cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ
ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ
ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਛੰਦ ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਸੰਬੰਧ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਕੇਵਲ ਛੰਦ ਬਧ ਰਚਨਾ ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੇਵਲ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਨਾਰੀ ਜਾਂ ਇਸਤਰੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਇਸਤਰੀ ਵਿਚ ਨਾਰੀਤਵ ਦੇ ਗੁਣ ਘਟ ਜਾਂ ਵੱਧ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੰਦ ਵਿਚ ਵੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਗੁਣ ਘਟ ਜਾਂ ਵੱਧ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਨਾਉ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਕੇਵਲ ਛੰਦ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।"੨੪
ਉਪਰੋਕਤ ਦੋਵੇਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਇਕ ਪਾਸੜ ਹਨ। ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜਕਲ ਛੰਦ ਰਹਿਤ ਕਵਿਤਾ ਵੀ ਲਿਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਛੰਦ-ਬਧ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਿਰੀ ਛੰਦਾ-ਬੰਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨਹੀਂ ਅਖਵਾ ਸਕਦੀ ਤੇ ਚੰਗੀ ਕਵਿਤਾ ਲਈ ਛੰਦਾ-ਬੰਦੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਾਕੀ ਕਾਵਿ-ਗੁਣ ਵੀ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਵਾਰ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸਰੂਪ ਪਉੜੀ ਹੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਪਉੜੀ ਨੂੰ ਇਕ ਛੰਦ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:
ਇਕ ਛੰਦ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਰਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਢਾਡੀ ਲੋਕ ਯੁੱਧ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਾਰਤਿਕ ਸੁਣਾ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰ ਪੌੜੀ ਛੰਦ ਵਿਚ ਲੈ ਤਾਰ ਨਾਲ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਸਾਥ ਗਾ ਕੇ ਪ੍ਰਕਰਣ ਸਮਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, "ਦੁਰਗਾ-ਪਾਠ ਬਣਾਇਆ ਸਭੇ ਪਉੜੀਆਂ" (ਚੰਡੀ ੩) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਛੰਦ "ਪਉੜੀ" ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਦੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਪਦ ਭੀ ਪਉੜੀ ਨਾਮ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਇਹ ਛੰਦ ਸਮ ਅਤੇ ਵਿਖਮ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਦੇਖੀਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਨੌਂ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਨੌਂ ਧੁਨੀਆਂ ਪਉੜੀ ਦੀਆਂ ਰਾਗੀਆਂ ਦੇ ਗਾਉਣ ਲਈ ਠਹਿਰਾਈਆਂ ਹਨ।੨੭ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਕੋਸ਼ ਦੇ ਕਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ:
ਪਉੜੀ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨ `ਪੈਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਥਾਂ`, ਪਰ ਆਮ ਬੋਲ ਚਾਲ ਵਿਚ ਸੀੜੀ ਦੇ ਹਰ ਡੰਡੇ ਨੂੰ ਪੌੜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਡੰਡਿਆਂ ਨਾ ਤਿਆਰ ਹੋਈ ਸੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਭੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਸਾਹਿਤ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਅੰਦਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਪੌੜੀ ਦੇ ਡੰਡਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਖਿਆਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜਾ ਖ਼ਿਆਲ ਬੜੀ ਵਾਰ ਜੁੜਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫੇਰ ਕੁਝ ਪੌੜੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਸਮੁੱਚਾ ਖਿਆਲ ਬਣਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੰਮੇਰੇ ਮਜ਼ਬੂਨ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮੁਸੱਦਸ ਦੀ ਉਰਦੂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਾਵਿ ਵਿਚ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਪੁਜੀ, ਅਨੰਦ, ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਸਾਰੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਪਉੜੀਆਂ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।੨੮
ਵਾਰ ਲਈ ਪਉੜੀ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਵਾਰ ਪਉੜੀਆਂ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਟੱਕਰ `ਵਾਰ` ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਉੜੀ ਕਲੇਵਰ।"੨੯ ਪਰੰਤੂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਪਉੜੀ ਨੂੰ ਛੰਦ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਰੋਸ਼ਨ ਲਾਲ ਅਹੂਜਾ ਤੇ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਫੂੱਲ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਵਿਕ-ਭੇਦ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, "ਪਉੜੀ ਦੇ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਵਿਚ ਇਕਸਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਛੰਦ ਨਹੀਂ, ਕਵਿਤਾ ਭੇਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"੩੦ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਇਸ ਨੂੰ ਚਿਹਣ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।੩੧ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਪਉੜੀ ਨੂੰ ਛੰਦ ਤੇ ਕਾਵਿ ਭੇਦ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੱਤ ਹੈ, "ਪਉੜੀ ਨਾ ਤਾਂ ਨਿਰੋਲ ਛੰਦ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਾਵਿ ਭੇਦ ਬਲਕਿ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ `ਛੰਦ ਗਤ ਰੂਪ` ਹੈ। ਵਾਰ ਪਉੜੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਪਉੜੀਆਂ ਵਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਹਨ। ਯੁੱਧ ਸੰਬੰਧੀ ਹੋਣ `ਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਪਉੜੀ ਬਿਨਾਂ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਅਖਵਾ ਸਕਦੀ। ਜੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਤੇ ਫਿਰੰਗੀਆਂ (ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ), ਜੰਗ ਨਾਮਾ ਹਾਮਦ, ਜੰਗ ਨਾਮਾ ਹਰੀ ਸਿੰਘ (ਰਾਮ ਦਿਆਲ) ਵਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ (ਕਾਦਰਯਾਰ) ਆਦਿ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪਉੜੀਆਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਸਦਕਾ ਵਾਰਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕੀਆਂ। ਵਾਰ ਤੇ ਪਉੜੀ ਦਾ ਪਰਸਪਰ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸੰਬੰਧ ਕਾਇਮ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਨਾਦਰਸ਼ਾਹ ਦੀ ਵਾਰ ਨੂੰ ਹੁਣ ਤੀਕ ਨਾਦਰਸ਼ਾਹ ਦੀ ਪਉੜੀ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।"੩੨
ਉਪਰੋਕਤ ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨਿਰਣੇ `ਤੇ ਪੁੱਜਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਵਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਉੜੀਆਂ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਪਉੜੀਆਂ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਉਹ ਆਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਦੁਰਗਾ ਪਾਠ ਬਣਾਇਆ ਸਭੇ ਪਉੜੀਆਂ।" ਪਉੜੀ ਵਾਰ ਦੇ ਇਕ ਬੰਦ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਪਉੜੀ ਦੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਵਧ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਉੜੀ ਦਾ ਭਾਵ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਰੀਤ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਤੋਰੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਨਿਰੋਲ ਪਉੜੀਆਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅਪਣਾਈ। ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਇਕ ਦੋਹਿਰਾ ਤੇ ੫੪ ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ। ਪਉੜੀਆਂ ਵਿਚ ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਘਟ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:
ਪਉੜੀ ਸ਼ਤਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ
੧ ੬
੨ ੯
੩ ੮
੪ ੮
੫ ੪
੭ ੪
੮ ੯
੯ ੭
੧੦ ੬
੧੨ ੪
੧੫ ੮
੧੬ ੪
੧੭ ੬
੧੮ ੪
੨੦ ੭
੨੧ ੪
੨੩ ੪
੨੪ ੪
੨੬ ੫
੨੭ ੪
੨੮ ੮
੨੯ ੭
੩੦ ੬
੩੧ ੫
੩੨ ੪
੩੩ ੧੦
੩੪ ੭
੩੫ ੬
੩੬ ੬
੩੮ ੬
੩੯ ੯
੪੦ ੧੧
੪੧ ੧੨
੪੨ ੪
੪੩ ੧੧
੪੪ ੮
੪੫ ੮
੪੬ ੪
੪੭ ੪
੪੮ ੫
੪੯ ੮
੫੦ ੧੨
੫੧ ੪
੫੨ ੭
੫੩ ੬
੫੪ ੬
੫੫ ੫
ਭਾਵ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸੰਘਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਪਉੜੀ ਦੀ ਅਖੀਰਲੀ ਤੁਕ ਅੱਧੀ ਵੀ ਰੱਖ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ ਅੰਤਲੀ ਤੁਕ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾ ਜਾਂ ਟੀਪ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਕਈਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਵਿਚ ਦੋ ਖ਼ਿਆਲਾਂ, ਰੁਚੀਆਂ ਜਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਭੇੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤਲੀ ਤੁਕ ਨੂੰ ਸਿਖ਼ਰ ਦੀ ਤੁਕ ਬਣਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਜਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਲਈ ਨਿਰੂਪਣ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ੩੪ ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਪਉੜੀ ਨੰ: ੧,੨,੩,੭,੨੨,੨੩ ਅਤੇ ੪੧ ਵਿਚ ਅੰਤਲੀ ਤੁਕ ਅੱਧੀ ਹੈ। ਪਉੜੀ ਨੰ: ੮ ਅਤੇ ੪੯ ਵਿਚ ਅੰਤਲੀਆਂ ਦੋ ਅੱਧੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪਉੜੀ ਨੰ: ੫੦ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਪੰਜ ਅੱਧੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਹਨ। ਵਾਰ ਵਿਚ ਆਮ ਤੌਰ `ਤੇ ੧੯ ਮਾਤਰਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ੨੮ ਮਾਤਰਾ ਵਾਲੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਆਮ ਤੌਰ `ਤੇ ੧੧+੮, ੧੨+੯, ੧੨+੧੦, ੧੪+੯, ੧੩+੧੧, ੧੩+੧੫ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਈ ਥਾਵਾਂ `ਤੇ ੩੩ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਾਰ ਵਿਚ ਪਉੜੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਅੱਧੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਦੀ
ਮਾਤ੍ਰਿਕ ਗਿਣਤੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ।
੧ ੬ ੧੩
੨ ੯ ੧੬
੩ ੮ ੧੮
੭ ੪ ੧੫
੮ ੯ ੧੫
੮ ੧੦ ੧੫
੨੨ ੪ ੧੬
੪੧ ੧੨ ੧੫
੪੯ ੭ ੧੬
੪੯ ੮ ੧੫
੫੦ ੮ ੧੫
੫੦ ੯ ੧੭
੫੦ ੧੧ ੧੫
੫੦ ੧੦ ੧੫
੫੦ ੧੨ ੧੫
ਪਉੜੀ ਦੋ ਛੰਦ ਭੇਦਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਤੇ ਸਿਰਖੰਡੀ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਛੰਦ ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਉਪਲਬਧ ਹਨ।
ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਛੰਦ: ਵਾਰ ਦੀ ਪਉੜੀ ਛੰਦ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕ-ਨਮੂਨਾ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਛੰਦ ਹੀ ਹੈ।੩੫ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਛੰਦ ਨੂੰ ਉਪਮਾਨ ਛੰਦ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਚਾਰ ਚਰਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਤਿ ਚਰਣ ਤੇਈ ਮਾਤਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇਰਾਂ, ਦਸ ਉੱਤੇ ਬਿਸਰਾਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਦੋ ਗੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।੩੫ ਪਰ ਪਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਛੰਦ ਕਈ ਮਾਤਰਾਂ ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਾਰ ਲਈ ੨੩ ਮਾਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਛੰਦ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ੨੩ ਮਾਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਛੰਦ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਛੰਦ ਦੀਆਂ ਅੰਤਲੀਆਂ ਮਾਤਰਾਂ ਦੀਰਘ ਤੇ ਗੁਰੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਗਾਉਣ ਵੇਲੇ ਲੋੜੀਂਦੀ ਘੂਕਰ ਉਪਜ ਸਕੇ। ਇਹਨਾਂ ਤੁਕਾਂ ਵਿਚ ਬੀਰ ਰਸ ਭਰਨ ਲਈ ਖਰਵੇ ਸ੍ਵਰਾਂ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਝ, ਢ, ਘ, ੜ, ਭ, ਧ) ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਅਜਿਹੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗਿਆਂ ਫੁਰਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਘੂਕਰ ਖਵਕਵੀਂ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਨ।੩੭ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਛੰਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ।
੨੩ ਮਾਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਛੰਦ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਮੂਨਾ ਨੌਵੀਂ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਥੇ ੪ ਦੀ ਥਾਂ `ਤੇ ੭ ਚਰਣ ਹਨ:
ਦੇਖਣ ਚੰਡ ਪ੍ਰਚੰਡ ਨੂੰ ਰਣ ਘੁਰੇ ਨਗਾਰੇ ॥ ੧੩+੧੦=੨੩
ਧਾਏ ਰਾਕਸਿ ਰੋਹਲੇ ਚਉਗਿਰਦੇ ਭਾਰੇ ॥ ੧੩+੧੦=੨੩
ਹਥੀਂ ਤੇਗਾਂ ਪਕੜਿ ਕੈ ਰਣ ਭਿੜੇ ਕਰਾਰੇ ॥ ੧੩+੧੦=੨੩
ਕਦੇ ਨ ਨੱਠੈ ਜੁੱਧ ਤੇ ਜੋਧੇ ਜੁਝਾਰੇ ॥੧੩+੧੦=੨੩
ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਛੰਦ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਦਸੇ ਭੇਦ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਭੇਦ ਵੀ ਦੱਸੇ ਹਨ।੩੮ ਇਕ ਭੇਦ ਵਿਚ ਚਾਰ ਚਰਣ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਚਰਣਾਂ ਦੀਆਂ ੨੭ ਮਾਤਰਾਂ ਪਹਿਲਾ ਬਿਸਰਾਮ ੧੩ ਤੇ ਦੂਜਾ ੧੪ ਤੇ। ਅੰਤ ਦੋ ਗੁਰੂ। ਚੌਥੇ ਚਰਣ ਦੀਆਂ ੧੫ ਮਾਤਰਾਂ, ਅੰਤ ਦੇ ਗੁਰੂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਾਰ ਦੀ ੨੩ਵੀਂ ਪਉੜੀ ਵਿਚ:
ਸਾਧੂ ਸਤਜੁਗੁ ਬੀਤਿਆ ਅਧ ਸੀਲੀ ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਇਆ ॥ ੧੩+੧੫
ਨੱਚੀ ਕਲ ਸਰੋਸਰੀ ਕਲ ਨਾਰਦ ਡਉਰੂ ਵਾਇਆ ॥ ੧੨+੫
ਅਭਿਮਾਨੁ ਉਤਾਰਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਮਹਿਖਾਸੁਰ ਸੁੰਭ ਉਪਾਇਆ ॥੧੬+੧੫
ਜੀਤਿ ਲਏ ਤਿਨਿ ਦੇਵਤੇ ਤਿਹ ਲੋਕੀ ਰਾਜੁ ਕਮਾਇਆ ॥੧੩+੧੫
ਵੱਡਾ ਬੀਰ ਅਖਾਇ ਕੈ ਸਿਰ ਉਪਰ ਛਤ੍ਰ ਫਿਰਾਇਆ ॥੧੩+੧੪
ਦਿੱਤਾ ਇੰਦ੍ਰੁ ਨਿਕਾਲ ਕੈ ਤਿਨ ਗਿਰਿ ਕੈਲਾਸੁ ਤਕਾਇਆ ॥ ੧੩+੧੫
ਪਾਸ ਦੁਰਗਾ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੁ ਆਇਆ ॥੩॥
ਚੌਥੇ ਭੇਦ ਵਿਚ ਬਾਰਾਂ ਚਰਣ ਹਨ। ਗਿਆਰਾਂ ਚਰਣ ੨੮ ਮਾਤਰਾਂ ਦੇ, ਬਿਸਰਾਮ ੧੩-੧੫ ਤੇ ਬਾਰਵਾਂ ਚਰਣ ੧੫ ਮਾਤਰਾਂ ਦਾ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਰਗਣ ਸ਼ੀਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਵਾਰ ਦੀ ੪੧ਵੀਂ ਪਉੜੀ ਵਿਚ:
ਸੂਰੀ ਸੰਘਰਿ ਰਚਿਆ ਢੋਲ ਸੰਖ ਨਗਾਰੇ ਵਾਇ ਕੈ ॥ ੧੨+੧੬
ਚੰਡ ਚਿਤਾਰੀ ਕਾਲਕਾ ਮਨਿ ਬਾਹਲਾ ਰੋਸ ਬਢਾਇ ਕੈ ॥ ੧੩ + ੧੬
ਨਿਕਲੀ ਮੱਥਾ ਫੋੜਿ ਕੈ ਜਨ ਫਤੇ ਨੀਸਾਣ ਬਜਾਇ ਕੈ ॥ ੧੨ +੧੬
ਜਾਗ ਸੁ ਜੰਮੀ ਜੁਧ ਨੋ ਜਰਵਾਣਾ ਜਣੁ ਮਰੜਾਇ ਕੈ ॥ ੧੩+੧੬
ਦਲ ਵਿਚਿ ਘੇਰਾ ਘੱਤਿਆ ਜਣ ਸੀਂਹ ਤੁਰਿਆ ਗਣਿਣਾਇ ਕੈ ॥ ੧੩+੧੬
ਆਪ ਵਿਸੂਲਾ ਹੋਇਆ ਤਿਹੁ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਖੁਨਸਾਇ ਕੈ ॥ ੧੩ + ੧੫
ਰੋਹ ਸਿਧਾਇਆਂ ਚਕ੍ਰ ਪਾਨ ਕਰ ਨਿੰਦਾ ਖੜਗ ਉਠਾਇ ਕੈ ॥ ੧੬ +੧੫
ਅਗੈ ਰਾਕਸ ਬੈਠੇ ਰੋਹਲੇ ਤੀਰੀ ਤੇਗੀ ਛਹਬਰ ਲਾਇ ਕੈ ॥ ੧੬ + ੧੭
ਪਕੜ ਪਛਾੜੇ ਰਾਕਸਾਂ ਦਲ ਦੈਤਾਂ ਅੰਦਰਿ ਜਾਇ ਕੈ ॥ ੧੩ + ੧੫
ਟੋਮਾਸ ਟ੍ਰਾਂਸਟ੍ਰਾਮਰ
ਟੋਮਾਸ ਟ੍ਰਾਂਸਟ੍ਰਾਮਰ (ਜਨਮ 15 ਅਪਰੈਲ 1931) ਇੱਕ ਸਵੀਡਿਸ਼ ਕਵੀ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ 2011 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ।
ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ
ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ
ਬਡੇ ਬਡੇ ਚੁਣ ਸੂਰਮੇ ਗਹਿ ਕੋਟੀ ਦਏ ਚਲਾਇ ਕੈ ॥ ੧੩ + ੧੫
ਰਣ ਕਾਲੀ ਗੁੱਸਾ ਖਾਇ ਕੈ ॥੪੧॥ ੧੫
ਟੋਮਾਸ ਟ੍ਰਾਂਸਟ੍ਰਾਮਰ
ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ
Övralid Prize, Petrarca-Preis in Germany and the Swedish Award from International Poetry Forum.
ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ
ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ
ਸਿਰਖੰਡੀ ਛੰਦ – ਸਿਰਖੰਡੀ ਮਾਤ੍ਰਿਕ ਛੰਦ ਹੈ। ਸਹੀ ਨਾਂ ਸਿਰਖੰਡ ਭਾਵ ਸਿਰ ਖਮਡਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਤੁਕਾਂਤ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ `ਤੇ ਤੁਕ ਦੇ ਮਧ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਦਾ ਮੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਛੰਦ ਦੀ ਚਾਲ ਤਿੱਖੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਤੁਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਮਾਤਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਆਮ ਤੌਰ `ਤੇ ੨੧ ਤੇ ੨੩ ਪ੍ਰਤਿਚਰ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਬਿਸਰਾਮ ੧੧, ੧੨ ਜਾਂ ੧੩ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਚਰਣ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਨੌਂ ਦਸ ਮਾਤਰਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਲੰਮੀ ਬਿਆਨੀਆ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਲe ਿਅਤਿ ਲਾਭਦਾਇਕ ਛੰਦ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਸਹਿਤ ਵਰਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਹੈ। `ਨਜ਼ਬਾਤ ਦੀ ਵਾਰ` ਨਾਦਰਸ਼ਾਹ ਵਿਚ ਚੀ ਇਸ ਛੰਦ ਦੀ ਸਫ਼ਲ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਣਾ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਵਿਚ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਬਹੁਤ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ ਇਹੋ ਛੰਦ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਸਿਖੰਡੀ ਛੰਦ ਦੇ ਆਮ ਤੌਰ `ਤੇ ਚਾਰ ਚਰਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ `ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ` ਤੇ `ਨਾਦਰਸ਼ਾਹ ਦੀ ਵਾਰ` ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਵਾਂ `ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਚਰਣ ਵੀ ਆਏ ਹਨ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਰਾਣਾ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਵਿਚ ਖੁਲ੍ਹ ਵਰਤੀ ਹੈ।੩੯ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਰਖੰਡੀ ਛੰਦ ਦਾ ਨਾਂ `ਸ੍ਰੀਖੰਡ` ਹੈ। ਇਹ `ਪਲਵੰਗਮ` ਛੰਦ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਛੰਦ ਦੀ ਤੁਕ ਦੇ ਮਧ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਦਾ ਮੇਲ ਅਤੇ ਤੁਕਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ – ਚਾਰ ਚਰਣ, ਪ੍ਰਤਿ ਚਰਣ ੨੧ ਮਾਤਰਾਂ। ਪਹਿਲਾ ਬਿਸਰਾਮ ੧੨ ਤੇ, ਦੂਜਾ ੯ `ਤੇ, ਦੋਵਾਂ ਬਿਸਰਾਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਗੁਰੂ। ਦੂਜਾ ਰੂਪ-ਪ੍ਰਤਿ ਚਰਣ ੨੨ ਮਾਤਰਾਂ, ਪਹਿਲਾ ਬਿਸਰਾਮ ੧੨ `ਤੇ, ਅੰਤ ਲਘੂ, ਦੂਜਾ ੧੦ ਮਾਤਰਾ `ਤੇ, ਅੰਤ ਗੁਰੂ। ਤੁਕ ਦੇ ਮੱਧ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਦਾ ਮੇਲ। ਇਸੀ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ੨੩ ਮਾਤਰਾਂ ਦੀ ਵੀ ਸਿਰਖੰਡੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਬਿਸਰਾਮ ੧੪-੯ `ਤੇ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੁਕ ਦੇ ਮੱਧ ਦੋ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਦਾ ਮੇਲ, ਤੁਕਾਂਤ ਅਨਮੇਲ।੪੦ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿਰਖੰਡੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਦੱਸੇ ਹਨ ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਚਰਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਬਾਕੀਆਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਦਰਅਸਲ ਪਉੜੀਆਂ ਵਿਚ ਚਰਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਦੀ ਘਟਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਦੀਆਂ ੩੧ ਪਉੜੀਆਂ ਸਿਰਖੰਡੀ ਛੰਦ ਵਿਚ ਹਨ। ਇਹ ਹਨ ਪਉੜੀ ਨੰ: ੪, ੫, ੧੦, ਤੋਂ ੧੨, ੧੪, ੧੫, ੧੭, ੧੯, ੨੧, ੨੪ ਤੋਂ ੪੦, ੪੩, ੪੪, ੪੬ ਤੇ ੫੫। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਚਰਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਕ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ। ਵਾਰ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ੨੧ ਮਾਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸਿਰਖੰਡੀ ਛੰਦ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:
ਚੋਟ ਪਈ ਖਰਚਾਮੀ ਦਲਾਂ ਮੁਕਾਬਲਾ ॥ ੧੨ + ੯ =੨੧
ਘੇਰ ਲਈ ਵਰਿਆਮੀ ਦੁਰਗਾ ਆਇ ਕੈ ॥ ੧੨ + ੯ =੨੧
ਰਾਖਸ ਵਡੇ ਅਲਾਮੀ ਭੱਜ ਨ ਜਾਣਦੇ ॥ ੧੨ + ੯ = ੨੧
ਟੋਮਾਸ ਟ੍ਰਾਂਸਟ੍ਰਾਮਰ
ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ, 2011
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਵੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੋਬਲ ਜੇਤੂ ਸਾਹਿਤਕਾਰ
ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ
ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ
ਕਈ ਥਾਵਾਂ `ਤੇ ੨੩ ਮਾਤਰਾ ਛੰਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਹੋਈ ਹੈ:
੩. ਚੋਬੀ ਧਉਸੀ ਪਾਈਆਂ ਦਲਾਂ ਮੁਕਾਬਲਾ ॥ ੧੪ + ੯ =੨੩
ਕਈ ਥਾਵਾਂ `ਤੇ ਖੁਲ੍ਹ ਵੀ ਲਈ ਗਈ ਹੈ:
੧. ਦਸਤੀ ਧੂਹ ਨਚਾਈਆਂ ਤੇਗਾਂ ਤਿਖੀਆਂ ॥ ੧੪+੧੦ = ੨੪
੨. ਬਹੁਤੀ ਸਿਰੀ ਵਿਹਾਈਆਂ ਘੜੀਆਂ ਕਾਲ ਕੀਆ ॥ ੧੪ +੧੨ =੨੬
੩. ਘੁੰਮਰਿਆਰ ਸਿਆਲੀ ਬਣੀਆਂ ਕੇਜਮਾਂ ॥੩੯॥ ੧੧+੧੦=੨੧
ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਿਰਖੰਡੀ ਛੰਦ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਪੂਰਵਕ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਦੋਹਰਾ – ਇਸ ਵਿਚ ਦੋ ਤੁਕਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੇਰਾਂ ਮਾਤਰਾਂ ਅਤੇ ੧੧ ਮਾਤਰਾਂ `ਤੇ ਬਿਸਰਾਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੁਕਾਂਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅੰਤ ਗੁਰੂ ਲਘੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।੪੧ ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਇਕ ਦੋਹਰਾ ਹੀ ਆਇਆ ਹੈ:
ਰਾਕਸਿ ਆਏ ਰੋਹਲੇ ਖੇਤਿ ਭਿੜਨ ਕੇ ਚਾਇ ॥ ੧੩ + ੧੧ =੨੪
ਲਸ਼ਕਨਿ ਤੇਗਾਂ ਬਰਛੀਆਂ ਸੂਰਜੁ ਨਦਰਿ ਨ ਪਾਇ ॥੬॥ ੧੪+੧੧=੨੫
ਦੂਜੀ ਸਤਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਬਰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਬਰਛਿਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਾਤ੍ਰਿਕ ਗਿਣਤੀ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਉਪਰੋਕਤ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨਿਰਣੇ `ਤੇ ਪੁੱਜਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪਉੜੀ ਛੰਦ-ਰੂਪ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪੂਰਵਕ ਉਪਯੋਗ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਤੇ ਸਿਰਖੰਡੀ ਨੂੰ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵਾਰ ਦੇ ਛੰਦ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਇਕ ਉੱਚ ਪਾਏ ਦਾ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
(e) ਅਲੰਕਾਰ – ਅਲੰਕਾਰ ਸ਼ਬਦ ਅਲੰ-ਕ੍ਰਿ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਗਹਿਣਾ ਹੈ।੪੨ ਵਿਚਾਰ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨਾ ਸੋਹਣਾ ਹੋਵੇ ਜੇ ਉਹ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਤੇ ਮਟਕਾਇਆ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਰਸ ਨਹੀਂ ਉਪਜੇਗਾ। ਅਲੰਕਾਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਸੁਆਦ ਉਪਜਾਉਣ, ਵਿਚਾਰ ਮਟਕਾਉਣ, ਸੁਲਝਾਉਣ, ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਨਿਖਾਰਨ ਤੇ ਡੂੰਘਿਆਈ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਜੁਗਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਕਾਵਿਕਤਾ ਸੂਖ਼ਮਤਾ, ਅੰਦਰ ਮੁਖੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਸਦੀਵਤਾ, ਚਿੰਨ੍ਹਾਤਮਕ ਸ਼ਬਦੀ ਤਲ ਤੇ ਬੜੇ ਅਨੌਖੇ ਅਮਦਾਜ ਨਾਲ ਕੰਵਲ ਫੁੱਲ `ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਆ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀ ਸੋਹਜ ਸੁਆਣੀ ਰੁਚੀ ਦੇ ਰੁਮਕੇ ਕਲੋਲ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।੪੩
ਅਲੰਕਾਰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਮੰਨੇ ਹਨ। ਆਚਾਰੀਆ ਰਾਮਚੰਦਰ ਸ਼ੁਕਲ ਨੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, "ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ aਚਿਆਣ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਗੁਣ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਕਦੇ ਕਦੇ ਮਦਦ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਯੁਕਤੀ ਦਾ ਨਾਂ ਅਲੰਕਾਰ ਹੈ।" ੪੫ ਸਾਰੇ ਅਲੰਕਾਰਵਾਦੀਆਂ ਭਾਮਹ ਦੰਡੀ, ਵਾਮਨ ਆਦਿ ਨੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੀ ਜਿੰਦ ਜਾਨ, ਆਤਮਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਪਰ ਮੱਮਟ, ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਥ ਆਦਿ ਨੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰਸ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਅੰਗ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਪਿਛਲੇਰੇ ਕਾਲ ਦੇ ਆਚਾਰੀਆ ਮੱਮਟ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਥ ਨੇ ਅਨੁਯਾਈ ਸਨ ਜਿੰਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ `ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅਲੰਕਾਰ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਚਮਤਕਾਰ ਸੁਹਜ ਤੇ ਸਜੀਵਤਾ ਭਰਨ ਵਾਲੇ ਸਹਾਇਕ ਸਾਧਨ ਹਨ।੪੧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ `ਤੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਸਮੇਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਅ ਹੀ ਆ ਗਏ ਹਨ। ਵਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਲੰਕਾਰ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਹਨ: -
ਉਪਮਾ ਅਲੰਕਾਰ: ਬਾਕੀ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿਚ ਉਪਮਾ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਅਲੰਕਾਰ ਸਮੇਂ `ਤੇ ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਢੁਕਵੇਂ ਹਨ। ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੇ ਗਰਜਨ ਸਮੇਂ ਵਰਤੀਆਂ ਉਪਮਾਵਾਂ ਵੇਖੋ:
੧. ਸੀਹਾਂ ਵਾਂਗੂ ਗੱਜਣ ਸੱਭੇ ਸੂਰਮੇ ॥
੨. ਗੱਜੇ ਦੁਰਗਾ ਘੇਰਿ ਕੈ ਜਣੁ ਘਣੀਅਰੁ ਕਾਲੇ ॥੧੩॥
੩. ਬੱਦਲ ਜਿਉ ਮਹਿਖਾਸੁਰ ਰਣ ਵਿਚਿ ਗੱਜਿਆ ॥
ਸੂਰਮਿਆਂ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਡਿੱਗਣਾ, ਤੜਫਨਾ, ਮਰਨਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਟੋਟਿਆਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਇਸ ਅਲੰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:
੧. ਬੀਰ ਪਰੋਤੇ ਬਰਛੀeਂੇ ਜਣ ਡਾਲ ਚਮੁੱਟੇ ਆਵਲੇ ॥
ਇਕ ਵੱਢੇ ਤੇਗੀ ਤੜਫੀਅਨ ਮਦ ਪੀਤੇ ਲੋਟਨਿ ਬਾਵਲੇ ॥....
ਜਣ ਡਸੇ ਭੁਜੰਗਮ ਸਾਵਲੇ॥ ਮਰ ਜਾਵਨਿ ਬੀਰ ਰੁਹਾਵਲੇ ॥੮॥
੨. ਡਿੱਗੇ ਜਾਣਿ ਮੁਨਾਰੇ ਮਾਰੈ ਬਿੱਜੁ ਦੇ ॥
ਖੁੱਲੀ ਵਾਲੀ ਦੈਤ ਅਹਾੜੇ ਸਭੇ ਸੂਰਮੇ ॥
ਸੁੱਤੇ ਜਾਣਿ ਜਟਾਰੇ ਭੰਗਾ ਖਾਇ ਕੈ ॥੧੭॥
੩. ਵੱਢੇ ਗਨ ਤਿਖਾਣੀ ਮੂਏ ਖੇਤ ਵਿਚ ॥
੪. ਇਕ ਘਾਇਲ ਘੁਮਨਿ ਸੂਰਮੇ ਜਣੁ ਮਕਤਬ ਕਾਜੀ ॥
ਇਕ ਬੀਰ ਪਰੋਤੇ ਬਰਛੀਏ ਜਿਉ ਝੁਕ ਪਉਨ ਨਿਵਾਜੀ ॥
ਉਪਮਾਵਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਧਿਆਨ ਅਸਮਾਨੀ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿਚੋਂ ਉਪਮੇਯ ਚੁਣਨ ਵੱਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
੧. ਦੇਵੀ ਦਸਤ ਨਚਾਈ ਸੀਹਣ ਸਾਰਦੀ ॥
੩. ਹੂਰਾਂ ਸ੍ਰਣਵਤ ਬੀਜ ਨੂੰ ਘਤਿ ਘਿਰ ਖਲੋਈਆਂ ॥
੧. ਚੰਡੀ ਰਾਕਸਿ ਖਾਣੀ ਵਾਹੀ ਦੈਤ ਨੂੰ ॥
ਕੋਪਰ ਚੂਰ ਚਵਾਣੀ ਲੱਥੀ ਕਰਗ ਲੈ ॥
ਪਾਖਰ ਤੁਰਾ ਪਲਾਣੀ ਰੜਕੀ ਧਰਤ ਜਾਇ ॥
ਲੈਦੀ ਅਘਾ ਸਿਧਾਣੀ ਸਿੰਗਾਂ ਧਉਲ ਦਿਆਂ ॥
ਕੂਰਮ ਸਿਰ ਲਹਿਲਾਣੀ ਦੁਸਮਨ ਮਾਰਿ ਕੈ ॥
੨. ਲਸ਼ਕਨਿ ਤੇਗਾਂ ਬਰਛੀਆਂ ਸੂਰਜੁ ਨਦਰਿ ਨ ਪਾਇ ॥੬॥
ਦੁਰਗਾ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਕਿਰਦਾਰ ਅਤਿਕਥਨੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਕੱਲੀ ਹੀ ਲੱਖਾਂ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਦੁਰਗਾ ਸਭ ਸੰਘਾਰੇ ਰਾਖਸਿ ਖੜਗ ਲੈ ॥੧੫॥
ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਅਲੰਕਾਰ - ਗੱਲ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ:
੧. ਬੱਦਲ ਜਿਉ ਮਹਿਖਾਸੁਰ ਰਣ ਵਿਚਿ ਗੱਜਿਆ ॥
੨. ਥਰਿ ਥਰਿ ਪ੍ਰਿਥਮੀ ਚਾਲੀ ਦਲਾਂ ਚੜੰਦਿਆਂ ॥
ਨਾਉ ਜਿਵੇ ਹੈ ਹਾਲੀ ਸਹੁ ਦਰੀਆਉ ਵਿਚਿ ॥
ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਅਲੰਕਾਰ - ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨਿਸੰਦੇਹ ਬਹੁਤ ਉਚੇਚ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਦੀ ਧੁਨੀ ਵਿਚ ਇਕ ਸੁਰ ਜਾਂ ਇਕ ਵਰਣ ਦਾ ਦੁਹਰਾਓ ਹੋਣ ਨਾਲ ਜੋ ਕਲਾਤਮਕ ਰਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨਾਲ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਰਵਾਨੀ ਵੀ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬੀਰ ਰਸ ਨੂੰ ਉਭਾਰਨ ਵਿਚ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ੪੭ ਇਸ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵਾਰ ਵਿਚ ਉਪਲਬਧ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਬਡੇ ਬਡੇ, ਤਿਲੀ ਤਨੁ ਤਾਇਆ, ਚੁਣ ਚੁਣ, ਚੰਡ ਪ੍ਰਚੰਡ, ਵਾਹਨ ਵਾਰੋ ਵਾਰੀ, ਸੁੰਭ ਨਿਸੁੰਭ, ਚੁਣਿ ਚੁਣਿ, ਤਣਿ ਤਣਿ, ਵਾਇ ਵਧਾਈ, ਸੂਰੇ ਸੰਘਰੇ, ਆਦਿ।
ਉਤਪ੍ਰੇਖਿਆ ਅਲੰਕਾਰ – ਜਿਥੇ ਉਪਮੇਯ ਦੀ ਉਪਮਾਨ ਵਿਚ ਸੰਭਾਵਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਉਥੇ ਉਤਪ੍ਰੇਖਿਆ ਅਲੰਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। `ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ` ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਸ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।੪੮ ਜਿਵੇਂ:
ਰੌਦਰ ਰਸ – ਜਿਥੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੀ ਛੇੜਾਖਾਨੀ, ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ, ਅਪਮਾਨ, ਵਡੇਰਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ, `ਦੇਸ਼ ਤੇ ਧਰਮ` ਦੇ ਅਪਮਾਨ ਕਰਕੇ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਾਗਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਰੌਦਰ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।੫੫ ਕ੍ਰੋਧ ਇਸ ਦਾ ਸਥਾਈ ਭਾਵ ਵਿਰੋਧੀ ਅਲੰਬਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਕਾਰਵਾਈ ਉਦੀਪਨ ਵਿਭਾਵ ਹਨ। ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਬੀਰ ਰਸ ਤੇ ਰੌਦਰ ਰਸ ਵਿਚ ਬੜਾ ਬਰੀਕ ਫ਼ਰਕ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਦ ਬਹਾਦਰ ਪੁਰਸ਼ ਗੁੱਸਾ ਖਾ ਕੇ ਨੇਕੀ ਲਈ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਜੂਝਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਬੀਰ ਰਸ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮਾਮੂਲੀ ਅਥਵਾ ਮਾੜਾ ਮਨੁੱਖ ਘਟੀਆ ਇੱਛਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਗੁੱਸਾ ਖਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਰੋਹ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰੌਦਰ ਰਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।੫੬ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਆਮ ਪ੍ਰਗਟਾ ਰੌਦਰ ਰਸ ਕਹਾਇਆ। ਇਸ ਵਾਰ ਵਿਚ ਰੌਦਰ ਰਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਯੋਧੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ ਆਏ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ:
੧. ਦਿਲ ਵਿਚ ਰੋਹ ਬਢਾਇ ਕੈ ਮਾਰਿ ਮਾਰਿ ਪੁਕਾਰੇ ॥
੨. ਰੋਹ ਭਵਾਨੀ ਆਈ ਉਤੇ ਰਾਕਸਾਂ ॥
ਖੱਬੈ ਦਸਤ ਨਚਾਈ ਸੀਹਣ ਸਾਰ ਦੀ ॥
੩. ਰੋਹ ਹੋਇ ਬੁਲਾਏ ਰਾਕਸਿ ਰਾਇ ਨੇ ॥
ਬੈਠੇ ਮਤਾ ਪਕਾਏ ਦੁਰਗਾ ਲਿਆਵਣੀ ॥
੪. ਦੁਰਗਾ ਦਾਨੋ ਮਾਰੇ ਰੋਹ ਬਢਾਇ ਕੈ ॥
ਸਿਰ ਵਿਚ ਤੇਗ ਵਗਾਈ ਸ੍ਰਣਵਤ ਬੀਜ ਦੇ ॥੩੭॥
ਕਰੁਣਾ ਰਸ – ਗ਼ਮ ਅਥਵਾ ਸ਼ੋਕ ਇਸ ਦੇ ਸ਼ਤਾਈ ਭਾਵ ਹਨ। ਵਿਯੋਗ ਤੇ ਵਿਯੋਗ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਗਦੇ ਹੰਝੂ, ਵਿਰਲਾਪ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਤਾਅਨੇ ਮਿਹਣੇ ਸਭ ਕਰੁਣਾ ਰਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਬਦਹਾਲੀ ਪਰ ਗ਼ਮ ਦੇ ਗੀਤ, ਮਨੁੱਖੀ ਤਬਾਹੀ `ਤੇ ਗਾਏ ਸੋਹਿਲੇ ਸਭ ਵਿਚ ਇਹੀ ਮਜ਼ਬੂਨ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਵਾਕ `ਏਤੀ ਮਾਰ ਪਈ ਕਰਲਾਣੇ ਤੈਂ ਕੀ ਦਰਦੁ ਨ ਆਇਆ ॥੧॥` (ਮ:੧, ਅੰਗ ੩੬੦) ਕਰੁਣਾ ਰਸ ਦਾ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ਭਵਭੂਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰੁਣਾ ਰਸ ਹੀ ਅਸਲ ਰਸ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਨ ਅੰਦਰ ਹਮਦਰਦੀ ਦਾ ਸੋਮਾ ਫੁੱਟਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੋਲਮਤਾ ਛਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤਰ ਆਤਮਾ ਕੀਮਤਾਂ ਘੜਨਾ ਲੋਚਦੀ ਹੈ।੫੭ ਵਾਰ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਈਂ ਇਹ ਰਸ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਹੀ ਜਦ ਇੰਦਰ ਦੈਂਤਾਂ ਪਾਸੋਂ ਹਾਰ ਖਾ ਕੇ ਦੁਰਗਾ ਪਾਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਰੁਣਾ ਰਸ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:
ਇੰਦ੍ਰ ਬਿਰਥਾ ਸੁਣਾਈ ਅਪਣੇ ਹਾਲ ਦੀ ॥
ਛੀਨ ਲਈ ਠਕੁਰਾਈ ਸਾਤੇ ਦਾਨਵੀ ॥
ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਰਾਖ਼ਸ਼ ਮਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਫੁਆਰੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਕਰੁਣਾਮਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉੱਚੀਆਂ ਅਟਾਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਵੇਖ ਰਹੀਆਂ ਹਨ:
ਦੇਖਨ ਬੈਠ ਅਟਾਰੀ ਨਾਰੀ ਰਾਕਸਾਂ ॥
ਭਿਆਨਕ ਰਸ - ਭੈ ਇਸ ਦਾ ਸਥਾਈ ਭਾਵ ਹੈ। ਡਰਾਉਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਿਆਨ ਕਰਕੇ ਕਵੀ ਡਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾਂ ਭੁਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਰੰਗ ਆਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਗ ਵਿਚ ਲੜਾਈ ਦਾ ਹੂ-ਬੂ-ਹੂ ਚਿੱਤਰ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਰਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।੫੮ ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਬੀਰ ਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੈ ਪਰ ਕਈ ਥਾਵਾਂ `ਤੇ ਇਹ ਰਸ ਵੀ ਮਿਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ:
ਚੁਣਿ ਚੁਣਿ ਜੋਧੇ ਮਾਰੇ ਅੰਦਰ ਖੇਤ ਦੈ ॥
ਜਾਪਨ ਅੰਬਰਿ ਤਾਰੇ ਡਿੱਗਨਿ ਸੂਰਮੇ ॥
ਗਿਰੇ ਪਰਬਤ ਭਾਰੇ ਮਾਰੇ ਬਿੱਜੁ ਦੈ ॥
ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਦਲ ਹਾਰੇ ਦਹਸਤ ਖਾਇ ਕੈ ॥
ਵਿਭਤਸ ਰਸ - ਇਸ ਦਾ ਸਥਾਈ ਭਾਵ ਘ੍ਰਿਣਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ ਜਦ ਘ੍ਰਿਣਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਥੇ ਵਿਭਤਸ ਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਮੁਰਦਿਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਬਦਬੂ ਇਹ ਰਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਕਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜੋ ਇਹ ਰਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ:
੧. ਰਣ ਵਿਚ ਘੱਤੀ ਘਾਣੀ ਲੋਹੂ ਮਿਝ ਦੀ ॥
੨. ਭੂਤਾਂ ਇੱਲਾਂ ਕਾਗੀਂ ਗੋਸਤ ਭਖਿਆ ॥
ਅਦਭੁਤ ਰਸ – ਅਨੋਖੀ ਅਤੇ ਵਿਚਿਤ੍ਰ ਵਸਤੂ ਦੇ ਦੇਖਣ ਅਤੇ ਸੁਣਨ `ਤੇ ਜਦੋਂ ਅਸਚਰਜ ਭਾਵ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋਵੇ ਉਦੋਂ ਅਦਭੁਤ ਰਸ ਪ੍ਰਤੀਤਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਂਡੇਯ ਨੇ ਅਭਿਨਵ ਗੁਪਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਦਭੁਤ ਦਾ ਮੂਲ ਭਾਵ ਵਿਸ਼ਮ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਉਪਜ ਅਸੰਭਵ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਸਚਰਜ ਇਸ ਦਾ ਸਥਾਈ ਭਾਵ ਹੈ।੫੯ ਅਨੋਖੀ ਤੇ ਵਚਿੱਤਰ ਅਵਸਥਾ ਜੋ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਅਦਭੁਤ ਰਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹੈਰਾਨੀ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਮਿਲਵਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕੁਝ ਅਜੇਹੀ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਕਹਿ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਵਿਸਮਾਦ ਨਾਦ, ਵਿਸਮਾਦ ਵੇਦ.....ਵੇਖ ਵਿਡਾਣ ਰਹਿਆ ਵਿਸਮਾਦ, ਨਾਨਕ ਬੁਝਣ ਪੂਰੇ ਭਾਗ ਜਾਂ ਬਲਿਹਾਰੀ ਕੁਦਰਤ ਵਸਿਆ ਤੇਰਾ ਅੰਤ ਨਾ ਜਾਈ ਲਖਿਆ ਵਿਚ ਇਹ ਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਅਲੋਕਾਰ ਗੱਲ ਦੇ ਵਾਪਰ ਜਾਣ `ਤੇ ਵੀ ਜੋ ਕਵੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਅਦਭੁਤ ਰਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।੬੦
ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਇਕ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਕਥਾ `ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਫੇਰ ਬਦਲ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਯਤਾਰਥ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚ ਅਦਭੁਤ ਰਸ ਆ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ:
੨. ਸ੍ਰਣਵਤ ਬੀਜ ਬਧਾਈਆਂ ਅਗਣਤ ਸੂਰਤਾਂ ॥
ਦੁਰਗਾ ਸਉਹੇਂ ਆਈਆਂ ਰੋਹ ਬਢਾਇ ਕੈ ॥
ਸਭਨੀ ਆਣ ਵਗਾਈਆਂ ਤੇਗਾਂ ਧੂਹਿ ਕੈ ॥
ਦੁਰਗਾ ਸਭ ਬਚਾਈਆਂ ਢਾਲ ਸੰਭਾਲ ਕੈ ॥
ਦੇਵੀ ਆਪ ਚਲਾਈਆਂ ਤਕਿ ਤਕਿ ਦਾਨਵੀ ॥
ਲੋਹੂ ਨਾਲਿ ਡੁਬਾਈਆਂ ਤੇਗਾਂ ਨੰਗੀਆਂ ॥
ਸਾਰਸੁਤੀ ਜਨੁ ਨਾਈਆਂ ਮਿਲ ਕੈ ਦੇਵੀਆਂ ॥
ਸਭੇ ਮਾਰ ਗਿਰਾਈਆਂ ਅੰਦਰਿ ਖੇਤ ਦੈ ॥
ਤਿੱਦੂੰ ਫੇਰਿ ਸਵਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸੂਰਤਾਂ ॥੪੦॥
੩. ਚੰਡ ਚਿਤਾਰੀ ਕਾਲਕਾ ਮਨਿ ਬਾਹਲਾ ਰੋਸ ਬਢਾਇ ਕੈ ॥
ਨਿਕਲੀ ਮੱਥਾ ਫੋੜਿ ਕੈ ਜਨ ਫਤੇ ਨੀਸਾਣ ਬਜਾਇ ਕੈ ॥
ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ – ਸ਼ਿਗਾਰ ਦਾ ਮੂਲ ਅਤੇ ਮੁਖ ਅਰਥ ਉਹ ਰਤੀ ਜਾਂ ਸਨੁਹ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਹਜਾਤਮਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਰਤੀ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦਾ ਸਥਾਈ ਭਾਵ ਹੈ। ਉੱਤਮ ਨਾਇਕਾਵਾਂ ਜਾਂ ਨਾਇਕ ਇਸ ਦੇ ਅਲੰਬਨ ਵਿਭਾਵ ਹਨ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ, ਚੰਦਨ, ਭੋਰੇ ਆਦਿ ਉਦੀਪਨ ਵਿਭਾਵ ਹਨ।੬੧ ਇਹ ਮੀਰੀ ਰਸ ਹੈ ਤੇ ਮਤੀ ਰਾਮ ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਰਾਜ ਰਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਵੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਤੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਬਲ ਰਸ ਹੈ। ਭਰਤ ਮੁਨੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਜਲ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਉਹ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਕਰੁਣਾ ਰਸ, ਬੀਰ ਰਸ, ਅਦਭੁਤ ਰਸ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਸ ਇਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ ਚਲਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਇਉਂ ਕਹੀਏ ਕਿ ਇਹ ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਦਕਾ ਹਨ। ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਵਿਜੋਗ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਚੁਭਵੀਂ ਯਾਦ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਚਿੱਤਰ (ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤੀ) ਜੋ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਇਕ ਹੁਲਾਰਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੇਵੇ ਸਭ ਨੂੰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ ਅਧੀਨ ਲਿਆ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।੬੧
`ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ` ਕਿਉਂਕਿ ਬੀਰ ਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਵਾਰ ਵਿਚ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ `ਤੇ ਹੀ ਉਪਮਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਰਸ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੋਈ ਹੈ:
੧. ਹੂਰਾਂ ਸ੍ਰਣਵਤ ਬੀਜ ਨੂੰ ਘਤਿ ਘਿਰ ਖਲੋਈਆਂ ॥
ਲਾੜਾ ਵੇਖਣਿ ਲਾੜੀਆਂ ਚਉਗਿਰਦੈ ਹੋਈਆਂ ॥੪੨॥
੨. ਸੁੰਭ ਪਲਾਣੋ ਡਿੱਗਿਆ ਉਪਮਾ ਬੀਚਾਰੀ ॥
ਡੁਬ ਰਤੁ ਨਾਲਹੁ ਨਿਕਲੀ ਬਰਛੀ ਦੁਧਾਰੀ ॥
ਜਾਣ ਰਜਾਦੀ ਉਤਰੀ ਪੈਨ ਸੂਹੀ ਸਾਰੀ ॥੫੩॥
ਸ਼ਾਤ ਰਸ – ਸ਼ਾਂਤ ਰਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਵੈਰਾਗ ਇਸ ਦਾ ਸਥਾਈ ਭਾਵ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਮਿਥਿਆ ਮੰਨ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਮੋਹ ਨਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਰਸ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪਲਾਇਣਵਾਦ ਦਾ ਹੀ ਦੂਜਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਉਪਰਾਮਤਾ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਗਟਾ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਏ ਸ਼ਾਂਤ ਰਸ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਉਪਜ ਪ੍ਰੇਮਾਭਗਤੀ ਵਿਚੋਂ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਨਾ ਕਿ ਪਲਾਇਨਵਾਦ ਵਿਚ।੬੩
`ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ` ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਰਸ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਿਥਮ ਭਗੌਤੀ ਸਿਮਰਿ ਕੈ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਲਈਂ ਧਿਆਇ ॥....
ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਿਮਰਿਐ ਘਰਿ ਨਉ ਨਿਧਿ ਆਵੈ ਧਾਇ ॥
ਸਭ ਥਾਈਂ ਹੋਇ ਸਹਾਇ ॥੧॥
ਫੇਰ ਨ ਜੂਨੀ ਆਇਆ ਜਿਨ ਇਹ ਗਾਇਆ ॥੫੫॥
ਹਾਸ ਰਸ – `ਹਾਸ ਰਸ` ਵਿਗੜੀ ਸੂਰਤ, ਵਚਨ, ਵੇਸ ਹਰਕਤ (ਚੇਸ਼ਟਾ) ਆਦਿ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।੬੪ ਇਸ ਦਾ ਸਥੀ ਭਾਵ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ। ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਦੈਂਤਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਗੜੀਆਂ ਸੂਰਤਾਂ ਵੇਖ ਕੇ ਹਾਸ ਰਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:
ਧੂੜਿ ਲਪੇਟੇ ਧੂਹਰੇ ਸਿਰਦਾਰ ਜਟਾਲੇ ॥
ਉਖਲੀਆਂ ਨਾਸਾ ਜਿਨਾ ਮੁਹਿ ਜਾਪਨ ਆਲੇ ॥
ਇੰਜ ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਸ ਬੀਰ ਰਸ ਹੈ। ਪਰ ਬਾਕੀ ਰਸਾਂ ਦਾ ਅਭਾਵ ਨਹੀਂ। ਹਾਂ, ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਵਿਚ ਜ਼ਰੂਰ ਵਖਰੇਵਾਂ ਹੈ। ਕੋਈ ਵਧੇਰੇ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਹੈ ਤੇ ਕੋਈ ਘੱਟ ਵਿਚ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵਾਰ ਰਸਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਇਕ ਸਫਲ ਵਾਰ ਹੈ।
(ਹ) ਦ੍ਰਿਸ਼ ਤੇ ਨਾਦ ਚਿੱਤਰ – ਬੀਰ ਰਸੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਜਿਥੇ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿਚ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਬੁਜ਼ਦਿਲਾਂ ਅੰਦਰ ਜੋਸ਼ ਭਰਨਾ ਵੀ ਹੈ। ਦ੍ਰਿਸ਼ ਤੇ ਨਾਦ ਚਿੱਤਰ ਬੀਰਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂ ਹੋਰ ਤੀਬਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬੀਰਾਂ ਦਾ ਤਣ ਤਣ ਕੇ ਤੀਰ ਚਲਾਉਣਾ, ਜੋਧਿਆਂ ਦਾ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਮਾਰੇ ਪਰਬਤਾਂ ਤੇ ਉੱਚੇ ਮੁਨਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਢਹਿਣਾ, ਤੇਗਾਂ ਦਾ ਲਹੂ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਰਜਾਈ ਉੱਤੇ ਲੈਣੀ ਜਾਂ ਲਪੇਟ ਲੈਣੀ, ਰਣ ਵਿਚ ਜੁਆਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਰਾਬੀਆਂ ਵਾਂਗ ਝੁਮਣਾ, ਬੀਰਾਂ ਦਾ ਡਾਲੀ ਨਾਲ ਚਮੁੱਟੇ ਆਉਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਬਰਛੀਆਂ ਵਿਚ ਪਰੋਏ ਜਾਣਾ, ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਕਮਾਣ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਚਿਲਾ ਚਾੜਨਾ ਤੇ ਕੰਨ ਤਕ ਖਿੱਚਣਾ, ਪੱਬਾਂ ਭਾਰ ਉੱਠ ਕੇ ਜੁਆਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਰਮ ਲੋਹੇ ਉੱਤੇ ਵਦਾਨ ਮਾਰੀਦਾ ਹੈ, ਤੋਪਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗੋਲਿਆਂ ਦਾ ਦੋਜ਼ਖ ਦੇ ਦਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਭਵਕਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਨਿਕਲਣਾ ਆਦਿ ਅੇਸੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਸੂਝ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।੬੫ ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਲੜਾਈ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਣ, ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਖੁਸੀ ਆਦਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬੜੇ ਹੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।੬੬ ਲੜਾਈ ਦਾ ਇਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖੋ:
ਸੱਟ ਪਈ ਜਮਧਾਣੀ ਦਲਾਂ ਮੁਕਾਬਲਾ ॥
ਘੂਮਰ ਬਰਗ ਸਤਾਣੀ ਦਲ ਵਿਚਿ ਘੱਤਿਓ ॥
ਸਣੇ ਤੁਰਾ ਪਲਾਣੀ ਡਿੱਗਣ ਸੂਰਮੇ ॥
ਉਠਿ ਉਠਿ ਮੰਗਣਿ ਪਾਣੀ ਘਾਇਲ ਘੂਮਦੇ ॥
ਏਵਡੁ ਮਾਰਿ ਵਿਹਾਣੀ ਉਪਰ ਰਾਕਸਾਂ ॥
ਬਿੱਜਲ ਜਿਉ ਝਰਲਾਣੀ ਉੱਠੀ ਦੇਵਤਾ ॥੩੬॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਨਾਦ ਚਿੱਤਰ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਚੰਡੀ ਦਾ ਹੜ੍ਹ ਹੜਾਉਣਾ, ਸ਼ੇਰਾਂ ਦਾ ਭਬਕਾਂ ਮਾਰਨਾ, ਹਾਥੀਆਂ ਦਾ ਚੰਗਿਆੜਨਾ, ਨਗਾਰਿਆਂ `ਤੇ ਚੋਟਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਭੇਰੀਆਂ, ਸੰਖਾਂ ਦੀ ਗੁੰਜਾਰ, ਆਦਿ ਨਾਦ ਚਿੱਤਰ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹਨ। ਜਦ ਪਾਠਕ ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਨੋ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਗੂੰਜ ਉੱਠਦੀ ਹੈ:
ਜੰਗ ਮੁਸਾਫਾ ਬੱਜਿਆ ਰਣਿ ਘੁਰੇ ਨਗਾਰੇ ਚਾਵਲੇ ॥
ਝੂਲਣ ਨੇਜੇ ਬੈਰਕਾ ਨੀਸਾਣ ਲਸਨਿ ਲਸਾਵਲੇ ॥
ਢੋਲ ਨਗਾਰੇ ਪਉਣ ਦੇ ਊਂਘਨ ਜਾਣੁ ਜਟਾਵਲੇ ॥
ਦੁਰਗਾ ਦਾਨੋ ਡਹੇ ਰਣ ਨਾਦ ਵੱਜਨ ਖੇਤੁ ਭੀਹਾਵਲੇ ॥
ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਪਰਖਿਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ `ਤੇ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ੈਲੀ ਅਨੂਠੀ, ਬੇਮਿਸਾਲ, ਬੇਨਜ਼ੀਰ ਤੇ ਬੀਰ ਰਸੀ ਹੈ। ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਪੱਖੋਂ `ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ` ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਅਦੁੱਤੀ ਹੈ ਤੇ ਇਕ ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰਾ ਵੀ। ਲੰਮੇ ਲੰਮੇ ਵਾਕਿਆਤ (ਘਟਨਾਵਾਂ) ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਰਖਦਿਆਂ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਨਾਦ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਕ ਕਲਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਯੁੱਧਾਂ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਖਿੱਚਣ ਵਿਚ ਕਮਾਲ ਦਰਜੇ ਦੀ ਸ਼ਬਦ-ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਪਾਠਕ ਤੇ ਸਰੋਤਾ ਪੜ੍ਹਕੇ ਸੁਣਕੇ ਦੋਵੇਂ ਹੈਰਾਨ ਤੇ ਮੁਗਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਯੁੱਧ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਸਗੋਂ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅੱਖੀਆਂ ਗੋਚਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਲਵਾਰਾਂ ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਖਣਕਾਰ ਤੇ ਝਣਕਾਰ ਸੁਣਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਮੁਨਾਰਿਆਂ `ਤੇ ਵੱਡੇ ਮੋਛਿਆਂ ਵਰਗੇ ਸੂਰਬੀਰ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਡਿੱਗਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਲਹੂ ਮਿੱਝ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਠਾਠਾਂ ਮਾਰਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੋਚਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇੱਲਾਂ, ਗਿਰਝਾਂ, ਕਾਂ ਆਦਿ ਪੰਛੀ ਮੁਰਦਾ ਲੋਥਾਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਾਰ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਬੀਰ ਰਸ ਭਰਪੂਰ ਹੈ ਤੇ ਕਲਗੀਧਰ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।੭੦
ਵਾਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਕਾਰ ਹੋਈ ਹੈ। ਸੁਤੇ ਸਿਧ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਅਵਧੂਤ ਮਹਾਂਕਵੀ ਨੇ ਇਕ ਰਜੇਮੀਆਂ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ, ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਤੀਰ ਚਲਾਉਣਾ, ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਸਤਕ `ਚੋਂ ਜਨਮ ਦੇਣ ਆਦਿ ਨੂੰ ਦਾਖਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੁਗਲੀਆ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਕਾਲੀ ਵਰਦੀ, ਮਨ ਸ਼ਬਦਾਰੀ, ਸ਼ਸਤਰ ਅਸਤ੍ਰ ਆਦਿ ਰਾਖ਼ਸ਼ੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੀ ਅਮਿੱਟ ਛਾਪ ਲਾਈ ਹੈ। ਉਪਮਾ ਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਨਿਤ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚੋਂ ਅਜਿਹੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਕਿ ਰਣ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਕ ਵਸਦਾ ਰਸਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਆਬਾਦ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਹਲਵਾਈ ਵੜੇ ਉਤਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਠਠਿਆਰ ਘਾਟ ਘੜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਨਿਆਰੀਆ ਰੇਤ `ਚੋਂ ਸੋਨਾ ਚੁਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਰੀਕੇ ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀ ਦੀ ਭਾਜੀ ਵੰਡੀਦੀ ਹੈ। ਨੂੰਹਾਂ ਧੀਆਂ ਲਾੜਾ ਵੇਖਣ ਲਈ ਉਮੜ ਉਮੜ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਕਤਬ ਵਿਚ ਕਾਜ਼ੀ ਮੁੰਡਿਆਂ ਵਿਚਾਲੇ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਨਿਮਾਜ਼ੀ ਸਿਜਦੇ ਵਿਚ ਝੁਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਨਜ਼ਾਰਿਆਂ ਦੀ ਘਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤੀ। ਕਿਤੇ ਗੇਰੂ ਦੇ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੜ੍ਹ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਨਾਰਾਂ ਦੇ ਬੂਟੇ ਦੀ ਡਾਲੀ ਨੂੰ ਬਰਛੀ ਨਾਲ ਚਿਮਟੀਆਂ ਬੋਟੀਆਂ ਵਾਂਗ ਔਲੇ ਲਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਬੱਦਲਾਂ ਵਿਚ ਗਜਦੀ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਤੇਗਾਂ ਹੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਸਿਆਲ ਦੀ ਧੁੰਦ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।੭੧
ਵਾਰ ਦੀ ਬੋਲੀ ਢੁਕਵੀਂ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵਾਰ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਨਵੇਂ ਸਮਾਜ ਘੜਨ ਵਿਚ ਕਮਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਦੂਜੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਤਤਸਮ ਤੇ ਤਤਭਵ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਹਨ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਬੀਰ ਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਚਨਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਵਜੂਦ ਬਾਕੀ ਰਸਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਣ, ਬੀਰ ਰਸ ਤੇ ਹੋਰ ਰਸ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਢੁਕਵੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਓਜਲ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਸ਼ਾ ਭਾਵੇਂ ਮਾਰਕੰਡੇ ਪੁਰਾਣ ਵਿਚੋਂ ਲਿਆ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਲਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬੇਲੋੜੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਚ ਪੈਣ ਦੀ ਥਾਂ `ਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖਿਪਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਯਤਾਰਥਕਤਾ ਦੀਆਂ ਛੋਹਾਂ ਦੇ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੰਜ ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਹੋ ਨਿਬੜਦੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।
ਇੰਜ ਅਸੀਂ ਸਮੁੱਚੀ ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਇਸ ਨਤੀਜੇ `ਤੇ ਪੁੱਜਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਰੂਪਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਕ ਸਫ਼ਲ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਕਾਵਿ ਕਲਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਇਸ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਗ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਵਾਰ ਰਚ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੀਰ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦਾ ਆਗਾਜ਼ ਕੀਤਾ। ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵਾਰਕਾਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਕ ਸਿੱਧ ਹੋਈ ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰ ਸਾਹਿਤ ਨੇ ਨਵੀਆਂ ਪੁਲਾਂਘਾ ਪੁੱਟੀਆਂ। ਇਸ ਦੀ ਉਪਯੋਗਿਕਤਾ ਤੇ ਸਾਰਥਕਤਾ ਅੱਜ ਵੀ ਉਤਨੀ ਹੈ ਜਿੰਨੀ ਕਿ ਮੱਧਕਾਲ ਵਿਚ ਸੀ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਵੀ ਰਹੇਗੀ।
ਹਵਾਲੇ
੧. ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ, ਪੰਨਾ ੨੫
੨. ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਭਗਉਤੀ ਜੀ ਕੀ (ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ), ਪੰਨਾ ੧੩੯
੩. ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਭਗਉਤੀ ਜੀ ਕੀ, ਪੰਨਾ ੫੩
੪. ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਤੇ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਪੰਨਾ ੭੪
੫. ਉਹੀ, ਪੰਨਾ ੮੨
੬. ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ), ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਨਾ ੫੨੯
੭. ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਪੰਨਾ ੪੬
੮. ਪੰਜਾਬੀ ਦੁਨੀਆ, ਸਤੰਬਰ ੧੯੫੨, ਪੰਨਾ ੬੩
੯. ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ, ਪੰਨਾ ੭੩
੧੦. ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਬੀਰ ਕਾਵਿ ਦਾ ਵਿਕਾਸ, ਪੰਨਾ ੧੨੪
੧੧. ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਅਧਿਐਨ, ਪੰਨਾ ੮੧
੧੨. ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਤੇ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਪੰਨਾ ੮੨
੧੪. ਉਹੀ
੧੫. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਬੀਰ ਕਾਵਿ ਦਾ ਵਿਕਾਸ, ਪੰਨਾ ੧੨੪-੨੫
੧੬. ਉਹੀ, ਪੰਨਾ ੧੨੫
੧੭. ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ, ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ, ਪੰਨੇ ੬੩-੬੪
੧੮. ਉਹੀ, ਪੰਨਾ ੬੪
੧੯. ਪੰਜਾਬੀ ਯੁਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਕੋਸ਼ (ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ), ਪੰਨਾ ੨੭੦
੨੦. ਉਹੀ ਪੰਨੇ ੨੭੦-੭੧
੨੧. ਉਧਰਿਤ ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ (ਸੰਪਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ), ਪੰਨੇ ੫੨
੨੨. ਪੰਜਾਬੀ ਯੁਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਕੋਸ਼ (ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ), ਪੰਨਾ ੨੭੧
੨੩. ਉਹੀ, ਪੰਨਾ ੨੭੨
੨੪. ਸਾਹਿਤਆਰਥ, ਪੰਨੇ ੧੩-੧੪
੨੫. ਉਹੀ, ਪੰਨਾ ੨੨੧
੨੬. ਉਧਰਿਤ ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ (ਸੰਪਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ), ਪੰਨੇ ੫੩
੨੭. ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ (ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ), ਪੰਨਾ ੭੨੬
੨੮. ਪੰਜਾਬੀ ਯੁਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਕੋਸ਼ (ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ), ਪੰਨਾ ੩੪੬
੩੦. ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਮੁਖ ਰੂਪ, ਪੰਨਾ ੧੭੧
੩੧. ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ, ਪੰਨਾ ੧੭੧
੩੨. ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ, ਪੰਨੇ ੫੪-੫੫
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਾਰ ਕਾਵਿ
ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਅੰਦੋਲਨ
ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਜਰਨਲ, ਲਾਰਡ ਕਰਜਨ ਦੁਆਰਾ 1905 ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵੰਡ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਗਾਂਧੀ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸਫਲ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਰਬਿੰਦੋ ਘੋਸ਼, ਲੋਕਮਾਨਿਆ ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਤਿਲਕ, ਬਿਪਿਨ ਚੰਦਰ ਪਾਲ, ਵੀ.ਓ.ਚਿਦਮਬਰਮ ਪਿਲਾਈ ਅਤੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਜੋਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸਵਰਾਜ ਦੀ ਰੂਹ ਕਿਹਾ ਸੀ।
ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਹੇਅਰਾ
ਹੇਅਰੇ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ
“ਹੇਅਰਾ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦਾ ਇੱਕ ਨਿਵੇਕਲਾ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ਼ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜੇ ਹੇਅਰਾ ਸ਼ਬਦ ‘ਹਯ-ਰਾ’ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਗੀਤ ਘੋੜੀ ਚੜ੍ਹਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ‘ਹੇਹ’ ਤੋਂ ਮੰਨ ਲਈਏ, ਤਾਂ ਹੇਹ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ‘ਕਾਮ ਵੇਗ’ ਹੈ ਜਾਂ ਸੰਯੋਗ ਲਈ ਚੇਸ਼ਟਾ ਦੇ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ‘ਹੇਹਰੇ’ ਉਹ ਗੀਤ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕੋਈ ਮਰਦ ਕਿਸੇ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰ ਕੇ ਉਲੇਲ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਜਾਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਜਾਂ ਕਾਮ ਵੇਗ ਸੰਕੇਤਕ ਜਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ। ਹੇਅਰੇ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਕਾਵਿ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੀਤ ਜਾਂ ਤਾਂ ਭਰਜਾਈਆਂ ਘੋੜੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਦਿਉਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਤੀਬਰ ਵੇਗਵਾਨ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ – ਸਿਖਰ ਦੁਪਹਿਰ ਦਿਉਰ ਜੰਞ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਕੋਈ ਧੁੱਪ ਲੱਗੇ ਕੁਮਲਾ, ਜੇ ਮੈਂ ਹੋਵਾਂ ਬੱਦਲ਼ੀ ਦਿਉਰਾ, ਸੂਰਜ ਲਵਾਂ ਛੁਪਾ। ਜਾਂ ਫਿਰ ਜੰਞ ਦੇ ਫੁਕਾਓ ਵੇਲ਼ੇ ਸਾਲ਼ੀਆਂ ਘੋੜੇ ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਜੀਜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ – ਜੀਜਾ ਜੀਜਾ ਕਰ ਰਹੀ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਬੁਲਾਇਆਂ ਬੋਲ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਇਉਂ ਘੁੰਮਾਂ, ਜਿਉਂ ਲਾਟੂ ਤੋਂ ਡੋਰ। ਜਾਂ ਫਿਰ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਵੱਲ ਝਾਕਦੇ ਜਾਂਞੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੋਂ ਘੂਰਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚਹੇਡਾਂ ਹਨ – ਤੈਨੂੰ ਮੈਂ ਸਿੱਟਾ ਤੂੜੀ ਦੇ ਵਿੱਚ, ਆਈਆਂ ਮੱਝੀਆਂ ਚਰ ਗਈਆਂ, ਤੈਨੂੰ ਪੱਥਾਂ ਗੋਹੇ ਦੇ ਵਿੱਚ। ਉੱਪਰੋਕਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵੰਨਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ‘ਹੇਅਰੇ’ ਦਾ ਜੋ ਚਰਿੱਤਰ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਹੇਰੇ’ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ”
"ਹੇਅਰਿਆਂ ਦੇ ਗਾਇਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੰਦਰਭ
1. ਪੁੱਤ ਜਾਂ ਧੀ ਵਾਲ਼ੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਾਨਕਾ ਮੇਲ ਦੀ ਆਮਦ ਤੇ ਵਿਦਾਇਗੀ ਸਮੇਂ। 2. ਔਰਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਥਾਂ ਸਿਰ ਲੱਗਦੇ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ। 3. ਜੰਞ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਰੋਟੀ ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ ਖੱਟੀ ਸਮੇਂ ਕੁੜਮ ਅਤੇ ਲਾੜੇ ਨੂੰ। 4. ਜੰਞ ਬੰਨ੍ਹਣ ਅਤੇ ਖੋਲ੍ਹਣ ਸਮੇਂ। 5. ਬਣਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮੇਲਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਾਂਞੀਆਂ ਨੂੰ। 6. ਵਿਆਹ ਦੇ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੱਕ ਸਵਾਣੀ ਵੱਲੋਂ ਥਾਂ ਸਿਰ ਲੱਗਦੀ ਦੂਜੀ ਸਵਾਣੀ ਨੂੰ। 7. ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਗੁੱਟ ਵੱਲੋਂ ਦੂਜੇ ਗੁੱਟ ਨੂੰ।
ਕਾਵਿ ਪ੍ਰਕਾਰਜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ
ਹੇਅਰਾ, ਪ੍ਰਕਾਰਜ ਮੂਲਕ ਗੀਤ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਨਿਭਾਊ ਸੰਦਰਭ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਂ ਹਿਤ ਹੇਅਰੇ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਹੇਅਰਾ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰਜਾਂ ਵਾਲ਼ੀ ਕਾਵਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲ਼ਾ ਗੀਤ ਹੈ। ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹੇਅਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਭਿੰਨ ਕਾਵਿ ਪ੍ਰਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: 1. ਰੀਤੀ ਮੂਲਕ ਕਾਵਿ-ਉਚਾਰ ਜਾਂ ਮੰਤਰ-ਕਾਵਿ ਵਜੋਂ। 2. ਮੰਗਲਮਈ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਜਾਂ ਜਾਂ ਸ਼ੁੱਭ ਸ਼ਗਨਾਂ ਦੇ ਕਾਵਿ ਵਜੋਂ। 3. ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਨੋਰੰਜਨੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਜੋਂ। 4. ਹਾਸ ਵਿਅੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰਜ ਵਜੋਂ। 5. ਗਿਆਨ ਮੂਲਕ ਕਾਵਿ ਵਜੋਂ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਹਿਤ। 6. ਬੁਝਾ ਵਲ ਕਾਵਿ ਵਜੋਂ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਹਿਤ। 7. ਪ੍ਰਤੀਕ ਮਈ ਕਾਵਿ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੀ ਪਰਖ ਵਿੱਚ। 8. ਵਿਰੇਚਨੀ ਕਾਵਿ ਵਜੋਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਦਮਿਤ ਆਪੇ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਹਿਤ। 9. ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕਾਵਿ ਵਜੋਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਮਨੋਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਹਿਤ।
ਹੇਅਰਿਆ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਸੰਵਾਦ
ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ, ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤਰ ਵਾਲ਼ੇ ਕਾਵਿ ਟੋਟਿਆਂ, ਦੋਹਿਆਂ ਅਤੇ ਹੇਅਰਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲਈ ਹੇਅਰੇ ਬੋਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਣਗੇ। ਕਾਵਿਕ ਪ੍ਰਕਾਰਜ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਹੇਅਰਿਆਂ ਦੀ ਨੇੜਲੀ ਸਾਂਝ ਸਲੋਕਾਂ, ਦੋਹਿਆਂ ਅਤੇ ਲੋਕ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨਾਲ਼ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਜਿਵੇਂ: ਬੁਝਾਰਤ:- ਅੱਠ ਖੂਹੇ, ਨੌਂ ਪਾੜਛੇ ਵੇ ਕੋਈ ਪਾਣੀ ਘੁੰਮਣ ਘੇਰ ਜੇ ਤੂੰ ਐਡਾ ਚਤਰ ਹੈਂ ਦੱਸ ਪਾਣੀ ਕਿੰਨੇ ਵੇ ਸਮਝ ਗਿਆਨੀਆ ਵੇ – ਸ਼ੇਰ। ਉੱਤਰ:- ਅੱਠੇ ਖੂਹ ਨੌਂ ਪਾੜਛੇ ਵੇ ਕੋਈ ਪਾਣੀ ਘੁੰਮਣ ਘੇਰ ਜਿੰਨੇ ਤੇਰੇ ਅਰਸ਼ ਦੇ ਨੀ ਕੋਈ ਪਾਣੀ ਓਨੇ ਨੀ ਸਮਝ ਗਿਆਨਣੇ ਨੀ – ਸ਼ੇਰ।
ਪੰਜਾਬੀ ਲਾੜੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਗਾਣ
ਇਹ ਹੇਅਰੇ ਭੈਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀਰ ਦੇ ਸ਼ਗਨਾਂ ਸਮੇਂ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਹੇਅਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਘਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੀ ਲੜੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਹੇਅਰੇ ਇਸ ਲੜੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਨ ਦਾ ਗੁਣ ਗਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਪੰਜੇ ਭਾਈ ਚੌਧਰੀ ਵੀਰਾ ਪੰਜੇ ਭਾਈ ਵੇ ਠਾਣੇਦਾਰ ਮਾਰ ਪਲਾਕੀ ਬੈਠਦੇ ਵੇ ਕੋਈ ਉੱਠਦੇ ਪੱਬਾਂ ਦੇ ਵੇ ਦਿਉਰ ਜੁ ਮੰਗਿਆ ਵੇ – ਹਾਰ।
ਲਾਡਲੇ ਦਿਉਰ ਨੂੰ ਚਹੇਡਾਂ
ਇਹ ਹੇਅਰੇ ਭਰਜਾਈਆਂ ਵੱਲੋਂ ਲਾੜੇ ਨਾਲ ਚਹੇਡਾਂ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਬੋਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿਓਰ ਭਰਜਾਈ ਦੇ ਪਿਆਰ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਸ਼ਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ: ਪਹਿਲੀ ਸਲਾਈ ਦਿਉਰਾ ਰਸ ਭਰੀ ਕੋਈ ਦੂਜੀ ਸ਼ਗਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਤੀਜੀ ਸਲਾਈ ਦਿਉਰਾ ਤਾਂ ਪਾਵਾਂ ਜੇ ਤੂੰ ਗਲ਼ ਨੂੰ ਕਰਾਵੇ ਵੇ ਦਿਉਰ ਜੁ ਮੰਗਿਆ ਵੇ – ਹਾਰ।
ਜੀਜੇ ਉੱਤੇ ਸਾਲ਼ੀਆਂ ਦੇ ਕਾਮਣ
ਇਹਨਾਂ ਹੇਅਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦਾ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਗੁਣ ਗਾਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਜੇ ਨੂੰ ਸਮਝੌਤੀਆਂ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਨਾਲ਼ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਵੇ। ਜਿਵੇਂ:
ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਮੇਰਾ ਤਖ਼ਤਾ ਜੀਜਾ ਜੀ ਵੇ ਕੋਈ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮੇਖ਼ ਪਿਓ ਮੇਰੇ ਘਰ ਢੁੱਕ ਕੇ ਤੈਂ ਤਾਂ ਨਵੇਂ ਲਿਖਾ ਲਏ ਜੀ ਅੱਜ ਦਿਨ ਸ਼ਾਦੀਏ ਵੇ – ਲੇਖ।
ਕੁੜਮਾਚਾਰੀ ਦਾ ਟਕਰਾਓ ਅਤੇ ਮੇਲ ਮਿਲਾਪ
ਇਹਨਾਂ ਹੇਅਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜਮ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰ ਭਾਵ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਠਿੱਠ ਭਾਵ ਵੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਚੋਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ: ਭੱਜਿਆ ਫਿਰੇਂ ਵਿਚੋਲਿਆ ਵੇ ਕੋਈ ਬਣਿਆ ਫਿਰੇਂ ਵੇ ਤੂੰ ਮੁਖ਼ਤਿਆਰ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਜਣਗੇ ਖੌਂਸੜੇ ਵੇ ਵਡਿਆ ਚੌਧਰੀਆ ਵੇ – ਤਿਆਰ।
ਔਰਤ ਮਰਦ ਦੇ ਜਿਨਸੀ ਟਕਰਾਓ ਦਾ ਕਾਵਿ-ਉਚਾਰ
ਇਹ ਹੇਅਰੇ ਖੱਟੀ ਰੋਟੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਡੋਲੀ ਦੀ ਵਿਦਾਇਗੀ ਤਕ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਦੀ ਜਾਤ ਮੂਲਕ ਤੇ ਆਰਥਕ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਹੇਅਰੇ ਜੰਞ ਬੰਨ੍ਹਣ ਅਤੇ ਖੋਲ੍ਹਣ ਸਮੇਂ ਵੀ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਜਾਂਞੀਓ ਦਿਲ ਮਾਨੀਓ ਆ ਕੇ ਰਹੇ ਮਗ਼ਰੂਰ ਮੇਰਾ ਮਨ ਤਾਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੋਇਆ ਥੋਡੀ ਬੰਨ੍ਹਾਂ ਜੰਞ ਵੇ ਜਾਂਞੀਓ ਕੰਨ ਕਰੋ ਵੇ – ਜ਼ਰੂਰ ”।
ਵਿਧੀ ਵਿਗਿਆਨ
ਇਤਿਹਾਸ
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਵਿਧੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੀਆਂ ਨਿਵੇਕਲੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਅਕਸਰ ਮੁਜ਼ਰਿਮ ਜੁਰਮ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਬਚਾਵ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸਾਰੀਆਂ ਅਪਰਾਧਕ ਪੜਤਾਲਾਂ ਬਸ ਮਜਬੂਰਨ ਕਰਾਏ ਗਏ ਇਕਬਾਲੇ ਜੁਰਮ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਗਵਾਹ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਤੇ ਹੀ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵੀ ਸਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਸ਼ਤਕਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਧ ਬਾਦ ਪਰਖਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੰਨ੍ਹਾ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ- ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਬਦ eureka ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕੇ ਵਿਧੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕਿੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਆਰਕੀਮਿਡੀਜ਼ (287-212 BC) ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਮਹਾਜਨਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਤ੍ਰੁਵਿਉਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਿੰਗ ਹੀਰੋ- II ਦੁਆਰਾ ਉਸਾਰੇ ਗਏ ਮੰਦਰ ਲਈ ਇੱਕ ਸੁੱਚੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੁਨੱਖਾ ਤਾਜ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਆਰਕੀਮਿਡੀਜ਼ ਨੂੰ ਇਹ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕੀ ਬੇਈਮਾਨ ਸੁਨਿਆਰੇ ਨੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਜਗਾ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਿਓਂਕਿ ਉਹ ਤਾਜ ਮੰਦਰ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪਿਘਲਾ ਕੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਕਰਦ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਢਾਲ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਘਣਤਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਆਰਕੀਮਿਡੀਜ਼ ਦੀ ਖੋਜ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਅਨਿਯਮਿਤ ਸ਼ਕਲ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਇਕਾਈ ਦਾ ਪਸਾਰ ਪਤਾ ਕਰਨ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ (buoyancy), ਉਸਨੂੰ ਇਸਤਿਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੋਂ ਬਾਦ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕੀ ਤਾਜ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਸਤਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਰਬੀ ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਉਂਗਲਿਆਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਧਾਰ ਲੈਣ ਅਤੇ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੈਧਤਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਚੀਨੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਉਂਗਲਿਆਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੈਧਤਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ। ਇਸੇ ਤਰੁਾਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵਿਧੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਤਫਤੀਸ਼ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਧੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਖੇਤਰ
thumb|ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਅਪਰਾਧ ਏਜੰਸੀ ਦੇ ਕੁਝ ਨੁਮਾਇੰਦੇ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਧੀ ਵਿਗਿਆਨ
ਫਿਰਦੌਸੀ ਬੇਗਮ
ਫਿਰਦੌਸੀ ਬੇਗਮ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ। 2011, 2016 ਅਤੇ 2021 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾਰਪੁਰ ਉੱਤਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ ਦੀ ਵਿਧਾਇਕ ਵਜੋਂ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ।
ਫਿਰਦੌਸੀ ਬੇਗਮ (ਜਨਮ 2 ਫਰਵਰੀ 1975) ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਤ੍ਰਿਣਮੂਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਹ 3 ਜਨਵਰੀ 2014 ਤੋਂ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਸੰਸਦੀ ਸਕੱਤਰ ਹੈ।
ਉਹ 2009 ਤੋਂ 2013 ਤੱਕ ਰਾਜਪੁਰ-ਸੋਨਾਰਪੁਰ ਨਗਰ ਪਾਲਿਕਾ ਦੀ ਉਪ-ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਸੀ।
ਉਹ ਮਈ, 2011 ਤੋਂ ਸੋਨਾਰਪੁਰ ਹਲਕੇ ਦੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਹੈ।
ਉਹ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਤ੍ਰਿਣਮੂਲ ਕਾਂਗਰਸ ਤੋਂ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
<references group="" responsive="1"> ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਯੁਆਨਜਿਸੀ ਸਰੋਵਰ
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css">
ਇਤਿਹਾਸ
ਯੁਆਨਜੀਸੀ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਕਤੂਬਰ 1958 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੁਆਂਗਪੀ ਕਾਉਂਟੀ ਵਿੱਚ 20,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਰੋਵਰ ਜਨਵਰੀ 1961 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਰਜਮੇ ਨੂੰ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ
ਮੈਕਸ ਊਬੇਰ (ਸਿਆਸਤਦਾਨ)
ਮੈਕਸ ਊਬੇਰ (ਜਨਮ 28 ਦਸੰਬਰ 1874 ਜ਼ਿਊਰਿਖ ਵਿੱਚ – ਮੌਤ 1 ਜਨਵਰੀ 1960 ਜ਼ਿਊਰਿਖ ਵਿੱਚ) ਇੱਕ ਸਵਿਸ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤਕ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੀ ਕਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕੀਤੀ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਵਿਸ ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਲੂਗੀ ਗੇਲਵੈਨੀ
right|200px|ਲੂਗੀ ਗੇਲਵੈਨੀ ਲੂਗੀ ਗੇਲਵੈਨੀ (ਲਾਤੀਨੀ: Aloysius Galvani) (9 ਸਤੰਬਰ 1737 – 4 ਦਸੰਬਰ 1798) ਇਤਾਲਵੀ ਡਾਕਟਰ, ਭੌਤਿਕਵਿਦ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਡਾਕਟਰੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਲੋਗਨਾ ਵਿੱਚ ਬੀਤਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਖੋਜਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮੋਏ ਡੱਡੂ ਦੀ ਖੁੱਲੀ ਨਸ ਉੱਤੇ ਸਥਿਰ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਝਟਕਾ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਲੱਤ 'ਕੱਠੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਾਲਵੀ ਲੇਖਕ
ਨਜਮਾ ਮਹਿਬੂਬ
ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ
ਨਜਮਾ ਦਾ ਜਨਮ 1949 ਵਿੱਚ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸਟੇਜ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
ਕਰੀਅਰ
ਫਿਰ ਉਹ 1969 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ, ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਇੱਕ ਨਾਟਕ ਹੱਥੀ ਦਾਨ ਨਾਲ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ ਆਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕਈ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨਾਟਕਾਂ ਅਤੇ ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਨੇ 82 ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਜੀਓ ਢੋਲਾ (1969) ਅਤੇ ਨਾਜ਼ਕ ਰਿਸ਼ਤੇ (1987) ਆਖਰੀ ਸੀ।
ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ
ਨਜਮਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਟੀਵੀ ਨਿਰਮਾਤਾ ਮੁਹੰਮਦ ਨਿਸਾਰ ਹੁਸੈਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਸੀ।
ਮੌਤ
6 ਦਸੰਬਰ 1983 ਨੂੰ, ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮ ਰਿਕਸ਼ਾ ਡਰਾਈਵਰ ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਚੱਲਦੀ ਰੇਲਗੱਡੀ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1983 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1949
ਡਰ
ਡਰ ਜਾਂ ਭੈ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਲਵਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜਿਉਂਦੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦੁਖਦਾਈ ਵਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਭੱਜਣਾ, ਲੁਕਣਾ ਜਾਂ ਡਰ ਮਾਰੇ ਠੰਢੇ ਹੋ ਜਾਣਾ।
ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਡਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਲਵਲੇ
1903
1903 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਅਤੇ 1900 ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਲ ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
ਮਰਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ
ਧਨੂ ਤਾਰਾਮੰਡਲ
ਧਨੂ ਜਾਂ ਸੈਜੀਟੇਰੀਅਸ (ਅੰਗਰੇਜੀ: Sagittarius) ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਰਾਸ਼ੀਚਕਰ ਦਾ ਇੱਕ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਹਿੱਸਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀ ਖਗੋਲਸ਼ਾਸਤਰੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ (ਘੋੜੇ ਦੇ ਧੜ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਸਿਰਵਾਲੇ) ਕਿੰਨਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਧਨੁ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਮੁੱਖ ਤਾਰੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਂਜ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦਰਜਨਾਂ ਤਾਰੇ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਦੇ ਕੁੱਝ ਤਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਚਾਹਦਾਨੀ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨਿਹਾਰਕਾਵਾਂ ਵੀ ਵਿੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਮੱਸਿਅਰ 55 ਨਾਮ ਦਾ ਤਾਰਾਸਮੁਹ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਬਲ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਰਾਮੰਡਲ
ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਭੂਸ਼ਣ
ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਭੂਸ਼ਣ (ਜਨਮ: 1956) ਭਾਰਤ ਦੀ ਉੱਚਤਮ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉਘਾ ਵਕੀਲ ਹੈ। ਉਹ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਦਾਲਤੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਅੰਦੋਲਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਨਾ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਤਹਿਤ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਟੀਮ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਥੀ ਸੀ। ਅਰਵਿੰਦ ਕੇਜਰੀਵਾਲ ਅਤੇ ਕਿਰਨ ਬੇਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ ਵਾਰਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਸਮਾਜ ਦਾ ਪੱਖ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। 15 ਸਾਲ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹ 500 ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਜਨਹਿਤ ਯਾਚਿਕਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਜਨਤਾ ਦੇ ਵੱਲੋਂ ਕੇਸ ਲੜ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਭੂਸ਼ਣ ਕਨੂੰਨ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ
ਭੂਸ਼ਨ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਗਠਜੋੜ (ਯੂਪੀਏ) ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਆਲੋਚਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ 2008 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਬਹੁਜਨ ਸਮਾਜ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਲਈ ਵੋਟ ਕਰੇਗਾ। In 2012, he joined the Aam Aadmi Party, stating that the other political parties were corrupt.
ਆਪ ਦੀ ਚੋਣ ਮਹਿਨਮ ਦੌਰਾਨ ਭੂਸ਼ਨ ਨੇ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋਣ ਅਤੇ ਰਿਲਾਇੰਸ ਇੰਡਸਟਰੀਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ "ਕਠਪੁਤਲੀ" ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਰਸਸ ਤੇ ਅੱਤਵਾਦੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ, ਅਤੇ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਲਈ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ।
4 ਮਾਰਚ 2015 ਨੂੰ ਭੂਸ਼ਨ ਅਤੇ ਯੋਗਿੰਦਰ ਯਾਦਵ ਨੂੰ ਕਥਿਤ ਪਾਰਟੀ ਵਿਰੋਧੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ 2015 ਦਿੱਲੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਹਾਰ ਵੱਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਨਿਰਾਧਾਰ ਦੱਸੇ ਹਨ। 28 ਮਾਰਚ 2015 ਨੂੰ ਕੌਮੀ ਕੌਂਸਲ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵੋਟ ਕਰਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਦੀ ਕੌਮੀ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਤੋਂ ਵੀ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ॰
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਗੌਰੀ ਮਾਂ
thumb|280x280px|ਸੰਨਿਆਸਨੀ ਗੌਰੀ ਮਾਂ, ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਕ ਮੱਠਵਾਦੀ ਚੇਲਾ, 1900
ਗੌਰੀ ਮਾਂ (ਫਰਵਰੀ 1857 – 1 ਮਾਰਚ 1938), ਜਨਮ ਬਤੌਰ ਮ੍ਰਿਡਨੀ ਹੋਇਆ,  ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਰਤੀ ਚੇਲੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਸੰਨਿਆਸਨੀ  ਸਾਰਦਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸਾਥੀ ਅਤੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ ਸਾਰਦੇਸਵਰੀ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਗੌਰੀ ਮਾਂ ਦੱਖਣੀਨੇਸਵਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੀ ਸੀ, ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੰਨਿਆਸ ਦਾ ਗਊਰ ਚੋਗਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਖੁਦ ਹੋਮ ਫਾਇਰ ਵਿੱਚ ਬਿਲਵ ਪੱਤਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਗੌਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦੇ ਬਸਤਰ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਪਰ ਪਹਿਨਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਇਸਦੀ ਕੋਈ ਰਸਮੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਨਹੀਂ ਲਈ ਸੀ। ਇਸ ਰਸਮ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵ ਨਾਮ ਗੁਰਿਆਨੰਦ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਮ ਤੌਰ ' ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਗੌਰੀ ਜਾਂ ਗੌਰੀਦਾਸੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਗੁਰਮਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਗੌਰੀ ਮਾਂ ਉਸਦਾ ਉਹ ਨਾਂ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਪਰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ
ਗੌਰੀ ਮਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸਿਬਪੁਰ, ਹੋਵਰਾਹ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।  ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਹਿੰਦੂ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਲਈ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੁਝਾਨ ਸੀ। ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਗੌਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਵਿਆਹ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਨਾ-ਪਸੰਦਗੀ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਉਸ ਦੂਲ੍ਹੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਾਂਗੀ ਜੋ ਅਮਰ ਹੋਵੇ," ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਸੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਗੌਰੀ ਮਾਂ ਜਵਾਨ ਸੀ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸੰਨਿਆਸਨੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਯੋਗਿਨੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਊਰਜਾ ਨਾਲ ਜੀਵਿਤ ਹਾਂ। ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੌਂਪ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ, ਇਸਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇਗਾ।"  ਗੌਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਇਹ ਤੌਹਫਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਤੀ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਸ ਪੱਥਰ ਦੀ ਮੂਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਗੌਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਘੋਮਾ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਸਾਰਦੇਸਵਰੀ ਆਸ਼ਰਮ
1895 ਵਿੱਚ, ਸਾਰਦੇਸਵਰੀ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਗੌਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਣਵਿਆਹੇ, ਵਿਆਹੇ ਅਤੇ ਵਿਧਵਾ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਰਿਹਾਇਸ਼, ਬੋਰਡ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਮੁਫ਼ਤ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਫੇਰੀ ਤੋਂ ਪਰਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਨੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੌਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਬਾਰੇ ਪੱਛਮੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੈਕੇ ਜਾਂਵਾਂਗੇ ਅਤੇ ਦਿਖਾਵਾਂਗੇ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵੀ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।"
ਸਿੱਖਿਆਤਮਕ ਵਿਚਾਰ
ਸਿੱਖਿਆ, ਗੌਰੀ ਮਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਜੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਕੌਮ ਨੂੰ ਝੱਲਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਇੱਕ ਮਾਂ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ, ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪਾਲਣ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰਦੇਸਵਰੀ ਆਸ਼ਰਮ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਜੋ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੜਿਆ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1938 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀਵਾਦ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀ ਕਾਰਕੁਨ
ਸ਼ਵੇਤਾ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ
ਸ਼ਵੇਤਾ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ (ਜਨਮ 7 ਜੁਲਾਈ 1985) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਡਿਜ਼ਨੀ ਚੈਨਲ ਓਰਿਜਨਲ ਲੜੀ ਕਿਆ ਮਸਤ ਹੈ ਲਾਈਫ਼ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਜ਼ੇਨਿਆ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਸ਼ਵੇਤਾ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦਾ ਜਨਮ 6 ਜੁਲਾਈ 1985 ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਤਾ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਅਧਿਆਪਕਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਜਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਸ਼ਵੇਤਾ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂ ਅਤੇ ਮੁੰਬਈ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ। ਉਹ ਅੰਡੇਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, "ਇਥੇ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਘੁੰਮਣਾ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਜਾਣਾ ਕਿੰਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਹਰ ਹਫਤੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਟਾਪੂ ਤੇ ਪਿਕਨਿਕ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਸੋਹਣਾ ਤਜਰਬਾ ਸੀ।"
ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਸਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਜ਼ੇਨਿਆ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਰੋਲ ਵੀ ਬਹੁਤ ਖ਼ਾਸ ਰਿਹਾ ਸੀ।  ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਟਾਟਾ ਸਕਾਈ, ਵੋਡਾਫੋਨ ਅਤੇ ਮਕਡੋਨਾਲਡ ਦੇ ਵਿਗਿਆਪਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਿਲਾ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਫੈਮਿਨਾ ਲਈ ਫੋਟੋ ਸੰਪਾਦਕ ਵੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਿਆ ਕੂਲ ਹੈਂ ਹਮ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਪਿਜ਼ੀਅਨ ਟ੍ਰੇਲਰ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਮੁੰਬਈ ਦਾ ਇੱਕ ਪੋਸਟ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਹਾਊਸ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਆਲ ਮਾਈ ਟੀ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਜ਼ ਨਾਮ ਦੀ ਥੀਏਟਰ ਕੰਪਨੀ ਵੀ ਚਲਾਈ।
ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1985 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਬਾਲਟੀਮੋਰ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੈਰੀਲੈਂਡ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਾਲਟੀਮੋਰ
ਸੰਧਿਆ ਰੰਗਨਾਥਨ
ਸੰਧਿਆ ਰੰਗਨਾਥਨ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਟੀਮ ਲਈ ਮਿਡਫੀਲਡਰ ਵਜੋਂ ਖੇਡਦੀ ਹੈ।
ਉਸਨੇ ਕੋਟੀਫ ਮਹਿਲਾ ਫੁੱਟਬਾਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ 2018 ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਗੋਲ ਕੀਤਾ। ਫੇਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਦੂਜਾ ਗੋਲ ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ਖਿਲਾਫ਼ ਸਾਲ 2019 ਦੇ ਐਸ.ਏ.ਐਫ.ਐਫ. ਮਹਿਲਾ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ 17 ਮਾਰਚ 2019 ਨੂੰ ਕੀਤਾ। 2020 ਏ.ਐੱਫ.ਸੀ. ਮਹਿਲਾ ਓਲੰਪਿਕ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਗੇੜ 2 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਨੇਪਾਲ ਖਿਲਾਫ਼ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਲਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੋਲ 6 ਅਪ੍ਰੈਲ 2019 ਨੂੰ ਕੀਤਾ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1996 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਖਿਡਾਰੀ
ਵ੍ਰਸ਼ ਤਾਰਾਮੰਡਲ
ਵ੍ਰਸ਼ ਜਾਂ ਟੌਰਸ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Taurus) ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਰਾਸ਼ੀ ਚਕਰ ਦਾ ਇੱਕ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਗ (ਗੋਲਾਰਧ ਜਾਂ ਹੈਮੀਸਫੀਅਰ) ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀ ਖਗੋਲਸ਼ਾਸਤਰੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਸਾਂਢ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।