cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ਕਢਾਈ
ਲੁਧਿਆਣੇ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਕਢਾਈ
ਕੋਇਟਾ ਅਤੇ ਲਾਸ ਬੇਲਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਪਹਾੜੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਬਰਾਹੂਈ ਨਾਂ ਦੇ ਖਾਨ ਬਦੋਸ਼, ਕਬੀਲੇ ਦੀ ਲੋਕ-ਕਲਾ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਸਾਮਈ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਰਾਹੂਈ ਕਬੀਲੇ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਢੰੰਗ ਦੀ ਕਢਾਈ ਦਾ ਰੂਪ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਢਾਈ ਫੁਲਕਾਰੀ ਦੀ ਕਢਾਈ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਦਿਲਕਸ਼ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਹ ਕਲਾ ਫੁਲਕਾਰੀ ਨਾਲ ਹੀ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ। ਰੰਗ ਸਜੀਵ ਤੇ ਭੜਕੀਲੇ ਹਨ।ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਮਿਤੀ ਆਕਾਰ ਤੇ ਕਾਮਦਾਨੀ ਰੂਪ ਕੱਢੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਬਰਾਹੂਈ ਕਬੀਲੇ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿਹਲੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਕਫਾਂ ਕੁੜਤਿਆਂ ਦੇ ਮੂਹਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਬਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਐਮਰਨ-ਸਮਾਨ ਕੱਪੜੇ ਉੱਤੇ ਕਢਾਈ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਕਢਾਈ ਦਾ ਨਾਮ ਮੌਸਮ ਹੈ।ਇਸ ਉਪਰੰਤ ‘ਪਰਵਾਜ਼` ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਕਢਾਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਢਾਈ ਮੌਸਮ ਵਰਗੀ ਦਿਲਕਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ ਬਰਾਹੂਈ ਕਢਾਈ ਬੜੀ ਹੀ ਕਲਾ-ਪੂਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵੰਨਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਿੰਧੀ ਕਢਾਈ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਵੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿੰਧੀ ਕਢਾਈ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਨਮੂਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਬਰਾਹੂਈ ਕਢਾਈ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸਿੰਧੇ ਕਲਾਕਾਰ ਕਢਾਈ ਸਮੇਂ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਜੜਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਢਾਈ ਖੂਬਸੂਰਤ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਸਿੰਧੀ ਪੁਰਸ਼ ਸਿਰ ਦਾ ਪਟਕਾ ਤੇੜ ਦੀ ਚਾਦਰ, ਕਢਾਈ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿੰਧੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪਟਕਿਆਂ ਅਤੇ ਧੋਤੀਆਂ ਦੀ ਕਢਾਈ ਫੁਲਕਾਰੀ ਦੀ ਕਢਾਈ ਨਾਲ ਇੰਨ-ਬਿਨ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸਿੰਧ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਪੱਖ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਦੇਂ ਹਨ।
ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਕਢਾਈ
ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਕਢਾਈ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਵੀ ਕਸੀਦਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਕਾਰੀਗਰ, ਸ਼ਾਲ, ਚਾਦਰਾਂ, ਫਿਰਨ, ਗਲੀਚੇ ਉੱਤੇ ਕਢਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਢਾਈ ਹੱਦ ਤੱਕ ਕਾਂਗੜੇ ਦੇ ਰੁਮਾਲ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਲ ਦੀਆਂ ਕੰਨੀਆਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੋਰ ਤੇ ਕੱਢੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਾਡਰ ਉਚੇਚਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬੂਟੀ ਜਾਂ ਨਮੂਨਾ ਪਾਉਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਵੀ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਫਿਰਨ ਦੇ ਗਲੇ ਦੁਆਲੇ ਮੋਢੇ ਤੇ ਵਾਡਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ `ਤੇ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪਸ਼ਮੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ਾਲ ਅੱਜ ਤੱਕ ਕਢਾਈ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਗਲੀਚੇ ਵਰਗਾ ਗਲੀਚਾ ਵੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਧਿਰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਔਰਤਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਕਸੀਦਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਜੁੱਟੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਰੰਗਾਈ ਤੇ ਛਪਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕੀਮਤੀ ਅਦਭੁਤ ਵਿਰਸਾ ਮਸ਼ੀਨੀ ਯੁੱਗ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਕਲਾ ਕਿਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਸਿਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਗਲੀਚੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਸੁੰਦਰਤਾ ਜੀਵਤ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲੋਕ ਮੁੱਢ ਕਦੀਮ ਤੋਂ ਹੀ ਕਸਬ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਗਲੀਚੇ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਲਾਕਾਰ ਲੋਕ-ਕਲਾ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਕਲਾਕਾਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਢਾਈ
ਸੰਗੀਤ ਇਲਾਜ
ਸੰਗੀਤ ਇਲਾਜ ਜਾਂ ਸੰਗੀਤ ਥੈਰੇਪੀ ਸਿਹਤ ਸਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ਾ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਾਂਚ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅੰਤਰ-ਨਿੱਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਿਕਸ਼ਿਤ ਸੰਗੀਤ ਚਿਕਿਤਸਕ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਰੀਰਕ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ, ਮਾਨਸਿਕ, ਸਮਾਜਕ, ਸੁਹਜਾਤਮਕ ਅਤੇ ਆਤਮਕ, ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਮਰੀਜ਼ ਦੀ ਸਿਹਤ ਸੁਧਾਰਨ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਰੀਜ਼ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਚਕਿਤਸਕ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣਾ, ਗੀਤ ਲਿਖਣਾ, ਸੰਗੀਤ ਸੁਣਨਾ ਅਤੇ ਆਦਿ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੰਗੀਤ ਇਲਾਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਲਾ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੋਹੇਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਘੋਖ ਦੀ ਬਹੁਤ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਹੈ।
ਸੰਗੀਤ ਇਲਾਜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅੱਜ ਦੀ ਤਰੀਕ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹਸਪਤਾਲਾਂ, ਸਕੂਲਾਂ, ਨਸ਼ਾ-ਛੁਡਾਊ ਕੇਂਦਰਾਂ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਲਾਜ ਸਟ੍ਰੋਕ ਦੇ ਮਰੀਜਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੈ।
੯ਵੀਂ- ੧੦ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਤੁਰਕ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਅਲ-ਫ਼ਰਾਬੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ “ਮਾਈਨਿੰਗ ਆਫ਼ ਦ ਇੰਟਲੈਕਟ” ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਅਸਰ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ੧੭ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਿਦਵਾਨ ਰਾਬਰਟ ਬਰਟਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ “ਦ ਅਨਾਟਮੀ ਆਫ਼ ਦ ਮੈਲਨਕਲੀ” ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਿਰਤ ਦੇ ਦਿਮਾਗੀ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ ਝੋਰੇ ਦੇ ਰੋਗ, ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਉੱਤੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਸੰਗੀਤ ਇਲਾਜ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਸੰਗੀਤ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਲਈ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਇਬਲ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਤੋਂ ਚੱਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਡੇਵਿਡ ਨੇ ਹਾਰਪ (ਇਕ ਸਾਜ਼) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ ਸਾਊਲ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਭੂਤ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ੪੦੦ ਸਦੀ ਈਸਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਯੂਨਾਨੀ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦਾ ਪਿਤਾ ਹਿਪੋਕਰੇਟੀਜ਼ ਆਪਣੇ ਮਾਨਸਿਕ ਮਰੀਜਾਂ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਅਰਸਤੂ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ੧੩ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਅਰਬ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ,ਮਰੀਜਾਂ ਦੇ ਫਾਇਦੇ ਲਈ, ਖਾਸ ਸੰਗੀਤ ਕਮਰੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਆਦੀਵਾਸੀ ਅਕਸਰ ਨਿਰਤ ਅਤੇ ਮੰਤਰ-ਉਚਾਰਨ ਕਰਕੇ ਮਰੀਜਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਗੀਤ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿਸ਼ਵ-ਯੱਧਾਂ ਦੇ ਦੇਣ ਹੈ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਸਦਮੇ ਵਿੱਚ ਗਏ ਸੈਨਿਕਾਂ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ
ਵੈਦਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇਲਾਜੀ ਅਸਰ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ, ਮਿੱਠੀ ਅਵਾਜ਼ ਦੇ ਸਾਧਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਯੋਗ ਪ੍ਰਨਾਲੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਗਿਆਨ ਦੀ ਹੱਦ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਢੁਕਵੇਂ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰਤ ਅਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਅਖ਼ੀਰਲਾ ਟੀਚਾ ਹੈ। ਮਿੱਠੀ ਲੈਅ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੱਤ ਹੈ। ਰਾਗ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮਿੱਠੀ ਲੈਅ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਗ ਕੇਂਦਰੀ ਤੰਤੂ ਪ੍ਰਨਾਲੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਅਨੇਕਾਂ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਅਸਰਦਾਰ ਪਾਏ ਗਏ ਹਨ।
ਇਲਾਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਪਤਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਸੰਗੀਤ ਇਲਾਜ ਦਾ ਸਿੱਧਾਂਤ, ਠੀਕ ਅਵਾਜ਼ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮੂਲ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਠੀਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੁਰ, ਲੈਅ, ਤੀਬਰਤਾ,ਤਾਲ ਅਤੇ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼।
ਰਾਗ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ ਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਰਾਗ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅਣਗਿਣਤ ਗੁਣ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਾਗ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੋਗ ਲਈ ਸਥਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੰਗੀਤ ਚਿਕਿਤਸਾ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੋਚਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਗਾਇਨ ਭਾਗ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅਦੁੱਤੀ ਸੁਰਾਂ/ਤਾਲਾਂ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਮਨੋਭਾਵਨਾ ਸੁਨਿਸਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਤੇਜਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਨਾਲ ੜੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਤਥਾਕਥਿਤ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ਸਾਲ ੧੩ ਮਈ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦਿਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੰਗੀਤ ਚਿਕਿਤਸਾ ਨਾਲ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ
ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਅਸਰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਦੇਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਕੀ ਇਲਾਜ ਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਗੀਤ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਦੀ ਰਫਤਾਰ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਟ੍ਰੋਕ ਇਲਾਜ
ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਖੋਜ ਮੁਤਾਬਕ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੰਗੀਤ, ਮਰੀਜ਼ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਅਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਖੋਜ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਟ੍ਰੋਕ ਦੇ ਮਰੀਜਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਰਵਾਇਤੀ ਇਲਾਜ ਵਿਧੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਗੀਤ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਦੀ ਰਫਤਾਰ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅਲਜਾਈਮਰ ਅਤੇ ਡਿਮੈਨਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ
ਅਲਜਾਈਮਰ ਅਤੇ ਡਿਮੈਨਸ਼ੀਆ ਦੋ ਅਜਿਹੇ ਰੋਗ ਹਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਆਮ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ੩੩੦ ਮਰੀਜਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੰਗੀਤ ਚਿਕਿਤਸਾ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜਿਆਦਾ ਸੁਧਾਰ ਆਇਆ। ਪਰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਮਰੂਪ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸੰਗੀਤ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਦੀ ਬਹੁਤ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਹੈ।
ਦਿਲ ਦਿਆਂ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ
੨੦੦੯ ਵਿੱਚ ਕੋਹਰੇਨ ਰਿਵਿਊ ਦੁਆqਰਾ ਕੀਤੀ ਗਏ ੨੩ ਕਲੀਨਿਕਲ ਪਰਖਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੰਗੀਤ ਚਿਕਿਤਸਾ ਨਾਲ ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਰੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲ ਦੀ ਗਤੀ, ਖੂਨ ਦੇ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਸਾਹ ਦੀ ਰਫਤਾਰ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਮਿਰਗੀ ਵਿੱਚ
ਖੋਜ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੋਜ਼ਾਰਟ ਦੇ ਪਿਆਨੋ ਸੋਨਾਟਾ K448 ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਮਿਰਗੀ ਦੇ ਮਰੀਜਾਂ ਵਿੱਚ ਦੌਰਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘੱਟ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਮੋਜਾਰਟ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਮੋਜਾਰਟ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਵੈਧਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਤੱਕ ਪੁੱਜਣ ਲਈ ਹੋਏ ਘੋਖਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ ਮੂਲ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਹੱਦਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਘੋਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਜਾਰਟ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ
ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਈ ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਲਾਭਦਾਇਕ ਸਿੱਧ ਹੋਈ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਦਾਸੀ(ਡਿਪ੍ਰੈਸ਼ਨ), ਇਕ-ਮਾਨਸਿਕਤਾ(ਸਕਿਜੋਫ੍ਰੇਨੀਆ) ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨੋ-ਰੋਗ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ
ਇਤਿਹਾਸ
ਇਤਿਹਾਸ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਭੂਤ-ਕਾਲ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਈ.ਐੱਚ. ਕਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਿਤਾਬ ‘ਵੱਟ ਇਜ਼ ਹਿਸਟਰੀ’ (ਇਤਿਹਾਸ ਕੀ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਕਰ ਅਨੁਸਾਰ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਬੀਤੇ (ਅਤੀਤ) ਦੀ ਨਿਰਪੱਖ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੀ ਬਿਲਕੁਲ ਦਰੁਸਤ ਹੋਵੇਗੀ।
ਸ਼ਬਦ ਨਿਰੁਕਤੀ
ਇਤਿਹਾਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਬੀਤੇ ਹੋਏ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਉਹਨਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਧਾਰਨਾ। ਇਤਿਹਾਸ ਸ਼ਬਦ (ਇਤੀ+ਹ+ਆਸ; ਅਸ ਧਾਤੁ, ਲਿਟ ਲਕਾਰ, ਅਨਯ ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਚਨ) ਦਾ ਤਾਤਪਰਜ ਹੈ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਤ ਸੀ। ਗਰੀਸ ਦੇ ਲੋਕ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਹਿਸਤਰੀ (ਯੂਨਾਨੀ ἱστορία - ਮਤਲਬ "ਜਾਂਚ, ਜਾਂਚ ਰਾਹੀਂ ਹਾਸਲ ਗਿਆਨ" )। ਹਿਸਤਰੀ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੁਣਨਾ ਵੀ ਸੀ। ਅਨੁਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੁਣਕੇ ਅਜਿਹਾ ਚਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਜੋ ਸਾਰਥਕ ਅਤੇ ਲੜੀਵਾਰ ਹੋਵੇ।
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ- ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਉਪਾੱਖਾਨ ਸਮੂਹ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ) ਜਾਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗਵਾਹੀ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸੀਂ ਜਿਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਘਟੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਸਰੋਤ
ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਯੁਗਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਘਟਨਾ ਸਥਲ ਦੀ ਉਹ ਰਹਿੰਦ ਖੂਹੰਦ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਨ ਦੀ ਬਹੁਮੁਖੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਲਪ ਸਾਮਗਰੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਬੀਤਿਆ ਹੋਇਆ ਯੁੱਗ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਚਿਤਰਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਹੈ। ਸਾਮਗਰੀ ਜਿੰਨੀ ਹੀ ਜਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਸੇ ਅਨੁਪਾਤ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਰੇ ਯੁੱਗ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਰੱਥ ਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਕਲਪਨਾ ਮਿਲਿਆ ਚਿੱਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਜਾਂ ਸੱਚ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਪਯੁਕਤ ਕਮੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖ ਕੇ ਕੁੱਝ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਅਸਾਧ ਜਿਹੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਜੇਕਰ ਸਾਡਾ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਖਾਸਾ ਹੋਵੇ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਾਮਗਰੀ ਦੀ ਜਾਂਚ - ਪੜਤਾਲ ਦੀ ਸਾਡੀ ਕਲਾ ਤਰਕਮੂਲਕ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਤੀਤ ਦਾ ਸਾਡਾ ਚਿੱਤਰ ਜਿਆਦਾ ਮਾਨਵੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੰਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਸਾਮਗਰੀ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਜਾਂਚ, ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗਿਆਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਸਮਝਣ ਦੇ ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸਜੀਵ ਚਿਤਰਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਚੇਤੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾ ਤਾਂ ਸਧਾਰਨ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਕਾਲਪਨਿਕ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਉਚਿੱਤ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ ਘੱਟ ਵਧ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸੱਚ ਹੈ ਜਿਹਾ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹੇਰਫੇਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਸੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਚਿਤਰਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵੱਧਦੇ ਹੋਏ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਚਿਤਰਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੁਰਾਵ੍ਰੱਤੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਇੱਕ ਯੁੱਗ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਢੂੰਢਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਇੱਕ ਯੁੱਗ, ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਿੰਦੂਆਂ ਤੋਂ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਨਵੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਜਾਂਚ, ਕਾਲ ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਵਿਚਾਰ, ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਦੀਆਂ ਜਰੂਰਤਾਂ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਹ ਦੀ ਬਰੀਕੀ ਨਾਲ ਛਾਣਬੀਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਨਤੀਜੇ ਕੱਢਣ ਵਿੱਚ ਸਰਤਕਤਾ ਅਤੇ ਸੰਜਮ ਦੀ ਅਨਿਵਾਰਿਯਤਾ ਅਤਿਅੰਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਗੱਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ।
ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਜੋ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋਵੇ। ਮਾਨਸਿਕ, ਕਾਲਪਨਿਕ ਅਤੇ ਮਨਮਾਨੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਖੜਾ ਕਰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੇ ਸਮਰਥਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਨਾ ਨਾ ਮਾਫੀਯੋਗ ਦੋਸ਼ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਰਵਥਾ ਵਰਜਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਚੇਤੇ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਬੌਧਿਕ ਰਚਨਾਤਮਕ ਕਾਰਜ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਬਣਾਵਟੀ ਅਤੇ ਅਸੁਭਾਵਿਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਕੋਟੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸਦੇ ਸਿਵਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰਜ ਯਥਾਵਤ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿੱਧਾਂਤ ਜਾਂ ਮਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਪ੍ਰਚਾਰ ਜਾਂ ਨਿਰਾਕਰਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਅੰਦੋਲਨ ਚਲਾਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਾਉਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਦੁਰਉਪਯੋਗ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਹੀ ਨਹੀਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਬਲਕਿ ਉਪਕਾਰ ਦੇ ਬਦਲੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅਪਕਾਰ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਤੀਜਾ ਅਖੀਰ ਭਿਆਨਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਆਰੰਭ
ਲਿਖਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪਦ ਅਤੇ ਗਦ ਵਿੱਚ ਵੀਰਗਾਥਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਬਹਾਦਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸ਼ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਦੀ ਪੁੱਛਗਿਛ ਨਾਲ ਗਦ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਅਰੰਭ ਹੋਈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਲੇਖ ਖਪੜਾਂ, ਪੱਥਰਾਂ, ਛਾਲਾਂ ਅਤੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਾਗਜ ਦੀ ਕਾਢ ਨਾਲ ਲਿਖਾਈ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਪਾਠਨ ਦਾ ਰਸਤਾ ਪ੍ਰਸ਼ਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਲਿਖਤੀ ਸਾਮਗਰੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸਾਮਗਰੀ - ਜਿਵੇਂ ਖੰਡਰ, ਅਰਥੀ, ਬਰਤਨ, ਧਾਤੂ, ਅਨਾਜ, ਸਿੱਕੇ, ਖਿਡੌਣੇ ਅਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗਿਆਨ ਦਾ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਕੋਸ਼ ਵਧਦਾ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਭ ਸਾਮਗਰੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਪੜਤਾਲ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਲਾ ਦਾ ਵੀ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਪ੍ਰਾਪਤ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਜੀਵ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਣਨ ਦੀ ਕਲਾ ਨੇ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਉੱਨਤੀ ਕਰ ਲਈ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਅਤੀਤ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਕਲਪਨਾ ਕੁੱਝ ਤਾਂ ਅਭਿਆਸ, ਕਿੰਤੂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਨੈਸਰਗਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਤਿੱਖੀ ਨਜ਼ਰ ਉੱਤੇ ਆਸ਼ਰਿਤ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਆਰੰਭ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਵੀ ਉਸਦਾ ਵਿਕਾਸ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਇਆ।
ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਚੀਨੀਆਂ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅਧਿਕ ਇਸਲਾਮੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲ ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਤ ਸੀ, ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿਹਰਾ ਹੈ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਨੋਖੀ ਧਾਰਨਾ ਸੀ। ਕਾਲ ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਬਦਲੇ ਉਹ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਜਾਂ ਹਰਾਸ ਦੇ ਜੁਗਾਂ ਦੇ ਕੁੱਝ ਮੂਲ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤਕ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਵਿਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੱਚੀ - ਪੱਕੀ ਸਾਮਗਰੀ ਮਿਲੀ ਜੁਲੀ, ਉਲਝੀ ਅਤੇ ਗੁਥੀ ਪਈ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਸੁਲਝਾਣ ਦੇ ਕੁੱਝ - ਕੁੱਝ ਜਤਨ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਾਲ ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਪੇਸ਼ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਵਰਤਮਾਨ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਦੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉੱਨਤੀ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਨਹੀਂ, ਸਹਸਰਾ ਧਾਰਾਵਾਂ ਹਨ। ਸਥੂਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਰਾਜਨੀਤਕ, ਆਰਥਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਸਿਵਾ ਹੁਣ ਖਾਸ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਾ ਰੱਖਕੇ ਆਮ ਜਨਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵੱਲ ਰੁਚੀ ਜਿਆਦਾ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਰੋਤ ਹਨ : ਰਿਗਵੇਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੇਦ ਜਿਵੇਂ ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ, ਅਥਰਵ ਵੇਦ ਗਰੰਥ, ਇਤਿਹਾਸ ਪੁਰਾਣਸਮ੍ਰਤੀ ਗਰੰਥ ਆਦਿ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਾਮਗਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਹਿਰੋਡੋਟਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਜਾਂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਾ ਤੋਂ ਨਵੀਨਤਾ ਦੇ ਵੱਲ ਆਉਣ ਵਾਲੀ, ਮਾਨਵਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗਵਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸਚਾਈ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਮਿਲਦੇ ਸਬਕ
ਇਤਿਹਾਸ, ਬੀਤੇ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸਗੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਰਨਾ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਿੱਜ ਅਤੇ ਰਵੱਈਆ ਆਪਣੀ ਰੰਗਤ ਜ਼ਰੂਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਬੀਤੇ ਦੇ ਤੱਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚੋਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂਕਿ ਕੁਝ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਹਾਸ਼ੀਏ ’ਤੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਖੋਜ ਰਵਾਇਤ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਏ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾ ਲਿਖਿਆ ਜਾਏ ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਤਾਰੀਖ ਲਿਖਣਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਖ਼ਿੱਤੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਤੇ ਸਫ਼ਲਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸਗੋਂ ਇਹ ਉਸ ਖ਼ਿੱਤੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ-ਹਾਰਾਂ, ਸਫ਼ਲਤਾਵਾਂ-ਅਸਫ਼ਲਤਾਵਾਂ, ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ, ਖ਼ੁਆਰੀਆਂ, ਮਜਬੂਰੀਆਂ, ਬਹਾਦਰੀਆਂ, ਗੱਦਾਰੀਆਂ, ਕਾਇਰਤਾ, ਸਖੀਪੁਣੇ, ਲਾਲਚ ਤੇ ਸਿਦਕ-ਸੰਤੋਖ ਦੇ ਕਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਖ਼ਿੱਤੇ ਦੀ ਸਥਾਨਕਤਾ ਦਾ ਗ਼ੌਰਵ ਵੀ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਫ਼ਲਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹਾਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ।
ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਮਲ ਬਹੁਤ ਬੇਕਿਰਕੀ ਅਤੇ ਕਠੋਰਤਾ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਮਿਥਿਹਾਸ
ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਮਿਥਿਹਾਸ ਅੱਡ ਅੱਡ ਖੇਤਰ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰਤੀ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹੁੰਚ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸ
ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ
ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਨੇਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰਲਾ ਮੁੱਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਰਕਾਰੀ ਆਹੁਦੇ‏‎
117
117 ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੈ।
ਅਕਤੂਬਰ-ਦਸੰਬਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ
ਬੰਗਲਾਪੀਡੀਆ
ਬੰਗਲਾਪੀਡੀਆ ਜਾਂ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼, ਪਹਿਲਾ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਿੰਟ ਅਤੇ ਆਨਲਾਈਨ ਸੰਸਕਰਨ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਸੀਡੀ ਰੋਮ ਤੇ ਵੀ ਬੰਗਾਲੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੋਨਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਰੂਪ ਸਿੰਘ ਚੰਦੇਲ
ਕਿਤਾਬਾਂ
ਰੂਪ ਸਿੰਘ ਚੰਦੇਲ ਦੀਆਂ ਹੁਣ ਤੱਕ 46 ਕਿਤਾਬਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ 8 ਨਾਵਲ, 13 ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, 3 ਬਾਲ ਨਾਵਲ, 10 ਬਾਲ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸਹਿਤ, ਯਾਤਰਾ ਯਾਦਾਂ, ਆਲੋਚਨਾ, ਲਘੂਕਥਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਸੰਸਮਰਣ, ਸ਼ੋਧਪੂਰਣ ਜੀਵਨੀ - (ਦਾਸਤੋਵਸਕੀ ਕੇ ਪ੍ਰੇਮ) ਮਹਾਨ ਰੂਸੀ ਲੇਖਕ ਲਿਓ ਤੋਲਸਤੋਏ ਦੇ ਅੰਤਮ ਨਾਵਲ - ਹਾਜੀ ਮੁਰਾਦ ਦਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ‘ਤੋਲਸਤੋਏ ਦਾ ਅੰਤਰੰਗ ਸੰਸਾਰ’ (ਤੋਲਸਤੋਏ ਬਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ, ਲੇਖਕਾਂ, ਰੰਗਕਰਮੀਆਂ ਆਦਿ ਦੇ 30 ਸੰਸਮਰਨਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ) ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।
ਇਨਾਮ ਸਨਮਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ
ਜੇਹਲਮ
32.92861°N, 73.73139°W
ਜੇਹਲਮ (ਉਰਦੂ: ‎جہلم) ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਵਸਿਆ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਇਸੇ ਨਾਮ ਦੇ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿੱਚ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿੱਤ ਹੈ। ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿਪਾਹੀ ਦੇਣ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਅਤੇ ਜੋਧਿਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਰੋਹਿਤਾਸ ਕਿਲਾ ਅਤੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਟ੍ਰੰਕ ਰੋਡ ਅਤੇ ਟਿੱਲਾ ਜੋਗੀਆਂ ਆਦਿ ਇਤਿਹਾਸਕ ਥਾਵਾਂ ਹਨ। 1998 ਦੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 145,647 ਅਤੇ 2012 ਮੁਤਾਬਕ 188,803 ਸੀ।
ਨਾਮ ੳੁਤਪਤੀ
ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਦੋ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਜਲ ਅਤੇ ਹਮ ਤੋਂ ਪਿਆ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਰਤੀਬਵਾਰ ਮਤਲਬ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਬਰਫ਼।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੇਹਲਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
ਲੀਲਾ ਖਾਨ
ਲੀਲਾ ਖਾਨ ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 2018 ਤੋਂ ਮਈ 2018 ਤੱਕ ਅੱਬਾਸੀ ਕੈਬਨਿਟ ਵਿੱਚ ਸੰਘੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ਜੂਨ 2013 ਤੋਂ ਮਈ 2018 ਤੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਰਹੀ ਸੀ।
ਸਿੱਖਿਆ
ਉਸਨੇ ਜਨ ਸੰਚਾਰ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਬਲਿਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਫੰਡਾਂ ਦਾ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
ਸਿਆਸੀ ਕੈਰੀਅਰ
ਉਹ 2013 ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਰਾਖਵੀਂਆਂ ਸੀਟਾਂ 'ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ (ਐਨ) ਦੀ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵਜੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਲਈ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ।
ਦਸੰਬਰ 2014 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਮਰੀਅਮ ਨਵਾਜ਼ ਦੇ ਅਸਤੀਫੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਯੁਵਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅਪ੍ਰੈਲ 2018 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼ਾਹਿਦ ਖਾਕਾਨ ਅੱਬਾਸੀ ਦੀ ਸੰਘੀ ਕੈਬਨਿਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸੰਘੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 31 ਮਈ 2018 ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿਆਦ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ 'ਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੇ ਭੰਗ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਖਾਨ ਨੇ ਸੰਘੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਰਾਜ ਬਰਾੜ
ਰਾਜ ਬਰਾੜ (3 ਜਨਵਰੀ 1972 – 31 ਦਸੰਬਰ 2016) ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ, ਅਭਿਨੇਤਾ, ਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸੀ।  ਉਹ ਆਪਣੀ 2008 ਦੀ ਹਿੱਟ ਐਲਬਮ ਰੀਬਰਥ ਲਈ ਖ਼ਾਸਕਰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1990 ਦੀ ਫਿਲਮ ਜਵਾਨੀ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ  ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 2014 ਦੀ ਫਿਲਮ ਪੋਲੀਸ ਇਨ ਪੌਲੀਵੁਡ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ। 31 ਦਸੰਬਰ, 2016 ਨੂੰ 44 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬਰਾੜ ਦੀ  ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1972 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2016 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ
ਬਸਤੀ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ
ਬਸਤੀ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ 80 ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਹਲਕਾ ਜਨਰਲ ਹੈ।
ਸਾਂਸਦ
2014 ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰੀਸ਼ ਚੰਦਰ ਇਸ ਹਲਕੇ ਦੇ ਸਾਂਸਦ ਚੁਣੇ ਗਏ। 1962 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ ਸਾਂਸਦਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ।
!ਸਾਲ !colspan="2" align="center"|ਪਾਰਟੀ !align="center" | ਸਾਂਸਦ !ਸਰੋਤ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕੇ
ਡੇਜ਼ੀ ਡੇਬੋਲਟ
ਡੌਨਾ ਮੈਰੀ "ਡੇਜ਼ੀ" ਡੇਬੋਲਟ (19 ਜੁਲਾਈ 1945 – 4 ਅਕਤੂਬਰ 2011) ਇੱਕ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਗਾਇਕ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ ਸੀ। ਉਹ ਲੋਕ-ਗਾਇਕ ਜੋੜੀ ਫਰੇਜ਼ਰ ਅਤੇ ਡੇਬੋਲਟ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।
ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਮਾਰਜੂਰੀ ਡੇਬੋਲਟ ਦੀ ਧੀ, ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਅਧਿਆਪਕਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਨੀਪੈਗ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਉਸਨੇ ਲੇਨੀ ਬ੍ਰੇਓ ਤੋਂ ਗਿਟਾਰ ਸਿੱਖਿਆ। ਡੇਬੋਲਟ 1965 ਵਿੱਚ ਉਨਟਾਰੀਓ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਕਾਫੀ ਹਾਊਸਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 1968 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਮੈਰੀਪੋਸਾ ਫੋਕ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਏਲਨ ਫਰੇਜ਼ਰ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਦੋਵੇਂ ਸੰਗੀਤਕ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐਲਬਮ 1971 ਅਤੇ 1973 ਵਿੱਚ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ ਪਰ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਅਲੱਗ ਹੋ ਗਏ। ਉਸਨੇ ਇਕੱਲਿਆਂ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫ਼ਿਲਮ ਬੋਰਡ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਲਈ ਸਕੋਰ ਲਿਖੇ। ਉਸਨੇ ਸੀ.ਬੀ.ਸੀ. ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਕਨੇਡਾ ਦੇ ਥੀਏਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਡੇਬੋਲਟ ਦਾ ਕਵੀ ਰੌਬਰਟ ਡਿਕਸਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਲੋਕ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਨੇ ਜੈਜ਼, ਦੇਸ਼, ਬਲੂਜ਼ ਅਤੇ ਰੈਗ ਵੀ ਗਾਇਆ। ਉਸਨੇ ਮੰਡੋਲਿਨ, ਅਕਾਰਿਡਨ ਅਤੇ ਗਿਟਾਰ ਵਜਾਇਆ।
ਡੇਬੋਲਟ ਦੀ ਟੋਰਾਂਟੋ ਵਿੱਚ 66 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕੈਂਸਰ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2011 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1945
ਅਜਿਤ ਕੇਸ਼ਕੰਬਲੀ
ਅਜਿਤ ਕੇਸ਼ਕੰਬਲੀ 6ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਪੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਦਾ ਪਹਿਲੇ ਗਿਆਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਮਹਾਵੀਰ ਅਤੇ ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਨ। ਭੌਤਿਕ ਸੱਤਾ ਦੇ ਪਰੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਤ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਕਰਮ ਪੁੰਨ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਹੀ ਪਾਪ। ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਰੀਰ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਕੁੱਝ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਚਾਰ ਪੰਜ ਤੱਤ ਆਪਣੇ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਉੱਕਾ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ - ਇਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ
ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪੱਤਰ
ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪੱਤਰ ਸ਼ਹੀਦ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਨੇ ਬੀਰ ਅਖਬਾਰ ਦੀ ਸੰਪਾਦਕੀ ਛੱਡਣ ਮਗਰੋਂ 4 ਦਸੰਬਰ,1914 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ।ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੀਰ ਕੁਝ ਚਿਰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਚਿਰ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦੋ ਵਾਰੀ ਵੀ ਛਪਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ,ਪਰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪੱਤਰ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਸ਼ਹੀਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ।ਧਾਰਮਿਕ ਬਹਿਸਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਦਾ ਹੀ ਦੂਜਾ ਨੰਬਰ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਵਿੱਚ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਲੇਖ ਛਾਪਣ ਕਾਰਨ ਸੰਪਾਦਕ ਨੂੰ 4000 ਰੁਪਏ ਜੁਰਮਾਨਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਛਾਪਕ ਇਸ ਪੱਤਰ ਨੂੰ ਛਾਪਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਹੋ ਗਏ।ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਇਸ ਪੱਤਰ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਲੈ ਗਏ ਤੇ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ,ਪਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਲੇਖ ਬਦਲੇ ਜ਼ਮਾਨਤ ਮੰਗੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸਦਾ ਲਈ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ।
ਜ਼ਾਂਬੀਆ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
ਇਹ ਜ਼ਾਂਬੀਆ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਕਸਬਿਆਂ, ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਮਿਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੈ।
Cities
~ਬਾਕੀ ਸ਼ਹਿਰ~
ਪੰਪ ਅਤੇ ਡੰਪ
ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਫੋਨ ਕਰਕੇ ਫਸਾਉਂਦੇ ਸਨ ਪਰ ਹੁਣ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਹੁਣ ਸਪੈਮ ਈਮੇਲ, ਨਿਵੇਸ਼ ਖੋਜ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ, ਅਤੇ ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਵੀ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਤੱਕ ਆਸਾਨ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
੧੧੮
118 ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੈ।
ਅਕਤੂਬਰ-ਦਸੰਬਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ
ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ
<p style="background-color:#6699ff; width:331px; text-align:center; height: 33px;margin-top:-1px" > ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ <center style="margin-left:5px; width: 320px;margin-right:5px"> 315px|center ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ
ਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ, ਨੇਪਾਲ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼
ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਹਰਿਦੁਆਰ, ਮੁਰਾਦਾਬਾਦ, ਰਾਮਪੁਰ, ਕਾਨਪੁਰ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ, ਵਾਰਾਣਸੀ, ਪਟਨਾ, ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ
ਲੰਬਾਈ 2, 510 ਕਿ. ਮੀ. ( 1, 560 ਮੀਲ )
ਵਿਸਰਜਨ ਥਾਂ ਮੂੰਹ
ਉਦਗਮ ਗੰਗੋਤਰੀ ਹਿਮਨਦ ਸਥਾਨ ਉਤਰਾਖੰਡ, ਭਾਰਤ
ਮੂੰਹ	 ਸੁੰਦਰਵਨ ਸਥਾਨ 	 ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼
315px|centerਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਵੱਖਰਾ ਉਪਨਦੀਆਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਨਦੀ ਗੰਗਾ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ 2,510 ਕਿ:ਮੀ: ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਉੱਤਰਾਂਚਲ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਲਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਦੇ ਸੁੰਦਰਵਨ ਤੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਰਤੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਇਦਾਦ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਵੀ ਹੈ। 2,071 ਕਿ.ਮੀ. ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦਸ ਲੱਖ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਖੇਤਰਫਲ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਉਪਜਾਊ ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ, ਸਾਹਿਤਿਕ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਨਜ਼ਰ ਵਲੋਂ ਅਤਿਅੰਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਗੰਗਾ ਦਾ ਇਹ ਮੈਦਾਨ ਆਪਣੀ ਘਣੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 100 ਫੁੱਟ (31 ਮੀਟਰ) ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਾਲੀ ਇਹ ਨਦੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਵਿਤਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਮਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੌਂਦਰਿਆ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇੱਜ਼ਤ ਦੇ ਨਾਲ ਵੰਦਿਤ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਅਤੇ ਭਾਵੁਕਤਾਪੂਰਣ ਸ਼ਬਦ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਇਸ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਤਾਂ ਪਾਈਆਂ ਹੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਸਗੋਂ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਅਨੋਖੀਆਂ ਡਾਲਫਿਨ ਵੀ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਸੈਰ, ਸਾਹਸਿਕ ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਵਸੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਜਲਾਪੂਰਤੀ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਂ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਭਾਰਤੀ ਸਾਮਾਜਕ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਪੁੱਲ, ਬੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਨਦੀਪਰਯੋਜਨਾਵਾਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਬਿਜਲੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਲੋਂ ਸਬੰਧਤ ਜਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨੀ ਮੰਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੈਕਟੀਰਿਓਫੇਜ਼ ਨਾਮਕ ਵਿਸ਼ਾਣੁ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜੀਵਾਣੁਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾਇਕ ਸੂਕਸ਼ਮਜੀਵੋਂ ਨੂੰ ਜਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੰਗਾ ਦੀ ਇਸ ਬੇਹੱਦ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਣ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਸਾਮਾਜਕ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਸਦੇ ਜਤਨ ਜਾਰੀ ਹਨ ਅਤੇ ਸਫਾਈ ਦੀ ਅਨੇਕਪਰਯੋਜਨਾਵਾਂਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਨਵੰਬਰ, 2008 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਇਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਦੀ ਅਤੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਅਤੇ ਹਲਦੀਆ  ਦੇ ਵਿੱਚ  (1600 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)  ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਜਲ-ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਲ-ਮਾਰਗ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਉਦਗਮ
thumb|256px|left|ਭਾਗੀਰੱਥੀ ਨਦੀ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ਼ਾਖਾ ਗੰਗਾ ਹੈ ਜੋ ਕੁਮਾਯੂੰ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਗੋਮੁਖ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਗੰਗੋਤਰੀ ਹਿਮਨਦ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਇਸ ਉਦਗਮ ਥਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ੩੧੪੦ ਮੀਟਰ ਹੈ।  ਇੱਥੇ ਗੰਗਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਇੱਕ ਮੰਦਿਰ ਵੀ ਹੈ। ਗੰਗੋਤਰੀ ਤੀਰਥ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਲੋਂ ੧੯ ਕਿ.ਮੀ. ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ੩੮੯੨ ਮੀ. (੧੨, ੭੭੦ ਫੀ.) ਦੀ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਇਸ ਹਿਮਨਦ ਦਾ ਮੂੰਹ ਹੈ।  ਇਹ ਹਿਮਨਦ ੨੫ ਕਿ.ਮੀ. ਲੰਮਾ ਅਤੇ ੪ ਕਿ.ਮੀ. ਚੌਡ਼ਾ ਅਤੇ ਲੱਗਭੱਗ ੪੦ ਮੀ. ਉੱਚਾ ਹੈ। ਇਸ ਗਲੇਸ਼ਿਅਰ ਵਲੋਂ ਗੰਗਾ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਗੁਫਾਨੁਮਾ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਅਵਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  ਇਸਦਾ ਪਾਣੀ ਸਰੋਤ ੫੦੦੦ ਮੀ. ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਬੇਸਿਨ ਹੈ। ਇਸ ਬੇਸਿਨ ਦਾ ਮੂਲ ਪੱਛਮੀ ਢਲਾਨ ਦੀ ਸੰਤੋਪੰਥ ਦੀਆਂ ਸਿਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।  ਗੌਮੁਖ  ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ੩੬੦੦ ਮੀ. ਉੱਚੇ ਚਿਰਬਾਸਾ ਗਰਾਮ ਵਲੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗੋਮੁਖ ਹਿਮਨਦ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।  ਇਸ ਹਿਮਨਦ ਵਿੱਚ ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ ਪਹਾੜ,  ਕਾਮਤ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਤਰਿਸ਼ੂਲ ਪਹਾੜ ਦਾ ਹਿਮ ਪਿਘਲ ਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।  ਹਾਲਾਂਕਿ ਗੰਗਾ  ਦੇ ਸਰੂਪ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਛੋਟੀ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ੬ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ੫ ਛੋਟੀ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦਾ ਭੂਗੋਲਿਕ ਅਤੇ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤੀਕ ਮਹੱਤਵ ਜਿਆਦਾ ਹੈ।  ਅਲਕਨੰਦਾ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਧੌਲੀ,  ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਹੈ।  ਧੌਲੀ ਗੰਗਾ ਦਾ ਅਲਕਨੰਦਾ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਸੰਗਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।  ਇਹ ੧੩੭੨ ਮੀ. ਦੀ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ੨੮੦੫ ਮੀ. ਉੱਚੇ ਨੰਦ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਅਲਕਨੰਦਾ ਦਾ ਨੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵਲੋਂ ਸੰਗਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਕਰਣ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਅਲਕਨੰਦਾ ਦਾ ਕਰਣ ਗੰਗਾ ਜਾਂ ਪਿੰਡਰ ਨਦੀ ਵਲੋਂ ਸੰਗਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।  ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਵਲੋਂ ੧੩੯ ਕਿ.ਮੀ. ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਰੁਦਰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਅਲਕਨੰਦਾ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਵਲੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਅਲਕਨੰਦਾ ੧੫੦੦ ਫੀਟ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਦੇਵ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਸੰਗਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਇੱਥੋਂ ਇਹ ਸਮਿੱਲਤ ਪਾਣੀ-ਧਾਰਾ ਗੰਗਾ ਨਦੀ  ਦੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  ਇਸ ਪੰਜ ਪ੍ਰਯਾਗਾਂ ਨੂੰ ਸਮਿੱਲਤ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਪੰਜ ਪ੍ਰਯਾਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।   ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ੨੦੦ ਕਿ.ਮੀ. ਦਾ ਸੰਕਰਾ ਪਹਾੜੀ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਕੇ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਰ ਮੈਦਾਨਾਂ ਦਾ ਛੋਹ ਹਰਿਦੁਆਰ ਵਿੱਚ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਗੰਗਾ ਦਾ ਮੈਦਾਨ
thumb|256px|ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਹਰਦੁਆਰ ਵਲੋਂ ਲੱਗਭੱਗ ੮੦੦ ਕਿ. ਮੀ. ਮੈਦਾਨੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੜਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰ, ਸੋਰੋਂ, ਫੱਰੁਖਾਬਾਦ,  ਕੰਨੌਜ,  ਬਿਠੂਰ,  ਕਾਨਪੁਰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗੰਗਾ ਇਲਾਹਾਬਾਦ  (ਪ੍ਰਯਾਗ)  ਪੁੱਜਦੀ ਹੈ।  ਇੱਥੇ ਇਸਦਾ ਸੰਗਮ ਜਮੁਨਾ ਦਰਿਆ ਵਲੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।  ਇਹ ਸੰਗਮ ਥਾਂਹਿੰਦੁਵਾਂਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਤੀਰਥ ਹੈ।  ਇਸਨੂੰ ਤੀਰਥਰਾਜ ਪ੍ਰਯਾਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੋਕਸ਼ਦਾਇਿਨੀ ਨਗਰੀ ਕਾਸ਼ੀ  (ਵਾਰਾਣਸੀ)  ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਇੱਕ ਵਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ,  ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਇੱਥੇ ਉੱਤਰਵਾਹਿਨੀ ਕਹਲਾਤੀ ਹੈ।  ਇੱਥੋਂ ਮੀਰਜਾਪੁਰ,  ਪਟਨਾ,  ਭਾਗਲਪੁਰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਪਾਕੁਰ ਪੁੱਜਦੀ ਹੈ।  ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਸਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ,  ਜਿਵੇਂ ਸੋਨ ਨਦੀ,  ਗੰਡਕ ਨਦੀ,  ਘਾਘਰਾ ਨਦੀ,  ਕੋਸੀ ਨਦੀ ਆਦਿ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।  ਭਾਗਲਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਲੋਂ ਇਹ ਦਕਸ਼ਿਣਵਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  ਪੱਛਮ ਬੰਗਾਲ  ਦੇ ਮੁਰਸ਼ੀਦਾਬਾਦ ਜਿਲ੍ਹੇ  ਦੇ ਗਿਰਿਆ ਸਥਾਨ  ਦੇ ਕੋਲ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੋਸ਼ਾਖਾਵਾਂਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ-ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਪਦਮਾ।  ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਗਿਰਿਆ ਵਲੋਂ ਦੱਖਣ  ਦੇ ਵੱਲ ਰੁੜ੍ਹਨ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਦਮਾ ਨਦੀ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਵ  ਦੇ ਵੱਲ ਵਗਦੀ ਫਰੱਕਾ ਬੈਰਾਜ  (੧੯੭੪ ਨਿਰਮਿਤ)  ਵਲੋਂ ਛਣਦੇ ਹੋਈ ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼  ਕਰਦੀ ਹੈ।  ਇੱਥੋਂ ਗੰਗਾ ਦਾ ਡੇਲਟਾਈ ਭਾਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਮੁਰਸ਼ੀਦਾਬਾਦ ਸ਼ਹਿਰ ਵਲੋਂ ਹੁਗਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਤੱਕ ਗੰਗਾ ਦਾ ਨਾਮ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਅਤੇ ਹੁਗਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਲੋਂ ਮੁਹਾਨੇ ਤੱਕ ਗੰਗਾ ਦਾ ਨਾਮ ਹੁਗਲੀ ਨਦੀ ਹੈ।  ਗੰਗਾ ਦਾ ਇਹ ਮੈਦਾਨ ਮੂਲਤ :  ਇੱਕ ਧਰਤੀ-ਅਭਿਨਤੀ ਗਰਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਸਾਰੀ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਹਿਮਾਲਾ ਪਰਵਤਮਾਲਾ ਉਸਾਰੀ ਪਰਿਕ੍ਰੀਆ  ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਲੱਗਭੱਗ ੬-੪ ਕਰੋਡ਼ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ ਸੀ।  ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਇਸਨੂੰ ਹਿਮਾਲਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਦੀਪ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਨਦੀਆਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲਿਆਏ ਹੋਏ ਅਵਸਾਦੋਂ ਵਲੋਂ ਪਾਟ ਰਹੀ ਹਨ।  ਇਸ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲੋੜ ਦੀ ਔਸਤ ਗਹਿਰਾਈ ੧੦੦੦ ਵਲੋਂ ੨੦੦੦ ਮੀਟਰ ਹੈ।  ਇਸ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਨਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰੌੜਾਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਬਨਣ ਵਾਲੀ ਅਪਰਦਨੀ ਅਤੇ ਨਿਕਸ਼ੇਪਣ ਸਥਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ,  ਜਿਵੇਂ- ਰੇਤਾ-ਰੋਧਕਾ,  ਵਿਸਰਪ,  ਗੋਖੁਰ ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਗੁੰਫਿਤ ਨਦੀਆਂ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਗੰਗਾ ਦੀ ਇਸ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਉਦਭਵ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਹਾਸ ਅਤਿਅੰਤ ਗੌਰਵਮਈ ਅਤੇ ਮਾਲਦਾਰ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ,  ਧਰਮ,  ਅਧਿਆਤਮ ਅਤੇ ਸਭਿਅਤਾ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਕਿਰਨ ਪ੍ਰਸਫੁਟਿਤ ਹੋਈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕੇਵਲ ਭਾਰਤ ਸਗੋਂ ਕੁਲ ਸੰਸਾਰ ਆਲੋਕਿਤ ਹੋਇਆ।  ਪਾਸ਼ਾਣ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਤਰ ਯੁੱਗ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਇੱਥੇ ਹੋਣ  ਦੇ ਅਨੇਕ ਗਵਾਹੀ ਮਿਲੇ ਹਨ।  ਇਸ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਰਾਮਾਇਣ ਅਤੇ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਕਾਲੀਨ ਯੁੱਗ ਦਾ ਉਦਭਵ ਅਤੇ ਵਿਲਾ ਹੋਇਆ।  ਸ਼ਤਪਥ ਬਾਹਮਣ,  ਪੰਚਵਿਸ਼ ਬਾਹਮਣ,  ਗੌਪਥ ਬਾਹਮਣ,  ਐਤਰੇਏ ਆਰਣਿਕ, ਕੌਸ਼ਿਤਕੀ ਆਰਣਿਕ,  ਸਾਂਖਿਆਇਨ ਆਰਣਿਕ,  ਵਾਜਸਨੇਈ ਸੰਹਿਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਇਤਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਜਵਾਬ ਵੈਦਿਕਕਾਲੀਨ ਗੰਗਾ ਘਾਟੀ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।  ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਗਧ ਮਹਾਜਨਪਦ ਦਾ ਉਦਭਵ ਗੰਗਾ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਇਆ ਜਿੱਥੋਂ ਗਣਰਾਜੋਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅਰੰਭ ਹੋਈ।  ਇੱਥੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਉਹ ਸੋਨਾ ਯੁੱਗ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਮੌਰਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਰਾਜਵੰਸ਼  ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ।
ਸੁੰਦਰਵਨ ਡੇਲਟਾ
ਹੁਗਲੀ ਨਦੀ ਕੋਲਕਾਤਾ, ਹਾਵਡ਼ਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਸੁੰਦਰਵਨ  ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਾਗਰ ਵਲੋਂ ਸੰਗਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।  ਪਦਮਾ ਵਿੱਚ ਬਰਹਿਮਪੁਤਰ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲੀ ਸ਼ਾਖਾ ਨਦੀ ਜਮਨਾ ਨਦੀ ਅਤੇ ਮੇਘਨਾ ਨਦੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।  ਓੜਕ ਇਹ ੩੫੦ ਕਿ. ਮੀ. ਚੌੜੇ ਸੁੰਦਰਵਨ ਡੇਲਟਾ ਵਿੱਚ ਜਾਕੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਸਾਗਰ-ਸੰਗਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਡੇਲਟਾ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਆਈ ਗਈ ਨਵੀ ਜਲੋੜ ਵਲੋਂ ੧, ੦੦੦ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਿਤ ਪੱਧਰਾ ਅਤੇ ਨਿਮਨ ਮੈਦਾਨ ਹੈ।  ਇੱਥੇ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ  ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੂ ਤੀਰਥ ਹੈ ਜਿਨੂੰ ਗੰਗਾ-ਸਾਗਰ-ਸੰਗਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।   ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਭਤੋਂ ਬਹੁਤ ਡੇਲਟਾ  (ਸੁੰਦਰਵਨ)  ਬਹੁਤ ਸੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਨਸਪਤੀਯੋਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੰਗਾਲ ਟਾਈਗਰ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਹੈ।   ਇਹ ਡੇਲਟਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਗਰ  ਦੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ।  ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਲਕਾਤਾ ਸਾਗਰ ਤਟ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸਥਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਗਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਅਤੇ ਸਿਲਹਟ ਤੱਕ ਸੀ,  ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਤਟ ਵਲੋਂ ੧੫-੨੦ ਮੀਲ   (੨੪-੩੨ ਕਿਲੋਮੀਟਰ)  ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਲੱਗਭੱਗ ੧, ੮੦, ੦੦੦ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ  ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।  ਜਦੋਂ ਡੇਲਟਾ ਦਾ ਸਾਗਰ  ਦੇ ਵੱਲ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਸਥਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਡੇਲਟਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।   ਸੁੰਦਰਵਨ ਡੇਲਟਾ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀ ਦਾ ਢਾਲ ਅਤਿਅੰਤ ਘੱਟ ਹੋਣ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਗੰਗਾ ਅਤਿਅੰਤ ਹੌਲੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵਲੋਂ ਵਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲਿਆਈ ਗਈ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਮੁਹਾਨੇ ਉੱਤੇ ਜਮਾਂ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਡੇਲਟਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਦੀ ਦੀ ਕਈ ਧਾਰਾਵਾਂ ਅਤੇਉਪਧਾਰਾਵਾਂਬੰਨ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।  ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਗੰਗਾ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਾਖਾ ਨਦੀਆਂ ਜਾਲੰਗੀ ਨਦੀ,  ਇੱਛਾਮਤੀ ਨਦੀ,  ਭੈਰਵ ਨਦੀ,  ਕਿੰਨਰੀ ਨਦੀ ਅਤੇ ਕਾਲਿੰਦੀ ਨਦੀਆਂ ਹਨ।  ਨਦੀਆਂ  ਦੇ ਵਕਰ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵਲੋਂ ਰੁੜ੍ਹਨ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਖਣ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕਈ ਧਨੁਸ਼ਾਕਾਰ ਝੀਲਾਂ ਬੰਨ ਗਈਆਂ ਹਨ।  ਢਾਲ ਜਵਾਬ ਵਲੋਂ ਦੱਖਣ ਹੈ,  ਅਤ: ਸਾਰਾ ਨਦੀਆਂ ਜਵਾਬ ਵਲੋਂ ਦੱਖਣ  ਦੇ ਵੱਲ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ।  ਜਵਾਰ  ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਵਾਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਭਰ ਜਾਣ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਵਾਰੀਏ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।  ਡੇਲਟਾ  ਦੇ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਦੱਖਣ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਖਾਰਾ ਪਾਣੀ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਭਾਗ ਨੀਵਾਂ,  ਨਮਕੀਨ ਅਤੇ ਦਲਦਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸੌਖ ਵਲੋਂ ਪਨਪਣ ਵਾਲੇ ਮੈਂਗਰੋਵ ਜਾਤੀ  ਦੇ ਵਣਾਂ ਵਲੋਂ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ।  ਇਹ ਡੇਲਟਾ ਚਾਵਲ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।  ਇੱਥੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਕੱਚੇ ਜੂਟ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।  ਕਟਕਾ ਅਭਯਾਰੰਣਿਏ ਸੁੰਦਰਵਨ  ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦਾ ਰਸਤਾ ਛੋਟੀ-ਛੋਟੀ ਨਹਿਰਾਂ ਵਲੋਂ ਹੋਕੇ ਗੁਜਰਦਾ ਹੈ।  ਇੱਥੇ ਵੱਡੀ ਤਾਦਾਦ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰੀ ਦਰਖਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਹੀ ਇਸ ਵਣਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁੰਦਰਵਨ ਪਿਆ ਹੈ।  ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਇੱਥੇ ਦੇਵਾ,  ਕੇਵੜਾ,  ਤਰਮਜਾ,  ਆਮਲੋਪੀ ਅਤੇ ਗੋਰਾਨ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ,  ਜੋ ਸੁੰਦਰਵਨ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।  ਇੱਥੇ  ਦੇ ਵਣਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਖਾਸ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਉਹੀ ਦਰਖਤ ਪਨਪਦੇ ਜਾਂ ਬੱਚ ਸੱਕਦੇ ਹਾਂ,  ਜੋ ਮਿੱਠੇ ਅਤੇ ਖਾਰੇ ਪਾਣੀ  ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਸੱਕਦੇ ਹੋਣ।
ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ
thumb|256px|right|ਦੇਵਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ( ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ) ਅਤੇ ਅਲਕਨੰਦਾ (ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ)  ਮਿਲਕੇ ਗੰਗਾ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਕਰਦੀ ਹੋਈਆਂ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਵਲੋਂ ਆਕੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਜਮੁਨਾ, ਰਾਮਗੰਗਾ,  ਕਰਨਾਲੀ  (ਘਾਘਰਾ),  ਤਾਪਤੀ,  ਗੰਡਕ,  ਕੋਸੀ ਅਤੇ ਕਾਕਸ਼ੀ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣ  ਦੇ ਪਠਾਰ ਵਲੋਂ ਆਕੇ ਇਸਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਦੀਆਂ ਚੰਬਲ,  ਸੋਨ,  ਬੇਤਵਾ,  ਕੇਨ,  ਦੱਖਣ ਟੋਸ ਆਦਿ ਹਨ।  ਜਮੁਨਾ ਗੰਗਾ ਦੀ ਸਭਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਹੈ ਜੋ ਹਿਮਾਲਾ ਦੀ ਬੰਦਰਪੂੰਛ ਸਿੱਖਰ  ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਯਮੁਨੋਤਰੀ ਹਿਮਖੰਡ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲੀ ਹੈ।   ਹਿਮਾਲਾ  ਦੇ ਊਪਰੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇਸਵਿੱਚ ਟੋਂਸ   ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਘੂ ਹਿਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਇਸਵਿੱਚ ਗਿਰਿ ਅਤੇ ਆਸਨ ਨਦੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।  ਚੰਬਲ,  ਬੇਤਵਾ,  ਸ਼ਾਰਦਾ ਅਤੇ ਕੇਨ ਜਮੁਨਾ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਹਨ।  ਚੰਬਲ ਇਟਾਵਾ  ਦੇ ਕੋਲ ਅਤੇ ਬੇਤਵਾ ਹਮੀਰਪੁਰ  ਦੇ ਕੋਲ ਜਮੁਨਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।  ਜਮੁਨਾ ਇਲਾਹਾਬਾਦ  ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਵਲੋਂ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।  ਰਾਮਗੰਗਾ ਮੁੱਖ ਹਿਮਾਲਾ  ਦੇ ਦੱਖਣ ਭਾਗ ਨੈਨੀਤਾਲ  ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਕੇ ਬਿਜਨੌਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਲੋਂ ਵਗਦੀ ਹੋਈ ਕੰਨੌਜ  ਦੇ ਕੋਲ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।  ਕਰਨਾਲੀ ਨਦੀ ਮਪਸਾਤੁੰਗ ਨਾਮਕ ਹਿਮਨਦ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਕੇ ਅਯੋਧਯਾ,  ਫੈਜਾਬਾਦ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਬਲਵਾਨ ਜਿਲ੍ਹੇ  ਦੇ ਸੀਮਾ  ਦੇ ਕੋਲ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।  ਇਸ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਹਾੜ ਸਬੰਧੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕੌਰਿਆਲਾ ਅਤੇ ਮੈਦਾਨੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਘਾਘਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਗੰਡਕ ਹਿਮਾਲਾ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਕੇ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਲੀਗਰਾਮ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਵਗਦੀ ਹੋਈ ਮੈਦਾਨੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣੀ ਨਦੀ ਦਾ ਨਾਮ ਪਾਂਦੀ ਹੈ।  ਇਹ ਕਾਲੀ ਗੰਡਕ ਅਤੇ ਤਰਿਸ਼ੂਲ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਸੋਨਪੁਰ  ਦੇ ਕੋਲ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।  ਕੋਸੀ ਦੀ ਮੁੱਖਧਾਰਾ ਅਰੁਣ ਹੈ ਜੋ ਗੋਸਾਈ ਧਾਮ  ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ।  ਬਰਹਿਮਪੁਤਰ  ਦੇ ਬੇਸਿਨ  ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਲੋਂ ਸਰਪਾਕਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਰੁਣ ਨਦੀ ਵਗਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਯਾਰੂ ਨਾਮਕ ਨਦੀ ਇਸਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।  ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਏਵਰੇਸਟ  ਦੇ ਕੰਚਨਜੰਘਾ ਸਿਖਰਾਂ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਲੋਂ ਵਗਦੀ ਹੋਈ ਇਹ ਦੱਖਣ  ਦੇ ਵੱਲ ੯੦ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਵਗਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪੱਛਮ ਵਲੋਂ ਸੂਨਕੋਸੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਲੋਂ ਤਾਮੂਰ ਕੋਸੀ ਨਾਮਕ ਨਦੀਆਂ ਇਸਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।  ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਕੋਸੀ ਨਦੀ  ਦੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਇਹ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਰਾਜ ਵਲੋਂ ਵਗਦੀ ਹੋਈ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।  ਅਮਰਕੰਟਕ ਪਹਾੜੀ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਕੇ ਸੋਨ ਨਦੀ ਪਟਨੇ ਦੇ ਕੋਲ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।  ਵਿਚਕਾਰ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼  ਦੇ ਮਊ  ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਜਨਾਇਆਬ ਪਹਾੜ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਕੇ ਚੰਬਲ ਨਦੀ ਇਟਾਵਾ ਵਲੋਂ ੩੮ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਜਮੁਨਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।  ਬੇਤਵਾ ਨਦੀ ਮੱਧ  ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਭੋਪਾਲ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਕੇ ਜਵਾਬ ਹਮੀਰਪੁਰ  ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਜਮੁਨਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।  ਗੰਗਾ ਨਦੀ  ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਕੰਡੇ ਵਲੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਅਨੇਕ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਾਂਸਲਈ,  ਦੁਆਰਕਾ ਪੁਰੀ,  ਮਿਊਰਾਕਸ਼ੀ,  ਰੂਪਨਾਰਾਇਣ,  ਕੰਸਾਵਤੀ ਅਤੇ ਰਸੂਲਪੁਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ।  ਜਲਾਂਗੀ ਅਤੇ ਮੱਥਾ ਭਾਂਗਾ ਜਾਂ ਚੂਨੀਆਂਬਾਵਾਂਕੰਡੇ ਵਲੋਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਅਤੀਤ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਜਾਂ ਪਦਮਾ ਦੀ ਸ਼ਾਖਾ ਨਦੀਆਂ ਸਨ।  ਪਰ ਇਹ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਵਲੋਂ ਨਿਵੇਕਲਾ ਹੋਕੇ ਬਰਸਾਤੀ ਨਦੀਆਂ ਬੰਨ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਜੀਵ-ਜੰਤੁ
thumb|right|256px|ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਘੜਿਆਲ right|256px|thumb|ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਪਾਇ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਡਾਲਫਿਨ ਮੱਛੀ ਜਿਨੂੰ ਆਮ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸੋਂਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਾਕਸ਼ਯੋਂ ਵਲੋਂ ਇਹ ਗਿਆਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ੧੬ਵੀਂ ਅਤੇ ੧੭ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਤੱਕ ਗੰਗਾ-ਜਮੁਨਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਘਣ ਵਣਾਂ ਵਲੋਂ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਣਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀ,  ਮੱਝ,  ਗੇਂਡਾ,  ਸ਼ੇਰ,  ਬਾਘ ਅਤੇ ਸਾਨ੍ਹ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।  ਗੰਗਾ ਦਾ ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੇਤਰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲ ਪਰਿਆਵਰਣ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਆਪਣੇ ਅੰਚਲ ਵਿੱਚ ਸੰਜੋਏ ਹੋਏ ਹੈ।  ਇਸਵਿੱਚ ਮਛਲੀਆਂ ਦੀ ੧੪੦ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ,  ੩੫ ਸਰੀਸ੍ਰਪ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ੪੨ ਸਤਨਧਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।    ਇੱਥੇ ਦੀ ਉੱਤਮ ਪਾਰਿਸਥਿਤੀਕੀ ਸੰਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪ੍ਰਜਾਤੀ  ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਨੀਲਗਾਏ,  ਸਾਂਭਰ,  ਖਰਗੋਸ਼,  ਨਿਉਲਾ,  ਚਿੰਕਾਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਸਰੀਸ੍ਰਪ-ਵਰਗ  ਦੇ ਜੀਵ -ਜੰਤੁਵਾਂਨੂੰ ਵੀ ਸਹਾਰਾ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।  ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਕਈ ਜੀਵ -ਜੰਤੁਵਾਂਦੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਅਨੋਖਾ ਹੋਣ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਰਾਖਵਾਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹਨ।  ਗੰਗਾ  ਦੇ ਪਹਾੜ ਸਬੰਧੀ ਕਿਨਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਲੰਗੂਰ,  ਲਾਲ ਬਾਂਦਰ,  ਭੂਰੇ ਭਾਲੂ,  ਲੂੰਬੜੀ,  ਚੀਤੇ,  ਬਰਫੀਲੇ ਚੀਤੇ,  ਹਿਰਣ,  ਭੌਂਕਣ ਵਾਲੇ ਹਿਰਣ,  ਸਾਂਭਰ,  ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ,  ਸੇਰੋ,  ਬਰੜ ਮਿਰਗ,  ਖਾਹਾ,  ਤਹਰ ਆਦਿ ਕਾਫ਼ੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।  ਵੱਖਰਾ ਰੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਤੀਤਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕੀਟ ਵੀ ਇੱਥੇ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।   ਵੱਧਦੀ ਹੋਈ ਜਨਸੰਖਿਆ  ਦੇ ਦਬਾਅ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਣਾਂ ਦਾ ਲੋਪ ਹੋਣ ਲਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਸਭਨੀ ਥਾਂਈਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਗੰਗਾ  ਦੇ ਮੈਦਾਨੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹਿਰਣ,  ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ,  ਜੰਗਲੀ ਬਿੱਲੀਆਂ,  ਬਘਿਆੜ,  ਗੀਦੜ,  ਲੂੰਬੜੀ ਦੀ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਕਾਫ਼ੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।  ਡਾਲਫਿਨ ਦੀ ਦੋ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਡਾਲਫਿਨ ਅਤੇ ਇਰਾਵਦੀ ਡਾਲਫਿਨ  ਦੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਰਕ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਵਲੋਂ ਵੀ ਗੰਗਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਗਦੇ ਹੋਏ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਣਵਾਲੀ ਸ਼ਾਰਕ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੰਸਾਰ  ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਰੁਚੀ ਹੈ।  ਇਸ ਨਦੀ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ  ਦੇ ਮਿਲਣ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਬਨਣ ਵਾਲੇ ਮੁਹਾਨੇ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰਵਨ  ਦੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਬਹੁਤ-ਸੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਨਸਪਤੀਯੋਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੰਗਾਲ ਟਾਈਗਰ ਦਾ ਗ੍ਰਹਕਸ਼ੇਤਰ ਹੈ।
ਆਰਥਕ ਮਹੱਤਵ
thumb|256px|left|ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ  [[ਰਾਫਟਿੰਗ|ਰੈਫਟਿੰਗ  ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।]] ਗੰਗਾ ਆਪਣੀਉਪਤਿਅਕਾਵਾਂਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਬਾਂਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਧਾਰਿਤ ਮਤਲੱਬ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਸਹਿਯੋਗ ਤਾਂ ਕਰਦੀ ਹੀ ਹੈ,  ਇਹ ਆਪਣੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਸਹਿਤ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰ ਲਈ ਸਿੰਚਾਈ  ਦੇ ਬਾਹਰਮਾਹੀ ਸਰੋਤ ਵੀ ਹਨ।  ਇਸ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਗਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਉਪਜ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖਤ: ਝੋਨਾ,  ਗੰਨਾ,  ਦਾਲ,  ਤੀਲਹਨ,  ਆਲੂ ਅਤੇ ਕਣਕ ਹਨ।  ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਜੋਕਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸਰੋਤ ਹਨ।  ਗੰਗਾ  ਦੇ ਕਿਨਾਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਲਦਲ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਲੇਗਿਊਮ,  ਮਿਰਚ,  ਸਰਸੋਂ,  ਤੀਲ,  ਗੰਨਾ ਅਤੇ ਜੂਟ ਦੀ ਚੰਗੀ ਫਸਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਉਦਯੋਗ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।  ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ।  ਇਸਵਿੱਚ ਲੱਗਭੱਗ ੩੭੫ ਮੱਛੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਉਪਲੱਬਧ ਹਨ।  ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ੧੧੧ ਮੱਛੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਬਤਾਈ ਗਈ ਹੈ।    ਫਰੱਕਾ ਬੰਨ੍ਹ ਬੰਨ ਜਾਣ ਵਲੋਂ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਹਿਲਸਾ ਮੱਛੀ  ਦੇ ਬੀਜੋਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲੀ ਹੈ।   ਗੰਗਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਸੈਰ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕਮਾਈ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਹੈ।  ਇਸਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਜ਼ਰ ਵਲੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੌਂਦਰਿਆ ਵਲੋਂ ਭਰਪੂਰ ਕਈ ਸੈਰ ਥਾਂ ਹੈ ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸਰੋਤ ਹਨ।  ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਰੈਫਟਿੰਗ  ਦੇ ਸ਼ਿਵਿਰੋਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਜੋ ਸਾਹਸਿਕ ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਆਵਰਣ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ  ਦੇ ਆਰਥਕ ਸਹਿਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ।  ਗੰਗਾ ਤਟ  ਦੇ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਰਦੁਆਰ,  ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਅਤੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਜੋ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।  ਇਸ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਸ਼ਰੱਧਾਲੁਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਾਤਾਰ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੈਰ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਯੋਗਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।  ਗਰਮੀ  ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਪਹਾੜਾਂ ਵਲੋਂ ਬਰਫ ਖੁਰਦੀ  ਹੈ,  ਤੱਦ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਵਹਾਅ ਅੱਛਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,  ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਤਰਾਖੰਡ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼-ਬਦਰੀਨਾਥ ਰਸਤਾ ਉੱਤੇ ਕੌਡਿਆਲਾ ਵਲੋਂ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼  ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੈਫਟਿੰਗ,  ਕਿਆਕਿੰਗ ਅਤੇ ਕੈਨੋਇੰਗ  ਦੇ ਸ਼ਿਵਿਰੋਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,  ਜੋ ਸਾਹਸਿਕ ਖੋਲਾਂ  ਦੇ ਸ਼ੌਕੀਨੋਂ ਅਤੇ ਪਰਿਆਟਕੋਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਆਕਰਸ਼ਤ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ  ਦੇ ਆਰਥਕ ਸਹਿਯੋਗ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਬੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਨਦੀਪਰਯੋਜਨਾਵਾਂ
thumb|256px|[[ਟਿਹਰੀ ਬੰਨ੍ਹ]] ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਮਿਤ ਅਨੇਕ ਬੰਨ੍ਹ ਭਾਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ-ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮਤਲੱਬ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਅੰਗ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ ਫਰੱਕਾ ਬੰਨ੍ਹ,  ਟਿਹਰੀ ਬੰਨ੍ਹ,  ਅਤੇ ਭੀਮਗੋਡਾ ਬੰਨ੍ਹ।  ਫਰੱਕਾ ਬੰਨ੍ਹ  (ਬੈਰਾਜ)  ਭਾਰਤ  ਦੇ ਪੱਛਮ ਬੰਗਾਲ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।  ਇਸ ਬੰਨ੍ਹ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਕੋਲਕਾਤਾ ਬੰਦਰਗਾਹ ਨੂੰ ਗਾਰ  (ਸਿਲਟ)  ਵਲੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ੧੯੫੦ ਵਲੋਂ ੧੯੬੦ ਤੱਕ ਇਸ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਮੱਸਿਆ ਸੀ।  ਕੋਲਕਾਤਾ ਹੁਗਲੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੈ।  ਗਰੀਸ਼ਮ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਹੁਗਲੀ ਨਦੀ  ਦੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਬਨਾਏ ਰੱਖਣ ਲਈ ਗੰਗਾ ਨਦੀ  ਦੇ ਪਾਣੀ  ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਫਰੱਕਾ ਬੰਨ੍ਹ  ਦੇ ਦੁਆਰੇ ਹੁਗਲੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਗੰਗਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਮਿਤ ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬੰਨ੍ਹ ਟਿਹਰੀ ਬੰਨ੍ਹ ਟਿਹਰੀ ਵਿਕਾਸ ਪਰਯੋਜਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਢਲੀ ਬੰਨ੍ਹ ਹੈ ਜੋ ਉਤਰਾਖੰਡ ਪ੍ਰਾਂਤ  ਦੇ ਟਿਹਰੀ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।  ਇਹ ਬੰਨ੍ਹ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਥੀ ਨਦੀ ਗੰਗਾ ਉੱਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।  ਟਿਹਰੀ ਬੰਨ੍ਹ ਦੀ ਉਚਾਈ ੨੬੧ ਮੀਟਰ ਹੈ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਸਭਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬੰਨ੍ਹ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।  ਇਸ ਬੰਨ੍ਹ ਵਲੋਂ ੨੪੦੦ ਮੇਗਾਵਾਟ ਬਿਜਲਈ ਉਤਪਾਦਨ,  ੨੭੦, ੦੦੦ ਹੇਕਟਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ੧੦੨. ੨੦ ਕਰੋਡ਼ ਲਿਟਰ ਪੇਇਜਲ ਦਿੱਲੀ, ਜਵਾਬ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਂਚਲ ਨੂੰ ਉਪਲੱਬਧ ਕਰਾਣਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਹੈ।  ਤੀਜਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬੰਨ੍ਹ ਭੀਮਗੋਡਾ ਬੰਨ੍ਹ ਹਰਦੁਆਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੰਨ ੧੮੪੦ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨੇ ਗੰਗਾ ਨਦੀ  ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ ਕਰ ਊਪਰੀ ਗੰਗਾ ਨਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮੋੜਨੇ ਲਈ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ।  ਇਹ ਨਹਿਰ ਹਰਦੁਆਰ  ਦੇ ਭੀਮਗੋਡਾ ਨਾਮਕ ਸ‍ਥਾਨ ਵਲੋਂ ਗੰਗਾ ਨਦੀ  ਦੇ ਸੱਜੇ ਤਟ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ।  ਪ੍ਰਾਰੰ‍ਭ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜਲਾਪੂਰਤੀ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਸ‍ਥਾਈ ਬੰਨ੍ਹ ਬਣਾਕੇ ਦੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।  ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਪ੍ਰਾਰੰ‍ਭ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਅਸ‍ਥਾਈ ਬੰਨ੍ਹ ਟੁੱਟ ਜਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮਾਨਸੂਨ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।  ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸ ਨਹਿਰ ਵਲੋਂ ਕੇਵਲ ਰਬੀ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਹੀ ਸਿੰਚਾਈ ਹੋ ਪਾਂਦੀ ਸੀ।  ਅਸ‍ਥਾਈ ਬੰਨ੍ਹ ਉਸਾਰੀ ਸ‍ਥਲ  ਦੇ ਡਾਉਨਸ‍ਟਰੀਮ ਵਿੱਚ ਸਾਲ ੧੯੭੮-੧੯੮੪ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਭੀਮਗੋਡਾ ਬੈਰਾਜ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ।  ਇਸਦੇ ਬੰਨ ਜਾਣ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਊਪਰੀ ਗੰਗਾ ਨਹਿਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਲੋਂ ਖਰੀਫ ਦੀ ਫਸਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਲਗਾ।
ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਪਰਿਆਵਰਣ
thumb|right|256px|ਗੋਮੁਖ ਵਿਖੇ ਸ਼ੁੱਧ ਗੰਗਾ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਣ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।  ਲੰਬੇ ਸਮਾਂ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਇਸਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਣ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਆਧਾਰ ਵੀ ਹੈ।  ਵਿਗਿਆਨੀ ਮੰਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਨਦੀ  ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੈਕਟੀਰਯੋਫੇਜ ਨਾਮਕ ਵਿਸ਼ਾਣੁ ਹੁੰਦੇ ਹਨ,  ਜੋਜੀਵਾਣੁਵਾਂਅਤੇ ਹੋਰ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਸੂਕਸ਼ਮਜੀਵੋਂ ਨੂੰ ਜਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।  ਨਦੀ  ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੁ  (ਆਕਸੀਜਨ)  ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਦੀ ਗ਼ੈਰ-ਮਾਮੂਲੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ।  ਪਰ ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਹੁਣੇ ਤੱਕ ਅਗਿਆਤ ਹੈ।  ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਾਰਵਜਨਿਕ ਰੇਡੀਓ ਪਰੋਗਰਾਮ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਕਾਰਨ ਹੈਜਾ ਅਤੇ ਪੇਚਿਸ ਵਰਗੀ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਹੋਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,  ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਮਹਾਮਾਰੀਆਂ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਟਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।   ਲੇਕਿਨ ਗੰਗਾ  ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਘਣ ਬਸੇ ਉਦਯੋਗਕ ਨਗਰਾਂ  ਦੇ ਨਾਲੀਆਂ ਦੀ ਗੰਦਗੀ ਸਿੱਧੇ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਲੋਂ ਗੰਗਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਵਲੋਂ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।  ਉਦਯੋਗਕ ਕੂੜੇ  ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਲਾਸਟਿਕ ਕੂੜੇ ਦੀ ਬਹੁਤਾਇਤ ਨੇ ਗੰਗਾ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੀ ਬੇਹੱਦ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।  ਵਿਗਿਆਨੀ ਜਾਂਚ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗੰਗਾ ਦਾ ਬਾਔਲਾਜਿਕਲ ਆਕਸੀਜਨ ਪੱਧਰ ੩ ਡਿਗਰੀ  (ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ)  ਵਲੋਂ ਵਧਕੇ ੬ ਡਿਗਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ।  ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ੨ ਕਰੋਡ਼ ੯੦ ਲੱਖ ਲਿਟਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕੂੜਾ ਨਿੱਤ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ।  ਸੰਸਾਰ ਬੈਂਕ ਰਿਪੋਰਟ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜਵਾਬ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ੧੨ ਫ਼ੀਸਦੀ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਗੰਗਾ ਪਾਣੀ ਹੈ।  ਇਹ ਘੋਰ ਚਿੰਤਨੀਏ ਹੈ ਕਿ ਗੰਗਾ-ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਇਸਨਾਨ  ਦੇ ਲਾਇਕ ਰਿਹਾ,  ਨਹੀਂ ਪੀਣ  ਦੇ ਲਾਇਕ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਨਹੀਂ ਹੀ ਸਿੰਚਾਈ  ਦੇ ਲਾਇਕ।  ਗੰਗਾ  ਦੇ ਪਰਾਭਵ ਦਾ ਮਤਲੱਬ ਹੋਵੇਗਾ,  ਸਾਡੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਅਖੀਰ।   ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਵੱਧਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਲਈ ਘੜਿਆਲਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।   ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਗੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਣ ਲਈ ਸੰਇਤਰੋਂ ਨੂੰ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗੋਂ  ਦੇ ਕੂੜੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣ ਵਲੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕਨੂੰਨ ਬਣੇ ਹਨ।  ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਮਾਨਤ ਵੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਏਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਦੀ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਯੋਜਨਾ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਗਈਆਂ ਹਨ।  ਹਾਂਲਾਂਕਿ ਇਸਦੀ ਸਫਲਤਾ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਚਿਹਨ ਵੀ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।    ਜਨਤਾ ਵੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਜਾਗ੍ਰਤ ਹੋਈ ਹੈ।  ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਆਹਤ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਇਸਦੇ ਵੀ ਜਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।   ਇੰਨਾ ਸੱਬ ਕੁੱਝ ਹੋਣ  ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗੰਗਾ  ਦੇ ਅਸਤੀਤਵ ਉੱਤੇ ਸੰਕਟ  ਦੇ ਬਾਦਲ ਛਾਏ ਹੋਏ ਹਨ।  ੨੦੦੭ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਰਿਪੋਰਟ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿਮਾਲਾ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਗੰਗਾ ਦੀ ਜਲਾਪੂਰਤੀ ਕਰਣ ਵਾਲੇ ਹਿਮਨਦ ਦੀ ੨੦੩੦ ਤੱਕ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ।  ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਨਦੀ ਦਾ ਵਹਾਅ ਮਾਨਸੂਨ ਉੱਤੇ ਆਸ਼ਰਿਤ ਹੋਕੇ ਮੁਸੰਮੀ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ।
ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ
thumb|right|230px|ਵਾਰਾਣਸੀ ਘਾਟ ਉੱਤੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਆਰਤੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਨੇਕ ਧਾਰਮਿਕਅਵਧਾਰਣਾਵਾਂਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਰੁਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।  ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਵਿਤਰ ਤੀਰਥਸਥਲ ਗੰਗਾ ਨਦੀ  ਦੇ ਕੰਡੇ ਉੱਤੇ ਬਸੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰਾਣਸੀ ਅਤੇ ਹਰਦੁਆਰ ਸਭਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ।  ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਵਿਤਰ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭਤੋਂ ਪਵਿਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਇਸਨਾਨ ਕਰਣ ਵਲੋਂ ਮਨੁੱਖ  ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।   ਮਰਨੇ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਲੋਕ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਰਾਖ ਵਿਸਰਜਿਤ ਕਰਣਾ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੱਮਝਦੇ ਹਨ,  ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਗੰਗਾ  ਦੇ ਕੰਡੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿਸਰਜਨ ਜਾਂ ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।  ਇਸਦੇ ਘਾਟਾਂ ਉੱਤੇ ਲੋਕ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।  ਗੰਗਾਜਲ ਨੂੰ ਪਵਿਤਰ ਸੱਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਲ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।  ਪੰਚਾਮ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੰਗਾਜਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਮ੍ਰਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।  ਅਨੇਕ ਪੁਰਬਾਂ ਅਤੇ ਉਤਸਵਾਂ ਦਾ ਗੰਗਾ ਵਲੋਂ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ।  ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਮਕਰ ਤਬਦੀਲੀ,  ਕੁੰਭ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦਸ਼ਹਰਾ  ਦੇ ਸਮੇਂ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਨਹਾਉਣਾ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਕਰ ਲੈਣਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸੱਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਇਸਦੇ ਤਟੋਂ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਦਿਰ  ਗੰਗਾ  ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਹੀ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ।  ਮਹਾਂਭਾਰਤ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਰਫ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਮਾਘ ਮਹੀਨਾ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ-ਜਮੁਨਾ  ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਕਰੋਡ਼ ਦਸ ਹਜਾਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਸੰਗਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।  ਇਹ ਤੀਰਥ ਥਾਂ ਸੰਪੂਰਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤੀਕ ਏਕਤਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।    ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ ਕਰਕੇ ਅਨੇਕ ਭਗਤੀ ਗਰੰਥ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ।  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰੀਗੰਗਾਸਹਸਰਨਾਮਸਤੋਤਰੰ   ਅਤੇ ਆਰਤੀ  ਸਭਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹਨ।  ਅਨੇਕ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਦੈਨਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ  ਦੇ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ।  ਗੰਗੋਤਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਗੰਗਾ  ਦੇ ਮੰਦਿਰ  ਅਤੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵੀ ਸਥਾਪਤ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਸ਼ਰੱਧਾਲੁ ਆਪ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਸੱਮਝਦੇ ਹਨ।  ਉਤਰਾਖੰਡ  ਦੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਯਾਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਜੋ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਗੰਗਾ  ਦੇ ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗਮ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਹੋਰ ਨਦੀਆਂ ਵਲੋਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।  ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਗਮ ਧਾਰਮਿਕ ਨਜ਼ਰ ਵਲੋਂ ਪੂਜਯ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪ੍ਰਸੰਗ
ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾਵਾਂ ਜੁਡ਼ੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।  ਮਿਥਕੋਂ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ  ਦੇ ਪੈਰ  ਦੇ ਮੁੜ੍ਹਕੇ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਵਲੋਂ ਗੰਗਾ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤਾ।  ਤਰਿਮੂਰਤੀ  ਦੇ ਦੋ ਮੈਬਰਾਂ  ਦੇ ਛੋਹ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਪਵਿਤਰ ਸੱਮਝਿਆ ਗਿਆ।  ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਥੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਨੇ ਜਾਦੁਈ ਰੁਪ ਵਲੋਂ ਸੱਠ ਹਜਾਰ ਪੁੱਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕੀਤੀ।    ਇੱਕ ਦਿਨ ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਨੇ ਸਵਰਗ ਉੱਤੇ ਫਤਹਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਣ ਲਈ ਇੱਕ ਯੱਗ ਕੀਤਾ।  ਯੱਗ ਲਈ ਘੋੜਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ ਜੋ ਈਰਖਾਲੂਆਂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਚੁਰਾ ਲਿਆ ਸੀ।  ਸਗਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂਨੂੰ ਘੋੜਾ ਪਤਾਲ ਬਿਲਾ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਜੋ ਏਕ ਰਿਸ਼ੀ   ਦੇ ਨੇੜੇ ਬੰਧਾ ਸੀ।  ਸਗਰ  ਦੇ ਪੁੱਤਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸੋਚ ਕਰ ਕਿ ਰਿਸ਼ੀ  ਹੀ ਘੋੜੇ  ਦੇ ਗਾਇਬ ਹੋਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਕੀਤਾ।  ਤਪਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਿਸ਼ੀ  ਨੇ ਹਜਾਰਾਂ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਕ੍ਰੋਧ ਵਲੋਂ ਸਗਰ  ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੱਠ ਹਜਾਰ ਪੁੱਤ ਪਾਣੀ ਕਰ ਉਥੇ ਹੀ ਭਸਮ ਹੋ ਗਏ।    ਸਗਰ  ਦੇ ਪੁੱਤਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾਵਾਂ ਭੂਤ ਬਣਕੇ ਵਿਚਰਨ ਲੱਗੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।  ਸਗਰ  ਦੇ ਪੁੱਤ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਨੇ ਰੂਹਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਅਸਫਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ  ਦੇ ਪੁੱਤ ਦਲੀਪ ਨੇ ਵੀ।  ਭਗੀਰਥ ਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ  ਦੇ ਪੁੱਤ ਸਨ।  ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ  ਦਾ ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।  ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ,  ਰਾਖ ਨੂੰ ਗੰਗਾਜਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਭਟਕਦੀ ਆਤਮਾਵਾਂ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਜਾ ਸਕਣ।  ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਘੋਰ ਤਪਸਿਆ ਦੀ ਤਾਂਕਿ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲਿਆਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।  ਬ੍ਰਹਮਾ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭੇਜਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਏ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਪਤਾਲ ਬਿਲਾ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂਕਿ ਸਗਰ  ਦੇ ਪੁੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੇ।  ਤੱਦ ਗੰਗਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਇੰਨੀ ਉਚਾਈ ਵਲੋਂ ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਗਿਰੂੰਗੀ,  ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਇੰਨਾ ਵੇਗ ਕਿਵੇਂ ਸਾਥੀ ਪਾਏਗੀ ? ਤੱਦ ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਵਲੋਂ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਆਪਣੀ ਖੁੱਲੀਜਟਾਵਾਂਵਿੱਚ ਗੰਗਾ  ਦੇ ਵੇਗ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕਰ,  ਇੱਕ ਜੁਲਫ਼ ਖੋਲ ਦਿੱਤੀ,  ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਦੀ ਸੰਘਣਾ ਧਾਰਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋਈ।  ਉਹ ਧਾਰਾ ਭਗੀਰਥ  ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਗੰਗਾ ਸਾਗਰ ਸੰਗਮ ਤੱਕ ਗਈ,  ਜਿੱਥੇ ਸਗਰ-ਪੁੱਤਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਹੋਇਆ।  ਸ਼ਿਵ  ਦੇ ਛੋਹ ਵਲੋਂ ਗੰਗਾ ਹੋਰ ਵੀ ਪਾਵਨ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬੰਨ ਗਈਆਂ।  ਪੁਰਾਣਾਂ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਅਤੇ ਪਤਾਲ ਬਿਲਾ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।  ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾ ਰਾਜਾ ਸ਼ਾਂਤਨੂੰ ਅਤੇ ਗੰਗਾ  ਦੇ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਸੱਤ ਪੁੱਤਾਂ  ਦੇ ਜਨਮ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਸਾਹਿਤਿਅਕ ਚਰਚਾ
thumb|right|230px|ਗੰਗਾ ਅਵਤਰਣ ਇੱਕ ਲੋਕਚਿਤਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰ-ਨਦੀ ਗੰਗਾ ਪਾਣੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਅਪਿਤੁ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਮਾਨਵੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।    ਰਿਗਵੇਦ,  ਮਹਾਂਭਾਰਤ,  ਰਾਮਾਇਣ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਪੁਨ ਸਲਿਲਾ,  ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਿਨੀ,  ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਇਿਨੀ,  ਸਰਿਤਸ਼ਰੇਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨਦੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।  ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਵੀ ਜਗੰਨਾਥ ਰਾਏ  ਨੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰੀਗੰਗਾਲਹਰੀ  ਨਾਮਕ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।  ਹਿੰਦੀ  ਦੇ ਆਦਿ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਪ੍ਰਥਵੀਰਾਜ ਰਾਸਾਂ   ਅਤੇ ਵੀਸਲਦੇਵ ਰਾਸ    (ਨਰਪਤਿ ਨਾਲਹ)  ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਦਾ ਚਰਚਾ ਹੈ।  ਮੁਢਲਾ ਵਕਤ ਦਾ ਸਬਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਲੋਕ ਵਗਦਾ ਹੋਇਆ ਗਰੰਥ ਜਗਨਿਕ ਰਚਿਤ ਆਲਹਖੰਡ   ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ,  ਜਮੁਨਾ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਚਰਚਾ ਹੈ।  ਕਵੀ ਨੇ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਦੀ ਇਸ ਤ੍ਰਿਵੇਂਣੀ ਨੂੰ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।  ਸ਼੍ਰੰਗਾਰੀ ਕਵੀ ਵਿਦਿਆਪਤੀ ,  ਕਬੀਰ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਜਾਇਸੀ  ਦੇ ਪਦਮਾਵਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੰਗਾ ਦਾ ਚਰਚਾ ਹੈ,  ਪਰ ਸੂਰਦਾਸ  ,  ਅਤੇ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਨੇ ਭਗਤੀ ਭਾਵਨਾ  ਵਲੋਂ ਗੰਗਾ-ਵਡਿਆਈ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵਿਸਥਾਰ ਵਲੋਂ ਕੀਤਾ ਹੈ।  ਗੋਸਵਾਮੀ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਨੇ ਕਵਿਤਾਵਲੀ  ਦੇ ਉੱਤਰਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼੍ਰੀ ਗੰਗਾ ਵਡਿਆਈ’ ਦਾ ਵਰਣਨ ਤਿੰਨ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੈ- ਇਸ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਨੇ ਗੰਗਾ ਦਰਸ਼ਨ,  ਗੰਗਾ ਇਸਨਾਨ,  ਗੰਗਾ ਪਾਣੀ ਸੇਵਨ,  ਗੰਗਾ ਤਟ ਉੱਤੇ ਬਸਨੇ ਵਾਲੀਆਂ  ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।   ਰੀਤੀਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸੇਨਾਪਤੀ ਅਤੇ ਪਦਮਾਕਰ ਦਾ ਗੰਗਾ ਵਰਣਨ ਸ਼ਲਾਘਨੀਏ ਹੈ।  ਪਦਮਾਕਰ ਨੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਅਤੇ ਕੀਰਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਣ ਲਈ ਗੰਗਾਲਹਰੀ   ਨਾਮਕ ਗਰੰਥ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।  ਸੇਨਾਪਤੀ   ਕਵਿੱਤ ਰਤਨਾਕਰ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਵਡਿਆਈ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਪ ਦੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਣ ਲਈ ਗੰਗਾ ਦੀ ਪੁੰਣਿਇਧਾਰਾ ਤਲਵਾਰ  ਸੀ ਸੋਭਨੀਕ ਹੈ।  ਰਸਖਾਨ,  ਰਹੀਮ  ਆਦਿ ਨੇ ਵੀ ਗੰਗਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।  ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ  ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਗੰਨਾਥਦਾਸ ਰਤਨਾਕਰ  ਦੇ ਗਰੰਥ ਗੰਗਾਵਤਰਣ ਵਿੱਚ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਦੁਆਰਾ ਸਰਾਪਿਆ ਸਗਰ  ਦੇ ਸੱਠ ਹਜਾਰ ਪੁੱਤਾਂ  ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਭਗੀਰਥ ਦੀ ਭਗੀਰਥ-ਤਪਸਿਆ ਵਲੋਂ ਗੰਗਾ  ਦੇ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਅਵਤਰਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ।  ਸੰਪੂਰਣ ਗਰੰਥ ਤੇਰਾਂ ਸਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਕਤ ਅਤੇ ਰੋਲਿਆ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਨਿਬੱਧ ਹੈ।  ਹੋਰ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੇਂਦੁ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ,  ਸੁਮਿਤਰਾਨੰਦਨ ਪੰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਰੀਧਰ ਪਾਠਕ   ਆਦਿ ਨੇ ਵੀ ਜਿੱਥੇ-ਤਤਰ ਗੰਗਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।    ਛਾਇਆਵਾਦੀ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਕੁਦਰਤ ਵਰਣਨ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਉਲੇਖਨੀਯ ਹੈ।  ਸੁਮਿਤਰਾਨੰਦਨ ਪੰਤ ਨੇ ‘ਕਸ਼ਤੀ ਵਿਹਾਰ’   ਵਿੱਚ ਗਰੀਸ਼ਮ ਕਾਲੀਨ ਤਾਪਸ ਬਾਲਿਆ ਗੰਗਾ ਦਾ ਜੋ ਚਿੱਤਰ ਉੱਕਰਿਆ ਹੈ,  ਉਹ ਅਤਿ ਰਮਣੀਏ ਹੈ।  ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਗੰਗਾ   ਨਾਮਕ ਕਵਿਤਾ ਵੀ ਲਿਖੀ ਹੈ।  ਗੰਗਾ ਨਦੀ  ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨੇਹਰੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਖੋਜ  (ਡਿਸਕਵਰੀ ਆਫ ਇੰਡਿਆ)  ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੈ।    ਗੰਗਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਮਹੇਂਦਰ ਮਿੱਤਲ  ਆਪਣੀ ਕਿਰਿਆ ਮਾਂ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਸੰਜੋਆ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ
ਹਾਊਸਫੈੱਡ
ਹਾਊਸਫੈੱਡ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਕੋਆਪਰੇਟਿਵ ਹਾਊਸ ਬਿਲਡਿੰਗ ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣਾ ਹੈ। ਇਹ 17.11.1970 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸਹਿਕਾਰਤਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਹਿਕਾਰਤਾ ਲੋਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਪਰਟੀ ਹਾਸਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਬਦਲਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸੋਸਾਇਟੀਆਂ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਊਸਫੈੱਡ ਨੇ ਮੁਹਾਲੀ, ਬਠਿੰਡਾ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਐਸਬੀਐਸ ਨਗਰ, ਬਨੂੜ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਹਾਊਸਿੰਗ ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਹਨ।
ਧਰਵਡ ਪੇੜਾ
ਧਰਵਡ ਪੇੜਾ (ಧಾರವಾಡ ಪೇಡ) ਕਰਨਾਟਕ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਮਿਠਾਈ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਨਾਂ ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਧਰਵਡ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਮਿਠਾਈ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ 175 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਧਰਵਡ ਪੇੜੇ ਨੂੰ ਭੂਗੋਲਿਕ ਪਛਾਣ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਜੀਆਈ ਟੈਗ ਨੰਬਰ 85 ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ
ਧਰਵਡ ਪੇੜੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਉਂਨਾਵ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਧਰਵਡ ਆਏ ਇੱਕ ਠਾਕੁਰ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਮੁੱਢਲੀ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਉਂਨਾਵ ਵਿੱਚ ਪਲੇਗ ਫੈਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਮ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਠਾਕੁਰ ਹਲਵਾਈਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸੀ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਧਰਵਡ ਵਿੱਚ ਪੇੜੇ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਵੇਚਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਠਾਕੁਰ ਦਾ ਪੋਤਾ ਬਾਬੂ ਸਿੰਘ ਠਾਕੁਰ ਨੇ ਲਾਈਨ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਸ ਪੇੜੇ ਨੂੰ "ਲਾਈਨ ਬਜ਼ਾਰ ਪੇੜਾ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ। ਇਸ ਪੇੜੇ ਦੇ ਨੁਸਖ਼ੇ ਨੂੰ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਰਾਜ਼ ਵੱਜੋਂ ਸਾਂਭਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬਾਬੂ ਸਿੰਘ ਠਾਕੁਰ ਦੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਦੁਕਾਨ ਕਈ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਚਲਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਧਰਵਡ, ਹੁਬਲੀ, ਬੰਗਲੌਰ, ਹਵੇਰੀ ਅਤੇ ਪੂਨਾ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਦੁਕਾਨਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਪੂਨੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਹਲਵਾਈ ਵੀ ਧਰਵਡ ਪੇੜਾ ਵੇਚਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਠਾਕੁਰ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਤਿਆਰੀ
ਇਹ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਗਾੜ੍ਹਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਚੀਨੀ ਅਤੇ ਸੁਆਦ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਿਠਾਈਆਂ
ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਰਥਿਕ ਭੂਗੋਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਨੁੱਖੀ ਭੂਗੋਲ
ਮਨਾਲੀ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
ਮਨਾਲੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਕੁੱਲੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲੂ ਕਸਬੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਕੁੱਲੂ ਘਾਟੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਸਿਰੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਕਸਬਾ ਕੁੱਲੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 270 km ਸਥਿਤ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸ਼ਿਮਲਾ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਅਤੇ 544 km ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ। 2011 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ 8,096 ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਨਾਲੀ ਚੀਨ ਦੇ ਤਾਰਿਮ ਬੇਸਿਨ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਲ (HP) ਅਤੇ ਲੱਦਾਖ, ਕਾਰਾਕੋਰਮ ਦੱਰੇ ਦੇ ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਯਰਕੰਦ ਅਤੇ ਹੋਟਨ ਤੱਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ।
ਭੂਗੋਲ
center|thumb|320x320px| ਮਨਾਲੀ, [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ।]] ਮਨਾਲੀ 32.2396 N, 77.1887 E, ਲਗਭਗ 547 km  ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ।
ਜਨਸੰਖਿਆ
ਮਨਾਲੀ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਧਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ 2011 ਦੀ ਮਰਦਮ੍ਸ਼ਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸਦੀ ਆਬਾਦੀ 8,096 ਸੀ। 2001 ਵਿੱਚ, ਮਨਾਲੀ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਆਬਾਦੀ 6,265 ਸੀ। ਮਰਦ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 64% ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ 36% ਹਨ। ਮਨਾਲੀ ਦੀ ਔਸਤ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 74% ਸੀ, ਮਰਦ ਸਾਖਰਤਾ 80% ਸੀ, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ 63.9% ਸੀ। ਆਬਾਦੀ ਦਾ 9.5% ਛੇ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦਾ ਸੀ। thumb|260x260px| ਮਈ 2022 ਵਿੱਚ ਮਨਾਲੀ