ਪੰਜਾਬੀ_ਮੈਟਾ_ਆਲੋਚਨਾ_ਅਤੀਤ_ਤੇ_ਵਰਤਮਾਨ
ਪੰਜਾਬੀ ਮੈਟਾ ਅਧਿਅਐਨ ਦੇ ਅਤੀਤ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਤੁਰੀਏ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਰੀਏ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਡਾ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਡਾ ਲਾਜਵੰਤੀ ਰਾਮਾ ਕਿ੍ਰਸ਼ਨਾ ਦੀਆਂ ਤੱਥਿਕ ਭੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਆਪਹੁਦਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸੰਬੰਧੀ ਤਮਕੀਆਂ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਟੀਕਾ-ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਸਰਲ ਸਿੱਧੜ ਸਰਵੇਖਣ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਅ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਹਲਕਾ ਜੇਹਾ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਉਲੀਕਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਡਾ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੰਪਾਦਤ ਪੁਸਤਕ ਪਰਖ ਪੜਚੋਲ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ‘ਪਰਖ ਪੜਚੋਲ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ 1961ਈ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਡਾ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਨ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋ ਕੇ ਡਾ ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਵੀ ਤੱਕ ਚੋਖੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਵਿਦਵਾਨ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਉਪਚਾਰਕ ਆਲੋਚਨਾ ਤੋਂ ਪੂਰਵ ਮੱਧਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਟਿੱਪਣੀ-ਮੂਲਕ ਟੋਟਿਆਂ ਨੂੰ ‘ਅਣਉਪਚਾਰਕ ਆਲੋਚਨਾ’ ਆਖਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪ੍ਰਵਰਗਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ:ਪੁਰਾਣੀ ਜਾਂ ਅਣਉਪਚਾਰਕ ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਜਾਂ ਉਪਚਾਰਕ ਆਲੋਚਨਾ। ਉਪਚਾਰਕ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਪਿਛਲੇ ਕਰੀਬ ਪੰਜ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਦੇ ਫੇਰ-ਬਦਲ ਨਾਲ ਬਾਰੰਬਰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਡਾ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਨ ਨੇ ਕੋਈ ਤੱਥਕ ਭੁੱਲ ਵੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਮਗਰਲੇ ਚਿੰਤਕ ਉਸ ਦੀ ਭੁੱਲ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨ ਕੇ ਇੰਨ-ਬਿੰਨ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਲੰਮਾ ਅਰਸਾ ਮੈਟਾ -ਅਧਿਐਨ ਕਾਰਜ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਦਾ, ‘ਖੋਜ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ,ਅੰਗ ਬਣਿਆ ਵੇਖਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਹਾਜ਼ਰੀ ਸਾਡੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸੋਝੀ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੱਥ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ, ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਉੱਪਰ 1950 ਈ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਲਿਖੇ ਗਏ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨ ਉਪਰੰਤ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਵੀਹਵੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਸਿੱਧਾਂਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਉੱਪਰ ਧਿਆਨ ਟਿਕਾਈਏ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੱਛਮੀ ਹੋਵੇ, ਭਾਰਤੀ ਜਾਂ ਫਾਰਸੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਬਿਰਤੀ ‘ਸਵਕਿ੍ਰਤੀ’ ਦੀ ਹੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਸਿੱਧਾਤਕਾਰੀ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਮੱਧਮ ਚਾਲ ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਤ ਸਿੱਧਾਂਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਤੁਰਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਸਾਡੀ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿੱਧਾਂਤਾਂ, ਵਿਧੀਆਂ ਜਾਂ ਪਹੁੰਚਾਂ ਦੇ ਸੰਕਲਪੀ ਢਾਂਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਮੌਲਿਕ ਕਲਾਕਿ੍ਰਤਾਂ ਉੱਪਰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਗ਼ੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਕਰਕੇ ਮੋਲਿਕਤਾ ਦਾ ਗ਼ੈਰਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣਾ ਕੁਦਰਤੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਪਿਛਲੀ ਪੂਰੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਡਾ ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਵੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸਿਤ ਪੁਸਤਕ ‘ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਨਵੀਨ ਆਲੋਚਨਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ’1982,ਸੰਵਾਦ-ਵਿਹੁੂਣੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਅਪਵਾਦ-ਮਾਤਰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਨਵੀਨ ਆਲੋਚਨਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ-ਮੁਲਾਂਕਣ ਰਾਹੀਂ ਪੱਛਮੀ ਚਿੰਤਨ-ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਾਡਲ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਾਰਜ ਉਸ ਮਗਰੋਂ ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਦੋ ਮਜ਼ਮੂਨ ਲਿਖ ਕੇ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਏਥੇ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੁਕਤਿਆਂ ਉੱਪਰ ਬਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਮਹਿਜ਼ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਕਿਸੇ ਆਲੋਚਕ ਜਾਂ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪਰਿਚਯ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਵੇ,ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਦਿ੍ਰਸਟੀਕੋਣ ਦਾ ਸਹੀ ਬਿੰਬ ਉਸਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ; ਦੂਸਰਾ ਹਰ ਇੱਕ ਲੇਖਕ, ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ, ਵਿਚਾਰ-ਪਰੰਪਰਾ ਜਾਂ ਅਧਿਐਨ-ਵਿਧੀ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਤਿਹਾਸਿਕ,ਸਮਾਜਿਕ,ਸਾਂਸਕਿ੍ਰਤਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀ ਉਪਜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮੁਖਾਤਿਬ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ; ਤੀਸਰਾ, ਮੁਖਾਤਿਬ ਹੋਣ ਦੇ ਇਸ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਸੁਚੇਤ ਜਾਂ ਅਚੇਤ ਪੱਧਰ ਤੇ ਉਹ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਜਗਤ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਦੀ ਹੋਈ ਆਪਣੀ ਸਮੁੱਚਤਾ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦਿ੍ਰਸਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਆਦਿ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੰਨਾਂ ਸੂਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਡਾ ਰਵੀ ਉਹ ਸੰਦਰਭ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਵਿਚਾਰ- ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗਿਆਨ -ਸਾਖਾ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਾਣਲ਼ੀਆ ਦੀ ਪਿੱਠਭੂਮੀ, ਸਿੱਧਾਤਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪਰਿਪੇਖਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਿਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚਾਲੇ ਦਵੰਦ- ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਪਰ ਚਿੰਤਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਦਾ ਮਸ਼ਵਰਾ ਦੇ ਕੇ ਮੈਟਾ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਾਸਾਰ ਦਾ ਵਾਧਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।