ਡਰਾਮਾ
ਡਰਾਮੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ - ਕਲਾ ਅਤੇ ਰੰਗ ਮੰਚ ਦਾ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿਰਮਾਣ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਰੰਗ ਮੰਚ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਉੱਨਤੀ ਦੀ ਪਰਾਕਾਸ਼ਠਾ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ - ਭਰਤ ਮੁਨੀ ਦਾ ਨਾਟ ਸ਼ਾਸਤਰ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਡਰਾਮਾ ਧਾਰਮਿਕ ਮੌਕਿਆਂ, ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਪੁਰਬਾਂ, ਸਮਾਜਕ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਕੀਏ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਤਾਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਮੰਚੀਕਰਨ ਖ਼ਤਮ - ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੱਧ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਿਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦਾ ਉਦਏ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਵਚਿੱਤਰ ਸੰਜੋਗ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸਲਿਮ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਧਰਮਕੱਟੜਤਾ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਰੰਗ - ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਉੱਥੇ ਲੋਕ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਮੰਚ ਦਾ ਅੱਛਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਹੋਇਆ। ਰਾਸਲੀਲਾ, ਰਾਮਲੀਲਾ ਅਤੇ ਨੌਟੰਕੀ ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕਧਰਮੀ ਨਾਟ ਮੰਚ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਭਕਤੀ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਰਫ ਤਾਂ ਬ੍ਰਜ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀਆਂ ਰਾਸਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਬਰਜਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਚਲਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਤਰਫ਼ ਵਿਜੈਦਸ਼ਮੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਛੋਟੇ - ਵੱਡੇ ਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮਲੀਲਾ ਵੱਡੀ ਧੂਮਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਈ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਸਾਹਿਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇਸ ਮੱਧ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਟਕਾਂ ਦੇ ਪਦ ਬੱਧ ਹਿੰਦੀ ਛਾਇਆਨੁਵਾਦ ਵੀ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਨੇਵਾਜ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਯਾਦ ਸ਼ਾਕੁਂਤਲ’, ਸੋਮਨਾਥ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਮਾਲਤੀ - ਸ੍ਰੀ ਕਿਸ਼ਨ’, ਹ੍ਰਦਇਰਾਮਚਰਿਤ ‘ਹਨੁਮੰਨਾਟਕ’ ਆਦਿ ; ਕੁੱਝ ਮੌਲਕ ਪਦ ਬੱਧ ਸੰਵਾਦਾਤਮਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਲਛਿਰਾਮ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਕਰੁਣਾਭਰਣ’, ਰਘੁਰਾਮ ਨਾਗਰ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਸਭਾਸਾਰ’ (ਡਰਾਮਾ), ਗਣੇਸ਼ ਕਵੀ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਪ੍ਰਦਿਉਂਨਵਿਜੈ’ ਆਦਿ ; ਉੱਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕੀ ਪੱਧਤੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਗੁਜਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਸੰਵਾਦਾਤਮਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹੀ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਾਹਿਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਆਭਾਵ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੱਧ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤਕ ਰੰਗਕਰਮ ਦੇ ਵੱਲ ਕੋਈ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਾਇਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਰੰਗ ਮੰਚ ਦੇ ਉਦਏ ਤੋਂ ਪੂਰਵ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਾਮਲੀਲਾ, ਨੌਟੰਕੀ ਆਦਿ ਦੇ ਲੋਕਮੰਚ ਨੇ ਹੀ ਚਾਰ - ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਹਿੰਦੀ ਰੰਗ ਮੰਚ ਨੂੰ ਜਿੰਦਾ ਰੱਖਿਆ। ਇਹ ਲੋਕਮੰਚ - ਪਰੰਪਰਾ ਅੱਜ ਤੱਕ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਮਲੀਲਾਵਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ‘ਵੀਰ ਅਭਿਮਨਿਉ’, ‘ਸੱਚ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ’ ਆਦਿ ਡਰਾਮੇ ਅਤੇ ‘ਰੂਪ - ਬਸੰਤ’, ‘ਹੀਰ – ਰਾਂਝਾ’, ‘ਹਕੀਕਤਰਾਏ’, ‘ਬਿਲਵਾਮੰਗਲ’ ਆਦਿ ਨੌਟੰਕੀਆਂ ਅੱਜ ਤੱਕ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹਨ। ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਰੰਗ ਮੰਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਮਿਲਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਭੀਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਾਇਕ ਡਰਾਮਾ ਮੰਡਲੀਆਂ ਸਥਾਪਤ ਹੋਈਆਂ। ਨਾਟਿਆਰੰਗਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਸਰਵਪ੍ਰਥਮ ਬੰਗਲਾ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਸੰਨ 1835 ਈ. ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਵਿਵਸਾਇਕ ਰੰਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੋਇਆ। ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਕੁੱਝ ਸੰਭਰਾਂਤ ਪਰਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਈਸਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵਿਵਸਾਇਕ ਡਰਾਮਾ ਮੰਡਲੀਆਂ ਦੇ ਅਸਾਹਿਤਕ ਯਤਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਸੀ। ਬੰਗਲਾ ਦੇ ਇਸ ਨਾਟ - ਸਿਰਜਣ ਅਤੇ ਨਾਟਿਆਰੰਗਨ ਦਾ ਪੜ੍ਹਾਈ ਇਸ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਰਤੇਂਦੁ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਦੇ ਰੰਗਾਂਦੋਲਨ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਹਾਲਤ, ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਬੰਗਲੇ ਦੇ ਇਸ ਆਰੰਭਿਕ ਸਾਹਿਤਕ ਯਤਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਡਰਾਮੇ ਰਚੇ ਗਏ ਉਹ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਜਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਟਕਾਂ ਦੇ ਛਾਇਆਨੁਵਾਦ ਜਾਂ ਰੂਪਾਂਤਰ ਸਨ। ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੇਂਦੁ ਦਾ ਆਰੰਭਿਕ ਪ੍ਰਯਤਨ ਵੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਟਕਾਂ ਦੇ ਛਾਇਆਨੁਵਾਦ ਦਾ ਹੀ ਸੀ। ਹਿੰਦੀ ਰੰਗ ਮੰਚੀ ਸਾਹਿਤਕ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਹਿੰਦੀ ਗੀਤਨਾਟ ਅਮਾਨਤ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਇੰਦਰ ਸਭਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੰਨ 1853 ਈ. ਵਿੱਚ ਲਖਨਊ ਦੇ ਨਵਾਬ ਵਾਜਿਦ ਅਲੀਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ - ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸੀ ਵਰਗਾ ਪਾਰਸੀ ਡਰਾਮਾ ਮੰਡਲੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਇਆ। ਸੰਨ 1862 ਈ. ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ‘ਜਾਨਕੀ ਮੰਗਲ’ ਨਾਮਕ ਖਾਲਸ ਹਿੰਦੀ ਡਰਾਮਾ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਹਿਤਕ ਰੰਗ ਮੰਚ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਛੁਟਪੁਟ ਯਤਨਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਅੱਗੇ ਵਧਕੇ ਪਾਰਸੀ ਮੰਡਲੀਆਂ - ਓਰਿਜਿਨਲ ਵਿਕਟੋਰੀਆ, ਏੰਪ੍ਰੇਸ ਵਿਕਟੋਰੀਆ, ਏਲਫਿੰਸਟਨ ਥਿਏਟਰੀਕਲ ਕੰਪਨੀ, ਅਲਫਰੇਡ ਥਿਏਟਰੀਕਲ ਅਤੇ ਨਿਊ ਅਲਫਰੇਡ ਕੰਪਨੀ ਆਦਿ - ਨੇ ਵਿਵਸਾਇਕ ਰੰਗ ਮੰਚ ਬਣਾਇਆ। ਸਰਵਪ੍ਰਥਮ ਬੰਬਈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਲਖਨਊ, ਬਨਾਰਸ, ਦਿੱਲੀ ਲਾਹੌਰ ਆਦਿ ਕਈ ਕੇਂਦਰਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇਸ਼ - ਭਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ - ਘੁੰਮਕੇ ਹਿੰਦੀ ਨਾਟਕਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਇਸ ਪਾਰਸੀ ਡਰਾਮਾ ਮੰਡਲੀਆਂ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ - ਪਹਿਲ ਨਸਰਬਾਨੀ ਖਾਨ ਸਾਹਿਬ, ਰੌਣਕ ਬਨਾਰਸੀ, ਵਿਘਨ ਪ੍ਰਸਾਦ ‘ਤਾਲਿਬ’, ‘ਅਹਸਨ’ ਆਦਿ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਡਰਾਮੇ ਲਿਖੇ। ਜਨਤਾ ਦਾ ਸਸਤਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਅਤੇ ਧਨ ਕਮਾਉਣਾ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਚਕੋਟੀ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਨਾਟਕਾਂ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਾਸਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਧਾਰਮਿਕ - ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ - ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਾਟਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਇਹ ਆਪਣੇ ਰੰਗ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਵਿਖਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਸਤੇ ਅਤੇ ਅਸ਼ਲੀਲ ਸ਼ੋ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਰਾ ਵੀ ਸੰਕੋਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਜਨਤਾ ਦੀ ਰੁਚੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭ੍ਰਮਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹਨਾਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦਾ ਰੰਗ ਮੰਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਸਥਾਈ ਰੰਗ ਮੰਚ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਰੰਗ ਮੰਚ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਬੱਲੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਟੇਜ ਉੱਤੇ ਚਿੱਤਰ - ਵਚਿੱਤਰ ਪਰਦੇ ਲਟਕਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਭੜਕੀਲੀ - ਚਟਕੀਲੀ ਵੇਸ਼ਭੂਸ਼ਾ, ਪਰਦੀਆਂ ਦੀ ਨਵੀਂ - ਨਵੀਂ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਚਮਤਕਾਰਪੂਰਣ ਦ੍ਰਿਸ਼ - ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਵੱਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਿਆਦਾ ਧਿਆਨ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਪਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚੁੱਕਿਆ - ਗਿਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸੰਗੀਤ - ਵਾਜਾ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਟੇਜ ਦੇ ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਗੰਭੀਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ - ਵਿੱਚ ਵੀ ਭੱਦੇ ਹਾਸਪੂਰਣ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਜਾਣ ਬੁਝ ਕੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਵਿੱਚ - ਵਿੱਚ ਚ ਸ਼ਾਇਰੀ, ਗਜਲਾਂ ਅਤੇ ਤੁਕਬੰਦੀ ਖੂਬ ਚੱਲਦੀ ਸੀ। ਭਾਸ਼ਾ ਉਰਦੂ - ਹਿੰਦੀ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਤ ਰੂਪ ਸੀ। ਸੰਵਾਦ ਪਦ - ਰੂਪ ਅਤੇ ਤੁਕਪੂਰਣ ਖੂਬ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਰਾਘੇਸ਼ਿਆਮ ਕਥਾਵਾਚਕ, ਨਾਰਾਇਣਪ੍ਰਸਾਦ ਬੇਤਾਬ, ਆਗਾਹਸ਼ਰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ, ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਜੌਹਰ ਆਦਿ ਕੁੱਝ ਅਜਿਹੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਵੀ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਪਾਰਸੀ ਰੰਗ ਮੰਚ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਟ ਦੇਕੇ ਸੁਧਾਰਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਵਸਾਇਕ ਰੰਗ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਵਿਵਸਾਇਕ ਵ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਰੰਗ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਸੁਧਾਰ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਸ ਨਾਟਕਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਵਸਾਇਕ ਬਣ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪਾਰਸੀ ਰੰਗ ਮੰਚ ਨਹੀਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਸਕਿਆ, ਨਹੀਂ ਸਥਾਈ ਹੀ ਬਣ ਸਕਿਆ।