cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਸਾਹਿਤ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਨਾਟਕ, ਇਕਾਂਗੀ ਵਾਰਤਕ, ਕਵਿਤਾ ਆਦਿ। ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਸਾਹਿਤਿਕ ਰੂਪ `ਚ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਉਮੰਗਾਂ, ਸੁਪਨਿਆਂ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਤੇ ਸੱਧਰਾਂ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੰਡ ਦੇ ਦੁਖਾਂਤ, ਆਰਥਿਕ, ਰਾਜਸੀ-ਲੁੱਟਮਾਰ, ਫਿਰਕੂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਬਾਖੂਬੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਇਕ ਪੁਰਖੀ ਤੇ ਫੌਜੀ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਵ-ਬੋਧ ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਵੇਦਨਾ ਵਾਲੀਆਂ ਕਾਵਿ ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਭੂਤਵਾਦੀ ਅਪਸਾਰਵਾਦੀ ਜਾਂ ਕਿਧਰੇ ਕ ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਉਪ-ਭਾਵੁਕਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ਕਾਵਿ-ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਰਚਣ ਲਈ ਕਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹਨ। ਗਲਪ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਰਸੇ ਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਪ੍ਰਤੀ ਹੇਰਵੇ ਤੇ ਸਵੈ ਮੋਹ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਧੀਨ ਵਿਅੰਗਆਤਮਕ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ, ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਟਕ ਨੂੰ ਦੋ-ਪਰਤੀ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਦੇ ਖ਼ਾਤਮੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀ ਹਉਮੈ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਸੂਫ਼ੀ ਫਲਸਫੇ ਦੀ ਹਕੀਕੀ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪਰਖ ਪੜਚੋਲ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਾਧਾਰਣਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਦੀ ਥਾਂ ਇਸਲਾਮੀ ਬਣਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਅਜੇ ਤੱਕ ਤੁਸਵੁੱਫ ਦੇ ਘੇਰੇ `ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕੀ।
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲੇਖਕ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਇਧਰਲੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਉਲਟ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਚਿੰਨਵਾਦੀ ਬਣਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ:
ਨਿਕਾਸ ਤੇ ਵਿਕਾਸ
ਡਾ. ਹਰਬੰਸ ਧੀਮਾਨ
ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਇਕ ਪਰਿਚੈ
ਡਾ. ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਇਨਸੈਪਸ਼ਨ
ਇਨਸੈਪਸ਼ਨ 2010 ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਗਲਪ ਵਾਲ਼ੀ ਰੋਮਾਂਚਕ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸਟੋਫ਼ਰ ਨੋਲਾਨ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਕਈ ਨਾਮਵਰ ਅਦਾਕਾਰ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਓਨਾਰਡੋ ਡੀਕੈਪਰੀਓ, ਐਲਨ ਪੇਜ, ਜੌਸਫ਼ ਗਾਰਡਨ-ਲੈਵਿਟ, ਮਾਰੀਓਂ ਕੋਤੀਯਾਰ, ਕੈਨ ਵਾਟਾਨਾਬੇ, ਟਾਮ ਹਾਰਡੀ, ਦਲੀਪ ਰਾਓ, ਸਿਲੀਅਨ ਮਰਫ਼ੀ, ਟਾਮ ਬਿਰੈਂਜਰ ਅਤੇ ਮਾਈਕਲ ਕੇਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਡੀਕੈਪਰੀਓ, ਡੌਮ ਕੌਬ ਨਾਮਕ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਚੋਰ ਦਾ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਦੇ ਅਵਚੇਤਨਾ ਅੰਦਰ ਵੜ ਕੇ ਨਿਗਮਤ ਤੋੜ-ਫੋੜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨੂੰ ਛੁਟਕਾਰੇ ਦਾ ਇੱਕ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਾਮੁਮਕਿਨ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: "ਇਨਸੈਪਸ਼ਨ/ਮੁੱਢ", ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਦੀ ਅਵਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਬੰਦੇ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲ ਨੂੰ ਗੱਡਣਾ।
ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ
ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਿਕ, ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਅੰਦੋਲਨ ਹੈ ਜੋ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ਤੇ ਉਦਯੋਗਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਤੇ ਵਧੇਰੇ ਤਾਕਤ ਫੜ ਗਿਆ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ (ਲਗਪਗ 1800 ਤੋਂ 1840) ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਕਲਾਸਕੀਵਾਦ ਅਤੇ ਨਵਕਲਾਸਕੀਵਾਦ ਦੇ ਕਰੜੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਵਿਦਰੋਹ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਹ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵੀ ਪ੍ਰਬੁੱਧਤਾ ਦੇ ਅਤੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬੁੱਧੀਵਾਦ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵੀ ਸੀ। ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੇ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਦੇਣ ਹੈ ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਚਰਨ ਦਾ ਅਵਸਰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸਗੋਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ, ਪ੍ਰਗਤੀ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵੀ ਉਜਾਗਰ ਹੋਈਆਂ। ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਹਿਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨਾਤਨੀ ਕਾਵਿ-ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਜਕੜ ਵਿਚ ਸੀ। ਇਸ ਜਕੜ ਕਾਰਨ ਸਨਾਤਨੀ ਨੇਮਾਵਲੀ ਅਧੀਨ ਵਿਚਰਦਾ ਸਾਹਿਤ ਸਨਾਤਨੀ ਐਲਾਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਸਤੂ, ਰੂਪ, ਭਾਸ਼ਾ, ਸ਼ੈਲੀ ਪੱਖੋਂ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਨਾ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਅਜਿਹਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਸਨਾਤਨੀ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤ ਕਿਰਤਾਂ ਦਾ ਵਸਤੂ ਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸੰਗਠਨ ਵਜੋਂ ਅਨੁਸਰਨ ਕਰਨਾ ਉੱਤਮ ਸਾਹਿਤਕਾਪੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਿੱਟੇ ਵੱਜੋਂ ਸਾਹਿਤਕਾਰੀ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਵਰਤੀ ਸਨਾਤਨੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਦਰਸ਼ ਮਿੱਥਦੀ ਹੋਈ ਇਸਦੀ ਰੀਸ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਹਿਤ-ਖੇਤਰ ਅੰਦਰ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੀ ਕੋਈ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨਾਤਨੀ ਨੇਮਾਵਲੀ ਦੀ ਜਕੜਨ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਗਤੀ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਧਕ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਰੁਕਾਵਟ ਖਿਲਾਫ਼ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਇਕ ਵਿਦ੍ਰੋਹ ਬਣਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਸਨਾਤਨੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਦਿਆਂ ਇਸਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਦੀ ਇਸ ਕਰਨੀ ਨਾਲ ਸਾਹਿਤ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸਨਾਤਨੀ ਕਾਵਿ-ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਕੈਦ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਦਾ ਅਵਸਰ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਸਾਹਿਤ-ਖੇਤਰ ਅੰਦਰ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਸਬੱਬ ਬਣੀ।
ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਦੀ ਉਤਪਤੀ
ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ 1798 ਈ. ਦੀ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਮਿਕਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਸ਼ਬਦ Romant(ਰੋਮਾਨ) ਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਬਹੁਅਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਰੋਮਾਂਸ(Romance) ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਰੋਮਾਂਸ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਕਾਵਿ ਕਥਾ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਨਤਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਾਧਾਰਣ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਦੁਰਾਡੀ ਜਿਹੀ ਰੰਗੀਨ ਗਾਥਾ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਜ ਕਲ ਇਸ਼ਕਬਾਜ਼ੀ ਕਰਨ ਨੂੰ ਵੀ ਰੋਮਾਂਸ ਲੜਾਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਰੋਮਾਂਸ(romance) ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸਣ ਰੋਮਾਂਟਿਕ(romantic) ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਜਾਂ Romanticism ਸ਼ਬਦ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਵਾਲਟੇਅਰ ਤੇ ਰੂਸੋ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਵਾਲਟੇਅਰ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਅਨਿਆ ਦੀ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਖਿਲਾਫਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰੂਸੋ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਸੋਸ਼ਲ ਕਾਨਟ੍ਰੈਕਟ ਵਿਚ ਸਮਕਾਲੀ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪ੍ਰਤਿ ਇਤਰਾਜ ਜਤਾਇਆ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਾਸਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਜੀਵਣ ਜੀਣ ਲਈ ਵੱਡਾ ਬਾਧਕ ਸੀ। ਤਤਕਾਲੀ ਸਮਾਜਕ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦੀ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਤੇ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਾਕ ਮਨੁੱਖ ਸੁਤੰਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਪਰ ਹਰ ਥਾਂ ਜ਼ੰਜ਼ੀਰਾਂ ਵਿਚ ਜਕੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵਾਲਟੇਅਰ ਤੇ ਰੂਸੋ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ ਫਰਾਂਸ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ ਫਰਾਂਸ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਬੀਜ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਰੂਸੋ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਭਾਵੇਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਨਿਰੰਕੁਸ਼ ਰਾਜਤੰਤਰ ਲਈ ਵੰਗਾਰ ਬਣਦਿਆਂ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਕ ਬਣੇ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੀਵਨ, ਸਭਿਆਚਾਰ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਫਲਸਰੂਪ ਅਾਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਵਿਚਰਨ ਦੀ ਇਸ ਰੀਝ ਨੇ ਸਾਹਿਤਕ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਸਨਾਤਨੀ ਕਾਵਿ-ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਕਠੋਰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਲੇਖਕ ਜਗਤ ਨੂੰ ਬਾਗੀ ਹੋਣ ਲਈ ਉਕਸਾਇਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਦਾ ਵਿਦਾ ਬਿੰਦੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਹਿਤਕ ਜਗਤ ਅੰਦਰ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼
ਸਾਹਿਤਕ ਜਗਤ ਅੰਦਰ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਭਾਵੇਂ 1798 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਦੀ ਬਤੌਰ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਸਥਾਪਤੀ 1800 ਈ. ਵਿਚ ਵਰਡਜਵਰਥ ਦੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਛਪੇ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਲਿਰੀਕਲ ਬੈਲਡਜ਼ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਇਸ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਮੁੱਖ ਬੰਦ ਵਿਚ ਵਰਡਜ਼ਵਰਥ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਸੰਬੰਧੀ ਜੋ ਟਿੱਪਣੀਨੁਮਾ ਵਿਚਾਰ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੇ ਉਹ ਰੁਮਾਂਸਵਾਦ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਵਿਧੀਨਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲੋਕ ਮਾਨਤਾ ਦਿਵਾਉਣ ਦ ਮਾਣ ਵਰਡਜ਼ਵਰਥ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰੋਮਾਂਸਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵਿਕਾਸ
ਰੋਮਾਂਸਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਪੱਧਰ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਇਕਸਾਰਤਾ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕੀ। ਇਕਸਾਰਤਾ ਦੀ ਕਮੀ ਵਿਚ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੇ ਬੱਝਵੀਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਵਿਅਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵੀ ਅਕਸਰ ਬਣੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕਠਿਨਾਈ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰੋਮਾਂਸਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਪੱਧਰ ਤੇ ਪਾਈ ਜ਼ਾਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇਸ ਸਮੁੱਚੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕੁਝ ਸਾਂਝੇ ਸੂਤਰ ਖੋਜੇ ਤੇ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਸਿਰਜਨ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਾਪਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੱਛਣਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਰੀਡਰਜ਼ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ:
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ
ਸਰੈਣਾ
‘ਸਰੈਣਾ’(ਸੱਗੀ ਫੁੱਲ) ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲਿਖੀ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।
ਸਾਰ
ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਰੈਣਾ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਬੜੀ ਮਾੜੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਭਰਾ ਉਸਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦਾ। ਕਰਤਾਰੇ ਕੇ ਵਿਹੜੇ ਵੱਲ ਝਾਕ ਕੇ ਰਤਨੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਕੋਈ ਨ੍ਹੀਂ ਫੇਰ ਵੀ ਲਹੂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਐ ਕਮਲਿਆ।’ ਸਰੈਣੇ ਦੀ ਭਰਜਾਈ ਇੰਦੋ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਤਨਾ ਵੱਡੀ ਰਾਤ ਤਾਈ ਉਹਨੂੰ ਉਤਲੇ ਮਨੋ ਏਸ ਮਾੜੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਵਰਜਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਉਹਨੇ ਚਿੱਤ ‘ਚ ਕਿਹਾ, ‘ਚੰਗਾ ਸਾਲਿਆਂ ਦਾ ਫਾਹਾ ਵੱਢਿਆ ਜਾਊ, ਬਣੇ ਫਿਰਦੇ ਐ ਵੱਡੇ ਚੌਧਰੀ! ਜਿੱਦੇ ਦੀ ਚੱਜ ਨਾਲ ਰੋਟੀ ਖਾਣ ਲੱਗੇ ਐ ਨੱਕ ਤੇ ਮੱਖੀ ਨ੍ਹੀਂ ਬੈਠਣ ਦਿੰਦੇ, ਵੱਡੇ ਗਠ।’ ਪਲ-ਕੁ ਬਨੇਰੇ ਤੇ ਖੜੋਤਾ, ਉਹ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਛਾਪਲੀ ਪਈ ਇੰਦੋ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਉਹਦਾ ਪਿੰਡਾ ਭੱਠ ਵਾਂਗੂੰ ਤਪਦਾ ਗਿਆ।ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ-ਭਤੀਜਿਆਂ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਤੇ ਉਹਦੇ ਪੈਰ ਥਿਰਕਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚ ਸੰਦੂਕ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਹੱਥ ਉਹ ਹਰੀ ਚੰੁਨੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਿੰਮ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਰੈਣਾ ਕਿੰਨਾਂ ਚਿਰ ਉਸ ਚੁੰਨੀ ਦੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ‘ਚੋਂ ਆਪਣੇ ਗੁਆਚੇ ਸੁਪਨੇ ਲੱਭਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਬਸੰਤੀ ਨੂੰ ਅਨਾਥ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਰੈਣੇ ਦਾ ਘਰ ਵੱਸਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਰੀਕਾਂ ਦੇ ਸੋਗ ਪੈ ਗਿਆ। ਉਤਲੇ ਮਨੋਂ ਸਰੈਣੇ ਦੀਆਂ ਭਰਜਾਈਆਂ ਮਿੱਠੇ ਪੋਚੇ ਮਾਰਦੀਆਂ, ਪਰ ਉਂਝ ਸਾਰੇ ਗੁਆਂਢ ਵਿੱਚ ਉਹਦੀਆਂ ਚੁਗਲੀਆਂ ਕਰਦੀਆਂ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਤਿੱਥ-ਤਿਉਹਾਰ ਬਸੰਤੀ ਕੁਝ ਵੰਡਣ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਲੈ ਲੈਂਦੇ, ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਜਠਾਣੀਆਂ ਆਨੀ-ਬਹਾਨੀਂ ਮੋੜ ਦਿੰਦੀਆਂ।ਬਸੰਤੀ ਜੂਨ-ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਹੱਸ ਕੇ ਦਿਨ ਕੱਟਦੀ ਸੀ।				ਸਰੈਣੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨੌ ਘੁਮਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਔਦੀ ਸੀ।ਪੰਜ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਸਰੈਣਾ ਵੈਲੀਆਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਕਈ ਸਾਲ ਬਾਹਰ ਭੱਜਿਆ ਫਿਰੀਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੀ ਉੁਹਦੇ ਭਰਾ ਕਰਤਾਰਾ ਤੇ ਬੰਤਾ ਵਾਹੰੁਦੇ ਰਹੇ। ਭਰ ਜਦੋਂ ਸਰੈਣੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਡਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਭਰਾ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਉਹਦੀ ਬਾਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੁੱਛੀ।ਜਦੋਂ ਬਾਹਰ ਆਇਆ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿੰਨੀ ਹੀ ਹਰਾਮ ਦੀ ਕਮਾਈ ਵੀ ਖਾਧੀ, ਪਰ ਸਰੈਣੇ ਨੇ ਲੜਾਈ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਸਰੈਣੇ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਉਹਦਾ ਕੋਈ ਬੰਨ੍ਹ-ਸ਼ੁੱਭ ਕਰਨ ਲਈ ਤਰਲੇ ਮਾਰੇ, ਪਰ ਕੁਝ ਉਮਰ ਵੱਡੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਤੇ ਦੂਜੇ ਸਰੈਣੇ ਦੀ ਪੈਂਠ ਚੰਗੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਸਾਕ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਬਸੰਤੀ ਵਰਗੀ ਸੱਚਿਆਰੀ ਤੀਵੀਂ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਰੈਣੇ ਬਸੰਤੀ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਵਾਹੀ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆ। ਦੇਹ ਤੋੜ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਤੇ ਦਾਣੇ ਚੰਗੇ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਸਰੈਣੇ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਉਹਦੇ ਹਾਣੀ ਸੜੇਵਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।ਘਰ-ਘਰ ਉਹਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ।ਫਿਰ ਸਰੈਣੇ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਘੁੱਕਰ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਸਰੈਣੇ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਭਰਜਾਈਆਂ ਦੇ ਅੱਗ ਲੱਗ ਗਈ। ਉਤੋਂ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਹੱਸਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ, ਪਰ ਸ਼ਰੀਕ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਲੱਗੀ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾ ਦੇ ਸਿਰ ਸੌ ਘੜਾ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੈ ਗਿਆ।
ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਰਦੇ ਪੁੱਜਦੇ ਬੰਦੇ ਵੀ ਉਹਦੀ ਰਾਇ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਪਰ ਅਜੇ ਮੁੰਡਾ ਤੁਰਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਚਾਣਚੱਕ ਹੀ ਅੱਖਾਂ ਮੀਚ ਗਿਆ। ਪਰ ਕਈ ਭੇਤਣਾਂ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਸਰੈਣੇ ਦੀ ਭਰਜਾਈ(ਇੰਦੋ) ਨੇ ਕੁਝ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਸਰੈਣਾ ਤੇ ਬਸੰਤੀ ਵੀ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਤਮਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਿੱਟੀ ਪਾ ਦਿੱਤੀ। ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਚੌਥੇ ਮਹੀਨੇ ਕਰਤਾਰੇ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਾਰ ਕੀਤਾ, ਬੰਤੇ ਨੂੰ ਘੱਲ ਕੇ ਉਹਨੇ ਸਹੁਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪੰਜ-ਚਾਰ ਮੁਸ਼ਟੰਡੇ ਸੱਦ ਲਏ।
ਉਦੇ ਸਰੈਣਾ ਨਰਮਾ ਲੈ ਕੇ ਮੰਡੀ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਉਹ ਬਸੰਤੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਗਏ। ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਇਹ ਰੌਲਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਸਰੈਣੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ ਸਾਧਾਂ-ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਬਸੰਤੀ ਨੂੰ ਭਾਲਦਾ ਰਿਹਾ।ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਬਸੰਤੀ ਨਾ ਮਿਲੀ। ਉਹਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਕਰਤਾਰੇ ਨੇ ਤੇ ਬੰਤੇ ਨੇ ਉਹਦੀ ਸਾਰੀ ਪੈਲੀ ਸਾਂਭ ਲਈ ਤੇ ਬੁੱਢੀ ਨੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕਿਹਾ।ਦੋ ਵਰ੍ਹੇ ਮਗਰੋਂ ਦੇਸ਼-ਪਰਦੇਸ ਗਾਹ ਕੇ ਸਰੈਣਾ ਨਿਹਾਤ ਹੋਇਆ ਘਰ ਮੁੜਿਆ। ਭਰਸੋਂ ਪਿਛਲੀ ਰਾਤ ਉਹ ਜਦੋਂ ਕੰਧ ਟੱਪ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਅੰਦਰ ਆਇਆ ਤਾਂ ਕਰਤਾਰਾ ‘ਚੋਰ-ਚੋਰ’ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਉਹਦੇ ਗਲ ਪੈ ਗਿਆ। ਸਰੈਣੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕਰਤਾਰਾ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਉਹਦੇ ਗਲ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਸਰੈਣਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਘੋਲ ਕਰੀ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਸਰੈਣਾ ਹੁਣ ਬੁਰੀ ਤੇ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਲਲਕਾਰੇ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ‘ਅੱਜ ਪੀ-ਜੂੰ ਲਹੂ, ਅੱਜ ਨ੍ਹੀਂ ਛੱਡਦਾ’ ਸਰੈਣਾ ਇੰਦੋ ਨੇ ਕਾਫੀ ਤਰਲੇ-ਮਿਹਣੇ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਸਰੈਣੇ ਨੇ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਭਤੀਜੀ ਪੀਤੋ ਦੀ ਵੀ ਨਾ ਸੁਣੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਰੈਣੇ ਨੇ ਪੀਤੋ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ ਤਾਂ ਪੀਤੋ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰੈਣੇ ਨੂੰ ਘੁੱਕਰ ਦਿਸਿਆ। ਉਸਦੇ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕਲੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਗਰ ਸਰੈਣਾ ਖੇਤ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਸਰੈਣੇ ਨੂੰ ਕਰਤਾਰ ਤੇ ਬੰਤਾ ਦੋਵੇਂ ਨੱਕੇ ਮੋੜ ਦੇ ਦਿੱਸੇ। ਸਰੈਣੇ ਨੇ ਟਾਹਲੀ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਹੇਠ ਬਸੰਤੀ ਰੋਟੀ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਤੇ ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਵਾਸਾਰ ਹੰਝੂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਵੈਲੀ ਸਰੈਣਾ ਮਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿਰ ਨੀਵਾਂ ਕਰੀ ਉਹ ਫਿਰ ਡੰਡੀ ਦੇ ਰਾਹ ਪੈ ਗਿਆ। ਏਸ ਰਾਹ ਉਹਨੁੰ ਭਾਲਣ ਚੜਿਆ ਸੀ। ਰਾਹ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਚੁੰਨੀਂ ਦੀਆਂ ਹਰੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਵਰਗੇ ਨਰਮੇ ਦੇ ਬੂਟੇ ਲਾਲ-ਰੱਤੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਤਾਰਿਆਂ ਖਿੜੀ ਰਾਤ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਵੱਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਸਰੈਣੇ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕੋਈ ਸੁੱਧ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਿੱਧਰ ਤੇ ਕਾਹਦੇ ਲਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਆਂ
ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਬੀਵੀ
ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਬੀਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ   ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੀ ਜੱਜ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਦਾਲਤੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਉੱਚੇ ਰੁਤਬੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀ ਵੀ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਮੁਸਲਿਮ ਔਰਤ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਜੱਜ ਹੈ । ਆਪਣੀ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕੌਮੀ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਭਾਰਤ) ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਤਮਿਲਨਾਡੂ ਦੀ ਗਵਰਨਰ (1997–2001) ਬਣੀ।
ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ
ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਬੀਵੀ ਦਾ ਜਨਮ 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1927 ਨੂੰ ਪਤਨਮਥਿੱਟਾ, ਤਰਾਵਣਕੋਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ ਕੇਰਲਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਅੰਨਾਵੇਤਿਲ ਮੀਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਖਦੀਜਾ ਬੀਵੀ ਦੀ ਧੀ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ।
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਟਾਊਨ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਕੈਥੋਲਿਕੇਟ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਪਤਨਮਥਿੱਟਾ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ, ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ ਤੋਂ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਬੀ.ਐਸ.ਸੀ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੀ.ਐਲ. ਗੌਰਮਿੰਟ ਲਾਅ ਕਾਲਜ, ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।
ਕੈਰੀਅਰ
ਬੀਵੀ ਨੂੰ 14 ਨਵੰਬਰ 1950 ਨੂੰ ਵਕੀਲ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 1950 ਵਿੱਚ ਬਾਰ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਿਖਰਲਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕੇਰਲ ਵਿੱਚ ਹੇਠਲੀ ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਮਈ, 1958 ਵਿੱਚ ਕੇਰਲਾ ਸਬ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਨਿਆਂਇਕ ਸੇਵਾਵਾਂ 'ਚ ਮੁਨਸਿਫ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ 1968 ਵਿੱਚ ਸਬ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਜੱਜ ਵਜੋਂ ਅਤੇ 1972 'ਚ ਚੀਫ਼ ਜੁਡੀਸ਼ੀਅਲ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਵਜੋਂ, 1974 ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਸੈਸ਼ਨ ਜੱਜ ਵਜੋਂ ਤਰੱਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਜਨਵਰੀ, 1980 ਵਿੱਚ ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਅਪੀਲ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੀ ਜੁਡੀਸ਼ੀਅਲ ਮੈਂਬਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, 4 ਅਗਸਤ 1983 ਨੂੰ ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਬੀਵੀ ਨੂੰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਜੱਜ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਉਹ 14 ਮਈ 1984 ਨੂੰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੀ ਸਥਾਈ ਜੱਜ ਬਣ ਗਈ। ਫਿਰ 29 ਅਪ੍ਰੈਲ 1989 ਨੂੰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੀ ਜੱਜ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਈ। ਪਰ 6 ਅਕਤੂਬਰ 1989 ਨੂੰ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਜੱਜ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ 29 ਅਪ੍ਰੈਲ 1992 ਨੂੰ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਈ। thumb|200x200px|Supreme Court of India
ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੀ ਗਵਰਨ
ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਪਾਲ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਕਤਲ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਕੈਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਰਹਿਮ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਰਾਜਪਾਲ ਨੂੰ ਰਹਿਮ ਦੀਆਂ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਭੇਜੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 161 (ਰਾਜਪਾਲ ਦੁਆਰਾ ਮੁਆਫ਼ੀ ਦੇਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਵਰਤਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਵਿਵਾਦ ¶
ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਅਮਨ-ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਕਲੀਨ ਚਿੱਟ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਭੜਕ ਗਈ। ਕਾਨੂੰਨ ਮੰਤਰੀ ਅਰੁਣ ਜੇਤਲੀ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਮੰਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਜੈਲਲਿਤਾ ਦੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਅਹੁਦਾ ਛੱਡਣਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਜੈਲਲਿਤਾ ਨੇ ਰਾਜ ਗਵਰਨਰ ਦੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦੇਣ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਉਹ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਜੱਜ ਹੈ। ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਹਰ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਜਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਬਾਰੇ ਸਿਖਾਉਣ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਜਾਇਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ।" ਮਈ 2001 ਵਿੱਚ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੈਲਲਿਤਾ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਸਧਾਰਨ ਬਹੁਮਤ (ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੀਆਂ ਕੁਲ 234 ਸੀਟਾਂ ਵਿਚੋਂ 131 ਸੀਟਾਂ) ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੀ ਤਤਕਾਲੀ ਰਾਜਪਾਲ ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਬੀਵੀ ਨੇ ਜੈਲਲਿਤਾ ਨੂੰ 14 ਮਈ 2001 ਨੂੰ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸਹੁੰ ਚੁਕਾਈ ਸੀ, ਇਸ ਤੱਥ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜੈਲਲਿਤਾ ਉਹ ਚੋਣ ਨਹੀਂ ਲੜ ਸਕਦੀ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਲਈ ਚੁਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਲੋਕ ਹਿੱਤ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ (ਪੀ.ਆਈ.ਐਲ.) ਦਾਇਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਬੀਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸਹੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਕਿ ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਮਤ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਜੈਲਲਿਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨੇਤਾ ਚੁਣਿਆ ਹੈ।
ਕੇਂਦਰੀ ਕੈਬਨਿਟ ਵੱਲੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਗਵਰਨਰ ਤੋਂ ਅਹੁਦਾ ਵਾਪਿਸ ਲੈਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਬੀਵੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੀ। ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ, ਐਮ. ਕਰੁਣਾਨਿਧੀ ਅਤੇ ਦੋ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਮੁਰਸੋਲੀ ਮਾਰਨ ਅਤੇ ਟੀ. ਆਰ. ਬਾਲੂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਮੁਲਾਂਕਣ ਨਾ ਕਰਨ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਬੀਵੀ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ। ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਉਸ 'ਤੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਲਾਈਨ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ, ਡਾ. ਸੀ. ਰੰਗਾਰਾਜਨ ਨੇ, ਅਸਤੀਫੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਰਾਜਪਾਲ ਵਜੋਂ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ ਸੀ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਜੈਲਲਿਤਾ ਦੀ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪਲਟ ਦਿੱਤਾ। ਕੇਸ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕੋਰਟ ਬੈਂਚ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਇਆ ਕਿ “ਰਾਜਪਾਲ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਜੋ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਰਾਜਪਾਲ, ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਗੈਰ-ਮੈਂਬਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।”
ਹੋਰ ਕਾਰਜ
ਖੱਬੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਬੀਵੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਦੀਆਂ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਐਨ.ਡੀ.ਏ. ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਡਾ. ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁੱਲ ਕਲਾਮ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਰੱਖੀ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਜਸਟਿਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਕਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਨਾਰੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ
ਭਸਮੜਾ
ਭਸਮੜਾ  ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਟਿਆਲਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਭਸਮੜਾ ਪਿੰਡ ਭੁਨਰਹੇੜੀ ਬਲਾਕ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਜਾਨ ਜੋਨਸ
ਜਾਨਾਥਨ ਡਵਾਈਟ ਜੋਨਸ (ਜਨਮ 19 ਜੁਲਾਈ, 1987) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਮਿਕਸਡ ਮਾਰਸ਼ਲ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅਲਟੀਮੇਟ ਫਾਈਟਿੰਗ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਦੇ ਵਿੱਚ ਲੜਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਮੌਜੂਦਾ ਹੈਵੀਵੇਟ ਜੇਤੂ ਹੈ। ਉਹ ਦੋ ਵਾਰ ਦਾ ਸਾਬਕਾ ਲਾਈਟ ਹੈਵੀਵੇਟ ਜੇਤੂ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਮਾਰਚ 2011 ਤੋਂ ਅਪ੍ਰੈਲ 2015 ਤੱਕ ਅਤੇ ਦਸੰਬਰ 2018 ਤੋਂ ਅਗਸਤ 2020 ਤੱਕ ਜੇਤੂ ਰਹਿਆ ਹੈ। ਜੋਨਸ 2016 ਵਿੱਚ ਇੰਟਰਮ ਲਾਈਟ ਹੈਵੀਵੇਟ ਜੇਤੂ ਵੀ ਸੀ। 14 ਫਰਵਰੀ, 2023 ਤੱਕ, ਉਹ ਯੂਐਫ਼ਸੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪੌਂਡ-ਲਈ-ਪਾਊਂਡ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਦਸਵਾਂ ਦਰਜਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1987
ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਗਿਆਨ (ਅੰਗਰੇਜੀ: Stylistics), ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਿਆ ਸ਼ਬਦ ਹੈ - ਜਿਸਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਅਰਥਾਤ‌‌‌‌ ਜਿਸ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਉਹ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ। ’ਸ਼ੈਲੀ’ ਸ਼ਬਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਸਟਾਈਲ (Style) ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਰੂਪਾਂਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀਵਿਗਿਆਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਸਟਾਈਲਿਸਟਿਕਸ (Stylistics)ਦਾ। ਇਹ ਭਾਸ਼ਾਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਇਹ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸਦੀ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਨਿੱਜੀ ਡੋਮੇਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।.
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ
ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ
ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ
alt=ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ|thumb|ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਡਰਾ ਲਾਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਲਿੰਗਮ੍ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: लिंगम्, ਮਤਲਬ: ਨਿਸ਼ਾਨੀ, ਚਿੰਨ੍ਹ), ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵੇਲੇ਼ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਵਸਤੂ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਹੈ ਯਾਨੀ ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੂਰਤ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਕੇ ਇਸਦੇ ਜ਼ਰਿਏ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਬਾਜੇਵਾਲਾ
ਬਾਜੇਵਾਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਝੁਨੀਰ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। 2001 ਵਿੱਚ ਬਾਜੇਵਾਲਾ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 3929 ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 18.38 ਕਿ. ਮੀ. ਵਰਗ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਅਲਵਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
thumb|200px|alt=caption|ਅਲਵਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇੱਕ ਝੀਲ thumb|200px|alt=caption|ਅਲਵਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ
ਅਲਵਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਸੂਬੇ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੌਹਗੜ੍ਹ ਕਿਲਾ, ਵਿਨੈ ਵਿਲਾਸ ਮਹਿਲ, ਸਿਲੀਸੇੜ ਝੀਲ ਅਤੇ ਸਰੀਸੱਕਾ ਜੀਵ ਰੱਖ ਥਾਂਵਾਂ ਹਨ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਅਲਵਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਦਫ਼ਤਰੀ ਵੇਬਸਾਈਟ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ
ਜਨਰਲ ਹਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ
ਹਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੇ 1933 ਚ ਭਾਰਤੀ ਮਿਲਟਰੀ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 15 ਜੁਲਾਈ 1935 ਨੂੰ ਉਸਨੂੰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਮਿਲਿਆ। ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿੱਚ ਅਰਗਿੱਲ ਅਤੇ ਸਦਰਲੈਂਡ ਹਾਈਲੈਂਡਰਜ ਦੀ ਦੂਜੀ ਬਟਾਲੀਅਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ ਪੋਸਟ-ਕਮਿਸ਼ਨ ਜੋੜ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀi ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ 1935 ਦੇ ਮੋਹੰਮਦ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਉੱਤਰੀ ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦੀ ਤੇ ਸੇਵਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਨੂੰ (19 ਅਗਸਤ 1936) ਨੂੰ ਉਹ ਔਰੰਗਾਬਾਦ 5/11 ਸਿੱਖ ਰਜਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਚਲਿਆ ਗਿਆ।
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ
ਹਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਅਕਤੂਬਰ 1913 ਨੂੰ ਜੀਂਦ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੰਗਰੂਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਡਰੁੱਖਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ,ਜੋ ਸੱਤ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਡਾਕਟਰ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ ਜੋ ਡਾਕਟਰ ਬਣੇ। ਡਾ: ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀਂਦ ਇਨਫੈਂਟਰੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ 1897-98 ਵਿਚ ਤਿਰਾਹ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਪੂਰਬੀ ਅਫਰੀਕੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਜੀਂਦ ਇਨਫੈਂਟਰੀ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ 1952 ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਰਬਖਸ਼ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਗਰੂਰ ਦੇ ਰਣਬੀਰ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਚੰਗਾ, ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ ਦੀ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਰਿਆਸਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ, ਸਰ ਜੈਫਰੀ ਮੋਂਟਮੋਰੈਂਸੀ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲੈਣੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਮਿਲਟਰੀ ਅਕੈਡਮੀ (ਆਈਐਮਏ) ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਦਾਖਲਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਲਈ ਬੈਠ ਗਿਆ,ਮਾਰਚ 1933 ਵਿੱਚ, ਸਿੰਘ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ IMA ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਫੌਜੀ ਕੈਰੀਅਰ
ਸਿੰਘ ਨੂੰ 15 ਜੁਲਾਈ 1935 ਨੂੰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਕੈਰੀਅਰ ਦੂਜੀ ਬਟਾਲੀਅਨ, ਅਰਗਿਲ ਅਤੇ ਸਦਰਲੈਂਡ ਹਾਈਲੈਂਡਰਜ਼ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਕਮਿਸ਼ਨ-ਉਪਰੰਤ ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿਖੇ ਤਾਇਨਾਤ ਹੋਇਆ। ਨਵੇਂ ਕਮਿਸ਼ਨਡ ਭਾਰਤੀ ਅਫਸਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਯੂਨਿਟ ਵਿੱਚ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣਾ ਇੱਕ ਮਿਆਰੀ ਅਭਿਆਸ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1935 ਦੀ ਮੁਹੰਮਦ ਮੁਹਿੰਮ ਦੌਰਾਨ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਹਾਈਲੈਂਡਰਜ਼ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ ਸਾਂਝ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿੰਘ 19 ਅਗਸਤ 1936 ਨੂੰ ਔਰੰਗਾਬਾਦ ਵਿਖੇ 5ਵੀਂ ਬਟਾਲੀਅਨ, 11ਵੀਂ ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟ (ਪਹਿਲਾਂ 47ਵੀਂ ਸਿੱਖ ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ 1937 ਤੱਕ, ਸਿੰਘ ਬਟਾਲੀਅਨ ਦੇ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿਗਨਲ ਪਲਟਨ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਤੰਬਰ 1938 ਵਿੱਚ, ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਚਾਰਲਸ ਫੋਰਡ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ ਬਟਾਲੀਅਨ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦੀ ਸੂਬੇ (NWFP) ਵਿੱਚ ਰਜ਼ਮਾਕ ਵਿਖੇ ਚਲੀ ਗਈ। ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਜ਼ਮਾਕ ਵਿਖੇ ਬਟਾਲੀਅਨ ਦੀ ਅਲਫ਼ਾ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲ ਲਈ।
ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ II
ਅਪ੍ਰੈਲ 1939 ਵਿਚ, ਬਟਾਲੀਅਨ ਨੂੰ ਰਜ਼ਮਾਕ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਮਿਲੇ, ਅੰਤਮ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੜਕ ਦੁਆਰਾ ਕੋਇਟਾ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹੋਏ, ਬੰਨੂ ਦੇ ਰਸਤੇ, ਬਟਾਲੀਅਨ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੈਨਿਕ ਰੇਲਗੱਡੀ ਰਾਹੀਂ ਮਦਰਾਸ ਵੱਲ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਅਖਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਯਾਤਰੀ ਜਹਾਜ਼ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਲਾਇਆ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਹ ਫਿਰ ਕੁਆਂਤਾਨ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਪੋਹ ਸ਼ਹਿਰ ਚਲੇ ਗਏ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰਿਮ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸੀ।
ਬੀਬੀਪੁਰ ਖੁਰਦ
ਬੀਬੀਪੁਰ ਖੁਰਦ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਟਿਆਲਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਬੀਬੀਪੁਰ ਖੁਰਦ ਪਿੰਡ ਭੁਨਰਹੇੜੀ ਬਲਾਕ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਜਨਰਲ ਹਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ
ਜੰਗ ਦੇ ਕੈਦੀ
ਹਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 15 ਫਰਵਰੀ 1942 ਨੂੰ ਜੰਗੀ ਕੈਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਫਸਟ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਮੀ ਦੇ ਜਨਰਲ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਫਰੇਰ ਪਾਰਕ ਦੇ ਸੰਬੋਧਨ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ POWs ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ । ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰਾਬੋਲ ਟਾਪੂ 'ਤੇ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਣਾ ਸੀ, ਪਰ ਜਹਾਜ਼ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਡੈਥ ਰੇਲਵੇ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਜਾਣਾ ਸੀ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਲੁਆਂਗ ਏਅਰਫੀਲਡ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਬਜਾਏ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਜਾਪਾਨੀ ਆਰਮੀ ਏਅਰ ਸਰਵਿਸ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜੀਂਦ ਇਨਫੈਂਟਰੀ ਦੀ ਬਟਾਲੀਅਨ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸੇ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਸੀ। ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੰਗ ਦੇ ਬਾਕੀ ਸਾਲ ਕਲੂਆਂਗ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੰਗੀ ਫੌਜੀ ਵਜੋਂ ਬਿਤਾਏ। ਉਹ ਟਾਈਫਾਈਡ ਦੇ ਮਾੜੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬੇਰੀਬੇਰੀ ਦੀ ਮਾੜੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਵੀ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਝੱਲਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਤੰਬਰ 1945 ਵਿਚ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਵਾਪਸ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਅੰਬਾਲਾ ਦੇ ਮਿਲਟਰੀ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਹੋ ਗਿਆ।
1943 ਅਤੇ 1945 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਮੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਦਾ ਭਰਾ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ (ਇੱਕ ਹੋਰ ਆਈਐਨਏ ਜਨਰਲ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਨਾਲ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪੈਣਾ) ਟਾਇਰਸਲ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਆਈਐਨਏ ਫੋਰਸ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਬਣ ਗਿਆ,ਜੋ ਸੱਤ ਆਈਐਨਏ ਫੌਜੀ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੀਂਦ ਰਿਆਸਤ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਤੋਂ ਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਜਾਟ ਅਤੇ ਹੋਰ ਫ਼ੌਜੀ ਸਨ।
ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਹਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿੱਚ ਯੂਨਿਟ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰਜ਼ ਕੋਰਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1945 ਵਿੱਚ, ਕੈਂਪਬੈਲਪੁਰ (ਹੁਣ ਅਟਕ) ਵਿਖੇ 4ਵੀਂ ਬਟਾਲੀਅਨ, 11ਵੀਂ ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟ (4/11 ਸਿੱਖ) ਦੇ ਦੂਜੇ-ਇਨ-ਕਮਾਂਡ ਵਜੋਂ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।. ਫਰਵਰੀ 1947 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਸਟਾਫ ਕਾਲਜ, ਕੋਇਟਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਲੰਬੇ ਕੋਰਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ।
ਆਜ਼ਾਦੀ-ਉਪਰੰਤ
ਸਟਾਫ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਸਟਾਫ ਕੋਰਸ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ ਜੀਐਸਓ-1 (ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ), ਈਸਟਰਨ ਕਮਾਂਡ ਵਜੋਂ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ । ਅਕਤੂਬਰ 1947 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਬਟਾਲੀਅਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਦੀਵਾਨ ਰਣਜੀਤ ਰਾਏ, ਪਹਿਲੀ ਬਟਾਲੀਅਨ, ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟ (1 ਸਿੱਖ) ਦਾ ਕਮਾਂਡਿੰਗ ਅਫਸਰ ਜੋ 1948 ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਕਰਨ ਲਈ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਹ 161 ਇਨਫੈਂਟਰੀ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਾਂਡਰ ਵਜੋਂ ਤਾਇਨਾਤ ਸੀ। ਉਸਨੇ 7 ਨਵੰਬਰ 1947 ਨੂੰ ਸ਼ੈਲਾਤਾਂਗ ਪੁਲ 'ਤੇ ਧਾੜਵੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁੱਖ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਲੜਾਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਬਟਾਲੀਅਨ ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਬਟਾਲੀਅਨ ਕੁਮਾਉਂ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਸਾਬਤ ਹੋਈ।
12 ਦਸੰਬਰ 1947 ਨੂੰ, ਪਹਿਲੀ ਸਿੱਖ ਬਟਾਲੀਅਨ ਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰੀ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਉਰੀ ਵੱਲ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਟਾਲੀਅਨ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰੈਂਕ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਿਤਾਰਾ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਬਟਾਲੀਅਨ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਂਦਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਮੁੜ ਵਸੇਬਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮੁੜ ਵਸੇਬਾ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਬਟਾਲੀਅਨ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ,ਜਿਸ ਨੇ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਫਿਰਕੀਆਂ ਦੀ ਗਲੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਹੰਦਵਾੜਾ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ,ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ।
ਕਈ ਦਲੇਰਾਨਾ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ,ਉਸਨੇ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਬਟਾਲੀਅਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਲੜਾਈਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਟਾਲੀਅਨ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।
ਵੀਰ ਚੱਕਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ: "Gazette Notification: 10 Pres 52,26-1-52 Operation: - Date of Award: 1948
CITATION BRIGADIER HARBAKSH SINGH (IC 31) COMMANDER 163 BRIGADE (1948) In May 1948, Brigadier Harbaksh Singh, Commander 163 Brigade, was ordered to advance and capture Tithwal with a view to capturing the enemy's base from where he operated towards the Handwara valley and to cut his advance from Muzzaffarabad to Gurais. The tribesmen were then adopting guerilla warfare to infiltrate the Kashmir Valley.
On the night of 16 May, Brigadier Harbaksh Singh, leading his troops on foot, made a rapid advance through a very difficult terrain, including the crossing of the 11,000-ft. Nastachur Pass, and completely surprised the enemy who broke and withdrew in confusion and panic in all directions. Tithwal was thus captured on 23 May. The success of the operations was to a very great extent due to his personal leadership.
During the subsequent consolidation at Tithwal, when the enemy concentrated a stronger force and brought heavy fire to bear with numerous counter-attacks, Brigadier Harbaksh Singh visited every position placing troops on the ground and was frequently under enemy fire. To keep himself in touch with Divisional HQ he made frequent trips on foot unmindful of the danger of being ambushed as the line of communication was still exposed to enemy infiltration.
During these operations, Brigadier Harbaksh Singh showed gallantry and courage of a very high order and his personal appearance in forward posts, without regard for personal safety, considerably cheered the defenders."
ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਪੱਛਮੀ ਕਮਾਂਡ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਵਿਖੇ ਭਾਰਤੀ ਮਿਲਟਰੀ ਅਕੈਡਮੀ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਾਂਡੈਂਟ, ਆਰਮੀ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਵਿਖੇ ਇਨਫੈਂਟਰੀ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ 1957 ਵਿੱਚ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਡਿਫੈਂਸ ਕਾਲਜ (ਹੁਣ ਰਾਇਲ ਕਾਲਜ ਆਫ਼) ਦੇ ਇੱਕ ਕੋਰਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਰੱਖਿਆ ਅਧਿਐਨ) ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ. ਜਨਵਰੀ 1959 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੰਗ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਠਾਏ ਗਏ ਜਰਮਨ ਫੌਜ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣੇ।
ਉਹ 27 ਇਨਫੈਂਟਰੀ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦੇ ਜਨਰਲ ਆਫਿਸਰ ਕਮਾਂਡਿੰਗ (ਜੀਓਸੀ) ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੀਓਸੀ 5 ਇਨਫੈਂਟਰੀ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਜੋਂ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ਪਰਤਿਆ। ਜੁਲਾਈ 1961 ਤੋਂ ਅਕਤੂਬਰ 1962 ਤੱਕ, ਉਹ ਪੱਛਮੀ ਕਮਾਂਡ ਦੇ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਵਿੱਚ ਚੀਫ਼ ਆਫ਼ ਸਟਾਫ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਚੀਨੀਆਂ ਨੇ NEFA ਅਤੇ ਲੱਦਾਖ ' ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਿਮਲਾ ਤੋਂ IV ਕੋਰ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜੀਓਸੀ XXXIII ਕੋਰ ਵਜੋਂ ਚਲੇ ਗਏ।
1965 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ
1964 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਫੌਜ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਵਜੋਂ ਤਰੱਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਕਮਾਂਡ ਦੇ ਜਨਰਲ ਅਫਸਰ ਕਮਾਂਡਿੰਗ-ਇਨ-ਚੀਫ (ਜੀਓਸੀ-ਇਨ-ਸੀ) ਵਜੋਂ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਖੇਤਰ ਲੱਦਾਖ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1965 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪੱਛਮੀ ਕਮਾਂਡ ਦੀ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।
12 ਮਈ 1965 ਦੇ ਆਸਪਾਸ, ਕਾਰਗਿਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਕਮਾਂਡਰ, ਵਿਜੇ ਘਈ ਨੇ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਕਾਨਫਰੰਸ ਬੁਲਾਈ। ਏਜੰਡਾ ਉਜਾਗਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਉਸ ਨੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਹਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀਓਸੀ-ਇਨ-ਸੀ ਵੈਸਟਰਨ ਕਮਾਂਡ, ਡੀਓ (ਡੈਮੀ ਆਫੀਸ਼ੀਅਲ ਨੋਟ) ਦੇ ਬਲਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਆਰਮੀ ਕਮਾਂਡਰ ਨੇ ਕੱਛ ਦੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਝੜਪਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਆਪਣੇ ਜੁਝਾਰੂ ਰਵੱਈਏ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਹਮਲਾਵਰ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ "ਕੀ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਹੂ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਹੈ" ਜਾਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ। ਟੇਕਿੰਗ ਆਫ ਪੁਆਇੰਟ 13620 ਅਤੇ ਬਲੈਕ ਰੌਕਸ ਸਮੇਤ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਪਰੇਸ਼ਨਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਬਲਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਯੁੱਧ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਜਵਾਬੀ ਹਮਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨੇ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫੌਜ ਦੇ ਮਨੋਬਲ 'ਤੇ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ। ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਕਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਹਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਅਗਵਾਈ ਨੇ ਚੀਨੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹਾਰੀ ਹੋਈ ਫੌਜ ਦੇ ਮਨੋਬਲ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਜਦੋਂ 1962 ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਕੋਲ਼ੋਂ ਹਾਰ ਸਹਿਣ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਬਹੁਤ ਸਕਤੇ ਵਿੱਚ ਸੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਰੈਨ ਆਫ ਕੱਛ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਜੰਗ ਛੇੜ ਦਿੱਤੀ। ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਮੁਖੀ ਜਨਰਲ ਚੌਧਰੀ ਵੱਲੋਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਵੈਸਟਰਨ ਕਮਾਂਡ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਜਨਰਲ ਹਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 9 ਸਤੰਬਰ 1965 ਨੂੰ ਬਿਆਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ ਲੈਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੀ ਜੋ ਜਨਰਲ ਹਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੇ ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਬਹਿਸ ਤੋਂ ਬਾਦ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੇ ਹਮਲਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਅਸਲ ਉੱਤਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕਈ ਟੈਂਕ ਤਬਾਹ ਕੀਤੇ ਤੇ ਜੰਗ ਦਾ ਪਾਸਾ ਪਲਟ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸਮੇਤ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ।
ਸੇਵਾ ਮੁਕਤੀ ਬਾਅਦ ਜੀਵਨ
1964 ਤੋਂ 1969 ਤੱਕ ਪੱਛਮੀ ਆਰਮੀ ਕਮਾਂਡ ਦੇ ਜਨਰਲ-ਆਫੀਸਰ-ਕਮਾਂਡਿੰਗ-ਇਨ-ਚੀਫ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਨਰਲ ਸਤੰਬਰ 1969 ਵਿੱਚ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਕੈਪਟਨ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ) ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਏ.ਡੀ.ਸੀ. ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਬਾਹੀ।
ਮੌਤ
ਸਿੰਘ 14 ਨਵੰਬਰ 1999 ਨੂੰ ਜਨਰਲ ਹਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1999 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਰਜਮੇ ਨੂੰ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ
ਬ੍ਰਹਮਗੁਪਤ
ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਬ੍ਰਹਮਸਫੁਟਸਿਧਾਂਤ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਧਿਆਇ XXIV ਦੇ 7 ਅਤੇ 8 ਸਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਗੁਪਤ ਨੇ ਰਾਜਾ ਵਿਆਘਰਮੁਖ਼ ਦੇ ਰਾਜਕਲ ਦੌਰਾਨ ਸਾਕਾ 550 (= 628 ਈਸਵੀ) ਵਿੱਚ ਤੀਹ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਚ ਇਸ ਪਾਠ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਲਈ ਨਤੀਜਾ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 598 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਹਿਸਾਬਦਾਨ
ਰੋਜ਼ਨਾਮਾ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ
ਰੋਜ਼ਨਾਮਾ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਰਚਿਤ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ
ਇਹ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ, ਕਰਾਚੀ, ਲਾਹੌਰ, ਪੇਸ਼ਾਵਰ, ਕੋਇਟਾ, ਮੁਲਤਾਨ, ਫੈਸਲਾਬਾਦ, ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ, ਸਰਗੋਧਾ, ਰਹੀਮ ਯਾਰ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਸੱਖਰ ਤੋਂ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਰੋਜ਼ਨਾਮਾ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੈਬਸਾਈਟ 'ਤੇ ਇਕ ਈ-ਪੇਪਰ ਸੰਸਕਰਣ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜੋ ਔਨਲਾਈਨ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਸੰਪੂਰਨ ਛਪਿਆ ਅਖਬਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਕਰਨ ਖ਼ਾਸਕਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਸਦੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀਆਂ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਕਬੂਲ ਹੈ।
ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਉਰਦੂ ਅਖ਼ਬਾਰ
ਬਿੰਜਲ
ਬਿੰਜਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਟਿਆਲਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਬਿੰਜਲ ਪਿੰਡ ਭੁਨਰਹੇੜੀ ਬਲਾਕ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ।
ਬਸੈਮੀ
ਬਸੈਮੀ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਬਿੰਜਲ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਬਸੈਮੀ
ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ
ਪਿੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਿਤਾ ਸਰਪੰਚ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਚੁਣੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਚਾਪ
ਚਾਪ (ਚਿੰਨ: ⌒) ਰੇਖਕੀ ਵਿੱਚ ਡਿਫਰੈਂਸੀਅਲ ਦਾ ਬੰਦ ਹਿਸਾ ਹੈ। ਦੋ ਦਿਸ਼ਾ ਰੇਖਕੀ 'ਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੱਕਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਚਾਪ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਚੱਕਰ ਤੇ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਬਿੰਦੂ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਦੋ ਚਾਪਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਹੜੀ ਚਾਪ ਕੇਂਦਰ ਤੇ π ਰੇਡੀਅਨ (180 ਡਿਗਰੀ) ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੋਣ ਬਣਾਵੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਜਾਂ ਮਾਈਨਰ ਚਾਪ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਦੀਰਘ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਚਾਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚੱਕਰ ਦੀ ਚਾਪ ਦੀ ਲੰਬਾਈ
ਕਿਸੇ ਚੱਕਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਵਿਆਸ r ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਤੇ ਕੋਣ ਮਾਪ \theta\,\! ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੀ ਚਾਪ ਦੀ ਲੰਬਾਈ, L ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਐਮਿਲੀ ਜ਼ਾਜਾ
ਐਮਿਲੀ ਜ਼ਾਜਾ (1909 – 16 ਮਈ 1970), mashh ਰਿੰਗ ਨਾਮ ਕਿੰਗ ਕੌਂਗ, ਇੱਕ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ-ਭਾਰਤੀ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਪਹਿਲਵਾਨ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਜਨਮ 1909 ਵਿੱਚ ਹੰਗਰੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ 1929 ਤੋਂ 1970 ਤੱਕ ਸਰਗਰਮ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਦੋਸਤਾਨਾ ਪਾਤਰ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਰ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲ ਜਾਂ ਸਟੇਡੀਅਮ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਹ 1937 ਤੋਂ 1970 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਦੂਰ ਪੂਰਬ ਦਾ ਪਸੰਦੀਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਜਪਾਨ, ਸਿੰਗਾਪੁਰ, ਯੂਰਪ, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ, ਅਤੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਘੁਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਕੁਸ਼ਤੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ੇਕ ਅਲੀ ਅਤੇ ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸਨ।
ਚਾਪ
ਚੱਕਰ ਦੀ ਚਾਪ ਦੀ ਲੰਬਾਈ
ਜੇ \alpha ਦਾ ਮੁੱਲ ਤਾਂ ਤਾਂ ਚਾਪ ਦੀ ਲੰਬਾਈ:
ਐਮਿਲੀ ਜ਼ਾਜਾ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ-ਭਾਰਤੀ
ਚਾਪ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਣਿਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੇਖਕੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੇਖਾਗਣਿਤ
ਚੁੰਬਕ
ਚੁੰਬਕ ਇੱਕ ਤਰਾਂ ਦਾ ਪੱਥਰ ਹੁੰਦਾ ਜੋ ਕਿ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।ਇਹਨੂੰ ਮਿਕਨਾਤੀਸ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਚੁੰਬਕ ਨੂੰ 'ਚੂਸੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੁੰਬਕ
ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ
ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ (ਜਨਮ 4 ਅਕਤੂਬਰ 1941) ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਨਾਮਵਰ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਨਾਵਲ ਵਿਧਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਾਲ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਲੇਖਕ ਹੈ।
ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਅਕਤੂਬਰ 1941 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਭੁੱਲਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਹੁਣ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਰਨਤਾਰਨ), ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਨੀ ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸਰਵਿਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਰਨਲ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤੀ ਲਈ। ਉਸ ਦੇ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਇੱਕ ਰਾਤ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਸਾਲ 2014 ਦਾ ਢਾਹਾਂ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਰਹੀ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਵਲਕਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਬਾਲ ਲੇਖਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ
ਜਾਖੜ
ਜਾਖਡ਼ ਇੱਕ ਗੋਤ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਮੋਢੀ ਚੰਦਰ ਬੰਸੀ, ਰਾਜੇ ਬੀਰ ਭੱਦਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਖੂ ਭੱਦਰ ਸੀ। ਇਹ ਬਲਖ ਤੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆਏ ਸਨ।
ਇਤਿਹਾਸ
ਜਾਖੜ, ਜੱਟਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਗੋਤ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦਾ ਯੁੱਧ 950 ਪੂਰਬ ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਲੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਬੱਲ, ਸੰਧੂ, ਕੰਗ, ਮਲ੍ਹੀ ਤੇ ਜਾਖੜ ਆਦਿ ਜੱਟ ਜਾਤੀਆਂ ਈਸਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਆ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਜਾਖੜ ਆਪਣਾ ਸਬੰਧ ਉਦੈ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਗੋਤ ਦਾ ਮੋਢੀ ਜਾਕੂ ਸੀ। ਉਹ ਦਾਵਰਕਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਕਮਾਨ ਖਿੱਚਣ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਹਾਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਖੇਤਰ ਛੱਡ ਕੇ ਰੋਹਤਕ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਝੱਜਰ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਜਾਖੜ, ਸੰਗਵਾਨ, ਪੀਰੂ ਤੇ ਕਾਦਿਆਨ ਚਾਰ ਭਰਾ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਚਾਰ ਨਵੇਂ ਗੋਤ ਪ੍ਰਚਲਤ ਹੋ ਗਏ। ਜਾਖੜ ਦੀ ਬੰਸ ਦੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਹੁਣ ਵੀ ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਸੀਕਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਝੱਜਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਜਾਖੜ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਹਾਂਸੀ ਤੇ ਗੁੜਗਾਵਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਹੀ ਆਬਾਦ ਹੋ ਗਏ। ਕੁਝ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਬਹੁਤੇ ਜਾਖੜ ਰੋਹਤਕ ਤੇ ਗੁੜਗਾਉਂ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਆਬਾਦ ਹਨ। ਰੋਹਤਕ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਜਾਖੜ ਜੱਟਾਂ ਦੇ 12 ਪਿੰਡ ਹਨ। ਹਰਿਆਣੇ ਤੇ ਰਾਜਸਤਾਨ ਵਿਚ ਜਾਖੜ ਹਿੰਦੂ ਜਾਟ ਹਨ। ਇਹ ਖਾੜਕੂ ਜੱਟ ਹਨ। 1881 ਈਸਵੀਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਨਗਣਨਾ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਖੜ ਗੋਤ ਦੇ ਲੋਕ ਪਟਿਆਲਾ, ਜਲੰਧਰ ਤੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਆਬਾਦ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਦੁਆਬੇ ਵਿਚ ਸਨ। ਜਲੰਧਰ ਵਿਚ 2,769 ਤੇ ਬਠਿੰਡੇ ਸਮੇਤ ਰਿਆਸਤ ਪਟਿਆਲੇ ਵਿਚ ਕੇਵਲ 168 ਸਨ।
ਗਿਣਤੀ
1881 ਈਸਵੀਂ ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰਿਆਣੇ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਜਾਖੜ ਜੱਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੇਵਲ 12,918 ਸੀ। ਇਹ ਜਾਟ ਹਨ। ਸਰ ਇਬਟਸਨ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਪੰਜਾਬ ਕਾਸਟਸ ਵਿਚ ਜਾਖੜ ਜੱਟਾਂ ਨੂੰ ਚੌਹਾਨ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਉਦੈ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਬੀ ਐੱਸ ਦਾਹੀਆ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਜਾਟਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਦੇ ਰਾਜਪੂਤ ਕਬੀਲੇ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਬਲਖ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ। ਘੁੰਮਦੇ ਫਿਰਦੇ ਸਿੰਧ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਸਨ। ਨਵੀਆਂ ਚਰਾਂਦਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਜੱਟ ਕਬੀਲੇ ਆਮ ਹੀ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਦੂਰ ਤਕ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਸਥਾਨਕ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈਆਂ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਜੱਟ, ਪਸੂ ਕਾਫੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਚੰਗੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਆਬਾਦ ਹੋਣ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਵੀ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। 1881 ਈਸਵੀਂ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਕੁਝ ਜਾਖੜ ਰਾਜਸਤਾਨ ਦੇ ਜ਼ਿਲਾ ਸੀਕਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਰੀੜੀ ਬੀਘਾ ਵਿਚੋਂ ਉਠਕੇ ਅਬੋਹਰ ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਆਏ। ਇਸ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਕੁਝ ਜਾਖੜ ਹਿੰਦੂ ਹਨ ਤੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਹਨ। ਪੰਜ ਕੋਸੀ ਪਿੰਡ ਹਿੰਦੂ ਜਾਖੜਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਕਿਲਿਆਂਵਾਲੀ, ਪੱਤਰਿਆਂਵਾਲੀ ਤੇ ਦਾਨੇਵਾਲਾ ਦੇ ਜਾਖੜ ਸਿੱਖ ਹਨ।
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੋਤ
ਰਾਸਮੰਚ
ਰਾਸਮੰਚ (ਬੰਗਾਲੀ: রাসমঞ্চ) ਬਿਸ਼ਨੂੰਪੁਰ, ਬਾਂਕੁੜਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਲਭੂਮ ਰਾਜਾ ਹੰਬੀਰ ਮੱਲ ਦੇਵ (ਬੀਰ ਹੰਬੀਰ) ਵਿਚ 1600 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ।   ਵੈਸ਼ਨਵ ਰਾਸ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦੌਰਾਨ,  ਬਿਸ਼ਨੂੰਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਰਾਧਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ  ਮੂਰਤੀਆਂ ਨਾਗਰਿਕ ਦੁਆਰਾ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇਥੇ ਲਿਆਈਆਂ ਜਾਇਆ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਾਲਾਨਾ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਆਯੋਜਨ 1932 ਤਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਮੰਦਿਰ  ਵਿੱਚ ਟੈਰਾਕੋਟਾ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਮਾਇਣ, ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਸ਼ਲੋਕ ਖੁਦਾਈ ਦੇ ਜਰੀਏ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਾਂਕੁੜਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ
ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ (1842-1902 ਈ.) 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਅੱਧ ਦਾ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਿਯ ਕਵੀ ਤੇ ਮਾਲਵੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿੱਸਾਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਭੇ ਤੇ ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਰਾਜ ਦਰਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮਾਨ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਕਈ ਕਿੱਸੇ ਰਚੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀਰ, ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ ਤੇ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ।
ਜੀਵਨ
ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਮਹਿਰਾਜ ਨਥਾਵਾਂ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ (ਹੁਣ ਬਠਿੰਡਾ) ਦਾ ਜੰਮ-ਪਲ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਇਆ। ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਦਾ ਇਤਨਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ ਇੱਧਰ ਹੀ ਲਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਰਚਨਾ
ਇਸਨੇ ਕਈ ਕਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਕਵੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ‘ਹੀਰ` ਦਾ ਕਿੱਸਾ ਕਬਿੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਕਰਕੇ ਹੋਈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀ ਵਾਰਿਸ ਵਾਲੀ ਹੈ ਪਰ ਛੰਦ ਬੈਂਤ ਦੀ ਥਾਂ ਕਬਿੱਤ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਬਹੁਤ ਹੈ ਪਰ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੋਲੀ ਠੇਠ ਤੇ ਟਕਸਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਹੈ। ਕਿੱਸੇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦੋਹਰੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਕਬਿੱਤ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਵੱਯਾਂ, ਦੋ ਸੋਰਠੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੋਹਰਾ ਹੈ। ਕਿੱਸਾ ‘ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ` ਵੀ ਕਬਿੱਤਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਕਿੱਸਾ ‘ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ` ਦੋਹਰੇ ਦੀ ਚਾਲ ਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿੱਸੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਾਰਿਸ ਦੀ ਹੀਰ ਵਾਂਗ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਰੰਗ ਦੇਣ ਦਾ ਯਤਨ ਹੈੈ। ਇਸ ਦੇ ਕਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਕੁਝ ਸਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:
ਨਮੂਨਾ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ:
ਮੇਰੀ ਕਾਰ ਕਵੀਸ਼ਰੀ, ਹਰ ਕਦਮ ਸੁਬ੍ਹਾ ਤੇ ਸ਼ਾਮ।`
ਹੀਰ-ਰਾਂਝਾ ਦਾ ਕਿੱਸਾ
ਟਾਂਗਾ
ਟਾਂਗਾ (ਹਿੰਦੀ: टाँगा, ਉਰਦੂ: ٹانگہ, ਬੰਗਾਲੀ: টাঙ্গা) ਘੋੜੇ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਬੱਗੀ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਵਾਜਾਈ ਸਾਧਨ
ਅਬੀਗੈਲ ਜੈਨ
ਅਬੀਗੈਲ ਜੈਨ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ, ਜੋ 'ਹਮਸੇ ਹੈ ਲਾਇਫ਼' ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ ਡਰਾਮਾ 'ਕਆ ਦਿਲ ਮੇਂ ਹੈ' ਅਤੇ 'ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਨਜ' ਵਿਚ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ।
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ
ਜੈਨ ਦਾ ਜਨਮ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ 9 ਐਕਸ ਦੇ ਸ਼ੋਅ 'ਕਯਾ ਦਿਲ ਮੇਂ ਹੈ' ਵਿਚ ਕਾਕੂਨ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਮਿਲੀ। ਉਹ ਇਸੇ ਚੈਨਲ ਦੇ ਸ਼ੋਅ 'ਕੌਣ ਜਿਤੇਗਾ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਕਾ ਟਿਕਟ' ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗੀ ਵੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸਨੇ 'ਹਮਸੇ ਹੈ ਲਾਇਫ਼' ਵਿਚ ਸੀਆ ਢਿੱਲੋ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
ਜੈਨ ਨੇ ਬਿੰਦਾਸ 'ਤੇ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਮੈਡੀਕਲ ਡਰਾਮਾ 'ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਨਜ' ਵਿੱਚ ਡਾ. ਆਲੀਆ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਅਤੇ ਬੁਆਏਫ੍ਰੈਂਡ ਸਨਮ ਜੌਹਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨੱਚ ਬੱਲੀਏ 8 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਰਨਰ ਅਪ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਹਾਲ ਹੀ 'ਚ ਉਸਨੂੰ 2016 ਦੇ ਸੁਭਗਯਾਲਖਸ਼ਮੀ, 2018 ਦੇ ਸਿਲਸਿਲਾ ਬਦਲਤੇ ਰਿਸ਼ਤੋ ਕਾ ਅਤੇ 2019 ਦੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਅਸਤਿਤਵ ਕੇ ਅਹਿਸਾਸ ਕੀ  ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ।
ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਅਬੀਗੈਲ ਯੋਗਾਸਣ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਆਸ਼ਕਾ ਗੋਰਾਡੀਆ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਹੈ।
ਉਸਨੇ ਸਾਲ 2017 ਵਿੱਚ ਡਾਂਸ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ 'ਨੱਚ ਬੱਲੀਏ' ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਦੌਰਾਨ ਬੁਆਏਫ੍ਰੈਂਡ ਸਨਮ ਜੌਹਰ ਨਾਲ 'ਮੰਗਣੀ' ਕੀਤੀ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁੰਬਈ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਬੈਟਮੈਨ ਬਿਗਿਨਜ਼
ਬੈਟਮੈਨ ਬਿਗਿਨਜ਼ ਬੈਟਮੈਨ ਨਾਮਕ ਸੁਪਰ ਹੀਰੋ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਕ ਇੱਕ ਸੁਪਰ ਹੀਰੋ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਜੋ ਕਿ 2005 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ|
ਕਾਰਤਿਕ ਆਰਯਨ
ਕਾਰਤਿਕ ਆਰਯਨ (ਜਨਮ ਕਾਰਤਿਕ ਤਿਵਾੜੀ- 22 ਨਵੰਬਰ 1990) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਨਵੀਂ ਮੁੰਬਈ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਮਾਡਲਿੰਗ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ ਕੀਤੀ। ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਰਯਨ ਨੇ 2011 ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਕਾ ਪੰਚੁਨਾਮਾ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਸਫਰ ਸੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਫਿਲਮ ਤਿੰਨ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰੋਮਾਂਚਕ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਲਵ ਰੰਜਨ ਨੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਹਿ-ਅਦਾਕਾਰਾ ਨੁਸਰਤ ਭਰੂਚਾ ਸੀ।
ਕਾਰਤਿਕ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਨੀ (2013) ਅਤੇ ਕਾਂਚੀ: ਦ ਅਨਬ੍ਰੇਕੇਬਲ (2014) ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਪਰ ਇਹ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਉਸਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੀਆਂ। ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰੰਜਨ ਅਤੇ ਭਰੂਚਾ ਨਾਲ ਦੋ ਹੋਰ ਫਿਲਮਾਂ, ਪਿਆਰ ਕਾ ਪੰਚੁਨਾਮਾ 2 (2015) ਅਤੇ ਸੋਨੂੰ ਕੇ ਟਿੱਟੂ ਕੀ ਸਵੀਟੀ (2018) ਕੀਤੀਆਂ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਸਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਔਰਤ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਆਲੋਚਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲੁੱਕਾ ਛੁੱਪੀ (2019) ਉਸ ਲਈ ਸਫਲ ਫਿਲਮ ਸਾਬਤ ਹੋਈ।
ਆਪਣੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੈਰੀਅਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕਾਰਤਿਕ ਨੇ ਕਈ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਡਕਟਸ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਦੋ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ।
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ (1990-2014)
ਕਾਰਤਿਕ ਤਿਵਾੜੀ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਰਯਨ) ਦਾ ਜਨਮ 22 ਨਵੰਬਰ 1990 ਨੂੰ ਗਵਾਲੀਅਰ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਮਾਪੇ ਡਾਕਟਰ ਹਨ; ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਡਾਕਟਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਮਾਲਾ, ਇੱਕ ਗਾਇਨੀਕੋਲੋਜਿਸਟ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਨਵੀਂ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਡੀ.ਵਾਈ. ਪਾਟਿਲ ਕਾਲਜ ਆਫ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਤੋਂ ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੌਜੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਡਿਗਰੀ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਫਿਲਮੀ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਕਰੀਅਰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਡੀਸ਼ਨਾਂ ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਦੋ ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਕਾਰਤਿਕ ਨੇ ਮਾਡਲਿੰਗ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਫਿਲਮ ਆਡੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਨਾਕਾਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਕਰੀਟਿੰਗ ਕਰੈਕਟਰਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਤੋਂ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦਾ ਕੋਰਸ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ 'ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਾ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। left|thumb|ਆਰਯਨ ਕਾਂਚੀ: ਦ ਅਨਬ੍ਰੇਕੇਬਲ 2014 ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ 'ਤੇ ਕਾਲਜ ਦੇ ਆਪਣੇ ਤੀਜੇ ਵਰ੍ਹੇ ਦੌਰਾਨ, ਆਰਯਨ ਨੇ ਲਵ ਰੰਜਨ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਪਿਆਰ ਕਾ ਪੰਚੁਨਾਮਾ (2011) ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨਾਲ ਦਵਿੰਏਂਦੂ ਸ਼ਰਮਾ, ਰਾਓ ਐਸ ਬਖਿਰਤਾ, ਅਤੇ ਨੁਸਰਤ ਭਾਰੂਚਾ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਫੇਸਬੁੱਕ 'ਤੇ ਫਿਲਮ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਸਟੰਗ ਕਾਲ ਪਾਈ ਅਤੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਆਡੀਸ਼ਨਿੰਗ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਵਿੱਤੀ ਸਾਧਨ ਸਨ, ਉਹ 12 ਹੋਰ ਚਾਹਵਾਨ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਦੁਆਰਾ ਪੈਸਾ ਕਮਾ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਪਿਆਰ ਕਾ ਪੰਚੁਨਾਮਾ ਵਿਚ, ਉਸ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਚਾਰ ਮਿੰਟ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਸ਼ਾਟ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਸ਼ਾਟ ਸੀ। ਆਉਟਲੁੱਕ ਦੇ ਨਮਰਤਾ ਜੋਸ਼ੀ ਨੇ ਇਸ ਫਿਲਮ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਤੀਵੀਂ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ "ਕਠੋਰ ਕੁੜੱਤਣ" ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਆਰਯਨ ਦੀ ਤਿਕੜੀ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਸਲੀਪਰ ਹਿੱਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਬੋਤਮ ਨਰ ਡੈਬਿਊ ਲਈ ਪ੍ਰੋਡਿਊਸਰ ਗਿਲਡ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਪਿਆਰ ਕਾ ਪੰਚੁਨਾਮਾ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਜਿਦ ਤੇ ਆਪਣੀ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀ ਅਗਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਰੰਜਨ ਅਤੇ ਭਰੂਚਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਰੋਮਾਂਸ ਫਿਲਮ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਣੀ (2013) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।  ਦ ਹਿੰਦੂ ਦੇ ਸੁਧਿਸ਼ ਕਾਮਥ ਨੇ ਫਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜੋੜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਉਹ ਕਿੰਨੇ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਦੋਂ ਵੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਵੀ ਲਾਈਨ ਨਹੀਂ ਹੈ" ਕਾਰਤਿਕ ਦੀਆਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਸਿਨੇਮਾਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਸੁਧੀਰ ਚੌਧਰੀ ਨੇ ਸੁਭਾਸ਼ ਘਈ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਦਿਖਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਾਰਤਿਕ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਫਿਲਮ ਕਾਂਚੀ: ਦ ਅਨਬ੍ਰੇਕੇਬਲ (2014) ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਚੁਣ ਲਿਆ। ਇਹ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦਾ ਇਨਸਾਫ ਦੀ ਭਾਲ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਡਰਾਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਨੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਾਰਤਿਕ ਨੇ ਮੁੱਖ ਕਿਰਦਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦਾ ਰੋਲ ਕੀਤਾ। ਛੋਟੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕਾਰਤਿਕ ਘਈ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮੰਨ ਗਿਆ। ਐੱਨ ਡੀ ਟੀ ਟੀ ਦੇ ਸੈਬਲ ਚੈਟਰਜੀ ਨੇ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਨਾਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਕਾਰਤਿਕ "ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਕ੍ਰੀਨ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੇ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਪ੍ਰੇਮੀ ਮੁੰਡੇ ਬਣਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ"। ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਅਤੇ ਕਾਂਚੀ: ਦ ਅਨਬ੍ਰੇਕੇਬਲ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਚੰਗਾ ਵਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਾਰਤਿਕ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਉੱਠੇ
ਪਿਆਰ ਕਾ ਪੰਚੁਨਾਮਾ 2 ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ (2015-ਵਰਤਮਾਨ)
2015 ਵਿੱਚ, ਕਾਰਤਿਕ ਨੇ ਰੰਜਨ ਦੀ ਕਾਮੇਡੀ ਸੀਕਵਲ ਪਿਆਰ ਕਾ ਪੰਚੁਨਾਮਾ 2 ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਵਿਚੋਂ ਭਰੂਚਾ ਸਮੇਤ ਕੁਝ ਹੋਰ ਅਦਾਕਾਰ ਵੀ ਸਨ ਅਤੇ ਅਭਿਨੇਤਾ ਓਮਕਾਰ ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਸਨੀ ਸਿੰਘ ਨਵੇਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਹੋਰ ਲੰਬਾ, ਸੱਤ ਮਿੰਟ ਦਾ ਸ਼ਾਟ ਦਿੱਤਾ। ਗਾਰਡੀਅਨ ਦੇ ਮਾਈਕ ਮੈਕਕਾਹਿਲ ਨੇ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਦਿਖਾਉਣ 'ਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਕਾਰਤਿਕ ਅਤੇ ਭਰੂਚਾ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਆਕਰਸ਼ਣ ਮੰਨਿਆ। ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗਵਾਦ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਲਿੰਗ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਾਦੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ। ਆਪਣੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਲਈ, ਆਰੀਆ ਨੇ ਇੱਕ ਕਾਮਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਐਕਟਰ ਲਈ ਸਟਾਰਡਸਟ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ। thumb| ਕਾਰਤਿਕ ਅਤੇ [[ਨੁਸਰਤ ਭਰੂਚਾ 2018 ਵਿੱਚ ]] ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਕਾਰਤਿਕ ਨੇ ਤਨੁਜਾ ਚੰਦਰਾ ਦੀ ਛੋਟੀ ਫ਼ਿਲਮ ਸਿਲਵਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਮੁਸਲਿਮ ਲੜਕੇ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜੋ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਾਲੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ੀਲ ਫਾਰ ਯੂਨਿਟੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹਾਸਰਸੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਸੀ,ਕਾਰਤਿਕ ਨੇ ਅਗਲੀ ਫਿਲਮ ਗੈਸਟ ਇਨ ਲੰਡਨ (2017) ਵਿੱਚ ਪਰੇਸ਼ ਰਾਵਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤੀ ਖਰਬੰਦਾ ਨਾਲ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਇੱਕ ਅਣਪਛਾਤੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਨ 'ਤੇ ਹੈ। ਪਰੇਸ਼ ਰਾਵਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁੱਝ ਸੀਨ ਸੈੱਟ 'ਤੇ ਸੁਧਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੇ ਰੋਹਿਤ ਵਤਸ ਨੇ ਫਿਲਮ ਦੀ ਹਾਸੇ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ "ਕਾਰਤਿਕ ਚੰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਚੰਗਾ ਨੱਚਦਾ ਹੈ, ਚੰਗਾ ਮਜ਼ਾਕ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਉਸਨੂੰ ਰਾਵਲ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਉਣਾ ਪਿਆ।" ਇਹ ਫਿਲਮ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਈ।
ਕਾਰਤਿਕ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ 2018 ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਸੋਨੂੰ ਕੇ ਟਿਟੁ ਕੀ ਸਵੀਟੀ ਵਿੱਚ ਚੌਥੀ ਵਾਰ ਰੰਜਨ ਅਤੇ ਭਰੂਚਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੰਨੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਮਿਲੇ। ਇਹ ਸੋਨੂੰ (ਕਾਰਤਿਕ) ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਦੋਸਤ (ਸੰਨੀ ਸਿੰਘ) ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੰਗੇਤਰ (ਭਰੂਚਾ) ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰਨ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸੋਨੂੰ ਉਸਨੂੰ ਪੈਸੇ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਜਨਾਨੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਫਿਲਮ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਫੀ ਸਫਲ ਰਹੀ।
ਕਾਰਤਿਕ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸੋਨੂੰ ਕੇ ਟਿੱਟੂ ਕੀ ਸਵੀਟੀ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੁਣਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਛੋਟੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਲਿਵ-ਇਨ ਰਿਲੇਸ਼ਨਸ਼ਿਪ ਵਰਗਾ ਮੁੱਦਾ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੀ ਲੁਕਾ ਛੁੱਪੀ (2019) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਫਿਲਮ ਉਸਦੇ ਜੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮਾਈ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਤੀ ਸਨੇਨ ਨੇ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਇਹ ਫਿਲਮ ₹1,25 ਬਿਲੀਅਨ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨਾਲ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਫੀ ਸਫਲ ਰਹੀ।
ਜੂਨ 2019 ਤੱਕ, ਕਾਰਤਿਕ ਕੋਲ ਚਾਰ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਹਨ। ਉਹ 1978 ਦੀ ਫਿਲਮ 'ਪਤੀ ਪਤਨੀ ਔਰ ਵੋ'  ਦੀ ਰੀਮੇਕ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀ ਪਡੇਨੇਕਰ ਅਤੇ ਅਨੰਨਿਯਾ ਪਾਂਡੇ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਇਮਤਿਆਜ਼ ਅਲੀ ਦੀ ਬਿਨਾਂ ਸਿਰਲੇਖ ਦੀਰੁਮਾਂਟਿਕ ਡਰਾਮੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਜ਼ਰ ਆਵੇਗਾ। ਉਹ 2008 ਦੀ ਕਾਮੇਡੀ ਫਿਲਮਦੋਸਤਾਨਾ ਦੇ ਸੀਕਵਲ 'ਚ ਜਾਨਵੀ ਕਪੂਰ ਨਾਲ ਅਤੇ 2016 ਦੀ ਕੰਨੜ ਫਿਲਮ ਕਿਰਿਕ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਰੀਮੇਕ 'ਚ ਜੈਕਲੀਨ ਫਰਨਾਂਡੇਜ਼ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ।
ਹੋਰ ਕੰਮ
ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਾਰਤਿਕ ਕਈ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪੋਰਟਸਵੀਅਰ ਬ੍ਰਾਂਡ ਹੂਮਵਲ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ, ਕ੍ਰੀਮ ਇਮਮੀ ਫੇਅਰ ਐਂਡ ਹੈਂਡਮਸ ਅਤੇ ਬਾਡੀ ਸਪਰੇਅ ਈਨਵੀ 1000 ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।  ਉਸਨੇ ਅਯੁਸ਼ਮਨ ਖੁਰਾਨਾ ਨਾਲ 2018 ਦੇ ਆਈਫਾ ਐਵਾਰਡਾ ਅਤੇ ਵਿੱਕੀ ਕੌਸ਼ਲ ਨਾਲ ਸਾਲ 2019 ਜ਼ੀ ਸਿਨੇ ਅਵਾਰਡ ਦੀ ਸਹਿ-ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ।
2016 ਵਿੱਚ, ਕਾਰਿਤਕ ਆਲ ਸਟਾਰ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੋ ਚੈਰੀਟੀ ਲਈ ਫੁੱਟਬਾਲ ਮੈਚਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਤ ਇੱਕ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਲਈ ਰਣਬੀਰ ਕਪੂਰ ਸਮੇਤ ਕਈ ਹੋਰ ਹਸਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਕਾਰਿਤਕ ਨੂੰ ਕਲੱਬ ਦੇ ਅਗਲੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 2018 ਵਿੱਚ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਅਭਿਆਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸਦੇ ਅੰਗੂਠੇ 'ਤੇ ਸੱਟ ਲੱਗਜ਼ ਕਾਰਨ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। 2018 ਵਿਚ, ਕਾਰਿਤਕ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪਲਾਸਟਿਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਹਿ ਰਾਜ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੋਟਰ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1990 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰ
ਬੀੜ ਭੁਨਰਹੇੜੀ
ਬੀੜ ਭੁਨਰਹੇੜੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਟਿਆਲਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਬੀੜ ਭੁਨਰਹੇੜੀ ਪਿੰਡ ਭੁਨਰਹੇੜੀ ਬਲਾਕ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਹਿਸਾਬਦਾਨ
ਹਿਸਾਬਦਾਨ ਉਹ ਸ਼ਖ਼ਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਿਸਾਬ ਦਾ ਵਸੀਅ ਗਿਆਨ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰ ਕੇ ਹਿਸਾਬ ਦੇ ਮਸਲੇ ਹੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਹਿਸਾਬਦਾਨ ਖ਼ਾਲਸ ਹਿਸਾਬ (pure mathematics) ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਮਸਲੇ ਹੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਵਿਹਾਰਕ ਹਿਸਾਬਦਾਨ (applied mathematician) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਹਾਰਕ ਹਿਸਾਬਦਾਨ ਉਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਹਿਸਾਬ ਅਤੇ ਸਾਇੰਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਮਸਲੇ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿਸਾਬਦਾਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨੀ
ਚਾਪ ਦੇ ਮਿੰਟ ਅਤੇ ਸਕਿੰਟ
ਚਾਪ ਦਾ ਮਿੰਟ (MOA), ਇੱਕ ਡਿਗਰੀ ਕੋਣ ਦੇ ਸੱਠਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਮਾਪ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਡਿਗਰੀ ਦਾ ਕੋਣ ਕਿਸੇ ਚੱਕਰ ਦਾ 360ਵਾਂ ਹਿੱਸਾ  ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਚਾਪ ਦਾ ਮਿੰਟ ਕਿਸੇ ਚੱਕਰ ਦਾ  ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੇਡੀਅਨ ਦੀ ਇਕਾਈ ਵਿੱਚ ਚਾਪ ਦਾ ਮਿੰਟ  ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੋਟੇ ਕੋਣ ਸਮੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਖਗੋਲੀ ਕੋਣਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਸਮੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਗੋਲੇ ਵਿੱਚ ਵਰਗ ਚਾਪ ਦਾ ਮਿੰਟ ਦੀ ਗਣਤੀ ਲਗਭਗ 148,510,660 ਚਾਪ ਦਾ ਮਿੰਟ ਦਾ ਵਰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਣਿਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੇਖਕੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੇਖਾਗਣਿਤ
ਨਗਾਰਾ
ਨਗਾਰਾ ਜਾਂ ਨਗਾੜਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਡਰਮ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਭਾਗ ਗੋਲਾਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਕਸਰ ਇਹ ਜੌੜੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਦੁੰਦੁਭਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੇਵਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਸਾਜ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੰਗਾਂ ਯੁਧਾਂ ਸਮੇਂ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਜ਼
ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਸ਼ੇਰਗਿਲ
ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਸ਼ੇਰਗਿਲ (30 ਜਨਵਰੀ 1913 - 5 ਦਸੰਬਰ 1941) ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਫਰੀਦਾ ਕਾਹਲੋ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਬੁਡਾਪੈਸਟ (ਹੰਗਰੀ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਬਚਪਨ
ਕਲਾ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਅਭਿਨੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਬਣ ਗਏ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ੀਲ ਕਲਾਕਾਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਸਾਰੀ ਸਰਵੇਖਣ ਨੇ 1976 ਅਤੇ 1979 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੌਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ - ਫਾਰਸੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹ ਪਿਤਾ ਉਮਰਾਉ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਰਗਿਲ ਅਤੇ ਹੰਗਰੀ ਮੂਲ ਦੀ ਯਹੂਦੀ ਓਪੇਰਾ ਗਾਇਕਾ ਮਾਂ ਮੇਰੀ ਐਂਟੋਨੀ ਗੋਟਸਮਨ ਦੀ ਇਹ ਧੀ 8 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪਿਆਨੋ ਅਤੇ ਵਾਇਲਿਨ ਵਜਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕੈਨਵਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਹੱਥ ਆਜਮਾਉਣ ਲੱਗੀ ਸੀ।
ਸਿੱਖਿਆ
ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਹੰਗਰੀ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਲਈ 1921 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮਰ ਹਿੱਲ ਸ਼ਿਮਲਾ ਵਿੱਚ ਆ ਵਸਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਦੀ ਮਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇਟਲੀ ਚੱਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਫਲੋਰੇਂਸ ਦੇ ਸਾਂਤਾ ਅਨੁੰਜਿਆਤਾ ਆਰਟ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਦਾਖਲਾ ਕਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਗਰੈਂਡ ਚਾਊਮੀਅਰ ਵਿੱਚ ਪੀਅਰੇ ਵੇਲੰਟ ਦੇ ਅਤੇ ਇਕੋਲ ਡੇਸ ਬੀਉਕਸ-ਆਰਟਸ ਵਿੱਚ ਲਿਊਸਿਅਨ ਸਾਇਮਨ ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ।
ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ ਕਲਾਕਾਰ
1934 ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤ ਪਰਤੀ। ਬਾਈ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਮਾਮੂਲੀ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ ਕਲਾਕਾਰ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤੀ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵਿਆਕੁਲ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਰੰਭਕ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਕੁੱਝ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦਾ ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਾਫ਼ ਝਲਕਦਾ ਹੈ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਹ ਭਾਰਤ ਪਰਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਮੁੜ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਜੁਟੀ ਰਹੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਕਲਾ ਸਹਿਤ ਅਜੰਤਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾ ਨੇ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ-ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਭਲੇ ਹੀ ਉਸਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਪਰ ਓੜਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੂਲਿਕਾ ਭਾਰਤੀ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੰਗੀ ਗਈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੁਕੀ ਭਾਰਤੀਅਤਾ ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਰੰਗ ਹਨ ਉਸ ਦੇ ਚਿੱਤਰ। 1937 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਸੋਲੋ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਲਾਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ 30 ਚਿੱਤਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਖ਼ਤਾਂ, ਡਾਇਰੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਦੇ ਲੁਕਵੇਂ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜਗਮਗ ਕਰਨੇ ਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ, ਇਸ ਪੱਖੋਂ, ਉਹ ਵਾੱਲ ਗੌਗ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਵਿਚਰਦੀ ਲਗਦੀ ਹੈ।
ਵਿਆਹ
ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ ਆਦਮੀ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧਾ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚਿੱਤਰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ “ਟੂ ਵੂਮੈਨ” ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮੀ ਮੈਰੀ ਲੂਯਿਸ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1938 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੰਗੇਰੀ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁਸ਼ਤੈਨੀ ਘਰ ਗੋਰਖਪੁਰ ਵਿੱਚ ਆ ਵਸੀ।
ਦਿਹਾਂਤ
1941 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਚੱਲੀ ਗਈ, ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਵੱਡੇ ਸੋਲੋ ਸ਼ੋਅ ਦੇ ਉਦਘਾਟਨ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਕੋਮਾ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ 5 ਦਸੰਬਰ 1941 ਨੂੰ ਸਿਰਫ 28 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣਾ ਆਖਰੀ ਕੰਮ ਅਧੂਰਾ ਛੱਡ ਗਈ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਕੁਝ ਪਤਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਸਕਿਆ। ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ 7 ਦਸੰਬਰ 1941 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।