ਵਿਲੀਅਮ_ਵਰਡਜ਼ਵਰਥ
ਵਿਲੀਅਮ ਵਰਡਜ਼ਵਰਥ ਦੀਆਂ ਕਾਵਿ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸਾਰ
ਵਰਡਜ਼ਵਰਥ ਇਹਨਾਂ ਸੰਕਲਪਾਂ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ‘ ਗੀਤਮਈ ਕਾਵਿ ਦਾ ਮੁੱਖਬੰਦ ' ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ' ਤੇ ਦੋ ਕਾਰਨ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ, ਵਰਡਜ਼ਵਰਥ ਸਪਸ਼ਟ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਗੀਤਮਈ ਕਾਵਿ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਿਖ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਪਰ ਉਸਦੀ ਇਹ ਕੋਈ ਮਨਸ਼ਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਾਵਿਕ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਪੱਖ ਪੂਰ ਕੇ ਪੈਰਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਮੁੱਖਬੰਦ ਤਾਂ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਰੂਪ ਪੱਖੋਂ ਨਵੀਂ ਨਕੋਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਰਾਹੀਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ਇਸਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਜਾਣ ਪਹਿਚਾਣ ਲਈ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਲਿਖਣੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ। ਦੂਜਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਸਿਧਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦੀ ਮੁਹਾਂਦਰੇ ਨੂੰ ਸਿਧਾਂਤਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਮੁੱਖਬੰਦ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ- ‘ ਕਾਵਿਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ? ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ' ਤੇ ਵਰਡਜ਼ਵਰਥ ਭਾਰੀ ਭਰਕਮ, ਅਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾ ਰਹਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਜੋ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਵਖਰਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਦੀ ਸਨਾਤਨਵਾਦੀ ਮਾਨਤਾ ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਜਤਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ( ਥੀਮ) ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਧਾਰਨ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਆਮ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੀ ਆ ਸਕਣ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਨਵੇਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਸਗੋਂ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਨੂੰ ਤੋੜਦਾ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਉਦੇਸ਼, ਵਰਡਜ਼ਵਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਭਾਵ ਸਿਰਫ਼ ਮੰਨੋਰੰਜਨ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉੱਦਾਤ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲਬਰੇਜ਼ ਰੂਹਾਨੀ ਸੱਚ ਤੋਂ ਹੈ। ਵਰਡਜ਼ਵਰਥ, ਕਵੀ ਦੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਵੀ ਤੇਜਵਾਨ, ਗੰਭੀਰ, ਵਿਵੇਕਵਾਨ, ਕਲਪਨਾਸ਼ੀਲ, ਅਝੱਕ, ਚਿੰਤਕ, ਭਾਵੁਕ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾਵਾਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਕਾਵਿ ਸਿਰਜਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਅਮਲ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ,ਕਵਿਤਾ ਪਰ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ- ਖਨਿਆਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਵਗ ਤੁਰਨਾ ਹੈ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਨਿਆਦ ਸ਼ਾਂਡੀ ਵਿਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨੇਜਮਾਂ ਚੋਂ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥਾਂ ਤੇ ਸੀਮਿਤ ਨਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਸਮੁੱਚ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਵਿ ਸਿਰਜਣਾ ਭੀਬਰ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿੱਦਤ ਭਰਪੂਰ ਦਿਮਾਗੀ ਸਰਗਰਮੀ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਟੀ. ਐੱਸ ਈਲੀਅਟ ( 1 888-1965 ) ਇਸਦਾ ਵਿਰੋਧ ' ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ fapartarsyes Tradition and Individual Talent, 1919 ) fesader ਹੋਇਆ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਨਾ ਤਾਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾਂ - ਬੰਨਿਆਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਵਗ ਤੁਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਏਕਾਂਤ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਹੀ ਹੈ। ਵਰਡਜ਼ਵਰਥ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਰਤਕ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਤੇ ਫ਼ਰਕ ਹੈ ਅਚੇ ਨਾ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਰਤਕ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੋਨਾਂ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਇੱਕ ਹੈ- ਸ਼ਬਦ ਵਰਡਜ਼ਵਰਥ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤਾ ਮੰਚ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ।ਕੋਲਰਿਜ ਉਸਦੇ ਇਹਨਾਂ ਤਰਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵਰਡਜ਼ਵਰਥ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਜਰੀਆ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਵਰਡਜ਼ਵਰਥ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਤਰਜ਼ਮਾਨੀ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ।ਕਵਿਤਾ ਮਨੋਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਗ ਤੁਰਨਾ ਹੈ, ਇਹ ਦੋਨੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਅੰਤਰ - ਵਿਧੀ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਉਹ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਵੀ ਜਾਂ ਤਾਂ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਇੱਕ ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਉਲਟ ਹਨ। ਕੁਝ ਆਲੋਚਕ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਿਊਰਜ਼ ਵੈਲੇ, ਮੁੱਖਬੰਦ ਨੂੰ ਅੱਧਾ - ਅਧੂਰਾ, ਖੰਡ ਵਿਖੰਡ, ਰਹੱਸਮਈ ਅਤੇ ਤਰਕ - ਵਿਹੁਣਾ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਵਰਡਜ਼ਵਰਥ ਨੂੰ ਨੀਵੇਂ ਦਰਜੇ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਜਾਂ ਪੂਅਰ ਥਿਉਰਿਸਟ ’ ਦਾ ਫਤਵਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਧਾਰਨੀਕਰਨ ਨੂੰ ਛੂਹੜ ਗਰਦਾਨਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਡਜ਼ਵਰਥ ਇੱਕ ‘ ਕਵੀਆਲੋਚਕ ਹੀ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਨਿਆਂ - ਸੰਗਤ ਸਿੰਧ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਮੁੱਖਬੰਦ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮੱਸਿਆਕਾਰ (problematics ) ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਪਾਸਾਰੇ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ' ਗੀਤਮਈ ਕਾਵਿ ਦਾ ਮੁੱਖਬੰਦ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦੀ ਕਾਲ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ ਹੈ। ਵਰਡਜ਼ਵਰਥ ਦਾ ਮੁੱਖਬੰਦ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਆਲੋਚਨਾ ਜਿਵੇਂ ਕਲਰਿੱਜ ਦਾ 'ਬਾਇਉਗਰਾਫੀਆ ਲਿਟਰੇਰੀਆ ' ਅਤੇ ਪੀ. ਬੀ. ਸ਼ੈਲੇ ਦੀ ‘ ਡਿਫੈਂਸ ਆਫ ਪੋਇਟਰੀ ( Defence of Poetry ) ਨਾਲੋਂ ਕਲਪਨਾ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੇਗ, ਕਵੀ ਦੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ, ਰੁਤਬਾਅਤੇ ਭੂਮਿਕਾ, ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸਿਰਜਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਵਰਗੇ ਨੁਕਤਿਆਂ ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਅਤੇ ਤਰਕ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਰਡਜ਼ਵਰਥ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਗਰੀਬ, ਹਾਸ਼ੀਆਗਤ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਪੇਂਡੂ ਲੋਕ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਤੰਗੀਆਂ - ਤੁਰਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਮਦਦਗਾਰ ਸਾਬਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਦੀ ਨਾਲ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਬਣੀ ਯਥਾਸਥਿਤੀ ( status quo ) ਨੂੰ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਤੋੜਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਡਜ਼ਵਰਥ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸੁਹਜ ਨੂੰ ਢਹਿ ਢੇਰੀ ਕਰਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਸੁਹਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਥੇਨੀਅਲ ਟਿਕ ( Nathanial Teich) ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਵਰਡਜ਼ਵਰਥ, ਇੱਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ-ਸਿਧਾਂਤ ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਸੁਹਜ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।