cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ਆਰ ਸੀ ਟੈਂਪਲ
ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਪਿੱਛੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਤਵ ਵੀ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਰ.ਐਮ.ਡਾਰਸਨ ਅਨੁਸਾਰ, “ਭਾਰਤ ਇੰਗਲੈਂਡ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਉਥੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ, ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਾਸਤੇ ਸਰਵੇਖਣ ਕਰਨ ਲਈ, ਵਪਾਰ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕਿਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਗਏ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਚਿਰ ਕਾਲ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਅਨੇਕਾਂ ਫ਼ੌਜੀ ਅਫਸਰਾਂ ਨੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਤੇ ਪਾਦਰੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਘਰ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਧੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਇਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਡਾਰਸਨ ਨੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਸਥਾਪਤੀ ਲਈ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਟੈਂਪਲ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਾਰਟਲੈਂਡ ਅਤੇ ਹੈਨਰੀਟਾ ਕਿੰਗਸਲੇ ਦਾ ਵੀ ਜਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਲੋਕਧਾਰ ਖੋਜੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਪੱਧਰ ਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਸਾਮਗਰੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ। ਅਫਰੀਕਨ ਲੋਕਧਾਰਾ ਸੰਬੰਧੀ ਪਰਚਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਮੇਰੀ ਹੇਨਰੀਟਾ ਕਿੰਗਸਲੇ ਅਫਰੀਕਾ ਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਨ ਲਈ ਫੋਕਲੋਰ ਸੁਸਾਇਟੀ ਅਧੀਨ ਹੀ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਗਠਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਮਜਬੂਤ ਹੋਵੇਗਾ । ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਖੋਜੀਆਂ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਦੇਵ ਦਾ ਇਹ ਕਥਨ ਵਧੇਰੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਉਨਾਂ ਨੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕੁਝ ਤਾਂ ਇਸ ਲਈ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਦੇ ਮੌਕੇ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਉਹ ਰਾਜ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਇਸ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਜਾਨਣ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਇਕ ਅਮੀਰੀ ਹੈ।
ਉਪਰੋਕਤ ਲੋਕਧਾਰਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਆਰ.ਸੀ. ਟੈਂਪਲ ਦਾ ਥਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉਚੇਰਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲੇਵਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਖੋਜ ਦਾ ਲੇਖਾ ਤਾਂ ਅਜੇ ਹੋਣਾ ਹੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਕਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਰੱਖਾਂਗੇ। ਆਰ.ਸੀ. ਟੈਂਪਲ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਹਿਣ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ 118 ਦੰਤ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਸਾਡੇ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ 58 ਦੰਤ-ਕਥਾਵਾਂ ਹੀ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਹਨ।
ਟੈਂਪਲ ਨੇ ਦੀ ਲੀਜੈਜਡਜ਼ ਆਫ ਦੀ ਪੰਜਾਬ' ਨਾਂ ਦਾ ਜੋ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਸਵਾਂਗ ਵੀ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਨ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਦਰਜ ਨਾਮਦੇਵ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਹੈ, (ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਲਤ ਸੂਚਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਟੈਂਪਲ ਨੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਦਰਜ ਮੰਨਿਆ ਹੈ) ਤੋਂ ਇਕ ਲੋਕ ਗੀਤ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਦੰਤ-ਕਥਾਵਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾਂ ਹੈ? ਸਾਡੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਰੂਪ ਦੰਤ-ਕਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਅਧਾਰਿਤ ਹਨ।
ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੜੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਰਸਾਲੂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਚਿਹਰਾ-ਮੋਹਰਾ ਘੜਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਟੈਂਪਲ ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀਰ ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਕਥਾ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ (ਅੱਜ ਚਾਰ ਸੌ ਸਾਲ ਪੁਰਾਈ, ਮੰਨਣ ਹੈ। ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੀਰ-ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਕਬੀਲਾਈ ਹੋਣਾ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਜਾਣਾ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਟੈੰਪਲ ਦਾ “ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਿੱਟੇ ਉੱਪਰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇੜੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਹੀ ਵਾਪਰੀਆਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਟੈਂਪਲ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਦਿੱਕਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ। ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਜੇ ਵੀ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ‘ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਹੁੰਚਾ ਸਾਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ? ਕਿੱਸਾ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਆਰੰਭਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਸੇ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਗੱਲ ਸਵੀਕਾਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਟੈਂਪਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਦਿੱਖ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਗੋਮੇ ਦੇ ਇਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ ਕਿ, “ਲੋਕਧਾਰਾ ਇਕ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਹੈ ਕਿ ਨਵਾਂ ਵਿਸ਼ਾ ਹੋਣ ਕਾਰਣ, ਇਸ ਵੱਲ ਲੋਕ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਆ ਰਹੇ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲੋਕਧਾਰਾ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਹੀ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਹਲਕਾ-ਫੁਲਕਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਅਰਥ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸੌਖੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਓਪਰੀ ਖਿੱਚ ਨਾਲ ਆਏ “ਖੋਜੀ” ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਗਿਣੇ-ਚੁਣੇ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 1885 ਈ. ਵਿਚ ਟੈਂਪਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਚ ਵਿਚਾਲੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਵਿਚਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਕੀ ਅੱਜ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚੋਂ ਉੱਤਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਸਇਦ ਥੋੜ੍ਹੀ ਬਹੁਤ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕੀਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਟੈਂਪਲ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਵਿਗਿਆਨ ਮੰਨਣ ਉੱਪਰ ਬਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਅਜਿਹਾ ਮੰਨੇ ਬਗੈਰ ਲੋਕਧਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸਮਝਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰਨਾ ਟੈਂਪਲ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਟੈਂਪਲ ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਆਦਿ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਟੈਂਪਲ ਦੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਤਾਂ ਹੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਸਕੇਗਾ ਜੇਕਰ ਉਹ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਸਾਮੱਗਰੀ ਜੁਟਾ ਸਕੇਗਾ ਕਿ ਲੋਕ ਜੋ ਹੁਣ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਉਂ ਹਨ। ਇਉਂ ਟੱਪਲ ਨੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਕਾਰਜ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਪਰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਅਗਾਂਹ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ ਉਸ ਪਾਸੋਂ ਇਹ ਆਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਕਿ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਆਧਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਸਕੇ। ਇਸੇ ਲਈ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਟੈਂਪਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੰਤ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਆਧਾਰਾਂ ਨੂੰ ਛੋਹਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਚਲਾਵੀਂ ਤੇ ਓਪਰੀ ਜਿਹੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਰੂਪ ਪਰਿਵਰਤਨ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦਾ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਅੰਧੀ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਜਨਤਾ ਆਵਾਗਵਣ ਨੂੰ ਮੰਨਦੀ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ਟੈਂਪਲ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਪਰਿਵਰਤਨ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਣੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹਨ। ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੰਬੰਧੀ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਆਏ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਟੈਂਪਲ ਨੇ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਅਸਲ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਾਨੀ ਵਿਚ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਏਨੀ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਦੰਤ ਭਾਵਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਹੈ ਪਰ ਨਿੱਤ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਇਸਦੇ ਕਈ ਖਤਰਨਾਕ ਉਦਾਹਰਣ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਥਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਾਟਾਵਾ ਹੋਣਾ ਅਸੁਭਾਵਿਕ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਟੈਂਪਲ ਦੁਆਰਾ ਕਿਸਾਨੀ ਵਿਚ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਧਿਆਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਇੱਛਾ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰ ਜਾਤ, ਧਰਮ ਤੇ ਕਿੰਤੇ ਵਿਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਮਰਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਮਹਾਂ-ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਨੇਕਾਂ ਕਰਿਸ਼ਮਿਆਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਦੇ ਕਾਰਣ ਵਜੋਂ ਟੈਂਪਲ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਗੋਲਿਕ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪੰਜ ਖਤਰਨਾਕ ਦਰਿਆ ਵਗਦੇ ਹੋਣ ਉਥੇ ਜੇ ਦੀ ਕਰੋਪੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਸਾਧਾਂ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਕਰਿਸ਼ਮਿਆਂ ਉਪਰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋਣਾ ਕੋਈ ਅਣਹੋਣੀ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ। ਅਜਿਹੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਲੰਘਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ, ਉੱਡਣ ਖਟੋਲਿਆਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਅਸੁਭਾਵਿਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਟੈਂਪਲ ਮੁਤਾਬਿਕ ਅਮੀਰ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇਸ ਇੱਛਾ ਵਿਚ ਛੱਤੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੋਜਨਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਗੈਬੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਪਰ ਕੀ ਇਹ ਇਛਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇੱਛਤ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਲੋਕ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਾਲਪਨਿਕ ਇਛਾ ਪੂਰਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਾਇਆ ਹੈ? ਟੈਂਪਲ ਇਨਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਗੋਲਦਾ। ਟੈਂਪਲ ਨੇ ਭੱਟਾ-ਮਰਾਸੀਆਂ ਵਲੋਂ ਦੰਤ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਨਿੱਜੀ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹਿੱਤ ਅਪਣਾਏ ਗਏ ਢੰਗਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਅਵੱਸ਼ ਨੰਗਿਆਂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਦੰਤ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਦਾਨ-ਦੱਖਣਾਂ ਦੀ ਉਪ ਨੂੰ ਟੈਂਪਲ ਨੇ ਸਹੀ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਾਂ ਦੇ ਡੇਰਿਆਂ ਤੇ ਇਹ ਭੱਟ-ਮਰਾਸੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਤਿਕਥਨੀ ਭਰਪੂਰ ਸਿਫ਼ਤ ਸਾਨੂੰ ਇਸੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਦੈਂਤਾ ਦਿਊਆਂ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਨੂੰ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਾਹਰੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨਾਲ ਲੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਮੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਆਮਦ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਆਏ ਨਵੇਂ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਸਾਮੀ ਕਥਾ-ਰੂੜੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ? ਇਸ ਉੱਪਰ ਕੋਈ ਚਰਚਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਆਰ.ਸੀ. ਟੈਂਪਲ ਦਾ ਕਥਾ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਬਹੁਤਾ ਡੂੰਘਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਪਾਸੇ ਸਾਡੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ
ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ
ਲੋਕ-ਕਥਾ ਤੇ ਕਾਵਿ -ਕਥਾ
ਲੋਕ-ਕਥਾ ਤੇ ਕਾਵਿ-ਕਥਾ ਦੋਨੋਂ ਲਿਖਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਇਥੇ ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਉੱਪਰ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਗਾਇਕ ਦੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਆਮ ਹੀ ਭਾਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੇ ਕਥਾਕਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਨਹੀ ਇਕੋ ਕਥਾ ਕਈ ਵਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਰਣ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਵਿ-ਕਥਾ ਦੇ ਗਾਇਕ ਭੱਟ-ਮਰਾਸੀ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਲੈਅ ਇਕ ਸੀਮਾ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਗਾਇਕ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਲੋਂ ਬੰਦਾਂ ਦੇ ਬੰਦ ਜੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਟੈਂਪਲ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁੱਢੀ ਦਾਦੀ ਦੀ ਕਲਪਣਾ ਦੀ ਗਰੀਬੀ ਕਥਾ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਟੈਂਪਲ ਲੋਕ-ਕਥਾ ਨੂੰ ਇਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਚਿੱਤਰਣ ਜਾਂ ਕੁਝ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠ ਮਾਤਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਵਿ-ਕਥਾ ਤੇ ਉਧਾਰੇ ਲਏ ਗਏ ਹਨ। ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਅਜਿਹੀ ਧਾਰਣਾ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ (ਉਹ ਵੀ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਗੀਤਾਂ ਬਾਰੇ) ਪਰੰਤੂ ਸਾਡੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕ-ਕਥਾ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠ ਮਾਤਰ ਨਹੀਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਸਵਿੰਨਟਰਨ ਵਲੋਂ ਇਕੱਤਰ ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕਾਵਿ-ਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਟੈਂਪਲ ਦੀ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਵਾਰਤਕ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਮਾਅਰਕੇ ਜਾਂ ਸਨਸਨੀਖੇਜ਼ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ-ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤੋਂ ਤਾ ਹੀ ਇਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਚੰਵਾਰਦਾ ਵੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਸਰਸਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵੀ ਅਵਲ ਆਪਣੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਤਾਂ ਨਵੀਨ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਟੈਂਪਲ ਦੇ ਇਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਝੁਠਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਾਂ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ-ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਲਾਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁੰਦਾ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਾਵਿ-ਕਥਾਵਾਂ 18 ਬਾਵਿਕ-ਅਤਿਕਥਨੀ ਕਾਰਣ ਪਾਤਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗਿਰਦਾ ਵਧੇਰੇ ਆਦਿਕ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਵਿਕ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗੂਣਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਕਾਵਿ-ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਿੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਰੀ ਬਹਿਸ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਦੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ, "Story in prose aroe out of the story in verse."
ਟੈਂਪਲ ਦੇ ਖੇਤਰੀ ਕਾਰਜ ਦੇ ਢੰਗ ਤਰੀਕੇ ਵਧੇਰੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੰਗਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਖੇਤਰੀ ਤਜਰਬੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦੰਤ-ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਗਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਤੱਟ, ਮਰਾਸੀ, ਪੁਜਾਰੀ, ਚੰਡਾਲ ਤੇ ਆਮ ਪੇਂਡੂ-ਪੰਜ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਸ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਦੀ ਭੁੱਖ ਦਾ ਉਹ ਪੂਰਾ ਲਾਭ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਕ ਸਾਹ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਸੁਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਜੇ ਟੇਪ ਰਿਕਾਰਡਰ ਆਦਿ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਨ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਔਖਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਟੈਂਪਲ ਨੇ ਕਈ ਕਥਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਮੁਣਸ਼ੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੱਕੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਮੂਲ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਇਹ ਰਿਕਾਰਡ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੋਮਨ ਵਿਚ ਲਿਪੀਆਂਤਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ਬਦ ਬਣਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਹੋਣ ਦੀ ਪੂਰਨ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਟੈਂਪਲ ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਉਚੇਚਾ ਧਿਆਨ ਦਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਨਸ਼ੀ ਨੁਮਾ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਲੋਕ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਮੂਲ ਲੋਕ-ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ “ਸੋਧ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਨਫਰਤ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਘਟੀ ਹੈ? ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅੰਤਰ-ਮਨ ਵਿਚ ਝਾਤ ਪਾਉਣ ਲਈ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਟੈਂਪਲ ਮੂਲ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਖੁਦ ਖੇਤਰੀ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਟੈਂਪਲ ਦੀ ਇਸ ਅਣਥੱਕ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਲਗਨ ਦੀ ਦਾਦ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਇਸ ਮਿਹਨਤ ਸਦਕਾ ਅਲੋਭ ਲੋਕ-ਕਿਰਤਾਂ ਸੰਤਾਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਟੈਂਪਲ ਦਾ ਖੇਤਰੀ ਕਾਰਜ ਅੱਜ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸੋਮਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇਗੀ।
ਟੈਂਪਲ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਅਧੀਨ ਉਸ ਨੇ ਇਕੱਤਰਿਤ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਨਾਇਕ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਕੇ ਰੂੜੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਪਰ ਦੰਤ ਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਗ ਵੰਡ ਕੀਤੀ ਹੈ। । ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦੰਤ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚੱਕਰਾ ਰਸਾਲੂ ਚੱਕਰ, ਪਾਂਡਵ ਸ਼ੰਕਰ ਪੰਜਾਬੀ ਚੱਕਰ, ਸਖੀਸਰਵਰ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਨਾਇਕ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ। ਆਂਤਰਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਲਈ ਟੈਂਪਲ ਨੇ ਨਾਇਕ ਨੂੰ ਹੀ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਪਰਾਪ ਨੇ ਵੀ ਨਾਇਕ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਮੋਟਿਫ਼ ਮੰਨ ਕੇ ਰੂਸੀ ਪਰੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨਾਇਕ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਭਾਰਤੀ ਦੰਤ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਤਕਨੀਕੀ ਪੱਖ ਪਕੜ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਵਿਰੋਜਤ ਡੂੰਘਾਈ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਆਧਾਰਾਂ ਦਾ ਪੱਖ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਗਾਇਬ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੀ ਫੋਕਲੋਰ ਇਨ ਦੀ ਲੈਜੈਂਡਜ਼ ਆਫ ਦੀ ਪੰਜਾਬ" (ਫੋਕਲੇਰ, 1899) ਨਿਬੰਧ ਫਿਰ ਟੈਂਪਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਦੇ ਤੱਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ਟੇਬਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿਚ ਸਹਾਇਕ ਸਿੱਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਇਥੇ ਉਹ ਟੇਬਲ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਦੇਣਾ ਉਚਿਤ ਸਮਝ ਰਹੇ ਹਾਂ।
1. ਮਾਂ ਦਾ ਰਹੱਸਮਈ ਗਰਭਧਾਰਣ ਤੇ ਨਾਇਕ ਦਾ ਅਸਾਧਾਰਣ ਜਨਮ
(ੳ) ਮਾਂ ਦਾ ਅਸਾਧਾਰਣ (ਗੈਰ ਪ੍ਰਾਕਿਰਤਕ ਗਰਭ ਧਾਰਣ)
2. ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਬਦਲ
3. ਬੱਚੇ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਪੂਰਵ ਨਿਧਾਰਤ ਹੋਈ:
A.ਨਾਇਕ ਦਾ ਬਦਲਾਖੋਰ ਹੋਣਾ
B. ਨਾਇਕ ਨੂੰ ਭੋਰੇ ਵਿਚ ਪਾਉਣਾ
4 ਨਾਇਕ (ਬਾਲ) ਉੱਪਰ ਝੂਠਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲੱਗਣਾ
5. ਭੋਰੇ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਵਸਤਾਂ ਪਹੁੰਚਾਉਣੀਆਂ। ਜਾਂ ਚੇਤਨ ਸਮੇਂ ਹੋਣ ਜਵਾਹਰਾਤ ਰੱਖਣ
6. ਨਾਇਕ ਦੀ ਪਛਾਣ:
(ੳ) ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਨਾਇਕ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ
(ਅ) ਭਵਿੱਖ ਬਾਈ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹੋਣਾ
7. ਸਾਥੀ: ਆਦਮੀ ਤੇ ਪਸ
(ੳ) ਪਸੂ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਅੰਤ ਤੱਕ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਹੋਣਾ
(ਅ) ਨਾਇਕ ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਜਨਮ ਲੈਣਾ
8. ਪੁੱਤਰ: ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਕੀਤੀਆਂ ਰੀਤਾਂ (ਟੂਣੇ ਆਦਿ ਵੀ)
B. ਅਸਾਧਾਰਣ ਨਾਇਕ
1. ਅਮਰ ਹੋਣਾ
(ਅ) ਸੰਤ
(ੲ)ਭੂਤਾਂ
(ਸ) ਰੂਹਾਂ
(ਹ) ਦੇਵਤੇ
(ਕ) ਦੇਵੀਆਂ
(ਖ) ਬੀਰ
(ਗ) ਦਿਉ ਤੇ ਦੈਂਤ
(1) ਭੂਤ ਪ੍ਰੇਤ ਕੱਢਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ
(2) ਦੂਸਰਾ ਰੂਪ: ਬਹੁਰੂਪ ਧਾਰਣਾ
(3) ਕਰਿਸ਼ਮੇ
(ੳ) ਕਰਿਸ਼ਮੇ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ/ ਦੂਸਰੇ ਦੀ ਥਾਂ
ਕਰਿਸ਼ਮਾ ਕਰਨਾ
(ਅ) ਜੀਵਨ ਦਾਨ ਦੇਣਾ
(ੲ) ਅਰੋਗ ਕਰਨਾ:
1. ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ
2.ਦਾਤਾਂ ਦੇਣੀਆਂ
ਓ) ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਦਾਤ
ਅ) ਮੀਹ ਆਦਿ ਵੜਾਉਣਾ
(ਸ) ਲਗਾਤਾਰ ਦਾਤਾਂ ਵੰਡਣਾ ਲਾਲਚ ਕਰਨਾ
(ਹ) ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ ਕਰਿਸ਼ਮਾ ਕਰਨਾ
1. ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਡਰਾਉਣਾ
(ਕ) ਸਟਾਕ ਕਰਿਸ਼ਮੇ
(ਖ) ਕਰਿਸ਼ਮਿਆਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਥਾਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ
(4) ਜਾਦੂ ਬਨਾਮ ਕਰਿਸਮੈ
1.ਪੁਤਲਿਆਂ ਰਾਹੀਂ
3.ਜੀਵਨ ਲੰਬਾਈ
(ੳ) ਜੀਵਨ ਚਿੰਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ
ਅ) ਟੇਟਮ ਬਿਰਫ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ
(5) ਰੋਗ ਨਿਵਾਰਕ ਮੰਤਰ
1.ਸੱਪ ਕੱਟੇ ਲਈ
6) ਅਰਦਾਸ (ੳ) ਅਰਦਾਸ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ
(7) ਉਸਤਤੀ (ੳ) ਗੌਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣ ਲਈ
8) ਅਰਾਧਨਾ
B.ਭੇਂਟ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ
C.ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ
D. ਗੋਤ ਤੇ ਖੁਲ੍ਹ ਦਾ ਵਿਖਾਵਾ
(ੳ) ਲਿਖਿਆ ਦੇ ਕੇ
(ੳ) ਸੰਨਿਆਸ (ਅ) ਪ੍ਰਾਸਚਿਤ
(ੲ) ਜਤ-ਸਤ (ਸ) ਰਿਲ-ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਅਧੀਨਗੀ
1. ਸਹੁੰ ਖਾਈ ਤੇ ਬਚਨ ਦੇਣਾ
(ੳ) ਸਹੁੰ ਖਾਣ ਦੀ ਰੀਤ: ਸਹੁੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ
(ਅ) ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ: ਤਿੰਨ ਬਾਰ ਸਹੁੰ ਖਾਈ
(9) ਭਵਿੱਖ ਬਾਈ
(10) ਰੂਪ ਪਰਿਵਰਤਨ
(ੳ) ਭੇਸ ਬਦਲ
। ਉਪਰਲੀ ਖੱਲ ਬਦਲਣਾ
(11) ਪੁਨਰ ਜਨਮ
A.ਸਤੀ
(12) ਸੰਤ (ਨਾਇਕ) ਵਿਰੋਧੀ
A.ਪੁਜਾਰੀ
C.ਦੇਵੀਆਂ
D.ਰਿਕਸ਼ਾ
E.ਜਾਦੂਗਰਨੀਆ
F.ਦਿਉ ਦੈਂਤ
G. ਸਮੁੰਦਰੀ ਦਿਉ
I. ਸੱਪ
(ੳ) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਕਤੀ ਲੱਛਣ
(ਅ) ਕਰਿਸ਼ਮੇ ਦੀ ਸਕਤੀ
ੲ) ਉਤਪਤੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ
9. ਮਾਨਵੀਕਾਰਨ:
(ੳ) ਮਾਨਵੀਕ੍ਰਿਤ ਪਸ਼ੂ
(1) ਬੋਲਣਾ
(2) ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਆਭਾਰੀ ਹੋਣਾ
(3) ਬਦਲਾਖੋਰ ਹੋਣਾ
1.ਬੋਲਦੀਆਂ ਜਾਦੂਮਈ ਵਸਤਾਂ
(ੳ) ਗੋਲ ਦਾਇਰੇ
(ਅ) ਲਕੀਰਾਂ
(ੲ) ਹਾਰ
(ਸ) ਮਾਲਾ
(ਹ) ਹਥਿਆਰ
(ਕ) ਜਾਦੂਈ ਅੰਕ
(ਖ) ਪਵਿੱਤਰ ਦਵ:
A.ਖੂਨ
B.ਅੰਮ੍ਰਿਤ
C.ਦੁੱਧ
D.ਦਵ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ
(ਗ) ਕਰਿਸ਼ਮੇ ਵਾਲੇ ਵਾਹਨ
A.ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਛਲਾਂਗ
C.ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰ
D. ਪਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤਾਂ
E.ਅਟਾਰੀਆਂ ਦਾ ਉਡਣਾ
(ਘ) ਜਾਦੂਈ ਸੰਗੀਤਜਾਦੂਈ ਸਾਜ਼
A.ਦਾੜ੍ਹੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ
(ਚ) ਅਦਿਖ ਹੋਣਾ
(ਛ) ਜਾਦੂ ਲਈ ਰੀਤ ਆਦਿ
(ਜ) ਪੁਜਾਰੀ
A.ਸੰਪਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ
B.ਜਾਦੂ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਧਾਰਣੀ
10.ਵਿਸ਼ਾ:ਨਾਇਕਾ
(ੳ) ਨਾਇਕਾ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ (ਗੁਣ)
(1) ਨਾਇਕਾ ਦਾ ਸਖੀ ਹੋਈ
(2) ਇਸਤਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸਥਾਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ
(3) ਰੋਕਾਂ (ਟੈਬੂ)
(4) ਲੱਛਣ:
A. ਨਾਜ਼ਕਤਾਂ
B.ਆਕਸ਼ਣ ਸ਼ਕਤੀ
(5) ਪਛਾਣ
(6) ਸਹਿਯੋਗੀ ਨਾਇਕਾਵਾਂ:
(ੳ) ਪਰੀਆਂ
(ੲ) ਓਪਰੀਆਂ ਜਨਾਨੀਆਂ
(7) ਅਪਕਾਰੀ ਨਾਇਕਾਵਾਂ:
(ੳ) ਆਰੋਪ ਲਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ
(ਅ) ਸੌਂਕਣਾਂ
(ੲ) ਫਫੇਕੁਟਣੀਆਂ
(ੳ) ਸਿਆਈਆਂ:
1.ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ
2. ਗੁਣਵਾਨ
3.ਦੌੜ-ਇਸਤਰੀਆਂ
(ਅ) ਸੁਪਤ-ਸੁੰਦਰੀ
1.ਰਖੇਲ ਇਸਤਰੀ
(ਅ) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ
(1) ਸਤ ਸਤ ਵਾਲੀ
(2) ਗੁਣ: (ੳ) ਮਰਦ ਬਨਾਮ ਔਰਤ (ਅ) ਕੰਮ-ਖੇਤਰ ਮਰਦ ਵਾਲਾ
3- ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ
4- ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ
(ੳ) ਪਛਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ
1. ਭਵਿੱਖਬਾਈ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹੋਣਾ
2. ਸਾਹੀ ਤੇ ਗਊ ਸੁਭਾ
3. ਯਾੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ
(ਅ) ਅਸੰਭਵ ਕਾਰਜ
1.ਸਵੰਬਰ ਰਾਹੀਂ
2.ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਪਾਉਣਾ
3.ਜੂਆ ਖੇਡਣਾ
ਉਦੇਸ਼
(1) ਕਿਸਮਤ ਅਜਮਾਉਣੀ
(2) ਆਕਾਸ਼ਵਾਈ
(3)ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ
1.ਕਿਸਮਤ ਦੱਸਈ
2.ਜਨਮ ਪੱਤਰੀ
(4) ਕਿਸਮਤ (Fate)
1. ਪੂਰਵ ਵਿਚਾਰ
A.ਵਿਆਖਿਆ
(6) ਸ਼ਗਨ ਵਿਚਾਰ
A.ਦੈਵੀਕਰਣ ਲਈ
B.ਮੰਤਰ
(7) ਕਿਸਮਤ ਚੱਕਰ
1.ਕਾਰਜ
2. ਸਮਾਂ
(8) ਭੈੜੀ ਕਿਸਮਤ (bad luck)
1.ਬਦਕਿਸਮਤੀ
(misfortune)
2.ਪਾਪ
(ਅ) ਰੀਤ ਦੀ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ
1.ਕੋਹੜ
2.ਕੋਹੜ ਦਾ ਇਲਾਜ
(ੲ) ਲੜਕੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ
(ਹ) ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣਾ
lll.ਰੀਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ਼ਨਾਨ
A. ਗਹਿਰੇ
1.ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ
ੳ.ਹੀਰੇ
ਅ.ਮੋਤੀ
2. ਢੰਗ
(3) ਰੀਤਾਂ (ਸੰਸਕਾਰ)
(ੳ) ਵਿਆਹ
(ਅ) ਗੋਦ ਲੈਣਾ
(ੲ) ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ
(ਸ) ਦੈਵੀਕਰਣ
(ਚ) ਦੀਖਿਆ ਸੰਸਕਾਰ
A .ਕੰਨ ਵਿੰਨ
(ਖ) ਪਰੰਪਰਾਗਤ
1.ਵੰਗਾਰ
2.ਬੇਇਜ਼ਤ ਕਰਨਾ
(4) ਘਰੇਲੂ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ਼
(5) ਵਿਸ਼ਵਾਸ
(ੲ) ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਸੰਬੰਧੀ (ਸ) ਸਰੀਰ ਸੰਬੰਧੀ
(ਹ) ਮੋਹਲੇਧਾਰ ਮੀਂਹ ਸੰਬੰਧੀ ਕ) ਦੇਵਤਿਆਂ ਸੰਬੰਧੀ
(6) ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਉਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਰਸਮੋ ਰਿਵਾਜ਼
(ੳ) ਮੰਦਿਰਾਂ (ਧਾਰਮਿਕ) ਥਾਵਾਂ ਬਾਰੇ
(ਅ) ਸ਼ਰਨ ਸਥਾਨ (ਟਿਕਾਉਂ:) ਦੇਵ ਮੰਦਿਰ
(ੲ) ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੱਦਣਾ
(ਸ) ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕਰਨਾ
(ਹ) ਸ਼ਾਨ ਵਾਲਾ ਛੱਤਰ
1.ਸਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ
(1) ਕਾਵਿਕ ਇਨਸਾਫ਼
(ਅ) ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਖੁਦਕਸ਼ੀ
ਇਸ ਟੇਬਲ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਟੈਂਪਲ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਖਾਕਾ ਤਿਆਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਦੰਤ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਕੇ ਦੂਸਰੇ ਕਥਾ-ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਖਾਕਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿਚ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਟਿੱਪਣੀ ਆਈ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਰੱਖ ਲੈਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਨਾਇਕ ਦੇ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਬੋਲਣ ਨੂੰ ਤੇ ਕਥਾ ਦੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਟੈਂਪਲ ਨੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਸਾਲੂ ਦੀ ਦੰਤ-ਕਥਾ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਰਸਾਲ ਨਾਲ ਸਫ਼ਰ 'ਤੇ ਇਕ ਤਰਖਾਏ ਤੇ ਲੁਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਤ ਤੱਕ ਸਾਥ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਜਾਤੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਬੇਵਫ਼ਾਈ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਗੈਰ-ਮਾਨਵੀ ਹੱਦਾਂ ਵਿਚ ਵਫਾਦਾਰੀ ਤਾਲਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਾਧਾਂ-ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਕਰਿਸ਼ਮਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਟੈਂਪਲ ਨੇ ਬਾਲਕਾਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦੇ ਕਰਨ, ਊਠ ਦੀ ਲੱਤ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ, ਅੰਨੂੰ ਨੂੰ ਸੁਜਾਖਾ ਕਰਨ ਤੇ ਕੋਹੜੀ ਨੂੰ ਰਾਜੀ ਕਰਨ ਆਦਿ ਦੇ ਕਰਿਸ਼ਮੇ ਗਿਣਵਾਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਤੱਥ ਉਭਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਘੋੜੇ ਤੇ ਊਠ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਵੀ ਮਰਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸਰਵ-ਪ੍ਰਵਾਇਤ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਦੇ ਇਕ ਪੜਾਅ ਤੇ ਅਸਾਧ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਕਰਿਸ਼ਮਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਠੀਕ ਕਰਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਸਮਝ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਕਰਿਸ਼ਮਾਂ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਅਣਹੋਣੀ ਨੂੰ ਹੋਈ ਵਿਚ ਬਦਲ ਸਕੇ।
ਜਿਸ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਅਣਹੋਈ ਹੋਈ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਇਹ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਜਾਦੂਗਰਨੀਆਂ ਪਾਸੋਂ ਵੀ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅਸੰਭਵ ਘਟਨਾਵਾਂ ਕਰਵਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਟਾਕੀ ਲਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਮੇਮ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾਨ ਵੀ ਦੇ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਮੰਤਵ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਵਿਖਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਟੈਂਪਲ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹ ਵਧਦਿਆਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦੰਤ-ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪੱਖ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਰੂੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਸਹਿਤ ਵਿਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਰੁਕਵਟਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਚੰਗੇ ਮੌਤ ਦੀ ਚੂੜ੍ਹੀ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਵਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਬੀਲਾ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਜਾਦੂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਅੱਜ ਤੱਕ ਵੀ ਤੁਰਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਕਰਿਸ਼ਮੇਂ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜੇ ਪੁਤਲੇ ਵਿਚ ਜਾਨ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਨਾਇਕ ਵੀ ਜੀਅ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਚੀਚੀ ਉਂਗਲੀ ਦੇ ਖੂਨ ਵਿਚ ਜਾਦੂਮਈ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਤਲਵਾਰ ਨੂੰ ਜੰਗ ਲੱਗਣਾ ਨਾਇਕ ਦੇ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਣ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਹੈ। ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ ਜਾਂ ਫੁੱਲ ਦਾ ਮੁਰਝਾਉਣਾ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਲੀਲ੍ਹਾ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਰਸਾਲੂ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿਚ ਫਸਾਲ ਇਕ ਬੂਟਾ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇਹ ਬੂਟਾ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਕੋਕਲਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਏਗਾ। ਟੈਂਪਲ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਇਕ ਰਸਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ 'ਤੇ ਕੋਈ ਬੂਟਾ ਲਾਉਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਰਸਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹ ਵਾਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
- ਟੈਂਪਲ ਮੁਤਾਬਿਕ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਲੋਕ ਕਥਾ ਦਾ ਇਹ ਗੁਣ ਹੈ ਕਿ ਪਰਚ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਭਾਰਤੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਉਣ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਦੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਤਰੀਕੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਢੰਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਟੈਂਪਲ ਨੇ ਜਾਦੂਈ ਵਾਰਨ ਰੂਪ ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਤੇ ਭੇਸ ਬਦਲਾਉਣ ਉੱਪਰ ਸਾਡਾ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਦੰਤ-ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਹਾਰ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ। ਹਾਰ ਉਪਰੰਤ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਅਮਾਨਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਇਕ ਇਥੇ ਕੋਈ ਰਹਿਮ ੜੁ ਕਰਦਾ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਗਡਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜਿਊਂਦੇ ਨੂੰ ਜਗ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਹਨੇਰੀ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਕੇ ਸੱਪ ਅਤੇ ਨੂੰਹ ਛੱਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੇਵਫਾ ਔਰਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ (ਦੁਸ਼ਮਣ) ਦਾ ਮਾਸ ਰਿੰਨ੍ਹਕੇ ਖਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਟੋਟੇ ਕਰਕੇ ਕਾਵਾਂ-ਕੁੱਤਿਆਂ ਅੱਗੇ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੀ ਇਹ ਬਰਬਰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਨਹੀਂ?
ਭਾਰਤੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੰਤ-ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੱਸਮਈ ਅੰਗ ਬਾਰੇ ਟੈਂਪਲ ਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਬੜੀ ਓਪਰੀ ਜਿਹੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਿਆਂ ਨਾ ਤਾਂ ਜਾਦੂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪੁਰਾਇਕ ਆਧਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅੰਕ ਸ਼ਗਨ ਦਾ ਸਬ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੂਸਰਾ ਨਹਿਰ ਗਿਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਉੱਪਰ ਵਿਚਾਰ ਹੋਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਟੈਂਪਲ ਨੇ ਨਹੀਂ ਛੋਹਿਆ।
ਉਪਰਲੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਟੈਂਪਲ ਦੇ ਦੰਤ ਕਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਕੀਤੇ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਦੀਆਂ ਸੰਭਵਾਨਾਵਾਂ ਤੇ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਜਦ ਕਿ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਸੰਬੰਧੀ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਟੈਂਪਲ ਦੀਆਂ ਸੰਭਵਾਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹ ਤੋਰ ਕੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਲੀਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲਈ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਰਾਜ ਸੱਤਾ ਦੇ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਅਜਿਹੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ ਜਾਂ ਸਕਦੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਲੋਕਧਾਰਾ ਬਾਰੇ ਵੀ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਹਨ. ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਟੈਂਪਲ ਇਕ ਥਾਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜ ਸੱਤਾ ਦੇ ਅਭਿਮਾਨੀ ਲੋਕ ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੌਧਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਚੋਣ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਉਚੇਰੇ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕਧਾਰਾ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਦੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਟੈਂਪਲ ਭਾਵੇਂ ਆਪ ਰਾਜਸੱਤਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਦੀ ਉੱਚਤਾ ਸਿੱਧ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ. ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਕਥਨ ਵਿਚ ਸੱਚ ਤਾਂ ਹੈ ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਲੇਖਕ
ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ
ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1969 ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨਕ ਐਕਟ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੀਤੀ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਰਕਾਰੀ, ਅਰਧ ਸਰਕਾਰੀ, ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣਾ, ਪਾਠਕਮ ਅਤੇ ਦਸਵੀਂ ਅਤੇ ਬਾਰਵੀਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਚਾਲਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੋਰਡ ਅਧਿਆਪਕਾ ਦੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ, ਵਜੀਫਾ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾ ਦੀ ਛਪਾਈ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਐਸ. ਏ. ਐਸ. ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਬੋਰਡ ਦੇ ਖੇਤਰੀ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕ ਵਿਕਰੀ ਡੀਪੂ ਹਰੇਕ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਲੋੜੀਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੁਹਾਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫੀਸ, ਦਾਖਲਾ ਫਾਰਮ ਜਮਾਂ ਕਰਵਾਉਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖੀ ਚੇਅਰਮੈਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
http://www.pseb.ac.in/
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖਿਆ ਅਦਾਰੇ
ਕ੍ਰਿਤੀ ਫੌਜਦਾਰ
ਕ੍ਰਿਤੀ ਫੌਜਦਾਰ ਦਾ ਬਚਪਨ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਿੰਡ ਵੈਸ਼ਾਲੀ ਵਿੱਚ ਬੀਤਿਆ ਜੋ ਕਿ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਦੀ ਕਰਮ ਭੂਮੀ ਹੈ। ਪੰਜਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੋ ਸਕੂਲਾਂ ਤੋਂ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਇਵੇਟ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਰ ਵਧੀਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਾਇਵੇਟ ਸਕੂਲ ਨੂੰ ਕਿਤੋਂ ਵੀ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪੰਜਵੀਂ ਤੋਂ ਬਾਦ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਮਾਸੀ ਕੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। ਅੱਜਕਲ ਉਹ ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਸਨ ਵਿਖੇ ਮੌਜੂਦ ਇਸਰੋ ਵਿੱਚ 2013 ਤੋਂ ਬਤੌਰ ਕੰਮਪਿਊਟਰ ਵਿਗਿਆਨੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਸਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਮਾਸਟਰ ਕੰਟਰੋਲ ਸਹੂਲਤ (MCF) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਤੇ ਭੂ-ਸਥਿਤ ਉਪਗ੍ਰਿਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ- ਇਨਸੈਟ (INSATs), ਜੀਸੈਟ (GSATs) ਅਤੇ ਆਈਆਰਐਨਐਸਐਸ (IRNSSs) ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਭੂ-ਸਥਿਤ ਉਪਗ੍ਰਿਹ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ 36000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਪਰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਪਗ੍ਰਿਹ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਸਮਕਾਲੀ ਚਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਲਈ ਸਥਿਰ ਜਾਪਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਹੀ ਸਥਿਰਤਾ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਕਾਰਣ ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਲਈ ਬੜੇ ਬਹੁਮੁੱਲੇ ਸਾਬਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੰਗਲ ਪਰਿਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਮਾਸਟਰ ਕੰਟਰੋਲ ਸਹੂਲਤ ਟੀਮ ਨੇ ਇਹ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਸੀ ਕਿ ਉਪਗ੍ਰਿਹ ਤੰਦਰੁਸਤ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਨ ਦੇ ਗ੍ਰੁਤਵਆਕਰਸ਼ਣ ਦਾ ਕੋਈ ਮਾੜਾ ਅਸਰ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਸਰੋ (ISRO) ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾਵਾਂ
ਬੱਦਲ ਫੱਟਣਾ
ਬੱਦਲ ਫੱਟਣਾ (ਹੋਰ ਨਾਮ: ਮੇਘਸਫੋਟ, ਮੋਹਲੇਧਾਰ ਮੀਂਹ) ਮੀਂਹ ਦਾ ਇੱਕ ਚਰਮ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕਦੇ ਕਦੇ ਗਰਜ ਦੇ ਨਾਲ ਗੜੇ ਵੀ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬੱਦਲ ਫੱਟਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਿਰਫ ਕੁੱਝ ਮਿੰਟ ਤੱਕ ਮੋਹਲੇਧਾਰ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇੰਨਾ ਪਾਣੀ ਵਰ੍ਹਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹ ਵਰਗੀ ਹਾਲਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੱਦਲ ਫਟਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਅਮੂਮਨ ਧਰਤੀ ਤੋਂ 15 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੇ ਘਟਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵਰਖਾ ਲੱਗਪਗ 100 ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਹੀ ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ 2 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵਰਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਭਾਰੀ ਤਬਾਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਗਰਮ ਹਵਾ ਨਾਲ ਟਕਰਾਨਾ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗਰਮ ਹਵਾ ਦਾ ਝੋਂਕਾ ਅਜਿਹੇ ਬਾਦਲ ਨਾਲ ਟਕਰਾਂਦਾ ਹੈ ਤਦ ਵੀ ਉਸਦੇ ਫਟਣ ਦੀ ਸੰਦੇਹ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਖਸਤੇ ਝੀਲ
ਖਸਟੇ ਝੀਲ ਇੱਕ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਝੀਲ ਹੈ ਜੋ ਪੋਖਰਾ ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਸ਼ਹਿਰ, ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਖਰਨੇ ਫਾਂਟ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਝੀਲ ਲੇਖਨਾਥ ਵਾਰਡ ਨੰਬਰ 3, 4 ਅਤੇ 6 ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਖੋਜ ਕੇਂਦਰ ਬਣਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ।
ਭੂਗੋਲ
ਖਸਟੇ ਝੀਲ 24.8030 ਹੈਕਟੇਅਰ (61.290 ਏਕੜ) ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਖੇਤਰ 13.7370 ha ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਯੈਲੋ ਬਿਟਰਨ, ਇੱਕ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਝੀਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇਖੀ ਗਈ ਹੈ।
ਜੀਵ
ਇਸ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬਰਡ ਵੈਟਲੈਂਡ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਖੇਤਰ ਝੀਲ 'ਤੇ ਪੰਛੀ ਦੇਖਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ। ਸਾਈਬੇਰੀਅਨ, ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨੀ ਪੰਛੀ ਠੰਡ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੰਡਕੀ ਸੂਬੇ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ
ਚੌਬੱਟਾਖਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ
ਚੌਬਟੱਾਖਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ 70 ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਗੜਵਾਲ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿੱਤ ਇਹ ਹਲਕਾ ਜਨਰਲ ਹੈ। 2012 ਵਿੱਚ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 86,551 ਵੋਟਰ ਸਨ।
ਵਿਧਾਇਕ
2012 ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ ਸਿੰਘ ਇਸ ਹਲਕੇ ਦੇ ਵਿਧਾਇਕ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ।
!ਸਾਲ !colspan="2" align="center"|ਪਾਰਟੀ !align="center" | ਵਿਧਾਇਕ !ਰਜਿਸਟਰਡ ਵੋਟਰ !ਵੋਟਰ % !ਜੇਤੂ ਦਾ ਵੋਟ ਅੰਤਰ !ਸਰੋਤ
ਸਿਲਿਸਲੇਵਾਰ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ
ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਦਾ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੌਰਾ 2019
ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਨੇ 2019 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਟੈਸਟ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਟੀ -20 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ (ਟੀ 20 ਆਈ) ਮੈਚ ਖੇਡਣ ਲਈ ਅਗਸਤ ਅਤੇ ਸਤੰਬਰ 2019 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਟੈਸਟ ਲੜੀ ਪਹਿਲੀ 2019–21 ਆਈਸੀਸੀ ਵਰਲਡ ਟੈਸਟ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਦੌਰੇ ਲਈ ਤਰੀਕਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜੁਲਾਈ 2019 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਟੀ-20ਆਈ ਮੈਚ ਕੋਲੰਬੋ ਵਿਖੇ ਆਰ. ਪ੍ਰੇਮਦਾਸਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣੇ ਤੈਅ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਪਰ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੈਂਡੀ ਵਿਖੇ ਪੱਲੇਕੇਲੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਿੱਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਨੇ ਟੈਸਟ ਲੜੀ ਲਈ ਆਪਣੀ 22 ਮੈਂਬਰੀ ਟੀਮ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਇਸਨੂੰ 15 ਮੈਂਬਰੀ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2019 ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਕਟ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2019-20 ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ
ਕਮਾਲ ਅਮਰੋਹੀ
ਸਯਦ ਆਮਿਰ ਹੈਦਰ ਕਮਾਲ ਨਕਵੀ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਸਿਧ ਨਾਮ ਕਮਾਲ ਅਮਰੋਹੀ (ਜਾਂ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਅਮਰੋਹਵੀ) (17 ਜਨਵਰੀ 1918 - 11 ਫਰਵਰੀ 1993) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਪਟਕਥਾ-ਲੇਖਕ, ਅਤੇ ਡਾਇਲਾਗ ਲੇਖਕ ਸੀ। ਉਹ (ਸ਼ੀਆ ਮੁਸਲਮਾਨ) ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀਕਵੀ ਸਨ। ਉਹ ਮਹਲ (1949), ਪਾਕੀਜ਼ਾ (1972) ਅਤੇ ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ (1983) ਵਰਗੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1953 ਵਿੱਚ ਕਮਾਲ ਪਿਕਚਰਜ (ਮਹਲ ਫ਼ਿਲਮਜ) ਅਤੇ 1958 ਵਿੱਚ ਬੰਬੇ ਵਿੱਚ ਕਮਾਲਸਤਾਨ ਸਟੂਡੀਓ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ
ਨੰਗਬੀਜੀ ਬੂਟਾ
ਨੰਗਬੀਜੀ ਬੂਟੇ ਜਾਂ ਜਿਮਨੋਸਪਰਮ ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬੂਟਿਆਂ ਦਾ ਗਰੁੱਪ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਬੀਜ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਨਪਣ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਛੋਟੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਜਾਂ ਸ਼ੰਕੂਆਂ ਵਿੱਚ ਨੰਗੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਾਲਤ ਫੁੱਲਦਾਰ ਬੂਟਿਆਂ ਤੋਂ ਉਲਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫੁੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਅਕਸਰ ਫਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿ ਕੇ ਪਣਪਦੇ ਹਨ। ਨੰਗਬੀਜੀ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਿਸਾਲ ਕੋਣਧਾਰੀ ਰੁੱਖ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਚੀੜ, ਤਾਲਿਸਪਤਰ(ਯੂ), ਪ੍ਰਸਰਲ(ਸਪ੍ਰੂਸ), ਸਨੋਬਰ(ਫਰ) ਅਤੇ ਦਿਉਦਾਰ(ਸੀਡਰ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਟੇਰਿਡੋਰਪਰਮੇਲੀਜ ਜਾਂ ਸਾਇਕਾਡੋਫਿਲਿਕੇਲੀ
ਇਸ ਗਣ ਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਣਵਾਲੇ ਬੂਟੇ ਭੂਵੈਗਿਆਨਿਕ ਕਾਲ ਦੇ ਕਾਰਬਨੀ (Carboniforous) ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਲਗਭਗ ੨੫ ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਵਲੋਂ ਵੀ ਪੂਰਵ ਦੇ ਜਮਾਣ ਵਿੱਚ, ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਗਣ ਦੇ ਬੂਟੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਫਰਨ ਸੱਮਝੇ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਦੀ ਖੋਜ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟੈਰਿਡੋਸਪਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲਗਾ। ਪੁਰਾਜੀਵ ਕਲਪ ਦੇ ਟੇਰਿਡੋਸਪਰਮ ਤਿੰਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਗਏ ਹਨ-
ਬੇਨੀਟਿਟੇਲੀਜ ਜਾਂ ਸਾਇਕਾਡਿਆਇਡੇਲੀਜ (Bennettitales or Cycadeoidales)ਗਣ
ਇਸਨ੍ਹੂੰ ਦੋ ਕੁਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:
ਬਿਲਿਅਮਸੋਨਿਏਸਿਈ ਕੁਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਮਝਿਆ ਹੋਇਆ ਪੌਧਾ ਵਿਲਿਅਮਸੋਨਿਆ ਸੀਵਾਰਡਿਆਨਾ (Williamsonia sewardiana) ਦਾ ਰੂਪਕਰਣ (reconstruction) ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਵ. ਬੀਰਬਲ ਸਾਹਿਨੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਤਣ ਨੂੰ ਬਕਲੈਂਡਿਆ ਇੰਡਿਕਾ (Bucklandia indica) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਲੋਂ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਨਿਕਲਦੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਨਨ ਹੇਤੁ ਅੰਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਮੁੱਖ ਤਣ ਅਤੇ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਡੀ ਪੱਤੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨੂੰ ਟਾਇਲੋਫਿਲਮ ਕਟਚੇਨਸੀ (Tilophyllum cutchense) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਫੁਲ ਵੀ ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਲਿਅਮਸੋਨਿਆ ਸਕਾਟਿਕਾ (Williamsonia scotica) ਅਤੇ ਵਿਲਿਅਮ ਸਪੇਕਟੇਬਿਲਿਸ (W . spectabilis), ਵਿਲਿਅਮ ਸੈਂਟੇਲੇਂਸਿਸ (W . santalensis) ਇਤਆਦਿ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਵਿਲਿਅਮਸੋਨਿਏਲਾ (Williamsoniella) ਨਾਮਕ ਬੂਟੇ ਦਾ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਇਕਾਡਿਆਇਡੇਸੀ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਸਾਇਕਾਡਿਆਇਡਿਆ (Cycadeoidea), ਜਿਨੂੰ ਬੇਨੀਟਿਟਸ (Bennettitus) ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਰੋੜਾਂ ਸਾਲ ਪੂਰਵ ਪਾਏ ਜਾਣਵਾਲੇ ਇਸ ਬੂਟੇ ਦਾ ਫਾਸਿਲ ਸਜਾਵਟ ਲਈ ਕਮਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਤਣ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਨੱਕਾਸ਼ੀਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰਜਨਨਹੇਤੁ ਅੰਗ ਵਿਵਿਧ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਿਹਾ. ਵੀਲੈਂਡੀ (C . wielandi), ਜਿਹਾ. ਇਨਜੇਂਸ (C . ingens), ਜਿਹਾ. ਡਕੋਟੇਨਸਿਸ (C dacotensis), ਇਤਆਦਿ ਮੁੱਖ ਸਪੋਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਸਨ। ਇਸ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਧਰਂ ਸਿੰਡਿਟੋਕੀਲਿਕ (syndetocheilic) ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਥ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਵ੍ਰਤਬੀਜ ਦੇ ਹੋਰ ਬੂਟੀਆਂ ਵਲੋਂ ਭਿੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਵ੍ਰਤਬੀਜ ਦੇ ਬੂਟੀਆਂ ਵਲੋਂ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗਣ ਦੇ ਵੀ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਲੱਖਾਂ ਸਾਲ ਪੂਰਵ ਹੀ ਲੁਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹੈ। ਇਹ ਲਗਭਗ ੨੦ ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪੂਰਵ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ (ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ)
ਸਿਆਸੀ ਜੀਵਨ
1960 ਵਿੱਚ ਆਪਨੂੰ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਪਿੰਡ ਦਾ ਸਰਪੰਚ ਚੁਣ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਆਪ ਨੂੰ ਸਿਆਸਤ ਦੀ ਚੇਟਕ ਸਰਪੰਚ ਤੋਂ ਹੀ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ। ਫਿਰ 1960ਵਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਹੀ ਉਹ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ, ਦੋਰਾਹਾ ਬਲਾਕ ਸੰਮਤੀ (ਕਮੇਟੀ) ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ। ਲੁਧਿਆਣਾ ਚ ਸੈਂਟਰਲ ਸਹਿਕਾਰੀ ਬੈਕ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 1969 ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦ ਉਮੀਦਵਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਚੋਣ ਲੜੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿਧਾਇਕ ਬਣੇ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਰਜਾਤੰਤਰਿਕ ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਆਪਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਜਾਤੰਤਰਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਅਥਾਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਿਕ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਜ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਹੀ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਰਫਤਾਰ ਨੂੰ ਤੇਜ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਕਾਸ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦੇ ਸਰਪੰਚ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਆਪਣਾ ਸਿਆਸੀ ਸਫਰ ਸਰਪੰਚੀ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ,ਬਲਾਕ ਸੰਮਤੀ,ਜਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ,ਸਹਿਕਾਰੀ ਬੈਂਕ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਕਰਕੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਸੀ ਕਿ ਪਰਜਾਤੰਤਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੌੜੀ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।
ਇਸੇ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣਦਿਆਂ ਹੀ ਲੋਕਤੰਤਰਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਸਹਿਕਾਰੀ ਸਭਾਵਾਂ,ਪੰਚਾਂ-ਸਰਪੰਚਾਂ,ਬਲਾਕ ਸੰਮਤੀਆਂ ਅਤੇ ਜਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਕਰਵਾਈਆਂ। ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਿਹਾਇਤ ਹੀ ਨਾਜ਼ਕ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਫਸਰਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜ ਭਾਗ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਰਹੀ ਸੀ ,ਉਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਖੁਸੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਰਾਜ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਕਰਾਉਣੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਡਰ ਕੱਢਣਾ ਬੜਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਬੜੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰ ਰਹੇ ਸਨ ,ਉਹ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾ,ਲਾਲਫੀਤਾਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਗੁਪਤਚਰ ਏਜੰਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲੂੰਬੜਚਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਭਲੀਭਾਂਤ ਜਾਣੂੰ ਸਨ, ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮੇਲ ਮਿਲਾਪ ਵਧਾਉਣ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੇ ਪੀ ਐੱਸ ਗਿੱਲ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰਿਆ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਵੀ ਲਾਪਤਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਜੋ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਪੱਧਰ ਤੇ ਦਿੱਤੀ। ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਇਕੱਲੇ ਤਰਨਤਾਰਨ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚੋਂ 25 ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੱਖ ਲਾਪਤਾ ਸੀ ਜੋ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ। ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੁਲਸ ਮੁਖੀ ਕੇਪੀਐੱਸ ਗਿੱਲ ਦੀ ਜੋੜੀ ਤੇ ਇਸ ਦੋਸ਼ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲਗਦਾ ਰਹੇਗਾ ਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਘਾਣ ਹੋਇਆ। ਇਕ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਪੁਲਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬੇਹਿਸਾਬਾ ਪੁਲੀਸ ਤਸ਼ੱਦਦ ਹੋਇਆ। ਜਿਸਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖੁਦ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਗੁਆਉਣੀ ਪਈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਖੜਗਪੁਰ
ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਖੜਗਪੁਰ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Indian Institute of Technology Kharagpur; ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ: ਆਈ.ਆਈ.ਟੀ. ਖੜਗਪੁਰ) ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ 1951 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਆਈ.ਆਈ.ਟੀ. ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। 2019 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਐਮੀਨੈਂਸ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ, ਸੰਸਥਾ ਦੀਆਂ ਅਕਾਦਮਿਕ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਕਾਨੂੰਨ, ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ, ਮਨੁੱਖਤਾ, ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਭਿੰਨ ਹਨ। ਆਈਆਈਟੀ ਖੜਗਪੁਰ ਦਾ ਕੈਂਪਸ 8.5 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (2,100 ਏਕੜ) ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 22,000 ਵਸਨੀਕ ਹਨ। ਆਈ.ਆਈ.ਟੀ. ਖੜਗਪੁਰ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਗੈਰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੇਜੀਪੀਅਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦਰਜਾਬੰਦੀ
ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ, ਆਈ.ਆਈ.ਟੀ. ਖੜਗਪੁਰ ਨੂੰ 2020 ਦੀਆਂ ਕਿਊ ਐੱਸ ਵਰਲਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਰੈਂਕਿੰਗਜ਼ ਵਿੱਚ 281, ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ 53 ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਕਸ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ 23 ਵਾਂ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 2020 ਦੀਆਂ ਟਾਈਮਜ਼ ਹਾਇਰ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਵਰਲਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਰੈਂਕਿੰਗਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ 401–500 ਵਾਂ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਭਰ ਰਹੀ ਇਕਨਾਮਿਕਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਰੈਂਕਿੰਗਜ਼ ਵਿੱਚ 55 ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ 76ਵਾਂ ਦਰਜਾ ਮਿਲਿਆ।
ਨਿਵਾਸ ਦੇ ਹਾਲ
ਆਈ.ਆਈ.ਟੀ. ਖੜਗਪੁਰ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਖੋਜ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਫੈਕਲਟੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਟਾਫ ਨੂੰ ਕੈਂਪਸ ਵਿਖੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਈਆਈਟੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਹੋਸਟਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੋਸਟਲ ਦੇ ਕਮਰੇ ਇੰਟਰਨੈਟ ਲਈ ਤਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਲਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਚਾਰਜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਜ਼ੁਰਗ ਹਾਲਾਂ ਵਿਚਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਮਰੇ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਕਾਫ਼ੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ, ਦੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਸੀਟਰ ਵਾਲਾ ਕਮਰਾ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਹਾਲ ਦੇ ਨਵੇਂ ਕਮਰੇ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਹਾਲ ਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹਾਲਾਂ ਦੇ ਨਵੇਂ ਬਲਾਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਆਈ.ਆਈ.ਟੀ. ਖੜਗਪੁਰ ਦੇ ਹਾਲ ਹਨ:
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਦਿਅਕ ਅਦਾਰੇ
ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ
ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ (ਹਿੰਦੀ: लाला लाजपत राय, 28 ਜਨਵਰੀ 1865 - 17 ਨਵੰਬਰ 1928) ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਕੇਸਰੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੈਂਕ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਬੀਮਾ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਗਰਮ ਦਲ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇਤਾਵਾਂ ਲਾਲ-ਬਾਲ-ਪਾਲ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਸੰਨ 1928 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸਾਈਮਨ ਕਮੀਸ਼ਨ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਪ੍ਰ੍ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਹੋਏ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰ 17 ਨਵੰਬਰ 1928 ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
ਜੀਵਨ
ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੋਗਾ ਜਿਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਢੁੱਡੀਕੇ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਅਗਰਵਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ ਜਗਰਾਉਂ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁੱਝ ਸਮੇਂ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਰੋਹਤਕ ਅਤੇ ਹਿਸਾਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਗਰਮ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇਤਾ ਸੀ। ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਬਿਪਿਨ ਚੰਦਰ ਪਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਲਾਲ-ਬਾਲ-ਪਾਲ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚਾ ਦੇਸ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਸਵਾਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅ ਬਣਾਇਆ। ਲਾਲਾ ਹੰਸਰਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਦਇਆਨੰਦ ਐਂਗਲੋ-ਵੈਦਿਕ ਵਿਦਿਆਲਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ-ਕੱਲ ਡੀਏਵੀ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਾਲਾਜੀ ਨੇ ਅਨੇਕ ਥਾਂਵਾਂ ਉੱਤੇ ਅਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਿਰ ਲਗਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਕੀਤੀ। 30 ਅਕਤੂਬਰ 1928 ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸਾਈਮਨ ਕਮੀਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹੋਏ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ: "ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਪਈ ਇਕ-ਇਕ ਲਾਠੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕਫ਼ਨ ਦਾ ਕਿੱਲ ਬਣੇਗੀ।" ਲਾਲਾਜੀ ਦੇ ਬਲੀਦਾਨ ਦੇ 20 ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। 17 ਨਵੰਬਰ 1928 ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਚੋਟਾਂ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।
ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਸਮਾਰਕ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ
left|thumb|ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦਾ ਬੁੱਤ, ਬੱਸ ਸਟੈਂਡ, [[ਜਗਰਾਉਂ]] 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਿਮਲਾ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1959 ਵਿੱਚ, ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਟਰੱਸਟ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਜਨਮ ਸਮਾਰੋਹ ਦੀ ਪੂਰਵ ਸੰਧਿਆ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਉਪਕਾਰੀ (ਆਰਪੀ ਗੁਪਤਾ ਅਤੇ ਬੀਐਮ ਗਰੋਵਰ ਸਮੇਤ) ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਏ, ਜੋ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਕਾਮਰਸ ਅਤੇ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਕਾਲਜ। ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ, ਮੇਰਠ ਦਾ ਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 1998 ਵਿੱਚ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ, ਮੋਗਾ ਦਾ ਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। 2010 ਵਿੱਚ, ਹਰਿਆਣਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹਿਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਵੈਟਰਨਰੀ ਐਂਡ ਐਨੀਮਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
ਹਿਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲਾਜਪਤ ਨਗਰ ਅਤੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਾਲਾ ਚੌਕ; ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਲਾਜਪਤ ਨਗਰ ਅਤੇ ਲਾਜਪਤ ਨਗਰ ਕੇਂਦਰੀ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਲਾਜਪਤ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪਾਰਕ, ​​ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ, ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਮਾਰਕੀਟ; ਖੜਗਪੁਰ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ (IIT) ਵਿਖੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਹਾਲ ਆਫ਼ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸ; ਕਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਹਸਪਤਾਲ; ਉਸ ਦੇ ਜੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਜਗਰਾਓਂ ਵਿੱਚ ਬੱਸ ਟਰਮੀਨਸ, ਕਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਮ ਉਸ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ 'ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਾਲਾ ਬੱਸ ਟਰਮੀਨਲ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨਗਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਕਈ ਸੜਕਾਂ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1865 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ
ਨਗਰ ਪਾਲਿਕਾ
right|thumb|ਪੋਂਸ ਸਿਟੀ ਹਾਲ, ਪੋਂਸ, ਪੋਰਟੋ ਰੀਕੋ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਬੈਰੀਓਸ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸੀਟ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਮਿਉਂਸਪੈਲਟੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। right|thumb|ਸਲੋਵੇਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਇੱਕ ਮਿਊਂਸਪੈਲਟੀ ਜਾਂ ਨਗਰ ਪਾਲਿਕਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਹ ਅਧੀਨ ਹੈ।
ਮਿਉਂਸਪੈਲਿਟੀ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮਤਲਬ ਕਿਸੇ ਮਿਉਂਸਪੈਲਿਟੀ ਦੀ ਗਵਰਨਿੰਗ ਬਾਡੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਇੱਕ ਆਮ-ਉਦੇਸ਼ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਉਪ-ਵਿਭਾਗ ਹੈ, ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼-ਉਦੇਸ਼ ਵਾਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਉਲਟ।
ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਅਤੇ ਲਾਤੀਨੀ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦ ਮਿਉਨਸੀਪੈਲਿਟੀ ਲਾਤੀਨੀ ਸੋਸ਼ਲ ਕੰਟਰੈਕਟ ਮਿਊਨਿਸਿਪੀਅਮ (ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਡਿਊਟੀ ਧਾਰਕ"), ਉਹਨਾਂ ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੋਮਨ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਖੁਦ ਦੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੇ ਬਦਲੇ ਰੋਮ ਨੂੰ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਕੀਤੀ (ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਮਨ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ) ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਥਾਨਕ ਸਰਕਾਰਾਂ (ਇੱਕ ਸੀਮਤ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ) ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ।
ਇੱਕ ਮਿਉਂਸਪੈਲਟੀ ਕੋਈ ਵੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸੰਪੱਤੀ ਰਾਜ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੋਨਾਕੋ ਦੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪੈਲਿਟੀ, ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੈਸਟ ਹੈਮਪਟਨ ਡੁਨਸ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਤੱਕ।
ਦਰਕੁਆ ਬੰਗਲਾ
ਆਬਾਦੀ
ਸਨ 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਕੁਆ ਬੰਗਲਾ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 422 ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 222 ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ 200 ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਜਨਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 180 ਅਤੇ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 0 ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਸਿਆਲਾਂ ਦੇ ਦਿਨ
ਸਿਆਲਾਂ ਦੇ ਦਿਨ (冬の日 Fuyu no hi; Winter Days) 2003 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਜਾਪਾਨੀ ਐਨੀਮੇ ਫਿਲਮ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਕਿਹਾਚੀਰੋ ਕਾਵਾਮੋਤੋ ਹਨ। ਇਹ 17ਵੀਂ-ਸਦੀ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਪਾਨੀ ਕਵੀ ਮਾਤਸੂਓ ਬਾਸ਼ੋ ਦੇ ਇੱਕ ਇਸੇ ਨਾਮ ਦੇ ਰੇਂਕੂ (ਮਿਲ ਕੇ ਲਿਖੀਆਂ ਜੁੜੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ) ਸੰਗ੍ਰਹਿ (1684) ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ।
ਫਿਲਮ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦੌਰਾਨ ਸਰੋਤ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਸਹਿਭਾਗੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ - ਸਾਰੇ 36 ਪਦਿਆਂ ਦੇ ਵਿਜ਼ੁਅਲਸ 35 ਵੱਖੋ ਵੱਖ ਐਨੀਮੇਟਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਕਈ ਜਪਾਨੀ ਐਨੀਮੇਟਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਕਵਾਮੋਟੋ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚੋਂ ਐਨੀਮੇਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਮ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ। ਹਰੇਕ ਐਨੀਮੇਟਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਦੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਘੱਟੋ ਘੱਟ 30 ਸਕਿੰਟ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇੱਕ ਮਿੰਟ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਦਰ ਹਨ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਯੂਰੀ ਨੀਸ਼ਟੀਨ ਦੇ ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਿੰਟ ਲੰਬੇ ਹਨ)।
36-ਪਦਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪਦ ਬਾਸ਼ੋ ਦਾ ਹੋੱਕੂ:
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਾਪਾਨੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ
ਸਿਮਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ
ਸਿਮਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ (ਜਨਮ 20 ਮਈ 1945) ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ।  ਉਹ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ।
ਪਿਛੋਕੜ
ਸਿਮਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 1945 ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਮਲਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ, ਲੈਫ ਕਰਨਲ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਾਨ, ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਆਗੂ ਸੀ ਅਤੇ 1967 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਸਪੀਕਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਗੀਤਿੰਦਰ ਕੌਰ ਮਾਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ। ਮਾਨ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਕੈਪਟਨ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਪ੍ਰਨੀਤ ਕੌਰ ਭੈਣਾਂ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1945
2016 ਸਮਰ ਓਲੰਪਿਕ ਦੇ ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਮੁਕਾਬਲੇ
2016 ਸਮਰ ਓਲੰਪਿਕ ਦੇ ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਮੁਕਾਬਲੇ ਰਿਓ ਡੀ ਜਨੇਰੋ ਵਿੱਚ 11 ਅਗਸਤ 2016 ਤੋਂ 20 ਅਗਸਤ 2016 ਤੱਕ ਰਿਓਸੈਂਟਰੋ ਦੇ ਚੌਥੇ ਪੈਵਿਲੀਅਨ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 172 ਅਥਲੀਟਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ (ਈਵੈਂਟ) ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਸੀ- ਪੁਰਸ਼ ਸਿੰਗਲਜ਼ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਮਹਿਲਾ ਸਿੰਗਲਜ਼ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਪੁਰਸ਼ ਡਬਲਜ਼ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਮਹਿਲਾ ਡਬਲਜ਼ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਤੇ ਮਿਕਸ ਡਬਲਜ਼ ਮੁਕਾਬਲੇ।
2012 ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਇੱਕ ਮਾਮਲੇ ਕਾਰਨ 2016 ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹਲਕੇ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਦੌਰਾਨ 8,400 ਚਿੜੀਆਂ (ਸ਼ਟਲਕਾਕ) ਵਰਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।
ਪੱਤਲ (ਭਾਂਡਾ)
ਪੱਤਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਪਤ੍ਰਸਥਾਲੀ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕਈ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜੰਝ ਨੂੰ ਜਿਹਨਾਂ ਸ੍ਰੋਤਾਂ (ਬ੍ਰਿਖ ਬੂਟਿਆਂ ਦੇ ਪੱਤੇ) ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪੱਤਲ ਆਖਦੇ ਸਨ।
ਇਕਾਂਗੀ
ਇਕਾਂਗੀ ਇੱਕ ਅੰਕ ਵਾਲੇ ਨਾਟਕ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਕਾਂਗੀ ਤੇ ਨਾਟਕ 'ਚ ਕਾਫ਼ੀ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਇਕਾਂਗੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਟਕ ਨਾ ਇਕਾਂਗੀ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਕਾਂਗੀ ਨਾਟਕ ਦਾ ਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ 'ਵਨ ਐਕਟ ਪਲੇ'(One Act Play) ਸ਼ਬਦ ਲਈ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ 'ਇਕਾਂਕੀ' ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਕਾਂਗੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਇਕਾਂਗੀ 20ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਮਹਾਂ ਯੁੱਧ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਅਤਿਅੰਤ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਹੋਈ। ਡਾ. ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ,'ਸ਼ਰਧਾ ਰਾਮ ਫਿਲੌਰੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਿਤੋਂ ਵੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਨੂੰ ਵਰਤ ਕੇ ਈਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰ ਨੰਦਾ ਲਈ 50 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰਸਤਾ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਰਿਵਾਜ ਪਿਛਲੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਿਆ। ਜੋ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨਾਟਕ ਰੂਪ 'ਚ ਅੱਗੇ ਆਇਆ। ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਨਾਟ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇਕਾਂਗੀ ਦੇ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਰੂਪ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਅਰੰਭਕ ਰੂਪ
ਪੱਛਮ ਦੇ ਨਾਟਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਇਕਾਂਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਰੰਭਕ ਅਤੇ ਅਵਿਕਸਤ ਪਰ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਰੂਪ ਇੰਟਰਲਿਊਡ ਹੈ। 15ਵੀਂ ਅਤੇ 16ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸਦਾਚਾਰ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮੋਰੈਲਿਟੀ ਨਾਟਕਾਂ ਦੇ ਕੋਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਕੇਵੇਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹਾਸਪੂਰਣ ਅੰਸ਼ ਵੀ ਜੋੜ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਰਟੇਨ ਰੇਜ਼ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਕਾਂਗੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਦੇਰ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਖਾਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਰੰਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਰ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਧਾਰਨ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਔਖਿਆਈ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਰੰਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਿਕਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਧਾਰਨ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਦੋਪਾਤਰੀ ਹਾਸਪੂਰਣ ਸੰਵਾਦ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦ ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਹੀ ਕਰਟੇਨ ਰੇਜ਼ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਥਾਨਕ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਅਤੇ ਨਾਟਕੀ ਦਵੰਦ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਰਟੇਨ ਰੇਜ਼ਰ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਯਥਾਰਥ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸੁਗਠਿਤ ਕਥਾਨਕ ਅਤੇ ਨਾਟਕੀ ਦਵੰਦ ਵਾਲੇ ਛੋਟੇ ਡਰਾਮੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਅਗਲਾ ਕਦਮ ਆਧੁਨਿਕ ਇਕਾਂਗੀ ਸੀ।
ਇਕਾਂਗੀ ਦੀ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਤਾ
ਇਕਾਂਗੀ ਇੰਨਾ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਹੋ ਚਲਿਆ ਕਿ ਵੱਡੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਰੰਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉਥੋਂ ਕੱਢਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਪਯੋਗੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪੱਛਮ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਗੈਰਪੇਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਰੰਗ ਮੰਚੀ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਿਆ। ਲੰਦਨ, ਪੈਰਿਸ, ਬਰਲਿਨ, ਡਬਲਿਨ, ਸ਼ਿਕਾਗੋ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਆਦਿ ਨੇ ਇਸ ਨਵੇਂ ਢੰਗ ਦੇ ਡਰਾਮੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਰੰਗ ਮੰਚ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਇਕਾਂਗੀ ਡਰਾਮਾ ਨੂੰ ਪੱਛਮ ਦੇ ਅਨੇਕ ਮਹਾਨ‌ ਜਾਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਬਲ ਮਿਲਿਆ। ਅਜਿਹੇ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਦੇ ਚੈਖਵ, ਮੈਕਸਿਮ ਗੋਰਕੀ ਅਤੇ ਏਕਰੀਨੋਵ, ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਜਿਰਾਉਦੋ, ਸਾਰਤਰ ਅਤੇ ਏਨਾਇਲ, ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਟਾਲਰ ਅਤੇ ਬਰਤੋਲਤ ਬਰੈਖਤ, ਇਟਲੀ ਦੇ ਪਿਰੈਂਦੇਲੋ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ, ਆਇਰਲੈਂਡ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਆਸਕਰ ਵਾਇਲਡ, ਗਾਲਜਵਰਦੀ, ਜੇ. ਐਮ. ਵੈਰੀ, ਲਾਰਡ ਡਨਸੈਨੀ, ਸਿੰਜ, ਸ਼ੀਆਂ ਓ ਕੇਸੀ, ਯੂਜੀਨ ਓ’ਨੀਲ, ਨੋਏਲ ਕਾਵਰਡ, ਟੀ. ਐੱਸ. ਇਲਿਅਟ, ਕਰਿਸਟੋਫਰ ਫਰਾਈ, ਗਰੈਹਮ ਗਰੀਨ, ਮਿਲਰ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਮ ਉਲੇਖਣੀ ਹਨ। ਰੰਗ ਮੰਚੀ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਸਮਿੱਲਤ ਅਤੇ ਅਜਿੱਤ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਸਾਹਸ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਆਧੁਨਿਕ ਇਕਾਂਗੀ ਮੂਲੋਂ ਨਵੀਂ, ਆਜ਼ਾਦ ਅਤੇ ਸੁਸਪਸ਼ਟ ਵਿਧਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿਧ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਇਕਾਂਗੀ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਰਚਨਾ ਵਿਧਾਨ
ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਹੀ ਵੱਡੇ ਨਾਟਕਾਂ ਅਤੇ ਇਕਾਂਗੀਆਂ ਦਾ ਆਕਾਰਗਤ ਅੰਤਰ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਵੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕਾਂਗੀ ਡਰਾਮੇ ਸਾਧਾਰਣ ਤੌਰ 'ਤੇ 20 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 30 ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਤਿੰਨ, ਚਾਰ ਜਾਂ ਪੰਜ ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਘੰਟੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਲੇਕਿਨ ਵੱਡੇ ਨਾਟਕਾਂ ਅਤੇ ਇਕਾਂਗੀਆਂ ਦਾ ਆਧਾਰਭੂਤ ਅੰਤਰ ਆਕਾਰਾਤਮਕ ਨਾ ਹੋਕੇ ਸੰਰਚਨਾਤਮਕ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜ ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਕਥਾਨਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਥਾਨਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਾਂ ਕਈ ਉਪ ਕਥਾਨਕ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਉਪ ਕਥਾਨਕ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ ਜਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਕਾਲ ਅਤੇ ਘਟਨਾਕਰਮ ਵਿੱਚ ਅਨਵਰਤ ਤਬਦੀਲੀ ਸੁਭਾਵਕ ਸੀ। ਲੇਕਿਨ ਇਕਾਂਗੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਇਕਾਂਗੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨਾਟਕੀ ਘਟਨਾ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਹਾਲਤ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਉਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਲਕਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਕਾਂਗੀ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ, ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਘਟਨਾ ਦੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਜਿਹਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਗੀਤ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕਾਂਗੀ ਦੀ ਕਲਾ ਸੰਘਣੇਪਣ ਜਾਂ ਇਕਾਗਰਤਾ ਅਤੇ ਸਰਫੇ ਦੀ ਕਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕਾਂਗੀ ਦੇ ਕਥਾਨਕ ਦਾ ਪਰਿਪੇਖ ਅਤਿਅੰਤ ਸੰਕੋਚੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਹੀ ਮੁੱਖ ਘਟਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਹੀ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਕਲਾਈਮੈਕਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੰਬੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੰਵਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਡਰਾਮੇ ਅਤੇ ਇਕਾਂਗੀ ਦਾ ਗੁਣਾਤਮਕ ਭੇਦ ਇਸ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡੇ ਡਰਾਮੇ ਦੇ ਕਲੇਵਰ ਨੂੰ ਕੱਟ ਛਾਂਟ ਕੇ ਇਕਾਂਗੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕਾਂਗੀ ਦੇ ਕਲੇਵਰ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਤਾਣ ਕੇ ਵੱਡੇ ਡਰਾਮਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਟਯ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਡੇ ਡਰਾਮੇ ਦੇ ਕਥਾਨਕ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਸਥਿਤੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਪੱਛਮ ਦੇ ਨਾਟ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦੀਆਂ ਜੁਲਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੈ: ਸ਼ੁਰੂ, ਪਾਤਰਾਂ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਟਕਰਾਉ ਜਾਂ ਦਵੰਦ ਨਾਲ ਕਥਾਨਕ ਦਾ ਕਲਾਈਮੈਕਸ ਦੇ ਵੱਲ ਵਧਣਾ, ਕਲਾਈਮੈਕਸ, ਅਵਰੋਹ ਅਤੇ ਅੰਤ। ਪੱਛਮ ਦੇ ਨਾਟਕ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਦਵੰਦ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਾਕਈ ਡਰਾਮਾ ਦਵੰਦ ਦੀ ਕਲਾ ਹੈ ; ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਪਾਤਰਾਂ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਕਰਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵੱਡੇ ਡਰਾਮੇ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਉਦਘਾਟਿਤ ਕਰ ਕਥਾਨਕ ਨੂੰ ਸਿਖ਼ਰ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕਾਂਗੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਲਾਈਮੈਕਸ ਦੀ ਧੁਰੀ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਦਵੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਡਰਾਮੇ ਦੇ ਕਥਾਨਕ ਵਿੱਚ ਦਵੰਦਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਾਫ਼ੀ ਮੱਧਮ ਹੋਵੇ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਰੰਗ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਂ ਉਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਹੀ ਪੂਰਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵੱਡੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਦਵੰਦ ਨੂੰ ਕਲਾਈਮੈਕਸ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਕਸਰ ਇਹੀ ਕਲਾਈਮੈਕਸ ਇਕਾਂਗੀ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਚਿਤਰਣ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਰਚਨਾਵਿਧਾਨ ਦੀ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਆਧੁਨਿਕ ਇਕਾਂਗੀ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਨਾਟ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਭਿੰਨ‌ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਇਕਾਂਗੀ ਵਿੱਚ ਭੇਦ
ਅਕਸਰ ਅਭਿਨੈ ਲਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂਤਰ ਤੋਂ ਇਹ ਭੁਲੇਖਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕਾਂਗੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਅਭਿਨੈ ਰੂਪ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਰਚਨਾਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਘਣਤਾ ਅਤੇ ਸੰਜਮ ਦੀ ਆਧਾਰਭੂਤ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਇਕਾਂਗੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਲਪਗਤ ਭੇਦ ਹੈ। ਰੰਗ ਮੰਚ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਕਾਂਗੀ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਅਤੇ ਕਥੋਪਕਥਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਇਕਾਂਗੀ ਪਾਤਰਚਿਤਰਣ, ਕਥਾਨਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦਵੰਦ, ਮਾਹੌਲ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕਾਂਗੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ। ਲੇਕਿਨ ਅਭਿਨੈ ਦੀ ਇੱਕ ਮੁਦਰਾ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਲੰਬੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੋਵੇ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਰੰਗ ਮੰਚ ਇਕਾਂਗੀ ਦੀ ਸੀਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੋਨੋਂ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਨੇਕ ਸਫਲ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਅਸਫਲ ਇਕਾਂਗੀਕਾਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਰੋਚਕ ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਇਕਾਂਗੀ ਸਮਝਣਾ ਭਰਮ ਮਾਤਰ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਯਥਾਰਥ, ਘਟਨਾ ਜਾਂ ਕਥਾਨਕ, ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਦਵੰਦ ਆਦਿ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਸੰਵਾਦ ਕੇਵਲ ਸੰਵਾਦ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਇਕਾਂਗੀ ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।
ਪੰਜਾਬੀ ਇਕਾਂਗੀ ਦਾ ਇਤਹਾਸ
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ 'ਚ ਇਕਾਂਗੀ ਦਾ ਅਰੰਭ ਈਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰ ਨੰਦਾ ਤੋਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ 1913 ਈ: ਸੁਹਾਗ ਇਕਾਂਗੀ ਲਿਖ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਈਸਵਰ ਚੰਦਰ ਨੰਦਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ, ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ, ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ, ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ, ਪਰਿਤੋਸ਼ ਗਾਰਗੀ, ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇਠੀ, ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਔਲਖ, ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਜਸੂਸਾ, ਪਾਲੀ ਭੁਪਿੰਦਰ, ਮਨਜੀਤਪਾਲ ਕੌਰ ਆਦਿ ਇਕਾਂਗੀ-ਰਚਨਾ ਕਾਰ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ
ਨਗਰ ਨਿਗਮ
ਇੱਕ ਮਿਊਂਸੀਪਲ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਜਾਂ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਗਵਰਨਿੰਗ ਬਾਡੀ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਕਾਉਂਟੀਆਂ, ਕਸਬਿਆਂ, ਟਾਊਨਸ਼ਿਪਾਂ, ਚਾਰਟਰ ਟਾਊਨਸ਼ਿਪਾਂ, ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਬੋਰੋ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ (ਪਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ)। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਵਾਲੀਆਂ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ
ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਰਨਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਵਲਟੋਹਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਰਨਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਲਾਕ ਵਲਟੋਹਾ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਧਤੂਰਾ
ਧਤੂਰਾ ਇੱਕ ਜਹਿਰੀਲਾ ਬੂਟਾ ਹੈ। ਇਹ ਲਗਭਗ 1 ਮੀਟਰ ਤੱਕ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੁੱਖ ਕਾਲ਼ਾ ਅਤੇ ਸਫੇਦ ਦੋ ਰੰਗ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਦਾ ਫੁਲ ਨੀਲੀਆਂ ਚਿੱਤਰੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਲੋਕ ਧਤੂਰੇ ਦੇ ਫਲ, ਫੁਲ ਅਤੇ ਪੱਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਉੱਤੇ ਚੜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਆਚਾਰੀਆ ਚਰਕ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਕਨਕ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਨੇ ਉਨਮੱਤ ਨਾਮ ਨਾਮ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਯੁਰਵੇਦ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਰੋਗ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪਸ਼ੂਆ ਦੀਆਂ ਕਈ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਿਚ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ
ਫੋਟੋ ਗੈਲਰੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਔਸ਼ਧੀ ਪੌਦੇ
ਐਸ. ਆਰ. ਰੰਗਾਨਾਥਨ
'''ਐਸ. ਆਰ. ਰੰਗਾਨਾਥਨ''' ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਜਗਤ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਰੰਗਾਨਾਥਨ ਨੇਕੋਲਨ ਵਰਗੀਕਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਕਲਾਸਿਫਾਇਡ ਕੈਟਾਲੋਗ ਕੋਰਡ ਬਣਾਈਆ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਪਰਸਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ। ਐਸ. ਆਰ. ਰੰਗਾਨਾਥਨ ਪੰਜ ਮੂਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵੀ ਬਣਾਈਆ।