cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਇਤਿਹਾਸ(ਡਾ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੀਤਲ)
ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਮੂਲ ਆਤਮਾ ਭਾਵ-ਸਾਮਰਕੀ ਹੈ, ਐਸਾ ਭਾਵ ਜਿਹੜਾ ਗਤੀਸ਼ੀਲ, ਪ੍ਰਾਣਵੰਤ ਅਤੇ ਮਚਦਾ ਭਖਦਾ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਖਿਲ ਅਤੇ ਨਿਰਜਿੰਦ।ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਸੇ਼ਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਐਸੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਚੰਡ ਪ੍ਰਰੈਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਹੈ।ਜਿਸਨੇ ਪ੍ਰਗਤੀ, ਚੜ੍ਰਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਨ ਨੇ ਸੰਸਥਾਪਨ ਲਈ ਟੁੰਬਿਆ। ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਿਆਂ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਖਤੌਨੀ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕਹਿਣਾ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਭੁੱਲ ਹੈ।
(1) 1700 ਈ: ਤੱਕ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ (ਪੂਰਵ ਨਾਨਕ ਕਾਲ)
ਤੀਜੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ :-
ਭਗਤੀ-ਕਾਵਿ ਦੀ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਵਧੇਰੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਫਲਤ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਸੰਤਾਂ, ਭਗਤਾਂ ਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਅਧਿਕਤਰ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਸਾਂਝੀ ਤੇ ਸਮਰੂਪ ਹੈ। ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ, ਬਿੰਬ ਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਵੀ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਹਨ। ਇਹਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬੀ ਅੰਸ੍ਰ ਕਾਫੀ ਮਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਬੀਰ-ਕਾਵਿ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਇੱਕ ਤਾਂ (ਗਸੋ) ਵਾਲੀ ਤੇ ਦੂਜਾਂ (ਵਾਰਾਂ) ਵਾਲਾ। ਗਸੋ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਬਾਈ(ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਰਾਸਾਂ) ਅਦੱਰਮਾਨ, (ਸੋਨੇਹ ਰਾਸੋ) ਮੁਲਾਦਾਊਦ (ਚਾਂਦ ਨਾਮਾ) ਆਦਿ ਅਤੇ ਵਾਰਾਂ ਅਮੀਰ ਖੁਸਰੋ ਦੀ ਤੁਗਲਕ-ਨਾਮਰੁੱਦੀਨ ਥਾਂ ਦੀ ਵਾਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਉਸਨੇ ਬ-ਜਬਾਨਿ ਪੰਜਾਬ ਲਿਖੀ ਤੇ ਜਿਸਨੂੰ ਬ-ਜਬਾਨਿ ਹਿੰਦ (ਵਾਰ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਟੁੱਡੇ ਅਸਰਾਜ ਦੀ ਵਾਰ, ਸਿਕੰਦਰਿ ਇਬਰਾਹੀਮ ਦੀ ਵਾਰ, ਰਾਏ ਮਹਿਮੇ ਦੀ ਵਾਰ ਆਦਿ ਹਨ।
ਚੌਥੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਕਿੱਸਾ-ਕਾਵਿ ਦੀ ਹੈ। ਲੈਲਾ ਮਜਨੂੰ ਤੇ ਯੂਸਫ-ਜੁਲੈਖਾ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਅਰਬੀ ਫਾਰਸੀ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਆਏ ਪੁਸ਼ਯਾ, ਜਾਂ ਪੁਸ਼ਪ ਦਾ ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚਲੀ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਪੂਰਵ-ਨਾਨਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕਵੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਾਵਿ -ਰੂਪ ਸੰਗੀਤ ਰੂਪ ਤੇ ਛੰਦ-ਰੂਪ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਹੁ- ਮੁਨੇ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
(2)ਅਠਾਰ੍ਹਵੀ ਸਦੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਭਾਗ:-
ਅਠਾਰ੍ਹਵੀ ਸਦੀ ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਸੀ ਤੌਰ ਤੇ ਜੁਗ ਗਰਦੀ, ਅਸ਼ਾਤੀ ਤੇ ਅਧੋਗਤੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਸਾਹਿਤਕ ਉੱਤਪਤੀ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਹ ਨਾਨਕ ਕਾਲ ਦੀ ਦਿੱਖ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਚਮਕਾਉਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਪਰੰਪਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਕਾਰਨਾਂ ਇਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਾਲ ਕਹਲਵਾਉਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਿਚਾਰਧਾਰਵਾਂ ਸਿਖਤ ਤੇ ਪੁਜਦੀਆਂ ਹਨ। (ਸੂਫੀ ਕਾਵਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ) ਸੱਯਦ ਅਲੀ ਹੋਦਰ, ਖਵਾਜਾ ਫਰੂਦ ਫਕੀਰਾਂ, ਬੁਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਸੱਯਦ, ਗੁਲਾਮ ਕਾਦਿਰ ਤੇ ਸਚਲ ਜੇਹੇ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਸੂਫੀਆਂ ਦੇ ਕਲਾਮ ਨਾਲ ਨਾਨਕ ਕਾਲ ਕੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਰੱਖ ਸਕੀ। ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ, ਜੋ ਦਮੋਦਰ ਦੀ ਿਹੀਰ ਨਾਲ-ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਆਡਤ, ਮੁਕਬਲ,ਆਰਾਮ, ਸਦੀਕ ਵਾਲੀਹ, ਚਿਰਾਗ ਅਵਾਨ, ਵਾਰਿਸ ਤੇ ਹਾਮਦ ਨਾਲ ਉੱਚ ਸਿਖਰਾਂ ਨੂੰ ਛੁਹਣ ਲਗਾ। ਬੀਰ-ਕਾਵਿ (ਜੰਗ-ਨਾਮਾ ਤੇ ਵਾਰ-ਕਾਵਿ) ਦੇ ਬੀਰ-ਰਸੀ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਜੰਗਨਾਮਿਆਂ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਲਹੂ ਗਰਮਾਇਆ ਜੰਗ-ਨਾਮਾ ਲਿਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁਕਬਲ, ਗਮਦ ਤੇ ਮੌਲਵੀ ਗੁਲਾਮ ਮੁਸਤਫ਼ਾ ਅਤੇ ਵਾਰਾਂ ਰਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਨਜਾਬਤ ਤੇ ਆਗਰਾ ਸਿਰਕੱਢ ਕਵੀ ਸਨ। ਕਾਟਖ ਕਾਵਿ ਜੋ ਜਲਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਬਾਬਾ ਵਜੀਦ ਨਾਲ ਸਿਖਰ ਤੇ ਪੁੱਜਾ। ਇਸਲਾਮ ਕਾਵਿ ਰਚਨਹਾਰਾ ਮੌਲਵੀ, ਗੁਲਾਮ ਮੁਈਉੱਦੀਨ ੱਿੲਸ ਕਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸੂਫੀ ਕਾਵਿ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ, ਕਿੱਸ-ਕਾਵਿ ਦਾ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਵਾਰਿਸ਼ਸ਼ਾਹ, ਵਾਰ ਦਾ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਨਜਾਬਤ ਤੰਜੇਗਨਾਮੇ ਦਾ ਉਸਤਾਦ ਹਾਮਦਸ਼ਾਹ, ੱਿੲਸਲਾਮੀ ਕਾਵਿ ਦਾ ਇਮਾਮ ਸਯੱਦ ਗੁਲਾਮ ਕਾਦਿਰ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸੰਤ ਰੇਣ ਭਗਤ ਕਾਵਿ ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਰਸੀਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬੈਂਤ, ਕਾਫੀ, ਵਾਰ, ਸਾਂਝ ਤੇ ਬਾਰਾਮਾਹ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਵਾਹੁਣ ਬਣੇ ਗੁਰੂ-ਇਤਿਹਾਸ ਕਾਵਿ ਵੀ ਬਹੁ-ਮਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਗਿਆ।
ਇਸੇ ਸਦੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿਖਰ ਵੱਲ ਵੱਧਦਾ ਹੈ। (ਪ੍ਰੇਮ ਸੁਮਾਰਗ) ਇਸ ਦੀ ਮਹਾਨ ਤੇ ਮੱਹਤਵਪੂਰਨ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਮ ਹੈ ਡਾ: ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਕਾਲ ਨੂੰ (ਪ੍ਰੇਮ ਗੁਮਾਰਗ ਕਾਲ) ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜੀਵਨੀ ਸਾਹਿਤ ਨਿਰਮਲਾਂ ਤੇ ਸੈਵਾਂ ਪੰਥੀ ਸਾਹਿਤ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਕਾਲ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਨੂੰ ਭਰਪੂਰ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਇਸ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਨਿਖਰਿਆਂ ਤੇ ਉਸਨੇ ਟਕਸਾਲੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
ਉਨ੍ਹੀਵੀ ਸਦੀ ਰਾਜਸੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਜੀਵਨ-ਸੰਗ੍ਰਾਮੀਆਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਜੀਵਨ-ਸੰਗ੍ਰਾਮੀਆਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਤੇ ਵਿਜੈ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਾਲ ਹੈ। ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ 1799 ਈ: ਤੋਂ 1839 ਈ: ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਉਸ ਇਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ਾਤੀ ਵੀ ਸੀ ਪਰ ਮੁਲਕ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਘੇਰਾ ਚੌੜੇੜਾ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ।ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਦੀ ਰਾਜਸੀ, ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਉਨੀਵੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇਰੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਹਿਤ, ਆਚਾਰ ਮਰਿਆਦਾ ਸਭ ਬ੍ਰਿਜ ਜਾਂ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਚਿਆ ਗਿਆ। ਬਸ ਕੁਝ ਕੁ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਜਾਂ ਕਵੀ ਹੋਣਗੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹੀਵੀ ਸਦੀ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਕਿੱਸਾ-ਕਾਵਿ, ਰੋਮਾਂਚਕ ਕਾਵਿ ਦਾ ਸੁਨਿਹਰੀ ਯੁੱਗ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਹੁਣ ਬੈਂਤ, ਦਵੱਇਆਂ ਬਾਰਾਂ ਮਾਹ, ਮਾਝ, ਆਦਿ। ਇਸ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਂ ਪੰਜ ਦੇ ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਾਂਗ ਨਾਲ 2 ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰਮੀਤ ਕਾਵਿ ਧਾਰਾ ਅਤਿਆਤਮਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਵਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਮਤਿ ਤੇ ਭਗਤ ਕਾਵਿ ਸ਼ਬਦ ਸਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਾਹੁਣ ਰਾਹੀਂ ਦੁਆਰਾ ਹੋਇਆ। ਸੂਫੀ ਕਾਵਿ ਧਾਰਾ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤਲੇ ਦੋ ਸੂਫੀ ਕਵੀਆਂ- ਹਾਸ਼ਮ ਤੇ ਖਵਾਜਾ ਗੁਲਾਮ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਜਿਹੜੀ ਇਸ ਕਾਲ ਦੀ ਮੁੱਖ ਧਾਰ ਹੋ ਦਵੱਈਆਂ, ਬੈਂਤ, ਦੁਆਰਾ ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਨਵੀਲੀ ਪ੍ਰੀਤ ਕਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਬਲ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸੀ।ਬ੍ਰਿਹੜਾ ਤੇ ਬਿਗਰਾ ਕਾਵਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਰੋਮਾਚਕ ਕਾਵਿ ਦਾ ਹੀ ਦੂਜਾ ਰੂਪ ਸੀ। ਇਹ ਧਾਰਾ ਬਾਰਾਮਾਂਹ, ਸਤਵਾਰਾ, ਅਨਵਾਰਾ, ਸਾਝਾਂ ਤੇ ਦੋਹੜਿਆਂ, ਰਾਹੀਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ। ਬੀਰ-ਕਾਵਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਦੀਆਂ ਜੰਗਾਂ, ਯੁੱਧਾ ਤੇ ਸਿੱਖ- ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚੋਂ ਉਸਰਨ ਲਈ ਸਾਮਰਕੀ ਮਿਨੀ ਤੇ ਵਾਰ ਤੇ ਜੰਗਨਾਮ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਇਸ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਜਿਉਦਿਆਂ ਰੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮੱਹਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲਾਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਕਿ ਇਸ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿੱਸੇ ਲਿਖੇ ਗਏ ਦੂਜਾ ਕਵੀਆ ਸ਼ੀਹਰਫੀਆਂ ਕਹੀਆਂ, ਬਾਰਾਮਾਹ ਕਹੇ, ਮਾਝਾ ਕਹੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਸਾਰੇ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਰੋਮਾਂਚਿਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਵਿਤਾ ਕਹੀ, ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ੲਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਵਿੱਲਖਣ ਤੇ ਵਚਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
ਸਿੱਟੇ:-
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸੋਨ-ਸੁਨਿਹਰੀ ਕਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਧਰਾਵਾਂ ਨੇ ਖੁਲ ਕੇ ਅਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਾਥਾ, ਜੋਗੀਆ,ਫਕੀਰਾ ਤੇ ਸੂਫੀਆ, ਮੁਸਲਾਨ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਭਗਤ ਕਵਿ, ਕਿੱਸਾ ਕਵਿ,ਪੂਰਵ ਨਾਨਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ। ਅਲੀ ਹੈਦਰ, ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ, ਫਰਦ ਫਕੀਰ ਤੇ ਗੁਲਾਮ ਸੂਫੀ ਕਵੀ। ਇਸ ਬੀਰ-ਕਾਵਿ ਵੀ ਪ੍ਰਫਲਿਤ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਾਰਾਂ ਵੀ ਰਹੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਵਾਰ ਨਾਦਰਸ਼ਾਹ ਦੀ, ਵਾਰ ਰਾਜਾਂ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਕੀ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਾਰਾਂ ਸਨ। ਇਹ ਕਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਗੱਦ ਦਾ ਵੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਥੀਆਂ ਪਰਚੀਆਂ, ਟੀਕੇ, ਪਰਮਾਰਥ, ਰਹਿਤਨਾਮੇ, ਭਗਤ ਮਾਲਾਂ ਆਦਿ ਅਨੇਕਾਂ ਗਦ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁੰਤਤਰ ਇਕਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਕਿੱਸਾ-ਕਾਵਿ ਸਿਖਰ ਤੇ ਸੀ। ਹਾਸ਼ਮ, ਅਹਿਮਦਯਾਰ, ਕਾਦਰਯਾਰ, ਇਮਾਮ ਬਖਸ਼ ਮੀਆਂ ਮੁਹੰਮਦ, ਫਜ਼ਲ ਸ਼ਾਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿੱਸਾਕਾਰ ਸਨ। ਇਸ ਸਦੀ ਦੇ ਕਿੱਸ-ਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿੱਸੇ ਰਚੇ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਇਹ ਸਦੀ ਇਸਲਾਮੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਯੁੱਗ ਸੀ। ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਕਿੱਸਾ-ਕਵੀਆਂ ਤੇ ਸੂਫੀਆਂ ਨੇ ਇਸਲਾਮੀ ਗ੍ਰੰਥ ਵੀ ਰਚੇ। ਇਹ ਸਦੀ ਸੂਫੀ-ਕਾਵਿ ਹੈ ਅਤੇ ਖਵਾਜਾਂ ਗੁਲਾਮ ਫਰੀਦ ਅੰਤਮ ਸੂਫੀ ਦੁਰਵੇਸ ਕਵੀ। ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਸਦੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਮਹਾਨਤਾ ਤੇ ਮੱਹਤਤਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨਜੋਰ ਉਹਲੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦਾ।
ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (ਕਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ)
ਜਾਣ ਪਛਾਣ:
ਇਹ ਆਮ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਰਤਕ ਜਾ ਗੱਦ ਦਾ ਜਨਮ ਕਵਿਤਾ ਜਾਂ ਪੱਦ ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਮਗਰੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਦਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਅਵੱਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਭਾਵਕ ਜਾਂ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਵਾਵੇਗ ਤੇ ਜਜ਼ਬਾ ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਜਿੰਦ ਜਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੱਦ ਜਾਂ ਵਾਰਤਕ ਵਿੱਚ ਤਰਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਪ੍ੱਬਲਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰੌਢ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ,"ਵਿਗਿਆਨ ਵਾਂਗ ਗੱਦ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮਧ-ਸ੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਹੈ।ਗੱਦ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਹੈ,ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਮਧ-ਸ੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਫਲ ਹੈ। ਵਾਰਤਕ ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਅੰਤਰ ਇੱਕ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਦੂਜਾ ਉਸਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ।ਕਵਿਤਾ ਜੇ ਪਿੰਗਲ ਦੇ ਨੇਮਾ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਛੰਦਾ ਬੰਦੀ ਦੀਆ ਲੌੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਉਸਦਾ ਕਰਤੱਵ ਹੈ ਤਾਂ ਵਾਰਤਕ ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਨੇਮਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਾ ਕਰਨਾ ਉਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।ਜਿਸ ਸਾਹਿਤਕ ਵੰਨਗੀ ਦੀ ਇਥੇ ਅਸੀਂ ਚਰਚਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਉਹਦੇ ਵਾਸਤੇ ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ 'ਵਾਰਤਕ',ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ 'ਗਦ',ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ 'ਨਸਰ' ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪਰੋਜ਼(prose)ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।'ਵਾਰਤਕ' ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਧਾਤੂ "ਵ੍ਰਿਤਿ" ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਟੀਕਾ'।ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸੂਤਰ ਰਚਨਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ 'ਵਾਰਤਕ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਾਪਦਾ ਇੰਜ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਵਾਰਤਕ ਲਈ ਇਹ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਢੁਕਵੀ ਹੈ,ਪਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹਦੇ ਲਈ ਇਹ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਧੂਰੀ ਹੈ।
ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰ:
ਮੁਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਰਤਕ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਬਿਆਨੀਆਂ(ਕਿਸੇ ਸਥਾਨ,ਵਸਤੂ,ਕਰਮ ਜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ)ਵਿਆਖਿਆਮਈ ਅਤੇ ਭਾਵਾਤਮਕ।ਇਹ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਗੱਦ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਅੰਸ਼ ਮੌਜ਼ੂਦ ਹੋਣ।ਫੇਰ ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਸਾਹਿਤਕ ਕਿਰਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਦ-ਰਚਨਾ ਦੇ ਵੀ ਤਿੰਨ ਅੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਇਹ ਅੰਗ ਹਨ:ਵਿਸ਼ਾ,ਪ੍ਰਗਟਾ-ਢੰਗ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼।ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ,ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ,ਗੁਰੂ-ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਕਾਰਨਾਮਿਆ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਸੰਕੁਚਿਤ,ਸੀਮਤ ਅਤੇ ਇਕਰਸ ਹੈ,ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਿਆ ਦੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਅਤੇ ਨਹੀਂ।ਪ੍ਰੋ.ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਕਥਨ ਬਹੁ ਹੱਦ ਤਕ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ "ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬ੍ਰਿੱਛਾ ਦੀਆ ਛਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਲਿਆ।ਨਸਰ ਉਹਨਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਲਿਖੀ ਜਿਨ੍ਹਾ ਦੇ ਹੋਂਠ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪਿਆਰ - ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਸਿੰਚੇ,ਗੁਲਾਬਾ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆ ਵਾਂਗ ਸਿਫਤ ਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਹਿਲਦੇ ਸਨ।"
ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦੀਆਂ ਵੰਨਗੀਆਂ
ਡਾ.ਕਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਧਰਮ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਜੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੋਈੲੇ ਤਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਵਡੇਰਾ ਹਿੱਸਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।ਪੁਰਾਤਨ ਵਾਰਤਕ ਦੀਆਂ ਮੁਖ ਵੰਨਗੀਆਂ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ,ਸਾਖੀਆਂ,ਗੋਸ਼ਠਾਂ,ਪਰਚੀਆਂ,ਹੁਕਮਨਾਮੇ,ਸੁਖਨ,ਬਚਨ ਤੇ ਮਹਾਤਮ ਹਨ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਟੀਕੇ,ਕਥਾਵਾ,ਮਸਲੇ,ਸਾਰ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਵੰਨਗੀਆਂ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਾਖੀਆਂ:
ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦੀ ਦੂਜੀ ਵੰਨਗੀ ਸਾਖੀਆਂ ਦੀ ਹੈ।ਸਾਖੀਆਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਤੋਂ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਭਿੰਨ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਘਟਨਾ ਜਰੂਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।ਸਾਖੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਸਾਧ,ਸੰਤ ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਵੀ ਨਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਉਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਖੋਂ ਸਾਖੀਆਂ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਪੱਕ ਕਰਨ ਵਲ ਰੁਚਿਤ ਹੁੰਦੀਆ ਹਨ।ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆ ਸਾਖੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੋ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤਮਾਲਾ,ਸੌ ਸਾਖੀ,ਸਾਖੀਆ ਅੱਡਨ ਸ਼ਾਹ ਆਦਿ ਹਨ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਗੋਸ਼ਟਾਂ:
ਪੁਰਾਤਨ ਵਾਰਤਕ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵੰਨਗੀ ਗੋਸ਼ਟਾ ਹਨ।ਗੋਸ਼ਟਿ ਦਾ ਸ਼ਬਦੀ ਅਰਥ "ਸਭਾ ਵਿਚਲੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ" ਹੈ।ਇਸ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਵਰਤਕੇ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵਧ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ,ਗਿਆਨ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁੱਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਰੂਪ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ ਜੋ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।ਗੋਸ਼ਟਾ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।ਮਿਹਰਬਾਨ ਦੀ ਪੋਥੀ ਸਚਖੰਡ ਵਾਲੀ ਸਾਖੀਆਂ ਨਾ ਹੋਕੇ ਗੋਸ਼ਟਾ ਦਾ ਹੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ।
ਪਰਚੀ:
ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਾਰਤਕ ਵੰਨਗੀ ਪਰਚੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਕਲਾ ਸਰੂਪ ਰਖਦੀ ਹੈ।ਪਰਚੀ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਪਰਿਚਯ।ਪਰਚੀ ਨਾਇਕ ਦਾ ਪਰਿਚਯ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਘਟਨਾ ਵਰਨਣ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਸਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਜਿਕਰ ਕਰਕੇ।ਇਸ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਰਚੀਆਂ ਹਨ:ਪਰਚੀਆਂ ਸੇਵਾ ਦਾਸ ਅਤੇ ਪਰਚੀਆਂ ਸ੍ਰੀ ਭਾਈ ਕਨ੍ਹੱਯਾ ਜੀ।
ਪਰਮਾਰਥ ਤੇ ਟੀਕੇ:
ਇਵੇਂ ਹੀ ਪਰਮਾਰਥ ਵੀ ਇਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੰਗ ਹੈ।ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਸ਼ਬਦੀ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰਮੈਂਅਰਥ ਭਾਵ ਇਹ ਕਠਿਨ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ;ਉਹ ਡੂੰਘੇਰੇ ਅਰਥ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਅੰਤਰੀਵ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਹੋੲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਵਿੱਚ ਮਿਹਰਬਾਨ ਦੇ ਲਿਖੇ ਜਪਜੀ ਦੇ ਪਰਮਾਰਥ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।ਇਹੋ ਗਲ ਟੀਕਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸਹੀ ਹੈ ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤਮਾਲਾ ਜਾਂ 'ਟੀਕਾ ਮਾਰਤੰਡ ਪੁਰਾਣ ਕਾ' ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਾਰਤਕ ਰੂਪਾ ਬਾਰੇ ਮਿਲਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹਨ।ਇਨ੍ਹਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਬਾਣੀਆ ਦੇ ਪਰਮਾਰਥ ਤੇ ਟੀਕੇ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਅਨੁਵਾਦ:
ਅਨੁਵਾਦ ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਰਖਦੇ ਹਨ।ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੂਜਿਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚੀਆਂ ਕਲਾਸਕੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋੲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ(ਜਾਂ ਬ੍ਰਜ ਮਿਲੀ ਪੰਜਾਬੀ)ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕ ਟੋਲੀਆਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ।ਇਸ ਦਾ ਸਦਕਾ ਹੀ 'ਪਾਰਸ ਭਾਗ' ਵਰਗੀ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਹੋਈ।ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ,ਬਾਲਮੀਕੀ ਰਮਾਇਣ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪੁਰਾਣ,ਅਸ਼ਟਾਵਰ ਸੰਹਿਤਾ,ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਤੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰੰਥ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਆਦਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਉਲਥਾੲੇ ਗੲੇ।
ਰਹਿਤਨਾਮੇ:
ਰਹਿਤਨਾਮੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸੇਸ਼ ਸੰਪ੍ਰਦਾਿੲ ਦੇ ਰਹਿਣ ਬਹਿਣ ਦੇ ਢੰਗਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਬੱਧ ਕਰਕੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ।ਉਂਝ ਤਾਂ ਸਿੱਖੀ ਜੀਵਣ ਜਾਂਚ ਬਾਰੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਥਾਈ ਅਜਿਹੇ ਸੰਕੇਤ ਆੲੇ ਹਨ ਜੋ ਆਦਰਸ਼ ਸਿੱਖ ਦੇ ਵਿਉਹਾਰ ਤੇ ਦਿਨਚਰਯ ਬਾਰੇ ਨਿਯਮ ਅੰਕਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੋੜ ਉਦੋਂ ਪਈ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ।ਇਸ ਨਵੇਂ ਸਾਜੇ ਪੰਥ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਚੱਕ੍ਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੇ।ਇਸ ਨਿਯਮਬੱਧਤਾ ਨੂੰ ਵਾਰਤਕ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨੂੰ ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਦਈਆ ਸਿੰਘ,ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ,ਚੌਪਾ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਨੇ ਲਿਖਿਆ।ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੋ ਗ੍ਰੰਥ ਪ੍ਰੇਮ ਸੁਮਾਰਗ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਸੁਧਰਾਮ ਮਾਰਗ ਗ੍ਰੰਥ ਵੀ ਹਨ।ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪੁਸਤਕ 'ਪੱਕੀ ਰੋਟੀ' ਮੁਸਲਮਾਨਾ ਦੀ ਰਹਿਣੀ ਬਹਿਣੀ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਹੁਕਮਨਾਮੇ:
ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਵੀ ਆਦੇਸ਼ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਵਜੋਂ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਗੁਰੂਆਂ ਵਲੋਂ ਜਾ ਗੁਰੂਮਾਤਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖੇ ਗੲੇ ਪੱਤਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੂਚਨਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਫਰਮਾਇਸ਼ ਤੇ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬਹੁਤੀ ਵਾਰੀ ਕਿਸੇ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਦੇ ਆਖੀਰ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੁਲ ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਲਿਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਥਾਵਾਂ ਤੇ ਮਸਲੇ:
ਕਥਾਵਾਂ ਤੇ ਮਸਲਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਕਥ ਵਾਲੀ ਹੀ ਹੈ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਿਸੇ ਘਨਾ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਹਿਜ ਅੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਬਹੁਤੀ ਵਾਰੀ ਇਹ ਕਥਾਵਾਂ ਕਿਸੇ ਮਿਥਿਹਾਸ ਵਿਚੋਂ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ,ਕਥੀ ਆਦਿ ਰਮਾਇਣ ਕੀ,ਨਿਰੰਕਾਰ ਤੇ ਬਿਹੰਗਮ ਦੀ ਕਥਾ,ਮਸਲੇ ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ ਕੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚਲੱਤ ਰਹੀਆਂ।
ਸਾਰ:
ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਵਿੱਚ 'ਸਾਰ' ਵੀ ਲਿਖੇ ਹੋੲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।ਸਾਰ ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇ ਕਠਿਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖਿਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਲੋਕ ਮਨੋਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ।ਸਾਰ ਕਿਸੇ ਦਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਿਚੋੜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ 'ਗੀਤਾ ਸਾਰ' ਤੇ 'ਬਿਬੇਕ ਸਾਰ' ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮਹਾਤਮ:
ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੰਨਗੀ 'ਮਹਾਤਮ' ਦੀ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਇਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਹੈ ਕਿਉਂ ਕਿ ਕੁਝ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਡਾ.ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਨੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਖੋਜ ਲੈਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਤੇਰ੍ਹਵੀ ਸਦੀ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਖੋਜ ਹੋੲੇ ਨਮੂਨੇ ਦਾ ਨਾਮ 'ੲੇਕਾਦਸੀ ਮਹਾਤਮ' ਹੈ।ਮਹਾਤਮ ਦਰਅਸਲ ਉਹ ਰਚਨਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦਾ,ਕਿਸੇ ਸਥਾਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਦਾ,ਕਿਸੇ ਪੂਜਾ ਪਾਠ ਦੇ ਕਰਨ ਦਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਪ੍ਰਗਟਾੲੇ।
ਕੋਕ ਸ਼ਾਸਤਰ:
ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਹੈ।ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਦੀ ਸਾਂਝ ਸਮੁੱਚੀ ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦੀਆਂ ਵੰਨਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਝ ਤੋਂ ਵਿਛੁੰਨਿਆਂ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਜੋ ਅਸਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਰਖਦਾ ਹੈ-ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਅੰਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਉਦਾਹਰਣ ਇੱਕ ਕੋਕ ਸ਼ਾਸਤਰ (ਹੱਥ ਲਿਖਤ) ਹੈ ਜੋ ਲੇਖਕ ਕਵੀ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਵਾਰਤਕ ਵਿੱਚ ਹੈ।ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਮਰਦ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੀ ਹੈ।ਧਰਮ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਅਨੋਖਾ ਸੰਗਮ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ ਜਾਂ ਉਤੇਜਕਤਾ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਤੋਂ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਅਰਵੀਦਾਸ ਸਬੋਨੀਸ
ਆਰਵੀਦਾਸ ਰੋਮਸ ਸਬੋਨਿਸ (ਜਨਮ 19 ਦਸੰਬਰ, 1964) ਇੱਕ ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਯੂਰਪੀ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਛੇ ਵਾਰ ਯੂਰੋਸਕਰ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਯੂਰੋਪਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੋ ਵਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਲੀਗ ਖੇਡੇ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਐਨ.ਬੀ.ਏ.) ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸੀਜ਼ਨ ਖੇਡੇ। ਸੈਂਟਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ, ਸਾਓਵੋਨਿਸ ਨੇ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਲਈ 1988 ਦੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਓਲੰਪਿਕ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1992 ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ 1996 ਦੀਆਂ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ 2005 ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਤੋਂ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈ ਲਿਆ। ਸਾਲੋਨਸ ਨੂੰ 1986 ਦੇ ਐਨ.ਏ.ਏ. ਡਰਾਫਟ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੌਰ ਵਿਚ, ਪੋਰਟਲੈਂਡ ਟ੍ਰਾਈਲ ਬਲਜ਼ਰਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ 1995 ਵਿਚ, 31 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤਕ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਐੱਨਬੀਏ ਖੇਡ ਨਹੀਂ ਖੇਡ ਸਕਿਆ।
ਖੇਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਬੋਨੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੈਂਟਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਿੱਲ ਵਾਲਟਨ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਰੇਂਜ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਕਾਰਨ ਸਲਬੋਨ "7 ਫੁੱਟ 3 ਇੰਚ (2.21 ਮੀਟਰ) ਲੈਰੀ ਬਰਡ" ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਇਆ।
20 ਅਗਸਤ 2010 ਨੂੰ, ਉਸਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਖਿਡਾਰੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਫੀਬਾ ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 4 ਅਪ੍ਰੈਲ 2011 ਨੂੰ ਸਬੋਨਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਨਾਸਿਤ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ 12 ਅਗਸਤ, 2011 ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਨਾਸਿਤ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਬਾਸਕੇਟਬਾਲ ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮਾ ਖਿਡਾਰੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਉਹ 7 ਫ਼ੁੱਟ 4 ਇੰਚ (2.24 ਮੀਟਰ) ਰਾਲਫ਼ ਸਾਂਪਸਨ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਗਿਆ। 24 ਅਕਤੂਬਰ, 2011 ਨੂੰ ਸਬੋਨੀਸ ਨੂੰ ਲਾਤੀਨੀਅਨ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਅਗਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਵਲਾਸ ਗਾਰਾਸਟਸ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ 1991 ਤੋਂ ਐੱਲਬੀਐਫ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ 2 ਅਕਤੂਬਰ 2013 ਨੂੰ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਪਰ 10 ਅਕਤੂਬਰ,, 2013 ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਮੁੱਢਲੇ ਸਾਲ
ਕੌਨਾਸ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ ਐਸਐਸਆਰ (ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ) ਸਬੋਨੀਜ਼ ਨੇ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਖੇਡਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ 15 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਸੋਵੀਅਤ ਕੌਮੀ ਜੂਨੀਅਰ ਟੀਮ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1964 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਮਸਤਾਨਸਿਰ ਹੁਸੈਨ ਤਾਰੜ
ਮੁਸਤਾਨਸਿਰ ਹੁਸੈਨ ਤਾਰੜ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਯਾਤਰਾ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੈ. ਹੁਣ ਤੱਕ ਪੰਜਾਹ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਯਾਤਰਾ ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਨਾਵਲਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਉਹ ਨਾਟਕ, ਗਲਪ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ. ਮੁਸਤਾਨਸਿਰ ਹੁਸੈਨ ਤਾਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ।
ਰਹਿਣ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ
ਮਸਤਾਨਸਿਰ ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵੇਲੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ।
ਮੁਸਤਾਨਿਸਰ ਹੁਸੈਨ ਤਾਰੜ ਦਾ ਪਿਤਾ ਰਹਿਮਤ ਖ਼ਾਨ ਤਾਰੜ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਇੱਕ ਖੇਤੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ। ਮਸਤਾਨਸਿਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ.
ਮੁਡਲੇ ਹਾਲਾਤ
ਮੁਸਤਾਨਸਿਰ ਹੁਸੈਨ ਤਾਰੜ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਮਾਰਚ, 1939 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ ਬਾਦੇਨ ਰੋਡ 'ਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਮੈਨੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ ਜਿਥੇ ਸਆਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ ਗੁਆਂ. ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ. ਉਸਨੇ ਮਿਸ਼ਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਰੰਗ ਮਹਿਲ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਮਾਡਲ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ. ਦਸਵੀਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਐਫਏ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਯੂਕੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯੂਰਪੀਅਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਫਿਲਮ, ਥੀਏਟਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਐਂਗਲ ਤੋਂ ਸਮਝਣ, ਜਾਂਚਣ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ. ਉਸਨੇ ਉਥੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ ਅਤੇ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਕੇ ਘਰ ਪਰਤਿਆ.
ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਸੇਵਾਵਾਂ
ਟੀਵੀ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਕਈ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ. ਅੱਜ ਕੱਲ ਮੈਂ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਕਾਲਮ ਲਿਖਦਾ ਹਾਂ. ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਨਾਮ ਵੀ ਹੈ. ਉਸਨੇ ਸ਼ਹਿਰ-ਵਿਆਪਕ ਨਾਵਲ ਜਿਵੇਂ ਬਹਾਓ, ਰੱਖ (ਨਾਵਲ), ਖੁਸ਼ ਅਤੇ ਖਸ਼ਾਕ ਜ਼ਮਾਨਾ ਅਤੇ ਓ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ. ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਤੁਸੀਂ ਟੀਵੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ. ਜਦੋਂ ਪੀਟੀਵੀ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1988 ਵਿੱਚ ਗੁੱਡ ਮੌਰਨਿੰਗ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਮਸਤਾਨਸਿਰ ਹੁਸੈਨ ਤਾਰ ਨੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ. ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵੀ ਕੀਤਾ।
1957 ਵਿਚ, ਉਸ ਦੇ ਪਰਵਾਸ ਪ੍ਰਤੀ ਜਨੂੰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਸਕੋ, ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਯੂਥ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ. (ਉਸ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਕਾਂਡਿਲ ਵਿੱਚ 1959 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।) ਨਾਵਲਟ ਨੇ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ 'ਤੇ "ਡੋਵ" ਲਿਖਿਆ ਸੀ. ਇਹ ਕਲਮ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਰਸਮੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ.
ਮੁਹੰਮਦ ਮਨਸ਼ਾ ਯਾਦ
ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ
ਮੁਹੰਮਦ ਮਨਸਾ ਯਾਦ ਦਾ ਜਨਮ ਫਾਰੂਖਾਬਾਅਦ ਤੋਂ 18 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਠੱਟਾ ਨਸਤਰ ਵਿੱਚ 1937 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਕਲਾਸ ਤੱਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪਿੰਡ ਗਜਿਆਨਾ ਦੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਐਮ.ਬੀ. ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ਾਬਾਦ ਤੋਂ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1955 ਵਿੱਚ ਰਸੂਲ ਕਾਲਜ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਤੋਂ ਡਿਪਲੋਮਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ 1964 ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਜ਼ਿਲ-ਏ-ਉਰਦੂ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ 1965 ਵਿੱਚ ਬੀਏ, 1967 ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਐਮਏ ਅਤੇ 1972 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਐਮਏ ਕੀਤੀ।
ਮਸਤਾਨਸਿਰ ਹੁਸੈਨ ਤਾਰੜ
ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪਰਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਭਿਨੇਤਾ ਜਾਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੀਟੀਵੀ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਿਆ. ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ "ਪੁਰਾਣੀ ਚੀਜ਼ਾਂ" ਦੇ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਸੀ. "ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਦਾ ਸੂਰਜ" ਲੇਖਕ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਟਕ ਸੀ, ਜੋ 1974 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਰਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਟੀਵੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੋ. ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਯਾਦਗਾਰੀ ਨਾਟਕ ਲਿਖੇ, ਉਥੇ ਉਸਨੇ ਅਦਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸੈਂਕੜੇ ਵਾਰ ਕੈਮਰੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ. ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਵੇਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਦੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ. ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਚਾਚੇ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. 2014 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸ ਟੀਵੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ "ਯਾਤਰਾ ਇੱਕ ਸ਼ਰਤ ਹੈ" ਹੈ. ਉਸ ਨੇ ਜੀਓ ਟੀਵੀ 'ਤੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਮੁਹੰਮਦ ਮਨਸ਼ਾ ਯਾਦ
ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ
ਜਮੀਲ ਆਜ਼ਰ ਨੇ ਮਨਸ਼ਾ ਯਾਦ ਦੀਆਂ ਤੀਹ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਛਾਪਿਆ ਹੈ।
ਮਸਤਾਨਸਿਰ ਹੁਸੈਨ ਤਾਰੜ
ਨਾਟਕ
ਨਾਵਲਾਂ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮੁਸਤਸਿਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨਾਟਕ ਵੀ ਲਿਖੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ::
ਯਾਤਰਾ
1969 ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਟਰੈਵਲੌਗ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ "ਖੋਜ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਇਹ 1971 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ ਸੀ. ਦੋਵਾਂ ਪਾਠਕਾਂ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ. ਉਸਨੇ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ. ਅਗਲਾ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ ਸੀ "ਅੰਡਰਲੁਸੀਆ ਵਿੱਚ ਅਜਨਬੀ". 42 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ 30 ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ. 12 ਸਿਰਫ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਹਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਭ ਪੀਕ, " ਤੂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ 'ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਡੀਸ਼ਨ ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਦੋ ਹਫਤੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰੇ. ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸੰਬੰਧ ਕਾਰਨ, ਉਥੇ ਇੱਕ ਝੀਲ ਦਾ ਨਾਮ "ਤਰਾਰ ਝੀਲ" ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ. ਉਸਦੇ ਕੁਝ ਖਾਸ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਇਹ ਹਨ:
ਮੁਹੰਮਦ ਮਨਸ਼ਾ ਯਾਦ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ ਲੇਖਕ
ਮਸਤਾਨਸਿਰ ਹੁਸੈਨ ਤਾਰੜ
ਯਾਤਰਾ
ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਯਾਤਰਾ "ਲੰਡਨ ਤੋਂ ਮਾਸਕੋ" ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰੰਭ ਕੀਤੀ. ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, "ਨਿਕਲੇ ਤੇਰੀ ਤਲਾਸ਼ ਮੈਂ" ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ੈਲੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ. ਉਸ ਨੇ ਯਾਤਰਾ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪ, ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ, ਸੌਖੀ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਘਨ ਲਿਖਤ ਨਾਲ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਸੀਨ ਨੂੰ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਜਾਦੂਈ ਬਣਤਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਠਕ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਅਤੇ ਸੀਨ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. "ਤੁਹਾਡੇ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਅੰਡੇਲੂਸੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਨਬੀ, ਜਿਪਸੀ, ਇੱਕ ਕੇ 2 ਕਹਾਣੀ ਮਿਲੀ. ਉਸਨੇ ਨੰਗਾ ਪਰਬਤ, ਯਾੱਕ ਸਰਾਏ, ਰਤੀ ਗਲੀ, ਸਨੂ ਝੀਲ, ਚਿਤਰਾਲ ਦਾਸਤਾਨ, ਹੰਜਾ ਦਾਸਤਾਨ, ਸ਼ਾਮਲ ਤੋਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਭਟਕਣ ਵਾਲੇ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਗਏ. ਕਾਬਾ ਸ਼ਰੀਫ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਤ, “ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਾਤਰਾ ਸਥਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹਿਜਾਜ਼ ਬਾਰੇ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ।” ਨਿ Newਯਾਰਕ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਰੰਗ, ਮਾਸਕੋ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਨਾਈਟ, ਪਤਲੇ ਪੈਕਿੰਗ, ਗੋਲਡਨ ਆਲੂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਯਾਤਰਾ ਹਨ। ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ.
ਨਾਵਲ ਲਿਖਣਾ
ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਿੱਕਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹ ਨਾਵਲ ਲਿਖਣ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਿਆ. ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ, " ਪਿਆਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਹਿਰ, " ਇੱਕ ਬੈਸਟਸੈਲਰ ਸੀ. ਹੁਣ ਤੱਕ, ਪੰਜਾਹ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਸਕਰਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ. ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਨਾਵਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਸੁਆਹ ਅਤੇ " ਪ੍ਰਵਾਹ " ਦਾ ਕੇਸ ਵੱਖਰਾ ਹੈ. ਖ਼ਾਸਕਰ " ਪ੍ਰਵਾਹ " ਵਿੱਚ, ਉਸਦੀ ਕਲਾ ਸਿਖਰਾਂ ਤੇ ਹੈ, ਪਾਠਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ. ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿਚ, ਤਰਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਜ਼ੋਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਸਭਿਅਤਾ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਜੀਵਨ ਸਾਹ ਲਿਆ. "ਬਹਾਉ" ਸਿੰਧ ਘਾਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਦੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸੁੱਕਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਮੁੱਚੀ ਸਭਿਅਤਾ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ. ਨਾਵਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ।ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਬ੍ਰੂਹੀ ਅਤੇ ਸਰਾਇਕੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ ਜੋ ਨਾਵਲ ਦੀ ਲਿਖਣ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। " ਪ੍ਰਵਾਹ " ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਲੱਭਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਲੇਖਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਇੱਕ ਮਿੱਥ ਹੈ. "ਫਲੋ" ਵਿੱਚ, ਮੁਸਤਾਨਿਸਰ ਹੁਸੈਨ ਤਾਰ ਇੱਕ ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ.
ਐਸ਼ ਨੂੰ 1999 ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਨਾਵਲ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ Dhakaਾਕਾ ਦਾ ਪਤਨ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਾਚੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸੀ। “ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਯੁੱਧ” 9/11 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਰਦੂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਨਾਵਲ ਲਿਖਣ ਦਾ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਗਲਪ ਵੀ ਲਿਖਿਆ। ਉਸਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਇੱਕ ਹਵਾਲਾ ਕਾਲਮਵਾਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ. ‘ ਖ਼ਾਸ ਵਾ ਖ਼ਾਸਕ ਜ਼ਮਾਨਾ ’ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਾਵਲ ਹੈ ਜੋ ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਦੋ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
" ਏ ਗ਼ਜ਼ਲ ਏ ਸ਼ਬ " ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ collapseਹਿ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਈ ਲਾਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੈਨਿਨ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਾਸ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪਿਘਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਤਰ ਥੱਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ. ਥਕਾਵਟ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਪਰਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਗਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਨਾ ਰੁਕਣ ਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਅਣਜਾਣ ਵੱਲ ਵੇਖਣ ਲਈ. ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਸ਼ੋਅਮੈਨ ਝੂਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਕਿਰਦਾਰ ਜਿਸ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਗੁੰਮੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ. ਅਤੇ ਪਾਠਕ ਉਸਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸੁਣਦਿਆਂ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਚਾਰ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ. ਸੁਆਹ ਅਤੇ umbਹਿ-timesੇਰੀ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਨਾਵਲ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਧਰਤੀ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਾਤਰ ਜੀਵਿਤ ਹਨ ਪਰ ਪੁਰਾਣੇ ਹਨ। ਬੂਟੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ, ਪਰ ਝਲਕਣ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਭਾਵੇਂ ਭਾਰ ਘੱਟ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਸਟਰ ਪੀਸ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਏਗਾ. ਪਾਠਕ ਜੋ ਤਰਾਰ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹਨ ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸਿਖਰ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ. ਹਾਲਾਂਕਿ ਤਾਰ ਨੇ ਮਾਸਕੋ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਠਹਿਰਨ ਦੌਰਾਨ ਗਵਾਹੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਮਾਸਕੋ ਦੀਆਂ ਚਿੱਟੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਲੀ, ਡੂੰਘਾਈ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾਈ ਦਾ ਕੋਈ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਏਕੇ ਤਾਰ ਦੀ ਕਲਾ ਆਪਣੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ. ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਤਰਾਰ ਦੇ ਪਾਤਰ ਪਿਛਲੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹਨ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਵਿਅਰਥਤਾ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਚੁੱਕੇ ਹਨ.
ਕਾਲਮਨਵੀਸ
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਤਰਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕਾਲਮ ਰਾਈਟਿੰਗ ਵੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਾਲਮਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:
ਅੱਜ ਕੱਲ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਨਾਈ ਬਾਤ ਅਤੇ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਅਖਬਾਰ ਜਹਾਂ ਵੀ ਨਿਯਮਤ ਕਾਲਮ ਲਿਖਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ.
ਸਨਮਾਨ
ਮੁਸਤਾਨਸਿਰ ਹੁਸੈਨ ਤਰਾਰ ਸਾਹਿਤਕ ਬਦਲਾ ਦਾ ਪਰਫਾਰਮੈਂਸ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਮੈਡਲ ਅਤੇ 1999 ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਨਾਵਲ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਨਾਵਲ " ਅਸਥੀਆਂ " ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੇ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ 2002 ਦੇ ਦੋਹਾ ਕਤਰ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਐਵਾਰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ.
ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲੋਕ
ਤਰਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, " ਦੋਸਤੋਵਸਕੀ ਤੋਂ ਮੈਂ ਧੀਰਜ ਸਿੱਖ ਲਿਆ, ਕਿਵੇਂ ਲਿਖਣਾ ਹੈ, ਕਿਰਦਾਰ ਕਿਵੇਂ ਨਿਭਾਉਣਾ ਹੈ।" ਮੈਂ ਅਸਲ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਝਲਕ ਹੈ ਜੋ ਮੈਂ ਪੜ੍ਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮੈਨੂੰ ਘੁਸਪੈਠ ਕੀਤਾ ਹੈ. ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਕੋਈ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ. ਦੋਸਤੋਵਸਕੀ, ਚੇਖੋਵ ਅਤੇ ਟਾਲਸਟਾਏ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਕਾਫਕਾ, ਕੈਮਸ ਅਤੇ ਕਈ ਫ੍ਰੈਂਚ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜਰਮਨ ਲੇਖਕ ਹਰਮਨ ਹੇਸੀ ਵੀ ਪੜ੍ਹਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਵਲ “ਸਿਧਾਰਥ” ਬਾਈਬਲ ਵਾਂਗ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ”
ਸੁਝਾਅ ਅਤੇ ਟਿਪਣੀਆਂ
ਉਸਦਾ ਨਾਵਲ ਜਿਹੜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਬਾਰੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਹਿਤਕ ਚੱਕਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ " ਪ੍ਰਵਾਹ " ਸਿੰਧ ਦਾ ਨਾਮ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ.
ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਬਦੁੱਲਾ ਹੁਸੈਨ ਪ੍ਰਵਾਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ "ਕਲਪਨਾਤਮਕ ਖੋਜ, ਜੋ ਇਸ ਲਿਖਤ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਇਸਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨਾ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਹੈ. ਜੇ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਵਿਚਾਰ ਦੀਆਂ ਰਸਮੀ ਸ਼ਰਤਾਂ ਲੇਖਕ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਵਿਕਸਤ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਮਨੁੱਖੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਨਰੇਰੀ ਡਿਗਰੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ, “ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਵਾਹਾਂ ਦਾ ਅਬਦੁੱਲਾ ਹੁਸੈਨ ਸਾਹਿਤਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
"ਇਨ ਸਰਚ the ਫ ਵੇਅ ਆਉਟ " 71 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ ਸੀ. ਦੋਵਾਂ ਪਾਠਕਾਂ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ. ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਲਿਦ ਅਖਤਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: "ਉਸਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਫਾਰਮੂਲੇ ਦੇ ਟੈਰੋ ਪੌਦੇ ਖਿੰਡਾ ਦਿੱਤੇ ਹਨ!"
"ਅੰਡਰਲੁਸ਼ੀਆ ਇਨ ਅਜਨਬੀ" ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਫੀਕੂਲ-ਉਰ-ਰਹਿਮਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਤਾਰ ਦੇ ਯਾਤਰਾ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸੰਗਮ ਹਨ!"
"ਸੁਆਹ ਅਤੇ ਨਦੀਨਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣਾ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਹੈ. ਨਾਵਲ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਵੰਡ ਪੀਸੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ," ਨਦੀਨਾਂ. ਬੂਟੀ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ "ਜੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਬਦਲ ਰਹੇ ਰਵੱਈਏ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋਵੇ. ਜਦੋਂ" ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪਿਆਰ "ਅਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਨੇੜਤਾ" ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ. ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਵੇ ਜੋ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸ਼ੌਕੀਨ ਹੋਵੇ ਜਿਸ ਨੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪੜਿਆ. ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਡਾਕਘਰ ਅਤੇ ਬੁਣੇ, ਕਾਲੀ ਅੱਖ ਵਿਚਲੀ ਤਸਵੀਰ, ਜਿਪਸੀ, ਕਿਲ੍ਹਾ ਯੋਧਾ, ਘੁੱਗੀ ਅਤੇ <a href="./ ਹੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਬ " rel="mw:WikiLink" data-linkid="338" data-cx="{&quot;adapted&quot;:false,&quot;sourceTitle&quot;:{&quot;title&quot;:&quot;اے غزال شب&quot;,&quot;thumbnail&quot;:{&quot;source&quot;:&quot;http://upload.wikimedia.org/wikipedia/ur/thumb/3/39/%D8%A7%DB%92_%D8%BA%D8%B2%D8%A7%D9%84_%D8%B4%D8%A8.jpg/50px-%D8%A7%DB%92_%D8%BA%D8%B2%D8%A7%D9%84_%D8%B4%D8%A8.jpg&quot;,&quot;width&quot;:50,&quot;height&quot;:80},&quot;description&quot;:&quot;اردو ناول&quot;,&quot;pageprops&quot;:{&quot;wikibase_item&quot;:&quot;Q23013353&quot;},&quot;pagelanguage&quot;:&quot;ur&quot;},&quot;targetFrom&quot;:&quot;mt&quot;}" class="cx-link" id="mwrg" title=" ਹੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਬ ">ਏ ਗ਼ਜ਼ਲ ਏ ਸ਼ਬ</a> ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਬਦੁੱਲਾ ਹੁਸੈਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਓ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਬ ਉਸ ਦਾ ਮਨਪਸੰਦ ਨਾਵਲ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਯਾਤਰਾ ਲੇਖਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ ਨਾਵਲਕਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ ਯਾਤਰਾ ਲੇਖਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1939 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Pages with unreviewed translations
ਲਾਹੌਲ ਅਤੇ ਸਪੀਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
ਲਾਹੌਲ ਅਤੇ ਸਪੀਤੀ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਲੇ ਦਾ ਮੁੱਖਆਲਾ ਲਾਹੌਲ ਅਤੇ ਸਪੀਤੀ ਹੈ। ਲਾਹੌਲ ਅਤੇ ਸਪੀਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਜ਼ਿਲੇ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਲਾਹੌਲ ਅਤੇ ਸਪੀਤੀ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਲੇ ਦਾ ਮੁੱਖਆਲਾ ਕਿਲੌਂਗ, ਲਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਭੂਗੋਲ
ਲਾਹੌਲ ਅਤੇ ਸਪੀਤੀ ਆਪਣੀ ਉੱਚੀ ਪਰਵਤਮਾਲਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਾਕੀ ਦੁਨੀਆ ਵਲੋਂ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰੋਹਤਾਂਗ ਦੱਰਾ 3,978 ਮੀ ਦੀ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਲਾਹੌਲ ਅਤੇ ਸਪੀਤੀ ਨੂੰ ਕੁੱਲੂ ਘਾਟੀ ਵਲੋਂ ਭਿੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਲੇ ਦੀ ਪੂਰਵੀ ਸੀਮਾ ਤੀੱਬਤ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਲੱਦਾਖ ਧਰਤੀ - ਭਾਗ (ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ) ਅਤੇ ਕਿੰਨੌਰ ਅਤੇ ਕੁੱਲੂ ਦੱਖਣ ਸੀਮਾ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਆਵਾਜਾਈ
ਲਾਹੌਲ ਅਵਧਾਵ ਅਤੇ ਭੂਸਖਲਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਈ ਪਾਂਧੀ ਇਸ ਰਸਤੇ ਵਲੋਂ ਗੁਜਰਦੇ ਹੋਏ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਮਕਾਮੀ ਮਹਤਵਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਬਣੀ ਨਵੀਂ ਪੱਕੀ ਸੜਕ ਨੂੰ ਮਈ ਤੋਂ ਨਵੰਬਰ ਤੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹਾਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਲੱਦਾਖ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰੋਹਤਾਂਗ ਦੱਰੇ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਸੁਰੰਗ ਬਣਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਸਦੀ 2012 ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਦੀ ਆਸ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ, ਆਲੂ ਅਤੇ ਮਟਰ, ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਸਲ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਤਾਦਾਦ ਵਿੱਚ ਰੋਹਤਾਂਗ ਦੱਰੇ ਦੇ ਰਸਤੇ ਮਨਾਲੀ ਭੇਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਪੀਤੀ ਵਲੋਂ ਦੱਖਣ - ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਤੀੱਬਤ ਲਈ ਹੋਰ ਵੀ ਦੱਰੇ ਹਨ ਪਰ ਉਹ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਤੀੱਬਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬੰਦ ਸੀਮਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਇੱਕ ਸੜਕ ਪੱਛਮ ਨੂੰ ਜੰਮੁ ਦੀ ਤਰਫ ਕਿਸ਼ਤਵਾੜ ਵਲੋਂ ਗੁਜਰਦੀ ਹੈ।
ਕੁਂਜੋਮ ਦੱਰਾ (4550 ਮੀ• ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ) ਲਾਹੌਲ ਅਤੇ ਸਪੀਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂੱਜੇ ਵਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸੜਕ ਲਾਹੌਲ ਅਤੇ ਸਪੀਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂੱਜੇ ਵਲੋਂ ਜੋੜਤੀ ਹੈ ਪਰ ਸਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਹਿਮਪਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਰਸਤਾ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨਾਲੀ ਵਲੋਂ ਸਪੀਤੀ ਦੇ ਮੁੱਖਆਲਾ, ਕਾਜਾ ਤੱਕ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬਸਾਂ ਅਤੇ ਟਕਸੀਆਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਂਜੋਮ ਦੱਰਾ ਜੁਲਾਈ ਵਲੋਂ ਅਕਤੂਬਰ ਤੱਕ ਆਵਾਜਾਈ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਮਲਾ ਵਲੋਂ ਸਪੀਤੀ ਤੱਕ ਕਿੰਨੌਰ ਵਲੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਸੜਕ ਹੈ।
ਮੌਸਮ
ਆਪਣੀ ਉਚਾਈ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲਾਹੌਲ ਅਤੇ ਸਪੀਤੀ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਠੰਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਸਮ ਬਹੁਤ ਸੁਹਾਵਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੀਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਠੰਡ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਦੀ ਬੇਹੱਦ ਕਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਸੈਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਕਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਪੀਤੀ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਸ਼ਿਮਲਾ ਵਲੋਂ ਕਾਜਾ ਪੁਰਾਣੇ ਭਾਰਤ - ਤੀੱਬਤ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਲੋਂ ਅਭਿਗੰਮਿਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਧਰ ਲਾਹੌਲ ਜੂਨ ਤੱਕ ਅਭਿਗੰਮਿਅ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਪਰ ਦਿਸੰਬਰ ਵਲੋਂ ਅਪਰੈਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰ ਹੇਲਿਕਾਪਟਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਉਪਲੱਬਧ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਬਾਰਲੇ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ
ספיטי
ਬੈਂਗਲੋਰ ਵਿੱਚ ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਸਭਿਆਚਾਰ
ਬੰਗਲੌਰ, ਇੱਕ ਬਹੁ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗ ਬਹਿਰਸਰੋਤੀਕਰਣ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਉਦਾਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਆਗਮਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਾਟਕੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬੰਗਲੌਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਵੱਲ ਖੁੱਲੇਪਣ ਇੱਕ ਨਵ ਚਾਨਣ ਵੇਖਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਸੰਦ ਅਤੇ ਵਿਕਲਪ ਦੇ ਬਾਰੇ ਸ਼ੇਅਰ ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬੰਗਲੌਰ ਇਸ ਦੇ ਖੁੱਲੇਪਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਲੇ ਰਾਜ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਵਰਗ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਤਮ ਸਨਮਾਨ ਮਹੀਨਾ ਜੂਨ 2016 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਐਲਜੀਬੀਟੀ
ਹਾਣੀ (ਨਾਵਲ)
ਹਾਣੀ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਵਲ 1961 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਲੇਖਕ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਨਾਵਲ ਸੀ।
ਪਲਾਟ
ਕਹਾਣੀ ਪਿੰਡ ਬੱਦੋਵਾਲ ਦੀ ਹੈ। ਤਾਪੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਧੀ ਧੰਤੋ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਹੱਡ ਭੰਨਵੀਂ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਿਆਂ ਹਨ ਪਰ ਤਾਪੀ ਦਾ ਪਤੀ ਕਿਸ਼ਨਾ (ਫੀਲਾ) ਨਸ਼ੇੜੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੀਤੀ ਕਮਾਈ ਆਪਣੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਉੜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਓਹ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਜਗਨੇ ਬਾਹਮਣ ਦੀ ਹੱਟ ਤੇ ਬੈਠਾ ਗੱਲਾਂ ਮਾਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਾਪੀ ਨੂੰ ਗਾਲਾਂ ਕੱਢਦਾ ਪਰ ਤਾਪੀ ਕਦੇ ਉਸਦੇ ਅੱਗੇ ਨਾ ਬੋਲਦੀ ਪਰ ਧੰਤੋ ਨੂੰ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫੀਲੇ ਦਾ ਪੱਗ ਵੱਟ ਭਰਾ ਕਾਰਾ ਪਮਾਲ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਹੈ। ਕਾਰੇ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੱਟ ਕਿਸੇ ਮੇਲੇ ਚੋਂ ਖਿਸਕਾ ਲਿਆਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਕਾਰੇ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਕਾਰਾ ਰਿਟਾਇਰ ਫੌਜੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫੀਲਾ ਉਸਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਯਾਰ ਹੈ। ਮਾਨਾ ਫੀਲੇ ਦੀ ਭੂਆ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਹੈ। ਮਾਨੇ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਮੁਢਲੇ ਸਾਲ ਉਸਨੇ ਫੀਲੇ ਦੇ ਪਿਓ ਕੋਲ ਇ ਬਿਤਾਏ। ਮਾਨਾ ਸਰੀਰ ਦਾ ਤਕੜਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਫੀਲਾ ਉਸ ਤੋਂ ਦਬਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਕਰਕੇ ਫੀਲਾ ਉਸ ਤੋਂ ਕੁੱਟ ਵੀ ਖਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।
ਵਿਹੜੇ ਵਾਲੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਧੰਤੀ ਦੀ ਬੀਰੋ ਨਾਮ ਦੀ ਸਹੇਲੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਚੁਸਤ ਅਤੇ ਚਲਾਕ ਹੈ। ਬੀਰੋ ਰੰਗ ਦੀ ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤੀ ਸੋਹਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਉਸਦੀ ਸਰੀਰਕ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਸੋਹਣੇ ਨੈਣ-ਨਕਸ਼ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤੇ ਜਿਮੀਦਾਰਾਂ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਵੀ ਉਸਦੇ ਮੁਰੀਦ ਹਨ ਪਰ ਬੀਰੋ ਦੇ ਅੜਬ ਸੁਭਾਹ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਪੁਛਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਬੀਰੋ ਦਾ ਦਿਲ ਪਿੰਡ ਦੇ ਜਿਮੀਦਾਰਾਂ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ____ ਜੋ ਕਿ ਹੁਣੇ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਦੋਸਤ ਦੀ ਜਗਾਹ ਜੇਲ੍ਹ ਕੱਟਕੇ ਆਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਦਿਲ ਹਾਰੀ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਧੰਤੀ ਅਤੇ ਬੀਰੋ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫੀਲੇ ਦਾ ਘਰ ਕੱਚਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਢਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਤਾਬਾਂ
ਕੋਹਲੇ ਮਾਜਰਾ
ਕੋਹਲੇ ਮਾਜਰਾ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਘਨੌਰ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
1658
1658 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਨ ਸ਼ੁਰਕਵਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ
ਮਰਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ
ਜੇਮਜ਼ ਬਾਂਡ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ
ਜੇਮਜ਼ ਬੌਂਡ ਫ਼ਿਲਮ ਲੜੀ, ਇਆਨ ਫਲੇਮਿੰਗ ਦੇ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਵਾਲੇ MI6 ਏਜੇਂਟ ਜੇਮਜ਼ ਬੌਂਡ (ਕੋਡ ਲਕਬ 007) ਦੇ ਗਲਪੀ ਚਰਿੱਤਰ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਹੈ। ਆਰੰਭਿਕ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਫਲੇਮਿੰਗ ਦੇ ਨਾਵਲ ਅਤੇ ਲਘੂ ਕਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਨ, ਜਿਸਦੇ ਬਾਅਦ ਮੂਲ ਕਥਾਨਕ ਵਾਲੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਆਉਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਇਹ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮੀ ਲੜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜੋ 1962 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 2010 ਤੱਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹੀ, ਜਿਸਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਸਨੇ 1989 ਅਤੇ 1995 ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਇੱਕ ਛੇ ਸਾਲ ਦਾ ਅੰਤਰਾਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਈਓਨ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਜ ਨੇ ਹਰ ਦੋ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਔਸਤ ਨਾਲ 24 ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਨਿਰਮਾਣ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪਾਇਨਵੁਡ ਸਟੂਡੀਓਜ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਤੱਕ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ 7 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨਾਲ, ਈਓਨ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਚੌਥੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮ ਸੀਰੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਚੌਥੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੈ। ਛੇ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਈਓਨ ਲੜੀ ਵਿੱਚ 007 ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਐਕਟਰ ਡੈਨੀਅਲ ਕਰੇਗ ਹੈ।
ਡਾ ਨੰਬਰ (1962) ਦੀ ਰਿਲੀਜ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਫਾਰ ਯੋਰ ਆਈਜ ਓਨਲੀ (1981) ਤੱਕ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ ਵਿਤਰਣ ਸਿਰਫ ਯੂਨਾਈਟਡ ਆਰਟਿਸਟ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਮੇਟਰੋ-ਗੋਲਡਵਿਨ-ਮਾਏਰ ਨੇ 1981 ਵਿੱਚ ਯੂਨਾਈਟਡ ਆਰਟਿਸਟ ਨੂੰ ਖਰੀਦ ਲਿਆ, ਤਾਂ MGM/UA ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸਨੇ 1995 ਤੱਕ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ ਵਿਤਰਣ ਕੀਤਾ। ਯੂਨਾਈਟਡ ਆਰਟਿਸਟ ਦੇ ਮੁੱਖਧਾਰਾ ਸਟੂਡੀਓਜ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਅਦ MGM ਨੇ 1997 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 2002 ਤੱਕ ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ ਵਿਤਰਣ ਕੀਤਾ। 2006 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਤੱਕ MGM ਅਤੇ ਕੋਲੰਬੀਆ ਪਿਕਚਰਸ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਲੜੀ ਦਾ ਸਹਿ-ਵਿਤਰਣ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਲੰਬੀਆ ਦੀ ਜਨਕ ਕੰਪਨੀ, ਸੁਨਾਰ ਪਿਕਚਰਸ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ (ਇੱਕ ਸੰਘ ਦੇ ਤਹਿਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੋਨੀ, ਕੌਮਕਾਸਟ, ਟੀਪੀਜੀ ਕੈਪੀਟਲ, ਐਲ. ਪੀ. ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਵੀਡੈਂਸ ਇਕਵਿਟੀ ਪਾਰਟਨਰਸ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ) ਨੇ 2004 ਵਿੱਚ MGM ਨੂੰ ਖਰੀਦ ਲਿਆ। ਨਵੰਬਰ 2010ਵਿੱਚ  MGM ਨੇ ਦਿਵਾਲੀਏਪਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਕੰਪਨੀ ਦੀ 5% ਜਾਇਦਾਦ ਨੂੰ ਸਪਾਈਗਲਾਸ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਦੁਆਰਾ ਲੈ ਲਿਆ ਜਾਣਾ ਸੀ, ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਅਜੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ  ਹੈ ਕਿ ਜੇਮਜ਼ ਬਾਂਡ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਉਸ ਸੌਦੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਕੋਲੰਬੀਆ ਨੂੰ ਈਓਨ ਨਾਲ ਲੜੀ ਦਾ ਸਹਿ ਉਤਪਾਦਨ ਸਹਿਭਾਗੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਫ੍ਰੈਂਚਾਈਜੀ ਨੂੰ ਸੋਨੀ ਦੇ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਸਾਲ 2015 ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਸਪੈਕਟਰ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ। 2017 ਵਿਚ, ਐਮਜੀਐਮ ਅਤੇ ਈਓਨ ਨੇ ਇਕ-ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
ਪਹਿਲੀ ਬਾਂਡ ਫ਼ਿਲਮ
ਜੇਮਜ਼ ਬੌਂਡ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਨੂੰ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕਲਾਈਮੇਕਸ! ਦਾ 1954 ਦੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪ੍ਰਕਰਣ ਨੂੰ ਬੂਰ ਪਿਆ, ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਨਾਵਲ ਕੈਸੀਨੋ ਰੋਯਾਲ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਐਕਟਰ ਵੈਰੀ ਨੇਲਸਨ ਨੇ ਜਿਮੀ ਬਾਂਡ ਦਾ ਰੋਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਆਨ ਫਲੇਮਿੰਗ ਨੇ ਇੱਕ ਕਦਮ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸਰ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਕੋਰਡਾ ਨਾਲ ਲਿਵ ਐਂਡ ਲੈੱਟ ਡਾਈ ਜਾਂ ਮੂਨਰੇਕਰ ਦਾ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੋਰਡਾ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਿਖਾਈ, ਲੇਕਿਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਹੱਟ ਗਿਆ। 1 ਅਕਤੂਬਰ 1959 ਨੂੰ ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਫਲੇਮਿੰਗ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਕੇਵਿਨ ਮੇਕਲੋਰੀ ਲਈ ਬਾਂਡ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਮੂਲ ਫ਼ਿਲਮ ਪਟਕਥਾ ਲਿਖੇਗਾ। ਜੈਕ ਵਹਿਟੀਂਗਮ ਨੇ ਵੀ ਸਕਰਿਪਟ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਇੱਕ ਪਟਕਥਾ ਤਿਆਰ ਹੋਈ ਜਿਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਸੀ ਜੇਮਜ਼ ਬਾਂਡ, ਸੀਕਰਟ ਏਜੰਟ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਲਫਰੇਡ ਹਿਚਕਾਕ ਅਤੇ ਰਿਚਰਡ ਬਰਟਨ ਨੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਨਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਕਲੋਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਲਈ ਵਿੱਤ ਜੁਟਾਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ ਬਿਖਰ ਗਿਆ। ਫਲੇਮਿੰਗ ਨੇ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ ਥੰਡਰਬਾਲ (1961) ਲਈ ਕੀਤਾ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੇਮਜ਼ ਬੌਂਡ
ਚੱਕ ਬਖਤੂ
ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਹੋਰ
ਜਨਗਣਨਾ 2011 ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਕ ਬਖਤੂ ਪਿੰਡ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਕੋਡ ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਕੋਡ 035798 ਹੈ। ਚੱਕ ਬਖਤੂ ਪਿੰਡ ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਬਠਿੰਡਾ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਬਠਿੰਡਾ ਤੋਂ 20 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਚੱਕ ਬਖਤੂ ਪਿੰਡ ਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਉਪ-ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਹੈ। 2009 ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਕ ਬਖਤੂ ਪਿੰਡ ਵੀ ਇੱਕ ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ ਹੈ।
ਚੱਕ ਬਖਤੂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ 3089 ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1610 ਪੁਰਸ਼ ਹਨ ਜਦਕਿ 1479 ਔਰਤਾਂ ਹਨ।
ਸ਼ਿਮਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
ਸ਼ਿਮਲਾ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲਾ ਹੈ । ਜ਼ਿਲੇ ਦਾ ਮੁੱਖਆਲਾ ਸ਼ਿਮਲਾ ਹੈ ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ
ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਨਾਵਲਿਸਟ (ਗਿਆਨੀ)
ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬਹੁਤਾਂ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ - ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ, ਨਾਵਲਕਾਰ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਪਹਿਚਾਨ ਇੱਕ ਨਾਵਲਕਾਰ ਵਜੋਂ ਹੀ ਸਥਾਪਤ ਹੋਈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਵਿਤਾਵਾਂ, ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਰਤਕ ਵੀ ਲਿਖਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਤਮ ਕਥਾ ਵੀ ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਡਾਿੲਰੀ ਵੀ। ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਵਲ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਬਾਰੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਨਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦੇ ਨਾਇਕ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਅਜਮੇਰ ਰੋਡੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ "ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਸਥਾਰ ਵਾਲੇ ਲਏ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਸੰਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜ਼ਿੰਦਾ ਕੀਤਾ।"
ਜੀਵਨ
ਗਿਆਨੀ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 10 ਅਕਤੂਬਰ 1912 ਨੂੰ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਚਾਲੀ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕੁਝ ਚਿਰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਕੋਲ ਰਹੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਯਤੀਮਖਾਨੇ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵੱਡੇ ਹੋਏ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ ਸ਼ ਅਮੋਲ ਹੁਰਾਂ ਕੋਲੋਂ ਗਿਆਨੀ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1936 ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੀਨਾਂਗ, ਮਲਾਇਆ ਚਲੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਇੱਕ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੰਥੀ ਅਤੇ ਰਾਗੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਮਲਾਇਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘਾਪੁਰ, ਮਲਾਇਆ, ਥਾਈਲੈਂਡ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਰਹੇ। ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਹ ਅਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਅਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਿਵਲ ਐਡਮਿਨਸਟ੍ਰੇਟਰ ਵੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨੀ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: "ਮੈਂ 1936 ਵਿੱਚ ਮਲਾਇਆ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸੰਬੰਧ ਜੋੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਨਿਰਮਾਣ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਸ ਲਹਿਰ ਲਈ ਸਰਗਰਮ ਰਿਹਾ। ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਮਲਾਇਆ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੋਰ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ 'ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ' ਪੱਤਰ ਚਾਲੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਤੇ ਮਲਾਇਆ ਦੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਪੱਤਰ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਡੀਪੈਂਡਸ ਲੀਗ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਦੇ ਪਤਨ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਪੱਤਰ ਇਸ ਲਹਿਰ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਪਰਚਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਬੜੇ ਸਰਗਰਮ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਲਹਿਰ ਬਾਰੇ ਬੜਾ ਨੇੜੇ ਦਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲਾ ਅਨੁਭਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਅਵਸਰ ਮਿਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਿੱਛੋਂ ਜਾ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਸੇਵਕ ਦਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਕਰਾਏ ਗਏ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਕਾਜ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਸੁਸਿਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਆਪਣੀ ਇਸ ਹੈਸੀਅਤ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਅਰਾਕਾਨ, ਇੰਫਾਲ ਦੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਤੱਕ ਜਾਣ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। 24 ਅਪ੍ਰੈਲ 1945 ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਨੇਤਾ ਜੀ ਬਰਮਾ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਲਾਇਆ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ। ਜਪਾਨੀਆਂ ਦੀ ਹਾਰ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਗੁਪਤਵਾਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ।"
ਅਕਤੂਬਰ 1946 ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਹ ਕੁਝ ਚਿਰ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਵੀ ਰਹੇ। ਸੰਨ 1951 ਵਿੱਚ 40 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੈਟਰਿਕ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਮੈਟਰਿਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬੀ. ਏ. ਬੀ. ਟੀ. ਅਤੇ ਐੱਮ ਏ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਅਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਕੇ ਉਹ ਸੰਨ 1957 ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਆ ਗਏ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਆ ਕੇ ਉਹ ਲਿਵਰਪੂਲ ਦੇ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਰਹੇ। ਸੰਨ 1965-66 ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੈਨੇਡਾ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਸੂਬੇ ਅਲਬਰਟਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ ਵੱਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਕਾਉਂਸਲਰ ਵੱਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਅਲਬਰਟਾ ਦੇ ਸਕੂਲ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਣ ਬਾਅਦ ਗਿਆਨੀ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਸੂਬੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸਰੀ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਸਰੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸੰਨ 2001 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਕੋਲ ਰਹਿਣ ਐਡਮੰਟਨ ਚਲੇ ਗਏ। ਐਡਮੰਟਨ ਵਿੱਚ 9 ਸਤੰਬਰ 2006 ਨੂੰ 94 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ
ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ 'ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਡੀਪੈਂਡਿਸ ਮੂਵਮੈਂਟ ਇਨ ਈਸਟ ਏਸ਼ੀਆ' ਜਨਵਰੀ 1947 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਛਪੀ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੇਤਾ ਜੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਦੇ ਭਰਾ ਸਰਤ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਨੇ ਲਿਖੀ। ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਤਾਬ " ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਨਿਵੇਕਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਰਾਟ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ।" ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ 'ਲਹਿਰ ਵਧਦੀ ਗਈ' 1953 ਵਿੱਚ ਛੱਪਿਆ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਨਾਵਲ 'ਜੰਗੀ ਕੈਦੀ' 1969 ਵਿੱਚ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪੂਰੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਨਾਲ ਲਿਖਦੇ ਗਏ। ਆਪਣੇ ਛੇ ਕੁ ਦਹਾਕੇ ਲੰਮੇ ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 60 ਦੇ ਕਰੀਬ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਵਲ, ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਜੰਗੀ ਡਾਇਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਪਹਿਚਾਣ ਇੱਕ ਨਾਵਲਕਾਰ ਵੱਜੋਂ ਹੀ ਸਥਾਪਤ ਹੋਈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ 'ਸਿਰਜਣਾ' ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਡਾ: ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: "ਵਸਤੂ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਾਵਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ 1939-1946 ਤੱਕ ਦੇ ਮਲਾਇਆ ਵਿਚਲੇ ਆਵਾਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਭਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਵੇਰਵੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦੇ ਵਸਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਮਰ ਮਿਟਣ ਵਾਲੇ ਯੋਧਿਆਂ, ਖਾਸਕਰ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਅਤੇ ਗਦਰੀ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਗਾਥਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਸਤ ਇੰਗਲੈਂਡ, ਕੈਨੇਡਾ ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਰਗੇ ਵਿਕਸਤ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਸਮਾਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ।.. ਤਿੰਨਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ ਨੂੰ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਲਾਤਮਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਇਕੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਗਲਪ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਗਲਪ ਨਾਲੋਂ ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਨੇੜੇ ਰਹੇ।"
ਸੰਨ 2005 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦਾ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ।
ਇਨਾਮ
1981 - ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮਨਜੀਤ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੁਰਸਤਕਾਰ 2005 - ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ 2006 - ਪਰਵਾਸੀ - ਸਪੈਸ਼ਲ ਐਵਾਰਡ
ਲਿਖਤਾਂ
ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ (ਕਵਿਤਾ)
ਗਦਰੀ ਤੇ ਕਾਮਾ (ਬਾਬਾ ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਬਾਰੇ - ਸੰਪਾਦਨ: ਵਾਰਤਕ), ਅਵਾਮੀ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈਸ, ਜਲੰਧਰ
ਲਹਿਰ ਵਧਦੀ ਗਈ (ਨਾਵਲ)
ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ (ਨਾਵਲ)
ਜੰਗੀ ਕੈਦੀ (ਨਾਵਲ)
ਬਾਬਾ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਉਸਮਾਨ (ਨਾਵਲ), ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1975
ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਮਦਨ ਲਾਲ ਢੀਂਗਰਾ (ਨਾਵਲ), ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1977
ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਲੋਪੋਕੇ (ਨਾਵਲ), ਖਾਲਸਾ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1978
ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ (ਨਾਵਲ), ਖਾਲਸਾ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1982
ਜੰਝ ਲਾੜਿਆਂ ਦੀ (ਨਾਵਲ), ਨਾਨਾਕ ਸਿੰਘ ਪੁਸਤਕ ਮਾਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1982
ਤੀਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ (ਨਾਵਲ), ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1984
ਦਿਲਪ੍ਰੀਤ ਢਿੱਲੋਂ
ਦਿਲਪ੍ਰੀਤ ਢਿੱਲੋਂ ਭਾਰਤੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਜਨਮ 24 ਅਗਸਤ 1991 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।
ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਨਾਵਲਿਸਟ (ਗਿਆਨੀ)
ਲਿਖਤਾਂ
ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ (ਨਾਵਲ)
ਦਿਲਪ੍ਰੀਤ ਢਿੱਲੋਂ
ਜੀਵਨ
ਦਿਲਪ੍ਰੀਤ ਢਿੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲਾ ਫ਼ਤੇਹਗੜ ਸਹਿਬ ਦੀ ਜੱਟ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਢਿੱਲੋਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਵਰਗਾ ਗਾਇਕ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਬਚਪਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡ ਜਰਗ ਵਿੱਚ ਬੀਤਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਗਾਉਣ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੁਰਜੀਤ ਬਿੰਦਰਅੱਖੀਆ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗੀਤ ਗੁੰਡੇ ਨੰਬਰ 1 2014 ਵਿੱਚ ਆਇਆ।
ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਨਾਵਲਿਸਟ (ਗਿਆਨੀ)
ਲਿਖਤਾਂ
ਗਦਰੀ ਗੁਲਾਬ (ਨਾਵਲ)
ਦਿਲਪ੍ਰੀਤ ਢਿੱਲੋਂ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਾਇਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ
ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਨਾਵਲਿਸਟ (ਗਿਆਨੀ)
ਲਿਖਤਾਂ
ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ (ਨਾਵਲ), ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1990
ਇੱਕ ਮਾਂਗ ਸਧੂਰੀ (ਨਾਵਲ), ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1991
ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਮੌਤ (ਨਾਵਲ)
ਵਾਹਗਾ ਤੋੜੋ (ਨਾਵਲ)
ਬੇਵਤਨੇ (ਨਾਵਲ)
ਸਾਂਝਾ ਪੰਜਾਬ (ਨਾਵਲ)
ਗਦਾਰ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ (ਨਾਵਲ)
ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਇਨਕਲਾਬ (ਨਾਵਲ)
ਲੰਡਨ ਰੋਡ (ਨਾਵਲ), ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ
ਗਰੀਨ ਕਾਰਡ (ਨਾਵਲ), ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ
ਹੋਰ ਲਿੰਕ
http://www.tribuneindia.com/2006/20061005/aplus1.htm
http://www.abcbookworld.com/view_author.php?id=5944
ਤਬੱਸੁਮ ਮਨਸੂਰ
ਗੋਰਖਪੁਰ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼   ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਤਬੱਸੁਮ ਮਨਸੂਰ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Tabassum Mansoor) ਨੇ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ (ਬੀ. ਐਡ) ਕੀਤੀ ਹੈ। ਤਬੱਸੁਮ ਲੀਬੀਆ ਦੇ ਬੇਨਗਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 30 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ, ਬੇਨਗਾਜ਼ੀ ਦੀ ਮੈਨੇਜਿੰਗ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹੈ।
2011 ਵਿੱਚ, ਕਰਨਲ ਗੱਦਾਫੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ, ਤ੍ਰਿਪੋਲੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਦੂਤਾਵਾਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬੇਨਗਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਲੀਬੀਆ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ 3,000 ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ। ਫ਼ੋਨ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਸੇਵਾਵਾਂ ਬੰਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸਨੇ ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਸਕੂਲੀ ਬੱਸਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੀਬੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਬੇਨਗਾਜ਼ੀ, ਲੀਬੀਆ ਤੋਂ ਮਿਸਰ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। 2014 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਅਤਿਅੰਤ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬੇਨਗਾਜ਼ੀ ਤੋਂ ਮਾਲਟਾ ਤੱਕ 289 ਨਿਰਾਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਵਿੱਚ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ।
ਤਬੱਸੁਮ ਨੇ ਗੋਰਖਪੁਰ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਉਹ 1980 ਵਿੱਚ ਬੇਨਗਾਜ਼ੀ, ਲੀਬੀਆ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਪਹਿਲਾ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ (IIS) ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖਿਅਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ
ਮੁੰਸ਼ੀ
right|thumb|301x301px|ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ (ਮੁਨਸ਼ੀ) ਦਾ ਚਿੱਤਰ। ਮੁੰਸ਼ੀ ਜਾਂ ਮੁਨਸ਼ੀ (ਹਿੰਦੀ: मुंशी; ਬੰਗਾਲੀ: মুন্সী) ਇੱਕ ਅਰਬੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ (ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਮਤਲਬ ਹੈ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਤਾ), ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਠੇਕੇਦਾਰ, ਲੇਖਕ, ਜਾਂ ਸੈਕਟਰੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਸੂਲਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉਹ ਯੂਰਪੀਨਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕ ਸਨ।
ਨਿਰੁਕਤੀ
ਮੁੰਸ਼ੀ (منشی) ਇੱਕ ਅਰਬੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ (ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ) ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਮਾਣਯੋਗ ਸਿਰਲੇਖ ਹੈ।ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਗੋਤ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਿਰਲੇਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈਆਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾਂ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਆਧੁਨਿਕ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾਂ, ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੋਂ
ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ, ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਅਕਾਉਂਟੈਂਟ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਸਕੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁੰਸ਼ੀਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁਨਸ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸਿਰਲੇਖ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦਫਤਰਾਂ ਆਦਿ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿੰਮੇਵਾਰ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ (ਚੋਣਵੇਂ) ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਅਮੀਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਅਉਂਦੇ ਸਨ। ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ, ਜਿਸ ਨੂੰ "ਮੁੰਸ਼ੀ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ﻿ਮਲਿਕਾ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸੇਵਾਦਾਰ ਸੀ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਵਾਕਾਂਸ਼
ਸਿੰਚਾਈ
ਸਿੰਚਾਈ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਬਣਾਉਟੀ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੇਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਫਸਲ ਉਗਾਉਣ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਖੁਸ਼ਕ ਖੇਤਰਾਂ ਜਾਂ ਸਮਰੱਥ ਵਰਖਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਬੂਟਿਆਂ ਦੀ ਪਾਣੀ ਲੋੜ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਨਿਮਨ ਕਾਰਣਾਂ ਵਲੋਂ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:-
ਸਿੰਚਾਈ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ
ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਕਈ ਤਰੀਕੇ ਹਨ। ਉਹ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰਤਾ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਰੇਕ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਾ ਹੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ।
ਸਤਹ ਸਿੰਚਾਈ (Surface irrigation)
ਸਤਹ ਸਿੰਚਾਈ ਜਾਂ ਸਰਫੇਸ ਸਿੰਚਾਈ, ਸਿੰਚਾਈ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸਤ੍ਹਾ (ਫੁੱਰੋ, ਹੜ੍ਹ, ਜਾਂ ਲੈਵਲ ਬੇਸਿਨ) ਵਿੱਚ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਇੱਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜਮੀਨਾਂ ਦੀ ਸਤਹ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਗਿੱਲੇ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਘੁਸਪੈਠ ਕਰਨ ਲਈ। ਸਤਹੀ ਸਿੰਚਾਈ ਨੂੰ ਫ਼ਰ, ਬਾਰਡਰ ਸਟਿਪ ਜਾਂ ਬੇਸਿਨ ਸਿੰਚਾਈ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ਹੜ੍ਹ ਸਿੰਚਾਈ (Flood Irrigation) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਖੇਤੀ ਰਹਿਤ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਨੇੜੇ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਸਿੰਚਾਈ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਤਰੀਕਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਾਈਕ੍ਰੋ ਸਿੰਚਾਈ (Micro-irrigation)
ਮਾਈਕਰੋ ਸਿੰਚਾਈ, ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਸਥਾਨਿਕ ਸਿੰਚਾਈ, ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਵਾਲੀ ਸਿੰਚਾਈ, ਜਾਂ ਟ੍ਰਿਕਲ ਸਿੰਚਾਈ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਿੰਚਾਈ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪਾਈਪਡ ਨੈਟਵਰਕ ਰਾਹੀਂ ਘੱਟ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਪੂਰਵ-ਨਿਰਧਾਰਤ ਪੈਟਰਨ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਛੱਡੇ ਜਾਂ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੀ ਹੈ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ emitters, ਸਬਜ਼ਫਰਸ ਡਰਿਪ ਸਿੰਚਾਈ (SDI), ਮਾਈਕਰੋ ਸਪਰੇਅ ਜਾਂ ਮਾਈਕਰੋ-ਸਿੰਲਨਲ ਸਿੰਚਾਈ, ਅਤੇ ਮਿੰਨੀ-ਬੱਬਖਰ ਸਿੰਚਾਈ, ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੰਪਰਾਗਤ ਡ੍ਰਾਇਪ ਸਿੰਚਾਈ, ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਸਿੰਚਾਈ ਢੰਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।
ਡ੍ਰਿਪ ਸਿੰਚਾਈ (Drip Irrigation)
ਡ੍ਰਿਪ (ਜਾਂ ਮਾਈਕਰੋ) ਸਿੰਚਾਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਟਰਿੱਕਲ ਸਿੰਚਾਈ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਡਰਾਪ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਪੌਦੇ ਦੇ ਰੂਟ ਜ਼ੋਨ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਂ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਡਰਾਪ ਸੁੱਟੋ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਸਿੰਜਾਈ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਣੀ-ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਤਰੀਕਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਪਰੋਕਤ ਅਤੇ ਢੋਆ ਢੁਆਈ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਟ੍ਰਿਪ ਸਿੰਚਾਈ ਦੀ ਫੀਲਡ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ 80 ਤੋਂ 90 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੀ ਸੀਮਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।