cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਨਾਟਕ
ਰਾਸ ਲੀਲ੍ਹਾ
ਰਾਮ ਲੀਲ੍ਹਾ ਵਾਂਗ ਰਾਸ ਲੀਲ੍ਹਾ ਦਾ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਰ ਨਾਟ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲ ਪ੍ਰਚਾਵੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਸੀਲਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।ਰਾਸ ਲੀਲ੍ਹਾ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਲੋਕ ਨਾਟਕ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਵਾਨ ਗੋਪੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਾਲ ਲੀਲ੍ਹਾਵਾਂ ਨਾਲ਼ ਹੈ। ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਸਮਾਨੰਤਰ ਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਨੂੰ ਰਾਸ ਲੀਲ੍ਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਆਧਾਰਿਤ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਭਾਵਾਂ ਵਾਲ਼ੀ ਨਾਟਕੀ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਰਾਸ ਲੀਲ੍ਹਾ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਤਿੰਨ ਘੰਟੇ ਤਕ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਤਕ ਰਾਸ ਨ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਘੰਟੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕੋਈ ਵੀ ਲੀਲ੍ਹਾ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। “ਰਾਸ ਅਤੇ ਲੀਲ੍ਹਾ ਦਾ ਸੰਜੋਗ ਹੀ ਰਾਸ ਲੀਲ੍ਹਾ ਦੇ ਨਾਮਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।” ਰਾਸ ਲੀਲ੍ਹਾ ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪ੍ਰੇਮ ਲੀਲ੍ਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਸੰਤ ਅਤੇ ਭਗਤ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਨਾਲ਼ ਰਾਗਾਤਮਿਕ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਦਾ ਮੱਤ ਹੈ ਕਿ, “ਰਾਸ ਲੀਲ੍ਹਾ ਦਾ ਜਨਮ ਬ੍ਰਿਜ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਲਗਭਗ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲ ਤੋਂ ਤੁਰੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।” ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਨਾਟਕ ਨੂੰ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੇਕ ਨਾਟਕ ਲੋਕ ਨਾਟਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿੜਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਚੋਰੀ ਕਰਨਾ, ਗੁਲੇਲਿਆਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜੇ ਭੰਨਣੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਅਤੇ ਰਾਧਾ ਵਿਚਕਾਰ ਪਰਸਪਰ ਚੋਹਲ, ਰੋਸੇ, ਮਨੌਤਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਨਾਟ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਓਟ ਵੀ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਨਾਟਕ ਦਾ ਨਾਇਕ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੋਈ ਸਾਧਾਰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਇਹ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਰੂਪ ਸੀ। ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨ ਝਲਕੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖਣ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਸ ਮੰਡਲੀਆਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈਆਂ। ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਵਾਨ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੀਆਂ ਲੀਲ੍ਹਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਝਾਕੀਆਂ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਭੁੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਸਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਗਰੁੱਪ ਅਥਵਾ ਇੱਕ ਰਾਸ ਮੰਡਲੀ ਵਿੱਚ 12 ਤੋਂ 16 ਤਰਲੋਕ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂ ਜੋ ਰਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਰੋਲ ਵੀ ਲੜਕੇ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਜ਼ਿੰਦੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਢੋਲਕੀ, ਛੈਣੇ, ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ, ਤਬਲਾ, ਚਿਮਟਾ ਆਦਿ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਇੱਕ ਅਦਾਕਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਾਲ ਪੈ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਰਾਸ ਪਵਾਉਣ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਵਜੋਂ ਜਾ ਕੇ ਰਾਸਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਆਗੂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ, ਰਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਦਿਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਈ ਦੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵੱਲੋਂ ਰਾਸ ਮੰਡਲੀ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਖਾਣ ਪੀਣ ਦੀ ਰਸਦ ਆਦਿ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਾਸਾਂ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਸ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਿਆਂ ਥਾਲ਼ੀ ਵਿੱਚ ਜੋਤ ਜਗਾ ਕੇ ਬਾਕਾਇਦਾ ਆਰਤੀ ਉਤਾਰੀ ਜਾਂਦੀ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਰਾਸ ਦਾ ਆਰੰਭ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਚ ਨਾਲ਼ ਹੁੰਦਾ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਵਾਨ ਅਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੋਈ ਝਾਕੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਿੱਛੋਂ ਕਿਸੇ ਲੋਕ ਗਾਥਾ ਉੱਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ ਭਰਪੂਰ ਨਾਟਕ ਖੇਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਰਾਸਾਂ ਦੀ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ 1947 ਤਕ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ, ਰੇਡੀਉ ਤੇ ਹੁਣ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨਾਂ ਨੇ ਰਾਸਾਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਖ਼ਤਮ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਬੀਤੇ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਰਾਸ ਲੀਲ੍ਹਾ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰੂਪ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ: 1. ਮੰਦਰ ਰਾਸ ਲੀਲ੍ਹਾ 2. ਰਾਸ ਧਾਰੀ ਰਾਸ ਲੀਲ੍ਹਾ ਰਾਸ ਧਾਰੀ ਰਾਸ ਲੀਲ੍ਹਾ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਰੰਗ-ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: 1. ਰਾਸ ਰੰਗ ਸ਼ੈਲੀ 2. ਸਾਂਗ ਰੰਗ ਸ਼ੈਲੀ। ਰਾਮ ਲੀਲਾ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੋਕ-ਨਾਟਕ ਹੈ ਤੇ ਰਾਸ ਲੀਲਾ ਸ਼੍ਰੀ ਕਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਲੀਲਾਵਾਂ ਖੇਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਾਂਗ-ਨਾਟਕ
ਸਾਂਗ-ਨਾਟਕ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਬਹਿਰੂਪੀਏ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਿਸੇ ਰਾਜੇ, ਮਹਾਰਾਜੇ, ਪ੍ਰੇਮੀ-ਭਗਤ ਜਾਂ ਡਾਰੂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਚਰਿੱਤਰ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਸਾਂਗ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਕਰਦੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਰੂਪ-ਧਾਰਨ ਜਾਂ ਸਮਾਨ-ਅੰਗ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਸਾਂਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।” ਸਾਂਗ ਨਾਟਕ ਪਰੰਪਰਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਾਂਗਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਸਰ ਰਿਚਰਡ ਟੈਂਪਲ ੌ:ਕਪਕਅਦਤ ਰ ਿਵੀਕ ਸ਼ਚਅਹ਼ਲੌ ਵਿੱਚ ਇਕੱਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਂਗ ਨਾਟਕ ਅੱਗੇ ਦੋ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। (ਜ) ਸਵਾਂਗ						(ਜਜ) ਨੌਟੰਕੀ (ਜ) ਸਵਾਂਗ:- ਸਵਾਂਗ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੀਤ-ਨਾਟ ਹੈ, ਜੋ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸੱਖ ਜਾ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਲੋਕ-ਨਾੲਕ ਦੀ ਝਾਕੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੀਤ ਲੋਕ ਧੁਨਾਂ ਤੇ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਨ ਨਾਥ ਜੋਗੀ ਤੇ ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਦੇ ਸਵਾਂਗ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਹੇ ਹਨ।
ਨੌਟੰਕੀ
ਸਵਾਂਗ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨੌਟੰਕੀ ਨਾਟਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਟਕ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕਿਸੇ ਸ਼ਹਿਜਾਦੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੇਦੀ (1973,236) ਨੌਟੰਕੀ ਵਿੱਚ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।‘ਇਹ ਗੀਤ ਲੋਕ-ਧੁਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨੌਟੰਕੀ ਵਿੱਚ ਹਾਸਾ-ਮਥੌਲ ਵੀ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਨਾਟ ਵਿੱਚ ‘ਨੌਟੰਕੀ’ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਉੱਘੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਨੌਟੰਕੀ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰੀ ਜਾਂ ਗਾਇਕਾ ਸੀ ਜੋ ਮੱਧ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਏਨੀ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹੋਈ ਕਿ ਲੋਕ ਹਰੇਕ ‘ਸਾਂਗ ਤਮਾਸ਼ੇ’ ਨੂੰ ਨੌਟੰਕੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨੌਟੰਕੀ ਰਾਮ ਪਰੰਪਰਾ, ਫਾਗ ਪਰੰਪਰਾ, ਗਾਥਾ ਗਾਇਨ ਅਤੇ ਈਰਾਨੀ ਕਿੱਸਾ ਰਵਾਨੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਹੀ ਮਿਸ਼ਰਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਨੌਟੰਕੀ ਸਾਰੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵਾਬੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹੋਈ। ਰਾਜਸਥਾਨ ਦਾ ‘ਖਿਆਲ਼ਾ’ ਲੋਕ ਨਾਟ ਨੌਟੰਕੀ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਸੁਣੱਖੇ ਮਰਦ ਨਚਾਰਾਂ ਦੇ ਵੇਸ ਵਿੱਚ ਜਲਸਾ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਬੋਲੀਆਂ ਤੇ ਨਾਚ ਆਦਿਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਬੇਹੱਦ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਟ ਸੰਬੰਧੀ ਖੋਜੀਆਂ ਨੇ ਨੌਟੰਕੀ ਨੂੰ ਸਵਾਂਗ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹਾ ਗਰਦਾਨਿਆ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨੌਟੰਕੀ ਨਾਮ ਦੀ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਬਹੁਤ ਹੁਸੀਨ ਗਾਇਕਾ ਸੀ ਜੋ ਫੂਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਦੇ ਯੁਵਕ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦੇ ਬੈਠੀ। ਜਦ ਨੌਟੰਕੀ ਦੇ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਭੇਦ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਫੂਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਹੀਰੀ ਚੱਟ ਕੇ ਮਰ ਗਈ। ਕਿਉਂ ਜੋ ਫੂਲ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਭੇਸ ਵਟਾ ਕੇ (ਸਵਾਂਗ ਭਰ ਕੇ) ਮੁਟਿਆਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨੌਟੰਕੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਸਵਾਂਗ ਨੂੰ ਨੌਟੰਕੀ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵਾਂਗ ਤੇ ਨੌਟੰਕੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ। ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨੌਟੰਕੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਗੀਤ ਨਾਟ ਹੈ ਜੋ ਯੋਧੇ, ਦਿਆਲੂ, ਡਾਕੂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦਾ ਕਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨੌਟੰਕੀ ਦਾ ਨਾਤਾ ਰਾਸ ਨਾਲ਼ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਸਵਾਂਗ ਗੰਭੀਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦ ਕੇ ਨੌਟੰਕੀ ਵਿੱਚ ਹਾਸੇ ਠੱਠੇ ਲਈ ਮਖੌਲੀਏ ਪਾਤਰ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਨੌਟੰਕੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਨਾਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਕਿ ਸਵਾਂਗ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵ ਅਭਿਨੈ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਨੌਟੰਕੀ ਅਜਿਹਾ ਲੋਕ ਨਾਟਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ, ਸ,ਦਜਾਚਾਰਕ ਤੋ ਪ੍ਰੀਤ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਗਾਥਾਵਾਂ ਦੀ ਪੇਸਕਾਰੀ ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਨਾਚਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਗਾਰਾ, ਢੋਲਕ, ਸਾਰੰਗੀ, ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ, ਸ਼ਹਿਨਾਈ ਆਦਿ ਸਾਜ਼ਾਂ ਜੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿੱਧਰੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰਸਧਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖੇਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਵਾਂਗ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਵਾਂਗ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨੌਟੰਕੀ ਹੈ। ਇ ਜਦਾ ਮੁੱਢ ਨੌਟੰਕੀ ਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਿਜਾਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕਥਾ ਦੇ ਗੀਤ ਨਾਟ ਤੋਂ ਬਣਿਆ। ਨੌਟੰਕੀ ਦੀ ਘਟਨਾ ਬੜੀ ਅਦਭੁਤ ਰੌਚਕ ਤੇ ਨਾਟਕੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ਼ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਕਥਾ ਉੱਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਸਵਾਂਗ ਇਤਨਾ ਸਫ਼ਲ ਤੇ ਮਕਬੂਲ ਹੋਇਆ ਕਿ ਪਿੱਛੋਂ ਜੇ ਹੋਰ ਸਵਾਂਗ ਇਸੇ ਸ਼ੈਲੀ ਖੇਡੇ ਗਏ ਉਹ ਨੌਟੰਕੀ ਅਖਵਾਏ। ਨੌਟੰਕੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਮਹੱਤਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਜੋ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਧੁਨਾਂ ਸ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਜਾਣ ਕਰ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਰੌਚਕ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਨੌਟੰਕੀ ਦਾ ਰੰਗਮੰਚ ਉੱਚਾ ਥੜਾ ਜਾਂ ਤਖ਼ਸਪੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੇ ਸੱਜੇ ਖੱਬੇ ਦਰਸ਼ਕ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨੌਟੰਕੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਨਾਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਹਾਸਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਾਂਗ ਵਿੱਚ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਸਵਾਂਗ ਨੂੰ ਅਭਿਨੈ। ਸਵਾਂਗ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਗੰਭੀਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਨੌਟੰਕੀ ਵਿੱਚ ਹਾਸਾ ਮਜ਼ਾਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਨੌਟੰਕੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕ ਖੇਡਣ ਵਾਲ਼ੇ ਪਾਤਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਾਧੂ ਪਾਤਰ ਰੰਗਾ ਤੇ ਬਿਗਲਾ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰੰਗਾ ਨਾਚਕ ਦਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਝਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਨਾਲ਼ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਬਿਗਲਾ ਬਿਨ ਬੁਲਾਇਆ ਪਾਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਜਦ ਜੀਅ ਚਾਹੇ ਆ ਟਪਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਾਸ ਰਸੀ ਟਿੱਚਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਢਿੱਡੀਂ ਪੀੜ੍ਹਾਂ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਵਾਲੇ
ਨਕਲਾਂ
ਨਕਲ ਤੋਂ ਭਾਵ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਜ਼ਾਕੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਕਲ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ। ਰਾਸ ਤੋਂ ਬਾਦ ਜੇ ਕੋਈ ਲੋਕ-ਨਾਟ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਨਕਲਾਂ ਕਹੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਰਾਸੀ ਮਾਹਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਪਾਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ-ਦੂਸਰੇ ਨੂੰ ਟਿੱਚਰਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਹਸਾਉਣਾ ਨਾਟ ਹੈ। ਨਕਲ ਵਿੱਚ ਵਿਅੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਤੇ ਨਕਲ ਰਾਹੀਂ ਵਿਅੰਗ ਕਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾਂ ਵੀ ਹਸਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਤਰ ਦੇ ਹੱਥ ਚਮੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ ਜਦੋਂ ਹਾਸੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਚਮੋਟਾ ਉਸਦੇ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਚਮੋਟਾ ਇੱਕ ਤੋਂ ਦੂਸਰੀ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਸਗ ਜੀਵਨ ਜੋੜਨ ਦਾ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਕਲਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵੰਨਗੀਆਂ ਹਨ’ (1) ਟਿੱਚਰਾਂ (2) ਪਟੜੀਆਂ। ‘ਨਕਲਾਂ’ ਲੋਕ ਨਾਟਕ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਟਕੀ ਵਿਧਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਨਕਲਾਂ ਵਿਅੰਗਾਤਿਮਕ ਲੋਕ ਨਾਟ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਸਤੀ ਰੰਗ-ਮੰਚੀ ਸੰਬਾਦੀ ਨਾਟ-ਵਿਧਾ ਹੈ। ਨਕਲਾਂ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਨਕਲ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ – ‘ਕਿਸੇ ਵਾਂਗ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਜਾਂ ਰੀਸ ਕਰਨਾ।’ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਕਲ ਨੂੰ ‘ਕਿਸੇ ਨਜ਼ਾਰੇ ਦੀ ਹੂ-ਬ-ਹੂ ਝਾਕੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।’ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਨਕਲ ਲਈ Mimicry, Imitation ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਕਲਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਕਲਾ ਹੈ। ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਨੇ ਨਕਲਾਂ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ, “ ਕਿਸੇ ਪੇਸ਼ੇ, ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ, ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਜਾਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਨਕਲੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਚਮੋਟੇ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ਼ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਭੇਸ ਧਾਰਨ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ ਮਸ਼ਕਰੀ, ਚੋਭ, ਟਿੱਚਰ, ਵਿਅੰਗ ਜਾਂ ਵਾਸ਼ਨਾਮਈ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਰਾਹੀਂ ਘੱਗਰੀ ਜਾਂ ਤੀਰ-ਕਮਾਨੀ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਖੇਡੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਨਕਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ” ‘ਨਕਲਾਂ’ ਮਰਾਸੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ਾ ਹੈ। ਨਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕੀ ਤੱਤ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਕਾਰਜ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਕਲਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸਮਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਨਕਲਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨਕਲਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਤੋਂ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਨਕਲਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ
ਨਕਲਾਂ ਹਰ ਪੇਸ਼ੇ ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਜਾਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਅਨੁਸਾਰ, “ ਨਕਲਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ – ਵਿਸ਼ੇ ਪੱਖ ਤੋਂ, ਰੂਪ ਪੱਖ ਤੋਂ, ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੱਖ ਤੋਂ। ”
ਵਿਸ਼ੇ ਪੱਖ ਤੋਂ
ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਵੀ ਨਕਲਾਂ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਪੱਖ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਕਲਾਂ ਜਾਤਾਂ, ਕਿੱਤਿਆਂ, ਵਿਆਹ, ਜਨਮ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੱਖ ਤੋਂ
“ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੱਖ ਤੋਂ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਨੇ ਨਕਲਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ – ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਨਕਲਾਂ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾ ਖੇਡੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਨਕਲਾਂ। ਹਵਾਲੇ:
ਗਿੱਧਾ ਨਾਟਕ ਦੀ ਰੰਗ ਸ਼ੈਲੀ
ਗਿੱਧਾ ਨਾਟ ਦੀ ਆਪਣੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਰੰਗ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਜਾਂ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਐਸਾ ਲੋਕ ਨਾਟ ਨਹੀਂ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਰਾਸ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਕਥਾਕਾਰ ਵਿਖਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਅਭਿਨੈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਂਗ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਸਵਾਲ – ਜਵਾਬ ਰਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗਾ ਕੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਗਿੱਧਾ ਨਾਟ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਕਥਾਕਾਰ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਮੁਹਤਾਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗਿੱਧੇ ਦਾ ਨ੍ਰਿਤ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਅਤੇ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਬੋਲ ਫੁਹਾਰੇ ਵਾਂਗ ਨਿਕਲ਼ਦੇ ਹਨ। ਗਿੱਧਾ ਨਾਟ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧਾਨ ਨਹੀਂ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਬੇਅਸੂਲੇ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦੇ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਕਿਸੇ ਗਿੱਧਾ ਨਾਟ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੱਡੀ ਹੈ ਜਾਂ ਛੋਟੀ, ਖੇਡ ਵਿਧੀ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਅਪਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਢੰਗ ਨਾਲ਼ ਗਿੱਧਾ ਨਾਟ ਮਾਝੇ ਵਿੱਚ ਖੇਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੀ ਮਾਲਵੇ ਅਤੇ ਦੁਆਬੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਭਿਨੈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਿੱਧਾ ਨਾਟ ਖੇਡਣ ਵਾਸਤੇ ਦਸ ਪੰਦਰਾਂ ਔਰਤਾਂ ਇੱਕ ਗੋਲ਼ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਖਲੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਇਸ ਨਾਟਕ ਦੀਆਂ ਦਰਸ਼ਕ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਸ ਜ਼ਨਾਨੀ ਨੇ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਂਗ ਬਣ ਕੇ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਗਿੱਧਾ ਨਾਟ ਖੇਡਣ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ
1. ਗਿੱਧੇ ਦੇ ਘੱਗਰੀ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਗਿੱਧੇ ਦੇ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਾਂਗ ਨਾਟ ਖੇਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 2. ਇੱਕ ਸਾਂਗ ਬਣੀ ਕੁੜੀ ਜਦ ਸਵਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਟੱਪੇ ਉੱਤੇ ਗਿੱਧਾ ਮੱਚਦਾ ਹੈ। 3. ਸਾਂਗ ਬਣੀ ਕੁੜੀ ਜਦ ਸਵਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਟੱਪੇ ਉੱਤੇ ਗੀਤ ਮੱਚਦਾ ਹੈ। 4. ਜਦ ਝਾਕੀ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ‘ਨਾਟ ਬੋਲਾਂ’ ਉੱਤੇ ਗਿੱਧਾ ਮੱਚਦਾ ਹੈ। 5. ਗਿੱਧਾ ਨਾਟ ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਝਾਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਝਾਕੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਨਾਟ ਬੋਲ’ ਬੋਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਗਿੱਧਾ ਨਾਟਕ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਗਿੱਧਾ ਨਾਟਕ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: 1. ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਬਾਰੇ 2. ਘਰੋਗੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਬਾਰੇ 3. ਅਸ਼ਲੀਲ ਇਸ਼ਕ ਪੇਚਿਆਂ ਬਾਰੇ।
ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਬਾਰੇ
ਗਿੱਧਾ ਨਾਟ ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀਆਂ, ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਛਟੀ, ਮੁੰਡਨ ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਦੇ ਇਕੱਠ ਸਮੇਂ ਖੇਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਗਿੱਧਾ ਨਾਟਾਂ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਨਾਟ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਬਹੁਤੀ ਅਦਲਾ ਬਦਲੀ ਨਾਲ਼ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖੇਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: 1. ਵਲੱਲੀ ਸਹੁਰੇ ਚੱਲੀ 2. ਨੀ ਬੁੱਢਾ ਚੜ੍ਹਿਆ ਘੋੜੀ 3. ਜੱਟ ਜੱਟੀ 4. ਬੀਬਾ ਸੱਚ ਦੱਸ ਵੇ, ਜਾਤ ਦੇ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਹੁੰਦੇ 5. ਢੋਲ ਮੇਰਾ ਜਿਊਂਦਾ ਰਹੇ 6. ਜੇ ਤੇਰਾ ਨੀ ਬੁੱਢਾ ਮਰਿਆ ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ‘ਨੀ ਬੁੱਢਾ ਚੜ੍ਹਿਆ ਘੋੜੀ’ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਬੁੱਢਾ ਹਸਾਉਣਾ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਛੜੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਣੇ ਖਣੇ ਦਾ ਮਖ਼ੌਲ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹ ਵੀ ਕੱਢਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਬੁੱਢੇ ਦਾ ਨਾਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਇੱਕ ਬੁੱਢੇ ਦਾ ਵਿਆਹ ਇਸ ਗਿੱਧਾ ਨਾਟ ਵਿੱਚ ਧਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਢੇ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਗਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਗਿੱਧੇ ਦੇ ਬੋਲ ਹਨ: “ਨੀ ਬੁੱਢਾ ਸਾਡਾ ਮੰਗਿਆ ਗਿਆ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਸ਼ੀਰਨੀ ਵੰਡੀ। ” ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਬੁੱਢਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁੱਢਾ ਵੀ ਏਨਾ ਬੁੱਢਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਹੱਥ ਲੱਕ ਤੇ ਧਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਬ ਨਿਕਲ਼ਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਐਨਕ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਸਿਰ ਤੇ ਜਰਦੇ ਰੰਗੀ ਪੱਗ, ਗਲ ਜਰਦੇ ਰੰਗਾ ਪਰਨਾ ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਲੀਰਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਸਿਹਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਢੇ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਸਮੋਂ ਰਿਵਾਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਰਸਮੋਂ ਰਿਵਾਜ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬੁੱਢਾ ਡਿਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੁੜੀਆਂ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਛੱਡਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੁੱਢਾ ਜਦ ਵਹੁਟੀ ਵਿਆਹ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਬੁੱਢਾ ਚੜ੍ਹਿਆ ਘੋੜੀ ਨੀ, ਬੁੱਢਾ ਚੜ੍ਹਿਆ ਘੋੜੀ। ਬੁੱਢਾ ਖਾਰਿਆਂ ਤੇ ਬੈਠਣ ਲੱਗਾ ਮੂੰਹ ਭਾਰ ਡਿਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਚੱਪਣੀ ਭੰਨਣ ਲੱਗਾ, ਆਪਣੀਆਂ ਚੱਪਣੀਆਂ ਭਨਵਾ ਬਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਘੋੜੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਲੱਗਾ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕੁੜੀਆਂ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਛੱਡਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੁੱਢਾ ਜਦ ਵਹੁਟੀ ਵਿਆਹ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਸਾਨੂੰ ਦੇਵੋ ਵਧਾਈਆਂ ਨੀ ਸਾਡਾ ਬੁੱਢਾ ਵਿਆਹ ਘਰ ਆਇਆ। ਬੁੱਢੇ ਦੀ ਵਹੁਟੀ ਜਵਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬੁੱਢੇ ਨੂੰ ਛੇੜਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ ਹੱਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਉਸ ਬੁੱਢੇ ਸ਼ਾਮਤ ਲੈ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਘਰੋਗੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਬਾਰੇ
ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿੱਧਾ ਨਾਟ ਖੇਡਣ ਵਾਸਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੇਡਣ ਲਈ ਕਈ ਕੁੱਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਮਰਾਸਣਾਂ ਇਹ ਗਿੱਧਾ ਨਾਟ ਖੇਡਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਘਰੋਗੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਗਿੱਧਾ ਨਾਟ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਹਾਸ ਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਘਰੋਗੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਿੱਧਾ ਨਾਟ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ: 1. ਸੱਸੇ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਵੱਸਣਾ 2. ਹਾਏ ਹਾਏ ਨੀ ਮੇਰੀ ਸੌਂਕਣ 3. ਨਨਾਣ ਭਰਜਾਈ ਇੱਥੋਂ ਅਸੀਂ ਨਨਾਣ ਭਰਜਾਈ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਗਿੱਧਾ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਨਨਾਣ ਅਤੇ ਭਰਜਾਈ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੱਚੀਆਂ ਅਤੇ ਚੰਗੀਆਂ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਨਾਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਤੇ ਮਾਣ ਅਤੇ ਭਰਜਾਈ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੇ। ਨਨਾਣ ਆਪਣੇ ਬਾਬਲ ਦਾ ਘਰ ਸਮਝਦੀ ਹੈ ਤੇ ਭਰਜਾਈ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਾ। ਦੋਵੇਂ ਉੱਪਰੋਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ਼ ਬੋਲਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਹਨ। ਪਰ ਇੱਕ ਭਰਜਾਈ ਨਨਾਣ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਓਪਰੇ ਮਰਦ ਨਾਲ ਵੇਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਨਨਾਣ ਫਿਰ ਭਰਜਾਈ ਦੀਆਂ ਮਿੰਨਤਾਂ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਰਲੇ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਭਾਬੀ ਮੇਰੀ ਚੰਦ ਵਰਗੀ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰੱਜ ਨੀ ਆਵੇ।
ਅਸ਼ਲੀਲ ਇਸ਼ਕ ਪੇਚਿਆਂ ਬਾਰੇ
ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਉਂਞ ਵੀ ਬੜੀਆਂ ਮੱਛਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅਸ਼ਲੀਲ ਤੋਂ ਅਸ਼ਲੀਲ ਗੱਲ ਕਰ ਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿੰਨੀ ਅਸ਼ਲੀਲ ਗੱਲ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਰਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਗਿੱਧੇ ਦੇ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਕੁੱਝ ਐਸੇ ਨਾਟਕ ਵੀ ਖੇਡਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਨਾਲ਼ ਗੜੁੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਹ ਹਨ: 1. ਸਾਧਾ ਸੱਚ ਦੱਸ ਵੇ 2. ਆਏ ਰੋੜਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਸਾਧ 3. ਮਾਹੀ ਮੇਰਾ ਲੂਣ ਘੋਟਣਾ 4. ਮੈਂ ਖੜੀ ਬੋਹੜ ਦੇ ਥੱਲੇ ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਰੋੜਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਸਾਧ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਗਿੱਧਾ ਨਾਟ ‘ਆਏ ਰੋੜਾਂ ਸਾਧ ਵਿੱਚ’ ਸਾਧਾਂ ਦੀ ਲਿੰਗ ਭੁੱਖ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਾਧ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਮੰਡਲ, ਵਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ, ਗਲ ਵਿੱਚ ਮਾਲ਼ਾ ਪਾਈ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਆ ਅਲ਼ਖ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੁੜੀਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗਿੱਧਾ ਚੁੱਕਦੀਆਂ ਹਨ: ਆਏ ਰੋੜਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਸਾਧ ਆਏ ਰੋੜਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਸਾਧ ਮੰਗਦੇ ਕੁੱਕੜ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਮੰਗਦੇ ਕੁੱਕੜ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ। ਪਰ ਸਾਧ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਘਾਟ ਨਹੀਂ। ਕੁੜੀਆਂ ਸਵਾਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜ਼ਮੀਨ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਰਾਬ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਹਰ ਗੱਲ ਤੋਂ ਨਾਂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਖੀਰ ਕੁੜੀਆਂ ਆਪ ਹੀ ਕਹਿ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਦੱਸ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਨੱਚਦਾ ਹੋਇਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: ਆਏ ਰੋੜਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਸਾਧ ਆਏ ਰੋੜਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਸਾਧ ਮੰਗਦੇ ਭੋਰਾ ਕੁ ਸਵਾਦ ਮੰਗਦੇ ਭੋਰਾ ਕੁ ਸਵਾਦ। ਫਿਰ ਕੁੜੀਆਂ ਗਿੱਧਾ ਪਾ ਪਾ ਕੇ ਨੱਚ ਨੱਚ ਕਮਲ਼ੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਤਰੀਆਂ ਗਿੱਧਾ ਨਾਟਕ ਖੇਡਣ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਝਾਕਾ ਜਾਂ ਡਰ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ ਸਗੋਂ ਬੜੀ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ਼ ਖੇਡਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਹਾਇਕ ਪੁਸਤਕਾਂ: 1. ਚੰਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ - ਹਿੰਦੀ ਨਾਟਯ ਸਾਹਿਤਯ ਔਰ ਰੰਗ-ਮੰਚ ਕੀ ਮੀਮਾਂਸਾ। 2. ਰਾਸ ਔਰ ਰਾਮਾਨਵਯੀ ਕਾਵਯ 3. ਬੀਬੀ ਗੁਰਮੀਤ ਕੌਰ, ਪਿੰਡ ਰਾਹੋਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ। 4. ਬੀਬੀ ਸਵਰਨਜੀਤ, ਪਿੰਡ ਕਾਲੋਕੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ। 5. ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਰੇਸ਼ਮੇ ਮਰਾਸਣ ਪਿੰਡ ਭਲਾਈਪੁਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ। 6, ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਨਾਟ ਪਰੰਪਰਾ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ – ਡਾ. ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਔਲਖ 7. ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਲੋਕ ਨਾਟ ਪਰੰਪਰਾ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ – ਡਾ. ਰਵੇਲ ਸਿੰਘ 8. ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਰੂਪ, ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਵਿਕਾਸ – ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਫੁੱਲ।
ਜਾਗੋ ਨਾਟਕ
ਗਿੱਧੇ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ‘ਜਾਗੋ’ ਹੈ ਜੋ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਭਾਵ ਗਿੱਧੇ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਰੂਪ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਇਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਨਾਟ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਲੋਕ ਨਾਟ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਧੀਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਮੰਡਲ਼ੀਆਂ ਨਕਲ, ਜਲਸਾ, ਸਾਂਗ, ਰਾਸ ਜਾਂ ਅਖਾੜੇ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ ਨਾਟ ਦੀ ਪਰਪੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਮੂਹਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਰਸਮ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਅਤੇ ਕੋਈ ਤਿੱ-ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਂਦਿਆਂ ਸਹਿਵਨ ਹੀ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਜਾਗੋ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਜਾਗੋ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਨਾਟ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਜੋ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਨ੍ਰਿਤ ਨਾਟ, ਸੰਗੀਤ ਨਾਟ, ਗੀਤ ਨਾਟ, ਨਕਲ, ਅਭਿਨਯ, ਨੌਟੰਕੀ, ਸਾਂਗ, ਜਲੂਸ, ਝਾਕੀ ਸਭ ਕੁੱਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।
ਜਾਗੋ ਦੀ ਗਿੱਧੇ ਨਾਲ਼ੋਂ ਵਿਲੱਖਣਤਾ
ਜਾਗੋ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਿਰੋਲ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਰਾਤ ਵੇਲ਼ੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ਾ ਲੋਕ ਨਾਟ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਾਗੋ ਕਿਸੇ ਮੰਚ ਜਾਂ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਖੇਡੀ ਜਾਂ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਇਹ ਪਾਤਰ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਿੱਥ ਮੁਕਾ ਕੇ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਗਲ਼ੀ ਮੁਹੱਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਲੂਸ, ਝਾਕੀ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੇਖਣ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਧਰੇ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਬਸ ਜ਼ਰਾ ਬੂਹਿਓਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਜਾਂ ਕੋਠੇ ਉੱਪਰੋਂ ਝਾਤੀ ਮਾਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜਾਗੋ ਆਪ ਉਹਨਾਂ ਕੋਸ ਪੱਜਦੀ ਹੈ। ਓਪਰੀ ਨਜ਼ਰਿਆਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਗੋ ਦੀ ਕੋਈ ਗੋਂਦ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦੀ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਵੀ ਬਹੁਤ ਢਿੱਲਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਾਰੀ ਜਾਗੋ ਹੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਨਿਸ਼ਾਲ ਐਕਟ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਇੱਕ ਮੰਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਆਮ ਛੇੜ ਛਾੜ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਹੜਦੁੰਬ ਦੀ ਸਿਖ਼ਰ ਤੇ ਪੁੱਜਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਸਥਾਨ ਤੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਾਰਜ ਦੀ ਇਕਸਾਰਤਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਜਾਗੋ ਦਾ ਮੰਤਵ
ਜਾਗੋ ਦਾ ਮੰਤਵ ਵੀ ਇਕਹਿਰਾ ਹੈ। ਛੇੜ, ਮਸ਼ਕਰੀ, ਟੋਕਰ, ਟਿੱਚਰ, ਚਹੇਡ, ਠੱਠਾ, ਮਖੌਲ, ਵਿਅੰਗ ਅਤੇ ਨਿਰ ਚੁਹਲ ਮੁਹਲ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਪਰਪੱਕ ਕਰਨਾ।
ਜਾਗੋ ਦੀ ਮੰਚਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ
ਜਾਗੋ ਦੀ ਮੰਚਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅੱਤ ਸਹਿਜ ਅਤੇ ਸਹਿਵਨ ਹੈ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਾਣ ਪੀਣ ਪਿੱਛੋਂ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ, ਕੱਤਰੀਆਂ, ਨੱਢੀਆਂ,ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਬੁੱਢੀਆਂ ਠੇਰੀਆਂ ਸਭ ਝੁਰਮਟ ਬਣਾ ਕੇ ਵਿਆਹ ਵਾਲ਼ੇ ਘਰ ਆ ਜੁੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਆਰੀਆਂ ਕੰਜਕਾਂ ਸਾਦੀਆਂ ਸੁੱਥਣਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਵਿਆਹੀਆਂ ਪੀੜ ਪਾ ਕੇ ਉੱਚਾ ਸਿਰ ਗੁੰਦ, ਸਿੰਗ, ਤਵੀਤ, ਸੱਗੀ ਫੁੱਲ, ਪਿੱਪਲ ਪੱਤੀਆਂ, ਬਾਜੂ ਬੰਦ, ਪੰਜੇਬਾਂ ਪਾ ਕੇ ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫੱਬਣ ਦਾ ਆਹਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਨੇ। ਬੁੱਢੀਆਂ ਠੇਰੀਆਂ ਵੀ ਕਾਲ਼ੀ ਸੂਫ਼ ਦੇ ਘੱਗਰੇ, ਸਲਾਰੀਆਂ, ਦੁਮੜਾ ਆਦਿ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੱਥਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਲੀਆਂ ਨੂੰ ਮਹਿੰਦੀ ਨਾਲ਼ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਬਾਗ ਚੋਪ ਫੁਲਕਾਰੀ ਦੀ ਬੁੱਕਲ਼ ਮਾਰੀ ਜਾਗੋ ਕੱਢਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਹਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਲਿਸ਼ਕਦੀ ਬਲਟੋਹੀ ਉੱਪਰ ਆਟੇ ਦੇ ਜਗਦੇ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪਾਲ਼ਾਂ ਸਜਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਲਟੋਹੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਪਰ ਡੂੰਘਾ ਚੱਪਣ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੜੇਵਿਆਂ ਅਤੇ ਤੇਲ ਨਾਲ਼ ਭਰ ਕੇ ਜਗਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਗਮਗ ਬਲਦੀ ਬਲਟੋਹੀ ਦੁਆਲ਼ੇ ਹੀ ਜਾਗੋ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕਾਰਜ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਚਕੀ ਕਾਰਜ ਦਾ ਸਥਲ ਕੋਈ ਮੰਚ ਜਾਂ ਥੜਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਰਾਮ ਨਗਰ ਦੀ ਰਾਮ ਲੀਲਾ’ ਵਾਂਗ ਇਸ ਦਾ ਐਕਟਿੰਗ ਏਰੀਆ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜਾਗੋ ਕੱਢਣਾ: ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਜਾਗੋ
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜਾਗੋ ਕੱਢਣ ਦੀ ਰਹੁ-ਰੀਤ ਦਾ ਨਿਭਾਉ ਹੁੰਦਾ ਐ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੰਞਾਂ ਰਾਤ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਬਰਾਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਰੀਕੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਨੀਆਂ ਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਜਾਗੋ ਕੱਢਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਗਲ਼ੀਆਂ ਤੇ ਬਰਾਤ ਦੇ ਬੈਠਣ ਵਾਲ਼ੀ ਥਾਂ ਤੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਸਨ। ਜਾਗੋ ਕੱਢਣਾ ਸ਼ਰੀਕੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਗਦੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਾਗੋ ਕੱਢਣ ਦੀ ਰੀਤ ਵਿਆਹੁਲੀ ਕੁੜੀ ਤੇ ਵਿਆਹੁਲੇ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਭਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਾਗੋ ਕੱਢਣ ਸਮੇਂ ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਣ ਦਾ ਨਿਭਾਅ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਭਰੇ ਪਲਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜਾਗੋ ਕੱਢਣ ਲੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਹੁਣ ਘੜੇ ਦੀ ਥਾਂ ਪਿੱਤਲ਼ ਦੀ ਗਾਗਰ ਜਾਂ ਛੋਟੀ ਗਾਗਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਦੋਣਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗਾਗਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵਾਲ਼ੀ ਥਾਂ ਵਧੇ ਹੋਏ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਗੁੰਨੇ ਹੋਏ ਆਟੇ ਨੂੰ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਕੰਧ ਵਾਂਗ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਗਾਗਰ ਦੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਦੀਵੇ ਰੱਖਣ ਸਮੇਂ ਉਹ ਥੱਲੇ ਨਾ ਡਿੱਗ ਸਕਣ। ਦੀਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦਾ ਤੇਲ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਦੀਵੇ ਗਾਗਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਪਰ ਤੇ ਹੋਰ ਗਾਗਰ ਦੇ ਵਧੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਕਰਮ ਨੂੰ ਜਾਗੋ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਗੋ ਮਾਮੀ ਜਾਂ ਭਾਬੀ ਸਿਰ ਤੇ ਚੁੱਕਦੀ ਹੈ। ਜਾਗੋ ਨੂੰ ਸਿਰ ਤੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਤੁਰਨ ਸਮੇਂ ਲੜਕੀਆਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਨੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਜਾਗੋ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਾਗੋ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਔਰਤਾਂ ਸ਼ਰੀਕੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਘਰਾਂ ਤੇ ਗਲ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕਗੀਤਕ ਰਹੁ ਰੀਤਾਂ ਦਾ ਨਿਭਾਅ ਵੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਰੁਕ ਕੇ ਗਿੱਧਾ ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ‘ਜਾਗੋ ਕੱਢਣਾ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜਾਗੋ ਕੱਢਣ ਸਮੇਂ ਇਹ ਗੀਤ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ: ਉੱਠ ਜਾਗ ਮਿੰਦੀਏ ਨੀ ਤੇਰੇ ਮਾਮੇ ਆਏ ਉੱਠ ਜਾਗ ਮਿੰਦੀਆ ਨੀ ਤੇਰੀ ਨਾਨੀ ਦੇ ਜਾਏ ਤੇਰੀ ਨਾਨੀ ਦੇ ਜਾਏ ਗੱਡ ਦਾਜ ਲਿਆਏ।
ਅਜੋਕੀ ਜਾਗੋ
ਪੁਰਾਤਨ ਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕੱਢੀ ਜਾ ਰਹੀ ਜਾਗੋ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਅੰਤਰ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਅੰਤਰ ਦੇਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਬਰਾਤਾਂ ਭਾਵ ਜੰਞਾਂ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਕੀ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਤ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਦੋਂ ਬਰਾਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਰੀਕੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਨੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਜਾਗੋ ਕੱਢ ਕੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਹੁਣ ਜਾਗੋ ਵਿਆਹ ਦੇ ਦਿ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਗਾਉਣ ਬਿਠਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦਾਦਕਿਆਂ ਨਾਨਕਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਹੀ ਸਾਹਮਣੇ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਗੋ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜੇ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਗਾਗਰ ਜਾੰ ਬਲਟੋਹੀ ਨੂੰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਤਲ਼ ਦੀ ਗਾਗਰ ਜਾੰ ਬਲਟੋਹੀ ਉੱਤੇ ਆਟੇ ਦੇ ਦੀਵੇ ਬਣਾ ਕੇ ਰੂੰ ਦੀਆਂ ਵੱਟੀਆਂ ਵੱਟ ਕੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦਾ ਤੇਲ ਪਾ ਕੇ ਦੀਵੇ ਜਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਗਰ ਜਾਂ ਦੋਹਣੀ ਦੇ ਢੱਕਣ ਉੱਤੇ ਵੜੇਵੇਂ ਕੁੱਟ ਕੇ ਅਤੇ ਤੇਲ ਪਾ ਕੇ ਬਾਲ਼ੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਤਕ ਬਲ਼ਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਾਗੋ ਨੂੰ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਇੰਨੂੰ ਸਿਰ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਚੁੱਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਛੱਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਡੰਡਾ, ਕੁੱਤੇ ਬਿੱਲੀ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਾਗੋ ਆਪਣੇ ਜਲੌਅ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਗਲ਼ੀਆਂ, ਫਿਰਨੀ ਤੇ ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਰੀਕੇ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਘਰ ਜਾਗੋ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਘਰ ਜਾਗੋ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਵੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਗਨ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਅੱਲ੍ਹੜ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਮਸਤੀ ਵੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਪਰਨਾਲ਼ੇ ਭੰਨਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮੰਜੀ ਉਲਟਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਹਾਸੇ ਠੱਠੇ ਦਾ ਕੋਈ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਮਨਾਉਂਦਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਗੋ ਵਿੱਚ ਢੋਲੀ ਨਹੀੰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਹੁਣ ਦੀ ਜਾਗੋ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਢੋਲੀ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਰੌਣਕ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੋਰ ਸ਼ਰਾਬਾ ਵੀ ਕੁੱਝ ਵਧੇਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਗੋ ਕੱਢਣ ਦਾ ਮੰਤਵ ਲੋਕਾੰ ਨੂੰ ਜਗਾ ਜਗਾ ਕੇ ਗਾ ਗਾ ਕੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਨਾ ਤੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਤੇ ਰੌਣਕ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਹੈ। ਜਾਗੋ ਕੱਢਣ ਸਮੇਂ ਆਂਢ ਗੁਆਂਢ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਸਿੱਠਣੀਆਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਰਸ, ਸੁਹਜ ਤੇ ਹਾਸ ਵਿਅੰਗ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਾਗੋ ਵਿੱਚ ਜੋ ਗੀਤ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਉਹ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਜਾਗੋ ਦਾ ਆਰੰਭ ਇੰਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: 1. ਜਾਗੋ ਕੱਢਣੀ ਮੜ੍ਹਕ ਨਾਲ਼ ਤੁਰਨਾ
ਬਈ ਵਿਆਹ ਕਰਤਾਰੇ ਦਾ
ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਫੇਰਨੀ ਜਾਗੋ
ਬਈ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਰਨਾਲੇ ਭੰਨਣੇ
ਚੱਕ ਚਰਖਾ ਪਰ੍ਹਾਂ ਕਰ ਪੀੜ੍ਹੀ
ਬਈ ਜਾਗੋ ਲਈ ਰਾਹ ਛੱਡ ਦੇ।
2. ਲੰਬੜਾ ਜੋਰੂ ਜਗਾ ਲੈ ਵੇ ਜਾਗੋ ਆਈ ਆ
ਸ਼ਾਵਾ ਬਈ ਹੁਣ ਜਾਗੋ ਆਈ ਆ
ਸੋਨ ਚਿੜੀ ਰੁਸ਼ਨਾ ਲੈ ਵੇ
ਰਵਾਇਤੀ ਚੀਨੀ ਵਰਣਮਾਲਾ
ਰਵਾਇਤੀ ਚੀਨੀ ਵਰਣਮਾਲਾ (Pinyin: Zhèngtǐzì/Fántĭzì) ਚੀਨੀ ਲਿਖਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਉਹ ਅੱਖਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 1946 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵੇਂ-ਬਣਾਏ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤਾਈਵਾਨ, ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਅਤੇ ਮਕਾਉ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। thumb|ਫ਼ਿੱਲੀਪਾਈਨਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਚੀਨੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰੀ
ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਨਾਟਕ
ਅਜੋਕੀ ਜਾਗੋ
ਚੁੱਪ ਕਰ ਬੀਬੀ ਮਸਾਂ ਸਵਾਈ ਆ
ਰਵਾਇਤੀ ਚੀਨੀ ਵਰਣਮਾਲਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨੀ ਲਿੱਪੀਆਂ
ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਨਾਟਕ
ਅਜੋਕੀ ਜਾਗੋ
ਲੋਰੀ ਦੇ ਕੇ ਪਾਈ ਆ, ਉੱਠ ਖੜੂਗੀ
ਅੜੀ ਕਰੂਗੀ, ਚੱਕਣੀ ਪਊਗੀ, ਐਵੇਂ ਸੜੂਗੀ
ਜਾਗੋ ਆਈ ਆ -। 3. ਆਉਂਦੀ ਕੁੜੀਏ ਜਾਂਦੀ ਕੁੜੀਏ
ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਝਾਵਾਂ
ਬਈ ਛੱਡ ਖਹਿੜਾ ਬਾਹਮਣਾ ਦਾ
ਤੈਨੂੰ ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਦੱਸ ਪਾਵਾਂ
ਆਉਂਦੀ ਕੁੜੀਏ ਜਾਂਦੀ ਕੁੜੀਏ
ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਗਾਨੀ
ਨੀ ਮਾਪੇ ਤੈਨੂੰ ਘੱਟ ਰੋਣਗੇ
4. ਗਵਾਂਢੀਓ, ਜਾਗਦੇ ਕਿ ਸੁੱਤੇ
ਆਪ ਤੇ ਚਾਚਾ ਸੁੱਤਾ ਰਹਿ ਗਿਆ
ਗਵਾਂਢੀਓ, ਜਾਗਦੇ ਕਿ ਸੁੱਤੇ।
5. ਬੋਲੇ ਨੀ ਬੰਬੀਹਾ ਬੋਲੇ, ਸ਼ਾਵਾ ਨੀ ਬੰਬੀਹਾ ਬੋਲੇ
ਭੰਨ ਦਿਉ ਨੀ ਇਸ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਛੱਜੂ ਨੂੰ
ਤੋੜ ਦਿਉ ਨੀ ਇਸ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਛੱਜੂ ਨੂੰ।
6. ਨੀ ਜਾਗੋ ਵਿੱਚੋਂ ਤੇਲ ਮੁੱਕਿਆ
ਕੋਈ ਪਾਊਗਾ ਨਸੀਬਾਂ ਵਾਲ਼ਾ
ਬੇਗਮ ਪਾਰਾ
thumb|ਬੇਗਮ ਪਾਰਾ ਬੇਗਮ ਪਾਰਾ (ਨੀ ਜ਼ੁਬੇਦਾ ਉਲ ਹੱਕ ; 25 ਦਸੰਬਰ 1926 - 9 ਦਸੰਬਰ 2008) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾ ਸੀ ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ 1940 ਅਤੇ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸੀ। ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 50 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਸੰਜੇ ਲੀਲਾ ਭੰਸਾਲੀ ਦੀ ਸਾਵਰੀਆ (2007) ਵਿੱਚ ਸੋਨਮ ਕਪੂਰ ਦੀ ਦਾਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਾਲ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਕੀਤੀ। 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੀ ਇੱਕ ਗਲੈਮਰ ਗਰਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਲਾਈਫ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਧੀਆ ਸੰਵੇਦਨਾ ਭਰਪੂਰ ਤਸਵੀਰਾਂ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੈਸ਼ਨ ਰੱਖਿਆ ਸੀ।
ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਨਾਟਕ
ਅਜੋਕੀ ਜਾਗੋ
ਨੀ ਜਾਗੋ ਵਿੱਚੋਂ ਤੇਲ ਮੁੱਕਿਆ।
ਬੇਗਮ ਪਾਰਾ
ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ
ਬੇਗਮ ਪਾਰਾ ਦਾ ਜਨਮ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ (ਅਜੋਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ) ਵਿੱਚ ਜੇਹਲਮ ਵਿੱਚ ਜ਼ੁਬੇਦਾ ਉਲ ਹੱਕ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਮੀਆਂ ਅਹਿਸਾਨੁਲ-ਹੱਕ, ਇੱਕ ਜੱਜ ਸਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੀ ਰਿਆਸਤ, ਹੁਣ ਉੱਤਰੀ ਰਾਜਸਥਾਨ, ਦੀ ਨਿਆਂਇਕ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਇਸਦੀ ਸਰਵਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਜੱਜ ਬਣੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਵਧੀਆ ਕ੍ਰਿਕਟਰ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਬਹੁਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਪਰ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ ਬੀਕਾਨੇਰ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ। ਉਸਨੇ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਮਸਰੁਰੁਲ ਹੱਕ, ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਾ ਬਣਨ ਲਈ 1930 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਬੰਬਈ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਬੰਗਾਲੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਪ੍ਰੋਤਿਮਾ ਦਾਸਗੁਪਤਾ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ।
ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਨਾਟਕ
ਅਜੋਕੀ ਜਾਗੋ
ਜਾਗੋ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਿੱਧੇ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਮਾਸ਼ੇ ਤੇ ਸੁਆਂਗ ਰਚਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਤੇਸ ਪਵਾ ਕੇ ਜਾਗੋ ਅਗਲੇ ਘਰ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੋਲੀਆਂ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ: 1. ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਸੁਰਮਾ ਪਾ ਕੇ ਕੁੜੀ ਹੋਈ ਸਹੁਰਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ
ਬੇਗਮ ਪਾਰਾ
ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ
ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਹ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਭਾਬੀ ਦੀ ਚਮਕੀਲੀ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਉਲਝ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਕਈ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮਿਲਣ-ਜੁਲਦੀ ਸੀ। ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਲੁੱਕ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਨਗੇ। ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇੱਕ ਆਫਰ ਸ਼ਸ਼ਧਰ ਮੁਖਰਜੀ ਅਤੇ ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਬੇਝਿਜਕ ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ ਮੰਨ ਲਈ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।
ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਨਾਟਕ
ਅਜੋਕੀ ਜਾਗੋ
ਹੱਸ ਹੱਸ ਮਿਲਣ ਸਹੇਲੀਆਂ ਕੋਈ ਵਿਛੜਾ ਮਿਲਦਾ ਯਾਰ
ਬੇਗਮ ਪਾਰਾ
ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ
ਉਸਨੇ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਅਭਿਨੇਤਾ ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਅਭਿਨੇਤਾ ਨਾਸਿਰ ਖਾਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਅਦਾਕਾਰ ਅਯੂਬ ਖਾਨ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਸਨ। ਬੇਗਮ ਪਾਰਾ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮੀਆਂ ਅਹਿਸਾਨ-ਉਲ-ਹੱਕ ਜਲੰਧਰ, ਇੱਕ ਜੱਜ ਸਨ ਜੋ ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੀ ਰਿਆਸਤ, ਹੁਣ ਉੱਤਰੀ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਇਸਦੀ ਸਰਵਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਜੱਜ ਬਣੇ। ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਦੀ 1974 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲਈ 1975 ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲੀ ਗਈ, ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਹ ਵਾਪਸ ਭਾਰਤ ਆ ਗਈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਨਾਟਕ
ਅਜੋਕੀ ਜਾਗੋ
ਢਾਠੀ ਤੇ ਬੂਟੀ ਪਾ ਜਾ, ਰੱਖੂੰਗਾ ਤੈਨੂੰ ਯਾਦ।
ਬੇਗਮ ਪਾਰਾ
ਮੌਤ
9 ਦਸੰਬਰ 2008 ਨੂੰ 82 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਨਾਟਕ
ਅਜੋਕੀ ਜਾਗੋ
2. ਕੋਈ ਵੇਚੇ ਸੁੰਢ ਜਵੈਣ, ਕੋਈ ਵੇਚੇ ਰਾਈ
ਬੇਗਮ ਪਾਰਾ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁੰਬਈ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2008 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1926 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ
ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਨਾਟਕ
ਅਜੋਕੀ ਜਾਗੋ
ਖ਼ਬਰਦਾਰ ਰਹਿਣਾ ਵੇ, ਚੌਂਕੀ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀ ਆਈ।
3. ਮੇਰੀ ਗਿੱਧੇ ਵਿੱਚ ਤੋਰ ਦੇਖ ਸੁਹਣਿਆ
ਇਸ ਦੀ ਡਿੱਗ ਪਈ ਡੋਰ, ਚੁੱਕ ਸਹੁਣਿਆ।
ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਗੋ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣਾ ਅੰਦਰਲਾ ਗ਼ੁਬਾਰ, ਤਾਹਨਿਆਂ, ਮਿਹਣਿਆਂ, ਹਾਸਿਆਂ, ਮਖੌਲਾਂ ਨਾਲ਼ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਅੱਜ ਕਲ ਜਿੱਥੇ ਜਾਗੋ ਦਾ ਸਰੂਪ ਬਦਲਿਆ, ਉੱਥੇ ਬੋਲੀਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵੀ ਬਦਲਿਆ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਕੱਲ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਭਿੰਨ ਹਨ।
ਜਾਗੋ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵੱਖ ਵੱਖ ਧਾਰਨਾਵਾਂ
ਲੜਕੇ ਜਾਂ ਲੜਕੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲ਼ੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨਾਨਕਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੇ ਆਂਗਿਕ ਅਤੇ ਵਾਚਿਕ ਤਮਾਸ਼ੇ ਨੂੰ ਜਾਗੋ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਆਂਗਿਕ ਅਤੇ ਵਾਚਿਕ ਤਮਾਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਧਾਰਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਲਰਕੇ ਜਾਂ ਲੜਕੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲ਼ੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਟੋਕਣੀ ਉੱਤੇ ਦੀਵੇ ਬਾਲ਼ ਕੇ ਵਰ ਜਾਂ ਕੰਨਿਆ ਦੀ ਭਰਜਾਈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਔਰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਟੋਕਣੀ ਸਿਰ ਤੇ ਚੁਕਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ।ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਮੁਹੱਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁਮਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਗੋ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਇੱਕ ਰੀਤ ਅਨਸਾਰ ਕੁੰਭ ਜਾਂ ਟੋਕਣ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਭਰ ਕੇ ਉਸ ਉੱਪਰ ਜਗਦੇ ਦੀਵਿਆਂ ਨੂੰ ਰੱਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਪਰਕਰਮਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸਵਾਸ ਸੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬਦਰੂਹਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤ ਆਤਮਾਵਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਨੱਸ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ਼ ਪ੍ਰੇਤ ਆਤਮਾਵਾਂ ਲਾੜੇ ਜਾਂ ਲਾੜੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀੰ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਲੋਕ ਧਾਰਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਟੋਕਣੀ ਨੂੰ ਕਾਇਆ ਦਾ, ਦੀਵਾ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਲੋਕ ਧਾਰਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇੰਨਾ ਤਿੰਨਾ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਅਲੌਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਦਰੂਹਾਂ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਾਗੋ ਬਾਰੇ ਇਹ ਵੀ ਧਾਰਨਾ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਤੋੰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਜਦੋਂ ਲਾੜੇ ਜਾਂ ਲਾੜੀ ਨੂੰ ਮਹਿੰਦੀ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਔਰਤਾਂ ਸਾਰੀ ਜਾਗਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਇਸ ਰਸਮ ਨੂੰ ‘ਜਾਗ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਇਹੋ ਜਾਗ ‘ਜਾਗੋ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਬਰਾਤ ਕਈ ਕਈ ਦਿਨ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਬਰਾਤ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਔਰਤਾਂ ਸਾਰੀ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਨੱਚਦੀਆਂ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਵਾਂਗ ਭਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਵਿਸਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਰਸਮ ਤੋਂ ਹੀ ਜਾਗੋ ਦੀ ਰਸਮ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਧਾਰਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਹੁਲੇ ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਗੋ ਕੱਢਣ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਆਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਟੋਕਣੀ ਉੱਤੇ ਗੁੰਨੇ ਹੋਏ ਆਟੇ ਨਾਲ਼ ਥਾਲੀ ਟਿਕਾ ਕੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਘਿਉ ਦੇ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਘਿਉ ਦੇ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੰਜ, ਸੱਤ ਜਾਂ ਗਿਆਰਾਂ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਘਿਉ ਦੇ ਦੀਵਿਆਂ ਦੇ ਹਿੰਦਸਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਕਸਰ ਲਾੜੇ ਦੀ ਮਾਮੀ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਟੋਕਣੀ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਨਕਿਆਂ ਦਾਦਕਿਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਹੁਲੇ ਗਿੱਧੇ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਾਗੋ ਕੱਢਣ ਸਮੇਂ ਨਾਨਕਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਈਆਂ ਮੇਲਣਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮਾਮੀ ਅਤੇ ਮਾਸੀ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਮਹੱਤਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਲੋਕ ਵੀ ਮੇਲ ਆਈਆਂ ਮਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਨੱਚਦੀਆਂ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਦਰਸ਼ਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਗੋ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਜਾਗੋ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ
ਜਾਗੋ ਨੂੰ ਮਰਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਉੱਪਰ ਲਗਾਈਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਉੱਪਰ ਲਗਾਈਆਂ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਗੋ ਵਰਗੇ ਮੌਕੇ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਨ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਜਾਗੋ ਕੱਢਣ ਵੇਲ਼ੇ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਦੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਰਮਾਨਾਂ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਇਸ ਸਮੇਂ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤੋੜ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਲੀ ‘ਸੁਤੰਤਰ’ ਔਰਤ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਾਗੋ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਇਹ ਬੋਲੀ ਹੈ: ਉੱਚੇ ਬੁਰਜ ਖੜੋਤਿਆ ਵੇ ਸੱਜਣਾਂ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਤੇ ਚਿਣ ਚਿਣ ਕੇ ਆਊਗੀ ਮੌਤ ਮਰ ਜਾਵੇਂਗਾ ਚੋਬਰਾ ਭੁੰਜੇ ਰੁਲਣਗੇ ਤੇਰੇ ਖੇਸ ਵੇ ਵੇ ਕੀ ਭਾਣਾ ਵਰਤਿਆ ਮੇਰੀ ਨਾ ਚੱਲਦੀ ਕੋਈ ਪੇਸ਼ ਵੇ। ਇਸ ਬੋਵੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਾਗੋ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਹੋਰ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਅਨੇ, ਮਿਹਣੇ, ਹਾਸੇ ਮਖੌਲ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਗਾ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦੱਬੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਾਗੋ ਕੱਢਣ ਸਮੇਂ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਜਿਹੜੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਤਮਾਸ਼ੇ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਤਮਾਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਇੱਛਾਵਾਂ, ਲੋੜਾਂ ਅਤੇ ਅਰਮਾਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਾਗੋ ਸਮੇਂ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸੰਕਲਪਾਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿੱਕਲ ਕੇ ਨਿਰੋਲ ਔਰਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਾਗੋ ਉੱਪਰ ਬਲ਼ਦੇ ਚਿਰਾਗ਼ ਉਸ ਅੰਦਰਲੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਾਗੋ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਬਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਦੱਬੇ ਅਰਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਦਾ ਯਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗੋ ਕੱਢਣ ਦੌਰਾਨ ਬਲ਼ਦੇ ਦੀਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਪਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਮੂਹ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਾਗੋ ਕੱਢਣ ਸਮੇਂ ਔਰਤਾਂ ਘਰ ਦੇ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਢਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਰਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਵੱਲੋਂ ਉਸਾਰੇ ਗਏ ਪਰਿਵਾਰਿਕ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕੜੀ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋੰ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਤੇ ਖੁਰਲੀਆਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਵੀ ਮਰਦ ਵੱਲੋਂ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾੰ ਘਰਾਂ ਦੇ ਪਰਨਾਲ਼ੇ ਢਾਹੁਣਾ ਖੂਹ ਦੀਆਂ ਟਿੰਡਾਂ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣਾ ਆਦਿ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ ਮਰਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਰਦ ਵੱਲੋੰ ਉਸਾਰੇ ਗਏ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਉਪਜੀਵਕਾ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਮਰਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਜਾਗੋ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਤਮਾਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੁਕਤ ਹੋਏ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮਾਜਿਕ ਵਿਰੋਧ ਵਾਲ਼ੇ ਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਮਾਨਵ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜਾਗੋ ਦਾ ਮਤਲਬ
ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜਾਗੋ ਕੱਢਣ ਦੀ ਰਹੁ ਰੀਤ ਦਾ ਨਿਭਾਅ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਤ ਦੀ ਰੋਟੀ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਗੋ ਕੱਢਣਾ ਵਿਆਹ ਮੌਕੇ ਇਕੱਤਰ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਹਾਸੇ ਮਖੌਲ ਤੇ ਮਨ ਪ੍ਰਚਾਵੇ ਦਾ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਮਾਨਵ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜਾਗੋ ਕੱਢਣ ਪਿੱਛੇ ਧਰਨਾ ਹੈ, ਜਾਗੋ ਦਾ ਸਰੂਪ ਦੇਖ ਕੇ ਬਦਰੂਹਾਂ ਜਾਂ ਭੈੜੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਪਿੰਡ ਜੂਹ, ਗਲ਼ੀ ਮੁਹੱਲਿਆਂ ਤੇ ਸ਼ਰੀਕੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਘਰਾੰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਚਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਵ ਵਿਆਹੀ ਜੋੜੀ ਨੂੰ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀਆਂ। ਜਾਗੋ ਵਿੱਚ ਗਾਗਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਰੱਖੇ ਚਾਰ ਦੀਵੇ ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹਨ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਚਾਰਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਭੈੜੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਰੱਖੇਗੀ। ਜਾਗੋ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਦੀਵਾ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਗਾਗਰ ਕਾਇਆ ਦਾ ਅਤੇ ਦੀਵੇ ਦਾ ਬਲਣਾ ਅਗਨੀ ਦੇਵਤੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਹਨਾੰ ਦਾ ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਅਲੌਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਜਾਗੋ ਵਿੱਚ ਆਏ ਪਰਿਵਰਤਨ
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੀ ਜਾਗੋ ਤੇ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਜਾਗੋ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆ ਗਏ ਹਨ। ਤ੍ਰੀਮਤਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਦੀਵਿਆਂ ਵਾਲ਼ੀ ਜਾਗੋ ਦੀ ਥਾਂ ਚੁੱਪ ਚੁਪੀਤੇ ਜਨਮ ਦਿਨ ਵਾਲ਼ੇ ਕੇਕ ਵਰਗੀ ਜਾਅਲੀ ਜਿਹੀ ਜਾਗੋ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਬਿਜਲੀ ਲਾਟੂ ਜਗਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਮਾਡਰਨ ਜਾਗੋ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠਾਂ ਬੋਲੀਆਂ ਅਜੇ ਵੀ ਓਹੀ ਹਨ:
ਵੇ ਸਰਦਾਰੋ, ਲੰਬੜਦਾਰੋ
ਜਾਗੋ ਵਿੱਚੋਂ ਤੇਲ ਮੁੱਕਿਆ
ਜਾਗੋ ਵਿੱਚ ਮੁੱਕੀ ਬੈਟਰੀ
ਇਕੱਲੀ ਜਾਗੋ ਹੀ ਨਹੀਂ,ਵਿਆਹ ਦੀਆੰ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਮਕ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
ਸਹਾਇਕ ਪੁਸਤਕਾਂ:
ਲੋਕ ਸਾਜ
ਲੋਕ ਗਾਇਕੀ ਉਂਜ ਤਾਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਸਾਜਾ ਤੋਂ ਹੀ ਰੰਗ ਕਾਇਮ ਰੱਖ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਵਸਰ ਉੱਤੇ ਢੋਲ, ਢੋਲਕੀ, ਘੜਾ, ਇਕਤਾਰਾ, ਅਲਗੋਜ਼ੇ, ਵੰਝਲੀ, ਢੱਡ, ਸਾਰੰਗੀ, ਰਬਾਰ, ਡਫਲੀ ਤੇ ਕਾਟੋ ਆਦਿ ਲੋਕ-ਸਾਜ਼ਾ ਦੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ।
ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ-ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਨਾਟ ਕਲਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਨਵੇਕਲੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਹੈ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਹੈ।ਭਾਵੇਂ ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਬਹੁਤਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪੇਂਡੂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਗ ਹੈ।ਲੋਕੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਰਸ ਮਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵੰਤ ਹੋਂਦ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾਂ ਨਕਲੀਆਂ ਤੇ ਰਾਸਧਾਰੀਆ ਦੇ ਟੁਲਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨਾ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।ਲੋਕ-ਨਾਟ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਸਾਡੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਹਿਤਕ ਨਾਟਕ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਇਸ ਅਮੀਰ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਲੋਕ-ਨਾਟ ਕਿਸੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜਾਨਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਾਟ-ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਉਤਸਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਹਾਇਕ ਪੁਸਤਕਾਂ: 1. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂੰਨੀ, ਲੋਕ ਧਰਾ, ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫ਼ਾਉਂਡੇਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ। 2. ਆਚਾਰੀਆ ਚੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ, ਹਿੰਦੀ ਨਾਟਕ ਸਾਹਿਤਯ ਔਰ ਰੰਗ ਮੰਚ ਕੀ ਮੀਮਾਂਸਾ 3. ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲੋਕ ਵਿਰਸਾ, ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ 4. ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਡਾ. ਜਸਵਿੰਦਰ
ਚੱਡੀ ਬਨੈਨ ਗੈਂਗ
ਚੱਡੀ ਬਨੈਨ ਗੈਂਗ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਇੱਕ ਅਪਰਾਧੀ ਮੰਡਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਹਿੰਸਕ ਮੰਡਲੀ ਹੈ ਜੋ ਕੱਛਾ ਬਨੈਨ ਪਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਸਿਰਫ ਕੱਛਾ ਬਨੈਨ ਪਾ ਕੇ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਉੱਪਰ ਤੇਲ ਜਾਂ ਚਿਕੜ ਦੀ ਮਾਲਿਸ਼ ਕਰਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਨੇ ਮੁੰਹ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਤੌਰ ਤਰੀਕੇ
ਇਹ ਲੋਕ 5-6 ਜਾਂ 8-10 ਮੰਡਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਦਿਨ ਸਮੇਂ ਕੁਰ੍ਤਾ ਅਤੇ ਧੋਤੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ, ਬੱਸ ਅੱਡੇ ਅਤੇ ਕਲੋਨੀਆਂ ਦੇ ਖ਼ਾਲੀ ਪਲਾਟਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੰਡਲੀ ਭਿਖਾਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਘਰ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਈ ਘਰਾਂ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਜਗ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਜੀ ਜਗ੍ਹਾਂ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪਛਾਣ
ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਮੰਡਲੀ ਦੇ ਲੋਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਬੀਲੇ ਪਰਾਧੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਪਰਾਧੀ ਕਬੀਲੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਮੰਡਲੀਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਰਿਪੋਰਟ
1999 ਵਿੱਚ ਇਸ ਗਰੁਪ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਮੰਡਲੀਆਂ ਉਤਰਾਖੰਡ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਰਾਜਸਥਾਨ ਅਤੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਗਈਆਂ।
ਗਿਰਫ਼ਤਾਰੀ
ਇਹ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਫੜੇ ਗਏ। ਚੱਡੀ ਬਨੈਨ ਗੈਂਗ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਬੋਰੀਵਾਲੀ ਵਿੱਖੇ ਘੇਰਾ ਪਾਉਣ ਉੱਪਰ ਕੁੱਝ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਰਫ਼ਤਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੈਂਗ
ਛੜਾ (ਫ਼ਿਲਮ)
ਛੜਾ ਇੱਕ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਾਮੇਡੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ, ਜੋ ਜਗਦੀਪ ਸਿੱਧੂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਏ ਐਂਡ ਏ ਅਡਵਾਈਜ਼ਰਸ ਅਤੇ ਬਰਾਟ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ ਅਤੇ ਨੀਰੂ ਬਾਜਵਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਾਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਇਹ ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਆਦਮੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਲਾੜੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਖ਼ਰ ਇੱਕ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਆਹ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ 30 ਸਤੰਬਰ 2018 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ 8 ਮਈ 2019 ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ 21 ਜੂਨ 2019 ਦਾ ਦਿਨ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਤਹਿ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਜ਼ੀ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਕੰਪਨੀ ਕੋਲ ਹਨ।
ਉਤਪਾਦਨ
ਅਗਸਤ 2018 ਦੇ ਆਖਰੀ ਹਫ਼ਤੇ ਦਿਲਜੀਤ ਦੁਸਾਂਝ ਦੁਆਰਾ ਛੜਾ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ 30 ਸਤੰਬਰ 2018 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ 8 ਮਈ 2019 ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Pages with unreviewed translations ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2018 ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ
ਲਾਓਸ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ
ਸੰਵਿਧਾਨ ਧਰਮ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਹੈ. ਕੁਝ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਤਹਿਤ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ, ਧਾਰਮਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਖਾਸ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਆਈ. ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੈਰ-ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਸਮੂਹਾਂ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਸਮੂਹਾਂ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰ ਘਟਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਧਿਕਾਰੀ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਪੂਜਾ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਗਾਰੰਟੀਸ਼ੁਦਾ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਲਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਖਤ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ। ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਈਸਾਈਆਂ ਦੁਆਰਾ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਭਿਆਸ ਲਈ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ. ਲਾਓ ਪੀਪਲਜ਼ ਰੈਵੋਲਿaryਸ਼ਨਰੀ ਪਾਰਟੀ (ਐਲਪੀਆਰਪੀ) ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫਰੰਟ ਸੰਸਥਾ ਲਾਓ ਫਰੰਟ ਫਾਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੰਸਟਰੱਕਸ਼ਨ (ਐਲਐਫਐਨਸੀ) ਧਾਰਮਿਕ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ। ਧਾਰਮਿਕ ਅਭਿਆਸ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਫ਼ਰਮਾਨ (ਫ਼ਰਮਾਨ 92) ਧਾਰਮਿਕ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਾਧਨ ਸੀ। ਫਰਮਾਨ 92 ਨੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਅੰਤਮ ਸਾਲਸੀ ਵਜੋਂ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਸੰਸਥਾਗਤ ਬਣਾਇਆ. ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਫ਼ਰਮਾਨ ਦਾ 2002 ਵਿਚ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਕੁਝ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ.
ਧਾਰਮਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ
ਸੰਵਿਧਾਨ, ਜੋ 1991 ਵਿਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਧਰਮ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਥਾਨਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ. ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ ਆਰਟੀਕਲ 30 ਧਰਮ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਅਕਸਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ ਆਰਟੀਕਲ 9, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੂਹਾਂ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ. ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਧਾਰਾ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਧਾਰਾ 9 ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਭਿਆਸਾਂ, ਖਾਸ ਤੌਰ' ਤੇ ਧਰਮ ਬਦਲਣ ਅਤੇ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟਵਾਦ ਦੇ ਫੈਲਣ 'ਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾਉਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਧਿਕਾਰਤ ਐਲਾਨ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੰਡਣ, ਭਟਕਾਉਣ ਜਾਂ ਅਸਥਿਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ. ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਤਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪੀੜਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ. ਕੁਝ ਪਿਛਲੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਲਈ ਅਚਾਨਕ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ਯੋਗ ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ ਦਿੱਤੇ. ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਥਾਨਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਕਸਰ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਜਾਦੀ ਬਾਰੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੋਏ।
ਉਬਾਲ ਦਰਜਾ
ਉਬਾਲ ਦਰਜਾ, ਵਾਯੂਮੰਡਲੀ ਦਬਾਅ ਤੇ ਜਿਸ ਤਾਪਮਾਨ ਤੇ ਦ੍ਰਵ ਉਬਲਣ ਲਗਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਉਬਾਲ ਦਰਜਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਦਾ ਉਬਾਲ ਦਰਜਾ 373 °K ਜਾਂ 100 °C ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਬਾਲ ਦਰਜਾ ਹੀਲੀਅਮ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿ ਕਿ 4.22 °K ਕੈਲਵਿਨ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰੀਨੀਅਮ ਜੋ ਕਿ 5869 °K ਹੈ ਅਤੇ ਟੰਗਸਟਨ ਜਿਸ ਦਾ ਉਬਾਲ ਦਰਜਾ 5828 °K ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ
ਅਮਲਾਪੁਰਮ
ਅਮਲਾਪੁਰਮ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਗੋਦਾਵਰੀ ਜ਼ਿਲੇ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਅਮਲਾਪੁਰਮ ਮੰਡਲ ਅਮਲਾਪੁਰਮ ਰੈਵੇਨਿਊ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦਾ ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨਲ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਕੋਨਸੀਮਾ ਦੇ ਡੈਲਟਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਰੇਤਲੀ ਬਿੱਲੀ
ਰੇਤਲੀ ਬਿੱਲੀ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Sand Cat; ਰੇਤਲੀ ਦੂਨ ਬਿੱਲੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਬਿੱਲੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਨਸਲ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਰੇਤਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਸਲ ਦੀਆਂ ਬਿੱਲੀਆਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦਿੱਕਤ ਦੇ ਰਹਿ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪਾਲਤੂ ਬਿੱਲੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਛੋਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀ ਹਨ ਪਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਠੰਢ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਹਾਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਰਾਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵੀ ਪੰਜ ਮੀਲ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫਰ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਤੈਅ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹਿ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿੱਲੀਆਂ
ਸੱਤਿਆਵਤੀ ਦੇਵੀ
ਸੱਤਿਆਵਤੀ ਦੇਵੀ (1904–1945) ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ 'ਜੋਨ ਆਫ਼ ਆਰਕ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਪਰਿਵਾਰ
ਉਹ ਸਵਾਮੀ ਸ਼ਰਧਨੰਦ ਦੀ ਪੋਤੀ ਅਤੇ ਵਕੀਲ ਧਨੀ ਰਾਮ ਅਤੇ ਵੇਦ ਕੁਮਾਰੀ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਦਿੱਲੀ ਕੱਪੜਾ ਮਿੱਲਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।
ਲਿਖਤਾਂ
ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਨੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਟ੍ਰੈਕਟ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਸਕਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੱਤਿਆਵਤੀ ਦੇਵੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਇੱਕ ਟੁਕੜੇ, ਜਿਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੈ 'ਬਹਿਨ ਸੱਤਿਆਵਤੀ ਕਾ ਜੇਲ ਸੰਦੇਸ਼' (ਭੈਣ ਸਤਿਆਵਤੀ ਦਾ ਜੇਲ ਸੰਦੇਸ਼) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ: ਇਹ ਤੁਹਾਡੀ ਜੇਲ੍ਹ ਗਈ ਭੈਣ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਹੈ ਭੈਣ ਸੱਤਿਆਵਤੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਢਿੱਲ ਨਾ ਕਰੋ ਜੇ ਲੋੜ ਪਵੇ ਤਾਂ ਬਲਦੀਆਂ ਲਾਟਾਂ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਮਾਰੋ ਪਵਿੱਤਰ ਲੜਾਈ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹੋ, ਕਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਹਟੋ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰੋ ਗੋਲੀਆਂ ਜਾਂ ਡੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਨਾ ਡਰੋ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਆਦਮੀਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਗੇ ਕਰੋ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੱਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅੱਗ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬੁਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਗਾਣੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲਾਮਬੰਦ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਜਾਪਦੇ ਸਨ।
ਮਾਨਤਾ
ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਇੱਕ ਹੀਰੋ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 1972 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਸੱਤਿਆਵਤੀ ਕਾਲਜ ( ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ) ਦਾ ਨਾਮ ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਔਰਤਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1945 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1904
ਜ਼ੌਨ ਲੀ ਹੂਕਰ
ਜ਼ੌਨ ਲੀ ਹੂਕਰ (ਅਗਸਤ 22, 1912 or 1917 – ਜੂਨ  21, 2001) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਬਲਿਊਜ਼ ਗਾਇਕ, ਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਗਿਟਾਰਿਸਟ ਸੀ। ਸ਼ੇਅਰਕ੍ਰਪਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਉਹ ਡੈਲਟਾ ਬਲੂਜ਼ ਦੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਗਿਟਾਰ-ਸਟਾਈਲ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਲਈ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਆਇਆ। ਹੂਕਰ ਅਕਸਰ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਬਲੂਜ਼ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਮਿਸੀਸਿਪੀ ਹਿੱਲ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਲੂਜ਼ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਤੱਤ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਡ੍ਰਾਈਵਿੰਗ-ਤਾਲ ਬੂਗੀ ਸਟਾਈਲ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ 1930 -1940 ਦੀਆਂ ਪਿਆਨੋ-ਉਤਾਰਿਆ ਗਿਆ ਬੂਗੀ-ਵੂਗੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਗਾਣੇ "ਬੁਗੀ ਚਿਲਨ" (1948), "ਕ੍ਰਾਲਲਿੰਗ ਕਿੰਗ ਸੱਪ" (1949), "ਡਿੰਪਲਸ" (1956), "ਬੂਮ ਬੂਮ" (1962) ਅਤੇ "ਇਕ ਬੋਰਬੋਨ, ਇੱਕ ਸਕੌਚ, ਇੱਕ ਬੀਅਰ "(1966). ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਐਲਬਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦ ਹੈਲਰ (1989), ਮਿਸਟਰ ਲੱਕੀ (1991), ਚਿਲ ਆਉਟ (1995) ਅਤੇ ਡੂਟ ਲੌਕ ਬੈਕ (1997) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਯੂ.ਕੇ। ਹਾਈਲਰ (ਗਾਣੇ "ਆਈ ਮਿਜ਼ ਇਨ ਦਿ ਮੂਡ" ਲਈ) ਅਤੇ ਚਿਲ ਆਉਟ (ਐਲਬਮ ਲਈ) ਨੇ ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਗ੍ਰੈਮੀ ਜਿੱਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ   ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਡੌਕ ਲੌਬ ਬੈਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੈਸਟ ਲਈ ਡਬਲ-ਗ੍ਰੀਮੀ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰੰਪਰਾਗਤ ਬਲੂਜ਼ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਅਤੇ ਵੋਕਲਸ ਨਾਲ ਬੇਸਟ ਪੋਂਪ ਕੌਰਬ੍ਰੇਸ਼ਨ (ਵੈਨ ਮੋਰੀਸਨ ਨਾਲ)।
ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਹੂਕਰ ਦੀ ਜਨਮ ਤਾਰੀਖ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ; ਸਾਲ 1912, 1915, 1917, 1920, ਅਤੇ 1923 ਦੇ ਵਰਨਣ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਰੋਤ 1917 ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਹੂਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ 1920 ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ. ਸੰਨ 1920 ਅਤੇ 1 9 30 ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੂਚਨਾ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ 1912 ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਾਲ 2017 ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾਸ਼ੁਦਾ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੋਈਆਂ।
right|thumb|282x282px|ਹੁਕਰ ਮਾਸੀ ਹਾਲ, ਟੋਰਾਂਟੋ ਵਿੱਚ।  ਫੋਟੋ: ਜੀਨ-ਲੂਚ ਅਰੀਲਿਨ
ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ
ਉਸ ਦੇ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਵਿਚ, ਹੂਕਰ ਨੂੰ 1980 ਵਿੱਚ ਬਲਿਊਜ਼ ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ,  ਅਤੇ 1991 ਵਿੱਚ ਰੌਕ ਐਂਡ ਰੋਲ ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ।2000 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰੈਮੀ ਲਾਈਫ ਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਐਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ,  ਅਤੇ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਵਾਕ ਆਫ਼ ਫੇਮ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸਟਾਰ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਗਾਣੇ, "ਬੋਗੀ ਚਿਲਨ" ਅਤੇ "ਬੂਮ ਬੂਮ", ਨੂੰ ਰੈਕ ਐਂਡ ਰੋਲ ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, "500 ਸ਼ੋਅਜ਼ ਜੋ ਸ਼ੈਪੇਡ ਰੌਕ ਐਂਡ ਰੋਲ"।  "ਬੂਗੀ ਚਿਲਨ" ਨੂੰ "ਸੈਂਡਿਅਨਾਂ ਦੇ ਗੀਤ" ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਇੰਡਸਟਰੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2001
ਕਬਿਤਾ ਸਿਨਹਾ
ਕਬੀਤਾ ਸਿਨਹਾ (ਜਨਮ : ਕੋਲਕਾਤਾ, 1931–1999) ਇੱਕ ਬੰਗਾਲੀ ਕਵਿੱਤਰੀ, ਨਾਵਲਕਾਰਾ, ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਕਾਰਕੁੰਨ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਧੁਨਿਕਵਾਦੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਬੰਗਾਲੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਘਰੇਲੂ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਚੁੱਕੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰੜ ਨਾਲ ਇਹ ਥੀਮ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਲਿਕਾ ਸੇਨਗੁਪਤਾ ਅਤੇ ਤਸਲੀਮਾ ਨਸਰੀਨ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਿਆ।
ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 1951 ਵਿੱਚ ਕਲਕੱਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰੈਜੀਡੈਂਸੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੌਧਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕ ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਚੌਧਰੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਵਿਦਰੋਹੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਉਹ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਅਸਹਿਮਤੀ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਸਹਿਮਤੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਾਕਤ ਸੀ ਜਦੋਂ ਨਹਿਰੂਵਾਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਰਹੀ ਸੀ।
ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪੁਰੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ - ਇਹ ਉਹ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਆਸੂਤੋਸ਼ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਕਰੇਗੀ। ਸੰਪਾਦਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੇ ਕੁਝ ਸਾਲ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 1965 ਵਿਚ, ਉਹ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਮੇਂ, ਦਰਭੰਗਾ, ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸਟੇਸ਼ਨ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸੀ। 1966 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਕਵਿਤਾ ਰਸਾਲਾ ਡੇਨਿਕ ਕਬੀਟਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਕਬੀਤਾ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਸਮਰਥਕ ਸੀ। ਉਹ ਰੇਡੀਓ ਰਾਹੀਂ ਲੜਾਈ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਸੀ।
1981 ਵਿਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਇਓਵਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੇਖਕ ਦੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
1980 ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।
ਸਾਲ 1998 ਵਿੱਚ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
ਸਾਹਿਤਕ ਕੈਰੀਅਰ
ਕਬੀਤਾ ਸਿਨਹਾ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਕਵੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਬੀਤਾ ਸਿਨਹਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਬੰਗਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾਵਲਕਾਰ ਵਜੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ ਸੀ ਹਰਜੋਨ ਰਾਗੀ ਜੁਆਬਤੀ (ਚਾਰ ਗੁੱਸੇਖੋੋੋਰ ਔਰਤਾਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਏਕਟੀ ਖੜਾਪ ਮੇਅਰ ਗੋਲਪੋ (ਇਕ ਬੁਰੀ ਲੜਕੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, 1958), ਐਨ ਆਇਕਾ ਪ੍ਰਤਿਨਾਇਕਾ (ਹੀਰੋਇਨ, ਐਂਟੀ-ਹੀਰੋਇਨ, 1960) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋੋਏ।
ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਵੀ ਲਿਖ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਵਿਤਾ, ਐਸ ਅਹਜ ਸੁੰਦਰੀ (ਸੌਖੀ ਸੁੰਦਰਤਾ), ਸਿਰਫ 1965 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈ ਸੀ। 1976 ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਬੀਤਾ ਪਰੇਮਸਵਰਵਾਰੀ (ਕਵਿਤਾ ਦੇਵੀ) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ।
ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਜਿਬਨ ਪਾਥੋਰ ਪ੍ਰੋਟਿਮਾ (ਸਦਾ ਲਈ ਪੱਥਰ ਦੇਵੀ), ਈਸਵਰਕੇ ਹੱਵਾਹ (ਹੱਵਾਹ ਰੱਬ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ), ਜਾਂ ਹੇ ਪੋਮੇਨਰ ਜੋਨੀਓ ਫਾਇਰ ਆਸ਼ੀ (ਅਪਮਾਨ ਲਈ ਵਾਪਸ) ਵਰਗੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ' ਔਰਤ ਦੇ ਚਾਹੇ ਮਰਦ ਰੂਪਕ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਹੋਰ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਹਰੀਨਾ ਬੇਰੀ (ਦੁਸ਼ਮਣ ਹਿਰਨ, 1985), ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਐਸ ਹਰਸ਼ਤਾ ਕਬੀਤਾ (ਚੁਣੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ 1987 ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ ਸਨ।
ਖੁਸਰਿਆਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਨਾਵਲ, ਪੌਰੁਸ਼ ( ਸਾਹਿਤਕ ਤੌਰ ' ਤੇ ਮਰਦਾਨਗੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿਰਲੇਖ: ਦ ਥਰਡ ਸੈਕਸ, 1984) ਨੇ 1986 ਵਿੱਚ ਨਥਮਲ ਭੂਵਾਲਕਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ।
ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਉਸਨੇ ਲਗਭਗ 50 ਕਿਤਾਬਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਸੁਲਤਾਨਾ ਚੌਧਰੀ ਦੇ ਕਲਮ ਨਾਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਵਿਆਪਕ ਕਵਿਤਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕਿਤਾਬਾਂ
ਨਾਵਲ
ਕਵਿਤਾਵਾਂ
ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1998 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1931
ਅਮੇਠੀ
ਅਮੇਠੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦ੍ਰਸ਼ਟਿਕੋਣ ਵਲੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੋਕਸਭਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਜ਼ਤ ਵਾਲਾ ਗਾਂਧੀ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
੨੧੩
213 (21 ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੈ।
ਅਕਤੂਬਰ-ਦਸੰਬਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ
ਸੇਮੀ
ਸਲੇਮਪੁਰ ਮਸੰਦਾਂ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਜਲੰਧਰ ਪੂਰਬੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਰਾਖੇਲ ਵੀਕਾਜੀ
ਰਾਖੇਲ ਵੀਕਾਜੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕਾ, ਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ ) ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ
ਮੁੱਖ ਗਾਇਕ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਔਰਤਾਂ
ਮਾਲਪੁਆ
ਮਾਲਪੁਆ ਇੱਕ ਤਰਾਂ ਦਾ ਪੈਨਕੇਕ ਹੁੰਦਾ ਜੋ ਕੀ ਇੱਕ ਤਰਾਂ ਦੀ ਮਿਠਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਜਗਨਨਾਥ ਨੂੰ ਸਕਲ ਧੂਪ ਦੀ ਤਰਾਂ (ਸਵੇਰੇ ਪਰਸ਼ਾਦ ਦੀ ਤਰਾਂ) ਚੜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੌਸ਼ ਸਕਰਾਂਤੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਮਾਲਪੁਆ ਬੰਗਾਲੀ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਲਪੁਏ ਨੂੰ ਮਟਨ ਕੜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਕਈ ਗੈਰ-ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਲੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪਕਵਾਨ
ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ
ਗਰੁੱਪ O(3,1) ਦੇ ਐਲੀਮੈਂਟਾਂ ਨੂੰ (ਹੋਮੋਜੀਨੀਅਸ) ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਭੌਤਿਕੀ ਮੋੜ ਨਾਲ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਖੋਜਣ ਲਈ ਦੇਖੋ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਡੈਰੀਵੇਸ਼ਨਾਂ ।
ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਗਰੁੱਪ ਅੰਤਰਾਲ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਦਾ ਗਰੁੱਪ ਹੈ। ਅੰਤਰਾਲ (ਇੰਟਰਵਲ) ਨੂੰ 4-ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਟਰਾਂਸਲੇਸ਼ਨ ਗਰੁੱਪ ਰਾਹੀਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੁੰਦਾ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਪਰਿਵਰਤਨ ਉਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅੰਤਰਾਲ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਰਿਜਿਨ ਨੂੰ ਫਿਕਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ । ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਬਾਇਲੀਨੀਅਰ ਅਕਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਰੁੱਪਾਂ ਦੀ ਥਿਊਰੀ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ) ਤੋਂ ਢੁਕਵੇਂ ਗਰੁੱਪ ਦਾ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਲਿੰਕ ਕੀਤੇ ਆਰਟੀਕਲ ਵਿੱਚ, ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ Φ ਦੇ ਨਾਲ η (ਇਸਦੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਵਿੱਚ) ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਗਣਿਤ
ਸਰਲਤਮ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਬੂਸਟ ਹੈ। ਇਸ਼ਾਰੇ ਵਜੋਂ, x-ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੂਸਟ ਇਸਤਰਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ;
ਜਿੱਥੇ
ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਫੈਕਟਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ
ਹੋਰ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਰੋਟੇਸ਼ਨਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ O(3,1) ਦੇ ਸਬਗਰੁੱਪ SO(3) ਦੇ ਐਲੀਮੈਂਟ ਵੀ । ਇੱਕ ਸਧਾਰਣ ਹੋਮੋਜੀਨੀਅਸ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਸ਼ੁੱਧ ਬੂਸਟ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਗੁਣਨਫਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਇਨਹੋਮੋਜੀਨੀਅਸ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਦਲਾਓ ਰਾਹੀਂ ਹੋਈ ਹੋਮੋਜੀਨੀਅਸ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ (ਪਰਿਵਰਤਨ) ਉਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸਪੇਸ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਲਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ (PT) ।
ਤੈਰਦੇ ਪੱਥਰ
ਤੈਰਦੇ ਪੱਥਰ (ਜਾਂ ਚੱਲਦੇ ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਤੁਰਦੇ ਪੱਥਰ) ਪੱਥਰਾਂ ਦਾ ਪੱਧਰੀ ਸਤਹਿ 'ਤੇ ਫਿਸਲਨ ਦਾ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੱਥਰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਹੀ ਨਰਮ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੱਥਰ ਕਦੇ ਲੰਮੇ ਸਿੱਧੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੋੜ ਕੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਤੈਰਦੇ ਪੱਥਰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਰੇਸਟ੍ਰੈਕ ਪਲਾਯਾ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੀ ਡੈੱਥ ਵੈਲੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ, ਨੇਵਾਡਾ ਦਾ ਲਿਟਲ ਬੋਨੀ ਕਲਾਇਰੇ ਪਲਾਯਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੱਥਰ
ਬਬੇਲੀ
ਪਿੰਡ ਬਾਰੇ
ਬਬੇਲੀ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਸੰਬੰਧੀ ਅੰਕੜੇ
2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਬੇਲੀ --
ਰੇਚਲ ਨਿਕੋਲਸ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)
ਰੇਚਲ ਐਮਿਲੀ ਨਿਕੋਲਸ (ਜਨਮ 8 ਜਨਵਰੀ 1980) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਮਾਡਲ ਹੈ। 1990 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵੇਲੇ ਨਿਕੋਲਸ ਨੇ ਮਾਡਲਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ। 2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਨੇ ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਡਰਾਮਾ ਫ਼ਿਲਮ ਆਟਮ ਇਨ ਨਿਊਯਾਰਕ (2000) ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸ਼ੋਅ ਸੈਕਸ ਐਂਡ ਦ ਸਿਟੀ (2002) ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ 4 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੱਕ-ਐਪੀਸੋਡ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। 2017-18 ਦੀ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਮਾਰਕ ਟੀ.ਐੱਨ.ਟੀ. ਦੇ ਮਸਹੂਰ ਸ੍ਹੋਅ :ਦਾ ਲਿਬੇਰਨਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।