ਕਢਾਈ_ਨਾਲ_ਸੰਬੰਧਿਤ_ਲੋਕ_ਕਲਾਵਾਂ
ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ :
ਕੁੜਤੀ ਦਾ ਘੇਰਾ, ਚਾਕ (Slits), ਗਲਾ, ਬਾਹਵਾਂ ਦੀਆਂ ਮੋਹਰੀਆਂ, ਮੋਢੇ ਆਦਿ ਕੱਢਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ਼ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੁੜਤੀ ਦਾ ਅਗਲਾ ਪਾਸਾ (front work) ਪੂਰਾ ਵੀ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁੜਤੀ ਦੀ ਜੇਬ ਉੱਪਰ'ਅਠਿਆਨੀ ਦੇ ਅਕਾਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫੁੱਲ ਕੱਢਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ਼ ਵੀ ਪੰਜਾਬਣਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ'ਮੇਮ ਫੁੱਲ' ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਸਬੰਧੀ'ਵਿਖਾਵੇ ਦੀ ਰੁਚੀ' ਅਤੇ'ਵਲਾਇਤੀ ਮੇਮ' ਵਾਂਗ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦੀ ਲੁਪਤ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਸਲਵਾਰ ਦੀਆਂ ਮੋਹਰੀਆਂ ਜਾਂ ਪੱਚੇ ਅਤੇ'ਭਾਨ' ਉਪਰ ਕਢਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।'ਭਾਨ' (ਮੂਹਰਲੇ ਪਾਸਿਓਂ ਪੌਂਚੇ ਦਾ ਵਿਚਾਲਾ ਖੜੇ ਰੁਖ ਭਾਨ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ), ਉੱਪਰ ਇਕ ਛੋਟਾ ਫੁੱਲ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ'ਚਿੜੀਆ ਫੁੱਲ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਉਪਰ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਚਿੜੀਆਂ ਵੀ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਲਵਾਰ ਦੇ'ਕੁੰਦੇ' (ਸਲਵਾਰ ਦਾ ਪਿਛਲਾ ਅੱਧ ਜਿਥੇ ਵਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਕੁੰਦਾ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ) ਉਪਰ ਵੀ ਵੇਲ ਪਾ ਕੇ ਜਾਂ ਮੋਤੀ ਆਦਿ ਲਗਾ ਕੇ ਸਜਾਵਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿਰ ਢੱਕਣ ਵਾਲੇ (Head Cover) ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਕਢਾਈ ਵਿਚ ਬਾਗ, ਫੁਲਕਾਰੀ, ਚੁੰਨੀ / ਦੁਪੱਟਾ, ਚਾਦਰਾ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਰੁਮਾਲ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਉਪਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਗਿਆਂ ਅਤੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਨਾਲ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਘਰੇਲੂ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਉਪਰ ਕਢਾਈ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਅਧੀਨ ਨਿਮਨ ਵਸਤਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ : ਚਾਦਰ ਅੰਗੀਠੀ ਪੇਸ਼ ਸਿਰਹਾਣਾ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਕਵਰ ਝੋਲਾ ਤਸਵੀਰਾਂ ਮੇਜ਼ ਪੇਸ਼ ਪੱਖੀ ਆਦਿ'ਕਢਾਈ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਦੋ ਵਸਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵਿਲੱਖਣ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਨੂੰ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। (ਘਰੇਲੂ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ) ਚਾਦਰਾਂ ਬਾਗ ਅਤੇ ਫੁਲਕਾਰੀ (ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ) ਉਪਰੋਕਤ ਲੋਕ-ਕਲਾਤਮਕ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਦਿਆਂ ਸਾਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਸਬਜੈਕਟ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ (available) ਹਨ। ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਸੱਤਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਗ ਫੁਲਕਾਰੀ ਸਬੰਧੀ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਦਾਦਰਾਂ ਉਹਨਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਦਸੂਤੀ ਉਪਰ ਵਧੇਰੇ ਕੱਢੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਚਾਦਰਾਂ, ਖੇਸਾਂ ਅਤੇ ਦਰੀਆਂ ਦੇ ਜੋ ਨਮੂਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ'ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ' ਸਮੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰ ਜਾਂ ਸਤਰਾਂ ਕੱਢਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਪਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਚਾਦਰਾਂ ਦੀ ਕਢਾਈ ਵਿਚ ਮੱਖੀ ਤੋਪਾ' (Cross stich) ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਗ, ਫੁਲਕਾਰੀ ਦੀ ਕਢਾਈ ਸਬੰਧੀ ਬਹੁਤਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਪਰੰਤੂ ਤੋਪਿਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਭਿੰਨਤਾ (Veriation) ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਇਹ ਸਿਰਜਨਾਤਮਕ ਕਾਰਜ ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਔਰਤ'ਸਚਿਆਰੀ','ਰਕਾਨ` ਜਾਂ'ਕੁੱਢਰ' ਆਪਣੀਆਂ ਕਲਾਤਮਕ ਥਿਰਤੀਆਂ ਕਰਕੇ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਚਿਆਰੀ ਔਰਤ ਦਾ ਆਸ-ਪੜੋਸ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚ ਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਔਰਤਾਂ ਉਸਦੀ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚਲੈਣੀ ਉਸਲਾਹਚਿਤ ਸਮਝਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਜਨਾਤਮਕ ਵਸਤਾਂ'ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪੜਾਵਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਕੁਆਰੀ, ਵਿਆਹੁਤਾ ਅਤੇ ਮਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਆਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਆਪਣਾ ਦਾਜ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਰ ਤੋਪਾ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਸਬੰਧੀ ਸੋਚਦਿਆਂ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਬੰਧੀ ਸੋਚਦਿਆਂ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਆਹੁਤਾ ਨਾਰ' ਆਪਣੀਆਂ ਨਣਦਾਂ ਦਾ ਦਹੇਜ ਬਣਾਉਂਦੀ ਜਾਂ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਨੂੰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕੇ ਉਸ ਘਰ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਾਂ ਆਪਣੀ ਧੀ ਲਈ'ਦਾਜ ਅਤੇ ਸ਼ੂਸ਼ਕ (ਧੀ ਦੇ ਮੁੰਡਾ ਹੋਣ ਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤਾਂ) ਆਦਿ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਕੋਈ ਕਸਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ ਅਤੇ ਹਰ ਤੋਪੇ ਵਿਚ ਧੀ ਲਈ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਾਂਭ-ਸਾਂਭ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਸਿਰਜਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭਾਵ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਅਗਾਂਹ ਤੋਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ ਜੋ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਨਿੱਤ-ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ'ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਕ' ਅਤੇ'ਜੈਵਿਕ' ਸੰਸਾਰ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਬੌਧਿਕ ਅਮਲ ਅਤੇ ਹੁਨਰ ਸਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜ / ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਨੇਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਵਿਸਥਾਰ ਹਾਸਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕ-ਕਲਾਤਮਕ ਸਿਰਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਬਾਹਰੀ ਬਦਲਾਵ ਜਾਂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਉਣ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਕਲਾ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਬਦਲਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਧੀਮੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਤਬਦੀਲੀ, ਪਦਾਰਥਕ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲੋਂ ਧੀਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਲਾ-ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਲਦਿਆਂ ਰੂਪ ਬਦਲਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੁਨਰ-ਸਿਰਜਨਾ ਦੇ ਅਮਲ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜਿਤ ਇਹਨਾਂ ਕਲਾਤਮਕ ਵਸਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀਵਾਪਰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਨਾਲ'ਅੰਗਰੇਜ਼ੀਨਾਮਾ', ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਜਹਾਜ਼, ਟੈਲੀਫੋਨ, ਗੈਸ, ਘੜੀਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਨਮੂਨੇ, ਨਮੂਨਿਆਂ ਦੇ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ'ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਕ ਸੰਸਾਰ' ਤੋਂ'ਜੈਵਿਕ ਸੰਸਾਰ' ਅਤੇ'ਪਦਾਰਥਕ ਜਗਤ' ਤੱਕ ਦੇ ਸਫਰ ਦੀ ਸਾਖੀ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਲਗਭਗ ਵੀਹ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨਵੇਂ ਨਮੂਨੇ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਚਾਦਰਾਂ ਦੀ ਕਢਾਈ :'ਕਢਾਈ' ਅਧੀਨ ਅਉਂਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਸਤੂ ਚਾਦਰ ਹੈ। ਮਾਲਵੇ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ'ਵਛਾਈ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਦਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਮੰਜੇ, ਗਦੈਲੇ ਜਾਂ ਦਰੀ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਅਨੁਸਾਰ ਢਾਈ ਮੀਟਰ ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ ਸਵਾ ਮੀਟਰ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਦਰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਤੋਪੇ ਉਘੜ-ਦੁਗੜੇ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਮਿਣਤੀ-ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਨਹੀਂ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਗੋਂ ਇਸ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧੀ ਜਾਂ ਤਕਨੀਕ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ'ਫੁੱਲ' ਜਾਂ ਜੋ ਵੀ ਨਮੂਨਾ ਪਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਲੀਕਿਆ (outlining) ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਵਿਚੋਂ ਭਰਿਆ (filling) ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕੱਚਾ ਕਰਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੋਪੇ ਗਿਣਕੇ ਨਮੂਨਾ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਦਰ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਥਾਂ ਛੱਡ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਨਮੂਨਾ ਆਕਰਸ਼ਕ ਬਣੇ। ਵਿਭਿੰਨ ਨਮੂਨੇ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਕਢਾਈ ਜਾਂ ਤੋਪਿਆਂ ਨਾਲ ਪਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਂਞ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਚਾਦਰਾਂ'ਮੱਖੀ ਤੋਪੇ' ਨਾਲ ਕੱਢੀਆਂ ਹੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਚਾਦਰ ਕੱਢਣ ਉਪਰੰਤ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਕਰੋਛੀਏ ਨਾਲ ਝਾਲਰ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਝਾਲਰ ਦਾ ਰੰਗ ਚਾਦਰ ਨਾਲ ਉਠਵਾਂ (Contrast) ਅਤੇ ਕਢਾਈ ਦੇ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਕੇ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।'ਚਾਦਰ' ਦੀ ਵਰਤੋਂ (utility) ਵਿਛੌਣੇ ਵਜੋਂ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਦਰੀ ਦੇ ਉਪਰੋਂ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਗਦੈਲੇ ਦੇ ਉਪਰੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਨੌਂ ਜਾਂ ਗਿਆਰਾਂ ਬਿਸਤਰੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੋਕ ਇਕੀ ਬਿਸਤਰੇ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਚਾਦਰਾਂ ਇਕਹਰੀਆਂ ਹੀ ਭਾਵ ਮੰਜੇ ਉਪਰ ਵਿਛਾਈ ਵਜੋਂ ਵਰਤਣ ਲਈ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਦੂਹਰੀ ਚਾਦਰ(double bed sheet) ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਕੁਝ ਪਛੜ ਕੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ। ਇਸਦਾ ਸਬੰਧ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵਿਚ ਨਹਿੱਤ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਵੱਲ ਵੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇਪਣ ਅਤੇ ਔਰਤ ਦੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਉਪਰ ਹੱਕ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ'ਚਾਦਰ' ਕੱਢਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਰੰਗਾਂ ਵਿਚ'ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਰੰਗ' ਅਤੇ'ਧਾਗੇ ਦਾ ਰੰਗ' ਦੋਵੇਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਚਾਦਰਾਂ ਕੱਢਣ ਸਮੇਂ'ਕਾਲੇ' ਰੰਗ ਦੀ ਚਾਦਰ ਨਹੀਂ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸ਼ੁੱਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੀ ਚਾਦਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਰੰਗ ਇਸ ਉਪਰ ਵਧੀਆ ਉਠਦੇ (Contrast) ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਆਕਰਸ਼ਕ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।'ਲਾਲ ਰੰਗ''ਪ੍ਰੇਮ' ਅਤੇ'ਸੁਹਾਗ' ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸਦੀ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।'ਕਢਾਈ' ਦੀ ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਅਧੀਨ'ਚਾਦਰ' ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਿਰਹਾਣੇ (Pillows), ਝੋਲੇ (Bag), ਰੁਮਾਲ, ਮੇਜ਼ਪੋਸ਼, ਅੰਗੀਠੀਪੋਸ਼, ਪੱਖੀ ਆਦਿ ਵਸਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਨਮੂਨੇ, ਮਾਧਿਅਮ ਅਤੇ ਤੋਪੇ ਚਾਦਰ ਨਾਲ ਸਮਾਨਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਕਾਰ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਸਬੰਧੀ ਸੰਖੇਪ ਵੇਰਵੇ ਨਿਮਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ : ਸਿਰਹਾਣਾ (Pillow) ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ'ਚਾਦਰ' (Sheet or bedspread) ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਰਾਮ ਕਰਨ ਜਾਂ ਸੌਣ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਿਰ ਥੱਲੇ ਲਾਉਣ ਅਤੇ ਬੈਠਣ ਸਮੇਂ ਢੋਅ ਵਜੋਂ ਲਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਹਜਭਰਪੂਰ ਸਿਰਹਾਣੇ ਚਾਦਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਪਾ ਕੇ ਕੱਢਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਲਈ ਕੱਪੜਾ ਚਾਦਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਭਾਵ ਕੇਸਮੈਂਟ, ਦਸੂਤੀ ਆਦਿ ਹੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡਬਲਬੈੱਡ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਡਬਲਬੈਂਡ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਕੱਢਣੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਤਾਂ ਸਿਰਹਾਣੇ ਵੀ ਇਕ ਬੈਂਡਸ਼ੀਟ ਨਾਲ ਦੋ ਕੱਢੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨਮੂਨਾ'ਖੱਬੇ ਸੱਜੇ ਫੁੱਲ' ਦਾ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਅਕਾਰ ਆਇਤਾਕਾਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ। ਸਿਰਹਾਣੇ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਲਗਭਗ ਇਕ ਗਜ਼ ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ ਅੱਠ ਗਿਰੇ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਨਮੂਨੇ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਝੋਲਾ (Bag) ਸੁਹਜ ਭਰਪੂਰ ਕੱਪੜੇ ਉੱਪਰ ਕਢਾਈ ਕਰਕੇ'ਸੂਈ' ਜਾਂ'ਸਿਲਾਈ ਮਸ਼ੀਨ' ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਮਾਨ ਪਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕੱਪੜਾ ਕੇਸਮੈਂਟ, ਖੱਦਰ, ਟੈਰੀਕਾਟ ਆਦਿ ਕੋਈ ਵੀ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਲੰਬਾਈ ਲਗਭਗ ਬਾਰਾਂ ਗਿਰੇ ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ ਅੱਠ ਗਿਰੇ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਕਾਰ ਵੀ ਆਇਤਾਕਾਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਤਣੀਆਂ (Handle) ਇਸ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਝੋਲੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਗਰਾਂ ਜਾਣ ਸਮੇਂ, ਸਮਾਨ ਖਰੀਦ ਕੇ ਲਿਆਉਣ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿਚ ਹੀ ਕੀਮਤੀ ਸਮਾਨ ਸਾਂਭਣ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਝੋਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੀਝ ਨਾਲ ਭਰਵੇਂ ਨਮੂਨੇ ਪਾ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਕੇਵਲ ਉਪਯੋਗਤਾਮੁਖ ਵਸਤੂ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸਚਿਆਰਤਾ, ਬੌਧਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਲੋਹਾ ਮਨਵਾਉਣ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਹਨ।'ਰੁਮਾਲ' ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਟੈਰੀਕਾਟ, ਰੇਸ਼ਮ, ਜ਼ਾਲੀ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਨ, ਉਪਰ ਵਿਭਿੰਨ ਧਾਗਿਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਤੋਪਿਆਂ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਉਪਯੋਗਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੁਹਜਾਤਮਕ ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਹੈ।'ਮੇਜ਼ ਪੋਸ਼' ਮੇਜ਼ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਘੱਟੇ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਅਤੇ ਸਜਾਵਟ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਮੇਜ ਦੇ ਅਕਾਰ ਦਾ ਚੌਰਸ, ਆਇਤਾਕਾਰ ਜਾਂ ਗੋਲ ਕੱਪੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।'ਅੰਗੀਠੀ ਪੋਸ਼' ਘਰ ਵਿਚ ਬਣੀਆਂ ਕਨਸਾਂ (Shelf) ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸਜਾਵਟੀ ਕੱਪੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਨਮੂਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਲਾਈਨਾ ਦੇ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਘਰੇਲੂ ਵਸਤਾਂ ਜਿਨਾਂ ਵਿਚ ਪੇਟੀ, ਅਲਮਾਰੀ, ਪੱਖਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ-ਘੱਟੇ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਅਤੇ ਸਜਾਵਟ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਕਵਰਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਪਰ ਕਢਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।'ਤਸਵੀਰਾਂ' ਕੱਢ ਕੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿਚ ਜੜਵਾਉਣ ਦਾ ਵੀ ਰਿਵਾਜ਼ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਰਿਹਾ ਹੈ।'ਪੱਖੀਆਂ' ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਢਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਪੱਖੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪੱਖੀ ਦੇ ਖੋਲ੍ਹ ਵਿਚ ਸਜਾਵਟੀ ਕੱਪੜਾ ਸਿਉਂਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਢਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸੁਹਜ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਭਿੰਨ ਵਸਤਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਜਨ ਵਾਲਾ'ਔਰਤ ਮਨ ਆਪਣਾ ਵਸਤੂ'ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤੀ' ਅਤੇ'ਜੈਵਿਕ ਸੰਸਾਰ' ਵਿਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਨਮੂਨੇ ਵੀ ਸਮਾਨਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਕਢਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਮੱਗਰੀ, ਤੋਪਾ ਸੰਦ ਆਦਿ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਸਮਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਵਿਚ ਅਥਾਹ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਢਾਈ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਦਿਆਂ ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਤਿੰਨ ਪੱਧਰਾਂ = ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੈ।'ਕਢਾਈ' ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਜਿਸ ਅਧੀਨ ਕੱਪੜਾ' ਅਤੇ'ਧਾਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, ਵਸਤੂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਗੋਚਰੇ ਰੱਖਦਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਢਾਈ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਇਕਾਈ ਭਾ'ਤੋਪਾ' ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਤੋਪੇ ਵੀ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹਨ। ਕਢਾਈ ਕਰਨ ਵਿਚ ਅਤੇ ਸੁਹਜ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੋਪਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੈਟਰਨਾਂ ਨਾਲ ਕੱਪੜੇ ਸਜਾਵਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਪੱਧਰ ਨਮੂਨਾ ਹੈ। ਨਮੂਨਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਢਾਈ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੀ ਲੋਕ-ਕਲਾਵ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਵਰਗ-ਵੰਡ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅਧਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ :