cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ਲੋਕਧਾਰਾ
ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ
(੨) ਵਿਆਹ ਸੰਸਕਾਰ:
ਵਿਆਹ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਚੋਖੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਸੂਫੀ ਅਤੇ ਕਿੱਸਾ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਸੰਕੇਤਕ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਈ ਰਸਮਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹਾਵਾਂ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰੂਪਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਲਈ ਮਹਿੰਦੀ ਲਾਉਣੀ,ਖਾਰੇ ਬਿਠਾਉਣਾ,ਤੇਲ ਚੋਣਾ, ਵੱਟਣਾ ਮਲਣਾ, ਚੂੜਾ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ,ਨੱਥ ਪਹਿਣਨੀ,ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕਰਨਾ,ਜੰਝ ਚੜ੍ਹਨੀ, ਸਿੱਠਣੀਆਂ, ਡੋਲੀ,ਦਾਜ,ਖਟ ਆਦਿ ਰਹੁ ਰੀਤਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
(੩)ਮਿਤ੍ਰਕ ਸੰਸਕਾਰ:
ਮਿਤ੍ਰ ਨਾਲ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ ਰਸਮਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਮਰ ਗੲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਮੰਜੇ ਤੋਂ ਲਾਹੁਣਾ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਭੂਮੀ ਲਿਜਾ ਕੇ ਕਈ ਰੀਤਾਂ ਕਰਨੀਆਂ, ਘਿਓ ਤੇ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਵਸਤਾਂ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੀ ਭੇਟਾ ਕਰਨੀਆਂ,ਚੰਦਨ ਦੀ ਲੱਕੜ ਵਿਚ ਜਲਾਉਣਾ,ਸਮਾਧੀ ਬਣਾਉਣੀ, ਅਸਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤੀਰਥ ਤੇ ਭੇਜਣਾ ਅਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨੇ, ਕੁੱਝ ਇੱਕ ਵਰਰੀਤਾਂ
• ਸ਼ਰਾਧ
• ਮੜ੍ਹੀ ਮਸਾਣ ਦੀ ਪੂਜਾ
(2) ਪੂਜਾ ਵਿਧੀਆਂ:
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਦੇਵਤੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਆਈ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਨਾਲ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਪੂਜਾ ਵਿਧੀਆਂ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪੂਜਾ ਵਿਧੀਆਂ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਬਣ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਢੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਧਾਰਣਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਭਿਅ ਨੂੰ ਸਭਿਅ ਸਮਝ ਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਸਥਾਨਾਂ ਉੱਪਰ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਸਮੱਗਰੀ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵ ਪੂਜਾ ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਦਾ ਖੰਡਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
•ਆਰਤੀ
•ਚੰਦ ਸੂਰਜ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ
•ਸੀਤਲਾ
•ਦੁਆਦਸ ਸਿਲਾ
3)ਕਰਮ ਕਾਂਡ:
ਕਰਮ ਕਾਂਡ ਵੇਦ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਕਰਣ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਹੋਮ ਯੋਗਰ, ਸ਼ਰਾਧ,ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਵਰਤ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਵੇ ਅਤੇ ਪਾਖੰਡ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਜਾਲ ਵਿੱਛਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਭਾਵਨਾ ਲੋਪ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਯੱਗ ਕਰਵਾਉਣਾ,ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਲੈਣਾ,ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਨਾ ਆਦਿ ਛੇ ਕਰਮ ਆਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।
• ਹੋਮ ਯੋਗ
• ਤੀਰਥ ਗਮਨ
• ਪੂਰਬ
• ਤਿਉਹਾਰ ਦਾਨ
• ਚੁਲੀ
(4) ਵਰਤ:
• ਮਾਲਾ
ਜਾਦੂ ਟੂਣੇ
ਜਾਦੂ ਇਕ ਕਲਾ ਹੈ ਜੋ ਦੋ ਗਲਾਂ ਮਿੱਥ ਕੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ ਇਕ ਇਹ ਕਿ ਪ੍ਰਾਕਿਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਕਾਰਨ ਕਿਸੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।ਤੇ ਇਕ ਘਟਨਾ ਪਿੱਛੋਂ ਦੂਜੀ ਘਟਨਾ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦੈਵੀ ਜਾਂ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਦਖਲ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ  ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕੇ ਮੰਤਰਾਂ, ਕਰਮ ਕਾਂਡ ਤੇ ਰੀਤਾਂ ਨਾਲ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਕਾਰਜ ਆਪੇ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ, ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਸਥਿਤੀ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲੈਣ ਦਾ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਸਥਿਤੀ ਸੱਚ ਮੁੱਚ ਹੀ ਵਸ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜੇਕਰ ਮੀਹ ਚਾਹੀਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬਦਲਾਂ ਦਾ ਸਵਾਂਗ ਭਰੋ,ਘਨਘੋਰ ਬਦਲਾਂ ਜਿਹੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਪੈਦਾ ਕਰੋ,ਵਰਸਦੀਆ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਕਢੋ ਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉਤੇ ਪਾਣੀ ਉਛਾਲੋ, ਇਸ ਤਰਾਂ ਨਕਲ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਟੂਣੇ ਨੂੰ ਭੁਲਾਵਾਂ ਜਾਦੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਲਾਗਵਾਂ ਜਾਦੂ
ਭਾਵਾਤਮਕ ਜਾਦੂ
ਚਿੱਟਾ ਜਾਦੂ
ਟੂਣਾ- ਟਪਾ
ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਰੀਤ ਇਸ ਨਿਸਚੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਵਿਦੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਕਿਸੇ ਇੱਛਾ ਦੀ ਸੁਤੇ ਸਿੱਧ ਹੀ  ਪੂਰਤੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਉਥੇ ਜਾਦੂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਥੇ ਕੋਈ ਰੀਤ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦੀ ਬਖਸ਼ਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਉਥੇ ਧਰਮ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਜਾਦੂ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਨੂੰ ਟੂਣਾ- ਟਪਾ
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਥਾਨਕ ਦੇਵੀ  ਦਿਉਤੇ
ਪੁਰਾਣਿਕ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਦਿਉਤੇ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰੋਲ ਸਥਾਨਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਰੱਬ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਉਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਕਾ ਨਿਸਚਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ,ਕਲੇਸ਼ ਜਾਂ ਭੀੜਾਂ ਸਮੇਂ ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੈ ਕਿ ਭੀੜਾਂ ਵੇਲੇ ਪਤੀਆਂਣ ਨਾਲ ਇਹ ਦਿਉਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੰਜ ਬਹੁੜਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਤ ਨਾਲ ਬੇਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬੂਰ ਆ ਪੈਂਦੇ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੜੀਆਂ, ਮਟਿਲੇ, ਭੋਣ ਹਰ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੜੀਆਂ ਦੋ ਕੂ ਉੱਚੀਆਂ ਇਟਾਂ ਦੀਆਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦੀਆ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਉਤੇ ਚੂਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਰ ਅੰਡੇਦਾਰ ਗੁਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬੁਤ ਨਹੀਂ ਰਖਿਆ ਹੂੰਦਾ ਸਿਰਫ ਦੀਵਾ ਬਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਖਾਓ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਥਾਨਕ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤੇ:
ਧਰਨੀ ਦੇਵੀ
ਖੇਤਰਪਾਲ
ਭੂਮੀਆ ਜਾਂ ਖੇੜਾ
ਜਠੇਰਾ
ਦਰਿਆ ਪੀਰ ਜਾਂ ਖਵਾਜਾ - ਖਿਜਰ
ਠੰਡੀ ਮਾਤਾ
ਜੰਤਰ, ਮੰਤਰ,ਤੰਤਰ
ਲੋਕਯਾਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਹਤਵ ਹੈ। ਜਾਦੂ ਟੂਣੇ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਵਿਵਰਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਗ੍ਰੰਥਾ  ਨੂੰ ਤੰਤਰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤੰਤਰ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਟੂਣੇ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿਚ ਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਜੰਤਰ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਟੂਣੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਚਾਰ ਜਾਂ ਅੱਠ ਨੁਕਰਾਂ ਦੇ ਲੀਕਾਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਬਨਾਏ ਪੂਜਾ ਜੰਤਰ, ਭੋਜ ਪਤਰ ਜਾਂ ਧਾਤੂ ਪਤਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਤੇ ਲਿਖ ਕੇ ਲਿਖੇ ਭੋਜਨ ਜੰਤਰ, ਜੌ ਧੋ ਕੇ ਪੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਿਖਤ ਜਾਂ ਉਕਰੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਾਵੀਜ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਧਾਰਨ ਕਿਤੇ ਗਏ ਜੰਤਰ।
ਤੰਤਰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਰਿਝਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਵਾਸਤੇ ਜਪਣਯੋਗ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਮੰਤਰ ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।
ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਮੰਤਰਾਂ ਜੰਤਰਾ ਸਬੰਧੀ ਬਹੁਤ ਉਦਾਹਰਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਤਾਵੀਜ਼, ਝਾੜ, ਆਦਿ ਵੀ ਜੰਤਰਾਂ ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਦੇਸੀ ਰੂਪ ਹਨ
ਓ) ਗੰਢੇ ਲੱਖ ਤਾਵੀਜ਼ ਤੇ ਧੁੱਪ ਧੂਣੀ
ਸੁਤ ਆਂਦੇ ਨੀ ਕੰਜ ਕਵਾਰੀਆ ਦੇ।
ਲੋਕ ਮਨੋਰੰਜਨ
ਲੋਕ ਖੇਡਾਂ, ਤਮਾਸ਼ੇ
ਫੁਟਕਲ
ਇਸ਼ਾਰੇ ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਆਦਿ।”
ਸਹਿਯੋਗੀ ਖੇਤਰ
ਲੋਕਧਾਰਾ, ਸਭਿਆਚਾਰ, ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ, ਭੂਗੋਲ, ਇਤਿਹਾਸ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗਿਆਨ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਅਟੁੱਟ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਖੇਤਰ ਕਿਸੇ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਜੀਵਨ ਸਫ਼ਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਹਿਯੋਗੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਧਾਰਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਗਿਆਨ ਖੇਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ :
ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲ
ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖਿੱਤੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਭੂਗੋਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।ਭੂਗੋਲ ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੋਵੇਂ ਵਰਤਾਰੇ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਲਾਕੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰਖਦੇ ਹਨ । ਜਿਹੋ-ਜਿਹਾ ਕਿਸੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਭੂਗੋਲਿਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਹੋਵੇਗਾ ਉਥੋਂ ਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਉੱਤੇ ਵੀ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ । ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕਿੱਕਰਾਂ ਤੇ ਟਾਹਲੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਥੋਂ ਦੀਆਂ ਲੋਕ- ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਲੋਕਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵਧੇਰੇ ਹੋਵੇਗਾ । ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਧੇਰੇ ਉਪਜਾਊ ਤੇ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਖਿੱਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਥੋਂ ਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵਧੇਰੇ ਮਿਲੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਭੂਗੋਲਿਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,ਉਥੋਂ ਦਾ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਵੀ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵੀ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਬਾਕੀ ਪ੍ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੋਣ ਸਦਕਾ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ- ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਿਸਾਨੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ: * ਮੋਢੇ ਹਲੜਾ ਤੇ ਹੱਥ ਪਰਾਣੀ / ਅੱਗੇ ਜੋਗ ਢੱਗਿਆਂ ਦੀ ।
* ਜੱਟੀ ਪੰਦਰਾਂ ਮੁਰਬਿਆਂ ਵਾਲੀ / ਭੱਤਾ ਲੈ ਕੇ ਖੇਤ ਨੂੰ ਚੱਲੀ ।
ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ
ਇਤਿਹਾਸ ਭੂਤਕਾਲੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਅਜਿਹਾ ਗਿਆਨ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅਸਫਲਤਾਵਾਂ ਦਾ ਬਿਓਰਾ ਹੈ ।ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜਕ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ , ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਿਆਂ , ਇਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਹਾਸਿਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਇਤਿਹਾਸ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਸਮਾਜਕ ਮਨੁੱਖ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਇਤਿਹਾਸ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਅਤੀਤ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਲੋਕਧਾਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕੋਲੋਂ ਸਮੱਗਰੀ ਲੈ ਕੇ ਉਸਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਲੋਕੋਕਤੀਆਂ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ । * ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਾਇਆ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ।
* ਖਾਧਾ ਪੀਤਾ ਲਾਹੇ ਦਾ, ਰਹਿੰਦਾ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹੇ ਦਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕਧਾਰਕ ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ।
ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ
ਲੋਕਧਾਰਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਗ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਮਾਧਿਅਮ ਵੀ । ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਸਮਾਜਿਕਤਾ ਨੂੰ ਜਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੰਪਾਦਕ ਕੀਤੀ ਪੁਸਤਕ ਲੋਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਸਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ :
ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੋਵੇਂ ਵਰਤਾਰੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮੂੰਹ ਬੋਲਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਸਦੀਆਂ ਬੱਧੀ ਪਿੰਡ ਕੇਂਦਰਿਤ ਤੇ ਕਿਸਾਨੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਾਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵਧੇਰੇ ਹੈ । ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਬਾਕੀ ਪੱਖਾਂ ਨਾਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਡਾ. ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਰਚਿਤ ਪੁਸਤਕ ' ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸਿਰਜਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ' ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ :
ਲੋਕਗੀਤ ਕਿਸੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਮੂਲ ਨੁਹਾਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਨੈਣ-ਨਕਸ਼, ਉਸਦੀ ਰਹਿਤ-ਬਹਿਤ , ਸੋਚ , ਮਨੌਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਆਪਣੇ ਸੁੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਪੱਖੋਂ , ਕਿਸੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਬਿਖਰੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕਗੀਤ ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤਕ ਰੰਗ ਪੇਤਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੰਘਣਾ ਮਹੱਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਕਿਸੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਰੂੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮੋਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ
ਲੋਕਧਾਰਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਗਟਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਗਹਿਰੇ ਅਧਿਐਨ ਬਗੈਰ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਨੀ ਔਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਚਲਦਾ , ਯੁੱਗਾਂ ਨਾਲ ਕਦਮ ਮੇਚ ਕੇ ਤੁਰਦਾ , ਹਰੇਕ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਰਤਾਰੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ । ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਮਹੱਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਗਟਾ ਮਾਧਿਅਮ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਹੈ । ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਕੜੀ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਡਾ. ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ :
ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮੂਹ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਉੱਤੇ ਮਾਨਵੀ ਅਮਲ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਮੂਹਕ ਸਿਰਜਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਇਸੇ ਅਮਲ ਵਿਚੋਂ ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਪਜ ਕੇ ਇਸ ਸਮੁੱਚੇ ਅਮਲ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾ ਮਾਧਿਅਮ ਵਜੋਂ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭਿਆਚਾਰ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਮੂਹਿਕ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਰਜਨਾ ਦਾ ਸਮੁੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਜ਼ੁਬਾਨ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣਦੀ ਹੈ ।
ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ
ਮਨੁੱਖੀ ਦੀ ਬਾਕੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਭਾਸ਼ਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੈ । ਭਾਸ਼ਾ ਹੀ ਉਹ ਸੰਚਾਰ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀਆਂ ਸੋਚਾਂ, ਕਲਪਨਾਵਾਂ , ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਪ੍ਰਗਟਾਓ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਸ਼ਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਰਿਆਦਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਵੀ ਸਮਰੱਥ ਹੈ । ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਡਾ. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਭੱਟੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ' ਪ੍ਰੰਪਰਾ : ਪੁਨਰ ਚਿੰਤਨ ' ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ :
ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂ ਜਗਤ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਦੋ ਵਸਤਾਂ ਹਨ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੰਦ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ । ਭਾਸ਼ਾ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ । ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਭਾਵੇਂ ਵਿਅਕਤੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਭਾਸ਼ਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਕ ਆਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀਆਂ ਆਂਤਰਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ ।
ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਗਹਿਰਾ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਜ ਹੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਅਰਥ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਗੁਣ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੈ । ਇਸ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਲੋਕਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮੰਨਦਿਆਂ ਡਾ. ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ '          ਲੋਕਧਾਰਾ ਪਰੰਪਰਾ ਤੇ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ' ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ :
' ਭਾਸ਼ਾ ' ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵੀ ਇੱਕ ਸੰਚਾਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ । ਭਾਸ਼ਾ ਵਾਂਗ ' ਲੋਕਧਾਰਾ ' ਵੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚੋਂ ਅਚੇਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਸਮੂਹ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਕੋਲ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਸਮਰੱਥਾ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਉਹ ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾਈ ਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਨਿਭਾਓ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਮੱਦਦ ਨਾਲ ਸਮੂਹਕਤਾ ਸਵੈ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰਦੇ ਹਨ ।
ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੋਵੇਂ ਗਿਆਨ ਖੇਤਰ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਮਾਧਿਅਮ ਵਜੋਂ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਧਾਰਕ ਪਾਸਾਰ ਭਾਵੇਂ ਕੇਵਲ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਉੱਘੜਨੇ ਸੰਭਵ ਨਾ ਹੋਣ ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਈ ਲੋਕਧਾਰਕ ਆਧਾਰ ਕਿਤੇ ਚਿਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਕਿਤੇ ਲੋਕ ਕਿੱਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਸਾਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਖੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦਰੀ ਉੱਤੇ ਪਾਏ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣਾ ਤਾਂ ਦਰੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਦਰੀ ਉੱਤੇ ਪਾਏ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਦੀ ਕਲਾਤਮਕਤਾ ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ-ਜੁਗਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਭਲੀ- ਭਾਂਤ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ । ਡਾ. ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾ ਮਾਧਿਅਮ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ :
ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮੂਹ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਾਨਵੀ ਅਮਲ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਮੂਹਕ ਸਿਰਜਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਇਸੇ ਅਮਲ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾ-ਮਾਧਿਅਮ ਵਜੋਂ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ । ....ਜਿੱਥੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸੰਚਾਰ ਆਪ ਹੁਦਰੇ ਚਿਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਅਰਥ-ਸੰਚਾਰ ਲਈ ਭਾਸ਼ਾਈ ਤੇ ਗੈਰ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਚਿਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।
ਕਟਾਣੀ ਕਲਾਂ
ਕਟਾਣੀ ਕਲਾਂ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਲੁਧਿਆਣਾ-1 ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਲੋਕਧਾਰਾ
ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭਿਆਚਾਰ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਜੋਂ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਲੋਕਧਾਰਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਲਈ ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਰਤਦੀ ਹੈ ।
ਕਟਾਣੀ ਕਲਾਂ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਲਾਕ ਲੁਧਿਆਣਾ-1 ਦੇ ਪਿੰਡ
ਲੋਕਧਾਰਾ
ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ
ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ । ਜਦੋਂ ਭਾਸ਼ਾ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਧੜਕਦੇ ਦਿਲ, ਜਜ਼ਬੇ ਭਰਪੂਰ ਮਨ ਅਤੇ ਚੇਤੰਨ ਦਿਮਾਗ ਦਾ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ । ਇਹੀ ਤੱਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਲੋਕਧਾਰਕ ਆਧਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ । ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੋਵੇਂ ਗਿਆਨਾਤਮਕ ਵਰਤਾਰੇ ਲੋਕ ਮਨਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਆਦਿਮ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਜੋਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਤੱਕ ਸਦੀਵੀ ਤੌਰ ਤੇ ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ । ਜਿੱਥੇ ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ ਉੱਥੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ।
ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ
ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੋਵੇਂ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹਨ । ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਨੂੰ ਮੌਖਿਕ ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮੰਨਿਆ ਹੈ । ਅਸਲ ਵਿਚ ਲੋਕਧਾਰਾ ਭਾਵੇਂ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਅਧੀਨ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੀੜ੍ਹਿਓ- ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।
ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੜੀ ਲੋਕ-ਰੂੜੀਆਂ ਹਨ । ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵ ਅੰਗ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਕਲਾ ਦਾ ਨਿਗਰ ਆਧਾਰ ਵੀ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ । ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਆਪਣੀ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤੀ ਪੁਸਤਕ ' ਲੋਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ' ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਲੋਕਧਾਰਾ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਸਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ :
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਮੌਲਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਗਸਿਆ ਹੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹੈ ।
ਇਉਂ ਸਾਰਾ ਸਾਹਿਤ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਲੋਕ ਤੱਤਾਂ ਤੇ ਲੋਕ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ । ਮੱਧਕਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਨੇ ਤਾਂ ਲੋਕ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਤੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ । ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੌਧਿਕ ਤੱਤ ਵਧੇਰੇ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਕੀ ਸਿਰਜਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਮਕਾਲੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਲੋਕ-ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਆ ਜਾਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸੀ । ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ :
' ਗਗਨ ਮੈਂ ਥਾਲ ' ਸ਼ਬਦ ਦੀਆਂ ਮੁਢਢਢਢਲੀਆਂ ਪੰਗਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਮਿੱਥ ਸਿਰਜ ਕੇ ਲੋਕ-ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਟੁੰਬ ਰਹੇ ਹਨ । ਮਿਥ ਸਿਰਜਨਾ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ ।
ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਖੇਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਧਾਰਾ, ਭੂਗੋਲ , ਇਤਿਹਾਸ , ਸਭਿਆਚਾਰ , ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਆਪਸ ਵਿਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗਿਆਨਾਤਮਕ ਵਰਤਾਰੇ ਹਨ । ਇਹ ਵਰਤਾਰੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੀ ਸਮਾਜਕ ਹੋਂਦ ਸਦਕਾ ਸਿਰਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ , ਸਗੋਂ ਸਿਰਜੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵੀ ਸਹਿਯੋਗੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਲੋਕਧਾਰਾ, ਸਭਿਆਚਾਰ , ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਆਪਸ ਵਿਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਇੰਨੇ ਰਚੇ - ਮਿਚੇ ਹੋਏ ਹਨ ।
ਲੋਕਧਾਰਾ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਵਹਿੰਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹੈ ਜਿਸ ਅੰਦਰ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪੱਖ ਸਮਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਲੋਕਧਾਰਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ -ਸ਼ੈਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੱਖ ਨੂੰ ਫਰੋਲ ਕੇ ਅਸੀਂ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਸਹਿਣ ਦੇ ਢੰਗ ਸਮੇਤ ਪਹਿਚਾਣ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਉਵੇਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕਧਾਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਮਨਫੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਲੋਕਧਾਰਾ ਤਾਂ ਸਾਡੀਆਂ ਹਰ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਸਾਡੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਅਹਿਮ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਲੋਕਧਾਰਾ ਤੋਂ ਟੁੱਟਿਆਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੋਂ ਵਿਛੁੰਨ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੇ।
ਲੋਕਧਾਰਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਿਰਜਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਦੀ ਜੋ ਕਿਸੇ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਪਰਤ ਫਰੋਲਣ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਸੋ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਕਾਰਜ ਇਹੋ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰੀਤਾਂ-ਰਸਮਾਂ ਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ,ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ,ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਾਤਾ ਪ੍ਰਬੰਧ,ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਅਤੇ ਮੇਲੇ ਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਭਾਲੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
ਲੋਕਧਾਰਾ ਮਿੱਥ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਕਲਾਤਮਿਕ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਮਿੱਥਾਂ,ਦੰਤ ਕਥਾਵਾਂ,ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ,ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ,ਅਖਾਣਾਂ,ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਆਦਿ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਰਾਹੀਂ ਮਿਥਿਹਾਸ,ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਤੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਧਾਰਾ ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਲੰਮੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਵਿਕਸਤ ਪੜਾਅ ਉੱਪਰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਲੋਕ ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਟੁੰਬਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜਾ ਤੇ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਨਜ਼ਰੀ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਡੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨਾਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਡਰਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਅਜਿਹੀਆ ਗੱਲਾਂ ਨਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਜੋ ਲੋਕ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਰੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ  ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੁਆਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ
ਉਹਦੇ ਘਰ ਕੀ ਵਸਣਾ ਜਿਹਨੇ ਮਿਡਲ ਪਾਸ ਨੀ ਕੀਤੀ।
(ਲੋਕ ਗੀਤ)
ਲਾੜਿਆ ਪੱਗ ਟੇਢੀ ਨਾ ਬੰਨ ਵੇ, ਸਾਨੂੰ ਹੀਣਤਾ ਆਵੇ
(ਸਿੱਠਣੀ)
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਲੋਕਧਾਰਾ ਰਾਹੀਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕਰਨ ਤੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਕਿਸਾਨ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਮਨੋਰੰਜਨ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟੱਪਿਆਂ ਤੇ ਕਲੀ ਬੋਲੀਆਂ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ:
- ਐਮੇਂ ਦੋ ਕਲਬੂਤ ਬਣਾਏ,
ਤੇਰੀ ਮੇਰੀ ਇੱਕ ਜਿੰਦੜੀ।  (ਟੱਪਾ)
-ਜੱਟੀ ਪੰਦਰਾਂ ਮੁਰੱਬਿਆ ਵਾਲੀ,
ਭੱਤਾ ਲੈ ਕੇ ਖੇਤ ਚੱਲੀ।
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਰਜ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-2 ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣਾ ਹੈ ।ਲੋਕਧਾਰਾ ਅੱਜ ਵੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਰੂੜੀਆਂ ਸਿਰਜਨ ਤੇ ਸੰਚਾਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਰਜ ਸਾਰਥਕ ਹੈ।
ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ
ਹਵਾਲੇ
29. ਡਾ. ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ
ਵਿਹਾਰ
30. ਡਾ.ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਕਧਾਰਾ
ਰਾਜਗੜ੍ਹ
ਰਾਜਗੜ੍ਹ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਭੁਨਰਹੇੜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਐਪਿਕ ਅਤੇ ਨਾਵਲ
ਐਪਿਕ ਅਤੇ ਨਾਵਲ: ਨਾਵਲ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪੱਧਤੀ ਦੇ ਵੱਲ [Эпос и роман (О методологии исследования романа)] ਐਪਿਕ ਅਤੇ ਨਾਵਲ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਕਰਦਾ ਇੱਕ ਨਿਬੰਧ ਹੈ। ਇਹ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਹਿਤ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਖਾਇਲ ਬਾਖਤਿਨ ਨੇ 1941 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਨਿਬੰਧ ਮੂਲ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਇੱਕ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਧਾ ਵਜੋਂ ਨਾਵਲ" ['Роман как литературный жанр'] ਨਾਂ ਦੇ ਤਹਿਤ 24 ਮਾਰਚ 1941 ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਮਾਸਕੋ ਸੰਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਵਾਲ [Вопросы Литературы] ਨਾਂ ਦੀ ਰੂਸੀ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਵਿੱਚ (ਆਪਣੇ ਵਰਤਮਾਨ ਨਾਮ ਦੇ ਤਹਿਤ) 1970 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਬਾਖਤਿਨ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਿਹ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੁਹਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ [Вопросы литературы и эстетики] ਵਿੱਚ 1975 ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਸਾਰ
ਇਸ ਨੂੰ ਲੇਖ ਵਿੱਚ, ਬਾਖਤਿਨ ਨਾਵਲ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਉਲੀਕਣ ਦੀ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ - ਖਾਸਕਰ ਐਪਿਕ ਨਾਲ ਤੁਲਣਾ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣਤਾਵਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਿਟਨੀ ਸਪੀਅਰਸ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1981 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਇਜ਼ਰਾਈਲ-ਫਲਸਤੀਨ ਝਗੜਾ
ਇਜ਼ਰਾਈਲ-ਫਲਸਤੀਨ ਝਗੜਾ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਅਤੇ ਫਲਸਤੀਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਝਗੜਾ ਹੈ। ਇਹ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਝਗੜਾ ਦੋ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਲਈ ਝਗੜਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਰਬ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਯਹੂਦੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਝਗੜਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਜ਼ਰਾਈਲ-ਫਲਸਤੀਨ ਝਗੜਾ
ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮਚੰਦ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ
ਇਸ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਿੱਚ ਨਾਥੂਰਾਮ ਗੋਡਸੇ ਸਹਿਤ ਅੱਠ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਰੋਪੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਠਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਗਵਾਹ ਬਨਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇੱਕ (ਵੀਰ ਸਾਵਰਕਰ) ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਕੋਈ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰ ਕੇ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਤੇ ਮਾਫ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਬਚੇ ਪੰਜ ਦੋਸੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ - ਗੋਪਾਲ ਗੋਡਸੇ, ਮਦਨਲਾਲ ਪਾਹਵਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਰਾਮ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਰਕਰੇ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਹੋਈ ਅਤੇ ਦੋ - ਨੱਥੂਰਾਮ ਗੋਡਸੇ ਅਤੇ ਨਰਾਇਣ ਆਪਟੇ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਅਧੂਰੀ ਰਹਿ ਗਈ ਆਈਨਸ‍ਟੀਨ ਦੀ ਖਾਹਿਸ਼
thumb| [[ਰਾਜ ਘਾਟ – ਮੋਹਨਦਾਸ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਦੀ ਜਗਾਹ ਤੇ ਯਾਦਗਾਰ]]
ਆਈਨਸਟੀਨ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਬੇਤਾਬ ਸਨ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਅਲਬਾਨੋ ਮੁਲਰ ਦੇ ਸੰਕਲਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 1931 ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਲਿਖੇ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਆਈਨਸਟੀਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਤਾਈ ਸੀ। ਆਈਨਸਟੀਨ ਨੇ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ - ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਵੀ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਜਰਿਏ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਖਾਰਿਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਮੈਂ ਉਮੀਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ ਸਗੋਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਉਮੀਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰ ਪਾਵਾਂਗਾ।
ਆਈਨਸਟੀਨ ਨੇ ਬਾਪੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਦੁਰਲਭ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਦਾਸਤਾ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਨਵਾਂ ਰਸਤਾ ਚੁਣਿਆ ਜੋ ਮਾਨਵੀ ਅਤੇ ਅਨੋਖਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰਸਤਾ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰੀ/ਸਭਿਆਚਾਰੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਕਦੀਰ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਹਫੇ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਲਈ ਰਸਤਾ ਦਰਸਾਊ ਬਣੇਗਾ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ
ਅਖ਼ਸ਼ਰਧਾਮ ਮੰਦਿਰ, ਦਿੱਲੀ
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਬਣਿਆ ਸਵਾਮੀਨਾਰਾਯਣ ਅਖ਼ਸ਼ਰਧਾਮ ਮੰਦਿਰ ਇੱਕ ਅਨੋਖਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਦਿਰ ਨੂੰ ਸਵਾਮੀਨਾਰਾਯਣ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਕੰਪਲੈਕਸ 100 ਏਕੜ ਜਮੀਨ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ 26 ਦਿਸੰਬਰ 2007 ਵਿੱਚ ਗਿੰਨੀਜ ਬੁੱਕ ਆਫ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਦਸ ਦਰਵਾਜੇ
ਇਹ ਦਸ ਦਰਵਾਜੇ ਦਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਵੈਦਿਕ ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਭਗਤੀ ਦਰਵਾਜਾ
ਇਹ ਦਰਵਾਜਾ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦੇ 208 ਸਰੂਪ ਭਗਤੀ ਦੁਆਰ ਉਤੇ ਅੰਕਿਤ ਹਨ।
ਮੋਰ ਦਰਵਾਜਾ
ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੰਛੀ ਮੋਰ, ਆਪਣੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਸਹਿਜਤਾ ਅਤੇ ਸੁੱਚਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰੂਪ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਸਦਾ ਪਿਆਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਦੇ ਸਵਾਗਤੀ ਦਰਵਾਜੇ ਉਪਰ ਅਤੇ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ 'ਚ ਮੜੇ ਥੰਮਾਂ ਉਪਰ ਨੱਚਦੇ ਮੋਰਾਂ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। right|thumb|ਅਖ਼ਸ਼ਰਧਾਮ ਮੰਦਿਰ
ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2005 ਦੇ ਅਧਾਰੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੰਦਰ
ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਟਹਿਣਾ
ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਟਹਿਣਾ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਕੈਲਗਰੀ ਵਿੱਚ "ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ" ਵੱਲੋਂ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਸਵਰਨ ਟਹਿਣਾ ਦਾ ਮਾਣ ਪੱਤਰ "ਖ਼ਬਰਸਾਰ-2014" ਨਾਲ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ਦੇ ਕੇ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 27 ਨਵੰਬਰ 2014 ਨੂੰ ਟੋਰਾਂਟੋ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਰੇਡੀਓ 'ਰੌਣਕ ਪੰਜਾਬ ਦੀ' ਅਤੇ ਅਦਾਰਾ 'ਹਮਦਰਦ' ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ
ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਟਹਿਣਾ ਵਿੱਚ ਸ.ਗੁਰਸੇਵਕ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਸੁਖਦੇਵ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਿਖਣਾ ਤੇ ਛਪਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸਥਾਨਿਕ ਹਫ਼ਤਾਵਰੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਛਪਵਾਉਣ ਲਈ ਉਸਦਾ 1998 ਤੋਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ ਦਫ਼ਤਰ ਆਉਣ ਜਾਣ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। 2002 ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ’ ਨਾਲ ਬਤੌਰ ਸਹਾਇਕ ਸੰਪਾਦਕ ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਉਸਨੂੰ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਨੰਦ ਨਾਲ ਕਈ ਸਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤਥ ਨੇ ਉਸਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਨਿਖਾਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ
ਅੰਨਾਈ ਮੀਨਾਮਬਲ ਸ਼ਿਵਰਾਜ
ਅੰਨਾਈ ਮੀਨਾਮਬਾਲ ਸ਼ਿਵਰਾਜ (26 ਦਸੰਬਰ 1904 - 30 ਨਵੰਬਰ 1992) ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ (ਐਸਸੀਐਫ) ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਮਹਿਲਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 1944 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਵਿਖੇ ਐਸਸੀਐਫ ਮਹਿਲਾ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੀ ਆਰ ਅੰਬੇਦਕਰ ਨੇ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 6 ਮਈ 1945 ਨੂੰ ਬੰਬੇ ਵਿਖੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਐਸਸੀਐਫ ਮਹਿਲਾ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਵੀ ਕੀਤੀ।
ਉਹ ਸਵੈ-ਸਤਿਕਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਇਹ ਅੰਨਾਈ ਮੀਨਾਮਬਲ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਈਵੀਆਰ ਰਮਾਸਾਮੀ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਉਹ ਮਦਰਾਸ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ “ਪੇਰਿਆਰ” (ਮਹਾਨ ਸਖਸ਼ੀਅਤ) ਦੁਆਰਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਲੇਖ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਪੇਰਿਆਰ ਹੱਸ ਪਏ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭੈਣ ਦਾਤ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। 1937 ਵਿੱਚ, ਮੀਨਾਮਬਾਲ ਸਿਵਰਾਜ ਨੇ ਤਿੰਨੇਵੇਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤੀਜੀ ਆਦਿ ਦ੍ਰਾਵਿਦਾ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਬੇਦਕਰਵਾਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1992 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1904 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ
ਜੀਨੇਟ ਸੋਲਸਟੈਡ ਰੇਮੋ
ਜੀਨੇਟ ਸੋਲਸਟੈਡ ਰੇਮੋ ਇੱਕ ਨਾਰਵੇਈ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਔਰਤ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਕਾਰਕੁੰਨ ਹੈ।
ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਜੀਨੇਟ ਸੋਲਸਟੈਡ ਰੇਮੋ ਦਾ ਜਨਮ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰੇਮੋ ਨੇ 17 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਘਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਵੀਹ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਉਸਦਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰੇਮੋ ਨੇਵੀ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ 27 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕੈਪਟਨ ਬਣ ਗਈ।
ਸਰਗਰਮੀ
ਰੇਮੇ 1986 ਵਿੱਚ ਨਾਰਵੇ ਦੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਫਾਰ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਪੀਪਲ (ਐੱਫ.ਟੀ. ਪੀ-ਐਨ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ 2010 ਵਿੱਚ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਔਰਤ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਲਿੰਗ ਨਹੀਂ, ਆਪਣਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਾਮ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਸੀ। 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 2015 ਤੱਕ ਨਾਰਵੇ ਵਿੱਚ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਲੋਕ ਲਾਜ਼ਮੀ ਇਲਾਜਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸਰਜਰੀ ਅਤੇ ਜਣਨ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਬਦਲਾਅ ਰਹਿਤ ਨਸਬੰਦੀ ਹੋਂਦ 'ਚ ਆਈ। ਕਾਨੂੰਨੀ ਲਿੰਗ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਟਰਾਂਸ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਗਾੜ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹਨ। ਰੇਮੋ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਉਹ ਪਛਾਣ ਪੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣ ਸੀ।
ਇੱਕ ਕਾਰਕੁੰਨ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਰੇਮੋ ਨੇ "ਜੋਹਨ ਜੀਨੇਟ" ਨਾਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਲਿੰਗ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਾਰਵੇਈ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਵਿਤਕਰੇ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਗਰਮਤਾ ਨਾਲ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ। 2014 ਵਿੱਚ, ਉਸਦੀ ਨਿਜੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਐਮਨੇਸਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਦੇ "ਰਾਈਟ ਫ਼ਾਰ ਰਾਇਟਸ" 'ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਨੀਤੀ ਤਬਦੀਲੀ
ਸਰਗਰਮਤਾ ਦੇ ਫ਼ਲਸਰੂਪ ਰੇਮੋ ਨੂੰ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। 10 ਅਪ੍ਰੈਲ 2015 ਨੂੰ, ਨਾਰਵੇ ਦੇ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਲਿੰਗ ਮਾਨਤਾ ਬਾਰੇ ਮਾਹਰ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ। 6 ਜੂਨ 2016 ਨੂੰ ਨਾਰਵੇ ਦੀ ਸੰਸਦ ਨੇ ਸਵੈ-ਨਿਰਣੇ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਲਿੰਗ ਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਕਿ 1 ਜੁਲਾਈ 2016 ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਾਨੂੰਨ ਨੇ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ ਦੀ ਜਾਂਚ, ਸਰਜਰੀ ਸਮੇਤ ਡਾਕਟਰੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਸਬੰਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ 16 ਸਾਲ ਤੋਂ ਉਪਰ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲਈ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ 6 ਤੋਂ 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਇੱਕ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰਵੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ
ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ
ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ (13 ਅਕਤੂਬਰ 1911 - 10 ਦਸੰਬਰ 2001) ਭਾਗਲਪੁਰ (ਬਿਹਾਰ) ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਬੀ.ਐਸ.ਸੀ. ਕਰਨ ਮਗਰੋ 1935 ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ ਆ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਨਾਮ ਕੁਮੁਦਲਾਲ ਗਾਂਗੁਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਾਦਮੁਨੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਾਦਾ ਸਾਹਿਬ ਫਾਲਕੇ ਅਵਾਰਡ, ਸਿਨੇਮਾ ਕਲਾਕਾਰ ਲਈ ਸਭ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ 1988 ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ 1999 ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਮਿਲਿਆ।
ਚੁਨਿੰਦਾ ਫਿਲਮਾਂ
ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ ਦੀਆ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: • 2
ਟਟੀਹਰੀ
ਟਟੀਹਰੀ (Lapwing) ਵਧੇਰੇ ਕਰ ਕੇ ਛੱਪੜਾਂ ਟੋਭਿਆਂ ਕਿਨਾਰੇ ਜਾਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਪੰਛੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖਾਣ ਲਈ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਵਾਰਾ ਪੰਛੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਕਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਰਹਿਣਾ ਇਸ ਦੀ ਪਸੰਦ ਹੈ।
ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਬਗਲੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ-ਜੁਲਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਗਰਦਨ ਉਸ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਿਰ ਅਤੇ ਗਰਦਨ ਦਾ ਉੱਪਰੀ ਭਾਗ ਅਤੇ ਗਲੇ ਦਾ ਥੱਲਾ ਕਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖੰਭ ਹਲਕੇ ਭੂਰੇ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿਰ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਚਿੱਟੀ ਚੌੜੀ ਪੱਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਟਟੀਰੀ ਕਦੇ ਵੀ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦੀ । ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾਂ ਪੈਂਦਾ ਹੈ , ਕਿਓ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੂਸਰੇ ਜੀਵ ਇਸਦੇ ਅੰਡਿਆਂ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ , ਇਸਦੇ ਅੰਡੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨੰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਜੋ ਤਪਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ , ਪੈਲੀ ਵਾਹੁਣ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਲਾਉਣ ਵੇਲੇ ਵੀ ਇਸਦੇ ਅੰਡੇ ਖਤਰੇ ਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ,
ਟਟੀਰੀ ਖੁਸ਼ਕ ਇਲਾਕਿਆਂ ਚ ਪਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪੰਛੀ ਹੈ ,
ਇਹ ਜੇਠ ਹਾੜ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਅੰਡੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਇਹ ਕਣਕ ਦੀ ਫਸਲ ਵੱਢਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਮੀਨਾਂ ਖਾਲੀ ਹੋਣ ਦੌਰਾਨ ਤੁਰੰਤ ਆਲਣਾ ਬਣਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਅੰਡੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ,
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਛੀ
ਦਯਾਨੀਤਾ ਸਿੰਘ
ਦਯਾਨੀਤਾ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਫਾਰਮੈਟ ਕਿਤਾਬ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਆਫ਼ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ,  ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਡਿਜ਼ਾਈਨਿੰਗ ਅਤੇ ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ।
ਉਸ ਦੀਆਂ ਹਾਲ ਹੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਅਵੇਵਰੇ ਤੋਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਮੋਬਾਈਲ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਬੇਅੰਤ ਸੰਪਾਦਿਤ, ਕ੍ਰਮਬੱਧ, ਪੁਰਾਲੇਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਲੇਖ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਕਰਦਿਆਂ, ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਕੰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਾਵਿਕ ਅਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕਈ "ਕਿਤਾਬਾਂ-ਵਸਤੂਆਂ" ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ - ਉਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜੋ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਅਤੇ ਕੈਟਾਲਾਗਾਂ - ਅਕਸਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਸਟੀਲ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਭਵਨ ਨੂੰ ਹੇਵਰਡ ਗੈਲਰੀ, ਲੰਡਨ (2013), ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਫੁਰ ਮੋਡੇਰਨ ਕੁੰਸਤ (2014), ਆਰਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸ਼ਿਕਾਗੋ, ਸ਼ਿਕਾਗੋ (2014) ਅਤੇ ਕਿਰਨ ਨਾਦਰ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ਼ ਆਰਟ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ (2016) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਿੰਘ ਨੂੰ 2008 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿੰਸ ਕਲਾਜ਼ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਮੁੱਢਲੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ
1961 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ, ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਆਫ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਕੀਤੀ।
ਕੈਰੀਅਰ
ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਝਲਕ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਬਲਾ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀ ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਭਿਆਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦੀ ਫੋਟੋ ਖਿਚਵਾਉਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਹਮਲਾਵਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੰਸਰਟ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੇ ਸਰਦ ਮੌਸਮਾਂ ਲਈ, ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਈ ਹੁਸੈਨ ਟੂਰਾਂ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਅੰਤ 1986 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਜ਼ਾਕਿਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ “ਸੱਚਾ ਗੁਰੂ” ਦੱਸਦਿਆਂ ਸਿੰਘ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਸੈਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਹੁਨਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਇਆ।
ਸਿੰਘ ਦੇ ਇੱਕ ਫੋਟੋ ਜਰਨਲਿਸਟ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਦੂਜੀ ਕਿਤਾਬ "ਮਾਈ ਸੇਲਫ ਮੋਨਾ ਅਹਿਮਦ" 2001 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਫੋਟੋਬੁੱਕ, ਜੀਵਨੀ, ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ, ਇਹ 'ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਨਾਵਲ' ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਭਰਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਰੁਟੀਨ, ਪਰ ਸਮੱਸਿਆ ਵਾਲੀ ਫੋਟੋ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਪੱਛਮ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਤੋਂ ਬੇਚੈਨੀ ਸਰਲ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਲੈਂਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ।
ਸੋਲੋ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ
thumb|Book Museum in the National Museum, New Delhi
ਸਮੂਹਿਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ
thumb|Kitchen Museum in the National Museum, New Delhi
ਸੰਗ੍ਰਹਿ
Singh's work is held in the following public collections:
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1961 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਖ਼ੁਦੀ ਰਾਮ ਬੋਸ
ਖੁਦੀਰਾਮ ਬੋਸ (ਬੰਗਾਲੀ: ক্ষুদিরাম বসু ; 3 ਦਸੰਬਰ 1889 – 11 ਅਗਸਤ 1908)) ਇੱਕ ਬੰਗਾਲੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੀ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਫਾਂਸੀ ਸਮੇਂ ਇਸਦੀ ਉਮਰ 18 ਸਾਲ 7 ਮਹੀਨੇ 11 ਦਿਨ ਸੀ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1889 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1908
ਰਮਾਨੀ ਗਭਰੂ
ਰਮਾਨੀ ਗਭਰੂ ( c. 1656 - c.  1684), ਅਸਾਮ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਅਤੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੇ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਮੁਹੰਮਦ ਆਜ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਲਾਝਰੀਘਾਟ ਦੀ ਸੰਧੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਮੁਗਲ ਹਰਮ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਰਹਿਮਤ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਉਹ ਅਹੋਮ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਜੇ ਚਾਓਫਾ ਸੁਤਮਲਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਪਖੋਰੀ ਗਭਰੂ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਧੀ ਸੀ, ਜੋ ਮੋਮਈ ਤਾਮੁਲੀ ਬੋਰਬਾਰੂਆ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਹ ਲਚਿਤ ਬੋਰਫੁਕਨ ਅਤੇ ਲਾਲੁਕਸੋਲਾ ਬੋਰਫੁਕਨ ਦੀ ਭਤੀਜੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਲਾਲੁਕਸੋਲਾ ਬੋਰਫੁਕਨ ਦੀ ਗੁਹਾਟੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।
ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ
ਰਮਣੀ ਗਭਰੂ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਅਹੋਮ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਅਹੋਮ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਵਰਗਦੇਓ ਜੈਧਵਾਜ ਸਿੰਘਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਪਖੋਰੀ ਗਭਰੂ, ਤਮੁਲੀ ਕੁਵਾਰੀ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਨਾਮ ਰਮਣੀ ਗਭਰੂ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਨੰਗਚੇਨ ਗਭਰੂ ਅਤੇ ਮੈਨਾ ਗਭਰੂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਉਹ ਮੋਮਈ ਤਾਮੁਲੀ ਬੋਰਬਾਰੂਆ ਦੀ ਪੋਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਯੋਗ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਅਤੇ ਅਹੋਮ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸੈਨਾ ਦੀ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਸੀ, ਅਤੇ ਲਚਿਤ ਬੋਰਫੁਕਨ ਅਤੇ ਲਾਲੁਕਸੋਲਾ ਬੋਰਫੁਕਨ ਦੀ ਭਤੀਜੀ ਸੀ, ਜੋ ਸਰਾਇਘਾਟ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੇ ਕਾਮਰੂਪ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਲਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖਿੱਚੀ ਗਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਅਸਫਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਵਿਆਹ
ਜਦੋਂ ਮੀਰ ਜੁਮਲਾ ਨੇ ਜੈਧਵਾਜ ਦੇ ਰਾਜ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਰਾਇਆ, ਉਸਨੇ ਮੀਰ ਜੁਮਲਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸ਼ਰਤ 'ਤੇ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਦੀ ਧੀ ਰਮਾਨੀ ਗਭਰੂ ਨੂੰ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਹਰਮ ਵਿੱਚ ਭੇਜਣਾ ਪਿਆ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿਰਫ ਛੇ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ। ਤਿਪਮ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਵਜੋਂ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ 15 ਜਨਵਰੀ 1663 ਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਜੰਗੀ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਲਈ ਪਾਬੰਦ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਉਸਦੇ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਰਹਿਮਤ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ ਦਾ ਮੁਸਲਿਮ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਸ਼ਾਹੀ ਹਰਮ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੁਹੰਮਦ ਆਜ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਐਤਵਾਰ, 13 ਮਈ 1668 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ 1,80,000 ਰੁਪਏ ਦੇ ਦਾਜ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਸਰਾਇਘਾਟ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਹੋਮ ਜਨਰਲ ਲਚਿਤ ਬੋਰਫੁਕਨ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਸੁਪਾਂਗਮੁੰਗ ਦੁਆਰਾ ਗੁਹਾਟੀ ਨੂੰ ਮੁਗਲਾਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਲਚਿਤ ਬੋਰਫੁਕਨ ਨੇ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੁਗਲ ਜਰਨੈਲ ਰਾਮ ਸਿੰਘਾ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਖੱਟੀ। ਜੇਕਰ ਅਹੋਮ ਫੌਜ ਦਾ ਜਰਨੈਲ ਲਚਿਤ ਬੋਰਫੁਕਨ ਨਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਅਹੋਮ ਲਈ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤਣੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੰਭਵ ਸੀ। ਉਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਗੁਹਾਟੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਲਚਿਤ ਬਾਗਫੁਕਾਨ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਹਾਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਮੈਂ ਅਹੋਮ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।
ਫਿਰ, ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅਰਸੇ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਗੁਹਾਟੀ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਲਾਲੁਕਸੋਲਾ, ਗੁਹਾਟੀ ਵਿਖੇ ਅਹੋਮਜ਼ ਦੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਰਮਣੀ ਗਭਰੂ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਮਾ ਲਾਲੁਕਸੋਲਾ ਬੋਰਫੁਕਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਲਿਖ ਕੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਧੋਖਾ ਨਾ ਕਰਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲਾਲੁਕਸੋਲਾ ਬੋਰਫੁਕਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨੇਕ ਭਤੀਜੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ।
ਮੌਤ
ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ 1684 ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ 27 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਈ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਈਆਂ ਨੇ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਰਮਣੀ ਗਭਰੂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਪਰ ਪਰੀ ਬੀਬੀ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ 1678 ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।
ਹਵਾਲੇ
<references group="" responsive="0">
ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਰਾਇਲਟੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ
ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਰਨਾ
ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਰਨਾ (1923–2001) ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪਕਾਰ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਜਨਮ 1923 ਨੂੰ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।
ਸਨਮਾਨ
ਸਰਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦੇ ਵਾਰਿਸ (ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀਆਂ)ਲਈ 1994 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ
ਕੇਟ ਕੈਲੇ
ਕੇਟ ਕੈਲੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹੈ। ਉਹ ਸਟ੍ਰੈਂਜਰ ਥੀਏਟਰ ਦੀ ਕਲਾਤਮਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸੀ ਅਤੇ ਟੋਰਾਂਟੋ ਦੇ ਟਰਾਗੋਨ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਸਾਲ 2009 ਤੋਂ 2017 ਤੱਕ ਨਾਟਕਕਾਰ-ਨਿਵਾਸੀ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਨਾਟਕਕਾਰ ਵਜੋਂ ਉਸਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦ ਯੈਲੋ ਵਾਲਪੇਪਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ, ਦ ਹੈਂਗਿੰਗ ਆਫ ਫ੍ਰਾਂਸਾਈਜ਼ ਲੌਰੇਂਟ, ਕਲੋਨ ਆਫ਼ ਗੌਡ, ਅਤੇ ਵ੍ਹਾਈਟ ਐਲੀਸ ਦੇਅਰ, ਦ ਕਾਉਂਟਰਫੇਟ ਮਾਰਕੀਜ਼, ਆਫਟਰ ਅਖਮਾਤੋਵ ਅਤੇ ਦ ਬੈਕਲਾਈਟ ਮਾਸਟਰਪੀਸ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।
ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਜਵਾਨ ਬਾਲਗ ਨਾਵਲ ਦ ਹੈਂਗਮੈਨ ਇਨ ਮਿਰਰ, ਲਈ 2012 ਵਿੱਚ ਜਿਓਫਰੀ ਬਿਲਸਨ ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ 2015 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਲਘੂ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਹਾਓ ਯੂ ਵਰ ਬੋਰਨ' ਲਈ ਟ੍ਰਿਲਿਅਮ ਬੁੱਕ ਅਵਾਰਡ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਕਵਿਤਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਹਾਓ ਦਿਸ ਵਰਲਡ ਕਮਜ਼ ਟੂ ਐਨ ਐਂਡ' ਲਈ 2014 ਵਿਚ ਰੀਲਿਟ ਅਵਾਰਡ ਲਈ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਗਲਪ ਲਈ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ'ਜ ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ 'ਹਾਓ ਯੂ ਵਰ ਬੋਰਨ' ਲਈ 2015 ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ'ਜ ਅਵਾਰਡ ਨਾਮਜ਼ਦ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਟੈੱਡ ਹਿਊਜ਼
ਐਡਵਰਡ ਜੇਮਜ਼ "ਟੈਡ" ਹਿਊਜ਼, ਓਐਮ (17 ਅਗਸਤ 1930 – 28 ਅਕਤੂਬਰ 1998) ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਬਾਲ ਲੇਖਕ ਸੀ। ਆਲੋਚਕ ਅਕਸਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਬੇਹਤਰੀਨ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਗਿਣਦੇ ਹਨ। 1984 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਹਿਊਜ਼ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦਾ ਰਾਜ ਕਵੀ ਰਿਹਾ।
ਹਿਊਜ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ 1956 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਕਵਿਤਰੀ ਸਿਲਵੀਆ ਪਲਾਥ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੋ 1963 ਵਿੱਚ 30 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਚ ਸਿਲਵੀਆ ਦੇ ਖੁਦਕਸ਼ੀ ਕਰ ਲੈਣ ਤੱਕ ਰਹੀ। ਸੰਬੰਧ ਸੁਖਾਵੇਂ ਨਾ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਉਹ 1962 ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਲੱਗ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ, ਕੁਝ ਨਾਰੀਵਾਦੀਆਂ ਖਾਸਕਰ ਸਿਲਵੀਆ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਲਈ ਸ਼ੱਕੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ, ਬਰਥਡਡੇ ਲੈਟਰਜ਼ (1998), ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਲਝੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਲਵੀਆ ਦੇ ਖੁਦਕਸ਼ੀ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹਵਾਲਾ ਕੀਤੇ ਨਹੀਂ। ਅਕਤੂਬਰ 2010 ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਕਵਿਤਾ ਲਾਸਟ ਲੈਟਰ, ਪਲਾਥ ਦੀ ਖੁਦਕਸ਼ੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਖਰੀ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।
2008 ਵਿੱਚ ਦ ਟਾਈਮਜ਼ ਨੇ ਉਸਨੂੰ "1945 ਤੋਂ ਬਾਅਦ 50 ਬਿਹਤਰੀਨ ਬਰਤਾਨਵੀ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚ" ਚੌਥੇ ਨੰਬਰ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ।
ਆਰੰਭਿਕ ਜੀਵਨ
ਹਿਉਜ਼ ਦਾ ਜਨਮ ਮਾਈਥੋਲਮਰੋਇਡ, (ਯਾਰਕਸ਼ਾਇਰ) ਵਿੱਚ 17 ਅਗਸਤ 1930 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਵਿਲੀਅਮ ਹੈਨਰੀ ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਐਡਿਥ (ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਫਰਾਰ) ਹਿਊਜ਼ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਸੀ।
ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਡ
ਕਾਕੋਰੀ ਟਰੇਨ ਐਕਸ਼ਨ ਇੱਕ ਰੇਲ ਡਕੈਤੀ ਸੀ ਜੋ 9 ਅਗਸਤ 1925 ਨੂੰ ਲਖਨਊ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਕਾਕੋਰੀ ਵਿਖੇ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਵਾਪਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (HRA) ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਡਕੈਤੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ ਅਤੇ ਅਸ਼ਫਾਕੁੱਲਾ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਐਚਆਰਏ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਦਮਨ ਵਿਰੁੱਧ ਇਨਕਲਾਬੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ ਲਈ ਪੈਸੇ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ, ਬਿਸਮਿਲ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨਾਂ 'ਤੇ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਲੁੱਟਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਲੁੱਟ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਬਿਸਮਿਲ, ਖਾਨ, ਰਾਜਿੰਦਰ ਲਹਿਰੀ, ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ, ਸਚਿੰਦਰ ਬਖਸ਼ੀ, ਕੇਸ਼ਬ ਚੱਕਰਵਰਤੀ, ਮਨਮਥਨਾਥ ਗੁਪਤਾ, ਮੁਕੰਦੀ ਲਾਲ, ਮੁਰਾਰੀ ਲਾਲ ਗੁਪਤਾ ਅਤੇ ਬਨਵਾਰੀ ਲਾਲ ਨੇ ਅੰਜਾਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਯਾਤਰੀ ਦੀ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
ਘਟਨਾ
9 ਅਗਸਤ 1925 ਨੂੰ 8 ਨੰਬਰ ਡਾਊਨ ਟਰੇਨ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂਪੁਰ ਤੋਂ ਲਖਨਊ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਾਕੋਰੀ ਤੋਂ ਲੰਘਿਆ, ਇੱਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ, ਰਾਜਿੰਦਰ ਲਹਿਰੀ ਨੇ ਰੇਲਗੱਡੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਚੇਨ ਖਿੱਚੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਬਾਕੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਗਾਰਡ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਖਾਸ ਰੇਲਗੱਡੀ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪੈਸਿਆਂ ਦੇ ਬੈਗ (ਟੈਕਸ) ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਟਰਾਂਸਫਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਬੈਗ (ਜੋ ਗਾਰਡ ਦੇ ਕੈਬਿਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ₹ 4600 ਸਨ) ਲੁੱਟ ਲਏ ਅਤੇ ਲਖਨਊ ਨੂੰ ਫਰਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਲੁੱਟ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਸਨ:
ਇੱਕ ਵਕੀਲ, ਅਹਿਮਦ ਅਲੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਯਾਤਰੀ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਮਹਿਲਾ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਲਈ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮਨਮਥਨਾਥ ਗੁਪਤਾ ਦੁਆਰਾ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਕਤਲੇਆਮ ਦਾ ਕੇਸ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਇੱਕ ਤੀਬਰ ਖੋਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜੋ HRA ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਜਾਂ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ, ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ ਨੂੰ 26 ਅਕਤੂਬਰ 1925 ਨੂੰ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂਪੁਰ ਵਿਖੇ ਅਤੇ ਅਸ਼ਫਾਕੁੱਲਾ ਖਾਨ ਨੂੰ 7 ਦਸੰਬਰ 1926 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ
ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਲੀ ਲੋਕ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ (ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦੀ ਥਾਂ ਅਤੇ ਮਿਤੀ ਦੇ ਨਾਲ) ਹਨ:
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ -
ਉਪਰੋਕਤ ਵਿੱਚੋਂ ਸਚਿੰਦਰਨਾਥ ਸਾਨਿਆਲ, ਰਾਜਿੰਦਰ ਲਹਿਰੀ ਅਤੇ ਜੋਗੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਚੈਟਰਜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਲਹਿਰੀ ਉੱਤੇ ਦਕਸ਼ੀਨੇਸ਼ਵਰ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਦੇ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਸ਼ਫਾਕੁੱਲਾ ਖਾਨ ਅਤੇ ਸਚਿੰਦਰਨਾਥ ਬਖਸ਼ੀ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮੁੱਖ ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਕੇਸ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੇਸ ਦਾਇਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਕਾਕੋਰੀ ਮੁਕੱਦਮਾ
ਬਿਸਮਿਲ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰਾਂ 'ਤੇ ਲੁੱਟ ਅਤੇ ਕਤਲ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਪਰਾਧਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਸਨ। ਸਬੂਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਚੌਦਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮੁਕੱਦਮੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਅਸ਼ਫਾਕੁੱਲਾ ਖਾਨ ਅਤੇ ਸਚਿੰਦਰਨਾਥ ਬਖਸ਼ੀ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਨੇ 1928 ਵਿੱਚ HRA ਦਾ ਪੁਨਰਗਠਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 27 ਫਰਵਰੀ 1931 ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਇਸਨੂੰ ਚਲਾਇਆ।
ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਦਬਾਏ ਗਏ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਦਾਮੋਦਰ ਸਵਰੂਪ ਸੇਠ ਨੂੰ ਬੀਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਛੁੱਟੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵੀਰ ਭਦਰ ਤਿਵਾਰੀ ਅਤੇ ਜੋਤੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਦੇਣ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਸੀ। ਦੋ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ - ਬਨਾਰਸੀ ਲਾਲ ਅਤੇ ਇੰਦੂਭੂਸ਼ਣ ਮਿੱਤਰਾ ਇੱਕ ਨਰਮ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਬਦਲੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਲੈਣ ਲਈ ਆਏ ਸਨ।
ਅਦਾਲਤ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ
ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 19 ਵਿਰੁੱਧ ਦੋਸ਼ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਏ ਗਏ ਸਨ (2 ਮਨਜ਼ੂਰਸ਼ੁਦਾ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਜਦੋਂ ਕਿ 17 ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ)। ਬਾਕੀ 21 ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਮੁਕੱਦਮਾ 1 ਮਈ 1926 ਨੂੰ ਜਸਟਿਸ ਆਰਚੀਬਾਲਡ ਹੈਮਿਲਟਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੈਸ਼ਨ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਅੱਬਾਸ ਸਲੀਮ ਖਾਨ, ਬਨਵਾਰੀ ਲਾਲ ਭਾਰਗਵ, ਗਿਆਨ ਚੈਟਰਜੀ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਆਯੂਫ ਇਸ ਕੇਸ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਸਨ। 21 ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਚਿੰਦਰਨਾਥ ਬਿਸਵਾਸ ਅਤੇ ਲਾਲਾ ਹਰਗੋਵਿੰਦ ਨਾਮਕ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਬੂਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੋਪੀ ਮੋਹਨ ਫ਼ਰਾਰ ਹੋ ਗਿਆ।
ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਜਗਤ ਨਰਾਇਣ ਮੁੱਲਾ ਨੂੰ ਜਾਣਬੁਝ ਕੇ ਸਰਕਾਰੀ ਵਕੀਲ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਉਹ 1916 ਤੋਂ ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਪੱਖਪਾਤ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਬਿਸਮਿਲ ਨੇ ਲਖਨਊ ਵਿਖੇ ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਤਿਲਕ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਲੂਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ 1918 ਦੇ ਮੈਨਪੁਰੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਵਕੀਲ ਵੀ ਰਹੇ ਸਨ।
ਸਰਕਾਰੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੇ ਕਈ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣ ਲਈ ਰਿਸ਼ਵਤ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਮੁਕੱਦਮੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਨਵਾਰੀ ਲਾਲ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਬਿਆਨਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸਨ ਜੋ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬਮਰੌਲੀ (25 ਦਸੰਬਰ 1924), ਬਿਚਪੁਰੀ (9 ਮਾਰਚ 1925) ਅਤੇ ਦਵਾਰਿਕਾਪੁਰ (25) ਵਿਖੇ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਲੁੱਟ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਮਈ 1925)। ਇਸ ਲਈ, ਉਸ ਦੇ ਬਿਆਨ ਨੂੰ HRA ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁੱਖ ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
6 ਅਪ੍ਰੈਲ 1927 ਨੂੰ ਸੈਸ਼ਨ ਕੋਰਟ ਵੱਲੋਂ ਕੇਸ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ-
ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ, ਰੋਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਜੇਂਦਰ ਨਾਥ ਲਹਿਰੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਸਚਿੰਦਰਨਾਥ ਸਾਨਿਆਲ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਮਨਮਥਨਾਥ ਗੁਪਤਾ ਨੂੰ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਜੋਗੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਚੈਟਰਜੀ, ਗੋਵਿੰਦ ਚਰਨ ਕਾਰ, ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ, ਰਾਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਖੱਤਰੀ ਅਤੇ ਮੁਕੰਦੀ ਲਾਲ ਨੂੰ 10 ਸਾਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸੁਰੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਸ਼ਰਨ ਡਬਲਿਸ਼ ਨੂੰ 7 ਸਾਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਭੂਪੇਂਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਆਲ, ਰਾਮ ਦੁਲਾਰੇ ਤ੍ਰਿਵੇਦੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਖੰਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਵੇਸ਼ ਚੈਟਰਜੀ ਨੂੰ 5 ਸਾਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨਾਥ ਪਾਂਡੇ ਅਤੇ ਬਨਵਾਰੀ ਲਾਲ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਜ਼ਾ (3 ਸਾਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ) ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਅੰਤਿਮ ਫੈਸਲਾ
ਅਸ਼ਫਾਕੁੱਲਾ ਖਾਨ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਪੂਰਕ ਸਬੂਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਸਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਸ਼ਫਾਕੁੱਲਾ ਖਾਨ ਅਤੇ ਸਚਿੰਦਰਨਾਥ ਬਖਸ਼ੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੈਸ਼ਨ ਜੱਜ ਜੌਹਨ ਰੇਜਿਨਾਲਡ ਵਿਲੀਅਮ ਬੈਨੇਟ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੇਸ ਦਾਇਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 18 ਜੁਲਾਈ 1927 ਨੂੰ ਅਵਧ ਦੀ ਤਤਕਾਲੀ ਮੁੱਖ ਅਦਾਲਤ (ਹੁਣ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਹਾਈ ਕੋਰਟ - ਲਖਨਊ ਬੈਂਚ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਪੀਲ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਕੇਸ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਮੁਕੱਦਮੇ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ 11 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ।
ਰੱਖਿਆ ਕਮੇਟੀ
ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਬਚਾਅ ਗੋਵਿੰਦ ਬੱਲਭ ਪੰਤ, ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਸਕਸੈਨਾ, ਚੰਦਰ ਭਾਨੂ ਗੁਪਤਾ, ਅਜੀਤ ਪ੍ਰਸਾਦ ਜੈਨ, ਗੋਪੀ ਨਾਥ ਸ਼੍ਰੀਵਾਸਤਵ, ਆਰ.ਐੱਮ. ਬਹਾਦਰਜੀ, ਬੀ.ਕੇ. ਚੌਧਰੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਸ਼ੰਕਰ ਹਜੇਲਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਪੰਡਿਤ ਜਗਤ ਨਰਾਇਣ ਮੁੱਲਾ, ਲਖਨਊ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਦੇ ਚਾਚਾ ਜੀ। ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਵਕੀਲ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਕਾਕੋਰੀ ਰੇਲ ਡਕੈਤੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਿਆਸੀ ਹਸਤੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ, ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ, ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ, ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ, ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ, ਗਣੇਸ਼ ਸ਼ੰਕਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੁਪਤਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਆਚਾਰੀਆ ਨਰੇਂਦਰ ਸਨ। ਦੇਵ.
ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ
ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ। ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਚਾਰ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਲਈ ਪਟੀਸ਼ਨ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪ੍ਰੀਵੀ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਵੀ ਅਪੀਲਾਂ ਭੇਜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹਨਾਂ ਬੇਨਤੀਆਂ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਥਾਰਟੀ ਦੀ ਘਾਟ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਅਪੀਲਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਰਹਿਮ ਦੀ ਅਪੀਲ
11 ਅਗਸਤ 1927 ਨੂੰ, ਮੁੱਖ ਅਦਾਲਤ ਨੇ 6 ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਤੋਂ ਇੱਕ (7 ਸਾਲ) ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਅਪਵਾਦ ਦੇ ਨਾਲ ਮੂਲ ਫੈਸਲੇ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। ਯੂ.ਪੀ. ਦੇ ਸੂਬਾਈ ਗਵਰਨਰ ਅੱਗੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਰਹਿਮ ਦੀ ਅਪੀਲ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ ਨੇ ਗੋਰਖਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ 9 ਸਤੰਬਰ 1927 ਨੂੰ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਮਾਲਵੀਆ ਨੇ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ 78 ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਦਸਤਖਤਾਂ ਨਾਲ ਤਤਕਾਲੀ ਵਾਇਸਰਾਏ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਇਰਵਿਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੈਮੋਰੰਡਮ ਭੇਜਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੀ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
16 ਸਤੰਬਰ 1927 ਨੂੰ ਅੰਤਮ ਰਹਿਮ ਦੀ ਅਪੀਲ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਕੀਲ ਹੈਨਰੀ ਐਸ ਐਲ ਪੋਲਕ ਰਾਹੀਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ-ਸਮਰਾਟ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਨੇ ਆਪਣਾ ਅੰਤਿਮ ਫੈਸਲਾ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੇ ਭਾਰਤ ਦਫ਼ਤਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਚਾਰੇ ਦੋਸ਼ੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ 19 ਦਸੰਬਰ 1927 ਤੱਕ ਮੌਤ ਤੱਕ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਸੀ।
Further reading
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਖਨਊ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ
ਰਾਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਭੱਠਲ
ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਰਾਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਭੱਠਲ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਗੂ ਹੈ। ਇਹ ਲਹਿਰਾਗਾਗਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਵਿਧਾਇਕ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ ਹਨ।ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਉਪ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸੀ।
ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਰਾਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਭੱਠਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਬਾਬਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਭੱਠਲ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਜੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਲਗਭਗ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਕੱਟੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਹੀ ਸੰਪਤੀ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਈ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ  ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਭੱਠਲ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ, ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਵਰਗੇ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਲਾਲ ਕਿਲੇ ਤੇ ਕੌਮੀ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀ ਜੋੜੀ ਦੇ ਘਰ ਰਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਭੱਠਲ ਦਾ ਜਨਮ 30 ਸਤੰਬਰ 1945 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ, ਸੰਗਰੂਰ ਤੋਂ ਆਰਟਸ ਵਿਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ।
ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੈਰੀਅਰ
1994 ਵਿਚ,ਰਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਭੱਠਲ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਚ ਰਾਜ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਸਨ। ਰਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਭੱਠਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਦੇ ਅਸਤੀਫੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਨਵੰਬਰ 1996 ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ 1997 ਤੱਕ, ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਅੱਠਵੀਂ ਮਹਿਲਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਸੰਬਰ 1996 ਵਿੱਚ, ਛੋਟੇ ਖੂਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਖੂਹਾਂ ਦੀ ਬਿਜਲਈ ਮੁਫਤ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਗਰਾਂਟ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।
ਫਰਵਰੀ 1997 ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਹਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭੱਠਲ ਨੇ ਮਈ 'ਚ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ ਸੀ। ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਪਾਰਟੀ ਅਕਤੂਬਰ 1998 ਤੱਕ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਚੌਧਰੀ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਸੀ। ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਬਾਰੇ ਗੁੰਮਰਾਹਕੁੰਨ ਬਿਆਨਾਂ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਵਿਵਾਦ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 2003 ਤੱਕ, ਭੱਠਲ ਨੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਦਰਜਨਾਂ ਅਸਹਿਜ ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਤੋਂ ਸਮਰਥਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਵਾਦ ਨੇ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮਾਂਡ ਦੀ ਦਖਲ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਭੱਠਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਅਸਹਿਮਤੀ ਸਮੂਹ ਨੇ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੱਲ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਜਨਵਰੀ 2004 ਵਿੱਚ, ਭੱਠਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਪ ਮੁੱਖ-ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਸਹਿਮਤ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਵੰਡੀਆਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਹ ਰਿਆਇਤਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਮੰਗਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ, ਭੱਠਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਅਹੁਦਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਮਾਰਚ 2007 ਵਿੱਚ, ਭੱਠਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿਧਾਇਕ ਦਲ ਦੀ ਨੇਤਾ ਬਣੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਿਵਾਦ ਗਰਮਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 2008 ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਹਾਈ ਕਮਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਦਖਲ ਦੇਣਾ ਪਿਆ, ਇਸ ਵਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭੱਠਲ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਮੀਡੀਆ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਅਸਹਿਮਤੀ ਬਾਰੇ ਬੋਲਣਾ ਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ।
ਇਸ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਭੱਠਲ ਨੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਉਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵੀ ਦੇਖੀਆਂ, ਇੱਕ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 2008 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ 'ਤੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਵੀ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਕਰਜ਼ਾ ਮੁਆਫੀ ਸਕੀਮ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ।
ਜੂਨ 2011 ਤੱਕ, ਭੱਠਲ ਪੰਜਾਬ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿਧਾਇਕ ਦਲ ਦੀ ਨੇਤਾ ਰਹੀ।
ਉਹ 42 ਕਾਂਗਰਸੀ ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਤਲੁਜ-ਯਮੁਨਾ ਲਿੰਕ (ਐਸ.ਵਾਈ.ਐਲ.) ਪਾਣੀ ਨਹਿਰ ਨੂੰ ਗੈਰ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਤਹਿਤ ਆਪਣਾ ਅਸਤੀਫਾ ਸੌਂਪਿਆ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀਆਂ
ਤਜ਼ੀਨ ਫਾਤਮਾ
thumb|ਤਜ਼ੀਨ ਫਾਤਮਾ ਤਜ਼ੀਨ ਫਾਤਮਾ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Tazeen Fatma) ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਰਾਮਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। ਉਹ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜੌਹਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰੋ-ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਹੈ।
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ
ਫਾਤਮਾ ਦਾ ਜਨਮ 10 ਮਾਰਚ 1949 ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰਦੋਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਬਿਲਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਮੁਹੰਮਦ ਅਬਦੁਲ ਕਯੂਮ ਅਤੇ ਅਸਗ਼ਰੀ ਖਾਤੂਨ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਥੇ ਐੱਮ.ਏ., ਐੱਮ.ਫਿਲ., ਅਤੇ ਪੀ.ਐੱਚ.ਡੀ. ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।
ਉਸਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
ਤਜ਼ੀਨ ਨੇ 1981 ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਮ ਖਾਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੋ ਬੇਟੇ ਅਬਦੁੱਲਾ ਅਤੇ ਆਬੇਦ ਹਨ। ਆਜ਼ਮ ਖਾਨ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਬਕਾ ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਹਨ।
ਰਾਜਨੀਤੀ
ਅਕਤੂਬਰ 2014 ਵਿੱਚ, ਫਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜ ਸਭਾ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਦੁਆਰਾ ਉਚਿਤ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਇਹ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਈ।
ਜਨਵਰੀ 2015 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ 'ਤੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਅਬਦੁੱਲਾ ਨੂੰ ਦੋ ਪਾਸਪੋਰਟ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਰਾਮਪੁਰ ਅਤੇ ਲਖਨਊ ਤੋਂ ਕਈ ਜਨਮ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਲੈਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਸੀ। ਇੱਕ ਭਾਜਪਾ ਆਗੂ ਨੇ ਜਨਵਰੀ 2019 ਵਿੱਚ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦਰਜ ਕਰਵਾਈ ਸੀ।
ਜ਼ਮੀਨੀ ਕਬਜ਼ੇ
ਤਜ਼ੀਨ ਫਾਤਮਾ, ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਬਦੁੱਲਾ ਆਜ਼ਮ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਨੂੰ 9 ਸਤੰਬਰ 2019 ਨੂੰ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜੌਹਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨੋਟਿਸ ਮਿਲਿਆ ਉਸ 'ਤੇ ਹਮਸਫਰ ਰਿਜ਼ੋਰਟ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਦੰਡਾਵਲੀ ਦੀ ਧਾਰਾ 447 ਅਤੇ 184 ਦੇ ਤਹਿਤ ਵੀ ਮਾਮਲਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।