felo ven-e. Tonelli a l'é restà a Pisa fin-a a soa mòrt, gavà ël perìod dal 1939 al 1942, cand a l'é stàit ciamà a la càtedra d'Anàlisi matemàtica a l'Università La Sapiensa ëd Roma. A Pisa a l'é stàit diretor ëd l'Anstitù ëd matemàtica e presside dla facoltà ëd Siense.
Le sossietà sientìfiche
A l'é stàit antra ij sòcio fondador ëd l'Union matemàtica italian-a, sò prim aministrator e për tant temp mèmber ëd la comission sientìfica. Dël 1922 a l'é stàit nominà mèmber corispondent ëd l'Academia dij Linceo. Dël 1924 a l'ha vagnà la mudaja d'òr dij XL për sò tratà Fondamenti di calcolo delle variazioni. Dal 1942 al 1946 a l'ha fàit part ëd la Pontifissa Academia dle Siense. A l'é stàit ëdcò mèmber dla Sossietà matemàtica ëd Mosca. Durant ël sò perìod a Pisa a l'ha dirigiù j'Annali della Scuola Normale Superiore. Ant l'ann universitari 1943-1944 a l'é stàit diretor ëd la Scòla Normal.
Euvre prinsipaj
Scasi tuti ij travaj ëd Tonelli, gavà ij sò lìber, a son cujì an quatr volum, Opere scelte, publicà a Roma dël 1960-1963. Ël prim volum a conten la lista ëd tute soe publicassion.
🇫🇮
Rudolf Christoph Eucken
thumb|right|200px|Rudolf Christoph Eucken Scritor e filòsof alman. Rudolf Christoph Eucken a l'era nassù a Aurich ël 5 ëd gené dël 1846 e a l'é mòrt a Jena ël 14 dë stèmber dël 1926. Dël 1908 a l'é stàit ansignì dël Premi Nobel për la Literatura.
Euvre prinsipaj
🇫🇮
Lenga Moba
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Moba o Moba a fa part dle lenghe niger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Togo.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Moba a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=mfq
Mongardin
thumb|right|200px|La cesa Mongardin (Mongardino an italian) a l’é na comun-a ëd 979 abitant dla provincia d'Ast.
J'abitant ëd Mongardin a son ëstranomà scarpon.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Barbara Baino (da l'8/06/2009).
Arferiment
🇫🇮
Victor Hugo
thumb|right|200px|Victor Hugo Dzortut avosà tanme scritor e poeta an lenga fransèisa e òm polìtich an Fransa, Victor-Marie Hugo a l'é stàit ëdcò dissegnator.
L'anfansia (1802-1815)
L'anfansia d'Hugo a l'é stàita assé giojosa. Con so pare ant l'armada, da masnà a viagiava soèns.
A sinch agn a l'é andàit dapress a sò pare a Roma, Nàpoli, an sël Monsnis, a Avlin.
Dël 1811 an Ëspagna, cand sò pare a l'era cont dl'amper, goernador ëd Madrid, consejé dël re Giusep, cont ëd Cifuentes e marchèis ëd Siguenza. Victor e sò frel Eugène a son ëstàit mandà al colege dij nòbij a Madrid, anté ch'as pensava ch'a l'avrìo gropà con l'aristocrassìa spagneula; ma costi-sì a-i consideravo d'anvasor.
Dla prima dël 1812 la situassion fransèisa a Madrid a l'era fasse dlicà e ël general Hugo a l'ha pensà bin ëd fé rintré soe fomna e le masnà a Paris.
Ant j'antërvaj antra costi viage, madamin Hugo a educava soe masnà a Paris, anté ch'a vivìo al nùmer 12 ëd passage dle Feuillantines; antra ij sò amis a-i era la cita Adèle Foucher. A l'ancamin, a l'é stàita soa mare ch'a l'ha guidà le sèrnie literarie ëd Victor.
Ansema a sò pare, ël cit a l'é stàit ëdcò an Còrsica.
Drocà Napoleon, la posission dla famija Hugo a l'é dësblasse a l'amprovista. Ël general, antërnà a Bloys, a l'é trovasse n'àutra fomna e madamin Hugo a l'ha dovù tramudé ant un cit alògg ëd contrà Bon-a-part. Victor a l'é stàit mandà a la pension Cordier, an contrà Marguérite, për prontesse për l'École Polytechnique.
Ël giovo portent (1815-1822)
Ij tre agn passà a la pension Cordier, le lession pijà a Louis-le-Grand, a son ëstàit amportant për chiel, dagià ch'a constituisso l'ùnica educassion sistemàtica e antrega ch'a l'ha arseivù. A l'era fiamengh an matemàtica, superfissial ant jë studi clàssich e a lesìa con passion.
La passion për la literatura a l'é vnuje a quatòrdes agn e durant j'agn ëd la scòla a l'ha componù tuta sòrta ëd vers, òde, sàtire, acròstich, andvinaje, epopee e madrigaj. A l'ha scrivù ëdcò na tragedia, Irtamène, a la fasson ëd Voltaire; na poesìa longa; un melodrama antitlà Inez de Castro; n'òpera còmica e na serie ëd tradussion dij clàssich.
Dël 1817 a l'ha otnù na mension d'onor da l'Academia Fransèisa për na poesìa an sël tema dla gòj ch'a-i ven da lë studi e da l'aplicassion; ancoragià da sòn a l'ha ancaminà a travajé a sò prim romanz Bug-Jargal.
Dël 1819 l'Academia dij gieugh floreaj a l'ha daje ël prim premi për na poesìa an sla restaurassion ëd la statua d'Enrich IV; as dis che a l'é an costa ocasion che Chateaubriand a l'ha dilo ël giovo portent. D'àutra part, Chateaubriand a l'era sò model.
Antratant, so frel pì vej Abel a l'avìa ancaminà a fé seurte un giornal, durà pòch, Le conservateur littéraire. Victor Hugo a l'ha contribuì a 's giornal con sò romanz Bug-Jargal e na gran quantità 'd pròse e 'd vers, ch'a valìo franch pòch.
La mòrt ëd soa mare dël giugn 1821 e sò arfud d'aceté 'd sòld da sò pare a l'han portalo a dovèj fé front a le dificoltà econòmiche: për n'ann antregh a l'ha vivù con 700 franch an na nìvola ëd contrà dël Dragon, n'esperiensa ch'a l'ha peui sfrutà ant ël përsonage ëd Marius dij Misérables. Durant costi mèis a l'ha seghità a scrive con costansa e con cola fiusa an chiel-midem ch'a l'ha compagnalo për tuta soa vita.
Ël perìod realista (1822-1827)
Dël giugn 1822, Hugo a l'ha publicà sò prim volum ëd poesìe, antitlà Odes et poésies diverses. Gavà chèich vers sentimental adressà a soa amìa dl'anfansia Adèle Foucher (Le vallon de Chérizy, À toi, Le regret), j'euvre arcujìe ant ës volum a j'ero lòn ch'a-i andasìa për tiré l'atension ëd la cort e sòn a l'é sucedù. An quatr mèis a son ëstàite vendùe mila e sinchsent còpie e un-a ëd coste a l'é rivà ant le man ëd Luis XVIII e a l'é piasuje. Hugo a l'é vnù poeta dla famija real.
Ai 14 d'otóber 1822, Victor Hugo e Adèle Foucher as son mariasse con na sirimònia a San Sulpissi. Victor as concilia con sò pare, ma ël mariage a l'é stàit vastà da sò frel Eugène che a l'era ëdcò chiel an-namorà dla sposa: a l'ha pijaje na crisi e a l'é vnù fòl. A l'é stàit peui arcovrà e a l'é mòrt an manicòmi dël 1837.
Për manten-e la famija, Hugo a l'ha scrivù ëd romanz (tanme Han d'Islande, 1823) e d'artìcoj.
Dël 1824 a l'ha fondà la Muse française. Ij contributor a 's giornal a formavo ël Cenàcol, na sossietà literaria ch'as rancontrava ant ij locaj ëd Charles Nodier, librari dl'Arsenal, e dont mèmber ëd prim pian a j'ero Hugo, Alfred de Vigny, Charles Nodier, Alexandre Soumet, Émile Deschamps e Delphine Gay. Ëd costi giovo scritor mach Nodier a l'era franch arvolussionari e romàntich, antant che Hugo a l'achit a l'era diciairasse conciliador antra classicism e romanticism.
A ancaminé dal 1825, Hugo a resta viaman ëd pì anfluensà da Nodier: ansema a chiel a l'ha visità la Svìssera; a l'é andàit a trové Lamartine a St-Pont; a l'ha lesù dle balade alman-e. Dël 1826 a l'ha publicà Bug-Jargal e an na neuva edission dj'Odes surtìa ëd col'ann a l'ha giontaje le Ballades, anté ch'a së s-ciàira la transission dal classicism al romanticism.
Ël perìod romàntich (1827-1830)
Për la fin dël 1826 j'anandiator dël moviment romàntich fransèis, Chateaubriand e Lamartine, a j'ero artirasse për desse a la polìtica e na sconda ondà ëd romanticism a l'era an camin ch'a pijava dzorvent an sla literatura fransèisa. Hugo a l'ha tòst capì la fòrsa d'ës neuv moviment e a l'ha decidù ch'a dovìa cavalchelo.
Sò rompiment con la cort a l'é simbolisà da la publicassion d'Ode à la colonne, anté che Hugo a pija le part dij marëssal ëd Napoleon contra j'ofèise fàitje da l'ambassador austrìach.
Lë sperimentalism a l'é a la rèis dj'euvre ëd cost perìod.
Veaunes
Veaunes a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Ròno-Alp, ant ël dipartiment dël Drôme. A së stend për na surfassa ëd 4,19 km², con 220 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 52 ab/km².
Victor Hugo
Ël perìod romàntich (1827-1830)
L'euvra teatral Marion Delorme (1829), n'arflession polìtica-stòrica, a l'é stàita proibìa da la censura. Ai 25 ëd fërvé dël 1830, Hernani a l'é stàit butà an sena al Teatro fransèis, con tòta Mars ant ël ròl ëd Doña Sol. L'euvra a l'ha pòrtaje 15000 franch e Hugo a l'ha tramudà con soa fomna e le masnà an na ca pì gròssa davzin ai Champs Élysées.
Veaunes
🇫🇮
Victor Hugo
La riussìa (1830-1845)
Con l'advent ëd la monarchìa ëd luj la vita d'Hugo a intra ant un perìod ëd quìndes agn ëd sucess.
Dël 1830, ij rapòrt d'Hugo con soa fomna a l'han ancaminà a andé pes e soa fomna a l'ha avù na relassion con lë scritor, e amis d'Hugo, Sainte-Beauve; a l'ha ëdcò ancaminà la redassion ëd Notre-Dame de Paris, publicà ant l'avril dl'ann apress otnend na gròssa popolarità an d'ambient anté ch'as lesìo pa 'd poesìe e ij drama controvers a j'ero nen apressià.
Dlë dzèmber a arsèiv l'amirassion dj'anteletuaj për Feuilles d'automne.
Tut a j'andasìa bin: soe quatr masnà Léopoldine, Charles, François-Victor e Adèle a chërsìo bin; a l'era assè an oposission a Luis-Filip da esse considerà un màrtir sensa ess-lo për da bon; a l'ha tramudà an n'àutr alògg an piassa dij Vosges, anté che peui a l'avrìo fàit ël Musé Victor Hugo.
Ëd novèmber 1832 a l'ha butà an sena Le roi s'amuse, censurà da la sconda sèira. Ai 2 ëd fërvé 1833 a l'ha arpresentà Lucrèce Borgia dnans a 'n pùblich antusiàstich: a antërpreté la part ëd la prinsipëssa Negroni a-i era Juliette Gauvin, conossùa 'me Juliette Drouet, ch'a l'é vnùita la morosa d'Hugo për pì che sinquant'agn.
Tutun an costi agn soa riputassion tanme grand poeta lìrich a l'é fissasse ëd fasson gorëgna. Apress le Feuilles d'automne a son rivaje Les chants du crépuscule dël 1835, Les voix intérieures dël 1837 e Les rayons et les ombres ant ël 1840.
Dël 1839 Hugo a l'é candidasse për l'elession a l'Academia fransèisa, ma a sò pòst a l'han elegiù Dupaty. A në scond tentativ a l'é stàit batù da Molé. Na tersa vira, dël 1840, a l'é stàit elegiù Flourens. A l'é mach al quart tentativ, dël 1841, ch'a l'ha fàila.
Ant ël 1843 a-j son rivaje doi colp dur: ël faliment dij Burgraves a l'é stàit complet e crasant e, dl'otonn, soa fija Léopoldine a l'é nià ant la Sen-a.
La polìtica e l'esili (1845-1870)
Hugo a l'era nen bon an polìtica. Ant la ca dij pari a dovrava tanta retòrica ch'a l'era malfé pijelo an sël serio. Apress l'arvolussion dël 1848 a l'é presentasse për la pressidensa dla repùblica, ma a l'ha pijà mach pòchi vot.
Rivà al podèj Napoleon III, Hugo as opon an manera ciàira e decisa con na serie ëd dëscors. Ai 14 dë dzèmber 1851 a l'é forsà a andé an esili e a scapa a Brussel travestì da ovrié. Dl'ost 1852 a l'ha tramudà a Jersey e dël 1855 a l'é trasferisse a Guernsey andoa a l'ha catà ca Hauteville për abiteje.
Lenga Birked
Lenga Birked
Victor Hugo
La polìtica e l'esili (1845-1870)
Dël 1853 a l'ha publicà Les châtiments. Les contemplations, dël 1856, a conten-o miraco la part pì durèivola dij sò vers lìrich. Doi agn apress a l'ha componù la prima session ëd la Légende des siècles.
Lenga Birked
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Birked o Birked a l'é na lenga mòrta che a fasìa part dle lenghe nilo-saharian-e e a l'era parlà specialment an Sudan.<BR> <BR>
Victor Hugo
La polìtica e l'esili (1845-1870)
Dël 1862 a l'é publicà ël romanz Les misérables, arseivù an manera trionfal. A-j son ëvnùje apress Les travailleurs de la mer dël 1866 e L'homme qui rit ant ël 1869.
Lenga Birked
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Birked a peul esse:<BR> <BR>
Victor Hugo
La polìtica e l'esili (1845-1870)
Ant ij darié agn ëd sò esili soa famija a l'é dësblasse: soa fomna a l'ha tramudà a Brussel anté ch'a l'é mòrta dël 1868 e tre agn apress a l'é mórt só fieul Charles. Soa fija Adèle a l'é scapà con n'ufissial anglèis; mach Juliette Drouet a l'é restaje fidela.
Lenga Birked
Classificassion
<BR>
Victor Hugo
Ij darié agn (1870-1885)
Drocà Napoleon III e stabilìa la repùblica, dlë stèmber 1870 Hugo a l'é rintrà a Paris, arseivù an trionf, e a l'é dventà cantor e profeta dla tersa repùblica.
Sò artorn a la vita polìtica a l'ha nen durà vàire. A l'é stàit elegiù a la Ciambrea nassional ma a l'ha tòst dàit soe dimission.
Lenga Birked
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=brk
Lisores
Lisores a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Bassa Normandìa, ant ël dipartiment ëd Calvados. A së stend për na surfassa ëd 11,76 km², con 247 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 21 ab/km².
🇫🇮
Victor Hugo
Ij darié agn (1870-1885)
Durant la Comun-a a l'ha tramudà a Brussel; a l'era ufrisse d'ospité ij comunard esilià, ma për sòn ël goern belgi a l'ha taparalo via.
Rintrà a Paris a l'é stàit elegiù al Senà, ma a l'era nen ativ ant ij debà. Tutun findi a soa mòrt a l'ha partissipà a le ciambree dël Senà, angagiand-se tra l'àutr për ël condon ai comunard, e dl'Academia fransèisa.
Dël 1883 a l'é mòrtie Juliette Drouet.