ਲੋਕਧਾਰਾ_ਪਰੰਪਰਾ_ਤੇ_ਆਧੁਨਿਕਤਾ
ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਡਾ. ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 'Folklore' ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਫੋਕਲੋਰ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸ਼ਬਦ ਲੋਕਧਾਰਾ, ਲੋਕਯਾਨ, ਲੋਕ ਵੇਦ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਵਾਹ, ਲੋਕ ਵਿਰਸਾ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕਧਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰਜੀਹ ਪਿੱਛੇ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ:-ਡਾ. ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ, ਡਾ. ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ, ਡਾ. ਕਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਲੋਕਧਾਰਾ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਲੋਕਧਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡਾਰਸਨ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਫੋਕਲੋਰ ਐਂਡ ਫੋਕਲਾਈਫ਼ ਆਦਿ ਦੇ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੀ ਥਾਂ ਲੋਕ-ਜੀਵਨ(Folklife) ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਗੁਰ ਰਾਉ ਬਾਪਤ ਪਾਪੂਲਰ ਕਲਚਰ ਨੂੰ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਛੇੜਦਾ ਹੈ। 1990 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਈ ਖ਼ਪਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿਚ ਆਏ ਇਨਕਲਾਬ ਜਿਸਨੂੰ ਕਿ ਡਾ. ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ ਬੋਰਦੀਲਾਰਦ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਹਾਈਪਰ ਟੈਕਸਟ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਲੇਖਕ ਨੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਮਲਟੀਮੀਡੀਆ ਵਾਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਲੋਕਧਾਰਾ ਨੂੰ 'ਲੋਕ' ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਜੋਂ ਸਵਿਕਾਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਲੇਖਕ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਲੋਕਧਾਰਾ ਨੂੰ ਤਾਂ ਲੋਕਧਾਰਾ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਬਦਲਾਵ ਆਇਆ ਹੈ। ਵਿਭਿੰਨ ਚਿੰਤਕਾਂ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਖੋਜਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿਚ ਹੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਰੂਚੀ ਆਰੰਭ ਹੋਈ। ਐਥੇਨੀਅਮ ਮੈਗ਼ਜ਼ੀਨ ਵਿਚ ਛਪੇ ਥਾਮਸ ਦੇ ਲੇਖ ਜਿਸਨੇ ਕਿ ਫੋਕਲੋਰ ਸ਼ਬਦ ਇਜ਼ਾਦ ਕੀਤਾ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਲੇਖਕ ਫੋਕਲੋਰ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਉੱਤਪਤੀ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਲੋਕਧਾਰਾ ਬਾਰੇ ਥਾਮਸ, ਆਰਚਰ ਟੇਲਰ, ਕ੍ਰਪੇ, ਸੰਕਰਸੇਨ ਗੁਪਤਾ, ਐਂਡਰੀਉ ਲੈਂਗ ਅਤੇ ਲੈਵੀ ਸਤ੍ਰਾਸ ਆਦਿ ਹੋਰਨਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਐਲਨ ਡੰਡੀਸ ਅਤੇ ਰਿਚਰਡ ਡਾਰਸਨ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ 'ਲੋਕ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਡਾਰਸਨ ਚਾਰਲਸ ਕੇਲ ਦੇ ਲੋਕ ਸੰਕਲਪ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਖੜੇ ਕਰਦਿਆਂ ਹਰੇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਕਸਿਤ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅਵਚੇਤਨ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣਾ ਮਨੁੱਖ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਦੇ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਐਲਨ ਡੰਡੀਜ਼ ਦੀ ਲੋਕ ਬਾਰੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਜਿਸਨੂੰ ਕਿ ਲੇਖਕ ਡਾ. ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਧੀਵਤ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਵਿਚ ਡੰਡੀਜ਼ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ, "ਲੋਕ ਅਜਿਹਾ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾ, ਇਲਾਕੇ, ਧਰਮ, ਕਿੱਤੇ ਆਦਿ ਕਰਕੇ ਆਪਸ ਨਿਚ ਜੁੜਿਆ ਸਾਂਝੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਸਿਰਜਕ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂਕਰਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮੂਹ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੰਦਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹੀ ਲੇਖਕ ਨੇ ਪੁਲਿਸ, ਡਰਾਈਵਰਾਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਡਾਕਟਰਾਂ, ਆਦਿ ਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਨੂੰ ਕਿੱਤੇ ਦੀ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਵੱਖਰਤਾ ਕਰਕੇ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਹੀ ਉਹ ਲੋਕ ਨੂੰ ਮਾਨਵੀ ਸਮੂਹ ਦੇ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਤੋਂ ਨਕਾਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕ ਕਿੱਤੇ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦਾਇਰੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਉਹ ਹੋਰ ਦਾਇਰੇ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਰੂਪ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿਚ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾ। ਇੱਥੇ ਡਾ. ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਡਾ. ਸਤੇਂਦ੍ਰ ਦੇ ਮੱਤ ਨੂੰ ਯੁੰਗ ਦੇ ਮੱਤ ਨਾਲ ਖਾਰਿਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿਚ ਯੁੰਗ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿਚੋ ਆਦਿਮ ਤੱਤ ਦੇ ਖਾਰਿਜ ਹੋਣ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਤੱਤਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਲੇਖਕ ਲੀ ਹੇਅਰਿੰਗ ਦੇ ਖੋਜ ਪੱਤਰ Folklore Universals ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਵਿਭਿੰਨ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਾਨਵੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚ ਸਾਂਝੇ ਤੱਤਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਤੇ ਡਾ. ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦੀਆਂ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਲਦੀਮੀਰ ਪਰਾਪ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਲੋਕਧਾਰਾ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨਕ ਲੋਕ ਸੁਰ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਲੋਕਧਾਰਾ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜਦਿਆਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਡਾਇਲੈਕਟਿਕਲ ਸੰਬੰਧ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਸਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਡਾ. ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੀਆਂ ਸਿਰਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਅਨੁਕੂਲ ਦੇਖਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਸਮਝ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਬਦਲਦੀ ਆਈ ਹੈ ਲੇਖਕ ਸਾਮੂਹਿਕਤਾ ਨੂੰ ਲੋਕਧਾਰ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੱਛਣ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।