ਗਾਡੀਆ_ਲੋਹਾਰ
ਵੋਟ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ
ਗੱਡੀਆਂ ਵਾਲੇ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀ ਰਹਿਣਗਾਹ ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਵਿਕਸਤ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੂਬਿਆਂ 'ਚ ਹੈ। ਪਰ ਪੱਕੇ ਨਾਗਰਿਕ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੱਤਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ, ਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਦੀ ਇਸਦੀ ਅੱਜ ਤੱਕ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਵੋਟ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਮਸਲਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਕੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਟਿਕਾਣੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਕਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਵੋਟ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੇ ਸਬੂਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਦੀ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਬੈਠਣਾ ਹੁੰਦਾ। ਦੂਸਰਾ ਗੱਡੀਆਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਢ ਕਦੀਮੋਂ ਨਿਯਮ ਹੈ ਕਿ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤਾਓ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲੋਂ ਕੋਈ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਵੋਟ ਬਣਾ ਕੇ ਲਾਭ ਦੇਣਾ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਹੈ। ਇਹ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਗਰੀਬ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ 'ਵੋਟ' ਪਾਉਣ ਤੇ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਟਾਲਾ ਵੱਟਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਤੋਂ ਗੱਡੀਆਂ ਵਾਲੇ ਬੇਖਬਰ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪਿਆ ਸਲਾਨਾ ਰਾਜ 'ਚ ਸ਼ਾਖਰ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲ ਬਣਾਉਣ 'ਤੇ ਲਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਲੋਕ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ 'ਚ ਪਰੋਏ ਨਹੀਂ ਗਏ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਅੱਜ ਵੀ ਪੜ੍ਹਨ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛੀਏ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘੜਿਆ-ਘੜਾਇਆ ਜਵਾਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਪੁਰਖਿਆਂ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਹੀ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਪੜ੍ਹਾਈ ਸਾਡੇ ਕਿਸ ਕੰਮ? ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਤੀਰਾ ਸੰਜੀਦਗੀ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਨਿਰਣਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਤਾਂ ਹੇਠ ਵਸੇਬਾ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ 'ਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਵਿਚਾਰੇ ਗੱਡੀਆਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਕੀ ਜਾਣੇ। ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਕਿੱਤੇ ਨੂੰ ਅੱਜ ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤਾਂ 'ਚ ਵੀ ਤਿਆਗਣ ਦਾ ਹੀਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹ ਅਤਿ ਮੰਦੇ ਦੇ ਦੌਰ 'ਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਪਿੰਡਾਂ 'ਚ ਬਲਦਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਤਹਿਸ-ਨਹਿਸ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ 'ਚ ਟਰੈਕਟਰਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਖੇਤੀ ਦੇ ਕੰਮ ਨਾਲੋਂ ਬਲਦਾਂ ਦਾ ਨਾਤਾ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਵਪਾਰ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਚੁਲ੍ਹਿਆਂ 'ਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਅੱਗ ਕੱਢਣ ਵਾਲੀ ਕੜਛੀ, ਚਿਮਟਾ, ਖੁਰਚਣੀ ਨੂੰ ਮੁੱਢੋਂ ਹੀ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਚੁੱਲ੍ਹਿਆਂ ਨੇ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਬਦਲੇ ਆਟਾ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਕੇ ਡੰਗ ਟਪਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਗੁਆਚੇ ਵਕਾਰ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਕੋਈ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਵੀ ਕਰ ਰਹੇ, ਪਰ ਵਡੇਰਿਆਂ ਦੇ ਅਸੂਲਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਹੀ ਮੁਨਾਸਬ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਬਣਨ ਦੀ ਗੱਲ 'ਤੇ ਇਹੋ ਜਵਾਬ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਹ ਕਬੀਲੇ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟ ਜਾਣਗੇ। ਜੇਕਰ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਕੇ ਤੁਹਾਡਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ, ਬੱਚੇ ਕੀ ਕਰਨਗੇ ਦੇ ਜਵਾਬ 'ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦੀ। ਜਵਾਬ ਇਕੋ ਹੀ ਅਸੀਂ ਕੀ ਲੈਣਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ, ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਵਾਂਗੇ। ਭਾਵੇਂ ਗੱਡੀਆਂ ਵਾਲੇ ਕਦੇ-ਕਦਾਈ ਮੀਟ ਤੇ ਹੋਰ ਸਵਾਦਿਸ਼ਟ ਭੋਜਨ ਛਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਕੁਝ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਉਲਟੇ ਹਨ। ਉਸਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਚਿਤੌੜ ਦੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਡੇਰਿਆਂ ਨੇ ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ, ਕਹਿੰ, ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ 'ਚ ਖਾਣ 'ਤੇ ਮਨਾਹੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਤੇ ਹੁਦ ਲੋਹ ਬਰਤਨਾਂ 'ਚ ਖਾਣਾ ਖਾਣ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵੀ ਅਲੱਗ ਹਨ। ਭੋਜਨ 'ਚ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਮੀਟ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਕਾਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਇਹ ਸਿਹਤ ਤੰਦਰੁਸਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਰਾਜ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਵੀ ਅਲੱਗ ਕਿਸਮ ਦਾ ਅਤੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਵੀ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖਾਣਾ ਵੀ ਅਲੱਗ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਦਰਤ 'ਤੇ ਯਕੀਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੇ। ਗੱਡੀਆਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਰਹਿਤਲ ਭਾਵੇਂ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਰੰਗਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਹਿਰਾਵੇ 'ਚ ਬੜਾ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਗੱਡੀਆਂ ਵਾਲੇ ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਜਿੱਥੇ ਘੱਟ ਭੜਕੀਲਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਚੋਲੀ ਘੱਗਰੀ ਸ਼ੋਖ ਰੰਗਾਂ, ਕੌਡੀਆਂ, ਸਿਤਾਰਿਆਂ, ਫੂੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਤਰੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦਾ ਚਿੱਟਾ ਰੰਗ ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਇਸ ਰੰਗ ਨੂੰ ਮਰਦਾਂ 'ਚ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਜ-ਵਿਆਹੀ ਔਰਤ ਲਈ ਅੱਧੀ ਬਾਂਹ ਵਾਲੀ ਕੁੜਤੀ ਪਹਿਨਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਆਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਲਈ ਪੂਰੀ ਬਾਂਹ ਵਾਲੀ ਕੁੜਤੀ ਪਹਿਨਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਘੱਗਰੀ ਦੀ ਬਣਤਰ 'ਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਵਿਧਵਾ ਇਸਤਰੀਆਂ ਸਧਾਰਨ ਕੁੜਤੀ ਹੀ ਪਹਿਨ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ ਮਰਦਾਂ ਲਈ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਤੁਰਨਾ ਮਨ੍ਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਜੁੱਤੀ (ਦੇਸੀ ਜੁੱਤੀ) ਪਹਿਨਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਫੋਕ ਨਾਲ ਦੂਰ-ਨੇੜੇ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਫੋਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦਿੱਖ ਨੂੰ ਵਖਰੇਵੇਂ 'ਚ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਢੰਗ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਚ ਕਬੀਲੇ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਪਹਿਰਾਵੇ 'ਚ ਵਖਰੇਵਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।