cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ
ਸਿੱਖਿਆ
"ਸੰਧਿਆ-ਸੰਗੀਤ" ਦੇ ਛਪਣ ਤੋਂ ਬਾਦ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਧਾਰਾ ਦਾ ਰੁਖ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਤਕ ਉਸਦੇ ਕਈ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਿਹ, ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਨਾਵਲ ਛਪ ਚੁਕੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਿਸ਼ਤੀ, ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ, ਸਨਿਆਸੀ, ਵਿਸਰਜਨ ਤੇ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁਖ ਸਨ। ਹਰ ਵਿਧਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਵੇਕਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬੰਗਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬੰਕਿਮ ਚੰਦਰ ਵੀ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਕਬੂਲ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਕਤਰ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਕਈ ਵਾਰ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਪੁਜੀਸ਼ਾਨਾਂ ਲੈਣੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਕਦੇ ਕੁੜਤਣ ਦੀ ਵਜਾਹ ਨਹੀਂ ਬਣੀ। ਪਰ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾ ਦਾ ਖਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਤੇ ਲੋਕ-ਕਲਾ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਤੋੜ-ਮਰੋੜ ਕੇ ਬੰਗਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਨਾਸ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਟੈਗੋਰ ਬਾਰੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੀ ਇਹ ਰਾਇ ਨੋਬਲ-ਈਨਾਮ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤਕ ਬਾਦਸਤੂਰ ਜਾਰੀ ਸੀ। ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਕਈਆਂ ਨੇ ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਧਿਰ ਬਦਲ ਲਈ ਸੀ। ਪਰ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਜਨਤਕ ਮੰਚ ਉੱਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਕਰਾਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਬੂਲਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਲੋਕ ਉਮਰ ਭਰ ਇਸ ਲਈ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ।
ਟੈਗੋਰ ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ
11 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦਵਿੰਦਰਨਾਥ ਨਾਲ ਸੰਨ 1873 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਉਸ ਨੇ ' ਮਾਈ ਰੈਮਿਨੀਸੈਂਸਸ ( 2012) ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੈ।"ਮੈਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਗੁਰਦਰਬਾਰ ਇਕ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਤਰਾਂ ਯਾਦ ਹੈ।ਕਈ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸਿੱਖ ਮੰਦਰ ਜੋ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਥੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤੇਹੋਰ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਾਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਗਾਇਨ ਵਿੱਚ ਗੁਣਗੁਨਾਂਉਦਾ ਸੀ।ਕਿਸੇ ਬਾਹਰਲੇ ਕੋਲੋਂ ਭਗਤੀ ਦੇ ਗਾਇਨ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਵੀ ਬਹੁਤ ਉਤਸਾਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਸੀ ਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸੀ।ਇਕ ਵਾਰ ਰਾਗੀ ਸਾਡੇ ਘਰ ਵੀ ਆਏ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਗਾ ਕੇ ਸੁਣਾਈ।""
1909 ਤੋਂ 1914 ਦੌਰਾਨ ਬਲਕਿ ਇਸ ਤੋਂਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਵੀ ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਟੈਗੋਰ ਕਵੀ ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਟੈਗੋਰ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ, ਕਬੀਰ ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸੰਤਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਰਚੀਆਂ ਹਨ।
21 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇਕ ਬੰਗਾਲੀ ਬਾਲ ਰਸਾਲੇ ਬਾਲਕ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸੌਦੇ ਦੀ ਕਥਾ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ।ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਉਸ ਨੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ "ਗੋਬਿੰਦ ਗੁਰੂ", "ਵੀਰ ਗੁਰੂ" ਅਤੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ "ਬੰਦੀ ਬੀਰ" ਬੰਗਾਲੀ ਵਿੱਚ ਰਚੀਆਂ।ਸਿੱਖ ਰਾਗੀਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ ਗਾਇਨ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਬਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਇਤਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ " ਗਗਨ ਮੈਂ ਥਾਲ" ਰਚਨਾ ਦਾ ਬੰਗਾਲੀ ਵਿੱਚ ਉਲਥਾ ਕੀਤਾ।
ਸਿਆਲਦਾਅ ਕਿਆਮ: 1878–1901
ਜਦੋ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਜ਼ਮੀਂਦਾਰੀ ਦੀ ਦੇਖਰੇਖ ਦਾ ਕੰਮ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਕਲਕੱਤਾ ਤੋਂ ਸਿਆਲਦਾਅ ਆਕੇ ਰਹਿਣ ਲਗ ਪਏ। ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪਦਮਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਡੇ ਸੀ। ਕੰਮ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਕਈ-ਕਈ ਦਿਨ ਦਰਿਆਈ ਸਫ਼ਰ ’ਤੇ ਰਹਿਣ ਪੈਂਦਾ। ਉਸ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਕਸ਼ਤੀ ਵਿੱਚ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾ ਨੇ ਪਦਮਾ ਹੀ ਰਖ ਲਿਆ ਸੀ, ਮਾਂਝੀਆਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਾ ਹੁੰਦਾ। ਟੈਗੋਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਈ-ਕਈ ਦਿਨ ਤਾਂ ਬਿਣਾ ਬੋਲਿਆਂ ਹੀ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਫੇਰ ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਪਛਾਨਣੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਪਰ ਇਹੋ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਨੇੜਿਓਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਦੁਖ-ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਜੜ੍ਹਤਾ ਨੂੰ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਦੂਜਾ ਚੇਹਰਾ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਜੋ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਮੋਹਨ ਰਾਇ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਖਾਂਦਾ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਸੀ ਜੋ ਹੁਣ ਤਾਈਂ ਉਨ੍ਹਾ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੋ ਓਝਲ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾ ਦੀ ਮਨੋ-ਅਵਸਥਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਿਦਾਰਥ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ-ਜੁਲਦੀ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਹਿਲਾਂ ’ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇਖਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੜ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਸੱਚ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਸਂਸਾਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਡੁੰਘਾਈਆ ਵਿੱਚ ਉਤਰਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਲੋਕਤਾ ਦਾ, ਬਗਾਵਤ ਤੇ ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਤੱਤ ਵੀ ਝਲਕਣ ਲੱਗਾ ਸੀ, ਇੰਜ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਉਤਰ ਆਈਆਂ ਹੋਣ। ਆਪਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਲਗਭਗ ਦੋ-ਤਿਹਾਈ ਹਿੱਸਾ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਲਿਖਿਆ। ਇਹ ਕਹਾਣੀਆ ਸਾਧਨਾਂ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਛਪੀਆਂ, ਇਸਲਈ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਇਸ ਦੌਰ ਨੂੰ ਸਾਧਨਾ-ਕਾਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਚਮੁਚ ਹੀ ਇਹ ਸਮਾਂ ਉਸ ਲਈ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਹੀ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਫਲ ਵੱਜੋਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਕੌੜਾ ਫਲ ਉਸਦੀ ਝੋਲੀ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਰੂਹ ਹੁਣ ਕੁਝ ਕਰਨ ਲਈ ਛਟਪਟਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਜ਼ਮੀਂਦਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਪਰਜੀਵਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕਈ ਵਰ੍ਹੇ ਬਾਦ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁਤਰ ਰਤਿੰਦਰਨਾਥ ਨੂੰ ਲਿਖੀ ਚਿਠੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਨੂੰ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਇਸ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਜਗਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਦਾ ਹਿਸਾ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਟੈਗੋਰ ਗੁਰੇਜ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾ ਦੀ ਇਹ ਧਾਰਣਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤਰਕ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿਕਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪਰ ਉਹ ਸਿਖਿਆ ਨੂੰ ਮਹਿਜ਼ ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਤੀਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਖਦੇ। ਉਨ੍ਹਾ ਦਾ ਜਤਨ ਸੀ ਕਿ ਬਾਲ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਸਮੈ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ--ਵਿਸਮੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਹੈ। ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਮਤ ਸੀ ਕਿ ਇਹੋ ਵਿਸਮੈ-ਬੋਧ, ਇਸੇ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਦੀ ਖਿੱਚ ਆਖਿਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਅਨੰਤ ਦੀ ਖੋਜ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇਗੀ ਜੋ ਤਰਕ ਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ-ਮਿਣਤੀ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੈ। ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਸਕੂਲ਼ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸਹਿਯੋਗ ਤੇ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਇਸ ਸੁਫ਼ਨੇ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦੇ ਰਖਣ ਲਈ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮੁੱਲ ਤਾਰਣਾ ਪਿਆ ਸੀ, ਮਾਲੀ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੇਣੀ ਪਈ ਸੀ। ਮਾਲੀ ਸੰਕਟ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਅੰਦਰਖਾਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਵਿਰੋਧ, ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਾਫ਼ਿਲਾ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਲੋਕ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਮ੍ਰਿਣਾਲਨੀ ਬੀਮਾਰ ਪੈ ਗਈ।
ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਨਿਜੀ ਜੀਵਨ ਅਚਾਣਕ ਹੀ ਜਿਵੇਂ ਦੁਖਾਂ ’ਚ ਘਿਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਮ੍ਰਿਣਾਲਨੀ ਦੀ ਤਬੀਅਤ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਬਿਗੜਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਟੈਗੋਰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਗਏ ਸਨ। ਆਖਿਰ ੨੩ ਨਵੰਬਰ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ੨੮ ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਹਮਸਫ਼ਰ ਉਨ੍ਹਾ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਕੇ ਤੁਰ ਗਈ। ਟੈਗੋਰ ਹਿੱਲ ਗਏ ਸਨ ਪਰ ਜੀਵਨ ਸੰਭਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇ ਰਿਹਾ। ਪਤਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਬਾਦ ਹੀ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾ ਦੀ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾ ਬੱਚੀ ਰੇਣੂਕਾ ਟੀ.ਬੀ ਵਰਗੀ ਨਾਮੁਰਾਦ ਬੀਮਾਰੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਤਿਲ-ਤਿਲ ਕਰਕੇ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਸਿਤੰਬਰ ੧੯੦੩ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਉਸਨੇ ਅੱਖਾਂ ਮੀਚ ਲਈਆਂ। ਉਸ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਸਾਲ-ਸਵਾ ਸਾਲ ਬਾਦ ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦੇਵਿੰਦਰਨਾਥ ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਵਿਛੋੜਾ ਦੇ ਗਏ। ਸਾਲ-ਡਿਉੜ ਸਾਲ ਦੇ ਵਕਫ਼ੇ ਨਾਲ ਮੌਤ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਉਨ੍ਹਾ ’ਤੇ ਨਿਰਮਮ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਬੇਟਾ ਸ਼ਮੇਂਦਰ, ਜੋ ਹਾਲੇ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੀ ਸੀ, ਹੈਜੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਚਲ ਵਸਿਆ। ਕਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਮ ਨੂੰ ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਢਾਲ ਕੇ ਨਿਜ਼ਾਤ ਦਾ ਰਾਹ ਲੱਭਿਆ। ਉਸਦੇ ਇਹ ਗੀਤ "ਸ਼ਿਸ਼ੂ" ਤੇ "ਸਮਰਪਣ" ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ। ਕਵੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਦੁਖ ਜਾਂ ਖੌਫ਼ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਸ ’ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਰੂਪ ਤੇ ਅਰੂਪ ਦੇ ਭੇਦ ਖੋਲਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾ ਅੰਦਰ ਕਵੀ ਜੀਵਨ-ਮ੍ਰਿਤੂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਦੀਆਂ ਰਮਜਾਂ ਖੋਲਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਨਿਜੀ ਜੀਵਨ ਜਦੋਂ ਘਰੇਲੂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾ ਘਿਰਿਆ ਸੀ, ਠੀਕ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਚੁਣੌਤੀ ਨੇ ਉਸਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਦਰਾਂ ’ਤੇ ਦਸਤਕ ਦਿੱਤੀ। ਲ਼ਾਰਡ ਕਰਜ਼ਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਜ਼ਹਬ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬੰਗਾਲ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦੀ ਰਿਹਰਸਲ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੇ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਨੂੰ ਹਾਲੇ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ ਪਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਜਿਨਾਹ ਜਦੋਂ ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਗੋਖਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਦਰਸ਼ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ੧੬ ਅਕਤੂਬਰ ੧੯੦੫ ਬੰਗਾਲ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਮੁਕਰਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਦੇਸ਼ਭਗਤ ਹਲਕਿਆਂ ਦੇ ਸੰਗ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਟੈਗੋਰ ਨੇ "ਭਾਈ-ਭਾਈ ਏਕੋ ਥਾਣੇਨ" ਦਾ ਨਾਹਰਾ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤਾ। ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦਾ ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਢੰਗ ਵੀ ਸ਼ਾਇਰਾਨਾ ਸੀ, ਉਹ ਇਹ ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਰੂਹਾਨੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਤੇ ਨਿਰਵੈਰਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਕੁਰੂਪ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਹਸੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਗੀਤ ਪਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, "ਅਮਾਰੋ ਸੋਨਾਰ ਬਾਂਗਲੋ"—ਓ ਮੇਰਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਬੰਗਾਲ। ਇਸ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ, ਉੱਥੇ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਦੀ ਮਨਮੋਹਕ ਤਸਵੀਰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਝੂਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜਿਉਂਦੇ-ਜਾਗਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚੀਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਤਕਰੀਬਨ ਛੇ ਦਹਾਕੇ ਬਾਦ ਇਸੇ ਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਕੌਮੀ ਤਰਾਨਾ ਬਣਿਆ।
੩੦ ਅੱਸੂ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਜਿਸ ਦਿਨ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵੰਡ ਨੇ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਲੈਣਾ ਸੀ, ਟੈਗੋਰ ਆਪਣੇ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲੇ, ਹੁਗਲੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇਹ ਹੋਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਤੁਰ ਪਏ, "ਤੂੰ ਤੋੜੇਂਗਾ ਰੱਬ ਦੇ ਬੰਧਨ, ਤੂੰ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਤੂੰ ਹੰਕਾਰੀ...। " ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਾਫ਼ਿਲਾ ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਮਜ਼ਹਬ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਇਹ ਵੰਡ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਰੱਬ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਉਸਦੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੰਡਿਆ। ਜੋ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਉਹ ਉਸਦੇ ਗੁੱਟ ਤੇ ਕੇਸਰੀ ਰੰਗ ਦਾ ਰੇਸ਼ਮੀ ਗਾਨਾਂ ਬੰਨ ਦਿੰਦੇ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ "ਰਖਸ਼ਾ-ਬੰਧਨ" ਆਖਦੇ। ਆਪਣੇ ਘਰ ਨਾਲ ਲਗਦੀ ਇੱਕ ਮਸੀਤ ਦੇ ਮੌਲਵੀਆਂ ਦੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾ ਨੇ ਇਹ ਗਾੰਨਾ ਬੰਨਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਵਾਰੀਸਾਲ ਤੇ ਅਗਰਤਾਲਾ ਸਮੇਤ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਉਹ ਲਹਿਰ ਹਿੰਸਕ ਰੂਪ ਧਾਰਦੀ ਗਈ, ਉਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾ ਦਾ ਮੋਹ ਭੰਗ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਟੈਗੋਰ ਸਕੂਲਾ-ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ ਬਾਈਕਾਟ ਤੇ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਤਾਮੀਰੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੀ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ, ਵਿਨਾਸ਼, ਤੋੜ-ਵਿਛੋੜੇ ਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਗੱਲ ਨੇ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਣ ਲਹਿਰ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਬੋਲਣ ਤੇ ਲਿਖਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਮਹੌਲ ਵਿੱਚ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਭੀੜ ਤੋਂ ਅਲਗ-ਥਲਗ ਪੈ ਗਏ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾ ’ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਲੇ ਛੱਡ ਜਾਣ ਦੀਆਂ ਤੋਹਮਤਾਂ ਲਗ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਹ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਰਜ਼ਨ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੜਕ ਰਹੇ ਸੀ। ਕਵੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਆਖਿਰ ਇੱਕਲੇ ਹੀ ਤੁਰਨਾ ਪੈਣਾ ਸੀ। ਇਹ ਜਨਤਕ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦਾ ਕਵੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਤੇ ਆਖਰੀ ਤਜ਼ੁਰਬਾ ਸੀ।
ਟੈਗੋਰ ਤੇ ਰਾਥਨਸਟਾਈਨ ਦੀ ਮਿਲਣੀ
ਹੁਣ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਵੀ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਅੰਬਰ-ਅੰਬਰ ਧੜਕਨੇ ਸਨ। ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੌਕਾ-ਮੇਲ ਬਹੁਤ ਹਸੀਨ ਸੀ। ਦੂਰ ਲੰਦਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਰਾਥਨਸਟਾਈਨ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਕਲਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪਰਖੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਯੂਰੋਪ ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਅਦਬੀ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਡੂੰਘੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਤੇ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਸੀ। "ਮਾਡਰਨ ਰਿਵੀਉ" ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਪੰਨੇ ਪਲਟ ਦਿਆਂ ਉਸਦੀ ਨਿਗਾਹ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ’ਤੇ ਪਈ, ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਨਾਂ ਉਸ ਲਈ ਅਜਨਬੀ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਕਹਾਣੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਜੋਰਾਸਾਂਕੂ ਖਤ ਲਿਖਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਲੇਖਕ ਦਾ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣ ਸਕੇ। ਕੁਝ ਅਰਸਾ ਬਾਦ ਉਸਨੂੰ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਮਿਲੀ, ਇਹ ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਨਿਕੇਤਨ ਵਿੱਚ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਅਜਿਤ ਚਕਰਵਰਤੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਹ ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਨੁਵਾਦ ਸੀ। ਅਨੁਵਾਦ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚਲੀ ਰੂਹਾਨੀ ਸੁਰ ਨੇ ਰਾਥਨਸਟਾਈਨ ਨੂੰ ਕੀਲ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖ ਕੇ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਲੰਦਨ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿਤਾ। ਇੱਤਫ਼ਾਕ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਟੈਗੋਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਨਿਕਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਹ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਉਸਦਾ ਇਹ ਦੌਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਸੇ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਂਸਾਰ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਸੀ।
ਟੈਗੋਰ ਜਦ ਲੰਦਨ ਰਾਥਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਫ਼ੜਾਈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਦੀਆਂ ਉਹ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਵੀ ਨੇ ਖੁਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਰਾਥਨਸਟਾਈਨ ਨੂੰ ਇੰਜ ਲੱਗਾ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਰਹਸਮਈ ਸ਼ੈਅ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਵੇ। ਬ੍ਰੈਡਲੇ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮਹਾਕਵੀ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਸ਼ਾਇਦ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਖਰੜਾ ਯੀਟਸ ਦੇ ਪੜਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਪੜਣਸਾਰ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਖੁਮਾਰੀ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਚੜ ਗਈ। ਲੰਦਨ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਉਨ੍ਹਾ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੜਿਆ ਤੇ ਇੱਕ-ਦੁੱਕਾ ਕੁਝ ਸੁਝਾ ਵੀ ਦਿੱਤੇ। ਪਰ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਮੂਲ ਪਾਠ ਨਾਲ ਕੋਈ ਛੇੜ-ਛਾੜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਬੰਗਾਲੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਖੁਦ ਕਵੀ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਅਨੁਵਾਦ ਕਦੇ ਪੂਰਣ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਦ ਵੀ ਰਾਬਰਟ ਬ੍ਰਿਜ ਵਰਗੇ ਲਾਮਿਸਾਲ ਕਵੀ ਨੇ ਉਸ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮਾਮੂਲੀ ਸੋਧਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਤਜਵੀਜ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਯੀਟਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ’ਤੇ ਮੰਜ਼ੂਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
੭ ਜੁਲਾਈ ੧੯੧੨ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਰਾਥਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਘਰ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਬੁਲੰਦ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੜ ਕੇ ਸੁਣਾਈਆਂ। ਸ਼ਰੋਤਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਯੀਟਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਐਜ਼ਰਾ ਪਾਉਂਡ, ਸਿਨਕਲੇਯਰ, ਵੈਲਜ਼, ਬਰਟੰਡ ਰਸਲਜ਼, ਬਰੂਕ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਮਹਾਰਥੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਐਜ਼ਰਾ ਪਾਉਂਡ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਦੀਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਦਾਂਤੇ ਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਸਦੀ ਇਹ ਖੁਮਾਰੀ ਥੁੜ ਚਿਰੀ ਸੀ, ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਹ ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਨੋਬਲ ਈਨਾਮ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਦ ਉਸਦਾ ਇਹ ਵਿਰੋਧ ਜਗ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਇਹ ਈਨਾਮ ਸਾਹਿਤਕ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿਚਲੀ ਇੱਕ ਸਨਸਨੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸਨਸਨੀ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਮੋਹਰੀ ਉਹ ਖੁਦ ਆਪ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਵਿਤਾ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਸੀ। ਸਿਨਕਲੇਯਰ ਦਾ ਇਹ ਦਾਵਾ ਸੀ ਕਿ ਟੈਗੋਰ ਦੀਆਂ ਇਹ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਤ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਆਫ਼ਾ ਸਨ। ਰਾਥਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਨੂੰ ਇਹ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਛਾਪਣ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਯੀਟਸ ਨੇ ਉਸ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਮੁਖਬੰਧ ਲਿਖਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਪੂਰਾ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਯੀਟਸ ਇਨ੍ਹਾ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ "ਸਰਵੁੱਚ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ" ਤਸਲੀਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਕੋਈ ਯੂਨਿਵਰਸਿਟੀ ਉਸਨੂੰ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰੇ। ਪਰ ਲਾਰਡ ਕਰਜ਼ਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਕਾਰਣ ਇਹ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ ਤੇ ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਨੂੰ ਇਸ ਸਨਮਾਨ ਲਈ ਚੌਥਾਈ ਸਦੀ ਤਾਈਂ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।
ਸੰਨ ੧੯੧੩ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤਕ ਖੇਤਰ ਦਾ ਨੋਬਲ ਈਨਾਮ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਮੌਕਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਸ਼ਿੰਦੇ ਨੂੰ ਇਸ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜ਼ਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਫ਼ੌਜੀ ਖੇਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਹਿਲੀ ਵਡੀ ਜੰਗ ਦਾ ਜਨੂਨ ਸਂਸਾਰ ਦੇ ਜ਼ਹਿਨ ਵਿੱਚ ਖੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਹੋਰ ਵੀ ਖਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਬਾਦ ਅਮਰੀਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਟੈਗੋਰ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਦੀ ਮੰਦੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਖੁਫ਼ੀਆ ਹੁਕਮ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਨਿਕੇਤਨ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਭੇਜਣ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਦਾ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਤਰਜ਼ੁਮਾ ਛਪਣ ਤੋਂ ਬਾਦ ਆਲੋਚਕ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਲਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਵੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗੁਟਰ-ਗੂੰ ਸਿੱਕਿਆਂ ਖਾਤਿਰ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਪਰ ਨੋਬਲ ਈਨਾਮ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਨੇ ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਸਥਿਤੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਵਧਾਈ ਦੇਣ ਖਾਤਿਰ ਉਨ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੌੜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
੧੪ ਨਵੰਬਰ ੧੯੧੩ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਨੋਬਲ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਕੇਬਲਗ੍ਰਾਮ ਕਲਕੱਤਾ ਪਹੁੰਚੀ ਜਿੱਥੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਨਿਕੇਤਨ ਲਈ ਤਾਰਾਂ ਖੜਕਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਦੇਖਦੇ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਉਤਸਵ ਵਰਗਾ ਮਾਹੌਲ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗਡੀਆਂ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਆਸ਼ਰਮ-ਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਖਾਸ ਮੌਕਾ ਸੀ ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇਹ "ਨੋਬਲ ਈਨਾਮ" ਕੀ ਸ਼ੈਅ ਹੈ। ਉਹ ਤਾਂ ਬਸ ਗੁਰੂਦੇਵ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾ ਲਈ ਇੰਨਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਕੁੱਲ ਦੁਨੀਆ ਉਨ੍ਹਾ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਇਸ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਮਨ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ੨੩ ਨਵੰਬਰ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਉਸਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰਥ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂ ਜੋ ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਤੀਤ ਦੀ ਕੁੜਤਣ ਘੁਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਦ ਮੈਂ ਪੂਰਬ ਦੇ ਕੰਡੇ ਬੈਠ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭੇਟ ਦੇ ਫੁੱਲ ਚੜਾਏ ਸਨ ਤਾਂ ਮੈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦੀ ਵਧਾਏਗਾ। ..........ਯੂਰੋਪ ਨੇ ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਇਹ ਹਾਰ ਮੇਰੇ ਗਲ ਪਾਇਆ ਹੈ। .........ਇਸਦਾ ਅਸਲ ਮੁੱਲ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸਭਿਅਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਮਾਣਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਾਡੇ ਮੁਲਕ ਨਾਲ ਕੁਝ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ। ..........ਜੇ ਕਿਸੇ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਨੋਬਲ ਈਨਾਮ ਹਾਸਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਮੁੱਲ ਵੀ ਵੱਧ ਜਾਵੇ। "ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਚੁਭੀਆਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਨ। ਪਰ ਉਹ ਮੌਕੇ ਦੀ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪ ਸਨ। ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਜਦ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਲਾਰਡ ਕਾਰਿਮਿਸ਼ੇਲ ਹੱਥੋਂ ਗਵਰਨਰ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਤਗਮਾ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਚੰਗਾ ਮੌਕਾ ਹਾਸਿਲ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਨੂੰ ਭਵਿਖ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾ ਕਦੇ ਹੱਥੋਂ ਜਾਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਮੁੱਲ ਤਾਰਨਾ ਪਿਆ।
ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ "ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਖੋਜ" ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਸਪੁੱਤਰ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਾਫ਼ੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸੀ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਿਸ਼ ਮੀਰਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਹਾਸੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਕਾਇਨਾਤ ਤੱਪ ਤੇ ਆਨੰਦ ਦੇ ਦੋ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਸਾਜੀ ਗਈ ਹੈ, ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਤੱਪ ਦੀ ਮੂਰਤ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਆਨੰਦ ਦੀ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਜਦੋਂ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣਾ ਸਕੂਲ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਆ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਸਕੂਲ "ਫ਼ੀਨਕਸ" ਦੇ ਬੱਚੇ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਭੇਜੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾ ੨੦ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦਾ ਬੇਟਾ ਦੇਵਦਾਸ ਵੀ ਸੀ। ਟੈਗੋਰ ਤੇ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਉਦੋਂ ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈਣ ਵਾਸਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਆਏ ਸਨ। ਐਂਡਰੀਉਜ਼ ਉਨ੍ਹਾ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਦੋਸਤ ਸੀ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਉਨ੍ਹਾ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਕੜੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਟੈਗੋਰ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਹਿਮਾਇਤੀ ਸਨ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਪਿਛੜੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤਮੀਰੀ ਕੰਮ ਦੇ ਵੀ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾ ਕਦੇ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਣ ਦੇ ਮਤ ਨੂੰ ਕਬੂਲ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਚਰਖੇ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨੂੰ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰਦੇ ਸਨ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਖੁਦ ਉਨ੍ਹਾ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜੋ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਲਈ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਫਲ ਚਖਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਟੈਗੋਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੂੰ ਬਾਖਬਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੀ ਸਵਰਾਜ ਦੇ ਮੋਹ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਵਰਤ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿਵਲ ਨਾਫ਼ਰਮਾਨੀ ਵੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਦੋਹਰੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜਦੋਂ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਤਾਕਤ ਹੋਰ ਵੀ ਖਤਰਨਾਕ ਸਿੱਧ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਦੀ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਦ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਬੇਬਾਕ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਕੁੜਤਣ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਈ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਇੱਕ "ਮਹਾਨ ਸੰਤਰੀ" ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਗਦੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਹੋਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਦੇ ਸਾਕੇ ਨੇ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ "ਰਾਜ" ਦੀ ਛਵੀ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਛਮੀ ਸਭਿਅਤਾ ਬਾਰੇ ਉਸਦੀ ਧਾਰਨਾ ਵਿੱਚ ਤਿੱਖੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਸਿਖਰ "ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਸੰਕਟ" ਨਾਂ ਦੇ ਉਸਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਜਨਮਦਿਨ ਸਮੇਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਅਤੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ’ਤੇ ਲੱਗੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਹਤਿਆਕਾੰਡ ਦੀਆਂ ਖਬਰਾਂ ਦੇਸ਼ ਅੰਦਰ ਫੈਲ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਟੈਗੋਰ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਨਿਕੇਤਨ ਤੋਂ ਕਲਕੱਤਾ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਸਨ। ਪਰ ਸਿਆਸੀ ਲੀਡਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇੰਨਾ ਡਰੇ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿ ਪਬਲਿਕ ਜਲਸਾ ਕਰਨ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਨਣ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਦੁਖੀ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਐਂਡਰਿਉਜ਼ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਦਿਲ ਫ਼ਰੋਲਿਆ। ਇਸ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਲਿਖੇ ਗਏ ਪੰਜ ਖਤ ਦੋ ਦਰਦਮੰਦ ਦਿਲਾਂ ਦੀ ਤਰਜ਼ਮਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਐਂਡਰਿਉਜ਼ ਜੋ ਇੱਕ ਪਾਦਰੀ ਸੀ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਾਰਤੀ ਮਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੀਨਬੰਧੂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਿਹਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ "ਈਸਾ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ" ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨੈਤਿਕ ਜਿੱਤ ਸਮਝਣ ਦੀ ਭੁੱਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸੀ। ਚਾਰ-ਚੁਫ਼ੇਰੇ ਚੁੱਪ ਪਸਰੀ ਸੀ, ਇਕੱਲੇ ਤੁਰਣ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਵੰਗਾਰ ਕਵੀ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਲਲਕਾਰ ਰਹੀ ਸੀ। ੨੯ ਮਈ ਦੀ ਰਾਤ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਲਾਰਡ ਚੈਮਸਫ਼ੋਰਡ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖਤ ਲਿਖਿਆ:
ਯੋਰ ਐਕਸੀਲੈਂਸੀ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ...........ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜੋ ਜ਼ਾਲਿਮਾਨਾ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਹਨ....................ਸਭਿਅਕ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਕੋਈ ਮਿਸਾਲ ਨਹੀਂ.............ਸਾਡੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਰਾ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇਜ਼ਤੀਆਂ ਤੇ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਹੰਡਾ ਰਹੇ ਹਨ...........ਘੁਟਵੀਂ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚੋਂ ਰਿਸ-ਰਿਸ ਕੇ ਉਹ ਟੀਸ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਤਾਈਂ ਪਹੁੰਚ ਰਹੀ ਹੈ.........ਸਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਇਸ ਪੀੜ ਨੂੰ ਹਾਕਿਮਾਂ ਨੇ ਉੱਕਾ ਹੀ ਅਣਗੋਲਿਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ...........ਪ੍ਰੈਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ........ਸਾਡੇ ਦੁਖਾਂ ਦਾ ਕਰੂਰਤਾ ਨਾਲ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਊਣ ਦੀ ਹਦ ਤਾਈਂ ਗਏ ਹਨ.........ਅਪੀਲ ਦਾ ਕੋਈ ਫ਼ਾਇਦਾ ਨਹੀਂ............ਸਟੇਟਸਮੈਨਸ਼ਿਪ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਦੂਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉੱਥੇ ਬਚੀ ਨਹੀਂ..........ਸੋ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇੰਨਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾ ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਬਣਾ ਜੋ ਡਰ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ’ਚ ਹੱਕੇ-ਬੱਕੇ ਹੋਏ ਗੂੰਗੇ ਹੀ ਹੋ ਗਏ ਹਨ.........ਇਸ ਘੋਰ ਬੇਜ਼ਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਇਹ ਡਰਾਮੇ ਇਸ ਘੜੀ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਿੱਖਾ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ........ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾ ਦਾ ਮਾਨ-ਸਨਮਾਨ ਸਭ ਖੋਹ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ.........................ਇਹੋ ਕਾਰਣ ਨੇ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇ............ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਨਾਈਟਹੁਡ ਦੇ ਮੇਰੇ ਇਸ ਖਿਤਾਬ ਤੋਂ ਸੁਰਖੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਜੋ ਮੈਂ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪੂਰਵਲੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੱਥੋਂ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ ਸੀ......................। ਰ, ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਸਿਰਾ-ਸਾਰ ਨਹੀਂ।
ਹੁਣ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਹੀ ਬਚੇ ਸਨ ਪਰ ਕਵਿਤਾ ਹਾਲੇ ਵੀ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਜਵਾਨ ਸੀ। ਨਾਜ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਉਸ ਤਾਈਂ ਪਹੁੰਚ ਦੀਆਂ ਤੇ ਉਹ ਕਵਿਤਾ ਛੁਹਾ ਕੇ ਤ੍ਰਾਸਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਫ਼ਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ:"ਪਾਪਾਂ ਮਾਰੇ ਯੁਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਏਗਾ, .......ਸਾਦਗੀ ਨਾਲ ਸਰਸ਼ਾਰ ਬੰਦਾ, ਲਾਲਸਾਵਾਂ ਛੰਡ, ਮੁਕਤ ਹੋ ਚਿਤਾ ਦੀ ਰਾਖ ਚੋਂ ਉਠੇਗਾ, ਨਵੇ ਸਿਰਜਨ ਲਈ, ਚਿੰਤਨ ਲਈ। "
ਬੁਖਾਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ੧੫ ਮਈ ਨੂੰ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਖਤ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਤਰਪਤੀ ਰੂਜ਼ਵੈਲਟ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮਿੱਤਰ ਦੇਸ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾ ਦੀ ਜੰਗ ਜ਼ਮਹੂਰੀਅਤ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਖਾਤਿਰ ਹੈ। ਅਗਸਤ ੧੯੪੦ ਨੂੰ ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਨਿਕੇਤਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਾਸ ਕਨਵੋਕੇਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਕਵੀ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਬਾਦ ਉਸਨੇ ਰਮਾਇਣ ਦੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਾ ਉੱਤੇ ਜਨਤਕ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ। ਫ਼ੇਰ ਉਸੇ ਸਾਲ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ "ਛੈਲ-ਬੇਲਾ" ਨਾਂ ਦੀ ਉਸਦੀ ਕਿਤਾਬ ਆਈ। ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਉਹ ਕਈ ਧਰਾਤਲਾਂ ’ਤੇ ਜਿਉਂ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਪੂਰੇ ਵੇਗ ਨਾਲ।
ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦ
1871 ਈ: ਵਿੱਚ ਰਾਬਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਅਕਾਦਮੀ, ਜੋ ਐਂਗਲੋ ਇੰਡੀਅਨ ਸਕੂਲ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1874 ਈ: ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਸੇਂਟ ਏਸਜ਼ੇਵੀਅਰ ਸਕੂਲ' ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਾਲ ਰਾਬਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਟਕਕਾਰ ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਦੇ ਨਾਟਕ 'ਮੈਕਬੈੱਥ' ਅਤੇ ਮਹਾਂਕਵੀ ਕਾਲੀਦਾਸ ਦੀ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ 'ਕੁਮਾਰਸੰਭਮ' ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕੀਤਾ। 'ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ' ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਵਿਤਾ ਸੀ ਜੋ ਇਸੇ ਸਾਲ ਛਪੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ 'ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਾਜ਼ਾਰ ਪਤ੍ਰਿਕਾ' ਵਿੱਚ ਛਪੀ। ਰਾਬਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੀ 1882 ਈ: ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ 'ਸੰਧਿਆ ਸੰਗੀਤ' ਛਪੀ।
ਰਚਨਾਧਰਮੀ
ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ, ਛੰਦ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਅਨੋਖੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਗਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਕਵਿਤਾ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਸੀ ਅਤੇ 1877 ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਘੂਕਥਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਜਾਨ ਫੂਕਣ ਵਾਲੇ ਯੁਗਦਰਸੀ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਸਿਰਜਣ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਗੀਤਾਂਜਲੀ, ਪੂਰਬੀ ਪ੍ਰਵਾਹਿਨੀ, ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਭੋਲਾਨਾਥ, ਮਹੂਆ, ਵਨਵਾਣੀ, ਪਰਿਸ਼ੇਸ਼, ਪੁਨਸ਼ਚ, ਵੀਥਿਕਾ ਸ਼ੇਸ਼ਲੇਖਾ, ਚੋਖੇਰਬਾਲੀ, ਕਣਿਕਾ, ਨੈਵੇਦਯ ਮਾਯੇਰ ਖੇਲਾ ਅਤੇ ਕਸ਼ਣਿਕਾ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਹਿਤ, ਦਰਸ਼ਨ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਆਦਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮੇਟ ਲਏ ਸਨ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮੋ-ਸਮਾਜੀ ਦੇ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸਮਾਜੀ ਸਨ। ਪਰ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ।
ਰਾਬਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੇ 1876 ਈ: ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ-ਨਾਟ 'ਬਾਨੋਫੂਲ' ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। 1877 ਈ: ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 'ਅਲੀਕਬਾਬੂ' ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵੀ ਕੀਤੀ ਤੇ 'ਭਾਨੁਸਿੰਹੇਰ ਪਦਾਵਲੀ', 'ਭਿਖਾਰਿਨੀ' ਤੇ 'ਕਰੁਣਾ' ਆਦਿ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। 1879 ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੰਦਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਰਾਬਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੇ 1880 ਈ: ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਪਰਤਣ 'ਤੇ ਗੀਤ-ਨਾਟ 'ਮਾਨ-ਮਈ' ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਪੱਤਰ ਵੀ ਲਿਖੇ ਜੋ ਮਗਰੋਂ 'ਯੂਰਪੀ ਪਰਵਾਸੀ ਪੱਤਰ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਛਪੇ। 1881 ਈ: ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 'ਵਾਲਮੀਕੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ' ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਭਗਵਾਨ ਵਾਲਮੀਕ ਬਾਰੇ ਨਾਟਕ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਵਾਲਮੀਕ ਨੇ 'ਰਾਮਾਇਣ' ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਨਾਟਕ ਠਾਕਰਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ।
ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਚਿਰਸਥਾਈ ਸੰਪਰਕ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਸ਼ਾਖਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਾ ਹੋਵੇ-ਕਵਿਤਾ, ਗਾਣ, ਕਥਾ, ਨਾਵਲ, ਡਰਾਮਾ, ਪ੍ਰਬੰਧ-ਕਾਵਿ, ਸ਼ਿਲਪਕਲਾ-ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਧਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕੁੱਝ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ।
ਟੈਗੋਰ ਤੇ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ
ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਦੇ ਸਾਕੇ ਨੇ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ "ਰਾਜ" ਦੀ ਛਵੀ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਛਮੀ ਸਭਿਅਤਾ ਬਾਰੇ ਉਸਦੀ ਧਾਰਨਾ ਵਿੱਚ ਤਿੱਖੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਸਿਖਰ "ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਸੰਕਟ" ਨਾਂ ਦੇ ਉਸਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਜਨਮਦਿਨ ਸਮੇਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਅਤੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ’ਤੇ ਲੱਗੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਹਤਿਆਕਾੰਡ ਦੀਆਂ ਖਬਰਾਂ ਦੇਸ਼ ਅੰਦਰ ਫੈਲ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਟੈਗੋਰ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਨਿਕੇਤਨ ਤੋਂ ਕਲਕੱਤਾ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਸਨ। ਪਰ ਸਿਆਸੀ ਲੀਡਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇੰਨਾ ਡਰੇ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿ ਪਬਲਿਕ ਜਲਸਾ ਕਰਨ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਨਣ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਦੁਖੀ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਐਂਡਰਿਉਜ਼ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਦਿਲ ਫ਼ਰੋਲਿਆ। ਇਸ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਲਿਖੇ ਗਏ ਪੰਜ ਖਤ ਦੋ ਦਰਦਮੰਦ ਦਿਲਾਂ ਦੀ ਤਰਜ਼ਮਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਐਂਡਰਿਉਜ਼ ਜੋ ਇੱਕ ਪਾਦਰੀ ਸੀ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਾਰਤੀ ਮਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੀਨਬੰਧੂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਿਹਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ "ਈਸਾ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ" ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨੈਤਿਕ ਜਿੱਤ ਸਮਝਣ ਦੀ ਭੁੱਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸੀ। ਚਾਰ-ਚੁਫ਼ੇਰੇ ਚੁੱਪ ਪਸਰੀ ਸੀ, ਇਕੱਲੇ ਤੁਰਣ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਵੰਗਾਰ ਕਵੀ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਲਲਕਾਰ ਰਹੀ ਸੀ। ੨੯ ਮਈ ਦੀ ਰਾਤ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਲਾਰਡ ਚੈਮਸਫ਼ੋਰਡ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖਤ ਲਿਖਿਆ।
ਟੈਗੋਰ ਤੇ ਕੌਮੀ ਗੀਤ
ਅਕਤੂਬਰ ੧੯੩੭ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਟੈਗੋਰ ਗੋਪਤੂ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ ਤਾਂ ਪੰਡਿਤ ਨਹਿਰੂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ। ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਕੌਮੀ ਗੀਤ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਉਨ੍ਹਾ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ। ਨਹਿਰੂ ਬੰਦੇ-ਮਾਤਰਮ ਨਾਲੋਂ ਜਨ-ਗਣ-ਮਨ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਰਜ਼ੀਹ ਦੇ ਰਹੇ ਸੀ, ਉਹ ਇਸ ਬਾਰੇ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਰਾਇ ਜਾਣਨ ਦੇ ਇਛੁਕ ਸਨ। ਪਰ ਟੈਗੋਰ ਲਈ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਕਹਿਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਨ-ਗਣ-ਮਨ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰ ਉਹ ਖੁਦ ਸਨ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਬੰਦੇ-ਮਾਤਰਮ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਧੁਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾ ਨੇ ਹੀ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਉਸ ਗੀਤ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਇਤਰਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਟੈਗੋਰ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਸਹਿਮਤ ਸਨ ਕਿ ਕੌਮੀ ਗੀਤ ਸਭ ਦੀ ਮੰਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਹੀ ਤਹਿ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਖਾਸ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹਰਗਿਜ਼ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਫ਼ਿਰਕੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਨੂੰ ਲਿਖੀ ਚਿੱਠੀ ਵਿੱਚ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੰਦੇ-ਮਾਤਰਮ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗੀਤ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਬਖਾਨੀ ਗਈ ਦੇਵੀ ਸੰਕੇਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੁਰਗਾ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਵੀ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਠੀਕ ਹੈ ਪਰ ਸੰਸਦ ਸਭ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਥਾਂ ਹੈ ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਢੁਕਵਾਂ ਨਹੀਂ। ਕੌਮੀ ਗੀਤ ਤਾਂ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਦਿਲੋਂ ਕਬੂਲ ਹੋਵੇ। ਲਗਭਗ ੧੦ ਸਾਲ ਬਾਦ ਡਾ. ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਵਾਲੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਜਨ-ਗਣ-ਮਨ ਨੂੰ ਕੌਮੀ ਗੀਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ।
ਪੈਂਟਿੰਗ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੈਂਟਿੰਗ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
ਦਰਸ਼ਨ
ਗੁਰੁਦੇਵ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਮ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਯੁੱਗ ਦਾ ਸੰਸ਼ਾ, ਮੋਹ, ਕਲਾਂਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜਾਂ ਜ਼ਾਹਰ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਚਿਰਸਥਾਈ ਸੰਪਰਕ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਭਰਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। ਟੈਗੋਰ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਚਾਰਕ ਮੱਤਭੇਦ ਰਿਹਾ। ਜਿੱਥੇ ਗਾਂਧੀ ਪਹਿਲੇ ਪਾਏਦਾਨ ਉੱਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਨੂੰ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਉਥੇ  ਟੈਗੋਰ  ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਲੇਕਿਨ ਦੋਨੋਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਿਕੇਤਨ ਆਰਥਕ ਕਮੀ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰੁਦੇਵ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਮੰਚਨ ਕਰਕੇ ਪੈਸਾ ਇਕੱਤਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਵਕਤ ਗਾਂਧੀ ਜੀ  ਨੇ ਟੈਗੋਰ  ਨੂੰ ੬੦ ਹਜਾਰ ਰੁਪਏ ਦੇ ਅਨੁਦਾਨ ਦਾ ਚੈੱਕ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਖੀਰ ਸਮਾਂ 7 ਅਗਸਤ 1841 ਦੇ ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਲਾਜ ਲਈ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਤੋਂ ਕੋਲਕਾਤਾ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਾਤੀਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਸਾਡੇ ਇੱਥੇ ਨਵਾਂ ਪਾਵਰ ਹਾਊਸ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਾਂ ਪੁਰਾਣਾ ਆਲੋਕ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ ਨਵੇਂ ਦਾ ਆਗਮਨ ਹੋਵੇਗਾ। 7 ਅਗਸਤ, 1941 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਅਦੁੱਤੀ ਕਵੀ, ਨਾਟਕਕਾਰ ਤੇ ਚਿੰਤਕ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਿਆ।
ਚਿੱਤ ਯੇਥਾ ਭਯ਼ਸ਼ੂਨਯ ਉਚ ਯੇਥਾ ਸ਼ਿਰ
ਚਿੱਤ ਯੇਥਾ ਭਯ਼ਸ਼ੂਨਯ ਉਚ ਯੇਥਾ ਸ਼ਿਰ, ਗਿਆਨ ਯੇਥਾ ਮੁਕਤ, ਜੇਥਾ ਗ੍ਰਹੇਰ ਪ੍ਰਾਚੀਰ ਆਪਨ ਪ੍ਰਾਂਗਣਤਲੇ ਗਣਤਲੇ ਦਿਵਸ-ਸ਼ਰ੍ਵਰੀ ਵਸੁਧਾਰੇ ਰਾਖੇ ਨਾਇ ਥਣਡ ਕ੍ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਕਰਿ। ਜੇਥਾ ਵਾਕ੍ਯ ਹ੍ਰਦਯੇਰ ਉਤਸਮੂਖ ਹਤੇ ਉਚਛਸਿਯਾ ਉਠੇ ਜੇਥਾ ਨਿਰ੍ਵਾਰਿਤ ਸ੍ਰੋਤੇ, ਦੇਸ਼ੇ ਦੇਸ਼ੇ ਦਿਸ਼ੇ ਦਿਸ਼ੇ ਕਰਮਧਾਰਾ ਧਾਯ ਅਜਸ੍ਰ ਸਹਸ੍ਰਵਿਧ ਚਰਿਤਾਰਥਾਯ਼, ਯੇਥਾ ਤੁਛ ਆਚਾਰੇਰ ਮਰੂ-ਵਾਲੂ-ਰਾਸ਼ਿ ਵਿਚਾਰੇਰ ਸ੍ਰੋਤਪਥ ਫੇਲੇ ਨਾਇ ਗ੍ਰਾਸਿ- ਪੌਰੁਸ਼ੇਰੇ ਕਰੇਨਿ ਸ਼ਤਧਾ, ਨਿਤਯ ਯੇਥਾ ਤੁਮਿ ਸਰਬ ਕਰਮ-ਚਿੰਤਾ-ਆਨੰਦੇਰ ਨੇਤਾ, ਨਿਜ ਹਸਤੇ ਨਿਰਦਈ ਆਘਾਤ ਕਰਿ ਪਿਤ:, ਭਾਰਤੇਰੇ ਸੇਇ ਸ੍ਵਰਗੇ ਕਰੋ ਜਾਗ੍ਰਤ॥
ਅਨੁਵਾਦ: ਜਿੱਥੇ ਚਿੱਤ ਡਰ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਗਰਵ ਨਾਲ਼ ਸਿਰ ਉੱਚਾ ਕਰਕੇ ਚੱਲ ਸਕੀਏ ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਮੁਕ‍ਤ ਹੋਵੇ ਜਿੱਥੇ ਦਿਨ ਰਾਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆਂ ਨਾ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਵਾਕ‍ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੋਵੇ ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਦੀਆਂ ਅਨਗਿਣਤ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸਰੋਤ ਫੁੱਟਦੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਬੇਰੋਕ ਵਗਦੇ ਹੋਣ ਜਿੱਥੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਨਦੀ ਤੁੱਛ ਵਿਹਾਰਾਂ ਦੇ ਨੀਰਸ ਮਾਰੂਥਲ ਵਿਚ ਨਾ ਗਵਾਚ ਜਾਵੇ ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਸੌ ਸੌ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਨਾ ਹੋਵੇ ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਮੋਹਰੀ ਤੂੰ ਹੋਵੇਂ ਓ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ (ਪ੍ਰਭੂ), ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ਼ ਨਿਰਦਈ ਦਾ ਆਘਾਤ ਕਰ ਐਸੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਜਗਾ ਦੇ.
ਗੀਤਾਂਜਲੀ:ਟੈਗੋਰ: ਗੀਤ ੧ (ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ)
ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਅਸੀਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ,
ਜਿਓਂ ਮੌਜ ਤੇਰੀ!
ਇਸ ਕੱਚੇ ਭਾਂਡੇ ਨੂੰ ,
ਤੂੰ ਕੈ ਵਾਰ ਖਾਲੀ ਕੀਤਾ,
ਤੇ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਮੁੜ ਸਜਰੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ।
ਵਾਦੀਆਂ ਪਹਾੜਾਂ ਥੀਂ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲਈ ਫ਼ਿਰਿਆ ਤੂੰ ,
ਇਸ ਕਾਹਨੀ ਜਹੀ ਬਾਂਸਰੀ ਨੂੰ ,
ਤੇ ਭਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਇਹਦੇ ਸਾਹੀਂ,
ਆਦਿ-ਕੁਆਰੀਆਂ ਤਾਨਾਂ, <br / > ਅਜਰ ਅਮਰ ਤੇਰੀ ਛੋਹ ਨੇ,
ਅਲੂਏਂ ਜਹੇ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦੇ,
ਕੜ੍ਹ ਪਾੜ ਛੱਡੇ,
ਤੇ ਝਰ ਝਰ ਪੈਂਦਾ ਹੁਣ ਉਸ ’ਚੋਂ,
ਜੋ ਕਦੇ ਨਾ ਝਰਿਆ,
ਅਕਹਿ, ਅਛੋਹ,
ਤੇਰੀਆਂ ਨੇਹਮਤਾਂ ਦੀ ਝੜੀ,
ਭਰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਏ ਮੇਰੀ ਚੂਚੀ ਜਈ ਬੁੱਕ,
ਜੁਗ ਬੀਤੇ ਤੂੰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਵਰਦਾਂ,
ਹਵਾਲੇ
ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ‘ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲੇਖ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਨੋਬਲ ਜੇਤੂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਾਲੀ ਕਵੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੋਬਲ ਜੇਤੂ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1861 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1941 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ
ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ
ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ (QCD) ਤਾਕਤਵਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰੋਟੌਨ, ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਅਤੇ ਪਾਈਔਨ ਵਰਗੇ ਹੈਡ੍ਰੌਨਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕੁਆਰਕਾਂ ਅਤੇ ਗਲੂਔਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਮੁਢਲਾ ਬਲ ਹੈ। QCD ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਗੈਰ-ਅਬੇਲੀਅਨ ਗੇਜ ਥਿਊਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਮਿੱਟਰੀ ਗਰੁੱਪ SU(3) ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ ਦਾ QCD ਐਨਾਲੌਗ ਕਲਰ ਕਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਗਲੂਔਨ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਫੋਰਸ ਕੈਰੀਅਰ (ਬਲ ਢੋਣ ਵਾਲੇ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੋਰਸ ਵਾਸਤੇ ਫੋਟੌਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਥਿਊਰੀ ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਪਿੱਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ QCD ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਸਬੂਤਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੰਡਾਰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
QCD ਦੋ ਅਜੀਬ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਰੱਖਦੀ ਹੈ:
ਇਹਨਾਂ ਦੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਫੇਜ਼ ਤਬਦੀਲੀ ਤਾਪਮਾਨ ALICE ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੁਆਰਾ 160 ਮੈਗਾ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਵੋਲਟ (MeV) ਤੋਂ ਵੀ ਕਾਫੀ ਉੱਪਰ ਨਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਾਪਮਾਨ ਤੋਂ ਥੱਲੇ, ਕਨਫਾਈਨਮੈਂਟ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਇਸਤੋਂ ਉੱਪਰ, ਅਸਿੰਪਟੋਟਿਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ
ਸ਼ਬਦ ਕੁਆਰਕ ਅਮਰੀਕਨ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਮੁੱਰਰੇ ਜੈੱਲ-ਮਾੱਨ (ਜਨਮ-1929) ਦੁਆਰਾ ਇਸਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਘੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੇਮਸ ਜੋਆਇਸਿ ਦੁਆਰਾ ਫਿੱਨੇਗਨਸ ਵੇਕ ਵਿੱਚ ਕਥਨ “ਥਰੀ ਕੁਆਰਕ ਫੌਰ ਮਸਟਰ ਮਾਰਕ” (ਗਿਣਤੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਈ ਤਿੰਨ ਕੁਆਰਕ) ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੂਨ 27, 1978 ਵਿੱਚ ਜੈੱਲ ਮਾੱਨ ਨੇ ਔਕਸਫੋਰਡ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਸਬੰਧ ਜੋੜਿਆ ਕਿ ਉਹ ਜੋਆਇਸਿ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ: “ਤਿੰਨ ਕੁਆਰਕਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਇਸ਼ਾਰਾ ਬਿਲਕੁਲ ਸਹੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ” (ਮੂਲ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਕੁਆਰਕ ਹੀ ਖੋਜੇ ਗਏ ਸਨ)। ਜੈੱਲ-ਮਾੱਨ ਨੇ ਫੇਰ ਵੀ, “ਪਾਰਕ” ਨਾਲ ਸ਼ਬਦ ਤੁਕ ਦੀ ਵਜਾਏ “ਫੌਰਕ” ਨਾਲ ਤੁਕਬੰਦੀ ਉੱਚਾਰਣ ਚਾਹਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜੋਆਇਸ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਬੋਲੇ ਜਾਂਦੇ ਤੁਕਬੰਦੀ ਸ਼ਬਦ “ਮਾਰਕ” ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਦਿਸਿਆ। ਗੈੱਕ-ਮਾੱਨ ਦੁਆਲੇ ਹੋਇਆ ਕਿ “ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ‘ਥਰੀ ਕੁਆਰਕਸ ਫੌਰ ਮਸਟਰ ਮਾਰਕ’ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਗ ‘ਥਰੀ ਕੁਆਰਟਸ ਫੌਰ ਮਿਸਟਰ..’ (ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ …ਲਈ ਤਿੰਨ ਚੌਥਾਈ) ਦੀ ਇੱਕ ਚੀਂਕ ਸੀ” ਜੋ ਐੱਚ. ਸੀ. ਇਅਰਵਿੱਕਰ ਦੇ ਪੱਬ ਵਿੱਚ ਸੁਣੀ ਗਈ ਹੋਵੇ”, ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਭਰੀ ਸਲਾਹ ਨੇ ਜੋਆਇਸ ਦੇ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਡਾਟ ਦਿੱਤੀ ।
ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰਜ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ (ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਤੋਂ ਉਲਟ) ਪ੍ਰਤਿ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਰੰਗਾਂ (ਲਾਲ, ਹਰਾ, ਅਤੇ ਨੀਲਾ) ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਹਲਕੀ ਸਮਾਨਤਾ ਦੁਆਰਾ “ਕਲਰ ਚਾਰਜ” ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਮਕਰਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੁਆਂਟਮ ਮਾਪਦੰਡ “ਕਲਰ” ਰੰਗ ਦੇ ਜਾਣੇ ਪਛਾਣੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਵਾਲੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਅਸਬੰਧਤ ਹੈ।
ਕਿਉਂਕਿ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ ਦੀ ਥਿਊਰੀ “ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ” ਕਰਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਗਰੀਕ ਸ਼ਬਦ “ਕਰੋਮਾ” Χρώμα (ਯਾਨਿ ਕਿ ਰੰਗ) ਕਲਰ ਚਾਰਜ ਦੀ ਥਿਊਰੀ “ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ” ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ
1950ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬੱਬਲ ਚੈਂਬਰਾਂ ਅਤੇ ਸਪਾਰਕ ਚੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਸਦਕਾ, ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਹੈਡ੍ਰੋਨ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਵਧ ਰਹੀ ਸੰਖਿਆ ਖੋਜੀ। ਇਹ ਲਗਦਾ ਸੀ। ਕਿ ਕਣਾਂ ਦਾ ਇੰਨਾ ਜਿਆਦਾ ਭੰਡਾਰ ਸਾਰੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਪਹਿਲਾਂ, ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰਜ ਅਤੇ ਆਈਸੋਸਪਿੱਨ ਰਾਹੀਂ ਇਉਜੀਨ ਵਿਗਨਰ ਅਤੇ ਵਰਨਰ ਹੇਜ਼ਨਨਬਰਗ ਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।; ਫੇਰ 1953 ਵਿੱਚ, ਮੁੱਰਰੇ ਜੈੱਲ-ਮਾੱਨ ਅਤੇ ਕਾਜ਼ੂਹੀਕੋ ਨਿਸ਼ੀਜਿਮਾ ਦੁਆਰਾ ਸਟ੍ਰੇਂਜਨੈੱਸ ਮੁਤਾਬਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਗਹਿਰੀ ਸਮਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਹੈਡ੍ਰੌਨਾਂ ਨੂੰ 1961 ਵਿੱਚ ਜੈੱਲ-ਮਾਨ ਅਤੇ ਯੁਵਲ ਨੀਮੈਨ ਦੁਆਰਾ ਖੋਜੇ ਏਟਫੋਲਡ ਵੇ (ਅੱਠ-ਤੈਹੇਂ ਤਰੀਕੇ) ਦੀ ਵਰਤੋ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੁੰਜਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹਾਂ/ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸਮਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜੈੱਲ-ਮਾਨ ਅਤੇ ]]ਜੌਰਜ ਜ਼ਵਿਗ]] ਨੇ ਸ਼ੋਇਚਿ ਸਾਕਾਤਾ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਦੇ ਹੋਏ, 1963 ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਕਿ ਗਰੁੱਪਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਹੈਡ੍ਰੌਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਫਲੇਵਰਾਂ : ਕੁਆਰਕਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਇਦ ਪਹਿਲੀ ਟਿੱਪਣੀ ਜੋ ਕੁਆਰਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਅਤਿਰਿਕਤ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ ਰੱਖਣ ਕਾਰਨ ਹੋਈ, ਉਹ ਬੋਰਿਸ ਸਟ੍ਰਮਿੰਸਕੀ ਦੇ ਪੂਰਵ ਛਪੇ ਲਘੂ ਫੁੱਟਨੋਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੋ ਸਮਾਂਤਰ ਸਪਿੱਨਾਂ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਸਟ੍ਰੇਂਜ ਕੁਆਰਕਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ Ω− ਹਾਈਪ੍ਰੌਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸੀ (ਇਹ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਅਜੀਬ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਆਰਕਾਂ ਦੇ ਫਰਮੀਔਨ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਅਜਿਹੇ ਮੇਲ ਪੌਲੀ ਐਕਸਕਲੂਜ਼ਨ ਸਿਧਾਂਤ ਦੁਆਰਾ ਪਾਬੰਧੀਸ਼ੁਧਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ):
ਤਿੰਨ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਕੁਆਰਕ ਇੱਕ ਐਂਟੀ-ਸਮਿੱਟਰਿਕ S-ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਰਚ ਸਕਦੇ। ਕੋਈ ਐਂਟੀ-ਸਮਿੱਟਰਿਕ ਔਰਬਿਟਲ S-ਅਵਸਥਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਲਈ, ਕੁਆਰਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਤਿਰਿਕਤ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ ਰੱਖਦੇ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
— ਬੀ. ਵੀ. ਸਟ੍ਰਮਿੰਸਕੀ, ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟਸ ਔਫ ਬੇਰੀਔਨਜ਼ ਇਨ ਦਿ ਕੁਆਰਕ ਮਾਡਲ, JINR-ਪੂਰਵਛਾਪਾ P-1939, ਡਬਨਾ, 7 ਜਨਵਰੀ 1965 ਨੂੰ ਸਬਮਿੱਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ
ਬੋਰਿਸ ਸਟ੍ਰਮਿੰਸਕੀ ਨਿਕੋਲੇ ਬੋਗੋਲਾਇਬੋਵ ਦਾ ਇੱਕ ਪੀ.ਐੱਚ.ਡੀ. ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ। ਇਸ ਪੂਰਵਛਾਪੇ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰੀ ਗਈ ਸਮੱਸਿਆ ਨਿਕੋਲੇ ਬੋਗੋਲਾਇਬੋਵ ਦੁਆਰਾ ਸੁਝਾਈ ਗਈ ਸੀ।, ਜਿਸਨੇ ਬੋਰਿਸ ਸਟ੍ਰਮਿੰਸਕੀ ਨੂੰ ਇਸ ਖੋਜ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ। 1965 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਨਿਕੋਲੇ, ਬੋਰਿਸ ਅਤੇ ਅਲਬਰਟ ਟਾਵਖੇਲੀਡਜ਼ਿ ਨੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਅਤਿਰਿਕਤ ਕੁਆਰਕ ਕੁਆਂਟਮ ਡਿਗਰੀ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਸਤ੍ਰਤਿਤ ਚਰਚਾ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਪੂਰਵਛਾਪਾ ਲਿਖਿਆ। ਇਹ ਕੰਮ ਵੀ ਅਲਬਰਟ ਟਾਵਖੇਲੀਡਜ਼ਿ ਦੁਆਰਾ ਮਈ 1965 ਵਿੱਚ ਟਰੀਸਟੇ (ਇਟਲੀ) ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਮੇਲਨ ਉੱਤੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਪਣੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਲਏ ਬਗੈਰ ਹੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਇੱਕ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਰਹੱਸਮਈ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਕੁਆਰਕ ਮਾਡਲ ਅੰਦਰ Δ++ ਬੇਰੌਨ ਨਾਲ ਸੀ।, ਜੋ ਸਮਾਂਤਰ ਸਪਿੱਨ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਅੱਪ ਕੁਆਰਕਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 1965 ਵਿੱਚ, ਮੂ-ਯੰਗ ਹਾਨ ਨੇ ਯੋਚੀਰੋ ਨਾਂਬੂ ਅਤੇ ਔਸਕਰ ਡਬਲਿਊ. ਗਰੀਨਬਰਗ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕੁਆਰਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਇੱਕ ਅਤਿਰਿਕਤ SU(3) ਗੇਜ ਡਿਗਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਜਿਸਨੂੰ ਕਲਰ ਚਾਰਜ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਹਾਨ ਅਤੇ ਨਾਂਬੂ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕੁਆਰਕ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਵੈਕਟਰ ਗੇਜ ਬੋਸੌਨਾਂ : ਗਲੂਔਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਔਕਟੈਟ ਰਾਹੀਂ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਰਿਚਰਡ ਫੇਨਮੈਨ ਨੇ ਤਰਕ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉੱਚ-ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਕੁਆਰਕ ਵਾਸਤਵਿਕ ਕਣ ਹਨ: ਉਸਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰਟੌਨ ਕਿਹਾ (ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹੈਡ੍ਰੌਨਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਸਨ)। ਕਣਾਂ ਤੋਂ, ਫੇਨਮੈਨ ਦਾ ਅਰਥ ਸੀ। ਉਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜੋ ਰਸਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਮੁਢਲੇ ਕਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਜੇਮਸ ਜੌਰਕਨ ਨੇ ਪ੍ਰਸਰਾਵ ਰੱਖਿਆ ਕਿ ਬਿੰਦੂ ਵਰਗੇ ਪੈਟ੍ਰੌਨਾਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੋਵੇਗਾ ਕੁੱਝ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੌਨਾਂ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਜਿਆਦਾ ਖਿੱਚੀ ਨਾ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਖਿੰਡਾਓ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ (ਇਨਇਲਾਸਟਿਕ ਸਕੈਟ੍ਰਿੰਗ) ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਰਹਿਣਾ, ਜੋ 1969 ਵਿੱਚ SLAC ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲਣ ਵਾਲੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸਨੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਕਤਵਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਲਈ S-ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਛੱਡ ਦੇਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਡੇਵਿਡ ਗ੍ਰੌਸ, ਡੇਵਿਡ ਪੋਲੀਟਜ਼ਰ ਅਤੇ ਫ੍ਰੈਂਕ ਵਿਲਕਜ਼ੈਕ ਦੁਆਰਾ ਤਾਕਤਵਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਿੰਪਟੋਟਿਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪਰਚਰਬੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਕਈ ਉੱਚ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਗਲੂਔਨਾਂ ਦਾ ਸਬੂਤ 1979 ਵਿੱਚ PETRA ਵਿਖੇ ਤਿੰਨ-ਜੈੱਟ ਇਵੈਂਟਾਂ (ਘਟਨਾਵਾਂ) ਵਿੱਚ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੇ ਗਏ, CERN ਵਿਖੇ LEP ਉੱਤੇ ਕੁੱਝ ਫੀਸਦੀ ਦੇ ਦਰਜੇ ਉੱਤੇ ਪਰਚਰਬੇਟਿਵ ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ।
ਅਸਿੰਪਟੋਟਿਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪਾਸਾ ਕਨਫਾਈਨਮੈਂਟ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਲਰ ਚਾਰਜਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਬਲ ਦੂਰੀ ਘਟਣ ਤੇ ਘਟਦੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਆਰਕ ਅਤੇ ਗਲੂਔਨਾਂ ਨੂੰ ਹੈਡ੍ਰੌਨਾਂ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਇਹ ਪਹਿਲੂ ਲੈਟਿਸ ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਹਿਸਾਬਾਂ ਅੰਦਰ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕਲੇ ਮੈਥੇਮੈਟਿਕਸ ਇੰਸਟੀਟਿਊਟ ਦੁਆਰਾ ਕੀਮਤੀ ਇਨਾਮਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਐਲਾਨੀ ਗਈ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਅਜਿਹਾ ਇੱਕ ਸਬੂਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਗੈਰ-ਪਰਚਰਬਟਿਵ ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਹੋਰ ਪਹਿਲੂ ਕੁਆਰਕ-ਗਲੂਔਨ ਪਲਾਜ਼ਮਸਾ ਸਮੇਤ ਕੁਆਂਟਮ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਫੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹਨ।
ਘੱਟ-ਦੂਰੀ ਕਣ ਹੱਦ ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਹੱਦ ਨੂੰ ਬੰਨਣ ਦਰਮਿਆਨ ਸਬੰਧ ਉਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਰਤ ਕੇ ਅੱਜਕੱਲ ਫਰੋਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ S-ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਅਜੋਕਾ ਰੂਪ ਹੈ।
ਕੁੱਝ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਹਰੇਕ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਕੁਦਰਤ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮਿੱਟਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ
ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ, ਇੱਕ ਲੋਕਲ ਸਮਿੱਟਰੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਲਰ ਚਾਰਜ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ SU(3) ਗੇਜ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਗੇਜ ਥਿਊਰੀ ਹੈ।
ਕਿਉਂਕਿ ਤਾਕਤਵਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕੁਆਰਕ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਫਲੇਵਰਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕੋਈ ਭੇਦਭਾਵ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਇੱਕ ਲੱਗਪਗ ਫਲੇਵਰ ਸਮਰੂਪਤਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਆਰਕਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਪੁੰਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਤਿਰਿਕਤ ਗਲੋਬਲ ਸਮਰੂਪਤਾਵਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਚੀਰੈਲਿਟੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਖੱਬੇ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਾਲੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਰਮਿਆਨ ਭੇਦਭਾਵ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਕਣ ਦਾ ਸਪਿੱਨ ਇਸਦੀ ਗਤੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪੌਜ਼ੇਟਿਵ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਖੱਬੇ-ਹੱਥ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਇਹ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੀਰੈਲਿਟੀ ਅਤੇ ਹੈਂਡਿਡਨੈੱਸ (ਖੱਬਾ-ਸੱਜਾ ਗੁਣ) ਇੱਕੋ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਪਰ ਉੱਚ ਉਰਜਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਲੱਗਪਗ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਤਿਰਿਕਤ ਟਿੱਪਣੀਆਂ: ਦੋਹਰਾਪਣ
ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਸਿੰਪਟੋਟਿਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਉੱਚ ਊਰਜਾ ਉੱਤੇ- ਇਹ ਘੱਟ ਦੂਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਬੰਧਤ ਹੈ- ਕਣਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ਤੇ ਕੋਈ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਓਸ ਗੱਲ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ – ਜਿਆਦਾ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਡਿਊਲ – ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਆਮ ਵਰਤੋ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੂਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਫਰਾਂਜ਼ ਵੈਗਨਰ ਦੇ ਮੂਲ ਪਰਚੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ- ਜੋ ਇੱਕ ਠੋਸ ਅਵਸਥਾ  ਸਿਧਾਂਤਵਾਦੀ  ਹੈ ਜਿਸਨੇ 1971 ਵਿੱਚ ਸਰਲ ਗੇਜ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਲੈਟਿਸ ਮਾਡਲਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਈ ਸੀ, ਮੂਲ ਮਾਡਲ ਦਾ ਉੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ਵਰਤਾਓ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੂਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਿਕੀਰਣ, ਡਿਊਲ ਮਾਡਲ ਦੇ ਨਿਮਰ-ਤਾਪਮਾਨ ਵਰਤਾਓ (ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਵਿਅਵਸਥਿਤ!) ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਗੈਰ-ਸੂਖਮ ਕੋੱਰਿਲੇਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਅਸਿੰਪਟੋਟਿਕ ਡਿਸੇ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਘੱਟ ਦੂਰੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਤਕਰੀਬਨ ਸਹੀ ਵਿਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦਾਇਰੇ ਦੇ ਝੁਕਾਓ। ਇੱਥੇ, ਵੈਗਨਰ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਡਿਊਲ ਮਾਡਲ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਮਿੱਟਰੀ ਗਰੁੱਪ
ਕਲਰ ਗਰੁੱਪ SU(3) ਅਜਿਹੀ ਸਥਾਨਿਕ ਸਮਰੂਪਤਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ ਸਥਾਨਿਕ ਸਮਰੂਪਤਾ ਗਰੁੱਪ U(1) ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਨੂੰ ਨਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇਣ ਲਈ ਗੇਜ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ  ਹੈ: ਇਹ ਇੱਕ ਅਬੇਲੀਅਨ ਗੁਣਨਫਲ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਨੂੰ ਕੁੰਜਹੀਣ ਕੁਆਰਕਾਂ ਦੇ Nf  ਫਲੇਵਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਗਲੋਬਲ (ਚੀਰਲ) ਫਲੇਵਰ ਸਮਿੱਟਰੀ ਗਰੁੱਪ SUL(Nf) × SUR(Nf) × UB(1) × UA(1) ਬਣਦਾ ਹੈ। ਚੀਰਲ ਸਮਰੂਪਤਾ  ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਵੈਕੱਮ ਦੁਆਰਾ, ਚੀਰਲ ਸੰਘਣਤਾ ਦੀ ਪੈਦਾਵਰ ਨਾਲ ਵੈਕਟਰ (L+R) SUV(Nf)  ਵਿੱਚ ਓਸੇ ਪਲ ਤੋੜ ਦਿੱਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੈਕਟਰ ਸਮਰੂਪਤਾ UB(1) ਕੁਆਰਕਾਂ ਦੇ ਬੇਰੌਨ ਨੰਬਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਹੀ ਸਮਰੂਪਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਐਕਸੀਅਲ (ਧਰੁਵੀ) ਸਮਰੂਪਤਾ UA(1) ਕਲਾਸੀਕਲ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ  ਐਨੋਮਲੀ ਘਟਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੰਸਟੈਟੌਨ ਨਾਮਕ ਗਲੂਔਨ ਫੀਲਡਾਂ ਇਸ ਐਨੋਮਲੀ ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।
SU(3) ਸਮਰੂਪਤਾ ਦੀਆਂ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਇੱਕ ਸਮਰੂਪਤਾ ਓਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕੁਅਰਕਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਕਲਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਗਲੂਔਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਚੌਲਗਿਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਹੀ ਗੇਜ ਸਮਰੂਪਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਫਲੇਵਰ ਸਮਰੂਪਤਾ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕੁਆਰਕਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਫਲੇਵਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਘੁਮਾਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਫਲੇਵਰ SU(3) ਸਮਰੂਪਤਾ। ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਵੈਕੱਮ ਦੀ ਫਲੇਵਰ SU(3) ਇੱਕ ਤਕਰੀਬਨ ਸਮਰੂਪਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੁਢਲੀ ਸਮਰੂਪਤਾ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਹਲਕਿਆਂ ਕੁਆਰਕਾਂ ਦੇ ਸੂਖਮ ਪੁੰਜਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਚਾਨਕ ਨਤੀਜਾ ਹੈ।
ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਵੈਕੱਮ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਕੁਆਰਕਾਂ ਦੇ ਵੈਕੱਮ ਕੰਡੈੱਨਸੇਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਪੁੰਜ ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਪੈਮਾਨੇ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅੱਪ ਅਤੇ ਡਾਊਨ ਕੁਆਰਕ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਵਕਤ ਵਾਸਤੇ ਸਟ੍ਰੇਂਜ ਕੁਆਰਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਕੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅੱਪ ਅਤੇ ਡਾਊਨ ਕੁਆਰਕਾਂ ਦੀਆਂ SU(2) ਆਈਸੋਸਪਿੱਨ ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ ਅਧੀਨ ਵੈਕੱਮ ਸਮਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਘੱਟ ਵਕਤ ਤੱਕ ਅੱਪ, ਡਾਊਨ ਅਤੇ ਸਟ੍ਰੇਂਜ, ਜਾਂ ਪੂਰੇ ਫਲੇਵਰ ਗਰੁੱਪ SU(3) ਦੀਆਂ ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ ਅਧੀਨ ਵੀ ਸਮਰੂਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਰੀਖਤ ਕਣ ਆਈਸੋਸਪਿੱਨ ਅਤੇ SU(3) ਮਲਟੀਪਲੈੱਟ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਤਕਰੀਬਨ ਫਲੇਵਰ ਸਮਰੂਪਤਾਵਾਂ ਸਬੰਧਤ ਗੇਜ ਬੋਸੌਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਰੋ ਅਤੇ ਓਮੇਗਾ ਵਾਂਗ ਨਿਰੀਖਤ (ਨਿਰੀਖਣ ਕੀਤੇ ਗਏ) ਕਣ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਕਣ ਗਲੂਔਨਾਂ ਵਰਗੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਇਹ ਪੁੰਜਹੀਣ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਹ ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਇੱਕ ਤਕਰੀਬਨ ਸਟਰਿੰਗ ਵਿਵਰਣ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਗੇਜ ਬੋਸੌਨ ਹਨ।
ਲਗਰਾਂਜੀਅਨ
ਕੁਆਰਕਾਂ ਅਤੇ ਗਲੂਔਨਾਂ ਦਾ ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਲਗਰਾਂਜੀਅਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੇਜ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਲਗਰਾਂਜੀਅਨ ਇਹ ਹੈ;
ਜਿੱਥੇ  ਕੁਆਰਕ ਫੀਲਡ ਹੈ, ਜੋ ;  ਰਾਹੀਂ ਸੂਚਕਬੱਧ ਕੀਤੇ  SU(3) ਗੇਜ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਵਿੱਚ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦਾ ਇੱਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੈ;   ਗਲੂਔਨ ਫੀਲਡਾਂ ਹਨ, ਜੋ a, b, … ਰਾਹੀਂ ਸੂਚਕਬੱਧ ਕੀਤੇ SU(3) ਗੇਜ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਅਡਜੋਆਇੰਟ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਵਿੱਚ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦਾ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਫੰਕਸ਼ਨ ਵੀ ਹਨ; γμ, ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਵੈਕਟਰ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਪ੍ਰਤਿ ਸਪਿੱਨੌਰ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਡੀਰਾਕ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਹਨ।
ਚਿੰਨ  ਗੇਜ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਗਲੂਔਨ ਫੀਲਡ ਸ਼ਕਤੀ ਟੈਂਸਰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਸ਼ਕਤੀ ਟੈਂਸਰ Fμν ਸਮਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਤਰਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ;
ਜਿੱਥੇ fabc, SU(3) ਦੇ ਬਣਤਰ ਸਥਿਰਾਂਕ ਹਨ। ਨੋਟ ਕਰੋ ਕਿ a, b, ਜਾਂ c ਸੂਚਕਾਂਕਾਂ ਨੂੰ ਉੱਪਰ-ਥੱਲੇ ਭੇਜਣ ਦੇ ਕਨੂੰਨ ਸੂਖਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, (+,…, +), ਤਾਂ ਜੋ
fabc = fabc = fabc
ਰਾਗੂਟ
ਰਾਗੂਟ  / ਖੋਜ <span title="/æ/: 'a' in 'bad'">æ <span title="/ˈ/: primary stress follows">ˈ <span title="/ɡ/: 'g' in 'guy'">ɡ <span title="/uː/: 'oo' in 'goose'">uː  / (French ragoût ) ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਾਲ ਵਜੋਂ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ
ਲਗਰਾਂਜੀਅਨ
ਜਿੱਥੇ ਕਿ, μ ਜਾਂ ν ਸੂਚਕਾਂਕਾਂ ਲਈ ਗੈਰ-ਸੂਖਮ ਸਾਪੇਖਿਕ ਕਨੂੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ,  ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਸਿਗਨੇਚਰ (+ - - -) ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਰਾਗੂਟ
ਨਿਰੁੱਕਤੀ
ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਫ਼ਰਾਸੀਸੀ ਰਾਗੂਟਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ- "ਸੁਆਦ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨਾ"। ਇਤਾਲਵੀ ਰਾਗੂ (ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਫਰਾਂਸ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ) ਇਕ ਚਟਨੀ ਜਾਂ ਸੌਸ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਸਤਾ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ
ਲਗਰਾਂਜੀਅਨ
ਸਥਿਰਾਂਕ m ਅਤੇ g ਕੁਆਰਕ ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਮੇਲਣ ਵਾਲੇ ਸਥਿਰਾਂਕਾਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰਮਾਨਕੀਕਰਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਰਾਗੂਟ
ਤਿਆਰੀ
ਇਸ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਧੀਮੀ ਅੱਗ 'ਤੇ ਹੋਲੀ ਹੋਲੀ ਪਕਾਉਣਾ ਮੁੱਖ ਹੈ। ਰਾਗੂਟ ਨੂੰ ਮਾਸ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮੌਸਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਾਸ ਪਾ ਵੀ ਸਕਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ।
ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ
ਲਗਰਾਂਜੀਅਨ
ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਏ ਲਗਰਾਂਜੀਅਨ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਰਕਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਧਾਰਨਾ ਵਿਲਸਨ ਲੂਪ ਅਸਥਿਰਾਂਕ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਥਿਰਾਂਕ ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੀਆਂ ਅਨਿਰੰਤਰਤਾ-ਬੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਮ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਕਿਸੇ ਗੇਜ ਥਿਊਰੀ ਦੀਆਂ ਸੀਮਤ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅਸੀਮਤ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਫਰਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਨੋਬਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੇਤਾ ਕੇੱਨੇਥ ਜੀ. ਵਿਲਸਨ ਦੁਆਰਾ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਜਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਰਾਗੂਟ
ਉਦਾਹਰਣ
right|thumb|[[ਤੁਰਕੀ ਰਾਗੂਟ]] 18-ਸਦੀ ਦੇ ਦ ਕੰਪਲੀਟ ਹਾਊਸਵਾਈਫ਼  ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਸ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮੌਸਮੀ ਜੜ੍ਹੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਗੂਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਗੂਟ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਤਰੀ, ਮਿੱਠੀਆਂ ਜੜ੍ਹੀ-ਬੂਟੀਆਂ, ਮਸਾਲੇ ਅਤੇ ਉਬਲੇ ਹੋਏ ਮਾਸ ਦੀਆਂ ਬੋਟੀਆਂ, ਮਸ਼ਰੂਮ, ਓਸਟਰ, ਟਰਫ਼ਲ ਆਦਿ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਗੂਟ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੂਰ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਧੀ ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਬਾਲ ਕੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਭੂਰਾ ਹੋਣ ਤੱਕ ਹਲਕੇ ਮੱਖਣ 'ਤੇ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਧੀਆ ਤਰੀ, ਦੋ ਨਮਕੀਨ ਇੰਕੋਵੀਆਂ, ਇਕ ਕੱਚਾ ਪਿਆਜ਼, ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਸਰੋਂ, ਜੈਫ਼ਲ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਨਮਕ ਆਦਿ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆ  ਛਿੜਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਰਬੇਰੀ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ
ਫੀਲਡਾਂ
ਕੁਆਰਕ ਭਾਰੀ ਪੁੰਜ ਵਾਲੇ ਸਪਿੱਨ-½ ਫਰਮੀਔਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਰ ਚਾਰਜ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਜਿਸਦੀ ਗੇਜਿੰਗ ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਹੈ। ਕੁਆਰਕਾਂ ਨੂੰ ਗੇਜ ਗਰੁੱਪ SU(3) ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ 3 ਵਿੱਚ ਡੀਰਾਕ ਫੀਲਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ (ਜਾਂ – 1/3 ਜਾਂ +2/3) ਵੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਮਜੋਰ ਆਇਸੋਸਪਿੱਨ ਡਬਲੈੱਟਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਕਮਜੋਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੇਰੌਨ ਨੰਬਰ ਸਮੇਤ ਗਲੋਬਲ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਰੇਕ ਕੁਆਰਕ ਲਈ 1/3 ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹਾਈਪਰਚਾਰਜ ਅਤੇ ਫਲੇਵਰ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੰਬਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਗਲੂਔਨ ਸਪਿੱਨ-1 ਬੋਸੌਨ ਹਨ ਜੋ ਕਲਰ ਚਾਰਜ ਵੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ SU(3) ਦੀ ਅਡਜੋਆਇੰਟ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ 8 ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਮਜੋਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਫਲੇਵਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਸਮਿੱਟਰੀ ਗਰੁੱਪਾਂ ਦੀ ਸਿੰਗਲੈੱਟ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ 1 ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਰਾਗੂਟ
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ
'ਪਰਾਈਡ ਐਂਡ ਪ੍ਰੀਜੁਡਾਇਸ' ਵਿੱਚ ਮਿਸਟਰ ਹਰਸਟ ਏਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਤੋਂ ਰਾਤ ਦੇ ਖਾਣੇ ਵਿੱਚ ਰਾਗੂਟ ਦੇ ਨਾਲ ਸਧਾਰਨ ਜਿਹੇ ਪਕਵਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ
ਫੀਲਡਾਂ
ਹਰੇਕ ਕੁਆਰਕ ਦਾ ਅਪਣਾ ਐਂਟੀਕੁਆਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਐਂਟੀਕੁਆਰਕ ਦਾ ਚਾਰਜ ਸਬੰਧਤ ਕੁਆਰਕ ਦੇ ਚਾਰਜ ਨਾਲੋਂ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਰਾਗੂਟ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖਾਣਾ
ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ
ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ
ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਕਨੂੰਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ ਫੇਨਮੈਨ ਚਿੱਤਰਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਥਿਊਰੀ ਤਿੰਨ ਮੁਢਲੀਆਂ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: ਇੱਕ ਕੁਆਰਕ ਇੱਕ ਗਲੂਔਨ ਬਾਹਰ ਕੱਢ (ਜਾਂ ਅੰਦਰ ਸੋਖ) ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਗਲੂਔਨ ਇੱਕ ਗਲੂਔਨ ਬਾਹਰ ਕੱਢ (ਜਾਂ ਅੰਦਰ ਸੋਖ) ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋ ਗਲੂਔਨ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਪਹਿਲੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਫੋਟੌਨ ਚਾਰਜਹੀਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਾੱਡੀਵ-ਪੋਪੋਵ ਭੂਤਾਂ ਵਾਲੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ (ਯੁਨਾਇਟਰੀ ਗੇਜ ਵਿੱਚ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ)।
ਖੇਤਰਫਲ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਕਨਫਾਈਨਮੈਂਟ
ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਏ ਲਗਰਾਂਜੀਅਨ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਮੀਜ਼ੌਨ ਵਿਚਲੇ ਇੱਕ ਕੁਆਰਕ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਐਂਟੀ-ਕੁਆਰਕ ਦਰਮਿਆਨ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਪੁਟੈਸ਼ੀਅਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਕਮ \propto r  ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਰਬੜ ਬੈਂਡ ਦੀ ਐਨਟ੍ਰੌਪਿਕ ਇਲਾਸਟੀਸਿਟੀ ਵਾਂਗ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੂਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪਾਰਟੀਕਲ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਐਂਟੀਪਾਰਟੀਕਲ ਦਰਮਿਆਨ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਦੀ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ “ਕਠੋਰਤਾ” ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੀਜ਼ੌਨਾਂ ਅਤੇ ਨਿਊਕਲੌਨਾਂ ਵਰਗੇ ਹੈਡ੍ਰੌਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸੇ ਤੱਕ ਕੁਆਰਕਾਂ ਦੀ ਕਨਫਾਈਨਮੈਂਟ (ਹੱਦਬੰਦੀ) ਵੱਕ ਲਿਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੇਡੀਆਇ Rc ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੈਡ੍ਰੌਨਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ “ਬੈਗ ਮਾਡਲਾਂ” ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।  ਬੈਗ ਰੇਡੀਅਸ ਦੇ ਮੁੱਲ ਦੀ ਮਾਤਰਾ 10−15 m) ਤੱਕ ਦੇ ਦਰਜੇ ਤੱਕ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਈ ਕਠੋਰਤਾ ਇੱਕ ਬੰਦ ਲੂਪ W ਦੁਆਲੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਮੇਲਣ ਵਾਲੇ ਸਥਿਰਾਂਕਾਂ ਦੇ ਵਿਲਸਨ ਲੂਪ ਗੁਣਨਫਲ PW  ਦੇ ਉਮੀਦ ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ “ਖੇਤਰਫਲ ਨਿਯਮ” ਨਾਮਕ ਵਰਤਾਓ ਨਾਲ ਗਿਣਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਯਾਨਿ ਕਿ     ਲੂਪ ਦੁਆਰਾ ਬੰਦ ਖੇਤਰਫਲ ਪ੍ਰਤਿ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਤਾਓ ਵਾਸਤੇ ਗੇਜ ਗਰੁੱਪ ਦਾ ਗੈਰ-ਅਬੇਲੀਅਨ ਵਰਤਾਓ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਧੀਆਂ
ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਠਿਨ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁੱਝ ਥੱਲੇ ਚਰਚਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਪਰਚਰਬੇਟਿਵ ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ
ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਸਿੰਪਟੋਟਿਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਉੱਚ ਊਰਜਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਪਰਚਰਬੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸੀਮਤ ਹੀ ਸਹੀ, ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੇ ਫੇਰ ਵੀ ਅੱਜ ਦੀ ਤਰੀ ਵਿੱਚ ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਪਰਖਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।
ਲੈੱਟਿਸ ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ
ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਪ੍ਰਤਿ ਗੈਰ-ਪਰਚਰਬੇਟਿਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਲੈੱਟਿਸ ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਹੈ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਕਠਿਨ ਸੰਖਿਅਕ ਹਿਸਾਬ ਪ੍ਰਤਿ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਥਿਊਰੀ ਦੇ, ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਿਕ ਕਠਿਨਾਤਮਿਕ ਪਾਥ ਇੰਟਗਰਲਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਕਰਨ ਲਈ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਬਿੰਦੂਆਂ (ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੈੱਟਿਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੇ ਇੱਕ ਅਨਿਰੰਤਰ ਸੈੱਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਦ ਵਿੱਚ QCDOC ਵਰਗੇ, ਇਸ ਮਕਸਦ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸੁਪਰਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹੱਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਧੀਮਾ ਅਤੇ ਗਹਿਰਾ ਸਾਧਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਇਸਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਉਪਯੋਗਿਕਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਪ੍ਰਤਿ ਗਹਿਰੀ ਸਮਝ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਮੀਜ਼ੌਨ ਵਿੱਚ ਕੁਆਰਕ ਅਤੇ ਐਂਟੀਕੁਆਰਕ ਦਰਮਿਆਨ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਬਾਹਰੀ ਬਲਾਂ ਵਿੱਚ। ਫੇਰ ਵੀ, ਸੰਖਿਅਕ ਚਿੰਨ ਸਮੱਸਿਆ ਉੱਚ ਘਣਤਾ ਅਤੇ ਨਿਮਨ ਤਾਪਮਾਨ ਉੱਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਲੈੱਟਿਸ ਵਿਧੀਆਂ ਵਰਤਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ (ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਪਦਾਰਥ ਜਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸਾ)।
1/N ਫੈਲਾਓ
ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਜਾਣੀ ਪਛਾਣੀ ਸੰਖੇਪਤਾ ਸਕੀਮ, 1/N ਐਕਸਪੈਂਸ਼ਨ,ਇਸ ਅਧਾਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਲਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਇਸ ਤੱਥ ਲਈ ਜਿਮੇਵਾਰ ਸ਼ੋਧਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਨੰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਹੁਣ ਤੱਕ, ਗਿਣਾਤਮਿਕ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਲਈ ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਵਜਾਏ ਇਹ ਗੁਣਾਤਮਿਕ ਗਹਿਰੀ ਸਮਝ ਦਾ ਸੋਮਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਅਸਥਿਰਾਂਕਾਂ ਵਿੱਚ AdS/CFT ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਜੋੜ ਕਨੂੰਨ
ਇੱਕ ਓਪਰੇਟਰ ਗੁਣਨਫਲ ਫੈਲਾਓ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਅਜਿਹੇ ਸਬੰਧਾਂ ਦੇ ਸੈੱਟਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵੱਖਰੇ ਨਿਰੀਖਣਯੋਗਾਂ (ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲਾਂ) ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦੇ ਹੋਣ।
ਨਾਂਬੂ-ਜੋਨਾ-ਲਾਸੀਨੋ ਮਾਡਲ
ਅਪਣੇ ਤਾਜ਼ਾ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਕੇਇ-ਲਚੀ ਕੋਂਡੋ ਨੇ ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੀ ਇੱਕ ਨਿਮਨ-ਊਰਜਾ ਹੱਦ ਬਣਾਈ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਥਿਊਰੀ ਹੈ ਜੋ ਨਾਂਬੂ-ਜੋਨਾ-ਲਾਸੀਨੋ ਮਾਡਲ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੁਢਲੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੋਲਯਾਕੋਵ-ਨਾਂਬੂ-ਜੋਨਾ-ਲਾਸੀਨੋ ਮਾਡਲ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੈਰ-ਸਥਾਨਿਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਸਥਾਨਿਕ ਰੂਪ ਦੀ ਬਾਦ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਹੋਰ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਨਾਂਬੂ-ਜੋਨਾ-ਲਾਸੀਨੋ ਮਾਡਲ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ “ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੱਦਬੰਦੀ” ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਪੋਲਯਾਕੋਵ ਲੂਪ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਨਾਂਬੂ-ਜੋਨਾ-ਲਾਸੀਨੋ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਅਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਸ਼ਰਤਾਂ (ਚੀਰਲ ਸੀਮਾਵਾਂ ਯਾਨਿ ਕਿ ਪੁੰਜਹੀਣ ਫਰਮੀਔਨਾਂ) ਤੱਕ ਹਾਜ਼ਰ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਚੀਰਲ ਸਮਰੂਪਤਾ ਦਾ ਇੱਕ “ਸਾਪੇਖਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਰਲ” ਮਾਡਲ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ, ਫੇਰ ਵੀ, ਕੋਈ ਹੱਦਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ, ਭੌਤਿਕੀ ਵੈਕੱਮ (ਪੁਲਾੜ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੰਦ ਸੁਤੰਤਰ ਕੁਆਰਕ ਦੀ ਊਰਜਾ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਸੀਮਤ ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ।
ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਪਰਖਾਂ
ਕੁਆਰਕ ਫਲੇਵਰਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੇ ਕੁਆਰਕ ਮਾਡਲ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੌਰਾਨ ਹੈਡ੍ਰੌਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਕਲਰ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੇ Δ++ ਦੀ ਪਹੇਲੀ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਭ ਕੁੱਝ ਨਾਲ ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਉੱਤੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵਰਤਾਓ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੈਡ੍ਰੌਨਾਂ ਦੇ ਵਾਸਤਵਿਕ ਰਚਣਹਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੁਆਰਕਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਬੂਤ SLAC ਉੱਤੇ ਗਹਿਰੇ ਇਨਇਲਾਸਟਿਕ ਸਕੈਟ੍ਰਿੰਗ (ਖਿੰਡਾਓ) ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਗਲੂਔਨਾਂ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਸਬੂਤ PETRA ਵਿਖੇ ਤਿੰਨ ਜੈੱਟ  ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ।
ਪਰਚਰਬੇਟਿਵ ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਚੰਗੀ ਗਿਣਤੀ ਦੀਆਂ ਪਰਖਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ:
ਗੈਰ-ਪਰਚਰਬੇਟਿਵ ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਟੈਸਟ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣੇ ਕਠਿਨ ਕੰਮ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸ਼ਾਇਦ ਭਾਰੀ-ਕੁਆਰਕੋਨੀਅਮ ਸਪੈਕਟ੍ਰਾ ਦੇ ਲੈੱਟਿਸ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬਾਂ ਰਾਹੀਂ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਕਪਲਿੰਗ ਦਾ ਚੱਲਣਾ ਹੈ। ਭਾਰੀ ਮੀਜ਼ੌਨ Bc ਦੇ ਪੁੰਜ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਤਾਜ਼ਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੋਰ ਗੈਰ-ਪਰਚਰਬੇਟਿਵ ਪਰਖਾਂ ਅਜਕੱਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 5% ਚੰਗੇ ਲੈਵਲ ਤੱਕ ਹਨ। ਹੈਡ੍ਰੌਨਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਮਜੋਰ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪੁੰਜਾਂ ਅਤੇ ਅਕਾਰ ਫੈਕਟਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਕੰਮ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਗਿਣਤਾਮਿਕ ਪਰਖਾਂ ਲਈ ਹੋਣਹਾਰ ਉਮੀਦਵਾਰ ਹੈ। ਕੁਆਰਕ ਮੈਟਰ ਅਤੇ ਕੁਆਰਕ-ਗਲੂਔਨ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਦਾ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਾ ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਲਈ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਪਰਚਰਬੇਟਿਵ ਪਰਖ ਬੈੱਡ ਹੈ ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਸ਼ਿਤ ਰਿਹਾ ਹੈ।