cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ਕਵਿ ਦੇ ਲੱਛਣ ਤੇ ਸਰੂਪ
ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਰਗੀਕਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਣੀ ਸਰੂਪ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਵਰਗ ਸਨ। ਇੱਕ ਸੀ 'ਕਾਵਿ' ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ'। ਇਥੇ ਕਾਵਿ ਤੋਂ ਮੁਰਾਦ (ਭਾਵ) ਸਮੁੱਚਾ ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕ, ਕਵਿਤਾ ਸਭ ਕੁੱਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ। ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਕੌਸ਼ਿਕ ਅਰਥ ਤਾਂ ਆਦੇਸ਼, ਆਗਿਆ, ਅਸੂਲ, ਨਿਯਮਾਵਲੀ ਆਦਿ ਹਨ ਪਰ ਇਹਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਰਥ ਵੀ ਹੈ, 'ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਉਹ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।' ਸਰਬ ਪ੍ਰਥਮ ਵੈਦਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਤਾਂ ਰੱਚੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਪਰ ਉਹ ਲੌਕਿਕ ਕਵਿਤਾ ਨਾ ਬਣ ਸਕੀ। ਲੌਕਿਕ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਵੰਨਗੀ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਤੇ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪਹਿਲੇ ਮਹਾਂ ਕਾਵਿ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗ੍ਰੀਸ-ਵਾਸੀ ਹੋਮਰ ਦੇ ਮਹਾ ਕਾਵਿ 'ਇਲੀਅਡ' ਤੇ 'ਓਡੀਸੀ' ਸਨ। ਮਹਾਭਾਰਤ-ਰਾਮਾਇਣ ਚੋਥੀ ਸਦੀ ਪੂਰਬ-ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਗਏ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। "ਨਾਟਯਸ਼ਾਸਤਰ" ਪਹਿਲੀ ਅਲੋਚਨਾ ਪੁਸਤਕ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਨਾਟਕੀ ਅਲੋਚਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਬਾਰੇ ਭਾਵੇਂ ਕਾਫੀ ਨਿਰੂਪਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਥੋੜਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਇੱਕ ਤੱਥ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਅਲੋਚਨਾ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਟਕ, ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਵਾਰਤਕ ਲਈ ਇੱਕੋ ਸਾਂਝਾ ਸ਼ਬਦ ਕਾਵਿ (ਕਾਵ) ਹੀ ਸੀ। ਨਾਟਕ ਕਲਾ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਵਿ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਅਗੇ ਜਾ ਕੇ ਕਾਵਿ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੱਸਣ ਸਮੇਂ ਨਾਟਕੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼-ਕਾਵਿ (ਅਰਥਾਤ ਵੇਖਣਯੋਗ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ) ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਬਾਕੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਵ -ਕਾਵਿ (ਅਰਥਾਤ ਸੁਨਣ ਯੋਗ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ) ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਰਤੀ ਅਲੋਚਕਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ 'ਕਾਵਯ' ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਮੁਰਾਦ ਕੇਵਲ ਛੰਦ-ਬੰਧ ਰਚਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਗੱਦ ਤੇ ਪਦ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭੇਦ ਉਤਭੇਦ ਸਮਾਏ ਹੋਏ ਹਨ।
ਕਵੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਉਂਤਪਤੀ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ 'ਕਵੀ'ਸ਼ਬਦ ਦੀਆਂ ਦੋ ਵਿਉਂਤਪਤੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿੳਂਤਪਤੀ 'ਕਵ' ਧਾਤੁ ਤੋਂ ਮੰਨੀ ਜਾਵੇ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਸਰਬੱਗ ਹੋਣਾ, ਤਾਂ ਕਵੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਵਰਣਨ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਜਾਂ ਸਭ ਕੁੱਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ। ਮੰਮਟ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਉ਼ਂਤਪਤੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਅਲੌਕਿਕ ਵਰਣਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਕਵੀ ਕਰਮ ਨੂੰ 'ਕਾਵਿ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੇ 'ਕੁ' ਧਾਤੂ ਤੋਂ 'ਕਵੀ' ਦੀ ਵਿਉਂਤਪਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਏ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸ਼ਬਦ ਕਰਨਾ, ਤਾਂ 'ਕਵੀ' ਤੋਂ ਭਾਵ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜ਼ੋ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣਾ ਭਾਵ ਜਾਂ ਅਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕਾਵਿ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਲੋੜ
ਗ੍ਰੰਥ ਕਾਰ ਪੰਡਿਤ ਜਗਨਨਾਥ ਕਾਵਿ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਲੋੜ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।ਜੱਸ, ਅਲੌਕਿਕ ਅਨੰਦ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਰਾਜਾ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਆਦਿ ਜਿਸ ਕਾਵਿ ਦੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਸ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਮੁੱਢਲਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਕਵੀ ਅਤੇ ਸੁਹਿਰਦ (ਕਾਵਿ ਦਾ ਸੁਆਦ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ )ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਪਰਮ ਅਵਸ਼ੱਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਵਿ ਗੁਣ,ਕਾਵਿ ਦੋਸ਼,ਅਲੰਕਾਰ,ਰਸ ਆਦਿ ਦਾ ਸਹੀ ਗਿਆਨ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਦੀ।ਇਸ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਨੀ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ,ਤਾਂ ਜੋ ਪਾਠਕ ਕਾਵਿ ਅਨੰਦ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਮਾਲੂਮ ਕਰ ਸਕਣ।
ਕਾਵਿ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ
ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਲਗਭਗ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕਾਵਿ ਦਾ ਲਕਸ਼ਣ(ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ) ਪ੍ਰਸਤੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਜਤਨ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਣ ਸੰਬੰਧੀ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵਿਦਮਾਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤੱਤ ਦਾ ਸਾਰਿਆ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਪਰਿਪੂਰਣ, ਸਟੀਕ(ਸ਼ਪਸ਼ਟ) ਤੇ ਅ-ਵਿਆਪਤੀ ਅਤੇ ਅਤੀ-ਵਿਆਪਤੀ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਲੱਛਣ (ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ) ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਸਭ ਥਾਂਈ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਨਾ ਘਟਨਾ 'ਅਵਿਆਪਤੀ' ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲੀ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ ਉਸੇ ਭਾਂਤ ਘੱਟ ਜਾਣਾ 'ਅਤਿ-ਵਿਆਪਤੀ' ਹੈ। ਅਰਥਾਤ ਹਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ।
(ਨੋਟ: ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ - ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ- ਅਵਿਆਪਤੀ,ਅਤਿ -ਵਿਆਪਤੀ ਅਤੇ ਅਸੰਭਵ।)
ਉਕਤ ਦੋਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾ ਤੋਂ ਲਕਸ਼ਣ ਪ੍ਰਸਤੂਤ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਕਾਵਿਤੱਵ ਕਿਸ 'ਚ ਹੈ। ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਧਿਆਨ 'ਚ ਰੱਖ ਕੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮੀਖਿਆਕਾਰ ਕਾਵਿ ਲਕਸ਼ਣ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।
ਆਚਾਰੀਆ ਨੇ ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਗਹੁ ਨਾਲ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਸਾਫ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੀ-ਕੀ ਆਧਾਰ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਹੀ ਆਧਾਰ ਹਨ-ਕਲਾ ਤੇ ਵਸਤੂ। ਕਲਾ ਤੋਂ ਸਾਡੀ ਮੁਰਾਦ ਕਾਵਿ ਦਾ ਬਹਾਰਲਾ ਰੂਪ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਰੱਚਨਾ-ਸ਼ਿਲਪ, ਇਹ ਕਾਵਿ ਦੀ ਦੇਹ (ਸ਼ਰੀਰ) ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਵਸਤੂ ਹੈ ਭਾਂਡੇ ਲਈ ਵਸਤੂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸੋ ਵਸਤੂ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਚਰਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸਦਾ ਪਾਠਕ -ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਵਿ ਅਨੁਭਵ ਹੀ ਵਸਤੂ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ।
ਭਰਤ ਮੁਨੀ ਅਨੁਸਾਰ
ਨਾਟਯ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ ਦਾ ਰਚਿਅਤਾ ਭਰਤ ਮੁਨੀ ਹੀ ਇੱਕ ਅਹਿਜਾ ਪਹਿਲਾ ਕਵਿ ਅਲੋਚਕ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਕਾਵਿ ਦੇ ਗੁਣ-ਵਰਣਨ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਕਾਵਿ ਦੇ ਲੱਛਣ ਉਲੀਕੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਵਿ ਦੀ ਬੱਝਵੀਂ, ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਹੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਪਰਤੂੰ ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਕਾਵਿ ਦੇ ਚਰਿਤਰ ਉੱਤੇ ਕਾਫੀ ਚਾਨਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ 'ਨਾਟਯਸ਼ਾਸ਼ਤਰ' ਵਿੱਚ ਲਿੱਖਦਾ ਹੈ-
“ਉਹ ਕਾਵਿ (ਨਾਟਕ ਸਮੇਤ) ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਮਲ ਤੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਸ਼ਬਦ ਹੋਣ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਰਥ ਗੂੜੇ ਨਾ ਹੋਣ, ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿਹੜਾ ਸੋਖੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਲੀਲਾਂ ਹੋਣ (ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਨ੍ਰਿਤ ਹੋਵੇ) ਜਿੱਥੇ ਕਾਵਿ ਰਸ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹੋਣ, ਸੰਧੀਆਂ (ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ) ਹੋਣ, ਅਹਿਜਾ ਕਾਵਿ (ਤੇ ਨਾਟਕ) ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”
ਇਸ ਲਛਣ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਾਵਿ (ਨਾਟਕ) ਦੇ ਸਰੂਪ-ਚਿਤਰਣ ਸਬੰਧੀ ਸੱਤ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ ਹਨ-
1. ਕੋਮਲ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ (ਅਰਥਾਤ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਖਦਾਈ)
2. ਗੂੜੇ ਤੇ ਗੁੱਝੇ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਬਰੀ
3. ਸਾਰਿਆ ਲਈ ਆਸਾਨ ਅਰਥਾਤ ਸਮਝ ਆਉਣ ਦੇ ਯੋਗ
4. ਜੁਗਤੀਆ ਦਾ ਦਲੀਲਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਅਰਥਾਤ ਊਲ ਜਲੂਲ ਨਾ ਹੋਵੇ
5. ਨ੍ਰਿਤ ਲਈ ਜਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ (ਅਰਥਾਤ ਲੈ-ਬੱਧ, ਬਾਵਜ਼ਨ)
6. ਅਲੋਕਿਕ ਕਾਵਿ-ਰਸ ਦਾ ਧਾਰਨੀ
7. ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਿਕ ਮਰਿਆਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਟਕ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਤੋਰ ਤੇ ਸੰਧੀਆਂ (ਕਥਾ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੇ ਢੰਗ) ਵਾਲਾ
ਭਰਤ ਮੁਨੀ ਨੇ ਚਾਹੇ ਨਾਟਯ ਦੇ ਅੰਗਾਂ-ਪ੍ਰਤਿਅੰਗਾਂ-ਉਪਾਂਗਾਂ ਅਤੇ ਨਾਟਯ ਨਾਲ ਜੂੜੀਆਂ ਅਨੇਕ ਕਲਾਂਵਾ ਦਾ ਸੂਖਮ ਵਿਚੇਚਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਦੇ ਸਰੂਪ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਆਚਾਰੀਆ ਭਾਮਹ ਅਨੁਸਾਰ
(ਸ਼ਬਦਾਰਥੌ ਸਹਿਤੌ ਕਾਵਯੰ- ਕਾਵਯਾਲੰਕਾਰ 1/16)
ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਪੂਰਨ ਹੈ, ਕਿਉ਼ਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਘੇਰਾ ਇਤਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਵਿ-ਹੀਣ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਇਸ ਕਥਨ ਤੋਂ ਨਾ ਇਹ ਭਾਵ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਅਰਥ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਵੇ ਅਥਵਾ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਅਰਥ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵਰਣਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਕਾਵਿ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ ਭਾਮਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਵਿ ਦੇ ਲਕ੍ਸ਼ਣ 'ਚ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਤੋਂ ਭਰਪੂਰ ਕਾਵਿ-ਸਰੀਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਤਤਕਾਲ ਬਾਅਦ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ (ਸਹਿਭਾਵ) ਬਾਰੇ ਚੁੱਪੀ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਈ ਹੈ।
ਆਚਾਰੀਆ ਢੰਡੀ ਅਨੁਸਾਰ
ਆਚਾਰੀਆ ਢੰਡੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ ਕਾਵਯਦਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਟ (ਇੱਛਿਤ) ਅਰਥ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਸ਼ਬਦਾਵਾਲੀ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦਾ ਸਰੀਰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।
(ਸ਼ਰੀਰੰ ਤਾਵਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਰਥਵਯਵਚਛਿੰਨਾ ਪਦਾਵਲੀ — ਕਾਵਯਦਰਸ਼ 1/10)
ਭਾਵ ਕਿ ਸੁੰਦਰ ਜਾਂ ਚਮਤਕਾਰੀ ਅਰਥ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਪਦਾਵਲੀ ਦਾ ਨਾਂ ਕਾਵਿ-ਸਰੀਰ ਹੈ। ਦੰਡੀ ਨੇ ਇਸ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੂਰਬਲੇ ਆਚਾਰਯ ਭਾਮਹ ਤੋਂ ਉਲਟ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਕੇਵਲ ਸ਼ਬਦਾ ਨੂੰ ਹੀ ਕਾਵਿ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਗਨੀਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਕਾਫੀ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਚਾਰੀਆ ਵਾਮਨ ਅਨੁਸਾਰ
ਕਾਵਯਲੰਕਾਰ ਸੂਤ੍ਰਵ੍ਰਿਤਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਰਚਯਤਾ ਆਚਾਰਿਆ ਵਾਮਨ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਕਾਵਿ ਦਾ ਲੱਛਣ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਪਰਤੂੰ ਉਸਦੀਆਂ ਇਹ ਪੰਕਤੀਆਂ ਕਾਵਿ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਸੰਬੰਧੀ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਂੳਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ 'ਕਾਵਿ ਅਲੰਕਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਾਨਣ-ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੁਹਜ ਦਾ ਨਾਂ ਅਲੰਕਾਰ ਹੈ, ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੁਹਜ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ  ਤਿਆਗ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਹਿਣ ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਕੋਰੇ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ।'
(ਕਾਵਯਸ਼ਬਦੋਹਯੰ ਗੁਣਾਲੰਕਾਰਸੰਸਕਿਤਯ: ਸ਼ਬਦਾਰਥਯੋਰਵਰਤਤੇ -ਕਾਵਿਯਲੰਕਾਰ ਸੂਤ੍ਰਵ੍ਰਿਤੀ- 1/1/2)
ਇਸ ਪ੍ਰਭਿਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਿਫਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਸ਼ਬਦ ਅਰਥ ਦੇ ਸੰਜੋਗ ਜਾਂ ਸਹਿਤ ਭਾਵ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਸਗੋਂ ਕਾਵਿ ਵਿਚਲੇ ਦੋਸ਼ਾ ਦੇ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਕਾਵਿਕ ਗੁਣਾ ਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੱਤਾ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਵਾਮਨ ਨੇ ਕਾਵਿ-ਪੂਰਖ ਦੀ ਆਤਮਾ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਿਆ ਫੇਰ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ ਰੀਤੀ ਹੈ। ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਚਮਤਕਾਰ ਸਹਤਿ ਪਦ-ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਰੀਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਆਚਾਰੀਆ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਅਨੁਸਾਰ
ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਨੇ ਸਾਹਿਤਯ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਲਿੱਖਿਆ ਹੈ-
(ਕਾਵਯਮਯ ਸ਼ਬਦਾਰਥੌ ਸ਼ਰੀਰੰ, ਰਮਾਦਿਸ਼ਚਾਤਮਾ
ਗੁਣਾਂ: ਸ਼ੌਰਯਾਦਿਵਤ੍, ਦਸ਼ਾ: ਕਾਣਤਵਾਦਿਵਤ
ਰੀਤਯੋਰਵਯਵਸੰਸਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸ਼ਵਤ੍
ਅਰਥਾਤ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਕਾਵਿ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਹਨ, ਰਸ ਆਦਿ ਆਤਮਾ ਹੈ, (ਮਾਧੁਰਯ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਿ ਆਦਿ) ਗੁਣ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਵਾਂਗ ਹਨ, (ਕਾਵਿ) ਦੋਸ਼ ਕਾਣੇਪਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹਨ, (ਵੈਦਰਭੀ ਆਦਿ) ਰੀਤਿਆਂ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਸਥਿਤੀ ਵਾਂਗ ਹਨ ਅਤੇ (ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ, ਉਪਮਾ ਆਦਿ) ਅਲੰਕਾਰ ਕੰਗਣਾ, ਵਾਲੀਆਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹਨ।
ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਮੱਤਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਕੇ ਰਸਾਤਮਕ ਵਾਕਯ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਕਿਹਾ,
ਗੁਈਯਾਂਗ
ਗੁਈਯਾਂਗ (ਸਰਲ ਕੀਤੀ ਚੀਨੀ: 贵阳, ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਚੀਨੀ: 貴陽) ਚੀਨ ਦੀ ਗੁਈਜ਼ਹੋਊ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। ਗੁਈਯਾਂਗ, ਯੁੰਗੁਈ ਪਠਾਰ ਦੇ ਪੂਰਬ ਤੇ, ਮਧ ਗੁਈਜ਼ਹੋਊ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਵੂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਸਹਿ-ਦਰਿਆ, ਨਾਨਮਿੰਗ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋ ਉਚਾਈ ੧,੦੦੦ ਮੀਟਰ। ਇਸਦਾ ਖੇਤਰ ੮,੦੩੪ ਵਰਗ ਕਿ: ਮੀ:। ਇਹ ਚੀਨ (ਪੀਪਲਜ਼ ਰਿਪਬਲਿਕ ਔਫ਼ ਚਾਈਨਾ) ਵਿਚਲਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ|
ਕਵਿ ਦੇ ਲੱਛਣ ਤੇ ਸਰੂਪ
ਆਚਾਰੀਆ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਅਨੁਸਾਰ
(ਵਾਕਯੰ ਰਸਾਤਮਕੰ ਕਾਵਯੰ- ਸਾਹਿਤਯ ਦਰਪਣ, ਪ੍ਰਥਮ ਪਰਿਛੇਦ)
ਗੁਈਯਾਂਗ
ਇਤਿਹਾਸ
ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਯੁਆਂਗ ਕੁਲ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ੧੨੮੩ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਂ ਸੀ ਸ਼ੂਨਯੂਆਨ (順元), ਭਾਵ ਯੂਆਨ ਦਾ ਵਫ਼ਾਦਾਰ (ਮੋਂਗੋਲ ਰਾਜਾ)।
ਕਵਿ ਦੇ ਲੱਛਣ ਤੇ ਸਰੂਪ
ਆਚਾਰੀਆ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਅਨੁਸਾਰ
ਇਸ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਸ, ਰਸ-ਆਭਾਸ, ਭਾਂਵ ਅਤੇ ਭਾਵ-ਆਭਾਸ ਸਭ ਸਮੇਟੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਗੁਈਯਾਂਗ
ਇਤਿਹਾਸ
ਅਸਲ ਚ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਚ ਗੈਰ-ਚੀਨੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਸੂਈ ਘਰਾਣੇ (੫੮੧-੬੧੮) ਦੀ ਇਥੇ ਫੁਰਮਾਨਦੇਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਤੰਗ ਘਰਾਣੇ (੬੧੮-੯੦੭) ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਸੀ। ਇਥੇ, ਜਦਕਿ, ਪਹਿਲਾਂ ਫੌਜੀ ਚੋੰਕੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਯੂਆਨ (ਮੋਂਗੋਲ) ਦੇ ੧੨੭੯ ਦੇ ਹੱਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੱਤਾ ਤੇ ਕਾਬਿਜ਼ ਹੋਣ ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫੌਜ ਦੇ "ਦਮਨ ਦਫਤਰ" ਦਾ ਪਦ ਬਣਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਉਸੀ ਸਮੇਂ ਚੀਨੀ ਵੀ ਇਥੇ ਆਏ। ਮਿੰਗ (੧੩੬੮-੧੬੪੪) ਅਤੇ ਕਿੰਗ (੧੬੪੪-੧੯੧੧) ਘਰਾਨੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੋਰਾਨ, ਕਸਬਾ ਦਮਨ ਦਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਪਦ ਬਣ ਗਿਆ, ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ "ਗੁਇਆਂਗ" ਪ੍ਰਸਿਧ ਹੋਇਆ।
ਕਵਿ ਦੇ ਲੱਛਣ ਤੇ ਸਰੂਪ
ਪੰਡਿਤਰਾਜ ਜਗਨਨਾਥ ਅਨੁਸਾਰ
ਪੰਡਿਤਰਾਜ ਜਗਨਨਾਥ ਨੇ ਰਸ ਗੰਗਾਧਰ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਦੇ ਲੱਛਣ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਰਸਣੀਕ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਕਾਵਿ ਹੈ।
ਗੁਈਯਾਂਗ
ਇਤਿਹਾਸ
ਸਾਈਨੋ-ਜਾਪਾਨੀ ਜੰਗ (੧੯੩੭-੪੫), ਗੁਇਆਂਗ ਸਿਰਫ ਘਟ ਤਰਕੀ ਵਾਲੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ।
ਕਵਿ ਦੇ ਲੱਛਣ ਤੇ ਸਰੂਪ
ਪੰਡਿਤਰਾਜ ਜਗਨਨਾਥ ਅਨੁਸਾਰ
(ਰਮਣੀਯਾਰਖਪਤਿਪਾਦਕ: ਸ਼ਬਦ ਕਾਵਯੰ— ਰਸਗੰਗਾਧਰ)
ਗੁਈਯਾਂਗ
ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਕਵਿ ਦੇ ਲੱਛਣ ਤੇ ਸਰੂਪ
ਪੰਡਿਤਰਾਜ ਜਗਨਨਾਥ ਅਨੁਸਾਰ
ਇਥੇ ਰਮਣੀਕਤਾ ਤੋਂ ਭਾਵ ਉਹ ਅਰਥ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਅਲੌਕਿਕ ਅਨੰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਵੇ। ਅਰਥਾਤ ਜਿਸ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਸੁਹਿਰਦ ਵਿਅਕਤੀ ਅਚੰਭੇ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਵਿਸਮਾਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਅਰਥ ਰਮਣੀਕ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਰਮਣੀਕ ਅਰਥ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕ ਮੰਨ ਕੇ ਅਰਥ ਦੀ ਸਮਾਈ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਆਚਾਰੀਆ ਅਨੰਦਵਰਧਨ ਅਨੁਸਾਰ
ਧੁਨੀ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਰਮਜ਼, ਸੁਝਾ ਅਰਥਾ ਦੀ ਉਹ ਗੂੰਜ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਧੁਨੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਕੋਈ ਕਵਿਤਾ ਪੜਨ ਜਾਂ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰੋਤੇ ਦੇ ਦਿਲ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਤਾ ਨਵੇਂ ਨਵੇਂ ਅਰਥ, ਰਮਜ਼ਾਂ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੰਦਵਰਧਨ ਅਨੁਸਾਰ ਧੁਨੀ ਹੀ ਕਾਵਿ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੱਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਵੀ ਪ੍ਰਾਣ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰੀਰ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਇਸ ਨੇ ਵਾਮਨ ਦੀ ਰੀਤੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਨਕਾਰਿਆ ਹੈ।
ਆਚਾਰੀਆ ਭੋਜ ਅਨੁਸਾਰ
ਰਾਜਾ ਭੋਜ ਨੇ ਗਿਆਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਵ-ਵਰਤੀ ਆਚਾਰਯਾ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਵਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ, ਗੁਣ ਸਹਿਤ, ਅਲੰਕਾਰ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਰਸ ਪੂਰਨ ਰਚਨਾ ਹੀ ਉੱਤਮ ਕਾਵਿ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਨਾਂ ਸਰਸਵਤੀ—ਕੰਠਾਭਰਣ ਹੈ।(ਅਧਿਆਏ—1/2)
ਆਚਾਰੀਆ ਰੁਦ੍ਰਟ ਅਨੁਸਾਰ
ਰੁਦ੍ਰਟ ਵਾਮਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਸਮਕਾਲੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਭਾਮਹ ਵਾਂਗ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।
(ਨਨੁ ਸ਼ਬਦਾਰਥੋ ਕਾਵਯੰ -ਕਾਵਯਾਲੰਕਾਰ 3/1)
ਇਸ ਲਈ ਰੁਦ੍ਰਟ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਉਚੇਰੀ ਦੇਣ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਰਾਜ ਸ਼ੇਖਰ ਅਨੁਸਾਰ
ਕਾਵਿ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜ ਸ਼ੇਖਰ ਨੇ ਕਾਵਯ ਮੀਸਾਂਸ (ਪੰਨਾ ੧੪) ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਰੂਪਕ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਹੈ—
(ਸ਼ਬਦਾਰਥੌ ਤੇ ਸ਼ਰੀਰੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੰ ਮੁਖੰ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤੰ ਬਾਹੁ:
ਜੰਘਨਮਪਭ੍ਰੰਸ਼, ਪੈਸ਼ਾਂਚਪਾਦੋ, ਉਰੋ ਮਿਸ਼ਮ੍।
ਸਮ: ਪ੍ਰਸੰਨੋ ਮਧੁਰ ਉਦਾਰ ਓਜਸਵੀ ਚਾਸਿ। ਉਕਤਿਚਣੰ ਚ ਤੇ ਵਚੋ,
ਵਾਕਕੇਲਿ: ਅਨੁਪ੍ਰਾਸੋਪਸਾਦਯਸ਼ਚ ਤਵਾਮਲੰਕੁਰਵੰਤਿ।)
ਅਰਥਾਤ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਤੇਰੇ ਸ਼ਰੀਰ ਹਨ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਮੁੱਖ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਾਂ ਭੁਜਾਵਾਂ ਹਨ, ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ ਪੇਡੂ ਹੈ, ਪੈਸ਼ਾਚ (ਭਾਸ਼ਾ) ਪੈਰ ਹਨ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਰਤ(ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ) ਛਾਤੀ ਹਨ। ਤੂੰ ਸਮ, ਪਵਿਤ੍ਰ, ਮਧੁਰ, ਉਦਾਰ ਅਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਬੋਲ ਉਤਮ ਹਨ, ਰਸ ਤੇਰੀ ਆਤਮਾ ਹੈ ਛੰਦ ਤੇਰੇ ਰੋਮ ਹਨ, ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਉੱਤਰ, ਬੁਝਾਰਤ, ਸਮਸਿਆ ਤੇਰਾ ਬੱਚਨ-ਬਿਲਾਸ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ, ਉਪਮਾ ਆਦਿ ਤੇਰੇ ਗਹਿਣੇ ਹਨ।
ਆਚਾਰੀਆ ਕਸ਼ਮੇਂਦ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ
ਆਚਾਰੀਆ ਕਸ਼ਮੇਂਦ੍ਰ ਨੇ ਔਚਿਤਯਾ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਰਸ ਤੋਂ ਭਰਪੂਰ ਕਾਵਿ ਦਾ ਜੀਵਨ (ਪ੍ਰਾਣ) ਔਚਿਤਯ ਹੈ। ਇਸ ਔਚਿਤਯਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ, “ਜਿਸ ਵਸਤੂ ਦਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੇਲ ਮਿਲਦਾ ਹੋਵੇ ਉਸਨੂੰ ਊਚਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਊਚਿਤ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਔਚਿਤਯ’ਹੈ।" ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਔਚਿਤਯ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣ ਅਲੰਕਾਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਵਿ-ਤੱਤ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਰਮਣੀਯ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕਦੇ।
ਆਚਾਰੀਆ ਵਿਦਿਯਾਧਰ, ਜੈਯਦੇਵ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਅਨੁਸਾਰ
=== ਵਿਦਿਯਾਧਰ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ਪਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾ ਚ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਹੀ ਕਾਵਿ ਦਾ ਸ਼ਰੀਰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਜੈਯਦੇਵ ਪੀਯੂਸ਼ਵਰਸ਼ ਨੇ ਰੀਤੀ, ਗੁਣ ਅਲੰਕਾਰ ਅਤੇ ਰਸ ਤੋਂ ਭਰਪੂਰ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਾਣੀ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਕੇਸ਼ਵ ਮਿਸ਼੍ਰ ਨੇ ਵੀ 'ਰਸ ਤੋਂ ਭਰਪੂਰ ਕਾਵਿ ਦਾ ਸੁਣਿਆ ਇੱਕ ਵਾਕ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ' ਨੂੰ ਹੀ ਕਾਵਿ ਕਿਹਾ ਹੈ। ===
ਆਚਾਰੀਆ ਵਾਗ੍ਭੱਟ, ਹੇਮਚੰਦ੍ਰ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਨਾਥ ਅਨੁਸਾਰ
ਆਚਾਰੀਆ ਵਾਗ੍ਭੱਟ, ਹੇਮਚੰਦ੍ਰ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਨਾਥ ਨੇ ਦੰਡੀ ਅਤੇ ਅਗਨੀਪੁਰਾਣ ਦੇ ਕਾਵਿ ਲਕਸ਼ਣ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਦੋਹਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਕਾਵਿ ਲਕਸ਼ਣ ਪ੍ਰਸਤੂਤ ਕੀਤੇ ਹਨ, “ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ ਗੁਣ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰਯੁਕਤ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਹੀ ਕਾਵਿ ਹੈ।” ਵਿਦਿਆਨਾਥ ਨੇ ਕਾਵਿ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾ (ਗਦ ਅਤੇ ਪਦ) ਵਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਅਰਸਤੂ ਅਨੁਸਾਰ
ਅਰਸਤੂ ਨੇ ਕਾਵਿ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ,ਉਸਦੀ ਵਿਵੇਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।ਉਞ ਤਾਂ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਤਾਰਕਿਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਵੇਚਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਅੰਗ ਹੈ ਤਾਂ ਵੀ ਕਾਵਿ ਦਾ ਗੁੰਦਵਾ ਲੱਛਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਵੇਚਨ ਦੇ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ ਲਗਪਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਲੱਛਣ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਕਾਵਿ -ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਸ਼ਿਚਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।
(ਅ)ਕਲਾ,ਅਰਸਤੂ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ,ਪ੍ਰਕਿਤੀ ਦਾ ਅਨੁਕਰਣ ਹੈ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਵਿ ਪ੍ਰਕਿਤੀ ਦੇ ਅਨੁਕਰਣ ਦਾ ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ ਭਾਸ਼ਾ। ਇਸ ਲਈ ਅਰਸਤੂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਵਿ ਦਾ ਇਹ ਲੱਛਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਾਵਿ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀ ਪ੍ਰਕਿਤੀ ਦਾ ਅਨੁਕਰਣ ਹੈ।
1.ਕਾਵਿ ਇੱਕ ਕਲਾ ਹੈ
ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਰਸਤੂ ਨੇ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਵਿ ਇੱਕ ਕਲਾ ਹੈ ਚਿਤ੍ਕਾਰਾ ਜਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਕਲਾਕਾਰ ਵਾਂਗ ਕਵੀ ਅਨੁਕਰਤਾ ਹੈ।' (ਕਾਵਿ -ਸ਼ਾਸਤ੍ ੪੦)
" ਮਹਾਂਕਾਵਿ,ਤ੍ਰਾਸਦੀ,ਕਾਮਦੀ ਅਤੇ ਰੌਦ੍ਰਸਤੋਤ ਬੰਬੀ ਬੀਨਾ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭੇਦ ਕੁਲ ਅਨੁਕਰਣ ਦੀਆ ਹੀ ਵਿਧੀਆ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ ਤਿੰਨ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹਨ -ਅਨੁਕਰਣ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ,ਵਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਜਾ ਰੀਤੀ ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਸਚੇਤ ਕਲਾਕਾਰੀ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀ ਰੰਗ,ਰੂਪ ਜਾਂ ਸੁਰ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਵੰਨਸੁਵੰਨੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਅਨੁਕਰਣ ਜਾਂ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ,ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਓਪਰੋਕਤ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੇ ਤੋਰ ਤੇ, ਅਨੁਕਰਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਲੈਅ, ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਇੱਕ ਸੁਰਤਾ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਮਾਧਿਅਮ ਜਾਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਜੁੜਵੇ ਮਾਧਿਅਮਾ ਨਾਲ ਨੇਪਰੇ ਚੜਦਾ ਹੈ।"(ਕਾਵਿ -ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ੬)
ਆਚਾਰੀਆ ਮੰਮਟ ਅਨੁਸਾਰ
ਕਾਵਿ ਦਾ ਸਰੂਪ ਦਸਦੇ ਹੋਏ ਆਚਾਰਿਆ ਮੰਮਟ ਨੇ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਕਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ, ਗੁਣ ਸਹਿਤ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣੇ ਚਾਹਿਦੇ ਹਨ ਪਰ ਜੇਕਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ
ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣੇ ਚਾਹਿਦੇ ਹਨ ਪਰ ਜੇਕਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਲੰਕਾਰ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਵੀ ਕਾਵਿ ਦੀ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਵਿ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੇ ਚਾਰ ਹਿੱਸੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ—
1. ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ: ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੋਨੋਂ ਮਿਲ ਕੇ ਕਾਵਿ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਥਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਯੁਕਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਹਿਤ ਵਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਥੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਅਰਥ ਦੀ ਜੋੜੀ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
2. ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ: ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ ਸ਼ਬਦ ਅਰਥ ਦੀ ਜੋੜੀ ਹੀ ਕਾਵਿ ਹੈ। ਪਰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਸਤ ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਾਵੱਤਵ ਦੇ ਨਾਸ਼ਕ ਜ਼ੋ ਚਿਉਤ ਸੰਸਕਾਰ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ ਹਨ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੋਣੇ ਚਾਹਿਦੇ। ਆਚਾਰੀਆ ਮੰਮਟ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਸ਼ ਰਸ ਆਦਿ ਦੇ ਬਾਧਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਕੇਵਲ ਨਾ ਹੋਣਾ ਹੀ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਗੁਣ ਸਹਿਤ ਤੋਂ ਅਲਿਹਦਾ ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਕਵੀ ਦੀ ਕਿਰਤ ਦੇ ਸੁਹਿਰਦਾ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੋਇਆ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਦੋਸ਼ ਕਾਵੱਤਵ ਦੇ ਬਾਧਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਮੰਨਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹਰਜ਼ ਨਹੀਂ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਅਸੀ  ਇਉਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜਿਸ ਸ਼ਬਦ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਰਸ ਆਦਿ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਜੇ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਕਾਵਿ ਹੀ ਹੈ।
3. ਗੁਣ ਸਹਿਤ: ਇਹ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਮਾਧੁਰਜ, ਉਜ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਿ ਨਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ ਸ਼ਬਦ ਅਰਥ ਕਾਵਿ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਸ਼ਬਦ ਅਰਥ ਦੀ ਜੋੜੀ ਕਾਵਿ ਨਹੀਂ। ਭਾਵੇਂ ਮੰਮਟ ਦੇ ਮੱਤ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਰਸ ਦੇ ਅੰਗੀ ਧਰਮ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਰਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅੰਜਨਾ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
4. ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਰਹਿਤ: ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਅਰਥ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਆਮ ਕਰਕੇ ਅਲੰਕਾਰ ਯੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਜੇ ਕਿਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਅਰਥ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਅਦੋਸ਼ਤਾ ਤੇ ਗੁਣ ਯੁਕਤਤਾ ਦੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਕਾਰਣ ਕਾਵਤੱਵ ਮੰਨਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਲੰਕਾਰ ਕਾਵਿ ਦੇ ਲਈ ਜਰੂਰੀ ਤਾਂ ਹਨ ਪਰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ। ਰਸ ਆਦਿ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਕਰਨਾ ਕਾਵਿ ਦਾ ਮੂਲ ਤੱਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇ ਉਹ ਹੈ ਤਾਂ ਅਲੰਕਾਰ ਯੋਜਨਾ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਕਾਵਿ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।
ਕਾਵਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੰਮਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੱਛਣ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸ਼ਬਦ-ਅਰਥ ਦੀ ਜ਼ੋੜੀ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ, ਗੁਣਯੁਕਤ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ ਕਿਹਾ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਥ ਨੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ ਸ਼ਬਦ-ਅਰਥ ਨੂੰ ਹੀ ਕਾਵਿ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ ਕਾਵਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣਾ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਅਰਥਾਤ ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇਗਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਜੇ ਕਿਤੇ ਮਿਲ ਵੀ ਗਿਆ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਿਲ ਸਕੇਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 'ਨਯੱਕਾਰੋ ਹੁਯਮੇਵ' ਆਦਿ ਜਿਸ ਸਲੋਕ ਨੂੰ ਧੁਨੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉੱਤਮ ਕਾਵਿ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਧੇਯਾਵਿਮਰਸ਼ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਮੋਜੂਦ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਕਾਵਿ ਤਾਂ ਕੀ ਕਾਵਿ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕੇਗਾ ਜੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਦੋਸ਼ ਤਾਂ ਉਸ ਸਲੋਕ ਦੀ ਥੋੜੇ ਹੀ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ ਤਾਂ ਜਿਸ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਹੈ ਉਹੋ ਅਕਾਵੱਤਵ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਕ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਜਿਸ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਹੈ ਉਹ ਉਤਮ ਕਾਵੱਤਵ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਕ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਅਕਾਵਿ ਕੁਝ ਵੀ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇਗਾ।
ਓਪਰੋਕਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕਾਵਿ ਦੇ ਲੱਛਣ
1.ਕਾਵਿ ਇੱਕ ਕਲਾ ਹੈ।
2.ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
3.ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
4.ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
5.ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਕਲਪਨਾ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੱਤ ਹੈ।
7.ਕਾਵਿ ਆਨੰਦ ਜਾਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
8.ਕਾਵਿ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
9.ਕਾਵਿ ਕਿਸੀ ਜਟਿਲ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਆਸਾਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ।
ਸਿੱਟਾ
ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ ਦੇ ਆਚਾਰੀਆ ਨੇ ਤਿੰਨ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਕਾਵਿ ਦੇ ਲੱਛਣ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ-ਸ਼ਬਦ, ਸ਼ਬਦ ਅਰਥ ਅਤੇ ਰਸ। ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਛਣ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟਣ ਵਾਲੇ ਆਚਾਰਯ ਹਨ- ਭਾਮਹ, ਰੁਦ੍ਰਟ, ਕੁੰਤਕ, ਮੰਮਟ ਆਦਿ। ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਾਵਿ ਲੱਛਣ ਦੰਡੀ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤਰਾਜ ਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ ਤੇ ਰਸ ਵਾਲੇ ਲੱਛਣ ਭੋਜ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਨੇ ਦੱਸੇ ਹਨ।ਇੰਨ੍ਹਾ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਆਚਾਰੀਆ ਮੰਮਟ, ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤਰਾਜ ਜਗਨਨਾਥ ਦੇ ਲੱਛਣ ਅਧਿਕ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਦੇ ਸ਼ਾਸ਼ਤ੍ਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਪੜਾਅ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ-ਕਾਵਿ ਉਹ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਪੂਰਨ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਸ, ਅਲੰਕਾਰ, ਗੁਣ ਅਤੇ ਰੀਤੀ ਦਾ ਸ਼ੁਭਾਵਿਕ ਤੇ ਉਚਿਤ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੋਵੇ, ਜਿਹੜੀ ਕਾਵਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਕਾਵਿ-ਦੋਸ਼ਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਸੁਝਾਊ, ਵਿਅੰਗਮਈ, ਰਮਜ਼ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਜੋ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਏ।
ਡਗਾਣਾ ਖੁਰਦ
ਡਗਾਣਾ ਖੁਰਦ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ-1 ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਮਿਸ਼ੇਲੇ ਸੁਰੇਜ਼ ਬਰਤੋਰਾ
ਮਿਸ਼ੇਲੇ ਸੁਰੇਜ਼ ਬਰਤੋਰਾ (ਜਨਮ 21 ਫਰਵਰੀ 1983) ਇੱਕ ਉਰੂਗਵੇਆਈ ਕਾਰਕੁੰਨ, ਵਕੀਲ, ਲੈਕਚਰਾਰ, ਰਾਜਨੇਤਾ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਹ ਉਰੂਗਵੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ, ਪਹਿਲੀ ਟਰਾਂਸ ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਚੁਣੀ ਗਈ ਪਹਿਲੀ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ।
ਜੀਵਨੀ
ਮਿਸ਼ੇਲ ਸੁਰੇਜ਼ ਬਰਤੋਰਾ ਦਾ ਜਨਮ 21 ਫਰਵਰੀ 1983 ਦੇ ਸੈਲੀਨਾਸ, ਕੈਨਲੋਨਜ਼ ਵਿਭਾਗ, ਉਰੂਗਵੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਕੀਤੀ। ਪੜ੍ਹੀ-ਲਿਖੀ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਟਾਰਨੀ ਬਣ ਗਈ। ਸੁਰੇਜ਼ ਸਾਲ 2004 ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੈਲੀਨਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਗਈ। ਛੇ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤਬਦੀਲੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰੋਪਰ ਜੈਂਡਰ ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਸੁਰੇਜ਼ ਨੇ ਡਾਕਟਰੇਟ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਉਰੂਗਵੇ ਵਿੱਚ ਵਕੀਲ ਬਣਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ (ਅਤੇ ਇਕਲੌਤੀ) ਟਰਾਂਸ-ਔਰਤ ਸੀ ਸਾਲ 2010 ਵਿੱਚ ਗਣਤੰਤਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। 2014 ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਰੂਗੁਏ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਲਈ ਚੁਣੀ ਗਈ ਪਹਿਲੀ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਬਣ ਗਈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1983 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਵਰਗ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਹਿਲਾ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਵਿਅਕਤੀ
ਸਞਜੈ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਸਞਜੈ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਜਾਵਾ ਟਾਪੂ ਦਾ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਸੀ। ਕੁੱਝ ਵਿਦਵਾਨ ਸੱਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਿਭਾਗ ਸੀ। ਇਹ ਮਾਤਾਰਾਮ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਵਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਅਨਸ਼ਾਨ
ਇਹ ਚੀਨ (ਪੀਪਲਜ਼ ਰਿਪਬਲਿਕ ਔਫ਼ ਚਾਈਨਾ) ਵਿੱਚਲਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ।
ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਸਰਾਫ਼ਾ ਬਾਜ਼ਾਰ
ਸ਼ੇਅਰ ਬਜ਼ਾਰ (ਹੋਰ ਨਾਂ ਹੁੰਡੀ ਬਜ਼ਾਰ, ਸ਼ੇਅਰ ਮਾਰਕਿਟ/ਬਜ਼ਾਰ ਜਾਂ ਸਟਾਕ ਮਾਰਕਿਟ) ਹੁੰਡੀਆਂ ਭਾਵ ਸਟਾਕ (ਸ਼ੇਅਰ) ਖ਼ਰੀਦਣ ਅਤੇ ਵੇਚਣ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਦਾ ਇਕੱਠ (ਮਾਲੀ ਵਟਾਂਦਰਿਆਂ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਜਾਲ, ਨਾ ਕਿ ਕੋਈ ਇਮਾਰਤੀ ਸਹੂਲਤ ਜਾਂ ਵੱਖਰੀ ਇਕਾਈ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਸਟਾਕ ਐਕਸਚੇਂਜ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਜ਼ਾਮਨੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਨਿੱਜੀ ਵਪਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ੇਅਰ ਜੋ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕੁਇਟੀ ਕਰਾਊਡਫੰਡਿੰਗ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੇਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਿਵੇਸ਼ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਨਿਵੇਸ਼ ਰਣਨੀਤੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੰਪਨੀ ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਹੋਵੇ ਉਸਦੇ ਸਟਾਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਨੇਸਲੇ ਅਤੇ ਨੋਵਾਰਟਿਸ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ SIX ਸਵਿਸ ਐਕਸਚੇਂਜ 'ਤੇ ਵਪਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਵਿਸ ਸਟਾਕ ਮਾਰਕੀਟ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਟਾਕਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਐਕਸਚੇਂਜਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਅਮਰੀਕੀ ਸਟਾਕ ਬਜ਼ਾਰਾਂ 'ਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਡਿਪਾਜ਼ਿਟਰੀ ਰਿਸੀਟਜ਼ (ADRs) ਵਜੋਂ।
ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਦਾ ਆਕਾਰ
ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਪਾਰਕ ਜ਼ਾਮਨੀਆਂ ਦਾ ਕੁੱਲ ਬਾਜ਼ਾਰ ਪੂੰਜੀਕਰਣ 1980 ਵਿੱਚ US $2.5 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ 2020 ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ US$93.7 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਹੋ ਗਿਆ।
2016 ਤੱਕ, ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ 60 ਸਟਾਕ ਐਕਸਚੇਂਜਾਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, $1 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਮਾਰਕੀਟ ਪੂੰਜੀਕਰਣ ਵਾਲੀਆਂ 16 ਐਕਸਚੇਂਜਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਗਲੋਬਲ ਮਾਰਕੀਟ ਪੂੰਜੀਕਰਣ ਦਾ 87% ਹਨ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਸਕਿਓਰਿਟੀਜ਼ ਐਕਸਚੇਂਜ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ 16 ਐਕਸਚੇਂਜ ਸਾਰੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ, ਯੂਰਪ ਜਾਂ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਨਵਰੀ 2021 ਤੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਟਾਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ (ਲਗਭਗ 55.9%) ਵਿੱਚ ਹਨ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਪਾਨ (ਲਗਭਗ 7.4%) ਅਤੇ ਚੀਨ (ਲਗਭਗ 5.4%) ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਸਟਾਕ ਐਕਸਚੇਂਜ
ਸਟਾਕ ਐਕਸਚੇਂਜ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਜ਼ਾਮਨੀਆਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਿਸ਼ਚਿਤ-ਵਿਆਜ ਜ਼ਾਮਨੀਆਂ (ਬਾਂਡ) ਜਾਂ (ਘੱਟ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾ) ਡੈਰੀਵੇਟਿਵਜ਼, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ OTC ਵਪਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਟਾਕ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿਸੇ ਸਟਾਕ ਜਾਂ ਜ਼ਾਮਨੀ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਖਰੀਦਦਾਰ ਨੂੰ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ (ਪੈਸੇ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ) ਕਰਨਾ। ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਕੁਇਟੀਜ਼ (ਸਟਾਕ ਜਾਂ ਸ਼ੇਅਰ) ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਮਾਲਕੀ ਹਿੱਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਰਾਫ਼ਾ ਬਜ਼ਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੂੰਜੀਵਾਦ
ਯੂਕਾਤਾਨ
ਯੂਕਾਤਾਨ, ਦਫ਼ਤਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਯੂਕਾਤਾਨ ਦਾ ਅਜ਼ਾਦ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰ ਰਾਜ (Estado Libre y Soberano de Yucatán), ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੇ 31 ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਹਨੂੰ 106 ਨਗਰਪਾਲਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਮੇਰੀਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੇ ਰਾਜ
ਯੋਧਾ ਵੇਵਾ ਝੀਲ
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> ਯੋਧਾ ਵੇਵਾ ਝੀਲ ਜਿਸਨੂੰ ਜਾਇੰਟਸ ਟੈਂਕ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ( கட்டுக்கரை குளம் ; යෝධ වැව  Yōdha Væva ) ਉੱਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿੰਚਾਈ ਟੈਂਕ ਹੈ, ਇਹ ਲਗਭਗ
10 ਮੀਲ (16 ਕਿ.ਮੀ.) ਮੰਨਾਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨੂੰ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ
ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਡੱਚ ਗਵਰਨਰ ਵਿਲਮ ਜੈਕਬ ਵੈਨ ਡੀ ਗ੍ਰਾਫ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਟੈਂਕ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ 1880 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੀ. ਰਾਮਨਾਥਨ ਨੇ ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਤੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹਾਲੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦੇਰੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ ਕਿ ਬਹਾਲੀ ਦਾ ਕੰਮ ਨਵੰਬਰ 1902 ਤੱਕ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਇੱਕ 90 ਫੁੱਟ (27 ਮੀਟਰ) ਮੋਟਾ, 12 ਫੁੱਟ (4 ਮੀਟਰ) ਉੱਚਾ, 640 ਫੁੱਟ (195 ਮੀਟਰ) ਲੰਬੇ ਪੱਥਰ ਦਾ ਡੈਮ (ਤਾਮਿਲ ਵਿੱਚ ਟੇੱਕਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਅਰੂਵੀ ਅਰੂ 22 ਮੀਲ (35 ਕਿ.ਮੀ.) ਦੇ ਪਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਨੂੰ 12 ਮੀਲ (19 ਕਿ.ਮੀ.) ਵੱਲੋਂ ਯੋਧਾ ਵੇਵਾ ਝੀਲ ਵੱਲ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਇਨਲੇਟ ਚੈਨਲ ( ਅਲਵਾਕਾਈ )। ਟੈਂਕ ਦਾ ਕੈਚਮੈਂਟ ਏਰੀਆ 38 ਵਰਗ ਮੀਲ (98 ਕਿ.ਮੀ.2) ਸੀ। ਯੋਧਾ ਵੇਵਾ ਝੀਲ ਦਾ ਨਾਮ ਟੈਂਕ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਨਾਮ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਸੀ - ਸੋਦਾਯਨ ਕੱਟੂ ਕਰਾਈ (ਦੈਂਤ ਦਾ ਬਣਿਆ ਬੰਨ੍ਹ)। ਤਲਾਬ ਨੂੰ ਹੁਣ ਤਾਮਿਲ ਵਿੱਚ ਕਟੂਕਾਰਾਈ ਕੁਲਮ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
1900 ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਭਾਗ ਤੋਂ ਸਿੰਚਾਈ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਟੈਂਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ 1960 ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ ਟੈਂਕ ਦਾ ਬੰਨ੍ਹ 4.5 ਮੀਲ (7 ਕਿ.ਮੀ.) ਲੰਬਾ ਅਤੇ 10 ft ਉੱਚਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਟੈਂਕ ਦੀ ਸਟੋਰੇਜ ਸਮਰੱਥਾ 26600 acre.ft ਸੀ  ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਫੈਲਣ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ 4550 acre ਸੀ । 172 ft ਸੀ ਸੱਜੇ ਕਿਨਾਰੇ ਅਤੇ ਸੱਤ ਸਲੂਇਸਾਂ 'ਤੇ ਚੈਨਲ ਦਾ ਵਹਾਅ ਫੈਲਦਾ ਹੈ । ਟੈਂਕੀ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ 24 ਮੀਲ (39 ਕਿ.ਮੀ.) ਰਾਹੀਂ ਕਈ ਛੋਟੀਆਂ ਸਿੰਚਾਈ ਟੈਂਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੁੱਖ ਚੈਨਲ ਅਤੇ 24 ਮੀਲ (39 ਕਿ.ਮੀ.) ਸ਼ਾਖਾ ਚੈਨਲਾਂ ਦਾ। ਟੈਂਕ ਦੀ ਸਟੋਰੇਜ ਸਮਰੱਥਾ 30,500 ਏਕੜ⋅ ਫੁੱਟ (37,621,196 m3) ਸੀ  2003 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇਹ 24,000 ਏਕੜ (9,712 ਹੈ) ਸਿੰਚਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਸੀ। ਟੈਂਕ ਦੀ ਉਚਾਈ 11.5 ft ਸੀ ਪਰ ਇਹ 10 ft ਰੱਖਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਸੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢੰਗ ਨਾਲ। ਟੈਂਕ ਦੀ ਸਟੋਰੇਜ ਸਮਰੱਥਾ 31500 acre.ft ਸੀ  2009 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇਹ 27000 acre ਸਿੰਚਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਸੀ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਰਜਮੇ ਨੂੰ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ
ਬੇਨੀਤੋ ਖ਼ੁਆਰਿਸ
ਬੇਨੀਤੋ ਪਾਬਲੋ ਖ਼ੁਆਰਿਸ ਗਾਰਸੀਆ ( ਬੈੱਨੀਤੋ ਪਾਬਲੋ ਖ਼ੁਆਰਿਸ ਗਾਰਸੀਆ), (21 ਮਾਰਚ 1806 – 18 ਜੁਲਾਈ 1872) ਇੱਕ ਮੈਕਸੀਕਨ ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸੀ ਜੋ 5 ਵਾਰ ਮੈਕਸੀਕੋ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਿਹਾ। ਇਸਨੇ ਮੁਲਕ ਉੱਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀਆਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਦੂਜੀ ਮੈਕਸੀਕਨ ਸਲਤਨਤ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗਣਰਾਜ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਮੁਲਕ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ।
ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਬੇਨੀਤੋ ਖ਼ੁਆਰਿਸ ਦਾ ਜਨਮ 21 ਮਾਰਚ 1806 ਨੂੰ ਵਾਹਾਕਾ ਦੇ ਸਾਨ ਪਾਬਲੋ ਗੂਏਲਾਤਾਓ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਬਰੀਗੀਦਾ ਗਾਰਸੀਆ ਅਤੇ ਮਾਰਸੇਲੀਨੋ ਖ਼ੁਆਰਿਸ ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੱਕਰ ਰੋਗ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ 3 ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜਾ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ ਦੀ ਵੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਇੱਕ ਅੰਕਲ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਪਾਲਿਆ। 12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਇਹ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਜੜੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਵਾਹਾਕਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ਾਪੋਤੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਆਉਂਦੀ ਸੀ।
ਬਾਹਰੀ ਸਰੋਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੈਕਸੀਕਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਖਾਰੋਂ
right|thumb|180x180px|ਸ਼ੈਰਨ ਖਾਰੋਂ ਜਾਂ ਸ਼ੈਰਨ ਪਲੂਟੋ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਖੋਜ ੧੯੭੮ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ੨੦੧੫ ਵਿੱਚ ਪਲੂਟੋ ਅਤੇ ਸ਼ੈਰਨ ਉੱਤੇ ਸੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਅਮਰੀਕੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਨਿਊ ਹੋਰਾਇਜ਼ੰਜ਼ ਨਾਂਅ ਦਾ ਮਨੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਪੁਲਾੜ ਯਾਨ ਭੇਜਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਹੈ। ਸ਼ੈਰਨ ਗੋਲਾਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਵਿਆਸ ੧,੨੦੭ ਕਿਮੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਲੂਟੋ ਦੇ ਵਿਆਸ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੱਧ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਕੁਲ ਖੇਤਰਫਲ ਲਗਭਗ ੪੫.੮ ਲੱਖ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਪਲੂਟੋ ਉੱਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ ਮੀਥੇਨ ਦੀ ਜੰਮੀ ਹੋਈ ਬਰਫ਼ ਹੈ ਉੱਥੇ ਸ਼ੈਰਨ ਉੱਤੇ ਉਸਦੀ ਬਜਾਏ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਰਫ਼ ਹੈ। ਪਲੂਟੋ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪਤਲਾ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਹੈ ਪਰ ਸ਼ੈਰਨ ਉੱਤੇ ਹੋਈ ਸੋਧ ਤੋਂ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸ਼ੈਰਨ ਉੱਤੇ ਪਲੂਟੋ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਘੱਟ ਹਨ ਅਤੇ ਬਰਫ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ
ਡੋਮ ਮੋਰੇਸ
ਡੋਮਿਨਿਕ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਮੋਰੇਸ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ: Dominic Francis Moraes; 19 ਜੁਲਾਈ 1938 - 2 ਜੂਨ 2004) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਕਵੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ 30 ਕਿਤਾਬਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਸਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਜੋਂ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਸਾਰਥਕ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਯੋਗਦਾਨ ਹਨ।
ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ
ਡੋਮ ਮੋਰੇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਬੰਬੇ (ਹੁਣ ਮੁੰਬਈ ) ਵਿੱਚ ਬੇਰੀਲ ਅਤੇ ਫਰੈਂਕ ਮੋਰੇਸ, ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਿ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸੰਪਾਦਕ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬੈਰਲ ਨਾਲ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਮਾਨਸਿਕ ਪਨਾਹ ਵਿੱਚ ਸੀਮਤ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਸੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਟੇਰੇਸਾ ਅਲਬੂਕਰਕ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸੇਂਟ ਮੈਰੀ ਸਕੂਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਕਸਫੋਰਡ ਦੇ ਜੀਸਸ ਕਾਲਜ ਵਿਖੇ ਦਾਖਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਇੰਗਲੈਂਡ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਮੋਰੇਸ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿਚ ਅੱਠ ਸਾਲ, ਲੰਡਨ ਅਤੇ ਆਕਸਫੋਰਡ, ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਸਿਟੀ, ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ, ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਬੰਬੇ (ਹੁਣ ਮੁੰਬਈ) ਵਿਚ ਬਿਤਾਏ।
ਕਰੀਅਰ
ਉਸਨੇ ਲੰਡਨ, ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਅਤੇ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਰਸਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ 1971 ਵਿਚ ਦਿ ਏਸ਼ੀਆ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਬਣਿਆ। ਉਸਨੇ ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ. ਅਤੇ ਆਈ.ਟੀ.ਵੀ. ਲਈ 20 ਤੋਂ ਵੱਧ ਟੈਲੀਵੀਯਨ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਅਲਜੀਰੀਆ, ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਅਤੇ ਵੀਅਤਨਾਮ ਵਿਚ ਜੰਗੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੀ। 1976 ਵਿਚ ਉਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ।
1959 ਵਿਚ ਤਿੱਬਤੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਆਗੂ ਦੇ ਭਾਰਤ ਭੱਜ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੋਰੇਜ਼ ਨੇ ਦਲਾਈ ਲਾਮਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਲਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਲਾਈ ਲਾਮਾ 23 ਅਤੇ ਮੋਰੇਸ 20 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ।
ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ
1956 ਵਿੱਚ, 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਆਡਰੇ ਵੈਂਡੀ ਐਬੋਟ ਦੁਆਰਾ ਦਰਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਹੈਨਰੀਟਾ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1961 ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਲੰਡਨ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਕਰੀਬੀ ਦੋਸਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਪਰੰਤੂ ਉਸਨੇ ਤਲਾਕ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਬੇਟਾ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਮੋਰੇਸ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਜੁਡੀਥ ਨਾਲ, ਜਿਸਦਾ ਉਸਨੇ ਤਲਾਕ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1968 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਸੀ। 1969 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲੀਲਾ ਨਾਇਡੂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਿਤਾਰਾ ਜੋੜਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਇੱਕ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖਰੀ 13 ਸਾਲਾਂ ਤਕ ਉਹ ਸਰਾਯ ਸ੍ਰੀਵਾਤਸ ਨਾਲ ਰਿਹਾ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਦੋ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਸਹਿ-ਲੇਖਨ ਕੀਤਾ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਰਦ ਲੇਖਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੇਤਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਵੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2004 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1938
ਭੂਪੇਨ ਖੱਖੜ
ਭੂਪੇਨ ਖੱਖੜ (10 ਮਾਰਚ 1934 ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ - 8 ਅਗਸਤ 2003 ਬੜੌਦਾ ਵਿੱਚ) ਭਾਰਤੀ ਸਮਕਾਲੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ। ਉਹ ਬੜੌਦਾ ਗਰੁੱਪ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਕੰਮ
ਖੱਖੜ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਸਿਖਿਅਤ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਦੇਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ, ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਅਲੰਕਾਰਿਕ ਸਨ। ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਗੇਅ ਕਲਾਕਾਰ, ਲਿੰਗ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਪਛਾਣ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਭਾਰਤੀ ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਭੂਪੇਨ ਖੱਖੜ ਦਾ ਜਨਮ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਖੇਤਵਾੜੀ ਨਾਮਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਚਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਪਰਮਾਨੰਦ, ਇੱਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਸਨ ਅਤੇ ਵੀ.ਜੇ.ਟੀ.ਆਈ. ਮਾਟੁੰਗਾ, ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆਰਥੀ ਸਨ। ਪਰਮਾਨੰਦ ਨੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਉਦੋਂ ਹੋ ਗਈ ਜਦੋਂ ਭੂਪੇਨ ਸਿਰਫ਼ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀਆਂ।
ਖੱਖੜ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਾਰੀਗਰ ਸਨ, ਜੋ ਦੀਵ ਦੀ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਬਸਤੀ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੁਜਰਾਤੀ, ਮਰਾਠੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਬੋਲਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬਹੁਤੀ ਨਹੀਂ। ਭੂਪੇਨ ਬੰਬਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਜੋਂ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਬੀ.ਏ. ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਉਣ 'ਤੇ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਸਿਡਨਹੈਮ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਕਾਮਰਸ ਐਂਡ ਇਕਨਾਮਿਕਸ ਤੋਂ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਕਾਮਰਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਲਈ ਅਤੇ ਚਾਰਟਰਡ ਅਕਾਊਂਟੈਂਟ ਵਜੋਂ ਯੋਗਤਾ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਖਾਖਰ ਨੇ ਬੜੌਦਾ ਗੁਜਰਾਤ ਇੰਡੀਆ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਪਾਰਿਖ ਐਂਡ ਐਸੋਸੀਏਟਸ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਲੇਖਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਖਾਲੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਲਾਤਮਕ ਝੁਕਾਅ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ। ਉਹ ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਆਰਟਸ ਬਾਰੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਸੀ।
ਕਰੀਅਰ
ਖੱਖੜ ਦੇ ਤੇਲ ਚਿੱਤਰ ਅਕਸਰ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਸਨ। ਉਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਿੰਟਸ ਤੋਂ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ 1965 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਲਗਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਲਾਕਾਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਵੈ-ਸਿਖਿਅਤ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ, ਖਾਖਰ ਲੰਡਨ, ਬਰਲਿਨ, ਐਮਸਟਰਡਮ ਅਤੇ ਟੋਕੀਓ ਵਰਗੀਆਂ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਇਕੱਲੇ ਸ਼ੋਅ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਫ਼ੀਹੇ ਮਾ ਫ਼ੀਹ
right|thumb|A page of Fihi ma Fihi from MuntaXab-i Fihi ma fihi ਫ਼ੀਹੇ ਮਾ ਫ਼ੀਹ (فیه ما فیه), "ਇਸ ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਹੈ" ਜਾਂ " ਇਸ ਵਿੱਚ ਜੋ  ਇਸ ਵਿੱਚ") 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲੇਖਕ, ਰੂਮੀ ਦੀ ਇੱਕ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਾਰਤਕ  ਲਿਖਤ ਹੈ। ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ 72 ਛੋਟੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਹਨ।
ਭੂਪੇਨ ਖੱਖੜ
ਕਰੀਅਰ
ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੇ ਦਿਨ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ। ਖੱਖੜ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਾਈ, ਘੜੀ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਲੇਖਾਕਾਰ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਡੇਵਿਡ ਹਾਕਨੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਹਾਵਰਡ ਹਾਡਕਿਨ ਦਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਨਿੱਜੀ ਦੋਸਤ ਸੀ ਜੋ 1975 ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲਈ ਆਇਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੌਪ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ, ਖੱਖੜ ਸਮਝ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪੌਪ ਆਰਟ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਦੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਗੂੰਜ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ।
ਫ਼ੀਹੇ ਮਾ ਫ਼ੀਹ
ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਅਤੇ ਮੂਲ
ਜੇ. ਐੱਮ. ਸਾਦੇਗ਼ੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 1316 ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਕਾਪੀ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ "ਫ਼ੀਹੇ ਮਾ ਫ਼ੀਹ" ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 1350 ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਮਿਲੀ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਾਪੀ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਅਸਰਾਰ ਅਲ-ਜਲਾਲੀਏਹ ਹੈ। ਮਸਨਵੀ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਦ ਰੂਮੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ''بس سوال و بس جواب و ماجرا بد میان زاهد و رب الوری
ਭੂਪੇਨ ਖੱਖੜ
ਕਰੀਅਰ
ਖੱਖੜ ਦੇ ਅਕਸਰ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਸਮਲਿੰਗੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ। ਸਮਲਿੰਗਤਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਹੀ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਲਾਕਾਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿੱਜੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਮਲਿੰਗਤਾ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕੀਤੀ, ਇਸਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਕਾਮੁਕ ਅਤੇ ਕਾਮੁਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ। ਖੱਖੜ ਨੇ ਸਮਲਿੰਗੀ ਪਿਆਰ, ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਭਾਰਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਚਿੱਤਰਿਆ ਹੈ।
ਫ਼ੀਹੇ ਮਾ ਫ਼ੀਹ
ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਅਤੇ ਮੂਲ
که زمین و آسمان پر نور شد در مقالات آن همه مذکور شد'' (ਬੱਸ ਸਵਾਲ ਓ ਬੱਸ ਜਵਾਬ ਵ ਮਾਜਰਾ ਬਦ ਮਿਆਨ ਜ਼ਾਹਿਦ ਓ ਰੱਬ ਅਲੋਰੀ
ਭੂਪੇਨ ਖੱਖੜ
ਕਰੀਅਰ
1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਖੱਖੜ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਸਮੀਕਰਨ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਲਮਾਨ ਰਸ਼ਦੀ ਦੇ ਨਾਵਲ ਦ ਮੂਰਜ਼ ਲਾਸਟ ਸੀਹ ਵਿੱਚ "ਅਕਾਊਂਟੈਂਟ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ। ਖੱਖੜ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਦਾ ਇੱਕ ਪੋਰਟਰੇਟ ਬਣਾ ਕੇ ਪੱਖ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਦ ਮੂਰ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਜੋ ਹੁਣ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪੋਰਟਰੇਟ ਗੈਲਰੀ, ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਯੂ ਕਾਂਟ ਪਲੀਜ਼ ਆਲ (1981; ਲੰਡਨ, ਨੋਡਲਰਜ਼) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੀਵਨ-ਆਕਾਰ ਨੰਗੀ ਤਸਵੀਰ, ਇੱਕ ਸਵੈ-ਪੋਰਟਰੇਟ, ਇੱਕ ਬਾਲਕੋਨੀ ਤੋਂ ਦੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਬਣਾਇਆ।
ਫ਼ੀਹੇ ਮਾ ਫ਼ੀਹ
ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਅਤੇ ਮੂਲ
ਕਿ ਜ਼ਮੀਨ ਓ ਆਸਮਾਨ ਪੁਰ ਨੂਰ ਸ਼ੁੱਦ
ਭੂਪੇਨ ਖੱਖੜ
ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ
2000 ਵਿੱਚ ਖੱਖੜ ਨੂੰ ਐਮਸਟਰਡਮ ਦੇ ਰਾਇਲ ਪੈਲੇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿੰਸ ਕਲਾਜ਼ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੋਰ ਸਨਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਸਟਾਰ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ, 1986 ਅਤੇ 1984 ਵਿੱਚ ਵੱਕਾਰੀ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ (ਉੱਤਮਤਾ ਲਈ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ) ਜਿੱਤਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਦ ਟੇਟ ਗੈਲਰੀ, ਲੰਡਨ, ਦ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ਼ ਮਾਡਰਨ ਆਰਟ, ਨਿਊਯਾਰਕ, ਆਦਿ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਲੱਭੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਫ਼ੀਹੇ ਮਾ ਫ਼ੀਹ
ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਅਤੇ ਮੂਲ
ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਦੇ ਨਿਜੀ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤੀ  ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਕਾਪੀ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ, ਬ. ਫੋਰੁਜ਼ਾਨਫਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸੁਲਤਾਨਵਲਾਦ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਰੂਮੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਮਸਨਵੀ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਲੈਕਚਰਾਂ ਦੇ ਖਰੜਿਆਂ ਅਤੇ ਆਪ ਲਿਖੇ ਨੋਟਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ।
ਭੂਪੇਨ ਖੱਖੜ
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਕਲਾਕਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2003 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1934 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਾਕਾਰ
ਫ਼ੀਹੇ ਮਾ ਫ਼ੀਹ
ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਅਤੇ ਮੂਲ
ਈਸੈਂਸ ਆਫ਼ ਰੂਮੀ  ਵਿਚ, ਜੌਨ ਬਾਲਡੌਕ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ੀਹੇ ਮਾ ਫ਼ੀਹ ਰੂਮੀ ਦੇ ਡਿਸਕੋਰਸਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸੀ। ਰੂਮੀ 1207 ਤੋਂ 1273 ਤਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫ਼ੀਹੇ ਮਾ ਫ਼ੀਹ ਸ਼ਾਇਦ 1260 ਅਤੇ 1273 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਰੂਮੀ, ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ।
ਮਹੱਤਤਾ
ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ (ਇੰਕਲਾਬ-ਏ ਅਦਬੀ) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਪਹਿਲੀਆਂ ਵਾਰਤਿਕ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਮਸਨਾਵੀ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ
ਇਹ ਪੁਸਤਕ 1 ਫਰਵਰੀ 1961 ਵਿੱਚ ਏ. ਜੇ. ਅਰਬੇਰੀ ਦੁਆਰਾ ਡਿਸਕੋਰਸਜ ਆਫ਼ ਰੂਮੀ  (ਰੂਮੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਚਨ) ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ (ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ) ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ 71 ਪ੍ਰਵਚਨ ਹਨ।  ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਨੁਵਾਦ 1998 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਡਾ. ਬਾਂਕੇ ਬਿਹਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ Fiha Ma Fiha, Table Talk of Maulani Rumi (ਫ਼ੀਹੇ ਮਾ ਫ਼ੀਹ, ਟੇਬਲ ਟਾਕ ਮੌਲਾਨੀ ਰੂਮੀ) ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਡੀ.ਕੇ. ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ - ਆਈਐਸਬੀਐਨ 81-7646-029-ਐਕਸ।
ਸਟਾਕ ਐਕਸਚੇਂਜ
ਸ਼ੇਅਰ ਬਜ਼ਾਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਬਜ਼ਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਪਨੀਆਂ ਜੋ ਸ਼ੇਅਰ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਲਿਸਟਡ ਹਨ, ਦੀਆਂ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀਆਂ ਖਰੀਦੀਆਂ ਤੇ ਵੇਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ੇਅਰ ਬਜ਼ਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1500 ਈ: ਮੱਧ ਤੋਂ ਹੋਈ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਕਾਰਕ ਸ਼ੇਅਰ ਬਜ਼ਾਰ 1973 ਈ: ਚ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਸਟਾਕ ਅਕਸਚੇਂਜ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੁਰੂ ਹੋਇਆ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ੇਅਰ ਬਜ਼ਾਰ ਹਨ ਬੰਬੇ ਸਟਾਕ ਅਕਸਚੇਂਜ (BSE) ਤੇ ਨੈਸਨਲ ਸਟਾਕ ਅਕਸਚੇਂਜ (NSE)।
ਬੰਬੇ ਸਟਾਕ ਅਕਸਚੇਂਜ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ੇਅਰ ਬਜ਼ਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1875 ਈ: ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ।
ਸਟਾਕ ਐਕਸਚੇਂਜ ਜਾਂ ਸਰਾਫ਼ਾ ਮੰਡੀ ਵਟਾਂਦਰੇ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਲਾਲਾਂ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁੰਡੀਆਂ, ਸਟਾਕ, ਬਾਂਡ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਾਮਨੀਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਰੀਦਣ ਅਤੇ ਵੇਚਣ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਟਾਕ ਐਕਸਚੇਂਜ
ਅਮਿਤਾਭ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ
ਉਸ ਨੇ ਫਿਲਮ 'ਆਈ ਐਮ' ਦੇ ਗੀਤ "ਅਗਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ" ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਅਭੀ ਮੁਝ ਮੇਂ ਕਹੀਂ ਗਾਣੇ ਲਈ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ। ਆਪਣੇ ਗੀਤ-ਲੇਖਕ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ੳੇਸਨੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਚੰਨਾ ਮੇਰਿਆ ਗੀਤ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ (9) ਜਿੱਤੇ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1977
ਮਾਸਟਰ ਮਦਨ
ਮਾਸਟਰ ਮਦਨ (28 ਦਸੰਬਰ 1927 - 5 ਜੂਨ 1942) ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ੀਲ ਗ਼ਜ਼ਲ ਅਤੇ ਗੀਤ ਗਾਇਕ ਸੀ। ਮਾਸਟਰ ਮਦਨ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਮਾਸਟਰ ਮਦਨ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ ਜੋ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਸ਼ੋਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸਿਰਫ 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਵਰਗਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਜਿਹਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਸਟਰ ਮਦਨ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਰਕਮ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਮਾਸਟਰ ਮਦਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਇਕ ਕੁੰਦਨ ਲਾਲ ਸਹਿਗਲ ਦੇ ਬਹੁਤ ਕਰੀਬ ਸਨ ਜਿਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੋਨਾਂ ਦਾ ਹੀ ਜਲੰਧਰ ਦਾ ਨਿਵਾਸੀ ਹੋਣਾ ਸੀ।
ਜਨਮ
ਮਾਸਟਰ ਮਦਨ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਦਸੰਬਰ 1927 ਵਿੱਚ ਖਾਨਖਾਨਾ,ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਲੰਧਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ, ਹੁਣ 'ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ' ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।
ਮੌਤ
ਮਾਸਟਰ ਮਦਨ ਦੀ ਮੌਤ 5 ਜੂਨ 1942 ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅਫਵਾਹਾਂ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹਨ।
ਗੀਤ
ਮਾਸਟਰ ਮਦਨ ਦੇ 8 ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ :-
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤਕਾਰ
20 ਜਨਵਰੀ
7 ਮਾਘ ਨਾ: ਸ਼ਾ:
ਦਿਹਾਂਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਵਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ ਦੇ ਦਿਨ
ਐਨੀ ਆਸ਼ੀਮ
ਐਨੀ ਆਸ਼ੀਮ (22 ਅਪ੍ਰੈਲ 1962 - 30 ਮਾਰਚ 2016) ਇੱਕ ਨਾਰਵੇਈ ਸੰਪਾਦਕ ਸੀ।
ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਪੋਰਸਗਰਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਗੁਆਂਢੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਾਰਡਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1988 ਵਿੱਚ ਐਨ.ਆਰ.ਕੇ. ਹੋਰਡਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ 'ਤੇ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡੇਗਨ ਅਤੇ ਬਰਜੇਨਸ ਅਰਬੀਏਦਰਬਲਾਦ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
ਉਸਨੇ 1997 ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਨਿਊਜ਼ ਪੋਸਟ ਵਿਚਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਟਰਾਂਡਹਾਈਮ ਵਿੱਚ ਐਨ.ਆਰ.ਕੇ. ਪੀ3 ਅਤੇ ਓਸਲੋ ਵਿੱਚ ਐਨ.ਆਰ.ਕੇ. ਪੀ2 ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 1999 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ 2001 ਤੋਂ 2005 ਤੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਨਿਊਜ਼ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 2006 ਤੋਂ 2010 ਤੱਕ ਡੈਗਬਲਾਡੇਟ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 2011 ਵਿੱਚ ਆਰਟਸ ਕੌਂਸਲ ਨਾਰਵੇ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਬਣ ਗਈ।
ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਈਲਾ, ਓਸਲੋ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਖੋਜਕਾਰ ਮੈਟ ਟੋਲਫਸਰੂਡ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਆਸ਼ੀਮ ਦੀ 2016 ਵਿੱਚ ਓਸਲੋ ਵਿੱਚ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2016 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1962 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਲੇਖਕ
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੇਂਡੂ ਸਿਹਤ ਮਿਸ਼ਨ
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੇਂਡੂ ਸਿਹਤ ਮਿਸ਼ਨ (National Rural Health Mission) (ਐਨਆਰਐਚਐਮ) ਇੱਕ ਪੇਂਡੂ ਭਾਰਤ ਭਰ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਸਿਹਤ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਸਿਹਤ ਪਰੋਗਰਾਮ ਹੈ। ਇਹ ਯੋਜਨਾ 12 ਅਪਰੈਲ 2005 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਿਸ਼ਨ ਕੇਵਲ ਸੱਤ ਸਾਲ (2005 - 2012) ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਪਰੋਗਰਾਮ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰਾਲਾ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯੋਜਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਹੀ, ਸਮੁਦਾਇਕ ਮਾਲਕੀ ਦੀ ਵਿਕੇਂਦਰਿਤ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਗਮਤਾ ਨਾਲ ਚੁੱਕਣ ਯੋਗ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਵਾਲੀਆਂ ਗੁਣਵੱਤਾਯੁਕਤ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਉਪਲੱਬਧ ਕਰਾਉਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਲੋਕ ਸਿਹਤ ਸਪੁਰਦਗੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਮਜਬੂਤ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ (ਜਿਵੇਂ - ਪ੍ਰਜਣਨ ਬਾਲ ਸਿਹਤ ਪਰਯੋਜਨਾ, ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਰੋਗ ਨਿਗਰਾਨੀ, ਮਲੇਰੀਆ, ਕਾਲਾਜਾਰ, ਤਪਦਿਕ ਅਤੇ ਕੋਹੜ ਆਦਿ) ਲਈ ਇੱਕ ਹੀ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਲ ਮੌਤ ਦਰ ਵਿੱਚ ਕਟੌਤੀ ਕਰ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀ ਹਜਾਰ ਜਿੰਦਾ ਜਨਮਾਂ ਉੱਤੇ ਤੀਹ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਲਿਆਉਣ ਅਤੇ ਕੁਲ ਪ੍ਰਜਣਨ ਅਨਪਾਤ ਨੂੰ 2012 ਤੱਕ 2.1 ਤੱਕ ਲਿਆਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ 18 ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਢਾਂਚਾ ਅਤਿਅੰਤ ਤਰਸਯੋਗ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੰਕੇਤਕ ਨੀਵੇਂ ਹਨ, ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਸਿਖਿਅਤ ਆਸਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹੈ। ਲੱਗਭੱਗ ਪ੍ਰਤੀ 1000 ਪੇਂਡੂ ਜਨਸੰਖਿਆ ਉੱਤੇ 1 ਆਸਾ ਨਿਯੁਕਤ ਹੈ। 2012 - 13 ਦੇ ਸਮੂਹ ਬਜਟ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੇਂਡੂ ਸਿਹਤ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ 18115 ਕਰੋੜ ਰੂਪਏ ਦੀ ਧਨਰਾਸ਼ੀ ਵੰਡੀ ਗਈ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੇਂਦਰਤ ਰਾਜ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਅਸਾਮ, ਬਿਹਾਰ, ਛੱਤੀਸਗੜ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਝਾਰਖੰਡ, ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਮਨੀਪੁਰ, ਮਿਜੋਰਮ, ਮੇਘਾਲਿਆ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਨਾਗਾਲੈਂਡ, ਉੜੀਸਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਸਿੱਕਿਮ, ਤਿਰਪੁਰਾ, ਉਤਰਾਖੰਡ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼।
ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਜ ਸਿਹਤ ਉੱਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਖਰਚ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ। ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਸੁਧਾਰ, ਪੇਂਡੂ ਸਿਹਤ ਕੇਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਮਜਬੂਤ ਬਣਾਉਣਾ। ਦੇਸ਼ੀ/ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦੇਣਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਬਣਾਉਣਾ। ਨਿਜੀ ਸਿਹਤ ਖੇਤਰ ਦਾ ਨੇਮੀਕਰਣ, ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਮਾਪਦੰਡ ਅਤੇ ਅਧਿਨਿਯਮ ਬਣਾਉਣਾ। ਨਿਜੀ ਸਿਹਤ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਬਣਾਉਣਾ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਲਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜੋ ਖਰਚ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਉਚਿਤ ਬੀਮਾ - ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ। ਜ਼ਿਲਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਵਿਕੇਂਦਰੀਕਰਣ ਕਰਨਾ ਤਾਂਕਿ ਇਹ ਜ਼ਿਲਾ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਚਲਾਏ ਜਾ ਸਕਣ। ਸਿਹਤ ਦੇ ਪਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ/ ਸਮੁਦਾਇਆਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ। ਸਮਾਂਬੱਧ ਲਕਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਉੱਤੇ ਜਨਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰਿਪੋਰਟ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ।
ਖ਼ਾਲਿਦ ਹੁਸੈਨੀ
ਖਾਲਿਦ ਹੋਸੈਨੀ (, ਜਨਮ 4 ਮਾਰਚ 1965) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰ ਹੈ ਪਰ ਇਸਦਾ ਜਨਮ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਾਲਜ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਡਾਕਟਰ ਬਣ ਗਿਆ ਪਰ 2003 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਨਾਵਲ ਦ ਕਾਈਟ ਰਨਰ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਇਸਨੇ ਡਾਕਟਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਲਿਖਣ ਵੱਲ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਖ਼ਾਲਿਦ ਦੇ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਨੀਤੀਵਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ 11 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਫਰਾਂਸ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਚਾਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅਨਾਥ ਆਸ਼ਰਮ ਖੋਲਣ ਲਈ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹ ਉੱਥੇ ਦੇ ਹੀ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣ ਗਏ। ਖ਼ਾਲਿਦ ਦੁਬਾਰਾ ਕਦੀ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਉਹ 38 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਆਪ ਇੱਕ ਯਾਤਰੀ ਵਾਂਗੂ ਜਾਪਿਆ।
ਆਰੰਭਿਕ ਜੀਵਨ
ਖ਼ਾਲਿਦ ਹੁਸੈਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਮਾਰਚ, 1965 ਵਿੱਚ ਕਾਬੁਲ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਜੋ ਪੰਜ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਬ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ । ਇਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਹੇਰਾਤ ਤੋਂ ਸਨ, ਇਸਦਾ ਪਿਤਾ, ਨਾਸਿਰ, ਉਦਾਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੁਸਲਿਮ ਸੀ ਜੋ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਇੱਕ ਨੀਤੀਵਾਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਮਾਤਾ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਉੱਚ ਵਿਦਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਅਧਿਆਪਿਕਾ ਸੀ। ਹੁਸੈਨੀ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਮੁੱਢਲੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਅੱਠ ਸਾਲ ਵਜ਼ੀਰ ਮਹੁਮੰਦ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਮੱਧ ਵਰਗ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬਤੀਤ ਕੀਤੇ।
1970 ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਇਰਾਨ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਬਣ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਇਸਦੇ ਪਿਤਾ ਤਹਿਰਾਨ ਵਿੱਚ 'ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਦੂਤਾਵਾਸ' ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। 1973 ਵਿੱਚ ਹੁਸੈਨੀ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਪਿਸ ਕਾਬੁਲ ਲੌਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਸਾਲ ਦੇ ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਦ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। 1976 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਇਹ 11 ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ, ਇਸਦੇ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੰਮ ਲਈ ਪੈਰਿਸ, ਫਰਾਂਸ, ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਲਈ ਗਏ।
ਕੈਰੀਅਰ
1984 ਵਿੱਚ ਹੁਸੈਨੀ ਨੇ ਸਾਨ ਹੋਜ਼ੇ, ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਦੇ ਇੰਡੀਪੇਨਡੇੰਸ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੁਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੈਂਟਾ ਕਲਾਰਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਿਲਾ ਲਿਆ ਜਿੱਥੇ ਇਸਨੇ 1988 ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਕੁੱਝ ਸਾਲ ਬਾਅਦ 1993 ਵਿੱਚ, ਇਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ, ਸੇਨ ਡਿਏਗੋ ਵਿੱਚ ਦਾਖਿਲ ਹੋਏ ਜਿੱਥੇ ਇਸਨੇ ਡਾਕਟਰ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਸਿਨ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਦਸ ਸਾਲ ਤੱਕ ਔਸ਼ਧੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਣ ਮਗਰੋਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ, ਦ ਕਾਈਟ ਰਨਰ, ਲਿੱਖਿਆ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲਕਾਰ
ਨਿਊ ਹੋਰਾਇਜ਼ੰਜ਼
ਨਿਊ ਹੋਰਾਇਜ਼ੰਜ਼ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀਃ New Horizons) ਨਾਸਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁਲਾੜ ਸੋਧ ਯਾਨ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਬੌਣੇ ਗ੍ਰਹਿ ਪਲੂਟੋ ਦੀ ਸੋਧ ਲਈ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਯਾਨ ਨੂੰ 19 ਜਨਵਰੀ 2006 ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਨੌਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ 14 ਜੁਲਾਈ 2015 ਨੂੰ ਪਲੂਟੋ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਹੋ ਕੇ ਲੰਘਿਆ। ਇਹ ਪਲੂਟੋ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੰਜ ਉਪਗ੍ਰਹਿ- ਸ਼ੈਰਨ, ਨਿਕਸ, ਹਾਈਡ੍ਰਾ, ਸਟਾਇਕਸ ਅਤੇ ਐੱਸ/2011 ਪੀ1 ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਭੇਜੇਗਾ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੁਲਾੜ ਵਿਗਿਆਨ
ਸਬਿਆਸਾਚੀ ਮੁਖਰਜੀ
ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਸਬਿਆਸਾਚੀ ਮੁਖਰਜੀ ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਮੱਧ ਵਰਗ ਬੰਗਾਲੀ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਸੰਧਿਆ ਮੁਖਰਜੀ ਸਰਕਾਰ ਆਰਟ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਦਸਤਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਦਿਲਚਪਸੀ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਸਬਿਆਸਾਚੀ ਸਿਰਫ਼ 15 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ, ਜਦ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਸ਼ੁਕੁਮਾਰ ਮੁਖਰਜੀ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੁੱਟ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ 7 ਸਾਲ ਛੋਟੀ ਸਬਿਆਸਾਚੀ ਦੀ ਭੈਣ ਸ਼ਿੰਘਨੀ ਮੁਖਰਜੀ (ਪਾਇਲ), ਇਸ ਲੇਬਲ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦਾ ਪਰਬੰਧ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਪਿਕਤਨ
ਸਞਜੈ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਸੰਜੇ (ਮਾਤਾਰਾਮ)
ਮਾਤਾਰਾਮ ਦਾ ਸੰਜੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ (AD 732 – 746) 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਮਾਤਾਰਾਮ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਬਾਨੀ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਨਾਮ 732 ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕੈਂਗਲ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸੈਂਟਰਲ ਜਾਵਾ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਕੇਡੂ ਪਲੇਨ ਉੱਤੇ 340 ਮੀਟਰ ਉਚਾਈ ਤੇ ਉਕੀਰ (ਜਾਂ ਵਕੀਰ) ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਤੇ ਉੱਕਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 732 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 746 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਤਾਰਾਮ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਸਨੂਕਰ
ਸਨੂਕਰ ਇੱਕ ਕਿਊ (ਸੋਟੀ ਨਾਲ਼ ਗੇਂਦਾਂ ਉੱਤੇ ਸੱਟ ਮਾਰਨ ਵਾਲ਼ੀ) ਖੇਡ ਹੈ ਜੋ ਹਰੇ ਕੱਪੜੇ ਜਾਂ ਬੂਰ ਨਾਲ਼ ਢਕੇ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਹਦੇ ਹਰੇਕ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਲੰਮੀਆਂ ਬਾਹੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਝ਼ੋਲ਼ੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਜ਼ ਦਾ ਨਾਪ 11 ਫੁੱਟ 81⁄2 ਇੰਚ × 5 ਫੁੱਟ 10 ਇੱੰਚ (3569 ਮਿਮੀ x 1778 ਮਿਮੀ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ 12 × 6 ਫੁੱਟ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਨੂਕਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਡਾਂ
ਦਾਦੂਪੁਰ ਗੁਰਾਇਆ
ਦਾਦੂਪੁਰ ਗੁਰਾਇਆ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ-1 ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਰਹੀਮੁੱਦੀਨ ਖਾਨ
ਜਰਨੈਲ ਰਹੀਮੁੱਦੀਨ ਖਾਨ ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਜਰਨੈਲ, ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸੂਬੇ ਸਿੰਧ ਅਤੇ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਰਾਜਪਾਲ ਸਨ। ਉਹ ਜੁਲਾਈ ੧੯੭੭ ਤੋਂ ਅਪ੍ਰੈਲ ੧੯੮੫ ਵਿਚਾਲੇ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਰਹਿ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।
ਰਘੂ ਕੁਮਾਰ
right|thumb ਰਘੂ ਕੁਮਾਰ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਰਚਣਹਾਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 19 ਜੁਲਾਈ 1953 ਨੂੰ ਕੇਰਲਾ ਦੇ ਕਾਲੀਕਟ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੂਥੇਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ 20 ਫਰਵਰੀ 2014 ਨੂੰ ਚੇਨਈ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1953 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2014
ਗਿਰੀਤਲੇ ਸਰੋਵਰ
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css">
ਗਿਰੀਤਲੇ ਟੈਂਕ ( ගිරිතලේ වැව  ਗਿਰੀਤਲੇ ਅਤੇ ਮਿਨੇਰੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਜਾ ਐਗਬੋ II (608-618) ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ  ਸੀ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਰਾਜਾ ਪਰਾਕਰਮਬਾਹੂ, ਮਹਾਨ (1153-1186) ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਯੁੱਗ ਦੌਰਾਨ 1905, 1942 ਅਤੇ 1952 ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਗਿਰੀਤਲੇ ਟੈਂਕ ਨੂੰ ਮੱਧਕਾਲੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪੋਲੋਨਾਰੁਵਾ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵੇਲੇ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘਾ ਟੈਂਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਰਜਮੇ ਨੂੰ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ
ਰਿਚਾ ਚੱਡਾ
ਰਿਚਾ ਚੱਡਾ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਥੀਏਟਰ, ਅਤੇ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ। ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਓਏ ਲੱਕੀ! ਲੱਕੀ ਓਏ! 2008 ਵਿੱਚ ਆਈ। 2012 ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਗੈਂਗਸ ਆਫ ਵਾਸੇਪੁਰ - ਭਾਗ 1 ਅਤੇ ਭਾਗ 2 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸਰਾਹਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸਰਵਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਦਾਕਾਰਾ ਦੇ ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੇ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਇਕੋ ਇਕ ਧੌਲੀ ਗੋਲੀਆਂ ਕੀ ਰਸਲੀਲਾ ਰਾਮ-ਲੀਲਾ (2013) ਵਿਚ ਇਕ ਸਹਾਇਕ ਕਿਰਦਾਰ ਵਜੋਂ ਰਹੀ ਹੈ। 2015 ਵਿਚ, ਚੱਡਾ ਨੇ ਫਿਲਮ ਮਸਾਨ ਨਾਲ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਲੜਕੀ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਸੈਕਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫੜਿਆ। ਕਾਨ ਫਿਲਮ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੋਣ' ਤੇ ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਮਿਲੀ। ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਚੱਡਾ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਵਿਚ ਇਕ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਲਈ ਇਕ ਖਾਸ ਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਚੱਡਾ ਨੇ ਮਾਮੂਲੀ ਤਬਾਹੀ (2014) ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਇਕ ਸ਼ਾਦੀਸ਼ੁਦਾ ਔਰਤ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦਾ ਨਿਬੰਧ ਲਿਖਦਿਆਂ ਥਿਏਟਰ ਵਿਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਮਈ 2016 ਵਿਚ, ਰਿਚਾ ਨੂੰ ਬਾਇਓਪਿਕ ਸਰਬਜੀਤ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ ਸਰਬਜੀਤ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੁਖਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਫਿਲਮ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਤ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਰਿਚਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦੂਜੀ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਨੂੰ ਸਰਬੋਤਮ ਸਹਿਯੋਗੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਚੁਣਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ 2017 ਦੀ ਕਾਮੇਡੀ "ਫੁਕਰੇ ਰਿਟਰਨਜ਼" ਵਿਚ ਭੋਲੀ ਪੰਜਾਬਣ ਦੇ ਚਿੱਤਰਣ ਨਾਲ ਸਰਵ ਵਿਆਪੀ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਰਹੀ, ਜੋ ਇਕ ਵੱਡੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਸਫਲਤਾ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਿਚਾ ਨੂੰ ਬਾਇਓਪਿਕ ਸ਼ਕੀਲਾ (2020) ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਮਿਲੀ।
ਰਿਭਾ ਚੱਡਾ ਸੁਭਾਸ਼ ਕਪੂਰ ਦੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਫਿਲਮ 'ਮੈਡਮ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ' 'ਚ ਮਾਨਵ ਕੌਲ ਅਤੇ ਸੌਰਭ ਸ਼ੁਕਲਾ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣਗੇ।
ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ
2006 ਵਿੱਚ, ਚੱਡਾ ਨੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 20 ਮਿੰਟ ਦੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ "ਰੂਟਡ ਇਨ ਹੋਪ" ਨਾਮੀ ਲਿਖੀ। 2008 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ "ਗਲੇਡ੍ਰੈਗਸ ਮੈਗਾਮੋਡਲ ਮੁਕਾਬਲੇ" ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਮਈ 2016 ਵਿੱਚ, ਚੱਡਾ ਨੇ ਐਨ.ਡੀ.ਟੀ.ਵੀ. ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਲੀਮੀਆ (ਇੱਕ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ) ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਕਲੀਨਿਕਲ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਤੋਂ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਠੀਕ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੇ ਵਿਗਾੜ ਨੂੰ ਪਿਤਰਸੱਤਾ, ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 'ਮਰਦ ਨਜ਼ਰ' ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਿਆਂ, ਉਸਨੇ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ (ਪਿਤਰਸੱਤਾ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ) ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਗਾੜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਨਤਕ ਹੋਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਔਰਤਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕੀਤੇ।
ਉਸ ਦਾ ਅਲੀ ਫ਼ਜ਼ਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਹੈ।  ਉਹ ਇਸ ਸਮੇਂ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਿਚਾ ਚੱਡਾ ਬੀ.ਆਰ. ਅੰਬੇਦਕਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਈਕਨ ਮੰਨਦੀ ਹੈ।
ਮਾਡਲਿੰਗ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ
2014 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਮੱਛੀ ਖਾਣ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਰਹਿਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਪੇਟਾ ਵਲੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸੇ ਸਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਲੈਕਮੇ ਫੈਸ਼ਨ ਵੀਕ ਦੇ ਰੈਂਪਾਂ 'ਤੇ ਚੱਲੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀਆਂ ਬਿਪਤਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪੇਟਾ ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬੀਫ ਪਾਬੰਦੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।
2015 ਵਿੱਚ, ਰਿਚਾ ਚੱਡਾ ਨੇ 18ਵੇਂ ਮੈਰਾਕੇਚ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕੀਤੀ। ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਮੈਰਾਕੇਕ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਫੋਰਡ ਕੋਪੋਲਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜਿਊਰੀ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਬੁਲਾਇਆ।
ਉਸ ਨੇ ਮਿੰਟ ਮਾਈਡ, ਟਾਟਾ ਸਕਾਈ, ਆਰਚੀਜ਼ ਗੈਲਰੀ, ਵਰਜਿਨ ਮੋਬਾਈਲ ਅਤੇ ਕੈਡਬਰੀ ਡੇਅਰੀ ਮਿਲਕ ਚਾਕਲੇਟ ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਵੀ ਕੀਤੇ ਸਨ।
ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ
ਜਨਵਰੀ 2020 ਵਿੱਚ, ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਨੇ ਜੇ ਐਨ.ਯੂ. ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਪੀੜਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਇਕਮੁੱਠਤਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਮ ਵਿੱਚ ਤਪਸੀ ਪਨੂੰ ਵਰਗੇ ਫਿਲਮੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਹੋਰ ਅਭਿਨੇਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਜਾਮੀਆ ਮਿਲੀਆ ਇਸਲਾਮੀਆ ਅਤੇ ਅਲੀਗੜ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ 'ਤੇ 15 ਦਸੰਬਰ, 2019 ਨੂੰ ਹੋਈ ਪੁਲਿਸ ਕੁੱਟਮਾਰ ਖਿਲਾਫ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਬੋਲੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਕੈਂਪਸਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਸੋਧ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।