Lissandria
Stòria
La region a finiss sota al contròl ëd la Repùblica Roman-a, che antra III e II sécol prima 'd Crist a conquista tuta la Galia Cisalpin-a. L'anession a l'é nen fàcil an coste bande, le tribù dij Ligurin a ven-o anientà e deportà: a së stima ch'a sìo mòrt 16.000 antra ij Ligurin Statielli ch'a popolavo la part meridional ëd l'atual provinsa. Dël 42 a.C. la Galia a oten la pien-a sitadinansa roman-a. As costruisso le strà consolar ch'a colego le colònie fondà ant ij neuv teritòri e ch'a favorisso ij comersi. Antra Derthona e Hasta a passa la via Fulvia e a nass la sità 'd Forum Fulvii, anté ch'ancheuj a-i é la frassion ëd la Vila. A parte dal III sécol dòp Crist, la crisi econòmica e polìtica dl'Imperi a porta a la decadensa dij sènter abità minor: Forum Fulvii a resta 'n cit ansediament rural e le ùniche sità ch'as conservo a son cole tanme Torton-a e Aquae Statiellae ch'a ospito na sede vëscovil. Le invasion dj'esércit strangé e la scarsa adressa a ministré ij cambiament epocaj a l'han portà l'Imperi a terminé dël sécol ch'a fa V. thumb|left|230px|Santa Maria 'd Castel L'ariv dij Longobard dël sécol ch'a fa VI a porta a cambié dël tut l'ordinament aministrativ, con la creassion dij Ducà e dël vassalagi. Ël teritòri rural a s'organisa antorn a le curtes, vaste asiende agrìcole anté che jë sgnor locaj a ministravo la giustissia. A nass an costa época la curt ëd Marengh, ch'a l'ha ospità pì 'd vòte ij regnant. A la Spinëta a-i é ancora 'n rest ëd na tor ëd tarda época longobarda che con l'andé dij sécoj a l'ha pijà 'l nòm ëd Tor ëd Teodolinda. Dòp la conversion dij Longobard a la religion catòlica, a së spantio torna le assion d'evangelisassion ëd le campagne. La vita religiosa a treuva ij sò sènter d'anfluensa ant le piev, andova ch'a s'esercitavo batésim e sacrament. Ant l'época dij Franch, dël sécol ch'a fa VIII, a nass la curt ëd Roveré, ant l'atual sènter sitadin a sud dël Tani. La cesa 'd Santa Maria 'd Castel a l'era la piev d'arferiment për Roveré e j'anviron. thumb|left|230px|La sità 'd Lissandria a snistra e l'abità 'd Bërgoj a drita, colegà da 'n pont ëd bòsch sël Tani, Codex Astensis qui Malabayla communiter nuncupatur, séc. XI-XIIAnt ij sécoj ch'a van da col ch'a fa VIII a col ch'a fa XI, l'area lissandrin-a a l'era nen vàire abità, con l'ecession ëd le curt regiae ëd la Vila, Roveré (Castrum Roboreti), Bërgoj (Bergolium) e Marengh, e dij sènter abità autònom ëd Gamond, Soleri, Quargnent e Flissan. A-i ero dagià relassion strèite antra ij pais prima dla fondassion ëd la sità. La sità neuva a l'é stàita fondà an via ofissial dël 3 ëd magg 1168, ma an cola data a devìa già avèj conseguì na soa strutura topogràfica e aministrativa. La sità a l'é creasse a l'inissi da l'union ëd j'abitant ëd Gamond, Marengh e Bërgoj, peui a son giontasse abitant da Roveré, Soleri, la Vila, j'Ovij e Quargnent. La fondassion a l'é stàita portà anans col sostegn ëd le Comun-e dla Lija Lombarda, an particular col ëd la Repùblica 'd Génoa, e an contrast a le polìtiche imperiaj dl'imperador Federich I Barbarossa e dël sò prinsipal aleà ant la region, ël Marchèis ëd Monfrà. La sità neuva a ven ciamà Lissandria an onor ëd Papa Lissànder III, che a l'avìa sostenù le Comun-e dla Lija Lombarda e scomunicà l'imperador. Dal 29 otóber 1174 al 12 avril 1175 Lissandria a l'é assedià dal Barbarossa ma la sità a riess a superé l'assedi e a costrenze a la fuga ij soldà dl'imperador. Con la Pas ëd Costansa dël 1183, as treuva n'intèisa antra Imperador e Comun-e dla Lija Lombarda. La sità a pija ël nòm ëd Cesaréa, ma mach për chèich agn. Dal 1198 Lissandria a ven Lìbera Comun-a e as guerna an autonomìa daspërchila për un sécol e mes. A l'inissi dël Tërzent, fatigà dai contrast antra Guelf e Ghiblin e da le guère sensa sust con Ast e col Marcheisà 'd Monfrà, la sità a decid ëd butesse sota la protession dij Viscont, sgnor ëd Milan. Dël 1348 a intra ofissialment a fé part dël Ducà. A la mòrt dël duca Gian Galeass Viscont, dël 1402, ël condoté 'd ventura Facin Can a l'ha conquistà la sità e bon-a part dël Piemont oriental, pijand an assedi e devastand tante sità dl'area lissandrin-a. La sità a resta sota al sò contròl dal 1404 al 1411. D'apress a soa mòrt, grassie 'dcò al matrimòni dël duca Filip Maria con la vìdua dël conodoté, Lissandria a torna ant ël Ducà 'd Milan e a na segue le sòrt për tërzent agn. Con la mòrt ëd l'ùltim djë Sfòrsa, dël 1535 ël Ducà a ven ancorporà ant le tère imperiaj dl'Imperi Roman Sacrà, sota l'imperador Carl V. thumb|left|230px|La Sitadela 'd LissandriaDël 1556 l'imperador a àbdica e a lassa a sò fieul Filip II ël Regn dë Spagna e ij sò possediment italian. Lissandria a passa donca sota al contròl spagneul e a-i resta fin a l'inissi dël Setsent quand che an séguit a la Guèra 'd Sucession Ëspagneula, a la conquista dla sità da part dël prinsi Eugenio ëd Savòja (1707) e al sucessiv Tratà d'Utrecht (1713), a ven cedùa al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II, che pòch pì tard, dël 1720, a dven ël Regn ëd Sardëgna. Re Vitòrio Medeo II, considerand la posission ëstratégica dla sità, a ne organisa la vida polìtica: a istituiss ël ròl dël Governador e a rinfortiss le struture militar, an agiornandle a j'ùltim svilup ëd le fortificassion a la moderna, con la costrussion ëd na Sitadela stragrossa tant da comporté la demolission ëd l'antich borgh ëd Bërgoj. A la fin dël Setsent, ël Piemont a l'é colpì da le bataje espansionìstiche dl'armà fransèisa comandà da Napoleon Bon-a-part. Ai 14 ëd giugn dël 1800 a Marengh as combat un-a dle pì importante bataje 'd Napoleon, ch'a consent la conquista fransèisa dl'Italia dël Nòrd. Dël 1802 Lissandria a l'è ancorporà ofissialment ant la nassion fransèisa e dven ël capleugh dël neuv Dipartiment ëd Marengh. Con la restitussion al Regn ëd Sardëgna, a s'anandia l'época dl'ansidit Arsorgiment e Lissandria a l'é n'important sènter ëd cultura liberal e ai 10 ëd mars 1821 a ved nasse na solevassion mnà da l'ufissial Santor ëd Santa Reusa stansià a la Sitadela, con l'istansa 'd na Costitussion e l'esposission dël drapò italian. thumb|250px|La fàbrica Borsalin, 1910-1915Con la riorganisassion aministrativa dël Decret Rattazzi (Lèj n.3702, 23 otóber 1859), Lissandria a l'é 'l capleugh ëd na Division (peui Provinsa), dont a dipendìo le Provinse (peui Sircondari) d'Àich, Ast, Casal, Lissandria, Neuve e Torton-a. Ël Sircondari 'd Lissandria a l'era a cap d'óndes Mandament, doi dij quaj comprendent l'atual teritòri comunal: Lissandria intra muros (la sità) e Lissandria extra muros (ij pais e le borgià lissandrin-e dj'anviron). La sconda metà dl'Eutsent a ved nasse an Piemont la rèj feroviaria ch'a ved Lissandria ant na posission ëstratégica al sènter antra Turin, Milan e Génoa. Ij comersi e le industrie a së spantio an pressa e la sità a subiss n'espansion edilissia sensa precedent. A nasso industrie ant ij setor dla cosmética, dij përfum, dj'argent, dij capej, dla mecànica e alimentar. Ant ël Neuvsent lë svilup industrial as consòlida e ant le scond Dòp-guèra Lissandria a riva a superé ij 100.000 abitant. La crisi industrial ëd la fin dël sécol a porta a 'n decrement demogràfich e al riassstament ëd l'economìa local pì basà sël tersiari.