cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲਬਾਤ:ਚੰਗੇ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ
ਇਹ ਚੰਗੇ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਗੱਲਬਾਤ ਸਫ਼ਾ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸਬੰਧੀ ਕੋਈ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਜਾਂ ਚਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ, ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੀ ਵਿਸ਼ਾ ਜੋੜੋ ਕੜੀ 'ਤੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ। ਚੰਗੇ ਲੇਖ ਸਹਾਇਤਾ ਕੇਂਦਰ ਕੋਲੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਫ਼ਿਰ ਪੁਰਾਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਕਰਕੇ ਵੇਖੋ।
__NEWSECTIONLINK__
ਰਾਸ਼ਿਦ ਖ਼ਾਨ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)
ਰਾਸ਼ਿਦ ਖਾਨ ਅਰਮਾਨ (ਜਨਮ 20 ਸਤੰਬਰ 1998), ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਰਾਸ਼ਿਦ ਖਾਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਇੱਕ ਅਫਗਾਨ ਕਰਿਕਟਰ ਹੈ, ਜੋ ਉਥੇ ਦੀ ਕੌਮੀ ਟੀਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੂਨ 2018 ਨੂੰ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਟੈਸਟ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ ਗਿਆਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਿਕਟਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਲੇਠੇ ਟੈਸਟ ਮੈਚ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਖੇਡਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗਾ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ ਰਿਹਾ।
ਰਾਸ਼ਿਦ 2017 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਸਨਰਾਇਡਰਸ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਲਈ ਖੇਡਿਆ। ਜੂਨ 2017 ਵਿਚ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਐਸੋਸੀਏਟ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਇੱਕ ਇੱਕ ਰੋਜ਼ਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ (ਓਡੀਆਈ) ਮੈਚ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬੌਲਿੰਗ ਅੰਕ ਲਏ।  ਫਰਵਰੀ 2018 'ਚ ਉਹ ਇਕ ਰੋਜ਼ਾ ਕ੍ਰਿਕਟ' ਚ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਆਈਸੀਸੀ ਪਲੇਅਰ ਰੈਂਕਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦਾ ਸਿਖਰਲਾ ਖਿਡਾਰੀ ਬਣ ਗਿਆ।  ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਮਹੀਨੇ, ਉਹ ਟਵੰਟੀ - 20 ਕੌਮਾਂਤਰੀ (ਟੀ - 20 ਕੌਮਾਂਤਰੀਆਂ) ਵਿੱਚ ਆਈਸੀਸੀ ਪਲੇਅਰ ਰੈਂਕਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਿਖਰ ਤੇ ਰਿਹਾ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1998 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਸ਼ਤੂਨ ਲੋਕ
ਕਾਏ ਫਲ
ਕਾਏ ਫਲ ਜਿਸ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ 'ਚ ਕਟੁਫਲ, ਹਿੰਦੀ, ਮਰਾਠੀ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤੀ 'ਚ ਕਾਏਫਲ ਬੰਗਾਲੀ 'ਚ ਕਾਏਛਾਲ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ 'ਚ ਬਾਕਸ ਮਿਟਰਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਰੱਖਤ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ, ਅਸਾਮ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 'ਚ ਵਧੇਰੇ ਮਾਤਰਾ 'ਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਰੱਖਤ ਮੱਧ ਦਰਜੇ ਦਾ 10 ਤੋਂ 15 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਛਿੱਲ ਖੁਰਦਰੀ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਇੰਚ ਮੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਿੱਖੇ ਪੱਤੇ 3 ਤੋਂ 6 ਇੰਚ ਲੰਬੇ ਇੱਕ ਸੈਟੀਮੀਟਰ ਚੌੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਛੋਟੇ ਫੁੱਲ ਗੁੱਛਿਆਂ 'ਚ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਡਾਕਾਰ, ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਇੱਕ ਇੰਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਸੁਆਦ ਫਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਯੁਰਵੇਦ 'ਚ ਦਵਾਈ 'ਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਗੁਣ
ਇਹ ਕਾਏਫਲ ਦੇ ਰਸ ਤਿੱਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਰ ਦਰਦ, ਸਰਦੀ ਜ਼ੁਕਾਮ, ਸਾਹ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਨਪੁਸਕਤਾ, ਮਿਰਗੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਰੱਖ਼ਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਨਸਪਤੀ
ਬਰਫ਼ੀਲਾ ਤੇਂਦੂਆ
ਬਰਫ਼ੀਲਾ ਤੇਂਦੂਆ (Panthera uncia syn. Uncia uncia) ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਆਕਾਰ ਦੀ ਬਿੱਲੀ ਹੈ ਜੋ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ 2003 ਵਿੱਚ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਘਿਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 2003 ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 4,080–6,590 ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਸਿਰਫ 2500 ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੀ ਪ੍ਰਜਨਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।
ਚਲੰਤ ਚੱਲਦੇ ਆਂਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਗਲੋਬਲ ਬਰਫ਼ੀਲਾ ਤੇਂਦੁਆ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (Global Snow Leopard and Eco-System Protection Program) (GSLEP) ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 3,920 ਤੋਂ 6,390 ਤੇਂਦੁਆਂ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਬਰਫ਼ੀਲੇ ਤੇਂਦੁਏ alpine ਅਤੇ subalpine ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਥਾਵਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਤਲ ਤੋਂ 3000 ਤੋਂ 4500 ਮੀਟਰ (9,800 to 14,800 ਫੁੱਟ) ਉੱਪਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੁਝ ਨੀਵੇਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਟੈਕਸੋਨੋਮੀ ਅਨੁਸਾਰ 1930 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਨੂੰ Uncia uncia ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਹੈ। ਜੀਨੋਟਾਈਪਿੰਗ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਇਹ 2008 ਤੋਂ ਜਿਨਸ ਪੈਂਥਰਾਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੋ ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹੋਰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਅੰਤਰ ਸੁਲਝਿਆ ਨਹੀਂ।
ਬਰਫ਼ੀਲਾ ਤੇਂਦੁਆ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਵਾਸ ਪਸ਼ੂ ਹੈ।
ਟੈਕਸੋਨੋਮੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ
right|thumb|ਨਰ ਬਰਫ਼ੀਲਾ ਤੇਂਦੁਆ
ਵਸੋਂ ਅਤੇ ਵਾਸ
thumb|ਬਰਫ਼ੀਲਾ ਤੇਂਦੂਆ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ]]
ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਜਾਂਚ
thumb|ਬਰਫ਼ੀਲਾ ਤੇਂਦੂਆ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ
ਪ੍ਰਜਨਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਚੱਕਰ
right|thumb|ਬਰਫ਼ੀਲਾ ਤੇਂਦੂਆ ਯੂ.ਕੇ. ਵਿੱਚ thumb|ਮੌਜੂਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਬਰਫ਼ੀਲਾ ਤੇਂਦੂਆ (ਟੋਕੀਓ)
ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰ
thumb|ਬਰਫ਼ੀਲਾ ਤੇਂਦੁਆ (ਫਰਾਂਸ) thumb|ਬਰਫ਼ੀਲਾ ਤੇਂਦੁਆ thumb|ਬਰਫ਼ੀਲਾ ਤੇਂਦੁਆ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰ:
Emblematic use
thumb|Ounce
ਸਾਹਿਬਾ ਅਫ਼ਜ਼ਲ
ਸਾਹਿਬਾ ਨੂੰ ਸਾਹਿਬਾ ਅਫ਼ਜ਼ਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾ, ਜੋ ਕਿ ਮਦੀਹਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੈ, ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਨੀਸ਼ੋ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਉਭਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ 1990 ਦੇ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਪਰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਅਭਿਨੇਤਾ ਜਾਨ ਰਾਮਬੋ (ਅਫਜ਼ਲ ਖਾਨ) ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
ਕਰੀਅਰ
ਸਾਹਿਬਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਮੁੱਖ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ ਪਰ ਸਹਿਯੋਗੀ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ 1992 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮ "ਈਸ਼ਕ ਰੇਖਾ ਸੱਦਾ" ਸੀ। ਸਾਹੀਬਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ "ਹੀਰੋ", "ਮੁੰਡਾ ਬਿਗਰਾ ਜਾਇ" (1995), "ਮਮਲਾ ਗਾਰਬਰ ਹੈ", ਹਾਮ ਤੂ ਚਲੇ ਸੁਸ੍ਰਾਲ (1996), ਚੋੋਰ ਮਛੇਏ ਸ਼ੌਰ (1996)। ਉਸਨੇ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ
ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਸਹੇਹ ਨੇ ਸ਼ਾਦੀ-ਸ਼ੁਦਾ ਅਭਿਨੇਤਾ ਅਫਜ਼ਲ ਖ਼ਾਨ (ਅਭਿਨੇਤਾ)] ਜਾਨ ਰੈਂਬੋ (ਅਫਜ਼ਲ ਖ਼ਾਨ) ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਬੇਟੇ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1972
ਕੋਰਸੈਰ
ਕੋਰਸੈਰ ਇੱਕ ਅਮੇਰੀਕਨ ਕੰਪਨੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਹੈੱਡਕੁਆਟਰ ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਹ ਕੰਪਨੀ ਕੰਪਿਊਟਰ ਹਾਰਡਵੇਅਰਾਂ ਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਪੈਰੀਫੈਰਿਲ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ
ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਲਾਹੌਰ ਜਿੱਤਣ ਤਕ ਦੁਰਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਸਮੇਂ 1767 ਤੋਂ 1799 ਤਕ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਅਤੇ ਸੂਬਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਹਿਤ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਰਾਜਪਾਲ ਸੀ।
ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਦੇ ਘਰ ਮਜੀਠਾ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। 1832 ਵਿਚ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਂਗੜਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਕ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।
ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖ
ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ ਬੁਰਸ਼
thumb|ਤਿੰਨ ਟੁੱਥਬਰੱਸ਼ ਦੰਦਾਂ ਦਾ ਬੁਰਸ਼ ਜਾਂ ਟੁੱਥਬਰੱਸ਼ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: toothbrush) ਇੱਕ ਮੌਲਿਕ ਸਫਾਈ ਵਿਧੀ ਦਾ ਸੰਦ ਹੈ ਜੋ ਦੰਦਾਂ, ਮਸੂੜਿਆਂ ਅਤੇ ਜੀਭ ਨੂੰ ਸਾਫ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੱਸਕ ਕਲੱਸਟਰਡ ਬ੍ਰਿਸਟਲ ਦੇ ਕਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ - ਜਿਸ ਦੇ ਟੁੱਥਪੇਸਟ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਹੈਂਡਲ ਤੇ ਮਾਊਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮੂੰਹ ਦੇ ਔਖੀ-ਪਹੁੰਚ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਸਫਾਈ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਟੁੱਥਬਰੱਸ਼ ਵੱਖ ਵੱਖ ਛੱਜੇ ਰੰਗ, ਮਿਸ਼ਰਣ, ਅਤੇ ਫਾਰਮ ਦੇ ਨਾਲ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਬਹੁਤੇ ਦੰਦਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਨਰਮ ਟੁੱਥਬਰੱਸ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਸਖਤ ਬੁਰਸ਼ ਟਿਸ਼ੂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਦੰਦਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਸੂੜਿਆਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਬਰੱਸ਼
thumb|ਕਈ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਟੁਥਬ੍ਰੂਸ਼ ਦੇ ਮੂੰਹ ਇਹ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਦਸਤੀ ਬੁਰਸ਼ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਬਹੁ-ਦਿਸ਼ਾਵੀ ਪਾਵਰ ਬ੍ਰਸ਼ ਨਿਯਮਿਤ ਸਾਈਡ-ਤੋਂ-ਸਾਈਡ ਬ੍ਰਸ਼ਿੰਗ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਜਦੋਂ ਜਿੰਜੀਵਾਈਟਸ ਅਤੇ ਪਲਾਕ ਦੀ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੁਰਸ਼ ਜਿਆਦਾ ਮਹਿੰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਟੁੱਥਬੁਰਸ਼ ਆਪਣੀ ਬਿਰਛਾਂ ਦੇ ਘੁੰਮਾਉ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਸਫਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਬ੍ਰਸ਼ਿੰਗਜ਼ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਲਾਕ ਅਤੇ ਗਿੰਜੀਵਟਾਚ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਵਰਜ਼ਨ ਵਧੇਰੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਟਾਈਮਰ ਅਤੇ ਦਬਾਅ ਸੂਚਕ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕੁਸ਼ਲ ਸਫਾਈ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।  ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਟੂਥਬਰੱਸ਼ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਗਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਸਟੈਂਡਰਡ ਪਾਵਰ ਟੂਥਬੁਰਸ਼, ਸੋਨਿਕ ਟੁੱਥਬਰੱਸ਼, ਜਾਂ ਅਲਟਰੋਨੇਸਨਿਕ ਟੁੱਥਬਰੱਸ਼।  ਕੋਈ ਵੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਟੌਥਬਰਸ਼ ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਟੁੱਥਬੁਰਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਦੰਦ-ਬ੍ਰਸ਼ ਦੀ ਗਤੀ ਸੁਣਨਯੋਗ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਰੇਂਜ (20 ਹਜ ਤੋਂ 20,000 ਹਜਰਤ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸੋਨਿਕ ਟੁੱਥਬੁਰਸ਼ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੰਿਡਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅੰਦੋਲਨ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਟੁੱਥਬੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਲਟਰਨੇਸਨ ਟੁੱਥਬਰੱਸ਼ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਅਮੇਰਿਕਨਾਸਿਕ ਟੁੱਥਬਰੱਸ਼, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੇਗਾਸੋਨੈਕਸ ਅਤੇ ਅਤਿਰੇਰੋ, ਦੋਵਾਂ ਧੁਨਾਂ ਅਤੇ ਅਲਟਰੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਹਨ।
ਇੰਟਰਡੈਂਟਲ ਬੁਰਸ਼
thumb|ਇੰਟਰਡੈਂਟਲ ਬੁਰਸ਼ ਇੱਕ ਇੰਟਰਡੈਂਟਲ ਜਾਂ ਇੰਟਰਪਰੈਕਸੀਮਲ ("ਪ੍ਰੌਕਸੀ") ਬੁਰਸ਼ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਬੁਰਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡਿਸਪੋਸੇਜਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਪੁਨਰ ਵਰਤੋਂਯੋਗ ਐਂਗਲਡ ਪਲਾਸਟਿਕ ਹੈਂਡਲ ਜਾਂ ਇੱਕ ਇੰਟੀਗਰਲ ਹੈਂਡਲ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੰਦਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੰਦਾਂ ਅਤੇ ਡੈਂਟਲ ਬ੍ਰੇਸਿਜ਼ ਅਤੇ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਤਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੰਦ ਬ੍ਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਇੰਟਰਡੈਂਟਲ ਬਰੱਸ਼ਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਇਕੱਲੇ ਦੰਦ ਬ੍ਰਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੋਹਾਂ ਪਲਾਕ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਗਿੰਿਵਾਈਵਾਈਟਸ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਸਬੂਤ ਹਨ ਕਿ ਦੰਦ ਬ੍ਰਸ਼ ਨਾਲ ਰਗੜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਬ੍ਰੌਸ ਨਾਲੋਂ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਬ੍ਰੌਸ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਲਾਕ ਹਟਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਵਿਵਸਥਤ ਰੀਵਿਊ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਧੂਰੇ ਸਬੂਤ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ।
ਵਾਤਾਵਰਣਿਕ ਟੁਥਬਰੱਸ਼
ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਟੁੱਥਬ੍ਰਸ਼ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਬੁਰਸ਼ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਹਨ।
ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ, ਕੁੱਝ ਨਿਰਮਾਤਾ ਬਾਇਓਗ੍ਰੇਗਰੇਬਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ / ਜਾਂ ਬਦਲੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਬਦਲ ਗਏ ਹਨ। ਪਲਾਸਟਿਕ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਟੂਲਬਰੱਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਲੱਕੜ ਦੇ ਹੈਂਡਲ (ਅਕਸਰ ਬਾਂਸ) ਅਤੇ ਬਾਂਸ ਦੇ ਵਿਸਕੌਸ ਜਾਂ ਸੂਰ ਦੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਬਿੱਲੀਆਂ।
ਮਾਲੀ
ਮਾਲੀ, ਅਧਿਕਾਰਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮਾਲੀ ਦਾ ਗਣਰਾਜ (République du Mali, ਹੇਪੂਬਲੀਕ ਡੂ ਮਾਲੀ), ਪੱਛਮੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦਾ ਇੱਕ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਅਲਜੀਰੀਆ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨਾਈਜਰ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦੰਦ ਖੰਡ ਤਟ ਅਤੇ ਬੁਰਕੀਨਾ ਫ਼ਾਸੋ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਗਿਨੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸੇਨੇਗਲ ਅਤੇ ਮਾਰੀਟੇਨੀਆ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ਲਗਭਗ 1,240,000 ਵਰਗ ਕਿਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਬਾਦੀ ਤਕਰੀਬਨ 1.45 ਕਰੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਮਾਕੋ ਹੈ। ਮਾਲੀ ਦੇ ਅਠ ਖੇਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਹਾਰਾ ਦੇ ਗਭ ਤੱਕ ਚਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ,ਜਦਕਿ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਭਾਗ, ਜਿਥੇ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਨਾਈਜਰ ਅਤੇ ਸੇਨੇਗਾਲ ਦਰਿਆ ਵਗਦੇ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸੰਰਚਨਾ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਮਾਹੀਗਿਰੀ ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ। ਮਾਲੀ ਦੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੁਦਰਤੀ ਸੋਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ, ਯੂਰੇਨੀਅਮ, ਅਤੇ ਲੂਣ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਲੱਗਪਗ ਅਧੀ ਆਬਾਦੀ 1.25 ਡਾਲਰ ਪ੍ਰਤਿਦਿਨ ਵਾਲੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗਰੀਬੀ ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਲੀ
ਅਨੀਮੀਆ
ਅਨੀਮੀਆ ਜਾਂ ਰੱਤਹੀਣਤਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਲਹੂ-ਕੋਸ਼ਾਣੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਆਮ ਨਾਲ਼ੋਂ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।। ਖ਼ੂਨ ਵਿੱਚਲੇ ਹੀਮੋਗਲੋਬਿਨ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਹਵਾਰੀ ਦੌਰਾਨ 50 ਸੀ.ਸੀ। ਦੇ ਕਰੀਬ ਖ਼ੂਨ ਵਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਲੋਹੇ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਭੋਜਨ, ਫਲ, ਸਬਜ਼ੀ ਅਤੇ ਆਇਰਨ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਨੁਕਸਾਨ
ਗਰਭ ਮੌਕੇ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਆਇਰਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਾਹੀਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਤੁਲਤ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਆਇਰਨ ਦੇ ਕੈਪਸੂਲ ਵੀ ਉਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਲਹੂ ਦੀ ਕਮੀ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸਿਹਤ ਉੱਤੇ ਬੁਰਾ ਅਸਰ ਪਵੇਗਾ। ਇਸ ਕਮੀ ਨਾਲ ਢਿੱਡ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ, ਪੈਪਟਿਕ ਅਲਸਰ, ਮਲੇਰੀਆ, ਬਵਾਸੀਰ ਹੋਣ ਨਾਲ਼ ਵੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਖ਼ੂਨ ਦੀ ਕਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਧਾਰਨ ਮਾਹਵਾਰੀ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਖ਼ੂਨ ਹੀ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਸਹੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਹੇ ਤਾਂ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ਼ ਲੜਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਉੱਤੇ ਵੀ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਚਾਰੀ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾ ਰਹਿਣ ਕਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਜਲਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਲੱਛਣ
ਮੁਢਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਥਕਾਵਟ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਰੋਗ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪੀਲ਼ਾਪਣ, ਸੋਜ, ਬੇਚੈਨੀ, ਘਬਰਾਹਟ ਅਤੇ ਸਾਹ ਫੁੱਲਣਾ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਵਰਗੇ ਲੱਛਣ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲਗਦੇ ਹਨ।
ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਖ਼ੁਰਾਕ
ਅਨੀਮੀਆ ਦੀ ਨੌਬਤ ਆਵੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਜੇਕਰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਖ਼ੁਰਾਕ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ। ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਆਇਰਨ, ਫ਼ੌਲਿਕ ਤਿਜ਼ਾਬ, ਵਿਟਾਮਿਨ, ਮਾਸ-ਮੱਛੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਦੁੱਧ, ਹਰੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਮਟਰ, ਛੱਲੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਤੇਦਾਰ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਸੀਰਾ ਗੁੜ, ਸੌਗੀ, ਖਜੂਰ, ਸੇਬ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਇਰਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਖ਼ੂਨ ਬਣਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਸੰਤੁਲਤ ਖ਼ੁਰਾਕ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਦਾ ਢੰਗ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਅਨੀਮੀਆ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਹੀ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਸਐਸਡੀ
ਅਨਾਰਕਲੀ
ਅਨਾਰਕਲੀ (ਉਰਦੂ : انارکلی) ਇੱਕ ਲਾਹੌਰ, ਪੰਜਾਬ (ਹਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਦਾਸੀ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਅਕਬਰ ਦੇ ਹਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਾਚੀ ਨਾਦਿਰਾ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸੁਹੱਪਣ ਦੇ ਜਾਦੂ ਹੇਠ ਅਕਬਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਨਾਰਕਲੀ ਕਹਿ ਕੇ ਸੱਦਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬਾਲੀਵੁਡ ਦੀ ਫਿਲਮ ਮੁਗ਼ਲ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਵਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਨੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨੂਰਉੱਦੀਨ ਸਲੀਮ (ਜਾਂ ਸਲੀਮ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ) ਦੇ ਨਾਲ ਗ਼ੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਸੰਬੰਧ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦੇ ਜੁਰਮ ਤਹਿਤ ਉਸਨੂੰ ਦੋ ਦੀਵਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਚਿਣਕੇ ਜਿੰਦਾ ਦਫਨ ਕਰ ਦੇਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਤੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕਲਪਿਤ ਜਾਂ ਭਾਰੀ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਮੌਲਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਬਦੁਲ ਹਲੀਮ ਸ਼ਰਾਰ ਨੇ ਲਿਖੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਉਸਨੇ ਸਾਫ਼ ਦਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਗਲਪ ਰਚਨਾ ਹੈ।
ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ
ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ, ਮਰਿਅਮ-ਉਜ਼-ਜਮਾਨੀ ਦਾ ਸਲੀਮ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਮਰਾਟ ਜਹਾਂਗੀਰ) ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਹ ਵਿਗੜਿਆ ਅਤੇ ਗੰਵਾਰ ਮੁੰਡਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਕੂਮਤ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਤ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਇਸ ਬੇਟੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਪਰਤਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਉਤਸਵ ਦਾ ਦਿਨ ਸੀ। ਅਕਬਰ ਦੇ ਹਰਮ ਨੇ ਨਦਿਰਾ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਕੁੜੀ, ਨੂਰ ਖਾਨ ਅਰਗਨ ਦੀ ਧੀ ਦਾ ਮੁਜਰਾ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਗ਼ੈਰ-ਮਾਮੂਲੀ ਸੁਹੱਪਣ ਦੀ ਮਾਲਕ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਅਕਬਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਨਾਰਕਲੀ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਫਿੰਚ ਦੇ ਰਿਸਾਲੇ( Finch's journal) ਅਨੁਸਾਰ, ਅਨਾਰਕਲੀ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਦੀ ਇੱਕ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸ ਡੇਨੀਅਲ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ।
ਉਸਦੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੁਜਰੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਲੀਮ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਉਹ ਦੋਨਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਚੋਰੀ ਚੋਰੀ ਮਿਲਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਲੀਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਅਨਾਰਕਲੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇਰਾਦਾ ਦੱਸਿਆ। ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਬਣੀ ਕਿ ਅਨਾਰਕਲੀ, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇੱਕ ਨਾਚੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਤਾਂ ਅਕਬਰ (ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਂ, ਹਮੀਦਾ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ, ਦੇ ਇੱਕ ਆਮ ਔਰਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸਰਮਿੰਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਸੀ) ਨੇ ਅਨਾਰਕਲੀ ਨੂੰ ਸਲੀਮ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਲੀਮ ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਵਿੱਚ ਬਹਿਸਬਾਜ਼ੀ ਹੋ ਗਈ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਈ ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਨੇ ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੀ ਗਿਰਫਤਾਰੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਕਾਲ ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਕਾਫੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਸਲੀਮ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਨੇ ਅਨਾਰਕਲੀ ਨੂੰ ਉਥੋਂ ਕਢ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕੋਲ ਲੁੱਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਉਗਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਲੀਮ ਨੇ (ਚੌਦਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ) ਫੌਜ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਹਮਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ। ਅਕਬਰ ਆਖਰ ਸਮਰਾਟ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਬੜੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਸਨੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਲੀਮ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿਤਾ। ਅਕਬਰ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਨੂੰ ਦੋ ਵਿਕਲਪ ਦੇ ਦਿੱਤੇ: ਜਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਅਨਾਰਕਲੀ ਦਾ ਉਸ ਕੋਲ ਆਤਮਸਮਰਪਣ ਕਰਵਾ ਦੇਵੇ ਜਾਂ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤੇ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਲੀਮ ਨੇ, ਅਨਾਰਕਲੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਅਨਾਰਕਲੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਸਲੀਮ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਬਾਹਰ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਜਾ ਮਿਲੀ। ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਲੀਮ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ ਕੀਤੀ। ਅਕਬਰ ਸਹਿਮਤਹੋ ਗਿਆ। ਅਨਾਰਕਲੀ ਨੇ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਇੱਛਾ ਰੱਖੀ, ਕਿ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਲੀਮ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਸਲੀਮ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਤ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਅਨਾਰਕਲੀ ਨੇ ਸਲੀਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਨਾਰ ਦੀ ਕਲੀ ਨਾਲ ਨਸ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਬੇਹੋਸ਼ ਸਲੀਮ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਉਦਾਸ ਅਲਵਿਦਾ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਗਾਰਡ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਲ ਤੋਂ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਅਨਾਰਕਲੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਾਲੀ ਥਾਂ,ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਖਾਈ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਕੇ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਜਿੰਦਾ ਦਫਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਰੌਣੀ
ਰੌਣੀ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਖੰਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਕਾਂਗਰਸ ਆਗੂ ਸ਼ਹੀਦ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਇਹਦੀ ਪਛਾਣ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਵਾਲੀ ਰੌਣੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ
ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਇਸਲਾਮੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਤੇ ਇਸਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਲ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਇੱਕ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੁਰਾਨੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈ ਕੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਬੀੜਾ ਚੁੱਕਿਆ। ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਸੂਫ਼ੀ ਸਿਲਸਿਲੇ ਜਾਂ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਕੇਵਲ ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਦੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਣ ਦਾ ਹੀ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਬਣੀ, ਸਗੋਂ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਪਾਸਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਵੀ ਬੁਨਿਆਦ ਬਣੀ। ਇਸਲਾਮੀ ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਮੁੱਢਲੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭਿੰਨਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਰੁੱਚੀਆਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਦੁਨਿਆਵੀ ਮਸਲਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਆਪਣੀ ਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਗਤੀ ਲਈ ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਇਹ ਸੂਫ਼਼ੀ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾਂ-ਸਰੋਤ ਸਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਮਝ ਦੇ ਆਪਣਾ ਸਮਰੱਥਣ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਇਹਨਾਂ ਮੁੱਢਲੇ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਨੇ ਅਕਸਰ ਧਾਰਮਿਕ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਾ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਜੱਥੇਬੰਦੀ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਟਿਕਾਣਾ।
ਮੁੱਢਲੇ ਸੂਫ਼ੀ ਇਸਲਾਮੀ ਤਸੱਵੁਫ਼ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਅਨੁਭਵ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਸਿਧਾਂਤਕ ਜਾਂ ਪ੍ਰ਼ਚਾਰਕ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਆਤਮਕ ਰਸਤਾ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਮਾਰਗ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਖੁਦ ਮੁਰੀਦ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਬਗਦਾਦ ਨਿਵਾਸੀ ਇਮਾਮ-ਅਬ-ਹਮੀਦ ਮੁਹੰਮਦ-ਅਲ-ਗ਼ੱਜ਼ਾਲੀ (1059-1111 ਈ.) ਵਰਗੇ ਸੂਫ਼ੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਕੁਰਾਨੀ ਫਲਸਫੇ ਦੀ ਪੁਨਰ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਕੇ ਸਾਧਨਾ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਲੋੜ ਤੇ ਮਹੱਤਵ ਸਮਝਾਇਆ। ਇਮਾਮ-ਅਬੂ-ਹਮੀ਼ਦ ਅਲ-ਗੱਜ਼ਾਲੀ ਦੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲੇਆਮ ਪੀਰੀ-ਮੁਰੀਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰ ਰਹੇ ਮੁੱਲਾਂ-ਮੁਲਾਣਿਆਂ ਤੇ ਸ਼ਾਸਕਾ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਇਸਲਾਮ ਤੇ ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸਦੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1173 ਈ. ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਪਕਿਆਈ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਸਾਦਗੀ, ਨਿਮਰਤਾ, ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਰਾਹਾਂ ਤੇ ਚੱਲਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਜਾਂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ। ਮਸਤੀ ਭਰੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰੇ ਇਹਨਾਂ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀਆਂ ਬਾਰੇ ਅਸੀਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਾਂਗੇ।
ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ (1173 -1266)
ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਮਹਾਨ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ 112 ਸਲੋਕ ਅਤੇ 4 ਸ਼ਬਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹਨ | 2 ਸ਼ਬਦ ਰਾਗ ਆਸਾ ਵਿੱਚ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਰਾਗ ਸੂਹੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ, ਮੁਰਸ਼ਦ ਦੀ ਲੋੜ, ਆਪੇ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ,ਨਿਮਰਤਾ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰੇਮ, ਭਾਣਾ ਮੰਨਣ ਉੇੱਤੇ ਜ਼ੌਰ, ਸਾਦਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ (1539-1600ਈ:)
ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਸ਼ਾਹ ਹੂਸੈਨ ਹੋਇਆ। ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਉਹਨਾਂ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ  ਦੀਨ-ਦੁਨੀਆਂ ਬੇਅਰਥ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਦਾ ਜਨਮ 1539 ਈ: ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸਦਾ ਦਾਦਾ ਕਲੂਸ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਨਉਸੈਖ ਉਸਮਾਨ ਜੁਲਾਹੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਨੂੰ ਅਬੂ-ਬਕਰ ਪਾਸ ਪੜਨੇ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪ ਕੁਰਾਨ ਦੇ ਹਾਫ਼ਜ ਬਣ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ, ਬਹਿਲੋਲ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਮੁਰੀਦ ਬਣ ਗਿਆ। ਬਹਿਲੋਲ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕਹਿਣ ਉੇਤੇ ਹੀ ਸ਼ਾਹ ਹੂਸੈਨ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚੇ ਦਾਤਾ ਗੰਜ ਬੱਖ਼ਸ਼ ਦੇ ਦੇ ਮਜ਼ਾਰ ਉੱਤੇ ਸਖ਼ਤ ਸਾਧਨਾ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਲਾਲ ਹੁਸੈਨ ਤੇ ਮਾਧੋ ਲਾਲ ਹੁਸੈਨ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪਹਿਚਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਨੇ ਮੁੱਢਲੇ 26 ਸਾਲ ਇਸਲਾਮੀ ਰਹਿਤ-ਮਰਾਯਾਦਾ ਤੇ ਕੁਰਾਨੀ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਬਿਤਾਏ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਉਹ ਕੁਰਾਨ-ਸ਼ਰੀਫ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪੜਦਿਆਂ ‘ਹਾਲ` ਦੀ ਅਵੱਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਉਹ ਮਸਤੀ ਦੇ ਆਲਿਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਕੱਵਾਲਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਨੱਚਣ ਤੇ ਗਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਜਦ ਦੀ ਅਵੱਸਥਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਨੂੰ ਸ਼ਰੀਅਤ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮਾਂ ਤੇ ਰਵਾਇਤਾਂ ਬੇਅਰਥ ਲੱਗਣ ਲੱਗੀਆਂ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਇਸੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਮਲਾਮਤੀ ਸੂਫ਼ੀ` ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਮਲਾਮਤੀ ਸੂਫ਼ੀ ਵਜੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਮੁਲਾਣਿਆਂ, ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਸਹਿਣਾ ਪਿਆ, ਪਰ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਨੇ ਬੇਪ੍ਰਵਾਹੀ ਤੇ ਮਸਤੀ ਦਾ ਪੱਲਾ ਨਾ ਛੱਡਿਆ। ਕੱਟੜ ਧਰਮੀ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਦੀਵਾਨਾ` ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ।ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਨਮਾਜ਼, ਰੋਜ਼ੇ ਦਾ ਖਿਆਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ।
ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ 164 ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਲੱਭਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ ਸੱਚੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਪਟੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਪਟੀ ਵਿਵਹਾਰ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਫੇਰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 6 ਜਨਵਰੀ 1600 ਈ: ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਇਆ, ਇਥੇ ਉਸਦਾ ਮਜ਼ਾਰ ਰਾਵੀ ਕੰਢੇ (ਸ਼ਾਹਦਰਾ) ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ, ਜ਼ੋ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਆਏ ਕਿਸੇ ਹੜ੍ਹ ਕਾਰਨ ਵਹਿ ਗਿਆ। ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਮਜ਼ਾਰ ਬਾਗ਼ਬਾਨਪੁਰਾ (ਲਾਹੌਰ) ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।
ਰਵਿਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਨ ਸਾਈ ਕਿਸ਼ੋਰ
ਰਵਿਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਨ ਸਾਈ ਕਿਸ਼ੋਰ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Ravisrinivasan Sai Kishore; ਜਨਮ 6 ਨਵੰਬਰ 1996) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟਰ ਹੈ ਜੋ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਲਈ ਖੇਡਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ
ਨੌਸ਼ੁਹ ਗੰਜ ਬਖਸ਼ (1552-1654)
ਨੌਸ਼ੁਹ ਗੰਜ ਬਖ਼ਸ਼ ਕਾਦਿਰੀ ਸੂਫੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਜਨਮ 1552 ਈ: ਵਿੱਚ ਤਹਿਸੀਲ ਫ਼ਾਲੀਏ ਦੇ ਪਿੰਡ ਘੋਗਾਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਮੁੱਢਲੀ ਕੁਰਾਨੀ ਵਿੱਦਿਆ ਮਦਰੱਸੇ ਵਿਚੋਂ ਲੈਣ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਸ਼ਾਹ ਸੁਲੇਮਾਨ ਨੂਰੀ ਨੂੰ ਭਲਵਲ ਵਿਖੇ ਆਪਣਾ ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਅਧਿਆਤਮ ਅਗਵਾਈ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਤਾਰੜਾ (ਸਾਹਨੇਵਾਲ) ਵਿੱਚ ਜਾ ਟਿਕਾਣਾ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਇਥੇ ਹੀ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਇਸਲਾਮ ਤੇ ਕਾਦਿਰੀ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 17 ਜਨਵਰੀ, 1654 ਈ: ਨੂੰ ਅਕਾਲ-ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।
ਰਵਿਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਨ ਸਾਈ ਕਿਸ਼ੋਰ
ਕੈਰੀਅਰ
ਉਸਨੇ 12 ਮਾਰਚ 2017 ਨੂੰ 2016-17 ਵਿਜੇ ਹਜ਼ਾਰੇ ਟਰਾਫੀ ਵਿੱਚ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਲਿਸਟ ਏ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ 14 ਅਕਤੂਬਰ 2017 ਨੂੰ 2017-18 ਰਣਜੀ ਟਰਾਫੀ ਵਿੱਚ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 8 ਜਨਵਰੀ 2018 ਨੂੰ 2017-18 ਜ਼ੋਨਲ ਟੀ20 ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਟੀ-20 ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ
ਨੌਸ਼ੁਹ ਗੰਜ ਬਖਸ਼ (1552-1654)
ਨੌਸ਼ੁਹ ਗੰਜ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੀ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ‘ਗੰਜਿ ਸ਼ਰੀਫ਼` ਨਾਮ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਉਰਦੂ ਤੇ ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਚੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਠੇਠ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਹਾਵਰਾ ਤੇ ਲਹਿਜਾ ਹੈ। ਨੌਸ਼ੁਹ ਗੰਜ ਬਖ਼ਸ਼ ਲਈ ਦੀਨ/ਈਮਾਨ ਜਾਨ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਖ਼ਾਤਿਰ ਕੁਰਬਾਨੀ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।ਉਹ ਮਨਮੁੱਖੀ ਗਿਆਨੀਆਂ (ਮੌਲਾਣਿਆ) ਨੂੰ ਰੱਬ ਤੋਂ ਦੂਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾ ਤੇ ਲੜਾਉਣ ਤੇ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਫ਼ਤਾਵੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਾਹ-ਸ਼ਰਫ਼ ਬਟਾਲਵੀ (1640-1724 ਈ:)
ਸ਼ਾਹ-ਸ਼ਰਫ਼ ਬਟਾਲਵੀ ਦਾ ਜਨਮ 1640 ਈ: ਵਿੱਚ ਬਟਾਲਾ ਜਿਲ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਅ। ਉਸਦਾ ਦਾਦਾ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਸੀ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨਗੋ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਸੀ।ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਲੇਸ਼ ਨੇ ਉਸਦਾ ਮਨ ਉਚਾਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉੋਸ ਨੇ ਫ਼ਕੀਰੀ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਈ। ਉਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕਾਦਰੀ ਸੂਫ਼ੀ ਸ਼ੇਖ ਮੁਹੰਮਦ ਫ਼ਾਜਿ਼ਲ ਨੂੰ ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਥੇ ਹੀ ਮੁਰਸ਼ਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇਬਾਦਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿਚ ਰੱਬ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ, ਸਿਮਰਨ ਸੇਵਾ ਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਜਿਹੇ ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਖਿ਼ਆਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
ਰਵਿਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਨ ਸਾਈ ਕਿਸ਼ੋਰ
ਕੈਰੀਅਰ
ਉਹ 2018-19 ਰਣਜੀ ਟਰਾਫੀ ਵਿੱਚ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਲਈ ਛੇ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ 22 ਆਊਟ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਟ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ ਸੀ। 2020 ਆਈਪੀਐਲ ਨਿਲਾਮੀ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ 2020 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੇਨਈ ਸੁਪਰ ਕਿੰਗਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਖਰੀਦਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ
ਸ਼ਾਹ-ਸ਼ਰਫ਼ ਬਟਾਲਵੀ (1640-1724 ਈ:)
ਉਸਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ੁੱਤਰਨਾਮਾ, ਦੋਹੜੇ, ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਲੱਭਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉੱਚੇ-ਦਰਜੇ ਦਾ ਸੂਫ਼ੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ। ਸ਼ਾਹ ਸਰਫ਼ ਰੱਬ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਇਸ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਦੁਨਿਆਵੀ ਖਾਹਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ‘ਮਰ-ਮਰ ਜੀਵਨ` ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸੰਕਲਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਬ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਲਈ ਰੂਈਂ ਵਾਂਗ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਤੂੰਬਾ-ਤੂੰਬਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। 1724. ਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹ-ਸ਼ਰਫ਼ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਹੀ ਹੋਇਆ। ਉਸਦਾ ਮਜ਼ਾਰ ਲਾਹੌਰ ਜ਼ੇਲ੍ਹ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੁਣ ਤੀਕ ਮੌਜ਼ੂਦ ਹੈ।
ਰਵਿਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਨ ਸਾਈ ਕਿਸ਼ੋਰ
ਕੈਰੀਅਰ
ਜੂਨ 2021 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੌਰੇ ਲਈ ਪੰਜ ਨੈੱਟ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਕੋਵਿਡ-19 ਦੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਕੇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਿਸ਼ੋਰ ਨੂੰ ਦੌਰੇ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦੋ ਟੀ-20 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ (ਟੀ20I) ਮੈਚਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੁੱਖ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ
ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ (1629-1691)
ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਅਰਬੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਰਕੱਢ ਸੂਫ਼ੀ ਵਿਦਵਾਨ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਵੀ ਇੱਕ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਾ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਹੋ ਨਿਬੜਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚਲੀ ‘ਹੂ` ਅੱਜ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਦੀ ਹੂਕ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਰਵਿਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਨ ਸਾਈ ਕਿਸ਼ੋਰ
ਕੈਰੀਅਰ
ਜਨਵਰੀ 2022 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਘਰੇਲੂ ਸੀਰੀਜ਼ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੀ T20I ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਟੈਂਡਬਾਏ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਗਲੇ ਮਹੀਨੇ, ਉਸਨੂੰ 2022 ਦੀ ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ (IPL) ਨਿਲਾਮੀ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤ ਟਾਇਟਨਸ ਦੁਆਰਾ ਖਰੀਦਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ
ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ (1629-1691)
‘ਤਵਾਰੀਖ਼ ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ` ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਦੀਆਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੇ ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ 140 (ਇਕ ਸੌ ਚਾਲੀ) ਦੇ ਕਰੀਬ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਦੀਆਂ ਸੀਹਰਫੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਹਰ ਤੁਕ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਹੂ` ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਆਉਣਾ ਉਸਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਸਰੌਦੀ ਹੂਕ ਵੀ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਸਰਿਆਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਵੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਬੜੀ ਠੇਠ ਤੇ ਸਾਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਬੇਹੱਦ ਢੁੱਕਵੇਂ ਹਨ। ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਵੀ ਇਸ਼ਕ-ਹਕੀਕੀ ਦਾ ਪਹੁਤਾ-ਪਾਂਧੀ ਹੈ। ਉਹ ਰੱਬੀ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਸਾਧਨਾ-ਮਾਰਗ ਦੀ ਉੱਚੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹਰ ਸੱਚੇ ਆਸ਼ਿਕ ਦਾ ਟੀਚਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਰਤ ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਦਾ ਮੱਤ ਹੈ ਕਿ ਇਸ਼ਕ-ਹਕੀਕੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਦੁਨੀਆਦਾਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਫ਼ੱਕਰ ਬਣਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਫ਼ੱਕਰ ਵਾਂਗ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਮਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਰਵਿਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਨ ਸਾਈ ਕਿਸ਼ੋਰ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1996
ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ
ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ (1629-1691)
ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ 60 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਭੋਗ ਕੇ 1691 ਈ: ਵਿੱਚ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਏ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਸਦੀਆਂ ਚਾਰ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋ ਅੱਠ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ।ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਦਾ ਮਜ਼ਾਰ ਸ਼ੇਰਕੋਟ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।
ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ (1680 - 1759)
ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜਨਮ ਜਿਲ੍ਹਾ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਕਸੂਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਿੰਡ ਪਾਂਡੋਕੇ ਵਿਖੇ, 1680 ਈ: ਵਿੱਚ ਹਇਆ। ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸੱਯਦ ਘਰਾਣੇ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਸੱਯਦ ਮੁਹੰਮਦ ਦਰਵੇਸ਼ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬੁਲੇ੍ਹ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਨਾਂ ਅਬਦੁੱਲਾ ਸੀ। ਬੁੱਲ੍ਹਾ, ਸ਼ਾਹ ਅਨਾਇਤ ਕਾਦਰੀ ਦਾ ਮੁਰੀਦ ਬਣਿਆ।
ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਨੇ 156 ਕਾਫ਼ੀਆਂ, 49 ਦੋਹੜੇ, 40 ਗੰਢਾਂ, 3 ਸੀ-ਹਰਫ਼ੀਆਂ, ਇੱਕ ਬਾਰਾਮਾਂਹ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਠਵਾਰਾ/ਸਤਵਾਰਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਖ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਤਿਾਸਿਕ। ਮਿਥਿਹਾਸਿਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਇਆ।
ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰਚਨਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੈ ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਸ਼ਾਹ ਅਨਾਇਤ ਕਾਦਰੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਬਾਅਦ ਵਿਯੋਗ-ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਦੇ ਦੁਬਾਰਾ ਮੇਲ ਲਈ ਜੋ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਵਿਛੜੇ ਚੇਲੇ ਦੀ ਜੋ ਸਥਿਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬੜੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਦ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਰੁੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਮੁਰਸ਼ਦ ਮੰਨ ਗਿਆ ਤਾਂ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਰੂਹਾਨੀ ਮਸਤੀ ਨੱਚਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਨੇ 1759 ਈ: ਤੱਕ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ। ਉਸਦਾ ਮਜ਼ਾਰ ਕਸੂਰ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।
ਅਲੀ ਹੈਦਰ (1690-1785)
ਅਲੀ ਹੈਦਰ ਦੀ ਕੁਝ ਹੋਰ ਰਚਨਾ ‘ਨਾਅਤਾਂ` ਤੇ ‘ਦੀਵਾਨਾ` ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੱਲ੍ਹਾ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਕਾਦਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਅਲੀ ਹੈਦਰ ਵੀ ‘ਵਹਦਤ-ਉਲ-ਵਜੂਦਾ` ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਭ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਰੱਬ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਅਲੀ ਹੈਦਰ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਤੇ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਣੀ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ‘ਜਿ਼ਕਰ` ਕਾਮਿਲ-ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇ ਅਲੀ ਹੈਦਰ ਦੀਆਂ ਸੀ-ਹਰਫ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਫੁਟਕਲ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਫ਼ਰਦ ਫ਼ਕੀਰ (1704-1800)
ਫ਼ਰਦ ਫ਼ਕੀਰ ਦਾ ਜਨਮ ਸਤਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਹਾਕੇ 1704 ਈ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਫ਼ਰਦ ਫ਼ਕੀਰ ਅਲੀ ਹੈਦਰ, ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ, ਗੁਲਾਮ ਜੀਲਾਨੀ ਰੋਹਤਕੀ ਅਤੇ ਵਾਰਸਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਸੀ। ਜਿਸਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ਰੀਅਤ ਦਾ ਰੰਗ ਉਘੜਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਰਹਿਣੀ-ਬਹਿਣੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦਿਖਾਵੇ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਸਾਦਾ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ‘ਕਸਬਨਾਮਹ ਬਾਫਿੰਦਗਾਂ` ਤੇ ‘ਕਸਬਨਾਮਹ ਹਮਾਮਾਂ` ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕੁੱਝ ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਜੁਲਾਹਿਆਂ ਅਤੇ ਨਾਈਆਂ ਦਾ ਪੀਰ` ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ‘ਰੌਸ਼ਨ ਦਿਲ`, ‘ਸੀ-ਹਰਫ਼ੀ ਨਸੀਹਤ` ਤੇ ‘ਬਾਰਾ ਮਾਹ` ਨੂੰ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਮਹਾਨ ਫ਼ਕੀਰ ਹੋਣ ਦੇ ਸਬੂਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਫ਼ਰਦ ਫ਼ਕੀਰ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਬੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਚੋਖੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉੇਸਦੇ ਦੇ ਕਲਾਮ ਵਿੱਚ ਰਵਾਨੀ, ਪਕਿਆਈ ਅਤੇ ਖਿ਼ਆਲਾਂ ਦੀ ਉਚੱਤਾ ਦੇ ਝਲਕਾਰੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਫ਼ਰਦ ਫ਼ਕੀਰ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਬੁੱਲ੍ਹੇਸ਼ਾਹ ਤੇ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੁਹ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ ਫ਼ਰਦ ਫ਼ਕੀਰ ਭੇਖੀ ਸ਼ਰਾ੍ਹ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਸੀ।
ਅਬਦੁੱਲ ਵਹਾਬ (1740-1826)
ਅਬਦੁੱਲ ਵਹਾਬ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਹਿੰਦੀ, ਸਿੰਧੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਸੱਚਲ ਸਰਮਸਤ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਰਚਨਾ ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜਿਸ ਅੰਦਰ ਅਕਸਰ ਹੀਰ-ਰਾਂਝੇ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ਼ਕ-ਹਕੀਕ ਦੇ ਮੁਰਸ਼ਿਦ-ਪੇ੍ਰਮ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਕਸਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਿਰਹਾ ਦਾ ਰੰਗ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਬਦੁੱਲ ਵਹਾਬ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਵਿ-ਸਤਰਾਂ ਉਤੇ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਤੇ ਬੁੱਲੇ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
ਸੱਯਦ ਮੀਰਾਂ ਸ਼ਾਹ ਜਲੰਧਰੀ (1839-1925)
ਮੀਰਾਂ ਸ਼ਾਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਉੱਘਾ ਵਿਦਵਾਨਾ ਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਜਲੰਧਰ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉੋਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਵਲੀ ਮੁਹੰਮਦ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਬਾਬਾ ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ ਵਾਂਗ ਗ੍ਰਹਿਸਤੀ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ। ਮੀਰਾਂ ਸ਼ਾਹ ਜਲੰਧਰੀ ਨੇ ਪੀਰ ਮਸਤਾਨ ਸ਼ਾਹ ਕਾਬਲੀ ਨੂੰ ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
ਮੀਰਾਂ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਿੰਦੀ ਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਦੋਹੜੇ, ਸੀ-ਹਰਫ਼ੀਆਂ, ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਡਿੳਢਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ਗੁਲਦਸਤਾਂ ਮੀਰਾਂ ਸ਼ਾਹ` ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਫ਼ੀਆਂ, ਸੀ-ਹਰਫ਼ੀਆਂ ਤੇ ਬੈਂਤਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਉਰਦੂ ਗਜ਼ਲਾਂ ਵੀ ਇੱਕਤਰ ਕੀਤਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿੱਸਾ ‘ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ` ਤੇ ‘ਮਿਰਜਾ ਸਾਹਿਬਾ` ਲਿਖ ਕੇ ਵੀ ਇਸ਼ਕ ਮਜ਼ਾਜੀ ਤੇ ਇਸ਼ਕ ਹਕੀਕੀ ਸਬੰਧੀ ਆਪਣੇ ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਸੱਯਦ ਮੀਰਾਂ ਸ਼ਾਹ ਜਲੰਧੀ ਦੇ ਕਲਾਮ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਕ ਆਦਿ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਇੱਕ ਸੂਤਰ ਵਜੋਂ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਇਸ਼ਕ ਹਾਦੀ ਹੈ; ਇਸ਼ਕ ਆਸਰਾ ਹੈ; ਇਸ਼ਕ ਦੁਆਰਾ ਰੂਹਾਨੀ ਭੇਤ ਖੁੱਲ੍ਹਦੇ ਹਨ...ਇਸ਼ਕ ਸਾਕੀ ਹੈ, ਇਸ਼ਕ ਤਿਆਗ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਸਿਖਾਉ਼ਂਦਾ ਹੈ।”
ਗ਼ੁਲਾਮ ਫ਼ਰੀਦ ਚਾਚੜਾਂ (1843-1901
ਗੁਲਾਮ ਫ਼ਰੀਦ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਚਾਚੜਾਂ ਵਿੱਚ (ਬਹਾਵਲਪੁਰ) ਹੋਇਆ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਖ਼ੁਦਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਸੀ। ਚਿਸਤੀ ਸੂਫ਼ੀ ਖੁਆਜਾ ਗੁਲਾਮ ਫ਼ਰੀਦ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਅਰਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਉਰਦੂ, ਹਿੰਦੀ, ਸਿੰਧੀ, ਤੇ ਮਾਰਵਾੜੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਸੀ। ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸੱਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਫੀਆਂ ਲਿਖਣ ਕਰਕੇ ਵੀ ਪਹਿਚਾਣਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ 272 ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਹੜੀਆਂ ‘ਅਸਰਾਰੇ ਫ਼ਰੀਦੀ` ਅਤੇ ‘ਦੀਵਾਨ ਫ਼ਰੀਦੀ` ਨਾਂ ਹੇਠ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਉੋਸ ਦੇ 175 ਦੋਹੜੇ ਤੇ ਕੁੱਝ ਡਿਓਢਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮਜਾਂਰਾਂ ਉਤੇ ਗਾਣ ਵਾਲੇ ਕੱਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਹੱਦ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੂਫ਼ੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਹਰ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਲਾਮ ਫ਼ਰੀਦ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ-ਧਾਰਾ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਚਮਕਦਾ ਸਿਤਾਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਲ੍ਹਾ ਅੱਗੇ ਸਮਰਪਣ ਕਰਨ `ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਬਹਾਦਰ
ਮੇਰੀ ਜਤਾ ਗੰਦੀਲੀ ਆਹੀ ਹਰਦਮ ਮੰਗਦੀ ਫਜਲ ਇਲਾਹੀ ਅਸੀ ਗੰਦੀਲੇ ਜਾਤ ਕਮੀਨੇ ਸਭ ਕੋਈ ਸਾਥੋ ਡਰਦਾ ਮੰਗਣ ਖੈਰ ਜਾਈਏ ਜਿਸ ਵਿਹੜੇ ਦੁਰ ਦੁਰ ਡੁਰ-2 ਕਰਦਾ ਆਪੇ ਝਿੜਕੇ ਆਪੇ ਦੇਵੇ, ਸਾਥੋ ਕੁਝ ਨਾ ਸਰਦਾ।
ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਭਾਵੇਂ ਜਾਹਰਾ ਤੋਰ ਤੇ ਸਾਦਾ ਤੇ ਸਰਲ ਹੋ ਪਰ ਅਸਲੋਂ ਕੁਝ ਜਟਿਲ ਹੋ। ਉਹ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਬਦ ਤੇ ਪਦ ਵਰਤਦਾ ਹੈ।ਪਰ ਇਨ੍ਹਾ ਦੇ ਅਰਥ ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ ਤੇ ਮਹੀਨ ਦੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੱਥ ਅਕਸਰ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤਰਜਮੇ ਸਮੇਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਗਹਿਰ ਗੰਭੀਰ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਵਾਦੀ ਦੀ ਸਮਝ ਕਚ ਘਰੜ ਪਰੰਤੂ ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਜਾਪਦੀ ਹੈ ਉਸ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤਾ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਕਿਉੱ਼਼ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸੀਮਤ ਜਿਹੇ ਨਮੂਨੇ ਹੀ ਹਨ।
ਇਕ ਅਗਿਆਤ ਕਵੀ:
ਇਕ ਹੋਰ ਸੁੱਰਖਿਅਤ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਖਰੜੇ ਦੇ ਕੁਝ ਪੰਨੇ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਅਧਿਅਨ ਲਈ ਸਾਡੀ ਮੱਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਵਿਤਾਵਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪੰਜਾਬਹੀ ਹੈ, ਜ਼ੋ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਉਤਪੋਤ ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਕਾਲ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਰਚਨਾ-ਕਾਲ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਸੰਕੇਤ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਜਾਣਾ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਭਾਂਤ ਦੀਆਂ ਇਹ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ (18 ਵੀ ਸਦੀ) ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸੂਫੀ ਸਿਧਾਂਤਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਪੂਰੀ ਤਦਾ ਨਾ ਪੜੀ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿ (ਖਸ਼ਮਾ ਦਾ ਲੇਖਕ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅਸੀ ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਅਗਿਆਤ ਕਵੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਲੇਖਕ ਜਰੂਰ ਕੋਈ ਕਾਦਰੀ ਸੂਫੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਲੇਖਕ ਚਾਹੇ ਕਈ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਹੇਠਲੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਉਸ ਮੋਲਿਕ ਸੂਫ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋ ਦੈਵੀ ਆਤਮਾ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਹ ਨਾਲ ਅਤੇਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾਹ ਦਿੱਬ-ਸੱਤਾ ਵਿਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨਲ-ਹੱਕ ਦੇ ਮਕਾਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਲਾਮਕ ਅਕੀਦੇ ਵਿਚ ਸੂਫ਼ੀ ਜਗਿਆਸੂ ਲਈ ਪੀਰ ਦੀ ਮੱਦਦ ਜਰੂਰੀ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਗੁਰੂ-ਪ੍ਰਥਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ ਸਹਾਇੱਤਾ ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ ਲਈ ਪੀਰ ਦੀ ਕੋਈ ਜਰੂਰਤ ਨਹੀ ਰਹਿ ਗਈ, ਪਰੰ਼ਤੂ ਉਸਦੀ ਲੋੜ ਸ਼ਗਿਰਦ ਖਾਤਰ ਪੀਰ ਦੁਆਰਾ ਰੱਬ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਸੀ। ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਤੱਕਦੀ ਮੁਰੀਦ ਆਪਣੇ ਨਿਜ-ਆਪੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੀਰ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਅਭੇਦ ਨਹੀ ਕਰਦਾ ਉਹ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਵਿਸਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਮਤ ਦੀ ਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ। ਤਨ ਮਨ ਗੁਰ ਮੇਂ ਮਾਰ ਕੇ ਗੁਰ ਅਪਨਾ ਮਾਰੋ ਮਹਾਮਥ ਮੋ ਡਾਰ ਕੇ ਅਹੰਗ 15 ਪੁਕਾਰੋ।
ਕਵੀ, ਕੁਝ ਹੋਰ ਸੰਕਲਪਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸਿਧਾਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਹ ਲਈ ਅੱਗੇ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹਿੱਸਾ ਉਠਾਲਣ ਯੌਗ ਨਹੀ। ਅਸੀ ਬਾਕੀ ਦੋ ਪੜੀਆਂ ਜਾ ਸਕਣ ਯੋਗ ਹਨ ਜੋ ਕਵੀ ਦੇ ਰਹੱਸਵਾਦ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਕ ਜਗਿਆਸੂੂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਆਪਾ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੈਵੀ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਗੁੰਮ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਉਹ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਿਵੇ ਧਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਹੈ। ਨੂਰ ਅਹਿਮਦੀ ਕੀਆ ਪਸਾਰਾ ਕਯਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਕਯਾ ਅੰਬਾਰ ਜਬ ਸੁੱਨਾ ਦਾ ਭੁਰਨ ਭੁਰਿਆ ਅੱਵਲ ਨੂਰ ਮੁੰਮਦ ਉੜਿਆ ਯਾਨੀ ਹੋ ਵੋਹ ਖਤਰ-ਉਲਾਹ ਅਨਫਾਸ ਅਵਲ ਹੈ ਕੁੱਲ ਦਾ ਮੋਲਾ।
ਅਕਬਰ ਛਿਦਰਵੀ (1835-1934)
ਅਕਬਰ ਮੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦੇ ਭੁਚਰ ਕਬੀਲੇ ਨਾ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ। ਇਹ ਕਬੀਲਾ ਦਰਿਆ ਸਿੰਧ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਆਬਾਦ ਰਿਹਾ ਪਰ ਫੇਰ ਉਥੋਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਕੇ ਥਲ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆ ਵਸਿਆ। ਕਬੀਲੇ ਵਾਲੇ ਆਜੜੀ ਸਨ ਤੇ ਗੰਜਿਆਲ ਦੇ ਵਾੀ ਸਨ।ਹੁਣ ਗੰਜਿਆਲ ਜਿਲ੍ਹਾਂ ਖਸਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਚ ਹੈ। ਅਕਬਰ ਅਜੇ ਦੋ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾ ਦਾ ਬਾਲਕ ਸੀ ਜਦੋ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸੈਫਲ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਗੰਜਿਆਲ ਛਿਦਰਣ ਆਗਿਆ ਆਜਬੀ-ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ-ਇਕ ਥਾ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਜ਼ੇ ਥਾਂ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ; ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਭੇਡਾਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਲਈ ਚਾਰੇ ਦੀ ਵਾਧ-ਘਾਟ ਹੋਵੇ,- ਅਰਥਾਤ ਜਿੱਥੇ ਚਾਰਾ ਬਹੁਤ ਭੇਡਾਂ ਲੈ ਕੇ ਆਜੜੀ ਉਪਰ ਤੁਰ ਗਏ ਅਕਬਰ ਛਿਦਰਵੀ ਗਲੀ ਨੋ ਸਾਲ ਦੇ ਕਿ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲ ਆਈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਦੋਹਾਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਚਲੀ ਗਈ। ਆਪ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਹੋ ਚੁਕੀ ਸੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੁੜੀਆਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੁੂੰ ਆਪ ਦੇ ਮਨਾਖੇ ਹੋਣ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁੜੀ ਕਿਧਰੇ ਹੋਰ ਵਿਆਹ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਦੂਜ਼ਾ ਸਦਮਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਬੇਹਦ ਉਦਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਇਕ ਦਿਨ ਘਰ ਕੋਈ ਨਹੀ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਕਣਕਾਂ ਦੀ ਵਾਢੀ ਕਰਨ ਗਏ ਸਨ; ਘਰ ਚਿੜੀਆਂ ਨੇ ਆਲ੍ਹਣਾ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ (ਚੀ,ਚੀ,) ਬੱਸ ਆਪ ਦੀ ਸਾਥੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੇ ਆਪ ਦੀ ਵੱਢ ਵੱਖ ਖਾਂਦੀ ਇੱਕਲ ਨੂੰ ਦੂੂਰ ਕੀਤਾ ਤੇ -ਵਲੀ ਮੁਹੰਮਤਦ ਅੰਜੂਮ (30) ਦੀ ਦੇਸ ਮੁਤਾਬਿਕ ਆਪਨੇ ਸ਼ਾਇਰੀ-ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ ਆਗਾਜ਼ ਇਸ ਸਿਅਰ ਤੋਂ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਮਗਰੋਂ ਪੁੂਰੀ ਕਾਫ਼ੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆਂ:- ਚਿੜੀ ਲਗਦੀ ਹੋਂ ਤੇ ਪਿਆਰੀ। ਲੁੱਗੀ, ਕੋਠੀ ਆਈ ਇਸੇ ਵਾਰੀ।
ਕਾਫੀਆਂ
ਆਪ ਨੇ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿਖਿਆ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਮਦਰਾਸੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੇ ਫੋਤ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਵਿਧਵਾ ਭਰਜਾਈ ਜਾਨੋ ਨਾਲ ਨਿਕਾਹ ਕੀਤਾ ਤੇੇ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਭਤੀਤਜੀਆਂ ਦੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਦੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਆਪ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਸਦਾ ਲਈ ਛੱਡ ਗਏ ਸਨ ਅਰਥਾਤ ਅਲਾਹ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਗਏ ਸਨ ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅੰਦਰਵਤੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਆਪ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਕਵੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆਾਂ ਉਹ ਇਹ ਸਨ:- ਅਗਲੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਆਪ ਦੇ ਸੂਤੀ-ਕਲਾਮ, ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗ। ਆਪ ਦੇ ਸੂਫੀ ਕਾਵਿ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਬਾਰੇ ਵਲੀ ਅੰਜੂਮ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਅਕਬਰ ਛਿਦਰਵੀ ਨਮਾਜ਼ ਦਾ ਸਦਾ ਪਾਬੰਦ ਰਹੇ। ਕੋਈ ਪਲ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀ ਜਿਸ ਪਨ ਅੰਦਰ ਅਕਬਰ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਆਪਦੇ ਮਹਿਬੂੂਬ ਹੀਕੀਕ ਦੇ ਇਸ਼ਕ ਤੋ ਸੱਖਣਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ; ਹਰਪਲ ਉਸ ਦੀ ਸੁਹਣੀ ਸੂਰਤ ਦਾ ਤੱਸਵਰ ਨਾ ਸੌਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਰੂਹ ਪੁਨਰ-ਯਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਣ ਲਈ, ਉਤਾਵਲੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸੰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਵਾਰੇ-ਵਾਰੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋ ਸੰਗ ਪ਼੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਦੰਦਾ ਤਾਂ ਰੂਹ ਆਪਣੇ ਉੋਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਜਾਂ ਆਦਿ ਕਾਲ ਦੇ ਹਿਜਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਮਾਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਘੱਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ, ‘ਪਹਿਲੇ ਡੇਹ ਦੀ ਗਈ ਮਾਰੀ ਆਂ), ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੈਤਾਨ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਰਹਿਮਾਨ ਦੀ ਯਾਦ ਤੋਂ ਰੋਕੇਗਾ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ ਹੈ। ਤੇ ਰਹਿਮਾਨ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸੂੱਤ-ਕੱਤਣ ਦੇ ਰੂਪਕ ਦੁਆਰਾ, ਇਸ ਰੂਹਾਨੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਬਿਆਨ ਅਕਬਰ ਨੇ ਇੰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ:- ਹਿਕ ਝੱਟ ਨਾਂਗ ਗਾਫਿ ਵੇਤ ਸੂਤਰ ਸਹਣਾ ਕੱਤੀ। ਸੂਤਰ ਕੱਤੀ ਨਿੱਕਾ, ਵਿੱਚ ਗੁੰਢਲ4 ਮੂਲ ਨਾਂਹ ਘੱਤੀ॥
ਵਲੀ ਮੁਹੰਮਦ ਅੰਜੂਮ ਨੇ, ਅਕਬਰ ਛਿਦਰਵੀ ਦੇ ਸੂਫ਼ੀ-ਕਲਾਮ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਡੇ ਨਾ ਸਾਂਝਿਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਫਰਮਾਇਆ ਹੋ ਕਿ, ਅਕਬਰ ਇਕ ਸੂਫ਼ੀ-ਸ਼ਾਇਰ ਸੀ। ਜਿਹੜਾ ਮਹਿਬੂਤ ਹਕ਼ੀਕੀ ਦੇ ਹਿਜਰ-ੳ-ਵਿਸਾਲ ਵਿਚ ਕੂਕਦਾ ਏਸ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ, ਆਪਣੇ ਮਹਿਬੂਬ ਕੋਲ ਜਾਂ ਅੱਪੜਿਆਂ।
ਗੁਲਾਮ ਜੀਲਾਨੀ (20 ਵੀ ਸਦੀ)
ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਨੇ ਗੁਲਾਮ ਜੀਲਾਨੀ ਨੂੰ 20 ਸਦੀ ਦਾ ਕਵੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਕਰਤਾ ਹੀਰ-ਨਵੀਨ (49) ਤੇ ‘ਹੀਰ-ਨਵੀਨ` ਵਿਚੋਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜ਼ੋ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿੱਸਾਕਾਰ ਦੀ ਥਾ ਇਕ ਸੂਫੀ ਵਜੋੋਂ ਉਜਾਗਰ ਵਧੇਰੇ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਪ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਹੈ। ਉਹ ਸੂਫ਼ੀਆ ਦੀ ਉਸ ਧਾਰਨਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ ਵਿਚ ਰੂਹਾਨੀ ਜਗਤ ਦੇ (ਸਮਨ, ਬੁਕਸਨ ਤੇ ਉਸ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਮੋਲਾਨਾ ਰੂਮ) (ਲਬ ਬੰਦ-ਉ-ਚਸ਼ਮ ਬੰਦ-ਓ-ਗੋਸ਼ ਬਰਬੰਦ) ਦਾ ਸਬਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਲਾਮ ਜੀਲਾਨੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ। ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨ ਲਈ ਬਾਹਰਲੇ ਕੰਨ ਬੰਦ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁੱਲ ਬੰਦ ਕਰਨੇ ਪੈੇਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਦੀਦਾਰ ਲਈ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਅੱਖਾ ਬੰਦ ਕਰਲੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜ਼ੋ ਕਲ ਕਰਨਾ, ਕਰ ਅੱਜ ਕੁੜੇ। ਹੋਰ ਛੱਡ ਦੇ, ਸਾਰੇ ਪੱਜ ਕੁੜੇ। ਸੁਮਨ, ਬਕੁਮਨ, ਉਸੀ ਰਹੀਏ ਦਿਲ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਮੁੂੰਹ ਕਰ ਬਹੀਏ। ਫੈਦਾ ਕੀ ਹੈ। ਪਾਇਆ ਗੱਜ ਕੁੜੇ। ਹੋਰ ਛੱਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੱਜ ਕੁੜੇ। ...........
ਕਾਫੀਆਂ
ਵਜਦ, ਇਸ਼ਕ, ਆਜਿਜ਼ੀ, ਬੇਕਮੀ, ਕੁਰਾਨ ਦੀਆਂ ਆਇਤਾਂ ਜੋ ਚਲ ਰਹੇ ਇਸ਼ੇ ਅਨੁਕੁੂਲ ਹਨ, ਦਾ ਨਿਬਾਹ ਆਦਿ ਬੜਾ ਕੁਝ ਹੈ ਗੁਲਾਮ ਜੀਲਾਨੀ ਦੀਆਂ ਕਾਫੀਆਂ ਵਿਚ ਹੈ।
ਵਲਾਇਤ ਸ਼ਾਹ
ਅਰਥਾਤ ਐ ਪੁਰਵਾਈ ! ਤੂੰ ਚਾਚੜਾਂ ਵੱਲ ਜਾ ਕੇ ਹੱਥ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਹਿ ਸੁਣਾਵੀ। ਫੇਰ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈਕਿ ਗੁਲਾਮ ਫ਼ਰੀਦ ਦਾ ਕਹਿਣ ਸਹਿਣ ਸ਼ਾਹਾਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਲਾਲੀ ਫ਼ਕੀਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਤੇ ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਵਲਾਇਤ ਸ਼ਾਹ ਵੀ ਆਖਦਾ ਹੈ।
ਆਪਣੇ ਮੁਰਸ਼ਦ ਤੋਂ ਵਲਾਇਤ ਸ਼ਾਹ ਸਦ ਕੁਰਬਾਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ‘ਦਿਲਬਰ` ਬਾਰੇ ਆਖਦੇ ਹੈ ਕਿ ‘ਕਦੀ ਸ਼ਾਹ ਹੈ` ‘ਕਦੀ ਬਰਦਾ` ਹੈ, ਤੇ ਕਦੀ ਕਦੀ ਸਿਰ ਤੇ ਢੋਲਕ ਧਰ ਕੇ ਤੁਰਦਾ ਫਿਰਦਾ ਦੇਖੀਦਾ ਹੈ। ਕਦੀ ਤਗਨੇ ਗਾਉਂਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਦੀ ਮੋਖਾਨੇ ਦੀ ਰੋਣਕ ਬਣ ਕੇ ਬੈਠਾ ਹੰੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਮਾਅ ਹੈ ਤੇ ਮੁਰੀਦ ਪਰਵਾਨਾ ਜਾ ਉਹੀ ਸਿੱਧੀ ਹੈ ਤੇ ਮੁਗਦ ਇਸ ਵਿਚ ਪਲ ਰਿਹਾ ਮੋਤੀ:-
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਿੰਦੀ ਮੰਨ ਕੇ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਵੀ । ਇਹੀ ਸੱਚੇ ਸੂਫ਼ੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪੀਂਦਾ ਰੋਜ਼ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਸੋਅ ਗਿਆਨ ਤੇ ਭਗਤੀ ਦੀ ਉਹ ਨਾਮ-ਖੁਮਾਰੀ ਹੈ ਜੋ ਇਕ ਵਾਰ ਚੜ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਫੇਰ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਉੱਤਰਦੀ, ਜਾਹਿਦ ਤੇ ਮੁਲਾਂ ਵਰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਗਿਣੇ ਜਾਣ ਦੀ ਥਾਂ ਇਹ ਸੂਫ਼ੀ ਆਪਣੇ ਰਿੰਦਾਨਨਾ ਮਸ਼ਰਬ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਤੁਕਾਂ ਸੋ ਸੰਬੋਧਨੀ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾ ਦੁਆਰਾ ਕਵੀ ਨੇ ਚਤੁਰਾਈ ਤੋ ਆਪਣੇੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਾਜ਼ ਰਹਿਣ ਦੀ ਤਾੜਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤੇ ਮੁਲਾਂ ਦੀ ਛੁਰੀ ਤੋਂ ਬਚੱਣ ਲਈ ਇਸ ਚੁਤਰਾਈ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨਸੂਰ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਕਿਧਰੇ ਤੈਨੂੰੰ ਵੀ ਉਸ ਵਾਂਗ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਲਾਣਿਆਂ ਦੀ ਛੁਰੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨਾ ਹੋਣਾ ਪੈ ਜਾਵੇ।
ਅਕਬਰ ਸ਼ਾਹ
ਅਕਬਰ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸੂਫ਼ੀਆ ਦੇ ਮਦਾਰੀ ਸਿਲਸਿਲੇ ਨਾਲ ਹੋ। ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਲਾਮ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਗਵਾਈ ਤੋ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਅਰਥਾਤ:- ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਕਦ ਰੁਪਿਆ ਮਜਦੂਰੀ ਦਾ ਦੇਵਾਂ ਸ਼ਾਂਹ ਮਦਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ ਦੇਖ ਲਵਾਂ। ਸ਼ਾਹ ਮਦਾਰ ਦੇ ਨਾ ਤੇ ਇੱਕ ਸੂਫੀ ਸਿਲਸਿਲਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਮਦਾਰੀ ਸਿਲਲਿਸਾ ਹੈ ਤੇ ਜ਼ਿਸ ਬਾਰੇ ਪਿੱਛੇ ਸੂਫ਼ੀ ਸਿਲਸਿਲਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਆਏ ਹਾਂ ਸ਼ਾਹਹ ਮਦਾਰ ਦਾ ਸਲਾਨਾ ਉਰਸ਼ ਮਕਨਪੁਰ ਵਿਖੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਸਿਲਸਿਲੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰੰਧਿਤ ਅਨੇਕਾ ਸੂਫ਼ੀ ਆਉਦੇ ਹਨੇ ਤੇ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਦੰਦੇ ਹਨ। ਅਕਬਰ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਏਸੇ ਮੇਲ ਵੱਲ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਫ਼ੀ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕ ਦੇਖੀ ਨੂੰ ‘ਡੇਖੀ` ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ‘ਦੇਸ਼ਾਂ` ਨੂੰ ‘ਡੇਸਾਂ` ਆਦਿ ਮਾਨਵੀ ਸ੍ਰੀਰ ਨੂੰ ਅਕਬਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਯਾਰ ਦੇ ਦੁੱਪਟੇ ਦੇ ਰੂਪਕ ਦੁਆਰਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਧੋਣਹਾਰਾ ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਕਾਮਿਲ ਜਾਂ ਪੂਰਣ ਗੁਰੂ ਹੈ। ਇਸ ਮੁਰਸ਼ਦ ਨੇ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਥਾਰ ਪਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰੇਮ-ਨਗਰ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਖੁੰਬ ਚਾੜ੍ਹਨਾ ਹੈੇ। ਇਸ ਦੇ ਨੋਵਾਂ ਦੇ ਟੌਭੇ ਵਿਚ ਦਰਦਾਂ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਜਾਲ ਭਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਤਗਫਾਰਜ ਦੇ ਸਾਬਣ ਨਾਲ ਇੰਜ਼ ਧੋਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇ ਪਿਆਰੇ ਦੇ ਮਾਣਨ ਯੋਗ ਹੋ ਸਕੇ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਰਮ ਫਰਮਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕੇ। ਅਕਬਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਬਾਤਨੀ ਸਫਾਈ, ਇਸ਼ਕ, ਸੋਜ਼, ਤੋਬਾ, ਜ਼ੁੂਹਦ, ਜਿਆਰਤ, ਰਸਕ, ਰੱਬੀ, ਕਰਮ ਆਦਿ ਅਨੇਕਾ ਸਾਧਾਨਾ ਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੂਫ਼ੀ ਰਮਜਾਂ ਬਾਰੇ ਕਲਾਮ ਰਚਿਆ ਹੈ।
ਪੀਰੋ
ਜਿਵੇਂ ਨਾਂ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਔਰਤ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਦਰਵੇਸ਼ੀ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਏਨੀ ਰੱਤੀ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਲਈ ਜਾਤਾਂ ਪਾਤਾਂ ਦੇ ਭਿੰਨ ਭੇਦ ਲਿਰਮੂਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਉਹ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤੀ ਦੀ ਵਾਸੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੋਲ ਹਨ:
ਪੀਰੋ ਦਾ ਮੁਰਸ਼ਦ ਦਾਸ ਨਾਂ ਦਾ ਹੀ ਫਕੀਰ ਹੈ ਪੀਰੋ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ, ਖੁਦ ਨੂੰ ਜਹਾਜ ਤੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਪੀਰੋ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸੱਚੇ ਸਿਰ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਤੇ ਇਹ ਸਾਂਈ ਉੋਸ ਦੇ ਐਨ ਨੇੜੇ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਨਾ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਦਾ ਪਤਾ ਮੁਰਸ਼ਦ ਨੇ ਦਿੱਤਾ, ਮੁਰਸ਼ਦ ਜ਼ੋ ਨਾ ਹਿੰਦੂ ਹੈ ਨਾ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਨਾ ਨਰ ਹੈ, ਨਾ ਨਾਰ,- ਬਲਕਿ ਸਭ ਹੱਦਾਂ ਬੰਨੇ ਟੱਪ ਕੇ ਇਹ ਬੇਹੱਦ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਸਾਈ ਰੂਪ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੀਰੋ ਇਉ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇ ਕੋਈ ਗਬਿਆ ਬਸਰੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਏਥੇ ਪੂਰਬੀ-ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪੁਨਰ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਆ ਗਈ ਹੋਵੇ ਜਾ ਕੋਈ ਮੀਰਾ ਆਪਣੇ ਗਿਰਧਰ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਮਤਵਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਫੇਰ ਪਰਤ ਆਈ ਹੋਵੇ, - ਪੀਰੋ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਬੋਲਾਂ ਤੋ ਤਾਂ ਇਹੀ ਲਗਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਇਕ ਥਾ ਬੋਲ ਹਨ:-
ਵਾਦੀ-ਇ-ਤਲਬ ਤੋ ਉਹ ਨਿਕਲ ਕੇ ਜਦੋ ਵਾਦੀ ਈ-ਤਲਾਸ਼ ਵਿਚ ਗਈ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਬਦੀਆਂ ਟੱਪਦੀਆਂ-ਟੱਪਦੀਆਂ ਫਲਾਂ ਤੇ ਬਕਾਂ ਤਕ ਰਸਾਹਈ ਕਰ ਗਈ, ਇਸ ਕਾਮੇ ਦੀ ਥਹੁ ਉਸ ਦੇ ਕਲਾਮ ਵਿਚੋਂ ਸੰਕੇਤ-ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸੂਫ਼ੀ
ਸੂਫ਼ੀ ਨਾਂ ਦੇ ਕਵੀ ਨੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖੇਡ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਣੀ ਖੇਡਦਾ-ਖੇਡਦਾ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਦਰਗਾਹਿ ਆਲੀ ਜਾਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਹਜੂਰ ਜਾਣ ਲਈ ਕੋਈ ਚੱੜ ਆਚਾਰ ਵੀ ਸਿੱਖਣਾ ਹੋ। ਰੱਬੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਤਾਂ ਇਹ ਦਸੱਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਕਿ ਏਥੋਂ ਵਾਸਤੇ ਕੀ ਖੱਟਿਆ ਤੇਕੀ ਵੱਟਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਸੂਫ਼ੀ ਨੇ ਸ਼ਾਹ ਦੋਸੋਨੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਸੂਤ ਕੱਤਣ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਤੇ ਇਸ ਸੂਤ ਨਾਲ ਸੰੰਬੰਧ ਸਾਰੇ ਰੂਪਕ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਰਹਮ-ਪੁਰਣ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝਿਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾਹੈ ਕਿ:
ਆਕਿਲ ਸ਼ਾਹ
ਆਕਿਲ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਕਲਾਮ ਵੀ ਸਾਰੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸਕੀ ਰਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤਖਲੀਕ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਸਿਰਜਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਸਨ। ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਹੋ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦਾਨਾਈ ਜਾਂ ਸੂਝ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਮੂਰਖਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਕੇ ਦਾਨਾਈ ਦਾ ਲੜ ਫੱੜੇ ਕਿਉਂਕਿ ਦਾਨਾਈ ਹੀ ਰੂਹਾਨੀ-ਜਗਤ ਦੀ ਸੌਝੀ ਕਰਵਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਰੀ ਸਮੱਝਉਣੀ ਨੂੰ ਰਾਗ ਵਡਹੰਸ ਦੀ ਕਾਟੀ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਦੁਹਰਾਉ, ਤੀਹਰਾਓ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਰਾਗ-ਵਿਸ਼ੇਸ ਨੂੰ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।ਹੋੜ,ਹੋੜ, ਹੋੜ ਜਾ ਛੋੜ, ਛੋੜ, ‘ਮੋੜ, ਮੋੜ, ਮੋੜ ਤੇ (ਤੋੋੜ, ਤੋੜ ਤੋੜਾਂ ਨੂੰ ਨੇਹੁੰ ਦੀ ਪੁਖਤਰੀ ਨੂੰ ਅਕਲ ਦੁਆਰਾ ਸਿਖਰਾਂ ਤਕ ਲੈ ਜਾਣ ਦਾ ਸਬਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਕਿਲ ਸ਼ਾਹ । ਹੀਰ ਤੇ ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਪਰਸਧਰ ਰੂਹਾਨੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਵੀ ਆਕਿਲ ਸਾਨ ਨੇ ਕੁਝ ਗੱਲਾ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੁੂਹਾਨੀ ਕੋਫੀਅਤ ਦਸਾਂ ਨੂੰ ਸਮੂਰਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਹਾਇਕ ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ:
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੱਧਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ
ਗੁਆਦਿਕਸ ਦਾ ਗਿਰਜਾਘਰ
ਗੁਆਦਿਕਸ ਵੱਡਾ ਗਿਰਜਾਘਰ ਜਾਂ ਗੁਆਦਿਕਸ ਗਿਰਜਾਘਰ (ਸਪੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ: Catedral de la Encarnación de Guadix) ਇੱਕ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਗਿਰਜਾਘਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਪੇਨ ਵਿੱਚ ਗਰਾਨਾਦਾ ਦੇ ਸੂਬੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਗੁਆਦਿਕਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ 16ਵੀਂ ਸਦੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਪੂਰੀ ਹੋਈ। ਇਹ ਬਾਰੋਕ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ
ਗੁਆਦਿਕਸ ਨੂੰ ਬਿਸ਼ਪ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਗੱਦੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਕੀ ਦੇ ਤਾਰਕੁਸ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਨੀਹ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਇਹ ਗਿਰਜਾਘਰ ਪੂਰਵ ਹਿਸਪਾਨੋ-ਵਿਸਿਗੋਥਿਕ ਗਿਰਜਾਘਰ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਮੁਸਲਿਮ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਮਸਜਿਦ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਰਿਕੋਨਕੁਇਸਤਾ ਦੌਰਾਨ ਗੁਆਦਿਕਸ ਨੂੰ ਇਸਾਈ ਫੌਜਾਂ ਨੇ 1489ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਹਿਸਪਾਨਸੀਆ-ਵਿਸਿਗੋਥਿਕ ਗਿਰਜੇ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਿਸ਼ਪ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸਨੂੰ ਸੈਂਟ ਮੇਰੀ ਦਾ ਗਿਰਜਾਘਾਰ (Iglesia de Santa María de la Encarnación) ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸਨੂੰ ਪੋਪ ਇਨੋਸੇਂਟ ਅਠਵਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਗਿਰਜਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਗੋਥਿਕ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਦਿਏਗੋ ਦੇ ਸਿਲੋਏ ਨੂੰ 1549 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਬਣਾਉਣਾ ਦਾਕੰਮ ਸੌੰਪਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਗਰਾਨਾਦਾ ਅਤੇ ਮਲਾਗਾ ਦੇ ਗਿਰਜਾਘਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ।
ਨਿਰਮਾਣ
ਦਿਏਗੋ ਦੇ ਸਿਲੋਏ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਰੋਲਾਂਡੋ, ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਅਨਤੇਰੋ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਸਿਲੋਏ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪੂਜਾ-ਸਥਾਨ (ਚੈਪਲ) ਪੁਨਾਰਜਾਗਰਣ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਪੇਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਪੇਨ ਦੇ ਗਿਰਜਾਘਰ
ਸ਼ੈਫ਼ੀਲਡ ਵੈੱਡਨਸਡੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ
ਸ਼ੈਫਫੀਲਡ ਵੇਦਨੇਸਦੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ, ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ੈਫਫੀਲਡ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਹਿਲ੍ਸਬਰੋ ਸਟੇਡੀਅਮ, ਸ਼ੈਫਫੀਲਡ ਅਧਾਰਤ ਕਲੱਬ ਹੈ , ਜੋ ਫੁੱਟਬਾਲ ਲੀਗ ਚੈਮਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦਾ ਹੈ।
ਸੋਨਮ ਡੋਲਮਾ ਬਰਾਊਨ
ਆਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ
ਸੋਨਮ ਡੋਲਮਾ ਦਾ ਜਨਮ ਕੋਂਗਪੋ, ਤਿੱਬਤ (ਅੱਜ ਕੋਂਗਪੋ, ਗੋਂਗਬੋਗਯਾਮਦਾ ਕਾਉਂਟੀ, ਨਿੰਗਚੀ ਪ੍ਰੀਫੈਕਚਰ, ਤਿੱਬਤੀ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਖੇਤਰ, ਚੀਨ), ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਭਿਖੂਨੀ, ਕੁਨਸਾਂਗ (ਮੋਲਾ) ਵਾਂਗਮੋ, ਅਤੇ ਤਸੇਰਿੰਗ ਦੀ ਧੀ, ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਪੂਰਬੀ ਤਿੱਬਤ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ 14ਵੇਂ ਦਲਾਈ ਲਾਮਾ ਨੇ 1959 ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ, ਪੈਦਲ ਹਿਮਾਲਿਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ। ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਸੋਨਮ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।  ਸੋਨਮ ਚੀਨ-ਭਾਰਤ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਨੇੜਲੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ, ਸ਼ਿਮਲਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ। ਪਤਝੜ 1962 ਵਿੱਚ, ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਮਸੂਰੀ, ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਜਾਣਾ ਪਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਸੋਨਮ ਨੇ ਇੱਕ ਤਿੱਬਤੀ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਵਿੱਚ ਵੇਟਰੈਸਿੰਗ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਸ ਨੇ ਬਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਸਵਿਸ ਨੂੰ ਚਾਹ ਪਰੋਸ ਦਿੱਤੀ, ਇੱਕ ਨਸਲੀ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਜੋ ਤਿੱਬਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। ਉਹ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ, ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ, ਮਾਰਟਿਨ ਬ੍ਰਾਊਨ ਸੋਨਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਕੁਨਸਾਂਗ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਲੈ ਗਿਆ: ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜੇ ਮਾਰਟਿਨ ਨਾ ਆਇਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਵਿਆਹ  ਨੂੰ ਨਾ ਕਿਹਾ ਹੁੰਦਾ। ਬਰਨ ਵਿੱਚ ਸੈਟਲ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਸਵਿਸ-ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖੀ। ਹੁਣ, ਸੋਨਮ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਟਸ-ਸਾ ( ਮਹਾਯਾਨ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀਆਂ- ਮੋਟੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ) ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਤਿੱਬਤ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ: ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ।
ਸਿੱਖਿਆ
ਸੋਨਮ ਡੋਲਮਾ ਬ੍ਰਾਊਨ ਨੇ ਆਰਟ ਸਕੂਲ ਬਰਨ ਵਿਖੇ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਸਿਖਲਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਰਥਰ ਫਰੂਲਰ, ਲਿਓਪੋਲਡ ਸ਼ਰੋਪ, ਮਾਰੀਅਨ ਬਿਸੇਗਰ ਅਤੇ ਸਰਜ ਫੌਸਟੋ ਸੋਮਰ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ 2008 ਵਿੱਚ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਚਾਰ ਸਾਲ ਮੈਨਹਟਨ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਰਹੀ; ਉਸ ਦਾ ਸਟੂਡੀਓ ਲੋਂਗ ਆਈਲੈਂਡ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਅਮਰੀਕਾ, ਕੋਰੀਆ, ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਰਹੀ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਚਲੀ ਗਈ।
ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ
ਸਵਿਸ ਨਸਲੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਮਾਰਟਿਨ ਬ੍ਰਾਉਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਸੋਨਮ ਡੋਲਮਾ ਦੀ ਧੀ ਯਾਂਗਜ਼ੋਮ ਬ੍ਰਾਊਨ (ਜਨਮ 1981) ਇੱਕ ਸਵਿਸ-ਤਿੱਬਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਲੇਖਕ ( ਈਸੇਨਵੋਗਲ ) ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ( ਹੂ ਕਿਲਡ ਜੌਨੀ ) ਹੈ। ਆਈਜ਼ਨਵੋਗਲ ("ਆਇਰਨ ਬਰਡ"), ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਦਾ 2009 ਦਾ ਨਾਵਲ, ਸੋਨਮ ਡੋਲਮਾ ਦੀ ਮਾਂ ਕੁਨਸਾਂਗ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਭੱਜਣ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਯਾਂਗਜ਼ੋਮ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਜਲਾਵਤਨੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੈਸਟ ਸੇਲਰ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਕ੍ਰੋਸ ਮੇਨ ਮਾਉਂਟੇਨਜ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੋਨਮ ਦਾ ਬੇਟਾ ਤਾਸ਼ੀ ਬਰਾਊਨ ਵੀ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ।
ਕੰਮ
ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ, ਮੂਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਜਰਮਨੀ, ਇਟਲੀ, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ, ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਤਿੱਬਤੀ ਕਲਾ ਦੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਪੇਂਟਿੰਗ thumb| ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ 2008 ਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ thumb| ਸੋਨਮ ਡੋਲਮਾ ਬ੍ਰਾਊਨ ਦੁਆਰਾ ਪੇਂਟਿੰਗ, 2008 "ਤਿੱਬਤ ਲਈ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਕਲਾਕਾਰ" ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਸੋਨਮ ਡੋਲਮਾ ਬਰਾਊਨ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ "ਨਸਲੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ" ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ 'ਤੇ ਬੋਧੀ ਸੰਕਲਪਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਤਿੱਬਤੀ ਸਮਕਾਲੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਮਕਾਲੀ ਮੂਰਤੀਕਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1953
ਏਬੋ ਮੋਰਾਲਿਸ
ਖ਼ੁਆਨ ਏਬੋ ਮੋਰਾਲਿਸ ਆਈਮਾ, (26 ਅਕਤੂਬਰ, 1959 ਦਾ ਜਨਮ), ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਏਬੋ, ਇੱਕ ਬੋਲੀਵੀਆਈ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਕੋਕਾਲੇਰੋ ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ ਜੋ 2006 ਤੋਂ ਬੋਲੀਵੀਆ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਜਮਹੂਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਚੁਣਿਆ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹੈ ਜੋ ਕਬਾਇਲੀ ਅਬਾਦੀ ਨਾਲ਼ ਨਾਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਸਿਲੰਡਰੀਕਲ ਲੈੱਨਜ਼
ਸਿਲੰਡਰੀਕਲ ਲੈੱਨਜ਼ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ:Cylindrical lens) ਓਹ ਲੈੱਨਜ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਿੰਦੂ ਵਿੱਚ ਫ਼ੋਕਸ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਲਾਇਨ ਵਿੱਚ ਫ਼ੋਕਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿਲੰਡਰੀਕਲ ਲੈੱਨਜ਼ ਦੇ ਕਰਵ ਚਿਹਰੇ ਇੱਕ ਸਿਲੰਡਰ ਦੇ ਭਾਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਲੈੱਨਜ਼ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਨੂੰ ਲਾਇਨ ਵਿੱਚ ਫ਼ੋਕਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਲਾਇਨ ਉਸ ਲਾਇਨ ਦੇ ਪੈਰਲਲ ਹੁਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੀ ਸਤਹ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਦਾ ਇੱਕ ਪਲੇਨ ਟੇਨਜੈਟਟ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਪਾਲਮੀਰਾ
ਪਾਲਮੀਰਾ ਜਾਂ ਤਦਮੁਰ (ܬܕܡܘܪܬܐ; تدمر; תַּדְמוֹר; Παλμύρα) ਸੀਰੀਆ ਦੀ ਹਮਸ ਰਾਜਪਾਲੀ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਇੱਕ ਕਦੀਮੀ ਸਾਮੀ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ। ਨਵਪੱਥਰੀ ਜੁੱਗ ਦੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਜ਼ਿਕਰ ਈਸਾ ਤੋਂ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਰੀਆਈ ਮਾਰੂਥਲ ਵਿੱਚ ਰਾਹਗੀਰੀ ਕਾਰਵਾਂ ਦੇ ਡੇਰੇ ਵਜੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹਿਬਰੂ ਬਾਈਬਲ ਅਤੇ ਅਸੀਰੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨੂੰ ਮਗਰੋਂ ਸਲੂਸੀ ਸਲਤਨਤ ਅਤੇ ਫੇਰ ਰੋਮਨ ਸਲਤਨਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਇੱਥੇ ਡਾਢੀ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਆਈ ਸੀ। ਪਾਲਮੀਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀਰੀਆ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਮਿਸ਼ਕ ਤੋਂ ਕਰੀਬ 215 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇਤ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਯੂਨੇਸਕੋ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਇਥੇ ਅੱਜ ਵੀ ਕਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤੀ ਟਿਕਾਣੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਡੇਢ ਲੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੈਲਾਨੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਖਜੂਰ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂਅ ਪਲਮੀਰਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਯੂਨੈਸਕੋ ਮੁਤਾਬਕ ਅਜੇ ਵੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸੇ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨ ਹਨ। 1980 ਵਿੱਚ ਯੂਨੈਸਕੋ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ।
ਸਾਲ 2015 ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮਿਕ ਸਟੇਟ ਨੇ ਪਾਲਮੀਰਾ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 10 ਮਹੀਨੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉੱਥੇ ਕਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਦੋ ਮੰਦਿਰਾਂ - ਬਾਲਸ਼ੇਮਿਨ ਅਤੇ ਬੇਲ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੰਦਿਰ ਨੂੰ ਉੱਡਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਪੈਨਾਥਿਨੈਕੋਸ ਐੱਫ਼. ਸੀ.
'''ਪੈਨਾਥਿਨੈਕੋਸ ਐੱਫ਼. ਸੀ.''', ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਤੁਰਕੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ ਹੈ, ਇਹ ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਐਥਨਜ਼ ਸ਼ਹਿਰ, ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਘਰੇਲੂ ਮੈਦਾਨ ਅਪੋਸਟੋਲੋਸ ਨਿਕੋਲਾਯਿੱਦੀ ਸਟੇਡੀਅਮ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਪਰ ਲੀਗ ਯੂਨਾਨ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦਾ ਹੈ।
ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ
ਡੇਬੀ ਡਾਇਮੰਡ
ਡੇਬੀ ਡਾਇਮੰਡ (ਜਨਮ 1 ਮਈ, 1965 ਨੂੰ ਸਾਨ ਫੇਰਨਾਂਡੋ  ਵੈਲੀ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਪੌਰਨੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਨਗਨ ਮਾਡਲ ਹੈ।
ਜੀਵਨ
ਇਸਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1983 ਵਿੱਚ ਪੌਰਨੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
2007 ਵਿੱਚ ਮਾਈਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਡੇਬੀ ਨੂੰ ਕਰੀਬ 12 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪੌਰਨ ਪੱਤਰਕਾਰ ਜੀਨ ਰਾਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ, ਇਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਗ਼ੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਵਿਆਹ (ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਤਲਾਕਸ਼ੁਦਾ) ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਸਨ।
ਡਾਇਮੰਡ ਨੇ ਦਸੰਬਰ 2008 ਵਿੱਚ ਪੌਰਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਿਸੀ ਕੀਤੀ। 2010 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਡੇਬੀ ਡਾਇਮੰਡ ਫਿਲਮਾਂ ਨਾਮਕ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੇ ਫੈਮਡਮ ਦੀ ਸਮਗਰੀ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1965 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਪੌਰਨੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਗੋਪਾਲ ਰਾਜੂ
ਗੋਪਾਲ ਰਾਜੂ (3 ਜਨਵਰੀ 1928 – 10 ਅਪ੍ਰੈਲ 2008) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ, ਸੰਪਾਦਕ, ਪੱਤਰਕਾਰ, ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਸਨ। ਉਸਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਅਮਰੀਕੀ ਨਸਲੀ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਮੋਢੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਰਾਜੂ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਈ ਗੈਰ-ਲਾਭਕਾਰੀ, ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਧਦੀ ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖਬਾਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖਬਾਰ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਜਿਸਨੂੰ 7-8 ਸਾਲ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਚਲਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਇਸ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖਬਾਰ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਕਰਮਚਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ (ਲੋਕ) ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1928 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2008
ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ
ਭਾਰਤ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਵੇਦਾਂਤ ਅਤੇ ਯੋਗ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਸਰਬ-ਉੱਚ ਰੂਹਾਨੀ ਤੱਤ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਮੁੱਢ ਕਦੀਮੀ ਹੈ ਜੋ ਨਿਰਾਕਾਰ, ਇਕਰੂਪ ਹੈ। ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਸ ਦਾ ਸੁਆਰਥਹੀਨ ਹੋਣਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਖਸ਼ੀਅਤਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨਿਰੁਕਤੀ
ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮੁੱਢ "ਪਰਾਮਾ" ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਅਜਿਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਆਤਮਾ ਜੋ ਸਰਬਵਿਆਪਕ, ਸਰਬਉੱਚ ਹੈ। "ਆਤਮ" ਸ਼ਬਦ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਤਮਾ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ "ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ" ਸ਼ਬਦ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜੋ ਜਿੰਦਗੀ, ਗਿਆਨ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ, ਸਭ ਚੀਜਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੈ,ਭਾਵ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ "ਆਤਮਾ" ਜੋ ਸਰਬਉੱਚ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਆਪੀ ਹੈ। "ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ" ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ
ਪਲਾਸਟਿਕ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਲਾਸਟਿਕ
ਫੁਨਕੇ ਓਪੇਕੇ
ਫੁਨਕੇ ਓਪੇਕੇ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਦੇ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਹੈ, ਮੇਨ ਸਟਰੀਟ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਦੇ ਬਾਨੀ ਅਤੇ ਮੇਨ ਵਨ ਕੇਬਲ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਐਗਜ਼ੈਕਟਿਵ ਅਫ਼ਸਰ ਹਨ, ਜੋ ਲਾਗੌਸ ਸਟੇਟ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੰਚਾਰ ਸੇਵਾ ਕੰਪਨੀ ਹੈ।
ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਇਸਨੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਓਬੈਫਮੀ ਅਵੋਲੋਵੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ  ਇਸਨੇ ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸਨੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਵੇਰੀਜੋਨ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਹੋਲਸੇਲ ਡਵੀਜ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਆਈਸੀਟੀ ਵਿੱਚ ਕੈਰੀਅਰ ਬਣਾਇਆ। 2005 ਵਿੱਚ, ਇਹ ਚੀਫ਼ ਟੈਕਨੀਕਲ ਅਫਸਰ (ਸੀ ਟੀ ਓ) ਦੇ ਐਮਟੀਐਨ ਨਾਇਜੀਰੀਆ ਨਾਲ ਜੁੜੀ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇਸਨੇ ਟਰਾਂਸਕੋਰਪ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਅਤੇ ਨਾਈਸਲ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਓਪਰੇਟਿੰਗ ਅਫਸਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ
Category:CS1 maint: Extra text: authors list ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਪਨੀ ਖੋਜੀ ਔਰਤਾਂ
ਸੁੰਦਰਤਾ
thumb|250px|right|ਫੁੱਲ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਸੁਹੱਪਣ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਸੁੰਦਰਤਾ (Beauty) ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ, ਜਾਨਵਰ, ਸਥਾਨ, ਬਨਸਪਤੀ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਕੁਦਰਤੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਸੁਹਜ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਸਮਾਜਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਇੱਕ ਭਾਗ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਦਰਸ਼ ਸੁੰਦਰਤਾ ਇੱਕ ਐਸੀ ਵਸਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਸਦਕਾ ਸਲਾਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿਫਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਅਕਸਰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਖਿੱਚ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਨਰੋਏਪਣ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀਪਰਕ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਕਸਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੁਹਜ-ਸ਼ਾਸਤਰ
ਅਲਾਸਕਾ ਦਿਹਾੜਾ
ਅਲਾਸਕਾ ਦਿਹਾੜਾ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਜ ਅਲਾਸਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਨੂੰਨੀ ਛੁੱਟੀ ਹੈ ਜੋ 18 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ 18 ਅਕਤੂਬਰ, 1867 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਰੂਸ ਵੱਲੋਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਨੂੰ ਅਲਾਸਕਾ ਦੀ ਰਸਮੀ ਸਪੁਰਗਦੀ ਦੀ ਵਰੇਗੰਢ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।