cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ਤਨਵੀਰ ਗਿੱਲ
ਕੈਰੀਅਰ
ਨਵੰਬਰ 2015 ਵਿੱਚ ਗਿੱਲ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਦੀ ਯੂਕੇ ਫੇਰੀ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰੀਤੀ ਪਟੇਲ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਮੰਤਰੀ ਯੂ.ਕੇ. ਸਰਕਾਰ, ਲਾਰਡ ਜਿਮ ਓ'ਨੀਲ, ਕਮਰਸ਼ੀਅਲ ਸੈਕਟਰੀ ਯੂਕੇ ਖਜ਼ਾਨਾ, ਅਤੇ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਲਾਰਡ ਮੇਘਨਾਦ ਦੇਸਾਈ, ਸੁਨੀਲ ਭਾਰਤੀ ਮਿੱਤਲ ਵਿੱਚ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਲਈ।, ਬਾਬਾ ਕਲਿਆਣੀ, ਤੁਲਸੀ ਤੰਤੀ ਆਦਿ।
ਜਨਵਰੀ 2016 ਵਿੱਚ ਗਿੱਲ ਨੇ ਇਕਨਾਮਿਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਗਲੋਬਲ ਬਿਜ਼ਨਸ ਸਮਿਟ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ, ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਅਰੁਣ ਜੇਤਲੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੈਬਨਿਟ ਮੰਤਰੀ ਜੈਅੰਤ ਸਿਨਹਾ, ਗਲੈਕਸੋਸਮਿਥਕਲਾਈਨ ਦੇ ਐਂਡਰਿਊ ਵਿੱਟੀ, ਮੈਕਿੰਸੀ ਐਂਡ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਡੋਮਿਨਿਕ ਬਾਰਟਨ ਸਮੇਤ ਗਲੋਬਲ ਸੀਈਓ ਅਤੇ ਨਸੀਮ ਨਿਕੋਲਸ ਤਾਲੇਬ ਵਰਗੇ ਬੁਲਾਰੇ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ। ਜੁਲਾਈ 2016 ਵਿੱਚ ਤਨਵੀਰ ਨੇ ਬ੍ਰੈਕਸਿਟ ਵੋਟ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਕੈਨਰੀ ਵ੍ਹਰਫ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਈ 2017 ਵਿੱਚ, ਤਨਵੀਰ ਨੇ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਬਰਕਸ਼ਾਇਰ ਹੈਥਵੇ ਸ਼ੇਅਰਧਾਰਕ ਮੀਟਿੰਗ 2017 ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ।
ਤੁਲਸੀ
ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ
6 - ਆਸੀਮਮ ਸੈਕਟਮ ਅਤੇ
ਤਨਵੀਰ ਗਿੱਲ
ਕੈਰੀਅਰ
ਫਰਵਰੀ 2019 ਵਿੱਚ, ਗਿੱਲ CNBC ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਇਸ ਵਾਰ ਸਿੰਗਾਪੁਰ-ਅਧਾਰਤ ਏਸ਼ੀਆ ਨੈੱਟਵਰਕ ਲਈ ਐਂਕਰ ਅਤੇ ਰਿਪੋਰਟਰ ਵਜੋਂ। ਉਸੇ ਸਾਲ 2 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ, ਉਹ ਸਟ੍ਰੀਟ ਸਾਈਨਸ ਦੇ ਏਸ਼ੀਆ ਸੰਸਕਰਣ ਦੀ ਸਹਿ-ਐਂਕਰ ਬਣ ਗਈ।
ਤੁਲਸੀ
ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ
7 - ਆਸੀਮਮ ਵਿਰਿਡੀ।
ਤਨਵੀਰ ਗਿੱਲ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਤੁਲਸੀ
ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ
ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸੀਮਮ ਸੈਕਟਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜਾਂ ਪਵਿਤਰ ਤੁਲਸੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਵੀ ਦੋ ਪ੍ਰਧਾਨ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ - ਸ਼੍ਰੀ ਤੁਲਸੀ ਜਿਸਦੀ ਪੱਤੀਆਂ ਹਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਤੁਲਸੀ ਜਿਸਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਨੀਲਾਭੀ - ਕੁੱਝ ਬੈਂਗਨੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੀ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਸਫੇਦਾਭ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਣ, ਧਰਮ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਕਾਲੀ ਤੁਲਸੀ ਨੂੰ ਹੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਹਨ। ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਪੌਦਾ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਵਿਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਆਂਗਨ ਜਾਂ ਦਰਵਾਜੇ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਗਰੰਥ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਉਪਯੋਗਿਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਰਾਸਾਇਣਕ ਸੰਰਚਨਾ
ਤੁਲਸੀ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਜੈਵ ਸਰਗਰਮ ਰਸਾਇਣ ਪਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਟਰੈਨਿਨ, ਸੈਵੋਨਿਨ, ਗਲਾਇਕੋਸਾਇਡ ਅਤੇ ਏਲਕੇਲਾਇਡਸ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਹਾਲੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰਗਰਮ ਤੱਤ ਹਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪੀਲਾ ਉੜਨਸ਼ੀਲ ਤੇਲ ਜਿਸਦੀ ਮਾਤਰਾ ਸੰਗਠਨ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 0.1 ਤੋਂ 0.3 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੱਕ ਤੇਲ ਪਾਇਆ ਜਾਣਾ ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ। ਵੈਲਥ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਤੇਲ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 71 ਫ਼ੀਸਦੀ ਯੂਜੀਨਾਲ, ਵੀਹ ਫ਼ੀਸਦੀ ਯੂਜੀਨਾਲ ਮਿਥਾਇਲ ਈਥਰ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਫ਼ੀਸਦੀ ਕਾਰਵਾਕੋਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਤੁਲਸੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਆਮਾ ਦੀ ਆਸ਼ਾ ਕੁੱਝ ਜਿਆਦਾ ਤੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੇਲ ਦਾ ਸਾਪੇਖਕ ਘਣਤਵ ਵੀ ਕੁੱਝ ਜਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੇਲ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਪੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 83 ਮਿਲੀਗਰਾਮ ਫ਼ੀਸਦੀ ਵਿਟਾਮਿਨ ਸੀ ਅਤੇ 2.5 ਮਿਲੀਗਰਾਮ ਫ਼ੀਸਦੀ ਕੈਰੀਟੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੁਲਸੀ ਬੀਜਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਤੇਲ ਲਗਭਗ 17.8 ਫ਼ੀਸਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਘਟਕ ਹਨ ਕੁੱਝ ਸੀਟੋਸਟੇਰਾਲ, ਅਨੇਕਾਂ ਚਰਬੀ ਏਸਿਡ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਮਿਟਿਕ, ਸਟੀਇਰਿਕ, ਓਟ, ਲਿਨੋਲਕ ਅਤੇ ਲਿਨੋਲਿਕ ਏਸਿਡ। ਤੇਲ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਬੀਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਲੇਸ਼ਮਕ ਕਾਫੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਿਉਸਿਲੇਜ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘਟਕ ਹਨ - ਪੇਂਟੋਸ, ਹੇਕਜਾ ਯੂਰੋਨਿਕ ਏਸਿਡ ਅਤੇ ਰਾਖ। ਰਾਖ ਲਗਭਗ 0.2 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕੋਠੇ ਬਾਬਾ ਸੁਖਾਨੰਦ
ਕੋਠੇ ਬਾਬਾ ਸੁੱਖਾਨੰਦ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ ਫੂਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਅਸੈਕਸ਼ੁਐਲਿਟੀ ਇੰਡੀਆ
ਅਸੈਕਸ਼ੁਐਲਿਟੀ ਇੰਡੀਆ ਇੱਕ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮੁਕਤਾ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮੁਕਤਾ, ਜੈਂਡਰ, ਲਿੰਗ ਬਾਰੇ ਬਣੀਆਂ ਮਿੱਥਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਅਤੇ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਲਹਿਰਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ
ਮਿਠਨਕੋਟ
ਮਿਠਨਕੋਟ , ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਜਦੀਕ ਪੰਜਨਦ ਦਰਿਆ ਦਾ ਸੰਗਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਪੰਜ ਦਰਿਆ ਹਨ -ਜਿਹਲਮ,ਚਨਾਬ,ਰਾਵੀ ,ਬਿਆਸ,ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ।ਜਿਹਲਮ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਚਨਾਬ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਸਤਲੁਜ ਵਿੱਚ ਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਚਨਾਬ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਤੋਂ 10 ਮੀਲ ਉੱਤਰ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਉੱਚ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੇ ਕੋਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪੰਜਨਦ ਦਰਿਆ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨੀ ਥੀਏਟਰ
thumb|300x300px|ਆਜ਼ੇਰਬਾਈਜ਼ਾਨ ਰਾਜ ਅਕਾਦਮਿਕ ਓਪੇਰਾ ਅਤੇ ਬੈਲੇ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਅਰਸ਼ਿਨ ਮੱਲ ਐਲਨ ਕਾਮੇਡੀ ਦਾ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼। 1929/29 ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨੀ ਥੀਏਟਰ (Azərbaycan teatrı) –  ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਥੀਏਟਰ ਕਲਾ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ
ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨੀ ਥੀਏਟਰ ਕਲਾ ਦੇ ਸਰੋਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਛੁੱਟੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਚ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। left|thumb|300x300px|ਨੈਸ਼ਨਲ "ਕੋਸ-ਕੋਸਾ" ਸ਼ੋ। ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਆਜ਼ਿਮ ਆਜ਼ਿਮਜ਼ਾਦੇ, 1930 ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਥੀਏਟਰੀਕਲ ਐਕਸ਼ਨ ਦੇ ਤੱਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ – ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ("gizlanpach" – ਲੁਕਣ ਮੀਟੀ, "kosaldigach" – ਪੋਲੋ ਖੇਡ), ਖੇਡ ਗੀਤ ("kepenek" – ਤਿੱਤਲੀ,  "banovsha" – ਬਨਸਫ਼ਾ), ਵਿਆਹ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ("nishan" – ਕੁੜਮਾਈ, "duvakhgalma" – ਘੁੰਡ ਚੁਕਾਈ, "ਖਿਡੌਣਾ" – ਵਿਆਹ) ਅਤੇ ਛੁੱਟੀਆਂ ("Nowruz" – ਬਸੰਤ ਦੀ ਆਮਦ, "kev-sej" –  ਸਰਦੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ)।
ਸਮੂਹਿਕ ਮਰਦ ਨਾਚ "yally", ਸਕੋਮੋਰੋਖ, ਕੰਦੀਰਬਾਜ਼ (ਰੱਸੀ ਤੇ ਤੁਰਨ ਵਾਲੇ), ਮੁਖਰਾਡੁਜ਼ ਅਤੇ ਮੁਖਰਾਬਾਜ਼, ਦਰਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਸਪੇਰਿਆਂ ਦੇ ਤਮਾਸ਼ੇ ਥੀਏਟਰੀਕਲ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੇ   ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਮੋਟੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੌਮੀ ਸੀਨ, ਕੋਸਾ-ਕੋਸਾ", "ਗਰਾਵੇਲੀ", "ਸ਼ਾਹ ਸਲੀਮ", "ਕੇਚਲ ਪਹਲਵਾਨ"(ਗੰਜਾ ਭਲਵਾਨ), "ਜੇਰਾਨ ਖਾਨਿਮ" (ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਜੇਰਾਨ), "ਮਾਰਲ ਓਯੂਨੁ" (ਹਿਰਨ ਦੀ ਖੇਡ), "ਕਫਤਾਰਕੋਸ" (ਲੱਕੜਬੱਘਾ), "ਖਾਨ-ਖਾਨ" (ਹਾਕਮ ਅਤੇ ਜੱਜ), "ਤਪਦਿਗ ਚੋਬਾਂ" (ਅਯਾਲੀ ਤਪਦਿਗ) ਅਤੇ "ਤੇਨਬੇਲ ਗਰਦਸ਼" (ਆਲਸੀ ਭਰਾ) ਬਗੈਰਾ ਕੌਮੀ ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨੀ ਥੀਏਟਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। "ਕਿਲਿਮ ਅਰਾਸੀ" (ਕਾਲੀਨ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ) ਕਠਪੁਤਲੀ ਥੀਏਟਰ, ਜਿਸ ਦੇ ਤਮਾਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਬਦਸੂਰਤ ਰੂਪ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਦੀ ਭੰਡੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨੀ ਥੀਏਟਰ ਕਲਾ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਿਸਮ ਹੈ।
ਮੱਧਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ-ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਤਮਾਸ਼ੇ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ। ਨਾਟਕੀ  "ਸ਼ਬੀਹ" ਪਰੰਪਰਾ, ਜੋ ਕਿ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਮਗੀਨ ਮੁਹੱਰਮ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਤਮਾਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।
ਕੌਮੀ ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨੀ ਥੀਏਟਰ ਦਾ ਮੁਢ - ਦੇਰ 19ਵੀਂ ਸਦੀ, ਸ਼ੁਰੂ 20ਵੀਂ ਸਦੀ
thumb|228x228px|ਮਿਰਜ਼ਾ ਫਾਤਾਲੀ ਆਖੁੰਦੋਵ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨੀ ਥੀਏਟਰ ਦਾ ਮੁਢ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨੀ ਨਾਟਕਕਾਰ, ਉੱਘੇ ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਆਜ਼ੇਰਬਾਈਜ਼ਾਨ ਦੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਫਾਤਾਲੀ ਆਖੁੰਦੋਵ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਮੇਡੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬਝਿਆ ਸੀ।
ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਤਮਾਸ਼ਾ 23 ਮਾਰਚ, 1873 ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਰੀਅਲ ਸਕੂਲ ਦਾ ਪੇਡਾਗੋਗ ਹਸਨਬੇ ਮਾਲਿਕੋਵ-ਜ਼ਾਰਦਾਬੀ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨਜਫਗੁਲੂ ਬੇ ਵਾਜ਼ੀਰੋਵ ਇਸ ਤਮਾਸ਼ੇ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸਨ। ਰੀਅਲ ਸਕੂਲ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਬਾਕੂ ਪਬਲਿਕ ਅਸੰਬਲੀ ਦੇ ਮੰਚ ਤੇ ਐਮ ਐਫ ਆਖੁੰਦੋਵ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਨਾਟਕ “ਲੰਕਾਰਨ ਖਾਨਾਤ ਦਾ ਵਜ਼ੀਰ” ਖੇਡਿਆ। ਦੂਜਾ ਸ਼ੋ  – ਐਮ ਐਫ ਆਖੁੰਦੋਵ  ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਮੇਡੀ “ਹਾਜੀ ਗਾਰਾ” (ਕੰਜੂਸ ਦੇ ਪੰਗੇ) - ਬਾਕੂ ਪਬਲਿਕ ਅਸੰਬਲੀ ਦੇ ਹਾਲ ਵਿੱਚ  17 ਅਪ੍ਰੈਲ 1873 ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ।  ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਥੀਏਟਰ ਦਾ ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਬਾਕੂ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਸਟੇਜਿੰਗ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ੋ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਜ਼ਾਰਦਾਬੀ "ਅਕਿਨਚੀ" ਅਖਬਾਰ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਅਸਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਨਜਫ ਬੇ ਵਾਜ਼ੀਰੋਵ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਰੂਸ ਚਲਾ ਗਿਆ। 1881 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰੀਅਲ ਸਕੂਲ  ਅਤੇ 1894 ਵਿੱਚ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਨਾਰੀ ਸਕੂਲ ਖੁੱਲਣ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਆਲੋਚਕ ਖਰਾਤ ਗੁਲੂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹਣ ਅਤੇ ਉਥੇ ਨੌਜਵਾਨ ਗਾਇਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨੇ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਵਰਗ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਜਗਾਈ ਇਸ ਲਈ ਨੌਜਵਾਨ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਗਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ੌਕੀਆ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਮੰਚਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਐਮ ਐਫ ਆਖੁੰਦੋਵ ਦੇ ਨਾਟਕ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।
ਕੈ
ਸਫ਼ਰ ਸਮੇਂ ਉਲਟੀ
ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ 80 ਫ਼ੀਸਦੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਫ਼ਰ ਸਮੇਂ ਉਲਟੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦੋ ਤੋਂ 12 ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਫ਼ਰ ਸਮੇਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਲਟੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਫ਼ਰ ਸਮੇਂ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਗੜਬੜੀ ਨੂੰ ਸਫ਼ਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਜਾਂ ਗਤੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦਿਲ ਕੱਚਾ ਹੋਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਲਟੀਆਂ ਆਉਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕਾਰ ਜਾਂ ਬੱਸ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਕੰਨ ਜਿਹੜੇ ਸੰਤੁਲਨ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦਿਮਾਗ਼ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰੀਰ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਅੱਖਾਂ ਦਿਮਾਗ਼ ਨੂੰ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸਰੀਰ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸੰਦੇਸ਼ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ। ਦੋਵੇਂ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦਿਮਾਗ਼ ਸਹੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦਿਮਾਗ਼ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਤੁਲਨ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਾਚਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ ਗੜਬੜੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਮਿਹਦਾ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰਸਾਉ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਭੋਜਨ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਉਲਟੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੋਗ
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ (ਉਚਾਰਨ: [gʊɾuː goːbɪn̪d̪ᵊ sɪ́ŋgᵊ]; 22 ਦਸੰਬਰ 1666 – 7 ਅਕਤੂਬਰ 1708; ਜਨਮ ਦਾ ਨਾਮ: ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ ਜਾਂ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ   ) ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਹੋਏ ਹਨ। ਓਹ ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ, ਯੋਧਾ, ਕਵੀ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਵਾਰਿਸ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ (ਦਸਵੇਂ) ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਓਹ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਹੋਏ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਜੀਵਿਤ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ - ਦੋ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਗਵਰਨਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ 1699 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਨਾਮਕ ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਕਾਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਖਾਲਸ (ਅਮ੍ਰਿਤ ਛਕੇ) ਸਿੱਖ ਹਰ ਸਮੇਂ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸਿੱਖ ਅਰਦਾਸਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅੰਗ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਓਹਨਾਂ ਨੇ "ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ" ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਅੰਤਮ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰਹਿੰਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਤੱਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਗੁਰੂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ।
ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ
ਆਪ ਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਵਿਦਿਆ ਸਿਖਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਵਿਦਿਆ ਤੋਂ ਵੀ ਚੰਗਾ ਜਾਣੂੰ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਫੌਜੀ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਦਿਆ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਿਖੀ ਹੈ। 1672 ਵਿੱਚ ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ ਆ ਗਏ। ਫਾਰਸੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਕਾਜ਼ੀ ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਤੋਂ, ਸੰਸਕਿ੍ਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੰਡਿਤ ਹਰਜਸ ਤੋਂ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮਤੀ ਦਾਸ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਮਾਰਚ 1673 ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਹਫ਼ਤੇ ਤੋਂ 10 ਜੁਲਾਈ, 1675 ਤਕ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਭਾਈ ਹਰਿਜਸ ਸੁਭਿੱਖੀ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਆਇਆ। ਉਹਨਾ ਦੀ ਬੇਟੀ ਬੀਬੀ ਜੀਤਾਂ ਜੀ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਨਾਲ 12 ਮਈ, 1673 ਦੇ ਦਿਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਈ ਬਜਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰ ਚਲਾਉਣ ਅਤੇ ਘੋੜ ਸਵਾਰੀ ਸਿਖਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ
ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ - ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਅਧੀਨ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਸਿੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵੱਧਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੀ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਮੁਸਲਮਾਨ-ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਮੁਗ਼ਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ।
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਬਹੁਤ ਲੰਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇੰਨਾ ਭਰਪੂਰ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਿਤੇ ਅਰਾਮ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇੇ। ਨੇਕੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਅਤੇ ਬਦੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਸੀ।ਇਸ ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਲੋੜ ਪਈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੈਨਿਕ, ਇਖਲਾਕੀ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ।ਇਸ ਕਰਵਾਈ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਉਹਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਟਾਕਰਾ ਹੋਇਆ ਜਿਹੜੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ-ਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਨਾਲ ਜੂਝਣਾ ਪਿਆ। ਲੜਾਈਆਂ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ÷ 1.ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ 2.ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਛੇ ਮੀਲ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਭੰਗਾਣੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸੰਮਤ 1688ਈ. ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਇਹ ਯੁੱਧ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਦੇ ਫਤਿਹਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਲੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੋਈ ਡੇਢ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨਦੌਣ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਹਮਲਾਵਰ ਅਲਫ਼ ਖਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਇਸਤੋਂ ਉੱਪਰੰਤ ਕਈ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣੀ ਰਹੀ। 1694 ਈ. ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗੜੇ ਦੇ ਫੌਜ਼ਦਾਰ ਦਿਲਾਵਰ ਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਨੰਦਪੁਰ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਪਰ ਉਹ ਕੁਝ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਆਉਣ ਬਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਲਈ ਉਹ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ ਹਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਿਲ ਛੱਡ ਗਏ ਤੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚੋਂ ਭੱਜ ਗਏ ਛੇਤੀ ਹੀ ਬਾਅਦ 1695 ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਦਿਲਾਵਰ ਖਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵਡੇਰੀ ਮਹਿੰਮ ਹੁਸੈਨ ਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਭੇਜੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱੱਧ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਨਾ ਲਿਆ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਸੀ ਜੋ ਹੁਸੈਨ ਖਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੇ ਲੜੇ। 1696 ਵਿੱਚ ਸਹਿਜਾਦ ਮੁਅਜ਼ਿਮ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਬੇਗ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤੇ 1699 ਦੋ ਬਾਅਦ ਲੜਾਈਆ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਦੌਰ ਚੱਲ ਪਿਆ। 1699 ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਅੰਮਿ੍ਤ ਸੰਚਾਰ ਹੋਿੲਆ। ਪੰਜ ਪਿਆਰੇਆਂ ਨੇ ਅਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾ ਤੋਂ ਆਪ ਅਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ। ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੱਘ ਜੀ। ਪੰਜਾ ਪਿਆਰੇ ਨਾਲ ਸਿੰਘ ਸ਼ਬਦ ਲੱਗਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਅਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਸਿੱਘ ਬਣ ਲੱਗੇ । ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ  ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਅੰਨਦਪੁਰ ਸੀ।  ਲਗਾਤਾਰ 8 ਮਹੀਨੇ ਤੋ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ ਸੀ । ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਸੰਮਤ 1762 ਦੀ 6-7 ਪੋਹ ਦੀ ਦਰਮਿਆਨੀ ਰਾਤ ਨੂੰ  ਅਨੰਦ ਗੜ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਚੁੱਕੀਆਂ ਕਸਮਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਫੌਜਾਂ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜੰਗ ਹੋਈ, ਕਾਫੀ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਛੜ ਗਿਆ।  ਆਗਲਾ ਟਾਕਰਾ 8ਪੋਹ ਨੂੰ 1762 (ਸੰਨ 1705) ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ  ਤੇ  ਭਾਰੀ ਜੰਗ  ਹੋਇਆ ।ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਹੋਰਨਾਂ ਚਾਲੀ ਕੁ ਸਿੰਘਾਂ  ਸਮੇਤ ਲੜਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ  30 ਪੋਹ 1762 ਬਿਕ੍ਰਮੀ  (ਸੰਨ1705ਈ. ) ਵਿੱਚ ਖਿਦਰਾਣਾ ਦੀ ਢਾਬ ਤੇ ਸੂਬਾ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਮੁਗ਼ਲਾ ਫੌਜ ਨਾਲ ਜੰਗ ਲੜੀ । ਇੱਥੇ ਚਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਵਲੋਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਬੇਦਾਵਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਕਾਰਨ ਮੁਕਤਸਰ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੜਾਈਆਂ
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ 13 ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ।
1693 ਵਿੱਚ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੱਖਣ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ।
ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ
1684 ਤਕ ‘ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ’ (ਹੁਣ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ) ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਨਗਰ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੁੱਝ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਈਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦਾ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਵਿੱਟਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮੰਗਣ ‘ਤੇ ਪਰਸਾਦੀ ਹਾਥੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿਤਾ। ਉਸ ਨੇ ‘ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ’ ਵਲ ਵੀ ਕੈਰੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਵੇਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤਾ। 1685 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ, ਨਾਹਨ ਦੇ ਰਾਜੇ ਮੇਦਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਅਪਣੀ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣ ਦੀ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ। 14 ਅਪਰੈਲ, 1685 ਦੇ ਦਿਨ ਨਾਹਨ ਦੇ ਰਾਜੇ ਮੇਦਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਹਨ ਪੁੱਜੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਜਮਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਨਗਰ ਵਸਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 29 ਅਪਰੈਲ, 1685 ਦੇ ਦਿਨ, ਦੀਵਾਨ ਨੰਦ ਚੰਦ ਸੰਘਾ ਕੋਲੋਂ ਅਰਦਾਸ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਭਾਈ ਰਾਮ ਕੁੰਵਰ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗਡਵਾ ਕੇ ਰਖਵਾਈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਗਲੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ। ਇੱਥੇ 11 ਮਈ, 1685 ਦੇ ਦਿਨ ਰਾਮ ਰਾਏ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੋਂ ਮੌਕੂਫ਼ ਕਰ ਦਿਤਾ ਸੀ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਇਆ।
ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਸਿੱਖਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਜਾਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਨਾਹਨ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਬੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਹਨ ਰਿਆਸਤ 'ਚੋਂ ਨਾ ਜਾਣ ਪਰ ਆਪ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿਤਾ ਤੇ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਆਪ, 27 ਅਕਤੂਬਰ, 1688 ਦੇ ਦਿਨ, ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਚੱਲੇ ਅਤੇ ਕਪਾਲ ਮੋਚਨ, ਲਾਹੜਪੁਰ, ਟੋਕਾ, ਦਾਬਰਾ, ਰਾਣੀ ਦਾ ਰਾਏਪੁਰ, ਢਕੌਲੀ, ਨਾਢਾ ਸਾਹਿਬ, ਮਨੀਮਾਜਰਾ, ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ, ਘਨੌਲਾ, ਬੁੰਗਾ, ਅਟਾਰੀ, ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਨਵੰਬਰ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚ, ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ (ਹੁਣ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ) ਪਹੁੰਚ ਗਏ।
ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦੁਰ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕਾਫ਼ਲੇ 13 ਮਈ, 1708 ਦੇ ਦਿਨ ਬੁਰਹਾਨਪੁਰ ਪੁੱਜੇ ਸਨ। ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਦਾ ਮੇਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਬੁਰਹਾਨਪੁਰ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਚਿਰ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ, ਮਈ, 1708 ਦੇ ਦੋ ਹਫ਼ਤੇ ਨਰਮਦਾ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹ ਆਏ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬੁਰਹਾਨਪੁਰ ਰੁਕਿਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਏਲਚੀਆਂ ਨੇ ਮਿਲੀ ਰਕਮ ਕਾਰਨ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਨੀਅਤ ਬਦਲੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਦਰਅਸਲ ਹੁਣ ਉਹ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਭੇਜੀ ਰਕਮ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਐਕਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ ਆਖ਼ਰੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤਾਪਤੀ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਨ, 25 ਜੂਨ, 1708 ਮਗਰੋਂ ਬਾਲਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਅਗਸਤ, 1708 ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਇਸ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਅਪਣੇ ਕੌਲਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਦਿਤਾ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ 24 ਅਗੱਸਤ, 1708 ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਬਾਣ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ, ਨੰਦੇੜ ਵਿੱਚ ਰੁਕ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਆਸ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪ ਇਨਸਾਫ਼ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਜਿਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ 3 ਸਤੰਬਰ, 1708 ਦੇ ਦਿਨ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਬੈਰਾਗੀ (ਮਗਰੋਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦੁਰ) ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਜਾ ਕੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮੰਗੀ।
ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ
1699 ਈ. ਨੂੰ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਭਾਰੀ ਇਕੱਠ ਹੋਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਪੰਜ ਸਿਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਮੰਗ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜੋ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ।, ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਹ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਜੱਟ ਸੀ। ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਜੀਜੋ ਕਿ ਉੜੀਸਾ ਦੇ ਜਗਨਨਾਥ ਦਾ ਹਿੰਮਤ ਰਾਏ ਸੀ। ਭਾਈ ਮੋਹਕਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਹ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਦੁਆਰਕਾ ਰੰਗਾਈ ਛਪਾਈ ਵਾਲਾ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਸੀ। ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀਇਹ ਕਰਨਾਟਕਾ ਦੇ ਬੀਦਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਾਈ ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ ਨੇ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮਿੑਤ ਛਕਾਇਆ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਪਾਸੌ ਆਪ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ । ਇਸ ਉੱਪਰੰਤ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਬਦ ਲੱਗਿਆ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਕੇਸ, ਕੰਘਾ, ਕੜਾ, ਕਿਰਪਾਨ ਅਤੇ ਕੱਛ ਦਾ ਧਾਰੀ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੋਈ ਅਤੇ 20 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਾਸੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਆਪਣਾ ਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। " ਆਪੇ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਹੈ, ਆਪੇ ਗੁਰ ਚੇਲਾ।"ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸਨ। ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਨਿਯਮ ÷ ਪੰਜ ਕੱਕੇ - ਕੰਘਾ, ਕੜਾ, ਕਛਿਹਰਾ,ਕਿਰਪਾਨ, ਕੇਸ ਧਾਰਨ ਕਰੇਗਾ । ਜਾਤੀਵਾਦ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝੇਗਾ। ਅੰਮਿੑਤ ਵੇਲੇ ਜਾਗਣਾ, ਪਾਠ ਕਰਨਾ, ਬਲਿਦਾਨ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹੇਗਾ।
ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣਾ
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ‘ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ` ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ‘ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ` ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਦਾਸ, ਸੇਖ ਚਾਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਦਾਤੀ, ਇਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਰਵ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਸਰਬ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੁੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਦੱਵੀ ਥਾਪ ਕੇ 1708ਈ. ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੰਦੇੜ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਂ ਗਏ।
ਪੰਜ ਅਕਤੂਬਰ, 1708 ਦੇ ਦਿਨ, ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ, ਨੰਦੇੜ ਤੋਂ ਚਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਜਮਸ਼ੇਦ ਖ਼ਾਨ ਪਠਾਣ ਨੇ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੁੱਤਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿਤਾ ਤੇ ਜਮਧਾਰ (ਕਟਾਰ) ਦੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਕਰ ਕੇ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ, ਪਰਤਵਾਂ ਵਾਰ ਕਰ ਕੇ ਜਮਸ਼ੇਦ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਥਾਏਂ ਮਾਰ ਦਿਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦੀ ਤਾਬ ਨਾ ਝਲਦੇ ਹੋਏ, 7 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਤੜਕੇ ਵੇਲੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਇਸੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ (ਮਗਰੋਂ ਕਿਸੇ ਸਿੱਖ ਨੇ ਗੱਪ ਫੈਲਾ ਦਿਤੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਘੋੜੇ ਸਣੇ ਅਖੌਤੀ ਦੂਜੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ।
ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ 'ਅਖ਼ਬਾਰਾਤ-ਇ-ਦਰਬਾਰ-ਇ-ਮੁਅੱਲਾ' ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹੀ ਜ਼ਿਕਰ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ ਸੈਨਾਪਤੀ ਦੀ 'ਗੁਰਸੋਭਾ' (1709), ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਮਕਾਲੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਮਿਰਜ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ ਦੀ 'ਇਬਰਤਨਾਮਾ' (1716), ਮੁਹੰਮਦ ਕਾਸਿਮ ਦੀ 'ਇਬਰਤਨਾਮਾ' (1723), ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਫ਼ੀ ਦੀ 'ਮੀਰਾਤ-ਇ-ਵਾਰਿਦਾਤ' (1734) ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਲੇਖਕ ਚਤੁਰਮਾਨ ਸਕਸੈਨਾ ਦੀ 'ਚਹਾਰ ਗੁਲਸ਼ਨ' ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ 'ਮੌਤ' ਛੁਰਿਆਂ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਭੇਜੇ ਜਿਰਾਹ ਵਲੋਂ ਜ਼ਖ਼ਮ ਸੀਣ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਕਮਾਨ ਖਿੱਚਣ ਨਾਲ 'ਮੌਤ' ਦਾ ਜ਼ਰਾ-ਮਾਸਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਦਰਅਸਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਈ ਮੀਲ ਦੂਰ ਨਿਕਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਵਲੋਂ ਹਕੀਮ/ਜਿਰਾਹ ਭੇਜਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਨਾ-ਮੁਮਕਿਨ ਹੀ ਸੀ। ਉਂਜ ਉਹ ਹਮਲੇ ਦੀ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਵੀ ਸੀ। ਅਜਿਹਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣ, ਜ਼ਖ਼ਮ ਸੀਣ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਮਾਨ ਖਿੱਚਣ ਦੀ “ਦੁਰਘਟਨਾ/ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋਣ” ਜਾਂ “ਕਮਾਨ ਖਿੱਚ ਕੇ ਆਪ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੀ ਮੌਤ” ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਜਾਂ/ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਕਿ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਕਰਵਾਏ ਹਮਲੇ 'ਚੋਂ ਸੁਰਖ਼ਰੂ ਕਰ ਸਕਣ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ “ਮੌਤ” ਇੰਜ ਵਿਖਾਉਣਾ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਤਵਾਰੀਖ਼ ਵਿਗਾੜਨਾ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਸਿੱਖ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ, ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪੇਗੰਡੇ ਦੀ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਦੀ ਤਹਿ ਤਕ ਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਇਸ ਨੂੰ ਤਵਾਰੀਖ਼ ਬਣਾ ਕੇ ਅਹਿਮਕਤਾ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਅਗਲੇ ਬਚਕਾਨੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾੜ੍ਹ ਦਿਤਾ। ਕੁੱਝ ਸਿੱਖ ਲਿਖਾਰੀ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਇਆ ਵਿਖਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਸੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਮਾਨ ਖਿੱਚਣ ਨਾਲ ਮੌਤ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਰਧਾ ਜਾਪੀ ਹੋਵੇ। ਏਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਅੱਧ ਲੇਖਕ ਨੇ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖ ਮਾਰਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਠਾਣ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੇ ਝਗੜੇ ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿਤਾ ਸੀ। ਦੋ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਇਹ ਬੇਥ੍ਹਵੀ ਵੀ ਮਾਰੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਮਲਾਵਰ ਪਠਾਣ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ) ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਵਾਸਤੇ ਆਪ ਭੜਕਾਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਲੇਖਕ ਵੀ ਜ਼ਖ਼ਮ ਸੀਣ ਤੇ ਮਗਰੋਂ ਕਮਾਨ ਖਿਚਣ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦੀ ਥਾਂ ਕਾਰੀ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨਾਲ ਦੋ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ
ਬਾਹਰੀ ਕੜੀ
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀਡੀਓ
ਪੁਰਖ ਭਗਵੰਤ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਲਿਖਿਤ ਪ੍ਰੋ ਸਤਬੀਰ ਸਿੰਘ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ
ਵਿਰਕ (ਪਿੰਡ)
ਬਿਰਕ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਫਿਲੌਰ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਨੀਲ ਨਦੀ
thumb ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੀ ਨਦੀ ਨੀਲ ਹੈ ਜੋ ਅਫਰੀਕਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਤੋਂ ਨਿਕਲਕੇ ਫੈਲਿਆ ਸਹਾਰਾ ਮਰੁਸਥਲ ਦੇ ਪੂਰਵੀ ਭਾਗ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਭੂਮਧਿਅਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਭੂਮਧਿਅ ਰੇਖਾ ਦੇ ਨਿਕਟ ਭਾਰੀ ਵਰਖਾ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਕੇ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਕ੍ਰਮਸ਼: ਯੁਗਾਂਡਾ, ਇਥੋਪੀਆ, ਸੂਡਾਨ ਅਤੇ ਮਿਸਰ ਤੋਂ ਹੋਕੇ ਵਗਦੇ ਹੋਏ ਕਾਫੀ ਲੰਮੀ ਘਾਟੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਦੋਨੋਂ ਵੱਲ ਦੀ ਭੂਮੀ ਪਤਲੀ ਪੱਟੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸਿਅਸ਼ਿਆਮਲਾ ਵਿੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੱਟੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਮਰੂਦਿਆਨ ਹੈ। ਨੀਲ ਨਦੀ ਦੀ ਘਾਟੀ ਇੱਕ ਸੰਕਰੀ ਪੱਟੀ ਸੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਸਾਰਾ ਭਾਗ ਦੀ ਚੋੜਾਈ 16 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਹ, ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਚੋੜਾਈ 200 ਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਈਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟਾ ਨੀਲ ਅਤੇ ਨੀਲੀ ਨੀਲ ਮੁੱਖ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਮੁਹਾਨੇ ਉੱਤੇ ਇਹ 160 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬਾ ਅਤੇ 240 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਚੌੜਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਡੇਲਟਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਿਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਇਸ ਨਦੀ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਮਿਸਰ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਸਵਾਨ ਬੰਨ੍ਹ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨੀਲ ਨਦੀ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਲਗਭਗ 6690 ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦਾ ਭੂਗੋਲ
ਮਿਸਰੀ ਪਾਊਂਡ
ਮਿਸਰੀ ਪਾਊਂਡ (جنيه مصرى ਜਨੀਹ ਮਸਰੀ ਜਾਂ ਸਿਕੰਦਰੀਆਈ ਲਹਿਜ਼ੇ ਵਿੱਚ: ਜੇਨੀ ਮਸਰੀ ) (ਨਿਸ਼ਾਨ: E£ ਜਾਂ ج.م; ਕੋਡ: EGP) ਮਿਸਰ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਊਂਡ ਵਿੱਚ 100 ਪਿਆਸਤਰੇ ਜਾਂ ਕਿਰਸ਼ (قرش ; ਬਹੁ-ਵਚਨ قروش ; Kuruş ), ਜਾਂ 1,000 ਮਿਲੀਅਮ (مليم ; Millième) ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ ਮੁਦਰਾਵਾਂ
ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਪਰਾਧਾਂ ਲਈ ਕੋਰਟ
ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਕ੍ਰਿਮੀਨਲ ਕੋਰਟ (ਆਈ.ਸੀ.ਸੀ) ਇੱਕ ਅੰਤਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਹੈ ਜੋ ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੈਗ ਵਿੱਚ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਅਪਰਾਧਾਂ ਦੇ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਅਪਰਾਧ, ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਅਪਰਾਧ ਲਈ ਆਈਸੀਸੀ ਕੋਲ ਵਿਅਕਤੀਆਂ 'ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਨਿਆਂਇਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਆਈਸੀਸੀ ਦਾ ਮਕਸਦ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਦੋਂ ਹੀ ਲਾਗੂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਸ਼ਰਤਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਦ ਕੌਮੀ ਅਦਾਲਤਾਂ ਗੁਨਾਹਗਾਰਾਂ 'ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਭਾ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਈ.ਸੀ.ਸੀ ਕੋਰਟ ਨੇ 1 ਜੁਲਾਈ 2002 ਨੂੰ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਤਾਰੀਖ਼ ਨੂੰ ਰੋਮ ਸਟੈਚਿਊਟ ਲਾਗੂ ਸੀ। ਰੋਮ ਸਟੈਟਿਊਟ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਸੰਧੀ ਹੈ ਜੋ ਆਈਸੀਸੀ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾਂ ਜੋ ਰੋਮ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਇਸ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਕੇ, ਆਈਸੀਸੀ ਦੇ ਸਦੱਸ ਰਾਜ ਬਣੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, 123 ਰਾਜ ਹਨ ਜੋ ਰੋਮ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਆਈਸੀਸੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ।
ਆਈਸੀਸੀ ਦੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਅੰਗ ਹਨ: ਪ੍ਰੈਸੀਡੈਂਸੀ, ਜੁਡੀਸ਼ੀਅਲ ਡਿਵੀਜ਼ਨ, ਪ੍ਰੌਸੀਕੁਆਟਰ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ, ਅਤੇ ਰਜਿਸਟਰੀ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸੀਨੀਅਰ ਜੱਜ ਹਨ ਜੋ ਜੂਡੀਸ਼ੀਅਲ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਲੋਂ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਦਾਲਤ ਅੱਗੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੌਸੀਕੁਆਟਰ ਦਾ ਦਫਤਰ ਪ੍ਰੌਸੀਕੁਆਟਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੁਡੀਸ਼ੀਅਲ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਜਿਸਟਰੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਰਜਿਸਟਰਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਈਸੀਸੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਕੰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਜੋ ਹੈੱਡ ਕੁਆਰਟਰ, ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਇਕਾਈ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਬਚਾਅ ਦਫਤਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰੌਸੀਕੁਆਟਰ ਦੇ ਦਫਤਰ ਨੇ ਦਸ ਅਧਿਕਾਰਿਕ ਜਾਂਚਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਹੋਰ 11 ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਕਰਵਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਣ ਤੱਕ 39 ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਈਸੀਸੀ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਯੂਗਾਂਡਾ ਦੇ ਬਾਗੀ ਆਗੂ ਜੋਸਫ਼ ਕੌਨੀ, ਸੁਡਾਨਜ਼ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਓਮਾਰ ਅਲ ਬਸ਼ੀਰ, ਕੇਨਿਯਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਉਹਰੂ ਕੇਨਿਆਟਾ, ਲੀਬਿਯਨ ਲੀਡਰ ਮੁਖੀ ਗੱਦਾਫੀ, ਆਈਵੋਰੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਲੌਰੇਂਟ ਜੀਬਾਗਬੋ ਅਤੇ ਕਾਂਗੋ ਦੇ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਜੀਨ ਪੇਰੇਰੇ ਬੱਬਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਢਾਂਚਾ
ਆਈਸੀਸੀ ਨੂੰ ਰਾਜਾਂ ਦੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਜਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਰੋਮ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਹਨ।
ਅਧਿਕਾਰਖੇਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ
ਰੋਮ ਸਟੈਟਿਊਟ ਨੂੰ ਇਹ ਜਰੂਰਤ ਹੈ ਕਿ ਅਦਾਲਤ ਦੁਆਰਾ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ 'ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮਾਪਦੰਡ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਦਾਖਲਾ ਲੋੜਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਇੱਕ ਕੇਸ ਲਈ ਸਾਰੇ ਮਾਪਦੰਡ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਰੋਮ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਅਦਾਲਤੀ ਲੋੜਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਇੱਕ ਕੇਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਰਤਾਂ ਹਨ: (1) ਵਿਸ਼ੇ-ਅਧਿਕਾਰ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ (ਕਿਹੜੇ ਕੰਮ ਅਪਰਾਧ ਹਨ), (2) ਖੇਤਰੀ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ (ਜਿੱਥੇ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਜਾਂ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਚਨਬੱਧ ਕੀਤਾ), ਅਤੇ (3) ਸਥਾਈ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ (ਜਦੋਂ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ)।
ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਪਰਾਧ
ਕਤਲ, ਬਰਬਾਦੀ, ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲੇ ਜਾਂ ਜਬਰੀ ਤਬਾਦਲੇ ਕੈਦ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਰੀਰਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਗੰਭੀਰ, ਅਤਿਆਚਾਰ, ਤਸ਼ੱਦਦ, ਬਲਾਤਕਾਰ, ਜਿਨਸੀ ਗੁਲਾਮੀ, ਵੇਸਵਾ ਜਬਰਦਸਤ ਗਰਭ, ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਪ੍ਰੈਕਟੀਜ਼ੇਸ਼ਨ, ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ, ਜ਼ੁਲਮ, ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਲਾਗੂ ਗੁਪਤ, ਨਸਲਵਾਦ, ਹੋਰ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ
ਪੰਜਾਬੀ ਸਫਰਨਾਮਾ
ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਫਰਨਾਮਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪ ਵਜੋ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸਗੋ ਇਹ ਦੂਜੇ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਫਰਨਾਮਾ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰੂਪ ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ।
ਸਫਰਨਾਮਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਆਧੁਨਿਕ ਰੂਪ ਹੈ ਨਵ ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਸਫਰਨਾਮਾ ਸਾਹਿਤ ਬੜੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਪੰਜਾਬੀ ਸਫਰਨਾਮਾ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਬੀਜ ਰੂਪ ਪੁਰਾਤਨ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵਿਦਮਾਨ ਸੀ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਬਾਕੀ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪੁੰਗਰਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰਫੁਲਤ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਦੀ ਸੀਮਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਇੱਕ ਸਦੀ ਹੋ ਨਿਬੜਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਫਰਨਾਮਾ ਦੇ ਉਦਭਵ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਫਰਨਾਮਾ ਬਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਰਾਇ ਇੱਕ ਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਡਾ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਅਰਸ਼ੀ "ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸੈਲ" ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਫਰਨਾਮਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਡਾ. ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਲਾਂਬਾ, ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ, ਡਾ. ਰਛਪਾਲ ਕੌਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਫਰਨਾਮਾ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੋਢੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਫਰਨਾਮਾ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਉਪਲੱਬਧ ਕਾਲ ਵੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਫਰਨਾਮਾ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਚਾਰ ਪੜਾਅ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ -
ਸੀ ਓ ਪੀ ਡੀ
ਸੀ ਓ ਪੀ ਡੀ ਜਾਂ ਕ੍ਰੋਨਿਕ ਅਬਸਟ੍ਰੱਕਟਿਵ ਪਲਮੋਨਰੀ ਬਿਮਾਰੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੋਂਰ ਤੇ ਫੇਫੜੇ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਖ਼ਰਾਬ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਲੈਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਫੇਫੜੇ 'ਚ ਦਰਦ, ਖ਼ਾਸੀ, ਕਫ਼ ਹਨ। ਸਿਗਰਟ ਪੀਣਾ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧੂਏ 'ਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਕਰਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾ 'ਚ ਘਟੀਆ ਬਾਲਦ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਫੇਫੜਾ ਸੁਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਸਾਹ ਨਾਲੀ ਛੋਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਸਾਹ ਲੈਣ 'ਚ ਤਕਲੀਫ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਸਿਗਟਰ ਨਹੀਂ ਪੀਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਟੀਕਾਕਰਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 32.9 ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਪੂਰੀ ਅਬਾਦੀ ਦਾ 5% ਹੈ। 2012 ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਮੌਤਾਂ ਦਾ ਤੀਜਾ ਹਿਸਾ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਸੀ ਜੋ ਕਿ 30 ਲੱਖ ਸੀ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਮਾਰੀਆਂ
ਵਿਲੀਅਮ ਐਡਮ (ਆਰਕੀਟੈਕਟ)
ਵਿਲੀਅਮ ਆਦਮ (1689 - 24 ਜੂਨ 1748) ਇੱਕ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਆਰਕੀਟੈਕਟ, ਮੇਸਨ ਅਤੇ ਸਨਅੱਤਕਾਰ ਸਨ। ਉਹ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਰਬੋਤਮ ਸੰਸਥਾ ਸੀ।  ਕਈ ਦੇਸ਼ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਠੇਕੇਦਾਰ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇਕ੍ਰਿਤ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਏਪਿਨਬਰਗ ਨੇੜੇ ਹੌਪੇਟੌਨ ਹਾਊਸ ਅਤੇ ਬੈਨਫ ਵਿੱਚ ਡਫ ਹਾਊਸ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ, ਪ੍ਰਸੰਸਾਸ਼ੀਲ ਸ਼ੈਲੀ ਪੱਲਡੀਅਨ ਸ਼ੈਲੀ 'ਤੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਵੈਨਬ੍ਰੁਗ ਅਤੇ ਕੰਟੀਨੈਂਟਲ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਬਰੋਕ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਦੇ ਨਾਲ।
18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਆਦਮ ਨੂੰ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੀ "ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਆਰਕੀਟੈਕਟ" ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।  ਹਾਲਾਂਕਿ, 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਹੀ, ਆਧੁਨਿਕ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਾਪਿਆ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਾਲਿਨ ਮੈਕਵਿਲੀਅਮ, ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਲੱਭਣ "ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਭਿੰਨ" ਹਨ। ਇੱਕ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਐਡਮ ਕਈ ਉਦਯੋਗਿਕ ਉੱਦਮਾਂ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਲਾ ਖਨਨ, ਲੂਣ ਪੈਨਿੰਗ, ਪੱਥਰ ਖੁੱਡ ਅਤੇ ਮਿੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। 1731 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕਿਨੌਰਸ-ਸ਼ਾਇਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜਾਇਦਾਦ ਬਣਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਬਲੇਅਰ ਐਡਮ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਆਰਕੀਟੇਕ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਨ; ਜੋਹਨ, ਰਾਬਰਟ ਅਤੇ ਜੇਮਜ਼, ਆਖਰੀ ਦੋ "ਐਡਮ ਸਟਾਇਲ" ਦੇ ਡਿਵੈਲਪਰ ਸਨ।
ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਵਿਲੀਅਮ ਆਦਮ ਦਾ ਜਨਮ ਐਬੋਟਸੱਲ ਦੇ ਲਿੰਕਟਾਊਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਕਿਰਕਕਾਦੀ, ਫਾਈਫ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਇਲਾਕੇ, ਅਤੇ 24 ਅਕਤੂਬਰ 1689 ਨੂੰ ਬਪਤਿਸਮਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਵਿਲਮ ਕ੍ਰੈਨਸਟਨ ਦੀ ਧੀ ਜੌਹਨ ਐਡਮ (ਡੇਕਬਾ 1710), ਇੱਕ ਮਾਸਸਨ ਅਤੇ ਹੈਲਨ ਕ੍ਰੈਨਸਟਨ ਦੀ ਹੀ ਇਕੋ ਬਚੀ ਹੋਈ ਬੱਚੀ ਸੀ, ਤੀਜੀ ਲਾਰਡ ਕ੍ਰੈਨਸਟਨ ਉਸ ਦਾ ਦਾਦਾ ਆਰਚਬਾਲਡ ਐਡਮ, ਜੋ ਕਿ ਏਂਗਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਗਲ ਸੀ।  ਐਡਮ ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਰਕਕਾਦੀਡੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਕਰ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ 1704 ਤਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ 15 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਚਾਵਲ ਦੀ ਕਲਾ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ। ਅਕਸਰ ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਐਡਮ ਨੂੰ ਕਿੰਡਰਸ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਸਰ ਵਿਲੀਅਮ ਬ੍ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਮਿਤੀਆਂ ਇਹ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀਆਂ। ਜੌਹਨ ਫਲੇਮਿੰਗ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਐਡਮ ਨੂੰ ਬਰੂਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਹੌਪੇਟੌਨ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਰੂਸ 1699-1703 ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। 1717 ਤਕ ਆਦਮ ਕਿਰਕਡਾਲਡੀ ਮੇਜਰੀਆਂ ਦੇ ਗਿਲਡ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਾਬਲ ਮੈਂਬਰ ਸੀ,  ਅਤੇ 1720 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੇ ਫਰਾਂਸ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਅਤੇ ਔਸਟੈਂਡ ਵਿਖੇ ਨਹਿਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ।
1714 ਵਿੱਚ, ਐਡਮ ਲੰਦਨਟਾਊਨ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਕਿੱਤਾ ਗਲਾਡਨੀ ਦੇ ਵਿਲਿਅਮ ਰੌਬਰਟਸਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਉੱਦਮ ਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਆਦਮ ਨੂੰ ਸਕੌਟਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਡਚ ਪਾਟੇਲਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 30 ਮਈ 1716 ਨੂੰ, ਆਦਮ ਨੇ ਰੌਬਰਟਸਨ ਦੀ ਧੀ ਮਰਿਯਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ, ਗਲੈਡਨੀ ਹਾਊਸ, ਐਬੋਟਸਾਲ ਵਿਖੇ ਰਹਿਣ ਚਲੇ ਗਏ।
ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਦੇ ਰਾਹ
ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਵਿਲੀਅਮ ਐਡਮ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਫਲ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ 1721 ਤਕ ਉਹ ਫਰਾਂਸ ਕੈਸਲ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਵੈਨਬਰਗ ਦੁਆਰਾ ਡਿਜਾਇਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹੋਪਟੌਨ ਹਾਊਸ ਲਈ ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜੌਹਨ ਗੀਫੋਰਡ ਨੇ ਐਡਮ ਦੇ ਜੇਮਜ਼ ਸਮਿਥ ਦੀ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਨਾਲ ਉੱਠਿਆ, ਜੋ 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਸਨ, ਜੋ ਇਸ ਸਮੇਂ 70 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਨ। ਸਮਿਥ ਵਾਂਗ, ਆਦਮ ਇੱਕ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮੇਸਨ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਮਾਜਿਕ ਸਬੰਧ ਸਨ, ਅਤੇ ਸਫਲ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਉਦਮਾਂ ਦੀ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਸੀ। ਇਹ 1721 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਐਡਮ ਇੱਕ ਫ੍ਰੀਮੇਸੈਂਸ ਬਣਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਐਡਿਨਬਰਗ ਦੀ Lodge (ਮੈਰੀ ਦਾ ਚੈਪਲ), ਨੰਬਰ 1 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਵਿਲੀਅਮ ਆਦਮ 1747 ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ, 1747 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰੇਇਫੈਰਰ ਕਿਰਕਿਾਰਡ, ਐਡਿਨਬਰਗ ਵਿੱਚ ਦਫਨਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਜੌਨ ਐਡਮ ਨੇ 1753 ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਗਏ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਐਡਿਨਬਰਗ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਕੌਟਲੈਂਡ ਨੇ 1997 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੀ 250 ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ।
ਵਿਰਾਸਤ
ਸਕੌਟਿਸ਼ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਅਮ ਐਡਮ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਾਲਿਨ ਮੈਕਵਿਲੀਅਮ, ਦ ਬਿਲਡਿੰਗਜ਼ ਆਫ਼ ਸਕੌਟਲਡ: ਲੋਥੀਅਨ, ਨੇ ਸੋਚਿਆ "ਕੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਕੌਟਿਸ਼ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ।।। ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਹਾਸਿਲ ਕਰਦਾ।"
ਆਜ਼ਾਦੀ
thumb|Crossing of Red Sea by Jan van Orley and Augustin Coppens, between circa 1729 and circa 1745 ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ (ਲਿਬਰਟੀ) ਦਾ ਜੋੜ ਨਿਰਣੇਵਾਦ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੈ। ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ।   ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚ, ਆਜ਼ਾਦੀ "ਪਾਪ, ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਲਾਮੀ, ਜਾਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਬੰਧਨਾਂ" ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੈ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਹਨ: ਲਿਬਰਟੀ ਅਤੇ ਫਰੀਡਮ। ਇਹ ਲੇਖ ਲਿਬਰਟੀ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ, ਲਿਬਰਟੀ ਤੋਂ ਫ਼ਰੀਡਮ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ਰੀਡਮ ਜੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਕਿ ਲਿਬਰਟੀ ਮਨਮਾਨੀਆਂ ਰੋਕਾਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਮਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲਿਬਰਟੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਸੀਮਤ ਹੈ।
ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵਾਂਝਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਰਾਜ ਹੇਠ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਜ਼ਾਦੀ (ਫ਼ਰੀਡਮ) ਵਧੇਰੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੰਜਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਘਾਟ ਜਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਰੋਕ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦੀ ਫ਼ਰੀਡਮ ਹੈ, ਪਰ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲਿਬਰਟੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਤਲ ਕਰਨਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਜੁਰਮ ਲਈ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਲਿਬਰਟੀ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹਾਂ, ਗ਼ੈਰ-ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਂਝੇ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ
ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸਵਾਲ ਵਿਚਾਰਿਆ ਹੈ। ਰੋਮਨ ਸਮਰਾਟ ਮਾਰਕਸ ਔਰੇਲਿਅਸ (121-180 ਈ.) ਨੇ ਲਿਖਿਆ: "ਇਕ ਰਾਜਨੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕੋ ਕਾਨੂੰਨ ਹੈ, ਬਰਾਬਰ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਬਰਾਬਰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਈ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਜੋ ਮਹਿਕੂਮਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।"  ਥਾਮਸ ਹੋਬਸ (1588-1679) ਅਨੁਸਾਰ: "ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਮਨੁੱਖ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਸੂਝ ਨਾਲ ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਬਲ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਕਰਨ ਦੀ ਉਸਦੀ ਇਛਾ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ।" (Leviathan, Part 2, Ch. XXI). ਜਾਨ ਲੌਕ (1632–1704) ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਕਿ ਹੋਬਜ਼ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਸਰ ਰਬਰਟ ਫਿਲਮਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਹੀ ਪ੍ਰੀਭਾਸ਼ਾ ਸੀ। ਲੌਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ:
ਰਾਜਨੀਤਕ ਪੱਖ
ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਦਰਅਸਲ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਆਪਸੀ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਕਲਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਫਿਰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਓਟੀ ਗਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਕਲਪ
ਨੰਗਲ ਕਲਾਂ
ਨੰਗਲ ਕਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਮਾਨਸਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। 2001 ਵਿੱਚ ਨੰਗਲ ਕਲਾਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 7031 ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 23.93 ਕਿ. ਮੀ. ਵਰਗ ਹੈ।
ਖਿਉਵਾਲੀ
ਖਿਉਵਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਲੰਬੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
1975 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ
1975 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ (ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਰੂਡੈਂਸ਼ੀਅਲ ਕੱਪ '75) ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕੌਂਸਲ (ਆਈਸੀਸੀ) ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਡੀਸ਼ਨ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਵੱਡਾ ਸੀਮਤ ਓਵਰ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ (ਇਕ ਰੋਜ਼ਾ) ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ 7 ਤੋਂ 21 ਜੂਨ 1975 ਤੱਕ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ
250px|thumb|ਤਰੀਪੁਰਾ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਤਰੀਪੁਰਾ (ত্রিপুরা) ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 10,486 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਗਰਤਲਾ ਹੈ।
1975 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ
ਇਸ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਨੂੰ ਪਰੂਡੈਂਸ਼ੀਅਲ ਅਸ਼ਿਓਰੈਂਸ ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ ਸਪਾਂਸਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਛੇ ਟੈਸਟ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ( ਆਸਟਰੇਲੀਆ, ਇੰਗਲੈਂਡ, ਭਾਰਤ, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਵੈਸਟ ਇੰਡੀਜ਼), ਅਤੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਐਸੋਸੀਏਟ ਦੇਸ਼ਾਂ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਟੀਮਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਦੇ ਦੋ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਹਰ ਟੀਮ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਰ ਟੀਮਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਣਾ ਸੀ; ਹਰੇਕ ਗਰੁੱਪ ਦੀਆਂ ਸਿਖਰਲੀਆਂ ਦੋ ਟੀਮਾਂ ਨੇ ਸੈਮੀ-ਫਾਈਨਲ ਖੇਡਣਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸੈਮੀਫ਼ਾਈਨਲ ਦੀਆਂ ਜੇਤੂ ਦੋ ਟੀਮਾਂ ਨੇ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਪੁੱਜਣਾ ਸੀ। ਹਰੇਕ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ ਪਾਰੀ 60 ਓਵਰ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਰਵਾਇਤੀ ਸਫ਼ੈਦ ਕੱਪੜਿਆਂ ਅਤੇ ਲਾਲ ਗੇਂਦਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡੇ ਗਏ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਮੈਚ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੇਡੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ
ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ
(1)ਉੱਤਰੀ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ (2)ਦੱਖਣੀ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ (3)ਪੱਛਮੀ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ (4)ਢਲਾਈ।
1975 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ
1975 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਅਜੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ 1971 ਅਤੇ 1975 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਟੈਸਟ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿਰਫ਼ 18 ਅਜਿਹੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਖੇਡੇ ਗਏ ਸਨ।
ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ
ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ
ਬੰਗਲਾ, ਤ੍ਰਿਪੁਰੀ, ਕਾਰਬੋਰਕ ਅਤੇ ਮਣੀਪੁਰੀ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
1975 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ
ਇੰਗਲੈਂਡ, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ, ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਅਤੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ ਲਈ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਅਜਿਹਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਟੀਮ ਇਸ ਪੜਾਅ ਉੱਪਰ ਨਹੀਂ ਪੁੱਜੀ। ਸੈਮੀਫ਼ਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਨੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਲਾਰਡਜ਼ ਮੈਦਾਨ ਵਿਖੇ ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਨੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਨੁੂੰ 17 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਹਰਾ ਕੇ ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਕੀਤਾ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੁਨੀਲ ਗਾਵਸਕਰ ਨੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਬੁਰੀ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ ਕੀਤੀ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ 334/4 ਦੇ ਸਕੋਰ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਡੈਨਿਸ ਅਮਿੱਸ ਨੇ 137 ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਸਨ, ਗਾਵਸਕਰ ਨੇ ਪੂਰੇ 60 ਓਵਰ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ ਕੀਤੀ ਪਰ ਨਾਬਾਦ ਰਹਿ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ 36 ਦੌੜਾਂ ਦੀ ਪਾਰੀ ਖੇਡੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਨਰਾਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਕਈ ਵਾਰ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਸਨ।
ਫਾਰਮੈਟ
1975 ਦੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਰਲਡ ਕੱਪ ਦੇ ਫਾਰਮੈਟ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਠ ਟੀਮਾਂ, ਚਾਰ-ਚਾਰ ਟੀਮਾਂ ਦੇ ਦੋ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਹਰੇਕ ਟੀਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਰ ਟੀਮਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਵਾਰ ਖੇਡਣਾ ਸੀ। ਇਹ ਮੈਚ ਜੂਨ 7 ਤੋਂ 14 ਜੂਨ ਤੱਕ ਖੇਡੇ ਗਏ। ਹਰੇਕ ਗਰੁੱਪ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਟੀਮਾਂ 18 ਜੂਨ ਨੂੰ ਸੈਮੀ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਪੱਜੀਆਂ, ਜਿਸਦੇ ਜੇਤੂ 21 ਜੂਨ ਨੂੰ ਲਾਰਡਜ਼ ਵਿੱਚ ਫਾਈਨਲ ਲਈ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਯੋਗ ਸਨ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਭਰ ਬਾਰਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਹਰੇਕ ਮੈਚ ਲਈ ਦੋ ਦਿਨ ਰਾਖਵੇਂ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
.0012/
ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲੇ
thumb|448x448px| ਹਾਈਲਾਈਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1975 ਦੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। {{legend|#00f|Qualified as [[List of International Cricket Council members#Full Members|full member of ICC}}{{legend|#0c0|Qualified by invitation}}]] ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ 8 ਟੀਮਾਂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਲਈ ਕੁਆਲੀਫ਼ਾਈ ਕੀਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇ ਟੀਮਾਂ ਆਈਸੀਸੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀਆਂ ਮੈਂਬਰ ਸਨ ਜਦਕਿ ਦੂਜੀਆਂ ਦੋ ਟੀਮਾਂ ( ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ) ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਦੋ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭਰਨ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਸੈਮੀ-ਫਾਈਨਲ
ਇਕ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਗੇਂਦਬਾਜੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਿਹਤਰੀਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਗੈਰੀ ਗਿਲਮੋਰ ਨੇ 14 ਦੌੜਾਂ ਦੇ ਕੇ 6 ਵਿਕਟਾਂ ਲਈਆਂ, ਜਦਕਿ ਇੰਗਲੈਂਡ 93 ਦੌੜਾਂ (36.2 ਓਵਰਾਂ 'ਚ) ਬਣਾ ਕੇ ਆਲ-ਆਊਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ 39/6 ਨਾਲ ਨਾਟਕੀ ਪੜਾਅ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਪਿੱਛੋਂ ਗਿਲਮੋਰ ਨੇ 28 ਗੇਂਦਾਂ ਵਿੱਚ 5 ਚੌਕੇ ਮਾਰ ਕੇ 28 ਦੌੜਾਂ ਦੀ ਪਾਰੀ ਖੇਡੀ ਅਤੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਨੂੰ ਮੈਚ ਜਿਤਾਇਆ।
ਦੂਜੇ ਸੈਮੀਫ਼ਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਨੇ ਟਾੱਸ ਜਿੱਤ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਪਹਿਲਾਂ ਵਧੀਆ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰਦਿਆਂ 98/1 ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕਪਤਾਨ ਗਲੈਨ ਟਰਨਰ (74 ਗੇਂਦਾਂ 'ਤੇ 36 ਦੌੜਾਂ, 3 ਚੌਕੇ) ਅਤੇ ਜਿਓਫ ਹੋਵਾਰਥ (51 ਗੇਂਦਾਂ' ਤੇ 3 ਚੌਕੇ) ਦੂਜੀ ਵਿਕਟ ਲਈ 90 ਦੌੜਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਕਰਕੇ ਆਊਟ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੀ ਟੀਮ ਕੁੱਲ 158 ਦੌੜਾਂ (52.2 ਓਵਰ) ਬਣਾ ਕੇ ਆਊਟ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਕੀ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ਾਂ ਨੇ 9 ਵਿਕਟਾਂ ਗਵਾ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ 60 ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਐਲਵਿਨ ਕਾਲੀਚਰਨ (92 ਗੇਂਦਾਂ 'ਤੇ 72 ਦੌੜਾਂ, 7 ਚੌਕੇ, ਇੱਕ ਛੱਕਾ) ਅਤੇ ਗੌਰਡਨ ਗ੍ਰੀਨਿਜ (95 ਗੇਂਦਾਂ' ਤੇ 9 ਚੌਕਿਆਂ ਤੇ 1 ਛੱਕਾ) ਨੇ ਦੂਜੀ ਵਿਕਟ ਲਈ 125 ਦੌੜਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਆਪਣੇ ਟੀਚੇ ਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪੁੱਜ ਗਈ।
ਫਾਈਨਲ
ਫਾਈਨਲ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਨੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਨੂੰ 17 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਹਰਾਇਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਪਤਾਨ ਕਲਾਈਵ ਲਾਇਡ (102 ਗੇਂਦਾਂ ਵਿੱਚ 85 ਦੌੜਾਂ, 12 ਚੌਕੇ, 2 ਛੱਕੇ) ਨੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪਾਰੀ ਖੇਡੀ। ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੀ ਪਾਰੀ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰਲੇ ਕ੍ਰਮ ਦੇ 5 ਬੱਲੇਬਾਜ਼ ਰਨ-ਆਊਟ ਹੋਏ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਵੀਅਨ ਰਿਚਰਡਸ ਨੇ 3 ਖਿਡਾਰੀ ਰਨ-ਆਊਟ ਕੀਤੇ। 1975 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਮੈਨ ਆਫ਼ ਦ ਸੀਰੀਜ਼ ਦਾ ਅਵਾਰਡ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ
ਇੰਦਣਾਂ ਕਲਾਸਕੇ
ਇੰਦਣਾਂ ਕਲਾਸਕੇ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਫਿਲੌਰ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਮਹਿਰਾਜ ਪੱਤੀ ਕਰਮ ਚੰਦ
ਮਹਿਰਾਜ ਪੱਤੀ ਕਰਮ ਚੰਦ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ ਫੂਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ (ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਧਰਤੀ) ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। 20 ਫਰਵਰੀ 1987 ਨੂੰ ਇਸਨੂੰ ਰਾਜ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਈਟਾਨਗਰ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ।
ਉੱਤਰ ਪੂਰਬ ਦੇ ਸੱਤ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਆਸਾਮ ਅਤੇ ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਹਨ। ਇਹ ਭੂਟਾਨ ਨਾਲ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਮਿਆਂਮਾਰ ਨਾਲ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਹੱਦ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਕਮੋਹਨ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਨਾਲ ਇਸਦੀ 1129 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ
ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 26.28° N ਅਤੇ 29.30° N ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ ਅਤੇ 91.20° E ਅਤੇ 97.30° E ਦੇਸ਼ਾਂਤਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 83,743 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (32,333 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਹੈ।
ਰਾਜ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ ਕੰਗਟੋ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 7,060 ਮੀਟਰ (23,160 ਫੁੱਟ) ਹੈ। ਨਏਗੀ ਕਾਂਗਸਾਂਗ, ਮੁੱਖ ਗੋਰੀਚੇਨ ਚੋਟੀ, ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਗੋਰੀਚੇਨ ਚੋਟੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਉੱਚੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਹਨ।
ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮੇਂਗ, ਸੁਬਨਸਿਰੀ, ਸਿਆਂਗ (ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ), ਦਿਬਾਂਗ, ਲੋਹਿਤ ਅਤੇ ਨੋਆ ਦਿਹਿੰਗ ਨਦੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਬਰਫ਼ ਪਿਘਲਣ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਸਿਆਂਗ ਨਦੀ ਤੱਕ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿਆਂਗ ਅਤੇ ਨੋਆ ਡਿਹਿੰਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਮਿਸ਼ਮੀ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਹੇਂਗਦੁਆਨ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੀਰਾਪ ਅਤੇ ਲੋਂਗਡਿੰਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨੋਆ ਡਿਹਿੰਗ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਪਟਕਾਈ ਪਰਬਤ ਲੜੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।
ਜਲਵਾਯੂ
ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਜਲਵਾਯੂ ਉਚਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਘੱਟ ਉਚਾਈ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਵਾਲਾ ਉਪ-ਉਪਖੰਡੀ ਜਲਵਾਯੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਚ-ਉਚਾਈ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ (3,500–5,500 ਮੀਟਰ) ਵਿੱਚ ਉਪ-ਉਪਖੰਡੀ ਉੱਚੀ ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਅਲਪਾਈਨ ਜਲਵਾਯੂ ਹੈ। ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ 2,000 ਤੋਂ 5,000 ਮਿਲੀਮੀਟਰ (79 ਤੋਂ 197 ਇੰਚ) ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, 70%–80% ਮਈ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵ
ਸਾਲ 2000 ਵਿੱਚ, ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ 63,093 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (24,360 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਦਾ ਖੇਤਰ (ਇਸਦੇ ਭੂਮੀ ਖੇਤਰ ਦਾ 77%) ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ 5,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੌਦੇ, ਲਗਭਗ 85 ਧਰਤੀ ਦੇ ਥਣਧਾਰੀ ਜੀਵ, 500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਤਿਤਲੀਆਂ, ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਅਤੇ ਰੀਂਗਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਣਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਲਪਾਈਨ, ਸ਼ਾਂਤਮਈ, ਅਤੇ ਡਵਰਫ ਰ੍ਹੋਡੋਡੈਂਡਰਨ, ਓਕ, ਪਾਈਨ, ਮੈਪਲ ਅਤੇ ਫਾਈਰ ਦੇ ਉਪ-ਉਪਖੰਡੀ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮੋਲਿੰਗ ਅਤੇ ਨਾਮਦਾਫਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ ਹਨ।
ਉਸ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ- ਚੀਤਾ, ਬਰਫੀਲੀ ਚੀਤਾ, ਏਸ਼ੀਅਨ ਹਾਥੀ, ਸਾਂਬਰ ਹਿਰਨ, ਚਿਤਲ ਹਿਰਨ, ਭੌਂਕਣ ਵਾਲਾ ਹਿਰਨ, ਸਲੋਥ ਬੀਅਰ, ਮਿਥੁਨ (ਬੋਸ ਫਰੰਟਾਲਿਸ), ਗੌੜ, ਢੋਲ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਿਲਹਰੀ, ਸੰਗਮਰਮਰ ਵਾਲੀ ਬਿੱਲੀ, ਚੀਤਾ ਬਿੱਲੀ। ਪਿਛਲੇ ਡੇਢ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਗਿਲਹਰੀਆਂ ਲੱਭੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਧਰਮ
ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੂਹ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਅਰੁਣਾਚਲ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਕੁਦਰਤ ਪੂਜਕ (ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਧਰਮ) ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਿਆਸ਼ੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਆਦਰ ਨਾਮਲੋ, ਟਾਂਗਸਾ ਅਤੇ ਨੋਕਟੇ ਦੁਆਰਾ ਰੰਗਫ੍ਰਾਹ, ਅਪਤਾਨੀ ਦੁਆਰਾ ਮੇਦਾਰ ਨੇਲੋ, ਗਾਲੋ ਦੁਆਰਾ ਕਾਰਗੁ ਗਾਮਗੀ ਅਤੇ ਆਦਿਵਾਸੀ ਧਰਮ ਡੋਨੀ-ਪੋਲੋ ਆਦਿ। ਅਰੁਣਾਚਲੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗਿਣਤੀ ਨੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਹਨ। ਤਿੱਬਤ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਤਵਾਂਗ, ਪੱਛਮੀ ਕਾਮੇਂਗ ਅਤੇ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੱਬਤੀ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ। ਮਿਆਂਮਾਰ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਥਰਵਾੜਾ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਲਗਭਗ 30% ਈਸਾਈ ਹਨ।
2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਧਰਮ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਰੁਨਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
ਰਿੰਕੂ ਕਲਸੀ
ਰਿੰਕੂ ਕਲਸੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ/ਡੱਚ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਐਮਸਟਰਡਮ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਸਟਾਰ ਰਜਨੀਕਾਂਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਕਲੱਬਾਂ ਬਾਰੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਫਾਰ ਦ ਲਵ ਆਫ ਏ ਮੈਨ ਲਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਉਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 71ਵੇਂ ਵੇਨਿਸ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਮੁੰਬਈ ਅਤੇ ਐਮਸਟਰਡਮ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ
ਸੈਕਸ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਲਾਗ
ਸੈਕਸ ਜਾਂ ਸੰਭੋਗ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਫੈਲਣ ਵਾਲੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਣਗਿਣਤ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਸ਼ਕ (Syphilis), ਸੁਜਾਕ (Gonorrhoea), ਲਿੰਫੋਗਰੇਨਿਉਲੋਮਾ ਬੇਨੇਰੀਅਮ (Lyphogranuloma Vanarium) ਅਤੇ ਏਡਸ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੋਗ
ਪੋਖਰਾ
ਪੋਖਰਾ (पोखरा) ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਨੇਪਾਲ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਉੱਪ-ਮਹਾਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਠਮਾਂਡੂ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ 200 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿੱਤ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਕਾਠਮਾਂਡੂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਥੋਡ਼੍ਹਾ ਛੋਟਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਨਾਪੂਰਨਾ ਲਡ਼ੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ 10 ਉੱਚੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਚੋਟੀਆਂ (ਧੌਲਗਿਰੀ, ਅਨਾਪੂਰਨਾ ਅਤੇ ਮਾਨਅਸਲੂ) ਇਸ ਘਾਟੀ ਤੋਂ 15-35 ਮੀਲ ਦੂਰ ਹਨ। ਪੋਖਰਾ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗੇ ਬਾਜ਼ਾਰ 'ਨਾਮਚੇ ਬਾਜ਼ਾਰ' ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਸਰਾ ਮਹਿੰਗਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਹੈ।
ਸਥਿਤੀ
ਪੋਖਰਾ ਦੀ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਤੱਕ 12 ਕਿ:ਮੀ: ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਤੱਕ 6 ਕਿ:ਮੀ: ਖੇਤਰ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਨੇਪਾਲ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਾਠਮਾਂਡੂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇਹ ਖੇਤਰ ਪਛਡ਼ਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਜਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਾ ਹਰਿਆਲੀ ਭਰਿਆ ਹੈ। ਪੋਖਰਾ ਘਾਟੀ ਨੂੰ ਸੇਤੀ, ਬਿਜੇਪੁਰ, ਬਾਗਾਦੀ, ਫਸਰੇ ਅਤੇ ਹੇਮਜਾ ਨਦੀ ਤਹਿਤ ਚਾਰ ਤੋਂ ਛੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੇਤੀ ਗੰਦਾਕੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਾਰੀ ਘਾਟੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹਾਡ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਪੋਖਰਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਯਾਤਰੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕਤਾ
1950 ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੁਆਰਾ ਤਿੱਬਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ 1962 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਜੰਗ ਕਾਰਨ ਤਿੱਬਤ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਜੋਡ਼ਨ ਵਾਲੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰੂਟ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਰੂਟ ਪੋਖਰਾ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਹੋ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਪੋਖਰਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਯਾਤਰੀ ਸਥਲ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਨੇਪਾਲ ਦੀ ਯਾਤਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਆਰਥਿਕ ਲਾਭ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਤਰੀਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੋ ਇੱਥੇ ਕਈ ਯਾਤਰੀ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ 5 ਹੋਟਲ ਪੰਜ-ਸਿਤਾਰਾ ਹਨ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 305 ਹੋਰ ਹੋਟਲ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ-ਤਾਰਾ, ਦੋ-ਤਾਰਾ ਅਤੇ ਆਮ ਹੋਟਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।
ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੰਦਰ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੇ ਘਰ ਵੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਫਰਵਰੀ 2004 ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ ਬਣਿਆ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਹਾਡ਼ੀ ਅਜਾਇਬਘਰ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਖੋਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਵੀ ਖੇਤਰੀ ਅਜਾਇਬਘਰ ਹਨ, ਜੋ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਵੇਖਣਯੋਗ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਕਈ ਯਾਤਰੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਗਿਰਜਾਘਰ
ਪੋਖਰਾ ਘਾਟੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕਈ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਗੁੰਭ ਹਨ। ਕਈ ਮੰਦਰ ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਬੋਧੀਆਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ, ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਆਉਣਾ-ਜਾਣਾ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਮੰਦਰ ਦੋਵੇਂ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋਡ਼ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂਮ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ:
ਪੋਖਰਾ ਵਿੱਚ ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ
ਪੋਖਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪੋਖਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ:
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮਹੀਨਾ 2016
ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੋਹਲੀ
'''ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੋਹਲੀ''' (1 ਜਨਵਰੀ 1920 - 20 ਜੁਲਾਈ 2003 ) ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ, ਆਲੋਚਕ, ਖੋਜੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ।
ਜੀਵਨ ਵੇਰਵੇ
ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੋਹਲੀ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਜਨਵਰੀ 1920 ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨੂਰਪੁਰ ਸ਼ਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਮੁਢਲੀ ਵਿਦਿਆ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਉੱਪਰੰਤ ਉਸ ਨੇ ਗਾਰਡਨ ਕਾਲਜ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਤੋਂ ਬੀ.ਏ. ਦੀ ਪਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ 1942 ਈ. ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਐਮ.ਏ. ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕੀਤੀ। 1944 ਵਿੱਚ ਫਰੈਂਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਫਰੈਂਚ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਦ ਪਹਿਲਾਂ ਪਟਿਆਲੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ 1948 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਕੁਝ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ। 1951 ਈ. ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਐਮ.ਏ. ਪੰਜਾਬੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1952 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਲੈਕਚਰਾਰ ਲਗਾ। 1958 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਪੀਐਚਡੀ ਕੀਤੀ। 1959 ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਰੀਡਰ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੰ 1961 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ 31 ਦਸੰਬਰ 1979 ਨੂੰ ਉਥੋਂ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਕ
ਸਰਾਂ ਨੂਰਦੀਨ
ਸਰਾਂ ਨੂਰਦੀਨ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਵੇਲੇ ਦੀ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਦੇ ਉੱਤਮ ਨਮੂਨੇ ਵਜੋਂ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਾਫੀ ਖਸਤਾ ਹਿਉ ਅਤੇ ਇ ਤਕਰੀਬਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਰਾਂ ਦਿੱਲੀ-ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਮਾਰਗ ਉਪਰ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਵਲੋਂ ਉਸਾਰੀਆਂ ਕਿਲ੍ਹਾਨੁਮਾ ਸਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਅਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਦੋ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਆਦਿ ਲਈ ਕਮਰੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਭ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਉਸਾਰੀ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਚਾਰ ਦੀਵਾਰੀ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਹੁਣ ਨੂਰਦੀਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਕਵੀ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਰਾਂ ਸੰਨ 1654 ਦੇ ਕਰੀਬ ਨਵਾਬ ਅਸੀਰੂਦੀਨ ਵੱਲੋਂ ਬਣਵਾਈ ਗਈ ਇਸ ਸਰਾਂ ਦੀਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਖਸਤਾ ਹਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਪਿੰਡ ਅੰਦਰ ਬਚੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕੋਠੜੀ, ਮਸੀਤ, ਖੂਹ ਆਦਿ ਹੀ ਹਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਡਾਟਦਾਰ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਅਰਧ-ਗੋਲਾਕਾਰ ਦੇ ਗੁੰਬਦ ਦੀ ਛੱਤ ਵਾਲਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਅੱਜ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦਿੱਲੀ-ਲਾਹੌਰ ਆਉਂਦਿਆਂ-ਜਾਂਦਿਆਂ ਇਥੇ ਪੜਾਅ ਕਰਿਆ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ’ਤੇ ਕੀਤੀ ਮੀਨਾਕਾਰੀ, ਨਕਾਸ਼ੀ ਆਦਿ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਹਾਂ ਮਸੀਤ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੇ ਰੰਗਦਾਰ ਚਿੱਤਰ ਜਾਂ ਫਿਰ ਮੀਨਾਕਾਰੀ ਭਾਵੇਂ ਫਿੱਕੀ ਪੈ ਗਈ ਹੈ ਪਰ ਝਲਕ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਅਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।ਪਿੰਡ ਦੇ ਲਹਿੰਦੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਅਸ਼ਟ ਬਾਹੀ ਮਕਬਰਾ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਖਸਤਾ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ
ਇਮਤਿਆਜ਼ ਅਲੀ ਤਾਜ
﻿ਇਮਤਿਆਜ਼ ਅਲੀ ਤਾਜ (Sayyid Imtiyāz ʿAlī Tāj 1900–1970) ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਤਾਅਲੁੱਕ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਉਰਦੂ ਜ਼ਬਾਨ ਦੇ ਅਹਿਮ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਸਨ। ਉਹ ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ 1922 ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਨਾਟਕ ਅਨਾਰਕਲੀ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਸੈਕੜੇ ਦਫ਼ਾ ਮੰਚਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਾਟਕ ਤੇ ਅਨੇਕ ਫੀਚਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵੀ ਬਣੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਮੁਗਲ-ਏ-ਆਜ਼ਮ (1960) ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਜੀਵਨੀ
ਇਮਤਿਆਜ਼ ਅਲੀ 13 ਅਕਤੂਬਰ 1900 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸੱਯਦ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਅਲੀ ਦਿਓਬੰਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਹਾਰਨਪੁਰ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ ਜੋ ਖ਼ੁਦ ਭੀ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਲੇਖਕ ਸਨ। ਤਾਜ ਦੀ ਮਾਤਾ ਵੀ ਮਜ਼ਮੂਨ ਲੇਖਕ ਸੀ। ਤਾਜ ਨੇ ਮੁੱਢਲੀ ਤਾਲੀਮ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਕੇਂਦਰੀ ਮਾਡਲ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗੌਰਮਿੰਟ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਬੀ ਏ ਦੀ ਸਨਦ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਗਿਆਨ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਰਅਸਲ ਉਸ ਦੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਰਵਾਇਤ ਸੀ। ਅਜੇ ਤਾਲੀਮ ਮੁਕੰਮਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਅਦਬੀ ਰਿਸਾਲਾ (ਕਹਿਕਸ਼ਾਂ) ਕੱਢਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਾਟਕਕਾਰੀ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਗੌਰਮਿੰਟ ਕਾਲਜ ਦੀ ਡਰਾਮੈਟਿਕ ਕਲੱਬ ਦੇ ਉਹ ਸਰਗਰਮ ਰੁਕਨ ਸਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ ਲੇਖਕ
ਸੁਧੀਰ ਕੇ. ਜੈਨ
ਸੁਧੀਰ ਕੁਮਾਰ ਜੈਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ '''ਸੁਧੀਰ ਕੇ. ਜੈਨ''' (ਜਨਮ 1959) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਅਤੇ 28ਵੇਂ ਵਾਈਸ-ਚਾਂਸਲਰ ਹਨ। ਉਹ ਸਿੱਖਿਆ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸਿਵਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਾਂਧੀਨਗਰ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸੇਵਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਈਸਮਿਕ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੋਡਾਂ, ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ, ਅਤੇ ਭੂਚਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜੈਨ ਨੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਭੂਚਾਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਨ, ਖੋਜ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦਾ ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਫੈਲੋ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਭੂਚਾਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਈ ਲਈ ਯੂਐਸ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ (2021) ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਉਸਨੇ 2014 ਤੋਂ 2018 ਤੱਕ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ ਅਰਥਕੁਏਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ (IAEE) ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਉਸਨੇ 2019 ਤੋਂ ਇਨਫੋਸਿਸ ਇਨਾਮ ਲਈ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਾਇੰਸ ਜਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।
ਸਿੱਖਿਆ
ਜੈਨ ਨੇ 1979 ਵਿੱਚ ਰੁੜਕੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਹੁਣ IIT ਰੁੜਕੀ) ਤੋਂ ਸਿਵਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਬੈਚਲਰ ਅਤੇ 1980 ਅਤੇ 1983 ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ, ਪਾਸਾਡੇਨਾ ਤੋਂ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੇਟ ਡਿਗਰੀਆਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ।
ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ
thumb|220x220px| ਐਸਕੇ ਜੈਨ (ਖੱਬੇ) [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕੋਵਿੰਦ ਤੋਂ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ]]
ਹਵਾਲੇ
<references group="" responsive="1"> ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1959 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਮੇਰਾ ਰੂਸੀ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ
ਮੇਰਾ ਰੂਸੀ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ ਉੱਘੇ ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ ਹੈ ਜੋ ਇਹਨਾਂ 1964 ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੋਵੀਅਤ ਫੇਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖਿਆ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੂੰ 1965 ਵਿਚ 'ਸੋਵੀਅਤ ਲੈਂਡ ਨਹਿਰੂ ਪੁਰਸਕਾਰ' ਮਿਲਿਆ।