ਪੰਜਾਬੀ_ਸਭਿਆਚਾਰਕ_ਵਿਰਸਾ
ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ
ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਪ੍ਤਿਮਾਨ ਹੈ। ਇਉਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਦਰਜਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਪਛਾਣ ਬਿੰਦੂ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਬਰਤਾਨੀਆ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮਾਨਵ- ਵਿਗਿਆਨੀ 'ਗਰਾਹਮ ਕਲਾਰਕ ' ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ' ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮੌਜੂਦਾ ਰੁੱਤਬਾ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਹੈ'। ਮਨੁੱਖ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀ ਹੀ ਨੀਵੀਂ ਜਾਂ ਉਚੇਰੀ ਪੱਧਰ ਉਤੇ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਚਲਿਤ ਸ਼ਬਦ 'ਸੱਭਿਆਚਾਰ ' ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਾਊ ਜਾਂ ਸੁਥਰੇ ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ | ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ 'ਸਾਂਸਕਿ੍ਤੀ ' ਹੈ, ਜੋ ' ਸਮ+ ਕਿ੍+ਕਤਿਨ ' ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸਮਾਵੇਸ਼ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਤਿਆਰੀ, ਪੂਰਣਤਾ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਕਾਸ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਗ੍ਿਹਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ 'ਸੱਭਿਆਚਾਰ ' ਸ਼ਬਦ ਵਾਸਤੇ 'ਕਲਚਰ ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ— ਫਲਣਾ -ਫੁਲਣਾ ਜਾਂ ਵਿਕਾਸ ਵੱਲ ਵੱਧਣਾ ਹੈ | ਉਰਦੂ -ਫਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਇਸੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸਮਰੂਪ ਸਕਾਫ਼ਤ, ਤਰਬੀਅਤ, ਸਾਇਸਤਗੀ ਅਤੇ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ | ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਅਰਥ ਉਦੋਂ ਹੋਰ ਵਿਸਾਲਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ -ਪੱਧਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗ੍ਿਹਣ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਅਰਥਾਤ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਵਨ, ਸੰਤਾਨ ਪਾਲਣ, ਵਿਆਹ ਤੇ ਪ੍ਣਾਉਣੇ ਦੇ ਅਨੇਕਾ ਰੀਤੀ -ਰਿਵਾਜ, ਸ਼ਿਲਪ ਕਲਾ ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀਆ ਕਲਾਵਾਂ, ਵਿਸਵਾਸ ਤੇ ਮਾਨਤਾਵਾਂ, ਸਿੱਖਿਆ, ਗਿਆਨ, ਕਾਰੋਬਾਰ, ਉਹ ਕਦਰਾ - ਕੀਮਤਾ ਜੋ ਜੀਊਣ ਲਈ ਜਰੂਰੀ ਹਨ, ਗੱਲ ਕੀ ਸਮੁੱਚਾ ਵਿਰਸਾ ਇਸ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਪੀੜੀ -ਦਰ ਪੀੜੀ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ - ਵਡੇਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਰਾਸਤ -ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ | ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰ ਅੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ | 1- ਪਦਾਰਥਕ, 2- ਸਮਾਜਕ, 3- ਧਾਰਮਿਕ, 4- ਰਾਜਨੀਤਕ | 1- ਪਦਾਰਥਕ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਉਪਜੀਵਕਾ ਦੇ ਸਾਧਨ, ਸਾਜੋ- ਸਮਾਨ, ਪਹਿਰਾਵਾ, ਹਾਰ -ਸ਼ਿੰਗਾਰ, ਵਸਤੂ- ਵਟਾਂਦਰਾ, ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਖਾਣਾ-ਪੀਣਾ ਆਦਿ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | 2- ਸਮਾਜਕ ਅੰਗ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ— ਸਮਾਜ- ਪ੍ਬੰਧ, ਰਿਸ਼ਤੇ - ਨਾਤੇ, ਪਰਿਵਾਰ, ਵਿਆਹ, ਵਹਿਮ -ਭਰਮ, ਸੰਚਾਰਤ ਭਾਸ਼ਾ, ਕਲਾਵਾਂ, ਸਾਹਿਤ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਨੋਰੰਜਨਾ ਦੀਆਂ ਆਉਦੇ ਹਨ | 3- ਧਾਰਮਿਕ ਅੰਗ ਦੇ ਅਧੀਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ - ਕੀਮਤਾਂ, ਮੁੱਲ - ਵਿਧਾਨ, ਪੂਜਾ-ਪਾਠ, ਟੂਣਾ, ਮਨਤ- ਮਣੋਤ ਆਦਿ ਦਾ ਵਿਵਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ | 4- ਰਾਜਨੀਤਕ ਅੰਗ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰਾਜ-ਪ੍ਬੰਦ, ਸਥਾਨਕ-ਪ੍ਬੰਧ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਰ ਬਹੁ-ਪਰਤੀ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ | ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੈ | ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ— ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾ ਦੇ ਪੈਦਾਵਾਰੀ ਸਾਧਨਾਂ, ਅਰਥਚਾਰੇ, ਸਮਾਜਕ ਵਰਤਾਰੇ, ਰਾਜਨੀਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਏ ਵੰਡ-ਵੰਡਾਈਏ, ਧਾਰਮਿਕ ਪੂਜਾ ਅਰਚਨਾ ਵਿਧੀ, ਜੰਮਣੇ - ਮਰਨੇ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ - ਰਿਵਾਜਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਉਤੇ ਗੁਜਰਾਤ, ਬੰਗਾਲ, ਨਾਗਾਲੈਂਡ, ਮਹਾਂ - ਰਾਸ਼ਟਰ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਆਦਿ ਖਿੱਤਿਆਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ | ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਜਨ - ਜੀਵਨ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਕਾਰ ਦੇ ਕੰਮ - ਕਾਰਜਾ ਅਥਵਾ ਧੰਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਰੋਜ਼ੀ -ਰੋਟੀ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਧੰਦੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ | ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਖਾਣਾ- ਪੀਣਾ ਅਤੇ ਪਹਿਰਾਵਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਦਿੱਖ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ | ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਖੁਰਾਕ ਅਨਾਜ ਵਿਚੋਂ - ਕਣਕ, ਚੌਲ, ਮੱਕੀ, ਬਾਜਰਾ, ਦਾਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਾਹ, ਮੂੰਗੀ, ਮਸਰ, ਛੋਲੇ ਆਦਿ | ਸਬਜੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਆਲੂ, ਗੋਭੀ, ਗਾਜਰ, ਮੂਲੀ, ਗੋਂਗਲੂ, ਮਟਰ, ਕੱਦੂ, ਕਰੇਲਾ, ਭਿੰਡੀ ਅਤੇ ਸਾਗ ਆਦਿ ਮੁੱਖ ਹਨ | ਮੀਟ ਬੱਕਰੇ, ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕੁੱਕੜ ਦਾ ਪ੍ਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ | ਪਾ੍ਹੁਣਾਚਾਰੀ, ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਇਸੇ ਪ੍ਕਰਣ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਣਨਯੋਗ ਬਿਰਤੀ ਹੈ | ਜਿਥੋਂ ਤੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜਤਾ - ਚਾਦਰਾ ਜਾਂ ਕੁੜਤਾ ਪਜਾਮਾ, ਪੱਗ, ਟੋਪੀ ਆਦਿ ਅਤੇ ਔਰਤਾ ਵਿੱਚ ਕੁੜਤੀ, ਲਹਿੰਗਾ, ਘਗਰਾ, ਸਲਞਾਰ- ਕਮੀਜ, ਦੁਪੱਟਾ ਆਦਿ ਪ੍ਚਲਿਤ ਪੁਸ਼ਾਕ ਹੈ | ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ੌਕੀਨ ਲੋਕ ਹਨ | ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਨ - ਸੁਵੰਨੇ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸ਼ੌਕ ਜਿਥੇ ਖਾਣ -ਪੀਣ, ਪਹਿਣਨ - ਪਹਿਰਾਵੇ ਮੇਲੇ-ਮੁਸ਼ਾਹਿਰੇ, ਰਾਸਾਂ -ਤਮਾਸ਼ਿਆਂ, ਗਾਣਿਆਂ - ਵਜਾਣਿਆਂ, ਲੋਕ -ਨਾਚ, ਲੋਕ-ਖੇਡਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਪਸ਼ੂ -ਪੰਛੀ ਪਾਲਣੇ ਜਿਵੇਂ ਮੱਝ, ਗਾਂ ਬੱਕਰੀ, ਭੇਡਾਂ, ਘੋੜੇ ਆਦਿ ਅਤੇ ਕੁੱਤੇ, ਬਿੱਲੀਆਂ, ਕਬੂਤਰ, ਤੋਤੇ, ਬਟੇਰੇ, ਮੁਰਗਾਬੀਆਂ, ਕੁੱਕੜ, ਕੁੱਕੜੀਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਰੱਖਣਾ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੌਕ ਵੀ ਹੈ | ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ |ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਅਨੇਕਾਂ ਗੁਰੂ -ਫਕੀਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੰਨਤਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ | ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਮਿੱਠੀ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੈ | ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਉਪ - ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੋਠੋਹਾਰੀ, ਲਹਿੰਦੀ, ਮਾਝੀ, ਦੁਆਬੀ, ਮਲਵਈ, ਪੁਆਧੀ, ਡੋਗਰੀ ਆਦਿ | ਇਹ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੀ ਖਾਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ | ਨਿਰਸੰਦੇਹ, ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਲੱਖਣ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੈ |