ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ_ਸਾਹਿਤ_ਅਧਿਐਨ
ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰਕਿ੍ਤਿਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਦੀ ਦੇਣ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਲੱਭਤਾਂ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਇਹ ਲੱਭਤ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਿਊਂਦੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਲੱਭਤ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅੰਗਿਕ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਖੁਦ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਨਿਹਿਤ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਦੂਜੀ ਲੱਭਤ'ਊਰਜਾ ਦੇ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ'ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੇ, ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਗਤੀ ਵਿਚਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚਲੇ ਅੰਤਰ-ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਤੀਸਰਾ, ਅਤਿ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿਧਾਂਤ, ਚਾਰਲਸ ਡਾਰਵਿਨ (1809-1882)ਦਾ ਵਿਕਾਸਵਾਦ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਇਆ ਕਿ ਅੰਗਿਕ ਸੰਸਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਬਦਲ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ ਨਸਲਾਂ, ਚੌਗਿਰਦੇ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਹੀ, ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਹਿਤ ਸਾਮਾਨਯ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਸਾਧਾਰਣੀਕਰਣ ਕਰਕੇ ਹੀ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਲੜੀ-ਬੱਧ ਕਰ ਕੇ ਡਾਇਲੈਕਟਿਕਸ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਆਧਾਰ ਉੱਪਰ ਨਿਯਮਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਆਧਾਰ ਉੱਪਰ ਹੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਜੋਂ ਉਸਾਰੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੀ। ਸਿਧਾਂਤਕ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਵੀ, ਇਹ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਬਿਲਕੁਲ ਨਵਾਂ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਹੁਣ ਤੱਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਿਧਾਂਤਕ ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ, ਇੱਕ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਨਿਰਮਾਣ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਪੂਰਵ-ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸਜੀਵ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਮੁਦਰਾ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਨਿਖੇਧ ਕਰਕੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਮੌਜੂਦਾ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਏਂਗਲਜ ਇਸ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਹੀ(sublimation)ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।ਪੂਰਵ-ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਨਾਤਨੀ ਜਰਮਨ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ (G.W.F.Hegel1770-1830) ਇੱਕ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਅਤੇ ਲੁਡਵਿਗ ਫ਼ਿਊਰਬਾਖ਼ ਜੋ ਕਿ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਸੀ, ਦੋ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਬੜਾ ਅਹਿਮ ਹੈ। ਮਾਰਕਸ ਅਤੇ ਏਂਗਲਜ ਨੇ ਹੀਗਲ ਦੇ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸਦੀ ਡਾਇਲੈਕਟਿਕਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਫ਼ਿਉਰਬਾਖ਼ ਦੇ ਸਿੱਧੜ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਵਿਚੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ'ਦਵੰਦਵਾਦੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦ'ਵਜੋੰ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਦਵੰਦਾਤਮਕ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਕ ਬੇਜੋੜ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਮਾਰਕਸ ਅਨੁਸਾਰ,'ਹੀਗਲ ਦੀ ਡਾਇਲੈਕਟਿਕਸ ਸਿਰ ਭਾਰ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਇਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।'ਏਂਗਲਜ਼ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ,'ਇਉਂ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਣ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਰੂਪ ਪੱਖੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅਸਲ ਸਾਰ ਵਜੋਂ ਇਸ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।'ਇੱਥੇ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਵੀ ਅਤਿ ਜਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ 'ਦਵੰਦਾਵਾਦੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦ'ਦੀ  ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਕਿਉਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਇੱਕ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕ ਅਫਾਨਾਸੀਏਵ ਅਨੁਸਾਰ,'ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਦਵੰਦਾਵਾਦੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਤੋਂ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਹੋਂਦ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦੂਸਰਾ ਭਾਵ  ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪਦਾਰਥਕਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਉਵੇਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦਵੰਦਾਵਾਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਦਾਰਥਕ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਘੋਖ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਗਤੀ, ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਪੁਨਰ -ਉਤਪੱਤੀ ਵਜੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਦਵੰਦਾਵਾਦੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਹ'ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਦਾਰਥਵਾਦ'ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਉਹ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਮਾਨਯ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਵੰਦਾਵਾਦੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਦਾ ਇਕ ਅਨਿੱਖੜ ਅੰਗ ਹੈ। ਦਵੰਦਾਵਾਦੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਦੇ ਅਨਿੱਖੜ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕਰਦਿਆਂ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸਜੀਵ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਅਸਲ ਰੂਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਲੈਨਿਨ ਅਨੁਸਾਰ'ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਜੋ ਇਸਪਾਤ ਦੇ ਇਕੋ ਟੁਕੜੇ ਤੋਂ ਢਲ ਕੇ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਮੁੱਢਲੀ ਸਥਾਪਨਾ,ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਨੂੰ, ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਸੱਚ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਹੋਇਆਂ ਬਗ਼ੈਰ ਅਤੇ ਬੁਰਜੂਆ-ਪਿਛਾਖੜੀ ਝੂਠ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ, ਨਜ਼ਰ-ਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇਸ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਅਲਤਿਊਸਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ,'ਮਾਰਕਸ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਹਿਲੇ  ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਆਪ ਅਨੁਸਾਰ 'ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਮਨੁੱਖੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਕ ਅਨੋਖੇ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਦਵੰਦਾਵਾਦੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਸਮਝਦੇ ਸਨ।ਪਲੈਖਾਨੋਵ ਨੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆਏ ਇਸ ਇਨਕਲਾਬ ਨੂੰ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ'ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ ਇਕ ਉਚਿਤ ਇਨਕਲਾਬ ਸੀ,ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਮਹਾਨਤਮ ਹੈ ‌। ਇਸ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਲੁੱਟ- ਖਸੁੱਟ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜੂਝ ਰਹੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਬਣ ਕੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਨਵੇਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨੀ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਲੁੱਟ -ਖਸੁੱਟ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜ-ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ।