ਪਰੰਪਰਾ_ਤੇ_ਵਿਅਕਤੀਗਤ_ਪ੍ਰਤਿਭਾ
। ਇਸ ਲੇਖ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਤੋਂ ਹੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ‘ਸਾਹਿਤਕਾਰ’ ਦੇ ਆਪਸੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਜਾਂ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ‘ਪਰਪਰਾ’ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ‘ਸਾਹਿਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਅਤੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ‘ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਕਵੀ’ ‘ਕਲਾ ਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਆਦਿ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਰੰਪਰਕ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ‘ਪਰੰਪਰਾ' ਪ੍ਰਤੀ ਸਧਾਰਨ ਰਵੱਈਏ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ‘ਪਰੰਪਰਾ’ ਪ੍ਰਤੀ ਰਵੱਈਏ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਚਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਪਰੰਪਰਾ’ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸੰਕਲਪ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰਆਮ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਸਧਾਰਨ/ਸਿੱਧੇ/ਇਕਹਿਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ. ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਪਰੰਪਰਾ’ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਚੇਤਨਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਇਤਿਹਾਸਕ ਚੇਤਨਾ' ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਲੱਛਣ ਹੈ। । ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਥੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਸਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੀ ਸਮਝ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਦੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਦੋ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਕਿ ਤਥਾਕਥਿਤ ਭੂਤਕਾਲ ਦਾ ਵੀ ਆਪਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਭੂਤ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਸਮਝਣਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਚੇਤਨਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਦੂਜਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਆਪਣੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦਾ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਲਈ ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਭੂਤਕਾਲ ਦੀ ਸਮਝ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅੰਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਈਲੀਅਟ ਅਨੁਸਾਰ ਲੇਖਣ, ਕਲਾ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ‘ਪਰੰਪਰਾ’ ਕੇਵਲ ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਈ ‘ਨਾਂਹ-ਮੁਖੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਜਾਂ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਗੋਂ ਇਸਦੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਹਾਂ-ਮੁਖੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ। ਈਲੀਅਟ ‘ਪਰੰਪਰਾ’ ਦੀ ਇਸ ਹਾਂ-ਮੁਖੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਭੰਡਾਰ ਨਾਲ ਕਵੀ ਜਾਂ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵੰਤ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਇਸ ਆਮ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਕਵੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਉਸਦੇ ਪੂਰਵ-ਵਰਤੀਆਂ ਤੋਂ ਮੂਲੋਂ ਹੀ ਅਲੱਗ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਕਵੀ ਕੇਵਲ ‘ਅੱਲੜ੍ਹ ਜਾ ਛੋਟੀ ਉਮਰੇ ਹੀ ਦੂਜੇ ਜਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਕਵੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਉਮਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕਵੀ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਲੇਖਕ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਧਾਰਨ ਅਤੇ ਸਿੱਧ-ਪੱਧਰੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਦੀ ਕਾਵਿ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਵਿਚਲੀ ਖ਼ਾਮੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਉਲਟ ਈਲੀਅਟ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਕਵੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਕਵੀਆਂ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਕੇਵਲ ‘ਨਿੱਕੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਵਡੇਰੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ‘ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਿਆਪਕ ਮਹੱਤਤਾ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਕਵੀ ਇਕੱਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਹੱਤਤਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਉਸਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਕਵੀ ਦਾ ਸਹੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਵਿ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਝਣਾ ਤੇ ਵਿਚਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੋਂ ਉਸਦਾ ਭਾਵ ਕਵੀ ਨੂੰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ, ਸਭਿਆਚਾਰ, ਇਲਾਕਾ, ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਰੱਖਕੇ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨਵੀਂ ਰਚਨਾ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਆਧਾਰ/ਨੀਂਹ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਨੀਂਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪੂਰਵ-ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪਿਰਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਚੰਗੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਈਲੀਅਟ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ‘ਪੁਰਾਣੇ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ‘ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ‘ਨਵੀਨਤਾ ਜਾਂ ਨਵੇਂਪਣ' ਨਾਲ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਵਾਲਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਵਧੇਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਈਲੀਅਟ ‘ਨਵੀਨਤਾ ਜਾਂ ‘ਨਵੇਂਪਣ’ ਨੂੰ ‘ਵਿਕਾਸ’ ਜਾਂ ‘ਸੁਧਾਰ’ ਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ‘ਬਦਲਾਅ' ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਈ ਵੀ ਮਹਾਨ ਕਵਿਤਾ/ਕਿਰਤ ਰਚਨਾ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪੂਰਵ ਕਵਿਤਾਵਾਂ/ਕਿਰਤਾਂ/ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਕਸਿਤ, ਸੁਧਰਿਆ ਜਾਂ ਅਗਲੇਰਾ ਪੜਾਅ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸਗੋਂ ਇਹ ਨਵੀਂਆਂ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੀ ਧਾਰਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਏਲੀਅਟ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ ਕਵੀਆਂ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਸਗੋਂ ਅਸੀਂ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਈਲੀਅਟ ਬਹੁਤ ਸਪਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਕਵੀ ਨੂੰ ਅਤੀਤ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਵਧਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮੁੱਚੇ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।”