cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ਵੇਣੂਗੋਪਾਲ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨ
12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਮਦਰਾਸ ਪੋਰਟ ਟਰੱਸਟ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ। ਉਹ ਐਮਸੋਰ ਖੇਡ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਉਸਦੀ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਯੋਗਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਚੰਦਰ 1970 ਵਿਚ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਰਾਜ ਦਾ ਸਬ ਜੂਨੀਅਰ ਚੈਂਪੀਅਨ ਬਣਿਆ ਸੀ। 1973 ਵਿਚ ਉਹ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦਾ ਜੂਨੀਅਰ ਚੈਂਪੀਅਨ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੁਆਰਟਰ ਫਾਈਨਲ ਵਿਚ ਵੀ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਉਸਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਟੀਵੀ 'ਤੇ ਖੇਡਾਂ ਦੀ ਕਵਰੇਜ ਬਹੁਤ ਸੀਮਤ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਮੈਚਾਂ ਦੀਆਂ ਟਿਕਟਾਂ ਕਸਬੇ ਦੇ ਕਾਲੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਵੇਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ' ਤੇ ਇੰਦੌਰ ਅਤੇ ਪੁਣੇ ਵਰਗੇ ਟੇਬਲ ਟੈਨਿਸ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਜਿੱਤੀ।
ਦੁਖਦਾਈ ਘਟਨਾ: ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਲਾਪਰਵਾਹੀ
ਸਤੰਬਰ 1984 ਵਿਚ, 25 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ, ਜਦੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚੈਂਪੀਅਨ ਸੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੇਬਲ ਟੈਨਿਸ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਨੂੰ ਗੋਡੇ ਵਿਚ ਕੁਝ ਦਰਦ ਸੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਗੋਡੇ ਦੇ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਗੋਡੇ ਦੀ ਸਰਜਰੀ ਚੇਨਈ ਅਪੋਲੋ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਹੋਈ। ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਗਲਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਨੱਸਥੀਸੀਆ ਦੀ ਗਲਤ ਖੁਰਾਕ ਨੇ ਇਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਮਾਗ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਮੁੜ-ਵਸੇਬੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਨੇੜੇ ਦੇ ਕੋਮਾ ਰਾਜ ਵਿਚ 36 ਦਿਨ ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਅੱਸੀ ਦਿਨਾਂ ਬਿਤਾਏ। ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਲਾਜ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਫੰਡਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਨਤਕ ਅਪੀਲ ਦੇ ਜਵਾਬਾਂ ਦੁਆਰਾ ਫੰਡ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਨਤਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਖਿਡਾਰੀ, ਰਾਜਨੇਤਾ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਹੋਏ ਇਲਾਜ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ।
ਰਿਕਵਰੀ (ਵਾਪਸੀ)
ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਨੇ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਪਸੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ 70% ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੰਪਿਊਟਰ ਤੇ ਛੋਟੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਗੱਡੀ ਚਲਾਉਣਾ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ।
ਰੇਜ਼ਰ ਤਿੱਖੀ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਖੇਡ ਖੇਡਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੇਂਦ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 100 ਕਿਲੋਮੀਟਰ/ ਘੰਟਾ ਜਾਂ ਵੱਧ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਚੰਦਰਸ਼ੇਹਰ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕੋਲ ਸਾਧਾਰਣ ਪੈਰੀਫਿਰਲ ਦਰਸ਼ਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ; ਉਹ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾਈਸਟਾਗਮਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ - ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਫੋਕਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਇੱਕ ਬੱਲਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੰਦਰ ਨੌਜਵਾਨ ਟੇਬਲ ਟੈਨਿਸ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਲਈ ਅਕਾਦਮੀ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਬੇਟਾ ਸੰਜੇ ਹੈ।
ਆਤਮਕਥਾ
ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, ਸੀਤਾ ਸ੍ਰੀਕਾਂਤ ਦੀ ਇਕ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ, ਮਾਈ ਫਾਈਟਬੈਕ ਫਾੱਰ ਡੈਥ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਦੀ ਪੂਰਬੀ ਪੱਛਮੀ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਚੇਨਈ ਦੁਆਰਾ 2006 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਸ਼ਰਤ ਸਕਸੈਨਾ
ਸ਼ਰਤ ਸਕਸੈਨਾ (ਜਨਮ 17 ਅਗਸਤ 1950) ਇੱਕ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਕਈ ਤੇਲਗੂ, ਮਲਿਆਲਮ ਅਤੇ ਤਾਮਿਲ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ 250 ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਕਸੈਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1970 ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਪਿਤਾ, ਚਾਚੇ, ਜਾਂ ਅਕਸਰ ਹਾਸਰਸ ਖਲਨਾਇਕ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਉਸਨੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਅਲ ਮਹਾਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਚਕਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਉਹ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ, ਮਿਸਟਰ ਇੰਡੀਆ  ਵਿਚ ਡਾਗਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਸਨੂੰ ਗੁਲਾਮ (1998) ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਬੈਸਟ ਵਿਲੇਨ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਵੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਸ਼ਰਤ ਸਕਸੈਨਾ ਦਾ ਜਨਮ 17 ਅਗਸਤ 1950 ਨੂੰ ਸਤਨਾ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬਚਪਨ ਭੋਪਾਲ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ। ਉਸਨੇ ਸ਼ੋਭਾ ਸਕਸੈਨਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸੇਂਟ ਜੋਸੇਫ ਕਾਨਵੈਂਟ ਸਕੂਲ, ਭੋਪਾਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਈਸਟ ਚਰਚ ਬੁਆਏਜ਼ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, ਜਬਲਪੁਰ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਜਬਲਪੁਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕਸ ਅਤੇ ਦੂਰਸੰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਇੱਕ ਅਦਾਕਾਰ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ 1972 ਵਿਚ ਉਹ ਮੁੰਬਈ ਆ ਗਿਆ। ਬੇਨਾਮ  ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਸੀ। ਫਿਰ ਦਿਲ ਦੀਵਾਨਾ, ਏਜੰਟ ਵਿਨੋਦ, ਕਾਲਾ ਪੱਥਰ  ਅਤੇ ਹੋਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਕੰਮ ਮਿਲਿਆ।
ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਫਿਲਹਾਲ ਉਹ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਇਕ ਕਲੋਨੀ ਮਧ ਆਈਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ੋਭਾ ਅਤੇ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਵੀਰਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਅਦਾਕਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਸ਼ ਅਦਾਕਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੇਲਗੂ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿਚ ਮਰਦ ਅਦਾਕਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1950 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਅਬਦੁਲ ਰਸ਼ੀਦ ਖ਼ਾਨ
ਉਸਤਾਦ ਅਬਦੁਲ ਰਸ਼ੀਦ ਖਾਨ (ਜਨਮ 19 ਅਗਸਤ 1908) ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਕਲਾਕਾਰ ਹਨ। ਖਿਆਲ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਧ੍ਰੁਪਦ, ਧਮਾਰ ਅਤੇ ਠੁਮਰੀ ਵੀ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀਵਿਤ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣਾ
ਨੰਗੀ ਅੱਖ
ਨੰਗੀ ਅੱਖ ਦਾ ਮਤਲਬ ਉਹ ਅੱਖ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਦੂਰਬੀਨ ਜਾਂ ਖ਼ੁਰਦਬੀਨ ਵਰਗੇ ਕੋਈ ਚਾਨਣ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਜੰਤਰ ਨਹੀਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਜ਼ਰ
ਇਤਿਹਾਸਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ
ਧੁਨੀ ਪਰਿਵਰਤਨ
ਧੁਨੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਵਿੱਚ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧੁਨੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ ਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਧੁਨੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ "ਙ" ਧੁਨੀ ਦਾ ਉੱਚਾਰਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨਾਸਿਕ ਲਿਪਾਂਕ ਅਤੇ "ਗ" ਧੁਨੀ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ।
ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਪਰਕ
ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਨਿਰੁਕਤੀ, ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ, ਪਿਜਨ, ਕ੍ਰਿਓਲ ਆਦਿ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ 13-14ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬੀ ਉੱਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। "ਪੰਜਾਬ", "ਖ਼ਾਲਸਾ" ਆਦਿ ਅਨੇਕਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਲਫ਼ਜ਼ ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ।
ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਪੁਨਰਸਿਰਜਣਾ
ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਪੁਨਰਸਿਰਜਣਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਉਹ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਪਰ ਗ਼ੈਰਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪੂਰਵਜ ਭਾਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਪਰੋਟੋ-ਹਿੰਦ-ਯੂਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਰਤੀ-ਯੂਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਪੂਰਵਜ ਭਾਸ਼ਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ (ਲਹੌਰ)
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਾਹੌਰ
ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਸੁਧਾਰਾਂ ਲਈ ਸਭਾ
ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਸੁਧਾਰਾਂ ਲਈ ਸਭਾ (ADR) ਇੱਕ ਨਿਰਪੱਖ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜੋ ਚੁਨਾਵੀ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਤ ਸੁਧਾਰਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।ਕੌਮੀ ਚੁਨਾਵੀ ਪਹਿਰੇਦਾਰ (ਐਨ ਈ ਡਬਲਯੂ) ਜੋ ਇੱਕ 1200 ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗਠਨ ਹੈ  ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਏ ਡੀ ਆਰ ਦਾ ਮੰਤਵ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਚੋਣਾਂ ਦੌਰਾਨ ਦੌਲਤ ਜਾਂ ਬਾਹੂ-ਬਲ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਕਰਤੱਵ ਤੇ ਖੋਜ ਖੇਤਰ
ਇਸ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਏ ਡੀ ਆਰ ਨੇ 2002-03 ਤੇ 2012-13 ਦੌਰਾਨ 43 ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਿਟਰਨਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਚੋਣਾਂ ਬਾਦ ਖ਼ਰਚਿਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਹਲਫ਼ੀਆ ਬਿਆਨਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।.
ਲੌਰਾ ਐਸ਼ਲੇ
ਲੌਰਾ ਐਸ਼ਲੇ (7 ਸਤੰਬਰ 1925 – 17 ਸਤੰਬਰ 1985) ਇੱਕ ਵੇਲਸ਼ ਫੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਅਤੇ ਬਿਜ਼ਨਸਵੂਮਨ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮੱਗਰੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ, 1960ਵਿਆਂ ਵਿਚ ਕਪੜਿਆਂ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਅਤੇ  ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ।
ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਸਦੇ ਵੈਲੇਸ਼ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਲੰਡਨ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਪਰੰਤੂ ਇਸਦੀ ਮਾਂ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ ਤਾਂਕਿ ਲੌਰਾ ਮਾਉਂਟਨੀ ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਦਾਦੀ ਦੇ ਘਰ ਵੇਲਜ਼ ਵਿਚ, ਡੌਵਲਿਸ ਵਿਚ 31 ਸਟੇਸ਼ਨ ਟੈਰੇਸ, ਮੈਥਰ ਟਾਈਡਫਿਲ ਵਿਚ ਜਨਮ ਦੇ ਸਕੇ। ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਫੈਮਿਲੀ ਵਿਚ ਸਖ਼ਤ ਬੈਪਟਿਸਟ ਵਜੋਂ ਉਭਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ
1987 ਵਿੱਚ ਲੌਰਾ ਐਸ਼ਲੇ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰੇ।
ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1925 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1985 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਪਨੀ ਖੋਜੀ ਔਰਤਾਂ
ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੁਲਾੜ ਅੱਡਾ
ਵਿਸੇਸ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ
ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਚਾਰ ਸੌ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਰ ਸਮੇਂ ਇਸ ਉੱਤੇ ਛੇ ਕੁ ਬੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜਥਾ ਨਿਰੰਤਰ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਨੀਤਾ ਵਿਲੀਅਮਜ਼ ਇਸ ਉੱਤੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਟੇਸ਼ਨ 28,000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟੇ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ ਦੁਆਲੇ ਚੱਕਰ ਕੱਟੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨੱਬੇ ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਨੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਚੌਵੀ ਘੰਟੇ ਦੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਪੰਦਰਾਂ ਕੁ ਵਾਰ ਸੂਰਜ ਉਦੈ ਅਤੇ ਅਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੌਵੀ ਘੰਟੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੁਲਾਡ਼ ਸਟੇਸ਼ਨ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਚੰਦ ਤਕ ਜਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਧਰਤੀ ਤਕ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਜਿੰਨੀ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਟੇਸ਼ਨ ਫੁਟਬਾਲ ਗਰਾਊਂਡ ਜਿੱਡਾ ਭਾਵ 100 ਮੀਟਰ ਲੰਬਾ, 70 ਮੀਟਰ ਚੌੜਾ ਅਤੇ ਵੀਹ ਮੀਟਰ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਵੀਹ ਨਵੰਬਰ 1998 ਨੂੰ ਕਜ਼ਾਖਸਤਾਨ (ਰੂਸ) ਵਿੱਚ ਬੈਕੋਨੂਰ ਪੁਲਾੜੀ ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਰੂਸੀ ਪਰੋਟਾਨ ਰਾਕੇਟ ਨੇ ਇਸ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਲਾੜ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਖੰਡ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਚਾਰ ਸੌ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਮਾਡਿਊਲ ਦਾ ਨਾਂ ਜ਼ਾਰਿਆ ਸੀ। ਦੋ ਹਫ਼ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਐਂਡੇਵਰ ਸ਼ਟਲ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਅਮਰੀਕੀ ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨਾਲ ਯੂਨਿਟੀ ਮਾਡਿਊਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਜ ਇਹ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ। ਰੂਸੀ ਪੁਲਾੜ ਏਜੰਸੀ ਰਾਸ ਕਾਸਮਾਸ ਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਪੁਲਾੜੀ ਸੰਸਥਾ ਨਾਸਾ ਪਿੱਛੋਂ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਅੱਗੇ ਆਏ। ਜਾਪਾਨੀ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ, ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਪੇਸ ਏਜੰਸੀ ਤੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਪੇਸ ਏਜੰਸੀ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਪਿਛਲੇ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਿਸ਼ਨ ਪੁਲਾੜ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਮੁਰੰਮਤ ਤੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਾਂਚ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
ਸਪੇਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤਜਰਬੇ
ਸਪੇਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਤਜਰਬੇ ਪੁਲਾੜ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਅਸਰਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਨਾਮਾਤਰ ਗੁਰੂਤਾ ਖਿੱਚ, ਇਕੱਲ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ, ਜੀਵਾਂ, ਬਨਸਪਤੀ, ਧਾਤਾਂ, ਮਿਸ਼ਰਤ ਧਾਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਿਹਾਰ, ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ, ਅੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਆਦਿ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲੈਣ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਪਕਰਣਾਂ, ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥਾਂ, ਮਸ਼ੀਨਰੀ, ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਉੱਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਪੇਸ ਕਰਾਫਟ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੁਲਾੜ ਅੱਡਾ
ਦੀਵਾ
ਦੀਵਾ, ਚਰਾਗ ਜਾਂ ਦੀਪਕ ਮਿੱਟੀ, ਆਟੇ ਜਾਣ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਧਾਤ ਸਮਗਰੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੈਲੀਨੁਮਾ ਭਾਂਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਦੀ ਵੱਟੀ ਅਤੇ ਤੇਲ ਜਾਂ ਘੀ ਪਾ ਕੇ ਜੋਤ ਜਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਲਾਟੂ ਆ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸਜਾਵਟ ਜਾਂ ਪੂਜਾ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਵਜੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੋਣ ਨਾਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਦੀਪ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤੀਂਦਾ ਚਿਹਨ ਹੈ। ਆਰਤੀ ਵਿੱਚ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਭਲੀਭਾਂਤ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ।
ਚਾਨਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ : ਦੀਵਾ
ਦੀਵਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਅਹਿਮ ਅੰਗ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਵਿਚ ਦੀਵੇ ਦਾ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਦੀਵਾ, ਜੋਤ,ਚਿਰਾਗ, ਦੀਪ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਹਨ। ਦੀਵਾ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਜੋਤ ਸੰਸਕਿ੍ਤੀ,ਦੀਪ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਚਿਰਾਗ ਫਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਜਗਦਾ ਦੀਵਾ ਜੀਵਨ ਰੂਪੀ ਜੋਤ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁਝਿਆ ਦੀਵਾ ਅਜੀਵਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਗਦਾ ਦੀਵਾ ਬੁੜ ਅਤੇ ਦੀਵੇ ਦਾ ਬੁੱਛਣਾ ਅਸਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੀਵਾ ਮਿੱਟੀ, ਆਏ ਅਤੇ ਧਾਤ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਵਿਚ ਦੀਵੇ ਦੀ ਥਾਂ ਮੋਮਬਤੀ ਅਤੇ ਲੈਂਪ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੈਂਪ ਦੀਵੇ ਦਾ ਹੀ ਪਰਵਰਤਿਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਲੈਂਪ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਤੇਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੀਵੇ ਲਈ ਤੇਲ ਅਤੇ ਘਿਉ ਦੀ। ਘਿਉ ਪੰਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾਂ (ਪਵਿੱਤਰ ਵਸਤੂਆਂ) ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ - ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਘਿਉ, ਖੰਡ, ਗੁੜ ਜਾਂ ਮਿਸ਼ਰੀ ਹਨ। ਮਿਥ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦੈਤਾਂ ਨੇ ਰਲ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਚੌਦਾਂ ਰਤਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਘਿਓ ਵੀ ਇਕ ਰਤਨ ਸੀ। ਲੋਕ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਘਿਉ ਅਤੇ ਰੇਸ਼ਮ ਨੂੰ ਕੋਈ ਭਿੱਟੜ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ : ਘਿਅ ਪਟ ਭਾਂਡਾ ਕਹੈ ਨ ਕੋਇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ,ਪੰਨਾ ੭੨੧) 721 ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿਚ ਗਊ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਧੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਵੇਗਾ ਆਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਛਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਹੀ ਘਿਉਂ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਘਿਉ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਿਲ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਮੁਹਾਵਰਾ ਹੈ ਕਿ
ਘਿਓ ਜੱਟੀ ਦਾ ,ਤੇਲ ਹੱਟੀ ਦਾ| (ਲੋਕ ਅਖਾਣ) ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿਚ ਇਸ਼ਟ/ਦੇਵਤੇ ਅੱਗੇ ਜੋਤ ਜਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਜੋਤ ਵਿਚ ਘਿਉ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਘਿਉ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ ਧਰਮ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਘਿਉ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਵਿਚ ਤੀਜਾ ਹਿੱਸਾ ਘਿਉ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅੰਨੁ ਦੇਵਤਾ ਪਾਣੀ ਦੇਵਤਾ ਬੈਸੰਤਰੁ ਦੇਵਤਾ ਲੂਣੁ ਪੰਜਵਾ  ਪਾਇਆ  ਘਿਰਤੁ ॥ ਤਾ ਹੋਆ ਪਾਕ ਪਵਿਤੁ ॥
(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਨਾ 473) ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿਚ ਜਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਜੋਤ ਵਿਚ ਘਿਉ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਭ ਮੌਕਿਆਂ ਜਾਂ ਮਨੋ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਵਨ ਵਿਚ ਹੋਰ ਸਾਮੱਗਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਘਿਉ ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਝੂਲੇ ਲਾਲ ਦੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਵੀ ਚਿਰਾਗ਼ ਜਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਚਿਰਾਗ ਜਗਾਉਣ ਵੇਲੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਤੇਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿਚ ਜਿਹਨਾਂ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਸਨਾਤਨੀ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਤੇਲ ਦਾ ਦੀਵਾ ਹੀ ਜਗਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵਾਲਾ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਆਮ ਲੋਕ ਭਾਵੇਂ ਘਿਉ ਦੀ ਜੋਤ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਨਾਤਨੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਵ ਅਰਾਧਨਾ ਲਈ ਤੇਲ ਦਾ ਦੀਵਾ ਹੀ ਜਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਨੌਂ-ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਵੀ ਸਨਾਤਨੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਤੇਲ ਦਾ ਦੀਵਾ ਹੀ ਜਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਟਾਹਲੀ ਵਾਲੇ ਚੌਕ ਵਿਚ ਇਕ ਮੰਦਰ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਸਨਾਤਨੀ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਨੌ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਤੇਲ ਦਾ ਦੀਵਾ ਜਗਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਘਿਉ ਦੀ ਜੋਤ ਜਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਜੋ ਸਮਾਧਾਂ ਤੇ ਉਸਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਤੇਲ ਦਾ ਦੀਵਾ ਹੀ ਜਗਦਾ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਚ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਬੋਤਾ ਸਿੰਘ (ਨੇੜੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ) ਵਿਖੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਤੇਲ ਦਾ ਦੀਵਾ ਜਗਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਇਸ਼ਟ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਉਸ ਅੱਗੇ ਜਗਾਈ ਜੋਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਚਾਨਣ, ਤੇਜ਼ ਚਮਕ ਦੀ ਪ੍ਤੀਕ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਪੂਜਾ ਦੀ ਥਾਲੀ ਵਿਚ ਫੁੱਲ, ਧੂਪ ਅਤੇ ਦੀਵਾ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
ਨਾਮੁ ਤੇਰਾ ਦੀਵਾ ਨਾਮੁ ਤੇਰੋ ਬਾਤੀ ਨਾਮੁ ਤੇਰੋ ਤੇਲੁ ਲੇ ਮਾਹਿ    ਪਸਾਰੇ ॥ ਨਾਮ ਤੇਰੇ ਕੀ ਜੋਤਿ ਲਗਾਈ ਭਇਓ ਉਜਿਆਰੋ ਭਵਨ ਸਗਲਾਰੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਨਾ 694)
ਧੂਪ ਦੀਪ ਘ੍ਰਿਤ ਸਾਜਿ ਆਰਤੀ॥ ਵਾਰਨੇ ਜਾਉ ਕਮਲਾ ਪਤੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਪੰਨਾ 695) ਆਰਤੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵਾਰਨੇ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਮੱਧਕਾਲ ਵਿਚ ਮਾਵਾਂ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਆਏ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਆਰਤੀ ਉਤਾਰਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬਲਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਵੀ ਵਾਰਨੇ ਦੀ ਰਸਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਡੋਲੀ ਘਰ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਰਨ ਦੀ ਰਸਮ ਸਮੇਂ ਥਾਲੀ ਵਿਚ ਘਿਉ ਦਾ ਦੀਵਾ ਜਗਾ ਕੇ ਇਹ ਰਸਮ ਨਿਭਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੀਵੇ ਵਿਚ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚੀਜ਼ ਹੈ— ਰੂੰ ਦੀ ਬੱਤੀ ਅਤੇ ਅੱਗ |ਅੱਗ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਦੂ ਚਿੰਤਨ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਹਾਂ ਅੱਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਇਸੇ ਲਈ ਦੀਵੇ ਦੀ ਬਲਦੀ ਲੋਅ ਬਦਰੂਹਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦਿੰਦੀ। ਸੂਤਕ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਬਲਦਾ ਦੀਵਾ ਇਸ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਅੱਗ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਕਰੋਪੀ ਜਜ਼ਬ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਨਜ਼ਰ ਉਤਾਰਨ ਲਈ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਟੂਣਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਜਿਸ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਉਤਾਰਨ ਲਈ ਰੂੰ ਦੀ ਬੱਤੀ ਨੂੰ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਤੇਲ ਵਿਚ ਭਿਉਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਇੱਕੀ ਵਾਰ ਉਹ ਬੱਤੀ ਬਾਲ ਕੇ ਵਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਉਸ ਬੱਤੀ ਨੂੰ ਪੁੱਠਿਆਂ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਉੱਚੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਟੰਗ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਬੱਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ਾ... ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਤਦ ਤਕ ਆਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਤਕ ਨਜ਼ਰ ਸੜ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਦੀਵੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਕਈ ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਦੀਵਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਤਕ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਸਵਾਸਾਂ ਦਾ ਤੇਲ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਚਿਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਜੀਵੰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸਵਾਸ ਰੂਪੀ ਤੇਲ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਦੀਵਾ ਬੁੱਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਬ ਲਗੁ ਤੇਲੁ ਦੀਵੇ ਮੁਖਿ ਬਾਤੀ ਤਬ ਸੁਝੈ ਸਭੁ ਕੋਈ ॥ ਤੇਲ ਜਲੇ ਬਾਤੀ ਠਹਰਾਨਾ ਸੁੰਨਾ ਮੰਦਰੁ ਹੋਈ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੂਰੁ ਗ੍ੰਥ ਸਾਹਿਬ ,ਪੰਨਾ 477-78)
ਬਾਤੀ ਸੂਕੀ ਤੇਲੁ ਨਿਖੂਟਾ || ਮੰਦਲੁ ਨ ਬਾਜੈ ਨਟੁ ਪੈ ਸੂਤਾ ॥ ਬੁਝਿ ਗਈ ਅਗਨਿ ਨ ਨਿਕਸਿਓ ਧੂੰਆ॥ ਰਵਿ ਰਹਿਆ ਏਕੁ ਅਵਰੁ ਨਹੀ ਦੂਆ ॥
(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਨਾ ੨੮੪) ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਮਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਕਣਕ ਦੇ ਢੇਰ ਤੇ ਆਟੇ ਦਾ ਦੀਵਾ ਜਗਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੀਵਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੋਅ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪਵੇ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤਕ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੋਅ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਵਾਸ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰਸਮ ਨੂੰ ਦੀਵਾ ਵੱਟੀ ਦੀ ਰਸਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ| ਲੰਕਾ ਸਾ ਕੋਟੁ ਸਮੁੰਦ ਸੀ ਖਾਈ ॥ ਤਿਹ ਰਾਵਨ ਘਰ ਖਬਰਿ ਨ ਪਾਈ ॥ ਕਿਆ ਮਾਗਉ ਕਿਛੁ ਥਿਰੁ ਨ ਰਹਾਈ ॥ ਦੇਖਤ ਲੋਕ ਚਲਿਓ ਜਗੁ ਜਾਈ॥ ਇੱਕ ਲਖੁ ਪੂਤ ਸਵਾ ਲਖੁ ਨਾਹੀ ॥ ਵਿਚ ਰਾਵਨ ਘਰ ਦੀਆ ਨ ਬਾਣੀ ॥ ( ਸ੍ਰੀ ਗੂਰੁ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਨਾ 481)
ਇਕ ਹੋਰ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਇੰਸ ਵਿਕਸਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਕਈ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਚਲਦੇ ਸਵਾਸਾਂ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਦਾ. ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦੀਵਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਲੇਖ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪਵੇ। ਜੇਕਰ ਉਸ ਵਿਚ ਸਵਾਸ ਚਲਦੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੋਅ ਨਾਲ ਉਹ ਪਾਣੀ ਅੱਖਾਂ ਝਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸ਼ਰਾਧਾਂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਜਿਸ ਦਿਨ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਪਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰੋਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਘਰ ਦੀਆਂ ਬਰੂਹਾਂ ਵਿਚ ਦੋ ਰੋਟੀਆਂ ਉਪਰ ਦੀਵਾ ਜਗਾ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਇੰਜ ਕਰਨ ਨਾਲ ਘਰ ਆਏ ਪਿੱਤਰ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਗਦਾ ਦੀਵਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੋਕ ਦੀਵੇ ਨੂੰ ਚੋਰਾਹੇ, ਖੂਹ, ਦਰੱਖਤ ਜਾਂ ਉਜਾੜ ਥਾਂ 'ਤੇ ਜਗਾ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਇੰਜ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਮਪੁਰੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਵਾ ਚਾਨਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ
ਹਰਿ ਕਾ ਨਾਮੁ ਨ ਜਪਸਿ ਗਵਾਰਾ ॥ ਕਿਆ ਸੰਚਹਿ ਬਾਰੰ ਬਾਰਾ ॥ ਅੰਧਿਆਰੇ ਦੀਪਕੁ ਚਹੀਐ ॥ ਇੱਕ ਬਸਤੁ ਅਗੋਚਰ ਲਹੀਐ ॥ ਬਸਤੁ ਅਗੋਚਰ ਪਾਈ॥ ਘਟਿ ਦੀਪਕੁ ਰਹਿਆ ਸਮਾਈ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਪੰਨੇ 655-56)
ਦੀਵਾ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਜੋਤੀ ਪ੍ਰਜਵੱਲਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁੜੀਆਂ ਰੰਗੋਲੀ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨੌਰਾਤਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਕੁੜੀਆਂ ਖੇਤਰੀ ਬੀਜ ਕੇ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਦੀਵਾ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਅਸ਼ਟਮੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਆਟੋ ਦੇ ਦੀਵੇ ਵਿਚ ਜੋਤ ਜਗਾ ਕੇ ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰ ਦੇਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋਤ ਗਾਂ ਨੂੰ ਖਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਿਪਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਥੱਲੇ ਸ਼ਨੀ ਦੇਵ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਲਈ ਦੀਵਾ ਜਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਵਾ ਚੋਥ ਦੀ ਥਾਲੀ ਵਿਚ ਵੀ ਦੀਵਾ ਜਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਲਾਦੀਨ ਦਾ ਚਿਰਾਗ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਾਮੀ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਚਿਰਾਗ਼ ਦਾ ਜਿੰਨ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਪਾਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਤਰ ਹਰ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੁਖੀ, ਈਮਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਸਚਾਈ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ । ਜਾਗੋ ਕੱਢਣ ਸਮੇਂ ਕੁੜੀਆਂ ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਗਾਗਰ ਉਪਰ ਆਟੇ ਦੇ ਦੀਵੇ ਬਣਾ ਕੇ ਜਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਾਗੋ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਦੀਪਕ ਰਾਗ ਦਾ ਵਰਨਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਹ ਰਾਗ ਤਨੋਂ ਮਨੋਂ ਗਾਇਆ ਜਾਏ ਤਾਂ ਦੀਵੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਜਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੀਵਾਲੀ ਅਤੇ ਜਗਰਾਵਾਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ । ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿਖੇ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਗੁਰਪੁਰਬਾਂ ਸਮੇਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਰੋਂ ਦੇ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਜਗਰਾਵਾਂ ਦੇ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਇਸ ਕਰਕੇ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੀਰ ਦੀ ਕਬਰ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਚਿਰਾਗ ਬਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕਾਫੀ ਦੂਰੋਂ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਲੌਕਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਮੇਲੇ ਦਾ ਆਪਣਾ ਜਲੌ ਹੈ
ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ ਵਿਚ ਜਗਰਾਵਾਂ ਦੇ ਲਗਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਭਾਰੀ।
ਦੀਵਾਲੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਜੋ ਦੀਵੇ ਜਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਤੇਲ ਦੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਕਥਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਨਾਰਦ ਜੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੀਵੇ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਦੱਸੋ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਹੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀਪ ਚਾਹੇ ਸੋਨੇ ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਦਾ, ਤਾਂਬੇ, ਆਟੇ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੱਤਕ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੀਵਾ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਜਾਂ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਚੌਕ ਵਿਚ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰ, ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਥੱਲੇ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ, ਗਊਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਜਾਂ ਤਾਕ 'ਤੇ ਚਾਹ ਪੀ ਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਤੇਲ ਦਾ ਜਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਗਿਨਸ਼ਟੋਮ ਯੱਗ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ (ਉੱਚਾ) ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਧਨ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦੈ, ਬੈਕੁੰਠ ਵਿਚ ਨਿਵਾਸ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰੋ ਕਿ ਹੈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਨਮੁਖ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਕੱਤਕ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕੱਤਕ ਦੇ ਪੂਰੇ ਮਹੀਨੇ ਦਿਨ ਰਾਤ ਦੀਵਾ ਜਗਾ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਪਰੰਤੂ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਮੱਸਿਆ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੀ ਦੀਵੇ ਜਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿਚ ਕੱਤਕ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਲੋਕ ਤੁਲਸੀ ਅਤੇ ਘਰ ਦੀ ਮਮਟੀ ਉੱਤੇਜ਼ਰੂਰ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਹਵਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੰਦਰ ਦੀ ਚੋਖਟ ਦੇ ਬਾਹਰ ਚੁਮੁੱਖੀਆ ਦੀਵਾ ਜਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਲੋਕ ਸਰ੍ਹੋਂ ਜਾਂ ਚਮੇਲੀ ਦੇ ਤੇਲ ਦਾ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਵੀ ਦੀਵੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਦੀਵੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ । ਦੀਵਾ ਬਲਿਆ ਹਨੇਰਾ ਟਲਿਆ, ਦੀਵੇ ਥੱਲੇ ਅਨ੍ਹੇਰਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਦੀਵੇ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ
(1) ਦੋ ਆਰ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਾਰ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਦੀਆਂ ਰਾਹ ਦੇ ਵਿਚ ਕਸੀਦਾ ਕੱਢਣ ਰਾਹ ਜਾਂਦੇ ਨੂੰ ਮਾਰਦੀਆਂ।
(3) ਬਚਪਨ ਉਸਦਾ ਸਭ ਨੂੰ ਭਾਵੇ ਵੱਡਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੰਮ ਨਾ ਆਵੇ।
ਲੋਕਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਦੀਵ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ
1) ਸਾਡੇ ਬਲਣ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਦੀਵੇ  ਰੱਤੀਆਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਦੀ।
2 )ਅਸੀਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਣਾਈ    ਨੇਮ ਵਾਲਾ ਦੀਵਾ ਬਾਲਿਆ      ਸਾਡੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਬੂਹੇ ਉੱਤੇ      ਸਿਆਲ ਤੇ ਹੁਨਾਲ ਬੀਤਦੇ     ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਜੋਤ ਸਵਾਈ      ਰੱਬ ਵਾਲਾ ਦੀਵਾ ਬਲਦਾ।
4)ਬਲ ਬਲ ਦੀਵਿਆ  ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਸਾਡੀ ਬੇਨਤੀ    ਛੱਡ ਕੇ ਨਾ ਜਾਣਾ ਪਰਦੇਸ ਵੇ।
ਲੋਕ-ਖੇਡਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਦੀਵੇ ਦਾ ਵਰਨਣ ਮਿਲਦੈ। ਲੁਕਣ-ਮੀਟੀ ਦੀ ਖੇਡ ਸਮੇਂ ਬੱਚੇ ਜੋ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਦੀਵੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਹਿਲੀ ਧਿਰ (ਲੱਭਣ ਵਾਲੀ) : ਆ ਜਾਵਾਂ ਦੂਜੀ ਧਿਰ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੈ): ਨਹੀ ਪਹਿਲੀ : ਆ ਆ ਜਾ ਦੂਜੀ : ਆ ਜਾ ਪਹਿਲੀ : ਕਿਥੋਂ ਆਵਾਂ ਦੂਜੀ : ਗਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੀ : ਗਲੀ ਵਿਚ ਨ੍ਹੇਰਾ ਦੂਜੀ : ਲੈਂਪ ਲੈ ਕੇ ਆ ਜਾ ਪਹਿਲੀ : ਲੈਂਪ ਮੇਰੀ ਟੁੱਟੀ ਭੱਜੀ ਦੂਜੀ : ਦੀਵਾ ਲੈ ਕੇ ਆ ਜਾ ਪਹਿਲੀ : ਦੀਵੇ ਵਿਚ ਤੇਲ ਨਹੀਂ ਦੂਜੀ : ਭਾਈ ਦੀ ਹੱਟੀਓਂ ਲੈ ਆ ਪਹਿਲੀ : ਭਾਈ ਦੀ ਹੱਟੀ ਬੰਦ ਦੂਜੀ : ਓਹ ਕੁੜੀ/ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਝੰਡ
ਆਈ ਸੰਝਕਾਰਨੀ ਸੱਭੇ ਦੂਖ ਨਿਵਾਰਨੀ। ਦੀਵਟ ਦੀਵਾ ਬਲੇ। ਸੱਤਰ ਸੌ ਬਲਾ ਟਲੇ ਦੀਵਣ ਘਿਓ ਦੀ ਬੱਤੀ ਘਰ ਆਵੇ ਬਹੁਤੀ ਖੱਟੀ ਦੀਵਣ ਦੀਵਾ ਬਾਲਿਆ ਬੱਤੀ ਦੋਸ਼ ਟਾਲਿਆ ।
ਦੀਵੇ ਦਾ ਲੋਕ-ਚਕਿੱਤਸਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਰੋਲ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੇਲ ਦੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਇਸ ਤੇਲ ਦੇ ਦੀਵੇ ਬਾਲਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਿਰ ਭਾਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਘਿਓ ਜਾਂ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਤੇਲ ਦੇ ਦੀਵੇ ਨਾਲ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ। ਸਗੋਂ ਇਹ ਦੀਵੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਰਖਦੇ ਸਨ। ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਾ ਘੱਟ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਮਸ਼ੀਨੀ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਹੋਈ ਮੋਮਬਤੀ ਨੇ ਲਈ ਹੈ। ਪਰ ਆਪਣੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਾ ਕਾਰਨ ਦੀਵਾ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਜਦੋਂ ਜਹਿਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੇਲ ਵਾਲਾ ਦੀਵਾ
ਅਬਦੁਲਾਪੁਰ
ਅਬਦੁੱਲਾਪੁਰ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਟਾਂਡਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਚੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇਵਲ
ਅਨੁਵਾਦ
ਦੇਵਲ ਨੇ ਗੁਜਰਾਤੀ, ਊੜੀਆ, ਬੰਗਾਲੀ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸਨੇ ਦਾਸਤੋਵਸਕੀ ਦੇ ਨਾਵਲ ਜੁਰਮ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਅਤੇ ਬੈਕਟ ਦੇ ਨਾਟਕ ਗੋਦੋ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨੂੰ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਵੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ
ਚਾਰੂਵੀ ਅਗਰਵਾਲ
ਚਾਰੂਵੀ ਅਗਰਵਾਲ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ, ਮੂਰਤੀਕਾਰ, ਐਨੀਮੇਟਰ, ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ, ਅਤੇ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਸ਼ੈਰੀਡਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਐਡਵਾਂਸਡ ਲਰਨਿੰਗ, ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਆਰਟ, ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਜੇਤੂ ਹੈ।
ਚਾਰੂਵੀ ਅਗਰਵਾਲ ਇੱਕ ਅਵੈਂਟ-ਗਾਰਡ ਮਲਟੀ-ਮੀਡੀਆ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ ਜੋ ਤਕਨੀਕੀ ਸਮਰਥਿਤ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦੀਆਂ ਭੌਤਿਕ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ, ਐਨੀਮੇਟਿਡ ਲਘੂ ਫਿਲਮਾਂ, ਟੀਵੀ ਸ਼ੋਆਂ ਅਤੇ ਇਮਰਸਿਵ ਅਨੁਭਵਾਂ (VR/AR) ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਮਝਦਾਰ ਕਲੈਕਟਰਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਤਕ ਫੋਰਮਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਕੰਮ ਨਿਯਮਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਡੁੱਬਣ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਿਯੋਜਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੰਟਰਐਕਟਿਵ ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ "26,000 ਬੇਲਸ ਆਫ਼ ਲਾਈਟ", ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ 25 ਫੁੱਟ ਇੰਟਰਐਕਟਿਵ ਘੰਟੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਕਈ ਮਿਥਿਹਾਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਮੂਰਤੀਆਂ, ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ, ਸੰਸ਼ੋਧਿਤ ਹਕੀਕਤ ਸਥਾਪਨਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੱਥ ਪੇਂਟ ਕੀਤਾ ਕਾਵਡ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਰਤੀ ਮਹਾਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 2016 ਵਿੱਚ, ਉਸਦੀ ਲੋਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਜ਼ੋਟ੍ਰੋਪ ਨੂੰ ਲਖਨਊ ਜੇਪੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਕਲਾਤਮਕ ਵਸਤੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਨਤਕ ਫੋਰਮ ਲਈ ਹੋਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
2005 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ, ਇੰਡੀਆ ਤੋਂ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਡਿਗਰੀ ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚਾਰੂਵੀ ਨੇ ਸ਼ੈਰੀਡਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਐਡਵਾਂਸਡ ਲਰਨਿੰਗ, ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਕੰਪਿਊਟਰ ਐਨੀਮੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਉਸਨੇ ਦੋਵਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਚੋਟੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਐਨੀਮੇਸ਼ਨ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰੀ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਫਰਮ CDL (ਚਾਰੂਵੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਲੈਬਜ਼) ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ, CDL ਉਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ, ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤੀ ਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਮਿਥਿਹਾਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਤਕਨੀਕ ਜੋ ਚਾਰੂਵੀ ਅਕਸਰ ਵਰਤਦੀ ਹੈ ਉਹ ਹੈ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦਾ ਜੋੜ।
ਉਸਨੂੰ "ਲਿਮਕਾ ਬੁੱਕਸ ਆਫ਼ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡ" ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ 23 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਕੋਕਾ-ਕੋਲਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ "ਇਨਕਰੀਡੀਬਲ ਇੰਡੀਆ @60" ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ "ਉਭਰ ਰਹੇ 10" ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਸਹੂਲਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਕਲਾਤਮਕਤਾ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦੇਵੇਗਾ। ਲੈਂਡਸਕੇਪ।" ਉਸਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ GDG Women Techmakers, ਗੂਗਲ, ਟੇਡ ਐਕਸ, IIT ਖੜਗਪੁਰ, ਐਡਿਨਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਇੰਡੀਆ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਫੋਰਮ, ਐਨੀਮੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਸਮਿਟ, ਸਿਗਰਾਫ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ 'ਤੇ ਬੋਲਿਆ ਹੈ।
ਉਸਨੇ 2009 ਵਿੱਚ CDL (ਚਾਰੂਵੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਲੈਬਜ਼) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਬੋਰਡ ਲਈ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ 3D ਐਨੀਮੇਸ਼ਨ ਫਿਲਮ ਸ਼੍ਰੀ ਹਨੂਮਾਨ ਚਾਲੀਸਾ ਹੈ, ਜੋ 2013 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲੇ ਸਨ। ਉਹ ਐਨੀਮੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਹੈ।
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ
ਉਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਉਸਦੀ ਐਨੀਮੇਟਿਡ ਲਘੂ ਫਿਲਮ ਸ਼੍ਰੀ ਹਨੂੰਮਾਨ ਚਾਲੀਸਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ 26,000 ਘੰਟੀਆਂ ਦੀ ਭਗਵਾਨ ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੀ 25 ਫੁੱਟ ਦੀ ਘੰਟੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਈ ਹੈ।
ਚਾਰੂਵੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਲੈਬਜ਼ (CDL)
ਚਾਰੂਵੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਲੈਬਜ਼ (CDL) ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਐਨੀਮੇਸ਼ਨ ਸਟੂਡੀਓ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਲੈਬ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਚਾਰੂਵੀ ਅਗਰਵਾਲ ਦੁਆਰਾ 2009 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। CDL ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਲਕੀਅਤ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੰਚਾਲਿਤ ਸਟੂਡੀਓ ਹੈ, ਜੋ 2D ਅਤੇ 3D ਐਨੀਮੇਸ਼ਨ, VFX, ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਇੰਟਰਐਕਟਿਵ ਆਰਟ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਹੈ।
CDL ਸਟੂਡੀਓ ਨੇ ਕਈ ਗਲੋਬਲ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਹਨੂਮਾਨ ਦੀ ਦੰਤਕਥਾ - ਐਨੀਮੇਟਡ ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼
left|thumb| ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੀ ਦੰਤਕਥਾ ਗ੍ਰਾਫਿਕ ਇੰਡੀਆ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ਰਦ ਦੇਵਰਾਜਨ, ਚਾਰੂਵੀ ਅਗਰਵਾਲ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਜੇ. ਕੰਗ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਐਨੀਮੇਟਿਡ ਸੀਰੀਜ਼ " ਦਿ ਲੈਜੈਂਡ ਆਫ ਹਨੂਮਾਨ " । ਇਹ ਲੜੀ ਗ੍ਰਾਫਿਕ ਇੰਡੀਆ, ਚਾਰੂਵੀ ਅਗਰਵਾਲ ( CDL ) ਅਤੇ ਰੀਡਫਾਈਨ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਯਤਨ ਹੈ। ਇਹ ਸੀਰੀਜ਼ ਡਿਜ਼ਨੀ+ ਹੌਟਸਟਾਰ ' ਤੇ 29 ਜਨਵਰੀ, 2021 ਨੂੰ ਸੱਤ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਐਨੀਮੇਟਡ ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼ ਭਗਵਾਨ ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੀ ਸਵੈ-ਖੋਜ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਰਦ ਕੇਲਕਰ ਦੁਆਰਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ.
ਇਹ ਲੜੀ ਹਨੂੰਮਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਯੋਧੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦੇਵਤਾ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਹਨੂੰਮਾਨ ਭਿਆਨਕ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਉਮੀਦ ਦੀ ਕਿਰਨ ਬਣ ਗਿਆ।
ਸ਼ੋਅ ਦੇ ਸਾਰੇ 26 ਐਪੀਸੋਡ 7 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹਨ - ਹਿੰਦੀ, ਤਾਮਿਲ, ਤੇਲਗੂ, ਮਰਾਠੀ, ਬੰਗਾਲੀ, ਮਲਿਆਲਮ ਅਤੇ ਕੰਨੜ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ Disney+ Hotstar VIP 'ਤੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। 2021 ਵਿੱਚ, ਗ੍ਰਾਫਿਕ ਇੰਡੀਆ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਸਟ੍ਰੀਮਿੰਗ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ 2021 ਵਿੱਚ " ਦਿ ਲੈਜੈਂਡ ਆਫ਼ ਹਨੂਮਾਨ " ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ #2 ਸ਼ੋਅ ਸੀ। ਸਰੋਤ APN ਨਿਊਜ਼।
ਸ਼੍ਰੀ ਹਨੂੰਮਾਨ ਚਾਲੀਸਾ
2013 ਵਿੱਚ ਚਾਰੂਵੀ ਅਗਰਵਾਲ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਸ਼੍ਰੀ ਹਨੂਮਾਨ ਚਾਲੀਸਾ 3D ਐਨੀਮੇਟਿਡ ਲਘੂ ਫਿਲਮ “ਸ਼੍ਰੀ ਹਨੂੰਮਾਨ ਚਾਲੀਸਾ” ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਾਰਮਿਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਕਵਿਤਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਅਤੇ ਭਜਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਾਉਂਡਟ੍ਰੈਕ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨ ਨੇ ਗਾਇਆ ਹੈ।
ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ 6 ਆਸਕਰ ਕੁਆਲੀਫਾਇੰਗ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਫਿਲਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਬਾਰੇ ਸਾਡੀ ਸਮਝ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਧੱਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਓਲੂਏਮਿਸੀ ਓਲੂਰੇਮੀ ਓਬੀਲੇਡ
ਓਲੂਏਮਿਸੀ ਓਲੂਰੇਮੀ ਓਬੀਲੇਡ (ਜਨਮ 14 ਨਵੰਬਰ 1958) ਇੱਕ ਨਾਈਜੀਰੀਅਨ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਉਪ ਕੁਲਪਤੀ ਹੈ।
ਜਿੰਦਗੀ
ਓਬੀਲੇਡ ਦਾ ਜਨਮ 1958 ਵਿਚ ਓਸੂਨ ਰਾਜ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਡਿਗਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਹਾਰਵਰਡ ਬਿਜ਼ਨਸ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੈਂਬਰਿਜ, ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਜੱਜ ਬਿਜ਼ਨਸ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੇਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ (ਸ੍ਰੀਮਤੀ ) ਓਲੂਵਾਏਮੀਸੀ ਓਲੂਰੀਮੀ ਓਬੀਲੇਡ ਜਨਵਰੀ 2013 ਵਿਚ ਤਾਈ ਸੋਲਰਿਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ (ਟੀ.ਐਸ.ਯੂ.ਈ.ਡੀ) ਦੀ ਉਪ ਕੁਲਪਤੀ ਬਣੀ। ਉਹ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸੇਗਨ ਅਵੋਨੋਸੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਫ਼ਲ ਹੋਈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1958
ਉੱਤਰੀ ਅਰਧਗੋਲ਼ਾ
ਉੱਤਰੀ ਅੱਧਾ-ਗੋਲ਼ਾ ਜਾਂ ਉੱਤਰੀ ਅਰਧਗੋਲ਼ਾ (Northern Hemisphere) ਕਿਸੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਉਹ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਹਦੀ ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੋਵੇ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਰਤੀ ਦੇ ਅਰਧਗੋਲ਼ੇ
ਗੈਲ ਗੈਡਟ
ਗੈਲ ਗੈਡਟ-ਵਾਰਸਾਨੋ (גל גדות, ; ਜਨਮ 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1985) ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਮਾਡਲ ਹੈ। 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਿਸ ਇਜ਼ਰਾਈਲ 2004 ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਡਿਫੈਂਸ ਫੋਰਸਿਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋ ਸਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਮਾਡਲਿੰਗ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਈਡੀਸੀ ਹਰਜ਼ਲਿਆ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।  ਗੈਡਟ ਆਪਣੇ ਵੰਡਰ ਵੂਮੈਨ ਅਤੇ ਦ ਫਾਸਟ ਐਂਡ ਫਿਊਰੀਸ ਸੀਰੀਜ਼ ਦੇ ਰੋਲ ਕਾਰਨ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਗੈਲ ਗੈਡਟ ਦਾ ਜਨਮ ਪੇਤਾਹ, ਤਿਕਵਾ, ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮਾਈਕਲ, ਇੱਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਦਾਨਾ ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਵੀ ਹੈ।
ਸੈੈੈਨਾ ਸੇਵਾ
20 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ, ਗੈਡਟ ਨੇ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਡਿਫੈਂਸ ਫੋਰਸਿਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿਪਾਹੀ ਵਜੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।ਉਹ ਆਪਣੇ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ  ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: "ਤੁਸੀਂ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਅਤੇ ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਸਿੱਖਦੇ ਹੋ."
ਮਾਡਲਿੰਗ
ਗੈਡਟ ਨੇ ਮਿਸ ਸਿਕਸਟੀ, ਹੂਵੇਈ ਸਮਾਰਟਫੋਨ, ਕੈਪਟਨ ਮੋਰਗਨ ਰਮ, ਗੂਚੀ ਫਰੇਗਰੈਂਸ ਅਤੇ ਵਾਈਨ ਵੇਰਾ ਸਕਿਨਕੇਅਰ ਰੇਂਜ ਅਤੇ ਜੈਗੁਆਰ ਕਾਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੈਡਟ 2008-2016 ਵਿੱਚ ਫੈਸ਼ਨ ਬਰਾਂਡ 'ਕਾਸਟਰੋ' ਲਈ ਮੁੱਖ ਮਾਡਲ ਰਹਿ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੈਡਟ ਨੇ 2004 ਮਿਸ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਸੁੰਦਰਤਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਜਿੱਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਕੂਏਡੋਰ ਵਿੱਚ ਮਿਸ ਯੂਨੀਵਰਸ 2004 ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। 2007 ਵਿੱਚ 21 ਸਾਲਾ ਗੈਡਟ ਮੈਕਸਿਮ ਦੀ ਫੋਟੋ ਸ਼ੂਟ, "ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਫੌਜ ਦੀ ਮਹਿਲਾ" ਵਿੱਚ ਸੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ 'ਨਿਊਯਾਰਕ ਪੋਸਟ' ਦੇ ਕਵਰ 'ਤੇ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ। ਅਪ੍ਰੈਲ 2012 ਵਿੱਚ 'ਸ਼ਾਲਮ ਲਾਈਫ' ਨੇ ਗੈਡਟ ਨੂੰ "50 ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਅਜੀਬ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਯਹੂਦੀ ਔਰਤਾਂ" ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਨੰਬਰ 5 ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ।
ਅਦਾਕਾਰੀ
2017 ਵਿੱਚ, ਗੈਡਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਿਰਦਾਰ, ਵੰਡਰ ਵੂਮਨ ਲਈ ਇਕੋ (Solo) ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ
ਗੈਡਟ ਦਾ ਵਿਆਹ 28 ਸਤੰਬਰ 2008 ਨੂੰ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੇ ਰੀਅਲ ਅਸਟੇਟ ਡਿਵੈਲਪਰ ਯਾਰੋਨ ਵਰਸਾਨੋ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਹਨ। 2015 ਤੱਕ, ਦੋਨੋਂ 'ਤੇਲ ਅਵੀਵ' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਗਜ਼ਰੀ ਹੋਟਲ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੋਟਲ ਨੂੰ 26 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਵਿੱਚ ਰੋਮਨ ਏਬਰਾਮੋਵਿਚ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ। ਗੈਡਟ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸ਼ੌਕੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ 2006 ਡੂਕਾਟੀ ਮੌਨਸਟਰ-ਐਸ 2 ਆਰ (ਕਾਲਾ) ਦੀ ਮਾਲਕ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1985
ਸਮੁੰਦਰੀ ਝੱਖੜ
ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਝੱਖੜ (ਸਮੁੰਦਰੀ ਵਾਵਰੋਲ਼ਾ ਜਾਂ ਚੱਕਰਵਾਰ ਹਵਾ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਝੱਖੜ) ਪਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਬੰਦ ਅਤੇ ਗੋਲ਼ ਚਾਲ ਵਾਲ਼ਾ ਇਲਾਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੇੜ ਵਾਲ਼ੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਅਰਧਗੋਲ਼ੇ 'ਚ ਘੜੀ ਦੇ ਰੁਖ਼ ਤੋਂ ਉਲਟ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਰਧਗੋਲ਼ੇ 'ਚ ਘੜੀ ਦੇ ਰੁਖ਼ ਨਾਲ਼ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵਗਦੀਆਂ ਚੂੜੀਦਾਰ (ਕੁੰਡਲਦਾਰ) ਹਵਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਵਾਵਰੋਲ਼ਿਆਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹਵਾ-ਮੰਡਲੀ ਦਬਾਅ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।  ਇਹ ਵੀ ਇੱਕ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਤੂਫ਼ਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਦਾ ਘੇਰਾ 400 ਤੋਂ 1000 ਮੀਲ ਤਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਚੱਕਰਵਾਤ ਸਿਰਫ਼ 30 ਤੋਂ 1600 ਮੀਟਰ ਦੇ ਘੇਰੇ ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਕਾਰਨ
ਚੱਕਰਵਾਤ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਥਿਤੀਆਂ ਜੋ ਸਾਧਾਰਨ ਧੂੜ ਭਰੀਆਂ ਹਨੇਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਉੱਠਦੀ ਹਵਾ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਹਵਾ ਵਿਰੋਧੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੰਗ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹਵਾ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਸੁੱਟੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦਾ ਦਬਾਅ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਘੱਟ ਦਬਾਅ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਸਤੂ ਨੁੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਉਠਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤਬਾਹੀ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੀਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਘਰ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਹਨੇਰੀ 300 ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਕੁਝ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਚੱਕਰਵਾਤ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਚੱਕਰਵਾਤ ਨੂੰ ਹਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਾਵਰੋਲ਼ਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਘੁੰਮਣਘੇਰੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਮੁੰਦਰ
ਅਵਾਣਘੋੜੇਸਾਨ
ਅਵਾਣਘੋੜੇਸਾਨ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਟਾਂਡਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਬਚੀ ਕਰਕਰੀਆ
ਬਚੀ ਕਰਕਰੀਆ ਇਕ ਭਾਰਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਕਾਲਮ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਪਾਦਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਬੇਨੇਟ ਕੋਲਮੈਨ ਐਂਡ ਕੋ ਲਿਮਟਿਡ ਮੀਡੀਆ ਸਮੂਹ ਲਈ ਨਵੇਂ ਬ੍ਰਾਂਡ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਕਾਲਮ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਖਬਾਰ ਵਿਚ ਇਰੈਟਿਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲੇ ਸਿਰਲੇਖ ਦੀ ਲੇਖਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡਾਇਅਰ ਟੂ ਡਰੀਮ: ਏ ਲਾਈਫ ਆਫ਼ ਐਮ ਐਸ ਓਬਰਾਏ ਹੈ |
ਉਹ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਸਮੂਹ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਤਬਾਹਕੁੰਨ, ਗਾਈਵਿੰਗ ਗਿਆਨ ਫਾਰ ਮੁੰਬਈ ਮਿਰਰ ਜਾਣਿਆ ] ਨਾਮਕ ਰਿਲੇਸ਼ਨਸ਼ਿਪ ਸਲਾਹ ਕਾਲਮ ਵੀ ਲਿਖਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੇ ਸਮਾਚਾਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਪੈਨਲਿਸਟ ਹੈ|
ਕਰਕਰੀਆ ਵਰਲਡ ਐਡੀਟਰਸ ਫੋਰਮ ਦੇ ਬੋਰਡ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਸਨ|ਯੂਐਸ ਅਧਾਰਤ ਮੈਰੀ ਮੋਰਗਨ-ਹੈਵਿੱਟ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ, ਅਤੇ ਈਸਟ ਵੈਸਟ ਸੈਂਟਰ, ਜੈਫਰਸਨ ਫੈਲੋ, ਹੋਨੋਲੂਲੂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਹੈ| ਉਹ ਨੈਸ਼ਨਲ ਏਡਜ਼ ਕੰਟਰੋਲ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਿੱਲ ਐਂਡ ਮੇਲਿੰਡਾ ਗੇਟਸ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ ਦੀ ਇੰਡੀਆ ਏਡਜ਼ ਇਨੀਸ਼ੀਏਟਿਵ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬੋਰਡਾਂ 'ਤੇ ਹੈ.|
ਸਿੱਖਿਆ, ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੈਰੀਅਰ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਪਾਰਸੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਜੰਮੇ, ਕਰਕਰੀਆ ਨੇ 1965 ਵਿਚ ਲੋਰੇਟੋ ਕਾਲਜ, ਕਲਕੱਤਾ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿਚ ਡਿਪਲੋਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਖਬਾਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਹ ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਇਲੈਸਟ੍ਰੇਟਿਡ ਸਪਤਾਹਲੀ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ| 1975 ਵਿਚ, ਟਾਈਮਜ਼ ਸਮੂਹ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਥੌਮਸਨ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ, ਕਾਰਡਿਫ, ਵੇਲਜ਼ ਵਿਚ ਉੱਨਤ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਕੋਰਸ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ|
ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕਰੀਅਰ
1980 ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਨੀਵਾਂ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਕਰਕੀਆ ਨੇ ਦ ਸਟੇਟਸਮੈਨ, ਕਲਕੱਤਾ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰੀ ਏਜੰਡੇ ਉੱਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਮੁੰਬਈ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਦਿ ਮੈਟਰੋਪੋਲਿਸ ਦੇ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਐਡੀਸ਼ਨ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ| ਬੰਬੇ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਬੰਗਲੌਰ ਐਡੀਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਟਕੀ ਬਦਲਾਅ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। 1996 ਤਕ 10 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਨੰਬਰ 4 'ਤੇ ਰੁਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 1997 ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਐਡੀਸ਼ਨ ਦਾ ਨੰਬਰ 1 ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੀਡ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਹੈ| ਬੰਗਲੌਰ ਦਾ ਮਾਡਲ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਮੁੰਬਈ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਐਡੀਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਬਣ ਗਿਆ|
ਸੰਨ 2000 ਵਿੱਚ, ਮੁੰਬਈ ਟੈਬਲਾਇਡ ਮਿਡ-ਡੇਅ ਨੇ ਉਸ ਲਈ ਸੰਪਾਦਕੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਸਾਖ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸ| ਇਸ ਨਵੀਂ ਸਥਿਤੀ ਨੇ ਕਰਕੀਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿੰਟ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਮੁਹਾਰਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੰਟਰਨੈਟ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿਚ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਤਜਰਬਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ| ਟਾਈਮਜ਼ Indiaਫ ਇੰਡੀਆ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਕੇ, ਬਤੌਰ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਸੰਪਾਦਕ, ਦਿੱਲੀ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨਿਰਭਰਤਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਾਗਜ਼ ਦਾ ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦੀ ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਆਖਰਕਾਰ ਉਸਨੂੰ 2004 ਵਿੱਚ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮੈਟਰੋ ਸੰਪਾਦਕ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ|
ਐੱਚਆਈਵੀ / ਏਡਜ਼ ਅਤੇ ਲਿੰਗ
ਕਰਕਰੀਆ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਐਚਆਈਵੀ / ਏਡਜ਼ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ| ਉਸਦੀਆਂ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੇ ਨੀਤੀਗਤ ਏਜੰਡੇ ਤੈਅ ਕੀਤੇ ਹਨ|
ਟਾਈਮਜ਼ ਇੰਡੀਆ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜਿਓਂ ਖੋਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਟੁਕੜੇ ਪਿਛਲੇ 15 ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ| ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਜੀਵਣੀ ਦਰਮਿਆਨ ਫੜੇ ਗਏ ਹਾਸ਼ੀਏ ਨਾਲ ਭਰੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ, ਨੀਤੀ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਦਾ ਇਨਕਾਰ, ਏਡਜ਼ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਮੈਡੀਕਲ ਪਿਰਥੀ ਵਜੋਂ ਗੰਦਗੀ ਅਤੇ ਗੰਦਗੀ ਖੂਨ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿਚ. ਆਖਰੀ-ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ | ਉਸ ਦੀ ਚਿੱਟੀ ਕੁੱਕੜੀ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਦੀ ਲੜੀ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਲਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਉਤਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵੀਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੀਤੀ ਬਣਾਈ ਗਈ| ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਕਾਰਪੋਰੇਸ ਨੇ ਐਚਆਈਵੀ / ਏਡਜ਼ ਦੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਚਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਧਿਕਾਰਤ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ, ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਖਤਰਨਾਕ ਪਖੰਡ ਨੂੰ ਬੇਨਕਾਬ ਕੀਤਾ|
ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਕਰਕਰੀਆ ਨੇ ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ, ਬਰਲਿਨ, ਚਿਆਂਗ ਮਾਈ, ਯੋਕੋਹਾਮਾ ਅਤੇ ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ ਵਿਖੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਡਜ਼ ਸੰਮੇਲਨਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਰੋਕਣ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਲਮੀ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਜਾਫੌਂਡੇਸ਼ਨ  ਦੇ ਇੰਡੀਆ ਏਡਜ਼ ਇਨੀਸ਼ੀਏਟਿਵ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬੋਰਡ ਵਿਚ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਵਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਏਡਜ਼ ਸੰਗਠਨ, ਨਾਕੋ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਾਨੂੰਨੀ, ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਮੇਟੀ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਦੁਬਾਰਾ ਆਪਣੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬੋਰਡ ਵਿਚ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਡਜ਼ ਟੀਕਾਕਰਣ ਪਹਿਲਕਦਮੀ (ਆਈਏਵੀਆਈ) ਦੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਟੀਕੇ ਟਰਾਇਲਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖੀ ਹੈ| ਦੋਵੇਂ, ਯੂਐਸ-ਅਧਾਰਤ ਮੈਰੀ ਮੋਰਗਨ ਹੇਵਿਟ  ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਐਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਇੰਡੀਆ ਅਵਾਰਡ, 1992, ਨੇ ਉਸਦੀ ਏਡਜ਼ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਅਤੇ ਇਕਸਾਰ ਉੱਚੇ ਮਿਆਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ|
ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਕਰਕਰੀਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਲਿੰਗ ਵੱਲ ਬਦਲਣਾ ਲਗਭਗ ਇਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ| 1980 ਵਿਚ ਕਲਕੱਤਾ ਦੇ ਹੋਰੀ ਅਖਬਾਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਸਹਾਇਕ ਸੰਪਾਦਕ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ,|ਦਿ ਸਟੇਟਸਮੈਨ, ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਇਸ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਜਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸੰਭਵ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਇੱਥੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਉਸਨੇ ਏਜੰਡੇ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ putੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਇਕ ਕਲਪਨਾ ਸ਼ਰਮਾ ਅਤੇ ਅੰਬੂ ਜੋਸੇਫ ਦੁਆਰਾ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਰਗੇ ਮੀਡੀਆ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸਨੇ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਵਚਨਬੱਧ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ womanਰਤ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ| ਸੰਪਾਦਕੀ ਸਥਿਤੀ ਸੰਪਾਦਕੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਅੰਤਮ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆ ਸਕਦੀ ਹੈ|
ਬਾਅਦ ਵਿਚ, ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਅਤੇ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਉਸਨੇ ਸਿਹਤ, ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਜਾਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਰਹੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਨਿਸ਼ਚਤ ਕੀਤਾ. ਉਸ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਬਰਾਬਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜੇ ਉਸ ਨੂੰ 'ਬੁਨਿਆਦੀ' ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਤੌਰ' ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਭਾਰ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਕਿ ਬੁਨਿਆਦੀ |
ਉਸਦਾ -ਰਤ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਾਲਮ, ਅੰਤਰ, ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਦ ਸੰਡੇ ਟਾਈਮਜ਼ (ਇੰਡੀਆ), ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਿਡ-ਡੇਅ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ|
ਆਬਾਦੀ
ਉਸਦੀ ਲਿੰਗਕ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਸਟੇਟਸਮੈਨ ਵਿਖੇ ਅਬਾਦੀ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਈ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਲਟੀਪਲ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਮੁੱਦਿਆਂ ਤੇ ਇੱਕ ਸੰਪਾਦਕੀ ਜਾਂ ਇੱਕ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ ਟੁਕੜੇ ਲਿਖ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿੱਖੀ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਦਿੱਤੀ| ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਖਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ‘ਮੇਕਿੰਗ ਸੁਕਰਸ ਆਫ਼ ਦ ਤੀਜੀ ਵਰਲਡ’ ਸਿਰਲੇਖ ਦੇ ਬਾਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਭੋਜਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਸੀ। ਉਹ 'ਟੀਚੇ' ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ 'ਪਹੁੰਚ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ' ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸ਼ਬਦ ' ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ ' ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕਰਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ| ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਮੈਡੀਕਲ ਟੂਲ ਤੋਂ ਐਮਨੀਓਸੈਂਟੀਸਿਸ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਬਰਫਬਾਰੀ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਸਖਤ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ| 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਲਿੰਗ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦਾ ਇਕ ਹਥਿਆਰ|
ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਹ ਸਾਰਣੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣ, ਬਿੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਅਤੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ| ਉਹ ਡੈਟਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤਲਾਬ ਤੋਂ ਸਾਰ ਕੱti ਸਕਦੀ ਹੈ, ਹਾਇਪ ਤੋਂ ਤੱਥ ਕੱ ext ਸਕਦੀ ਹੈ| ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਟਾਈਲ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਕਹਾਣੀ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸਣੀ ਹੈ|
ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਕਰੀਅਰ
ਡੇਰੇ ਟੂ ਡਰੀਮ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਟਲਯਰ ਐਮ ਐਸ ਓਬਰਾਏ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲੀ ਜੀਵਨੀ; ਮੁੰਬਈ ਮਸਤੀ, ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਚਿੱਤਰਨ ਵਾਲੀ ਪੁਸਤਕ, ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮਹਿਤਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚੁਭਵੀਂ ਰੂਹ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਰਹੀ ਹੈ | ਕੇਕ ਦਿਟ ਵਾਕ, ਫਲੂਰੀਜ਼ ਵਿਖੇ, ਕਲਕੱਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਾਰਕ ਸਟ੍ਰੀਟ 'ਤੇ ਇਕ ਚਾਹ ਵਾਲਾ ਕਮਰਾ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਏਰੈਟਿਕਾ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਫਲਿੱਪ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਕਾਲਮਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੇਖ ਉਸਨੇ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਜੀਵਨੀ ਲਾਰਸਨ ਐਂਡ ਟੂਬਰੋ ਦੀ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਜੀਵਨੀ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਝਵਾਨ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸ਼ਿਆਮ ਬੇਨੇਗਲ ਲਈ ਏਡਜ਼ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਰੰਮੀ ਗੇਮ, ਉਸਦਾ ਡੀ ਐਲ ਕੋਬਰਨ ਦੇ ਪਲਿਟਜ਼ਰ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ ਖੇਡ, 'ਦਿ ਜਿਨ ਗੇਮ' ਦੀ ਉਸਦਾ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਇਕ ਨਾਜ਼ੁਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਸਫਲਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਚੈਰਿਟੀਜ਼ ਲਈ ਫੰਡ-ਰਾਈਸਰ ਵਜੋਂ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ. ਉਸਨੇ 'ਇਨ ਹੌਟ ਬਲੱਡ: ਨਾਨਾਵਤੀ ਕੇਸ ਜਿਸਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਹਿਲਾਇਆ' ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 15 ਮਈ, 2017 ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਮੀਡੀਆ ਟ੍ਰੇਨਰ ਵਜੋਂ ਕਰੀਅਰ
ਉਸਨੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣਾ ਜਨੂੰਨ ਮੀਡੀਆ ਟ੍ਰੇਨਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ ਹੈ| ਇਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹਨੋਈ ਅਤੇ ਕਾਇਰੋ ਵਿੱਚ ਉਭਰ ਰਹੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵ ਸੰਪਾਦਕ ਫੋਰਮ ਮਾਸਟਰ ਕਲਾਸਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈ| ਇਸ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਮਿਸਰ ਦੇ ਯੂਐਸਆਈਡੀ- ਫੰਡਡ ਮੀਡੀਆ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੁਆਰਾ ਅਲ ਯੂਮ ਸਮੂਹ ਦਾ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰੀਆ ਐਡੀਸ਼ਨ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, 2008 ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਤਾਜ਼ਗੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕਰਨ ਲਈ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੌੜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹੋਰਾਂ ਸਥਾਨਕ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਵਧਾਓ ਅਤੇ ਅਪਗ੍ਰੇਡ ਕਰੋ| ਉਹ ਹੁਣ ਟਾਈਮਜ਼ ਸਮੂਹ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਮੀਡੀਆ ਟ੍ਰੇਨਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮੁਹਾਰਤ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਮੀਡੀਆ ਹਾ housesਸਾਂ ਅਤੇ ਜੇ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ| ਉਹ ਦੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਟਾਈਮਜ਼ ਮੀਡੀਆ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਸੈਂਟਰ, ਮੁੰਬਈ ਦਾ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮੈਡਿ .ਲ ਚਲਾਇਆ|
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਾਲਮਨਵੀਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਰਸੀ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਭਾਰਤ ਦਾ ਗਵਰਨਰ-ਜਰਨਲ
ਭਾਰਤ ਦਾ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ (ਜਾਂ 1858 - 1947 ਤੱਕ ਵਾਇਸਰਾਏ ਅਤੇ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ) ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਉੱਪਰੰਤ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਬਰਤਾਨਵੀ ਸ਼ਾਸਕ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਦਫ਼ਤਰ 1773 ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਫੋਰਟ ਵਿਲੀਅਮ ਦੀ ਪ੍ਰੈਜੀਡੈਂਸੀ ਦੇ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦਫ਼ਤਰ ਦਾ ਫੋਰਟ ਵਿਲੀਅਮ ਉੱਤੇ ਸਿੱਧਾ ਕੰਟਰੋਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸਮੁੱਚੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਪੂਰਨ ਅਧਿਕਾਰ 1833 ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਬਣ ਗਿਆ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ :ਮੁਢ ਤੇ ਵਿਕਾਸ
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ :- ਮੁੱਢ ਤੇ ਵਿਕਾਸ
ਡਾ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ-ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪੰਦਰਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਸੀ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪਰਖ-ਪੜਚੋਲ ਦਾ ਜਨਮ, ਪੰਦਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਰਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਬ ਕਾਲੀ ਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਆਦਿ ਕਵੀ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਕੁੱਝ ਬਚਨਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਂ ਜਾਂ ਟੀਕਾ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ।ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਬਾਣੀ ਧੁਰ ਗੁਰੂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਿੰਤੂਆਂ ਜਾਂ ਦਿੱਤੀਆ ਗਈਆ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਉਪਰੋਕਤ ਉਕਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ।ਡਾ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਨ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿੱਸਾਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਵੈ੍ਪੜਚੋਲ ਜਾਂ ਸਾਥੀ ਕਿੱਸਾਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਈ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਮੋਢੀ ਆਲੋਚਨਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।ਵਾਰਿਸ, ਅਹਿਮਦਯਾਰ ਆਦਿ ਨੂੰ ਆਲੋਚਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆਂ ਸਗੋਂ ਅਹਿਮਦਯਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸਮਾਲੋਚਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਵਾਰਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹਿਆ, ਘੋਖਿਆ।ਉਸ ਦੀਆਂ ਦਿਲ ਡੂੰਘਾਈਆਂ ਤੱਕ ਅੱਪੜਿਆ, ਉਸਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਜਾਂਚਿਆ- ਪਰਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਅਨੁਭਵ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਾਕਫੀ ਤੇ ਅਮੁੱਕ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀਆਂ ਹੀਰਾਂ ਦੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਉਸਦੀ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਕਲਾ- ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦਾ ਜਾਇਜਾਂ ਲਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ|
ਡਾ. ਸ਼ਾਨ ਨੇ ਹਾਸ਼ਮ ਮਹੁੰਮਦ ਬਖਸ਼, ਫ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਾਹ, ਪੀਰ ਨੇਕ ਆਲਮ ਆਦਿ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਨੂੰ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੀ ਉਪਰੋਕਤ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਭੋਗਲੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:- ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਸਾਹਿਤਪਰਖਣ ਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਕਰਨ ਤਾ ਕੰਮ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ ਸੀ।ਪਿੱਛੋਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗੁੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਮਿਆਰ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ।
ਭੋਗਲੇ ਏਥੇ ਡਾ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਨ ਦੀ ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਹਾਮੀ ਹਨ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਕੁੱਝ ਕਿੰਤੂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਪਰੋਕਤ ਧਾਰਨਾ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਜਾਂ ਨਿਰਾਰਥਕਤਾ ਸੁਤੇ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਪਹਿਲਾ ਕਿੰਤੂ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਸਮਾਲੋਚਕ ਮੰਨਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਾਂ? ਦੂਜੇ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ? ਉੱਤਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਨਾਂਹਵਾਚੀ ਹਨ।
ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਭੋਗਲੇ ਨੇ ਬੜੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਆਲੋਚਕ ਮੰਨਿਆਂ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਮਤੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਆਪ ਉੱਚੇ ਪੱਧਰ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਰਚਿਆ ਸਗੋਂ ਅਪਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਚੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਪਰਖ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਦੀ ਦਲੀਲ ਦਾ ਆਧਾਰ ਵੀ ਬੜਾ ਮਜ਼ੇਦਾਰ ਹੈ।ਆਪ ਨੇ ਫਰਮਾਇਆ ਹੈ, ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ, ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇੱਕਤਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਕੀਤਾ।ਕਬੀਰ ਦੀ ਬਾਣੀ ਰਚਦਿਆਂ ਕਬੀਰ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਵੀ ਲਈ, ਇਸ ਆਧਾਰ ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੋਢੀ ਆਲੋਚਕ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨਾ ਨਾ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਾਲ ਧੱਕਾ ਹੈ ਬਲਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ ਨਾਲ ਘੋਰ ਅਨਿਆਂ ਹੈ।
ਭਾਵੇਂ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਭੋਗਲੇ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੂੰ ਆਲੋਚਨਾ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਇੱਕਤਰ ਕਰਨਾ, ਬਾਣੀ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨਾ ਆਦਿ ਗਿਣਿਆ ਹੈ ਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਆਲੋਚਕ ਮੰਨਿਆਂ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਨੂੰ ਆਲੋਚਕ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪ ਨੇ ਏਸੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਆਲੋਚਕ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਇਹ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।
ਕਿੱਸਾ ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭੋਗਲ ਨੇ ਡਾ. ਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਆਲੋਚਕ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।ਵਾਰਸ਼ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸਵੈ-ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹਾਫਜ਼ ਬਰਖ਼ੁਰਦਾਰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਕਿੱਸਾਕਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਅਹਿਮਦਯਾਰ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਤੇ ਪੂਰਵਕਾਲੀਨ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਤੋਂ ਛੁੱਟ, ਅਹਿਮਦਯਾਰ ਆਦਿ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਹਿਤ-ਚਿੰਤਕ ਮੰਨਿਆਂ ਗਿਆ ਹੈ।ਮੀਆਂ ਮੁਹੰਮਦ ਬਖਸ਼ ਵੀ ਭੋਗਲ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਕ ਸਨ।ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੇ ਕਿੱਸਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ ਜੋ ਕੋਈ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀ ਜਾਂ ਪੂਰਵਕਾਲੀ ਕਿੱਸਾਕਾਰਾਂ ਜਾਂ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦਿਖਾਉਣ ਹਿੱਤ ਹੈ ਜਾਂ ਉਹ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਸੁਚੇਤ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ? ਇਹ ਵਿਚਾਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ।ਕਿੱਸਾ ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਚੇਤੰਨ ਯਤਨ ਆਲੋਚਨਾ ਉੱਕਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।(੧)
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ:
ਆਲੋਚਨਾ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ: ਆਲੋਚਨਾ ਪਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਧਾਤੂ ਲੁਚ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਵੇਖਣਾ। ਲੁਚ ਤੋਂ ਹੀ ਫਿਰ ਲਚਨ ਸ਼ਬਦ ਬਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਤੋਲਣਾ ਜਾਂ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨਾ ਆਦਿ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਚਨ ਤੋਂ ਹੀ ਆਲੋਚਨਾ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਉੱਤਪੱਤੀ ਹੋਈ।ਇਸਦਾ ਅਗੇਤਰ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਤੁਰਫਿਓੁਂ ਇਓਂ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਲਫ਼ਜ਼ੀ ਅਰਥ ਹੈ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਣਾ।(੨)
'''ਡਾ. ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ:'''
ਅੰਗਰੇਜੀ ਵਿੱਚ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਕਰਿਟਸਿਜਮ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਅਰਥ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਬਾਰੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਨੀ ਜਾਂ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਉਣਾ ਆਦਿ।ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪਰਿਆਇ ਤਨਕੀਦ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ: ਤੋਲਣਾ ਆਦਿ।ਵੱਖ ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਭਾਵ ਕਿਸੇ ਸਾਹਿਤ ਵਸਤੂ ਬਾਰੇ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਕਾਰ ਨੇ ਕੀ ਆਖਣਾ ਚਾਹਿਆ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜੋ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ: ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਉੱਪਰ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੱਖਰੇ ਡਿਸਪਲਿਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਲੋਚਨਾ ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਤ ਅਧੀਨ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੈ।ਪੱਛਮੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਕੁੱਝ ਨਾਮਵਰ ਹਸਤਾਖਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜੁਬਾਨ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤਕ ਖੋਜ਼ ਅਤੇ ਪਰਖ ਦਾ ਕੰਮ ਆਰੰਭਿਆ ਹੈ।ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨਯੋਗ ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਤੇ ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਹਨ।ਪਰ ਪ੍ਰਚੰਡ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਲੋਚਨਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਹੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੀਆਂ ਮੌਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੁਸ਼ਤਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਚਸ਼ਮਾ-ਇ-ਹਇਆਤ (1931) ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਉੱਤੇ ਪਿਆ, ਪਰ ਇਹ ਰਚਨਾ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਰਚਨਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਜੱਚਦਾ ਨਹੀਂ।ਨਵੀਨ ਅਲੋਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਅਲੋਚਨਤਾਮਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹੰਸ-ਚੋਗ (1914), ਕੋਇਲ ਕੂ(1916) ਅਤੇ ਬੰਬੀਹਾ ਬੋਲ(1925) ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਮੰਨ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਧਾਂਤਕ, ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਅਤੇ ਖੋਜਾਤਮਕ ਅਲੋਚਨਾ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੀ ਸਪਿਰਟ ਆੱਫ ਔਰੀਐਂਟਲ ਪੋਇਟਰੀੋ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਪੂਰਵੀ ਕਵੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।ਇਸ ਅਲੋਚਨਾ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਦਾ ਅੱਗੇ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਹਨ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਲੀਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਜਿੰਦਾਂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰਿੰ. ਸ਼ਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਤਾਲਿਬ, ਡਾ. ਰੋਸ਼ਨ ਲਾਲ ਅਹੂਜਾ, ਪ੍ਰੋ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ, ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਜੀਤ ਸ਼ੀਤਲ, ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਹਨ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਪੜ੍ਹਾਅ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਿੰ. ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ, ਡਾ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ,ਪ੍ਰੋ.ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਨੂੰ ਇਸ ਕਰਕੇ ਰੱਖ ਰਹੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਵਾਦ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅਲੋਚਨਾ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ।
ਆਲੋਚਨਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਜਾਂ ਪਰਵਿਰਤੀਆਂ:-
ਸਿਧਾਂਤਕ ਆਲੋਚਨਾ:
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੇ ਅਸੀਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਜਾਂ ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਤ ਉੱਪਰ ਪਿੱਛਲਝਾਤ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਕਿਸੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ, ਨਿਯਮਾਂ ਜਾਂ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਉੱਪਰ ਹੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਸੀ।ਇਸ ਆਲੋਚਲਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਚਨਾ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ(ਜੋ ਲੋਕ ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ), ਜੋ ਪੂਰਵਲੇ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇਰੇ ਸਿਰਜਕਾਂ ਲਈ ਕਸੌਟੀ ਦਾ ਕੰਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।ਉਸ ਰਚਨਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹੀ ਕਾਵਿ ਅਧਿਅਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਇਹ ਨਿਯਮ ਹੀ ਸਿਧਾਂਤ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅਲੋਚਕ ਇਹਨਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਉੱਪਰ ਹਰ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਪਰਖਦਾ ਹੈ।ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਧਾਂਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਮੋਢੀ ਨਾਟਯ-ਸ਼ਾਸਤ਼ਰ ਦੇ ਭਰਤਮੁਨੀ ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਦੇ ਲਈ ਕਾਵਿ- ਅਧਿਅਨ ਨਿਯਮਾਵਲੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ।ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ(ਰਸ, ਧੁਨੀ, ਰੀਤੀ, ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਅਤੇ ਔਚਿਤਯ) ਦੇ ਸਥਾਪਕਾ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਸਿਧਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜੋ ਸਿਧਾਂਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦੇ ਹਨ।ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ, ਯੂਰੋਪ ਵਿੱਚ ਭਰਤਮੁਨੀ ਦੇ ਨਾਟਯ-ਸ਼ਾਸਤ਼ਰ ਵਾਂਗ ਅਰਸਤੂ ਦਾ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੋਇਟਿਸ ਹੈ ਜੋ ਸਿਧਾਂਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਮੂੰਹ ਬੋਲਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ।ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਮੌਲਾਨਾ ਗਲੀ ਦੀ ਮੁੱਕਦਮਾ ਨਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਕਾਵਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਗੁਲਾਬ ਰਾਏ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਰੁਚੀ ਸੂਤਰਬੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਯੁੱਗ ਪਲਟਾਊ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਮਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਲੋਚਨਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਐਨੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਆਲੋਚਕ ਆਪਣੀਆਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਤੇ ਪੱਖਪਾਤੀ ਰੁਚੀਆ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ ਕਾਵਿ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਸਮਾਲੋਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਸਪਐਕਊਲੇਟਿਵ ਕਰੀਟਸਿਜਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਅਜਿਹੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਆਮਦ ਬਾਬਤ ਡਾ. ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦਾ ਹੈ- ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਲੱਛਣ ਗ੍ਰੰਥ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੁਚੀ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਹਿਤਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਨਿਯਮ ਥਾਪੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਜਦੋਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੇ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਕਲਾ ਨੂੰ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।(੩)
ਨਿਰਣਾਤਮਕ ਆਲੋਚਨਾ
ਅੰਗਰੇਜੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਨਾ ਜੁਡੀਸ਼ਲ ਕਰੀਟਸਿਜਮ ਹੈ।ਜਿੱਥੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਥਿਊਰੈਟੀਕਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਉੱਥੇ ਨਿਰਣਾਤਮਕ ਆਲੋਚਨਾ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਿਧਾਂਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਆਲੋਚਕ ਨਿਰੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਹੀ ਧਿਆਨ ਰੱਖ ਕੇ ਕਵੀ ਦੇ ਕਾਵਿ ਪੱਧਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਨਿਰਣਾਤਮਕ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿੱਚ ਆਲੋਚਕ ਕਾਵਿ ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਵਾਰੀ ਆਪਣਾ ਨਿੱਜੀ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਤੀ ਇੱਕ ਨਿਰਣਾਇਕ ਫੈਸਲਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਆਲੋਚਕ ਇੱਕ ਜੱਜ ਜਾਂ ਪ੍ਰੀਖਿਅਕ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਉਹ ਪ੍ਰੀਖਿਅਕ ਜਾਂ ਜੱਜ ਬਣ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੋਸ਼ਾ ਦੇ ਆਧਾਰਿਤ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਹਡਸਨ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਂਵੇ ਆਲੋਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੈਂਤੜੇ ਤੋਂ (ਉਹ ਪੈਂਤੜਾਂ ਸਿਧਾਂਤਕ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ) ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।ਆਲੋਚਕ ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਦਿੱਤੀ ਬਿਨਾਂ ਰਹਿ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ।ਸਾਡੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਗੋਂ ਅਹਿੱਤ ਨੂੰ ਸੁਯੋਗ ਅਗਵਾਈ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਪਰ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਕੇ ਵਾਤ ਆਲੋਚਕ ਸੁਹਿਰਦ ਅਤੇ ਆਧਾਰਚਿੱਤ ਭਾਵੀ ਵੀ ਹੋਵੇ।ਭਾਵੇਂ ਮੌਲਟਨ ਇਸ ਆਲੋਚਨਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਲੋਚਕ ਨੂੰ ਨਿਰਣਾ ਦੇਣ ਦਾ ਕੋਈ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਹਿਤਕ ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੀ ਕਰੇ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਉਹ ਮਾਨਦੰਡ ਹੀ ਵਰਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸੁੰਦਰਤਾ ਮਾਣਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇ।ਪਰ ਸਾਡੀ ਜਾਂਚੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਆਲੋਚਕ ਨੂੰ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਣਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਸਿਧਾਂਤ ਤਾਂ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਪਰਸਥਿਤੀਆਂ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਫਾਇਦਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਲੋਚਕ ਉਹਨਾਂ ਮੁੱਦਿਆਂ ਤੇ ਹੀ ਆਪਣਾ ਨਿਰਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨੀਰਸਤਾ ਇਖਲਾਕੀ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਮੁੱਲਾਂ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਕਾਰਨ ਆਈ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਕੋਟੀ ਦਾ ਆਲੋਚਕ ਨੈਤਿਕ ਇਖਲਾਕੀ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਸਜੀਵ ਰਹਿਣ ਲਈ ਹੀ ਅਜਿਹੀ ਆਲੋਚਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਆਲੋਚਨਾ