cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Santa Maria, Bulacan
Makapadurut yang keng Pandi king pangulung at pangulungalbugan Norzagaray king pangulungaslagan, San Jose Del Monte City king aslagan at king maulingaslagan, Marilao king mauli, Bocaue king maulingalbugan.
Maldang Republika ning Tsina
Dake Politika
Ing Maldang Republika ning Sina tatalanan no reng maiggit aduang-pulung aduang lalawigan at tuturing ne ing Táiwān (台湾) bilang ing kayang kaduang pulung atlung lalawigan. Bukud kareng lalawigan, atin yang limang autonomous regions (自治区), at balang metung atin yang katutubung minoridad; apat a balen at aduang Special Administrative Regions a magkasuelu keng karelang autonomia. Ding aduang-pulung lalawigan, limang autonomous regions at apat a balen malyari lang mayaus bilang "mismung gabun ning Sina", kayang magagamit a ela kayabe reng Hong Kong at Macau. Deng tututki ilapin deng administraibung makadake a tatalnan ning Maldang Republika ning Sina.
Santa Maria, Bulacan
Deng Barangay
Ing Santa Maria atin yang 24 a barangay.
Ibayo Silangan
Ing Ibayo Silangan metung yang first district ning barangay king balen ning Naic, Cavite, king Filipinas.
Santa Fe, Nueva Vizcaya
Ing Santa Fe  pang4 yang klasing balen king lalawigan ning Nueva Vizcaya, Filipinas. Agpang keng ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.
Deng Barangay
Ing Santa Fe atin yang 16 a barangay.
Aslagan Aprika
Ing Kalibudtarang Africa iya ing peka aslagang labuad ning Africang continenti. Ing "Aslagan Africa" keraklan yapin ing  Kenya, Tanzania and Uganda, at neng minsan ing Rwanda at Burundi, dapot ing s "Aslagan Africa", a UN sgeographic a labuad, ilapin deng 19 territoryung atiu king aslagan nang dake ning Africa:
Basud
Ing Basud pang4 yang klasing balen king lalawigan ning Camarines Norte,  Filipinas. Agpang keng ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.
Deng Barangay
Ing Basud atin yang 29 a barangay.
Arbigny
Ing Arbigny metung yang commune king  French département ning Ain.
Santa Josefa
Ing Santa Josefa  pang4 yang klasing   balen king lalawigan ning Agusan del Sur, Filipinas. Agpang keng ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.
Deng Barangay
Ing Santa Josefa atin yang 11ng a barangay.
Putrajaya
Ing Putrajaya metung yang lakanbalen a planadu (planned city), a maki dayung 25 km king mauli ning Kuala Lumpur, a magsilbing sentrung pangkapanibalan a pederal ning that serves as the (federal administrative center) ning Malasya. Miyalis ya ing tungku ning kapamahalan (seat of government) anyang 1999 manibat king Kuala Lumpur papunta king Putrajaya, uling masyadu neng siksakan ing Kuala Lumpur. Nanupata, ing Kuala Lumpur pa murin ing mumunang tungkung pambangsa (national capital) ning Malaysia, uli ya ing tungku ning Ari ampo ning Parlamentu, ampo ing sentru ning negosyu o kalakal ampong pisalapyan ning bangsa. Ing Putrajaya bunga neng isip Tun Dr Mahathir Mohammad. Anyang 2001, megi neng katlung Putrajaya became Malaysia 's third Federal Territory Malaysia ing Putrajaya kaybat ning Kuala Lumpur ampo ning Labuan.
Pekilagyu de king mumunang Pun Ministru ning Malaysia, i Tunku Abdul Rahman Putra ing lakanbalen, a atyu king kilub ning Multimedia Super Corridor, kalele ning bayung alkus (newly developed) muring Cyberjaya. King amanung Malay/Sanskritu, deng katayang "putra" o "putera" mangabaldugan lang "prinsipe" o "anak a lalaki" (ing "anak a babai" mayayaus yang "Putri" king Sanskritu), at ing "jaya" mangabaldugan yang "tagumpe" o "pamanyambut". Migumpisa ing pamanikdo ning Putrajaya anyang umpisa ning dekadang 1990, at ngeni, miyari no reng manimunang istruktura, at asahan deng dagul ing kayang populasyun.
Evo Morales
I Juan Evo Morales Ayma (mibait Octubre 26, 1959), a sikat king lagyung Evo, metung yang pulitiku ampong aktibistang Bolivian, a magsilbi antimong Pamuntuk ning Bolivia, pusisyun a tatalnan na manibat kanitang 2006. Pekapun ne mu naman ning Pangimut para king Sosyalismu Movement for Socialism – Political Instrument for the Sovereignty of the Peoples (MAS) ampo ing unyong Cocalero. King kayang pulitika, metung yang pekapun a sosyalista, at ing pundasyun ning kayang pangapamuntuk (presidency) ya pin ing pamanutuk king pangapalyari king pangsa da reng bayung polisiya, ing ing pamipakilala ning metung a bayung punbatas o konstitusyon, reporma king gabun, ing pamanalis da reng miayaliwang manimunang industria king upaya ning kapamahalan, ing pamaglaban king papil ning Estados Unidos king pulitika ning bangsa, ampo ing pamagbawas king kakalulwan.
Mibait ya king uring talapagobrang pamilyang Aymara king Isallawi, Orinoca Canton, at meragul ya i Evo a sasaup kareng kayang pengari anting metung a ortelanu. E miyari king sekundarya o high school. Migsane ya i Morales king militar lalam ning sapilitang pamagsilbing militar kilub ning pabanwa anggang 1978, at mibalik ya king propesyon ning kayang pamilya, ing pamanasik, at minalis ya kayabe ra king Chapare Lalawigan. Miras ya king pamananam coca, at megi yang aktibu king unyon da reng talatanam coca, ing pangimut a cocalero. Megi yang pikabalwan a aktibista kareng campesino (talapagobra king baryu), at mekilala ya king pamanibala king pamaglaban king tangka ning Estados Unidos a patuknangan ing pamagpatubung coca para king pamangawang cocaine antimong dake ning karelang mas maleparan a "Gera kareng Droga (War on Drugs).
Miras king larangan ning pulitika ing kayang aktibismu. Megi yang pekapun ning MAS, at kapamilatan na niti, miabe ya kareng protesta sosyal antimo ing laban king gas ampo deng Protesta king Cochabamba ning 2000. Parasan ning MAS ing mamye karagdagang upaya kareng komunidad a katutubu ampong pakakalulu ning bangsa kapamilatan ning reporma king gabun ampong pamirake ning pibandyan king gas, at bagya-bagyang meragul ing suporta na kareng alalan.
Miyalal yang Pamuntuk ning Bolivia i Morales anyang Diciembre 18, 2005, kapamilatan ning 53.7% ning botu. Kaybat da reng adwa ampong kapitnang banwa, meragul yang mayap ing kayang mayoria; king recall referendum anyang Agosto 14, 2008, maygit adwang katlu da reng botanti ing migbotung mandatila/manatili ya king pusisyun. Sinambut ne naman i Morales king alalang pang-pamuntuk anyang Diciembre 2009 kapamilatan ning 63% ning botu, at sindu na ing kayang kadwang terminu antimong pamuntuk.
Kritiku ne ning polisiya nang panglual ning Estados Unidos ampo ing papil da reng kumpanyang transnational king Latin America, at metung yang masikan a ka-alyadu da reng kapamahalan a sosyalista nang Hugo Chávez king Venezuela ampong Fidel Castro king Cuba. Anyang Octubre 2009, mepili yang "Pangyatung Bayani ning Indung Yatu" ("World Hero of Mother Earth") i Morales king Pangkabilugang Kapulungan da reng Misasanmetung a Bangsa.
Pambujan
Ing Pambujan pang4 yang klasing balen king lalawigan ning Pangulung Samar, Filipinas. Agpang keng ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.
Deng Barangay
Ing Pambujan atin yang 26 a barangay.
Vince Lee
I Vince Lee (ipinanganak Oktubre 22, 1985 king Hsinchu) metung yang modelu king Taiwan king lalam ning EeLin.
Anyang ka-17 ning Oktubri 2010, 5 aldo bayu ya ing keyang ka-25 kayaldawan, mete ya king sakit a kanser king ate.
Solano
Deng Barangay
Ing Solano atin yang 22ng barangay.
Argis
Ing Argis metung yang commune king French département ning Ain.
Sibagat
Ing Sibagat pang3 yang klasing   balen king lalawigan ning Agusan del Sur, Filipinas. Agpang keng ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.
Deng Barangay
Ing Sibagat atin yang 24 a barangay.
Capalonga
Ing Capalonga pang4 yang klasing balen king lalawigan ning Camarines Norte,  Filipinas. Agpang keng ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.
Deng Barangay
Ing Cappalonga atin yang 22ng barangay.
Mauli-aslagan
Ing Mauli-aslagan o mauli aslagan (Southeast o south east) metung yang miyapseng nangan (ordinal direction) a atiu king libutad ning mauli (south) ampong aslagan (east). Iti ing kasumangid ning pangulu-albugan (northwest).
Ing Mauli-aslagan maliari yang mangabaldugan:
Ing Southeastern or South Eastern maliari yang mangabaldugang:
Catalonia
Ing Catalonia (Catalunya: Catalunya; Cataluña; Aranese: Catalonha), metung yang Autonomous Communidad king pangulung dake king aslagan ning Espanya. Ing Autonomous Communidad ning Catalonia sasakup mikalualas a 32,114 km² ampong atin yang opisyal a populasyun a 7,210,508  nung nu deng immigranti mga 12.3% la ning eganagana na ning populasyun. Atin yang sepu keng France ampong Andorra king pangulu, Aragon keng albugan, ing Valencian Community keng mauli, at ing Mediterranean Dayatmalat keng aslagan(580 km coastline). Deng opsiyal a amanu ilapin deng Catalan, Spanish ampong Aranese.
Villaverde
Ing Villaverde pang5 yang klasing balen king lalawigan ning Nueva Vizcaya, Filipinas. Agpang keng ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.
Deng Barangay
Ing Villaverde atin yang 9 a barangay.
Edith Stein
I Edith Stein, a kilala murin king lagyung St. Teresa Benedicta of the Cross, O.C.D. (Teresia Benedicta vom Kreuz, Teresia Benedicta a cruce) (12 Octubre 1891 – 9 Agosto 1942), metung yang Aleman a Hudyong filósofo a mekumbirti king Iglesia Catolica, at kaybat, meging madreng Discalced Carmelite. Tuturing deng She is regarded as a martir ampong santo ning Iglesia Catolica.
Megi yang santo i Stein kapamilatan nang Papa Juan Pablo II anyang 1998. Metung ya kareng anam a santong patron ning Europa, kayabe ya i San Benedicto ning Nursia, Santo Cyril ampong Methodius, Santa Bridget ning Sweden ampong Santa Catalina ning Siena.
Rosario, Northern Samar
Ing Rosario pang5 yang klasing balen king lalawigan ning Pangulung Samar, Filipinas. Agpang keng ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.
Deng Barangay
Ing Rosario atin yang 11ng a barangay.
Duodenum
Keng anatomy ning pamaglaso pamangan (digestive system), ing duodenum metung yang kalubkubin a makasuglung a tubo tataid ne ing dungus keng jejunum. Iti ing mumuna at makuyad a dake ning malating bituka at nung nu ing kerkaklan a malalaso ing pengan kapamilatan da deng chemicals. Magumpisa ya keng duodenal bulb at magwakas ya keng ligament ning Treitz. Ing lagyung duodenum ibat ya keng Latin duodenum digitorum, 'labingaduang taliri' a sukad o pulgada.
Agagawa
Ing duodenum iyang maragul a panibala para keng pamaglaso na ning pengan ken malating bituka. Ing Brunner's glands, iya ing magplual mucus, at mayayakit la keng duodenum. Ing duodenum a dinding atin yang mangalating sapin da reng cells nung nu iti ing bibilug keng muscularis mucosae. Ing duodenum alus retroperitoneal ya. Ing kayang pH king duodenum mga anam ya.
Pangadake
Ing duodenum makadake ke ya kareng apat a dake(section) para milarawan ya. Deng mumunang atlung dake maka-lupa lang kulitan a "C" ning alpabetung English.
Mumunang dake
Ing mumunang (superior) dake magumpisa ya keng kasuglung ning sepu ning duodenal na ning  pylorus. Manibat keni daralan ya papuntang patalindiking papuntang (wanan), superiorly at posteriorly, mga 5 cm, bayu ya masalingku keng inferiorly papuntang keng superior duodenal flexure (keng sepu ning superior a dake). Metung yang intraperitoneal.
Kaduang dake
Ing kaduang (palalam) dake ning duodenum magumpisa ya king superior duodenal flexure. Daralan ya keng inferiorly papuntang keng maslalam a sepu ning vertebral body L3, bayu ya  salingkung masalingku king libutad papuntang inferior duodenal flexure (ing wakas ning papauntang lalam a dake).
Ing kundilat a duct at ing common bile duct lulub la keng palalam na ning duodenum, at karaniwan yang mayayaus a hepatopancreatic duct (o kaya kundilat a duct king United States), kapamilatan ning pun duodenal papilla. Iting dake ning duodenum atin ya naman minor duodenal papilla, ing bukana ning accessory pancreatic duct. Ing kantu ning embryological foregut at midgut atiu ya keng lalam ning pun a duodenal papilla.
Katlung dake
Ing katlung (inferior/horizontal) dake ning duodenum magumpisa ya keng inferior duodenal flexure at daralan ya keng pasalangsang keng kaili, lilipat keng inferior vena cava, aorta at ing vertebral column.
Kapat a dake
Ing kapat (papaitas) dake daralan ya keng superiorly, mume keng anterior, o kaya papuntang wanan, ning aorta, anggang dasan ne ing sepu ning inferior na ning katawan nign kundilat. Kaibat, salingku ya keng anterior at magwakas ya keng duodenojejunal flexure nung nu tataid ya keng jejunum. Ing duodenojejunal flexure makapadurut yang peritoneal a sapin-sapin a ausan dang laman a fibres: ing ligament ning Treitz.
Eneru 23
Ing Eneru 23 ya ing pangaduangpulu'tatlu aldo ning banua keng Gregorian Calendariu. Atin pang 342 aldong (343 king laktong banua) makatagan king banua, kaibat na ning aldong aini.
Suglung Palwal
Deng Aldo
Eneru 25
Ing Eneru 25 ya ing pangaduangpulu'tlima aldo ning banua keng Gregorian Calendariu. Atin pang 340 aldong (341 king laktong banua) makatagan king banua, kaibat na ning aldong aini.
Suglung Palwal
Eneru 24 - Eneru 26 - Disiembri 25 - Pebreru 25 -- Tala da ngan deng aldo
Deng Aldo
Eneru 24
Ing Eneru 24 ya ing pangaduangpulu'tapat aldo ning banua keng Gregorian Calendariu. Atin pang 341 aldong (342 king laktong banua) makatagan king banua, kaibat na ning aldong aini.
Mengapalyari
1438 - Ing Council ning Basel pepatuknangan ne i Pope Eugene IV bilang Prelate ning Ethiopia, dintang ya king Massawa ibat Goa.
Suglung Palwal
Eneru 23 - Eneru 25 - Disiembri 24 - Pebreru 24 -- Tala da ngan deng aldo
Deng Aldo
Basco
Ing Basco pang5 yang klasing balen king lalawigan ning Batanes, Filipinas. Agpang keng ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.
Deng Barangay
Ing Basco atin yang 6 a barangay.
Botany
Ing agham-biye pangtanaman ya pin ing pamanigaral a pang-agham ning bie ning tanaman. Bilang sanga ning agham-bye, mayayaus ya naman bilang agham ning tanaman o kaya agham pangtanaman. Ing agham-biye pangtanaman sasakupan ne ing malapad at dakal a belwan na ning pamanigaral ning balangkas tanaman, pangadagul, pamamalipi, metabolismu, pamipalual at ding sakit ning tanaman. Ing pamanigaral ning tanaman at agham-bye pangtanaman megumpisa kayabe ne ing katutubung lore, nung nu mebansagan lang malyaring kanan, agamit panulu at lasun atanaman, nung nu meging ing agham-bye pangtanaman metung yang pekamatuang agham. Ing sasakupan ning agham-bye pangtanaman miragdagan a meging kayabe la ring maiggit 550,000 a bage o miyayaliwang uri (species) da reng sablang mabye-lalang (organisms).
Talacogon
Ing Talacogon pang3yang klasing   balen king lalawigan ning Agusan del Sur, Filipinas. Agpang keng ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.
Deng Barangay
Ing Talacogon atin yang 16 a barangay.
Trento
Deng Barangay
Ing Trento atin yang 16 a barangay.
Honghu
Ing Honghu (洪湖) metung yang lakanbalen a kadaneng kondadu (county-level city) king labuad a munisipal ning Jingzhou, king mauli nang dake ning lalawigan ning Hubei, Maldang Republika ning Tsina. Atyu ing lakanbalen king pangulung albugan (kayli)ng pampang ning Ilug Yangtze, katulid ning Lalawigan ning Hunan ampo ning Xianning, Hubei. Pekilagyu de king kasiping nang Laug Hong (Hong Lake), a kanitang minuna, pana-panaun a lalbug (洪, hong).
Anyang 2000, ing Lakanbalen ning Honghu City maki populasyun yang 335,618 o maygit pang tau.
Armix
Ing Armix metung yang commune king  pranses département ning Ain.
Kantō labuad
Ing Kantō region (関東地方) metung yang geographical a lugal ning Honshū, ing pekamaragul diling pulu ning Japan. Ing labuad atin yang pitung prefectures nung nu lalapo ya keng Greater Tokyo Area: Gunma, Tochigi, Ibaraki, Saitama, Tokyo, Chiba, atKanagawa.
Huanggang
Ing Lakanbalen ning Huanggang metung yang manimunang munisipalidad (a mayayaus muring Prefecture) king aslagan nang dake ning lalawigan ning Hubei, Maldang Republika ning Tsina. Atyu king pangulu ning dake nang libutad ning Ilug Yangtze, at kalele ne king pangulu ing kabundukang Dabie Shan.
Ashley Judd
I Ashley Judd (mibait yang Ashley Tyler Ciminella; Abril 19, 1968) Americana yang artista king telebisyon ampo king pelikula, humanitarian, aktibista king politika, magdisenyu king moda (fashion designer), modelu ampong pilantropu (philanthropist).
Meragul ya i Judd king pamilya da reng masanting kabilyan a artista, antimong anak ning talakantang country music, i Naomi Judd ampong kapatad nang Wynonna Judd. Lipat ning pekakilala ya king kayang karera antimong artista kilub da reng adwang dekada, mági yang mas aktibu king pamanyaup king mabilug a yatu ampo king aktibismung politikal. Megi yang manimunang lalage i Judd kareng pelikulang antimo ing Ruby in Paradise, Kiss the Girls, Double Jeopardy, Where the Heart Is ampong High Crimes.
Ya murin ing bidang i Rebecca Winstone king serieng pangtelebisyon a Missing anyang 2012.
Asawa ne ing kampeo king IndyCar ampong makatatlu king Indianapolis 500 a i Dario Franchitti.
San Antonio, Northern Samar
Ing San Antonio pang5 yang klasing balen king lalawigan ning Pangulung Samar, Filipinas. Agpang keng ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.
Deng Barangay
Ing San Antonio atin yang 10ng barangay.
San Jose, Occidental Mindoro
Ing San Jose  pang4 yang klasing balen ning lalawigan ning Occidental Mindoro,   Filipinas. Agpang keng ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.
Deng Barangay
Ing San Jose atin yang 38ng barangay
Tōhoku labuad
Ing Tōhoku labuad (東北地方) metung yang geographical a lugal ning Japan. Ing Tōhoku ing kabaldugan na keng Japon "pangulungaslagan," at ing Tōhoku labuad sasakupan ne ing pangulungaslagan ning dake ning Honshū, ing pekamaragul diling pulu ning Japan. Ing lugal bantug ya naman keng lagyung Michinoku (みちのく).
Itbayat
Ing Itbayat pang5 yang klasing balen king lalawigan ning Batanes, Filipinas. Agpang keng ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.
Deng Barangay
Ing Itbayat atin yang 5ng barangay.
Daet
Deng Barangay
Ing Daet atin yang 25ng barangay.
Sandbox
Ing ABS-CBN Corporation (ABS-CBN: "Alto Broadcasting System-Chronicle Broadcasting Network"), metung yang kompanyang multimedia ampong television network king Filipinas.    Mebuo ya ing kumpanyan Alto Broadcasting System na bandi ng James Lindenberg / Judge Antonio Quirinoand amp Chronicle Broadcasting Network na bandi ng Don Eugenio Lopez, Sr./ Fernando Lopez.
Kumpanyang bandi ning ABS-CBN Corporation
Main article: List of assets owned by ABS-CBN Corporation
Agiripalli
Nayun king Agiripalli Mandal
Ing makatuki metung yang listaan da reng nayun king Mandal a iti.
Asugi
Ing asugi (mercury) king Ingles metung yang elementung kemikal a maki sagisag a Hg ampong bilang atomikung 80. Mayayaus ya mu namang quicksilver o hydrargyrum (ibat king "hydr-" danum ampong "argyros" pilak). Metung yang mabayat ampong malapilak a d-block a elementu ing mercury. Iti mu kabud ing metal a likidu kareng karaniwan a kabilyan para king temperatura ampong prisyun (standard conditions for temperature and pressure); ing bukud mung elementung likidu kareng kabilyan a reti ya pin ing bromine, dapot deng mapilan a metals antimo ing caesium, francium, gallium, ampong rubidium malalaso la king temperaturang matas mung bagya kesa king karaniwan a temperatura (room temperature). Uli ning kayang puntu ning pamagyelu (freezing point) a −38.83 °C ampong puntu ning pamamukal (boiling point) a 356.73 °C, metung ya kareng pekamakitid a lapad ning estadung likidu ning sanu mang metal. Atyu ing asugi kareng depositu king keraklan king yatu antimong cinnabar (mercuric sulfide). Ing malutung panguleng (red pigment( a vermilion gagawan de kapamilatan ning pamag-reduce o reduction ibat king cinnabar. Matalik makalasun ing cinnabar kapamilatan ning pamamangan kaniti o pamanyingut king alikabuk. Malyari mu namang malasun kapamilatan ning miririnan uri ning asuging malalaso king danum (antimo king mercuric chloride o methylmercury), pamanyingut king asuk ning asugi (mercury vapor), o pamamangan asan danum ibat dayat malat a maki asugi (eating seafood contaminated with mercury). Magagamit ing asugi kareng pang-garadu o termometro (thermometer), barometro, manometer, sphygmomanometer, float valve, mercury switch, at aliwa pang kasangkapan, dapot uling king kapigaganakan king pangalasun ning asugi, alilan danala deng pang-garadu ampong sphygmomanometers, at alis danalang instrumentung mitmung alcohol o [galinstan]], o kaya digital, o makabasi king thermistor. Magagamit ya pa murin king pamangamit pamanyalugsug a siyentipiku (scientific research applications) ampo king amalgam a sangkap para king pamagpasta da reng dentista. Magagamit ya para kareng sulu: ing elektrisidad a dadalan king asuk asugi o mercury vapor king tubong phosphor maglalang yang short-wave salang ultraviolet (ultraviolet light), at iti maging sangkan bang ing phosphor mag-fluoresce, at panibatan na niti ing mayayakit a sala o visible light.
Ding suglung palual
and Prevention – Mercury Topic] consumption guidelines] Global Mercury Assessment report 2002] by the UNEP. Hg 80 Mercury] Japanese Sushi Lovers Shrug at Mercury] Safety Data Sheet — Mercury] Source Control, Oceana] Resources Defense Council (NRDC): Mercury Contamination in Fish guide] — NRDC NLM Hazardous Substances Databank — Mercury] Mercury Causes Brain Neuron Degeneration] WebElements.com — Mercury] its element podcast] (MP3) from the Royal Society of Chemistry's Chemistry World: [http://www.rsc.org/images/CIIE_Mercury_48kbps_tcm18-133983.mp3 Mercury] BBC – Earth News – Mercury 'turns' wetland birds such as ibises homosexual]
Tukud pari
Sadya yang makabili kareng familiang Agavaceae ampong Laxmanniaceae (a pareu nang subfamilia ning Asparagaceae king sistemang APG III system). Metung yang tanaman a madutung (woody plant) a miraras king 4 m katas, a maki bulung a 30 - 60 cm (rarely 75 cm) kaba ampong 5 - 10 cm lapad king babo ning tangkeng madutung (woody stem). Manyampaga yang 40 - 60 cm kabang panicle da reng mangalating mabanglung manilo-nilo anggang malutung sampagang maging malutung bungang berry.
Katutubu ya king tropical o malisangan a mauli-aslagang Asia, Papua New Guinea, Melanesia, pangulu-aslagang Australia, ing Indian Ocean, ampong dake ning Polynesia. E ya katutubu king Hawaii o New Zealand, nun e dela re deng Polynesian a minalis karin.
ABAGAT
ABAGAT - Mauli, Painturu papuntang Mauli. Ustung masikan ing angin abagat karin la pupunta king Mauli reng lulusung king dayat malat. SOUTH keng English at la parte del Sur keng Kastila.
Dayat Malat ning Filipinas
Ing Dayat Malat ning Filipinas dake ne ning albugang Pacific Ocean makasepu keng Filipinas at Taiwan king albugan, Japan king pangulu, ing Marianas king aslagan Palau king mauli.
Ing Philippine Plate iya ing bubuu keng lapag ning dayat malat at sasaluk ya keng Eurasian Plate nung nu bubuu ne ing kapuluang Filipinas. Pilatan da reng aduang pinggan iyapin ing Philippine Trench.
Inyang 1944, keni la milaban deng Japon at United States a ausan dang Battle of the Chase Philippine Sea ing U.S.A meyambut ya katatauilian.
Ars-sur-Formans
Ing Ars-sur-Formans metung yang commune king French département ning Ain.
[Ars-sur-Formans Basilica:]
Stephen Crane
I Stephen Crane (Noviembre 1, 1871 – Junio 5, 1900) metung yang Americanung nobelista, talasulat makuyad a salita (short story writer), poeta ampong periodista. Matalik yang sumulat anyang makuyad nang bye, e sinulat yang obrang maulaga king makuyad nang bye king tradisyung pangliteraturang Realist ampo kareng mumunang alimbawang Americanu ning Naturalism ampong Impressionism. Kikilalanan de reng makabayung kritiku antimong metung kareng makudtang talasulat ning kayang dai o henerasyun.
Jose Panganiban
Ing Jose Panganiban  pang3 yang klasing balen king lalawigan ning Camarines Norte,  Filipinas. Agpang keng ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.
Deng Barangay
Ing Jose Panganiban atin yang 27ng barangay.
Cherry
Ing katayang cherry ibat ya king amanung English a ing dalerayan na ing pun tanaman at ing kayang malaman a bungang tanaman nung nu makapadurut ya keng metung a masias a butul, a ausan da keng English drupe. Ing cherry kayabe ya keng pamilya Rosaceae, genus Prunus, kadane na ding almond, peach, plum, apricot at bird cherries. Ing subgenus, Cerasus, makikilala ya a atin sampaga king malating corymb na ning dakal a abe-abeng (ali mu metung o kaya king raceme), at miki makinis a bungang king mainang aspac o kaya ala king metung a dane. Ing subgenus katutubu ya kareng katamtaman a labuad ning Pangulung Hemisphere, at miki aduang species king Pangulung America, atlu king Europa, at ding makatagan king Asia. Ing katayang "cherry" ibat ya keng French a akatayang "cerise," nung nu ibat ya keng Latin a kataya cerasum atCerasus (ing Classical a lagyu ning baung lakanbalen ning Giresun king Turkey).
2000
Ing 2000 (MM) metung yang leap year (lundag banua) manibat Sabadu ning Gregorian calendariu. Keng Isik a Calendariu iti ing Banua ning Dragon at king albugang astrological calendar iti ing banua ning Leo, ing leon.
Eneru 26
Ing Eneru 26 ya ing pangaduangpulu'tanam aldo ning banua keng Gregorian Calendariu. Atin pang 339 aldong (340 king laktong banua) makatagan king banua, kaibat na ning aldong aini.
Suglung Palwal
Eneru 25 - Eneru 27 - Disiembri 27 - Pebreru 27 -- Tala da ngan deng aldo
Deng Aldo
Labo
Ing Labo pang4 yang klasing balen king lalawigan ning Camarines Norte,  Filipinas. Agpang keng ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.
Kapampangan (amanu)
Ing amanung Kapampangan (Kulitan:, ISO 15919: kapampāṅan, ) secret nga basta may nagturo
Veruela
Ing Veruela pang3 yang klasing   balen king lalawigan ning Agusan del Sur, Filipinas. Agpang keng ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.
Ivana
Ing Ivana pang6 yang klasing balen king lalawigan ning Batanes, Filipinas. Agpang keng ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.
Pamamau
Ing Pamamau o olfaction ing pamanamdam ning bau (sense). Kapamilata'na niti, ababau ta la reng chemical a atyu king angin (o, kareng animal a mangisnawa king danum, king danum). Kareng vertebrate, panamdaman la reng bau kapamilata'ning olfactory epithelium a atyu king arung at panigobran (processed) no ning olfactory system.
Avanigadda
Ing Avanigadda metung yang balen ampong metung a mandal king Krishna (distritu), Andhra Pradesh, India.
Artemare
Ing Artemare metung yang commune king French département ningAin.
Ivana
Deng Barangay
Ing Ivana atin yang 4 abarangay.
Laoag
Ing Laoag Lakanbalen pangadua yang klasing balen king lalawigan ning Ilocos Norte, Filipinas. Agpang keng ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.
Veruela
Deng Barangay
Ing Veruela atin yang 20ng barangay.
Laoag
Ing Laoag iya ing balen tungku ning Ilocos Norte. Ding balen San Nicolas, Paoay, Sarrat, Vintar, at Bacarra ila ring sepu na.
Deng Tau
Keraklan deng pakatuknang keti Ilocanu la. Ena kalupa ka reng aliwang labuad, ing Iglesia Romano Katoliko, aliwa ila ing pekamarakal. Atin mu rin aliwa antimo ing Iglesia Aglipayan, Iglesia nang Cristo, at aliwa pang Protestanting aniban, alwp.
Amlat
Ing Laoag meging yang lakanbalen inyang 1965.
Deng Barangay
Ing Laoag Lakanbalen atin yang 80ng barangay.
• 2
Pamamau
Nung makananu tamung makabau
Atuklasan da ri Linda B. Buck ampo i Richard Axel a atin lang manga metung a libung (100) gene para kareng odor receptor deng mammal. Metung mung dake kareng gene a reti ing mag-code para kareng odor receptor. Atin lang atlung dalan apat a pulu't pitung (347) odor receptor gene a gagana deng tau; detang aliwa, atin lang "nonsens" mutation. Mekwa ya ing bilang a iti kapamilata'ning pamanigaral king genome ketang en:Human Genome Project; malyari yang manaliwa ing bilang dependi king lahi ning tau, at aliwa ya king balang tau. Alimbawa, e eganaganang tau makabau king amyl acetate, (a babaung sagin).
Metung ya mung gaganang odor receptor ing magsilbi king balang odor receptor. Agpang king shape theory, ababalu (detects) ne ning receptor ing metung a kauryan (feature) ning molecule ning bau. Deng celula nerviosa a tatanggap king bau (odor receptor nerve cells) gagana lang antimong susi ampong tarangka (key and lock system). Nung mipagyu ya ing odor molecule king tarangka, “mamaril” ya o magparlang “pasabi” ing celula nerviosa. Ating aliwang teorya, ing vibration theory a pepamunikala nang Turin (1996, 2000). Agpang kaniti, ababalu do reng odor receptor deng frequency da reng kalugkug (vibrations) da reng molecule ning bau king lapad a sasakupan ning infrared kapamilata’ning electron tunnelling. Abalu rang maki kakulangan la reng manimunang ula (predictions) ning teoryang iti (Keller and Vosshall, 2004), dapot e la mamayun kaniti deng aliwang pamanigaral.
Mitipun-tipun la king olfactory bulb deng fibra nerviosa o axon ibat kareng libu-libung celula a magsilbi (expressing) king pare-pareung odor receptor. Paparla da reng mitral cell king olfactory bulb ing impormasyon o pasabi tungkul kareng myayaliwang kauryan (features) kareng aliwang dake ing sistema ning pamamau king utak, at piaben-abayan no reti ba yang milarawan itang bau. Uling atin lang dakal a kauryan deng keraklan kareng molecule ning bau, nung piaben-abayn la reti, malapad ing saklo da reng baung agyu nang abalu niti.
Malagwang misimpan o misalikut king long term memory ing impormasyon tungkul king bau, at masikan ing kaugnaya’na niti king emotional memory. Mapalyaring ing sangkan na niti itang masikan nang pamilupa ning sistema ning pamamau ketang limbic system ampo king hippocampus, detang dake ning utak a malwat da nang balung maki kaugnayan king pamanandanan (memory) king kapanandaman (emotion) ampo king lugal o karinan (place).
Kapampangan (amanu)
Ding Kákatnî (Vowels)
Atin yang limang (5) kákatní ing amánung Kapampángan:
Pamamau
Nung makananu tamung makabau
Ba rang abalung maki pheromone, dakal karing vertebrate ing maki auxiliary olfactory sense organ (organ a sasaup king pamamau) a awsan dang vomeronasal organ, a atyu king pilatan ning arung ampo ning asbuk. Gagamitan de reng ubingan ba rong abau deng karelang darakpan (prey); ilwal de ing karelang dila at itagkil de ketang organ a iti. Deng aliwa naman, ikorti de ing lupa da ketang awsan dang flehmen bang papuntang ing angin king organ a iti. Kareng tau, subliminal o makasalikut (e ra deretsang panamdaman) ing pamanuklas (detecting) kareng pheromone. Malyaring mibabaligtad a pamibageng sexual at immunological (opposite immunological sexual compatibility) ing papalwal dang mensahing subliminal deti kapamilata’ning bau. Malyaring maki bentahi ya king evolution ing pamanintun kapareha o ayasawang maki aliwang kauryan karas king immunology uling mas agyu rang kumabye deng ának a mibait kareng pengaring e pareu immunology. Atin ping sinabing kareng tau, ini ing paralan a gagamitan da reng bábai (king e ra sasaryan) ba rang pilinan nung ninu ing karelang aburi.
Kapampangan (amanu)
Ding Kákatnî (Vowels)
É ya láláwut ing low central vowel king [ʌ] ó [ə]. Maging yang [ɑ] ini nung kumábá ya ó kayá madínan yang pabaknal [ʔ] king dúlu na.
J. M. G. Le Clézio
I Jean-Marie Gustave Le Clézio (mibait 13 April 1940), a keraklan makikilala king lagiung J. M. G. Le Clézio, metung yang talasulat, propesor, ampong Nobel laureate a Frances.Talasulat de reng maigit apat a pulung libru, at mirinan yang galal a 1963 Prix Renaudot para king kayang  novelang Le Procès-Verbal. Ya ing sinambut king 2008 Nobel Prize in Literature.
Kapampangan (amanu)
Ding Kákatnî (Vowels)
Alí ya stress, nuné kábá (length) ya ning kákataní ing maulagang fonémikang suprasegmental king amánung Kapampangan, lálú na karéng /ʌ/, /i/, at /u/. King pámaniúlat, gagamítan ya ing sakurut ó acute accent (◌́) bang pákit makábá ya ing kákatnî. Mísan kábá ning kákatní ya mú dílí ing pámialiwa da ring adduá ó migit pang amánung alí man mírelasiun. Antí mó ing dálan (ing pidalánan) king dalan (anti mó patíe atin mágdala). Makáyapektádu yá mú naman ing kábá ning kákatní king gramátikang Kapampángan úling mámaliwá ya ing inflection ó derivation na ning amánu kaníti. Itá ing pámialiwá ning mandílû (contemplative aspect) king mándílû (imperfective aspect), bilisan (contemplative aspect) king bílisan (perfective aspect), at súsúlat (actor voice) king susúlat (patient voice).
Pamamau
Nung makananu tamung makabau
Asneng kaulaga king panlasa ing bau. Apat la mu reng bageng agyu nang alasa ning dila ning tau (agpang kareng aliwang pamagaral, lima la kanu, anam o pitu, oneng ditak la pa murin), kabang ing arung, pilan lang libu reng agyu na. Ini ing sangkan nung bakit bagya ka mu makalasa nung makabara ka arung.
Mauli-albugan
Ing Mauli-albugan o mauli aslagan maliari ya mu namang mangabaldugang:
Dayat Malat ning Sibuyan
Ing Dayat Malat ning Sibuyan metung yang malating dayat malat a atiu king Filipinas a kakawani ne ing Visayas ibat keng pangulung pulu ning Luzon. Makasepu keng pulu ning Panay king mauli, Mindoro king albugan, at king pangulu ing Bicol Telapulu ning pulu ning Luzon.
Pamamau
Ing pamamau kareng animal
Deng antenna ing manimuna rang gagamitan king pamamau deng insektu. Magpalwal lang sinyal a electrical deng a makaparikil king bau (odor- specific electrical signals) a awsan dang spikes nung atin lang atuklas a bau. Panigobran (process) do reng sinyal a reti manibat kareng sensory neuron king antenna lobe, at kaybat na niti, deng mushroom bodies ampo ing lateral horn ning utak. Atyu la king sensilla ning antenna deng sensory neuron, at magwakas la reng fibra nerviosa (axon) kareng antennal lobe. Adwa lang uri deng neuron kareng antennal lobe a reti: deng projection neuron (spiking) ampo reng local neuron (graded junction). Paparla do reng projection neuron deng sepu da reng karelang fibra nerviosa (axon terminal) king mushroom body ampong lateral horm. Malyaring abalu kareng recording ibat kareng projection neuron nung nanu ya ing pepabau da king animal. E pa makaing malino ing malilyari king processing o pamanigobra kaybat na niti, dapot atyu no retang mumunang resulta king karelang pamanigaral.
Deng píkwanan
Odorant Receptors: A Molecular Basis for Odor Recognition. Cell 65:175-183. theory of olfaction. Nature Neuroscience 7:337-338. See also the editorial on p. 315. Chemical Senses, 21, 773-791. molecular structure. Journal of Theoretical Biology, 216, 367-385. an Olfactory System, Neuron 39, 991-1004. dynamics, Nature 402, 664-668. and the Last Mystery of the Senses''. ISBN 0-375-50797-3
Dayat Malat ning Sibuyan
Ding pulu ning Romblon atiu la keng Dayat Malat ning Sibuyan.
Pamamau
Suglung a palwal
Smells and Odours - How Smell Works] importance of smell, and pheromones, to Humans and other Animals] modern perspective] (PDF)
Kapampangan (amanu)
Ding Kákatnî (Vowels)
Álofon ya mú naman ning makábang kákatni ing kákatning pabaknal. Atin lang glottal stop [ʔ] king dúlu ra ampó mayayákit la ring kákatning makaníni king dúlu ra ring amánu. King pamaniúlat, susúlat yá ing télatúrung ó circumflex accent (◌̂) king bábo ra ring kákatning déni. Alófon la réni ra ring makábang kákatni úling malálakó lang pangabaknal at maging lang makábá patíe atin nang aliwang amánung tútukí karéla.
Ding Makikatnî (Consonants)
Atin yang labinglimang (15) makikatní ing amánung Kapampángan. Óneng maliári lang túring álofon ding adduá karéla. Ing glottal stop [ʔ] ing pabaknal a ati king dúlu da ring amánu. Álofon la ra ring makábang kákatní réning kákatning atin glottal stop king dúlu.
Maging yang [ɾ] ing /d/ patie atí yu king libutad da ring adduang kákatnî. Óneng patié miká-CV reduplication ing amánung magumpisa king /d/ ampó [ɾ] ó /l/ ing kadduá nang makikatnî, é ya maging [ɾ] ing /d/ a me-reduplicate. Alimbáwâ, maging yang dúdúrut ing dúrut at alí ya "dúrúrut".
Ortografía
King ngening panaun, ing estandar ne ning resurhenting amánung Kapampángan ing ortografíang desaroliádu ning ngening Sínúpan Singsing. Ing ortografíang ini sintesis yang mákabási king ibridu nang Venancio Q. Samson. Aniang 2016, ing Komisyon sa Wikang Filipino, bílang dáke na ning intentung Tagalistang "armonisan" la ring ortografía da ring amánung Austronesiu ning bangsâ, milual ing gía king paniúlat ning Kapampángan king ortografíang "pambangsâ", tituládung Bayung Ortograpiyang Kapampangan.
King kawatásan
"Ing Amánung Kapampángan" ing títulu ning isa karing poema ning talasúlat a Filipínung i Renato Alzadón tungkul king amánung sísuan da ring Kapampángan.
Ing amanung kapampangan, nanuya?ta ? Diwa yang menibat king Matas a Diwa; Inyang mabugtu ya king labing makudta Mika-lindayug ya?t mapinung tumaila; Sakdal ya karilag! Guintu yang salita! Kawili-wili yang bibigkas ning dila! Ban gamitan tayang makipag-salita King Ari ding Ari, king Malam a Ibpa.
Gagamitan tayang taimtim mangadi Arapan ning Ibpa tapat sasangguni; Ah! Nung marapat yang ibigkas ning labi Neng kasabi taya ing Ari ding Ari, Karapat-dapat yang yagape?t ilimpi Kenu man salita ning nanu mang laji; Inia yapse tayang alang pamangimi Ing amanung sisuan a guintu king uri.
Guintu ya king uri, ?nia naman ding watas Papalkas de ningning bayang e mapintas; Ala lang patugut maniabing matatas King poesia?t prosa, at karing kalatas; Yang panaguimpan da ing akit deng mitas At mitaluktuk ya king siduan nang matas; Ban ding kapampangan lubus dang abatas King ing amanu da, amanu yang pantas.
Nuan tamu kabalen! Ding labi ta mismu Ila ding migmana king guintung amanu; Inia king kekatang pamipagmananu Gamitan tala ding salitang maguinu Ban manatili yang maslag at mapinu Ibie ta ing lingap a e mamagkanu Eta ya pabustan siran da terminu Ding alang masabal a magninu-ninu!
Ing amanu tang mal, lon yu, makapakiak! Mika panagkas yang terminung masalpak! Dening pesi-uling miglayas a anak Apulut do ketang delanan dang pitak! At pablasa kaseng kuto la pamalak Pikatang-katang de ing dinat king labak; Bala ra dangalan king kanuan mitumpak Maniabing magaspang at masalampitak!
King pamitipun dang miminum, magsaya Pakiramdaman yong maglabit, mangaya; Ere balung yapse ing laman dang diwa Nung ala yang samut terminung masagwa. Ding terminung detang makasulak daya Ela kapampangan ibat king samula! Ing amanung sisuan eya salaula E ibat king pitak, ibat ya king ibpa!
Ding terminung masias mengari lang dikut King palayan tamu kabud nala linsut; Nung mipabustan lang dagul mangulaput Ing palayan tamu masira, mapuput; Inia dapat tamung lague at mamagut Atsitan tamu ing malalam dang yamut; Ban paniatang na ning aldo pamamalut Ing gapasan tamu, pale alang samut.
Kekatang manasik, tutu tang e buri Ing mamalut tamung pale sari-sari; Inia manibat king pamanialbag bini Ding bububud tamu binutil lang pili; Makanian mu naman karing mal tang sapni Ding pupunla tamu amanung lang budni Uling nung nanu ing sisuan da king labi Ya ing idalit da king pamag-bantiti.
King ban lunto tamung masipag manasik Ding amanung budni palto tala litik; Ipalkas tala ding terminung malantik Antimong sampagang king kanbas linalik; kapamilatan ning wagas tang tangkilik Ing seda nang sutla milako ya baltik Makanian yang lunto leguan at salpitik Ing mal tang amanung king pusu darantik;
Ing amanu tamu king bayang maniulul Makisugu tamu, ibie ta ing tungkul Dening lumang pluma gawan talang sarul Batang pamaligtad ing gabun nang uliul; A sumaup tamung manese, mangambul Bayang maniampagang malagung pamiukul Layun magparayo king banua nang asul Ing amanu tamung dapat pagmaragul.
Pagmasabal taya pablasang yang ubud Batang misampulung king lagyu ning lugud; King pamiaduangan yang magsilbing birtud Batamung maniabing malagu?t makatud; Potang apansin da ding kangatbang bakud Ing amanu tamu malambing ya agud Ela mikakunung mabe?t makibuklud Lalam nang salilung ning pamikalugud.
Luid ya ing amanung inirug tang mutya Mamutyawi ne ing aldo nang sasala; At malaguintu na ing tenam tang punla Magpatawe butil king tanke maramla; Nung atin man mansa king seda nang sutla Pamaglambing nemu king sepu ning dila. At kening binie nang malagung salita, Pasalamat tamu, king Dios a Bathala.
J. M. G. Le Clézio
Librung sinulat
''Misulat la at mibulalag king Frances deng anggang obra. Nung ating obrang milikas king Ingles, makabili ya king parenthesis ing kayang pamagat.''
Salese
and
Ranchi
Ing Ranchi (Hindi: राँची) ing lakanbalan a tungku (capital city) ning estadu ning Jharkhand, India. Ing Ranchi ing sentru ning pangimut a Jharkhand para king metung a makakawaning estadu para kareng labuad a pangtribu ning mauling (south) Bihar, pangulung (northern) Orissa, albugang (western) West Bengal ampo ing salukuyan a aslagang (eastern) Chhattisgarh. Melalang ya ing Estadu ning Jharkhand kanitang 15 November 2000 kapamilatan ning pamikawani kareng division a Chota Nagpur and Santhal Parganas king Bihar. Metung yang maulagang sentru ning kalakal, pulitica, industria ampong pamanuru king aslagang India ing Ranchi.
Dalerayan
Vivekananda Marga
Mamuntukan a nangan
Deng apat a mamuntukan a nangan (cardinal directions o cardinal points king English) ila pin deng pangulu (north), mauli (south), aslagan (east) ampong albugan (west). Keraklan, gagamitan do reti king pamamie direksiun, pusisiun o kabilian king yatu, dapot maliari lang carculan agiang nukarin king metung a bage king sikluban o banua a dudurut king sarili na. Deng pangulu ampong mauli, makaturu la kareng heograpicung pole a tutuldu ning pamandurut na ning bage, ania lalto yang dudurut a pa-wanan o pa-kaili (o katuki na o kacontra ning pamandurut ning relo, clockwise o counter-clockwise) nung lon ya manibat king babo ning pangulung pole. Makakurus (at right angles to) la reng aslagan ampong albugan king pangulu ampong mauli; ing aslagan, atiu king nangan/direksiun ning pamandurut, kabang ing albugan, baligtad ya o pasagana/pasalubung keti. Deng makalibutad a puntu king pilatan da reng apat a mamuntukan a nangan, ila reng bibilug kareng puntu ning paraluman. Deng miyapseng nangan ila reng pangulu-aslagan (north-east o NE), pangulu-albugan (north-west o NW), mauli-albugan (south-west o SW), ampong mauli-aslagan (south-east o SE).
King Yatu, nung makayarap ya king pangulu ing magumasid, atiu king gulut na ing mauli, king kayang wanan ing aslagan, ampong king kayang kaili ing albugan. Deng keraklan kareng kasangkapan ampong paralan ba yang mabalu ing kabilian, gagana la kapamilatan ning pamanintun pamu king pangulu, dapot maliari ya muring gamitan ing sanu mang nangan, basta siguradu yang apaintun iti.
Paraluman (Compass)
Malapit king eksaktung nangan/direksiun ing akua tamu nung gumamit tamung paraluman o compass. Magdependi la reng kasangkapan a reti king katutuan a mmapit ya ing axis ning magnetic field ning Yatu, malapit ya king kayang dudurutan king sarili na o axis of rotation. King pekasimpling paraluman, ing metung a karayum a mebatubalani (magnetized needle) a timawang dumurut king kayang axis o dudurutan, turu ya king magnetic north o pangulung batubalani. Iti, tatanggapan yang pareu king pangulung heograpicu (geographic north). Mababawas ing pangatud na o panga-eksaktu niti kabang milalapit kareng magnetic pole. Apectadu la reng paraluman kareng local a magnetic field, a manaliwa uling kareng alkus ning labuad (geographical features) anti kareng bunduk, mineral king lalam ning gabun, o kasangkapan o gamit a metal, lalu na nung di curienti la reti, at ala lang takap.
Maliaring gawang simpling paraluman kapamilatan ning pamagpagato ning metung a karayum a mebatubalani king bulung o platitung maki danum.
Ing Aldo
Maliari yang gamitan king pamanintun king kabilian o direksiun ing pusisiun ning Aldo nung balu o atantia me ing oras. Neng abak, saslag ya king aslagan ing aldo, at mitatas ya king banua. Panga bengi, lalbug ya iti king albugan. Neng ugtu, atiu king mauli para kareng magumasid king Pangulung Hemisphere, at king pangulu para kareng magumasid king Mauling Hemisphere. E makaing makatud ing paralan a iti nung mas malapit ya ing magumasid king equator (king pilatan ning Tropic of Cancer ampong Tropic of Capricorn) uling king pangulu, maliaring derechu yang atiu babo ing aldo, o king pangulu, neng kaleldo. Samantala, kareng mangababang latitude (malapit murin king equator), maliaring atiu king mauli ning magumasid ing aldo neng kaleldo.
Uli na niti, maliaring mas eksaktu nung iyabe king pamangarcula ing dake ning banua ampo ing latitude. Kailangan muring tandanan a, uli ning pamagkiling (tilt) ning dudurutan o axis ning Yatu, nukarin ka man, adua la mu reng aldo kilub ning pabanua nung kapilan yang sactung saslag king aslagan ing aldo. Equinox ing aus kareng aldong deti. Kareng aliwa pang aldo, saslag ya ing aldo king pangulu-aslagan (at lalbug king pangulu-albugan) manibat king equinox ning Marsu angga king equinox ning Setiembri, at saslag ya king mauli-aslagan (at lalbug king mauli-albugan) manibat king equinox ning Setiembri angga king equinox ning Marsu. . Kailangan muring tandanan a ing panaun a atiu king pangulu o mauli ing aldo, magdependi ya king panaun ning banua ampo king latitude ning magumasid. Nung balu na la reti, mas magi yang eksaktu ing magumasid king pamanintun kareng mamuntukan a nangan basi king kabilian ning aldo, particular neng abak a maranun o neng mayayari na ing gatpanapun.
Ing arap ning relo
Maliari yang gamitan ing relong analog ba yang paintunan ing pangulu ampo ing mauli. Lalto yang balamu susulung ing Aldo king banua kilub ning 24 oras, kabang labi yang aduang oras maka-cumpletung metung a durut king relo ing gamat nang pang-oras (hour hand) ning relo. King pangulung hemisphere, nung idurut ya ing relo ba yang turu king aldo ing gamat a pang-oras, turu ya king mauli ing pusisiun king libutad ning gamat a pang-oras ampo ing alas dosi. Ba yang magamit king mauling hemisphere ing paralan a iti, kailangan yang turu ing 12 king aldo, at turu ya king pangulu ing pusisiun a atiu king libutad ning gamat a pang-oras ampo ing alas dosi. Nung ating daylight saving time, maliari ya muring gamitan iti, oneng ing ala una ing gamitan imbes na alas dosi.
Dakal la reng mangalating pamagkamali uling aliwa ya ing local a oras king oras ning zona, at uli ning en:equation of time. Mababawas ing panga-eksaktu na ning paralan a iti kabang milalapit king equator. . Makalto ya king letratu ing metung a espesial a relong beinti cuatro oras a megawa bang manintun nangan kapamilatan ning Aldo king pangulung hemisphere. Nung makabili ya king local a oras ing relo, tuturu ya king Aldo ing gamat a pang-oras. Tuturu ne ning local a pusisiun ning kapitangang bengi ing pangulu.
Deng batuin neng bengi
Babie yang mas eksaktung paralan king pamanintun direksiun neng bengi ing astronomia. King salukuyan (dapot e permanenti), makaturu ya ing axis na ning yatu kilub ning metung a degreeo gradu paras king masalang batuin, ing Polaris. Mamalis ing eksaktung direksiun ning axis kilub ning libu-libung banua uli ning precession of the equinoxes. Ing Pangulung Pole o North Pole ing sepu ning axis ning Yatu a makaturu king Polaris. Mauling Pole ne man o South Pole ing sumangid na ning axis. North Star o Pangulung Batuin ing aus da king Polaris.
Maliari yang gamitan ing asterism a "Big Dipper" king pamanintun king Polaris. Makaturu la reng aduang batuin king suluk ning "tabu" (detang atiu king tulid ning talanan) king babo ning makatas nang dake ning "tabu" king Polaris. Makalto iti king example, metung a tutorial a tuturu nung makananu yang paintunan ing Polaris.