cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ਪ੍ਰਭਜੋਤ ਸਿੰਘ
ਅਵਾਰਡ
ਉਸ ਨੂੰ 2008 ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਟਰਾਈਕਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਵਿਵਾਦ
ਐਫ.ਆਈ.ਐਚ. ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ 2010 ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਦੇ ਖਿਲਾਫ 2-4 ਦੀ ਹਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਘਰੇਲੂ ਭੀੜ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਉਂਗਲ ਦਿਖਾਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਇਸ ਐਕਸ਼ਨ ਲਈ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗੀ।
ਹਾਕੀ ਵਰਲਡ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾੜੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਟੀਮ 8 ਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਹੀ ਸੀ।
ਬਾਚਾ ਖ਼ਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹਮਲਾ
20 ਜਨਵਰੀ 2016 ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ 9:30 ਵਜੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਾਂਤ ਖੈਬਰ ਪਖਤੂਨਖਵਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਕੋਲ ਚਰਸੱਦਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਬਾਚਾ ਖਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਉੱਤੇ ਕਈ ਆਤੰਕੀਆਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਆਤੰਕੀਆਂ ਨੇ ਅੰਧਾਧੁੰਦ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਧਮਾਕੇ ਵੀ ਸੁਣੇ ਗਏ। ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ 21 ਤੋਂ ਵੱਧ    ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਅਤੇ 60 ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਖਮੀ ਹੋਣ ਦੀ ਖਬਰ ਸੀ, 60 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਏ ਜਾਣ ਦੀ ਵੀ ਖਬਰ ਹੈ। ਹਮਲੇ ਦੇ ਵਕਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਲਗਪਗ 3600 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
ਪਿਛੋਕੜ
ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ, ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਕੂਲ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਹਮਲੇ ਦੀ ਕੋਈ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 2012 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਦਿਹਾਤੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। 2014 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੇੜੇ ਦੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 130 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ. ਬਾਚਾ ਖਾਨ (ਪਸ਼ਤੂਨ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਨੇਤਾ) ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਕਾਵਿ .ਸੰਮੇਲਨ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਮਿਥਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ 1979 ਸੋਵੀਅਤ ਹਮਲੇ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਤਾਲਿਬਾਨ ਅਤੇ ਮੁਜਾਹਿਦੀਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ. ਦਹਿਸ਼ਤ ਉੱਪਰ ਯੁੱਧ ਦੇ ਫ਼ੌਜਵਾਦ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤਹਿਰੀਕ-ਏ-ਇਨਸਾਫ, ਸੂਬੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਨ ਲਈ, ਲਹਿਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਚੁਣੇ ਗਏ
ਹਮਲਾ
9:30 ਤੇ ਵਜੇ ਚਾਰ ਬੰਦੇ ਕਲਾਸਰੂਮਾਂ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਬਲਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਉੱਪਰ ਫਾਇਰ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ; ਉਹ ਆਤਮਘਾਤੀ-ਵੈਸਟਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਵੀ ਸਨ. ਸੂਬੇ ਦੇ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰੀ ਸ਼ੌਕਤ ਅਲੀ ਯੂਸਫ਼ਜ਼ਾਈ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ 20 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ 60 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੋਕ ਜ਼ਖਮੀ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚੋਂ 60 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸਲਾਮਤ ਬਾਹਰ ਵੀ ਕੱਢ ਲਿਆ ਗਿਆ।<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;" contenteditable="false">[ citation needed ] ਫੌਜ ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਮੁਤਾਬਕ 4 ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।   ਕੁਝ ਗਵਾਹਾਂ ਦਾ ਦੱਸਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਿਸਟਲ ਨਾਲ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵੀ ਕੀਤਾ।
ਇਲੀਅਸ ਕੈਨੇਟੀ
ਇਲੀਅਸ ਕੈਨੇਟੀ (Елиас Канети; 25 ਜੁਲਾਈ 1905 – 14 ਅਗਸਤ 1994) ਇੱਕ ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਲੇਖਕ ਸੀ, ਜੋ ਰੂਸੇ, ਬਲਗੇਰੀਆ ਦੇ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਮੈਨਚੈੱਸਟਰ ਚਲੇ ਗਏ, ਪਰੰਤੂ 1912 ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਉਹ ਵਿਆਨਾ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਏ।
12 ਮਾਰਚ 1938 ਨੂੰ ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਨੂੰ ਨਾਜ਼ੀ ਜਰਮਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਜ਼ੀ ਅਤਿਆਚਾਰ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਕਨੇਟੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਚਲੇ ਗਿਆ। ਉਹ 1952 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕਵਾਦੀ ਨਾਵਲਕਾਰ, ਨਾਟਕਕਾਰ, ਯਾਦਾਂ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਗਲਪ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।   ਉਸ ਨੇ 1981 ਵਿੱਚ "ਵਿਆਪਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲਿਖਤਾਂ ਲਈ" ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ।   ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਗੈਰ-ਗਲਪ ਕਿਤਾਬ 'ਕਰਾਊਡਜ਼ ਐਂਡ ਪਾਵਰ' ਦੇ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।
ਮੁਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ
1905 ਵਿੱਚ ਬੁਲਗਾਰੀਆ ਦੇ ਡੈਨਿਊਬ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਵਸੇ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਰੁਸੇ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰੀ ਜੈਕਸ ਕੈਨਟੀ ਅਤੇ ਮੈਥੀਲਡ (ਪਹਿਲਾਂ ਅਰਡੀਟੀ) ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਕੈਨਟੀ ਤਿੰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ।  ਰੂਸੇ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਸੇਫਾਰਦੀ ਯਹੂਦੀ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਦਾਦੇ ਪੜਦਾਦੇ ਓਟੋਮਾਨ ਐਡਰੀਅਨੋਪਲੇ ਦੇ ਰਾਸੋ ਵਿੱਚ ਸੈਟਲ ਹੋ ਗਏ।  ਮੂਲ ਪਰਵਾਰਕ ਦਾ ਨਾਮ ਕਨੇਟ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸਪੇਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਕਾਨੇਟੇ, ਕੁਐਂਕਾ, ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਰੂਸੇ ਵਿਚ, ਕੈਨੇਟੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਦਾਦਾ ਸਫ਼ਲ ਵਪਾਰੀ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ 1898 ਵਿੱਚ ਉਸਾਰੀ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸੀ।  ਕੈਨੇਟੀ ਦੀ ਮਾਂ ਆਰਡੀਟੀ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਆਈ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਬੁਲਗਾਰੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸੇਫਾਰਡੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਬਲਗਾਰੀਆ ਵਿੱਚ ਰੂਸੇ ਯਹੂਦੀ ਬਸਤੀ ਵਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋ ਇੱਕ ਸੀ। ਆਰਡੀਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ 14 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਪਤਾ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਲਫੋਂਸੋ ਚੌਥੇ ਅਤੇ ਪੇਡਰੋ ਚੌਥੇ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਰਟ ਫਿਜ਼ੀਸ਼ੀਅਨ ਅਤੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਨ। ਰੁਸੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵਸੇ ਸਨ ਅਤੇ 17 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਲਿਵੋਰਨੋ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। right|thumb|Elias Canetti's native house in Ruse, [[ਬੁਲਗਾਰੀਆ|Bulgaria]] ਕੈਨੇਟੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਸਾਲ, 1905 ਤੋਂ 1911 ਵਿਚਕਾਰ ਰੂਸੇ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ ਜਦੋਂ ਤਕ ਪਰਿਵਾਰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਮੈਨਚੈੱਸਟਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਕੈਨੇਟੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। 1912 ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲੁਸੈਨ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸੇ ਸਾਲ ਵਿਆਨਾ। ਜਦੋਂ ਕੈਨੇਟੀ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵਿਆਨਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਜਰਮਨ ਬੋਲੇ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕੈਨੇਟੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿੱਦੀਨੋ (ਉਸਦੀ ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾ), ਬਲਗੇਰੀਅਨ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਫ੍ਰੈਂਚ ਬੋਲ ਲੈਂਦਾ ਸੀ; ਮਗਰਲੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂਦੋ ਉਸਨੇ ਉਦੋਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਸਨ ਜਦ ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਿਵਾਰ ਪਹਿਲਾਂ (1916 ਤੋਂ 1921 ਤੱਕ) ਜ਼ਿਊਰਿਖ ਅਤੇ ਫਿਰ (1924 ਤੱਕ) ਫ਼ਰਾਂਕਫ਼ੁਰਟ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਕੈਨੇਟੀ ਨੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੁਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। thumb| [[ਜ਼ਿਊਰਿਖ, ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਟੀ ਦਾ ਮਕਬਰਾ]]
ਨਿਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ
right|thumb|ਕੈਨੇਟੀ ਪੀਕ, ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਇਲੀਅਸ ਕੈਨੇਟੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Unrecognized language ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1905 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1994 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਰਮਨ ਲੇਖਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੋਬਲ ਜੇਤੂ ਸਾਹਿਤਕਾਰ
ਆਚਾਰੀਆ ਭਾਨੂਦੱਤ
ਆਚਾਰੀਆ ਭਾਨੂਦੱਤ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਮਿਸ਼੍ਰ ਨਾਇਕ ਅਤੇ ਨਾਇਕਾ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਦਾ ਸਰਬਾਂਗ ਵਿਵੇਚਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਆਲੰਕਾਰਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇੱਕ ਗੀਤਿਕਾਵਿ, ਇੱਕ ਮਿਕਾਵਿ (ਗਦ-ਪਦਮਿਸ਼੍ਰ) ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ-ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕਲਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਸਵਾਦੀ ਆਚਾਰੀਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਨ
ਆਚਾਰੀਆ ਭਾਨੂਦੱਤ ਮਿਸ਼੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉੱਲੇਖ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਾਮਗ੍ਰੀ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਅਨੁਮਾਨ ਹੀ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ‘ਰਸਮੰਜਰੀ’ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਆਖੀਰੀ ਸ਼ਲੋਕ ਤੋਂ ਗਿਆਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਗਣੇਸ਼ਵਰ ਮਿਸ਼੍ਰ ਅਥਵਾ ਗਣਪਤੀ ਮਿਸ਼੍ਰ ਅਤੇ ਇਹ ਮਿਥਿਲਾ (ਵਿਦੇਹਭੂਹ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ) ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸੀ । ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਗਦ-ਪਦਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਕਾਵਿ‘ਕੁਮਾਰਭਾਰਗਵੀਯ` `ਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਦਾ ਭਵਨਾਥ ਮਿਸ਼੍ਰ ਅਤੇ ਪੜਦਾਦਾ ਰਵੀਨਾਥ ਮਿਸ਼੍ਰ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ‘ਰਸਤਰੰਗਿਣੀ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਤੋਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ 'ਚ ਪਰਯਟਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਆਧੁਨਿਕ ਉੱਘੇ ਸਮੀਖਿਆਕਾਰ ਆਚਾਰੀਆ ਬਲਦੇਵ ਉਪਾਧਿਆਇ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸਪ੍ਰਮਾਣ 13 ਵੀਂ ਈ. ਸਦੀ ਦਾ ਅੰਤ ਅਤੇ 14 ਵੀਂ ਈ. ਸਦੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ‘ਸ਼੍ਰੀਗਾਰਤਿਲਕ (950-1100 ਈ. ਸਦੀ) ਅਤੇ ‘ਦਸ਼ਰੂਪਕ’ (10 ਵੀਂ ਸਦੀ) ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ 'ਚ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੋਪਾਲ ਆਚਾਰੀਆ ਨੇ 1428 ਈ. 'ਚ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਰਸਮੰਜਰੀ ’ਤੇ 'ਵਿਕਾਸ' ਨਾਮ ਦੀ ਟੀਕਾ ਲਿਖੀ ਸੀ। ਇਹ ਤੱਥ ਵੀ ਬਲਦੇਵ ਉਪਾਧਿਆਇ ਦਾ ਹੀ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਆਚਾਰੀਆ ਭਾਨੂਦੱਤ ਮਿ ਨੇ ਰਸਮੰਜਰੀ, ਰਸਤਰੰਗਿਣੀ, ਰਸਪਾਰਿਜਾਤ, (ਸ਼ਲੋਕ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ), ਅਲੰਕਾਰਤਿਲਕ, ਸ਼ਿੰਗਾਰਦੀਪਿਕਾ (ਅਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ), ਗੀਤਗੌਰੀਪਤੀ (ਮੁਕਤਕਕਾਵਿ), ਕੁਮਾਰਭਾਰਗਵੀਯ (ਮਿਕਾਵਿ), ਮੁਹੂਰਤਸਾਰ (ਜਿਉਤਿਸ਼) ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁੱਝ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਲੰਕਾਰਸ਼ਾਸਤਰੀ ਤਿੰਨ ਕਿਰਤਾਂ (1,2,4) ਦਾ ਹੀ ਪਰਿਚੈ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਹਾ
ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ
ਰਸ-ਮੰਜਰੀ ਦੀ ਆਖਰੀ ਤੁਕ ਵਿੱਚ, ਭਾਨੂਦੱਤ ਦੇ ਜੱਦੀ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਦੇਹਾ (ਵਿਦੇਹਭੂਹ)¹ ਜਾਂ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਬਰਨੇਲ ਦੁਆਰਾ ਭਾਨੁਦੱਤ ਦੇ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਮੂਲ ਦੇ ਵਰਣਨ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੈ। ਇੱਕ ਮੈਥਿਲੀ ਲੇਖਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਇਹ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗੌੜੀਆ ਜੈਦੇਵ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੀਤ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਸੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਗੌਰੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੰਮ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਭਾਨੂ ਦੱਤ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵਾਲੇ ਕੁਮਾਰ-ਭਾਰਗਵੀਯ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ, ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਗਣਪਤੀ ਜਾਂ ਗਣਨਾਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ (ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਡੇ ਲੇਖਕ ਵਾਂਗ), ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਵੰਸ਼ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ: ਰਤਨੇਸ਼ਵਰ ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ (ਇੱਕ ਸਿਰੀਰਕ-ਭਾਸ਼ਯ ਵਾਰਤਿਕ ਦਾ ਲੇਖਕ) → → ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ→ ਰਵਿਨਾਥ ਭਵਨਨਾਥ ਮਹਾ ਦੇਵਾ ਗਣਪਤੀ ਭਾਨੁਦੱਤ। ਗਣਪਤੀ ਇੱਕ ਕਵੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਭਾਨੂਦੱਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਸ-ਤਰੰਗਿਨੀ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜਾਹਲਨਾ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ (ਪੰਨਾ 45) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਜਸ਼ੇਖਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਵੀ ਗਣਪਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮਹਾਮੋਦਾ ਨਾਮਕ ਕੰਮ ਦੇ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ। ਪੰਜ ਅਧਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਲਮਕਾਰਾ ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਿੰਗਾਰ-ਦੀਪਿਕਾ ਵੀ ਸਾਡੇ ਭਾਨੂਦੱਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੀਗਰ-ਦੀਪਿਕਾ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਅਲਮਕਾਰਾ ਤਿਲਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਮਿਸ਼ਰਤ ਵਾਰਤਕ ਅਤੇ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਆਮ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਪਰਿਚੈਦ ਕਾਵਯ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਰਸ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ
ਹਨ
ਰਚਨਾਵਾਂ
ਭਾਨੂਦੱਤ² ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
ਨਾਇਕ-ਨਾਇਕਾ ਅਤੇ ਰਸਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਰਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ! ਇਹ 289 ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇੰਡੀਆ ਆਫਿਸ ਕੈਟ ਦੇਖੋ। vol. ii (ਕੀਥ ਅਤੇ ਥਾਮਸ), ਨੰ. 5248, ਪੀ. 346.
2 ਇਸ ਨਾਮ ਦਾ ਰੂਪ ਭਾਨੁਕਾਰਾ ਸੇਸਾ ਸਿਨਟਾਮਨੀ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਾਵਿ
ਸਮਯਿਤੁਮ ਇਵ ਜਨਾ-ਖੇਦਮ ਅਸਮ ਪੁਰਾਹਰਾ ਕ੍ਰਿਤ-ਮਰੁਤ-ਵੇਸਾ, ਜਯਾ ਭੁਵਨਾਧਿਪਤੇ।
ਦੁਬਾਰਾ. ਜੈਦੇਵਾ
ਨਿਭ੍ਰਤਾ-ਨਿਕੁੰਜ-ਗ੍ਰਹਮ ਗਤਾਯਾ ਨਿਸਿ ਰਹਸਿ ਨੀਲਿਆ
ਵਿਕਾਰ
ਸਾਖੀ ਹੇ ਸ਼ਮਕਾਰਮ ਉਦਿਤ-ਵਿਲਾਸਮ ਸਾਹਾ ਸਮਾਗਮਯਾ ਮਾਯਾ ਨਤਾਯਾ
ਮੇਰਾ ਪੇਟ
ਇਹ ਦੋ ਐਬਸਟਰੈਕਟ, ਬੇਤਰਤੀਬ 'ਤੇ ਲਏ ਗਏ ਹਨ, ਇਹ ਦਰਸਾਏਗਾ ਕਿ ਨਕਲ ਕਿੰਨੀ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵਾਜਬ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਭਾਨੂਦੱਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਜੈਦੇਵ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਕਲ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਅਸੀਂ ਜੈਦੇਵ ਨੂੰ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ। ਭਾਨੂਦੱਤ ਨੂੰ ਉਸ ਸਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਸਾਨੂੰ ਉਸਦੀ ਤਾਰੀਖ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਦੂਸਰਾ ਟਰਮਿਨਸ ਰਸ-ਮੰਜਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਟਿੱਪਣੀ ਦੀ ਮਿਤੀ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਗੋਪਾਲਾ (ਉਰਫ਼ ਵੋਪਦੇਵਾ) ਦੁਆਰਾ ਰਸਮੰਜਰੀ-ਵਿਕਾਸ (ਜਾਂ-ਵਿਲਾਸਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਰਸਿਮ੍ਹਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ 1572 ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਸਰਿਗਧਾਰ-ਪੱਧਤੀ ਵਿਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਿਤੀ ਸੀ.
1 ਸਟੀਨ, ਜੰਮੂ ਕੈਟ। ਪੀ. 63, ਪੀ 'ਤੇ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ. 421, ਵੀ ਪੀ. 273. ਇਸ ਟਿੱਪਣੀ ਦੀ ਮਿਤੀ ਅਤੇ ਵਰਤੇ ਗਏ ਯੁੱਗ ਬਾਰੇ, ਹੇਠਾਂ ਬਿਬਲਿਓਗ੍ਰਾਫੀ ਦੇਖੋ। ਕੁਮਾਰਸਵਾਮਿਨ, 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਵਿਰਾਹ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਰਸ-ਮੰਜਰੀ ਨਾਮਕ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ (ਪੰਨਾ 280) ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਭਾਨੂਦੱਤ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਦਾ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਰਸ-ਮੰਜਰੀ ਵਿੱਚ ਨਿਜਾਮ ਧਰਨਿਪਾਲ ਦੇ ਜ਼ਿਕਰ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਅਨੁਮਾਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਨੰਤ ਪੰਡਿਤਾ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਦੁਆਰਾ ਦਾਵਾਗਿਰੀ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਅਹਿਮਦ ਨਿਜ਼ਾਮ ਸ਼ਾਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ 1499 ਅਤੇ 1507 ਈਸਵੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਲਤਾਬਾਦ (ਦੇਵਗਿਰੀ) ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਡੇਕਨ ਦੇ ਨਿਜ਼ਾਮ ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪੀ.ਵੀ. ਕੇਨ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਕੇ ਤਾਜ਼ਾ ਸਬੂਤ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ (HSP, p. 296
ਵਿਪ੍ਰਲੰਭਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਯ-ਮਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਹਵਾਲਾ ਭਾਨੂਦੱਤ ਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਥਨ ਉਸਦੀ ਰਸ ਮੰਜਰੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲੱਭਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
1 ਗੋਵਿੰਦਾਜੀ (ਭੰਡਾਰਕਰ ਰਿਪ. 1887-91) ਦੇ ਸਭਿਆਲਮਕਰਨ ਵਿੱਚ।
ਪੀ. Ixiii) ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਭਾਨੁਕਾਰਾ ਅਤੇ ਭਾਨੂ ਪੰਡਿਤਾ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੋਣਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋ ਕਵੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਹਰ ਦੱਤ ਸਰਮਾ (ABORI, xvii, 1936, pp. 243-58), ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਨੁਦੱਤ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਕਵੀ ਭਾਨੁਕਾਰਾ ਨੂੰ ਕੁਝ ਅੰਤਮ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੱਕੀ ਹੈ। Nld, vii, 1944, pp. 111-17 ਵਿੱਚ G. V. Devastali ਨੂੰ ਇਸ ਸਵਾਲ 'ਤੇ ਦੇਖੋ; ਪੀ ਕੇ ਗੋਡੇ ਇੰਡ ਕਲਚਰ iii. ਪੰਨਾ 751-56 ਅਤੇ ਐਸ.ਕੇ.ਡੀ. ਕੁਝ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, ਪੀ. 147. ਕੁਝ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ 2 ਐਸ ਕੇ ਡੀ, ਪੀ. 144-45. ਪਰ ਰਾਮਨਾਥ ਝਾਅ (ਜਰਨਲ
ਪਟਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ iii. ਨਹੀਂ 1-2) ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦੂਜਾ ਸ਼ਾਸਕ ਹੈ
ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ (ਇਸ ਲਈ ਅਨੰਤ ਪੰਡਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ) ਹੈ
ਵਿਜੇਨਗਰ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇਵਾ ਰਾਏ (1509-1530
ਰਸਮੰਜਰੀ
ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ 'ਚ ਆਚਾਰੀਆਂ ਜਾਨਵੰਤ ਮਿਸ ਦਾ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਨਾਇਕ-ਨਾਇਕਾ ਦੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਵੇਚਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸੂਤ ਸ਼ੈਲੀ 'ਚ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਵਿੱਤੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਰਸਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ ਚ ਸਮਾਹਿਤ ਕਰਕੇ ਆਲੰਬਨ-ਵਿਭਾਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਨਾਇਕ-ਨਾਇਕਾ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਵੇਚਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨਾਇਕ-ਨਾਇਕਾਂ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਾਇਕਾਂ, ਅੱਠ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਂਕ ਭਾਵਾਂ, ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ (ਸੰਯੋਗ-ਵਿਲੰਭ) ਸ਼ਿੰਗਾਰ, ਵਿਪਲਤ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਆਦਿ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਹੈ।
ਰਸਤਰੰਗਿਣੀ
ਤਰੰਗ-4. ਵਿੱਚ ਸਾਕ ਅਨੁਭਾਵਾਂ ਦਾ ਸੋਦਾਹਰਣ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ। ਤਰੰਗ-5, ਵਿੱਚ ਵਿਅਭਿਚਾਰਿਭਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਵਰਣ
ਤਰੰਗ-6. ਵਿੱਚ ਰਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਵੇਚਨ ਰੰਗ-7. ਵਿੱਚ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੂਜੇ ਰਸਾਂ ਦਾ ਲਕਸ਼ਣ-ਉਦਾਹਰਣਸਹਿਤ ਵਿਵੇਚਨ
ਤਰੰਗ-8. ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਸਥਾਈਭਾਵਾਂ ਬੀਹ ਵਿਅਭਿਚਾਰਿਭਾਵਾਂ; ਅੱਠ ਰਸਾਂ ਦੇ ਵਿਵੇਚਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਦੀ ਸੋਦਾਹਰਣ ਵਿਆਖਿਆ; ਇੱਕ ਰਸ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਰਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਰਸ-ਵਿਰੋਧ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਹੈ।
ਅਲੰਕਾਰਤਿਲਕ
ਇਹ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪ 'ਚ ਅਲਕਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਅਤੇ ਪੰਜ । ਪਰਿਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਹੇਠਲੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ:
★ਪਛੇਦ-1 ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ, ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਸ਼ਰੀਰ ਮੰਨ ਕੇ ਰਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰੀਰ ਦੀ ਆਤਮਾ ਕਿਹਾ; ਇਸ ਕਾਵਿ ਸ਼ਰੀਰ ਦੀ ਰੀਤੀ, ਗੀਤੀ, ਵਿੱਤੀ, ਗੁਣ, ਦੋਸ਼ਹੀਨਤਾ ਪੰਜ ਇੰਦਿਆਂ ਦੱਸਿਆ; ਕਾਵਿ-ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿਉਤਪੱਤੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅਭਿਆਸ ਮੰਨਿਆ, ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਧਾਰ `ਤੇ ਕਾਵਿ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ, ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼, ਮਿਸੂ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ।
★ਪਛੇਦ-2 ਵਿੱਚ ਪਦ-ਵਾਕ-ਵਾਕਿਆਰਥ ਦੇ ਵਿਵੇਚਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹਨਾਂ ਦੇ
ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ।
★ਪਛੇਦ-3, ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼-ਵਿਵੇਚਨ, ਗੁਣ ਦੇ ਬਾਹਿਅ, ਆਂਤਰਿਕ, ਵੈਸ਼ੇਸ਼ਿਕ ਤਿੰਨ ਭੇਦ; ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਗੁਣ ਬਾਹਿਅਾ, ਅਰਥ ਦੇ ਗੁਣ ਆਂਤਰਿਕ; ਸ਼ਲੇਸ਼ ਆਦਿ 24 ਗੁਣ ਵੈਸ਼ੇਸ਼ਿਕ ਗੁਣ ਕਹੇ ਹਨ।
★ਪਛੇਦ-4 ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸ਼ਬਦਾਲੰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਲਸ਼ਣ-ਉਦਾਹਰਣਸਹਿਤ ਵਿਵੇਚਨ ਲਈ ਆਚਾਰੀਆ ਮੰਮਟ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ।
★ਪਛੇਦ-5.ਵਿੱਚ 48, ਅਰਥਾਲੰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਲਕ੍ਸ਼ਣ-ਉਦਾਹਰਣ ਸਹਿਤ ਵਿਵੇਚਨ
ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ 'ਚ ਆਚਾਰੀਆ ਭਾਰੂਦੱਤ ਮਿਸ਼੍ਰ ਨਾਇਕ-ਨਾਇਕਾ ਵਿਵੇਚਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਰਸ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਅਤੇ ਅਪੂਰਵ ਵਿਵੇਚਨ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਰਸ ਦੇ ਲੌਕਿਕ ਅਤੇ ਅਲੌਕਿਕ ਦੋ ਭੇਦ ਕਰਕੇ ਲੌਕਿਕ ਰਸ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਆਦਿ ਰਸਾਂ ਦਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਅਲੌਕਿਕ ਰਸ ਨੂੰ-ਸ੍ਵਪਨਿਕ (ਜਿਸਦਾ ਆਨੰਦ ਸੁਪਨੇ 'ਚ ਲਿਆ ਜਾਵੇ), ਮਾਨੋਰਥਿਕ (ਜਿਸਦਾ ਆਨੰਦ ਆਕਾਸ਼-ਮਹਲ ਵਾਂਙ ਕਲਪਨਾ ਦੁਆਰਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ), ਔਪਨਾਇਕ (ਜਿਸਦਾ ਆਨੰਦ ਕਾਵਿ ’ਚ ਵਰਣਨ ਦੁਆਰਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨ ਕੇ ਵਿਵੇਚਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ‘ਰਸਤਰੰਗਿਣੀ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਤਰੰਗ 'ਚ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ‘ਮਾਯਾ ਨਾਮ ਦੇ ਰਸ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੇ ਉਦਾਹਰਣ ਸ੍ਵੈ-ਰਚਿਤ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਸਮੀਖਿਆਕਾਰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਨਾਇਕ-ਨਾਇਕਾ ਵਿਵੇਚਨ ਅਤੇ ਰਸ ਸੰਬੰਧੀ ਨਵੀਂਆਂ ਉਦਭਾਵਨਾਵਾਂ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਆਦਰ ਕਰਦੇ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ
ਬੋਵੋਲੋਨ
ਬੋਵੋਲੋਨ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ (ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ) ਹੈ, ਜੋ ਵਰੋਨਾ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਇਤਾਲਵੀ ਖੇਤਰ ਵੈਨੇਤੋ 'ਚ ਵੈਨਿਸ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ 90 km ਅਤੇ ਵਰੋਨਾ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 25 km ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵੈਨੇਤੋ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵੇਰੋਨਾ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਕਮਿਉਨ
ਬੈਜਨਾਥ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ
ਵਿਧਾਇਕ
2012 ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਲਾਲ ਇਸ ਹਲਕੇ ਦੇ ਵਿਧਾਇਕ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ।
!ਸਾਲ !colspan="2" align="center"|ਪਾਰਟੀ !align="center" | ਵਿਧਾਇਕ !ਰਜਿਸਟਰਡ ਵੋਟਰ !ਵੋਟਰ % !ਜੇਤੂ ਦਾ ਵੋਟ ਅੰਤਰ !ਸਰੋਤ
ਸਿਲਿਸਲੇਵਾਰ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ
ਗੰਗੂਬਾਈ ਹੰਗਲ
ਗੰਗੂਬਾਈ ਹੰਗਲ ਕਿਰਾਨਾ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਅਜ਼ੀਮ ਫ਼ਨਕਾਰਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਖ਼ਿਆਲ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਗੰਗੂਬਾਈ ਹੰਗਲ ਦਾ ਜਨਮ ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਧਾਰਵਾੜ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਦੇਵਦਾਸੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ 5 ਮਾਰਚ, 1913 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਗੰਗੂਬਾਈ ਦੇ ਪਤੀ ਦਾ ਨਾਂ ਗੁਰੂਰਾਓ ਕੌਲਗੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਬੇਟੇ ਬਾਬੂਰਾਵ ਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਅਤੇ ਬੇਟੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕਾ ਹੈ।
ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ
ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨ ਸੁਣਨ ਲਈ ਸੜਕ ’ਤੇ ਦੌੜ ਪੈਂਦੀ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇਖ ਕੇ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਮਹਾਨ ਗਾਇਕਾ ਤੇ ਮਾਂ ਅੰਬਾਬਾਈ ਨੇ ਧੀ ਗੰਗੂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਚਾਰਯ, ਦੱਤੋਪੰਤ ਅਤੇ ਕਿਰਾਨਾ ਉਸਤਾਦ ਸਵਾਈ ਗੰਧਰਵ ਤੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿਵਾਈ। ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੜਾ ਰਸ ਸੀ। ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਉਹ ਇੱਕ ਵਜ਼ਨਦਾਰ ਆਵਾਜ਼ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ। ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਰੋਜ਼ ਉਸ ਨੂੰ 30 ਕਿਲੋ ਮੀਟਰ ਸਫ਼ਰ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖ਼ਾਨ, ਭਾਸਕਰ ਰਾਉ ਬਖਲੇ, ਅੱਲਾ ਦੀਆ ਖ਼ਾਨ, ਫੈਆਜ਼ ਖ਼ਾਨ, ਪੰਡਿਤ ਭੀਮਸੇਨ ਜੋਸ਼ੀ ਵਰਗੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਗਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੁਣਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਆਤਮ ਕਥਾ ‘ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸੰਗੀਤ’ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ।
ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ
ਉਹ ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਅਸਾਵਰੀ, ਕੇਦਾਰ, ਚੰਦਰ ਕੌਂਸ, ਧਨਸ੍ਰੀ, ਪੁਰੀਆ, ਭੈਰਵੀ, ਭੀਮਪਲਾਸੀ ਅਤੇ ਮਾਰਵਾ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਗਾਇਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਹ-ਵਾਹ ਖੱਟੀ।
ਸਨਮਾਨ
ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅੱਧੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਦੀ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਗਾਇਕਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਕਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ। 21 ਜੁਲਾਈ 2009 ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਮਹਾਨ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੇ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਕਈ ਨਵੇਂ ਦਿਸਹੱਦੇ ਤਲਾਸ਼ਣ ਵਾਲੀ 97 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਗੰਗੂਬਾਈ ਹੰਗਲ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਅਲਵਿਦਾ ਆਖ ਗਈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1913 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2009 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ
ਮਾਂਗੇਵਾਲ (ਬਲਾਕ ਦੋਰਾਹਾ)
ਮਾਂਗੇਵਾਲ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਦੋਰਾਹਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਜੌਰਜ ਬੇਲੀ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)
ਜੌਰਜ ਜੌਹਨ ਬੇਲੀ (ਜਨਮ ਸਿਤੰਬਰ 1982) ਇੱਕ ਆਸਟਰੇਲਿਆਈ ਕ੍ਰਿਕਟਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੀ ਟਵੰਟੀ-20 ਟੀਮ ਦਾ ਕਪਤਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਟੀਮ ਦਾ ਉਪ-ਕਪਤਾਨ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੌਰਜ ਬੇਲੀ ਦੀ ਕਲੱਬ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਦਾ ਨਾਂ ਦੱਖਣੀ ਹੋਬਾਰਟ ਸ਼ਾਰਕਸ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ੈਫ਼ੀਲਡ ਸ਼ੀਲਡ ਵਿੱਚ ਤਸਮਾਨੀਆ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਦਾ ਕਪਤਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬੇਲੀ ਹੈਂਪਸ਼ਾਇਰ ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਕਿੰਗਜ਼ XI ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਚੇੱਨਈ ਸੂਪਰਕਿੰਗਜ਼ ਅਤੇ ਬਿਗ ਬੈਸ਼ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਹੋਬਾਰਟ ਹਰੀਕੇਨਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਖੇਡ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਸੰਨ 2014-15 ਵਿੱਚ ਕਿੰਗਜ਼ XI ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਪਤਾਨੀ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1982 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸਰਗੇਈ ਇਵਾਨੋਵਿਚ ਚੁਪ੍ਰੀਨਿਨ
ਸਰਗੇਈ ਇਵਾਨੋਵਿਚ ਚੁਪ੍ਰੀਨਿਨ ਰੂਸੀ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਕ, ਆਲੋਚਕ, ਟੀਕਾਕਾਰ ਅਤੇ ਉਨੀਵੀਂ-ਵੀਹਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਕਲਨਕਰਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਵਾਹਕ ਹਨ। ਸੇਰਗੇਏ ਚੁਪ੍ਰੀਨਿਨ ਦਾ ਜਨਮ 1947 ਵਿੱਚ ਅਰਖਾਂਗੇਲਸਕ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੇਲਸਕ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। 1971 ਵਿੱਚ ਰਸਤੋਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਤੋਂ ਐਮ ਏ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਵੀਅਤ ਵਿਗਿਆਨ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਸਾਹਿਤ ਸੰਸਥਾਨ ਤੋਂ 1976 ਵਿੱਚ ਪੀ ਐਚ ਡੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ 1993 ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 1999 ਤੋਂ ਸੇਰਗੇਏ ਚੁਪ੍ਰੀਨਿਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹਨ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਸੀ ਲੇਖਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1947
ਭਗਤ ਕਬੀਰ
ਮੱਤਭੇਦਾਂ ਭਰਿਆ ਜੀਵਨ
ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਕਬੀਰ ਦਾ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਅਨੂਪਮ ਹੈ । ਗੋਸਵਾਮੀ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੰਨਾ ਮਹਿਮਾਮੰਡਿਤ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਕਬੀਰ  ਦੇ ਸਿਵਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ।  ਕਬੀਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ  ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਦੰਦਕਥਾਵਾਂ ਹਨ ।  ਕੁੱਝ ਲੋਕਾਂ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਜਗਦਗੁਰੁ ਰਾਮਾਨੰਦ ਸਵਾਮੀ   ਦੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਾਲ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਧਵਾ ਬਰਾਹਮਣੀ  ਦੇ ਕੁੱਖ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ ।  ਬਰਾਹਮਣੀ ਉਸ ਨਵਜਾਤ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਲਹਰਤਾਰਾ ਤਾਲ  ਦੇ ਕੋਲ ਸੁੱਟ ਆਈ ।  ਉਸਨੂੰ ਨੀਰੂ  ਨਾਮ ਦਾ ਜੁਲਾਹਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਆਇਆ ।  ਉਸੀ ਨੇ ਉਸਦਾ ਪਾਲਣ - ਪੋਸਣ ਕੀਤਾ ।  ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਬਾਲਕ ਕਬੀਰ ਕਹਲਾਇਆ ।  ਕੁਝ ਕਬੀਰ ਪੰਥੀਆਂ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕਬੀਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲਹਰਤਾਰਾ ਤਾਲਾਬ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕਮਲ  ਦੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਪੁਸ਼ਪ  ਦੇ ਉੱਤੇ ਬਾਲਕ  ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ।  ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗਰੰਥ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੀ ਯੋਗੀ   ਦੇ ਔਰਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਨਾਮਕ ਦੇਵਾਂਗਨਾ  ਦੇ ਕੁੱਖ ਤੋਂ  ਭਗਤਰਾਜ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਹੀ ਸੰਵਤ ੧੪੫੫ ਜੇਠ ਸ਼ੁਕਲ  ੧੫ ਨੂੰ ਕਬੀਰ  ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜ਼ਾਹਰ ਹੋਏ ਸਨ ।
ਕੁੱਝ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਨਮ ਤੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਯੁਵਾ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਵਾਮੀ ਰਾਮਾਨੰਦ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗੀਆਂ ।  ਇੱਕ ਦਿਨ,  ਇੱਕ ਪਹਿਰ ਰਾਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹੀ ਕਬੀਰ ਪੰਚਗੰਗਾ ਘਾਟ ਦੀਆਂ ਸੀੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ ।  ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ  ਗੰਗਾ ਇਸਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸੀੜੀਆਂ ਉੱਤਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਉਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੈਰ ਕਬੀਰ  ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਪੈ ਗਿਆ ।  ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਤੱਤਕਾਲ ਰਾਮ - ਰਾਮ ਸ਼ਬਦ ਨਿਕਲ ਪਿਆ ।  ਉਸੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਬੀਰ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ - ਮੰਤਰ ਮੰਨ ਲਿਆ ਅਤੇ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ  ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ।
ਕਬੀਰ ਦੇ ਹੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ -  ਹਮ ਕਾਸੀ ਮੇਂ ਪ੍ਰਕਟ  ਭਏ ਹੈਂ,  ਰਾਮਾਨੰਦ ਚੇਤਾਏ ।
ਜਨਸ਼ਰੁਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤ ਕਮਾਲ ਅਤੇ ਪੁਤਰੀ ਕਮਾਲੀ ਸੀ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਘੇ ਉੱਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ।  ੧੧੯ ਸਾਲ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਗਹਰ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੀਤਾ ।
ਧਰਮ ਸੰਬੰਧੀ
ਸਾਧੂ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਭੀੜ ਰਹਿੰਦੀ ਹੀ ਸੀ । ਕਬੀਰ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਨਹੀਂ ਸਨ -  ਮਸਿ ਕਾਗਜ਼ ਛੂਵੋ ਨਹੀਂ,  ਕਲਮ ਗਹੀ ਨਹਿੰ ਹਾਥ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪ ਗਰੰਥ ਨਹੀਂ ਲਿਖੇ ,  ਮੂੰਹ ਤੋਂ  ਭਾਖੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਲਿਖ ਲਿਆ ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮਨਾਮ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹੈ ।  ਉਹ ਇੱਕ ਹੀ ਰੱਬ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡ  ਦੇ ਘੋਰ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ ।  ਅਵਤਾਰ ,  ਮੂਰਤੀ ,  ਰੋਜ਼ਾ ,  ਈਦ ,  ਮਸਜਦ ,  ਮੰਦਿਰ  ਆਦਿ ਨੂੰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ।
ਕਬੀਰ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਲੇਖਾਂ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਹੈ । ਐਚ ਐਚ ਵਿਲਸਨ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਬੀਰ  ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਅੱਠ ਗਰੰਥ ਹਨ ।  ਵਿਸ਼ਪ ਜੀ  ਐਚ  ਵੇਸਟਕਾਟ ਨੇ ਕਬੀਰ  ਦੇ 8 4 ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਰਾਮਦਾਸ ਗੌੜ ਨੇ ਹਿੰਦੁਤਵ ਵਿੱਚ 7 1 ਕਿਤਾਬਾਂ ਗਿਣਾਈਆਂ ਹਨ । ਬਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ
ਕਬੀਰ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਬੀਜਕ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ।  ਇਸਦੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਹਨ -  ਰਮੈਨੀ,  ਸਬਦ ਅਤੇ ਸਾਖੀ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ,  ਰਾਜਸਥਾਨੀ ,  ਖੜੀ ਬੋਲੀ ,  ਅਵਧੀ ,  ਪੂਰਬ ਦਾ ,  ਬਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਆਦਿ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਖਿਚੜੀ ਹੈ । ਕਬੀਰ ਈਸਵਰ ਨੂੰ ਮਿੱਤਰ ,  ਮਾਤਾ ,  ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪਤੀ  ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ । ਇਹੀ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ  ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਨਜ਼ਦੀਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ।
\ਹਰਿਮੋਰ ਪਿਉ, ਮੈਂ ਰਾਮ ਕੀ ਬਹੁਰਿਯਾ\ ਤੋ ਕਭੀ ਕਹਤੇ ਹੈਂ, \ਹਰਿ ਜਨਨੀ ਮੈਂ ਬਾਲਕ ਤੋਰਾ\।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਿੰਦੂ ਜਨਤਾ ਉੱਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੰਤਾਪ ਦਾ ਕਹਰ ਛਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ।  ਕਬੀਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੰਥ ਨੂੰ ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੁਨਿਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮਤ  ਦੇ ਵੱਲ ਝੁਕੀ ਹੋਈ ਜਨਤਾ ਸਹਿਜ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗੀ ਹੋ ਗਈ ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਰਲ ਅਤੇ ਸੁਬੋਧ ਰੱਖੀ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਆਮ ਆਦਮੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ ।  ਇਸ ਤੋਂ ਦੋਨਾਂ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ  ਦੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਿੱਚ ਸਹੂਲਤ ਹੋਈ ।  ਇਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ ਪੰਥ ਮੁਸਲਮਾਨ - ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਗੋਭਕਸ਼ਣ  ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ ।  ਕਬੀਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਤਮਈ ਜੀਵਨ ਪਸੰਦ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਅਹਿੰਸਾ,  ਸੱਚ ,  ਸਦਾਚਾਰ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ  ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਸਨ ।  ਸਰਲਤਾ ,  ਸਾਧੂ  ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਸੰਤ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਅੱਜ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ।
ਬੁਢੇਪਾ ਵਿੱਚ ਜਸ ਅਤੇ ਕੀਰੱਤੀ ਦੀ ਮਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕਸ਼ਟ ਦਿੱਤਾ । ਉਸੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਨਾਰਸ ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਆਤਮ ਨਿਰੀਖਣ ਅਤੇ ਆਤਮ ਪਰੀਖਣ ਕਰਨ ਲਈ ਦੇਸ਼  ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਇਸ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਾਲਿੰਜਰ ਜਿਲ੍ਹੇ  ਦੇ ਪਿਥੌਰਾਬਾਦ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ ।  ਉੱਥੇ ਰਾਮ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਮੰਦਰ ਸੀ ।  ਉੱਥੇ  ਦੇ ਸੰਤ ਭਗਵਾਨ ਗੋਸਵਾਮੀ   ਦੇ ਜਿਗਿਆਸੁ ਸਾਧਕ ਸਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਤਰਕਾਂ ਦਾ ਅਜੇ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਧਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ ।  ਸੰਤ ਕਬੀਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ –ਵਟਾਂਦਰਾ  ਹੋਇਆ ।  ਕਬੀਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਖੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਗਹਿਰਾ ਅਸਰ ਕੀਤਾ -
\ਬਨ ਤੇ ਭਾਗਾ ਬਿਹਰੇ ਪਡ਼ਾ, ਕਰਹਾ ਅਪਨੀ ਬਾਨ। ਕਰਹਾ ਬੇਦਨ ਕਾਸੋਂ ਕਹੇ, ਕੋ ਕਰਹਾ ਕੋ ਜਾਨ।।\
ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਭੱਜ ਕੇ ਬਹੇਲੀਏ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਪੁੱਟੇ ਹੋਏ ਖੱਡੇ ਵਿੱਚ ਡਿਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਥੀ ਆਪਣੀ ਪੀੜ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਹੇ  ?
ਸਾਰੰਸ਼ ਇਹ ਕਿ ਧਰਮ ਦੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ  ਭਗਵਾਨ ਗੋਸਾਈ ਆਪਣਾ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ  ਬਾਹਰ ਤਾਂ ਨਿਕਲ ਆਏ ਅਤੇ ਹਰਿਵਿਆਸੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਏ  ਦੇ ਖੱਡੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ  ਇਕੱਲੇ ਨਿਰਵਾਸਤ ਹੋ ਕਰ ਅਸੰਵਾਦੀ  ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ।
ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸਾਖੀ ਹਾਜਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ -
ਕਬੀਰ ਦੇ ਰਾਮ
ਕਬੀਰ ਦੇ ਰਾਮ ਤਾਂ ਅਗਮ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ  ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਵਿੱਚ ਵਿਰਾਜਦੇ ਹਨ ।  ਕਬੀਰ  ਦੇ ਰਾਮ ਇਸਲਾਮ  ਦੇ ਏਕੇਸ਼ਵਰਵਾਦੀ,  ਏਕਸੱਤਾਵਾਦੀ ਖੁਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਨ ।  ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਖੁਦਾ ਜਾਂ ਅੱਲ੍ਹਾ ਨੂੰ ਕੁਲ ਜਗਤ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸਮਰਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।  ਪਰ ਕਬੀਰ  ਦੇ ਰਾਮ ਪਰਮ ਸਮਰਥ ਭਲੇ ਹੋਣ ,  ਲੇਕਿਨ ਕੁਲ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਜਗਤ ਤੋਂ  ਭਿੰਨ ਤਾਂ ਹਰਗਿਜ਼ ਨਹੀਂ ਹਨ ।  ਸਗੋਂ ਇਸਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਉਹ ਤਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ  ਵਿਆਪਤ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਰਮਤਾ ਰਾਮ ਹਨ ।  ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ : ਵ੍ਯਾਪਕ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਬਨਿਮੈਂ ਏਕੈ, ਕੋ ਪੰਡਿਤ ਕੋ ਜੋਗੀ। ਰਾਵਣ-ਰਾਵ ਕਵਨਸੂੰ ਕਵਨ ਵੇਦ ਕੋ ਰੋਗੀ। ਕਬੀਰ ਰਾਮ ਦੀ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਰੂਪਾਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਰੂਪਾਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹੀ ਰਾਮ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਢਾਂਚੇ  ( ਫਰੇਮ )  ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ,  ਜੋ ਕਬੀਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ।  ਕਬੀਰ ਰਾਮ ਦੀ ਅਵਧਾਰਣਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਿੰਨ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਸਰੂਪ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ।  ਇਸਦੇ ਕੁੱਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰਨ ਸਨ ,  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਅਸੀਂ ਅੱਗੇ ਕਰਾਂਗੇ ।  ਪਰ ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਬੀਰ ਰਾਮ  ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪਰਵਾਰਿਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਜਰੂਰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ  ।  ਰਾਮ  ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਰਾਲਾ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾਸ਼ਾਲੀ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਲ ਵੀ ਭੁਲਾਏ ਬਿਨਾਂ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰੇਮਪਰਕ ਮਾਨਵੀ ਸਬੰਧਾਂ  ਦੇ ਧਰਾਤਲ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ । ਕਬੀਰ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ।  ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਗਤੀ - ਸੰਵੇਦਨਾ  ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ  ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ ਕਿ ‘ਨਾਮ ਰੂਪ ਨਾਲੋਂ  ਵਧਕੇ ਹੈ’ ,  ਲੇਕਿਨ ਕਬੀਰ ਨੇ ਇਸ ਆਮ ਸਿੱਧਾਂਤ ਦੀ ਕਰਾਂਤੀਧਰਮੀ ਵਰਤੋਂ  ਕੀਤੀ  ।  ਕਬੀਰ ਨੇ ਰਾਮ - ਨਾਮ  ਦੇ ਨਾਲ ਲੋਕਮਾਨਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤਾਬਦੀਆਂ ਤੋਂ ਰਚੇ - ਬਸੇ ਸੰਸ਼ਲਿਸ਼ਟ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾੱਤ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਸਰੂਪ ਦੇਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੁਰਾਣ - ਪ੍ਰਤੀਪਾਦਿਤ ਬਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਖਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੇ ਜਾਣ ਤੋਂ  ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ । ਕਬੀਰ ਦੇ ਰਾਮ ਨਿਰਗੁਣ - ਸਗੁਣ  ਦੇ ਭੇਦ ਤੋਂ  ਪਰੇ ਹਨ ।  ਦਰਅਸਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰ - ਪ੍ਰਤੀਪਾਦਿਤ ਅਲੌਕਿਕ,  ਸਗੁਣ ,  ਵਰਚਸਵਸ਼ੀਲ ਵਰਨ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਵਸਥਾ  ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ‘ਨਿਰਗੁਣ ਰਾਮ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ- ‘ਨਿਰ੍ਗੁਣ ਰਾਮ ਜਪਹੁ ਰੇ ਭਾਈ।’ ਇਸ ‘ਨਿਰਗੁਣ’ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਪੈਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ।  ਕਬੀਰ ਦਾ ਆਸ਼ਾ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ  ਸਿਰਫ ਇੰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਰੱਬ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾਮ ,  ਰੂਪ ,  ਗੁਣ ,  ਕਾਲ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ।  ਜੋ ਸਾਰੀ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਸਭਨੀ ਥਾਈਂ ਹਨ ,  ਉਹੀ ਕਬੀਰ  ਦੇ ਨਿਰਗੁਣ ਰਾਮ ਹਨ ।  ਇਸਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਰਮਤਾ ਰਾਮ’ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ।  ਆਪਣੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਿਰਗੁਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦੇਣ  ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਬੀਰ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਨਾਲ ਮਾਨਵੀ ਪ੍ਰੇਮ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ  ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ।  ਕਦੇ ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਿਠਾਸ ਭਾਵ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਜਾਂ ਪਤੀ ਮੰਨ  ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਦੇ ਦਾਸ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਵਾਮੀ ।  ਕਦੇ - ਕਦੇ ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਨੇਹ ਮੂਰਤੀ  ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤ ।  ਨਿਰਗੁਣ - ਨਿਰਾਕਾਰ ਬ੍ਰਹਮੇ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰਸ ,  ਸਹਿਜ ,  ਮਾਨਵੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕਬੀਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦੀ ਵਿਲਖਣਤਾ ਹੈ ।  ਇਹ ਦੁਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆ ਦੂਸਰੀਆਂ ਨੂੰ ਭਲੇ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਰਾਮ  ਦੇ ਨਾਲ ਕਬੀਰ ਇੰਨਾ  ਮਾਨਵੀ ਸੰਬੰਧਪਰਕ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦੇ ਹੋਣ ,  ਉਹ ਭਲਾ ਨਿਰਗੁਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ  ,  ਪਰ ਖੁਦ ਆਪ ਕਬੀਰ ਲਈ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਵੀ ਹਨ : “ਸੰਤੌ, ਧੋਖਾ ਕਾਸੂੰ ਕਹਿਯੇ। ਗੁਨਮੈਂ ਨਿਰਗੁਨ, ਨਿਰਗੁਨਮੈਂ ਗੁਨ, ਬਾਟ ਛਾੰਡ਼ਿ ਕ੍ਯੂੰ ਬਹਿਸੇ!” ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮਹਾਵੀਰ ਸਰਨ ਜੈਨ ਨੇ ਕਬੀਰ  ਦੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਕਬੀਰ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿਅਕਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਹੈ  :   ਕਬੀਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਸਤ‍ਯ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਅਸਤ‍ਯ  ਦੇ ਖੰਡਨ ਵਿੱਚ ਬਤੀਤ ਹੋਇਆ ।  ਕਬੀਰ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ‘‘ਮੰਨਣ ਤੋਂ  ਨਹੀਂ,  ‘‘ਜਾਣਨ ਤੋਂ  ਆਰੰ‍ਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।  ਉਹ ਕਿਸੇ  ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼‍ਯ ਨਹੀਂ ,  ਰਾਮਾਨੰ‍ਦ ਦੁਆਰਾ ਚੇਤਾਏ ਹੋਏ ਚੇਲੇ ਹਨ । ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਲਈ ਰਾਮ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਹੈ ,  ਦਸ਼ਰਥੀ ਰਾਮ ਨਹੀਂ ਹੈ ,  ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਰਾਮ ਤਾਂ ਨਾਮ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ  ।  ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਰਾਮ ਕਿਸੇ ਸੰ‍ਪ੍ਰਦਾਏ ,  ਜਾਤੀ ਜਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਨਹੀਂ ਹਨ  ।  ਕੁਦਰਤ  ਦੇ ਕਣ - ਕਣ ਵਿੱਚ ,  ਅੰਗ - ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਨ ਪਰ ਵੀ ਜਿਸਨੂੰ ਅਨੰਗ ਸ‍ਪਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ,  ਉਹ ਅਲਖ ,  ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ,  ਪਰਮ ਤੱਤ  ਹੀ ਰਾਮ ਹਨ ।  ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਰਾਮ ਮਨੁਖ ਅਤੇ ਮਨੁਖ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਭੇਦ - ਭਾਵ  ਦੇ ਕਾਰਕ ਨਹੀਂ ਹਨ ।  ਉਹ ਤਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਤੱਤ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ ।  ਭਾਵ ਤੋਂ  ਉੱਤੇ ਉੱਠਕੇ ਮਹਾਭਾਵ ਜਾਂ ਪ੍ਰੇਮ  ਦੇ ਆਰਾਧ‍ਯ ਹਨ  : -
‘ਪ੍ਰੇਮ ਜਗਾਵੈ ਵਿਰਹ ਕੋ, ਵਿਰਹ ਜਗਾਵੈ ਪੀਉ, ਪੀਉ ਜਗਾਵੈ ਜੀਵ ਕੋ, ਜੋਇ ਪੀਉ ਸੋਈ ਜੀਉ\'' - ਜੋ ਪੀਉ ਹੈ,  ਉਹੀ ਜੀਵ ਹੈ ।  ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਾਧਨਾ ‘‘ਹੰਸ ਉਬਾਰਨ ਆਏ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਹੈ ।  ਇਸ ਹੰਸ ਦਾ ਉਬਾਰਨ ਪੋਥੀਆਂ  ਦੇ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ  ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ,  ਢਾਈ ਅੱਖਰ ਪ੍ਰੇਮ  ਦੇ ਆਚਰਣ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ।  ਧਰਮ ਓੜਨ ਦੀ ਚੀਜ ਨਹੀਂ ਹੈ ,  ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਚਰਣ ਕਰਨ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਤ‍ਯ ਸਾਧਨਾ ਹੈ ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ  ਆਰੰ‍ਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।  ਇੰਨਾ ਗਹਿਰਾ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰੋ ਕਿ ਉਹੀ ਤੁਮ‍ਹਾਰੇ ਲਈ ਪਰਮਾਤ‍ਮਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ।  ਉਹਨੂੰ ਪਾਉਣ ਦੀ ਇੰਨੀ ਉਤ‍ਕੰ‍ਠਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ‍ ਹੋ ਜਾਵੇ ,  ਵਿਰਹ ਭਾਵ ਹੋ ਜਾਵੇ ਉਦੋਂ ਉਸ ਧ‍ਯਾਨ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਪੀਉ ਜਾਗਰਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ।  ਉਹੀ ਪੀਉ ਤੁਮਹਾਰੇ ਅੰਤਰਮਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਜਗਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ।  ਜੋਈ ਪੀਉ ਹੈ ਸੋਈ ਜੀਉ ਹੈ ।  ਤੱਦ ਤੂੰ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰੇਂਗਾ ,  ਤੱਦ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਤੁਮਹਾਰੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ ।  ਸਾਰੀ ਹੈਂਕੜ ,  ਸਾਰਾ ਦਵੇਸ਼ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ।  ਫਿਰ ਮਹਾਭਾਵ ਜਗੇਗਾ ।  ਇਸ ਮਹਾਭਾਵ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾ ਘਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।
ਸੂਰਜ ਚਨ੍‍ਦ੍ਰ ਕਾ ਏਕ ਹੀ ਉਜਿਯਾਰਾ, ਸਬ ਯਹਿ ਪਸਰਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਸਾਰਾ।
........................................................................................................................
ਜਲ ਮੇਂ ਕੁਮ੍‍ਭ, ਕੁਮ੍‍ਭ ਮੇਂ ਜਲ ਹੈ, ਬਾਹਰ ਭੀਤਰ ਪਾਨੀ
ਫੂਟਾ ਕੁਮ੍‍ਭ ਜਲ ਜਲਹੀਂ ਸਮਾਨਾ, ਯਹ ਤਥ ਕਥੌ ਗਿਯਾਨੀ।"
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਭਗਤ
كبير
ਮੁਹੰਮਦ ਹਸਨ ਅਸਕਰੀ
ਮੁਹੰਮਦ ਹਸਨ ਅਸਕਰੀ (5 ਨਵੰਬਰ 1919 - 18 ਜਨਵਰੀ 1978) ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਉਰਦੂ ਆਲੋਚਕ, ਅਨੁਵਾਦਕ, ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਲੇਖਾਂ ਅਤੇ ਮਿਥਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਪੱਛਮੀ ਰੁਝਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਰਦੂ ਦਾਨ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
ਮੁਹੰਮਦ ਹਸਨ ਅਸਕਰੀ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਨਵੰਬਰ 1919 ਨੂੰ ਸਰਾਵਹ, ਮੇਰਠ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਮੂਲ ਨਾਮ ਇਜਹਾਰ ਉਲ ਹੱਕ ਸੀ। ਮੁਹੰਮਦ ਹਸਨ ਅਸਕਰੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਮੋਹੰਮਦ ਮੋਇਨ ਹੱਕ ਸੀ। ਉਹ ਬੁਲੰਦਸ਼ਹਰ ਵਿੱਚ ਕੋਰਟ ਆਫ ਵਾਰਡਜ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉੱਥੋਂ ਉਹ ਵਾਲੀ ਸ਼ਿਕਾਰਪੁਰ ਰਘੁਰਾਜ ਦੇ ਬਤੌਰ ਲੇਖਾਕਾਰ ਚਲੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1945 ਤੱਕ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ।
ਮੁਹੰਮਦ ਹਸਨ ਅਸਕਰੀ ਨੇ 1936 ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਬੁਲੰਦਸ਼ਹਰ ਤੋਂ ਮੈਟਰਿਕ ਅਤੇ 1938 ਵਿੱਚ ਮੇਰਠ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਇੰਟਰ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਬੀਏ ਅਤੇ ਫਿਰ 1942 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਐਮਏ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰਾਕ ਗੋਰਖਪੁਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਕਰਾਰ ਹੁਸੈਨ ਵਰਗੇ ਉਸਤਾਦਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ।
ਮੁਹੰਮਦ ਹਸਨ ਅਸਕਰੀ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਨੌਕਰੀ ਆਲ ਇੰਡਿਆ ਰੇਡੀਓ, ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਬਤੋਰ ਸਕਰਿਪਟ ਲੇਖਕ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਅਰਸੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹਿਦ ਅਹਮਦ ਦੇਹਲਵੀ ਅਤੇ ਰਿਸਾਲਾ ਸਾਕੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ। 1941 ਅਤੇ 1942 ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਅਜ਼ੀਮ ਬੇਗ ਚੁਗ਼ਤਾਈ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਲੰਬੇ ਲੇਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ। 1943 ਵਿੱਚ ਫਿਰਾਕ ਗੋਰਖਪੁਰੀ ਨੇ ਸਾਕੀ ਵਿੱਚ ਬਾਤੇਂ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਨਾਲ ਸਥਾਈ ਕਾਲਮ ਲਿਖਣ ਲਗੇ। ਜਦੋਂ ਫਿਰਾਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਕਾਲਮ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਹਟ ਗਏ ਤਾਂ ਦਸੰਬਰ 1943 ਦੇ ਬਾਅਦ ਇਸ ਕਾਲਮ ਅਸਕਰੀ ਸਾਹਿਬ ਲਿਖਣ ਲੱਗੇ। ਜਨਵਰੀ 1944 ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਾਲਮ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਝਲਕੀਆਂ ਰੱਖਿਆ। ਇਹ ਕਾਲਮ 1947 ਦੇ ਦੰਗਿਆਂ ਦੇ ਗਤੀਰੋਧ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਬਕਾਇਦਗੀ ਨਾਲ ਨਵੰਬਰ 1957 ਤੱਕ ਛਪਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸਨੇ ਕੁੱਝ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਐਂਗਲੋ ਅਰਬਕ ਕਾਲਜ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੜ੍ਹਾਈ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਮੇਰਠ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੇਰਠ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। 1947 ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਲਾਹੌਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜਿਥੇ ਉਸ ਨੇ ਸਆਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ ਦੇ ਨਾਲ ਮਕਤਬਾ ਆਧੁਨਿਕ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਉਰਦੂ ਅਦਬ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਇਸਦੇ ਕੇਵਲ ਦੋ ਅੰਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਸਕੇ। 1950 ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਰਾਚੀ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਜਾਦ ਲੇਖਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਮੌਲਿਕ ਲਿਖਤਾਂ ਲਿਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਨਵਰੀ ਤੋਂ ਜੂਨ 1950 ਤੱਕ ਮਾਹ ਨੌ ਕਰਾਚੀ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕਰਾਚੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਕਰਤੱਵ ਨਿਭਾਇਆ।
ਮੌਤ
ਮੁਹੰਮਦ ਹੁਸਨ ਅਸਕਰੀ 18 ਜਨਵਰੀ 1978 ਨੂੰ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਵਫ਼ਾਤ ਪਾ ਗਏ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ ਲੇਖਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮਹੀਨਾ
ਤਿਆਗਰਾਜ
thumb ਤਿਆਗਰਾਜ ਭਗਤੀਮਾਰਗੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਕਰਨਟਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਲਾ ਨੂੰ ਵੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਬਹੁਮੁਖੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਧਨੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਭਗਤੀ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਵਿੱਚ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਗੀਤ ਪੰਚਰਤਨ ਕ੍ਰਿਤੀ ਅਕਸਰ ਧਾਰਮਿਕ ਆਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਜੀਵਨੀ
ਤੰਜਾਵੁਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਤੀਰੂਵਰੂਰ ਵਿੱਚ 4 ਮਈ 1767 ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀਤਾਮਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਰਾਮਬ੍ਰਹਮ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ- ਸੀਤਾਮਾ ਮਾਇਆਮਾ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮੁਦੁ ਮਾ ਤੰਦਰੀ (ਸੀਤਾ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਹਨ)। ਇਸ ਦੇ ਗੀਤ ਦੇ ਜਰੀਏ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਤਰਫ ਅਸਲੀ ਮਾਤਾ=ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਭੂ ਰਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਧਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਸੁਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪਲੇ ਵਧੇ ਤਿਆਗਰਾਜ ਚੋਟੀ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਕਵੀ ਸੀ। ਉਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਜੋਤਿਸ਼ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇਲੁਗੁ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਸੀ।
ਤਿਆਗਰਾਜ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਰੱਬ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਭਾਵ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਂਤ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦਾ ਲਗਾਉ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸੀ। ਘੱਟ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਵੇਂਕਟਰਮਨਿਆ ਦਾ ਚੇਲਾ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੇ ਗੀਤ ਨਮੋ ਨਮੋ ਰਾਘਵ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।
ਉਂਕਾਰਪ੍ਰੀਤ
ਓਂਕਾਰਪ੍ਰੀਤ ਕੈਨੇਡਾ ਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੋ ਨਾਟਕਾਂ ‘ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਜਹਾਜ਼’ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਗਟਿਓ ਖਾਲਸਾ’ ਨਾਲ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਨਾਟਕ ‘ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਜਹਾਜ਼’ ਦੀ ਗੋਂਦ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲੇਵਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ ਬਲਕਿ ਵਿਭਿੰਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਚ ਉਪਰ ਇੱਕਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਗਿਆਰਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਨਾਟਕਕਾਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਾਭੇ ਨੂੰ ਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਟੁੰਡੀਲਾਟ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦਾ ਹੈ, ਗੁਲਾਬ ਕੌਰ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਲਈ ਤੜਪਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਟਕ ਗੁਲਾਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਪਾਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਫਰੰਗੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਨਾਟਕਕਾਰ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਕਲਾਪਨਿਕ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਕੇ ਨਾਟਕ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਨਾਟਕ ਭਾਵੇਂ ਵੱਖੋ ਵਖਰੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਾਰੇ ਪਾਤਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਨਾਟਕ ਦਾ ਗਹਿਨ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਤੱਥ ਉਭਰ ਕਿ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਟਕਕਾਰ ਦਾ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਲਈ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਬਲੀਦਾਨ, ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ। ‘ਪ੍ਰਗਟਿਓ ਖਾਲਸਾ’ ਨਾਟਕ ਵਰਤਮਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖੀ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਹਰਵਿੰਦਰ ਭੰਡਾਲ
ਰਚਨਾਵਾਂ
ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਇੱਕ ਚੁੱਪ ਦੀ ਹੈ ਜੋ 1993 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈ। ਬੁੱਧ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੈ (1998),ਬਾਰ੍ਹੀਂ ਕੋਹੀਂ ਦੀਵਾ (2003), ਅਤੇ ਚਰਾਗਾਹਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ (2010) ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਾਵਿ-ਕਿਤਾਬਾਂ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਾਜਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ੍ਹਿਆ ਕਵੀ ਤੇ ਆਲੋਚਕ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸਮਝਣ ਤੇ ਪਰਖਣ ਵਾਲੇ ਨਵੇਂ ਆਲੋਚਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ: ਪ੍ਰਵਚਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (2009) ਉਸ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਗਹਿਨ ਅਧਿਐਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 2003 ਵਿੱਚ 'ਸਹਿ-ਚਿਂਤਨ' ਪੁਸਤਕ ਛਪੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਲੇਖਕ ਤਸਕੀਨ ਦੇ ਲੇਖ ਵੀ ਸਨ।
ਉਸ ਨੇ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ ਵਿਧਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। 'ਸਫ਼ਰੀਆ' ਉਸ ਦੇ ਯਾਤਰਾ ਸੰਸਮਰਣਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ, ਜੋ 2012 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਲੇਖ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਨ ਵਾਲੇ ਹੀ ਹਨ।
ਹਰਵਿੰਦਰ ਭੰਡਾਲ ਦਾ ਨਾਵਲ 'ਮੈਲ਼ੀ ਮਿੱਟੀ' 2020 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਅਤੇ ਜਾਦੂਈ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜ ਦੀ, ਪਿਛਲੇ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਵਲ ਦੀ ਟੈਗ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ‘ਪਿਘਲਦੇ-ਜੰਮਦੇ ਵੇਲਿਆਂ ਦੀ ਬਾਤ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਾਲ 2021 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। 'ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਮਰਨ-ਮਿੱਟੀ' ਵਾਰਤਕ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਖਿੱਤੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਵੱਖ ਵੱਖ ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ। ਉਹ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਮਾਜ, ਆਰਥਿਕਤਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। 'ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਤੇ ਇਨਕਲਾਬ' (2021) ਉਸ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਸਿਧਾਂਤਕੀ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕਸਵਾਦ, ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲੇਖ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਖਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ "ਦਫ਼ਤਰੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦ" ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਂਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ
ਹਰਵਿੰਦਰ ਭੰਡਾਲ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮੌਲਿਕ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖਣ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਪਾਦਨ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਨੁਵਾਦਤ ਕਿਤਾਬਾਂ ਹਨ- 'ਐਮਨੈਸਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਵ-ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਮਿਸ਼ਨ' (ਮੂਲ ਲੇਖਕ: ਕ. ਕੌਲ) ਅਤੇ 'ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ' (ਮੂਲ ਲੇਖਕ: ਡਾ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ) ਸੰਨ 1916 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਫਾਂਸੀ ਲਟਕਾਏ ਗਦਰੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਪਾਦਤ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ- 'ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਰ੍ਹਾ 2016: ਲਾਹੌਰ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੇਸ, ਮਾਂਡਲੇ ਤੇ ਪੱਧਰੀ ਕਲਾਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ'. ਉਸ ਦੀ ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਨਾ ਵਿੱਚ ਛਪੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ- 'ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਨਕਸ਼', 'ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਅੰਗ ਸੰਗ', 'ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਪੰਧ', 'ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਵਾਰਿਸ'। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ 5 ਸਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ 'ਸਰਦਲ' ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਬੋਰਡ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। 'ਮੇਲਾ ਗਦਰੀ ਬਾਬਿਆਂ ਦਾ' ਮੌਕੇ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਸੋਵੀਨਾਰ ਦਾ ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
2.http://www.ghadarmemorial.net/publications_books.htm
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ
ਲੈਨਿਨ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਬਚਪਨ: 1870–1887
ਲੈਨਿਨ ਰੂਸੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸਮਬਰਿਸਕ (ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਕੇ ਉਲਿਆਨੋਵਸਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ) ਵਿੱਚ ਉਲੀਆ ਨਿਕੋਲਾਈਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮਾਰਿਆ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰੋਵਨਾ ਉਲੀਆਨੋਵਾ ਦੇ ਘਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਿਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਮਯਾਬ ਰੂਸੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਲੈਨਿਨ
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ
thumb|right|290px|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਸਤਿਗੁਰੂ ਸ੍ਰਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਜੀ ਨੇ ਸੰਸਰਿਕ ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਲਈ 20 ਰੁਪਏ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਵਿਉਪਾਰ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੀ ਉਮਰ 18 ਵਰ੍ਹੇ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਪ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਨਿਕਲੇ। ਮੰਡੀ ਚੂਹੜਕਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਾਧੂ ਭੁੱਖੇ ਭਾਣੇ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਵੇਖੀ ਨਾ ਗਈ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਵੀਹਾਂ ਰੁਪਈਆਂ ਦਾ ਸਾਧੁਆਂ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਛਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਕਾਫੀ ਨਰਾਜ਼ ਹੋਏ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫਰਮਾਇਆ ਕਿ ਮੈਂ ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ ਕਰ ਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਜਿਸ ਥਾਂ ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਛਕਾਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਥਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਲੇ ਵਰਗਾ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਹੁਕਮ ਤੇ ਬਣਿਆ।
ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਨਾਂ 250 ਵਿਘੇ ਜਮੀਨ ਹੈ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਇਸਾਖੀ, ਮਾਘ ਸੁਦੀ 1 ਅਤੇ ਕੱਤਕ ਪੁੰਨਿਆ ਨੂੰ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਸੀ। 1947 ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੰਦ ਪਿਆ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ ਸੰਨ 1993 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਆਈਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਖੁੱਲੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਦਾਰ ਵਾਸਤੇ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਖੋਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਵਾਈ ਗਈ। ਨਵਾਂ ਲੰਗਰ ਹਾਲ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਨਵਾਂ ਸਰੋਵਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਵਾਰ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰੇ
ਜਾਰਜੀਆ ਮੇਲੋਨੀ
ਜਾਰਜੀਆ ਮੇਲੋਨੀ (ਜਨਮ 15 ਜਨਵਰੀ 1977) ਇੱਕ ਇਤਾਲਵੀ ਰਾਜਨੇਤਾ ਹੈ ਜੋ 22 ਅਕਤੂਬਰ 2022 ਤੋਂ ਇਟਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਹੈ। 2006 ਤੋਂ ਚੈਂਬਰ ਆਫ਼ ਡਿਪਟੀਜ਼ ਦੀ ਮੈਂਬਰ, ਉਸਨੇ 2014 ਤੋਂ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਆਫ਼ ਇਟਲੀ (FdI) ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ 2020 ਤੋਂ ਯੂਰਪੀਅਨ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੀ ਹੈ।
1992 ਵਿੱਚ, ਮੇਲੋਨੀ ਯੂਥ ਫਰੰਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ, ਇਟਾਲੀਅਨ ਸੋਸ਼ਲ ਮੂਵਮੈਂਟ (ਐਮਐਸਆਈ) ਦਾ ਯੂਥ ਵਿੰਗ, ਇੱਕ ਨਵ-ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀ ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1946 ਵਿੱਚ ਇਤਾਲਵੀ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਬੇਨੀਟੋ ਮੁਸੋਲਿਨੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਟੂਡੈਂਟ ਐਕਸ਼ਨ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਲਾਇੰਸ (ਏਐਨ) ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੇਤਾ ਬਣ ਗਈ, ਇੱਕ ਪੋਸਟ-ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਜੋ 1995 ਵਿੱਚ ਐਮਐਸਆਈ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰੂੜੀਵਾਦ ਵੱਲ ਵਧੀ। ਉਹ 1998 ਤੋਂ 2002 ਤੱਕ ਰੋਮ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਕੌਂਸਲਰ ਰਹੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਏਐਨ ਦੇ ਯੂਥ ਵਿੰਗ, ਯੂਥ ਐਕਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੀ। 2008 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਬਰਲੁਸਕੋਨੀ IV ਕੈਬਨਿਟ ਵਿੱਚ ਇਤਾਲਵੀ ਯੁਵਾ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਜੋ ਉਸਨੇ 2011 ਤੱਕ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। 2012 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਐਫਡੀਆਈ ਦੀ ਸਹਿ-ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਅਤੇ 2014 ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੀ। ਉਹ ਅਸਫਲ ਰਹੀ। 2014 ਦੀ ਯੂਰਪੀਅਨ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਚੋਣ ਅਤੇ 2016 ਦੀ ਰੋਮ ਮਿਉਂਸਪਲ ਚੋਣ। 2018 ਦੀਆਂ ਇਟਾਲੀਅਨ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਪੂਰੇ 18ਵੇਂ ਇਟਾਲੀਅਨ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੌਰਾਨ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਐਫਡੀਆਈ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਐਫਡੀਆਈ ਨੇ ਰਾਏਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੌਰਾਨ ਡਰਾਗੀ ਕੈਬਨਿਟ, ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਕਤਾ ਸਰਕਾਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਐਫਡੀਆਈ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀ ਸੀ। ਡਰਾਗੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਐਫਡੀਆਈ ਨੇ 2022 ਦੀਆਂ ਇਟਾਲੀਅਨ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ।
ਇੱਕ ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ, ਉਸਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਹੁਦਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਹੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਰੱਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਈਸਾਈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ "ਰੱਬ, ਜਨਮ ਭੂਮੀ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ" ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਗਰਭਪਾਤ, ਇੱਛਾ ਮੌਤ, ਸਮਲਿੰਗੀ ਵਿਆਹ, ਅਤੇ ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸਿਰਫ਼ ਮਰਦ-ਔਰਤ ਜੋੜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਵਾਦ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਮੇਲੋਨੀ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦੀ ਨਾਕਾਬੰਦੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ 'ਤੇ ਜ਼ੈਨੋਫੋਬੀਆ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੋਫੋਬੀਆ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸਨੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸੰਕਟ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਵਜੋਂ ਨਵ-ਬਸਤੀਵਾਦ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ ਹੈ। ਨਾਟੋ ਦੀ ਇੱਕ ਸਮਰਥਕ, ਉਹ ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਯੂਰੋਸੈਪਟਿਕ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਯੂਰੋਰੀਅਲਿਸਟ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ 2022 ਦੇ ਯੂਕਰੇਨ ਉੱਤੇ ਰੂਸੀ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੂਸ ਨਾਲ ਬਿਹਤਰ ਸਬੰਧਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਯੂਕਰੇਨ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਭੇਜਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮੇਲੋਨੀ ਨੇ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ 19 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਮੁਸੋਲਿਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ। 2020 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਮੁਸੋਲਿਨੀ ਦੇ ਇਤਾਲਵੀ ਸਮਾਜਿਕ ਗਣਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿਵਲ ਮੰਤਰੀ, ਜਾਰਜੀਓ ਅਲਮੀਰਾਂਤੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸਨੇ ਨਸਲਵਾਦੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ MSI ਦੀ ਸਹਿ-ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਵੀ, ਮੇਲੋਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਾਰਟੀ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੁਆਰਾ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੇ ਦਮਨ ਅਤੇ ਇਤਾਲਵੀ ਨਸਲੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
2022 ਵਿੱਚ, ਫੋਰਬਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੇਲੋਨੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸੱਤਵੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਔਰਤ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੋਲੀਟਿਕੋ ਯੂਰਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸਨੂੰ "ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ" ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1977 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
੧੯੪੮ ਦੀ ਅਰਬ-ਇਜ਼ਰਾਇਲੀ ਜੰਗ
1948 ਦੀ ਅਰਬ-ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਜੰਗ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਕਾਇਮ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਰਬ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਵਿੱਚਕਾਰ ਹੋਈ ਪਹਿਲੀ ਟੱਕਰ ਸੀ। ਇਜ਼ਰਾਇਲੀ ਇਸ ਲੜਾਈ ਨੂੰ "ਜੰਗ-ਏ-ਆਜ਼ਾਦੀ" ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਰਬ-ਇਜ਼ਰਾਇਲੀ ਟਾਕਰਾ
ਮੁਕਤੀਬੋਧ
ਗਜਾਨਨ ਮਾਧਵ ਮੁਕਤੀਬੋਧ (गजानन माधव मुक्तिबोध) (13 ਨਵੰਬਰ 1917 – 11 ਸਤੰਬਰ 1964) ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਉਘੇ ਕਵੀ, ਨਿਬੰਧਕਾਰ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁਲ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਯਾ ਖੂਨ ਅਤੇ ਵਸੁਧਾ ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਸੰਪਾਦਕ ਵੀ ਰਹੇ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਮੋਢੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੂਰਿਆਕਾਂਤ ਤਰਿਪਾਠੀ 'ਨਿਰਾਲਾ' ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਿੰਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਵੀ। ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਥੰਮ ਅਤੇ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਲਹਿਰ ਨਈ ਕਹਾਨੀ ਅਤੇ ਨਈ ਕਵਿਤਾ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਕੇ 1950 ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦ ਦਾ ਆਗਾਜ਼ ਹੋਇਆ। ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਉਭਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕਬੀਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਊਬੜ-ਖਾਬੜ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅਜ਼ਾਦ ਸੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਅਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਡੱਟ ਕੇ ਖੜੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਕਵੀ ਸਨ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਕਵੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਾਲਮਨਵੀਸ
ਚਮਨ ਲਾਲ ਚਮਨ
ਚਮਨ ਲਾਲ ਚਮਨ (1934 - 4 ਫ਼ਰਵਰੀ 2019) ਇੱਕ ਉੱਘੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਸਨ। ਇਹ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ।
ਉਸ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਗਾਇਆ ਗੀਤ “ਸਾਉਣ ਦਾ ਮਹੀਨਾ” ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ। ਚਿਤ੍ਰਾ ਸਿੰਘ, ਆਸ਼ਾ ਭੋਂਸਲੇ, ਕੁਮਾਰ ਸਾਨੂ ਅਤੇ ਸੋਨੂੰ ਨਿਗਮ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਲਮੀ ਗੀਤਾਂ ਵੀ ਲਿਖੇ ਤੇ ਨਾਟਕ ਵੀ।
ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੰਮ
ਚਮਨ ਦਾ ਜਨਮ 1934 ਵਿੱਚ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਪਾਸਲਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੀਨੀਆ ਲੈ ਗਏ ਜਿੱਥੇ 1950 ਵਿਆਂ ਅਤੇ 60 ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨੈਰੋਬੀ ਤੋਂ ਕੀਨੀਆ ਰੇਡੀਓ (ਦ ਵੌਇਸ ਆੱਫ਼ ਕੀਨੀਆ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜ਼ੈਂਟਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਹਸਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ।
1956 ਤੋਂ 1974 ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਠਾਰਾਂ ਸਾਲ ਕੀਨੀਆ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਬਰਤਾਨੀਆ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਉਸ ਨੇ ਬੀਬੀਸੀ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਅਰਸਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ; ਗੀਤਮਾਲਾ ਵਰਗੇ ਸੰਗੀਤਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਆਰੰਭੇ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਨਾਮਵਰ ਹਸਤੀਆਂ ਨਾਲ ਇੰਟਰਵਿਊ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ।
ਉਸ ਨੂੰ ਲੰਦਨ ਵਿੱਚ 2010 ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਲਈ ਏਸ਼ੀਅਨ ਅਚੀਵਰਜ਼ ਗੋਲਡ ਅਵਾਰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਨ `ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖ ਕੇ ਸੁਣਾਈ ਜਿਸ ਬਦਲੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਰੁਪਇਆ ਦਿੱਤਾ।
ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ 50 ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਮੌਕੇ, ਉਸਨੇ,  ਸਰੇ ਜਹਾਂ ਸੇ ਅੱਛਾ  ਲਿਖਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉੱਘੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਨੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਇਕ, ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। 1997 ਅਤੇ 98 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡੇ ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲੀ।
ਗੀਤਕਾਰੀ ਦਾ ਨਮੂਨਾ
ਸਾਉਣ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਏ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ
ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ
thumb|ਕੁਕਿੰਗ ਓਵਨ ਤੋਂ ਹਵਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ। ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਉਦੋਂ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਗੈਸਾਂ, ਧਾਤੂਆਂ ਅਤੇ ਜੈਵਕ ਅਣੂਆਂ ਸਮੇਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਜਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਰੋਗ, ਅਲਰਜੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਖਾਣੇ ਦੀ ਫਸਲ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਜੀਵਤ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਂ ਨਿਰਮਾਣ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੋਵੇਂ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
2008 ਬਲੈਕਸਮਿਥ ਸੰਸਥਾਪਿਤ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬੁਰਾ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘਰੇਲੂ ਹਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਸ਼ਹਿਰੀ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। 2014 ਦੀ ਵਰਲਡ ਹੈਲਥ ਆਰਗੇਨਾਈਜੇਜ਼ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 2012 ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ 7 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ,  ਜੋ ਇੱਕ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਊਰਜਾ ਏਜੰਸੀ ਦੁਆਰਾ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ
ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਕ ਇੱਕ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਮੱਗਰੀ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਆ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ 'ਤੇ ਮਾੜਾ ਅਸਰ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਦਾਰਥ ਠੋਸ ਕਣਾਂ, ਤਰਲ ਬੂੰਦਾਂ, ਜਾਂ ਗੈਸ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕੁਦਰਤੀ ਮੂਲ ਜਾਂ ਆਦਮੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਜਾਂ ਸੈਕੰਡਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਆਮ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਫਟਣ ਤੋਂ ਅਸਥੀਆਂ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਬਨ ਮੋਨੋਆਕਸਾਈਡ ਗੈਸ ਮੋਟਰ ਵਾਹਨ ਐਕਸਹਾਜ, ਜਾਂ ਕਾਰਖਾਨੇ ਤੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਲਫਰ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੈਕੰਡਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤਤਾ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਕਰਦੇ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਰਾਊਂਡ ਪੱਧਰ ਦਾ ਓਜ਼ੋਨ ਇੱਕ ਸੈਕੰਡਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। ਕੁਝ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਦੋਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ: ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਿੱਧਾ ਸਿੱਧੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਭਾਵ
ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਦੇ ਸਥਿਤੀਆਂ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਲਾਗ, ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਸੀਓਪੀਡੀ, ਸਟ੍ਰੋਕ ਅਤੇ ਫੇਫੜੇ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਜੋਖਮ ਕਾਰਕ ਹੈ। ਹਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਘਰਘਰਾਹਟ, ਖਾਂਸੀ, ਦਮਾ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਾਹ ਦੀ ਅਤੇ ਖਿਰਦੇ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਗੜਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਵੱਧਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਡਾਕਟਰ ਜਾਂ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਦੌਰੇ, ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਦਾਖ਼ਲੇ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗੰਦੀ ਹਵਾ ਦੀ ਕੁਆਲਟੀ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਜੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਕਾਰਡੀਓਵੈਸਕੁਲਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਪ੍ਰਦਾਤਿਆਂ, ਐਕਸਪੋਜਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ, ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਦੀ ਕਿਸਮ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਮ ਸਰੋਤਆਂ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂਆਂ, ਓਜ਼ੋਨ, ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ, ਅਤੇ ਸਲਫਰ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਨਡੋਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਲ ਮੌਤਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਨਸੰਖਿਆ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: BOT: original-url status unknown ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ
ਨਿਕੋਸੀਆ
ਨਿਕੋਸੀਆ, (ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਲਫ਼ਕੋਸੀਆ (Λευκωσία, Lefkoşa), ਸਾਈਪ੍ਰਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਬਰਲਿਨ ਕੰਧ ਦੇ ਢਹਿ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ, ਨਿਕੋਸੀਆ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਈ, ਜਿਸਦੇ ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਗ ਹਰੀ ਲਕੀਰ ਨਾਮਕ ਸਰਹੱਦ ਨਾਲ਼ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਟਾਪੂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਪੀਦੀਓਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਈਪ੍ਰਸ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਹਿੰਗਲਾਜ ਮਾਤਾ
ਹਿੰਗਲਾਜ ਮਾਤਾ, ਹਿੰਗਲਾਜ ਦੇਵੀ, ਹਿੰਗੁਲਾ ਦੇਵੀ ਜਾ ਨਾਨੀ ਮੰਦਿਰ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੰਦਿਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਬਲੌਚੀਸਤਾਨ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਰਾਚੀ ਤੋਂ 120 ਕਿਲੋ ਮੀਟਰ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹਿੰਗੋਲ਼ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਡੇ ਉੱਤੇ ਮਕਰਾਨਾ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਹਿੰਗਲਾਜ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਤਾ ਸਤੀ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀ ਪੀਠਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।  ਮਾਤਾ ਹਿੰਗੁਲੀ, ਦੁਰਗਾ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ।
ਤੀਰਥ ਸਥੱਲ
right|thumb|250x250px|Hinglaj Mata Mandir Cave entrance
ਗੁਲੂਕੋਸ
ਗੁਲੂਕੋਸ ਜਾਂ ਗਲੂਕੋਜ਼ ( ਜਾਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੀ ਖੰਡ ਜਾਂ ਡੈਕਸਟਰੋਜ਼ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇੱਕ ਸਾਦਾ ਐਲਡੋਜ਼ੀ ਇੱਕ-ਸ਼ੱਕਰੀ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਚਾਉਣ ਵੇਲੇ ਇਸਨੂੰ ਲਹੂ ਦੀ ਧਾਰ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਜਜ਼ਬ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਕਾਰਬੋਹਾਈਡਰੇਟ ਹੈ ਜਿਹਨੂੰ ਕੋਸ਼ਾਣੂ ਊਰਜਾ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਸਲੇਸ਼ਣ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਉਪਜਾਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।
ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਲੂਕੋਸ
ਨਿਜ਼ਾਮਪੁਰ (ਬਲਾਕ ਦੋਰਾਹਾ)
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
2015 ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਹਮਲਾ
27 ਜੁਲਾਈ 2015 ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ 3 ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੱਸ ਤੇ ਫਾਇਰ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੀਨਾਨਗਰ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 9 ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ 4 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ। ਤਿੰਨੋਂ ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦ ਮਾਰੇ ਗਏ।
7 ਜੁਲਾਈ 2015 ਨੂੰ 4 ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਸਵੇਰੇ ਕਰੀਬ 5 ਵਜੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦੀਨਾਨਗਰ ਸ਼ਹਿਰ ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬ ਰੋਡਵੇਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਬੱਸ ਤੇ ਹਮਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਈ ਬੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ-ਪਠਾਨਕੋਟ ਰੇਲਵੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਦੀਨਾਨਗਰ ਨੇੜੇ ਪੰਜ ਬੰਬ ਲਗਾਏ ਮਿਲੇ। ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੇ ਐਸ.ਪੀ. ਡਿਟੈਕਟਿਵ, ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੀ ਟੱਕਰ ਦੌਰਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੱਤਿਆਕਾਂਡ
ਝਗੜਦੇ ਰਾਜਾਂ ਦਾ ਕਾਲ
thumb|266x266px|੩੫੦ ਈਸਾਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਝਗੜਦੇ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ thumb|230x230px|ਝਗੜਤੇ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਕਾਲ ਵਲੋਂ ਇੱਕ ਲੋਹੇ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦੋ ਕਾਂਸੇ ਦੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਝਗੜਤੇ ਰਾਜਾਂ ਦਾ ਕਾਲ (ਚੀਨੀ: 战国时代, ਝਾਂਗੁਓ ਸ਼ਿਦਾਈ ; ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Warring States Period) ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚੀਨ ਦੇ ਪੂਰਵੀ ਝੋਊ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਕਾਲ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਲੌਹ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ੪੭੫ ਈਸਾਪੂਰਵ ਵਲੋਂ ੨੨੧ ਈਸਾਪੂਰਵ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ। ਪੂਰਵੀ ਝੋਊ ਰਾਜਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਸੰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਰਦ ਕਾਲ ਆਇਆ ਸੀ। ਝਗੜਤੇ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਕਾਲ ਦੇ ਬਾਅਦ ੨੨੧ ਈਸਾਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਚਿਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਕਾਲ ਆਇਆ ਜਿੰਹੋਨੇ ਚੀਨ ਨੂੰ ਫਿਰ ਵਲੋਂ ਇੱਕ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ। ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ ਲਾਇਕ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਵੀ ਝੋਊ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਂਜ ਤਾਂ ਝੋਊ ਸਮਰਾਟ ਨੂੰ ਸਰਵੋੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਸਿਰਫ ਨਾਮ ਸਿਰਫ ਹੀ ਸੀ - ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾਵਾਂ - ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਸਨ।
ਝਗੜਦੇ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਕਾਲ ਦਾ ਨਾਮ ਹਾਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਲਿਖੇ ਗਏ ਝਗੜਤੇ ਰਾਜਾਂ ਦਾ ਅਭਿਲੇਖ ਨਾਮਕ ਇਤਹਾਸ - ਗਰੰਥ ਵਲੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਵਿਵਾਦ ਹੈ ਕਿ ਬਸੰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਰਦ ਕਾਲ ਕਿਸ ਸਮਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਝਗੜਤੇ ਰਾਜਾਂ ਦਾ ਕਾਲ ਕਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਲੇਕਿਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਤੀਹਾਸਕਾਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ (Jìn) ਨਾਮਕ ਰਾਜ ਦੇ ਉੱਥੇ ਦੀ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦੇ ਵਿਭਾਜਨ ਨੂੰ ਇਸ ਕਾਲ ਦੀ ਆਰੰਭਕ ਘਟਨਾ ਮੰਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ੪੦੩ ਈਸਾਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਸੱਤ ਮੁੱਖ ਝਗੜਦੇ ਰਾਜ
ਇਸ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਤੋਂ ਸੱਤ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਖੀਂਚਾਤਾਨੀ ਚੱਲੀ::
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮਹੀਨਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨੀ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਅਲੀ ਹੈਦਰ ਮੁਲਤਾਨੀ
ਅਲੀ ਹੈਦਰ ਮੁਲਤਾਨੀ (1690-1785) ਇੱਕ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁਲਤਾਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ
ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ
ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ 68 ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਕਾਂਗੜਾ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿੱਤ ਇਹ ਹਲਕਾ ਜਨਰਲ ਹੈ। 2012 ਵਿੱਚ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 64,598 ਵੋਟਰ ਸਨ।
ਵਿਧਾਇਕ
2012 ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧੀਰ ਸ਼ਰਮਾ ਇਸ ਹਲਕੇ ਦੇ ਵਿਧਾਇਕ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ।
!ਸਾਲ !colspan="2" align="center"|ਪਾਰਟੀ !align="center" | ਵਿਧਾਇਕ !ਰਜਿਸਟਰਡ ਵੋਟਰ !ਵੋਟਰ % !ਜੇਤੂ ਦਾ ਵੋਟ ਅੰਤਰ !ਸਰੋਤ
ਸਿਲਿਸਲੇਵਾਰ
ਬਾਹਰੀ ਸਰੋਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ
ਵਾਹਿਗੁਰੂ
ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਉਸਤਤ ਨੂੰ ਵਯਤੀਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਵਰਤਦੇ ਹਨ:ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖਾਲਸਾ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫਤਿਹ।