cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fasnacht
Määnza Fassenachd
Haubdfigure sin de Prodokolla, där wu im Prodokoll fäschdhäld un kommendiad, was's es Joa iwwa gäwwe hod, de Bode vum Bundesdaach, där wo ausm Nähkäschdsche plaudad, de Till, där wu alle de Narreschbieschl - des is glai schun so än dobbldaidische Begriff! - voahalde duud, wo Polidig un Gsellschafd glaisch kridisiad, un de Bajazz midde Ladeng ("mim Ladärnsche"), die woa braach, fär Lischd in all des zu bringe, des wo die Bolidig gäan im Dungle loßd.
Schwäwisch-Allemannisch Faasned
300px|thumb|Hoppenarr vun Deddnang Allemannisch Faasned is noch bschdimmd vun aale Broisch fär Gaischda zu banne und Hexe danze z'losse. Die Sach, wo mär draache duud, hääße Hääs.
Kölner Karneval
In Kölle rebräsendiad es "Draigschdärn": de Prinz härrschd iwwa soi närrisch Volg, die Jecke, de Buur (Baua) schdehd fär Kambfkrafd un Fraihaid vunde Schdadt, die Jungfraa symbolisiad die Schdadt selwad. 300px|thumb|links|Rio: Sambadänzarinne 2008
Carneval in Rio
In Rio dé Schaneero duud sisch alles um die Sambaschule dreje: Drai Daach hänse Zaid, drai Schdunn fär ä jedi, Aschamiddwoch wärddie Ranglischd bekanndgäwwe. 300px|thumb|Wenezianisch Mask
Karneval in Room
Dea Karneval in Room is ääns vunde Modiwe vum Dumas in soim Graf vun Monde Grischdo gewäsd: Do hods minärre effndlische Hierischdung oogfang, donn hods bundes Draiwe ufde Gasse gäwwe. Vum große Karnevals-Umzug (Corso) in de vagangene Johrhunnade, wie-s da Charles Dickens un da Geethe beschriwwe hawwe, is heitzedags nimmi viel iwwarisch.
Karneval in Wänédisch
Dea Karneval in Wänédisch is voa allem dorsch Casanowa bekannd un dorsch die viele Filme un Bischa iwwaren orra minärrem Zammehang midäm. Haid beginnds mim "Englsfluch": än Prominände "schwebd" anärem Schdahlsail vum Cambanile ufde Maakusbladz.
Rosheim
Roose (franzesisch Rosheim, daitsch Rosheim) isch e franzesische Gemää im Département Bas-Rhin (Unnaelsass) in de Rechion Grand Est (bis 2015 Elsass).
Maizery
Maizery (daitsch Macheringen) ìsch e franzesische Gemää im Département Moselle in de Rechion Grand Est (bis 2015 Rechion Lothringe).
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Rosheim
Verwaltung
vun Roose isch. Roose gheat zum Kommunalvaband.
Maizery
Verwaltung
vun Maizery isch. Maizery gheat zum Kommunalvaband.
Rosheim
Dialekt
De elsässisch Dialekt vun Roose gheat zum Owerrhaialemannisch.
Maizery
Dialekt
De draditionell Dialekt (Patois) vun Maizery gheat zum Lorrain.
Fußnote
Sachgrubb:Ortschafte (Moselle)
Wittersheim (Unterelsass)
Wìttersche (franzesisch Wittersheim, daitsch Wittersheim) isch e franzesische Gemää im Département Bas-Rhin (Unnaelsass) in de Rechion Grand Est (bis 2015 Elsass).
Verwaltung
vun Wìttersche isch. Wìttersche gheat zum Kommunalvaband.
Dialekt
De elsässisch Dialekt vun Wìttersche gheat zum Owerrhaialemannisch.
Fußnote
Sachgrubb:Ort (Bas-Rhin)
Buchy (Moselle)
Buchy (daitsch Buchingen) ìsch e franzesische Gemää im Département Moselle in de Rechion Grand Est (bis 2015 Rechion Lothringe).
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Verwaltung
vun Buchy isch. Buchy gheat zum Kommunalvaband.
Fußnote
Sachgrubb:Ortschafte (Moselle)
Buding
Buding (daitsch Büdingen) ìsch e franzesische Gemää im Département Moselle in de Rechion Grand Est (bis 2015 Rechion Lothringe).
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Verwaltung
vun Buding isch. Buding gheat zum Kommunalvaband.
Dialekt
De lothringisch Dialekt vun Buding gheat zum Moselfränkisch.
Fußnote
Sachgrubb:Ortschafte (Moselle)
Rossfeld
Rossfald (franzesisch Rossfeld, daitsch Rossfeld) isch e franzesische Gemää im Département Bas-Rhin (Unnaelsass) in de Rechion Grand Est (bis 2015 Elsass).
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Dialekt
De elsässisch Dialekt vun Rossfald gheat zum Owerrhaialemannisch.
Fußnote
Sachgrubb:Ort (Bas-Rhin)
Rezonville
Rezonville (daitsch Rezonville) ìsch e franzesische Gemää im Département Moselle in de Rechion Grand Est (bis 2015 Rechion Lothringe).
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Verwaltung
vun Rezonville isch. Rezonville gheat zum Kommunalvaband.
Dialekt
De draditionell Dialekt (Patois) vun Rezonville gheat zum Lorrain.
Fußnote
Sachgrubb:Ortschafte (Moselle)
Gingsheim
Gìngse (franzesisch Gingsheim, daitsch Gingsheim) isch e franzesische Gemää im Département Bas-Rhin (Unnaelsass) in de Rechion Grand Est (bis 2015 Elsass).
Zarbeling
Zarbeling (daitsch Sarbelingen) ìsch e franzesische Gemää im Département Moselle in de Rechion Grand Est (bis 2015 Rechion Lothringe).
Gingsheim
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Zarbeling
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Garrebourg
Gaarbuerj (lothringisch; frànzésch Garrebourg, daitsch Garburg) ìsch e frànzésche Gemään im Département Moselle in de Rechion Grand Est (bis 2015 Rechion Lothringe).
Zarbeling
Verwaltung
vun Zarbeling isch. Zarbeling gheat zum Kommunalvaband.
Rhodes (Moselle)
Rhodes (daitsch Rodt) ìsch e franzesische Gemää im Département Moselle in de Rechion Grand Est (bis 2015 Rechion Lothringe).
Zarbeling
Dialekt
De draditionell Dialekt (Patois) vun Zarbeling gheat zum Lorrain.
Gingsheim
Verwaltung
vun Gìngse isch. Gìngse gheat zum Kommunalvaband.
Rhodes (Moselle)
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Garrebourg
D Gemään gheat zum im Arrondissement.
Gingsheim
Dialekt
De elsässisch Dialekt vun Gìngse gheat zum Owerrhaialemannisch.
Zarbeling
Fußnote
Sachgrubb:Ortschafte (Moselle)
Gingsheim
Fußnote
Sachgrubb:Ort (Bas-Rhin)
Rhodes (Moselle)
Dialekt
De draditionell Dialekt (Patois) vun Rhodes gheat zum Lorrain.
Garrebourg
Verwaltung
vun Gaarbuerj isch. Gaarbuerj gheat zum Kommunalvaband.
Rhodes (Moselle)
Fußnote
Sachgrubb:Ortschafte (Moselle)
Garrebourg
Dialekt
De lothringisch Dialekt vun Gaarbuerj gheat zum Rhaifränkisch.
Fußnote
Sachgrubb:Ortschafte (Moselle)
Zetting
Zetting (daitsch Settingen) ìsch e franzesischi Gemää im Département Moselle in de Rechion Grand Est (bis 2015 Rechion Lothringe).
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Verwaltung
vun Zetting isch. Zetting gheat zum Kommunalvaband.
Dialekt
De lothringisch Dialekt vun Zetting gheat zum Rhaifränkisch.
Fußnote
Sachgrubb:Ortschafte (Moselle)
Maizières-lès-Metz
Maizières-lès-Metz (Patois Welschmaacher, daitsch Macheren bei Metz) ìsch e franzesische Gemää im Département Moselle in de Rechion Grand Est (bis 2015 Rechion Lothringe).
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Dialekt
De draditionell Dialekt (Patois) vun Maizières-lès-Metz gheat zum Lorrain.
Fußnote
Sachgrubb:Ortschafte (Moselle)
Kötzingen
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Geografie
Ketzige licht 40 km vun Mìlhüüse uf 470 m NN.
Gschicht
Ketzige isch im Johr 1273 zum easchte Mol gnennt worre.
Rombach-le-Franc
Rombach-le-Franc (elsässisch Rumbach, daitsch Rumbach, 1871-1919 Deutsch-Rumbach) isch e franzesische Gemää im Département Haut-Rhin (Owwaelsass) in de Rechion Grand Est (bis 2015 Elsass).
Kötzingen
Verwaltung
vun Ketzige isch. Ketzige gheat zum Kommunalvaband.
Rombach-le-Franc
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Geografie
Rombach-le-Franc licht 60 km vun Mìlhüüse uf 215 m NN.
Kötzingen
Dialekt
De elsässisch Dialekt vun Ketzige gheat zum Hochalemannisch.
Rombach-le-Franc
Gschicht
Rombach-le-Franc isch im Johr 774 zum easchte Mol gnennt worre.
Verwaltung
vun Rombach-le-Franc isch. Rombach-le-Franc gheat zum Kommunalvaband.
Dialekt
De romanisch Dialekt vun Rombach-le-Franc gheat zum Welche un domit zum Lorrain.
Theo Wieder
Theo Wieder (* 25. Mai 1955 in Frongedahl) is änna vunde bekanndeschd pälza Bolidikar vun de CDU in unsre Zait. Er is ach bis heid Vorsitzende vum Bezirksdaach vun de Palz un wor sechzehn johr (2000–2015) Owwabojamääschda vun de kroisfreie Schdadt Frankenthal in de Palz.
Er hot Jurischd studiierd, wor sellemols Richda boim Verwaldungsgerichd in Naischdadt (1985–1999) un aach ä Johr boim Bernhard Vogel in Woimar (1993). 2000 wor er de ersschd Frongedahler, wu diregd vun de Oiwohner zum Owwabojamääschda g'wääld worre is. Un 83 Prozend hän ihn 2007 widder g'wääld, woil er rechd flaißisch wor, oder woil se ihm vum Strohhutfescht her gekennt hawwe. 2016 hot er dann uffgehert, un soi Noochfolga is dann de Maddin Hebich worre.
2004 is er dem Stöckle gefolggd un saitdem bis heid Vorsitzende vum Bezirksdaach vun de Palz. Mit de Eva Lohse war er aach bei de Medropolreeschjon Rhoi-Negga tätisch.
Er is vahoirad unn hot zwee erwachsne Kinda.
Riche (Moselle)
Riche (daitsch Reich) ìsch e franzesische Gemää im Département Moselle in de Rechion Grand Est (bis 2015 Rechion Lothringe).
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Verwaltung
vun Riche isch. Riche gheat zum Kommunalvaband.
Dialekt
De draditionell Dialekt (Patois) vun Riche gheat zum Lorrain.
Fußnote
Sachgrubb:Ortschafte (Moselle)
Wiwersheim
Wiwersche (franzesisch Wiwersheim, daitsch Wiwersheim) isch e franzesische Gemää im Département Bas-Rhin (Unnaelsass) in de Rechion Grand Est (bis 2015 Elsass).
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Gavisse
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Wiwersheim
Verwaltung
vun Wiwersche isch. Wiwersche gheat zum Kommunalvaband.
Gavisse
Verwaltung
vun Gavisse isch. Gavisse gheat zum Kommunalvaband.
Wiwersheim
Dialekt
De elsässisch Dialekt vun Wiwersche gheat zum Owerrhaialemannisch.
Fußnote
Sachgrubb:Ort (Bas-Rhin)
Gavisse
Dialekt
De lothringisch Dialekt vun Gavisse gheat zum Moselfränkisch.
Fußnote
Sachgrubb:Ortschafte (Moselle)
Wittisheim
Wìttse (franzesisch Wittisheim, daitsch Wittisheim) isch e franzesische Gemää im Département Bas-Rhin (Unnaelsass) in de Rechion Grand Est (bis 2015 Elsass).
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Verwaltung
vun Wìttse isch. Wìttse gheat zum Kommunalvaband.
Dialekt
De elsässisch Dialekt vun Wìttse gheat zum Owerrhaialemannisch.
Rosteig
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Wittisheim
Fußnote
Sachgrubb:Ort (Bas-Rhin)
Rosteig
Dialekt
De lothringisch Dialekt vun Roschtai gheat zum Rhaifränkisch.
Fußnote
Sachgrubb:Ort (Bas-Rhin)
Grad (Begriffsklärung)
Grad is än meadaidsche Begriff:
Buhl-Lorraine
Buhl-Lorraine (daitsch Bühl) ìsch e franzesische Gemää im Département Moselle in de Rechion Grand Est (bis 2015 Rechion Lothringe).
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Verwaltung
vun Buhl-Lorraine isch. Buhl-Lorraine gheat zum Kommunalvaband.
Dialekt
De lothringisch Dialekt vun Buhl-Lorraine gheat zum Rhaifränkisch.
Fußnote
Sachgrubb:Ortschafte (Moselle)
Fährmann hol’ über
Im Schbaimara Dummgaade hodds said 1987 die Skulbdua Fäamonn hol riwwa (uff daidsch Fährmann hol' über) vum Bildhauwa Günther Zeuner. Do kommade Fäamonn seje, wiea de Ruf vunde daidsche Kaisa heare dud, wu iwwade Rhoi wollen.
Uffde Dafel vunde Skulbdua schded
''Alte Speyrer Sage: „Des Fährmanns Traum“ vom Dom kommend ziehen die Kaiser über den Rhein, um in grosser Not dem Reich zu helfen. Sie rufen: „Fährmann hol über!“ GESTIFTET 1987 VERKEHRSVEREIN SPEYER E.V. ZEUNER''
Deutsches Kartoffelmuseum
thumb|Es daitsche Grumbeermuseum thumb|Grumbeeraabau in Praisse: Friedrisch d.Gr. inschbiziad ä Grumbeerfeld
In Daitschlond duts drai Grumbeermusee gewwe, dodevun ääns in de Palz. Die annere sinn in Minche unn in Stremlow in Megglebursch-Vorpommre.
In de Palz liggds Daitsche Grumbeermuseum in Fußgenem im Rhoi-Palz-Krääs unn hot said de Mitt vun de 90er Johr geeffnd.
Im Museum werd mer unner annerem iwwer die Bodanig, Uffzuchd unn die Herkunfd vun de Grumbeere informiad. Gezaigd werd aa die Gschischd unn die Verbraidungvun de Gumbeere, insbsunnere ihrn Aabau in de Palz unn in Praissen, wu der dursch de Keenisch Friedrisch dem Große bsunnerschd gferderd worre is.
De Oidridd ins Museum koschd nix.
Des haid als Museum gnutzde Haus henn se 1842 als ä Sinagog errischded. De ledschd Goddesdinschd do drin wurd 1928 zelebriad. Vun 1936 bis 1984 hot mers als Lacherschubbe fer Gedraid gnudzd. Said 1986 schdehd de Bau unna Denkmolschudz unn wurd donn zeh Johr schbäda, 1996, grindlich reschdauriad.
Roppenzweiler
Ropperzwiller (franzesisch Roppentzwiller, daitsch Roppenzweiler) isch e franzesische Gemää im Département Haut-Rhin (Owwaelsass) in de Rechion Grand Est (bis 2015 Elsass).
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Geografie
Ropperzwiller licht 23 km vun Mìlhüüse uf 365 m NN.
Verwaltung
vun Ropperzwiller isch. Ropperzwiller gheat zum Kommunalvaband.
Dialekt
De elsässisch Dialekt vun Ropperzwiller gheat zum Hochalemannisch.
Alternative Fakten
De B'griff vunde Aldanadive Fagde (uff englisch alternative facts) hodd die Kellyanne Conway, die B'rodarin vum ejemolische US-Bresidend Donald Trump, b'nudzd. Om 22. Januwa 2017 hoddse des wehrend em Indaview inde omerikonische Polit-Talkschau Meet the Press gsachd, um die falsch Aussach vum Bresseschbrescha vum Waise Haus em Sean Spicer iwwa die Ozahl vunde Laid om Waise Haus baide Omdsoifiehrung vum Donald Trump zu reschdferdische. Alsde Chuck Todd inde Sendung die Conway gfochd hodd, warumde Spice "ä nochwaislisch Uuwaahaid" gsachd hodd, hoddse g'mänd, dassde Spicer "aldanadive Fagde" g'nonnd hedd. Dodruff hodde Todd gsachd: "Herense, aldanadive Fagde sinn kä Fagde. Des sinn Uuwaahaide." Die Conway hodd schbeda ihr Wordwahl vadaidisch unn gsachd "aldanadive Fagde" sinn "zusedzlische Fagde und aldanadive Informazijone".
De B'griff isch in Daidschlond unn Öschdaraisch zum Uuword vum Johr 2017 g'wehld worre.
Budling
Budling (daitsch Bidlingen) ìsch e franzesische Gemää im Département Moselle in de Rechion Grand Est (bis 2015 Rechion Lothringe).
Alternative Fakten
Vaglaisch midd Orwells Roman 1984
Die Aißarung vunde Conway isch midde Monibulazionsteschnigge vum Orwellesche Roman 1984 vaglische worre unn die Verkaufszahle vum Roman sinn in die Heh gschnelld. De Bezuch zum Roman hawwen Medije zum Baischbiel beim CNN’s Reliable Sources hergschdelld, wu die Repordarin vunde Washington Post, die Karen Tumulty, gsachd hodd “Alternative facts is a George Orwell phrase”.
Baide Daidsche Well hodde Martin Muno uff Orwell unn die Gfah uffmergsom g'machd, dasses do zuna Vawischung vun Liesche unde Wohrhaid kummd unn hodd gfrochd, ob hinna dem nedd a än Blon lische ded.
Budling
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Arzenheim
Ààrze (franzesisch Artzenheim, daitsch Arzenheim) isch e franzesische Gemää im Département Haut-Rhin (Owwaelsass) in de Rechion Grand Est (bis 2015 Elsass).
Alternative Fakten
Newelkerz
Die Kommunikazionswisseschafdlarin Elisabeth Wehling määnd, dassde Donald Trump middm Begriff vunde aldanadive Fagde ä Newelkerz gschmisse unn dobai uff Exberde zuriggg'roffe hodd, wu schun de Irakkrieg schbrochlisch uffb'raid heddn. Des ischä Method vum bolidische Framing.
Maizières-lès-Vic
Maizières-lès-Vic (daitsch Machern bei Wich) ìsch e franzesische Gemää im Département Moselle in de Rechion Grand Est (bis 2015 Rechion Lothringe).
Alternative Fakten
Newelkerz
Die Wehling isch iwwazaischd, dassde Trump unn die Kellyanne Conway wissen, dass aldanadive Fagde Liesche sinn unn held die b'wussd falsche Oischädzung vunde Bsuchazahle fa ä „Trumpsche Rauchbomb, wu ableng'ge soll. Unn als Teschd, um zu gugge, welsche Medije widdahohlen die Ideen unn Formulierunge unn wer gridisierd“
Wörth an der Sauer
Werth (franzesisch Wœrth, daitsch Wörth) isch e franzesische Gemää im Département Bas-Rhin (Unnaelsass) in de Rechion Grand Est (bis 2015 Elsass).
Alternative Fakten
Geschesadz zude Fake News
Aldanadive Fagde unn Fake News lossen sisch nedd imma glaa unnaschaide. Baides sinn Liesche, wu entwedda b'wussd odda wenischa b'wussd vabraid werren. Nochde Hanna Steinharter wes de Audot selwa vun Ofong oa, dass die Fake News, wua vabraide dud, Liesch sinn, während aldanadive Fagde vum Audor g'glaawd werre kennen, wonase babbld. Aldanadive Fagde dedn do'd'noch ireschend än Bezuch zu de Realided hawwe, um den rum sisch de Audor soin aischeni Realided baschdle dud. Noch der Definizion sinn aldanadive Fagde Wunschvorschdellunge vum Audor.
Budling
Verwaltung
vun Budling isch. Budling gheat zum Kommunalvaband.
Wörth an der Sauer
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Maizières-lès-Vic
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Görlingen
Geerlinge (franzesisch Gœrlingen, daitsch Görlingen) isch e franzesische Gemää im Département Bas-Rhin (Unnaelsass) in de Rechion Grand Est (bis 2015 Elsass).
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Alternative Fakten
Vawais
Sachgrubb:Propaganda Sachgrubb:Rhetorik
Wörth an der Sauer
Verwaltung
vun Werth isch. Werth gheat zum Kommunalvaband.
Dialekt
De elsässisch Dialekt vun Werth gheat zum Owerrhaialemannisch.
Görlingen
Verwaltung
vun Geerlinge isch b. Geerlinge gheat zum Kommunalvaband.
Wörth an der Sauer
Fußnote
Sachgrubb:Ort (Bas-Rhin)
Gelucourt
Gelucourt (daitsch Gisselfingen) ìsch e franzesische Gemää im Département Moselle in de Rechion Grand Est (bis 2015 Rechion Lothringe).
Arzenheim
D Gemää gheat zum un zum Arrondissement.
Görlingen
Dialekt
De lothringisch Dialekt vun Geerlinge gheat zum Rhaifränkisch.
Fußnote
Sachgrubb:Ort (Bas-Rhin)
Arzenheim
Geografie
Ààrze licht 44 km vun Mìlhüüse uf 182 m NN.
Gschicht
Ààrze isch im Johr 987 zum easchte Mol gnennt worre.
Budling
Dialekt
De lothringisch Dialekt vun Budling gheat zum Moselfränkisch.
Arzenheim
Verwaltung
vun Ààrze isch. Ààrze gheat zum Kommunalvaband.
Dialekt
De elsässisch Dialekt vun Ààrze gheat zum Owerrhaialemannisch.
Budling
Fußnote
Sachgrubb:Ortschafte (Moselle)
Gelucourt
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Verwaltung
vun Gelucourt isch. Gelucourt gheat zum Kommunalvaband.
Dialekt
De draditionell Dialekt (Patois) vun Gelucourt gheat zum Lorrain.
Fußnote
Sachgrubb:Ortschafte (Moselle)
Maizières-lès-Vic
Dialekt
De draditionell Dialekt (Patois) vun Maizières-lès-Vic gheat zum Lorrain.
Fußnote
Sachgrubb:Ortschafte (Moselle)
Richemont (Moselle)
Richemont (daitsch Reichersberg) ìsch e franzesische Gemää im Département Moselle in de Rechion Grand Est (bis 2015 Rechion Lothringe).
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Verwaltung
vun Richemont isch. Richemont gheat zum Kommunalvaband.
Fußnote
Sachgrubb:Ortschafte (Moselle)
Richeling
Richeling (daitsch Richlingen) ìsch e franzesische Gemää im Département Moselle in de Rechion Grand Est (bis 2015 Rechion Lothringe).
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Verwaltung
vun Richeling isch. Richeling gheat zum Kommunalvaband.
Görsdorf (Unterelsass)
Gerschdorf (franzesisch Gœrsdorf, daitsch Görsdorf) isch e franzesische Gemää im Département Bas-Rhin (Unnaelsass) in de Rechion Grand Est (bis 2015 Elsass).
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Richeling
Fußnote
Sachgrubb:Ortschafte (Moselle)
Görsdorf (Unterelsass)
Verwaltung
vun Gerschdorf isch. Gerschdorf gheat zum Kommunalvaband.
Dialekt
De elsässisch Dialekt vun Gerschdorf gheat zum Owerrhaialemannisch.
Fußnote
Sachgrubb:Ort (Bas-Rhin)
Saarländische Dialekte
Geschbroch werre im Saaland im Nordweschde moselfrängische Dialegde un im Südoschde die saapälzische Dialegde.
Beide Dialegdgrubbe werre em Weschdmiddldeidsche zugeordned. Umgangsschbroochlich werd de Dialegd ofd aa als Bladd bezeichned, was awwa nix med em Pladddeidsche se don had.
Vebreidung
Die Schbroochgrenz vun em moselfrängische unn em saapälzische Dialegdgebied werd dorch die das/dat-Linje daageschdelld, die wo sich vun Velklinge im Siedweschde no St. Wennl/Freise im Nordoschde dorch's Land ziehd. Außerhalb vum Saaland werre haubdsächlich die saapälzische Dialegde, insbesonnre es Saabrigger Bladd unn es vum Begger Heinz geschwäzde Saapälzisch als "der Saalännische Dialegd" wohrgenomm - ah wenn des quasi noor e Faabklex uff arer bunde Paledd is.
In de Umgewung vun Lebach unn Schmelz valaafd endlang vum Flißche Prims die dat/wat-Grenz. Obwohl do kenn eichendlicher Inseldialegd geschbroch werd, bleibd feschdsehalle, had die Mundaad vun Schmelz gewisse Eichenheede, wo im iwweriche Saaland in der Form ned ufdrääde, wail Schmelz e ledschdi Hochburch vum moselfrängische Dialegd bild. Das schaffd enge Iwwergäng ins Saapälzische. In Ahnschbielung uff de tibbisch moselfrängische Ausdrugg loo hei (werdlich „doo“ orra „dord hier“) werd die Gechend om Lebach unn Schmelz aa als die Lohei bezeichned.
Dodriwwer enaus gebbd's weidere klennere Dialegdinsele in de Saabrigga Ordsdääle Ensemm unn Eschringe unn aa in Gleenblidderschdorf-Bliesranschbach unn in Manndelbachdaal-Bliesmenge-Bolche. In de dordiche Dialegde sinn Forme se finne, die wo sich dorch noch e ned erfolchdi Diphthongierung vun de alde Monophthonge auszechele. Dodemed sinn di Mundaade zum Lodhringische se rechele, die sunschd noor in Frangreich geschbroch werre. De Grund dodefohr is wohl der, daß erschd im 18. Jh. es Saapälzische waideschdgejnd es Moselfrängische abgeleesd had, un daß Saabrigge als saalännisches Zendrum ah schbroochlich äm e schdärgere franzeesische Innfluß ausgesedzdd gwehn waa, als wie glennere Schdädd orra Derfer. Iwwerhaubd is de Unnerschied zwische "Sabriggerisch" - sowaid ma dodevun schbreche kann - un de annere saapälzische Dialegde viel greeßer, als wie zwische Saa- un Weschdpälzisch.
Konsonande
Karagdarischdich far saalännische Dialegde is e nohr wennich ausgeprächdie Unnerschaidung zwische schdimmhafde unn schdimmlose Konsonande. Das dod dezu fehre, dass far Schbrecher vum Schdandaddeidsche insbesonnere am Silweafang eichendlich schdimmhafde Konsonande als stimmlos wohrgenomm werre kenne orra omgekeerd.
Konsonande werre mehrschdens e Bissche stimmhafd ausgeschbroch (z. B. in Laddezaun, „Lattenzaun“) was normalawais aa schrifdlich widdergebb werd. Omgekeerd find e daidlich wohrnehmbaari Õlaudvehärdung tibischerwais bai Grubbeerunge aus em Konsonand + /r/ am Silweafang schdadd.
Äwefalls tibisch saapälzisch is die Neddunnerschaidung zwische sch unn waichm ch. Baide Foneeme sin in waide Dääle vum Saaland allofon unn werre als reladiv wäches, faschd schunn schdimmhafdes sch ausgeschbroch. De Laud laid zwische em Schdandaddaidsche sch unn ch. Die Allofoni feerd beischbielsweis dodezu, dass die hochdeidsche Werder Kirche unn Kirsche in de gechend vun Sabrigge als Kersch ausgeschbroch werre unn nor anhand vum Kondexschd unnaschaidbaa sinn. E weideri Eichenard fum saalänische Dialegd om Saabrigge iss das Werdche holle für nemme/innemme. Tibbisch fa die Gechend saad ma dord zum Beischbiel: Ich muß noch mei Herzdrobbe holle. In de Saapalz om Humborch heesds dann schunn widder hohle unn werd a ned stadd nemme genomm, dord heesds dann: Ich muß noch mei Herzdrobbe nemme.
Aa de Laudwerd ch unn r scheine dichder beisammeselaie als in viel annre Regione vun Daidschland.
Ganz ähnlich wie im Niederdeidsche han aa es Saapälzisch unn mehr noch es Moselfrängische einiche Laudveschiebunge vum Deidsche ned medgemachd.
Voggale
Im Stannaddaitsche dun nor zwä Ausschbroche fa O exischdiere. E koazi offeni wie in „offen “ un e langi geschlossni wie in „groß“. Die Dialegde im Saaland hän frad wie viele onnan pälzische un moslfrängsche Dialegde zusätzlisch e waideri, nemmlisch es lange offne oo wie z. B. in kloor, loo (vum Lezebergsche bis waid iwwa die Middlmosl).
Di Laude ö unn ü gebbd's aach in saalännische Dialegde ned unn die werre meerschdens jewwails med e unn i easedzd.
Difftonge
Aach in saaläniche Wariande vum Pälzische un vum Moslfrängische gäbds di geschlossnere unn waida vorre laiende Widdergaab vun de Difftonge ei ass [ɐɪ̯] unn au ass [ɐɵ̯].
De Difftong eu dud aach in saalännische Dialegde ned exischdiere unn werd med ai (pälzisch) un au "iwwasedzd". So häßd z. B. hochdaidsch „euer“ aier bzw. auer im Saaland.
Insgesammd kumme Difftonge wie in viele Regionalschbrooche aach inde saalanische ned so haifisch voa, wie in de Hochschbrooch. Viele Werder wo im Hochdaidsche e Difftong uffwaise, hän in de saalännische Dialegde äfach nor e Voggal. Werd e Difftong doach e Voggal easedzd, so bassierd des waideschgehnd rejelmäßisch. Alladings schainds kä Rejel se gewwe, welli bestimmd in welle Fälle de Difftong easedzd werd unn in wellem ned.
Étueffont
Étueffont (daitsch Staufen) isch e franzesische Gemää im Département Territoire de Belfort in de Rechion Bourgogne-Franche-Comté (bis 2015 Rechion Franche-Comté).
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Gschicht
Étueffont isch zum easchte Mol genennt worre im Johr 1188.
Zilling
Zilling (daitsch Zillingen) ìsch e franzesische Gemää im Département Moselle in de Rechion Grand Est (bis 2015 Rechion Lothringe).
Étueffont
Gschicht
S Gebiet um Étueffont hot im Mittelalta de Herre vun Montbéliard gheat un isch im 14. Johrhunnat an d Habsburger kumme. Zamme mit em Sundgau isch s mit em Weschtfälische Friere 1648 franzesisch worre. Said 1793 hot s zum Département Haut-Rhin gheat, isch awa 1871 als Dääl vum Territoire de Belfort im Gechesatz zum iwriche Elsass bai Frankraich gebliwwe.
Zilling
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Étueffont
Vawaltung
vun Étueffont isch. Étueffont gheat zum Kommunalvaband.
Dialekt
De traditionell Dialekt vun Étueffont gheat zum Franc-Comtois.
Fußnote
Sachgrubb:Ortschafte (Territoire de Belfort)
Zilling
Dialekt
De lothringisch Dialekt vun Zilling gheat zum Rhaifränkisch.
Fußnote
Sachgrubb:Ortschafte (Moselle)
Argumentum ad personam
S'argumentum ad personam (ladainisch fa „Agumend, wu uff die Person b'zoche isch“) ischn Deng'gfehla, än logische Fehlschluss, ä Schoinagumend unn a än rhetorische Gniff. S'argumentum ad personam gehd uffde Philosoph Arthur Schopenhauer in soim Werg, die eristische Dialektik unn isch eng vawond middm Argumentum ad personam. A des Schoiagumend zield uffde Geschna inna Debadd, hodd awwa a kä bissl me irschnd än B'zuch zum aischendlische Thema. Do werren bloß noch die persenlische Aigeschafde vunde Gschbrächsdailnehma og'griffe.
Schema
Im Geschesadz zum argumentum ad hominem brauchds do kän logische Uffbau unn bschdehd im Exdemfall aus änna efache Belaidischung. De Schopenhauer bringd des als ledschdes Middel innem Schdraidgschbräch:
Des,mända isch bliebd, weails efach isch unn jeda mache konn. Im Geschesadz do'd'zu hodd nedd jeda die Fähischkaide fa ä sachlischi Ausainonnasedzung unn a äm Oigschdeje, womma Ureschd hodd, unner mähnd:
Schopenhauer mähnd, dassn dialektischer Siesch, alla s'sachlische Widdalesche vunna Mähnung, än SChdraidgeschna waid mehr erbiddad als ä bloßi B'laidischung. De Schopenhauer ämpfiehld des als Gescheschdradegie.
Die allg'moin Form vun dem Druchschluss isch
Vawais
Sachgrubb:Trugschluss Sachgrubb:Rhetorik Sachgrubb:Philosophie Sachgrubb:Lateinische Phrase
Krüt
Krit (franzesisch Kruth, daitsch Krüt) isch e franzesische Gemää im Département Haut-Rhin (Owwaelsass) in de Rechion Grand Est (bis 2015 Elsass).
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Geografie
Krit licht 27 km vun Mìlhüüse uf 295 m NN.
Gschicht
Krit isch im Johr 1342 zum easchte Mol gnennt worre.
Verwaltung
vun Krit isch. Krit gheat zum Kommunalvaband.
Dialekt
De elsässisch Dialekt vun Krit gheat zum Owerrhaialemannisch.
Burlioncourt
Burlioncourt (daitsch Burlingshofen) ìsch e franzesische Gemää im Département Moselle in de Rechion Grand Est (bis 2015 Rechion Lothringe).
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Verwaltung
vun Burlioncourt isch. Burlioncourt gheat zum Kommunalvaband.
Dialekt
De draditionell Dialekt (Patois) vun Burlioncourt gheat zum Lorrain.
Fußnote
Sachgrubb:Ortschafte (Moselle)
Grad (Linie)
Ä gradi Linje odda korz gsaagt Grad is ä Elemend in de Geometrie. Die kerzeschd Vabindung vun zwee Pungde is grad unn werd als Schdregg bezaischnd. Unn ä gradi, unendlisch longi, unendlisch dinni Linje, die in beide Rischdunge ubegrendsd is, dut mer in de klassisch Geometrie ä Grad nenne.
Die moderne Theorie vun de Geometrie nemme awwer hait kän Bezuch mehr dodruff. Fer die is ä Grad än Objegd, des kä innere Aischnschafde hot unn bloß ihr Beziehunge zu all de annere Grade, Pungde unn Ewene sin vun Bedaidung.
Im reelle Aiglidische Raam liggd de kerzeschde Weg zwische zwee Pungde uff genau änre Grad.
Beschdimmung vun de Glaischung vun änre Grad in der Ewene
Die Glaischung vun änre Grad in de Ewene kammer uff drai vaschiedne Waise bschdimme:
Pungd-Rischdung-Glaischung:
Gewwe sinn än Pungd un de Naigungswingl vun de Grad \alpha.
Zwee-Pungde-Glaischung:
Gewwe sinn zwee Pungde unn.
Die Laach vun zwee Grade zunanna
Zwee Grade kenne die folschnde via Beziehunge zunanna hawwe. Sie kenne:
Mansche Laid duhn aa vun Parallelidäd schbresche, wann die baide Grade idendisch sinn, dönn is jedi Grad zu sisch selbschd parallel. Zur Präzisierung unnaschaid mer donn zwische escht parallel und idendisch.
Malaucourt-sur-Seille
Malaucourt-sur-Seille (daitsch Mallhofen) ìsch e franzesische Gemää im Département Moselle in de Rechion Grand Est (bis 2015 Rechion Lothringe).
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Verwaltung
vun Malaucourt-sur-Seille isch. Malaucourt-sur-Seille gheat zum Kommunalvaband.
Dialekt
De draditionell Dialekt (Patois) vun Malaucourt-sur-Seille gheat zum Lorrain.
Fußnote
Sachgrubb:Ortschafte (Moselle)
Zimming
Zimming (daitsch Zimmingen) ìsch e franzesische Gemää im Département Moselle in de Rechion Grand Est (bis 2015 Rechion Lothringe).
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Dialekt
De lothringisch Dialekt vun Zimming gheat zum Moselfränkisch.
Fußnote
Sachgrubb:Ortschafte (Moselle)
Burtoncourt
Burtoncourt (Patois Brittenduerf, daitsch Brittendorf) ìsch e franzesische Gemää im Département Moselle in de Rechion Grand Est (bis 2015 Rechion Lothringe).
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Verwaltung
vun Burtoncourt isch. Burtoncourt gheat zum Kommunalvaband.
Dialekt
De draditionell Dialekt (Patois) vun Burtoncourt gheat zum Lorrain.
Fußnote
Sachgrubb:Ortschafte (Moselle)
Rothau
Rothau (elsässisch Ruudöi, daitsch Rothau) isch e franzesische Gemää im Département Bas-Rhin (Unnaelsass) in de Rechion Grand Est (bis 2015 Elsass).
Essert (Territoire de Belfort)
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Rothau
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Essert (Territoire de Belfort)
Gschicht
Essert isch zum easchte Mol genennt worre im Johr 1303 als Shert.
Rothau
Verwaltung
vun Rothau isch. Rothau gheat zum Kommunalvaband.
Essert (Territoire de Belfort)
Gschicht
S Gebiet um Essert hot im Mittelalta de Herre vun Montbéliard gheat un isch im 14. Johrhunnat an d Habsburger kumme. Zamme mit em Sundgau isch s mit em Weschtfälische Friere 1648 franzesisch worre. Said 1793 hot s zum Département Haut-Rhin gheat, isch awa 1871 als Dääl vum Territoire de Belfort im Gechesatz zum iwriche Elsass bai Frankraich gebliwwe.
Vawaltung
vun Essert isch. Essert gheat zum Kommunalvaband.
Rothau
Dialekt
De romanisch Dialekt vun Rothau gheat zum Welche un domit zum Lorrain.
Essert (Territoire de Belfort)
Dialekt
De traditionell Dialekt vun Essert gheat zum Franc-Comtois.
Rothau
Fußnote
Sachgrubb:Ort (Bas-Rhin)
Essert (Territoire de Belfort)
Fußnote
Sachgrubb:Ortschafte (Territoire de Belfort)
Gerbécourt
Gerbécourt (daitsch Gerbertshofen) ìsch e franzesische Gemää im Département Moselle in de Rechion Grand Est (bis 2015 Rechion Lothringe).
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Verwaltung
vun Gerbécourt isch. Gerbécourt gheat zum Kommunalvaband.
Fußnote
Sachgrubb:Ortschafte (Moselle)
Stenografie
Schdennografie, korz Schdenno iss e Korzschrifdsischdäm des schnella wie die nommal Longschrifd g'schribb werre konn unn es eameechlische dud im nommale Dembo g'schbrochne Schbrooch midschraiwe se kenne.
Die moddeanne Schdennografiesischdeme sinn ehrm Wäse no Buchstaweschrifde. Sie enhalle awwa ah Elemende aus de Silweschrifd sowie Zaiche fär gonze Wärda („Kärzl“). Zusädzlichi Kärz werd dorch die Ausstoßung feschdg'leeda Silwe g'wunn.
De Begriff Schdennografie dud sisch vun de grieschische Wärda stenos („eng“) unn graphein („schraiwe“) ablaide. E in Korzschrifd vefassdes Schrifdstigg häßd Schdennogromm. Unn e Person, wo die Schrifd anwendt, iss e Schdennograf.
Wilhelmsfeld
Wilhelmsfeld is e Dorf un e Gemoinde vun rund 3200 Oiwuhner im kurpälzische Odewald. Es is in schdaadlisch ååerkannder Luftkurort.
Stenografie
Daidschschbroochische Sischdäme
Es erschd daidschschbroochisch Schdennografielehrbuch iss 1678 vum Charles Aloysius Ramsay unnam Diddl „Tacheographia“ veeffndlichd wor. Es Sischdäm gehd uff die aldgeometrisch englischi Korzschrifd vum Thommas Sheldon serigg unn iss ab 1787 on de werddebergisch Universidäd, de hohe Kallsschul, g'leerd wor. Speeda sinn unna onnrem Friedrich Mosegail (1796) unn Carl Gottlieb Horstig (1797) mid b'awaidunge vum naigeomedrische Sischdäm vum Taylor g'folchd.
Fronz Xaver Gabelsberger, bairischa Minischderialbeomda hod die aus de Schraibschrifd abg'laidedi kursive daidsche Schdennografie b'grindt. Sie wää ehrm Schrifddugdus ass kursiv orra grafisch b'zächld. Em Gabelsberger soi Haubdweak „Õlaidung zua Daidsche Reddezächekunschd“ vum Joor 1834 iss e Mailestää vun de Schdennografieg'schichd. Soi Schdennografieschdiel hod ah die Korzschrifdenwigglung in Noad- unn Oschdairoba unn zum Dääl ah in Iddalje b'influssd, während Englond unn die romonische Länna bai geomedrische Sischdäme g'blibb sinn.
Wilhelmsfeld
Lag un Nadurraum
Da geologische Unnergrund beschdeht zum allergreeschde Deil aus Bundsandschdåå. Bloß uf-m Grund vum Hilschbachdal is Granit zu finne un driwwer Sedimente (Ablagerundsgschdoine) ausm Perm. Selle sinn vulkånische Tuffe ausm Rodliggende un e bissl Ablarerunge aus-m Zeschschdåå.
Nåchbagemoinde
Di Gemajkung vun Wilhelmsfeld schdeßt an folgende Orde åå: im Norde Hinnerheibach (Gem. Kreizschdåånisch), im Nordoschde Kreizschdåånisch, im Oschde, s Hilschbachdal abwärts, Neidorf (Gem. Schäna), im Siedoschde Schäna, im Siede di Glashitt (Heidlberg), un im Nordweschde Aldebach (Schriese). Im Norde schiebt sisch da Centwald, e Exklav mit-eme Waldgebiet vun da Schdadt Woinem in di Gemajkung vun Wilhelmsfeld noi.
Gemoindeunnerdeilung
Urschbringlisch is Wilhelmsfeld aus drei klååne Haisergrubbe beschdånne, demm Owwer-, Middl- un Unnerdorf. Bis heit sin di Fläsche dazwische immer weider uffgsiedelt worre, bis in zåmmehängender Ord enschdånne is, mid-are zimmlisch loggare Bebauung.
Gschischt
Im Johr 1710 hot sisch di Kurfärschtlisch Kellerei Waldegg an di kurfärschtlisch pälzische Regierung in Heidlberg gewendt un vorgschlaare, an da Hilschbach e klääni Siedlung zu grinde. E paa Bauare aus Heilischkreizschdåånisch, Eidabach un Hilsehåå hädde do gern gånz nei åågfånge. Nochdemm da Kurfärschd Johann Wilhelm di Erlaubnis gewwe hot, sinn im Friejohr 1711 da Adam un da Peter Reinhard aus Heilischkreizschdåånisch, da Hans un da Hans Georg Gärtner aus Eidabach un da Leonhardt Müller aus Hilsehåå kumme un hawwe Wald gerod. Die Håndvoll ääfache Bauare ware also di Grinder vun Wilhelmsfeld.
Wie-s in sellare Zeit duajschaus iwwlisch waa, hot ma denn Ort em Låndesherr zu Ehre Wilhelmsfeld gedaaft. Di Leit vun de Därfer in da Umgewung hawwe awwer „Neies Dorf“ dezu gsaat, un aa di Wilhelmsfelder selwer noch e paa Johrzehnde lång, wie ma in de kadolische Kärschebischer sehe kånn. Zur Unnerscheidung hot ma doher des benåchbarde, äldare Neidorf in Altneidorf umgedaaft. Nochdemm da Ord Åfångs zur Gemajkung vun Heilischkreizschdåånisch geghehrt hot, is-a mit-em Iwwergång an Bade im Johr 1803 selbschdännisch worre. S gheare kää ånnare Orde dazu.
Gemoinderot
Da Gemoinderot hot außer-m vorsitzende Birgameischda värzeh Mitglieder, wu alle fimf Johr direkt gewehlt werre. Sei-da Kummunalwahl 2014 verdeile sisch di Måndade folgendermaße (in Klammare 2009):
Wabbe
Di Blasonierung vum Wabbe heeßt: In Blau e schräggschdelldi, gschdärzdi Sischl (mi-da Schneid noch owwe) mit-eme schwaze Griff, iwwerdeckt mit-eme lingsgekehrde silwerne Beil mit-eme schwaze Griff.
Des Wabbe geht uf e Siegl aus-em Johr 1810 zurigg. Di Sischl un s Beil simbolisiere di Landwärtschaft un di Waldärwet, di zwee wischdischde Gewerwezweige in Wilhelmsfeld im 19. Johrhunnert. Di Flagg is Weiß-Blau.
Pattnaorde
Seit 2008 gibt-s e Pattnaschaft mit Calamba uf de Philippine, da Gebortsschdadt vum Azt, Dischder un Nazionalheld José Rizal. Der hot e zeitlång in Wilhelmsfeld gewuhnt, wie-a in Heidlberg schdudiert hot, un hot an soim Romån „Noli me tangere“ gschriwwe.
Ekonomie
Nochdemm di meischt Zeit di Lånd- un Forschtwärtschaft di wischdigschd Erwerbsquell war, sin heit nohzu 90 vun Hunnat erwerbsdädische Wilhelmsfelder Auspendler. Wilhelmsfeld hot kää Gewerwegebiet. Noch da Ernennung zum Luftkurort im Johr 1966 hot da Turismus zunägscht emol an Bedeidung gewunne, un es hot 27.000 Iwwernachdunge im Johr gewwe. Des hot mit de Johre allerdings widder nochgelossse. Heit is Wilhelmsfeld in beliebder Ort fär Wanderausflieg odder im Winder mit soine drei Loipe vun vier, fimf un zäh Kilomeder aa zum Långlaafe.
Brauchdum
Jedes Johr am Fasnachtdinschdag wärd e Fasnachtsfaier åågezindt, un daß da Winder verdriwwe wärd un s e fruchdbares Johr gibt, rolld ma e Faierrad de Buggl nunner ins Dal. Der Brauch is tibisch fär de siedweschdliche Odewald in da Gejend vun Wilhelmsfeld un Schäna un denn gibt’s noch in e paa wennische Orde.
Wie in da Kurpalz iwwlisch wärd am Sunndag Lätare, drei Woche vor de Oschdare, da Winder mid-eme Summerdagszug vollends verabschied.
Am erschde Wocheend im Juli feierd Wilhelmsfeld soi Kerwe. Dodezu ghert seid 2001 aa da Kerwelaaf, in Halbmarathon un in 10-km-Laaf dursch de Ord un vor allem dursch de Wald.
Teltschik-Aussischdsturm
Uf em 530 m hoche Schriesemer Kopf schdeht da aus Holzfachwerg gebaude Teltschik-Aussischdsturm. Di draarende Holzbalge vun soim Gerischd sin aus Lärscheholz, di Aussischdsbladdform uff 36 m Heh aus Eischeholzdiele. Di Wendeldrebb hot 192 Schdufe. Da Turm is 2001 noch eme Blån vum Ajschidegd Robert Teltschik gebaud worre. Ma hot rundrum en weide Bligg.
Oinzlnochweis
Kadegorie:Gemeinde in Bade-Wirddeberg
Wolfisheim
Wolfze (franzesisch Wolfisheim, daitsch Wolfisheim) isch e franzesische Gemää im Département Bas-Rhin (Unnaelsass) in de Rechion Grand Est (bis 2015 Elsass).
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Verwaltung
vun Wolfze isch. Wolfze gheat zum Kommunalvaband.
Dialekt
De elsässisch Dialekt vun Wolfze gheat zum Owerrhaialemannisch.
Fußnote
Sachgrubb:Ort (Bas-Rhin)
Rorschweier
Rorschwihr (franzesisch Rorschwihr, daitsch Rorschweier) isch e franzesische Gemää im Département Haut-Rhin (Owwaelsass) in de Rechion Grand Est (bis 2015 Elsass).
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Geografie
Rorschwihr licht 52 km vun Mìlhüüse uf 319 m NN.
Gschicht
Rorschwihr isch im Johr 742 zum easchte Mol gnennt worre.
Verwaltung
vun Rorschwihr isch. Rorschwihr gheat zum Kommunalvaband.
Dialekt
De elsässisch Dialekt vun Rorschwihr gheat zum Owerrhaialemannisch.
Richeval
Richeval (daitsch Reichental) ìsch e franzesische Gemää im Département Moselle in de Rechion Grand Est (bis 2015 Rechion Lothringe).
D Gemää gheat zum im Arrondissement.
Verwaltung
vun Richeval isch. Richeval gheat zum Kommunalvaband.
Dialekt
De draditionell Dialekt (Patois) vun Richeval gheat zum Lorrain.
Fußnote
Sachgrubb:Ortschafte (Moselle)
Geschichte der Stadt Pirmasens
Die Geschischt vun de Schtadt Bärmesens beschreibt die Entwicklung vun ennrer klänne Siedlung om Westrond vum Pälzerwald zu ennrer Garnisonsschtadt un äm Zentrum vun de deitsche Schuhinduschtrie, bis in die Gechenwart.
Ògefong hat's wohl in de Gechend um de Wedebrunne in Bärmesens. De Nome hat die Schtadt vum Heilische Pirminius, der wo 742 in de Neh e Kloschder bei Hornbach ufgebaut hat. Die Siedlung war soi "Waldmark" un is um 750 ògelecht wor.
Londgraf Lui IX. vun Hesse-Darmschtadt hat aus'em Derfel im 18. Johrhunnert e Garnisonsschtadt gemacht. Im 19. Johrhunnert is die Schuhinduschdrie gewaltich ufgeblieht un so is'es bis zum End vun de 1970er Johre geblib.
Bronzezeitlichi un keldischi Besiedlung
Die äldeschde Besiedlungsschbure in Bärmesens hat ma 1930 zwische'm Erlehof un'em Kettrichhof gefunn, un zwar e Feld aus zeh Grabhichel. De Hoimatforscher Oskar Schäfer hat bei Grabunge vier defu uffgemach. Do ware Skelett, Schdä- und Brondgräber drin, die näwer Skelette un Knochereschde a Schmuck un Waffe aus vaschiedene Epoche enthalt honn. Die ältschde Bronzefunde hat ma uf die frieh Brozezeit (2000 - 1900 v. Chr.) datiert, onnere de Hallschdatt- (700 - 550 v. Chr.) un de La-Tène-Zeit (5. - 1. Jhd. v. Chr) zugeordnet. Die Funde hat ma em Hoimatmuseum in Bärmesens iwwergeb, die onnere Grabhichel hat ma net ufgemach.
Onnere keltische Schbure hat ma in de Neh vun Gerschbach un Windsberch gefunn, des sin heit Schtadtdäle vun Bärmesens. Do sinn a Reschde vun Opferschdätte, die em keltische un schbeder vun de Remer iwwernummne Waldgott "Vosgeus" (a "Vosagus" oder "Vosacius"), em Nomensgäbber fa die Vogese (Vosges) un fa de Waasgau, geweiht ware un im Johr 1830 entdeckt wor sinn. Die Reschde sin ungefähr drei Kilometer vum Wedebrunne weg.
Pirminius un es Kloschder Hornbach
Nomenspatron vun Bärmesens is de Heiliche Pirminius, der 742 soi letschdes Kloschder in Hornbach ufgebaut hat un 753 dort geschdorb is. Em Kloschder hat mer die besonners waldreich Hornbacher Waldmark iwwerschribb. Uf däm Lond sinn schbeder folgende Siedlungen entschdonn: Bärmesens, Ruhbonk, Simde, Winzle, Gerschbach, Fehrbach, es unnergongne Hunscheid wo schbeder die Huschderheh als Schtadtverdel vun Bärmesens entschdonn is, der Däl vun Münchweiler wo uf'em linke Ufer vun de Rodalb leit, Rupperschwiller un em ehemalische Dorf Gudebach zwische Lemberch un Bärmesens, dem soi Gebiet Lemberch zugeschla wor is. Des entschprecht im Große un Gonze em Schtadtgebiet vum heidische Bärmesens.
Es Kloschder Hornbach hat die Besiedlung vorogetribb, un die Mönche honn 820 e Kloschder in de Neh vum Wedebrunne ufgebaut. Die Siedlung is es erschde mol 860 als „Pirminiseusna“ (a „Pirminisensna“) in ennrer Urkunde erwähnt wor. Sie hat em Kloschder Hornbach gehert. Die Endunge seusna bzw. sensna schdehe im Aldhochdeitsche fa allä un komme vum ladoinische sus, Wutz. Es war demno e oinsomi Waldsiedlung, wo ma es Vieh vum Kloschder, hauptsächlich Wutze, gehall hat. Onnere Quelle nenne die Siedlung a „Pirminishusna“ oder „Pirminishausna“, also sowas wie die Heiser vum Pirmin. Vielleicht honn die vum 9. bis zum 13. Johrhunnert gefunnene Bezeichnunge „Bermesesne“ un „Birmasesse“ a was mit em „Bermann“ zu due. Jedenfalls is do a e Kabell oder Kerchel gewest, die schbeder greßer iwwerbaut wor is. Uf'em Gelände vun de Färwerei Kenich is ma 1885 uf Mauerreschde vun em Kerchel geschdos, des 5 mol 8 Meder groß war, un zwar unner em Bladdebodde aus'em 12./13. Johrhunnerd.
Iwwergong no Schbeyer un zwätti Kärch
Die Schutzfunktion vum Kloschder Hornbach, das im Endeffekt a e Vogtei war, hat om Òfong beim Bischof vun Metz gelä. 1100 is Hornbach e Eichenkloschder vum Bistum Schbeyer wor. 1150 hat Bärmesens e zwätti, greßeri gotischi Kärch St. Juliana kriet, die in de Mitte vum Dorf e bissel erheht gebaut wor is un die erschd Kärch ersetzt hat, die zwische Wedebrunne un Pirminiusschtroß geschtonn hat. Wahrschoinlich war des e Eigenkärch, die de Heilich Juliana vun Nikomedia (285 - 304 n. Chr) geweiht war. Es Dorf is mit Hornbach um 1179/1180 on die durch Erbteilung entschdonn Grafschaft Saarbrigge iwwergong.
Däälung vun de Grafschaft
1187 is die Grafschaft Sabrigge zwische de zwä gräfliche Brieder Simon un Hoinrich ufgedält wor. Simon hat de westliche Däl kriet, Hoinrich alle Lännereie estlich vun de Blies un domit a die Hornbacher Waldmark un die Lothringer Lehe. Er hat sich seitdäm Graf Hoinrich vun Zwäbrigge genennt un hat sich in Zwäbrigge e Wasserschloss baue losse. Er hat a die Vochtei iwwer's Kloschder Hornbach kriet, un dodemit a die Gerechtsomkeit. Immer on Mariä Geburt hat er im Kloschder zu Gericht gesäss un Hännel zwische de Ridder, de Leibeichene, de Huwer oder de onnere Kloschderbaure entschied. De Abt hat ihm dodefier jedes Mol 12 Heller fa Fläsch un Brot, un e Maß Woi geschuld', un 20 Bund Stroh fa soi Perd.
Um die Waldmark zu sichere, mit Weiler, Derfe, Hef un Schtroße, wollt de Hoinrich I. in Lemberch e Burch baue. Weil er do kä Lond gehat hat, hat er 1198 vum Abt Wernher, wo domols de Vorschdeher vum Kloschder Hornbach war, de Guteberch un de Rubrechtsberch mit Umgebung kaf. 1200 hat er dort die Burch Lemberch un die Wachtburch Rubbertschdä gebaut. Die Lembäer Burch wa om Òfong e Vogteiburch, die nät vum Graf, sonnern vun Vecht bewòhnt ware, des ware vum Graf ausgesuchte Edellait.
Inn'er Urkund vun 1202 schdeht, dasses Dorf Bärmesens e Parrort mit Kärch un eichenem Parre war, awwer abhängisch vum Kloschder Hornbach. Die Kärch wa de Middelpunkt vun de Seelsorch un vum Gottesdienschd fa die Gläuwiche aus de Derfer, Hef un Miele 1225 is e Siechehaus bei de Kärch St. Juliana gebaut wor. Im selwe Johr hat die Bischof vun Metz die Iwwertrachung vun de Bärmesenser Parrverwaldung on's Kloschder Hornbach beschdädicht. Domit sinn alle Gelder vun de Parrei fa die Errichtung un Unnerhaltdung vun de Kron'geversoiung iwwer's Kloschder geloff.
Noch e Däälung
Em Graf Hoinrich I. is 1237 soi Sòhn Graf Hoinrich II. gefolcht. Der hat vier Sehn hinnerloss, als er 1281 geschdorb is. Ewwerhard un Walrom honn zusomme iwwer die Grafschaft Zwäbrigge geherrscht. Ab un zu honn se Streit gehatt, un deshalb honn se 1297 die Grafschaft gedäld. Ewwerhard I. hat de "unnere" Däl kriet, mit'em Hauptort Birmesessen, wie Bärmesens domols gehäß hat. Walrom I. hat de "unnerschde" Däl kriet, mit Eschwiller. Des hat sich vor allem uf die Leibeichene bezo, die Gerichtsbarkeit is zusomme geblib. Bußgelder vun Frevler sin ufgedält wor. Die Unnertòne honn es Recht vum freie Zuzuch gehatt, awwer Haus, Hof un Erbschaft vun em weggezone Leibeichene hat weiterhin soim friehre Herr gehert. Immerhi honn a Jungfraue wegheirate derfe, ohne dass ihr bishericher Herr hett was degehe honn derfe. Witwer un Witwe honn erschd die Genehmischung vun ihrm Herr zu ennrer neie Heirat inhole misse.