cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lenga chuj, San Sebastián Coatán
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=cac
🇫🇮
Heinrich Himmler
🇫🇮
Mistorf
Mistorf a l'é un munissipi dl'Almagna, situà ant ël distret ëd Rostock, ant lë stat ëd Meclemborgh-Pomerania Ossidental. A l'ha 25.35 km² ëd aira, e soa popolassion dël 2019 a l'é staita stimà an 635 abitant.
Lac Pau (Caniapiscau) Water Aerodrome
Ël Lac Pau (Caniapiscau) Water Aerodrome a l’é n'aeropòrt localisà a Caniapiscau, Québec, Canadà.
Lenga Tagalog
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Tagalog o Tagalog a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut ant le Filipin-e.
Caraterìstiche
Ël Tagalog a l'ha doi géner, un për ij nòm pròpi e l'àutr për ij nòm comun. A-i é nen distinsion antr mascolin e feminin.
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Tagalog a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=tgl
🇫🇮
Lenga Kenyang
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Kenyang a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ken
Montéléger
44.85417°N, 4.93389°W
Montéléger a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Ròno-Alp, ant ël dipartiment dël Drôme. A së stend për na surfassa ëd 9,45 km², con 1900 abitant, scond ël censiment dël 2008, con na densità ëd 161 ab/km². 🇫🇮
Catignano
Catignano a l'é na comun-a dla region Abruss, provincia ëd Pescara, con sirca 1.541 abitant. A s'ëstend për n'aira ëd 17 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 91 ab/km quadrà. A confin-a con Civitaquana, Cugnoli, Loreto Aprutino, Nocciano, Pianella.
🇫🇮
Saint-Jean-du-Gard
Saint-Jean-du-Gard a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Lengadòca-Rossijon, ant ël dipartiment dël Gard. A së stend për na surfassa ëd 41,64 km², con 2 563 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 61 ab/km².
🇫🇮
Ohis
Ohis a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l’Aisne. A së stend për na surfassa ëd 6,48 km², con 319 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 49 ab/km².
🇫🇮
Danestal
Danestal a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Bassa Normandìa, ant ël dipartiment ëd Calvados. A së stend për na surfassa ëd 6,42 km², con 199 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 31 ab/km².
Lenga Kayak, Yinbaw
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Kayak, Yinbaw o Kayak, Yinbaw a fa part dle lenghe sino-tibetan-e e a l'é parlà specialment an Myanmar.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Kayak, Yinbaw a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=kvu
San Biagio Platani
right|140px San Biagio Platani (San Brasi an sicilian) a l'é un comun dla Sicilia ëd 3.594 abitant, an provincia d'Agrigent.
Sità gemelà
San Biagio Platani a l'é gemelà con:
Arferiment
🇫🇮
Ramaria aurea
Descrission
Pòch coralòid.
Ambient
A chërs sota latifeuja, dzortut sota ij fò.
Comestibilità
As peul nen mangesse.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Ramaria aurea (Sch.) Q.
🇫🇮
Lenga Karolanos
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Karolanos o Karolanos a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut ant le Filipin-e.
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Karolanos a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=kyn
🇫🇮
Lenga Seke, Vanuatu
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Seke, Vanuatu o Seke, Vanuatu a fa part dle lenghe austronesian-e e a l'é parlà specialment an Vanuatu.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Seke, Vanuatu a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ske
Lenga chuj, ixtatán
Pais an dova a l'é parlà
La lenga chuj, ixtatán o Chuj, Ixtatán a fa part ëd le lenghe maya e a l'é parlà dzortut an Guatemala.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Chuj, Ixtatán a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=cnm
🇫🇮
Gieugh olìmpich modern
Gieug olìmpich d'invern
🇫🇮
DNA
200px|thumb|right|Animassion d'un tòch d'ADN L'àcid desòssi-ribonuclèich a l'é ël material genétich dle célule che a conten, codificà an langage chìmich, tute j'istrussion për la sìntesi dle protein-e e për la regolassion ëd gran part dj'event celular. As trata 'd na molécola a forma 'd dobia élica tordùa. L'ADN a l'é localisà dzortut ant la nos celular, anté che a l'é assossià a protein-e e organisà an manera fòrt complicà ant ij cromosòma. Na s-cianta d'ADN as treuva andrinta ai mitocondr e, ant le piante, andrinta ai plastid, anté che a l'ha la fonsion ëd codifiché e dirige la bio-sìntesi ëd costi cit òrgo.
L'ADN a l'é pi sempi andrinta ai procariòt, anté che a l'ha gnun-e protein-e assossià e anté che a l'é nen organisà an struture complicà come a lo son ij cromosòma eucariòtich. L'ADN an coste célule a l'é present an forma ëd filament ësparagià ant ël citoplasma, ëd forma prevalentement arionda, e a l'é ciamà cromosòma batérich. Le molécole d'ADN ant le célule a l'han sempe dimension grande, che però a vario motobin conforma a la spece.
Lenga Moikodi
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Moikodi o Moikodi a fa part dle lenghe Neuva Guinea e a l'é parlà specialment an Papua Neuva Guinea.<BR> <BR>
DNA
Mach ant j'agn sinquanta a l'é stàit possìbil assigné con sicurëssa al ADN e a j'àcid nuclèich la fonsion ëd còdes che a adressa e a régola la pi gran part dj'atività celular. L'àcid desòssi-ribonuclèich a l’é ëdcò, da na mira biochìmica, un polìmer orgànich e ij sò monòmer a son ij desòssi-ribonucléutid. A l’é present andrinta a tuti j'organism vivent, e as peul trové ëdcò an bomben ëd vìrus. A l’é na molécola motobin amportanta përchè a traspòrta l'informassion genética necessaria a la trasmission dij caràter arditari. Tute le protein-e presente ant j'organism vivent a ven-o da un process ëd sìntesi ch'a l'ha soa adoss ant l'informassion ambaronà andrinta l'ADN.
San Biagio Saracinisco
San Biagio Saracinisco a l'é un comun dël Lassio dë 383 abitant, an provincia ëd Frosinon.
Lenga Moikodi
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Moikodi a peul esse:<BR> <BR>
DNA
Tuti ij nucleòtid a son formà da tre part: na molécola ëd desòssi-ribéusio (un sùcher sempi, apartenent ai pentus), un grop fosfà e na base asotà (citosin-a, guanin-a, adenin-a o timin-a). L'àtom ëd carbòni an posission 3 ansima l’anel dël disòssi-ribéusio a l’é lijà a un grop -OH da na resta fosfòrica che, a soa vòta, a gropa an posission 5 l'anel ëd ribéusio apartenent al monòmer ch'a l'ha da banda. I l’oma donca në schéletro fosfà-sùcher-fosfà..., e al contrari ai sùcher a son gropà le diverse base asotà, che a detèrmino la sequensa spessìfica.
San Biagio Saracinisco
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Dario Giustino Iaconelli (dal 27/05/2007).
Lenga Moikodi
Classificassion
<BR>
San Biagio Saracinisco
Aministrassion
🇫🇮
DNA
Ij confront d'ADN
An confrontand l'ADN ëd vàire animaj, as peul ëmzuré ël nùmer ëd sëmijanse e ëd diferense e tirene le relassion ëd parentela. 🇫🇮
Lenga Moikodi
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=mkp
Satyrium acaciae
Ambient
La ruva a viv dzortut ëdzora a Prunus. Na generassion a l'ann, ël parpajon a vòla da giugn a luj.
Distribussion
A viv ant l'Italia setentrional e sentral fin al Lassio.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Preistòria
Preistòria (da 'nt le paròle greche προ = anans e ιστορία = stòria) a l'é coma për sòlit as dis l'época anans che a-i fussa na stòria. Paul Tournal a l'ha anventà la paròla Pré-historique për dì ëd lòn che a l'avìa trovà ant le caverne dla Fransa meridional, e sta paròla-sì a l'é staita dovrà an fransèis fin da 'nt j'agn '30 dël 1800 për dì dël temp quand a-i era pa na scritura, e peui a l'é stait amportà ant l'anglèis da Daniel Wilson ant ël 1851.
Sta paròla a l'ha smonusse për la stra vàire ëd sò sust original ant ël sécol che a fa XX, përchè ël confin antra stòria (ant ël sens strèit d'esse në scrive) e àutre dissiplin-e d'arsërca a l'é avnùit viaman pì flessìbil. Al dì d'ancheuj la pì part ëd jë stòrich a dòvra dij dat che a-j rivo da vàire sorgiss diferente, e parèj gnun a pensa pì da bon dë gropé lë studi stòrich mach a n'época ëd 5000 ani, coj dont chèich cultura dël mond a l'ha lassane dij materiaj ëscrit. Sòn dzortut contand che a peul pro desse che l'òmo a-i sia già da vàire milion d'ani. Pr'esempi jë stòrich al dì d'ancheuj a studio le siviltà dij Selt, cole african-e e cole dl'América setentrional, dont la stòria a l'era, fin-a a nen tant temp fa, mach fàita ëd conte a vos e donca "preistòrica".
Montélier
44.93833°N, 5.03167°W
Preistòria
La preistòria as peul disse che a fasa data a l'andaré fin-a ël prinsipi dl'univers midem, combin che peui la paròla ël pì dle vire a sia dovrà për dì d'époche quand che ant sla Tèra a-i era già la vita; ij dinosàuro as peulo disse dle bes-ce preistòriche e j'òmo dle caverne as diso 'cò lor gent preistòrica.
Butand an considerand che, për definission, a-i é pa gnun document ëscrit che a peula rivene dai temp dla preistòria, lòn che i në soma an riva da dissiplin-e coma la paleontologìa, l'astronomìa, la biologìa, la geologìa, l'antropologìa e l'archeologìa, visadì tute siense naturaj.
Montélier
Montélier a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Ròno-Alp, ant ël dipartiment dël Drôme. A së stend për na surfassa ëd 24,76 km², con 3172 abitant, scond ël censiment dël 2004, con na densità ëd 126 ab/km².
Preistòria
La preistòria dl'òmo a resta diferenta da la stòria nen mach coma cronologìa ma ëdcò ant ël sens che a-j dà deuit a lòn che as ven a savej ëd culture archeològiche, pitòst che ëd nassion ò pura ëd pòpoj. Ën essend che a l'é limità a consideré dle reste materiaj pitòst che dij test (e mach cole reste che a son rivane fin-a a nojàutri), la preistòria a resta veujda ëd nòm. Për sossì, la terminologìa dovrà da jë studios ëd preistòria, coma pr'esempi Neanderthal ò pura Época dël fèr a l'é mach faita ëd tichëtte moderne sërnùe për comodità, dont për decid-ne ël sust precis soèns a s'anandio dle gran discussion e ruse antra studios.
Lac Sébastien Water Aerodrome
Ël Lac Sébastien Water Aerodrome a l’é n'aeropòrt localisà an sël Lac Sébastien, Québec, Canadà.
Montélier
🇫🇮
Preistòria
La data che a marca la fin dla preistòria, visadì la data da che dle stòrie scrite a peulo giuteje a l'arsërca académica, a resta diferenta da region a region. An Egit për sòlit as ten për bon-a na data anviron al 3500 aGC, nopà che an Neuva Guinéa la fin dl'época preistòrica a l'é motobin pì tacà a nojàtri ant ël temp, 1900 dGC.
Alassio
Alassio (Arasce an lìgur) a l'é un comun d'11.004 abitant dla Liguria, an provincia ëd Savon-a.
Preistòria
Sistema ëd datassion
Fin che a-i riva nen l'òmo, për definì j'èpoche dla preistòria as dòvra na scala ëd temp geològich. Peui l'archeologìa a në smon pì ëd materiaj e na division pì fin-a dij moment pì tard, che as diso preistòria dl'òmo.
Pietro Ruggeri
Biografìa
thumb|right Pietro Ruggeri dë Stabello a l'era nassù dël 1797, ant ël paisòt dë Stabello vzin a Zogno. A l'era vivù a Bérghem, andoa a fasìa ël ragionié; a l'era nen sposasse, a l'ha vivù an povertà j'ùltim agn. A l'é mòrt dël 1858.<BR>
Preistòria
Sistema ëd datassion
La preistòria dl'òmo ant ël Vej mond për sòlit a resta classificà an tre età. Ën fasend parej as género tre division separà antra lor conforma a la tecnologìa ëd produssion dj'utiss che as dovrava dë pì ant sël pòst. Për ël Neuv mond a son ëstàite studià dj'àutre convension nominaj, coma as peul ës-ciairesse ant la vos archeologìa dj'Amériche.
Alassio
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Enzo Canepa (dal 27/05/2013).
Preistòria
Sistema ëd datassion
Tuti sti sistema ëd classificassion-sì a resto viaman pì malfé a dovresse për j'archeòlogh. Maraman che jë sgav a smon-o ëd neuv materiaj a ven fòra na vision dla preistòria motobin pì variegà che nen lòn che as peula rapresentesse con djë scale cronològiche che soèns a smijo s-ciapà col piolòt.
Pietro Ruggeri
Euvre
Ël Ruggeri a publicava da sol soe poesìe.
Don Barlöca in viàs
L'inissi:
Preistòria
Anliure esterne
🇫🇮
Lenga Kendem
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Kendem a peul esse:<BR> <BR>
Pietro Ruggeri
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi
Arferiment
🇫🇮
Lenga Kendem
Classificassion
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=kvm
Ramaria gracilis
Descrission
Motobin cita, biancastr carnos, con odor anisà.
Ambient
A chërs a tèra.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Ramaria gracilis (Sch.) Q.
🇫🇮
Bonnevaux
Bonnevaux a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Lengadòca-Rossijon, ant ël dipartiment dël Gard. A së stend për na surfassa ëd 8,81 km², con 102 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 11 ab/km².
🇫🇮
Alassio
Anliure esterne
thumb|left|300px|Panorama 🇫🇮
Mycena galericulata
thumb|right
Descrission
Capel fin a 6 cm, da biancastr a brun grisastr. Lamele pì o meno spassià, bianche peui reusa con l'età, venà an sël fond. Gamba àuta fin a 10 cm e larga fin a 0,5 cm, motobin gorëgna, sensa pèil, dël midem color o pì ciàira. Savor farinos.
Ambient
A chërs ëdzora a le suche e ël bòsch mars.
Comestibilità
Sensa anteresse alimentar.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Lenga Kayak, Yintale
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Kayak, Yintale o Kayak, Yintale a fa part dle lenghe sino-tibetan-e e a l'é parlà specialment an Myanmar.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Kayak, Yintale a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=kvy
Oigny-en-Valois
Oigny-en-Valois a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l’Aisne. A së stend për na surfassa ëd 11,88 km², con 163 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 13 ab/km².
🇫🇮
Mühl Rosin
Mühl Rosin a l'é un munissipi dl'Almagna, situà ant ël distret ëd Rostock, ant lë stat ëd Meclemborgh-Pomerania Ossidental. A l'ha 24.29 km² ëd aira, e soa popolassion dël 2019 a l'é staita stimà an 1.130 abitant.
Spassi vetorial topològich
An matemàtica, në spassi vetorial topològich (o ëdcò spassi topològich linear) a l'é në spassi anté ch'a son definìe sia na strutura topològica che na strutura dë spassi vetorial, an manera da esse compatìbij antra 'd lor, visadì che j'operassion a sio continue. Jë spassi vetoriaj topològich a son d'oget motobin ëstudià ant l'anàlisi fonsional. L'arserca ansima a jë spassi vetoriaj topològich a l'é stàita anandià da Stefan Banach ant j'agn '30, tanme generalisassion pròpe djë spassi ëd Banach.
Lenga tojolabal
Pais an dova a l'é parlà
La lenga tojolabal o Tojolabal a fa part ëd le lenghe maya e a l'é parlà dzortut an Méssich.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Tojolabal a peul esse:
Spassi vetorial topològich
Definission matemàtica
Ch'as denòta \mathbb{K} ël camp dij nùmer reaj o compless, con soa topologìa sòlita. Në spassi topològich vetorial X ansima a \mathbb{K}, a l'é në spassi vetorial ansima a \mathbb{K} dotà ëd na topologìa \mathcal{T} con le proprietà che:
Lenga tojolabal
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=toj
🇫🇮
Spassi vetorial topològich
Definission matemàtica
An tuti ij doi cas, jë spassi prodòt a son dotà dla topologìa prodòt. Në spassi topològich vetorial a l'é ant ës sens-sì na strutura che nen mach a sodisfa a j'ipòtesi dë spassi vetorial e topològich, ma a garantiss ëdco na compatibilità antra le doe.
San Lourenzo de Nogueira, Meis
San Lourenzo ëd Nogueira a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Meis. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 597 abitant (327 fomne e 270 òm), distribuì an 10 grup ëd popolassion.
Spassi vetorial topològich
Proprietà
La rason ch'a rend jë spassi vetoriaj topològich n'utiss motobin dovrà an matemàtica, a l'é ch'as trata d'un concet motobin general: vàire spassi dovrà soens a son dë spassi vetoriaj topològich; ant ël midem temp le teorìe matemàtiche ch'as peul fess-ie ansima a son pitòst riche.
San Lourenzo de Nogueira, Meis
🇫🇮
Spassi vetorial topològich
Ansem limità
Un sot-ansem A ëd lë spassi vetorial topològich X as dis limità s'a-i son n'antorn I ëd 0 \in X e në scalar taj che k I a conten A. La possibilità ëd parlé d'ansem limità, ant n'àmbit astrat parèj, a l'é stait da na mira stòrica un dij fator ch'a l'han contribuì al dësvlup dlë studi djë spassi topològich vetoriaj.
Doalità
Le nossion ëd doalità a son motobin amportante ant l'àmbit dlë studi djë spassi topològich vetoriaj.
Dàit në spassi topològich vetorial X, a l'é natural consideré sò spassi doal X^\star, visadì l'ansem dont j'element a son tute j'aplicassion linear continue. Ansima a X a-i resta antlora definìa na topologìa, tanme la topologìa pì débola ch'a rend continuo tuti j'element d'X^\star. Costa topologìa a l'é ciamà topologìa débol (dagià ch'a l'é pì débol ëd \mathcal{T}). Ël fàit armarchèivol a l'é che l'ansem X echipagià dla topologia a l'é ancor në spassi vetorial topològich.
Fonsion a valor an në spassi vetorial topològich
La class pì general ëd fonsion për la qual as conòssa na teorìa dl'antëgrassion a l'é la class dj'aplicassion da në spassi mzuràbil a valor an në spassi vetorial topològich. Costa nossion a l'é conossùa tanme antëgral ëd von Neumann.
Stabilità sota a prodòt
Dàita na famija (finìa o infinìa) dë spassi vetoriaj topològich X_i, sò prodòt cartesian \Pi_i X_i a l'ha na strutura natural sia dë spassi topològich che dë spassi vetorial. Cost prodòt a arzulta ëdcò esse në spassi vetorial topològich.
Esempi
Jë spassi Lp a son dë spassi vetoriaj topològich, për qualsëssìa p con, ma a son dë spassi localman convess mach për. 🇫🇮
Lenga Magahat
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Magahat a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=mtw
🇫🇮
Eure (fium)
thumb|right|200px|L'Eure a [[La Flèche, davzin soa confluensa ant la Sen-a.]] L'Eure a l'é un fium dla Fransa. A dà sò nòm a doi dipartiment: Eure e Eure-et-Loir.
Përcors
A nass a Moulicent e as campa ant la Sen-a a Saint-Pierre-lès-Elbeuf.
Statìstiche
A l'é longh 228,7 km e a l'ha un bassin ëd 6.017 km².
Luigi Benaglio
Biografìa
Luigi Benaglio a l'era nassù dël 1843, ëd famija nòbil, a l'é mòrt dël 1908 a a l'é stàit storà a Verdello.
Eure (fium)
Vardé 'dcò
🇫🇮 ‎
Ravënna
Ravënna (Ravêna an romagneul) a l'é na sità dl'Emilia-Romagna ëd 151.055 abitant, capleugh dl'omònima provinsa.
Luigi Benaglio
Euvre
Ël Benaglio a l'ha publicà dël 1880 na colan-a ëd sonèt:
Sensa tìtol
An costo sonèt sensa tìtol, a son da ten-e an cont la parlà rùstica e le palataj finaj an tante paròle. L'inissi:
Ravënna
Sità gemelà
thumb|right|200px|Cesa ëd San Vital Ravënna a l'é gemelà con:
Anliure esterne
🇫🇮
Mycena galopus
thumb|right thumb|right
Luigi Benaglio
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi
Arferiment
🇫🇮
Mycena galopus
Descrission
Capel fin a 2 cm, brunastr, variàbil. Lamele motobin s-ciasse. Gamba àuta fin a 8 cm e larga fin a 0,3 cm, bes grisastr. Làit bondos, bianch.
Albisola Superiore
Albisola Superiore (D'äto d'Arbisseua an lìgure) a l'é un comun dla Liguria ëd 10.370 abitant, an provincia ëd Savon-a.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Franco Orsi (da l' 8/06/2009, scond mandà dal 26/05/2014).
Anliure esterne
left|thumb|250px|Panorama dël litoral 🇫🇮
Mycena galopus
Ambient
A chërs ant ij bòsch, për tèra o dzora a detrì diferent.
Comestibilità
Sensa anteresse alimentar.
Cepagatti
Cepagatti a l'é na comun-a dla region Abruss, provincia ëd Pescara, con sirca 9.093 abitant. A s'ëstend për n'aira ëd 30 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 303 ab/km quadrà. A confin-a con Chieti (CH), Pianella, Rosciano, San Giovanni Teatino (CH), Spoltore.
🇫🇮
Jack Kerouac
Dël 1944 Kerouac a l'é mariasse con soa prima fomna, Edith Parker.
Dël 1948 a l'ha anventà ël nòm ëd la Generassion beat.
A l'é mòrt dël 1969.
Euvre prinsipaj
Conforma a lòn ch'as dis, Kerouac a l'ha scrivù st'euvra dai 2 ai 22 d'avril 1951, ansima a 'n rolò 'd carta longh ëscasi 40 méter. Tutun, l'autor a l'ha butà ses agn për trové n'editor ch'a na publichèissa na version pì moderà. 🇫🇮
Lenga Tuki
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Tuki o Tuki a fa part dle lenghe nìger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Cameron.<BR> <BR>
Gilles Deleuze
thumb|right|200px|Gilles Deleuze Filòsof fransèis.
Lenga Tuki
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Tuki a peul esse:<BR> <BR>
Gilles Deleuze
Gilles Deleuze a l'era nassù a Paris ël 18 ëd gené dël 1925 e a l'é mòrt ambelelà ël 4 ëd novèmber dël 1995.
Lenga Tuki
Classificassion
<BR>
Danvou-la-Ferrière
Danvou-la-Ferrière a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Bassa Normandìa, ant ël dipartiment ëd Calvados. A së stend për na surfassa ëd 11,92 km², con 155 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 13 ab/km².
Lenga Tuki
Còdes ISO
<BR>
Danvou-la-Ferrière
🇫🇮
Lenga Tuki
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bag
Gilles Deleuze
Euvre prinsipaj
An colaborassion con Félix Guattari:
La Guassora
La Guassora (Guazzora an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 306 abitant, ant la provinsa ëd Lissandria.
Sò teritòri as treuva an sla riva ossidental ëd la Scrivia nen lontan da soa confluensa ant ël Pò, ant la pian-a aluvional lissandrin-a comprèisa antra ij Còj Tortonèis e 'l fium Pò.
Stòria
Ël prim nòm atestà dla Guassora a l'é Guadatorium, përché l'abità as trovava aranda a në svass ëd fium atravers ël qual as colegavo ël Tortonèis e la Lomlin-a. Ël borgh atual a nass dël sécol ch'a fa XIII e a ven nominà tanme Curte Guazzatoria. Contut ch'a fussa pì davzin a Torton-a, a livel aministrativ a l'era sota la giurisdission ëd la Comun-a e dël Prinsipà 'd Pavìa. A l'ero sgnor dël pòst ij nòbij dla famija Curt, d'orìgin vogherèisa. Dël 1314, Maté Viscont a don-a ai Curt ël castel ëd Montmers a la confluensa dla Scrivia, e a dëstina a lor ël contròl dij passagi sël Pò e la guerna dij pòrt. Dël 1507 ij Curt a l'ero ancora resident a la Guassora ma dël sécol sucessiv a l'ero tramudasse an manera definitiva a Pavìa. Ël pais a va dapress a le sòrt dël Ducà 'd Milan, an passand dai Viscont a jë Sfòrsa e pì tard a jë spagneuj. A l'inissi dël Setsent, la Guassora a l'é anfeodà a la famija Biglia.
Dël Setsent ël pais, tanme tut ël Tortonèis, a passa sota la protession dël re Carl Emanuel III ëd Savòja. D'apress a la fin dla dominassion fransèisa dl'Imperi 'd Napoleon Bon-a-part, La Guassora a torna ant ël Regn ëd Sardëgna, ant la Divison (peui Provinsa) ëd Lissandria, ant la Provinsa (peui Sircondari) ëd Torton-a e ant ël Mandament ëd Sal.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Pierino Cereda (da l'08/06/2009, scond mandà dal 26/05/2014; dagià sìndich dal 1985 al 2004).
Sità gemelà
La Guassora a l'é gemelà con:
Lenga Nawaru
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Nawaru o Nawaru a fa part dle lenghe Neuva Guinea e a l'é parlà specialment an Papua Neuva Guinea.<BR> <BR>
La Guassora
Arferiment
🇫🇮
Lenga Nawaru
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Nawaru a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Còdes ISO
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=nwr
Lac Sept-Îles Water Aerodrome
Ël Lac Sept-Îles Water Aerodrome a l’é n'aeropòrt localisà an sël Lac Sept-Îles, Québec, Canadà.
Montferrand-la-Fare
44.36083°N, 5.45028°W
Montferrand-la-Fare a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Ròno-Alp, ant ël dipartiment dël Drôme. A së stend për na surfassa ëd 11,24 km², con 46 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 4 ab/km².
🇫🇮
Netun (pianeta)
Netun (dal latin NEPTUNUS, -I ; ) a l'é 'l pianeta pì lontan dal Sol (a na distansa media ëd 4503 milion ëd chilòmeter), ël pì cit dij gigant gaseus dël sistema solar. A l'ha 'n diàmetro ch'a l'é quasi l'istess d'Uran, na frisa 'd meno, combin che soa massa a sia pì granda.
N'ann ëd Netun a dura 164,79 agn terestr e soa giornà 16,11 ore.
A l'ha tërdes satélit, dont ël pì important, Triton, dëscoatà dissèt di apress la dëscuverta dël pianeta, a l'é na gròssa lun-a con na fòrta atività geològica. A l'é probàbil ch'as sia formasse da n'àutra part e ch'a sia stàit peui ciapà dal camp ëd gravità ëd Netun. J'àutri dódes satélit a son cit.
Dëdlà dl'òrbita 'd Netun ─ a 30 UA dal Sol ─ i trovoma pì nen d'àutri pianeta, tuti ij còrp ch'a-i é dëdlà a son ciamà ogèt trans-netunian (scursà TNO). La pì part ëd costi as treuvo andrinta a la Sëntura 'd Kuiper, popolà da pianeta nan, asteròid ëd varie dimension e comëtte.
J'anej
Ij sinch anej ëd Netun a son fàit ëd partissele ëd póer geilà. A son ëstàit dëscoatà dël 1984, peui la sonda Voyager 2 a l'ha mostrà ch'a j'ero sinch.
An chèich pòst a son motobin fin, lòn che miraco as dev a la gravità ëd soe lun-e.
La dëscuverta
Da la Tèra, Netun a l'é nen visìbil a l'euj.
Constatand la stravisa trajetòria d'Uran, ij siensià a l'avìo anmaginà che miraco n'àutr pianeta a na anfluensava ël moviment. Netun l'é stàit dëscurvì ai 23 dë stèmber dël 1846 da Johann Gottfried Galle a l'Osservatòri 'd Berlin, grassie a le prevision teòriche dël matemàtich Le Verrier.
L'esplorassion
Mach la sonda Voyager 2 a l'é rivà fin-a a Netun, dël 1989, apress un viage ëd dódes agn a travers dlë spassi. Voyager 2 a l'ha dëscoatà che vàire orissi as dësrolo su Netun e ëdcò dij lans d'asòt e póer ch'a rivo da Triton, possà da dij vent fòrt. La sonda a l'ha analisà j'anej e dëscoatà ses lun-e.
Dagià che ël pianeta a l'é motobin leugn, ij signaj radio dla sonda a l'han butaje quatr ore për rivé an sla Tèra. 🇫🇮
Lenga Kayak, Manumanaw
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Kayak, Manumanaw o Kayak, Manumanaw a fa part dle lenghe sino-tibetan-e e a l'é parlà specialment an Myanmar.<BR> <BR>
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Kayak, Manumanaw a peul esse:<BR> <BR>
<BR>
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=kxf
Satyrium ilicis
Ambient
La ruva a viv dzortut an dzora a rol. Na generassion a l'ann, la farfala a vola da giugn a luj.
Distribussion
A viv ant tuta Italia fin a la Sicilia, a manca an Sardegna.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Lenga Sulod
Pais an dova a l'é parlà
La lenga Sulod o Sulod a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut ant le Filipin-e.
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël Sulod a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=srg
🇫🇮
Carl Emanuel III
miniatura|Carl Emanuel III Carl Emanuel III ëd Savòja a l'era nassù a Turin ël 27 Avril 1701 e ambelelà a l'é mòrt ël 20 Fërvé 1773, apress 43 agn ëd regn.
A l'é stàit Re ëd Sardëgna, duca ëd Savòja, marchèis ëd Monfrà, marchèis ëd Salusse, prinsi ëd Piemont e cont d'Osta, Morian-a e Nissa dal 1730 al 1773.
Sota sò regn, durà quarantetré agn, ël regn a l'ha combatù ant le guère 'd sucession polonèisa e austrìaca, vagnand ëd neuv teritòri e avansand ij confin al Tesin. Pòch stimà da sò pare 'me militar, a l'ha sernù mach dij soldà 'me ministr e consejé.
Vita
miniatura|Carl Emanuel a sinch agn
La famija e j'agn dla gioventura
Carl Emanuel a l'é nassù a Turin da Vitòrio Medeo II ëd Savòja e da soa prima fomna, la prinsipëssa fransèisa Ana Marìa ëd Borbon-Orléans. Soa mare a l'era fija ëd Flip I d'Orléans e Enrichëtta Ana Stuart, novoda dël re Carl I d'Anghiltèra e Enrichëtta Marìa ëd Fransa. Carl Emanuel a l'era ëdcò barba ëd Luis XV ëd Fransa, dagià ch'l'era frel dla mare dël re fransèis, Maria Adelàide ëd Savòja; chiel a l'era cugnà ëd Marìa Luisa ëd Savòja, regin-a dë Spagna e fomna 'd sò cusin dë scond gre, Flip V dë Spagna.
Carl Emanuel a l'era lë scond dij tre fieuj mas-cc ëd Vitòrio Medeo II e donch quand a l'é nassù a l'era nen l'ardité; a l'é vnù prinsi arditari quand, dël 1715, sò frel pì grand Vitòrio Medeo a l'é mòrt, e a l'ha ancaminà a esse educà ëd fasson rigorosa për sò ròl futur, educassion soagnà diretaman dal pare conforma soe idèje përsonaj e sensa stìmoj colturaj.
Le relassion con ël pare
Carl Emanuel a vivìa a Turin mentre che la sità a cangiava vàire për ij darié eveniment polìtich. Ël Piemont, dòp d'eveniment contrastà, a l'avìa vagnà la Guèra ëd sucession spagneula, batend l'esèrcit fransèis ëd Luis XIV e sò pare, Vitòrio Medeo II ëd Savòja, a l'avìa otnù 'l tìtol real, an arseivend la Sicilia, bele che peui a l'avìa dovù scangela con la Sardëgna. Ël re a l'era viaman vnù pì dësgustà da jë spatuss ëd soa cort: as vestìa con camise ëd tèila gresa. Turin a l'era donch na sità vreman austera: për vorèj real le festé a l'ero vietà, fé djë spatuss a l'era 'n crìmen. Vitòrioo Medeo II, dòp ij trionf polìtich e militar a l'era viaman vnù solengh e arzervà.
Dòp ël 1728 le strambarìe dël re a son pegiorà, miraco për na maladìa mental. La fomna Ana, mare ëd Carl Emanuel, a l'era mòrta, e ëdcò 'l prim fieul, al qual Vitòrio Medeo a vorìa tanta bin, a l'era mòrt.
Nopà, ël pare a apressiava pa "Carlin", 'me a l'era stranomà da la gent: nisi e 'n pò ghërcc, a l'era dventà assè sarà ëd caràter ant j'agn auster ëd la cort, a parlava mach quand a dovìa. Soa istrussion a l'era stàita aprossimativa, dagià che tùit a-j dasìo da ment mach al frel pì grand. Sòe mancanse a son ëstàite sorpassà an travajand da banda dël pare, an visitand ij fòrt e conversand e fasendse anteroghé daj ministr.
Vitòrio Medeo II a l'ha fàit marié 'l fieul dël 1722 con la prinsipëssa Ana Cristin-a Luisa ëd Pfalz-Sulzbach, mòrta dòp n'ann e lassand a Carl n'ardité ch'a l'é ëdcò mòrt da nadin. La sconda fomna, sernùa sèmper dal pare, a l'é stàita Polissen-a ëd Hessen-Rotenburg, ch'a l'ha dàit a Carl la pì part dij fieuj. Carl Emanuel a l'avìa tant grinor për chila, ma l'era nen apressià da sò mëssé, ch'a disìa che la fomna a dëstornava 'l fieul da la polìtica, fin-a 'l dì ch'a l'ha comandà a òm e fomna ëd deurme ant d'apartament separà.
L'artir ëd Vitòrio Medeo e 'l monté ëd Carl Emanuel III
Dël 1730 ël vej re Vitòrio Medeo a l'ha decidù 'd lassé al fieul ël regn ëd Piemont e 'l 3 stèmber a l'ha anunsialo a tùit sòj ministr, rancontrà a Rìole. A smija che Carl Emanuel a l'avìa dit al pare ëd resté re, an lassandje mach ël ròl ëd regent an Piemont, ma Vitòrio a l'avìa rëspondùje:
Dòp pòch temp a Chambéry, Vitòrio Medeo a l'ha tacà torna a comandé 'l fieul, che tutun a l'avìa dàit baj e feste a cort. Ël pare a l'é stàit pijà da na mal ant la neuit dël 4 Fërvé 1731, ma dòp esse varì a truscava për torné re. Dl'istà 1731, mentre Carl a l'era a Chambéry, a l'ha svergnalo dnans ai so ministr, disendje d'esse nen bon.
Vitòrio donch a l'é andàit a sté a Moncalé e, sigur ëd torné re, a l'ha dit al marchéis d'Ormea:
Carl Emanuel a l'ha arciamà ël consèj dla Coron-a për valuté ij fàit, e a l'ha fàit aresté e ampërzoné Vitòrio Medeo II: s'as agìa nen dlongh parèj, peul desse che Vitòrio a sarìa andàit a Milan a parlé con l'imperator, e 'l Piemont a sarìa stàit anvadù. Con un cit ploton ëd bajèt e sòj ministr, Carl Emanuel III a l'é rivà a l'improvisa a Moncalé, a l'ha arestà 'l pare e a l'ha saralo a Rìvole. Da col moment Carl Emanuel a l'é restà re. miniatura|Carl Emanuel III con Vitòrio Medeo III da cit ch'a mostra al pare na carta 'd Milan (1733)
La guèra ëd sucession polonèisa
Dël Fërvé 1733 ël re ëd Polònia a l'é mòrt e jë stat europengh a l'han rusà për la sucession: ël fieul dël re mòrt, August III ëd Polònia, a l'era sostnù da l'Àustria e Stanislav Leszczyński, mëssé dël re ëd Fransa, da Paris. Carl Emanuel III a l'é butasse da la part ëd sò anvod Luis XV e, 'me a disìa 'l Tratà ëd Turin dël 1733, a l'ha marcià vers Milan për ocupé la sità e l'antrega Lombardìa, diciairand guèra ël 28 Otóber: sensa combate tròp a l'ha vagnà a Vigévan, Pizzighettone, Sabbioneta e Cremon-a, a l'é rivà a Milan e a l'ha butà dij piemontèis al goern.
Antratant j'ambassador fransèis a tentavo 'd cissé Flip V dë Spagna a loté con ij franch-piemontèis, ma chiel-sì a l'ha ciamà an scambi ël contròl ëd Milan e Màntoa e ij negossià a son durà vàire. Carl Emanuel III, da general pi àut an gre dl'esèrcit alià a l'ha pijà la risolussion ëd fé nen scapé la bon-a ocasion e l'é partì contra ij nemis vagnand la bataja ëd San Pe e la bataja ëd Guastalla (1734).
Ant la Pas ëd Vien-a (1738), as forsavo sia Carl Emanuel III sia Flip V a chité Milan, ma la vitòria a l'é stàita arconossùa al Piemont con le tère dle Langhe, ëd Torton-a e Noara.
La guèra ëd sucession austrìaca
Dal 1741 al 1748 l'Europa a l'é stàita implicà ant la guèra ëd sucession austrìaca, apress che djë stat ch'a l'avìo signà la Sansion Pragmàtica (1713) as arfudavo d'arconòsse Marìa Teresa d'Àustria 'me sovran-a dla Monarchìa dj'Asborgh.
Carl Emanuel III a l'é butasse da la part ëd Marìa Teresa, subend l'anvasion fransèisa. Dël 1747 l'esèrcit fransèis a l'ha atacà 'l Piemont arlongh quatr diression: la Val Vràita, anté ch'a l'é stàit arpossà; Coni, andoa Baron Litron a l'ha difendù la sità; Lissandria, ch'a l'ha arzistù bele dòp ël robaton ëd Nissa, Torton-a, Piasensa e Parma; Val Susa. Tutun ij piemontèis a son difendusse con la vitòria dl'Assieta, combin ch'a l'ero pì dësvantagià sia për nùmer che për arme. Dòp sòn ël conflit a l'é passà an Olanda.
Dël 1748, con ël Tratà d'Aachen, ël regn ëd Sardëgna a l'é pijasse andré Nissa e Savòja e a l'ha otnù Vigévan, Voghera e Beube, an spostand ij confin piemontèis fin-a al Tesin.
J'agn apress
Dòp j'eveniment ëd guèra, Carl Emanuel III a l'ha comandà dël 1750 l'ostension dël Sàcher Sudari për aringrassié dla vitòria.
Dël 1767, profitand dël fàit che la Repùblica ëd Génoa a l'avìa përdù 'l contròl ëd la Còrsica, e che la Fransa a tribulava con j'arvire comandà da Pasquale Paoli, a l'ha pijà 'l contròl dl'arsipélagh dla Madlen-a, dacant la Sardëgna ma motobin gropà a la Còrsica.
A l'ha soagnà bin ij fòrt e le protession sj'Alp e ai confin. A l'ha antrodovù la meritocrassìa ant le gerarchìe militar, favorend ëdcò coj ch'a l'ero nen nòbij. Për selebré soe amprèise militar e cole ëd soa ca, a l'ha finansià la storiografìa dël regn, angagiand pr'esempi Ludovico Antonio Muratori. A l'ha angagià Jean-Jacques Rousseau për monté 'l prim catast piemontèis, publicà dël 1770.
Ai 19 dë dzèmber 1771 a l'ha sot-signà na lej për "l'abolission dle taje feodaj", e sòn a l'ha përmëttù ai campagnin ëd caté ij drit feodaj da sòj padron. Dnans a l'arzistensa dij nòbij e dël clero, Carl Emanuel a l'ha dovù arnonsié al proget, ch'a sarà arpijà da sò fieul Vitòrio Medeo III.
A l'ha sostnù l'assolutism, tentand ëd consentré an soe man ël podèj: a l'ha limità ij goern locaj, gavand vàire privilege a la sità d'Osta. Ëdcò la libertà dë stampa a l'é stàita limità, con ël fot dj'anteletuaj dël temp (Alfé, Bodoni, Lagrange, ch'a l'han dovù publiché ant ij pais strangé soe euvre.
Carl Emanuel III a l'é mòrt ël 20 Fërvé 1773. Ël funeral grandios a l'é selebrasse ant ël Dòm ëd Turin ël 1m Avril 1773. A l'é stàit sotrà a Superga, andoa soa tomba monumental a l'é ant la posission opòsta a cola dël pare.
Dissendensa
Da sòj tre mariage:
Anliure esterne
🇫🇮
Ho Chi Minh City
right|200px Ho Chi Minh City a l'é stàit la capital dël Vietnam dal 1956 al 1975. A resta ant ël sentr dël pais, a anviron 1730 km a sud ëd Hanoi. A conta 7.100.000 abitant (2009).
Ël reopòrt ëd Tan Son Nhat as treuva a 6 km a nòrd dla sità. 🇫🇮
Filologìa
Da na mira etimològica, Filologìa a veul dì "amor dle paròle". S'as veul esse pì precis, a l'é mej dì "un vorej amprende ij dovré passà e present dij sistema ëd comunicassion antra përson-e". An costa dissiplin-a, lòn che le lenghe ch'as ëstudio a l'han an comun a l'ha pì d'amportansa che nen soa orìgin ò età (visadì, soa etimologìa), për tant che 'cò sti fator-lì a l'abio sò pèis. La paròla a ven dal grech philos (φίλος) ch'a veul dì amor e logos (λόγος), ch'a veul dì paròla. Për capì na lenga, la filologìa a sërca dë capine l'orìgin, e për via ëd sòn soèns a la diso "studi dij test e dle lenghe antiche", però costa a l'é n'antërpretassion nen completa.
Ant le tradission acadèmiche ëd chèich nassion, për "filologìa" as antend lë studi ëd na lenga ansema a col ëd soa literatura e aj contest stòrich e cultural dont a fa da manca për podèj capì j'euvre literarie e j'àutri test ch'a l'abio d'amportansa cultural. La filologìa parèj a ven ciapé andrinta lë studi dla gramàtica, dla retòrica, dla stòria, dl'antërpretassion dj'autor e dle costume crìtiche associà con na chèica lenga.
Col sust pì strèit ëd "lenghìstica stòrica", la filologìa a l'é stàita un-a dle prime manere che, dël sécol ch'a fa XIX la siensa a l'ha anandiasse a studié la lenga dla gent, ma peui a l'é stàita sorpassà da la siensa moderna dla lenghìstica dij prim dël sécol ch'a fa XX, për via dl'anfluss ëd Ferdinand de Saussure, ch'a l'ha fortì che ël parlà a sia la question pì fondamental.
La filologìa a fa tesòr dl'esse bon a conòsse le paròle ëd na lenga da 'nt le rèis ëd n'àutra, ën trovand dle reìs e na gramàtica comun-a.
Filologìa comparativa
Na branca dla filologìa a l'é cola dla lenghìstica comparativa, ch'a la studia le relassion antra lenghe. Dle ròbe ch'as ësmijo antra sànscrit e lenghe europenghe a son stàite notà fin dij prim dël sécol ch'a fa XVI e a l'ha mnà a pensé ch'a podèissa ess-ie stàit na lenga comun-a d'andova tute coste-sì a sarìo vnùite. Sta lenga ipotètica al dì d'ancheuj as ciama Pròto-Indoeuropengh. L'anteresse dla filologìa për le lenghe antiche a l'ha mnà a studié cole che dël sécol ch'a fa XVIII as consideravo lenghe "esòtiche", për via ch'a podìo fé ciàir ant sëj problema ch'a-i ero për capì e decifré j'orìgin dij test pì vej.
Filologìa radical
La filologìa radical a l'é un pijesse andré al dì d'ancheuj na tradission veja ëd sécoj ant lë studi dij test. Dëmentrè che la filologìa an sens largh a dòvra j'arzultà dl'arsërca testual coma na "preuva" për dle fórmole pì larghe e astrate, la filologìa radical a l'ha l'arsërca ant sëj test coma but ùnich. Coma esempi as peul portesse l'esplorassion filològica ëd culture antiche e moderne fàita da Nietzsche, tant ant sò travaj publicà che an coj nen publicà.
Filologìa testual e modìfiche dij test
A resto ant la filologìa ëdcò lë studi dij test e ëd soa stòria. An sossì a-i intro ëdcò dj'element ëd crìtica dël test, për provesse ad arfé ël test original ëd n'autor ën basand-se ansima a còpie diferente dij manuscrit. Sta branca d'arsërca a l'é anandiasse con lë studi dla Bibia e a l'ha na longa tradission, a parte da l'Arforma. Jë studios a l'han provasse a trové ël test original ëd la Bibia da 'nt le variassion ëd manuscrit ch'a son rivane. Ël midem sistema a l'é stàit aplicà a jë studi clàssich e aj test dl'età ëd mes për rivé a l'original dl'autor. Parèj a son fasse cole ch'a diso edission crìtiche, ch'a smon-o na version arfàita dël test, compagnà da na strutura crìtica, visadì dle nòte ch'a fan la lista dle vàire version ch'a-i son, e con lòn a lasso che jë studios a peulo conòsse la tradission antrega dël manuscrit e ch'a peulo discute dle variant.
A-i é ëdcò un sistema dë studi colegà, ch'as ës-ciama crìtica slargà, ch'a studia col ch'a sia l'identita dl'autor, la data, la proveniensa dij test, e che a piassa 'l test ant un contest ëstòrich. Ste question filològiche a resto soèns malfé a separesse da cole d'antërpretassion, e donca a-i é nen un confin ciàir antra filologìa ed ermenéutica. Për via ëd sossì, quand a-i riva che 'l test a l'ha 'n gran anfluss polìtich ò religios (com a-i riva con la Bibia), a l'é malfé rivé a dle conclusion neutraj.
A la fin dle fin, vàire studios a l'han pì car dë fé che nen dovré gnun utiss crìtich ëd filologìa testual. Dzortut ant la lenghìstica stòrica a l'é amportant studié ij materiaj registrà tanme ch'a son. Ël moviment conossù coma Neuva Filologìa a l'ha arfudà la crìtica testual përchè a fa rintré dj'antërpretassion editoriaj ant ël test e a ruin-a l'antegrità dla letura individual dël manuscrit, e con son a-j fa darmagi a l'afidabilità dij dat. Ij sostenidor dla Neuva Filologìa a insisto ch'a venta travajé da diplomàtich, visadì trasmëtte 'l test giust com a l'é trovasse ant ël manuscrit, sensa pa gnun-a modìfica.
Filologìa cognitiva
N'àutra branca dla filologìa a l'é cola dla filologìa cognitiva, la siensa ch'a studia test oraj e scrit, ën considerand-je coma l'arzultà dël process ëd pensé dle përson-e. Con sòn, sta siensa a fa paragon antra j'arzultà dla siensa testual e coj dl'arsërca sperimental tant ën psicologìa che ant ël camp dl'anteligensa artificial. Sta dissiplin-a an particolar a travaja con le modalità ëd trasmission dij test scrit e oraj, e coj process ëd classificassion dla conossensa. Ën basand-se ansima a la teorìa dl'anformassion:
Decifra ëd test antich
N'àutra branca dla filologìa a l'é la decifra ëd sistema dë scritura antich, ch'a l'ha avù un sucess motobin spetacolar dël sécol ch'a fa XIX con la gramàtica egissian-a e assira. A parte da la gran sensassion ëmnà da la decifra e dal viragi ëd la Pera ëd Rosëtta, fàita da Jean-François Champollion dël 1822, an vàire a son provasse a decifré ij sistema dë scritura antich dl'Avzin Orient e dl'Egéo.
Ël travaj ansima a le lenghe antiche dl'Avzin Orient a l'é andàit anans ampressa. a la mità dël sécol ch'a fa XIX, Henry Rawlinson ansema a dj'àutri a l'ha fàit la decifra dl'Iscrission ëd Behistun, ch'a smon ël midem test an vej persian, elamita e Acàdich, ën dovrand na varianta diferenta ëd cuniform për minca lenga. L'avej amparà a capì ël cuniform a l'ha mnà a la decifra dël sumer. L'hitita a l'é decifrasse dël 1915 për man ëd Bedřich Hrozný.
Ël linear B, na lenga dovrà ant l'antich Egéo, a l'é decifrasse dël 1952 për man ëd Michael Ventris, ch'a l'ha mostrà che l'alfabet a scrivìa na prima forma ëd grech, che al dì d'ancheuj a diso grech ëd Micene. Ël linear A, visadì ël sistema dë scritura ch'a registrava la lenga anco' pa conossùa dla siviltà minòica, pr'adess as lassa anco' nen decifré, për tant che jë studios a sio provasse.
Ël travaj a va anans ëdcò ansima a dij sistema coma ij geroglìfich Maya (con grand progress fàit dël sécol ch'a fa XX da lë studios Yuri Knorosov) e ansima a la lenga etrusca.
Nòte
🇫🇮
Ramaria fennica
Descrission
Fin a 12 cm., ramet pòch nombros, spess, brun oliva con pé brun violet, con la sima pi giauna. Carn bianca.
Ambient
A chërs sota conìfera.
Comestibilità
As peul nen mangesse.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
🇫🇮
Lédenon
🇫🇮
Oisy (Aisne)
Oisy a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l’Aisne. A së stend për na surfassa ëd 10,79 km², con 416 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 38 ab/km².
🇫🇮
Albissola Marina
Albissola Marina (A Moenn-a d'Arbisseua an lìgure) a l'é un comun dla Liguria ëd 5.680 abitant, an provincia ëd Savon-a.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gianluca Nasuti (dal 26/05/2014).
Anliure esterne
left|thumb|250px|La rivera
Leno
Leno (Lén an dialèt bressan) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 14.374 abitant, ant la provinsa ëd Bressia. As treuva ant la Bassa Bressan-a.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Cristina Tedaldi (dal 26/05/2014).
Lenga jakalteko oriental
Pais an dova a l'é parlà
La lenga jakalteko oriental o Jakalteko oriental a fa part ëd le lenghe maya e a l'é parlà dzortut an Guatemala.
Leno
Sità gemelà
Leno a l'é gemelà con:
Arferiment
thumb|300px|left|La Badìa Vèja 🇫🇮
Lenga jakalteko oriental
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël Jakalteko oriental a peul esse:
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=jac
🇫🇮
James Waddell Alexander
Matemàtich. James Waddell Alexander II a l'era nassù a Sea Bright, ant ël New Jersey, ël 19 dë stèmber dël 1888, fieul dël pitor John Alexander, an na famija bin arnomà. A l'é stàit anlevà a New York e a Paris, anté che ij sò a frequentavo ël mej dël mond artìstich ëd la fin dël sécol ch'a fa XIX.
A l'ha studià a l'Università ëd Princeton fin-a al 1910 (an pijand la làurea an matemàtica e an fìsica e an dotorandse), cand ch'a n'é dventane ansegnant; dël 1928 a sarà nominà professor.