cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੌਫੀ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ
ਕੌਫੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਰਨਾਟਕ, ਕੇਰਲਾ ਅਤੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਵਾਇਤੀ ਕੌਫੀ ਉਤਪਾਦਕ ਖੇਤਰ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਤੱਟ ਵਿੱਚ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਓਡੀਸ਼ਾ ਦੇ ਗੈਰ-ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨਵੇਂ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਨਾਲ। ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਸਾਮ, ਮਨੀਪੁਰ, ਮੇਘਾਲਿਆ, ਮਿਜ਼ੋਰਮ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ, ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਅਤੇ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ, "ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੱਤ ਭੈਣ ਰਾਜ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤੀ ਕੌਫੀ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦੱਖਣੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਨਸੂਨ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨੂੰ "ਭਾਰਤੀ ਮਾਨਸੂਨ ਵਾਲੀ ਕੌਫੀ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸੁਆਦ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: "ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਾਰਤੀ ਕੌਫੀ ਪੈਸਿਫਿਕ ਕੌਫੀ ਦੇ ਸੁਆਦ ਗੁਣਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾੜੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਬੇਲੋੜੀ ਹੈ"। ਕੌਫੀ ਦੀਆਂ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਅਰੇਬਿਕਾ ਅਤੇ ਰੋਬਸਟਾ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਕਿਸਮ ਜੋ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ ਦੇ ਚਿਕਮਗਲੂਰ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਬੁਦਨ ਗਿਰੀ ਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਨੂੰ ਕੈਂਟ ਅਤੇ S.795 ਦੇ ਬ੍ਰਾਂਡ ਨਾਮਾਂ ਹੇਠ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ
ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ (UNCHR) ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਅੰਦਰ 1946 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 2006 ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕੌਂਸਲ ਦੁਆਰਾ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੱਕ ਇੱਕ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਕਮਿਸ਼ਨ ਸੀ। ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਸੰਸਥਾ ਸੀ। (ECOSOC), ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਹਾਈ ਕਮਿਸ਼ਨਰ (UNOHCHR) ਦੇ ਦਫਤਰ ਦੁਆਰਾ ਇਸਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੰਤਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੰਚ ਸੀ।
15 ਮਾਰਚ, 2006 ਨੂੰ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਜਨਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਨੇ UNCHR ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕੌਂਸਲ ਨਾਲ ਬਦਲਣ ਲਈ ਭਾਰੀ ਵੋਟਾਂ ਪਾਈਆਂ।
ਇਤਿਹਾਸ
UNHRC ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ECOSOC ਦੁਆਰਾ 1946 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਹਿਲੇ ਦੋ "ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਕਮਿਸ਼ਨਾਂ" ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ (ਦੂਸਰਾ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਕਮਿਸ਼ਨ)। ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਚਾਰਟਰ (ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਆਰਟੀਕਲ 68 ਦੇ ਅਧੀਨ) ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਅਧੀਨ ਬਣਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਰਾਜ ਹਸਤਾਖਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਜਨਵਰੀ 1947 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਪੱਤਰ ਲਈ ਇੱਕ ਡਰਾਫਟ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੁਆਰਾ 10 ਦਸੰਬਰ, 1948 ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਸਰੀਰ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਿਆ। 1947 ਤੋਂ 1967 ਤੱਕ, ਇਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਜਾਂ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ 'ਤੇ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ ਦਾ ਦੌਰ ਸੀ।
1967 ਵਿੱਚ, ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨੀਤੀ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ। ਦਹਾਕੇ ਦਾ ਸੰਦਰਭ ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਡਿਕਲੋਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਸਰਗਰਮ ਨੀਤੀ ਲਈ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਸਲੀ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਲੰਘਣਾਵਾਂ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ। ਨਵੀਂ ਨੀਤੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ ਕਿ ਕਮਿਸ਼ਨ ਉਲੰਘਣਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰੇਗਾ।
ਇਸ ਨਵੀਂ ਨੀਤੀ ਦੀ ਬਿਹਤਰ ਪੂਰਤੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਲਈ, ਹੋਰ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਕਾਰਜ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਸਮੂਹ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਖੇਤਰ ਜਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਲੰਘਣਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਹੋਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਿਲੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸੀ। 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਨਾਲ ਥੀਮ-ਅਧਾਰਿਤ ਵਰਕਗਰੁੱਪ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਆਈ, ਜੋ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਹੋਣਗੇ।
ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ 27 ਮਾਰਚ, 2006 ਨੂੰ ਜਿਨੀਵਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅੰਤਿਮ ਮੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਨੇ ਇਸਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ।
ਵੌਸਤੌਕ (ਪੁਲਾੜ ਯਾਨ)
ਵੌਸਤੌਕ (Восток) ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਪੁਲਾੜ ਯਾਨ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਨੁੱਖੀ ਪੁਲਾੜ ਉਡਾਣ ਸੋਵੀਅਤ ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰੀ ਯੂਰੀ ਗਗਾਰਿਨ ਦੁਆਰਾ 12 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1961 ਨੂੰ ਇਸ ਪੁਲਾੜ ਯਾਨ ਉੱਤੇ ਅੰਜਾਮ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਬੂਥੀਆ ਦੀ ਖਾੜੀ
ਬੂਥੀਆ ਦੀ ਖਾੜੀ ਨੁਨਵੁਤ, ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚਲਾ ਇੱਕ ਜਲ-ਪਿੰਡ ਹੈ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕਿਤੀਕਮਿਓਤ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਕਿਕੀਤਕਾਲੂਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਸੇਲਮਾ ਡੀ'ਸਿਲਵਾ
ਸੈਲਮਾ ਜੂਲੀਅਟ ਕ੍ਰਿਸਟੀਨਾ ਡੀ ਸਿਲਵਾ (ਜਨਮ 24 ਜੁਲਾਈ 1960) ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ| ਉਸਨੇ 1980 ਦੇ ਓਲੰਪਿਕ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਤੇ 1982 ਏਸ਼ਿਆਈ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਹੋਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕੀਤੀ| ਉਹ 1983 ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਕੁਆਲਾਲੰਪੁਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਦੇ ਕਪਤਾਨ ਰਹੇ|
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1960 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ
ਜੈਂਗੋ ਅਨਚੇਨਡ
ਜੈਂਗੋ ਅਨਚੇਨਡ 2012 ਦੀ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ। ਕੁਇੰਟਨ ਤਾਰਾਂਤੀਨੋ ਨੇ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਿਰਦਾਰ ਜੇਮੀ ਫਾਕਸ, ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ ਵਾਲਟਜ, ਕੈਰੀ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਅਤੇ ਸੈਮੂਅਲ ਐੱਲ. ਜੈਕਸਨ ਨੇ ਨਿਭਾਏ ਹਨ।
ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਠੰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਕੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਮ ਇੱਕ ਅਫ਼ਰੀਕੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਗ਼ੁਲਾਮ ਜੈਂਗੋ (ਫ਼ਾਕਸ) ਅਤੇ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ੇ ਡਾ. ਸ਼ੁਲਤ੍ਜ਼ (ਵਾਲਟਜ) ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਜਰਮਨ ਇਨਾਮ ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਜੋ ਸਫ਼ਰੀ ਡਾਕਟਰ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ. ਸ਼ੁਲਤ੍ਜ਼, ਜੈਂਗੋ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਭਗੌੜੇ ਮੁਜਰਮਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਵੱਡਾ ਇਨਾਮ ਖੱਟਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੈਂਗੋ ਇਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ ਸਾਥਣ ਹਿਲਡਾ (ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ) ਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ਿਲਮ ਉਹਨਾਂ ਵੇਲ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਰੀਕੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ ਨਾਲ਼ ਹੁੰਦੀ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਐਂਟਿਨ ਟੈਰੇਨਟੀਨੋ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2012 ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਐਂਟਿਨ ਟੈਰੇਨਟੀਨੋ
ਪਿਚੋਰਾ ਸਮੁੰਦਰ
ਪਿਚੋਰਾ ਸਮੁੰਦਰ (Печо́рское мо́ре, ਜਾਂ ਪੇਚੋਰਸਕੋਈ ਮੋਰੇ), ਰੂਸ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ ਜੋ ਬਰੰਟਸ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
ਕਸੌਲ
ਕਸੌਲ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਰਵਤੀ ਘਾਟ 'ਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਪਾਰਵਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਤਟ ਤੇ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਭੁੰਟਰ ਤੋਂ ਮਨੀਕਰਨ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਕਸੌਲ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ 1640 ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੇ ਹੈ। ਕਸੌਲ ਦੋ ਭਾਗਾਂ 'ਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪੁਰਾਣਾ ਕਸੌਲ 'ਤੇ ਨਵਾ ਕਸੌਲ। ਇਹ ਮਨੀਕਰਨ ਤੋਂ 5 ਕਿ ਮੀ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ।
ਮੱਲਾ ਖ਼ੁਰਦ
ਮੱਲਾ ਖ਼ੁਰਦ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ
ਰੋਟਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ
ਰੋਟਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਜਾਂ ਰੋਟਰ, ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਦਾ ਇੱਕ ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਇਆ ਭਾਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਉੱਪਰ ਜੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਖਿਤਿਜੀ ਵੀ ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੁੱਖ ਰੋਟਰ ਊਰਧਵਾਧਰ ਜੋਰ ਜਾਂ ਲਿਫਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਇਸਨੂੰ ਊਰਧਵਾਧਰ ਵੀ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪੂਛ ਰੋਟਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਖਿਤਿਜੀ ਜੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਟਾਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਆ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੇ ਲਈ। ਰੋਟਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੱਕ ਮਾਸਟ ਜਾਂ ਦੰਡ, ਇੱਕ ਚਕਰਨਾਿ ਨਾਬ ਅਤੇ ਰੋਟਰ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਜਾਂ ਬਲੇਡਜ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਗਰਮ ਰੁੱਤ ਕਲਾਸਾਂ
thumbnail|ਪੰਜਾਬੀ ਗਰਮ ਰੁੱਤ ਕਲਾਸ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਪੰਜਾਬੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵੱਸੇ ਹਨ ਗਰਮ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ਬਾਨ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਗਰਮ ਰੁੱਤ ਕਲਾਸਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਧਿਕਤਰ ਇਹ ਕਲਾਸਾਂ ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਰਾਹੀ ਚਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਮੁਫ਼ਤ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਦਦ ਆਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਤੇ ਸਕੂਲੀ ਅਦਾਰੇ ਵੀ ਗਰਮ ਰੁੱਤ ਕਲਾਸਾਂ ਲਗਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਛੁਟੀਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਕਤਰ ਇਹ ਕਲਾਸਾਂ ਦੋ ਜਾਂ ਚਾਰ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖਿਆ
ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਪੁਰ-73
ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਪੁਰ-73 ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾਂ ਬਲਾਕ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਗੇਗੋਂਗ ਅਪਾਂਗ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1949 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਧਨੇਰ
ਐਕਸ਼ਨ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਕਿਰਨਜੀਤ ਕੌਰ ਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਨਾਲ ਬਲਾਤਕਾਰ ਅਤੇ ਕਤਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸੰਘਰਸ਼ ਲੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿਰਨਜੀਤ ਕੌਰ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ 3 ਅਗਸਤ 1997 ਨੂੰ 7 ਲੋਕਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕਤਲ ਅਤੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਅਧੀਨ ਪਰਚਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਾਮਜ਼ਦ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਨੂੰ ਬਰਨਾਲਾ ਅਦਾਲਤ ਵੱਲੋਂ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ।
ਉਮਰ ਕੈਦ
ਕਿਰਨਜੀਤ ਕਤਲ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ੀ ਧਿਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ 'ਤੇ 3 ਮਾਰਚ 2001 ਨੂੰ ਬਰਨਾਲਾ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਾਤਲਾਨਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਇਲਾਜ ਦੌਰਾਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ 7 ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰੇਮ ਕੁਮਾਰ, ਨਰਾਇਣ ਦੱਤ ਅਤੇ ਮਨਜੀਤ ਧਨੇਰ ਨਾਮੀ ਤਿੰਨ ਵਿਅਕਤੀ, ਕਿਰਨਜੀਤ ਕੌਰ ਅਗਵਾ ਅਤੇ ਕਤਲ ਕਾਂਡ ਵਿਰੋਧੀ ਐਕਸ਼ਨ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਆਗੂ ਵੀ ਸਨ।
30 ਮਾਰਚ 2005 ਨੂੰ ਬਰਨਾਲਾ ਸੈਸ਼ਨ ਕੋਰਟ ਵੱਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਆਗੂਆਂ ਸਣੇ ਸੱਤ ਨਾਮਜ਼ਦ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਮਰ-ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਨੇ ਜਨਤਕ ਜੱਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਆ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦੇਰ ਸ਼ਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਵੀ ਹੋ ਗਈ।
ਮਨਜੀਤ ਧਨੇਰ ਦੀ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮੁਆਫ਼ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਬਰਨਾਲਾ ਦੀ ਸਬ ਜੇਲ੍ਹ ਅੱਗੇ 30 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ ਜਨਤਕ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੱਕਾ ਮੋਰਚਾ ਲਗਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿਸਾਨ ਆਗੂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਲੀਡਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਗ੍ਰੌਸ-ਨੇਵਿਊ
ਗ੍ਰੌਸ-ਨੇਵਿਊ ਮਾਡਲ, 1 ਸਥਾਨਿਕ ਅਯਾਮ ਅਤੇ 1 ਵਕਤ ਅਯਾਮ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਫਰਮੀਔਨ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਡੀਰਾਕ ਫਰਮੀਔਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਮਾਡਲ ਹੈ। ਇਹ 1974 ਵਿੱਚ ਡੇਵਿਡ ਗ੍ਰੌਸ ਅਤੇ ਐਂਦ੍ਰੇ ਨੇਵਿਊ ਦੁਆਰਾ ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਲਈ ਇੱਕ ਖਿਡੌਣਾ ਮਾਡਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।, ਜੋ ਤਾਕਤਵਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਹੈ।
ਇਹ N ਡੀਰਾਕ ਫਰਮੀਔਨਾਂ ψ1, ..., ψN ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਜੋੜ ਧਾਰਨਾ (ਸੱਮੇਸ਼ਨ ਨੋਟੇਸ਼ਨ) ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਲਗਰਾਂਜੀਅਨ ਡੈੱਨਸਟੀ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,
ਜਿੱਥੇ g ਕਪਲਿੰਗ ਸਥਿਰਾਂਕ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪੁੰਜ m ਗੈਰ-ਜ਼ੀਰੋ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਾਡਲ ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਚੀਰਲ ਸਮਰੂਪਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਮਾਡਲ ਇੱਕ U(N) ਸੰਸਾਰਿਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਮਰੂਪਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਦਿਓ ਕਿ ਇਹ ਭਾਰੀ ਥਿਰਿੰਗ ਮਾਡਲ (ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਇੰਟਿਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਤੱਕ ਸੰਖੇਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਇਹ 4-ਅਯਾਮੀ ਨਾਂਬੂ-ਜੋਨਾ-ਲਾਸੀਨੀਓ ਮਾਡਲ (NJL) ਦਾ ਇੱਕ 2-ਅਯਾਮੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਪਰਚਾਲਕਤਾ ਦੀ BCS ਥਿਊਰੀ ਉੱਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਡਾਇਨੈਮਿਕਲ ਚੀਰਲ ਸਮਰੂਪਤਾ ਟੁੱਟਣ ਦੇ ਮਾਡਲ ਦੇ ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ 14 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2-ਅਯਾਮੀ ਰੂਪ ਦਾ ਇਹ ਫਾਇਦਾ ਹੈ ਕਿ 4-ਫਰਮੀ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਪੁਨਰ-ਮਾਨਕੀਕਰਨਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਚ ਅਯਾਮਾਂ ਦੀ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ-ਮਾਨਕੀਕਰਨਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ
ਵਜ਼ੀਰ ਆਗ਼ਾ
ਵਜ਼ੀਰ ਆਗ਼ਾ ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾਈ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ, ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਨਿਬੰਧਕਾਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਗੱਦ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਉਹ ਕਈ ਦਹਾਕੇ ਸਾਹਿਤਕ ਰਸਾਲੇ "ਔਰਾਕ਼" ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਵੀ ਰਹੇ। ਉਸ ਨੇ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿਧਾਂਤ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੰਮ ਉਰਦੂ ਹਾਸਰਸ ਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਆਧੁਨਿਕ ਉਰਦੂ ਕਵੀ ਹਨ, ਖਾਸਕਰ ਉਹ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵਧੇਰੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆ ਹਨ। ਆਗ਼ਾ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਕਰ ਕੇ ਕਹਾਣੀ-ਅੰਸ਼ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਆਗ਼ਾ ਦੇ ਵਧੀਆ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਸਿਤਾਰਾ-ਏ-ਇਮਤਿਆਜ਼ ਮਿਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਪਿੱਠਭੂਮੀ
ਆਗ਼ਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਫਾਰਸੀ, ਮਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖੀ। ਆਪਣੇ ਸਕੂਲੀ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਉਰਦੂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​​​ਸ਼ੌਕ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ, ਝੰਗ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ, ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਹਾਸਰਸ ਅਤੇ ਵਿਅੰਗ 'ਤੇ ਖੋਜ ਲਈ 1956 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਪੀਐਚਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
ਵਜ਼ੀਰ ਆਗਾ ਦੀ 8 ਸਤੰਬਰ 2010 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ, ਵਜ਼ੀਰਕੋਟ, ਸਰਗੋਧਾ, ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ ਕਵੀ
ਵੈਂਡਲ ਸਮੁੰਦਰ
ਵੈਂਡਲ ਸਮੁੰਦਰ (ਜਿਹਨੂੰ ਮੈਕਿਨਲੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਆਰਕਟਿਕ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿਚਲਾ ਇੱਕ ਜਲ-ਪਿੰਡ ਹੈ ਜੋ ਗਰੀਨਲੈਂਡ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਵਾਲਬਾਰਡ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਲਿੰਕਨ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਫ਼ਰਾਮ ਪਣਜੋੜ ਰਾਹੀਂ ਗਰੀਨਲੈਂਡ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ਼ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਸੀਮਾ
ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਸੀਮਾ ਸਫੇਦ ਵਾਮਨ ਤਾਰੇ ਦਾ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁੰਜ ਹੈ ਇਸ ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿਲਹੇਲਮ ਅੰਡਰਸਨ ਅਤੇ ਈ. ਸੀ। ਸਟੋਨਰ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਭਾਰਤੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੇ 1930, ਵਿੱਚ 19 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕੀਤਾ।
ਤਾਰਾ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੌਤ
ਹਰ ਤਾਰਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਭੋਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਦੀ ਊਰਜਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਇਸ ਅੰਦਰ ਹਾਈਡਰੋਜ਼ਨ ਦੇ ਨਿਊਕਲੀਆਈ ਵਿਚਕਾਰ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਸੰਯੋਜਨ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਊਰਜਾ ਨਾਲ ਤਾਰੇ ਦੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਫੈਲਾਅ ਅਤੇ ਗੁਰੂਤਾਕਰਸ਼ਣ ਖਿੱਚ, ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਦਾ ਜੀਵਨ ਓਨੀ ਦੇਰ ਹੈ ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਸੰਤੁਲਨ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਜਦ ਉਸ ਵਿਚਲੀ ਸਾਰੀ ਹਾਈਡਰੋਜ਼ਨ ਸੰਯੋਜਨ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀਲੀਅਮ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣੋਂ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਾਰਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਗੁਰੂਤਾ ਖਿੱਚ ਨਾਲ ਸੁੰਗੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਸਟੇਜ ਸਫੇਦ ਵਾਮਨ (ਵਾਈਟ ਡਵਾਰਫ਼) ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਸੀਮਾ ਦਾ ਮੁਲ= 1.44 solar masses (2.864 × 1030 kg).
ਨਿਯਮ
ਪਰ ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਨੇ ਇਹ ਖੋਜਿਆ ਕਿ ਸਫੇਦ ਵਾਮਨ ਜਾਂ ਵਾਈਟ ਡਵਾਰਫ ਬਣਨ ਲਈ ਤਾਰੇ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਪੁੰਜ ਦੀ ਇੱਕ ਉੱਪਰਲੀ ਸੀਮਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਤਾਰਾ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖਰੀ ਪੜ੍ਹਾਅ ’ਤੇ ਸਫੇਦ ਵਾਮਨ ਤਾਂ ਹੀ ਬਣਦਾ ਹੈ
ਹੋਰ ਦੇਖੋ
ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ
ਕਿਸਮਤ ਬੇਗ
ਕਿਸਮਤ ਬੇਗ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਲਾਹੋਰ ਦੀ ਇੱਕ ਰੰਗ-ਮੰਚੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਡਾਂਸਰ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਾਮ ਤੋਂ ਵਾਪਿਸ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਇੱਕ ਅਣਪਛਾਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਲੋਂ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ
ਐਡਵਰਡ ਲੁੱਟਵਾਕ
ਐਡਵਰਡ ਨਿਕੋਲਾਈ ਲੁੱਟਵਾਕ ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ : Edward Nicolae Luttwak ਜਨਮ : 4 ਨਵੰਬਰ 1942 ਫੌਜੀ ਰਣਨੀਤੀ। ਇਤਿਹਾਸ, ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਮਾਹਿਰ। ਉਹ ਅਮਰੀਕੀ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਮਸਲਿਆਂ ਤੇ ਸੇਵਾ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਜੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਨਿਕੋਲੋ ਮੈਕਿਆਵੇਲੀ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਉਹ ਕੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1942 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ
ਊਮਿਓ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਗਿਰਜਾ
ਊਮਿਓ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਗਿਰਜਾ (ਸਵੀਡਿਸ਼: Umeå stads kyrka) ਕੇਂਦਰੀ ਊਮਿਓ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਗਿਰਜਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਨੋਰਟਸਪਾਰਕੇਨ ਅਤੇ ਉਮੇ ਨਦੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕਿਨਾਰੇ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਉਦਘਾਟਨ 1894 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਫਰੈਡਰਿਕ ਓਲਾਓਸ ਲਿੰਡਸਟ੍ਰੋਮ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ 1892 ਤੋਂ 1894 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਹੋਇਆ।
ਪੁਲ ਦੀ ਉਸਾਰੀ
1971 ਵਿੱਚ ਕਿਰਕਬਰੋਨ ਪੁਲ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਲਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਚਰਚ ਦੇ ਨਾਲ ਦੀ ਜਮੀਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਬਰਸਤਾਨ ਮਿਲਿਆ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਲੱਭਤਾਂ ਐਕਟ ਦੇ ਤਹਿਤ 1972 ਵਿੱਚ ਪੁਲ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਨਿਰੱਖਣ ਕਰ ਲੈਣ। ਕਬਰਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਅਸਲੀ ਹੱਦਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੋਈ ਰਜਿਸਟਰੀ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਖੁਦਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ 40 ਤਾਬੂਤ ਮਿਲੇ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ 60 ਲਾਸ਼ਾਂ ਸਨ। ਆਖਰੀ ਕਬਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਲੇਟ ਮਿਲੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਗਵਰਨਰ ਪੇਹਰ ਐਡਮ ਸਟ੍ਰੋਮਬਰਗ ਦੀ ਪਰਿਵਾਰਿਕ ਕਬਰ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਬਰ ਉੱਤੇ ਥੰਮ੍ਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ 1888 ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣਗੇ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਨਰਿੱਖਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਲਫਾਫਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਕੇ ਗਿਰਜੇ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਵੀਡਨ
ਕਾਵਿ ਦੀਆਂ ਕੋਟੀਆਂ (ਦਰਜ
ਭਾਸ਼ਾ, ਰੂਪ, ਆਕਾਰ, ਸ਼ੈਲੀ, ਵਿਸ਼ੇ ਆਦਿ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰੂਪਿਤ ਕੀਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰ ' ਦੇ ਭੇਦਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੇ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰੀਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਕੋਟੀਆਂ (ਦਰਜੇ) ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਭਾਮਹ ਦੰਡੀ ਵਾਅ ਆਦਿ ਪਹਿਲੇ ਆਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ : ਕਾਵਿ ਦੇ  ਤਮ ਆਦਿ ਦੀ ਅਜੇਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਧੁਨੀ-ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ (ਧੁਨੀ =  ਵਿਅੰਗ, ਬੁਝਾ, ਰਮਜ਼) ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਤੋਂ ਹੀ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦ ਜਾਪਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਵਿ ਦੀ ਉੱਤਮਤਾ ਜਾ ਆਤਮਾ ਧੁਨੀ (ਰਮਜ਼, ਵਿਅੰਗ) ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਧੁਨੀ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਫਰਕ ਨਾਲ ਕਾਵਿ ਦੇ ਦਰਜੇ ਮੁਕੱਰਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਲਈ ਕਾਵਿ-ਕਰ ਦਾ ਨਿਰਨਾ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤ ਵਿਚ ਬਿਆਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਆਨੰਦ-ਵਰਧਨ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਪਾਸੇ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਕਾਵਿ ਦੀ ਦਰਜਾ-ਵੰਡ ਮੰਮਟ ਦੇ ‘ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਕਾਸ’ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਮੰਮਟ ਨੇ ਵਿਅੰਗ ਨੂੰ ਮੁਖ ਰਖਕੇ ਕਾਵਿ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਕਟੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਸ ਨੇ ਅਲਗ ਅਲਗ ਨਾਉਂ ਰਖਿਆ ਹੈ।
(2) ਮੱਧਮ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਗੁਣੀ-ਭੂਤ ਵਿਅੰਗ ਕਾਵਿ
(3) ਅਧਮ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਚਿਤ੍ਰ ਕਾਵਿ
‘ਕਾਵਯਾਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਕਰਤਾ ਹੇਮ ਚੰਦ੍, ‘ਪ੍ਰਤਾਪਰੁਯ` ਦੇ ਕਰਤਾ ਵਿਦਯਾਨਾਥ ਅਤੇ ਏਕਾਵਲੀ ਦੇ ਲੇਖਕ ਵਿਦਯਾਧਰ ਨੇ ਮੰਮਟ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਪ੍ਰਵਾਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅੱਪਰ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਤਾਂ ਹੂਬਹੂ ਮੰਮਟ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰੰਤੂ ਆਚਾਰੀਆ ਜਗਨ ਨਾਥ ਆਪਣੇ ‘ਰਸ-ਗੰਗਾਧਰ’ ਵਿਚ ਮੰਮਟ ਤੋਂ ਵਖਰੀਆਂ ਕਾਵਿ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਕੋਟੀਆਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।
(1) ਉੱਤਮੋਤਮ ਕਾਵਿ
(2) ਉੱਤਮ ਕਾਵਿ
(4) ਅਧਮ ਕਾਵਿ (ਨਿਮਨ ਕਾਵਿ)
ਉੱਤਮੋਤਮ ਕਾਵਿ[ਸੋਧੋ]
ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੌਣ ਬਣਾ ਕੇ ਕਿਸੇ ਮੁੱਖ ਚਮਤਕਾਰੀ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਉੱਥੇ ਉੱਤਮੋਤਮ ਕਾਵਿ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।
ਕਿਸੇ ਮੁੱਖ ਚਮਤਕਾਰੀ ਅਰਥ' ਤੋਂ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਜਿਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਚਮਤਕਾਰ ਜਨਕ ਹੋਵੇ । ਇਸ ਲਈ ਜਿਸ ਕਵਿਤਾ ਜਾਂ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਚ ਵਿਅੰਗ ਇੰਨਾ ਗੂੜ੍ਹ ਹੋਵੇ ਕਿ ਸਮਝ ਹੀ ਨਾ ਆਵੇ ਜਾਂ ਇੰਨਾਂ ਸਪਸ਼ਟ (ਵਾਚਿਅ) ਹੋਵੇ ਕਿ ਉਹ ਬੋਲਦਿਆਂ ਸਾਰ ਹੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ ਉਹ ਉੱਤਮੋਤੱਮ ਕਾਵਿ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅੰਗ ਚਮਤਕਾਰ-ਜਨਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ । ਭੈੜਾ ਵਿਅੰਗ ਵੀ ਉ ਤਮੋਤਮ ਕਾਵਿ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਉੱਤਮ ਕਾਵਿ[ਸੋਧੋ]
ਜਿਸ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਵਿਅੰਗ ਗੌਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਚਮਤਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਕਰੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਕਾਵਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ।
(ਇਥੇ ਗੌਣ ਹੋਣ ਦਾ ਅਰਥ ਮੂਲ ਅਰਥ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਗੌਣ ਹੋਣਾ ਹੈ।) ਅਰਥ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਵਿਅੰਗ ਅਰਥ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਣਾ ਉੱਤਮ ਤੱਮ ਕਾਵਿ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ । ਪਰੰਤੂ ਉੱਤਮ ਕਾਵਿ ਲਈ ਮੂਲ ਅਰਥ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਅੰਗ ਅਰਥ ਦਾ ਗੌਣ ਹੋ ਕੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਹੋਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ । ਜੋ ਵਿਅੰਗ ਅਰਥ ਮੂਲ ਅਰਥ ਤੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਵਿਅੰਗ ਤੋਂ ਗੌਣ ਹੋਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਅਤਿਵਿਆਪਤੀ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਪਰੋਕਤ ਧਾਰਨਾ ਜਹੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਕਹਿਣ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਵਿਅੰਗ ਮੂਲ ਅਰਥ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿਅੰਗ ਅਰਥ ਦੀ ਨਿਸਬਤ ਗੌਣ ਹੋਵੇ । ਇਸੇ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੈ ।
ਮੱਧਮ ਕਾਵਿ[ਸੋਧੋ]
ਜਿਥੇ ਵਾਚਿ ਅਰਥ (ਮੁਖ ਅਰਥ) ਦਾ ਚਮਤਕਾਰ ਵਿਅੰਗ ਅਰਥ ਦੇ ਚਮਤਕਾਰ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪਧਰ ਦਾ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ਮਧਿਅਮ ਕਾਵਿ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਅਰਥਾਤ, ਜਿਸ ਕਾਵਿ ਅੰਸ਼ ਵਿਚ ਵਿਅੰਗ ਅਰਥ ਦਾ ਚਮਤਕਾਰ ਇੰਨਾ ਫਿੱਕਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਉਹ ਵਾਚਿ ਅਰਥ ਦੇ ਚਮਤਕਾਰ ਅੱਗੇ ਬਿਲਕੁਲ ਹਲਕਾ ਪੈ ਜਾਵੇ ਉਥੇ ਮਧਿਅਮ ਕਾਵਿ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਧਮ ਕਾਵਿ[ਸੋਧੋ]
ਜਿਸ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਵਾਚਿ ਅਰਬ ਦੇ ਚਮਤਕਾਰ ਨਾਲ ਸਮਰਥਿਤ ਹੋਕੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਚਮਤਕਾਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇ ਉਸ ਵਿਚ ਅਧਮ (ਘਟੀਆ) ਕਾਵਿ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।ਅਧਮ ਕਾਵਿ ਆਖਰੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ । ਉਹੋ ਕਾਵਿ ਅਧਮ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਅਰਥ ਵਲੋਂ ਕੋਈ ਚਮਤਕਾਰ ਨਾ ਹੋਵੇ ਪਰੰਤੂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਹੀ ਚਮਤਕਾਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਵੇ । ਇਹ ਕਾਵਿ ਦੀ ਦਾ ਆਖਰੀ ਤੇ ਚੌਥੀ ਕੋਟੀ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ
ਸਲੀਮ ਕਾਸ਼ਰ
ਸਲੀਮ ਕਾਸ਼ਰ ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕਵੀ ਹੈ।
ਸਲੀਮ ਕਾਸ਼ਰ ਦਾ ਜਨਮ 1934 ਈਸਵੀ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਇਲਾਹਾਬਾਦ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਤੱਤੀਆਂ ਛਾਵਾਂ'1963 ਵਿੱਚ ਛੱਪਿਆ। ਉਹ ਬੀ. ਏ, ਮਨਸ਼ੀ ਫ਼ਜ਼ਿਲ ਪਾਸ ਹੈ। ਅੱਜ ਕੱਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੱਤਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੈਂਕ ਔਫ ਪਾਕਸਿਤਾਨ ਦਾ ਮਨੈਜ਼ਰ ਹੈ। ਸਲੀਮ ਕਾਸ਼ਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਉਹ ਸ਼ਾਇਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਗਜ਼ਲ ਨੂੰ ਬਹੁ-ਪਖੀ,ਬਹੁਰੰਗੀ,ਪਰਿਪੇਖ ਅਤੇ ਸਵਛ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਭਰਪੂਰ ਹਿਸਾ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਉਮਰ ਦੇ ਲਿਹਾਜ ਨਾਲ 50 ਦੇ ਏੜ ਗੇੜ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਦਾ ਅਭਿਆਸ ਚਿਰਕੋਣਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਹੀ ਤਕਨੀਕ ਪਖੋਂ,ਵਿਸ਼ੇ ਪਖੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਆਉਦੀ ਹੈ। ਪਾਕਸਿਤਾਨ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਸ਼ਾਇਰ ਜੋ ਉਰਦੂ ਵਿਚੋਂ ਆਏ ਹਨ, ਉਹ ਗਜ਼ਲ ਵਿੱਚ ਰਵਾਨੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਕਿੳਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਚਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਕੇਵਲ ਉਰਦੂ ਗਜ਼ਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਪਹਿਲੀਆ ਗਜ਼ਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਰੰਗ ਨਹੀਂ ਉਘੜਿਆ, ਪਰ 1978 ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਪੁਸਤਕ 'ਸਰਘੀ ਦਾ ਤਾਰਾ' 'ਦਰਦਾਂ ਦਾ ਖਿੜਿਆ ਮੋਤੀਆ 'ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਨਿਖਰ ਆਇਆ ਹੈ,ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗਜ਼ਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਗਜ਼ਲ ਕਾਵਿ ਦੀ ਵਿਰਾਟਤਾ ਦਾ ਉਸਨੂੰ ਬੋਧ ਹੈ: ਉਮਰਾਂ ਲਈ ਹੁਣ ਬੈਠ ਕੇ ਭਾਵੇਂ ਗਜ਼ਲਾਂ ਜਾ ਨਿੱਤ-ਨਿੱਤ ਸਜਰੇ ਖਿਆਲ ਦੂਜਾ ਗਏ ਕੰਬਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹ
ਮੇਰੀਆਂ ਗਜ਼ਲਾਂ ਇੱਕ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਨੇ,ਜਿਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰਾਤ ਦਿਨੇ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਇੱਦਾਂ, ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਦਿਖਾਇਆ ਮੈਂ ਉਸਨੇ ਗਜ਼ਲ ਦੇ ਮਿਜ਼ਾਜ ਨੂੰ ਖ਼ੂਬ ਸਮਝਿਆ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਵੇਕਲੇ ਅੰਦਾਜ ਵਿੱਚ,ਨਵੇਕਲੀ ਸੁਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀਆਂ ਗਜ਼ਲਾਂ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗ ਦੀ ਹੈ। ਨੁਕਤਾ-ਸੰਜੀ ਉਸਦਾ ਗੁਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਉਸਦੇ ਕਲਾਮ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹੈ। ਤਸ਼ਬੀਬ ਤੇ ਇਸਤਿਆਰੇ ਤੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾ ਦੇ ਕੁੱਝ ਨਮੂਨੇ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹਾਂ: ਰਾਤ ਸਾਰੀ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ਖਮ ਲੋ ਦੇਂਦੇ ਰਹੇ ਆਪਣੀ ਕਮ-ਜੁਰਫ਼ੀ ਤੇ ਮੂੰਹ ਸੂਰਜ ਦਾ ਕਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੱਜਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਉਂਦੇ ਪੱਥਰ, ਕਾਸ਼ਰ ਫੁੱਲ ਹੀ ਲੱਗਦੇ ਮੈਨੂੰ ਮੈਂ ਕੋਈ ਮਨਸੂਰ ਨਹੀਂ ਜੋ,ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੱਟ ਸਹਿ ਨ ਸਕਿਆ
ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦੁੱਖ ਵਧੇਰਾ, ਜਦ ਮੇਰੇ ਘਰ ਆਵਣ ਮੱਥੇ ਵਟ ਕਦੇ ਨਾ ਪਾਵਾਂ, ਹਸ ਹਸ ਸੀਨੇ ਲਾਵਾਂ
ਇਕਨਾਂ ਵੀਰ ਨੂੰ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਸੁਟਿਆ ਇਕਨਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਤਖ਼ਤ ਖੜਾਵਾਂ ਸਲੀਮ ਕਾਸ਼ਰ ਪਿਆਰ ਦੇ ਨਗਮੇ ਘਾਉਣ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਮਾਸ਼ੂਕ ਦੇ ਹੁਸਨ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਦਰਦ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਗੱਜ਼ਲ ਦੇ ਵਧੀਆ ਸ਼ਿਅਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ: ਮਿਠੜੇ ਬੋਲ ਤੇ ਕਾਸ਼ਰ, ਸਾਰੀ ਉਮਰਾਂ ਵਿੱਕਿਆ ਏ ਕਿਸਮਤ ਸਾਥ ਜੇ ਦੇਵੇ ਤੇਰਾ,ਨਵਾਂ ਭੁਲੇਖਾ ਪਾ ਕੇ ਵੇਖ
ਮੇਰੇ ਲੂੰ-ਲੂੰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ, ਵਸਦੀ ਏ ਖੁਸ਼ਬੂ ਭਾਵੇਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਕਾਲਰ ਤੇ,ਸਜਿਆ ਏ ਫੁੱਲ ਉਸਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਪ੍ਰਬਲ ਹੈ!ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਤੇ ਨਾ-ਬਰਾਬਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਝੂਣਦੀ ਹੈ,ਤੇ ਵਤਨ ਪ੍ਰਸਤੀ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਉਸ ਨੂੰ ਟੁੰਬਦਾ ਹੈ!ਉਸਦੇ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ੇਅਰ ਦਰਜ ਹਨ:
ਖਾ ਗਈਆਂ ਨੇ ਕੋਕੋਠੀਆਂ ਕੱਚਿਆਂ ਘਰਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਸੀਨੇ ਦੇ ਵਿੱਚ ਲੋਹੇ ਦਾ ਪੁਰਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ
ਦੇਖੀਏ ਕਦ ਕਾਲੇ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਜੰਦਰੇ ਲਾਉਂਦਾ ਏ ਸਾਚੀ ਝੋਲੀ ਕਦ ਪੈਂਦਾ ਏ,ਪੂਰਾ ਫ਼ਲ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦਾ
ਉਸਦਾ ਵਿਅੰਗ ਭਾਵੇਂ ਤਿੱਖੇ ਨਿਸ਼ਰਤ ਵਾਂਗ ਨਹੀ, ਪਰ ਕਾਟ ਉਹ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ!ਇਹ ਤਨਜ਼ ਦਾਨਿਸ਼ਮੰਦਾਨਾ ਹੈ,ਜਿਵੇਂ -
ਸ਼ਿਅਰਗੋ ਕਹਿੰਦਾ ਤੇ ਭਾਵੇਂ,ਕੋਈ ਵੀ ਨ ਜਾਣਦਾ ਝੂਠੀ ਸ਼ੁਹਰਤ ਵਾਸਤੇ ਮੈਂ,ਇਨਕਲਾਬੀ ਹੋ ਗਿਆ
ਸਲੀਮ ਕਾਸ਼ਰ ਦੀ ਬੰਦਿਸ਼ ਹੈ ਤੇ ਕਈ ਸ਼ਿਅਰ ਅਖਾਣ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ-
ਜੋ ਬੋਲ ਜ਼ਬਾਨੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਉਹ ਤੀਰ ਕਮਾਨੋ ਨਿਕਲ ਗਿਆ
ਖੀਰੇ ਵਾਂਗ ਸਿਰ ਕਟਵਾ ਕੇ ਤਨ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰ ਕਢਾਵਾਂ ਕਿਉਂ
ਇਸ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਗਜ਼ਲ ਨੂੰ ਰੂੜੀਵਾਦ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਿਆ ਹੈ। " ਇਹ ਸ਼ਾਇਰ ਏਨੀ ਡੂੰਘੀ,ਨਿੱਘੀ ਤੇ ਨਾਲੇ ਸੋਹਣੀ ਗਜ਼ਲ ਕਹਿੰਦਾ ਏ ਕਿ ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਗਜ਼ਲਾਂ ਦੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਾਲੇ ਦੋ ਮਿਸਰੇ (ਮਛਲੇ)ਪੜ੍ਹਨ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਇਸ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ ਸਾਂ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਾਇਰ ਗਜ਼ਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਲੀਕੇ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ੳਹ ਪੂਰੀ ਗਜ਼ਲ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸੱਚਾਈਆਂ ਦੇ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ!" ਸਲੀਮ ਕਾਸ਼ਰ ਦਾ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਕਾਸਮੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਥਨ ਦਰੁਸਤ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਕੁੱਝ ਸ਼ੇਅਰ ਵੇਖੋ:
ਸਹਿਮੇ ਹੋਏ ਪਰਿੰਦੇ ਘਰ ਜਾਣ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾ ਬਾਰਸ਼ ਰੁਕੀ ਤਾਂ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਤੂਫ਼ਾਨ ਆ ਗਿਆ
ਰਾਤ ਸੁਰਤ ਸਲੀਬ ਤੇ ਮੈਂ ਕੱਟੀ ਤੂੰ ਬੇਸੁਰਤਿਆ ਖ਼ੂਬ ਆਰਾਮ ਕੀਤਾ
ਰੁੱਤ ਬਦਲੇਗੀ ਸ਼ੋਰ ਜਿਹਾ ਏ ਦਿਲ ਚੰਦਰਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਿਹਾ ਏ
ਜਵਾਨੀ ਹਾਰ ਕੇ ਆਪਣੀ, ਮੈਂ ਜਿੱਤਿਆ ਏ ਮਨ ਸਮੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਜਰਾ ਪੂੰਜੀ ਨਹੀਂ ਏ ਹੁਣ ਕੋਈ ਇਸ ਦੇ ਸਿਵਾ ਮੇਰੀ
ਕਿਸੇ ਸਫ਼ੇ ਤੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਨਾਂ 'ਸਲੀਮ' ਲਿਖਿਆ ਦੇ ਕਿਤੇ ਨਾ ਪਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਵੇ ਕਿਤਾਬ ਮੇਰੀ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਵੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1934 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ
ਕਾਵਿ ਦੋਸ਼
ਕਾਵਿ ਦੋਸ਼-
ਦੋਸ਼ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਘਾਟ, ਭੁੱਲ ਜਾਂ ਔਗੁਣ। ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਆਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਹ੍ਰਿਦਯਾਂ ਅਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ‘ਕਾਵਿ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ’ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਕਾਵਿ-ਗੁਣਾ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ ਤਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਚੱਲ ਪੈਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ। ਕਾਵਿ ਦੋਸ਼ ਉਹ ਘਾਤਕ ਤੱਤ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਦਾ ਸੁਆਦ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਆਚਾਰੀਆ ਭਰਤ ਮੁਨੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋਸ਼ ਦਾ ਉਲਟ ਰੂਪ ਹੀ ਗੁਣ ਹੈ।
ਆਚਾਰੀਆ ਦੰਡੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਕਾਵਿ ਦਾ ਸੌਂਦਰਯ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਮਨ ਨੇ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਗੁਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।
ਅਗਨੀਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਤੱਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਕਾਵਿ-ਆਨੰਦ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇ।
ਆਚਾਰੀਆ ਮੰਮਟ ਨੇ ਕਾਵਿਗਤ ਦੋਸ਼ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁੱਖ ਅਰਥ ਦਾ ਅਪਕਰਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੱਤ ‘ਦੋਸ਼’ ਹੈ। ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ-ਅਰਥ ਰਸ ਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਰਸ ਦਾ ਅਪਕਰਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੱਤ ਦੋਸ਼ ਹੈ।
ਅਲੰਕਾਰਵਾਦੀ ਅਚਾਰੀਆ ਜਯਦੇਵ ਨੇ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਵਿਗਤ ਦੋਸ਼ ਅਜਿਹਾ ਤੱਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਹੜਾ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰੇ।
ਆਚਾਰੀਆ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਅਨੁਸਾਰ ਰਸ ਦੀ ਹੀਣਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਦੋਸ਼ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਸ ਦੀ ਹੀਣਤਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕਾਰਨ ਹਨ– ਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਵਿੱਚ ਰੋਕ, ਰਸ ਦੀ ਦੇਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਅਤੇ ਰਸ-ਬੋਧ ਵਿੱਚ ਚਮਤਕਾਰ ਦੀ ਘਾਟ।
ਓਪਰੋਕਤ ਵਿਵੇਚਨ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਆਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਬਦ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਰਸ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ-ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭੇਦ ਕਾਵਿ ਸੰਬੰਧੀ ਆਚਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਵਿਚਲੇ ਅੰਤਰ ਕਾਰਨ ਹੈ।ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ-
ਡਾ. ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਅਨੁਸਾਰ, “ਰਸ ਦਾ ਅਪਕਰਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੀ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਰਸ ਦੋਸ਼ ਸਹਿਤ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਹੋਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ।”
ਆਚਾਰੀਆ ਮੰਮਟ ਦੁਆਰਾ ਕਾਵਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ “ਤਿੰਨ” ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੱਲ੍ਹ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 70 ਬਣਦੀ ਹੈ। 1.ਸ਼ਬਦ ਦੋਸ਼ (ਪਦ,ਪਦਾਂਸ਼ ਅਤੇ ਵਾਕਗਤ ਦੋਸ਼)(ਗਿਣਤੀ 37) 2.ਅਰਥ ਦੋਸ਼ (ਗਿਣਤੀ 23) 3.ਰਸਗਤ ਦੋਸ਼ (ਗਿਣਤੀ 10)
ਸ਼ਬਦ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਅੱਗੋਂ ਤਿੰਨ ਉਪ-ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ- 1.ਪਦ ਦੋਸ਼, 2.ਪਦਾਂਸ਼ ਦੋਸ਼, 3.ਵਾਕਗਤ ਦੋਸ਼
(੧).ਪਦ ਦੋਸ਼ (16 ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ) -: ਸ਼੍ਰੁਤੀਕੁਟ ਦੋਸ਼,ਚਿਉਤਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੋਸ਼,ਅਪ੍ਰਯੁਕਤ ਦੋਸ਼,ਅਸਮਰੱਥ ਦੋਸ਼,ਨਿਹਿਤਾਰਥ ਦੋਸ਼,ਅਨੁਚਿਤ ਅਰਥ ਦੋਸ਼,ਨਿਅਰਥਕ ਦੋਸ਼,ਅਵਾਚਕ ਦੋਸ਼,ਅਸ਼ਲੀਲ ਦੋਸ਼,ਸੰਦਿੱਗਧ ਦੋਸ਼,ਅਪ੍ਰਤੀਤੀ ਦੋਸ਼,ਗ੍ਰਾਸਯ ਦੋਸ਼,ਨੇਯਾਰਥ ਦੋਸ਼,ਕਲਿਸ਼ਟ ਦੋਸ਼,ਅਵਿਮ੍ਰਿਸ਼ਟਵਿਧੇਯਾਂਸ਼ ਦੋਸ਼, ਵਿਰੁੱਧਮਤੀਕ੍ਰਿਤ ਦੋਸ਼।
(੨).ਪਦਾਂਸ਼ ਦੋਸ਼ -: ਸ਼੍ਰੁਤੀਕੁਟ ਦੋਸ਼,ਨਿਹਿਤਾਰਥ ਦੋਸ਼,ਨਿਰਅਰਥਕ ਦੋਸ਼,ਅਵਾਚਕ ਦੋਸ਼,ਅਸ਼ਲੀਲ ਦੋਸ਼।
(੩).ਵਾਕਗਤ ਦੋਸ਼ (21 ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ) -: ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ ਵਰਣਤਾ ਦੋਸ਼,ਉਪਹਤ ਵਿਸਰਗ ਦੋਸ਼,ਲੁਪਤਵਿਸਰਗ ਦੋਸ਼,ਵਿਸੰਧੀ ਦੋਸ਼ (ਵਿਸਲੇਸ਼,ਅਸ਼ਲੀਲਤਵ,ਕਸ਼ਟਤਾ), ਹਤਵਿਤ੍ਰ,ਨਿਊਨਪਦ,ਅਧਿਕਪਦ,ਕਥਿਤ,ਪਤਤਪ੍ਰਕਰਸ਼,ਸਮਾਪਤਪੁਨਗਤ,ਅਰਥਾਤ ਰੈਕਵਾਚਕ,ਅਭਨਵਮਤਯੋਗ,ਅਨਭਿਹਿਤਵਾਚਯ,ਅਪਦਸਥਪਦ,ਸੰਕੀਰਣ,ਗਰਭਿਤ,ਪ੍ਰਸਿੱਧੀਹਤ,ਭਗਨਕ੍ਰਮ,ਅਕ੍ਰਮ,ਅਮਤਪਰਾਰਥ ਦੋਸ਼।
2.ਅਰਥ ਦੋਸ਼ (23 ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ) -: ਅਪੁਸ਼ਟ ਦੋਸ਼,ਕਸ਼ਟ ਦੋਸ਼,ਵਿਆਹਤ ਦੋਸ਼,ਪੁਨਰੁਕਤ,ਦੁਸ਼ਕ੍ਰਮ,ਗ੍ਰਾਮਯ,ਸੰਦਿੱਗਧ,ਨਿਰਹੇਤੂ,ਪ੍ਰਸਿੱਧੀਵਿਰੁੱਧ,ਵਿਦੑਯਾ ਵਿਰੁੱਧ,ਅਨਵੀਕ੍ਰਿਤ,ਮਨਿਯਪਰਿਵੑਿਤ,ਅਨਿਯਮਪਰਿਵੑਿਤ,ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਪਰਿਵੑਿਤ,ਅਵਿਸ਼ੇਸ਼ਪਿਵੑਿਤ,ਸਾਕਾਂਕ੍ਰਸ਼,ਅਪਦਯੁਕਤ,ਸਹਚਰ ਚਿੰਨ੍ਹ,ਪ੍ਰਕਾਮਿਤਵਿਰੁੱਧ,ਵਿਧੀ ਅਯੁਕਤ,ਤਿਅਕਤਪੁਲਹ,ਅਨੁਵਾਦ,ਅਸ਼ਲੀਲ ਦੋਸ਼।
3. ਰਸਗਤ ਦੋਸ਼ (10 ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ) -: ਵਿਅਭਿਚਾਰਿ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਸਵੈਸ਼ਥਦਵਾਚਯਤਾ,ਰਸਾਂ ਦੀ ਸਵੈਸ਼ਬਦ ਵਾਚਯਤਾ,ਸਥਾਈ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਸਵੈਸ਼ਬਦਵਾਚਯਤਾ,ਅਨੁਭਾਵਾਂ ਦੀ ਕਸ਼ਟਕਲਪਨਾ,ਵਿਭਾਵਾਂ ਦੀ ਕਸ਼ਟਕਲਪਨਾ,ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ ਵਿਭਾਵ ਦਾ ਗ੍ਰਹਿਣ,ਪੁਨਹ ਪੁਨਹ ਦੀਪਤੀ ਦੋਸ਼,ਅਕਾਂਡੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ,ਅਕਾਂਡੇ ਛੇਦ,ਅੰਗ ਦੀ ਅਤਿਵਿਸਤ੍ਰਿਤੀ,ਅੰਗੀ ਦਾ ਅਨਨੁਸੰਧਾਨ।
ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਅਤੇ ਵਰਗੀਕਰਨ
ਗੁਣਾਂ ਵਾਂਗ ਕਾਵਿ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਈ ਭੇਦ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੇਦਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਦਵਾਨ ਇੱਕ ਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਭਰਤ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਾਵਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਸ ਮੰਨੀ ਹੈ- ਗੂੜ ਅਰਥ, ਅਰਥ ਅੰਤਰ, ਅਰਥ-ਹੀਨ, ਭਿੰਨ-ਅਰਥ, ਇੱਕ–ਅਰਥ, ਅਭਿਲੁਪਤ-ਅਰਥ, ਨਯਾਯਾਦਯੇਤ, ਵਿਸ਼ਮ, ਵਿਸੰਧਿ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ-ਹੀਨ।
ਆਚਾਰੀਆ ਵਾਮਨ ਨੇ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਚਾਰ ਭੇਦ ਕੀਤੇ ਹਨ- ਪਦ-ਦੋਸ਼, ਪਦਾਰਥ ਦੋਸ਼, ਵਾਚਯ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਵਾਚਯ-ਅਰਥ ਦੋਸ਼। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਗੋ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੰਜ, ਪੰਜ, ਤਿੰਨ ਅਤੇ ਸੱਤ ਉਪਭੇਦ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਮਨ ਨੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਵੀਹ (20) ਦੱਸੀ ਹੈ।
ਆਚਾਰੀਆ ਆਨੰਦਵਰਧਨ ਨੇ ‘ਰਸ’ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਦੋਸ਼ਾ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਅਨਿੱਤ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
1. ਸ਼ਬਦ-ਦੋਸ਼
ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ, ਵਾਕ-ਅਰਥ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋਣ ‘ਤੇ  ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋਸ਼ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਦੋਸ਼ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਦੋਸ਼ ਸ਼ਬਦ ਉੱਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋਵੇ ਭਾਵ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਉਥੇ ਸ਼ਬਦ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਚਾਰੀਆ ਮੰਮਟ ਨੇ ਸ਼ਬਦ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੈਂਤੀ (37) ਦੱਸੀ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਪਦ-ਦੋਸ਼, ਪਦਾਂਸ਼ ਦੋਸ਼, ਵਾਕ ਦੋਸ਼ ਕਹਿ ਕੇ ਤਿੰਨ ਭੇਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 16 (ਸੋਲਾਂ) ਪਦਗਤ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਇੱਕੀ(21) ਵਾਕਗਤ ਦੋਸ਼ ਹਨ।
ਅਪੁਸ਼ਟ :-  'ਕਾਵਿ'  'ਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਰਥ ਦੇ ਅਨੁਪਕਾਰਕ   (ਸਹਾਇਤਾ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਅਰਥ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਕਰਨ  ' ਤੇ 'ਅਪਸ਼ਟ' ਅਰਥਦੋਸ਼29 ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕਸ਼ਟ:- ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਅਰਥ ਬੜੀ ਔਖ ਨਾਲ ਸਮਝ 'ਚ ਆਵੇ ਤਾਂ ' ਕਸ਼ਟ'ਅਰਥਦੋਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਆਹਤ:-ਪਹਿਲਾ ਕਿਸੇ ਪਦਾਰਥ ਜਾ ਵਸਤੂ ਦਾ ਉਤਕਰਸ਼ (ਉਚਤਾ) ਜਾ ਅਪਕਰਸ਼ (ਹੀਨਤਾ) ਦਿਖਾ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਉਸਦਾ ਅਪਕਰਸ਼ ਜਾ ਉਤਕਰਸ਼ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ  'ਵਿਆਹਤ' ਅਰਥਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪੁਨਰੁਕਤ:-ਪ੍ਤਿਪਾਦਿਤ(ਕਹੇ ਗਏ) ਅਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਕਾਰਾਤਰ(ਦੂਜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ) ਦੁਬਾਰਾ ਕਹਿਣਾ' ਪੁਨਰੁਕਤ' ਅਰਥਦੋਸ਼ ਕਹਾਉਦਾ ਹੈ।
ਦੁਸ਼ਕ੍ਮ:-'ਕਾਵਿ' 'ਚ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ-ਕ੍ਮ(ਲੋਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍' ਚ ਕਹੇ ਗਏ ਕ੍ਰਮ) 'ਚ ਔਚਿਤਯ ਦਾ ਨਾ ਹੋਣਾ (ਅੱਗੇ - ਪਿਛੇ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ)' ਦੁਸ਼ਕ੍ਮ' ਅਰਥਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਗ੍ਰਾਮਯ:-ਰਚਨਾ ' ਚ ਅਸ਼ਿਸ਼ਟ (ਗੰਵਾਰੂ) ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ  'ਤੇ  ' ਗ੍ਰਾਮਯ' ਅਰਥਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸੰਦਿੱਗਧ :- ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਜਾਂ ਜਿਆਦਾ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਹੋਣ  'ਤੇ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਬਣਿਆ ਰਹੇ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਅਰਥ ਠੀਕ ਹੈ, ਉਥੇ 'ਸੰਦਿੱਗਧ' ਅਰਥਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨਿਰਹੇਤੂ :- ਜਿੱਥੇ ਇੱਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ   'ਨਿਰਹੇਤੂ'  ਅਰਥਦੋਸ਼  ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸਿੱਧੀਵਿਰੁੱਧ :- ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਕਵੀ ਲੋਕਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਥਵਾ ਕਵੀਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇ ਉਲਟ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ  'ਪ੍ਰਸਿੱਧੀਵਿਰੁੱਧ ' ਅਰਥਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦਿਆਵਿਰੁੱਧ :- ਸ਼ਾਸਤ੍ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ  'ਚ   'ਵਿਦਿਆਵਿਰੁੱਧ'  ਅਰਥਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜਾਵੇ, ਉਥੇ ਇਹੋ ਅਰਥਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਨਵੀਕ੍ਰਿਤ :-  ਜਿੱਥੇ ਇੱਕੋ ਪਦ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂਪਣ ਜਾਂ ਚਮਤਕਾਰ ਦੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਉਥੇ  'ਅਨਵੀਕ੍ਰਿਤ '  ਅਰਥਦੋਸ਼  ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਨਿਯਮਪਰਿਵਿੱਰਤ :- ਜਿੱਥੇ  ਨਿਯਮਨਪੂਰਵਕ ਕਹਿਣਾ ਜਰੂਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਉਸ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਨਪੂਰਵਕ ਅਥਵਾ ਨਿਯਮ ਦੀ ਸੀਮਾ  'ਚ  ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ  'ਸਨਿਯਮਪਰਿਵਿੱਰਤ ' ਅਰਥਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਨਿਯਮਪਰਿਵਿੱਰਤ  :- ਜਿੱਥੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਨਪੂਰਵਕ ਕਹਿਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੋਵੇ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਨਿਯਮ ਦੀ ਸੀਮਾ 'ਚ  ਬੰਨ੍ਹੇ ਬਿਨਾਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ   'ਅਨਿਯਮਪਰਿਵਿੱਰਤ'  ਅਰਥਦੋਸ਼  ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਪਰਿਵਿੱਰਤ :-  ਵਸਤੂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਵਾਚਕ  ਸ਼ਬਦ  ਦੇ  ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੇ ਆਵਸ਼ਕ  ਹੋਣ   'ਤੇ  ਸਾਧਾਰਣਵਾਚਕ  ਪਦ  ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰ ਦੇਣ  'ਤੇ  'ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਪਰਿਵਿੱਰਤ ' ਅਰਥਦੋਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵਿਸ਼ਸ਼ਪਰਿਵਿੱਰਤ :- ਸਾਧਾਰਣਵਾਚਕ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨਾ ਜਰੂਰੀ ਹੋਣ  'ਤੇ  ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਵਾਚਕ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ  'ਤੇ    'ਅਵਿਸ਼ਸ਼ਪਰਿਵਿੱਰਤ ਅਰਥਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਾਕਾਂਕਸ਼ :-  ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਦ ਦਾ ਕਥਨ ਜਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਂ ਕਰਨਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥ ਦੀ  ਆਕਾਂਕ੍ਸ਼ਾ ਬਣੀ ਰਹੇ  ਤਾਂ  'ਸਾਕਾਂਕ੍ਸ਼' ਅਰਥਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਪਦਯੁਕਤ :- ਅਸਥਾਨ ਅਥਵਾ ਅਨੁਚਿਤ ਸਥਾਨ ਵਿਚ ਬੇਲੋੜੇ ਪਦਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ  'ਤੇ   'ਅਪਦਯੁਕਤ' ਅਰਥਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਹਚਰਭਿੰਨ :-  ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ( ਸੁਭਾਅ)  ਦੇ ਉਲਟ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ, ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ( ਚੰਗੇ)  ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਕ੍ਰਿਸ਼ਟ (ਮੰਦੇ) ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅਥਵਾ ਨਿਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ 'ਸਹਚਰਭਿੰਨ' ਅਰਥਦੋਸ਼ ਕਹਾਉਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਵਿਰੁੱਧ  :- ਜਿਥੇ ਕਵੀ ਦੁਆਰਾ ਚਾਹੇ ਗਏ ਅਰਥ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਰਥ  ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ  'ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਵਿਰੁੱਧ' ਅਰਥਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।  'ਸਹਚਰਭਿੰਨ' ਅਰਥਦੋਸ਼  'ਚ ਪਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੀ ਵੱਖਰੇ ਅਰਥ ਦਾ ਬੋਧਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਵਾਕ ਦਾ  ਅਰਥ ਵਿਰੁੱਧ ਅਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਭੇਦ ਹੈ।
ਵਿਧੀ - ਅਯੁਕਤ :- ਵਿਧੇਯ  (ਕਹੇ ਜਾਣ ਯੋਗ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ) ਅਰਥ ਨੂੰ ਠੀਕ (ਉਚਿਤ) ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਨਾ ਕਰਨਾ ਅਥਵਾ ਅਵਿਧੇਯ ਅਰਥ ਨੂੰ ਵਿਧੇਯ ਰੂਪ ਨਾਲ ਕਹਿਣਾ  'ਵਿਧੀ - ਅਯੁਕਤ' ਅਰਥਦੋਸ਼  'ਚ ਅਯੁਕਤ ਦੀ ਹੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਭੇਦ ਹੈ।
ਅਨੁਵਾਦ - ਅਯੁਕਤ :-  ਉੱਦੇਸ਼ ਦਾ ਕਥਨ ਕਰਨ 'ਚ ਉਸਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਪ੍ਰਤੀਤ  ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਰਥ ਦਾ ਕਥਨ  ਕਰਨਾ   'ਅਨੁਵਾਦ - ਅਯੁਕਤ' ਅਰਥਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤਿਅਕਤਪੁਨਹ੍ - ਸਵੀਕ੍ਰਿਤ :- ਜਿੱਥੇ ਵਾਕ ਦੇ ਨਿਰ - ਅਕਾਂਕ੍ਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਣ 'ਤੇ ਵੀ ਉਸੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ  'ਤਿਅਕਤਪੁਨਹ੍ - ਸਵੀਕ੍ਰਿਤ' ਅਰਥਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸਮਾਪਤ ਵਾਕ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਉੱਥੇ' ਸਮਾਪਤ - ਪੁਨਰਾੱਤ', ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਹੋਰ ਹੀ ਵਾਕ ਦਾ ਅਰਥ ਫਿਰ ਤੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਉੱਥੇ' ਤਿਅਕਤਪੁਨਹ੍ - ਸਵੀਕ੍ਰਿਤ' ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਅੰਤਰ ਹੈ।
ਅਸ਼ਲੀਲ :ਜਿਥੇ ਘਿਰਣਾ,  ਲੱਜਾ ਅਥਵਾ ਅਮੰਗਲ ਦੇ ਸੂਚਕ ਅਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ  'ਅਸ਼ਲੀਲ' ਅਰਥਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
1.1 ਪਦ ਦੋਸ਼
ਵਾਕ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਇਕਾਈ ਜੋ ਵਾਕ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਈ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਦ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਪਦ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਪਦ ਦੋਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਪਦ ਦੋਸ਼ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੋਲਾਂ (16) ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ-
1.1.1 ਸ਼੍ਰੁਤੀਕਟੁ ਦੋਸ਼- ਜਿਥੇ ਕਿਸੇ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਪਦ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਜਾਂ ਚੁਭਵਾਂ ਲੱਗੇ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੁਤੀਕਟੁ  ਪਦ ਦੋਸ਼ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਣ-"ਰੋਜ ਉਸ ਦਾ ਹਾਰ ਟੁੱਟ ਜਾਇਆ ਕਰੇ,""ਮੁਸਕ੍ਰਾਂਦੀ ਆ ਕੇ ਬਣਵਾਇਆ ਕਰੇ।""(ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ)"
1.1.2 ਚਿਉਤਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੋਸ਼- ਜਦੋਂ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਪਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਆਕਰਨ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਚਿਉਤਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ- ਲਿੰਗ ਦੋਸ਼, ਵਚਨ ਦੋਸ਼, ਕਾਰਕ ਦੋਸ਼।
ਸ਼ਿਅਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮਿਸ਼ਰੇ  ਵਿੱਚ ‘ਆਵੇ’ ਅਤੇ ‘ਕਰੇ’ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਨਾਇਕਾ ਲਈ ਇੱਕ-ਵਚਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਦੂਜੇ ਮਿਸ਼ਰੇ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਸ਼ਬਦ ‘ਉਨ੍ਹਾਂ’ ਤੋਂ ਬਹੁ-ਵਚਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਥੇ ਚਿਉਤਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੋਸ਼  ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਨ-"ਇਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਆਚਰਨ ਬੜਾ ਹੀ ਭਿਅੰਕਰ ਹੈ। ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦਾ ਇਸ਼ਟ ਦੇਵਤਾ ਕੋਈ ਰਾਖਸ਼ਸ਼ ਹੈ।"
ਇਥੇ ‘ਦੇਵਤਾ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੁਲਿੰਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਥੇ ਅਪ੍ਰਯੁਕਤ ਦੋਸ਼ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਯਮਕ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।
1.1.4 ਅਸਮਰਥ ਦੋਸ਼- ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਬਦ ਜਿਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਪਰ ਉਸ ਅਰਥ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹੋਵੇ, ਭਾਵ ਕਿ ਕਿਸੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਸ ਸ਼ਬਦ/ਪਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਛਿਤ ਅਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਉਹ ਅਸਮਰਥ ਦੋਸ਼ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਣ-"ਗ਼ਾਲਿਬ ਨੇ ਖ਼ੂਬ ਆਖਿਆ ‘ਰਾਤਾਂ ਨੇ ਉਸਦੀਆਂ,""ਮੌਰਾਂ ਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਖਿੰਡੀਆਂ ਜ਼ਲਫਾਂ ਸੁਹਾਣੀਆਂ।’""(ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ)"
ਇਸ ਸ਼ਿਅਰ ਵਿੱਚ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦੀਆਂ ਜੁਲਫ਼ਾਂ, ਜੋ ਕਿ ਉਸਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ‘ਤੇ ਲਟਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਨੂੰ ਮੌਰਾਂ ‘ਤੇ ਲਟਕਾਂ ਕੇ ਗਾਲਿਬ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰ ਵਿਚੱਲੇ ਅਰਥ ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਅਸਮਰਥ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
1.1.5 ਨਿਹਿਤਾਰਥ ਦੋਸ਼- ਜਦੋਂ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੋ ਅਰਥਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਅਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਥੇ ਨਿਹਿਤਾਰਥ  ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਣ-"ਸ਼ਹਿਰ ਗਿਰਾਂ ਮਹਿਲ ਨਹੀਂ ਮਾੜੀ""ਕੁੱਲੀ ਢੋਕ ਨਾ ਭਾਲਾਂ,""ਮੀਂਹ ਹਨੇਰੀ ਗੜੇ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ""ਨੰਗੇ ਸਿਰ ਦਿਨ ਘਾਲਾਂ।""(ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ)"
1.1.6 ਅਨੁਚਿਤ ਅਰਥ ਦੋਸ਼- ਜਦੋਂ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਇੱਛਿਤ ਅਰਥ ਦਾ ਤ੍ਰਿਸਕਾਰ ਹੋਵੇ ਭਾਵ ਕਿ ਕਵੀ ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਉਹ ਅਰਥ ਨਿਕਲੇ ਤਾ ਅਨੁਚਿਤ ਅਰਥ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਣ-"ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਯੋਧੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਾਂਗ ਵੱਢੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀਰਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਹੀ ਹੈ।"ਇਥੇ ਕਵੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ‘ਜਾਨਵਰ’ ਸ਼ਬਦ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਾਇਰਤਾ, ਦੀਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਥੇ ਅਨੁਚਿਤ ਅਰਥ ਦੋਸ਼ ਹੈ।
1.1.7 ਨਿਰਰਥਕ ਦੋਸ਼- ਜਦੋਂ ਛੰਦ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਕਿਸੇ ਪਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਪਦ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਾ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਉਥੇ ਨਿਰਰਥਕ ਪਦ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਣ-"ਮਰਵਾਣੀ ਤੇ ਕਤਲਬਾਜ਼, ਉਹ ਮੁਗ਼ਲ ਅਜਬੱਕੇ।""ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨੱਕ ਫੀਨ੍ਹੇ  ਸਿਰ ਤਾਵੜੇ, ਢਿੱਡ ਵਾਂਗ ਢੱਮਕੇ।""(ਨਜਾਬਤ)"ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਉਹਨਾਂ ਦੇ’ ਪਦ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਛੰਦ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚੱ ਵੀ ਅਰਥ ਦੀ ਸਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਥੇ ਨਿਰਰਥਕ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
1.1.8 ਅਵਾਚਕ ਦੋਸ਼- ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਬਦ ਜਿਸ ਅਰਥ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਅਰਥ ਦਾ ਬੋਧ ਨਾ ਕਰੇ, ਉਥੇ ਅਵਾਚਕ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
1.1.9 ਅਸ਼ਲੀਲ ਦੋਸ਼- ਜਦੋਂ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਲੱਜਾ, ਘ੍ਰਿਣਾ ਜਾ ਅਮੰਗਲ ਸੂਚਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਥੇ ਅਸ਼ਲੀਲ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਣ-"ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਏ,""ਵਖਰੀ ਪਛਾਣ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ।"ਓਪਰੋਕਤ ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਪੰਜਾਬੀ’ ਸ਼ਬਦ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਲਈ? ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਥੇ ਸੰਦਿੱਗਧ ਦੋਸ਼ ਹੈ।
1.1.11 ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਦੋਸ਼- ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਬਦ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਧਾਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਉਥੇ ਅਪ੍ਰਤੀਤੀ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਣ-"ਅੱਥਰੂ ਟੈਸਟ ਟਿਊਬ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਵੇਖਾਂਗੇ,""ਰਾਤੀਂ ਤੂੰ ਕਿਸ ਮਹਿਬੂਬ ਨੂੰ ਰੋਇਆ ਸੀ।""(ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ)"‘ਟੈਸਟ ਟਿਊਬ’ ਸ਼ਬਦ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਪਰ ਇਥੇ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਪ੍ਰਤੀਤੀ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਣ-"ਆਖਰ ਤੀਕਰ ਪਿਆਰ ਨਿਭਾ ਕੇ ਦਸਿਆ,""ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਇੱਕ ਹਿਲਦਾ, ਦੁਖਦਾ ਦੰਦ  ਸੀ।""(ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ)"ਇਥੇ ‘ਹਿਲਦਾ, ਦੁਖਦਾ, ਦੰਦ’ ਸ਼ਬਦਾ ਰਾਹੀਂ ਲਕਸ਼ਣਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਅਸਫ਼ਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨੇਯਾਰਥ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
1.1.13 ਗ੍ਰਾਮਯ ਦੋਸ਼- ਜਦੋਂ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਪੇਂਡੂ, ਗੰਵਾਰੂ, ਜਾਂ ਸੱਭਿਆ ਹੀਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਏ ਤਾਂ ਗ੍ਰਾਮਯ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਣ-"ਇੱਕ ਪਊਆ ਸਦੀ ਅਸਾਂ ਬੜੀ ਜ਼ਹਿਰ ਪੀਤੀ,""ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੀ ਹੋ ਜੋ ਅਸਾਂ ਨਾਲ ਬੀਤੀ।""(ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ)"ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਪਊਆ’ ਸ਼ਬਦ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ‘ਪੱਚੀ ਸਾਲਾਂ’ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਗੰਵਾਰੂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਥੇ ਗ੍ਰਾਮਯ ਦੋਸ਼ ਹੈ।
1.1.14 ਕਲਿਸ਼ਟ ਦੋਸ਼- ਜਦੋਂ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਕਠਿਨਾਈ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਵੇ ਭਾਵ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਅਰਥ ਸਮਝਣ ਲਈ ਮੁਸ਼ਕਤ ਕਰਨੀ ਪਏ, ਉਥੇ ਕਲਿਸ਼ਟ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਣ-"ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਕਾਲੀ ਦਾ ਝੰਡਾ,""ਮੈਂ ਪੁੱਟਦਾ ਹਾਂ ਪਲ ਵਿੱਚ ਗ਼ਰੂਰਾਂ ਦਾ ਝੰਡਾ।""(ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ)"
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਕਾਲੀ’ ਤੋਂ ਭਾਵ ‘ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ’ ਤੋਂ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਤਰਾਂ ਦੋ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਲਈ ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਥੇ ਅਰਥ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਕਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਥੇ ਕਲਿਸ਼ਟ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
1.1.15 ਅਵਿਸ੍ਰਿਸ਼ਟਵਿਧੇਯ ਅੰਸ਼ ਦੋਸ਼- ਹਰ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ- ਇੱਕ ਉਦੇਸ਼ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਵਿਧੇਯ। ਵਿਧੋਯ ਵਾਕ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਧੇਯ ਹਿੱਸੇ ਦੀ   ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਬਣੀ ਰਹੇ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਾ ਰੱਖ ਕੇ ਅਜਿਹੇ ਵਾਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਜਿਥੇ ਵਿਧੇਯ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਥੇ ਅਵਿਸ੍ਰਿਸ਼ਟਵਿਧੇਯ ਅੰਸ਼ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
1.1.16 ਵਿਰੁੱਧਮਤੀਕ੍ਰਿਤ ਦੋਸ਼- ਜਦੋਂ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਅਰਥ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਵਰਣਿਤ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਵੇ ਭਾਵ ਇਹ ਕਿ ਜਿਸ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਕਹੇ ਹੋਏ ਅਰਥ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਅਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਉਹ ਵਿਰੁੱਧਮਤੀਕ੍ਰਿਤ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਣ-"ਇਕ ਬੂਟਾ ਅੰਬਾ ਦਾ""ਘਰ ਸਾਡੇ ਲਗਾ ਨੀ""ਜਿਸ ਥਲੇ ਬਹਿਣਾ ਨੀ""ਸੁਰਗਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਨੀ""(ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ)"ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਨੀ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭਾਵੇਂ ਵਾਕ ਨੂੰ ਨਾਂਹ ਵਾਚਕ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਹਾਂ-ਵਾਚਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਥੇ ਵਿਰੁੱਧੀਮਤੀਕ੍ਰਿਤ ਦੋਸ਼ ਹੈ।
1.2 ਪਦਾਂਸ਼ ਦੋਸ਼
ਪਦਾਂਸ਼ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਪਦ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਭਾਵ ਪਦ ਤੋਂ ਵੀ ਛੋਟਾ ਹਿੱਸਾ। ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਨੇ ਮੰਮਟ ਦੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀਕਟੁ, ਨਿਹਿਤਾਰਥ, ਨਿਰਰਥਕ, ਅਵਾਚਕ, ਅਸ਼ਲੀਲ, ਸੰਦਿਗਧ, ਨੇਯਾਰਥ- ਸੱਤ ਪਦਾਂਸ਼ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋ ਨਿਰਰਥਕ, ਸੰਦਿਗਧ ਦੋ ਪਦਾਂਸ਼  ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਪੰਜ ‘ਪਦਾਂਸ਼ ਦੋਸ਼’ ਮੰਨੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਦਾਂਸ਼ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਲੱਛਣ ਪਦਗਤ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਹੀ ਮੰਨੇ ਹਨ।
1.3 ਵਾਕਗਤ ਦੋਸ਼
ਉਦਾਹਰਣ-"ਨੀ ਅੱਜ ਕੋਈ ਆਇਆ ਸਾਡੇ ਵੇਹੜੇ,""ਤਕਣ ਚੰਨ ਸੂਰਜ ਢੁਕ ਢੁਕ ਨੇੜੇ।""(ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ)"ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ,ਪਰ ਦੂਜੀ ਸਤਰ ਵਿੱਚ ‘ਢ’ ਵਰਣ ਜੋ ਕਿ ਆਮ ਕਰਕੇ ਵੀਰ ਰਸ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਵਰਣ ਹੈ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਥੇ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲਵਰਣਤਾ ਦੋਸ਼ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
1.3.2 ਉਪਹਤਵਿਸਰਗ ਦੋਸ਼- ਜਿਸ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਵਿਸਰਗ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਮਾਤ੍ਰ ਹੋਵੇ ਉਥੇ ਉਪਹਤਵਿਸਰਗ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸਰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਵਾਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਵਾਕ ਹੋਵੇ ਜਿਥੇ ਵਿਸਰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।
1.3.3 ਲੁਪਤਵਿਸਰਗ ਦੋਸ਼- ਜਦੋਂ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਵਿਸਰਗ ਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਲੁਪਤਵਿਸਰਗ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਣ-"ਨਿਥਰੀ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਆਉਣ ਦੇ ਸਣਗੁੱਦੜੀ ਸ਼ਰਾਬ,""(ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ)"ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਸਮੇਂ ਆਉਣ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਆਣ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਲੁਪਤ ਵਿਚਰਗ ਦੋਸ਼ ਹੈ।
1.3.4 ਵਿਸੰਧੀ ਦੋਸ਼- ਸੰਧੀ ਦੇ ਭੱਦੇਪਣ ਨੂੰ ਵਿਸੰਧੀ ਦੋਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਭਾਵ ਕਿ ਜਿਥੇ ਸੰਧੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਉੱਥੇ ਸੰਧੀ ਦਾ ਨਾ ਹੋਣਾ ਵਿਸੰਧੀ ਦੋਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ-"(i)ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼- ਸੰਧੀ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਸੰਧੀ ਨਾ ਕਰਨਾ।""(ii) ਅਸ਼ਲੀਲੱਭਵ- ਸੰਧੀ ਦਾ ਅਸ਼ਲੀਲ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਣਾ।""(iii) ਕਸ਼ਟਤਾ- ਸੰਧੀ ਕਾਰਨ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਕੜਵਾਪਨ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣਾ।"1.3.5 ਹਤਵ੍ਰਿੱਤ ਦੋਸ਼- ਜਦੋਂ ਛੰਦ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਹਤਵ੍ਰਿੱਤ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਣ-"ਹੋਰ ਇਸ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਭੜਕਾਵਾਂਗਾ ਮੈਂ""ਜੁਗ ਪਲਟ ਕੇ ਫ਼ਿਰ ਕਦੀ ਆਵਾਂਗਾਂ।""(ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ)"ਇਥੇ ਦੂਜੀ ਸਤਰ ਵਿੱਚ ‘ਆਂਵਾਗਾ’ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਆਇਆ ਹੈ ਪਰ ਪਹਿਲੇ ਸਤਰ ਦੇ ਆਖਰੀ ਵਰਣ ਨਾਲ ਮੇਲ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਥੇ ਹਤਵ੍ਰਿੱਤ ਦੋਸ਼ ਹੈ। ਹਤਵ੍ਰਿੱਤ ਦੋਸ਼ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ-"(i) ਛੰਦ ਸ਼ਾਸਤਰ ‘ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਛੰਦ ਦੇ ਠੀਕ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਬੁਰਾ ਲੱਗਣਾ।""(ii) ਛੰਦ ਦਾ ਰਸ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਨਾ ਹੋਣਾ।""(iii) ਪਦ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਘੂ-ਗੁਰੂ ਵਰਣ ਦਾ ਨਾ ਹੋਣਾ।"1.3.6 ਨਿਊਨਪਦ ਦੋਸ਼- ਜਦੋਂ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਇੱਛਿਤ ਅਰਥ ਦੇ ਵਾਚਕ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਊਨਪਦ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਕਵੀ ਜੋ ਗੱਲ ਕਹਿਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਬਦ ਨਾ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਊਨਪਦ ਦੋਸ਼ ਹੈ।
1.3.7 ਅਧਿਕਪਦ ਦੋਸ਼- ਜਦੋਂ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਾ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਉਥੇ ਅਧਿਕਪਦ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
1.3.9 ਪਤਤਪ੍ਰਕਰਸ਼ ਦੋਸ਼- ਕਿਸੇ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲੇ ਕੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਚਮਤਕਾਰ ਦਾ ਨਿਰਵਾਹ ਨਾ ਹੋ ਸਕਣਾ, ਚਮਤਕਾਰ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਜਾਣਾ ਪਤਤਪ੍ਰਦਰਸ਼ ਦੋਸ਼ ਹੈ।
1.3.10 ਸਮਾਪਤਪੁਨਰਾੱਤ ਦੋਸ਼- ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਾਕ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਵਾਕ ਨੂੰ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਮਾਪਤਪੁਨਰਾੱਤ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
1.3.11 ਅਰਥਾਂਤਰੈਕਵਾਚਕ ਦੋਸ਼- ਵਾਕ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਜਦੋਂ ਵਾਕ ਦੇ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅਰਥਾਂਤਰੈਕਵਾਚਕ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਣ-"ਫਰਿਸ਼ਤੇ ਦਰਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਾ ਨਾਂ,""ਜੇ ਰੱਬ, ਚਲਦੀ ਨਾ ਫਿਰ ਸ਼ੈਤਾਨ ਦੀ ਗੱਲ।""(ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ)"1.3.12 ਅਭਵਨਮਤਯੋਗ ਦੋਸ਼- ਜਦੋਂ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਪਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਛਿੱਤ ਸੰਬੰਧ ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਹੋਵੇ ਭਾਵ ਵਾਕ ਦੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਪਦਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਚਾਹਿਆ ਗਿਆ ਸੰਬੰਧ ਸਪਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਥੇ ਅਭਵਨਮਤਯੋਗ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
1.3.13 ਅਨਭਿਹਿਤ ਵਾਚਯ ਦੋਸ਼- ਜਦੋਂ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਆਵਸ਼ਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਜਾਣਯੋਗ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇ ਉੱਥੇ ਅਨਭਿਹਿਤ ਵਾਚਯ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
1.3.14 ਅਪਦਸਥਪਦ ਦੋਸ਼- ਪਦਸਥ ਕਰਨ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਉਚਿੱਤ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਚੀਜ਼ ਟਿਕਾਉਣਾ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਅਯੋਗ ਥਾਂ ਤੇ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅਪਦਸਥਪਦ ਦੋਸ਼ ਹੈ।
1.3.15 ਅਪਦਸਖ ਸਮਾਸ ਦੋਸ਼- ਜਦੋਂ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਸਮਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਉਚਿੱਤ ਥਾਂ ਨਾ ਕਰਕੇ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅਪਦਸਖ ਸਮਾਸ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
1.3.16 ਸੰਕੀਰਣ ਦੋਸ਼- ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਵਾਕ ਦੇ ਪਦ ਦੂਜੇ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਉਥੇ ਸੰਕੀਰਣ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
1.3.17 ਗਰਭਿਤ ਦੋਸ਼- ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਵਾਕ ਦੂਜੇ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਗਰਭਿਤ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਣ-"ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਭੇਤ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਬੁਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੀ ਕਦੇ ਵੀ ਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।"ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਮੈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਭੇਦ ਦੀ ਗੱਲ ਦਸਦਾ ਹਾਂ’ ਪਹਿਲਾ ਵਾਕ ਹੈ, ‘ਦੂਜਿਆ ਦਾ ਬੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ’ ਅਤੇ ‘ਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ’ ਤੀਜਾ ਵਾਕ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਪੂਰਵਕ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੀਜਾ ਵਾਕ ਦੂਜੇ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਥੇ ਗਰਭਿਤ ਦੋਸ਼ ਹੈ।
1.3.18 ਪ੍ਰਸਿੱਧੀਹਤ ਦੋਸ਼- ਜਦੋਂ ਕਾਵਿ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਥਨਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ/ਪਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀਹਤ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਣ-"ਜਿਵੇਂ ਝਾਂਜਰ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਲਈ ‘ਛਣਕਣਾ’ ਸ਼ਬਦ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਲਈ ਚੂੰ-ਚੂੰ ਅਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਲਈ ਗੱਜਣਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਲੇਖਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤ ਲਵੇ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀਹਤ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।"1.3.19 ਭਗ੍ਰਨਕ੍ਰਮ ਦੋਸ਼- ਜਿੱਥੇ ਜਿਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਅੰਤ ਤੱਕ ਕਾਇਮ ਨਾ ਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਭਗ੍ਰਨਕ੍ਰਮ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
1.3.20 ਅਕ੍ਰਮ ਦੋਸ਼- ਪਦਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਵਿਦਮਾਨ ਨਾ ਹੋਣਾ ਅਰਥਾਤ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਪਦਾਂ ਨੂੰ ਜਿਸ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਉਸ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੱਖਣਾ ਅਕ੍ਰਮ ਦੋਸ਼ ਹੈ।
1.3.21 ਅਮਤਪਰਾਰਥ ਦੋਸ਼- ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਰਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਰਸ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਥੇ ਅਮਤਪਰਾਰਥ ਦੋਸ਼੯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
2. ਅਰਥ ਦੋਸ਼
ਅਰਥ ਦੋਸ਼ ਅਨਿੱਤ ਦੋਸ਼ ਹਨ। ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਅਰਥ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਉਹ ਅਰਥ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਰਥ ਦੋਸ਼ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਰਥਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦੋਸ਼ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਚਾਰੀਆ ਮੰਮਟ ਨੇ ਅਰਥ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇਈ (23) ਕੀਤੀ ਹੈ।
2.1 ਅਪੁਸ਼ਟ ਦੋਸ਼- ਜਦੋਂ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਪਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਜਿਸਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਘਾਟ ਮਹਿਸੂਸ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਥੇ ਅਪੁਸ਼ਟ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਣ-"ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਇੱਕ ਜੋਤਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ,""ਇਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਹੈ ‘ਮਹਾਂਰਾਣੀ’ ਦੀ ਮੌਤ।""(ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ)"ਇਥੇ ਕਵੀ ਨੇ ਸਿਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਾਰਕਸ ਦਾ ਨਾਮ ਨਾ ਲੈ ਕੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਅਰਥ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਔਖਿਆਈ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
2.3 ਵਿਆਹਤ ਦੋਸ਼- ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਪਦਾਰਥ ਜਾਂ ਵਸਤੂ ਦਾ ਉਤਕਰਸ਼ ਜਾਂ ਅਪਕਰਸ਼ ਦਿਖਾ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਉਸਦਾ ਅਪਕਰਸ਼ ਜਾਂ ਉਤਕਰਸ਼ ਦਿਖਾਉਣਾ ਵਿਆਹਤ ਅਰਥ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਣ-"ਭਾਵੇਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸੂਰਜ ਚੰਦ ਸੀ,""ਫਿਰ ਵੀ ਬੜਾ ਹਨੇਰਾ ਜੀਵਨ ਪੰਧ ਸੀ।""(ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ)"ਪਹਿਲੀ ਸਤਰ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ ਪਰ ਦੂਜੀ ਸਤਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਵੀ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਹਨ੍ਹੇਰਗਰਦੀ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਥੇ ਵਿਆਹਤ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
2.4 ਪੁਨਰੁਕਤ ਦੋਸ਼- ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਕਹੇ ਹੋਏ ਅਰਥ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਕਹਿਣਾ ਪੁਨਰੁਕਤ ਅਰਥ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਣ-"ਰਾਮ ਨੇ ਬਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ।""ਰਾਮ ਨੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ।"ਓਪਰੋਕਤ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਅਰਥ ਨੂੰ ਵਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਪੁਨਰੁਕਤ ਦੋਸ਼ ਹੈ।
2.5 ਦੁਸ਼ਕ੍ਰਮ ਦੋਸ਼- ਜਦੋਂ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਪਦਾਰਥਾਂ ਜਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ-ਕ੍ਰਮ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਗਏ ਵਰਣਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ  ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਦੁਸ਼ਕ੍ਰਮ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਣ-"ਭਠ ਰੰਨਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ, ਖ਼ੁਰੀ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਮਤ।""ਹੱਸ ਹੱਸ ਲਾਉਂਦੀਆਂ ਯਾਰੀਆਂ, ਰੋ ਕੇ ਦੇਵਣ ਦੱਸ।""(ਪੀਲੂ)"ਪੀਲੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਨੂੰ ਭੰਡਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਥੇ ਗ੍ਰਾਮਯ ਅਰਥ ਦੋਸ਼ ਹੈ।
2.7 ਸੰਦਿੱਗਧ ਦੋਸ਼- ਜਦੋਂ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਬਣਿਆ ਰਹੇ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਅਰਥ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸੰਦਿਗੱਧ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
2.8 ਨਿਰਹੇਤੂ ਦੋਸ਼-ਜਦੋਂ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੂਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਾ ਹੋਵੇ ਭਾਵ ਜਿਥੇ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਦੱਸੇ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜਾਵੇ ਉੱਥੇ ਨਿਰਹੇਤੂ ਅਰਥ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
2.9 ਪ੍ਰਸਿੱਧੀਵਿਰੁੱਧ ਦੋਸ਼- ਜਦੋਂ ਕਵੀ ਜਿਹੜੀ ਗੱਲ ਲੋਕਾਂ ਜਾਂ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇ, ਦੇ ਉਲਟ ਕਥਨ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਉਥੇ ‘ਪ੍ਰਸਿੱਧੀਵਿਰੁੱਧ’ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ- ਲੋਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇ ਉੱਲਟ ਅਤੇ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇ ਉਲਟ।
2.10 ਵਿਦਿਯਾ ਵਿਰੁੱਧ ਦੋਸ਼- ਜਦੋਂ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਰੁੱਧ ਗੱਲ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਥੇ ਵਿਦਿਆ ਵਿਰੁੱਧ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਨ-"ਇਹ ਪੰਡਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।"ਇਥੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਥੇ ਵਿਦਿਆ ਵਿਰੁੱਧ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
2.11ਅਨਵੀਕ੍ਰਿਤ ਦੋਸ਼- ਜਦੋਂ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਥਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਲਖਣਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਥੇ ਅਨਵੀਕ੍ਰਿਤ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਵੀ ਦੀ ਅਸਮਰਥਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਨ-"ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਜੇ ਸੰਪਤੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈਆ ਜਾਣ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਲਤਾੜ ਦਿਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਕੀ ਹੈ? ਧਨ ਸੰਪਤੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਦਿਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਕੀ ਹੈ?"ਇਸ ਪਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਹੀ ਢੰਗ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ- ਤਾਂ ਵੀ ਕੀ ਹੈ? ਤਾਂ ਵੀ ਕੀ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਅਨਵੀਕ੍ਰਿਤ ਦੋਸ਼ ਹੈ।
2.12 ਸਨਿਯਮਪਰਿਵ੍ਰਿਤ ਦੋਸ਼- ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਪੂਰਵਕ ਕਹਿਣਾ ਉਚਿੱਤ ਹੋਵੇ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਨਿਯਮਨਾਪੂਰਵਕ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ, ਉਥੇ ‘ਸਨਿਯਮਪਰਿਵ੍ਰਿਤ’ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
2.13 ਅਨਿਯਮਪਰਿਵ੍ਰਿਤ ਦੋਸ਼- ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਪੂਰਵਕ ਕਹਿਣਾ ਉਚਿੱਤ ਨਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਨਿਯਮਨਪੂਰਵਕ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ, ਉਥੇ ‘ਅਨਿਯਮਪਰਿਵ੍ਰਿਤ’ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
2.14 ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਪਰਿਵ੍ਰਿਤ ਦੋਸ਼- ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਕਹਿਣਾ ਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਥੇ ਸਧਾਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਥੇ ‘ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਪਰਿਵ੍ਰਿਤ’ ਅਰਥ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
2.15 ਅਵਿਸ਼ੇਸ਼ਪਰਿਵ੍ਰਿਤ ਦੋਸ਼- ਜਦੋਂ ਸਧਾਰਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਕਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਥੇ ‘ਅਵਿਸ਼ੇਸ਼ਪਰਿਵ੍ਰਿਤ’ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
2.16 ਸਾਕਾਂਕਸ਼ ਦੋਸ਼- ਜਦੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਦ ਦਾ ਕਥਨ ਜਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾ ਕਰਨਾ ਜਿਸਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥ ਦੀ ਅਕਾਂਕਸ਼ਾ ਬਣੀ ਰਹੇ ਤਾਂ ‘ਸਾਕਾਂਕਸ਼’ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਅਰਥ ਦੀ ਅਕਾਂਖਿਆ (ਇੱਛਾ) ਬਣੀ ਰਹੇ, ਉਥੇ ‘ਸਾਕਾਂਕਸ਼’ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
2.17 ਅਪਦਯੁਕਤ ਦੋਸ਼- ਅਨੁਚਿਤ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਬੇਲੋੜੇ ਪਦਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ’ਤੇ ‘ਅਪਦਯੁਕਤ’ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਨ-"ਸ਼ਾਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ, ਦੁਰਵਿਆਸਨਾਂ ਨਾਲ ਮੂਰਖਤਾ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਦੀ, ਸਮਾਧੀ ਨਾਲ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਰਾਜਪੁਣਾ ਸ਼ੋਭਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ।"ਇਸ ਪਦ ਵਿੱਚ ਉਚੇਰੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਹਿਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ‘ਸਹਚਰਭਿੰਨ’ ਅਰਥ ਦੋਸ਼ ਹੈ।
2.19 ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਵਿਰੁੱਧ ਦੋਸ਼- ਜਦੋਂ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਦੁਆਰਾ ਚਾਹੇ ਗਏ ਅਰਥ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਹੋਵੇ ਉਥੇ ‘ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਵਿਰੁੱਧ’ ਅਰਥ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
2.20 ਵਿਧੀਅਯੁਕਤ ਦੋਸ਼- ਜਦੋਂ ਵਿਧਯੇ (ਕਹੇ ਜਾਣ ਯੋਗ) ਅਰਥ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਥੇ ‘ਵਿਧੀਅਯੁਕਤ’ ਅਰਥ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਧੀਅਯੁਕਤ ਅਰਥ ਦੋਸ਼ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ- ਪਹਿਲੇ ਭੇਦ ਵਿੱਚ ਅਵਿਧੇਯ ਅਰਥ ਨੂੰ ਵਿਧੇਯ ਰੂਪ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜੇ ਭੇਦ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
2.21 ਅਨੁਵਾਦ-ਅਯੁਕਤ ਦੋਸ਼- ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਜਿਥੇ ਕੋਈ ਅਰਥ ਅਨੁਚਿਤ ਅਨੁਵਾਦ (ਕਥਨ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਭਾਵ ਇਹ ਕਿ ਵਿਧੇਯ ਦੇ ਉਲਟ ਉਦੇਸ਼ (ਅਨੁਵਾਦ) ਦੇ ਕਹਿਣ ਨੂੰ ‘ਅਨੁਵਾਦ-ਅਯੁਕਤ’ ਅਰਥ ਦੋਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
2.22 ਤਿਆਕਤਪੁਨਹ-ਸਵੀਕ੍ਰਿਤ ਦੋਸ਼- ਜਿਥੇ ਵਾਕ ਦੇ ਨਿਰ-ਅਕਾਂਕਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਣ ’ਤੇ ਵੀ ਉਸੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ‘ਤਿਆਕਤਪੁਨਹ’ ਅਰਥ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਸਮਾਪਤ ਵਾਕ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਥੇ ‘ਸਮਾਪਤ ਪੁਨਰਾਤਤਾ’ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜਿਥੇ ਹੋਰ ਹੀ ਵਾਕ ਦਾ ਅਰਥ ਫਿਰ ਤੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਥੇ ‘ਤਿਆਕਤਪੁਨਹ’ ਅਰਥ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
2.23 ਅਸ਼ਲੀਲ ਦੋਸ਼- ਜਦੋਂ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਘ੍ਰਿਣਾ,ਲੱਜਾ ਜਾਂ ਅਮੰਗਲ ਦੇ ਸੂਚਕ ਅਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਹੋਵੇ ਉਥੇ ‘ਅਸ਼ਲੀਲ’ ਅਰਥ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
3. ਰਸਗਤਦੋਸ਼
ਰਸ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਦੋਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਸ ਦੇ ਸੁਆਦ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੋਸ਼ ਰਸ-ਦੋਸ਼ ਹਨ। ਆਨੰਦਵਰਧਨ ਨੇ ਰਸ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਜਿਆਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਆਚਾਰੀਆ ਮੰਮਟ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਰਸ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਵਸਥਿਤ ਵਰਨਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੰਮਟ ਨੇ 13 (ਤੇਰ੍ਹਾਂ ) ਰਸਗਤ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਨੇ ਮੰਮਟ ਦੇ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਰਸਗਤ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਦੇ ਹੋਏ ਅਨੌਚਿਤਿਅ ਨਾਮ ਦਾ ਚੌਦਵਾਂ ਰਸਗਤ ਦੋਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਰਸ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵਰਨਣ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:
3.1 ਵਿਅਭਿਚਾਰਿ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰਵੈਸ਼ਬਦਵਾਚਯਤਾ- ਜਦੋਂ ਰਸ ਸਥਾਈ ਜਾਂ ਸੰਚਾਰੀ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਾਚਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀ ਕਥਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਥੇ ‘ਵਿਅਭਿਚਾਰਿ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰਵੈਸ਼ਬਦਵਾਚਯਤਾ’ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹੋਵੇਗਾ।
3.2 ਰਸਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰਵੈਸ਼ਬਦਵਾਚਯਤਾ- ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਰਸ ਸਦਾ ਹੀ ਅਭਿਵਿਅੰਗ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਥੇ ‘ਸ਼ਿਰੰਗਾ’ ਆਦਿ ਰਸਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਉਲੇਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ‘ਰਸਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰਵੈਸ਼ਬਦਵਾਚਯਤਾ’ ਰਸ ਦੋਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।
3.3 ਸਥਾਈ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰਵੈਸ਼ਬਦਵਾਚਯਤਾ ਦੋਸ਼- ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ‘ਰਤੀ’ ਆਦਿ ਸਥਾਈਭਾਵ ਵੀ ਅਭਿਵਿਅੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਉਲੇਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ‘ਸਥਾਈ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰਵੈਸ਼ਬਦਵਾਚਯਤਾ’ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਨ-"ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ (ਵੀਰ) ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਉਤਸ਼ਾਹ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।"ਇਸ ਪਦ ਵਿੱਚ ਵੀਰ ਰਸ ਦੇ ਸਥਾਈ ਭਾਵ ‘ਉਤਸ਼ਾਹ’ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਥੇ ‘ਸਥਾਈ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰਵੈਸ਼ਬਦਵਾਚਯਤਾ ਦੋਸ਼’ ਹੈ।
3.5 ਵਿਭਾਵਾਂ ਦੀ ਕਸ਼ਟਕਪਨਾ ਦੋਸ਼- ਜਦੋਂ ਰਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰਨ ’ਚ ਕਠਿਨਾਈ ਹੋਵੇ ਕਿ ਇਹ ‘ਵਿਭਾਵ’ ਕਿਸ ‘ਰਸ’ ਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ‘ਵਿਭਾਵਾਂ ਦੀ ਕਸ਼ਟਕਪਨਾ ਦੋਸ਼’ ਰਸ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
3.7 ਪੁਨਰ ਦੀਪਤੀ ਦੋਸ਼- ਜਿਥੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਉਸੇ ਰਸ ਨੂੰ ਭੜਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ‘ਪੁਨਰ ਦੀਪਤੀ’ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਸ਼ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
3.8 ਅਕਾਂਡੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੋਸ਼- ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਰਸ ਦਾ ਅਨੁਚਿਤ ਸਾਥਨ 'ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੌਕੇ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਰਸ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਥੇ ‘ਅਕਾਂਡੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੋਸ਼’ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
3.9 ਅਕਾਂਡੇਛੇਦ ਦੋਸ਼- ਜਿਥੇ ਕਿਸੇ ਰਸ ਦੀ ਅਨੁਚਿਤ ਥਾਂ 'ਤੇ ਸਮਾਪਤੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਮੌਕੇ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਰਸ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰ ਦੇਣਾ, ਤੋੜ ਦੇਣਾ ਵੀ ‘ਅਕਾਂਡੇਛੇਦ’ ਰਸ ਦੋਸ਼ ਹੈ।
3.10 ਅੰਗ ਦੀ ਅਤਿਵਿਸਤ੍ਰਿਤੀ ਦੋਸ਼- ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਅੰਗ ਜਾਂ ਗੌਣ ਰਸ ਦਾ ਅਤਿ ਅਧਿਕ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਏ, ਉਥੇ 'ਅੰਗ ਦੀ ਅਤਿਵਿਸਤ੍ਰਿਤੀ ਦੋਸ਼’ ਦਾ ਰਸ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੇ ਅਪ੍ਰਧਾਨ ਪਾਤਰ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਨਣ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅਪ੍ਰਧਾਨ ਪਾਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਹੀ ਰਸ ਦੀ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭੂਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾਇਕ ਸੰਬੰਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
3.11 ਅੰਗੀ ਦਾ ਅਨਨੁਸੰਧਾਨ ਦੋਸ਼- ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਹੋਰਨਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਵਰਨਣ ਕਰਕੇ ਅੰਗੀ ਰਸ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਥੇ ‘ਅੰਗੀ ਦਾ ਅਨਨੁਸੰਧਾਨ ਦੋਸ਼’ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
3.12 ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਪਰਯ ਦੋਸ਼- ਜਿਥੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ (ਕਿਸੇ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਜਾਂ ਸਥਿਤੀ) ਦੀ ਉਚਿੱਤਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਲਟਾ ਵਰਨਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ‘ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਪਰਯ ਰਸਦੋਸ਼’ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਸ਼ ਨਾਇਕ-ਨਾਇਕਾ ਦੇ ਦਿੱਵ, ਅਦਿਵ ਤੇ ਦਿੱਵ-ਅਦਿਵ ਤਿੰਨ ; ਨਾਇਕਾ ਦੇ ਚਾਰ ਭੇਦਾਂ,ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹੋਰ ਭੇਦਾਂ ਨਾਲ ਛੱਤੀ (36) ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
3.14 ਅਰਥ-ਅਨੌਚਿਤਯ ਦੋਸ਼- ਜਦੋਂ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ, ਪਰੰਪਰਾ ਆਦਿ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ਼ ਵਰਨਣ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਥੇ ‘ਅਰਥ-ਅਨੌਚਿਤਯ’ ਰਸ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।