cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Speyer
Uniweasideed
Schbaija ischä Uniweasideeds-Schdadd midde poschd-uniweasidere Bildungsoirischdung, de Daidschi Uniweasideed fa Vawaldungswisseschafde Schbaija, wu a die enzigschd Uniweasideed vun dea Aad fade gsomde hehare Vawaldungsdinschd inde Bundesrebublig Daidschlond isch.
Weldb'kond isch Schbaija haid weschm Schbaimara Dumm. Des isch äns vunde bdaidnschde romonische Bauweagg iwwahaubd un said 1981 isch die Keasch a ä UNESCO-Weldkulduaeawe unn saidm Juli 2021 keren die jidische Deng'gmela vunde drai SchUM-Schdedd Schbaija, Määnz unn Worms zum Weldkulduaeawe.
Museje
In Schbaija hodds ä paa Museje. S'bekoanndschde ischs Hischdoorische Museum vunde Pals uns Teschnig-Museum. S'Hischdoorische Museum zaischd remischi un middlaldalischi Fundschdigg ausde Geschnd un Reschd vum alde Dumm un a’n bdaidnde Fund ausde Brosezaid, de Goldene Huud, wuma in Schiffaschdadd gfune kabd hodd. S'Teschnig-Museum lischd uuwaid vunde Schdadd un schdelld teschnischi Schdigg wie Fah- un Fluuchzaisch aus. Woma iwade Rhoi kumme dud, komma guud die Boeing 747-230 „Schleswig-Holstein“ un die russisch Raumfähr „Buran“ seje.
Naizaid un Moderni
Donn sinn im Joa 1792 die fronsesische Rewoluzionsdrubbe noch Schbaija kumme un's isch als Sidz vunna Unnabrefegdua im Département du Mont-Tonnerre (Dunnasbeasch) bis 1814 unna fronsesischa Heaschafd bliwwe. Easchd midde Bfraijungsgriesch geschede Napoleon unde Naiordnung vun Oiroba uffm Wiena Kongress vun 1815 hoddsischs widda g'änad. Im Joa 1816 isch Schbaija donn Graishaubdschdadd vum Rhoigrais worre, wu zum Kenischraisch Baijan kead hodd. Om 1. Janua 1838 hodd donn de Regierungsbziag (Grais) Pals de Rhograis abglesd.
De Rhoihaafe isch 1837 feadisch worre un 10 Joa schbeda isch Schbaija ons daidsche Aisebohnnedz ogschlosse worre. Inde Zaid sinn donn a soziali un karitadivi Oirischdunge wie z. B. Hoschbideela odda Wohldedischkaidsvaroi enschdone un Schbaija hodds beschde Schulsischdem inde Pals kabd. Newede Schidzegsellschafd, wus schun said 1529 gewwe hodd, sinn onnare dzukumme unna onnarem än Tuanvaroi unnän Musiggvaroi. S'zwedde Pioniabadallijo vunde bairische Aamee isch bis 1918 in Schbaija gwesd. S'Pals-Fluuchzaischweag hodds schun said 1913 in Schbaija gewwe, wu im Easchde Weldgriesch zuem bdaidnde daidsche Rischdungsbdriewb worre isch.
Nochm easchde Weldgriesch isch Schbaija zsomme midm ling'ge Rhoiufa vunde fronsesische Aamee bsedzd worre. Om End vum Joa 1918 hodds fronsesische Milidea unnam Genaral Gérard s'„Freie-Pfalz“-Beweschung vum Eberhard Haaß un onnare Sebaradischdegrubbe im Rhoilond gfeadad. Schun 1919 hodd donn die „Freie-Pfalz“ n'Pudschvasuch fa ä audonomi Pals unnanumme, wu awwa voa'allm weschm Regierungsbräsidend Friedrich von Chlingensperg auf Berg (1860–1944) gschaidad isch. 1930 isch donn die fronsesisch Bsadzungsmachd widda abg'riggd.
Museje
Doan hodds s'Faijabachhaus, wude Maala Onslm Faijabach g'bore worre isch un wuma haid ä Dawaausschdellung mid oinischi vun soine Weag ogugge konn. S'Puamonn-Haus zaischd ewefalls inna Dawaausschdellung Weag vum Maala Hons Puamonn, wua do a gborre worre isch. Im Museum SchPIRA komma gugge wies jidisch Lewe in Schbaija im Middlalda gwesd isch. Grad wisawie isch donn a de Judehof, wuma die Sinagog, de Friedhof un die Mikwe ogugge konn.
Schdaddreschd un Raischsdaach
Inde easch Helfd vum 16. Jaahunad isch Schbaija donn'n'Middlpungd vunde daidsch Gschischd gwesd. Iwwa 50 Hofdaach un vunde Raichsdaach in dem Jaahunad hawwen finf in Schbaija schdaddgfunne. Ä Rai vun Raischdebudazionsdaach (z. B. 1558, 1560, 1583, 1595, 1599/60), Kuafeaschdedaach (z. B. 1588) un Raischsmodarazionsdaach (z. B. 1595) sinn a noch in Schbaija gwesd.
Bischaraije und Aaschiv
In Schbaija hodds viea Aaschiv, s'Pälsische Londesaaschiv, s'Zendralaaschiv vunde Evongelischi Keasche, s'kadoolische Bisdumsaaschiv uns Schdaddaaschiv Schbaija. S'ledschdare hodde Schbaimara Schdaddbrond vum 31. Mai 1689 uffm Bfehl vum Kenisch Luddwisch XIV. iwwaschdonne, wailds gonse Schdaddaaschiv oam 14. Meaz 1689 a uffm Befehl vum Luddwisch noch Schdroßbuasch gbrochd worre isch. S'isch a haid faschd liggelos voahonde un vollschdendisch.
Naizaid un Moderni
Nochm zwedde Weldgriesch isch Schbaija donn inde fronsesisch Bsadzungszon gwesd, bis 1949 die Bundesrebubligg Daidschlond g'grind worre isch. Said 1945 hodds donn a ä fronsesischi Bsatsunggaanison in Schbaija kabd. S'Bsadzungsreschiem hodd om 6. Mai 1955 uffkead un inde Nainzischa Joa isch die fronsesisch Aamee donn widda abgzoche. Als Zaische fa die Vasehnung un Fraindschafd isch in de Joare 1953/54 mid daidsche un fronsssische Middl die Beanaduskeasch inde Woamsa Schdrooß uffm Alde Friedhof gbaud worre.
Andige
Die Reema hawwen 50 v. Chr. Gallije unnaworfe kabd, wuduasch de Rhoi ä nadirlischi Grens vun iam Raisch gwesd isch. Um 10 v. Chr. hoddma donn ä Milidealaacha faän Drubb uffgschdeld, was donn de Ofong vunde Schdadd gwesd isch. De remisch Kaisa Augustus hodd donn zugschdimmd, dassma Laid vum geamonisch Schdomm vunde Nemeda oasiedle dud. Schbeda, nochde Schlachd vum Teudebuascha Wald isch's Laacha duaschä naijes easezd worre. Iwwareschd dodvu hoddma im jiddische Vieadl funne. Ausde easche Schaddveadl, de Vici uff Ladoin, wu sisch ums Laacha gbild kabd hawwen, hoddsisch donn die Schdadd endwiggld. Donn isch nochä driddi Feschdung uffgschdelld worre, wuma donn awwa uffgewwe hodd, wail Schbaija a kän Grensposchde un a nemme miliderisch wischdisch gwesd isch. Die Siedlung, wu gbliwwe isch, isch donn Haubdschdadd „Civitas Nemetum“ vunde Geschnd vunde Nemeda worre.
Um 150 noch Chr. isch die Schdadd donn unam keldische Nome Noviomagus, was „Neufeld “ oda „Neumarkt“ heeße dud, uffde Weldkaad vum Griesche Ptolemäus un schbeeda a im Itinerarium Antonini, em Raisehondbuch vum Antonius vunde Zaid vum Caracallas (211–217) un uffde Schrooßekaad Tabula Peutingeriana ausm 3. Jaahunad. Noch 260 hoddma die Oagriff vunde Alamonne inde Velgawondarung baim Limes nemme abwehre kenne unde Rhoi isch reemischi Grens und Schbaija ischä Grensschdadd worre. Im 4. Jaahunad hoddsde easchde Bischof in Schbaija gewwe. Im Joa 406 sinn doan die Siewe, Vondaale und samadischi Alonne weeschede Hunne iwwa de Rhoi a noch Schbaija kumme. In Aldlusse hodds a ä „Fiaschdegrawb“ vunde Alano-Saamade, Hunne odda Osdchdgeamone.
Keasche un Gleschda
Inde Lisdchd vunde Keasche, Gleschda un Kabelle, wus bis 1689 in Schbaija gewe hodd, meend „*“ hodds nochn Reschd un „**“ hodds noch.
Kuldua
Die Vaoinischung vunde Badisch-Pelsisch Kaanewalsvaroin sin im Schbaimara Waadtuam, wu a ä Museum unä Aaschiv isch.
Schdadduffdeelung
Die Schbaimara unnadeeln die Schdadd in die sognondi Keanschdadd un
Vun Schbaija ä Schdiggl außahalb lieschn de Binshof, de Daidschhof, de Ludwischhof, de Ringschebeaschahof, de Schbidserhoihof, de Thomashof, de Waijahof uns Reffedaal.
De Fluss
S'Schbaimara Gbied lischd uffde Rhoiniedarung (uugfea 93 m iwa Null), de Niedaterrass (uugfea 103 m iwa Null) un uffde Hochterrass (bis 113 m iwa Null). S'Gbied bschdeed aus Oschwemmunge un Ablacharunge ausm Holozen. Die Niedaterrass hodd sisch inde leschd Aiszaid gbild, wu iwana Kiesablacharung ä uugfea halwe Meda diggi Lehmschischd im Blaischdozen enschdonne isch. Die Hochterrass isch im Siedweschde gesche Duddehofe un ischde nerdlisch Deel vunde Schweschema Pladd ä aiszaidlischi Ohaifung vun Leeß un im Noadwesche bschdedse aus Sondflesche un Sonddiene, wu haidde Drubbeiwungsbladz unde Schbaimara Schdaddwald weschdlisch vunde B 9 isch. Die Iwageng vundene Ewene komma in Schbaija guud seje un hawen zum Deel a aischini Schbaimara Nome. De Iwagong vunde Niedaterrass zum Roi ischde „Museumsbuggl“ unde Oschdiesch uff die Hochterrass isch inde Owware Longgass de „Brauwaraibuggl“ unde „Schidzebuggl“ inde Schidzeschdrooß. Onnare Iwwageng hodds im Dummgaade un wus zum Fischmaagd nunnageje dud. Uffde Niedaterrass kummd s'Hochwassa vum Rhoi nedd ruff umma konn deswesche do a noh om Fluss bauwe.
Sinagoge
Die Sinagog Beith-Schalom, des heesd „Haus des Friedens“, isch saidm 9. Novemba 2011 ä Schbaimara Sinagog - die viead saidm Beschdeje vunde jidischi Gmoind in Schbaija - uns Gmoindezendrum vunde Jidisch Kuldusgmoinde vunde Rhoipals.
Schdaddreschd un Raischsdaach
Im Joa 1434 hodds donn'en Schudzvadraach uff 10 Joa midm Kuafirschd Ludwig III. vunde Pals gewwe. Die Geschnd isch donn ab 1439 vunde marodierende Aamagnagge bdrohd gwesd, wu ejemolischi Seldna vunde fronsesische Aamee gwesd sinn. Schbaija, Meenz, Woams un Schdrooßbuasch hawwen ä Bindnis gschlosse unnä Heea vun 100 Glewe uffgschdeld, dod'vu 30 vun Meenz un Schdrooßbuasch un 20 vun Schbaija un Woams. Inde Joa 1459 bis 1462 hoddsisch Schbija schun widda om Griesch, m'Pälsa Griesch a b'kond als „Badisch-Pälsischa Griesch“ oda „Meenza Eazschdifdsfehd“, vunde Kuapals gesche Kuameens bdailische misse.
Faijawea
In Schbaija gibds die Fraiwillisch Faijawea said 1848 un isch haid'n'Deel vum B'raisch 2 vunde Schdadd, wus um Sischahaid, Oadnung, Umweld, Biaschadienschd un Vakea geje dud. Im Middlalda hodds die „Schdeddisch-Leschoschdald“ gewe, wu ma 1860 midäna naije Faijaleschoadnun midde Fraiwillisch Faijawea zsomme gleschd hodd. Die haidisch Faijawea hodd die Haubdwach midde Oisadzzendraal inde Induschdrieschdrooß un die Wach 2 inde Viehdriefdschdrooß. Die Faijawea hodd 150 fraiwillischi un a ä paa haubdomdlischi Faijawealaid.
Schdaddreschd un Raischsdaach
S'Hochschdifd Schbaija isch om 20. Abril 1525 vunnem Bauwauffschdond inde Rhoigeschend bdroffe worre. Die Bauware hawwende Zeende, die Zinse un Abgaawe nemme hawwe wolle un sinn gesche die Keasche gonge. Zee Daach schbeeda hawwense donn voakabd „gen Speyer zu ziehen und daselbst der Pfaffheit Nester, die viel Jar mit Nachtheil und großen Schaden der Armen erhalten weren worden, zu zerstören“ un „die Stadt Speier zu belegern und die Geistlichen irs Gefallens darin zu reformieren“. Inde Folsch hodds u. a. ä paa Raischsdaach in Schbaija gewe.
Inde zwedde Helfd vum 14. Jaahunad isch glaa worre, dass die Schbaijmarische Bischheef ian schdaddherrlische Oschbruch nie uffgewwe kabd hawwen. Die Bischheef hawwen sisch Unaschdidzung vum Kaisa Karl IV. un vunde Palsgrafe kold un die Schdadd hoddsisch nemme uffn Kaisa valosse kenne.
Hondl un Änzlhondl
De Hondl isch voa allem inde Inneschdadd uffde Haubdschdrooß (Maximiljoanschdrooß) un inde Saideschdrooße un uffde grie Wies inde Aueschdrooß bai Schbaija-Noad un Schbaija-Oschd, wuma großi Flesche b'baud hodd. In Schbaija-Weschd hodds a noch ä paa Bdriewb.
Middlalda
Abm 7. Jaahunad isch donn Schbaija widdan Bischofssids gwesd. Im Joa 969 hodde Kaisa Oddo de Große de Bischofskeasch s'Immunidesbriwilesch, ä aischini G'rischdbaakaid un Kondroll iwwa Minze un Zoll gewwe. Abm Joa 1030 hodde Kaisa Konrad II. midm Bau vum Dumm oafonge losse. Die easchd jiddischi Gmoind vun Schbaija hoddsisch weschm Bischof Rüdiger Huzmann im 11. Jaahunad ogsiedld. Newe de onnare SCHUM-Schdedd Woams un Meens hoddsisch a in Schbaija die aschkenasischi Kuldua endwiggld. Im Joa 1111 hodde Heinrich V. soin Vadda im Schbaimara Dumm baigsedzd un on dem Daach hodda a de Schdadd waidraischndi Briwilesche gewwe. Die Birscha vun Schbaija hawen peasenlischi Fraihaide grischd unde Inhald vum Brief hoddma om Boadaal vum Dumm ogbrochd, awwa s'isch donn schbeda valore gonge. Im 13. Jaahunad hodds in Schbaija donn Schdraidaraije zwische de Schdadd unnem Bischof unde Schdifde iwwa die "stadtherrlichen Rechte" gewwe. Do hodd sisch donn s'Dummkabidl als Geschna zude Birschaschafd endwiggld. Inde Midd vum Jaahunad isch a beleschd, dasses in Schbaija „effendliscches Aischedum“, also schdeddische Grundbsids gewwe hodd. Im 14. Jaahunad hoddsisch donn im Konfligd um die Raadsbsedzung zwische de Minza-Hausgnosse unde Zinfd in Schbija donnä roini Zunfdvafassung duaschgsedzd. Donoch sinn die Hausgnosse bloss noch äni vun 14 Zinfd gwesd un hawwen 1349 uff ledschdi Voareschd vazischde misse.
Naizaid un Moderni
Zwische 1530 un 1620 ischs in Schbaija friedlisch gwesd, awwa inde Joa 1539, 1542, 1555 un 1574 isch Schbaija vunde Peschd heemgsuchd worre. De Schmalkaldischi Griesch im Joa 1546 hodd uff Schbaija ken diregde Oifluss kabd. 1612 isch noch zee Joa Erwed die ’’Chronica der freien Reichsstadt Speier’’ vum Christoph Lehmann rauskumme un hodd im Lauf vunde Zaid via Ufflaache kabd. Im Draißischjehrische Griesch inde Joa 1618–1648 isch Schbaija imma widda vun Drubbe bsedzd worre un ischä Drubbelaacha, Vasorschungs- un Flischdlingsoad un Lazaredd gwesd bis 1650 die ledschde fremde Soldaade ausde Schdadd gonge sinn.
Im Joa 1689 isch die Schdadd donn weschede Schlaifung vunde Pals unnam Genaral Melac im Pelsische Eawfolschegriesch vellisch vunde fronsesische Drubbe zaschdead worre. De General Joseph de Montclar hodd om 30. Januar 1689 die Befeschdischung vunde Schdadd og'guggd un zwee Daach schbeeda hoddma midm Abbruch bgunne. Die Birscha hawwen do midmache misse un gdeng'gd, das die Schdadd a noch abgbrend wead. Om 23. Mai hoddma donn m'Birschameeschda unde Radsherre gsachd, dass alle Laid die Schdadd valosse missn unnem Dummdekoan unnem bischeflische Schdaddhalda Heinrich Hartard von Rollingen hodde Montclar om 27. Mai gsachd, dass „die Stadt samt allen darin befindlichen Kirchen und Klöstern, einzig die hohe Domkirche ausgenommen“ in Brond gschdeggd werren.
B'heade un Vawaldung
In Schbaija hoggd oinisches on B'heade un Vawaldung, wu a inde Geschnd un driwwanaus wischdisch sin.
Keasche un Gleschda
D'newe hodds noch Keasche inde drai kadolischi Frauwegleschda un inde evong'gelischi Diagonisse. A onare G'moinde hawen Keasche oda Vasommlungsoad in Schbaija, des sin die Evongelisch-medodischdisch Keasch, die Naiaboschdolisch G'moind, die Fraij evong'gelisch G'moind, die fraikeaschlisch Pfingschdgmoind un die Zeuge Jehova.
Weadschafd un Infraschdrugdua
Inde ledschde Joa hodde Tuarismus in Schbaija schdaag zugnumme. Inde Inneschdadd vun Schbaija hodds iwa 170 Leede midäna Ladeflesch vun iwa 29.000 m². Die gregschde Gschefd hawen 2007 än Umsads vun 101 Milljione Euro kabd. Im Joa 2008 hodds in Schbaija 4.261 Unaneeme un 2010 hawn 22.854 Laid Erwed kabd. Die gregschde Awaidgewa in Schbaija lischn im B'raisch vunde Dienschdlaischdunge.
Sejnswirdischkaide
Nochm vahernde Schdaddbrond hoddma 1708 uffs Aldbeadl s'Schiefadach druffgsedsd. Haid hodds im erschde Schdogg ä Dauwaausschdellung iwa die Gschischd vunde Schbajmara Schdaddbfeschdischung.
Schulde
Vie oannare Schdedd unn Komune hodd a die Schdadd Schbaija Schulde, wu voa allem saidm Joa 2000 schdaag oagschdische sinn.
Moschee
Die Tiagisch-Islomisch Gmoind in Schbaija hodd 2011/2012 die Fatih-Moschee eaeffnd.
Ziesch
Im Zweeschdundetagd faahde Regionalexbress un kummd noch 40 Minude in Kaalsruh un noch 60 Minude in Meens oa un Regionalboahne faahn noch Ludwichshaafe zude BASF un noch Wead.
Vawais
!
Medije
Vun 1952 bis End 2002 hodds die Schbaimara Daachesposchd gewe, wu donn awwa oigschdelld worre isch. in Schbaija gibds zwee Daacheszaidunge, said 1952 die Schbaimara Rundschau ä logali Ausgawb vunde Rhoipals un saidm Ofong 2003 a die Schbaimara Morscheposchd. Die Keaschezaidung Pilscha vum Bischdum Schbaija kummd said 1948 weschendlisch mid eadlischi Nochrischde un Naijischkaide vum Bischdum raus. De Schbaimara Vakeasvaroi gibd die Speyerer Vierteljahreshefte als Gronig vunde Schdad raus. Uffm Indaned komma a uffde Onlain-Zaidung „speyer-aktuell.de“ Naijischkaide iwa Schbaija finne.
Naizaid un Moderni
Duasch die Machdeagraifung vunde NSDAP isch 1933 Schbaija easchmol zum Gau Rhoilond kumme, wu donn 1935 midm Saalond zsommeg'leschd worre isch. Inde Grischdallnachd isch a die Schbaimara Sinagog om 9. Novemba abgbrend un d'noch abgrisse worre. Uugfea 100 Judde sinn inde Schbaimara Umgewung duasch die Vafolschung umgbrochd worre. Widdaschdond gesche die Nadzionalsozialischde hodds a in Schbaija duasch die Grubb „Speyerer Kameradschaft“ vum Schbaimara Sozialdemograd Jakob Schultheis un soina Ejefraa Emma gewwe. Im Zwedde Weldgriesch isch in Schbaija duaschn Lufdogriff de Bohhof zaschdead worre. Die omerikonisch Aamee isch donn 1945 in Schbaija oimaschiad, nochdem die daidsche Drubbe midm Abzuuch die Rhoibrigg gschbrengd kabd hawwen.
Sejnswirdischkaide
Om onare End vunde Maximiljoanschdrooß, wu baide Birscha a efach „Haubdschdrooß“ heeße dud, wisawie vum Dumm, lieschds 55 m große Aldbeadl, wu im Middlalda s'weschdlische Haubddoa vunde Schdadd gwesd isch. De unare Deel vum Doa hoddma um 1230 un 1250 gbaud un die owari Gschoss midm 20 m hoche Walmdach isch um 1512 un 1514 dzu kumme.
Theada
Said 1990 hodds in Schbaija ä Kinna- un Juchendtheada. Theada un onare Biehneufffiehrunge werren unam Tidl Theater in der Stadthalle vunem brivade Vaoschdalda ogboode. Un im Raadhaus hodds Theadaschdigg, Kabaree un Glääkunschd Zimmatheada Schbaija.
Museje
Donn hodds noch s'Schifffaadmuseum im Briggehaus, wuma im Summa Sunndaachs bsuche konn. S'Elwedridschle-Museum zaischd inna Dawaausschdellung alles wasma iwa Elwedridschle wisse sold.
Dienschdlaischdung
De Hondl, die Gaschddronomie unde Vakea hodd 2009 gesche 23 % vunde Laid bschefdischd kabd, wu sozialvasischad sin. Waidari 55.8 % vunde Bschefdischde hawen Eawed in onare Segdore vunde Dienschdlaischdung gfunne kabd. Die Gregsche Awaidgewa mid 100 oda mea Bschefdischde sin voa allem Dienschlaischda.
De Fluss
Frija hoddsischde Rhoi duasch die owwarhoinisch Tiefewene gschlengeld, bismon'n im 19. Jaahunad bgradischd hodd. Iwwade Zaid hoddado donn a imma widda soin Wesch nai gsuchd kabd. Midde Bgradischung sinnä paa Aldroiäam iwrischgbliwwe un hawwen ogfonge s'Londschafdsbild zu bräsche. A haid komma die ejemolische Rhoiäam a duasch de tibische Bwugs erkenne, a do wus kä Wassa me hawwe dud.
Wail Schbaija ginschdisch onde Flussterrasse lische dud un wischdisch gwesd isch, hodd die bairisch Londvamessung nochde napoljonische Griesch ä Vamessungsneds og'leschd. Des isch donn a Grundlaach fas said 1805 g'bloonde naije Rhoibedd un fadie Vamessung vum naije Rhoigrais gwesd. Unnam großheazochlisch-badische Owainschnijea Johann Gottfried Tulla homda 1819 ä Grundlinije zwische Schbaija un Oggasche gmesse.
Schdaddraad
Im Schbaimara Schdaddraad hodds 44 eareomdlischi Raadsmidglieda, wu oam 7. Juni 2009 baide Kommunalwahle in Rhoilond-Pals gwehld worre sinn unem haubdomdlische Owabirschameeschda, wude Voasids hawe dud.
Schdaddreschd un Raischsdaach
Im Joa 1464 ischde Matthias von Rammung Bischof worre un hodd vasuchd frijari Reschd vunde Keasch widda un a mea Bfuuchnis fa die Keasch zu res. Deswesche hodd donn 1465 die Schdadd Broblem midde Keasch grischd, wailsem Birscha weschm kaisalische Hofg'rischd zu soim Reschd geschede Bischof hodd vahelfe misse. Die Schdadd, wu in dem Konfligd neudral hodd blaiwe wolle, isch donn inde Joa 1470 un 1471 widda noigzoche worre. De Kuafiaschd Friedrisch I. hoddsisch Kondroll iwwas Gloschda Waißebuasch un die Schdadd gnumme, wu de Kaisa awwa a hodd hawwe wolle un im Griesch dorum hawwen donn baide miliderisch Hilf vun Schbaija valongd.
B'riemdi Laid
B'riemdi Laid hodd Schbaija oinischi, drunna z. B. de Alschimischd Johann Joachim Becher, de Maala Onselm Faijabach, de Genaral Karl Becker, de Organischd Ludwig Doerr, de Kinschdla un Hochschullehra Eberhard Bosslet, de Schrifdschdella un Hochschullehra Thomas Lehr, de Laischdadleed Christian Reif odade Drumbeda Helmut Erb.
Schboad
In Schbaija hoddsde Wassaschboadvaroi Schbaija e. V. said 1920, wus Varoinmidglied Thomas Ligl 2004 zweefacha Weldmeschda worre isch.
Wondawesch
Om Rhoi endlong hodds Radwondawesch, wuma vun Bruchsaal noch Schbaija un vun do waida noch Naischdadd onde Woischdrooß fahre konn. Schbaija isch an'Schdadpungd fade Pilschawesch noch Santiago de Compostela, wu vum Bischdum Schbaija schdaag gfeadad worre isch.
Effndlischa Vakea
Schbaija kead zum Verkehrsverbund Rhein-Neckar (koaz VRN), wuen Vakeasvabund im Rhoi-Negga-Draiegg inde Bundeslenda Rhoilond-Pals, Hesse un Baade-Wiaddebeasch isch. Do fahn Ziesch vunde Daidsch Boan awwa a vun onare Vakeasunanehme, die S-Boan RhoiNegga un Schdrooßeboane un Busse.
Laach
Um Schbaija rum sinn die Nachbaoad Remabeasch im Siede, wu die drai Deafa Beaschhause, Helscheschdää un Medasche sinn, donn Duddehofe im Weschde, Schiffaschdadd im Nordweschde, Waldsee un Oddaschdadd im Noade. Iwwam Rhoi lieschn Kedsch im Noadoschde, Hoggene im Oschde, Aldlusse im Siedoschde un Rhoihause im Siede. De Rhoi isch die eschdlischi Grens vunde Schdadd un a glaischzaidisch die Grenz vun Rhoilond-Pals zu Baade-Wirdebeasch. Dea kumd baim Stromkilomeeda 393,8 in die Gmaagung vun Schbaija roi un valossdse 9,2 km schbeeda widda baim Stromkilomeeda 403. Die Flussschlaif im Siede, wu weschede Rhoibgradischung vum Tulla mol abgschnidde worre un haid Alddrhoiäam sin, schdejn midem Schbaimara Auwald unde Wassafläsch noch de Fauna-Flora-Habidaad-Rischdlinje unnam oiropäische Schudz.
Hondl un Änzlhondl
Schbaija hodd 2011 iwa 450 Gschefd im Änzlhondl midäna Vakaafsflesch vun 135.970 m² unem Umsads vun uugfea 427,4 Mio. Euro kabd. Im Dedai hodds
Schdaddraad
Die Sidsvadeelung im gwehlde Schadraad isch:
Turischde
Noch Schbaija sin inde ledschde Joa imma mea Turischde kumme. Im Joa 2011 hawen z. B. 140.675 Geschd inde 21 Iwwanachdungsbdriewb loschiad un 251.091 Iwwanachdung kabd. Im Schnidd hawensesisch do 1,78 Daach in Schbaija uffkalde. In dem Joa hoddma 3.324 (2010 noch 3.019) Fiarunge in Schbaija kabd un 28.337 Geschd (2010 noch 25.773) sin uffs Aldbeadl gong'ge un 24.580 Laid hawende Judehof bsuchd.
Schboad
In Schbaija hodds 17 großi Schbielfelda, wuvu 8 m'Varoin kean, 14 gleeni Schbielfelda, wuvu 7 m'Varoin kean, 13 Bolsbleds, 8 Gimnaschdigwiese, wuvu 4 vm'Varoin kean, 24 Tennisbleds, 2 Tennishalle, 14 Keschlboahne, 4 Schdescholaach fa Bood, 2 Jachdheefe, 3 Raidbleds, 3 Raidhalle, ä Schießschboadolaach, ä Drimmolaach, än Minigolf im Dummgaade, än Skejdapaag, ä Minipaip, ä Schwimmhall un ä Fraibad unä Fluuchschboadolaach. Im Joa 2004 hawen die 47 Schboadvaroin 13.937 Midglieda kabd.
Krong'gehaisa
S'gregschde Krong'gehaus in Schbaija ischs Diagonisse-Krong'gehaus, wu vunde Diagonisse Schbaija-Monnem gdraache wead un wu a onare Oirischdunge in Schbija hawen. Die Diagonisse hawen im Joa 1859 midde Erwed als grischdlische Dienschd oagfonge un bschefdischn haid als Awaidgewa gesche 2500 Laid in Krong'gehaisa, Kinnageade, Hoad, Behinadeerwed, Aldehoim, Hoschbiz un Juchndhilf. S'schdeddische Schdifdungskrong'gehaus hodd die Diagonisseoschdald iwanumme. Donn hodds'ses St. Vincentius vum kadolische Oade, wu uffä hunnadjehrischi Dradizion zriggbligge dud.
Schule
Im Joa 2007/08 hodds in Daidschlond 9,18 Milljone Schiela onde allgmoinbildnde Schule gewe, wasn Odeel vun 11.2 % vunde Bvelgarung isch. In dem Joa hodds in Schbaija 8.710 Schiela kabd, wasn Odeel vun 17.5 % vunde Schbaimara Bvelgarung isch. In Schbaija ischde Odeel vunde Abschliss mid Hochschul- un Fachhochschulraif mid 49.5 % iwam Schnidd vun Daidschlond. Bloos Haidlbeasch hoddnochn heare Schnidd vun 49.9 % kabd.
De Fluss
S'Hochgschdaad komma guud seje un bild ä Folsch vun Halbgrais, dowude Rhoi frija mol gflosse isch. Siedweschdlisch vun Schbaija lischd Beaschhause onde Owakond vum Hochgschdad un laafd noch Noadoschde umde Schbaimara Vochlgsong rum, bisses eschdlisch onde Rhoi om Dummhischl kumme dud. Vun doad folschds noch Noadweschde de Johannesschdrooß, de Woamsa Londschdrooß noch Noade, m'easchde Deel vunde Waldseja Schdrooß, donn waida iwade Buche- un Ealeweesch noadeschdlisch iwwas Feld bis zum Schbidserhoihof un vun doad bis waida neadlisch onde Binsfeldseje voabai noch Oddaschdadd.
Sejnswirdischkaide
Schbaija hodd im „Judehof“ die eldschd vollschdendischi daidsch Mikwe, ä riduells, jidischs Bad ausm 12. Jaahunad.
Die Schbrooch
Schbaijmarisch kerd zum Voadapelsische, hodd awwa soi Aischehaide. Zum Baischbiel saachn die Speyerer sisch selwa neewe "Speyerer" (gschbroche: Schbaijara) a "Speyrer" (gschbroche: Schbaijra), a schunmol "Spei'rer" (gschbroche: Schbaij'ra) gschriwwe un gebabbld odda awwa "Speyemer" odda "Speyermer" (gschbroche: Schbaijama)  odda "Spey'mer" (gschbroche: Schbaij'ma)  odda glai efach "Speymer" (gschbroche: Schbaijma)  awwa a noch "Speyermerer" (gschbroche: Schbaijamara) odda onaschda. Bloß in Schbaja saachdma a Haggbroode zum Fleeschkees. Ä waidari Aischehaid ischs in monsche Weada s'zsommezieje vunde Silwe "geh" zu "k" wie zum Baischbiel "gehead" zu "kead" odda "gehabd zu "kabd") un "beh" zu "p" wie zum Baischbiel "behalde" zu "palde". Un ofd babbldma im Subaladiv, alla onschdadd weesche unnaschiedlische Grind saachdma ofd 'weschede unnaschiedlischgschde Grind.
Earebirscha
Said 1832 hodd die Schdadd Schbaija 20 Laid s'Earebirschareschd gewe, wu sich fa die Schadad oigsedzd kabd hawen.
Induschdrie
Zudem waed seid koazm a Eadeel gfeadad.
Die Induschdrie in Schbaija hodd 2009 umdie 21 % vunde Laid bschefdischd, wu sozialvasischad sin. In Schbaija hodds:
Keasche un Gleschda
In Schbaija hodds bis zua Zaschderung im Pelsische Eabfolschegriesch n'Haufe Keasche, Gleschda un Kabelle gewe, wu awwa bis uffä paa wenische Reschd vaschwunne sin. Nochm Pelsische Eabfolschegriesch hoddma midm Widdauffbau im 18. Jaahunad die Draifaldischkaidskeasch als luddarischi Schdaddkeasch un die Hailischgaischdkeasch fa die refoamierdi Gmoind gbaud. Om End vum 19. un Ofongs vum 20. Jaahunad hoddma die Gdeschdniskeasch gbaud, wu on die Schbaimara Brodeschdazion vun 1529 eainnere dud. Visawi vun de Keasch isch donn die kadolisch Josefskeasch, wuma als Reagzion uffde Bau vunde Gdeschdniskeasch bauwe un 1914 oiwaje gmissd hodd. Inde Joa 1953 un 1954 isch im haidische Adenauwapaag die Bernaduskeasch als daidsch-fronsesischi Friednskeasch un Zaische vunde Vasehnung gbaud worre. Naije Keasche hodds im Schdadddeel Schbaija-Noad, wuma die Keasche St. Konrad un die Christuskeasch gbaud hodd sowie in Schbaija-Weschd de St. Oddo un St. Hedwisch un die evong'gelisch Johonneskeasch un in Schbaija-Sied die Uffeaschdejungskeasch. Dodzu hodds noch die evong'gelisch Hailischgaischdkeasch.
Die Schbrooch
Wie iwwarall in Daidschlond, valiead awwa de Dialegd a in Schbaija oan B'daidung unn vaschwind imma mea. Die jingschd Genarazion iwwanimmd de Dialegd nemme unn babbld Hochdaidsch.
Hondl un Änzlhondl
Die zwee gregschde Gschefd sinde Kaufhof mid äna Vakaafsflesch vun 8180 m² undde C&A mid uugfea 2100 m² un die 19 gregschde Gschefd hawen'n'Umsadz vun 101 Mio. Euro kabd.
Sejnswirdischkaide
S'b'daidnschd Bauweag in Schbaija ischde Dumm, wu 1981 als zweddes daidsches Kulduadeng'gmol ins UNESCO-Weldkulduaeawe uffgnumme worre isch un wu als's'gregschde romonische Bauweag vunde Weld gelde dud. Unam Kaisa Konrad II. hodd 1030 s'Bauwe oagfonge. Wisawie isch die 1041 gwaidi Gribda, wus Grabg'leesch vunde Salija isch.
Busneds
Die Schdaddbiss kearen a zum VRN un werren vunde BRN Stadtbus GmbH (koaz BRN) unde ViaBus Grubb bdriwwe. S'schdeddisch Busneds bschded ausde Linje 561, 562, 563 un 564 unnem Schaddlbuss 565, wu zwischm Schbaimara Haubdboahof unnem Rhoi hieunhea fahre dud.
Ziesch
De gregschde Deel vum Schbaimara Schienevakea machde VRN. Iwade Schbaimara Haubdboahof un die Haldeschdell „Speyer-Nord/West“ faahn die S 3/4 vunde S-Boahn RhoiNegga alli halwb Schdund noch Monnem, wuse noch uugfea 25 Minude im Monnema Haubdboahof okummn. In Schiffaschdadd komma uff die S 1/2 noch Naischdadd un Laudare wegsle. Said 2006 faahd die S-Boahn a bis noch Geamasche.
De Rhoi
Do Schbaija om Rhoi lische dud, gibs a zwee Heefe, de alde un de naije Haafe. De alde Haafe lischd neadlisch vunde Aldschdadd un isch frija mol n'Umschlachsbladz fa Gdraide, Kies, Bauschdoff un Schrodd gwesd. Haid ischsn Jachdhaafe un om Rond sin Haisa gbaud worre. Gonz inde Nee hodds a ä Aquarium vum Sielaif, wuma a die Fisch oagugge konn, wus im Rhoi hawe dud. Im Summa faahn do deglisch zweemol Ausflieschsschiff ab un gonz im Siede hodds die Rhoihaisa Feah. De naije Haafe lischd im Siede un isch mol fa die Schbaijmara Raffinerie uns Dong'glaacha gbaud worre. Haid isch do a die Schiffsweafd Braun.
B'velgarung
Schbaija hodd vunde Schded inde Pals de schdeagschd un im Geschesads vun onare Schded a noch 2009 Zuwags kabd. N'Vaglaisch vun 1939 (100 %) bis 1985 in Brozend: