ਨੰਗਬੀਜੀ_ਬੂਟਾ
ਸਾਇਕਡੇਲੀਜ
ਸਾਇਕਡੇਲੀਜ ਗਣ ਦੇ ਨੌਂ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਸਭ ਲੁਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਕੱਲ ਪਾਏ ਜਾਣਵਾਲੇ ਸਾਇਕੈਂਡ (cycad) ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੂਰਵਾਰਧ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਭਾਗ ਵਿੱਚ। ਪੂਰਵ ਦੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਇਕਸ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਹੈ। ਇਹ ਛੋਟਾ ਮੋਟਾ ਤਾੜ ਵਰਗਾ ਪੌਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਪੱਤੀਆਂ ਇੱਕ ਝੁੰਡ ਵਿੱਚ ਤਣ ਦੇ ਉੱਤੇ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੱਤੀਆਂ ਪ੍ਰਜਨਨਵਾਲੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੋਰ ਚਾਰ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਕਰੋਜੇਮਿਆ (Macrozamia) ਦੀ ਕੁਲ ੧੪ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਬੋਵੀਨਿਆ (Bowenia) ਦੀ ਇੱਕਮਾਤਰ ਜਾਤੀ ਆਸਟਰੇਲਿਆ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਏਨਸਿਫੈਲਾਰਟਸ (Encephalortos) ਅਤੇ ਸਟੈਨਜੀਰਿਆ (Stangeria) ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਣਵਾਲੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਵਿੱਚ ਜੇਮਿਆ (Zamia) ਜਿਆਦਾ ਫੈਲਿਆ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਅਤਪਿਕਤ ਮਾਇਕਰੋਸਾਇਕਸ (Microcycas) ਸਿਰਫ ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਕਿਊਬਾ, ਸਿਰੈਟਾਜੇਮਿਆ (Ceratozamia) ਅਤੇ ਡਿਊਨ (Dioon) ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾਨੇਵਾਲਾ ਸਾਇਕਸ ਦਾ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ। ਸਾਇਕਸ ਭਾਰਤ, ਚੀਨ, ਜਾਪਾਨ, ਆਸਟਰੇਲਿਆ ਅਤੇ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ: ਅਤੇਬਾਟਿਕਾਵਾਂਵਿੱਚ ਉੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਮੁੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਸਾਇਕਸ ਪੇਕਟਿਨੇਟਾ (Cycaspectinata), ਜਿਹਾ. ਸਰਸਿਨੇਲਿਸ (C . circinalis), ਜਿਹਾ. ਰਿਵੋਲਿਊਟਾ (C . revoluta), ਇਤਆਦਿ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਤਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੱਤੀ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਮੀਟਰ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਬੂਟੇ ਵਲੋਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਜੜ, ਜਿਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਲਾਭ ਮੂਲ (Coralloid root) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਜੜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਗੋਲਾਈ ਵਿੱਚ ਹਰੇ, ਨੀਲੇ ਸ਼ੈਵਾਲ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਣ ਮੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੜੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਸ ਤਨਾਂ ਦੇ ਵਲਕੁਟ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਲੋਂ ਸਾਬੂਦਾਨਾ ਬਨਾਨੇਵਾਲਾ ਪਦਾਰਥ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਸਾਬੂਦਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੜਣ ਵਾਲੀ ਨਲਿਕਾ ਜੋੜੇ ਵਿੱਚ ਥੰਮ੍ਹ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲ ਕਰ ਡੰਠਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਸੰਵਹਨ ਪੂਲ (vascular bundle) ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੱਤੀਆਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵਲੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸੈਂਚੀਆਂ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹਨ। ਰਧਰਂ ਸਿਰਫ ਹੇਠਲੇ ਭਾਗ ਹੀ ਵਿੱਚ ਵੜੀ ਹੋਈ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਨਨ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕੋਣ (cone) ਜਾਂ ਸ਼ੰਕੁ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲਘੂ ਬੀਜਾਣੁ (microspore) ਪੈਦਾ ਕਰਨਵਾਲੇ ਮਾਇਕਰੋਸਪੋਰੋਫਿਲ ਦੇ ਮਿਲਣ ਵਲੋਂ ਨਰ ਕੋਣ, ਜਾਂ ਨਰ ਸ਼ੰਕੁ (male cone ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਬੀਜਾਂਡ (ovule) ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਬੀਜਾਣੁਵਰਣ (megasporophyll) ਦੇ ਸੰਯੁਕਤ ਮਾਦਾ ਕੋਣ (female cone), ਜਾਂ ਮਾਦਾ ਸ਼ੰਕੁ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਕੁਲ ਬਨਸਪਤੀ ਜਗਤ ਦੇ ਬੀਜਾਂਡ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਬੀਜਾਂਡ ਸਾਇਕਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਵਰਣ ਦੇ ਤਿੰਨ ਤਹਿ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਬੀਜਾਂਡਕਾਏ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਯੁਗਮਕੋਦਭਿਦ (female gametophyte) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਤਰੀਧਾਨੀ (archegonium) ਉੱਤੇ ਦੇ ਵੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਾਗਕਣ ਬੀਜਾਂਡਦਵਾਰ (micraphyle) ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਲੋਂ ਹੋਕੇ, ਪਰਾਗਕਕਸ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਰਭਧਾਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬੀਜ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਪਰਾਗਕਣ ਵਲੋਂ ਦੋ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ (sperm) ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਕਸ਼ਮਾਭਿਕਾ (cilia) ਦੁਆਰਾ ਤੈਰਦੇ ਹਨ। ਪੇਂਟਾਗਜਿਲੇਲੀਜ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਵਰਗ ਹੈ ਜੋ ਸਾਇਕਾਡੋਫਾਇਟਾ ਅਤੇ ਕੋਨੀਫੇਰੋਫਾਇਟਾ ਦੋਨਾਂ ਵਲੋਂ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਸਨੂੰ ਇੱਥੇ ਉਪਰੋਕਤ ਦੋਨਾਂ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੁਣ ਗਣ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗਣ ਦੀ ਖੋਜ ਭਾਰਤੀ ਵਨਸਪਤੀਸ਼ਾਸਤਰੀ ਆਚਾਰਿਆ ਬੀਰਬਲ ਸਾਹਿਨੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਣਵਾਲੇ ਬੂਟੀਆਂ, ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਫਾਸਿਲ ਬਿਹਾਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਪੱਥਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਬੇ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਤਣ ਨੂੰ ਪੇਂਟੋਜਾਇਲਾਨ (Pentoxylon) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਈ ਸੇਂਟੀਮੀਟਰ ਮੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਰੰਭ (stoles) ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਦੇ ਹੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਨਿਪਾਨਿਆ ਗਰਾਮ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਤਨਾ ਨਿਪਾਨਯੋਜਾਇਲਾਨ (Nipanioxylon) ਵੀ ਇਸ ਗਣ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬੂਟੇ ਦੀ ਪੱਤੀ ਨੂੰ ਨਿਪਾਨਯੋਫਿਲਮ (Nipaniophyllum) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਚੌੜੇ ਕਮਰਕੱਸੇ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਰੰਭ ਆਵ੍ਰਤਬੀਜ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਨਡਿਟੋਕੀਲਿਕ (syndetocheilic) ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੀਜ ਦੀ ਦੋ ਜਾਤੀਆਂ ਪਾਈ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਰਨੋਕੋਨਾਇਟਿਸ ਕਾੰਪੈਕਟਮ (Carnoconites compactum) ਅਤੇ ਦਾ. ਲੈਕਸਮ (C . laxum) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੀਜ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪੱਤਰ ਇਤਆਦਿ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ। ਨਰ ਫੁਲ ਨੂੰ ਸਹਾਨਿਆ (Sahania) ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।