cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gottfried Leibniz
L'artorn
Dël 1676 ël duca a-j ciama ëd tramudé a Hannover, tanme bibliotecari ëd cort. An efet, ës travaj a l'era mach un pretest për podèj buté an tren vàire inissiative: fondassion d'arviste sientìfiche, anstitussion d'academie, progetassion d'arforme polìtiche e religiose. Leibniz as trasferiss, an passand prima për l'Olanda, anté ch'a rëncontra Spinoza, e a fa conossensa con Leeuwenhoek.
Për quarant'agn, e sota tre prinsi 'd fila, Leibniz a resta al servissi dla famija Brunswick, dont a l'é ëdcò ancarià dë studié la genealogìa, lòn ch'a lo ten fòrt ocupà e ch'a-j fa chité për un pòch sò travaj sientìfich. Lòn ch'a l'é riussì a fé sl'argoment a sarà publicà ant ël 1843. An costi travaj a stabiliss j'orìgin comun-e dle famije Brunswick e Este. La stòria ëd Brunswick midema a l'é stàit ël darié travaj ëd soa vita: a coata ël perìod 768-1005 e a l'é stàit anterompù da soa mòrt.
Dël 1682 a fonda l'arvista Acta Eruditorum.
Dantorn al 1686 a l'era ampegnà al proget d'unifiché torna le cese catòlica e protestante: ëd col ann a l'ha scrivù Systema theologicum anté ch'a serca ëd trové un teritòri comun ant lòn ch'a chërdo catòlich e protestant, ma as rend dlongh cont dle dificoltà. Gnanca l'àutr proget ch'a l'avìa ëd na reunion dle cese arformà e luteran-e a l'ha avù pì gran sucess.
Dël 1690 a l'é nominà bibliotecari a Wolfenbüttel dal duca Antòni ëd Brunswick-Wolfenbüttel. Ant ël 1699 a dventa mèmber ëd l'Academia dle Siense ëd Paris (prim mèmber ëstrangé), l'ann apress consijé dl'eletor ëd Brandeborgh. J'11 ëd luj dël 1700 a l'é fondà l'Akademie der Wissenschaften ëd Berlin, che chiel a l'avìa progetà e dont a dventa pressident a vita. Dël 1711 a l'é consijé segret ëd Pero ël Grand e dl'amperador Leopold d'Àustria e a l'é nominà baron dël Sacr Roman Amper.
La fin
Ant ij darié agn a l'era vnùit malavi, ma a l'avìa goernà la fòrsa 'd travajé. A l'é mòrt sol e a soa sepoltura a l'é andaje mach sò segretari Eckhart. A l'era mai mariasse e a l'ha avù gnun-e masnà.
Dël 1883 a l'han alvaje na statua a Lipsia.
Sò caràter
Leibniz a l'era bon a travajé tant e an pressa; ëdcò an camin ch'a viagiava a passava sò temp a arzòlve 'd problema matemàtich.
A l'é descrivù tanme moderà an soe costume, tolerant ma pront a dëscute. A-j piasìa arsèive j'onor e as dis ch'a fussa ëdcò tachign.
Soe contribussion sientìfiche
Ël pensé ëd Leibniz a forma na totalità orgànica dont ij vàire aspet (lògica, metafìsica, matemàtica e via fòrt) a son colegà.
Matemàtica
A l'adoss la formassion ëd Leibniz a l'era pà matemàtica. Apress sò rëncontr con Huygens, a les j'euvre ëd Pascal, Sluse, Grégoire de Saint-Vincent. Për Leibniz la matemàtica a resta pà mach n'utiss. So nòm a l'é dzortut gropà al càlcol diferensial e a l'anàlisi combinatòria.
Huygens a-j ciama ëd trové la soma dij nùmer triangolar: Leibniz a armarca che e a treuva parèj ch'a fa 2. Antlora as passion-a a lë studi dle serie numériche e a antërpreta j'arzultà ant ël quàder dj'arserche an sle quadradure, visadì ël cont ëd la surfassa ch'a sta sota na curva. Un dij sò arzultà, dle vire atribuì a James Gregory, a l'é che
Ij sò rasonament a stërmo lë bzògn d'un passage al lìmit e a ventrà speté fin-a al 1961 për che Robinson a daga na giustificassion sòlida a j'infinitesimaj, ant ël quàder dl'anàlisi nen standard.
Leibinz a l'avìa tavòta ël crussi d'esse bin capì e a l'é, ansema a Euler ël pì gran creator ëd notassion matemàtiche, ch'as deuvro ancor dël di d'ancheuj: a antroduv d - abreviassion ëd diferensa - për la diferensiassion, la notassion, ël sìmbol \int, ch'a l'é la litra s dij sò temp, inissial dla paròla latin-a summa. A l'é 'l prim a dovré ëd fasson sistemàtica ël pontin për la multiplicassion, ij doi pontin : për la division, e a l'é mersì a chiel e a Newton che l'usage dël sign = ëd Recorde a së spantia. A l'é 'l prim ch'a deuvra la paròla fonsion.
A studia j'equassion diferensiaj linear e për fé sòn a l'é 'l prim ch'a utilisa la nossion ëd determinant. Ant l'àlgebra a l'ha studià ij sistema d'equassion ëd prim gré. As dev ëdcò a chiel la fórmola dël multinòmi, dësvlup ëd (x+y+z)^3.
Dël 1683 a dimostra che tuti ij nùmer dla forma n^k-n a son divisìbij për k si k a l'é 'n nùmer prim.
Leibniz a l'é ëdcò anventor dël sistema binari, ch'a l'é a l'adoss dij modern ordinator.
Na metafìsica rassionalìstica
Leibniz a arconòss na relassion d'isomorfism an tra pensé e lengage. Un dij problema ansima ai quaj as concentra 'd pì ant j'agn ëd soa gioventura, e che d'àutra part a restrà sempe al sènter ëd soa riflession, a l'é col ëd la costrussion ëd na lenga universal e d'un sistema universal ëd rasonament, visadì na lenga concepìa 'd fasson d'assossié sìmboj sempi a 'n cit ansem ëd concet sempi e d'esprime qualsëssìa concet pì complicà për mojen ëd sìmboj compless arzultant da 'd combinassion conveniente ëd sìmboj sempi.
A assòcia a minca concet primitiv un nùmer prim e a minca concet compòst ël prodot dij nùmer dij concet primitiv ch'a lo compon-o; ma ij sò travaj, nen publicà, a rivo nen a na conclusion anteressanta. Un-a dle rason ëd sò faliment a l'é che Leibniz as rendìa pa bin cont ëd le limitassion dla lògica clàssica e a l'era convint che tut rasonament giust a fussa traduvìbil për mojen dij silogism catalogà da Aristòtil.
Ës proget d'art combinatòria a pija na ciàira ispirassion da na tradission metafìsica (soens davzin-a a vision ëd natura esotérica e màgica) ch'a armonta a R. LLull e ch'a visa a arcostruì la strutura dl'univers antregh a parte da element o concet fondamentaj. La novità mnà da Leibniz a consist ant la rigorosa sistematicità dont a stabiliss l'ansem dij concet e soe relassion e, da na mira lenghìstica, ant ël tentativ ëd formalisé le laj sintàtiche ëd combinassion dij sign an arsercand d'algoritm convenient. Ant ës sens-sì l'arserca dl'ansidita caraterìstica universal as cobia con sò anteresse për j'aspet dij cont (an particolar dle dedussion) dla lògica e pr'ij procediment formaj dla matemàtica, dzortut ëd l'àlgebra: për chiel, a l'é la dedussion lògica e formal ch'a forniss na fondassion për la matemàtica.
A studia na teorìa dl'àlgebra dla lògica, antroduvand l'adission, la multiplicassion, la negassion e la class veuida; a s'anteressa antlora a le relassion astràite dont a studia simetrìa e transitività; a parla d'anclusion e ëd lòn che al di d'ancheuj as ciama na bijession.
Leibniz a contìnua nen si studi e da vej sòn a sarà sò aringret. A ventrà speté ël sécol ch'a fa XIX e ij travaj ëd Boole e de Morgan, e dël sécol apress coj ëd Whitehead e Russell, për dësvlupé costa branca.
J'idèje ëd Leibniz a l'han anfluensà ël programa logicista ëd Frege e le dutrin-e ëd Cantor. Un procediment diret e simbòlich ëd cost tipo për traté la geometrìa a l'é stàit anmaginà dël sécol ch'a fa XIX da Hermann Grassmann.
Filosofìa
Dël 1670 a l'ha scrivù na monografìa an slë stil filosòfich, antrodussion a n'edission d'Anti-barbarus ëd Nizolius: esse precis e ciàir, a fortiss, a l'é lòn ch'a-i va ant lë stil filosòfich e la mej lenga për oten-e sòn a l'é l'alman.
La pì part ëd sò travaj filosòfich a armonta a j'agn an tra 'l 1690 e ël 1716 e për la prima desen-a d'agn ij sò scrit an sl'argoment a son dzortut djë sbòss preliminar.
Ij darié agn ëd soa vita a son dzortut amportant për soa corëspondensa con Clarke, anandià për ël desideri dla neuva argin-a d'Anghiltèra, a propòsit ëd Dé, l'ànima, lë spassi, la durà.
La stra lògica a la nossion ëd sostansa
La conession an tra lògica e metafìsica a dà cont, almanch an part, dla liura an tra la teorìa dla proposission ëd Leibniz e ël concet ëd sostansa. Leibniz a arfuda la sostansa tanme estension, dagià che lòn ch'a l'é spantià as peul divid-se, mentre la caraterìstica essensial ëd la sostansa a l'é l'unità assolùa. A propon donca un concet ëd sostansa tanme sènter ëd fòrsa, ch'a trassend la dimension material dl'estension, combin ch'a n'é premëssa e fondament. Scond chiel tute le caraterìstiche dla natura estèisa (resistensa, moviment e via fòrt) a manifesto gnente d'àutr che l'assion ëd fòrse che, d'àutra part, a son nen ëmzuràbij dal pont ëd vista dl'estension corpòrea.
Leibniz a fa na distinsion an tra proposission necessarie (verità dla rason, visadì proposission dont la negassion a compòrta contradission, o proposission vere an tuti ij mond possìbij) e proposission contingente (verità ëd circostansa, visadì proposission dont la negassion a men-a nen a na contradission, o proposission vere an cost mond ma ch'a podrìo esse fàusse an d'àutri mond possìbij). Tutun, Russell a l'ha armarcà che la vision ëd Leibniz a portërìa a fortì che tute le proposission dla forma soget-predicà ch'a son vere a son ëdcò necessarie.
Le preuve dl'esistensa ëd Dé
Për Leibniz a-i son quatr preuve dl'esistensa ëd Dé: l'argoment ontològich, l'argoment cosmològich, l'argoment ëd le verità eterne e l'argoment ëd l'armonìa preordinà.
L'argoment ontològich a pija la preuva ontològica d'Anselm d'Osta e a la completa con la dimostrassion dla possibilità ëd Dé definì tanme l'esse pì perfet.
L'argoment cosmològich a fortiss che al mond tut a l'é contingent, visadì a sarìa possìbil da na mira lògica che a esistèissa nen, e sòn a val ëdcò për l'univers antegr. Scond Leibniz, tut a dev avèj na rason suficenta e la rason suficenta për l'univers a na dev esse fòra e costa-sì a l'é Dé.
L'argoment ëd le verità eterne a l'é ch'a dev ess-ie na rason për tut ël mond contingent e la rason a peul nen esse 'dcò chila contingenta, ma a venta sërchela an tra le verità eterne, visadì cole afermassion ch'a son sempe vere. Coste verità eterne a son pensé ant la ment ëd Dé.
La mònad e l'armonìa preordinà
Lòn che Leibniz a antend për nossion andividual a l'ha d'amplicassion amportante da na mira metafìsica. Da già che costa nossion a dev esse esaurienta, a na ven che conforma a Leibniz minca sostansa a l'é descrivìbil an manera autònoma e a forma parèj un mond a part, indipendent da minca àutra còsa, gavà che da Dé. A nass parèj ël concet ëd mònad, visadì na sostansa sempia, pà spantià, nen divisìbil, ch'a peul nen ësvanì e ch'a peul nen avèj na sorgiss natural, an podend mach ancaminé për creassion e finì anientà. Le mònad a son le sostanse andividuaj e sempie, sènter ëd fòrsa e d'atività, ant l'istess temp spirituaj e fondament ëd l'atività corpòrea. Ëd conseguensa a-i é nen manera dë spieghé 'me na mònad a peussa cangé o esse modificà an soa anteriorità da chèich àutra creatura: conforma a Leibniz le mònad a l'han pa dë fnestre a travers le quaj as peussa intré o seurte.
Peul desse che la negassion ëd l'anterassion causal an tra le mònad a fussa un tentativ ëd risponde al problema dij rapòrt an tra còrp e ment, problema gropà a col dl'armonìa preordinà. Conforma al concet leibnissian d'espression, na còsa a na esprim n'àutra cand ch'a-i é un rapòrt regolar e costant an tra lòn ch'as dis dl'un-a e dl'àutra. La prerogativa 'd na mònad a l'é pròpe d'esprime lòn ch'a la sirconda, d'esse un pont ëd vista an sl'univers antegr: a l'é vera che la nossion andividual a l'é autosuficenta e a comprend tuti ij predicà ch'a la rësguardo, ma an creand le vàire mònad Nosgnor a l'ha rispetà ij prinsipi lògich an tnisend cont dle compatibilità ressìproche. Da sì l'imàgin avosà dël creator paragonà a n'arlogé che, an fabricand ij vàire orlòge, a na dispon ij mecanism an manera da oten-e n'acòrd perfet.
Ij prinsipi che Nosgnor a l'ha rispetà an creand l'univers a son ëstàit da chiel sernù liberaman, ma d'àutra part e dagià che la perfession a l'é un-a dle caraterìstiche divin-e, Dé a l'ha crealo rispetand coj prinsipi che, si violà, a l'avrìo mnà a 'n mond contraditòri o caòtich. Tutun sòn a dà ancor nen cont ëd la rason përchè Nosgnor a l'abia creà pròpe cost mond, dagià che la ment divin-a a peul prevëdde na quantità infinìa d'àutri mond possìbij, mincadun sensa contradission. La rispòsta ëd Leibniz a l'é che ël creator a l'ha agì conforma al prinsipi dël mej, ch'a l'é ëd natura moral e pà lògica, lòn ch'a l'ha mnalo a serne ël mej dij mond possìbij: as trata ëd col mond ch'a conten la pì gran quantità d'essensa, ëd possibilità, visadì col anté ch'a-i é la pì gran quantità ëd còse compatìbij an tra 'd lor.
Parèj, lòn che Leibniz a ciama matemàtica divin-a e ch'a l'é paragonàbil a 'n càlcol combinatòri a l'ha mnà Nosgnor a serne col mond anté ch'a-i é la pì gran varietà ëd còse ant la manera pì sempia e eleganta. S'i pensoma ai diferent mond possìbij tanme a combinassion dë stat ëd còse, as peul antlora disse che Nosgnor a l'ha preveduje tuti e a l'ha sernù col ch'a l'é struturalman pì rich.
La libertà
Costa vision a smonìa ëd dificoltà an relassion al problema dël lìber giudissi: 'me ch'a l'é possìbil buté d'acòrd la libertà përsonal e la previdensa ëd Nosgnor? Leibniz a fa diferensa an tra necessità e sicurëssa. La prima a l'é na nossion definìbil an dij termo lògich: a l'é necessari tut lòn dont la negassion a men-a a na contradission. Nompà, la sicurëssa a l'é mach na modalità gnoseològica: Nosgnor a l'é sigur an partensa ëd lòn ch'a-i ancapitrà, ma sòn a gava gnente a la libertà dl'òm an tra le vàire sernie ch'a son nen contraditòrie. Leibniz a pògia ël concet ëd libertà ansima a col ëd possibilità e, ant l'istess temp, ëd contingensa: a l'é për decret ëd Nosgnor ch'a l'ha soasì pròpe cost mond che le còse a son andàite parèj, e nen për na necessità lògica, tant a l'é vera ch'a sarìa ëdcò concepìbil un cors dj'event diferent.
A l'é parèj che Leibniz a sërca 'd fé front a j'aspet determinìstich ëd soa vision matematisanta dla creassion con na concession ativa dl'òm, an contraponend a j'ipòtesi fatalìstiche na vision che chiel a ciama cristian-a ëd destin: la fiusa dl'òm an Nosgnor a dev esse completa e lòn ch'a-i é 'd mej a l'é 'd vorèj lòn che chiel a fa.
Leibniz, tanme Spinoza, a fortiss che la libertà a consist a andé da press a la rason e la s-ciavensa a l'é andeje dapress a le passion. Ant l'amor un a treuva la gòj ant ël boneur ëd cheidun d'àutr e d'l'amor a-i ven-o la giustissia e la laj.
La mal
Leibniz a dovìa dé na rason dl'esistensa dla mal ant ël mej dij mond possìbij. Con ës but, a marca na distinsion an tra tre qualità ëd mal: la mal metafìsica, o imperfession, vorsùa ëd fasson incondissionà da Dé tanme essensial a le creature; la mal fìsica, 'me 'l dolor, vorsùa 'd na fasson condissionà da Dé tanme punission o coma mojen për na bin pì granda; la mal moral, ël problema pì grand, che Leibniz a preuva a giustifiché an vàire manere, për esempi an fortend ch'a l'é mach permëttùa e nen vorsùa da Dé, përchè tutun un mond con la mal a resta mej ëd minca àutr mond possìbil. A venta però arconòsse che an costa manera Leibniz a dà pà na spiegassion convincenta dla chestion.
Soa vision ëd la natura
An soa vision ëd la natura, che a consìdera tanme union ëd doi mond, col ëd j'òm e col dle còse, Leibniz a aceta l'ampostassion mecanicìstica dla fìsica dël Ses-sent, combin ch'a j'arconòssa nen d'esse l'ùnich livel possìbil d'arpresentassion, dagià che a peul dé cont mach dl'univers fenoménich. Da giovo Leibniz a aderiss ai prinsipi dla fìsica cartesian-a, dont as dëstaca viaman. Ant na litra dël 1669 a Jakob Thomasius a fortiss che la spiegassion mecànica dla natura për mojen ëd grandëssa, figura e moviment a l'é nen an contrast con la Fìsica d'Aristòtil, anté che chiel a treuva pi 'd verità che ant le Meditassion ëd Descartes. Tutun, an na monografìa dël 1668, a fortiss che coste qualità dij còrp a l'han da manca d'un prinsipi nen corporal, visadì Dé, për na spiegassion pì ancreusa.
A la laj cartesian-a dla conservassion dla quantità 'd moviment (prodot ëd massa për andi) Leibniz a contrapon la laj ëd conservassion dla fòrsa viva (o energìa: massa për ël quadrà dl'andi). Sòn a va pì d'acòrd con soa vision general dl'essensa dla materia tanme fòrsa, vision conforma a la qual la natura d'un còrp a consist nen an soa estension (concession cartesian-a dla materia tanme res extensa), ma an n'assion ch'as colega a soa estension: l'atività (sfòrs, o conatus) a l'é essensial a la sostansa. La materia a l'é concepìa tanme n'ansem d'angign infinitaman cit e minca angign a l'é 'n compless ëd mònad gropà ansema da na mònad dominanta; le realtà ch'i conossoma a son d'angign pì complicà ch'a arzulto da l'ansem ëd vàire angign particolar unificà da na neuva mònad dominanta superior, che ant l'òm a l'é l'ànima rassional. Da sì ëdcò sò arfud dla teorìa corporin-atomìstica dla materia (che a l'ancamin a l'avìa acetà), colegà a soa vira a la vision dla natura 'me continuità: ant l'univers a esisto nen ëd passage brusch da në stat a sò contrari, përchè a-i é na quantità infinìa ëd cite nuanse. Costa teorìa a l'é colegà da Leibniz a la dutrin-a dl'armonìa preordinà.
Oponend-se a Newton (che d'àutra part a acusava 'dcò ëd greva carensa filosòfica, përchè chiel-sì a arfudava ëd sërché na spiegassion metafìsica a la fòrsa gravitassional), Leibniz a bandon-a la vision dë spassi e temp tanme realtà indipendente: a dvento anvece fonsion ëd la fòrsa, anté ch'a l'é identificà la realtà sostansial pì genita. Lë spassi a l'é definì tanme órdin ëd le còse coesistente; ël temp 'me órdin ëd le còse an sequensa.
La gnoseologìa
An contraposission a Locke, conforma al qual tute le conossense a ven-o d'l'esperiensa, Leibniz a sosten la tesi dlë spoticism, fortend che ant l'ànima a l'é già presenta a livel potensial tuta la conossensa. Chila-sì as dësvlupa an passand da përcession disordinà e nen ciàire a idèje ciàire e vuajante. L'esperiensa a l'ha la fonsion, a travers la përcession, ëd dësvijé na potensialità ch'a l'é andrinta a la natura dl'ànima midema. Leibniz a sërca parèj ëd sodësfé le diferente esigense smonùe dal rassionalism e da l'empirism. Për cost tentativ ëd fé na sìntesi ordinà dle doe opòste tendense dla filosofìa moderna, bele che sensa sucess, a l'era stàit considerà un dij pì amportant precursor dl'idealism da la storiografìa ëd derivassion hegelian-a.
Për Leibniz ij gré dël process ëd conossensa a son: la sempia përcession, ch'a corispond a la sensibilità pura e tanme sòn a l'é mach virtualità dël conòsse, amprendiment nen ciàir, incossent dij dàit; ël passage a l'apërcession, ch'a l'é la cossiensa dle përcession, për mojen dla qual as passa da la scurità a la ciairor dl'antelet; l'ulterior atività dl'antelet ch'a dëssern j'element, ch'a forma la përcession già ciàira e a na capiss le conession. An tra atività conossitiva sensorial e anteletual a-i é na diversità essensial ëd livel, ma ëdcò perfeta continuità e unità (conforma al prinsipi ëd continuità che scond chiel a marcia ant ël camp ëd la realtà antrega). Për giustifiché costa continuità ant ël process dla conossensa, Leibniz a antroduv ël concet ëd cite përcession, ch'a son cole përcession ch'a intro a compon-e le përcession ciàire, bele che daspërlor a son nebiose e confuse. Donca coste përcession da na part a son già na conossensa, ma da n'àutra a-l lo son ancor nen. Parèj la continuità dla conossensa as giustìfica tanme passage progressiv, antern a la conossensa midema, da l'incossensa fin-a a la conossensa ciàira e distinta. Antlora le mònad as peulo ordiné an na gerarchìa determinà dal livel d'arpresentassion dël mond: da cole ch'a l'han n'arpresentassion dël mond pì confusa, fin-a a Dé, ch'a l'é la mònad màssima, cola ch'a l'ha l'arpresentassion dël mond pì ciàira e distinta. Minca mònad a l'é në specc ëd l'univers an soa totalità, ma mincadun-a da sò pont ëd vista.
Àutre contribussion
La lista dle chestion dont a l'é anteressasse Leibniz a l'é dësmisurà.
Contribussion amportante soe a toco ëdcò la fìsica e la técnica, con d'antuission ch'a l'avrìo butà pì tard an biologìa, meisin-a, geologìa, probabilità, psicologìa e siense dl'anformassion. Sò scrit a toco soget ëd polìtica, drit, moral, teologìa (dël 1669 a scriv na difèisa dla dutrin-a dla Tërnità, contra Wissowatius), stòria e filologìa. A l'ha ëdcò scrivù ëd poesìe an latin.
Euvre prinsipaj
An cost'euvra Leibniz a consìdera la nossion ëd continuità an arferiment ai travaj ëd Francis Hotman. A l'é 'n tentativ gropà al proget ëd tuta soa vita d'un simbolism e d'un métod ëd pensé arformà. A l'é considerà ël prim travaj ëd combinatòria. A tenta n'arcostrussion dël corpus juris e a conten la prima arcognission ciàira dl'amportansa dël métod ëstòrich an drit. Monografìa an doe part an sël moviment tanme spiegassion dij fenòmeno corpòreo: la prima prima part, an sij moviment concret, a l'é dedicà a la Royal Society; la sconda, sij moviment astrat, a l'Academia 'd Paris. A l'é l'ùnich sò travaj filosòfich complet, ch'a l'avìa ancaminà a scrive su arcesta dl'argin-a Carlòta ëd Prussia ch'a vorìa na réplica a Bayle ch'a sostnìa l'oposission an tra fé e rason. Në sbòss ëd sò sistema, scrivù për ël prinsi Genio ëd Savòja.
Leibniz a travajava con pòca continuità e sistematicità a soe euvre, lòn ch'a n'ha rendune difìcil la publicassion. Soens ij sò travaj a son mach dë sbòss peui bandonà o ëd nòte provisòrie; mincatant as trata ëd litre amportante (indispensàbij për conòsse sò pensé).
Dël 1923 l'Academia dle Siense prussian-a a l'ha ancaminà n'edission completa ëd soe euvre, ancor nen livrà. 🇫🇮
Lenga Koorete
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Koorete o Koorete a fa part dle lenghe omòtiche e a l'é parlà specialment an Etiòpia.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Koorete a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=kqy
Rho
Rho (Rò an dialèt milanèis) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 50.434 abitant, ant la Sità metropolitan-a 'd Milan.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Pietro Romano (dal 31/05/2011, second mandà dal 21/06/2016).
Arferiment
thumb|left|300px|Ël Palass Comunal 🇫🇮
Botos, Lalín
San Xoán ëd Botos a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Lalín. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 627 abitant (317 òm e 310 fomne), distribuì an 15 grup ëd popolassion.
Lenga Komering
Pais andoa a l'é parlà
La lenga Komering ò Komering a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut an Indonesia (Sumatra).<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Komering a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Lenga guana
Pais an dova a l'é parlà
La lenga guana o Guana a fa part ëd le lenghe arawakan e a l'é parlà dzortut an Brasil.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Guana a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=gqn
🇫🇮
Lenga araona
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Araona a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=aro
🇫🇮
Lenga sok
Pais andoa a l'é parlà
La lenga sok o Sok a fa part ëd le lenghe Àustro-Asiàtiche e a l'é parlà dzortut an Làos.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Sok a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=skk
Sok language
Lenga Ibuoro
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Ibuoro o Ibuoro a fa part dle lenghe niger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Nigeria.<BR> <BR>
Fort Ware Airport
Ël Fort Ware Airport a l'é n'aeropòrt localisà a Fort Ware, Columbia Britànica, Canadà.
Lenga Ibuoro
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Ibuoro a peul esse:<BR> <BR>
Fort Ware Airport
Sò còdes aeropòrt ICAO a l'é CAJ9.
Baron
right|140px Baron (Barone Canavese an italian) a l’é un comun ëd 614 abitant dla provincia ëd Turin.
Curiosità
thumb|right|200px|La cesa parochial ëd Santa Marìa Asunta J'abitant a son ëstranomà ladron e sassin.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Sergio Gregorio Bogetti (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).
Arferiment
🇫🇮
Riano
Riano a l'é na comun-a dla region Lassio, provincia ëd Roma, con sirca 3.995 abitant. A s'ëstend për n'aira ëd 25 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 160 ab/km quadrà. A confin-a con Castelnuovo di Porto, Monterotondo, Roma, Sacrofano. 🇫🇮
Lanhouarneau
Lanhouarneau a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Brëtagna, ant ël dipartiment ëd Finistère. A së stend për na surfassa ëd 17,76 km², con 959 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 54 ab/km².
🇫🇮
Calandrella cinerea
thumb|right
Calandrella cinerea
Órdin:  ---<BR> Famija: ---<BR> Géner:  ---<BR> <BR> <BR> <BR>
Descrission
Àutri nòm an piemontèis: ... <BR> Costo artìcol a l'é mach në sboss. Da finì. <BR>
Agugliano
right|140px Agugliano a l'é un comun dlë Marche ëd 4.701 abitant, an provincia d'Ancon-a.
Calandrella cinerea
Ambient
Da finì. <BR>
Agugliano
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Sauro Lombardi (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).
Calandrella cinerea
Distribussion
Da finì. <BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Calandrella cinerea
Abtwil
La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman. 🇫🇮
Fontaine-Notre-Dame (Aisne)
Fontaine-Notre-Dame a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l’Aisne. A së stend për na surfassa ëd 11,9 km², con 382 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 32 ab/km².
🇫🇮
Garon-a
thumb|right|200px|La Garon-a a [[Bordeaux.]] La Garon-a (an fransèis Garonne) a l'é un fium dla Fransa. A dà sò nòm a tre dipartiment: Àuta Garon-a, Tarn-et-Garonne e Lot-et-Garonne.
Përcors
A nass ant ij Pirené dal Pico Aneto e as campa ant l'Océan Atlàntich ansema a la Dordogna formand l'estuari ëd la Gironda.
Statìstiche
Ël fium a l'é longh 647 km e a l'ha un bassin ëd 55.000 km².
Vardé 'dcò
🇫🇮
Arachnopeziza aranea
Descrission
Cost artìcol a l'é mach në sbòss. Da finì.
Ambient
A chërs andrinta a j'ariss dle castagne.
Comestibilità
Sensa anteresse alimentar.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Lenga Bena, Nigeria
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Bena, Nigeria o Bena, Nigeria a fa part dle lenghe niger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Nigeria.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Bena, Nigeria a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=yun
Alt Meteln
Alt Meteln a l'é un munissipi dl'Almagna localisà ant ël distret ëd Nordwestmecklenburg, stat ëd Meclemborgh-Pomerania Ossidental.
A aparten a l'aministrassion ëd Lützow-Lübstorf.
Roland-Désourdy Airport
Ël Roland-Désourdy Airport a l’é n'aeropòrt localisà a Bromont, Québec, Canadà.
Bronz ëd Riace
🇫🇮
Lenga ignaciano
Pais an dova a l'é parlà
La lenga ignaciano o Ignaciano a fa part ëd le lenghe arawakan e a l'é parlà dzortut an Bolivia.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Ignaciano a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ign
🇫🇮
Lenga Itu Mbon Uzo
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Itu Mbon Uzo o Itu Mbon Uzo a fa part dle lenghe niger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Nigeria.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Itu Mbon Uzo a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=itm
Fontenelle (Aisne)
Fontenelle a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l’Aisne. A së stend për na surfassa ëd 10,47 km², con 272 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 25,98 ab/km².
🇫🇮
Erebia ligea
Distribussion
A viv an sj'Alp e fin a l'Abruss, tra 500 e 1500 méter.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Agaricus porphyrizon
Descrission
Capel fin a 8 cm, fibrilos porpra dzora a un fond òcra lila. Bòrd apendicolà. Lamele da gris rosà a brun sombr. Fil brinà. Gamba àuta fin a 8 cm e larga fin a 1,5 cm, angiaunenta. Anel fràgil. Carn angiaunenta. Odor ëd màndole amère.
Lenga Zayse-Zergulla
Lenga Zayse-Zergulla
Agaricus porphyrizon
Ambient
A chërs sota latifeuje mës-cià.
Lenga Zayse-Zergulla
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Zayse-Zergulla o Zayse-Zergulla a fa part dle lenghe omòtiche e a l'é parlà specialment an Etiòpia.<BR> <BR>
Agaricus porphyrizon
Comestibilità
Comestìbil.
Lenga Zayse-Zergulla
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Zayse-Zergulla a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=zay
Agaricus porphyrizon
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Agaricus porphyrizon P.D. Orton
Catania
Catania a l'é na sità dla Sicilia ëd 301.564 abitant, capleugh dl'omònima provinsa.
Posission
La sità ad dëstend an sl'ansen dël midem nòm, arlongh la còsta jònica ëd Sicilia.
Stòria
Passà sota la dominassion dël siracusan Jeron, dël 461 aGC Catania a l'é tornà antra le man dij sò fondador.
Durant la sconda mità dël III sécol aGC, ij roman a n'han fane al prinsipi na sità decuman-a, peui na vera colònia e a l'han garantije un perìod assè tranquil.
A l'época dle përsecussion contra ij cristian, a l'é avnùje ël martiri d'Àgata, al di d'ancheuj patron-a ëd la sità.
Ant ël VI sécol, Catania a l'é stàita sota la dominassion dj'ostrogòt.
Dêl 535 la sità a l'é conquistà dal bisantin Belisari. Durant ël sécol ch'a fa IX a passa sota la dominassion mussulman-a.
Rugé I d'Autavila as ampadroniss ëd Catania ant ël 1071, taparand via j'àrabo. A l'é sota ij norman che as anviaro dle costrussion tanme la catedral.
Catania a passa sota jë svev, peui j'aragonèis, ch'a l'han fabricà castel Ursino e a l'han fàit ëd Catania soa residensa preferìa.
Dël 1699 n'erussion devastanta ëd l'Etna a coata la sità ëd në spess seul ëd lava ch'a riva fin-a al mar. Dël 1693, un taramòt a completa ël ravage. L'arcostrussion a dà a la sità la marca baròca ch'a l'ha al di d'ancheuj e ch'a s-ciòd da le decision pijà da G.B. Vaccarini an sla strutura urban-a, conforma a la volontà dël duca ëd Camastra.
La sità a l'ha patì dij dann grev durant la sconda guèra mondial.
Artisanà
Antra le produssion tìpiche ëd l'artisanà ëd Catania a-i son j'oget an fer forgià, le scolture an bronz ch'a figuro dj'animaj stilisà, le brodarìe, jë strument musicaj (ghitare, liut, mandolin), ij bisó d'ambra e an pera ëd lava, le marionëtte sicilian-e.
Leu d'anteresse
Contrà Etnea, leu 'd rancontr ant ël sènter ëd Catania e destinassion dle spassgiade seiran-e, a l'é ëdcò un leu ëd comersi e ëd degustassion dle galuparìe dla pastissarìa sicilian-a.
Davzin a la catedral tuti ij di a-i é ël mërcà dël pess. An piassa Carl Albert as dësrola ël mërcà dla fruta e vërdura anté ch'as peulo catesse ij prodot dai coltivador midem. Ant la piassa dël Càrmin as fa la Fera tradissional dël lùn-es.
Pòrta Garibaldi
A l'é na costrussion baròca monumental, livrà dël 1768 an ocasion dël mariage real ëd Ferdinand III ëd Sicilia con Marìa Carolin-a d'Àustria. A l'é realisà an pera ëd lava sombra e pera calcaria bianca, formand un contrast ëd color singolar. Le decorassion a son dë stil baròch genit.
Pòrta Uzeda
A resta al prinsipi ëd contrà Etnea. A l'é na costrussion dla fin dël sécol ch'a fa XVII, d'aspet baròch caraterìstich.
La Fontan-a dl'elefant
A resta an piassa dla Catedral. A l'é n'euvra dël sécol ch'a fa XVIII ëd G.B. Vaccarini.
Ël teatro roman
As intra dal porton d'intrada dël palass ëd la Diression general dle bele art, an contrà Vitòrio Emanuel 266. A l'é stàit fàit an sël leu ëd n'antich teatro grech ch'a l'é bel fé ch'a armontèissa al V sécol aGC.
Le reste dl'anfiteatro roman
As treuvo an piassa Stesicoro. La strutura ëd l'anfiteatro a armonta al II sécol aGC; soe scalinade a dovìo ten-e fin-a a sëddesmila spetador. Drocà an ruin-a a parte dal V sécol, a l'é stàit dovrà 'me arzerva ëd materiaj da costrussion për la realisassion d'àutri travaj pùblich.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Raffaele Stancanelli (dal 16/06/2008)).
Sità gemelà
Catania a l'é gemelà con:
Galarìa fotogràfica
🇫🇮
Lenga sapuan
Pais andoa a l'é parlà
La lenga sapuan o Sapuan a fa part ëd le lenghe Àustro-Asiàtiche e a l'é parlà dzortut an Làos.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=spu
Istres
thumb|left|220px|Porta d'Arles al sentr dla sità d'Istres Istres (an ossitan: Istre) a l'é na comun-a ëd Fransa, localisà ant ël dipartiment ëd Bouches-du-Rhône e ant la region Provensa-Alp-Còsta Asura.
Colegament
🇫🇮
Savasse
44.60083°N, 4.77556°W
Savasse a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Ròno-Alp, ant ël dipartiment dël Drôme. A së stend për na surfassa ëd 22,01 km², con 1 093 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 49 ab/km². 47.42722°N, 6.56333°W 🇫🇮
Lenga cavineña
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Cavineña a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Boullón, Brión
San Miguel ëd Boullón a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Brión. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 226 abitant (116 fomne e 110 òm) distribuì an 21 grup ëd popolassion.
🇫🇮
Porticà
Ël vin Porticà as prodov ant la comon-a ëd Castel d'Anon an provinsa d'Ast.
Ël nom Porticà a fa arferiment a "Ij Pòrti", la strutura che soens a sirconda le palasin-e che a son ant le vigne.
Giovanni Verga
thumbnail|destra|200px|Giovanni Verga Scritor e dramaturgh an lenga italian-a, teòrich dël verism.
Saturn (pianeta)
Saturn (dal latin SATURNUS, -IS ) a l'é 'l pianeta ch'a fa ses dël sistema solar, classificà 'nt la categorìa dij gigant gaseus. A l'é lë scond për dimension, con ën diàmetro ch'a l'é apoprè 10 vòlte 'l diàmetro dla Tèra. A l'é ël men satì dij pianeta del sistema solar.
Giovanni Verga
Giovanni Verga a l'era nassù a Catania ël 2 dë stèmber dël 1840 e ambelelà a l'é mòrt ël 27 ëd gené dël 1922.
Saturn (pianeta)
Soa giornà a dura 10,57 ore. Ël pianeta as vira tant an pressa dantorn a sò ass che a resta motobin apiatì ai pòlo e bombà a l'equator.
Giovanni Verga
Novele
🇫🇮
Saturn (pianeta)
Ij satélit
La pi part dij satélit naturaj ëd Saturn a son ëstàit dëscoatà da le sonde spassiaj.
J'esplorassion
Saturn a l'é stàit esplorà da Pioneer 11 e Pioneer 12 ant ël 1980 e 1981. Dal 2004 la sonda Cassini-Huygens a j'òrbita dantorn e a l'ha mandà ël robò Huygens an sla surfassa ëd Titan. 🇫🇮
Lenga terêna
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Terêna a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ter
🇫🇮
Brüsewitz
Brüsewitz a l'é un munissipi dl'Almagna localisà ant ël distret ëd Nordwestmecklenburg, stat ëd Meclemborgh-Pomerania Ossidental.
A aparten a l'aministrassion ëd Lützow-Lübstorf.
Fontenelle-en-Brie
Fontenelle-en-Brie a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l’Aisne. A së stend për na surfassa ëd 8,47 km², con 171 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 20 ab/km².
🇫🇮
Lenga reyesano
Pais andoa a l'é parlà
La lenga reyesano o Reyesano a fa part ëd le lenghe tacanan e a l'é parlà dzortut an Bolivia.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Reyesano a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=rey
🇫🇮
Lenga Krui
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Krui ò Krui a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut an Indonesia (Sumatra).<BR> <BR>
Lenga Mono, Còngo
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Mono, Còngo a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=mnh
Lenga Krui
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=krq
🇫🇮
Krui language
Lenga Ito
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Ito a peul esse:<BR> <BR>
Còdes ISO
<BR>
Ammerswil
Ammerswil a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton d'Argòvia, con sirca 650 abitant. As dëstend su na surfassa ëd 3,19 km², con na densità ëd popolassion ëd 204 abitant për chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Dintikon, Egliswil, Hendschiken, Lenzburg.
Fort Ware Water Aerodrome
Ël Fort Ware Water Aerodrome a l'é n'aeropòrt localisà a Fort Ware, Columbia Britànica, Canadà.
Quercus suber
thumb|right thumb|right thumb|right thumb|right
Descrission
Costo artìcol a l'é mach në sbòss. Da finì.
Ammerswil
La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman. 🇫🇮
Lanmeur
Lanmeur a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Brëtagna, ant ël dipartiment ëd Finistère. A së stend për na surfassa ëd 26,38 km², con 2.084 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 79 ab/km².
Quercus suber
Distribussion
Da finì.
Eastmain River Airport
L'Eastmain River Airport a l’é n'aeropòrt localisà an Eastmain, Québec, Canadà.
Quercus suber
Neuve
Da finì.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Lanmeur
🇫🇮
Lenga trinitario
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Trinitario a peul esse:
Lenga Ito
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=itw
Lenga trinitario
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=trn
🇫🇮
Trinitario language
Lenga the
Pais andoa a l'é parlà
La lenga the o The a fa part ëd le lenghe Àustro-Asiàtiche e a l'é parlà dzortut an Làos.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël The a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=thx
The language
Rignano Flaminio
Rignano Flaminio a l'é na comun-a dla region Lassio, provincia ëd Roma, con sirca 6.872 abitant. A s'ëstend për n'aira ëd 38 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 181 ab/km quadrà. A confin-a con Calcata (VT), Capena, Civitella San Paolo, Faleria (VT), Magliano Romano, Morlupo, Sant'Oreste.
🇫🇮
Psathyrella typhae
Descrission
Capel fin a 2 cm, da seuli a rupì, da brun càud a brunastr carn con ël sech. Bòrd strià, con fibrile biancastre ch'a dròco. Lamele pòch s-ciasse, pansarùe, brunastre rosà peui brun porporin scur. Gamba àuta fin a 2 cm e larga fin a 0,2 cm, fibrilosa con ël pé ambiancant.
Lanildut
Lanildut a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Brëtagna, ant ël dipartiment ëd Finistère. A së stend për na surfassa ëd 5,82 km², con 733 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 126 ab/km².
Psathyrella typhae
Ambient
A chërs ëdzora a detrì ëd piante ëd maré, dzora al livel ëd l'eva.
Lanildut
🇫🇮
Psathyrella typhae
Comestibilità
Sensa anteresse alimentar.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Psathyrella typhae (Kalchbrenner) A. Pearson & Dennis
Nùmer compless
Ij nùmer compless a son ëstàit antroduvù dël sécol ch'a fa XVI pr'arzòlve j'equassion quadràtiche.
La definission
As ciama nùmer compless n'espression dla forma a+ib, anté che a e b a son ëd nùmer reaj an manera che a+ib=a'+ib' si e mach si a=a' e b=b'. Sòn a veul dì che un nùmer compless a peul esse definì tanme na cobia ordinà (a,b) ëd nùmer reaj.
Fissà ël nùmer compless a+ib, ël nùmer real a as dis part real dël nùmer compless, antant che ib as ciama part anmaginaria. Donca, esempi ëd nùmer compless a son (noté che j'espression ib e bi a son considerà j'istesse). Si an particolar ant l'espression general d'un nùmer compless un a buta b=0, a oten ël nùmer real an d'àutre paròle, ij nùmer reaj a son ëd nùmer compless particolar.
Lenga Male
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Male ò Male a fa part ëd le lenghe omòtiche e a l'é parlà dzortut an Etiòpia.
Nùmer compless
La definission
Si nopà un a buta b=0, ël nùmer compless a dventa ch'as dis anmaginari s-cèt. Ël nùmer i a l'é l'unità anmaginaria.
Lenga Male
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Male a peul esse:
Nùmer compless
La definission
Ij nùmer compless a peulo esse antërpretà da na mira geométrica tanme dij pont ant ël pian d'Argand-Cauchy.
Lenga Male
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=mdy
Nùmer compless
Operassion an sij nùmer compless
An sij nùmer compless as definisso d'operassion ch'a spantio j'operassion corëspondente an sij nùmer reaj.
Lenga Male
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Nùmer compless
Adission
I definioma l'adission antra nùmer compless an butand
Multiplicassion
Për definì la multiplicassion antra nùmer compless, i butoma An particolar, i^2=-1.
Compless marià
Ij nùmer compless a+ib e a-ib as diso nùmer compless marià. An d'àutre paròle, doi nùmer compless a son marià s'a l'han l'istessa part real e opòsta part anmaginaria.
Lenga Dendi, Centràfrica
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Dendi, Centràfrica a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=deq
Tràpani
Tràpani a l'é na sità dla Sicilia ëd 70.648 abitant, capleugh dl'omònima provinsa.
Stòria
Ij roman a l'han ciapà la sità apress la bataja naval ëd j'Égadi (sconda mità dël III sécol aGC).
Ant ël sécol ch'a fa IX Tràpani a l'é stàit ocupà da j'àrabo. Con ij norman, dël 1077 a l'é vnùit na sità real con dij privilegi particolar; a l'ha passà un perìod ëd granda prosperità che a l'é andàit anans ant ij sécoj apress sota j'aragonèis. Costi-sì a l'han bonificà le zòne davzin-e e a l'han ëspantià la zòna urban-a con dij quartié neuv.
Conomìa
A parte dal sécol ch'a fa VIII aGC e fin-a al di d'ancheuj, j'arsorse dla popolassion a son gropà ëd fasson ës-ciassa al mar: la pësca, atività prinsipal, a l'é gionzusse a la cujìa dël coral, a le salin-e, al tràfich comersial marìtim e a j'àutre atività gropà a l'ambient marin.
Antra j'atività dl'artisanà a-i son ël travaj dij coraj, dle siràmiche e dij màrmol.
Leu d'anteresse
Ij leu 'd rancontr dij trapanèis as consentro arlongh contrà Torrearsa, cors Vitòrio Emanuel e Lèja Argin-a Élena.
Mërcà
Ant la piassa dël Mërcà dij Pess tuti ij di a-i é ël comersi dij prodot dël mar. Tuti ij giòbia ël mërcà tìpich dij bateur as dësrola al Rion Palma.
Anliure esterne
thumb|right|200px|La Tor dla Colombaia
Erebia medusa
Ambient
Na generassion a l'ann. La farfala a vòla da magg.
Distribussion
A viv an sj'Alp e fin a la Toscan-a, ant ij pòst ùmid, fin a 2000 méter.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Calandrella rufescens
thumb|right
Calandrella rufescens
Órdin:  ---<BR> Famija: ---<BR> Géner:  ---<BR> <BR> <BR> <BR>
Descrission
Àutri nòm an piemontèis: ... <BR> Costo artìcol a l'é mach në sboss. Da finì. <BR>
Dordogna (fium)
Statìstiche
Ël fium a l'é longh 483 km e a l'ha un bassin ëd 23.957 km².
Calandrella rufescens
Ambient
Da finì. <BR>
Dordogna (fium)
Vardé 'dcò
🇫🇮
Calandrella rufescens
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Calandrella rufescens
Arcevia
right|140px Arcevia a l'é un comun dlë Marche ëd 5.152 abitant, an provincia d'Ancon-a.
Baudsé (TO)
miniatura|sinistra Baudsé (Baldissero Torinese an italian) a l’é un comun ëd 3.721 abitant dla provincia ëd Turin.
Tradission
La mascra dël pais a l'é la Reina dël Cari.
Arcevia
Aministrassion
thumb|right|200px|Panorama Ël sìndich a l'é Andrea Bomprezzi (da l' 8/06/2009).
Lenga Nkari
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Nkari o Nkari a fa part dle lenghe niger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Nigeria.<BR> <BR>
Baudsé (TO)
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Piero Cordero dal 04/10/2021.
Arferiment
🇫🇮
Arcevia
Sità gemelà
Arcevia a l'é gemelà con:
Lenga Nkari
Classificassion
<BR>
Arcevia
Arferiment
🇫🇮
Lenga Nkari
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=nkz
Fontenoy (Aisne)
Fontenoy a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l’Aisne. As dëstend për na surfassa ëd 9,03 km², con 532 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 58 ab/km².
Lenga ashéninka pajonal
Pais andoa a l'é parlà
La lenga ashéninka pajonal o Ashéninka Pajonal a fa part ëd le lenghe arawakan e a l'é parlà dzortut an Perù.
Classìfica
Në schema ëd classìfica ëd l'Ashéninka Pajonal a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=cjo
Fowlmere Airport
Ël sò còdes aeropòrt ICAO a l'é EGMA.
Lenga ashéninka pajonal
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Psathyrella wavereniana
Descrission
Cost capìtol a l'é mach në sbòss. Da finì.
Ambient
A chërs sota ij pin arlongh ël mar.
Comestibilità
Sensa anteresse alimentar.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Psathyrella wavereniana M. Marchetti
Ramié
Ël vin Ramié as prodov ant la comun-a ëd Pomaret an provinsa ëd Turin.