ਗੁਰਮਤਿ_ਕਾਵਿ_ਧਾਰਾ
ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ
ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ ਧਾਰਾ :- ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ-ਧਾਰਾ ਦਾ ਮੁੱਢ ਤਾ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਨਾਲ ਹੀ ਬੱਝ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਪਰ ਡਾਕਟਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾ ਦਾ ਸੂਫ਼ੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਕਿ ਉਹ ਸਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਲਾਂਭੇ ਨਹੀਂ ਗਏ। ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਕੱਟੜਵਾਦ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਤੇ ਭਗਵਤ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਗ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ। ਸ਼ਰੀਅਤ ਨਾਲੋਂ ਤਰੀਕਤ ਉੱਤੇ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅਰਬੀ-ਈਰਨੀ ਨਾਲੋਂ ਭਾਰਤੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਣ ਵਧੇਰੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਰੱਬ ਦੀ ਸਰਭ-ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਵਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਿਣ-ਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਨਿਰੋਲ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਘੇਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਪੰਜਬੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣ ਗਈ। ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ, ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਤੇ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ਰਫ਼ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਭਗਤੀ ਕਾਵਿ ਧਾਰਾ :- ਜਿਹੜਾ ਭਗਤੀ ਕਾਵਿ ਫਰੀਦ, ਜੈਦੇਵ, ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ, ਨਾਮਦੇਵ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਰਾਮਨੰਦ, ਕਬੀਰ, ਰਵਿਦਾਸ, ਪੀਪਾ, ਧੰਨਾ, ਸੈਣ, ਭੀਖਨ, ਪਰਮਾਨੰਦ ਆਦਿ ਨਾਂਲ ਪੰਦਰਵੀਂ ਸੋਲ੍ਹਵੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਜੋਬਨ ਤੇ ਆਇਆ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਨਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜਬ ਦੀ ਧਰਤ ਉਪਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਪਿਛਲੇਰੇ ਦੌਰ ਦੇ ਭਗਤ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾਂ ਜਿੱਥੇ ਨਿਰਗੁਣਤੇ ਸਰਗੁਣ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੇ ਰਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਤੀ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਸੀ ਉੱਥੇ ਇਹ ਗੁਰੂ ਸਮੇ ਚੋ ਨਿਕਲਦੀ ਹੋਈ ਗੰਗਾਧਾਰਾ ਹੋਣ ਕਾਰਣ, ਗੁਰੂ ਕਾਵਿ ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕੀ। ਵਾਰਤਕ :- ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਾਰਤਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਾ ਕੇਵਲ ਆਕਾਰ ਵਲੋਂ ਸਗੋਂ ਵਿਸ਼ਿਆ, ਪਰਕਾਰ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕਰਕੇ ਵੀ ਸਾਡਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ। ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ, ਟੀਕੇ, ਜਪੁ, ਪਰਮਾਰਥੁ, ਬਚਨ, ਮਹਾਤਮ, ਗੋਸ਼ਟੀ ਤੇ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਇਸ ਕਾਲ੍ਹ ਦੇ ਉੱਘੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਲ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵੇਰਵਾ ਹੇਠ ਹੈ:- 1. ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਕਾਲਫ਼ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਜਾਂ ਵਲਾਇਤ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 2. ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਵਾਲੀ ਸਾਖੀ 3. ਸੋਢੀ ਮਿਹਰਬਾਨ ਦੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ 4. ਤੀਹ ਆਦਿ ਸਾਖੀਆਂ 5. ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮੁਹਿ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਆਦਿ ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸਾਹਿਤ :- ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਪੰਜਾਬ ਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼, ਕੁਰਬਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤ ਜੰਗਾਂ ਯੁਧਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਰਾਜਸੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਣ ਤੋਂ ਇਹਨਾਂ ਹੀ ਜੀਵਨ ਸੰਗ੍ਰਾਮੀਆਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਦੀ ਵਿਜੈ ਦਾ ਸੁਨਿਹਰੀ ਕਾਲ ਸੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੂਰਮਗਤੀ ਗੱਭਰੂ ਦਾ ਸਤੁੰਤਰ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ।ਇਸ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਧਾਰਵਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਹਨ।ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਧਾਰਾ :- ਇਹ ਕਾਲ ਕਿੱਸਾ ਕਾਲ ਦਾ ਯੁੱਗ ਸੀ। ਜਿਹੜਾ ਦਮੋਦਰ ਦੀ ਹੀਰ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ ਤੇ ਪੀਲੂ, ਹਾਫ਼ਜ਼ ਬਰਖ਼ੁਰਦਾਰ ਤੇ ਅਹਿਮਦ ਗੁਜ਼ਰ ਨਾਲ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਗੋਡਿਆਂ ਭਾਰ ਚਲਣ ਨਾਲ ਤੇ ਆਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮੁਕਬਲ, ਵਾਰਿਸ, ਹਾਮਦ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹਿਆਂ,। ਅੰਤ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਅਸਮਾਨੀ ਸਿਖਰਾਂ ਛੁਹ ਲਈਆਂ ਤੇ ਦਰਜਨਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿੱਸਾ-ਕਾਰ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਦ ਹੋਰ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਸਦੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਚਮਕਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਹਾਸ਼ਮ, ਅਹਿਮਦਯਾਰ, ਇਮਾਮਬ਼ਖਸ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਕਾਦਰਯਾਰ, ਮੌਲਵੀ ਗੁਲਾਮ ਰਸੂਲ, ਅਬੱਸਤਾਰ, ਫਾਜ਼ਲ ਸ਼ਾਹ, ਮੀਆਂ ਮੁਹੰਮਦ ਬਖ਼ਸ, ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਆਰਿਫ, ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ, ਹਦਾਇਤਲਾ ਆਦਿ ਸ਼ੋ੍ਰਮਣੀ ਕਿੱਸਾਕਾਰ ਹੋਏ ਹਨ। ਸੀ-ਹਰਫ਼ੀ ਕਾਵਿ :- ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਫੀ ਕਵਿ-ਰੂਪ ਸੂਫ਼ੀ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਉਤਮ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਾਹੁਣ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿੱਸਾ ਕਵਿ ਨੂੰ ਸੰਖਿਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ, ਕਰਨ ਸੀ-ਹਰਫ਼ੀ ਰੂਪ ਸ਼ੁਖੈਨ ਸਾਧਨ ਹੈ। ‘ਸੀ-ਹਰਫ਼ੀ’ ਬਿਆਨੀਆਂ ਕਾਵਿ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਰੂਪਾਂ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ ਲਈ ਵੀ ਤੇ ਬੀਰ ਰਸ ਲਈ ਵੀ। ਕਾਦਰਯਾਰ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਰਸਾਂ ਲਈ ਸੀ-ਹਰਫ਼ੀ ਦਾ ਸਫਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਹਾ ਤੇ ਬਿਯੋਗ ਕਾਵਿ:- ਰੋਮਾਂਚਿਕ ਕਵਿਤਾ ਸਾਧਾਰਨ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਕਲਪਨਾਤਮਕ ਪਰਵਿਰਤਨ ਤੇ ਰੂਪਾਂਤਰ ਹੂੰਦਾ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਹੁ ਡਿਠੀ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਇਤਿ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੇ ਪ੍ਰੋ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ, ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਤਕ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਅੰਸ਼ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।