cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ਰਘੁਬਰ ਦਾਸ
ਸਿਆਸੀ ਯਾਤਰਾ
ਰਘੁਬਰ ਦਾਸ ਝਾਰਖੰਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗੈਰ-ਆਦੀਵਾਸੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਹਨ। 59 ਸਾਲਾ ਰਘੁਵਰ ਦਾਸ ਸਾਲ 1977 ਵਿੱਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣੇ। ਸਾਲ 1980 ਵਿੱਚ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸਰਗਰਮ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਉਸਨੇ 1995 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜਮਸ਼ੇਦਪੁਰ ਪੂਰਬੀ ਤੋਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਲੜੀ ਅਤੇ ਵਿਧਾਇਕ ਬਣੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਪੰਜਵੀਂ ਵਾਰ ਇਸੇ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਜਿੱਤੇ ਹਨ। ਸਾਲ 1995 ਵਿੱਚ ਤਤਕਾਲੀਨ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਜਮਸ਼ੇਦਪੁਰ ਪੂਰਬੀ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟਿਕਟ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਗੋਵਿੰਦਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਦਾਸ 15 ਨਵੰਬਰ 2000 ਤੋਂ 17 ਮਾਰਚ 2003 ਤੱਕ ਰਾਜ ਦੇ ਕਿਰਤ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ, ਫਿਰ ਮਾਰਚ 2003 ਤੋਂ 14 ਜੁਲਾਈ 2004 ਤੱਕ ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ 12 ਮਾਰਚ 2005 ਤੋਂ 14 ਸਤੰਬਰ 2006 ਤੱਕ ਝਾਰਖੰਡ ਦੇ ਵਿੱਤ, ਵਣਜ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ।. ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦਾਸ 2009 ਤੋਂ 30 ਮਈ, 2010 ਤੱਕ ਝਾਰਖੰਡ ਮੁਕਤੀ ਮੋਰਚਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਗੱਠਜੋੜ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤ, ਵਣਜ, ਟੈਕਸ, ਊਰਜਾ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਕਾਸ, ਮਕਾਨ ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਸੰਸਦੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਉਪ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਰਹੇ।
ਧੁੰਦ
right|thumb| ਸਾਂਤਾ ਬਾਰਬਰਾ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ [[ਜੰਗਲੀ ਅੱਗ|ਬੁਰਸ਼ ਅੱਗ ਤੋਂ ਮੋਜਾਵੇ ਮਾਰੂਥਲ ਉੱਤੇ ਧੁੰਦ, 2016 ਦੇ ਜੂਨ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਫਿਲਟਰ ਦੇ ਫੋਟੋ ਖਿੱਚਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।]] thumb| ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ [[ਸਿਡਨੀ ਵਿੱਚ ਬੁਸ਼ਫਾਇਰ ਦਾ ਕਹਿਰ।]] thumb| ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਾਮਰਾਜ, ਜੂਨ, 2016 ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਤੋਂ ਮੋਜਾਵੇ ਉੱਤੇ ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਜੋਂ ਧੁੰਦ, [[ਸੂਰਜ ਦੇ ਉਲਟ, ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।]] thumb| ਧੁੰਦ ਕਾਰਨ ਲਾਲ ਬੱਦਲ, ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਕਣਾਂ 'ਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਖਿੰਡਣ ਕਾਰਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਰੇਲੇ ਸਕੈਟਰਿੰਗ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।]] thumb| ਮੌਨਟੇਰੀ, [[ਮੋਂਤੇਰੇਈ|ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਅੱਗ ਦੌਰਾਨ ਧੁੰਦ।]] ਧੁੰਦ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧੂੜ, ਧੂੰਏਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁੱਕੇ ਕਣ ਹਵਾ ਦੀ ਅਸਪਸ਼ਟ ਦਿੱਖ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਵਿੱਚ ਮੁਅੱਤਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਵਿਸ਼ਵ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਕੋਡਾਂ ਦੇ ਮੈਨੂਅਲ ਵਿੱਚ ਧੁੰਦ, ਬਰਫ਼ ਦੀ ਧੁੰਦ, ਭਾਫ਼ ਦੀ ਧੁੰਦ, ਧੁੰਦ, ਧੁੰਦ, ਧੂੰਆਂ, ਜੁਆਲਾਮੁਖੀ ਸੁਆਹ, ਧੂੜ, ਰੇਤ ਅਤੇ ਬਰਫ਼ ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖਿਤਿਜੀ ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਧੁੰਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ (ਸੁੱਕੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਹਲ ਵਾਹੁਣਾ), ਆਵਾਜਾਈ, ਉਦਯੋਗ, ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਅੱਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਦੂਰੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨੇੜੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼) ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਧੁੰਦ ਭੂਰੇ ਜਾਂ ਨੀਲੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਧੁੰਦ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨੀਲੇ ਸਲੇਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਧੁੰਦ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਖੁਸ਼ਕ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਧੁੰਦ ਦਾ ਗਠਨ ਸੰਤ੍ਰਿਪਤ, ਨਮੀ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਧੁੰਦ ਦੇ ਕਣ ਸੰਘਣਾਕਰਨ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਫ਼ ਸੰਘਣੀਕਰਨ ਅਤੇ ਧੁੰਦ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਦੇ ਗਠਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਧੁੰਦ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ "ਗਿੱਲੀ ਧੁੰਦ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ, ਧੁੰਦ ਸ਼ਬਦ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਮੁਅੱਤਲ ਕੀਤੇ ਗਿੱਲੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦਿੱਖ-ਘਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਐਰੋਸੋਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਐਰੋਸੋਲ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਰਸਾਇਣਕ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਬਲਨ ਦੌਰਾਨ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਲਫਰ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ 'ਤੇ ਸਲਫਰਿਕ ਐਸਿਡ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਉੱਚ ਸਾਪੇਖਿਕ ਨਮੀ, ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਵਹਾਅ (ਹਵਾ) ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿੱਲੇ-ਧੁੰਦ ਵਾਲੇ ਐਰੋਸੋਲ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਹਿੱਸਾ ਰੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਲਣ ਵੇਲੇ ਛੱਡੇ ਗਏ ਮਿਸ਼ਰਣਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਟੈਰਪੇਨਸ । ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਗਿੱਲੀ ਧੁੰਦ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਰਮ-ਸੀਜ਼ਨ ਦੀ ਘਟਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਧੁੰਦ ਦੇ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰ ਹਰ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਅਨੁਕੂਲ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ
ਧੁੰਦ ਅਕਸਰ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮੁਅੱਤਲ ਕੀਤੀ ਧੂੜ ਅਤੇ ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਕਣ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਸੁੱਕੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮੌਸਮ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਧੂੰਏਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਫੈਲਣ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੱਟ ਲਟਕਣ ਵਾਲਾ ਕਫ਼ਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਦਿੱਖ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਾਹ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਹ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਖਤਰਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਯੋਗਿਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸੰਘਣੀ ਧੁੰਦ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਧੁੰਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਧੁੰਦ ਦੀ ਰਸਾਇਣਕ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨਿਯੰਤਰਣ ਉਪਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯੂਐਸ ਈਪੀਏ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਸਰਵਿਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸਹਿਯੋਗੀ ਯਤਨ ਵਜੋਂ ਇੰਟਰਏਜੈਂਸੀ ਮਾਨੀਟਰਿੰਗ ਆਫ਼ ਪ੍ਰੋਟੈਕਟਡ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਐਨਵਾਇਰਮੈਂਟਸ (ਇੰਪ੍ਰੋਵ) ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੂਰਵ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਦਿੱਖ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕਲੀਨ ਏਅਰ ਐਕਟ ਇਹ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ 156 ਕਲਾਸ I ਫੈਡਰਲ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦਾ ਦਿਖਣਯੋਗਤਾ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਅਤੇ ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਦਿਖਣਯੋਗਤਾ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਹਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੂਚੀ EPA ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ 'ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਹੈ।
ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਧੁੰਦ
ਧੁੰਦ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਘਰੇਲੂ ਸਮੱਸਿਆ ਵਜੋਂ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਇਹ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਵਾਦਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਧੁੰਦ ਹਵਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਆਸ ਪਾਸ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਸ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਧੁੰਦ ਉੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਜ਼ਾ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। 2013 ਵਿੱਚ, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਅੱਗ ਕਾਰਨ, ਕੁਆਲਾਲੰਪੁਰ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਫੈਲੇ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪੈਲ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਗਏ, ਜੋ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੁਆਹ ਅਤੇ ਕੋਲੇ ਦੀ ਗੰਧ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, 1997 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭੈੜੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ।
ਧੁੰਦ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸੁਮਾਤਰਾ ਟਾਪੂ, ਬੋਰਨੀਓ ਦੇ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਰਿਆਉ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਬਾਗਬਾਨਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਅਤੇ ਖਣਿਜਾਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ਕ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਅੱਗਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਹਨ। ਹਵਾਵਾਂ ਨੇ ਮਲਕਾ ਦੇ ਤੰਗ ਜਲਡਮਰੂ ਤੋਂ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਤੱਕ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਣਾਂ ਅਤੇ ਧੂੰਏਂ ਨੂੰ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਹਨ। 2015 ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਧੁੰਦ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ 2006 ਅਤੇ 2019 ਦੇ ਧੁੰਦ ਵਰਗੇ ਮੌਕੇ ਸਨ ਜੋ 1997, 2013 ਅਤੇ 2015 ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਧੁੰਦ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਸਨ।
ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ
ਧੁੰਦ ਧਰਤੀ ਦੀ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਅਤੇ ਇਮੇਜਿੰਗ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੂਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਚਿੱਤਰਣ ਲਈ ਸੰਘਣੇ ਮਾਹੌਲ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਧੁੰਦ ਦੇ ਕਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਖਿੰਡਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵਿਪਰੀਤਤਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਦੇ ਰੰਗ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੂਰਜ ਧੁੰਦਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੇਠਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਤਾਰੇ ਧੁੰਦ ਨਾਲ ਧੁੰਦਲੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਧੁੰਦ ਦਾ ਧਿਆਨ ਇੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਵੱਲ, ਸੂਰਜ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਧੁੰਦ ਨੂੰ ਟਿੰਡਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਇੱਕ ਏਰੀਅਲ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਇਸਲਈ ਬੱਦਲ, ਧੁੰਦ ਅਤੇ ਧੁੰਦ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਧੁੰਦ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਪੈਕਟ੍ਰਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੋਣਤਮਕ ਹੈ: ਛੋਟੀ (ਨੀਲੀ) ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਲੰਬੇ (ਲਾਲ/ ਇਨਫਰਾਰੈੱਡ ) ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਘੱਟ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੁਪਰ-ਟੈਲੀਫੋਟੋ ਲੈਂਸ ਅਕਸਰ ਚਿੱਤਰ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਪੀਲੇ ਲਾਈਟ ਫਿਲਟਰ ਜਾਂ ਕੋਟਿੰਗਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨਫਰਾਰੈੱਡ (IR) ਇਮੇਜਿੰਗ ਨੂੰ IR-ਪਾਸ ਆਪਟੀਕਲ ਫਿਲਟਰਾਂ ਅਤੇ IR-ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਡਿਟੈਕਟਰਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਨਾਲ, ਉਦੇਸ਼ ਵਾਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ 'ਤੇ ਧੁੰਦ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ
ਕੋਲਹਾਪੁਰ
ਕੋਲਹਾਪੁਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ । ਇਹ ਪੰਚਗੰਗਾ ਨਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਲਹਾਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਹੈ। ਕੋਲਹਾਪੁਰ ਪੁਣੇ ਡਵੀਸਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਨ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਲਹਾਪੁਰ ਇੱਕ ਰਿਆਸਤ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਮਰਾਠੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਭੋਂਸਲੇ ਛਤਰਪਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਮੀਰ ਬੱਬਰ ਅਲੀ ਅਨੀਸ
ਮੀਰ ਬੱਬਰ ਅਲੀ ਅਨੀਸ ਇੱਕ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਮਰਸੀਆ ਗੋ ਸੀ। ਉਹ ਫ਼ਾਰਸੀ, ਹਿੰਦੀ, ਅਰਬੀ, ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਵਰਤਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਦੇ ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਸੀ।
ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਬੱਬਰ ਅਲੀ ਅਨੀਸ ਦਾ ਜਨਮ 1802 ਨੂੰ ਫ਼ੈਜ਼ਾਬਾਦ, ਅਵਧ, ਹੁਣ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਮੀਰ ਮਸਤਹਸਨ ਖ਼ਲੀਕ ਦਾ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮੌਲਵੀ ਹੈਦਰ ਅਲੀ ਅਤੇ ਮੁਫ਼ਤੀ ਹੈਦਰ ਅੱਬਾਸ ਤੋਂ ਅਰਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਪੜ੍ਹੀ। ਉਸਨੇ ਸਪਾਗਿਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਸਵਾਰੀ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸ਼ਿਅਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਾਲਿਦ ਤੋਂ ਸਲਾਹ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦਾ ਤਖ਼ੱਲਸ ਹਜ਼ੀਂ ਸੀ ਪਰ ਬਾਅਦ ਨੂੰ ਸ਼ੇਖ਼ ਇਮਾਮ ਬਖ਼ਸ਼ ਨਾਸਿੱਖ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਅਨੀਸ ਇਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਗ਼ਜ਼ਲ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ, ਮਗਰ ਵਾਲਿਦ ਦੀ ਨਸੀਹਤ ਮੰਨ ਕੇ ਮਰਸੀਆ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਫਿਰ ਕਦੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਮੀਰ ਨਫ਼ੀਸ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਬਾਦ ਪਹਿਲੇ 1859 ਵਿੱਚ ਮਰਸੀਆ ਪੜ੍ਹਨ ਅਜ਼ੀਮਾਬਾਦ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ 1871 ਵਿੱਚ ਨਵਾਬ ਤਹੋਰ ਜੰਗ ਦੇ ਇਸਰਾਰ ਤੇ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੱਕਨ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤਾ।
ਅਨੀਸ ਨੇ ਮਰਸੀਏ ਨੂੰ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਉਸਨੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਰਜ਼ਮੀਆ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਕਮੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਰਣਨ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਜ਼ਬਾਨ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਬਣਾਇਆ। 1874 ਨੂੰ ਲਖਨਊ, ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ।
ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਾ ਨਮੂਨਾ
ਯੇ ਕੌਣ ਸਾ ਵੋਹ ਫ਼ਖ਼ਰ ਕਿ ਜ਼ੀਬਾ ਨਹੀਂ ਹਮਕੋ ਵੋਹ ਕੀਹ ਹੈ ਜੋ ਅੱਲ੍ਹਾ ਨੇ ਬਖ਼ਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹਮਕੋ ਵਾਲਲਾ ਕਸੀ ਚੀਜ਼ ਕੀ ਪਰਵਾ ਨਹੀਂ ਹਮਕੋ ਕਿਆ ਬਾਤ ਹੈ ਖ਼ੁਦ ਖ਼ਵਾਹਿਸ਼-ਏ-ਦੁਨੀਆ ਨਹੀਂ ਹਮਕੋ ਗ਼ਾਫ਼ਲ ਹੈ ਵੋਹ ਦੁਨੀਆ ਕੇ ਮਜ਼ੇ ਜਿਸ ਨੇ ਲੀਏ ਹੈਂ
ਨਿਵੇਦਿਤਾ ਤਿਵਾਰੀ
ਨਿਵੇਦਿਤਾ ਤਿਵਾਰੀ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Nivedita Tiwari) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ ਜੋ ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ ਦੀ <i id="mwEQ">ਭਾਗਾਂਵਾਲੀ - ਬਾਂਤੇ ਅਪਨੀ ਤਕਦੀਰ</i> ਅਤੇ & amp;ਟੀਵੀ ਦੀ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਸੁਪ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਰੁੰਝੁਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ
ਨਿਵੇਦਿਤਾ ਦਾ ਜਨਮ ਅਯੁੱਧਿਆ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਜੇਬੀ ਅਕੈਡਮੀ, ਅਯੁੱਧਿਆ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ।
ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਕੈਰੀਅਰ
ਨਿਵੇਦਿਤਾ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਦੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਕਲਰਸ ਦੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ਬਾਲਿਕਾ ਵਧੂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਗਾਂਵਾਲੀ - ਬੰਤੇ ਅਪਨੀ ਤਕਦੀਰ ਵਿੱਚ ਰੁੰਝੁਨ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਕਾਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇੱਕ ਲੜਕੀ ਜੋ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੋਅ 2010-2012 ਤੱਕ ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਨਿਵੇਦਿਤਾ ਨੇ ਯਹਾਂ ਮੈਂ ਘਰ ਘਰ ਖੇਲੀ ਅਤੇ ਸਟਾਰ ਯਾ ਰੌਕਸਟਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਐਪੀਸੋਡ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ਰਾਮ ਮਿਲਾਈ ਜੋੜੀ ਦੇ ਇੱਕ ਐਪੀਸੋਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਾਂਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।
ਨਿਵੇਦਿਤਾ ਨੇ ਫਿਲਮ <i id="mwOA">ਖਾਪ</i> ਵਿੱਚ ਸੁਰੇਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਜਿਸਦਾ ਉਸਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਉਸੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ ਚੁਣਿਆ ਸੀ। ਫਿਲਮ ਆਨਰ ਕਿਲਿੰਗ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹਦੀ ਹੈ।
2014 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਵਨ ਦੀ ਫਿਰ ਜੀਨੇ ਕੀ ਤਮੰਨਾ ਹੈ ਵਿੱਚ ਦੇਵਯਾਨੀ ਅਤੇ ਨੀਲੀ ਛੱਤਰੀ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਕਾਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਿਵੇਦਿਤਾ ਕਈ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਨਿਵੇਦਿਤਾ ਗੰਗਾ '  ਤੇ ਸੁਪ੍ਰਿਆ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਸੀ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਫਿਲਮ  'ਫਰਾਡ ਸਾਈਂ' ' ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਝਾਅ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ਨ ਇੰਡੀਆ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਥਿੰਕ ਟੈਂਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਿਸਰਚ ਫੈਲੋ ਹੈ ਜੋ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਅਗਵਾਈ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ
ਨਿਵੇਦਿਤਾ ਰਚਨਾਤਮਕ ਲਿਖਣ, ਗਾਉਣ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਬਲੌਗ 'ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪੋਸਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨਿਵੇਦਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਫੈਜ਼ਾਬਾਦ ਵਿੱਚ 4 ਦਸੰਬਰ 2011 ਨੂੰ ਸਵਾਸ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅੰਕੁਰ ਪੇਗੂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਨਿਊ ਇੰਡੀਆ ਜੰਕਸ਼ਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1985 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਭੋਲੇਵਾਲ ਜਦੀਦ
ਭੋਲੇਵਾਲ ਜਦੀਦ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮੀ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ,ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ
ਪਿੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਿਤਾ ਸਰਪੰਚ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਚੁਣੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਮੋਹਸਿਨ ਨਕਵੀ
ਮੋਹਸਿਨ ਨਕਵੀ (1947-1996) ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਵੀ ਸੀ।
ਅਰੰਭਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ
ਨਕਵੀ ਦਾ ਜਨਮ ਡੇਰਾ ਗਾਜ਼ੀ ਖਾਨ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ 5 ਮਈ 1947 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸਈਦ ਚਿਰਾਗ ਹੁਸੈਨ, ਇੱਕ ਕਾਠੀ ਮੇਕਰ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਭੋਜਨ ਵਿਕਰੇਤਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 'ਗੁਲਾਮ ਅੱਬਾਸ' ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ  ਗੁਲਾਮ ਅੱਬਾਸ ਮੋਹਸਿਨ ਨਕਵੀ  ਕਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਛੇ ਭੈਣ ਭਰਾ ਸਨ। ਨਕਵੀ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਮੁਲਤਾਨ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
ਗ਼ਜ਼ਲ
ਯੇ ਦਿਲ, ਯੇ ਪਾਗਲ ਦਿਲ ਮੇਰਾ, ਕ੍ਯੋਂ ਬੁਝ ਗਯਾ, ਆਵਾਰਗੀ ਇਸ ਦਸ਼ਤ ਮੇਂ ਇਕ ਸ਼ਹਰ ਥਾ, ਵੋ ਕ੍ਯਾ ਹੁਆ, ਆਵਾਰਗੀ
ਕਲ ਸ਼ਬ ਮੁਝੇ ਬੇ-ਸ਼ਕਲ ਸੀ, ਆਵਾਜ਼ ਨੇ ਚੌਂਕਾ ਦਿਯਾ ਮੈਂਨੇ ਕਹਾ ਤੂ ਕੌਨ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਕਹਾ, ਆਵਾਰਗੀ
ਇਕ ਤੂ ਕਿ ਸਦੀਓਂ ਸੇ, ਮੇਰੇ ਹਮ-ਰਾਹ ਭੀ ਹਮ-ਰਾਜ਼ ਭੀ ਇਕ ਮੈਂ ਕਿ ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਸੇ ਨਾ-ਆਸ਼ਨਾ, ਆਵਾਰਗੀ
ਯੇ ਦਰਦ ਕੀ ਤਨਹਾਈਆਂ, ਯੇ ਦਸ਼ਤ ਕਾ ਵੀਰਾਂ ਸਫ਼ਰ ਹਮ ਲੋਗ ਤੋ ਉਕਤਾ ਗਏ ਅਪਨੀ ਸੁਨਾ, ਆਵਾਰਗੀ
ਇਕ ਅਜਨਬੀ ਝੋਂਕੇ ਨੇ ਪੂਛਾ, ਮੇਰੇ ਗ਼ਮ ਕਾ ਸਬਬ ਸਹਰਾ ਕੀ ਭੀਗੀ ਰੇਤ ਮੈਂਨੇ ਲਿਖਾ, ਆਵਾਰਗੀ
ਲੇ ਅਬ ਤੋ ਦਸ਼ਤ-ਏ-ਸ਼ਬ ਕੀ, ਸਾਰੀ ਵੁਸਅਤੇਂ ਸੋਨੇ ਲਗੀਂ ਅਬ ਜਾਗਨਾ ਹੋਗਾ ਹਮੇਂ ਕਬ ਤਕ ਬਤਾ, ਆਵਾਰਗੀ
ਕਲ ਰਾਤ ਤਨਹਾ ਚਾਂਦ ਕੋ, ਦੇਖਾ ਥਾ ਮੈਂਨੇ ਖ਼੍ਵਾਬ ਮੇਂ ਮੋਹਸਿਨ ਮੁਝੇ ਰਾਸ ਆਏਗੀ ਸ਼ਾਇਦ ਸਦਾ, ਆਵਾਰਗੀ
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ ਕਵੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1947 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1996 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਕਵੀ
ਗਿਨੀ
ਗਿਨੀ, ਅਧਿਕਾਰਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਗਿਨੀ ਦਾ ਗਣਰਾਜ (République de Guinée), ਪੱਛਮੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਫ਼੍ਰਾਂਸੀਸੀ ਗਿਨੀ (Guinée française) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ ਗਿਨੀ-ਬਿਸਾਊ ਅਤੇ ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖਾਈ ਗਿਨੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਦੱਸਣ ਲਈ ਗਿਨੀ-ਕੋਨਾਕਰੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 10,057,975 ਹੈ ਅਤੇ ਖੇਤਰਫਲ 246,000 ਵਰਗ ਕਿ.ਮੀ. ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਨੂੰ ਚੰਨ ਦੇ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਛੋਂਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਗਿਨੀ-ਬਿਸਾਊ, ਸੇਨੇਗਲ ਅਤੇ ਮਾਲੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਿਏਰਾ ਲਿਓਨ, ਲਿਬੇਰੀਆ ਅਤੇ ਦੰਦ ਖੰਡ ਤਟ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਈਜਰ, ਗੈਂਬੀਆ ਅਤੇ ਸੇਨੇਗਲ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤ ਗਿਨੀ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਦੇਸ਼
ਲੁਟੇਰਾ ਕਲਾਂ
ਲੁਟੇਰਾ ਕਲਾਂ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਆਦਮਪੁਰ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਫਾਕੂੰਦੋ ਕਾਬਰਾਲ
ਫਾਕੂੰਦੋ ਕਾਬਰਾਲ (22 ਮਈ 1937 – 9 ਜੁਲਾਈ 2011) ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੀਤ "No soy de aquí ni soy de allá"ਭਾਵ " ਨਾ ਮੈਂ ਇਥੇ ਹਾਂ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਥੇ" ਲਈ ਬੇਹੱਦ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਦੇ ਲੋਕ
449
449 (44 ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੈ।
ਅਕਤੂਬਰ-ਦਸੰਬਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ
ਤਾਸ਼ਪੁਰ
ਤਾਸ਼ਪੁਰ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਿੰਡ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਸੁਲਕਸ਼ਨਾ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)
ਸੁਲਕਸ਼ਨਾ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Sulakshana) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਤਾਮਿਲ, ਮਲਿਆਲਮ, ਤੇਲਗੂ, ਅਤੇ ਕੰਨੜ ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਢਾਈ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਕਾਵਿਆ ਥਲਾਈਵੀ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਡੌਲੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਤਮਿਲ, ਤੇਲਗੂ, ਮਲਿਆਲਮ, ਹਿੰਦੀ (ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਰਣ) ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਥੁਲਾਭਰਮ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਜਨੀ ਵਜੋਂ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ।
ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ 1980 ਵਿੱਚ ਸੁਭੋਦਿਆਮ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰ ਮੋਹਨ ਨਾਲ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਦੂਜੀ ਫਿਲਮ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੇਕਅੱਪ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੇਕਅੱਪ ਕਿੱਟ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਕੇ. ਭਾਗਿਆਰਾਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਤੀਜੀ ਫਿਲਮ ਥੂਰਲ ਨੀਨੂ ਪੋਚੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ 450 ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਫਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਤੋਂ 12 ਸਾਲ ਦੇ ਬ੍ਰੇਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੁਲਕਸ਼ਨਾ ਨੇ ਟੈਲੀਸੀਰੀਅਲ  'ਸਹਾਨਾ' ਨਾਲ ਇੰਡਸਟਰੀ 'ਚ ਮੁੜ ਐਂਟਰੀ ਕੀਤੀ।
ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ
ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਗੋਪੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਐਮਐਸ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਪਹਿਲਾ ਬੇਟਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇਵੀ ਅਫਸਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਿਆਮ ਲੰਡਨ ਏਅਰਪੋਰਟ 'ਤੇ ਕਸਟਮ ਅਫਸਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਪੁੱਤਰ ਦੂਜੀ ਜਮਾਤ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਰਾਜਮਹੇਂਦਰਵਰਮ (ਰਾਜਮੁੰਦਰੀ), ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਨੜ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਲਿਆਲਮ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੇਲਗੂ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ
ਅੱਜ ਆਖਾਂ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ
ਅੱਜ ਆਖਾਂ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਔਰਤ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਕਵਿੱਤਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੋਗੀ ਮਾਹੌਲ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਭਿਆਨਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅਤਿਅੰਤ ਦੁਖਦ ਵਰਣਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੋਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਾਹੀ ਗਈ। 1947 ਦੇ ਫਿਰਕੂ ਫਸਾਦਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਿੱਸਾਕਾਰ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਰੋਸ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਤੇ ਫਿਰ ਨੌਕਰੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਆਈ ਸੀ ਤੇ ਫਿਰ ਵਾਪਸੀ ਵੇਲੇ ਸਫਰ ਦੌਰਾਨ ਚੱਲਦੀ ਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਹਿਲਦੀ ਅਤੇ ਕੰਬਦੀ ਕਲਮ ਨਾਲ ਸੰਨ 1948 ਵਿੱਚ "ਅੱਜ ਆਖਾਂ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ" ਨਜ਼ਮ ਲਿਖੀ।
ਟੂਕ
ਇਹ ਇਸ ਨਜ਼ਮ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਤਰਾਂ ਹਨ:
ਆਲੋਚਨਾ
ਗੁਰਬਚਨ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਨਹੀਂ" ਪਰ "ਸੰਨ ਸੰਤਾਲੀ ’ਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਹਿਸ਼ੀ ਘਾਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਮਿਲੀ"।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ
ਜਲੰਧਰ
ਜਲੰਧਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਬਿਸਤ ਦੁਆਬ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਹਾਲੀਆ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵਪਾਰਕ ਸਰਗਰਮੀ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਡੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ (1947) ਦੇ ਬਾਅਦ ਜਲੰਧਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ 1953 ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਤੱਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਿਹਾ। ਪੁਰਾਣਾ ਜਲੰਧਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਦੁਆਬਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੈ।ਇਸ ਦਾ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਲੰਧਰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ "ਸਮਾਰਟ ਸਿਟੀ 'ਦੀ ਪਹਿਲ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੜਾਅ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਿਗਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ:- ਜਲੰਧਰ ਸ਼ਹਿਰ ਇੱਕ ਦਾਨਵ ਰਾਜੇ ਜਲੰਧਰ(ਜੋ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ) ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਵਸਾਇਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਲੰਧਰ ਨਾਮ ਦੇ ਦਾਨਵ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਜਲੰਧਰ ਪੁਰਾਣ ਤੇ ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ 'ਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਆ[1] ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਂਭਾਰਤ ਕਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ:- ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਂਭਾਰਤ ਕਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਜਲੰਧਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤ੍ਰਿਗਰਤ ਨਾਮ ਦੇ ਦੇਸ਼(ਜੋ ਕਿ ਤਿੰਨ ਨਦੀਆਂ ਸਤਲੁਜ,ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ) ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਸਥਲ ਸੀ ਤੇ ਸੁਸ਼ਰਮਾ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਜੋ ਕਿ ਕਟੋਚ ਕਸ਼ੱਤ੍ਰੀ ਸੀ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਸੀ
ਇਤਿਹਾਸ
ਜਲੰਧਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ,ਮੱਧਕਾਲੀ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਦੌਰ ਦਾ ਸਮੇਲ ਹੈ। ਜਲੰਧਰ ਇੱਕ ਭੂਤ ਰਾਜੇ ਨੇ ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਗੀਤਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਲੰਧਰ ਲਵ (ਰਾਮ ਪੁੱਤਰ) ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ.ਇਕ ਹੋਰ ਵਰਜਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜਲੰਧਰ ਭਾਸ਼ਾਈ ਮਿਆਦ `ਜਲੰਧਰ 'ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੇ ਖੇਤਰ, ਭਾਵ ਦੋ ਦਰਿਆ ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਲਾਕਾ ਜਲੰਧਰ ਖੇਤਰ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖਿਲਾਫਤ ਅੰਦੋਲਨ 1920 ਵਿੱਚ ਜਲੰਧਰ  ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸ।  ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਨੇ ਫਿਰਕੂ ਦੰਗੇ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਦੋਨੋਂ ਪਾਸੇ ਤੱਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।
ਜੂਲੀਅਟ ਜੈਕੀਸ
ਜੂਲੀਅਟ ਜੈਕੀਸ (ਜਨਮ 3 ਅਕਤੂਬਰ 1981) ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੱਤਰਕਾਰ, ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਲਘੂ ਗਲਪ ਲੇਖਕ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਟਰਾਂਸ ਔਰਤ ਹੋਣ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਤਬਦੀਲੀ ਅਤੇ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਤਜਰਬੇ ਅਧਾਰਿਤ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਲੰਧਰ
ਆਰਥਿਕਤਾ
ਜਲੰਧਰ ਨੂੰ ਸਮਾਰਟ ਸ਼ਹਿਰ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਅਧੀਨ ਦੂਜੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ 200 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦਾ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਲੰਧਰ ਲਾਗਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਫਰਨੀਚਰ ਅਤੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਰਗੇ ਸਾਮਾਨ ਬਰਾਮਦ ਅਤੇ ਖੇਡ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਇੱਕ ਗਲੋਬਲ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।
ਜੂਲੀਅਟ ਜੈਕੀਸ
ਸਿੱਖਿਆ
ਜੈਕੀਸ ਦਾ ਜਨਮ ਰੇੱਡਹਿੱਲ, ਸੂਰੇ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਹੋਰਲੇ ਰਹਿ ਕੇ ਵੱਡੀ ਹੋਈ। ਉਹ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਖੇਤਰੀ ਕੰਪਰੀਹੇਨਸਿਵ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਸਾਲ ਰੇਜੀਗੇਟ ਗਰਾਮਰ ਸਕੂਲ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਹੋਰਸ਼ਮ ਦੇ ਕੋਲੀਅਰ ਕਾਲਜ, ਵੇਸਟ ਸਸੇਕਸ ਗਈ ਅਤੇ ਮੈਨਚੇਸਟਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਸਸੇਕਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗਈ।
ਰਚਨਾਵਾਂ
2007 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਰੇਅਨਰ ਲੇਖਕ ਦੀ ਅਵੇਂਟ-ਗਾਰਡ ਕਿਤਾਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਜੀਵਨੀ ਟਰਾਂਸ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ 2015 ਵਿੱਚ ਵਰਸੋ ਬੁਕਸ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ 'ਦ ਗਾਰਡੀਅਨ' ਲਈ 'ਲਿੰਗ ਪਛਾਣ' ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਕਲਮਨਵੀਸ ਹੈ ਅਤੇ 'ਦ ਨਿਊ ਸਟੇਟਸਮੈਨ' ਲਈ ਸਾਹਿਤ, ਫ਼ਿਲਮ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਫੁੱਟਬਾਲ 'ਤੇ ਲਿਖਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ 2010 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਲਿੰਗ ਨਿਰਧਾਰਨ ਲਈ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਸ਼ੀਲਾ ਹੇਤੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ, "ਵੁਮੈਨ ਇਨ ਕਲੌਥਸ" ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੈਕਸ਼ਨ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ 2014 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਜਲੰਧਰ
ਭੂਗੋਲ
ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਠੰਡਾ ਸਰਦੀ ਅਤੇ ਗਰਮ summers ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਮੀ subtropical ਮਾਹੌਲ ਹੈ।ਪਿਛਲੇ ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੱਕ ਜੂਨ ਤੱਕ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਤੱਕ ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਸਰਦੀ.ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ 25 °C (77 °F) ਦੀ ਔਸਤ ਹੇਠਲੇ ਨੂੰ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ 48 °C (118 °F) ਦੀ ਔਸਤ highs ਤੱਕ ਵੱਖ ਵੱਖ.ਵਿੰਟਰ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਦੇ -7 ਹੇਠਲੇ °C (19 °F) ਤੱਕ 19 °C (66 °F) ਦੇ highs ਹੈ।ਜਲਵਾਯੂ ਜੁਲਾਈ ਅਤੇ ਅਗਸਤ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸੰਖੇਪ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਛੱਡ ਸਾਰੀ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ਕ ਹੈ।ਔਸਤ ਸਾਲਾਨਾ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੇ ਬਾਰੇ 70% ਹੈ।
ਜੂਲੀਅਟ ਜੈਕੀਸ
ਸਨਮਾਨ
ਲਿੰਗ ਨਿਰਧਾਰਨ 'ਤੇ ਉਸਦੀ ਸੀਰੀਜ਼ ਲਈ ਉਸਨੂੰ 2011 ਵਿੱਚ 'ਦ ਓਰਵੈਲ ਪ੍ਰਾਇਜ਼' ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। 2012 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਸੰਡੇ ਪਿੰਕ ਲਿਸਟ 'ਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ 'ਦ ਇੰਡਪੇਂਡਟ' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 2013 ਦੀ ਲਿਸਟ ਵਿੱਚ ਵੀ।
ਜਲੰਧਰ
ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਸਾਖਰਤਾ
2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਲੰਧਰ ਦੀ 873.725 ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 463.975 ਨਰ ਅਤੇ 409.750 ਮਾਦਾ ਅਤੇ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 85,46 ਫੀਸਦੀ ਸੀ।
ਹਵਾ ਮਾਰਗ
ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਪਠਾਨਕੋਟ ਹਵਾਈਅੱਡਾ 90 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ  75 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (47 ਮੀਲ) ਹੈ।
ਜੂਲੀਅਟ ਜੈਕੀਸ
ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਜੈਕੀਸ ਫੁੱਟਬਾਲ ਵੀ ਖੇਡਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਬ੍ਰਾਇਟ ਬੇਂਡਟ ਨਾਲ 2008 ਦੇ ਆਈ.ਜੀ.ਐਲ.ਐਫ.ਏ. ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ 'ਚ ਸ਼ੀਲਡ ਜਿੱਤੀ ਸੀ। ਕਾਫੀ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਸਨੇ ਐਨ.ਐਚ.ਐਸ. ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਐਂਡ੍ਰਿਊ ਲੈਂਸਲੇ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ. ਉਸਨੇ 2014 ਵਿੱਚ ਰਿਡੰਡੈਂਟ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਨਿਊ ਸਟੇਟਸਮੈਨ ਲਈ ਇੱਕ ਨਿਜੀ ਲੇਖ 'ਚ ਐੱਨ.ਐਚ.ਐਸ. ਦੀ ਇਸ ਮਿਆਦ ਬਾਰੇ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।
ਜਲੰਧਰ
ਰੇਲ ਮਾਰਗ
ਰੇਲ ਮਾਰਗ ਮੁੰਬਈ, ਕਲਕੱਤਾ, ਚੇਨਈ, ਪਟਨਾ, ਗੁਹਾਟੀ, ਪੁਣੇ, ਹਰਿਦੁਆਰ, ਵਾਰਾਨਸੀ, ਜੈਪੁਰ ਅਤੇ ਜੰਮੂ ਤਵੀ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਹੈ, ਕੁਝ ਜਲੰਧਰ ਸਿਟੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਚ ਰੋਕ ਹਾਵੜਾ ਮੇਲ, ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਮੇਲ (ਫਰੰਟੀਅਰ ਮੇਲ), ਨਿਊ-ਦਿੱਲੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ, ਪੱਛਮ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸ ਹਨ।ਹੁਣ ਜੰਮੂ ਰਸਤਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੇਲ ਮਾਤਾ ਵੈਸ਼ਨੋ ਦੇਵੀ-ਕਟੜਾ ਤੱਕ ਦਾ ਵਾਧਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਲੰਧਰ ਸਿਟੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਜਲੰਧਰ ਸਿਟੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ-ਦਿੱਲੀ ਰੇਲ ਲਿੰਕ ਦੇ  ਵਿਚਕਾਰ   ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਟਾਪ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ, ਇੰਟਰਸਿਟੀ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਸੇਵਾ ਦੇਰਹੀ ਹੈ।
ਸੜਕ ਮਾਰਗ
ਇਥੇ ਪੰਜਾਬ, ਹਿਮਾਚਲ, ਦਿੱਲੀ, ਹਰਿਆਣਾ, ਪੈਪਸੂ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਉਤਰਾਖੰਡ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਆਦਿ ਮੁੱਖ ਸੜਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਨੈੱਟਵਰਕ ਹੈ।
ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ
ਗੁਰਦੁਆਰਾ  ਥੜਾ ਸਾਹਿਬ (ਹਜ਼ਾਰਾ ਪਿੰਡ), ਬਾਬਾ ਖਾਕੀ ਸ਼ਾਹ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸਭਾ (ਜਲੰਧਰ ਛਾਉਣੀ), ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ` ਮੰਦਰ, ਇਮਾਮ ਨਾਸਿਰ ਸਮਾਧੀ ਅਤੇ ਜੰਮੂ ਮਸਜਿਦ, ਦੁਰਗਾ ਸ਼ਕਤੀ ਮੰਦਰ (ਦਿਓਲ ਨਗਰ), ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ, ਸ਼ਿਵ ਬੜੀ ਮੰਦਰ, ਤੁਲਸੀ ਮੰਦਰ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਛੇਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸਭਾ-ਮਾਡਲ ਟਾਊਨ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨੌਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਖ਼ਦੂਮਪੁਰਾ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੰਜ ਤੀਰਥ ਸਾਹਿਬ (ਜੰਡੂ ਸਿੰਘਾ), ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਸ਼ਹੀਦ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੱਲਣ, ਸੰਕਟਮੋਚਨ ਮੋਚਨ ਹਨੂੰਮਾਨ ਮੰਦਰ (ਤਹਿਸੀਲ ਫਿਲੌਰ), ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ (ਚੂਹੜਵਾਲੀ), ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ (ਚੂਹੜਵਾਲੀ), ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਆਸਾਪੁਰਾਨ (ਟੈਗੋਰ ਨਗਰ)'
ਹੋਰ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤਾਂ
ਪੁਸ਼ਪਾ ਗੁਜਰਾਲ ਸਾਇੰਸ ਸਿਟੀ ਵੰਡਰਲੈਂਡ ਪਾਰਕ ਫਨ ਸਿਟੀ ਕੰਪਨੀ ਬਾਗ ਨਿੱਕੁ ਪਾਰਕ, ਮਾਡਲ ਟਾਊਨ ਆਦਰਸ਼ ਨਗਰ ਪਾਰਕ PVR, MBD, ਬੀ.ਐਮ.ਸੀ. ਚੌਕ PVR ਆਦਿ
ਮੀਡੀਆ
ਇਸ ਵਿੱਚ ਟੀ.ਵੀ. ਚੈਨਲ DD ਪੰਜਾਬੀ ਜੋ ਕਿ 1998 'ਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰ (ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਜੀਤ, ਜਗ ਬਣੀ, ਪੰਜਾਬ ਕੇਸਰੀ, ਦੈਨਿਕ ਜਾਗਰਣ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼, ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ, ਦੈਨਿਕ ਭਾਸਕਰ, ਹਿੰਦ ਸਮਾਚਾਰ) ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਜਲੰਧਰ ਇੱਕ ਸਟੇਟ-ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਐਫ.ਐਮ. ਰੇਡੀਓ, ਰੇਡੀਓ ਮੰਤਰ 91,9 ਮੈਗਾਹਰਟਜ਼, BIG ਐਫਐਮ 92,7 92,7 ਮੈਗਾਹਰਟਜ਼, 94,3 ਐਫਐਮ-ਮੇਰੀ Fm- 94,3 ਮੈਗਾਹਰਟਜ਼, ਰੇਡੀਓ ਮਿਰਚੀ 98.3 ਮੈਗਾਹਰਟਜ਼ ਆਦਿ ਇਕ ਸਥਾਨਕ ਸਟੇਸ਼ਨ। ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਕੇੰਦਰ ਜਲੰਧਰ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ। ਇਹ 1979 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ।
ਸਿਹਤ-ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ
ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੈਡੀਕਲ ਸਹੂਲਤਾਂ ਹਨ।.ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿੱਚ 423 ਵੱਧ ਹਸਪਤਾਲ ਹਨ, ਇੱਕ ਦਾਅਵਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਲਿਹਾਜ ਨਾਲ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ ਹੈ।
ਕ੍ਰਿਕੇਟ
ਬਲਟਨ ਪਾਰਕ 'ਤੇ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ-ਮਿਆਰੀ ਸਟੇਡੀਅਮ ਹੈ।ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ 24 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ 1983 'ਤੇ ਇਸ ਜ਼ਮੀਨ' ਤੇ ਖੇਡਿਆ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਟੈਸਟ ਮੈਚ
ਕਬੱਡੀ
ਮੇਜਰ ਕਬੱਡੀ ਮੈਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਟੇਡੀਅਮ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਮਕਸਦ ਸਟੇਡੀਅਮ ਹੈ।ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਮੈਚ ਲਈ ਜਿਆਦਾਤਰ ਵਰਤਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇ.ਸੀ.ਟੀ. ਮਿੱਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਜਿਥੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਫੁਟਬਾਲ ਖੇਡਣ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸੁਰਜੀਤ ਹਾਕੀ ਸਟੇਡੀਅਮ
ਸੁਰਜੀਤ ਹਾਕੀ ਸਟੇਡੀਅਮ ਜਲੰਧਰ ਦਾ ਹਾਕੀ ਸਟੇਡੀਅਮ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਨਾਂ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਓਲੰਪੀਅਨ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਪੋਰਟਸ ਕਾਲਜ
ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਸਪੋਰਟਸ ਕਾਲਜ ਹੈ ਜੋ ਕੌਮੀ ਖੇਡ ਕੋਂਸ਼ਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।ਇਸ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਕਟ, ਹਾਕੀ, ਤੈਰਾਕੀ, ਵਾਲੀਬਾਲ, ਬਾਸਕਟਬਾਲ, ਆਦਿ ਖੇਡਾਂ ਖੇਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਜ਼
• ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ, ਜਲੰਧਰ, • ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, • ਲਵਲੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, • ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, • ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, • ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, (ਜਲੰਧਰ ਕੈਂਪਸ),
ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾਵਾਂ
1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਰਥ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਵਿਕਾਸ ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾਵਾਂ  ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਭਾਰਤੀ ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮਨੋਨੀਤ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਰੁਤਬਾ ਕੈਬਨਿਟ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਵਿਤੀ ਰਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚੌਥੀ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਤੋਂ ਬਾਦ ਇਹ ਰਾਸ਼ੀ ਇੱਕ ਤੈਅ ਸ਼ੁਦਾ ਫਾਰਮੂਲੇ ਗਾਡਗਿਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ।
2014 ਵਿੱਚ ਚੁਣੀ ਗਈ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਨਵੀਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਨੀਤੀ ਆਯੋਗ (ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫਾਰ ਟਰਾਂਸਫਾਰਮਿੰਗ ਇੰਡੀਆ) ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਥਿੰਕ ਟੈਂਕ ਦੁਆਰਾ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਪਿਛੋਕੜ
ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹਨ। ਜੋਸਫ਼ ਸਟਾਲਿਨ ਨੇ 1928 ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ। ਬਹੁਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਦੇਸ਼਼ਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਿਆ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, 1951 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
ਪਹਿਲੀ ਯੋਜਨਾ(1951-1956)
ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ 1951 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸੈਕਟਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ। ਪਹਿਲੀ ਪੰਜ-ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਕੁਝ ਸੋਧਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈਰੋਡ-ਡੋਮਰ ਮਾਡਲ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ।
ਇਸ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਲਜ਼ਾਰੀ ਲਾਲ ਨੰਦਾ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ। ਪਹਿਲੀ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਮਨੋਰਥ 'ਖੇਤੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ' ਸੀ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੁੱਖ ਟੀਚਾ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਸਤੀ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ, ਘੱਟ ਕੀਮਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਸੀ। 2378 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦਾ ਕੁੱਲ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਬਜਟ ਸੱਤ ਵਿਆਪਕ ਖੇਤਰਾਂ ਲਈ ਅਲਾਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ: ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਊਰਜਾ (27.2%), ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਵਿਕਾਸ (17.4%), ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ (24%), ਉਦਯੋਗ (8.6%), ਸਮਾਜਿਕ ਸੇਵਾਵਾਂ (16.6%), ਬੇਜ਼ਮੀਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਮੁੜ ਵਸੇਬਾ (4.1%), ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ (2.5%)। ਇਸ ਪੜਾਅ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸਾਰੇ ਆਰਥਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੀ ਭੂਮਿਕਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਾਇਜ਼ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ।thumb|ਆਈ ਆਈ ਟੀ ਖੜਗਪੁਰ, ਜੋ 1951 ਵਿੱਚ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈ ਟੀਚਾ ਵਿਕਾਸ ਦਰ 2.1% ਸਾਲਾਨਾ ਕੁੱਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦ (ਜੀ.ਡੀ.ਪੀ.) ਵਾਧਾ ਸੀ; ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਵਿਕਾਸ ਦਰ 3.6% ਸੀ, ਸ਼ੁੱਧ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦ 15% ਵੱਧ ਗਿਆ। ਮੌਨਸੂਨ ਚੰਗੀ ਸੀ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਉੱਚੀ ਸੀ, ਐਕਸਚੇਂਜ ਰਿਜ਼ਰਵ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਮਦਨ 8% ਵਧੀ। ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਵਾਧੇ ਕਾਰਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਮਦਨ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਮਦਨ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਗਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਖੜਾ, ਹੀਰਾਕੁੰਡ ਅਤੇ ਦਾਮੋਦਰ ਵੈਲੀ ਡੈਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ (ਡਬਲਯੂ.ਐਚ.ਓ.), ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਰ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ, ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਵਾਧੇ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।
1956 ਵਿੱਚ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਪੰਜ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ (IITs) ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਕਨੀਕੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗ੍ਰਾਂਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਯੂਜੀਸੀ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਫੰਡਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਅਤੇ ਉਪਾਅ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪੰਜ ਸਟੀਲ ਪਲਾਂਟ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ 'ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਜੋ ਦੂਜੀ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਫਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਦੂਜੀ ਯੋਜਨਾ (1956-1961)
ਦੂਜੀ ਯੋਜਨਾ ਜਨਤਕ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ। ਇਹ ਯੋਜਨਾ 1953 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਅੰਕੜਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਚੰਦਰ ਮਹਾਲਨੋਬਿਸ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਇੱਕ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਮਾਡਲ, ਮਹਾਲਨੋਬਿਸ ਮਾਡਲ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਯੋਜਨਾ ਨੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਪਾਦਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮ ਵੰਡ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੇ ਸੰਚਾਲਨ ਖੋਜ ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਤਿ-ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੰਡੀਅਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵਿਖੇ ਵਿਕਸਤ ਅੰਕੜਾ ਮਾਡਲਾਂ ਦੇ ਨਵੇਂ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਯੋਜਨਾ ਨੇ ਇੱਕ ਬੰਦ ਅਰਥਚਾਰੇ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਵਪਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਪੂੰਜੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਆਯਾਤ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਦੂਜੀ ਪੰਜ-ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਤੋਂ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਤੇ ਪੂੰਜੀ ਚੰਗੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੇ ਬਦਲ ਵੱਲ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿੜ ਜ਼ੋਰ ਸੀ। thumb|ਰੁੜਕੇਲਾ ਸਟੀਲ ਪਲਾਂਟ ਭਿਲਾਈ, ਦੁਰਗਾਪੁਰ ਅਤੇ ਰੁੜਕੇਲਾ ਵਿਖੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਪਾਵਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਟੀਲ ਪਲਾਂਟ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ, ਬ੍ਰਿਟੇਨ (ਯੂ.ਕੇ.) ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਕੋਲੇ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ। ਉੱਤਰ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨਾਂ ਜੋੜੀਆਂ ਗਈਆਂ।
ਟਾਟਾ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਫੰਡਾਮੈਂਟਲ ਰਿਸਰਚ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਊਰਜਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1957 ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਲਈ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਨੌਜਵਾਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਖੋਜ ਅਤੇ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਪੰਜ-ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਤਹਿਤ ਅਲਾਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕੁੱਲ ਰਕਮ 48 ਅਰਬ ਰੁਪਏ ਸੀ। ਇਹ ਰਕਮ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਗਈ ਸੀ: ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ, ਸਮਾਜਿਕ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਆਵਾਜਾਈ, ਅਤੇ ਫੁਟਕਲ। ਦੂਜੀ ਯੋਜਨਾ ਸਮੇਂ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਸੰਕਟ ਦਾ ਵੀ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਧੇ ਨੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਤੀਜੀ ਯੋਜਨਾ (1961-1966)
thumb|ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ "ਭਾਰਤ ਦੀ ਰੋਟੀ ਦੀ ਟੋਕਰੀ" ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਤੀਜੀ ਪੰਜ-ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਜੌਨ ਸੈਂਡੀ ਅਤੇ ਸੁਖਮੋਏ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਦੇ ਮਾਡਲ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਕਣਕ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ 1962 ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਚੀਨ-ਭਾਰਤ ਜੰਗ ਨੇ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ। 1965-1966 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਜੰਗ ਲੜੀ। 1965 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸੋਕਾ ਵੀ ਪਿਆ ਸੀ। ਯੁੱਧ ਨੇ ਮਹਿੰਗਾਈ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਤਰਜੀਹ ਕੀਮਤ ਸਥਿਰਤਾ ਵੱਲ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਈ। ਡੈਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਸੀਮਿੰਟ ਅਤੇ ਖਾਦ ਦੇ ਕਈ ਪਲਾਂਟ ਵੀ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਤੀਜੀ ਯੋਜਨਾ ਦੌਰਾਨ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੀ। ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਕਣਕ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਪੈਦਾਵਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਵਜੋਂ ਪੰਚਾਇਤੀ ਚੋਣਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ IMF ਤੋਂ ਉਧਾਰ ਲੈਣ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ। 1966 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਰੁਪਏ ਦਾ ਮੁੱਲ ਘਟਿਆ।ਰਾਜ ਬਿਜਲੀ ਬੋਰਡ ਅਤੇ ਰਾਜ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਜ ਸੜਕ ਆਵਾਜਾਈ ਨਿਗਮਾਂ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸੜਕ ਨਿਰਮਾਣ ਰਾਜ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਣ ਗਈ। ਟੀਚਾ ਵਿਕਾਸ ਦਰ 5.6% ਸੀ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਕਾਸ ਦਰ 2.4% ਸੀ।
ਯੋਜਨਾ ਅੰਤਰਾਲ(1966-1969)
ਤੀਜੀ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਫਲਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ "ਯੋਜਨਾ ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ" (1966 ਤੋਂ 1967, 1967-68, ਅਤੇ 1968-69 ਤੱਕ) ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਉਲੀਕੀਆਂ ਗਈਆਂ। 1966-67 ਦੌਰਾਨ ਫਿਰ ਸੋਕੇ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਆਈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਿਰਯਾਤ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਰੁਪਏ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਯੋਜਨਾ ਅੰਤਰਾਲ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਯੁੱਧ, ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗਾਈ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਸੀ।
ਚੌਥੀ ਯੋਜਨਾ(1969-1974)
ਚੌਥੀ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਨੇ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਧੀ ਹੋਈ ਇਕਾਗਰਤਾ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਇਹ ਗਡਗਿਲ ਫਾਰਮੂਲੇ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ ਜੋ ਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਵੱਲ ਤਰੱਕੀ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸੀ। thumb|189x189px|ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਪੋਖਰਨ ਪ੍ਰੀਖਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਦੇ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 14 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਰਤੀ ਬੈਂਕਾਂ (ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਬੈਂਕ, ਬੈਂਕ ਆਫ ਬੜੌਦਾ, ਬੈਂਕ ਆਫ ਇੰਡੀਆ, ਬੈਂਕ ਆਫ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਸੈਂਟਰਲ ਬੈਂਕ ਆਫ ਇੰਡੀਆ, ਕੇਨਰਾ ਬੈਂਕ, ਦੇਨਾ ਬੈਂਕ, ਇੰਡੀਅਨ ਬੈਂਕ, ਇੰਡੀਅਨ ਓਵਰਸੀਜ਼ ਬੈਂਕ, ਪੰਜਾਬ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੈਂਕ, ਸਿੰਡੀਕੇਟ ਬੈਂਕ, ਯੂਕੋ ਬੈਂਕ, ਯੂਨੀਅਨ ਬੈਂਕ ਅਤੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ) ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ (ਹੁਣ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼) ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਗੰਭੀਰ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ 1971 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਯੁੱਧ ਨੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਰੱਖੇ ਫੰਡਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ। ਬਫਰ ਸਟਾਕ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ 5 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਅਨਾਜ ਦੇ ਬਫਰ ਸਟਾਕ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸੋਕਾ ਸੰਭਾਵੀ ਏਰੀਆ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (ਡੀਪੀਏਪੀ) ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਪੋਖਰਣ-1(ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਸਮਾਇਲਿੰਗ ਬੁੱਧਾ) ਦਾ ਸਫਲ ਪ੍ਰੀਖਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਪੰਜਵੀਂ ਯੋਜਨਾ(1974-1978)
ਪੰਜਵੀਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਨੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਗਰੀਬੀ ਹਟਾਓ, ਅਤੇ ਨਿਆਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਯੋਜਨਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰਤਾ 'ਤੇ ਵੀ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ। 1978 ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਚੁਣੀ ਗਈ ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਿਜਲੀ ਸਪਲਾਈ ਐਕਟ ਵਿੱਚ 1975 ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ।
ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਵਧਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਨੂੰ ਚੌੜਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੈਰ ਸਪਾਟਾ ਵੀ ਵਧਿਆ। 20-ਪੁਆਇੰਟ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ 1975 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਪਾਲਣਾ 1975 ਤੋਂ 1979 ਤੱਕ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਲੋੜਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (MNP) ਪੰਜਵੀਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ (1974-78) ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕੁਝ ਬੁਨਿਆਦੀ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਲੋੜਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨਾ ਸੀ। ਇਹ ਡੀ.ਪੀ.ਧਾਰ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਅਤੇ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਛੇਵੀਂ ਯੋਜਨਾ (1981-1985)
ਛੇਵੀਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਨੇ ਆਰਥਿਕ ਉਦਾਰੀਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਭਾਅ ਕੰਟਰੋਲ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਨਹਿਰੂਵਾਦੀ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦਾ ਅੰਤ ਸੀ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੈਂਕ ਫਾਰ ਐਗਰੀਕਲਚਰ ਐਂਡ ਰੂਰਲ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸ਼ਿਵਰਾਮਨ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਨਾਲ 12 ਜੁਲਾਈ 1982 ਨੂੰ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਪਰਿਵਾਰ ਨਿਯੋਜਨ ਦਾ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਖੇਤਰਾਂ ਨੇ ਘੱਟ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਨਿਯੋਜਨ ਅਪਣਾਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਦਰ ਉੱਚੀ ਰਹੀ। ਛੇਵੀਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ ਸੀ। ਸਮਾਜਿਕ ਸੇਵਾਵਾਂ(ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਭਲਾਈ ਯੋਜਨਾਵਾਂ, ਹਾਊਸਿੰਗ ਐਡ ਅਰਬਨ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ) ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਨੈਸ਼ਨਲ ਰੂਰਲ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ 1980(NRDP), ਇੰਟੀਗਰੇਟਡ ਰੂਰਲ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ 1980 (IRDP) ਅਤੇ ਟਰੇਨਿੰਗ ਆਫ਼ ਰੂਰਲ ਯੂਥ ਫਾਰ ਸੈਲਫ ਇੰਪਲਾਇਮੈਂਟ 1979 (TRYSE) ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਗਏ।
ਸੱਤਵੀਂ ਯੋਜਨਾ(1985-1990)
ਸੱਤਵੀਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸਨ ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਚੇਅਰਮੈਨ ਸਨ। ਯੋਜਨਾ ਨੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੂੰ ਅਪਗ੍ਰੇਡ ਕਰਕੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਸੱਤਵੀਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਆਰਥਿਕ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਧਾਉਣ, ਅਨਾਜ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਸੀ।
ਛੇਵੀਂ ਪੰਜ-ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਮਹਿੰਗਾਈ ਦੀ ਦਰ 'ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ, ਅਤੇ ਭੁਗਤਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸੰਤੁਲਨ ਨੇ ਸੱਤਵੀਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਲਈ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਧਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹੋਰ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ. ਸੱਤਵੀਂ ਯੋਜਨਾ ਨੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਉਤਪਾਦਨ ਵੱਲ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਸੱਤਵੀਂ ਪੰਜ-ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਖੇਤਰ ਸਨ: ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ, ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨਾ, ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਕਾਸ, ਗਰੀਬੀ ਵਿਰੋਧੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ਭੋਜਨ, ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਮਕਾਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਪਲਾਈ, ਛੋਟੇ- ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕਿਸਾਨ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਅਰਥਚਾਰਾ ਬਣਾਉਣਾ। ਸਥਿਰ ਵਿਕਾਸ ਵੱਲ ਯਤਨਸ਼ੀਲ 15 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਸੱਤਵੀਂ ਯੋਜਨਾ 2000 ਤੱਕ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਪੂਰਵ-ਸ਼ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸੀ। ਯੋਜਨਾ ਨੇ ਕਿਰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ 39 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਵਧਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ 4% ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ ਵਧਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ।
ਸਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾਵਾਂ(1990-1992)
1989-91 ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਦੌਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। 1990 ਅਤੇ 1992 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਸਿਰਫ ਸਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਸਨ। 1991 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ (ਫੋਰੈਕਸ) ਭੰਡਾਰ ਵਿੱਚ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਕੋਲ ਸਿਰਫ਼ 1 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਬਚੇ ਸਨ। ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਰਹੀ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਕਾਰਨ ਅੱਠਵੀਂ ਯੋਜਨਾ 1990 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ ਅਤੇ ਸਾਲ 1990-91 ਅਤੇ 1991-92 ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਅੱਠਵੀਂ ਯੋਜਨਾ ਅੰਤ ਵਿੱਚ 1992 ਵਿੱਚ ਢਾਂਚਾਗਤ ਸਮਾਯੋਜਨ ਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਅੱਠਵੀਂ ਯੋਜਨਾ(1992-1997)
thumb|ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਡਾ. ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਰਥਚਾਰੇ ਨੂੰ ਲੀਹ ਤੇ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਪੀ.ਵੀ. ਨਰਸਿਮਾ ਰਾਓ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਆਰਥਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਜੌਨ ਮਿਲਰ ਮਾਡਲ ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਡਾ: ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁਕਤ ਬਾਜ਼ਾਰ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੇ ਲਗਭਗ ਦੀਵਾਲੀਆ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਨਾਰੇ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਲਿਆਇਆ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਰਾਓ ਐਂਡ ਮਨਮੋਹਨ ਪਲੈਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਦਾਰੀਕਰਨ, ਨਿੱਜੀਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ (ਐਲ.ਪੀ.ਜੀ) ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਨਵੀਂ ਉਦਯੋਗ ਨੀਤੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਉਦਯੋਗਾਂ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਅੱਠਵੀਂ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦੇ ਘਾਟੇ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਰਜ਼ੇ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਚਾਰੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਭਾਰਤ 1 ਜਨਵਰੀ 1995 ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਵਪਾਰ ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਿਆ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨਾ, ਗਰੀਬੀ ਘਟਾਉਣਾ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ, ਸੰਸਥਾਗਤ ਨਿਰਮਾਣ, ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਵਿਕਾਸ, ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ, ਨਗਰ ਪਾਲਿਕਾ, ਐਨ.ਜੀ.ਓ., ਵਿਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ। 26.6% ਖਰਚੇ ਨਾਲ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਨੌਵੀਂ ਯੋਜਨਾ(1997-2002)
ਨੌਵੀਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਆਈ। ਨੌਵੀਂ ਯੋਜਨਾ ਦੌਰਾਨ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸਨ। ਨੌਵੀਂ ਯੋਜਨਾ ਨੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਅਣਪਛਾਤੀ ਆਰਥਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੇ ਗਰੀਬੀ ਦੇ ਮੁਕੰਮਲ ਖਾਤਮੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਮਰਥਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਅੱਠਵੀਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਤਸੱਲੀਬਖਸ਼ ਅਮਲ ਨੇ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਵੀ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ। ਨੌਵੀਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜਨਤਕ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਨੌਵੀਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰਜ ਯੋਜਨਾਵਾਂ (SAPs) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੇ ਉਪਾਅ ਨੌਵੀਂ ਯੋਜਨਾ ਦੌਰਾਨ ਉਚਿਤ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। SAPs ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਜਲ ਨੀਤੀ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਕੁੱਲ ਬਜਟ 8,59,200 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਸੀ।
ਨੌਵੀਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਤੇਜ਼ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧਾਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਫੋਕਸ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰੀ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਸੀ। ਨੌਵੀਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਇੱਛਤ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸਮੁਖੀ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ। ਨੌਵੀਂ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸੀ ਜੋ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਆਬਾਦੀ ਕੰਟਰੋਲ,ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦੇ ਕੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਕਮੀ, ਗਰੀਬਾਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਚਿਤ ਉਪਲਬਧਤਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ, ਮੁੱਢਲੀ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ, ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਕਬੀਲਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਛੜੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਛੜੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਨੂੰ ਸਸ਼ਕਤ ਕਰਨਾ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੀ ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਲਿਆਉਣਾ ਸੀ।
ਨੌਵੀਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਨੇ 6.5% ਦੇ ਟੀਚੇ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 5.4% ਦੀ ਜੀਡੀਪੀ ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਦਯੋਗ 4.2% ਦੇ ਟੀਚੇ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 2.1% ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ ਵਧਿਆ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦਰ 4.5% ਸੀ ਜੋ ਕਿ 3% ਦੇ ਟੀਚੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ। ਸੇਵਾ ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਵਿਕਾਸ ਦਰ 7.8% ਸੀ। ਸਾਲਾਨਾ ਵਿਕਾਸ ਦਰ 6.7% ਦੀ ਔਸਤ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਸੀ।
ਦਸਵੀਂ ਯੋਜਨਾ(2002-2007)
ਦਸਵੀਂ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ 8% ਜੀਡੀਪੀ ਵਾਧਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ, 2007 ਤੱਕ ਗਰੀਬੀ ਦਰ ਵਿੱਚ 5% ਦੀ ਕਮੀ ਕਰਨਾ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਕਿਰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਅਤੇ ਉੱਚ-ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲਾ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ, 2007 ਤੱਕ ਸਾਖਰਤਾ ਅਤੇ ਉਜਰਤ ਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 50% ਦੀ ਕਮੀ ਸਨ। ਇਸਦੇ ਲਈ 43,825 ਕਰੋੜ ਦਾ ਬਜਟ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਯੋਜਨਾ (2007-2012)
ਇਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ 2011-12 ਤੱਕ 18-23 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਸਮੂਹ ਦੇ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਵਧਾਉਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਡਿਸਟੈਂਸ ਐਜੁਕੇਸ਼ਨ, ਰਸਮੀ, ਗੈਰ-ਰਸਮੀ, ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਅਤੇ ਆਈਟੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਕਨਵਰਜੈਂਸ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਵਿਕਾਸ (ਗਰੀਬੀ ਕਮੀ), ਸਮਾਜਿਕ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ ਦੁਆਰਾ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ, ਲਿੰਗ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਸਥਿਰਤਾ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 4%, 10% ਅਤੇ 9% ਤੱਕ ਵਧਾਉਣਾ, ਕੁੱਲ ਜਣਨ ਦਰ ਨੂੰ 2.1 ਤੱਕ ਘਟਾਉਣਾ, 2009 ਤੱਕ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣਾ।ਖੇਤੀ ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਨੂੰ 4% ਤੱਕ ਵਧਾਉਣਾ ਇਸਦੇ ਟੀਚੇ ਸਨ।
ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਯੋਜਨਾ(2012-2017)
ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਯੋਜਨਾ ਆਖਰੀ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਸੀ। ਵਿਗੜਦੀ ਗਲੋਬਲ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਉਪ ਚੇਅਰਮੈਨ ਮੋਨਟੇਕ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਗਲੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ 9 ਫੀਸਦੀ ਦੀ ਔਸਤ ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਕਾਸ ਪਰਿਸ਼ਦ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਦੁਆਰਾ ਅੰਤਮ ਵਿਕਾਸ ਟੀਚਾ 8% ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਅੰਤਮ ਸੰਖਿਆ (ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਟੀਚਾ) ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਐਨਡੀਸੀ ਅੱਗੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।
ਸਰਕਾਰ 12ਵੀਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਦੌਰਾਨ ਗਰੀਬੀ ਨੂੰ 10% ਤੱਕ ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸਾਡਾ ਉਦੇਸ਼ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਟਿਕਾਊ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਗਰੀਬੀ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਨੂੰ 9% ਸਾਲਾਨਾ ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਹੈ"। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜ ਯੋਜਨਾ ਬੋਰਡਾਂ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਨਫਰੰਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਯੋਜਨਾ ਦੌਰਾਨ ਗਰੀਬੀ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਦੀ ਦਰ ਦੁੱਗਣੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਤੇਂਦੁਲਕਰ ਗਰੀਬੀ ਰੇਖਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਸੀ, 2004-05 ਅਤੇ 2009-10 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਟੌਤੀ ਦੀ ਦਰ ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਭਗ 1.5% ਅੰਕ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 1993-95 ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੁੱਗਣੀ ਸੀ।
ਗੈਰ-ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ 50 ਮਿਲੀਅਨ ਨਵੇਂ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ, ਸਕੂਲ ਦੇ ਦਾਖਲੇ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨਾ, 0-3 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ,ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ, ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿ 50% ਪੇਂਡੂ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਹੋਵੇ, ਹਰ ਸਾਲ 1 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ ਤੱਕ ਖੇਤੀ ਕਵਰੇਜ ਵਧਾਉਣਾ, 90% ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬੈਂਕਿੰਗ ਸੇਵਾਵਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਸਨ।
ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ 2015 ਵਿੱਚ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨੀਤੀ ਆਯੋਗ ਨੇ ਲੈ ਲਈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਆਰਥਿਕ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ
ਭਾਗਵਤ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1945 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸਿਧਾਂਤ
ਰਾਜ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਰਾਜ ਦਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਰਾਜ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰੇ। । ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ. ਸਿਧਾਂਤ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹਨ ਜੋ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ, ਆਰਥਿਕ ਭਲਾਈ, ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ।
ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਿਖੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ, ਵਾਤਾਵਰਣ, ਸਮਾਰਕਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ।
ਅਜਿਹੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਫਰਾਂਸ ਦੁਆਰਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਲੋਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਐਲਾਨਨਾਮੇ ਦਾ ਵੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਆਇਰਿਸ਼ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਨੀਤੀ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਵਿਭਿੰਨ ਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਸੁਤੰਤਰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
1928 ਵਿੱਚ, ਨਹਿਰੂ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਭਾਰਤ ਲਈ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਕੀਤਾ ਜੋ ਭਾਰਤ ਲਈ ਡੋਮੀਨੀਅਨ ਸਟੇਟਸ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਮਤਾਧਿਕਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਚੋਣਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮੌਲਿਕ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਅਤੇ ਸੀਮਾ ਦੀ ਗਰੰਟੀ ਦੇਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਨੇ 15 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਡਾ: ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੁਆਰਾ ਰਾਸ਼ਟਰ ਲਈ ਸੰਵਿਧਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 10 ਦਸੰਬਰ 1948 ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਜਨਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਪੱਤਰ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੰਵਿਧਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।
ਖਰੜਾ ਕਮੇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ I ਡਰਾਫਟ ਸੰਵਿਧਾਨ (ਫਰਵਰੀ 1948), II ਡਰਾਫਟ ਸੰਵਿਧਾਨ (17 ਅਕਤੂਬਰ 1948) ਅਤੇ III ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਡਰਾਫਟ ਸੰਵਿਧਾਨ (26 ਨਵੰਬਰ 1949) ਵਿੱਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਨੀਤੀ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸਿਧਾਂਤ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।. ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸਿਧਾਂਤ ਹਾਂ-ਪੱਖੀ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹਨ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਨਿਆਂਯੋਗ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੌਲਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ; ਮੌਲਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸਿਧਾਂਤ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ ਆਰਟੀਕਲ 37, ਆਰਟੀਕਲ 36 ਤੋਂ ਆਰਟੀਕਲ 51 ਦੇ ਤਹਿਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਉਦੇਸ਼
ਰਾਜ ਨੀਤੀ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਤਹਿਤ ਨਾਗਰਿਕ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਜੀਵਨ ਜੀ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਰਾਜ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਟੀਚਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸਿਧਾਂਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗੈਰ-ਨਿਆਂਇਕ ਅਧਿਕਾਰ ਹਨ ਪਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹਨ, ਰਾਜ ਦਾ ਇਹ ਫਰਜ਼ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਧਾਰਾ 37 ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸੰਘ ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ ਨੂੰ ਵੀ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸੋਧਾਂ
ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸੋਧ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਸਦ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਸਦਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਹੁਮਤ ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸੋਧ ਲਈ ਹਾਜ਼ਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਅਤੇ ਵੋਟਿੰਗ ਦੇ ਦੋ-ਤਿਹਾਈ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਅਤੇ ਸਦਨ ਦੇ ਪੂਰਨ ਬਹੁਮਤ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ - ਭਾਵੇਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਜਾਂ ਰਾਜ ਸਭਾ।
ਪ੍ਰਭਾਵ
14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਫਤ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕੀਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। 2002 ਦੀ 86ਵੀਂ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸੋਧ ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਲੇਖ, ਆਰਟੀਕਲ 21-ਏ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ 6 ਤੋਂ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਅਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵਰਗਾਂ ਲਈ ਭਲਾਈ ਸਕੀਮਾਂ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਜਾਂ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਲੜਕਿਆਂ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਹੋਸਟਲ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਬੀ.ਆਰ.ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਾਲ 1990-1991 ਨੂੰ "ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਦਾ ਸਾਲ" ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਜਾਂ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮੈਡੀਕਲ ਅਤੇ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਕੋਰਸ ਕਰ ਰਹੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਫਤ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। 2002-2003 ਦੌਰਾਨ, ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ 47.7 ਮਿਲੀਅਨ ਰੁਪਏ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਰੋਕੂ ਐਕਟ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।
ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਲਕੀ ਹੱਕ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਭੂਮੀ ਸੁਧਾਰ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਸਤੰਬਰ 2001 ਤੱਕ, 20,000,000 ਏਕੜ (80,000 km2) ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਮੀਨ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ, ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਕਬੀਲਿਆਂ ਅਤੇ ਬੇਜ਼ਮੀਨੇ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੈਂਕਿੰਗ ਨੀਤੀ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਂਕਿੰਗ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। 1948 ਦਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਉਜਰਤ ਕਾਨੂੰਨ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੋਜ਼ਗਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਉਜਰਤਾਂ ਤੈਅ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 1986 ਦਾ ਖਪਤਕਾਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਐਕਟ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਬਿਹਤਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਐਕਟ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਦਾ ਸਰਲ, ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਸਸਤੇ ਨਿਪਟਾਰੇ, ਅਵਾਰਡ ਰਾਹਤ ਅਤੇ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਪਭੋਗਤਾ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਹੋਵੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸੰਪੂਰਨ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਯੋਜਨਾ 2001 ਵਿੱਚ ਪੇਂਡੂ ਗਰੀਬਾਂ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਹੁਣ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਸੀਟਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਤਿਹਾਈ ਹਿੱਸਾ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਰਾਖਵਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਅੱਧੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਰਾਖਵੀਆਂ ਹਨ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਵੀ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਹਮਲਾਵਰ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਰੱਖਿਆ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। 2004 ਤੱਕ, ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ 37 ਸ਼ਾਂਤੀ-ਰੱਖਿਆ ਆਪਰੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਨੇ 2003 ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਇੱਕ ਮਤੇ ਨੂੰ ਪਾਸ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਿਹਤਰ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵੀ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਨਿਸ਼ਸਤਰੀਕਰਨ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ
ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ
ਵੀ ਐਨ ਤਿਵਾੜੀ
ਵੀ ਐਨ ਤਿਵਾੜੀ ਆਮ ਕਰਕੇ '''ਪ੍ਰੋ. ਵਿਸ਼ਵਾਨਾਥ ਤਿਵਾੜੀ''' (ਜਨਮ-17 ਮਾਰਚ 1936ਤੇ ਮੌਤ-3 ਅਪਰੈਲ 1984) ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ, ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ ਐਵਾਰਡ ਜੇਤੂ ਕਵੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੰਸਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ 1982 'ਚ 'ਰਾਜ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ' ਨਾਮਜ਼ਦ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 'ਚ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ 1984 ਈ: 'ਚ ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ
ਜਮੀਲਾ ਨਿਸ਼ਾਤ
ਜਮੀਲਾ ਨਿਸ਼ਾਤ (ਜਨਮ 1955) ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਤੇਲੰਗਾਣਾ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਉਰਦੂ ਕਵੀ, ਸੰਪਾਦਕ, ਅਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਹੈ।