cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਗੁੱਜਰ ਕਬੀਲਾ
ਗੁਜਰ ਕਬੀਲੇ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ-ਰੀਤਾਂ
ਦਾਹ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਰਸਮ : ਗੁਜਰ ਕਬੀਲੇ ਵਿਚ ਦਾਹ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਰਸਮ ਵੀ ‘ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਜਰ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਲੋਕ ਮ੍ਰਿਤਕ ਨੂੰ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਭੂਮੀ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਸਮੇਂ ਰਾਸਤੇ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰ ਮ੍ਰਿਤਕ ਸਰੀਰ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਉਸਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਭੁਲਾਵਾ ਦੇਣ ਹਿੱਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਰਥੀ ਵੀ ਦਿਆ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਰਬੀ ਦੇ ਸਿਰਹਾਣੇ ਪਿਆ ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਘੜਾ ਚੁਫੇਰਿਉਂ ਗੇੜਾ ਦੇ ਕੇ ਭੰਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਸਮ ਨਾਲ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਜਤਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਉਸਦਾ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਕਬੀਲੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾਂ ਤੇ ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਅਗਲੇ ਸਫ਼ਰ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਸਮ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ 'ਛਿੰਨ ਭੰਗਰਤਾ' ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰਸਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੀ ਚਿਖਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮ੍ਰਿਤਕ ਦਾ ਸਿਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕਰਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਸੂਰਜ ਦੇ ਡੁੱਬਣ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਬੀਲਾ ਅਰਦਾਸ ਉਪਰੰਤ ਮਿ੍ਤਕ ਨੂੰ ਅਗਨ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।ਮਿ੍ਤਕ ਨੂੰ ਅਗਨੀ ਭੇਟਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਹਮਣ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੀ ਚਿਖਾ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪੱਤਰ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਬਿੱਲ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਲੱਕੜਾਂ ਫੜਾਉਂਦਾ ਹੈ । ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਤਰ ਪੜ੍ਹ-ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਇਹ ਸੱਤ ਲੱਕੜਾਂ ਜਲ ਰਹੀ ਚਿਖਾ ਵਿਚ ਸੁਟਵਾਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਕਪਾਲ ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਰਸਮ : ਚਿਖਾ ਦੇ ਅੱਧੀ ਕੁ ਜਲ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਗੁਜਰ ਲੋਕ ‘ਕਪਾਲ ਕਿਰਿਆ` ਦੀ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਪਾਲ ਕਿਰਿਆ ਇਕ ਵੱਡੇ ਸਾਰੇ ਖ਼ਾਸ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੀ ਖੋਪੜੀ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਕਪਾਲ ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਬਾਸ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇ ਸਿਰ ਨਾਲ ਸੱਤ ਵਾਰ ਛੁਹਾ ਕੇ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਸੁਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਭਾਰਤੀ ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕਪਾਲ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੀ ਰੂਹ ਨਾਲ ਹੈ । ਕਪਾਲ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮ੍ਰਿਤਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਕਾਮ, ਕਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਹੰਕਾਰ ਆਦਿ ਵਿਕਾਰ ਵੀ ਅਗਨੀ ਵਿਚ ਜਲ ਕੇ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਭਾਵ ਉਸਦੀ ਰੂਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਅਗਲੇ ਸਫ਼ਰ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਸੋਗ ਤੋੜਨ ਦੀ ਰਸਮ : ਗੁਜਰ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਆਦਮੀ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇ ਦਾਹ ਸੰਸਕਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡੇਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਕਿਸੇ ਜਲ ਸਰੋੜ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਮੂੰਹ ਪੈ ਕੇ ਸਰੀਰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੱਥ ਮੂੰਹ ਧੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੀ ਅਰਥੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਗੁਜਰ ਲੋਕ ਇਕ-ਇਕ ‘ਨਿੰਮ ਦਾ ਪੱਤਾ’ ਚੱਬ ਕੇ ਥੁੱਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਜਰ ਕਬੀਲੇ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਸੋਂਗ ਤੋੜਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿੰਮ ਦਾ ਪੱਤਾ ਰੱਬ ਕੇ ਥੁੱਕ ਦੇਣਾ ਮ੍ਰਿਤਕ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਰਿਸ਼ਤਾ ਖਤਮ ਕਰ ਲੈਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਸ ਰਸਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡੇਰੇ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੌੜ ਵਾਲੇ ਘਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਾਲਣ ਦੀ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਰਸਮ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰੀਕ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਲੂਣ ਨਾਲ ਸਾਦੀ ਰੋਟੀ ਅਤੇ ਚਾਹ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੇ ਸੋਗ ਤੜਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੂਲਾ ਬਾਲਣ ਦੀ ਰਸਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਦੁੱਖ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਫੁੱਲ ਚੁਗਣ ਦੀ ਰਸਮ : ਗੁਜਰ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਲੋਕ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇ ਫੁਲ ਜੁਗਣ ਦੀ ਰਸਮ ਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰਸਮ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਭੂਮਿਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਸਿਵੇ ਦੇ ਚਾਰੇ ਖੂੰਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿੱਲੀਆਂ ਗੱਡ ਕੇ ਸੂਤ ਲਪੇਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦਾ ਘਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਨਿਵਾਸ ਦੇਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੱਚੀ ਲੱਸੀ ਦਾ ਛਿੱਟਾ ਦੇ ਕੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾ ਪੂਰਵਕ ਵੱਲ ਚੁੱਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਰਸਮ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਲੋਂ ਮਿੱਠੇ ਚਾਵਲ, ਦੱਭ, ਕੱਚਾ ਸੂੜ ਅਤੇ ਸਤਨ 5 ਦੇ ਪੇੜੇ ਹਵਨ ਸਾਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫੁੱਲ ਚੁੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਚਿੱਟੀ ਥੈਲੀ ਵਿੱਚ ਪਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਰੁੱਖ ਆਦਿ ਤੇ ਟੰਗ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਦਿਨ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਲੋਕ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਰਧਾ ਪੂਰਵਕ ਹਰਦੁਆਰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਲੋਕ ਭੇਟਾ ਵੱਜੋਂ ਲੋਲਾਂ ਤੇ ਪੈਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਜਰ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਲੋਕ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇ ਫੁੱਲ ਅਰਪਿਤ ਕਰਨ ਤੱਕ ਮ੍ਰਿਤਕ ਨੂੰ ਹਾਜ਼ਰ ਨਾਜ਼ਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਗੇਂਦਾਮਈ ਦੇ ਸਵੇਰ ਤੱਕ ਜਾਂਦਿਆਂ ਉਸਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸੜ ਗੱਲਬਾਤ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।
ਗੁਜਰ ਕਬੀਲੇ ਦੀ ਵਰਤਮਾਨ ਸਥਿਤੀ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਜਰ ਕਬੀਲੇ ਤਿੰਨ ਸ਼ੇ੍ਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਗਏ ਹਨ।
2.ਬੀਤ ਦੇ ਕਬੀਲੇ
3.ਪਹਾੜੀ ਕਬੀਲੇ
1.ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੈਦਾਨੀ ਕਬੀਲੇ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੈਦਾਨੀ ਕਬੀਲੇ ,ਇਹ ਕਬੀਲੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਤੋਂ ਆਰਥਕ,ਕੁਦਰਤੀ, ਰਾਜਸੀ,ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਆ ਵਸੇ।ਇਹ ਸਿੱਖ ਮੁਸਲਮ ਧਰਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਡਿਤ ਕੋਲੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰੀਤਾ ਰਿਵਾਜ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਲੋਕ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।ਇਹ ਹਰ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ+ਪਾਠ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੱਧਰ ਵਿੱਚ ਮੀਨਾਰ ਹੁਣ ਉੱਚੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।
2.ਬੀਤ ਦੇ ਕਬੀਲੇ
ਬੀਤ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਗੜਸ਼ੰਕਰ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਇਕ ਅਰਧ-ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਜਰ ਲੋਕ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ।ਇੱਥੇ ਗੁਜਰਾਂ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੰਘਣੀ ਵਸੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਕਾਫ਼ੀ ਪਛੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਇਲਾਕਾ ਪੂਰੀ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਬਾਹਰਲੀ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੁਰਾਤਨ ਸੋਮਾ ਖੂਹ ਪਰੰਤੂ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਟੂਟੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਹੋਰ ਸਾਧਨ ਵੀ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ।ਗੁਜਰ ਲੋਕ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਬਰਸਾਤ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹਨ।ਇਹ ਮੌਸਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਫ਼ਸਲਾ ਬੀਜਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਇਸ ਅਤਿਵਿਕਸਤ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਲੋਕ ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਸਿਖਿਆ ਪੱਖੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪਛੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ।ਇਹ ਲੋਕ ਅਜੇ ਵੀ ਕਬੀਲਾ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਪੁਰਖੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਕੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।ਇਹ ਲੋਕ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਜਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਅਮੀਰੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਉਸਦੇ ਪਸ਼ੂ ਧਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤੋਂ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੀਕ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧੰਦਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕੋਈ ਖਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦਾਣਾ ਮੰਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਲੇਦਾਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਠੇਕੇਦਾਰੀ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ।
3.ਪਹਾੜੀ ਕਬੀਲੇ
ਪਹਾੜੀ ਗੁਜਰ ਕਬੀਲਾ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਇਹ ਮੁਸਲਿਮ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਉਤੇ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪਛੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।। ਇਹ ਕਬੀਲੇ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਛੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਲੋਕ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਸ਼ੂ ਪਾਲ ਕੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਗੁਜਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਹੀ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣਾ ਹੈ।
ਹੈਡਿੰਗਲੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਗਰਾਊਂਡ
ਹੈਡਿੰਗਲੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਗਰਾਊਂਡ, ਜਿਸਨੂੰ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਐਮਰਾਲਡ ਹੈਡਿੰਗਲੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਗਰਾਊਂਡ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੀਡਸ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਹੈਡਿੰਗਲੀ ਸਟੇਡੀਅਮ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਗਰਾਊਂਡ ਹੈ। ਇਹ ਹੈਡਿੰਗਲੀ ਰਗਬੀ ਸਟੇਡੀਅਮ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਪਰ ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਬੂਹਾ ਕਰਕਸਟਾਲ ਲੇਨ ਐਂਡ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹੈ। ਇੱਥੇ 1899 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਦਰਸ਼ਕ ਸਮਰੱਥਾ 18,350 ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਗਰਾਊਂਡ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਗਰਾਊਂਡ
ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਅਤੇ ਗੌਰਵਮਈ ਸਰਮਾਇਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੇ ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੀਤੀ। ਸੂਫ਼ੀ ਮੱਤ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਦਰਸ਼ਨ ਸੰਬੰਧੀ ਭਾਵੇਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਜਿੰਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੂਫ਼ੀ ਮੱਤ ਇਸਲਾਮੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਂਚ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਦਿਖਾਵੇ, ਕਰਮਕਾਂਡ ਅਤੇ ਵਹਿਮ-ਭਰਮ ਦੀ ਥਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੁਆਰਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਹੈ। “ਸੂਫ਼ੀ ਮੱਤ ਇਸਲਾਮੀ ਸੰਤ ਮੱਤ ਹੈ ਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਹ ਕਹਿ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਇਸਲਾਮਿਕ ਰਹੱਸਵਾਦ ਨੂੰ ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਜਾਂ ਤਸਉਫ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੂਫ਼ੀ ਨੂੰ ਅਹਿਲੇ ਹੱਕ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਦਰਵੇਸ਼ਾਂ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦੀ ਸੂਫ਼ੀ ਲਹਿਰ ਕਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਲਦੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਕੱਟੜਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਵੱਜੋਂ ਹੋਇਆ ਫਿਰ ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਵੀ ਰੱਬੀ ਪਿਆਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਪਿਆਰ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਸੀ ਫ਼ਰਕ ਕੇਵਲ ਇਤਨਾ ਸੀ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਸ਼ਰਧਾ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ ਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਲਹਿਰ ਪ੍ਰੇਮ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ। ਇੱਕ ਮਘਦੀ ਧੂਣੀ ਸੀ ਤੇ ਇੱਕ ਲਟਾ-ਲਟ ਬਲਦੀ ਲਾਟ।”
ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ:ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ
“ਇਸਲਾਮੀ ਰਹੱਸਵਾਦ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ‘ਸੂਫ਼ੀ` ਸ਼ਬਦ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ‘ਸੂਫ਼` ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਪਸ਼ਮ ਜਾਂ ਉਨੀ ਖੱਦਰ ਹੈ।”2. ਪ੍ਰੋ. ਗੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਸੂਫੀਵਾਦ ਸਮੁੱਚੀ ਇਸਲਾਮੀ ਧਰਮ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭਾਗ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵਿਵੇਚਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਨਾਂ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਸੂਖਮ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਚਰਿਤਾਰਥ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰੇਕ ਸਾਧਕ ਉਸ ਧਰਮ ਦਾ ਹੀ ਮੁਹਾਵਰਾ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਬੰਧ ਹੋਵੇ।”3. ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸੂਫ਼ੀ, ਊਨ ਦੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੱਤ ਹੈ ਕਿ “ਸੂਫੀ ਨੂੰ ਈਰਾਨ” ਵਿੱਚ ‘ਪਸ਼ਮੀਨਾ ਪੋਸ਼` ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੂਫ਼ੀ ਦੇ ਅਰਥ ਇਹੋ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਊਨ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ, ਜਾਂ ਉਹ ਮੱਤ ਜਾਂ ਸੰਘ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਉਨੱ ਦੇ ਕਪੜੇ ਰਹਿਤ ਵੱਜੋਂ ਪਹਿਨਦੇ ਹੋਣ।”4. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਅਨੁਸਾਰ “ਜਦੋਂ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਹੰਕਾਰੀ ਹਾਕਮਾਂ ਤੇ ਮਤਲਬ-ਪ੍ਰਸਤ ਮੌਲਾਣਿਆਂ ਦੀ ਬੇਸਮਝੀ ਕਾਰਣ ਮਜ਼੍ਹਬ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਕੁਝ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦਰਵੇਸ਼ਾ ਅਸਲੀਅਤ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਣ ਦਾ ਬੀੜਾ ਉਠਾਇਆ। ਇਹ ਤਿਆਗੀ ਵੈਰਾਗੀ ਦਰਵੇਸ਼ ਆਮ ਤੌਰ `ਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਾਰਣ ਇਹ ਯਹੂਦੀ ਤੇ ਈਸਾਈ ਆਦਿ ਮਤਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹਿਤ ਵੱਜੋਂ ਕਾਲੀ ਊਨ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਸੀ। ਇਓਂ ਮੁਸਲਮ ਫ਼ਕੀਰ, ਸੂਫ਼ ਦਾ ਲਿਬਾਸ ਪਾਉਣ ਕਰਕੇ ‘ਸੂਫ਼ੀ` ਕਹਿਲਾਏ।”5. ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਨੁਸਾਰ, “ਸੂਫ਼ੀ ਸ਼ਬਦ ਯੂਨਾਨੀ ਦੇ ‘ਸੋਫ਼ੀਆ` ਤੋਂ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਦੇ ਗਿਆਨ ਬੋਧ, ਅਰਥਾਤ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ।”6. ਹਜ਼ਰਤ ਅਬਦੂਲ ਕਾਦਿਰ ਜੀਲਾਨੀ ਅਨੁਸਾਰ, “ਸੂਫ਼ੀ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਅੱਲਾਹ ਦਾ ਪਾਕ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ।”7. “ਸੂਫ਼ੀ” ਸ਼ਬਦ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ‘ਸਫ਼` ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ‘ਕਾਲਾ ਕਪੜ`। ਪਹਿਲੇ ਇਸਲਾਮੀ ਫ਼ਕੀਰ ਅਤੇ ਦਰਵੇਸ਼ ਕਾਲੀ ਊੱਨ ਕੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਦਗੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਹੰਢਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਨਾਂ “ਸੂਫ਼ੀ” ਪੈ ਗਿਆ।”8 ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਬਾਬਾ ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਿਬਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। “ਫਰੀਦਾ ਕਾਲੇ ਮੈਡੇ ਕੱਪੜੇ, ਕਾਲਾ ਮੈਡਾ ਵੇਸੁ॥ ਗੁਨਹੀ ਭਰਿਆ ਮੈਂ ਫਿਰਾ, ਲੋਕੁ ਕਹੈ ਦਰਵੇਸੁ॥੬੧॥”9 ਉਕਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ “ਸੂਫ਼ੀ ਉਹ ਸੰਤ ਫ਼ਕੀਰ ਸਨ ਜੋ ਘਰ-ਬਾਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ‘ਸੂਫ਼` (ਉੱਨ) ਦੇ ਲਿਬਾਸ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸਾਦਗੀ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮਕਾਂਡ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਮਨ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਫ਼ਾਈ ਉੱਪਰ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।”10
ਮੁਗ਼ਲ ਕਾਲ ਦਾ ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ
ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਹੈ। “ਸੂਫ਼ੀ-ਮਤ ਹਿੰਦੂ ਭਗਤੀ ਮਤ ਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦੀ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਸੂਰਤ ਹੈ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੂਫ਼ੀ-ਮਤ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਅਤੇ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਸੂਫੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਅੱਡੇ ਕਾਇਮ ਹੋ ਚੁਕੇ ਸਨ।”11 ਮੁਗ਼ਲ ਕਾਲ ਤੋਂ ਸੂਫੀ-ਮਤ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਗਤੀ ਮਤਾਂ ਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਭਗਤੀ-ਮਤ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਲ ਦੇ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਦੇ ਡਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮਾ-ਭਗਤੀ ਤੇ ਇਸ਼ਕ ਉੱਤੇ ਜੋਰ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਤੇ ਤੀਜਾ ਪੜ੍ਹਾਅ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਇਸ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵਧਿਆ ਤੇ ਪਸਰਿਆ। ਇਸ ਕਾਲ ਕੇ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਣ ਕੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਰੱਬ ਦੀ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਕਾਇਲ ਹਨ।”12 ਇਸ ਕਾਲ ਦੇ ਉੱਘੇ ਕਵੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ:- ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ (1539-1593 ਈ:) ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ (1631-1691 ਈ:) ਸ਼ਾਹ ਸ਼ਰਫ਼ (1656-1724 ਈ:)
ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ (1539-1593 ਈ:)
ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਮੁਗ਼ਲ ਕਾਲ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਸਿਰਮੌਰ ਕਵੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਦਾ ਜਨਮ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਖ ਉਸਮਾਨ ਢੱਡੇ ਦੇ ਘਰ ਸੰਨ 945 ਹਿਜਰੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸੰਨ ਨੂੰ ਈਸਵੀ ਸੰਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਿਆਂ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ 1538 ਈ. ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਨੇ 1539 ਈ.। ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਅਨੁਸਾਰ, “ਬਾਗਿ ਔਲਿਆਇ-ਹਿੰਦ ਵਿੱਚ ਮੌਲਵੀ ਮੁਹੰਮਦ ਦੀਨ ਸ਼ਾਹਪੁਰੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਬਾਰੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਉਹ ਕੁਲਜਸ ਰਾਏ ਰਾਜਪੂਤ ਦਾ ਪੋਤਾ ਸੀ ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫਰੋਜ਼ਸਾਹ ਤੁਗ਼ਲਕ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਵੇਲੇ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।”13 ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਲਾਹੌਰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਉਥੇ ਸਿਪਾਹੀ ਦਾ ਕੰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਜੁਲਾਹਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਅਬੂ ਬਕਰ ਕੋਲੋਂ ਉਸਨੇ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਉਹ ਹਜ਼ਰਤ ਦਾਤਾ ਗੰਜ ਬਖ਼ਤ ਦੇ ਮਜ਼ਾਰ ਤੇ ਚਲੀਹੇ ਕੱਟਣ ਅਤੇ ਲਾਲ ਪੁਸਾਕ ਪਹਿਨਣ ਕਾਰਨ ਹੀ ਮਾਧੋ ਲਾਲ ਹੁਸੈਨ ਅਖਵਾਉਣ ਲੱਗਾ। ਉਸਨੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੁਰਾਨ ਸਰੀਫ਼ ਪੜ੍ਹ ਲਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੂਫ਼ੀ ਸ਼ੇਖ ਬਹਿਲੋਲ ਉਸਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਮੁਰਸ਼ਦ ਸਨ। ਪ੍ਰੋ. ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ ਅਨੁਸਾਰ, “ਉਹ ਇਤਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੀ ਕਿ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਕੁਰਾਨ ਦੇ ਛੇ ਭਾਗ ਜ਼ਬਾਨੀ ਯਾਦ ਕਰ ਲਏ ਸਨ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਹਾਫਿਜ਼ ਦੀ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।”14 ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਮਾਧੋ ਨਾਂ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲੜਕੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸਨੂੰ ਮਾਧੋ ਲਾਲ ਹੁਸੈਨ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਅਨੁਸਾਰ, “ਹਕੀਕਤੁਲ ਫੁ਼ਕਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤੂ ਦਾ ਸੰਨ 1008 ਹਿਜਰੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜੋ ਈਸਵੀ ਸੰਨ ਵਿੱਚ 1599 ਜਾਂ 1600 ਬੈਠਦਾ ਹੈ ਇਸ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਆਯੂ 60 ਜਾਂ 61 ਵਰ੍ਹੇ ਬੈਠਦੀ ਹੈ।”15
ਰਚਨਾ
ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸਦੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਰਚਨਾ ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਨੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿਵੇਂ ਧਨਾਸਰੀ, ਗੁਜਰੀ, ਆਸਾ, ਜੈਜੈਵੰਤੀ, ਵਡਹੰਸ, ਮਾਝ, ਤੁਖਾਰੀ, ਸੋਰਠਿ, ਬਸੰਤੁ, ਲਲਿਤ, ਕਾਨੜਾ, ਭੈਰਵੀ, ਕੈਦਾਰਾ ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ ਰਾਗ ਆਦਿ। ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਅਨੁਸਾਰ, “ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਮਹਤਵਪੂਰਨ ਹਨ ਜੋ ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ, ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੋਹਲੀ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿੰਨਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਸ਼ਬਦ ਸਲੋਕ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਡਾ. ਦੀਵਾਨਾ ਨੇ 165, ਡਾ. ਕੋਹਲੀ ਨੇ 117 ਅਤੇ ‘ਸ਼ਬਦ ਸਲੋਕ` ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਨੇ 129 ਦਰਜ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।”16 ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਨੇ ‘ਹੁਸੈਨ ਰਚਨਾਵਲੀ` ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਦੇ ਬੈਂਤ ਅਤੇ ਸਲੋਕਵੀ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।17 ਡਾ. ਮਹੋਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਦਾ ਖਿਆਲ ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।18
ਵਿਸ਼ਾ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ
ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰੱਬੀ ਪਿਆਰ, ਸੰਸਾਰਿਕ ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ, ਨਿਮਰਤਾ, ਨਿਰਮਾਣਤਾ, ਬਿਰਹੋਂ ਆਦਿ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਅਨੁਭਵ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸੂਫ਼ੀ ਰਹੱਸ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਬੋਲੀ ਸਰਲ, ਸਾਦੀ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਉਹ ਖੁਦਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਆਪਾ ਤਿਆਗਣ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਮੱਨੁਖੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰਨਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਮੌਤ ਇੱਕ ਅੱਟਲ ਸੱਚਾਈ ਹੈ। ਰੱਬ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਸਤਿਸੰਗ ਸਹਾਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਕਾਵਿ ਗੁਣ
ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਨੇ ਸਰਲ ਸਾਦੀ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਬੋਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਸ਼ਬਦ ਭੰਡਾਰ, ਮੁਹਾਵਰੇ, ਉਪਮਾ ਤੇ ਰੂਪਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਪਿਰਤ ਪਾਈ। ਉਸਦੇ ਸਲੋਕ ਦੋਹਰੇ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਾਫ਼ੀ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਵਰਤਿਆ ਉਸਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਫਲਸਫੇ ਭਰੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਰਬੀ ਫਾਰਸੀ ਦੇ ਤਤਸਮ ਤੇ ਤਦਭਵ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਲਹਿੰਦੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਵੈਦ, ਕੈਂਦਾ, ਮੈਂਹਡੀ, ਥੀਸਨ, ਥੀਵੇਂ ਆਦਿ। ਉਸਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਿਵੇਂ ਹਰਫ਼, ਕੁਰਾਨ, ਤਕੀਆ, ਫ਼ਾਨੀ ਆਦਿ। ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਨੇੇ ਬਿੰਬਾਵਲੀ ਆਮ ਜੀਵਨ ਵਿਚੋਂ ਲਈ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸਹੁਰਾ-ਪੇਕਾ, ਸਰਾਂ-ਮੁਸਾਫ਼ਰ, ਗੁੜ-ਮੱਖੀ, ਪੋਸਤ, ਮੀਂਹ, ਚੰਦਨ ਆਦਿ। ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਯੋਗ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ:-
ਦਰਦ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਹਾਲ ਨੀ ਮੈਂ ਕੈਨੂੰ ਆਖਾਂ? ਸੂਲਾਂ ਮਾਰ ਦੀਵਾਨੀ ਕੀਤੀ, ਬਿਰਤੋਂ ਪਿਆ ਮੇਰੇ ਖਿਆਲ ਨੀ। ਧੂਖਣ ਧੂਏਂ ਸੂਲਾਂ ਵਾਲੇ, ਜਾਂ ਫੋਲਾਂ ਤਾਂ ਲਾਲ ਨੀ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਸੂਫੀ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਦੇਣ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪਿਰਤਾਂ ਪਾਈਆਂ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ (1631-1691)
ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ ਦਾ ਚਮਕਦਾ ਸਿਤਾਰਾ ਹੈ। ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਅਵਾਣ ਤਹਿਸੀਲ ਸ਼ੇਰਕੋਟ (ਝੰਗ) ਵਿਖੇ ਪਿਤਾ ਬਜੀਰ ਮਹੁੰਮਦ ਦੇ ਘਰ ਬੀਬੀ ਰਾਸਤੀ-ਕੁਦਸ-ਸਰਾ ਦੀ ਕੁਖੋਂ ਸੰਨ 1631 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਇਆ। “ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਦੀ ਮਾਂ ਬੀਬੀ ਰਾਸਤੀ ਪਾਕ, ਖ਼ੁਦ ਇੱਕ ਦਰਵੇਸ਼ ਔਰਤ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਸੋਚ ਸਮਝ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਬਾਹੂ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ‘ਬਾ` ਅਰਥਾਤ ਨਾਲ ਤੇ ‘ਹੂ` ਅਰਥਾਤ ਅੱਲਾਹ। ਉਹ ‘ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਨਾਲ` ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਬਲਕਿ ਉਸਦੀ ਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਰਜ਼ਾ ਵੀ ਸਮਝਦਾ ਸੀ।....... ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕਲਾਮ ਰਾਹੀਂ, ‘ਹੂ` ਦੇ ਜ਼ਿਕਰ ਨਾਲ ਇੰਝ ਕੀਤਾ ਕਿ ‘ਹੂ` ਦੇ ਜ਼ਿਕਰ ਨਾਲ ‘ਬਾਹੂ` ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਤੇ ‘ਬਾਹੁ` ਦੇ ਜ਼ਿਕਰ ਨਾਲ ‘ਹੂ` ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”19 ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 4 ਵਿਆਹ ਕੀਤੇ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ 8 ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤੂ 2 ਮਾਰਚ 1691 ਈ. ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਰਕੋਟ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਵੀ ਮਜ਼ਾਰ ਖੜਾ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਾ ਪੱਖ
ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤ ਕੱਟੜ ਕਾਦਰੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਨਜ਼ਰੀਆਂ ਮਾਨਵਤਵਾਦੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸ਼ੀਆ ਤੇ ਸੁੰਨ, ਮੁੱਲਾਂ ਤੇ ਕਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਕਲਾ ਪੱਖ
ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਰੂਪਗਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧੀ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਵੀ ਹੈ। ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾ ਲਈ ਸੀ-ਹਰਫ਼ੀ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਬਾਹੂ ਨੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਧੀਨ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਭਾਵ ਤੇ ਸੰਜਮ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਝੰਗੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਓਪਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਬੈਂਤ ਤੇ ਦੋਹੜੇ ਛੰਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। “ਉਸਨੇ ਅਖਾਣਾਂ ਤੇ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁੰਦਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਪਸ਼ੱਟਤਾ ਵਧੀ ਹੈ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਈ ਹੈ ਜਿਵੇਂ:-
ਦਾਲ ਦਿਲ ਦਰਿਆਂ ਸਮੁੰਦਰੋਂ ਡੂੰਘਾ, ਕੌਣ ਦਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਣੇ ਹੂ।੬੩।”22
ਹਰ ਤੁਕ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਹੂ` ਸ਼ਬਦ ਉਸਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਸਰੋਦੀ ਹੂਕ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਵਾਨੀ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਸਲਾਘਾਯੋਗ ਹੈ। ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਤਾਂ ਵਲਵਲਾ ਤੇ ਰਾਗ ਮੱਚ-ਮੱਚ ਕੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪਿੱਸੂ
ਪਿੱਸੂ, ਆਰਡਰ ਸਾਈਫੋਨਾਪਟੇਰਾ, ਛੋਟੇ ਨਾ-ਉੱਡਣ ਵਾਲੇ 2500 ਸਪੀਸੀਆਂ ਦੇ ਕੀਟ ਹਨ। ਇਹ ਬਾਹਰੀ ਪਰਜੀਵੀ ਹਨ ਜੋ ਥਣਧਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਤੇ ਪਲਦੇ ਹਨ। ਪਿੱਸੂ ਆਪਣੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨਾਂ ਦੇ ਲਹੂ, ਜਾਂ ਹੇਮਾਟੋਫੈਜੀ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਕੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਲਗ ਪਿੱਸੂ ਲਗਭਗ 3 ਮਿਮੀ (0.12 ਇੰਚ) ਤੱਕ ਲੰਮੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।  ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਭੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਚਪਟੇ ਜੋ ਜਾਂ ਤੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੇ ਫਰ ਜਾਂ ਖੰਭਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੰਭ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਕੇ ਪੰਜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੇ ਹਨ, ਮੂੰਹ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹਣ ਅਤੇ ਲਹੂ ਨੂੰ ਚੂਸਣ ਲਈ ਢਲ਼ੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਗਰਲੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਢਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਤੋਂ 50 ਗੁਣਾ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਕੁੱਦਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਾਰਨਾਮਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹੀ ਹੋਰ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਿਸੂਆਂ ਦਾ ਲਾਰਵਾ ਸੁੰਡ-ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਅੰਗ ਦੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਚਬਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮੂੰਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੀ ਚਮੜੀ 'ਤੇ ਬਚੇ ਜੈਵਿਕ ਮਲਬੇ ਨੂੰ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਕਲਾ ਪੱਖ
‘ਅਲਫ਼ ਅੱਲਾ ਚੰਬੇ ਦੀ ਬੂਟੀ, ਮੁਰਸ਼ਦ ਮਨ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲਾਈ ਹੂ ਨਫ਼ੀ ਇਸਬਾਤ ਦਾ ਪਾਣੀ ਮਿਲਿਆ, ਹਰ ਰੰਗੇ ਵਿੱਚ ਜਾਈ ਹੂ।`
ਪਿੱਸੂ
ਸਾਈਫੋਨਾਪਟੇਰਾ ਸਭ ਬਰਫ ਬਿੱਛੂਮੱਖੀਆਂ, ਜਾਂ ਯੂਕੇ ਵਿੱਚ ਬਰਫ ਪਿੱਸੂਆਂ, ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੋਰਿਡੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਸੰਬੰਧਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਐਂਡੋਪੈਟਰੀਗੋੋਟ ਕੀਟ ਆਰਡਰ ਮੇਕੋਪਟੇਰਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਪੰਛੀਆਂ ਸਣੇ ਹੋਰ ਸਮੂਹਾਂ ਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਪਿਸੂ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਥਣਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਇਲੈਕਟੋਪੈਰਾਸਾਈਟਸ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕ੍ਰੈਟੀਸੀਅਸ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸੀ। ਪਿੱਸੂਆਂ  ਦੀ ਹਰੇਕ ਸਪੀਸੀ ਘੱਟ ਜਾਂ ਵੱਧ ਇਸ ਦੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਪੈਸ਼ਲਿਸਟ ਹੈ: ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਪੀਸੀਆਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਤੇ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਸਪੀਸੀਆਂ ਘੱਟ ਫਰਕ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੱਸੂਆਂ ਦੇ ਕੁਝ ਪਰਿਵਾਰ ਇਕੋ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਸਮੂਹ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਨ; ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, ਮਲਾਕੋਪਸੈਲਿਡੇ ਸਿਰਫ ਆਰਮਾਡਿਲੋਜ਼ ਤੇ, ਈਸਕਨੋਪਸੈਲਿਡੇ ਸਿਰਫ ਚਮਗਿਦੜਾਂ ਤੇ, ਅਤੇ ਚਿਮੈਰੋਪਸੈਲਿਡੇ ਸਿਰਫ ਸ਼ੂਕਣੀਆਂ ਤੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਕਲਾ ਪੱਖ
“ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਜਲਾਲੀ ਤੇ ਜਮਾਲੀ ਸੂਫ਼ੀ ਸੀ। ਸੁਲਤਾਨੁਲਆਰਫ਼ੀਨ ਵਾਂਗ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਦਾ ਸੁਲਤਾਨ ਸੀ ਉਹ ਠਾਠ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਛਤਰ ਝੂਲਦਾ ਸੀ। ਔਰਗਜ਼ੇਬ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਬਾਹੂ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵਲ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਹੂ ਸਰਵਰੀ ਕਾਦਰੀ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦਾ ਸੂਫੀ ਸੀ।”23 ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸੁਲਤਾਲ ਬਾਹੂ ਇੱਕ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਗਿਣਤੀ ਪੱਖੋਂ ਉਸਦੀ ਰਚਨਾ ਘੱਟ ਹੈ ਪਰ ਗੁਣਾਂ ਪੱਖੋਂ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
ਪਿੱਸੂ
ਪੂਰਬੀ ਚੂਹਾ ਚਿੱਚੜ, ਜ਼ੇਨੋਪਸੈਲਾ ਚੀਓਪਿਸ, ਯੇਰਸੀਨੀਆ ਕੀਟਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੈਕਟਰ ਹੈ, ਬੈਕਟੀਰੀਆ, ਜੋ ਕਿ ਬੁਬੋਨਿਕ ਪਲੇਗ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੋਗ ਕਾਲੇ ਚੂਹੇ ਵਰਗੇ ਚੂਹਿਆਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕਰਮਿਤ ਪਿੱਸੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੱਟਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਕੋਪ ਜਸਟਿਨ ਦੀ ਪਲੇਗ, ਸੀ. 540 ਅਤੇ ਬਲੈਕ ਡੈਥ, ਸੀ. 1350 ਸੀ, ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਇੱਕ ਤਕੜੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਸ਼ਾਹ ਸ਼ਰਫ਼ (1656-1724)
ਸ਼ਾਹ ਸ਼ਰਫ਼ ਇਸ ਕਾਲ ਦੇ ਉੱਘੇ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਸੂਫ਼ੀ ਫ਼ਕੀਰ ਹੋਏ ਹਨ। ਮੁਹੰਮਦ ਬਖਸ ‘ਮੈਫ਼ਲ ਮਲੂਕ` ਵਿੱਚ ਆਪ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:-
ਪਿੱਸੂ
ਪਿੱਸੂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਫਲੀ ਸਰਕਸਾਂ, ਜੌਨ ਡੌਨ ਦੀ ਇਰੋਟਿਕ ਦ ਫਲੀ ਵਰਗੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ, ਸੰਗੀਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਡਸਟ ਮੁਸੋਰਗਸਕੀ ਦੁਆਰਾ,ਅਤੇ ਚਾਰਲੀ ਚੈਪਲਿਨ ਦੀ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਵਰਗੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਰੂਪ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਿੱਸੂ
ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਸ਼ਾਹ ਸ਼ਰਫ਼ (1656-1724)
ਸੁਖਨ ਸ਼ਰੀਫ ਸ਼ਰਫ਼ ਦੇ ਰੱਜੇ, ਕੱਬੇ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ਰਫ ਦੇ, ਪੰਧ ਪਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦਿਖਾਵਣ, ਰਾਹ ਬਰ ਉਸ ਤਰਫ਼ ਦੇ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1656 ਈ. ਨੂੰ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ) ਬਟਾਲੇ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਦਾਦਾ ਪਰੀ ਖਤਰੀ ਸੀ. ਜੋ ਮਹਿਕਮਾ ਮਾਲ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਗੋ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਸ਼ਾਹ ਸ਼ਰਫ਼ ਨੂੰ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਫਕੀਰੀ ਦੀ ਲੌ ਲੱਗੀ ਤੇ ਉੁਹ ਲਾਹੌਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਸ਼ੇਖ ਮੁਹੰਮਦ ਫਾਜ਼ਲ ਕਾਦਰੀ ਦੇ ਮੁਰੀਦ ਬਣੇ, ਜੋ ਕਿ ਬਟਾਲੇ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਨ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਾਹ ਸ਼ਰਫ` ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਮੁਰਸ਼ਦ ਪਾਸ ਲਾਹੌਰ ਰਹੇ। “ਮੌਲਾ ਬਖ਼ਸ ਕੁਸ਼ਤਾ, ਕਵੀ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤੂ 1137 ਹਿਜਰੀ (1725 ਈ.) ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ- ਕਿ ਉਸਨੇ ਲਗਭਗ 66 ਵਰੇ੍ਹ ਦੀ ਆਯੂ ਭੋਗੀ, ਇਸ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਮਿਤੀ 1659 ਦੀ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।”24 ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਾਰ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲਖਾਨੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੋਧ ਸਾਰ (ਸੰਖ਼ੇਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕੀਤੀ ਤਬਦੀਲੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ):
ਵਿਸ਼ਾ-ਪੱਖ
ਸ਼ਾਹ ਸ਼ਰਫ਼ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸੰਕਲਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸਨੇ ਸੂਫੀ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਹੈ। ਇਧਰ-ਉਧਰ ਖਿਲਰੇ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਕਾਫੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤਾ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵੀ ਗੱਲ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਪੂਰਵਕ ਨਹੀਂ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਬਿਖਰੇ ਪੰਧ ਅਤੇ ਮੁਰਸਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਜਾਨ ਤਲੀ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇੇ ਚੱਲਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। “ਸ਼ਾਹ ਸ਼ਰਫ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਅੱਠ ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਪਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ‘ਸ਼ੁਤਰਨਾਮਾ` ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।”25 ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹੜੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਸ਼ਰਫ਼ ਦੇ ਕਲਾਮ ਦਾ ਮੂਲ ਸ੍ਵਰ ਪ੍ਰੇਮ ਹੈ। ਇਸ਼ਕ ਸੂਫੀ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਧੁਰਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਨ ਹੀ ਇੱਕ ਮਾਤ੍ਰ ਉਪਾਅ ਹੈ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਪ੍ਰੇਮ ਲਈ ਜਗਿਆਸਾ ਹੈ, ਲੋਚਾ ਹੈ। ਜਿਸਨੂੰ ਪੁਰਵਾਨੁਰਾਗ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। “ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਾ, ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ ਵਾਲੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਤੇ ਦਮੋਦਰ ਵਾਲਾ ਰੰਗ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਤੇ ਗਡ-ਮਡ ਹੋਏ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ:
ਬਰਖੇ ਅਗਨਿ ਦਿਖਾਵੈ ਪਾਨੀ, ਰੌਦਿਆ ਰੈਣਿ ਵਿਹਾਣੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਾਰ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਜਾਣ ॥੧॥ ਮੈਂ ਬਿਰਹੁ ਖੜੀ ਰਿਝਾਨੀਆਂ” ਮੈਂ ਸਾਰ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਜਾਣੀਆ ॥੧॥ਰਹਾਓ॥”26
ਇਸ ਤੋਂ ਸੱਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਿਰਹੋਂ ਦਾ ਰੰਗ ਸਾਫ਼ ਵੇਖਣ ਲੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਕਾਵਿ ਕਲਾ
ਸ਼ਾਹ ਸ਼ਰਫ਼ ਦੀ ਕਾਵਿ ਕਲਾ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸ਼ਰਫ਼ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਸੱਚੇ ਇਸ਼ਕ ਤੇ ਸੱਚੇ ਆਸ਼ਕ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੇ ਲਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਬੋਲੀ ਠੇਠ ਪੰਜਾਬੀ ਹੀ ਹੈ। ਅੱਠ ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਰਾਗਆਸਾ, ਆਸਾਵਰੀ, ਧਨਾਸਰੀ ਤੇ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਯੋਗ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦਾ ਭਾਵ ਬੜੇ ਸੁੱਚਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ:-
‘ਚਾਇ ਬਖਸੀ ਰੱਬਾ ਮੇਰੇ ਕੀਤੇ ਨੂੰ` ਅਉਗੁਣਿਆਣੀ ਨੂੰ ਕੋ ਗੁਣ ਨਾਹੀ, ਨਾਹੀ ਲਾਜਾ ਪਈ ਤਓ ਮੀਤ ਨੂੰ ਦਾਮਨ ਲੱਗਿਆ ਦੀ ਸ਼ਰਫ ਤੁਸਾਨੂੰ ਘੱਤ ਡੋਰੀ ਮੇਰੇ ਚੀਤ ਨੂੰ।
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾ ‘ਸ਼ੁਤਰਨਾਮਾ` ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਤਰ ‘ਊਠ` ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਮੌਲਿਕ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਊਠ ਪ੍ਰਤੀਕ ਨਾਲ ਤਵਸੁੱਫ ਦੀਆਂ ਰਮਜ਼ਾਂ ਸਮਝਾਈਆਂ ਹਨ:-
ਜੇਕਰ ਸ਼ੁਤਰ ਕਬੂਲ ਨਾਂਹ ਕਰਦਾ ਮੱਤੇ ਰੋਜ ਅਜ਼ਲ ਵਾਕਿਫ਼ ਰਮਜ਼ ਨਾਂਹ ਹੁੰਦਾ ਮੁੜ ਕੇ, ਇਸ਼ਕ ਹਮੇਲ ਨਾ ਪਾਉਂਦਾ ਗਲ
“ਸ਼ਾਹ ਸ਼ਰਫ਼ ਨੇ ਮੱਧ-ਯੁੱਗ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਭਗਤੀ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ:- ਚਿਤਵਨ ਮੀਤ, ਬੳਗਨਾ, ਤਨੁ ਮਨੁ ਵਹਾਓ, ਪ੍ਰੀਤ ਦੀ ਰੀਤ, ਜਗ ਮਹਿ ਜੀਵਨ, ਪੀਰ ਬਤਾਈ ਵਾਟੜੀ, ਅੳਘਟਿ ਘਾਟੜੀ ਆਦਿ।”27 ਇਹ ਸ਼ਬਦਵਾਲੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਲਈ ਗਈ ਹੈ। ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਢੁੱਕਵੇ ਉਪਮਾਨ ਵਰਤੇ ਗਏ ਜਿਵੇਂ:- “ਸੁਹ ਬਿਨ ਕਦ ਸਖ ਪਾਵਈ ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਤੀਬਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਣ ਲਈ ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਕੂੰਜ ਦੀ ਤੜਪ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਉਪਮਾਨ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ:- ਜਿਓ ਜਲ ਬਿਨ ਮੀਨ ਤੜਫਾਵਈ, ਜਿਓ ਵਿਛੜੀ ਕੂੰਜ ਕਰਲਾਵਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸਾਲੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਦ੍ਰਿਸ਼ਤਾ-ਮੂਲਕ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ।”28 ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਬਲ ਦਾ ਘਰ, ਹਾਰ ਚੜੀਆ ਕੇ ਆਦਿ ਹਨ ਜੋ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ਰਫ ਦੀ ਰਚਨਾ ਘੱਟ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸਦੀ ਕਾਵਿ-ਕਲਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। “ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਆਪ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਲਪ ਮਾਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਤਰਨਾਮਾ, ਦੋਹੜੇ, ਕਾਫੀਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਹਨ।”29 ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗਜ਼ਲ ਵਾਲੀ ਲੈਅ, ਚਾਲ ਅੰਤ ਤੱਕ ਆਪਮੁਹਾਰਪਨ ਅਤੇ ਬਿਰਹੋਂ ਦਾ ਰੰਗ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੂਫ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ
ਛਤਰੀਵਾਲਾ
ਛਤਰੀਵਾਲਾ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਨੇੜਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਚੰਗਣ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮੀ)
ਚੰਗਣ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮੀ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ,ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ
ਪਿੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਿਤਾ ਸਰਪੰਚ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਚੁਣੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮੀ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਬਾਬਾ ਜੰਗ ਸਿੰਘ
ਬਾਬਾ ਜੰਗ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1937 ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਮਾਤਾ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਤਿਆਗੀ, ਤਪੱਸਵੀ ਅਤੇ ਨਾਮ ਦੇ ਰਸੀਏ ਸਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਰਮ ਦੇ ਸੇਵਾਦਾਰ
ਪੂਰਵ ਕੋਲੰਬੀਆ ਏਕੁਆਦੋਰ
ਪੂਰਵ ਕੋਲੰਬੀਆ ਏਕੁਆਦੋਰ,ਇਨਕੈਨ ਸਾਮਰਾਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵਿਚਰਦੇ ਪੁਸ਼ਤੈਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਸਦੇ ਰਹੇ ਮੂਲ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦੇਸ ਸੀ।
ਉਤਰ-ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਯਾਂ ਬੌਦਰੀਲਾ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਚਿੰਤਨ
ਜਨਮ
ਯਾਂ ਬੌਦਰੀਲਾ ਦਾ ਜਨਮ 27 ਜੁਲਾੲੀ 1929 ਨੂੰ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਰੀਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸਦੇ ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ ਕਿਸਾਨ ਤੇ ਪਿਤਾ ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਜੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ‌।
ਵਿਦਿਆ
ਉਸਨੇ ਸਾਲ 1956 ਤੋਂ 1966 ਤੱਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਨ ਦੌਰਾਨ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਸਾਸ਼ਤਰ ਪੜ੍ਹਾਇਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ 1966 ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੀਐਚ. ਡੀ. ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਅਧਿਆਪਨ ਕਾਰਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 1968 ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪੀਐਚ.ਡੀ. ਦੇ ਖੋਜ- ਪ੍ਰਬੰਧ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ 'ਦ ਸਿਸਟਮ ਆਫ਼ ਆਬਜੈਕਟਸ' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋੲੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਵਾਕਫ਼ੀਅਤ ਕਰਵਾੲੀ।
ਪ੍ਰਸਿੱਧ- ਲਿਖਤਾਂ
'ਅਮਰੀਕਾ'(1986)
ਉਤਰ- ਆਧੁਨਿਕਤਾ
ਜਿੱਥੇ ਉਤਰ- ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯੁੱਗ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਦਰਭ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਲੲੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਉੱਥੇ ਉੱਤਰ-ਆਧੁਨਿਕਵਾਦ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਿਧਾਂਤ, ਪਰਾ-ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਸੁਹਜਾਤਮਕਤਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾੲੀਮਨ ਮਾਲਪਸ
ਸਾਈਮਨ ਮਾਲਪਸ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜੋਕੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਲਗਭਗ ਅਸੀਮ ਤੇ ਅਬੋਧ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਾਵ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਏਨੀ ਤੇੇਜ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੂੂੰ ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਪਿਆ-ਆਂਕਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਿਰੰਤਰ ਵੱਧ ਰਹੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਉਭਰ ਰਹੇ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰ, ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ੈਸ਼ਨ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਅਸੀਮ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੇ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਵਧਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੁਲਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਠੋਸ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਨਰਮ ਹੁੰਦੀਆਂ ਜਾਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਉਵੇਂ ਹੀ ਸਭਿਆਤਾਵਾਂ, ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮੇਲ ਜੋਲ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਬਦਲ ਰਹੇ ਹਨ ਸਗੋਂ ਕੲੀ ਵਾਰ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਲਾ ਅੰਤਰਵੀ ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।ਅਲੱਗ- ਅਲੱਗ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੂਜੀ ਤੋਂ ਵਖਰਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਰਸਮ ਰਿਵਾਜ਼ ਤੇ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਅੱਜ ਇੱਕ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਖਪਤਕਾਰ ਲੲੀ ਚੋਣ ਦੀ ਖੁਲ੍ਹ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਪੋਟਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਅਸੀ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਚਾਹੀਏ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਚੁਣ ਤੇ ਖਰੀਦ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਇਧਰੋਂ-ਉਧਰੋਂ ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਚੀਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਜੋੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
ਬੌਦਰੀਲਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਤਰ- ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦਾ ਦੌਰ
ਬੌਦਰੀਲਾ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਜੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਤਰ- ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕਾਸੇ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਬੁਰੇ ਦੀ ਬਜਾਇ ਕਾਰਗ਼ਰਦਗੀ ਜਾਂ ਵਰਤੋਂਯੋਗਤਾ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਨਵੀਨ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੇ ਯਥਾਰਥ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕਹੀਣਤਾਦਾ ਭਾਵ ਉਤਪੰਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਲੀਲ ਉਸਾਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਤਰ-ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸਮਾਜ, ਜਿਨਸਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਵੱਧਦੇ ਹੋਏ ਜਿਨਸਾਂ ਦੇ ਬਿੰਬਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਬਿੰਬਾਂ ਜਾਂ ਨਕਲਾਂ ਨੂੰ 'ਸਿਮਿਯੂਲੈਕਰਾ' ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ 'ਭੁਲਾਵੇਂ' ਜਾਂ 'ਪ੍ਰਤੀਰੂਪ' ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਸਲ ਵਸਤ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭੁਲਾਵੇਂ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਉਤਰ-ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸਤਵਿਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿਮਿਯੂਲੈਕਰਮ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤੀਰੂਪਾਂ ਵਿਚਲਾ ਭੇਦ ਇੰਨਾ ਘੱਟ ਗਿਆਂ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਨਿਖੇੜਨਾ ਲਗਭਗ ਅਸੰਭਵ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਖ਼ਬਾਰ, ਨਿਊਜ਼ ,ਚੈਨਲ ਅਤੇ ਟੀ.ਵੀ. ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਵਾਸਤਵਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸੱਚੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੋਣ ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕ ਸੋਪ ਉਪੇਰਾ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਵੱਲ ਆਪਣੇ ਗਵਾਂਢੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੌਦਰੀਲਾ ਅਜਿਹੀ ਵਸਤੂ ਸਥਿਤੀ ਲਈ ਅਤਿ-ਯਥਾਰਥ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਤਰ-ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਵਖਰਿਆਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸਿਮਯੂਲੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਤਿ- ਯਥਾਰਥ, ਯਥਾਰਥ ਦਾ ਬਦਲ ਬਣਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਜਦ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਜਿਨਸ ਦੀ ਖ਼ਰੀਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਥਫ਼ ਜਿਨਸ ਹੀ ਨਹੀਂ ਖ਼ਰੀਦ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜ੍ਹੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ,ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਪਛਾਣਾਂ ਦੀ ਵੀ ਖ਼ਰੀਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਖ਼ਰੀਦ ਦੇ ਜਿਸਦੀ ਸਾਨੂੰ ਲੋੜ ਹੈ ਜਾਂ ਜੋ ਸਾਡੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਬਲਕਿ ਅਸੀਂ ਬਰੈਂਡ, ਬਿੰਬ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪਛਾਣ ਵੀ ਖ਼ਰੀਦ ਦੇ ਹਾਂ।ਜ਼ਰੂਰਤ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਜਿਨਸ ਦੁਆਰਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਲਾਲਸਾ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖ਼ਰੀਦ ਦੁਆਰਾ ਕਰਨੀ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਲਾਲਸਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੌਦਰੀਲਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਲਾਲਸਾ ਹੀ ਉਤਰ- ਆਧੁਨਿਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਚਾਲਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ।
ਲੋੋੜ, ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਤਬਦੀਲ ਹੁੁੁੰਦਾ ਹੈੈ ਯਾਂ ਬੌਦਰੀਲਾ ਸੰਚਾਰ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਵਿਗਿਆਪਨਾਂ ਵਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਭਾਰਤੀ ਸੰਚਾਰ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਵਿਗਿਆਪਨ ਜਿਵੇਂ ' ਡੋਂਟ ਬੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ', ' ਥੋੜ੍ਹਾ ਔਰ ਵਿਸ਼ ਕਰੋ ' , ਨੋ ਵਨ ਕੈਨ ਈਟ ਜਸਟ ਵਨ ' ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲਾਲਸਾ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਅਸੀਂ ਲਾਲਸਾ ਨੂੰ ਪੈੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੇਧ ਦੇਣ ਦਾ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਯਥਾਰਥਕਤਾ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਦਿਆ ਹੋਇਆ ਇਸਦਾ ਬਿੰਬਾ ਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਵਾਸਤਵਿਕ ਬਣਾ ਕੇ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ ।
ਉੱਤਰ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਬਿੰਬ ਅਤੇ ਸਿਮਯੂਲੇਸ਼ਨ ਵਧੇਰੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਵਾਸਤਵਿਕ ਬਣਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਨਭਾਉਂਦੇ ਵੀ ਲਗਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਮਕਾਲੀ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਦੇੇ ਜਨਮਦਾਤੇ ਹਨ । ਸਮਕਾਲੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸਿਮੂਲੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਉਤਪਾਦਕ ਹੋਣ ਦੇੇੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਜ ਵੀ ਹੈ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਕਾਲੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਯਥਾਰਥ ਤੋਂ ਅਤਿ - ਯਥਾਰਥ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਹੈ । ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਵੀ ਜ਼ਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਤਿ ਯਥਾਰਥ ਦਾ ਮਤਲਬ ਅ - ਯਥਾਰਥ ਉੱਕਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਬਲਕਿ ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੰਚਾਰ ਸਾਧਨ ਅਧੀ ਸੂਚਨਾ ਤਕਨੀਕ ਦੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਸਿਰਨਾਵਾਂ, ਪ੍ਰਾਕਿਰਤਕ ਜਾਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਯਥਾਰਥਕ ਬਣ ਨਿਬੜੀਆਂ ਹਨ । ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਹਰ ਘਟਨਾਕਰਮ ਦੀਆਂ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁਲਭ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ । ਇਸ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਦੌਰਾਨ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਤਾਂ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਚ ਧਕੇਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਾਨਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਵਿਚ ਕੀ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ । ਉੱਤਰ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਿਰਫ ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸਿਮਯੂਲੇਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਯਥਾਰਥ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਨਾ ਸਿਰਫ ਘਟ ਗਿਆ ਹੈ ਸਗੋਂ ਉਹਦਾ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲੋਪ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਸਮਕਾਲੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਸਿਮਯੂਲੇਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਯਥਾਰਥ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।
ਬੌਦਰੀਲਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਪੂਰੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਵਿਚ ਵਿਗਿਆਪਨ ਦੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਜੰਗ ਨੂੰ ਵੀ ਇਕ ਜਿਨਸ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ । ਇਹ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਲੋੜੋਂ ਵੱਧ ਚਰਚਾਵਾਂ, ਦਲੀਲਾਂ ਅਤੇੇੇ ਬਿੰਬਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੰਗ ਦਾ ਸੱਚ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥ ਢਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰੋਸੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਿਮਯੂਲੇਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਸੰਮੋਹੀਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਵਾਪਰ ਰਹੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਦੀ ਸਹੀ ਸਮਝ ਬਣਾਉਣਾ ਲਗਭਗ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਉਹ ਅਤਿ - ਯਥਾਰਥ ਵਿਚ ਉਲਝੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਬੌਦਰੀਲਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੇਚੈਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲੂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਤਿ - ਯਥਾਰਥ ਚੰਗੇ-ਬੁਰੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਸਗੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਰਗਰਦਗੀ ( ਉਸਦੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ) ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਹੀ ਪਰਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।
ਬੌਦਰੀਲਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰੇ ਪ੍ਰਸਾਰਨ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਪਨ ਦੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਜੰਗ ਨੂੰ ਵੀ ਇਕ ਜਿਨਸ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ । ਇਹ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਲੋੜੋਂ ਵੱਧ ਚਰਚਾਵਾਂ, ਦਲੀਲਾਂ ਅਤੇ ਬਿੰਬਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੰਗ ਦਾ ਸੱਚ ਤੇ ਯਥਾਰਥ ਢਕਿਆ ਜਾਂਦਾਾ ਹੈ। ਪਰੋਸੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਿਮੂਲੇਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਸੰਮੋਹਿਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਵਾਪਰ ਰਹੇੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਦੀ ਸਹੀ ਸਮਝ ਬਣਾਉਣਾ ਲਗਭਗ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਉਹ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥ ਵਿਚ ਉਲਝੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਹੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੌਦਰੀਲਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੇਚੈਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲੂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਤਿ - ਯਥਾਰਥ ਚੰਗੇ-ਬੁਰੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਸਗੋਂ ਇਸਨੂੰ ਕਾਰਗਰਦਿਗੀ ( ਉਸਦੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ) ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਹੀ ਪਰਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।
ਹੈ ।
ਜੇ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਸਥਿਤੀ ਹੈ ਤੇ ਉੱਤਰ-ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦ ਉਸਦੀ ਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ । ਇਹ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਤੱਖਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਵੀ ਹੈ ।
ਸਾਂਤਾ ਅਊਲਾਲੀਆ ਗਿਰਜਾਘਰ (ਸੇਲੋਰੀਓ)
ਸਾਂਤਾ ਯੂਲਾਲਿਆ ਗਿਰਜਾਘਰ (ਸੇਲੋਰਿਓ) ਆਸਤੂਰੀਆਸ, ਸਪੇਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਗਿਰਜਾਘਰ ਹੈ।
ਬਾਹਰੀ ਸਰੋਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਸਤੂਰੀਆਸ ਦੇ ਗਿਰਜਾਘਰ
ਸਨਮੁਖ ਸਿੰਘ ਆਜ਼ਾਦ
ਸਨਮੁਖ ਸਿੰਘ ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਰਾਜੜ, ਤਹਿਸੀਲ ਫਤਹਿਗੰਜ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕੈਂਬਲਪੁਰ (ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ) ਵਿੱਚ 15 ਫਰਵਰੀ 1930 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਮਾਇਆ ਵੰਤੀ ਸੀ ਤੇ ਪਿਤਾ ਸਨ ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਗੌਹਰ, ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਆਪ 1942-43 ਵਿੱਚ ਫਗਵਾੜੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਚਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ। ਆਪ ਦੇ ਛੇ ਭਰਾ, ਭੈਣਾਂ ਚਾਰ। ਆਪ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੀਤਕਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤਕਾਰ
ਉਦੋਵਾਲੀ ਕਲਾਂ
ਉਦੋਵਾਲੀ ਕਲਾਂ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਬਲਾਕ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਬਲਾਕ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਭਾਰਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨਰ
ਭਾਰਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰ, ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਗਣਤੰਤਰ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੋਣ ਪ੍ਰੀਕ੍ਰਿਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਚਾਰੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਲਾਉਣ ਹੈ। ਇਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ 25 ਜਨਵਰੀ 1950 ਨੂੰ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਦੀ ਯੋਗ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਲੜੀਵਧ ਅਨੁਸਾਰ ਚੋਣਾਂ ਕਰਵਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਚੋਣ ਪ੍ਰੀਕ੍ਰਿਆ ਇਲੋਕਟ੍ਰੋਨਿਕ ਵੋਟਿੰਗ ਮਸ਼ੀਨ (EVM) ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮੁਖ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਅਤੇ ਦੋ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 16 ਅਕਤੂਬਰ 1989 ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਜਿਹਨਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕਾਲ ਬਹੁਤ ਥੋੜਾ ਸੀ ਸਿਰਫ 1 ਜਨਵਰੀ 1990 ਤੱਕ ਅਤੇ ਫਿਰ 1 ਅਕਤੂਬਰ 1993 ਤੋਂ ਇਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੰਡ ਦਿਤੀਆਂ ਗਈ ਤੋਂ ਕਿ ਬਹੁਮਤ ਨਾਲ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਮੁੱਖ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੂੰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਅਤੇ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਤਿਹਾਈ ਬਹੁਮਤ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਬਰਖਾਸਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਅਤੇ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੱਤੇ ਸਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਜੱਜਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨਰ
ਮੱਤਵਿਲਾਸ ਪ੍ਰਹਸਨ
ਮੱਤਵਿਲਾਸਪ੍ਰਹਸਨ (ਦੇਵਨਾਗਰੀ:मत्तविलासप्रहसन) ਪੱਲਵ ਖਾਨਦਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਵਿਦਵਾਨ ਰਾਜਾ ਮਹੇਂਦ੍ਰਵਰਮਨ ਪਹਿਲਾ।ਮਹੇਂਦ੍ਰਵਰਮਨ ਪਹਿਲੇ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਟਕ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਟਕ ਉਸਦੇ ਦੋ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਮਹੇਂਦ੍ਰਵਰਮਨ (571 – 630CE) ਜਿਸਨੇ ੬੨੮ ਈਸਵੀ ਤੋ ੬੩੦ ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪੱਲਵੀ ਖਾਨਦਾਨ ਦਾ ਰਾਜਕਾਜ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੇ ਇਸ ਵਿਅੰਗ ਨਾਟਕ ਕਰਕੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਮੱਤਵਿਲਾਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਭੂਮਿਕਾ
ਰਾਜਾ ਮਹੇਂਦ੍ਰਵਰਮਨ ਖੁਦ ਸ਼ੈਵ ਮੱਤ ਦੇ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਇਸ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾ ਨੇ ਜੈਨ ਅਤੇ ਬੋਧ ਮੱਤ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਾਸ਼ੂਪਤ ਅਤੇ ਕਪਾਲਿਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ’ਤੇ ਖੂਬ ਕਰਾਰਾ ਵਿਅੰਗ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ੈਵ ਮੱਤ ਦੀਆਂ ਦੋ ਅਹਿਮ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਸਨ। ਨਾਟਕ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ’ਚ ਪੱਲਵ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਾਂਚੀਪੁਰਮ ਵਿੱਚ ਘਟਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਟਕ ਦਾ ਧੁਰਾ ਕਪਾਲਿਕ ਭਿਖਸ਼ੂ ਸੱਤਯਸੋਮ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇਵਾਸੋਮ ਹਨ। ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਤਯਸੋਮ ਦਾ ਭਿਖਸ਼ਾਪਾਤਰ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਧਰਮ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਸੰਗਣੀ ਦੇਵਸੋਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਭਿਖਸ਼ਾਪਾਤਰ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਰ-ਦਰ ਭਟਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਪਾਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਤਾਂ ਕਪਾਲਿਕ ਦੀ ਕੋਈ ਪਹਿਚਾਣ ਹੀ ਨਹੀਂ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸੋਮ ਭਾਵ ਸ਼ਰਾਬ ਹੀ ਪੀ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਪਾਲਿਕਾਂ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਬੋਧ ਭਿਖਸ਼ੂ ਨਾਗਸੇਨ, ਸ਼ੈਵਮੱਤ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੈਰੋਕਾਰ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਾਗਲ ਆਦਮੀ ਨਾਟਕ ਦੇ ਦੂਜੇ ਮੁਖ ਪਾਤਰ ਹਨ। ਸੱਤਯਸੋਮ ਨੂੰ ਇੱਹ ਸ਼ੱਕ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਭਿਖਸ਼ਾਪਾਤਰ ਨੂੰ ਬੋਧ ਭਿਖਸ਼ੂ ਨਾਗਸੇਨ ਨੇ ਚੁਰਾਇਆ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਹਕੀਕਕਤ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਭਿਖਸ਼ਾਪਾਤਰ ਇੱਕ ਕੁੱਤਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਨਾਟਕ ਦੌਰਾਨ ਇਨ੍ਹਾ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੀ ਪਰਸਪਰ ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀਂ ਦੰਭਾਂ ਦਾ ਰੱਜ ਕੇ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੱਤਵਿਲਾਸ ਦੀ ਇਸੇ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨੇ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸਦਾ ਮੰਚਨ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਰਾਜਾ ਮਹੇਂਦ੍ਰਵਰਮਨ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੇ ਗਏ ਨਾਟਕ ਮੱਤਵਿਲਾਸ ਦਾ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ "ਦਾ ਫ਼ਾਰਸ ਆਫ਼ ਡ੍ਰੰਕਨ ਸਪੋਰਟਸ" ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਇਸ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਇਸਦੇ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਨੁਵਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ।
ਨਾਟਕ-ਸਾਰ
ਮੱਤਵਿਲਾਸ ਨਾਟਕ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ੇ ’ਚ ਧੁੱਤ ਦੋ ਕਪਾਲਿਕ, ਸਤਯਸੋਮ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇਵਸੋਮਾ ਮੰਚ ’ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਸ਼ੇ ’ਚ ਝੂਮਦੇ ਤੇ ਲੜਖੜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਸ਼ਰਾਬ ਲੱਭਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਠੇਕੇ ਵੱਲ ਭਟਕਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ’ਚ ਮਸਤ ਦੋਹੇਂ ਕਪਾਲਿਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੈਵ ਮੱਤ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੇ ਹਨ। ਇੰਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਕਪਾਲਿਕ ਮੱਤ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਬਖਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਸ਼ਰਾਬਨੋਸ਼ੀ, ਜੰਗਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਨੱਚਣਾ-ਗਾਣਾ ਤੇ ਸੰਭੋਗ ਕਰਨਾ। ਭਿਖਸ਼ਾ ਮੰਗਦੇ ਹੋਏ ਸਤਯਸੋਮ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਭਿਖਸ਼ਾ ਪਾਤਰ ਭਾਵ ਕਪਾਲ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਪਾਲਿਕ ਸਤਯਸੋਮ ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਪਾਲਿਕ ਦੀ ਹੋਂਦ ਉਸਦਾ ਵਜੂਦ ਉਸਦੇ ਭਿਖਸ਼ਾ ਪਾਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਦੇਵਸੋਮਾ ਉਸਨੂੰ ਹੌਂਸਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿੱਛਲੇ ਠੇਕੇ ’ਤੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਭਿਖਸ਼ਾ ਪਾਤਰ ਭੁੱਲ ਆਏ ਹੋਣ। ਪਰ ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਉਹ ਭਿਖਸ਼ਾ ਪਾਤਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਉਸੇ ਸਮੇ ਬੋਧ ਭਿਖਸ਼ੂ ਨਾਗਸੇਨ ਮੰਚ ’ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਤਯਸੋਮ ਨੂੰ ਸ਼ਕ ਹੈ ਕਿ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕੋਈ ਕੁੱਤਾ ਜਾਂ ਫੇਰ ਕੋਈ ਬੋਧ ਭਿਖਸ਼ੂ ਉਸਦਾ ਭਿਖਸ਼ਾ ਪਾਤਰ ਚੁਰਾ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਤਯਸੋਮ ਬੋਧ ਭਿਖਸ਼ੂ ’ਤੇ ਚੋਰੀ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬੋਧ ਭਿਖਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਤੇ ਚੋਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬੁੱਧਮਤ ਉੱਤੇ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਭਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਚਾਰ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਤਯਸੋਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੋਧ ਭਿਖਸ਼ੂ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਬ, ਮਾਂਸ ਅਤੇ ਸੰਭੋਗ ਦੀਆਂ ਲਾਲਸਾਵਾਂ ਪਾਲਦੇ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਧਰਮ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਰਖੀ ਹੈ। ਭਿਖਸ਼ੂ ਨਾਗਸੇਨ ਪੂਰੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾ ਇਲਜ਼ਾਮਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅੰਦਰ ਦਬੀਆਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਉਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਝੂਰਦਾ ਤੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਖਿਰ ਕਿਉਂ ਬੁਧ ਧਰਮ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਅਤੇ ਸੰਭੋਗ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੀ ਇਸ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ। ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਬਹਿਸ ਵੱਧਦੀ ਵਧਦੀ ਹੱਥੋ-ਪਾਈ ’ਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਤਯਸੋਮ ਦਾ ਜਾਣੂ ਇੱਕ ਪਾਸ਼ੂਪਤ ਭਿਖਸ਼ੂ ਦੋਹਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸੁਲਾਹ-ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ’ਚ ਹਾਰ ਕੇ ਬੋਧ ਭਿਖਸ਼ੂ ਆਪਣਾ ਭਿਖਸ਼ਾ ਪਾਤਰ ਅੜੀਅਲ ਸਤਯਸੋਮ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਭਿਖਸ਼ਾ ਪਾਤਰ ਸਮਝ ਬੈਠਾ ਹੈ।
ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ’ਤੇ ਸਤਯਸੋਮ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭਿਖਸ਼ਾ ਪਾਤਰ ਉਸਦਾ ਕਪਾਲ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਮਲੋਟ
ਮਲੋਟ NH 10 ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਮਲੋਟ ਤੋ 30 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹਨ',ਜਦਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ 45 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਚੁਨਾਵ ਜਿਤਿਆ ਸੀ।
ਗਿੱਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ
ਗਿੱਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਹਲਕਾ ਨੰ: 66 ਹੈ।
ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ
ਗਿੱਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਨਵੀਂ ਹੱਦਬੰਦੀ ਤਹਿ ਸਾਲ 2008 ’ਚ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਰਾਏਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ, ਦਾਖਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਇਸ ਹਲਕੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰੀ ਕਲੋਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਕਰੀਬ 150 ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪਿੰਡ ਆ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਡੇਹਲੋਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਕਸਬਾ ਹਲਕੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਲਕੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੋਈਆਂ ਸਾਲ 2012 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਵਿਧਾਇਕ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਚੋਣ ਜਿੱਤੀ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 2017 ਸਮੇਂ ਇਸ ਹਲਕੇ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 2,31,346 ਵੋਟਰ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ 1,22,283 ਮਰਦ, 1,08,062 ਮਹਿਲਾ ਤੇ 1 ਕਿੰਨਰ ਵੋਟਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। 2012 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਸਮੇਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਨੂੰ 69,117 ਵੋਟਾਂ ਪਈਆਂ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾਖਾ ਨੂੰ ਕਰੀਬ 63,800 ਵੋਟਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਸਨ। ਪੀ.ਪੀ.ਪੀ. ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਚਨ ਨੂੰ 7200 ਵੋਟਾਂ, ਬਹੁਜਨ ਸਮਾਜ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 7700 ਵੋਟਾਂ ਪਈਆਂ ਸਨ।
ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ
ਦਾਖਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ
ਸੁਜਾਤਾ ਮੋਹਾਪਾਤਰਾ
ਸੁਜਾਤਾ ਮੋਹਾਪਾਤਰਾ (ਜਨਮ 27 ਜੂਨ 1968) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸਰ ਅਤੇ ਓਡੀਸੀ ਨਾਚ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਅਧਿਆਪਕਾ ਹੈ।
ਫੱਤਾ ਬਾਲੂ
ਫੱਤਾ ਬਾਲੂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। 2001 ਵਿੱਚ ਫੱਤਾ ਬਾਲੂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 661 ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 4.83 ਕਿ. ਮੀ. ਵਰਗ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਸੁਜਾਤਾ ਮੋਹਾਪਾਤਰਾ
ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ
ਸੁਜਾਤਾ ਮੋਹਾਪਾਤਰਾ ਨੇ ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਓਡੀਸੀ ਰਿਸਰਚ ਸੈਂਟਰ ਵਿਖੇ ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ ਗੁਰੂ ਕੇਲੂਚਰਨ ਮੋਹਾਪਾਤਰਾ ਅਧੀਨ ਆਪਣੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ। ਉਹ 1987 ਵਿੱਚ ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ, ਓਡੀਸ਼ਾ ਆਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਗੁਰੂ ਕੇਲੂਚਰਨ ਮੋਹਾਪਾਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਤੀਕਾਂਤ ਮੋਹਾਪਾਤਰਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਬੇਟੀ ਪ੍ਰੀਤੀਸ਼ਾ ਮੋਹਾਪਾਤਰਾ ਵੀ ਇੱਕ ਓਡੀਸੀ ਡਾਂਸਰ ਹੈ।
ਕਰੀਅਰ
thumb|357x357px| ਸੁਜਾਤਾ ਮੋਹਾਪਾਤਰਾ ਸੁਜਾਤਾ ਮੋਹਾਪਾਤਰਾ ਨੇ ਓਡੀਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹੂ ਦੀ ਡਾਂਸ ਟਰੂਪ ਨਾਲ ਓਡੀਸੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਤੇ ਲੋਕ ਨਾਚ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਕੇਲੂਚਰਨ ਮੋਹਾਪਾਤਰਾ ਸੀ ਸਿਖਲਾਈ ਹੇਠ ਉਸ ਦੀ ਨਾਚ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਓਡੀਸੀ ਨ੍ਰਿਤਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਸਹੁਰੇ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇਕੋ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸਰਜਨ ਡਾਂਸ ਟਰੂਪ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਸੁਜਾਤਾ ਮੋਹਾਪਾਤਰਾ ਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ।
ਸੁਜਾਤਾ ਮੋਹਾਪਾਤਰਾ ਓਡੀਸੀ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ। ਉਹ 'ਸਰਜਨ' (ਓਡੀਸੀ ਨ੍ਰਿਤੀਬਾਸਾ) ਦੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਓਡੀਸੀ ਡਾਂਸ ਇੰਸਟੀਚਿਉਸ਼ਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਮ.ਗੁਰੂ ਕੇਲੂਚਰਨ ਮੋਹਾਪਾਤਰਾ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਉਤਕਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਉੜੀਆ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਓਡੀਸੀ ਰਿਸਰਚ ਸੈਂਟਰ, ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਵਿਖੇ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਜੁਲਾਈ, 2011 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਓਡੀਸੀ ਇੰਸਟੀਚਿਉਟ - ਗੁਰੂ ਕੀਰਤੀ ਸਰਜਨ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਹਿ, ਬਾਲਾਸੌਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਹੈ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1968 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਡਾਂਸਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
1455
1455 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਅਤੇ 1450 ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਲ ਬੁੱਧਵਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
ਮਰਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ
ਗੁਹਾਟੀ
ਗੁਹਾਟੀ ਅਸਾਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਗੁਹਾਟੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ "ਪ੍ਰਾਗਜੋਤਿਸ਼ਪੁਰਾ" ਅਤੇ "ਦੁਰਜਿਆ" ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰਾਗਜੋਤਿਸ਼ਪੁਰਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਪੂਰਬੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ" ਜਾਂ "ਪੂਰਬੀ ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ" ਅਤੇ ਦੁਰਜਿਆ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਅਜਿੱਤ"।
ਅੰਤੋਨੀਓ ਆਗਸਤੀਨੋ ਨੇਟੋ
ਅੰਤੋਨੀਓ ਆਗਸਤੀਨੋ ਨੇਟੋ (17 ਸਤੰਬਰ 1922 - 10 ਸਤੰਬਰ 1979) ਅੰਗੋਲਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ (1975-1979) ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਅੰਗੋਲਾ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਜੰਗ ਦੀ ਲੋਕ ਅੰਦੋਲਨ (ਮਪਲਾ) ਦੇ ਆਗੂ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ, ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ (1975-2002) ਵਿੱਚ ਮਪਲਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਤਕ ਕੰਮ ਲਈ ਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਅੰਗੋਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਵੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮਣੀਪੁਰ
250px|thumb|ਮਨੀਪੁਰ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਮਨੀਪੁਰ ਉਤਰੀ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜ ਹੈ।
ਜ਼ਿਲੇ
ਮਨੀਪੁਰ ਵਿੱਚ 9 ਜ਼ਿਲੇ ਹਨ -
ਨਾਈਜਰ
ਨਾਈਜਰ ਜਾਂ ਨੀਜਰ, ਅਧਿਕਾਰਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਨਾਈਜਰ ਦਾ ਗਣਰਾਜ, ਪੱਛਮੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦਾ ਇੱਕ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਨਾਈਜਰ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਅਤੇ ਬੇਨਿਨ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਬੁਰਕੀਨਾ ਫ਼ਾਸੋ ਅਤੇ ਮਾਲੀ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਅਲਜੀਰੀਆ ਅਤੇ ਲੀਬੀਆ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਚਾਡ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 1,270,000 ਵਰਗ ਕਿ.ਮੀ. ਹੈ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਪੱਛਮੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ 80% ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਿੱਸਾ ਸਹਾਰਾ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਹੇਠ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ 15,000,000 ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਸਲਾਮੀ ਅਬਾਦੀ ਦੁਰੇਡੇ ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਨਿਆਮੇ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਦੇਸ਼
ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਦੌਲਾ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ
ਗ਼ਦਰੀ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਉਰਫ਼ ਜਿਊਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਵਜ਼ੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਪਿੰਡ ਦੌਲਾ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਰਿਆਸਤ ਪਟਿਆਲਾ (ਵਰਤਮਾਨ ਤਹਿਸੀਲ ਸੁਨਾਮ, ਜਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਚਾਰ ਭਰਾ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਤੋਤੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਾਂ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਚ ਉਲਝ ਗਿਆ।
ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਜਾਣਾ
ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਬੂਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਹਾਮੀ ਬਣ ਕੇ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਲਈ ਜੂਝਣ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸੀ। ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਜਾ ਕੇ ਆਪ ਨੇ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਮੋਹਰੀ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਨੇ ਫਿਲਪਾਇਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਉਹ ਮਨੀਲਾ ਤੋਂ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਆ ਕੇ ਤੋਸ਼ਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਪਹੁੰਚੇ। ਗ਼ਦਰੀ ਗੁਲਾਬ ਕੌਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗ਼ਦਰੀ ਆਪ ਨਾਲ ਸਨ।
ਯੋਗਦਾਨ
27 ਨਵੰਬਰ 1914 ਨੂੰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਤੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦਾ ਇਕੱਠ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ, ਪੰਡਿਤ ਕਾਂਸੀ ਰਾਮ ਆਦਿ ਅਨੇਕਾਂ ਗ਼ਦਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਗ਼ਦਰ ਦੀ ਤਾਰੀਕ ਮੁਲਤਵੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਾਰੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਖੰਡਣਾ ਪਿਆ। 22 ਗ਼ਦਰੀ ਟਾਂਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਮੋਗੇ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਫੇਰੂ ਸ਼ਹਿਰ ਲੰਘੇ ਤਾਂ ਜ਼ੈਲਦਾਰ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਤੇ ਥਾਣੇਦਾਰ ਬਸ਼ਾਰਤ ਅਲੀ ਪੁਲਿਸ ਸਮੇਤ ਰਸਤਾ ਰੋਕੀ ਖੜੇ ਸਨ। ਥਾਣੇਦਾਰ ਵੱਲੋਂ ਟਾਂਗਾ ਰੋਕਣ ਤੇ ਹੋਈ ਤਲਖ-ਕਲਾਮੀ ਕਾਰਨ ਥਾਣੇਦਾਰ ਨੇ ਗਦਰੀ ਰਹਿਮਤ ਅਲੀ ਵਜੀਦਕੇ ਦੇ ਥੱਪੜ ਮਾਰਿਆ, ਇਸ ਤੋਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਉਰਫ਼ ਗਾਂਧਾ ਸਿੰਘ ਕੱਚਰਭੰਨ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਰਿਵਾਲਵਰ ਕੱਢ ਕੇ ਥਾਣੇਦਾਰ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਜ਼ੈਲਦਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਚਿੱਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਕਾਰਨ ਭਗਦੜ ਮੱਚ ਗਈ। ਕੁੱਝ ਗ਼ਦਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਦੀ ਓਟ ਲੈ ਕੇ ਬਚ ਨਿਕਲੇ। ਨੌਂ ਗ਼ਦਰੀ ਝਾੜੀਆਂ ਦੀ ਓਟ ਲੈ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ ਗ਼ਦਰੀ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਕੋਲੋਂ ਗੋਲੀ ਸਿੱਕਾ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਤਾਂ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਝਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਪੁਲਿਸ ਫਾਇਰਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਭਾਈ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਬੰਗਸੀਪੁਰਾ ਅਤੇ ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ ਵੜਾਇਚ ( ਲੁਧਿਆਣਾ) ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀ ਗਏ। ਪੰਡਤ ਕਾਂਸੀ ਰਾਮ ਖਜ਼ਾਨਚੀ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ, ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ, ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਬਿਝਲ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਉਗਰੀਆ, ਰਹਿਮਤ ਅਲੀ ਵਜੀਦਕੇ, ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਖਾਸਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਫੜੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਾਂਸੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਫਿਲਪਾਈਨ ਗਰੁੱਪ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਨ।
ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ
ਸੁਪਰਡੈਂਟ, ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਦਸਤਖ਼ਤਾਂ ਹੇਠ ਜਾਰੀ ਹੋਈ ਲਿਸਟ ( Statement Showing admission of Convicted prisoners ) ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ 2 ਫਰਵਰੀ 1915 ਦੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪ ਦਾ 5178 ਹੈ । ਇਸੇ ਲਿਸਟ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪ 4 ਫਰਵਰੀ 1915 ਨੂੰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ, ਲਾਹੌਰ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਛੇ ਸਾਥੀਆਂ Major B. 0. ROE ਸ਼ੈਸਨ ਜੱਜ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਡਵੀਜ਼ਨ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿਖੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਨੰ: 4 ( Trial No. of 1915 ) ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ । ਇਹ ਮੁਕੱਦਮਾ 22 ਜਨਵਰੀ 1915 ਨੂੰ ਦਾਇਰ ਹੋਇਆ। ਭਾਰਤੀ ਪੈਨਲ ਕੋਡ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪ ਤੇ 140-302 , 302-114 , 149-307 , 402 , 399 ਧਾਰਾਵਾਂ ਅਧੀਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਏ ਗਏ । ਘਟਨਾ ਦੀ ਮਿਤੀ, ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਮਿਤੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦੀ ਮਿਤੀ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਅੰਤਰਾਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਨਜਾਇਜ਼ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਸਰੀਰਕ ਤਸੱਦਦ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਜਦ ਕਿ ਸਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਨੂੰ ਘਟਨਾ ਘਟਣ ਵੇਲੇ ਉਸੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ । 22 ਫਰਵਰੀ 1915 ਨੂੰ ਸ਼ੈਸਨ ਜੱਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਆਪ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਅਤੇ Under section 62 of Indian penal Code ,ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਚੱਲ ਅਚੱਲ ਸੰਪਤੀ ਜਬਤ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣਾਇਆ ।
ਫਾਂਸੀ
25 ਮਾਰਚ 1915 ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਜੇਲ੍ਹ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਹੁਰਾਂ ਦੇ ਕੇਸ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਐਕਸ਼ਨ ਕੇਸ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ
ਬੁੰਦੇਲਖੰਡ
ਬੁੰਦੇਲਖੰਡ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜੋ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਫ਼ੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬੁੰਦੇਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਖੇਤਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੁੰਦੇਲਖੰਡ
ਤਲਵੰਡੀ ਭਰੋ
ਤਲਵੰਡੀ ਭਰੋ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਨਕੋਦਰ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਗ਼ਿਆਸੁੱਦੀਨ ਬਲਬਨ
ਗਿਆਸੁੱਦੀਨ ਬਲਬਨ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ । ਉਸਨੇ ਸੰਨ 1266 ਤੋਂ 1286 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਲਤੁਤਮਿਸ਼ ਅਤੇ ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਖ਼ਲਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਤਾਕਤਵਰ ਸ਼ਾਸਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਸਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਬਹਾਉਦ ਦੀਨ ਸੀ। ਉਹ ਇਲਬਾਰੀ ਤੁਰਕ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਵਾਨ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਮੰਗੋਲਾਂ ਨੇ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ, ਗਜ਼ਨੀ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਸਰਾ ਦੇ ਖਵਾਜਾ ਜਮਾਲ-ਉਦ-ਦੀਨ ਨੇ ਇੱਕ ਸੂਫ਼ੀ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਹੋਰ ਗੁਲਾਮਾਂ ਸਮੇਤ 1232 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਲਿਆਂਦਾ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਇਲਤੁਤਮਿਸ਼ ਨੇ ਖਰੀਦ ਲਏ।
ਸ਼ਾਸ਼ਨ ਕਾਲ
ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਲਤਾਨ ਨਸੀਰੂਦੀਨ ਦਾ ਕੋਈ ਵਾਰਸ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਲਬਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਸੁਲਤਾਨ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਬਲਬਨ ਨੇ 1266 ਵਿੱਚ ਸੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੁਲਤਾਨ ਗਿਆਸ-ਉਦ-ਦੀਨ-ਬਲਬਨ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲੀ।
ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਬਲਬਨ ਨੇ ਲੋਹੇ ਦੀ ਮੁੱਠੀ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਚਾਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਈਸਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ 'ਚਹਿਲਗਨੀ' ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਬਲਬਨ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਕੋਈ ਤਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਹੋਵੇ। ਸੁਲਤਾਨ ਬਲਬਨ ਕੋਲ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਗਠਿਤ ਖੁਫੀਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸੀ। ਬਲਬਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਸੂਸਾਂ, ਬੈਰੀਡਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਹਰ ਮਹਿਕਮੇ ਵਿਚ ਗੁਪਤ ਰਿਪੋਰਟਰਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ। ਜਾਸੂਸਾਂ ਕੋਲ ਸੁਤੰਤਰ ਅਧਿਕਾਰ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਸੁਲਤਾਨ ਨੂੰ ਜਵਾਬਦੇਹ ਸਨ।
"ਬਲਬਨ ਦਾ ਦਰਬਾਰ ਇੱਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਸਭਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਹਾਸਾ ਅਣਜਾਣ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਜੂਏ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਸੀ।" ਉਸਨੇ "ਰਾਜੇ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੈਰ ਚੁੰਮਣ ਵਰਗਾ ਕਠੋਰ ਅਦਾਲਤੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਜਦਾ ਅਤੇ ਪਾਈਬੋਸ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਵੀ, ਗਿਆਸੂਦੀਨ ਬਲਬਨ ਅਜੇ ਵੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਮੁਹਿੰਮਾਂ 'ਤੇ ਗਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਫੌਜੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਸਲਾਮ ਵਿਚ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੋਇਆ। ਬਲਬਨ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਾਸ਼ਕ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਨਵਰੋਜ਼ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।
ਬਲਬਨ ਨੇ 1266 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1287 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਸੁਲਤਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਬਲਬਨ ਦਾ ਵਾਰਸ ਉਸਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਪ੍ਰਿੰਸ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ 9 ਮਾਰਚ 1285 ਨੂੰ ਮੰਗੋਲਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਉਸਦਾ ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ, ਬੁਗਾਰਾ ਖਾਨ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਲਈ ਬਲਬਨ ਦੇ ਪੋਤੇ ਮੁਈਜ਼ ਉਦ-ਦੀਨ ਕਾਇਕਾਬਾਦ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਵਾਰਸ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗ਼ੁਲਾਮ ਖ਼ਾਨਦਾਨ
ਐਂਗ ਲਾਰੇਨ ਝੀਲ
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> ਐਂਗ ਲਾਰੇਨ ਝੀਲ ਜਾਂ ਆਂਗ ਲਾਰੇਨਕੂਓ, ਚੀਨ ਦੇ ਤਿੱਬਤ ਆਟੋਨੋਮਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸ਼ਿਗਾਤਸੇ ਪ੍ਰੀਫੈਕਚਰ ਵਿੱਚ ਝੋਂਗਬਾ ਕਾਉਂਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੂਣ ਝੀਲ ਹੈ। ਇਹ ਰੇਨਕਿਂਗਸਿਯੂਬੂ ਝੀਲ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 4 ਟਾਪੂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਲਗਭਗ 10 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। left|thumb| ANG ਲਾਰੇਨ ਝੀਲ (ANG-LA-LING HU (NGANGLING TSO)) ਸਮੇਤ ਨਕਸ਼ਾ ( ATC, 1971)
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਿੱਬਤ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ
ਕਾਊਂਟੀ ਮੈਦਾਨ, ਟਾਊਂਟਨ
ਕਾਊਂਟੀ ਗਰਾਊਂਡ, ਜਿਸਨੂੰ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਕੂਪਰ ਐਸੋਸੀਏਟਸ ਕਾਊਂਟੀ ਗਰਾਊਂਡ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੋਮਰਸੈਟ, ਟਾਊਂਟਨ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚਲਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਗਰਾਊਂਡ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਮਰਸੈਟ ਕਾਊਂਟੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕਲੱਬ ਦਾ ਘਰੇਲੂ ਮੈਦਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਗਰਾਊਂਡ ਪ੍ਰਾਇਰੀ ਬਰਿੱਜ ਰੋਡ ਅਤੇ ਸੇਂਟ ਜੇਮਸ ਸਟ੍ਰੀਟ ਦਾ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਦਰਸ਼ਕ ਸਮਰੱਥਾ 8500 ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਗਰਾਊਂਡ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਗਰਾਊਂਡ
ਅੱਲੋਵਾਲ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮੀ)
ਆਲੋਵਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮੀ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ
ਪਿੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਰਪੰਚ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡ ਦਾ ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮੀ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ
ਡ੍ਰੋਨ ਜਹਾਜ
thumb|ਹੈਲੀਕਾਪਟਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡ੍ਰੋਨ ਜਹਾਜ਼ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। thumb|right|[[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਡ੍ਰੋਨ ਜਹਾਜ।]] ਡ੍ਰੋਨ ਜਹਾਜ (drone plane) ਇੱਕ ਪਾਇਲਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਡਣ ਵਾਲਾ ਜਹਾਜ਼ (unmanned aerial vehicle ਜਾਂ UAV) ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਰਿਮੋਟ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਭਰ ਕੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵੀ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਅਤੇ ਹਮਲੇ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜਹਾਜ ਉਹਨਾਂ ਮਿਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਦਮੀ ਲਈ ਖਤਰਨਾਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼
ਵਿੰਟਰ ਸਲੀਪ (ਫ਼ਿਲਮ)
ਵਿੰਟਰ ਸਲੀਪ (Kış Uykusu) ਨੂਰੀ ਬਿਲਗੇ ਜੇਲਾਨ ਦੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਇੱਕ 2014 ਦੀ ਤੁਰਕਿਸ਼ ਡਰਾਮਾ ਫਿਲਮ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਅਨਾਤੋਲੀਆ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਰਕੀ ਵਿੱਚ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ​​ਗਰੀਬ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਹੀਣ ਵਿਚਕਾਰ ਤਕੜੇ ਪਾੜੇ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਾਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ 2014 ਵਿਖੇ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ ਪਾਲਮ ਡੀ'ਓਰ ਅਤੇ ਫਿਪ੍ਰੇਸਕੀ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
ਪਲਾਟ
ਫਿਲਮ "ਵਿੰਟਰ ਸਲੀਪ", ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਾ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਅਦਾਕਾਰ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਕਹਾਣੀ ਹੈ।
ਐੱਸ ਅਸ਼ੋਕ ਭੌਰਾ
ਐਸ ਅਸ਼ੋਕ ਭੌਰਾ (ਜਨਮ 1963) ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਕਾਲਮ ਨਵੀਸ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਟੀਵੀ ਹੋਸਟ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੇ 10,000 ਤੋਂ ਹੋਰ ਵੱਧ ਲੇਖ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਮਾਜ ਸੇਵਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੜੀਵਾਰ ਛਪਦੇ ਆਪਣੇ ਕਾਲਮਾਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਐਸ ਅਸ਼ੌਕ ਭੋਰਾ ਦਾ ਜਨਮ 1963 ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਭੌਰਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਲਗਭਗ 24 ਸਾਲ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1963
ਸੁਵਿਧਾ ਕੇਂਦਰ
ਸੁਵਿਧਾ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰੀ ਦਫਤਰ/ਸਥਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਲੋਕ ਸਰਕਾਰੀ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਦਾ ਲਾਭ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਸਟਮ ਨੈਂਸ਼ਨਲ ਇਨਫਰਮੈਟਿਕ ਸੈਂਟਰ ਦੁਆਰਾ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਰਾਜ ਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸ਼ਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਇਸ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸੁਵਿਧਾ ਕੇਂਦਰ ਡੀ ਸੀ ਦਫਤਰ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ ਗਏ ਸਨ ਪ੍ਰੰਤੁ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਤੇ ਹੋਏ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਆਫ਼ਿਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਰਕਾਰੀ ਅਦਾਰੇ
ਭਾਰਤ ਭੂਸ਼ਣ
ਭਾਰਤ ਭੂਸ਼ਣ (14 ਜੂਨ 1920 – 27 ਜਨਵਰੀ 1992) ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਅਦਾਕਾਰ ਸੀ।