ਅਜੋਕਾ_ਮੀਡੀਆ_ਅਤੇ_ਲੋਕ-ਕਲਾਵਾਂ
ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਲੋਕਗੀਤ
ਲੋਕ ਗੀਤ ਜਿਹਨਾਂ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਉਸਤੋਂ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਗੀਤ ਉਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪੀੜ੍ਹੀ - ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਚੱਲੇ ਆਏ ਹਨ ਤੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਸਦੀ ਕਰਨਾ ।  ਲੋਕ ਗੀਤ ਜਨ-ਸਮੂਹ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੁੱਤੇ -ਸਿੱਧ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਸੰਗੀਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਇਕ ਰਚਨਹਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਜਨ-ਸਮੂਹ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਗ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਹ ਸੰਗੀਤ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਲੋਕ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਇਸਦੇ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਧੁਨਾਂ ਹਨ ਜੋ ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਚਾਅ ਤੇ ਉਮੰਗ ਭਰੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਛੇੜ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਾਲੀ  ਦੀ ਆਵਾਜ, ਘੋੜੇ ਦੇ ਪੈੜਾਂ ਦੀ ਥਾਪ, ਚਰਖੇ ਦੀ ਘੂਕਰ ਆਦਿ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਤਾਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਇਕ ਪੂਰਨ ਭਗਤ, ਗੋਪੀ ਚੰਦ, ਹਕੀਕਤ ਰਾਏ, ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ, ਸੂਰਮਾ, ਜਿਉਣਾ ਮੋੜ, ਹੀਰ-ਰਾਂਝਾ, ਸੱਸੀ-ਪੁਨੂੰ, ਮਿਰਜਾ-ਸਾਹਿਬਾਂ, ਸੋਹਣੀ-ਮਹੀਵਾਲ ਹਨ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਬੀਰਤਾ, ਸੂਰਮਗਤੀ ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਭਾਵ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਬੇਸ਼ੱਕ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹਾਸਿਲ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫੀ ਬੇਗਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਬੋਲ, ਇਸਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਪੱਛਮੀ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਰਲ਼ਾ-ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਕ ਨਵਾਂ ਸੰਗੀਤ ਰੂਪ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਊਜ਼ਨ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਅਜੋਕਾ ਮੀਡੀਆ ਰੇਡੀਓ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ, ਅਖਬਾਰ, ਰਸਾਲੇ, ਟੀ.ਵੀ.ਚੈਨਲਜ਼, ਐੱਮ.ਟੀ.ਵੀ. ਅਤੇ ਈਟੀਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਆਦਿ ਇਸੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕੇਵਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸਿਨੇਮਾ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਸਸਤਾ, ਰੌਚਿਕ ਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਸਾਧਨ ਹੈ।... ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਝੁੱਗੀਆਂ-ਝੌਂਪੜੀਆਂ ਤੱਕ ਕਿਤਾਬ ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਪੁੱਜੀ ਪਰ ਫਿਲਮ ਪੁੱਜ ਗਈ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸਾਹਿਤ, ਗੀਤ, ਸੰਗੀਤ, ਚਿਤਰਕਲਾ, ਵੇਸ਼ਭੂਸ਼ਾ, ਨਾਚ, ਨਾਟ ਆਦਿ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਤੇ ਜਾਤੀਗਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਜਦੋਂ ਇਸ ਵਿਚ ਬਾਹਰੋਂ ਕੋਈ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਕ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਜ਼ਰੂਰ ਬਣਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸਦੀ ਆਤਮਾ ਵੀ ਜ਼ਖਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਵਾਪਰਿਆ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਉਣ ਨਾਲ ਪਹਿਲੇ ਦਾਇਰੇ ਅਲੋਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਨਵੇਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।ਇਹ ਨਵੇਂ ਦਾਇਰੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਨਵੀਨਤਮ ਲੋਕਧਾਰਾ ਸਿਰਜਦੇ ਹਨ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਾਲਜੀਏਟਾਂ, ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ, ਡਰਾਇਵਰਾਂ ਤੇ ਕੰਡਕਟਰਾਂ ਦੇ ਨਵੇਂ ਦਾਇਰੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਬਦਲਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ:- . ਬਿੱਲੋ ਜੱਟ ਨੇ ਟਰਾਲਾ ਪਾਉਣਾ ਏ, ਡਾਲੇ ਤੇ ਗੋਤ ਲਿਖਾਉਣਾ ਏ।(ਬੱਬੂ ਮਾਨ) ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਚਰਖਾ ਕੱਤਦੀਆਂ ਸਵਾਣੀਆਂ ਦੇ ਤ੍ਰਿੰਞਣਾਂ, ਤੀਆਂ ਦੇ ਗਿੱਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੌਣਕਾਂ, ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਬੋਲੀਆਂ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗੱਭਰੂਆਂ, ਸਾਧਾਂ-ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਧੂਣੀਆਂ ਦੁਆਲੇ ਬਾਤਾਂ ਸੁਣਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ, ਚਰਾਂਦਾਂ ਵਿਚ ਵੱਗ ਚਾਰਦੇ ਪਾਲ਼ੀਆਂ, ਹਾਲ਼ੀਆਂ, ਦੋਹੇ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਮਰਾਸਣਾਂ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਿਟ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵਪਾਰਕ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਬਾਜ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ 'ਭਾਈਏ ਦੀ ਹੱਟੀ, ਮੁੱਛ ਮਰੋੜ ਚਾਹ ਤੇ ਝੰਗ ਵਾਲੀ ਲੱਸੀ’, ‘ਟੈਰ ਟਾਟੇ ਦੇ ਤੇ ਸਲੀਪਰ ਬਾਟੇ ਦੇ ਆਦਿ। ਅਜਿਹੀ ਕਵਿਤਾ ਜੋ ਲੋੜ ਪੈਣ ਤੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਤਾਲ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਰਾਗ ਜਾਂ ਧੁਨ ਦੀ ਰੰਗਤ ਵਿਚ ਗਾਈ ਜਾ ਸਕੇ, ਗੀਤ ਅਖਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਚਨਾ ਦੇ ਪਹਿਲੂ ਤੋਂ ਗੀਤ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ: ਲੋਕ ਗੀਤ,ਸੰਗੀਤਕ ਗੀਤ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਗੀਤ। ਲੋਕ ਗੀਤ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗਾਏ ਜਾਣ ਲਈ ਹੀ ਰਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵਸਦੀ ਜਨਤਾ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਸੁਤੋਸਿਧ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸੁਰ, ਤਾਲ ਤੇ ਲੈਅ ਦੀ ਨੁਹਾਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਪ੍ਰਮੰਨੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਛੰਦ ਦੀ ਚਾਲ ਪਿੰਗਲ ਅਧੀਨ ਰਹਿਣ ਦੀ ਪਾਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸਗੋਂ ਮਨ ਦੇ ਵੇਗਾਂ ਦੀ ਲਖਾਇਕ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਗੀਤਕ ਗੀਤ ਕੇਵਲ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚ ਮਿਥੇ ਰਾਗ-ਰਾਗਨੀਆਂ ਵਿਚ ਬੱਝੇ ਤਾਲਾਂ ਵਿਚ ਤੇ ਮੰਨੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਗਾਏ ਜਾਣ ਲਈ ਰਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਸਾਹਿਤਕ ਗੀਤ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚਲੀ ਪੜ੍ਹੀ-ਲਿਖੀ ਜਨਤਾ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਾ ਸਾਹਿਤਕ ਗੁਣ ਵਾਲੀ, ਸ਼ਬਦ ਸੱਭਿਅਤ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਉ ਕੁਝ-ਕੁਝ ਦਿਮਾਗੀ ਬੋਝ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਹੇਠ ਸਿਮਟਿਆ-ਸਿਮਟਿਆ, ਛੰਦ-ਚਾਲ ਪਿੰਗਲ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇ ਭਾਵ ਸੰਕੋਚਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਪਰੋਕਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੀਤਾਂ, ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ, ਇਲਾਕੇ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ ਭੇਦ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਈ ਇੱਛਾ, ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਭਾਵ ਹੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਛਾ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਭਾਵ ਬਾਹਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰੇ ਦੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਪਏ ਅਕਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਜਿਹੋ-ਜਿਹੀ ਬਾਹਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਉਹੋ ਜਿਹੇ ਗੀਤ।