cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ਬਾਬਾ ਵਜੀਦ
ਜਨਮ
ਅਬੂ ਵਜੀਦ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਮ ਅਬੂ ਬਾਯਜੀਦ ਤੈਫੂਰ ਬਿਨ ਇਸਾਅਲ ਬਿਸਤਾਮੀ ਸੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 777 ਈ. ਨੂੰ ਈਸਾ ਇਬਨ ਆਦਮ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਜੋ ਬਿਸਤਾਮ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸੀ। ਆਪ ਦੇ ਦਾਦਾ ਅਤਿਸ਼ਪ੍ਰਸਤ ਸਨ ਤੇ ਪਿਤਾ ਬਿਸਤਾਮ ਦੇ ਮਹਾਨ ਬਜ਼ੁਰਗਾ ਵਿਚੋਂ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਜੀਦ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਬਾਯਜੀਦ ਬਿਸਤਾਮੀ ਲਿਖਣ ਕਰਕੇ ਦੋ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਨਾਂ ਹੋਣ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਜੀਦ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ (ਕਾਬਲ) ਬਿਸਤਾਮੀ ਸਥਾਨ ‘ਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਯਜੀਦ ਬਿਸਤਾਮੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵਨ
ਬਾਬਾ ਵਜੀਦ ਖਾਂ ਪਠਾਣ ਸਨ। ਆਪ ਪਹਿਲਾ ਫ਼ੋਜ਼ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਫਿਰ ਸਾਧ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਪਰਾਮ ਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਤਿਆਗੀ ਬਣ ਗਏ ਉਹ ਚੰਗਾ ਠਾਠ ਬਾਠ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖੋਜੀ ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਾਬਾ ਵਜੀਦ ਜੀ ਦਾ ਸਮਾਂ 1550 ਈ. ਤੋਂ 1650 ਈ. ਮਿਥਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਵਜੀਦ ਜੀ ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਦਾ ਜੰਮਪਲ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਆਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਦੇ ‘ਰੋਸਨੀਏ` ਦੋਲੇ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖੀ। ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ਵਜੀਦ ਜੀ ਦਾ ਸਮਾਂ 16 ਵੀ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਯਜੀਦ ਇੱਕ ਮਹਾਤਮਾ ਸਾਧੂ ਸੀ ਜੋ ਬਸ੍ਵਾਮ (ਮੁਲਕ ਫਾਰਿਸ) ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਪੱਕਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੀ ਪਰ ਪਿਛੋ ਵੇਦਾਂਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਪਣਾ ਲਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੇਲੇ ‘ਰੋਸਨੀ` ਕਰਾਉਦੇ ਹਨ। ਮੈਲਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੁਸ਼ਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬਲ ਦੇ ਜੰਮੇ ਮੰਨਦੇ ਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਉਥੇ ਕਿਸੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸਾਧੂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਉਪਰਾਮ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਮਥਰਾ ਆਂ ਕੇ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਗੇ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤ ਇਹ ਵੀ ਸੁਣੀਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੱਯਦ ਹਾਸ਼ਮਸ਼ਾਹ ਦੇ ਮਾਮਾ ਸਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਆਪ ਦੇ ਜਨਮ ਬਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਤਭੇਦ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਨੇ ਜਨਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੱਖਰਾ-ਵੱਖਰਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਵਜੀਦ ਜੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਹਾਸ-ਹਸ ਦੀ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਾਣੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਰਬ ਦੀ ਖੇਡ ਕਰਕੇ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅੰਗ ਭਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਆਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬਦੋ-ਬਦੀ ਨਿਮ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਹਾਸੀ ਮੂੰਹ ਤੇ ਆਂ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੂਰਖ ਨੂੰ ਅਸਵਾਰੀ ਹਾਥੀ ਘੋੜਿਆਂ। ਪੰਡਤ, ਪੀਰ ਪਿਆਦੇ, ਪਾਟੇ ਜੋੜਿਆਂ। ਕਰਦਾ ਸੁਘੜ ਮਜ਼ੂਰੀ, ਮੂਰਖ ਦੇ ਘਰ ਜਾਇ। ਵਜੀਦਾ ਕੌਣ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਖੇ, ਇੰਜ ਨਹੀਂ ਇੰਜ ਕਰ।6
ਸਿੱਖਿਆ
ਰਾਮਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲਾਜਵੰਤੀ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ ਪੋਇਟਸ` ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਜੀਦ ਜੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਆ ਕੇ ਸਿੱਧ ਦੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਪਾਸੋ ਰੂਹਾਨੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਅਨੇਕਾਂ ਯੋਗ ਸੰਬੰਧੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀਆਂ ਆਪ ਨੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੋਹੀਦ (ਫਨਾ) ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਮਗਰੋ ਆ ਕੇ ਸੂਫ਼ੀ ਮਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਧੂਰਾ ਬਣਿਆ ਆਪ ਸੰਤ ਦਾਦੂ ਦਯਾਲ ਦੇ ਚੇੇਲੇ ਬਣੇ।7
ਰਚਨਾ
ਵਜੀਦ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਦੋਹਾਂ ਭਾਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ 150 ਦੇ ਲਗਭਗ ਅੜਿੱਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਆਪ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਰਿੱਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਚਉਤੁਕੇ ਪਦਾਂ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸਲੋਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ “ਵਜੀਦਾ ਕੌਣ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਖੇ ਐਊਂ ਨਹੀਂ ਅੰਵ ਕਰੇ।” ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵਜੀਦ ਜੀ ਦੇ ਸਲੋਕ ਆਮ ਲੋਕਾ ਦੀ ਜਵਾਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਨੇ ਵਜੀਦ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪਦਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਬਾਬਾ ਫਜੀਦ` ਵਿੱਚ 135 ਅੜਿੱਲ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਰਚਿਤ 14 ਗ੍ਰੰਥ ਵੀ ਦੱਸੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪਤੀਨਾਮਾ, ਗਰਜਨਾਮਾ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਮਾ ਤੇ ਗੁਣਨਾਮ ਮਾਲਾ ਆਦਿ ਆਉਤਂਦੇ ਹਨ ਵਜੀਦ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਾਥੀਆਂ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਜਬ ਅਲੀ ਨੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਇੱਕਠਾ ਕੀਤਾ।8 ਵਜੀਦ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ 14 ਪੁਸਤਕਾ ਲਿਖੀਆਂ। ਵਜੀਦ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸੁਰ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰਾ ਮੱਧਕਾਲੀ ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਵਾਲਾ ਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਸਮਾਜਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਚੇਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸੂਚਕ ਹੈ।9
ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਘਟਨਾ
ਬਾਬਾ ਵਜੀਦ ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਿਕਾਰ ਗਏ ਤਾਂ ਇੱਕ ਗਰਭਵਤੀ ਹਰਨੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਦਮ ਤੋੜ ਗਈ ਤੇ ਉਸਦੇ ਪੇਂਤਟ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਬੱਚੇ ਜੋ ਤੜਫ-ਤੜਫ ਕੇ ਦਮ ਤੋੜ ਗਏ। ਵਜੀਦ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦਾ ਡਾਂਢਾ ਅਸਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਤੀਰ ਕਮਾਨ ਤੋੜ ਕੇ ਤੇ ਬਾਕੀ ਸਭ ਕੁਝ ਛਡ ਛਡਾਕੇ ਫਕੀਰ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਥੇ ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਬਲਵਾਨ ਜੋਧੇ ਪਠਾਣ ਸਨ, ਉਥੇ ਹੁਣ ਬੇ-ਹਥਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਮਾਣੇ ਨਿਤਾਣੇ ਜਿਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਵਜੀਦਾ ਜਬ ਹੋਤੇ ਪੂਤ ਅਫਗਾਨ ਕੇ ਤਬ ਦੇਤੇ ਦਸਤੇ ਮੋੜ ਅਬ ਸ਼ਰਣ ਪਰੇ ਰਘੁਨਾਥ ਕੀਤ ਸਕਹਿ ਨ ਤਿਨਕਾ ਤੋੜ।10 ਸੂਫ਼ੀ ਅਨੁਭਵ ਸੂਫ਼ੀ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਭਾਵ ਵਜੀਦ ਜੀ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਨੁਭਵ ਜਾਂ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਅਨੁਭਵ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਵਿ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਵੀ ਵਲੋਂ ਵੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਅਨੁਭਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਿਉਦੇ ਵਸਦੇ ਰਸਦੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਲੋਕਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਸਦਾ ਚਾਰਕ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਹੋ ਨਿਬੜਦਾ ਹੈ। ਸੂਫ਼ੀਮਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਭਗਤੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਬਗਦਾਦ ਕੇਂਦਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਸਿਬੀ, ਜੁਨੈਦ ਤੇ ਅਲਗਜਾਲੀ ਜਿਹੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੂਫ਼ੀ ਹੋਏ, ਸੂਫ਼ੀਮਤ ਵਿੱਚ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੇਂਦਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਸਿਬੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਉਂਦੇ ਹੀ ਮਰ ਜਾਣਾ ਸੂਫ਼ੀਮਤ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ। ਬਯਾਜੀਦ ਬਿਸਤਾਮੀ ਦਾ ਸਬੰਧ ਵੀ ਇਸ ਕੇਂਦਰ ਨਾਲ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੂਫ਼ੀਮਤ ਨੂੰ ‘ਫਨਾ` ਦਾ ਸਿੱਧਾਂਤ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ “ਰਹੱਸਵਾਦ ਦੇ ਇਸਲਾਮੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸੂਫ਼ੀਮਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ” ਅਬੂ ਬਯਜੀਦ ਬਿਸਤਾਸੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਤੂਸਾਂ ਸੂਫ਼ੀਮਤ ਅੰਦਰ ਇਤਨੀ ਉੱਚੀ ਪਦਵੀ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਿਵੇਂ ਸੱਧ ਆਪਣੀ ਕੁੰਜ ਨੂੰ ਲਾਹ ਕੇ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਉਹ ਅਰਥਾਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਾਂ।” ਵਜੀਦ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਾ ਭਗਤੀ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਵੇਂ- ਨਿਸ ਮਹਿ ਆਵੇ ਨੀਂਦ, ਅੰਨ ਨਹਿੰ ਖਾਤ ਹੈ। ਪਲ ਪਲ ਪਰੈ ਨ ਚੈਨ, ਜੀਅ ਇਹ ਜਾਤ ਹੈ। ਤੁਮ ਤਰੁਵਰ ਹਮ ਛਾਂਹ, ਫੇਰ ਕਿਉਂ ਕੀਜੀਏ। ਵਜੀਦਾ ਘਰ ਪਰ ਅੰਤਰ ਖੋਲ ਕਿ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਜੀਏ। ਵਜੀਦਾ ਜੀ ਅਨੁਭਵੀ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਰੱਬ ਨਾਲ ਅਭੇਦਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਰਾਹ ਫੜਿਆ। ਸੂਫ਼ੀਮਤ ਵਿਖ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਐਬਾਂ ਦੀ ਜੜ ਮੰਨਿਆਂ ਗਿਆ ਹੈ ਨਿਮਰਤਾ ਸੂਫ਼ੀ ਫਕੀਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਗੁਣ ਹੈ। ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਕ ਕਾਣੀ ਵੰਡ ਪਰਾਏ ਦਰ ਤੇ ਬੈਠਣਾ, ਸਹਿਨਸੀਲਤਾ, ਸ਼ਰਨੀ, ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ, ਕਾਮ, ਕੋ੍ਰਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ ਹੰਕਾਰ ਦੇ ਵੱਸ ਨਾ ਹੋਣਾ ਆਦਿ ਅਨੇਕਾ ਨੈਤਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿਸ਼ਾ ਸਮਾਜ ਦੀ ਕਾਣੀ ਵੰਡ ਹੈ।11
ਕਾਵਿ ਕਲਾ
ਬਾਬਾ ਵਜੀਦ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸਰਬ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੁਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਬੜੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਅਤੇ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਦੀ ਕਾਣੀ ਵੰਡ ਉੱਤੇ ਕਟਾਖ਼ਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਵਜੀਦ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਤਾਂ ਨਿਵੇਕਲਾ ਹੈ ਹੀ, ਉਸਦਾ ਬਹਰ ਵੀ ਨਿਗਲੀ ਚਾਲ ਵਾਲਾ ਹੈ ਵਿਸ਼ੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਸੰਤ ਕਵੀ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜਕ ਅਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਉਂਗਲ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸਦੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਰੱਬ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਸੁਟੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਾਨੂੰ ਅਖੰਡ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਕੁਝ ਕਵਿਤਾ ਸੂਫ਼ੀ ਗਾਇਕਾਂ ਦੇ ਕੰਠ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਵਜੀਦ ਦੀਆਂ ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਬੜੀ ਸੁਚੱਜੀ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ।12
ਚੰਬਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
ਚੰਬਾ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ।
ਬਾਬਾ ਵਜੀਦ
ਛੰਦ ਪ੍ਰਬੰਧ
ਵਜੀਦ ਦੀ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਦੀ ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ੇਸਤਾਈ ਇਸਦਾ ਚੁਸਤ ਛੰਦ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ, ਰੂਪਕ ਪੱਖੋਂ, ਨਿਰਾਲੀ ਚਾਲ ਹੈ, ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅੜਿੱਲ ਛੰਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਮ ਹੈ ਤੇ ਕਈਆਂ ਕਵੀਆਂ ਇਸਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ, ਹਰ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਛੰਦ ਬੱਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਈ, ਛੰਦ ਬੱਧ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗੁਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚਿੰਰਜੀਵ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਛੰਦ ਆਪਣਾ ਸਮਾਜਕ ਰੋਲ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀ ਹੀ ਨਿਭਾਉਦਾ ਹੈ। ਛੰਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਸ੍ਵਰ ਗਤੀ ਜਾਂ ਕਾਲ ਕੇ ਮਨਮਤੇ ਵੇਗ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਕਲਾਤਮਕ ਪੈਟਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਅਲੰਕਾਰ ਪ੍ਰਬੰਧ
ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕਾਵਿ ਵੀ ਬਾਹਰਲੀ ਸਜਾਵਟ ਕਵੀ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਓਜ ਨਾਲ ਹੈ। ਅਲੰਕਾਰ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਗ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਸੌਂਦਰਯ ਤੱਤ ਦਾ ਵਾਧਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਕਾਵਿ ਦੇ ਸੌਂਦਰਯ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੌਦਰਯ ਕਾਵਿ ਦੇ ਪੱਖ ਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਪੱਖ ਦਾ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਜਾਉਂਣਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਮਣੀਕ ਬਣਾਉਣਾ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਕਾ ਕੰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਕੰਮ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਅਲੰਕਾਰ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ ਗਹਿਣਾ ਜੋ ਕਿ ਕਾਵਿ ਸੁੰਦਰੀ ਦੇ ਸਿੰਗਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਮਾਤਰ ਹਨ। ਅਲੰਕਾਰ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਸ਼ਬਦ ਅਲੰਕਾਰ, ਅਤੇ ਅਰਥ ਅਲੰਕਾਰ।
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਗਰਮੀ ਸਮਾਂ
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਗਰਮੀ ਸਮੇਂ (ਬੀਐਸਟੀ) ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੇ ਜਨਤਕ ਸਮਾਂ ਗ੍ਰੀਨਵਿੱਚ ਮੱਧ ਸਮੇਂ (ਜੀਐਮਟੀ) ਤੋਂ ਇੱਕ ਘੰਟਾ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ (ਅਸਲ ਵਿਚ, ਯੂਟੀਸੀ ਤੋਂ +0 ਤੋਂ ਯੂਟੀਸੀ +1 ਤੱਕ ਟਾਈਮ ਜ਼ੋਨ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ), ਤਾਂ ਕਿ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਘੱਟ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੋਵੇ।
ਬੀਐਸਟੀ ਮਾਰਚ ਦੇ ਆਖਰੀ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ 01:00 ਜੀਐਮਟੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਆਖਰੀ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ 01:00 ਜੀਐਮਟੀ (02:00 ਬੀਐਸਟੀ) ਤੇ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 22 ਅਕਤੂਬਰ 1995 ਤੋਂ ਯੂਰਪੀ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿਚਲੇ ਡੇਲਾਈਟ ਸੇਵਿੰਗ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਸਮਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਤੀਬ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਹੈ। - ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਰਪੀ ਗਰਮੀ ਸਮਾਂ ਉਸੇ ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਅਤੇ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਜੋ ਕਿ 02:00 ਸੀ.ਈ.ਟੀ., ਜੋ 01:00 ਜੀਐਮਟੀ ਹੈ)। 1972 ਅਤੇ 1995 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਬੀਐਸਟੀ ਮਿਆਦ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ "ਮਾਰਚ ਦੇ ਤੀਜੇ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦਿਨ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ, ਗ੍ਰੀਨਵਿੱਚ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਦੋ ਵਜੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਦਿਨ ਈਸਟਰ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ, ਮਾਰਚ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਤੋਂ ਅਗਲਾ ਦਿਨ, ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਚੌਥੇ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦਿਨ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ, ਦੋ ਵਜੇ (ਗ੍ਰੀਨਵਿੱਚ ਮੱਧ ਸਮਾਂ) ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। "
ਹੇਠ ਦਿੱਤੀ ਸਾਰਣੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਗਰਮੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਪੂਰਵ-ਅਤੇ ਨੇੜਲੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਪਤੀ ਤਰੀਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ:
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚਾਨਣ ਬਚਾਊ ਸਮਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਮਾਂ
ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲਾ ਹੈ। ਸਤਲੁਜ ਨਦੀ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਵੀ ਹਿਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ 670 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਇਹ ਨਗਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸੈਰ ਵਿੱਚ ਰੂਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਰਾਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਮੰਦਿਰ ਨਜ਼ਦੀਕ ਅਤੇ ਦੂਰ ਦਰਾਜ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬਣਇਆ ਭਾਖੜਾ ਬੰਨ੍ਹ ਵੀ ਆਪਣੀ ਗਰੇਵਿਟੀ ਲਈ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼‍ਵ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਮੰਡੀ ਅਤੇ ਹਮੀਰਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਹਨ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਊਨਾ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸੋਲਨ ਜਿਲ੍ਹੇ ਹਨ।
ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ
ਨੈਨਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਇਹ ਮੰਦਿਰ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਸਿੱਖਰ ਉੱਤੇ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਰੋਪੜ ਦੇ ਪਵਿਤਰ ਨਗਰ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਇਸ ਮੰਦਿਰ ਦੀ ਉੱਚਾਈ 915 ਮੀਟਰ ਹੈ। ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਇਸ ਮੰਦਿਰ ਤੱਕ ਪੁੱਜਣ ਲਈ ਪਤ‍ਥਰ ਦੀਆਂ ਸੀੜੀਆਂ ਦਾ ਇਸ‍ਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਦਿਰ ਤੱਕ ਪੁੱਜਣ ਲਈ ਕੇਬਲ ਕਾਰ ਦੀ ਵੀ ਵ‍ਯਵਸ‍ਸੀ ਹੈ। ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਸਰਿਅਨ ਕਿਲਾ
ਇਹ ਕਿਲਾ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਤੋਂ 58 ਕਿਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਿਲੇ ਨੂੰ ਮੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁਕੇਤ ਰਾਜ‍ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ।
ਵ‍ਯਾਸ ਗੁਫਾ
ਇਹ ਗੁਫਾ ‍ਯੂ ਟਾਉਨਸ਼ਿਪ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਵ‍ਯਾਸ ਨੇ ਤਪਸਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਵ‍ਯਾਸਪੁਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਉਤ‍ਪੱਤੀ ਵੀ ਇਸ ਗੁਫਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਵ‍ਯਾਸ ਰਿਸ਼ੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਦਾਰਸ਼ਨਕ ਸਨ, ਜੋ ਸਤਲੁਜ ਨਦੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਬਣੀ ਇਸ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਲਗਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਗੁਫਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਵਿਤਰ ਤੀਰਥਸ‍ਥਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ‍ਵਾਰਘਟ
ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਤੋਂ 40 ਕਿਮੀ. ਦੂਰ ਬਿਲਾਸਪੁਰ - ਚੰਡੀਗੜ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਸ‍ਵਾਰਘਾਟ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸਮੁਦਰਤਲ ਵਲੋਂ 1220 ਮੀਟਰ ਉੱਚੇ ਸ‍ਵਾਰਘਟ ਵਲੋਂ ਸੌਖ ਵਲੋਂ ਨੈਨਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ ਅਤੇ ਭਾਂਖੜਾ ਬੰਨ੍ਹ ਅੱਪੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ‍ਵਾਰਘਟ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼‍ਮੀ ਨਰਾਇਣ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸੈਰ ਵਿਕਾਸ ਨਿਗਮ ਨੇ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਅੱਠ ਕਮਰਾਂ ਨੂੰ ਹੋਟਲ ਬਣਵਾਇਆ ਹੈ।
ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ
ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦੇ ਭਾਖੜਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਹ ਬੰਨ੍ਹ ਨਾਂਗਲ ਟਾਉਨਸ਼ਿਪ ਵਲੋਂ 13 ਕਿਮੀ. ਦੂਰ ਹੈ। ਇਹ ਬੰਨ੍ਹ ਵਿਸ਼‍ਅਤੇ ਦਾ ਸਭਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗਰੇਵਿਟੀ ਬੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਬੰਨ੍ਹ ਉੱਤੇ ਬਣੀ ਝੀਲ ਲੱਗਭੱਗ 90 ਕਿਮੀ. ਲੰਮੀ ਹੈ। ਇਹ ਬੰਨ੍ਹ ਲੱਗਭੱਗ 168 ਵਰਗ ਕਿਮੀ. ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਬੰਨ੍ਹ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦਾ 90 ਫ਼ੀਸਦੀ ਅਤੇ ਊਨਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ 10 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹਿਸ‍ਜਿਹਾ ਘੇਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬੰਨ੍ਹ ਨੂੰ 20 ਨਵੰਬਰ 1963 ਨੂੰ ਪੰਡਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨੇਹਰੂ ਨੇ ਰਾਸ਼‍ਟਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬੰਨ੍ਹ ਵਲੋਂ ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਨਜਾਰਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਮਾਰਕੰਡੇਏ ਮੰਦਰ
ਇਹ ਮੰਦਰ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਤੋਂ 20 ਕਿਮੀ. ਦੂਰ ਤਹਸੀਲ ਸਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਏ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਰਾਧ‍ਯ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਮੰਦਿਰ ਨੂੰ ਮਾਰਕੰਡੇਏ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਾਣੀ ਦਾ ਝਰਨਾ ਵੀ ਹੈ।
ਕੰਦਰੂਰ ਬ੍ਰਿਜ
ਸਤਲੁਜ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਬਣਿਆ ਇਹ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਬ੍ਰਿਜ ਰਾਸ਼‍ਟਰੀ ਰਾਜ ਮਾਰਗ 88 ਉੱਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਬ੍ਰਿਜ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਾਰਜ ਅਪਰੈਲ 1959 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਜੋ 1965 ਵਿੱਚ ਜਾਕੇ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਬ੍ਰਿਜ 280 ਮੀਟਰ ਲੰਮਾ ਅਤੇ 7 ਮੀਟਰ ਚੌੜਾ ਹੈ। ਨਦੀ ਦੇ ਤਲ ਵਲੋਂ 80 ਮੀਟਰ ਉੱਚੇ ਇਸ ਪੁੱਲ ਦਾ ਵਿਸ਼‍ਅਤੇ ਦੇ ਸਭਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪੁਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਚਾਈ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬ੍ਰਿਜ ਏਸ਼ਿਆ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸ‍ਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੁੱਲ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਨ‍ਯਾਸ ਪਰਿਵਹਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਜ ਬਹਾਦੁਰ ਨੇ 1965 ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਆਵਾਜਾਈ
ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦਾ ਨਿਕਟਤਮ ਏਅਰਪੋਰਟ ਚੰਡੀਗੜ ਅਤੇ ਭੁੰਟਾਰ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਚੰਡੀਗੜ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਵਲੋਂ 135 ਅਤੇ ਭੁੰਟਾਰ 131 ਕਿਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਹੈ।
ਕੀਰਤਪੁਰ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦਾ ਨਜਦੀਕੀ ਰੇਲਵੇ ਸ‍ਟੇਸ਼ਨ ਹੈ, ਜੋ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਵਲੋਂ 60 ਕਿਮੀ. ਦੀ ਦੂਰ ਹੈ।
ਰਾਸ਼‍ਟਰੀ ਰਾਜ ਮਾਰਗ 21 ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਨੂੰ ਸੜਕ ਰਸਤਾ ਵਲੋਂ ਜੋੜਤਾ ਹੈ। ਚੰਡੀਗੜ ਵਲੋਂ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਲਈ ਨੇਮੀ ਡੀਲਕ‍ਸ ਅਤੇ ਸਾਧਾਰਨ ਬਸਾਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਿਮਲਾ ਵਲੋਂ ਦਰਲਾਘਾਟ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਅੱਪੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
ਬਾਬਾ ਵਜੀਦ
ਸਾਂਤ ਰਸ
ਸਾਂਤ ਰਸ ਦਾ ਸਥਾਈ ਭਾਵ ਨਿਰਵੇਦ ਜਾਂ ਵੈਰਾਗ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਮਿਥਿਆ ਮੰਨ ਕੇ ਇਸ ਨਾਲ ਮੋਹ ਨਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਰੁ ਲੈ ਕੋਈ ਸੁਕ੍ਰਿਤ, ਪਿਛੋਂ ਪਛਤਾਵਸੀ। ਮੁਇਆਂ ਦੁਹੇਲੇ ਮਾਰਗ, ਜਮ ਸੰਗਿ ਜਾਵਸੀ। ਨਾ ਥਿਰ ਬਾਪੁ ਨ ਮਾਤੁ, ਨ ਕੋਈ ਮੀਤ ਰੇ। ਵਜੀਦਾ ਦੁਖ ਲਗੇ ਨ ਕੋਇ, ਦਏ ਹਰ ਚੀਤੁ ਰੇ।
ਭਗਤੀ ਰਸ
ਭਗਤੀ ਰਸ ਦਾ ਸਥਾਈ ਭਾਵ ਈਸ਼ਵਰੀ ਪ੍ਰੇਮ ਹੈ। ਵਜੀਦ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰੇਮ ਸਥਾਈ ਭਾਵ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੋਇਆ ਅਨੁਰਾਗ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਸੰਚਾਰੀ ਭਾਵ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਵਜੀਦ ਜੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਸਥਾਈ ਭਾਵ ਤੋਂ ਪੈਂਦਾ ਹੋਇਆਂ ਭਗਤੀ ਰਸ ਖੂਬ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆਂ ਹੈ।
ਅਦਭੁਤ ਰਸ
ਅਦਭੁਤ ਰਸ ਦਾ ਸਥਾਈ ਭਾਵ ਅਸਚਰਜ ਜਾਂ ਹੈਰਾਨੀ ਹੈ ਅਨੋਖੀ ਤੇ ਵਿਚ੍ਰਿਤ ਅਵਸਥਾ ਜੋ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂ ਸਕਦੀ, ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਰਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਡਾ. ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵਜੀਦ ਦੀਆਂ ਕਾਵਿ ਯੁਕਤੀਆਂ ਸਰਲ, ਸਪਸ਼ਟ ਤੇ ਕਾਟਵੀਂ ਤੀਖਣਤਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਥਨੀ ਤੇ ਕਰਨੀ, ਅਮੀਰ ਤੇ ਗਰੀਬ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਲਾਲਸਾ, ਥੁੜ੍ਹ ਤੇ ਬਹੁਲਤਾ ਵਰਗੇ ਵਿਰੋਧੀ ਜੁੱਟਾਂ ਤੇ ਤਣਾਉ ਵਿਚੋਂ ਮਨ ਇੱਛਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਸੇਧ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਵਿਧੀ ਦੁਆਰਾ ਸਾਧਾਰਨਤਾ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦੇਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੀਓਸ ਮੇਰਾ ਮਧਾਣਾ, ਬਾਸਕ ਨਾਗ ਕਰਿ। ਖਾਰਾ ਕੀਉ ਸਮੁੰਦਰ, ਰਤਨ ਨਿਕਾਲ ਕਰਿ। ਚੰਦ ਕਲੰਕ ਲਗਾਇਓ, ਸਿਆਹੀ ਵਿੱਚ ਧਰਿ।
ਹਾਸ ਰਸ
ਹਾਸ-ਰਸ ਕੇਵਲ ਮੋਟਾ ਠੁਲ੍ਹਾ ਹਾਸਾ ਨਹੀਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਖਿੜ-ਖਿੜਾ ਕੇ ਖੁਲ੍ਹੇ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਬੁਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ੋਰ ਦਾ ਹਾਸਾ, ਵਿਅੰਗ, ਹਾਜਰ-ਨਵਾਬੀ ਸਭ ਹਾਸ ਰਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਡਾ. ਐੱਸ.ਐਂਸ. ਕੋਹਲੀ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਵਜੀਦ ਆਪਣੀਆਂ ਚੁਹਪਾਲੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜਲਣ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸੁਥਰੇ ਵਾਂਗ ਹਸ ਰਸ ਵੀ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗਊਆਂ ਦੇਂਦਾ ਘਾਹ ਮਲੀਦਾ ਕੁੱਤਿਆਂ। ਜਾਗਦਿਆਂ ਥੀਂ ਖੋਹਿ ਕੇ, ਦੇਂਦਾ ਸੁੱਤਿਆਂ। ਚਹੁੰ ਕੁੰਟੀ ਹੈ ਪਾਣੀ, ਤਾਲ ਸਰ ਬਸਰ। ਵਜੀਦਾ ਕੌਣ ਸਾਹਿਬ ਨੋ ਆਖੇ ਐਊਂ ਨਹੀਂ ਅੰਞ ਕਰ।
ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਬੰਧ
ਵਜੀਦ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਅਥਵਾ ਸੰਤ ਬਚਨਾ ਵਾਲੀ ਪਰਤੱਖ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਬਦ ਜੋੜ ਵੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ। ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਵਜੀਦਾ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਉਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਆਪ ਇੱਕ ਸਰਬ ਸਾਂਝੇ ਸੰਤ ਹੋ ਨਿਬੜੇ। ਇਸੇ ਲਈ ਹੀ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਸਰਬ ਸਾਂਝੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਤ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਧਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਹੈ- ਸੰਤ ਕਵੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਉਪਰ ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਅਸਰ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਲੋਕ ਅਜਿਹੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਠੇਠ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਪੰਜਾਬੀ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ- ਏਕਤਾ ਮਾਣ ਨ ਕਰੀਏ, ਡਰੀਏ ਕਾਦਰੋਂ। ਕੇਤੀ ਭਰ ਭਰ ਗਈ ਸ਼ਮੁੰਦਰ ਸਾਗਰੋਂ। ਵਜੀਦ ਜੀ ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉੱਠ ਚੁੱਕੇ ਸੂਫ਼ੀ ਦਰਵੇਸ਼ ਸਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਹ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੇ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਬਣ ਗਏ।13 ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿਸ਼ਾ ਸਮਾਜ ਦੀ ਕਾਣੀ ਵੰਡ ਹੈ ਅਤੇ ਆਸ਼ਾ ਸਮਾਜ ਦੀ ਇਸ ਕਾਣੀ ਵੰਡ ਉੱਤੇ ਝਾਤ ਪੁਆਉਣਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ। ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕੱਸੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ
ਰੱਬੀ ਭਾਣਾ
ਸੂਫ਼ੀ ਰਹੱਸਵਾਦ ਦੇ ਆਚਾਰ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਆਤਮ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਅਖੀਰਲਾ ਮੁਕਾਮ ਰਜਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸਾਧਕ ‘ਸ਼ਿਰਕ` ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਏਕਤ੍ਵ ਨਿਸ਼ਠ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਤ ਕਰੇਗਾ ਕਿ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਖੁਦਾਂ ਨੂੰ ਹਾਸਿਲ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਬੀ ਭਾਣੇ ਲੂੰ ਟਾਲਿਆਂ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਮੂਰਖ ਨੋ ਅਸਵਾਂਰੀ, ਹਾਥੀ ਘੋੜਿਆਂ। ਪੰਡਿਤ ਪੈਰ ਪਿਆਦੇ, ਪਾਏ ਜੋੜਿਆਂ। ਕਰਦੇ ਸੁਘੜ ਮਜੂਰੀ, ਮੂਰਖ ਜਾਇ ਘਰਿ। ਵਜੀਦਾ ਕੌਣ ਸਾਈ ਨੂੰ ਆਖੇ, ਐਉਂ ਨਹੀਂ ਅੰਞ ਕਰ।
ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ
ਵਜੀਦ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਤੇ ਅਸਥਿਰਤਾ ਸੰਬੰਧੀ ਰਤਾ ਭਰਵੀ ਭੁਲੇਖਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ਮਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆਂ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਜੋ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਜਹ ਮਾਤ ਪਿਤਾ ਸੁਤ ਮੀਤ ਨ ਭਾਈ। ਮਨ ਊਹਾ ਨਾਮੁ ਤੇਰੈ ਸੰਗਿ ਸਹਾਈ।
ਵੈਰਾਗ ਭਾਵਨਾ
ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਦਾ ਇਹ ਤੀਰਬ ਅਹਿਸਾਸ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮਵਾਦ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸਕ ਸ਼ਰਦਾਵਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਰਾਮਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਹੈ, ਅਧਿਆਤਮਕ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਅਮਰਤਾ, ਸਮਾਜਕ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਗਲਤ ਕੀਮਤਾ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ, ਦੇ ਝੂਠੇ ਮਾਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਉਪਰਾਮ ਹੋ ਕੇ ਸੱਚੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਲੜ ਫੜਨਾ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪਰਮ ਆਦਰਸ ਸਵੀਕਾਰ ਦੇ ਹਨ।
ਮੁਰਸ਼ਦ ਦੀ ਲੋੜ
ਗੁਰੂ ਪਰੰਪਰਾ ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਮੁੱਢ ਕਦੀਮਾਂ ਤੋ ਚਲੀ ਆ ਰਾਹੀ ਹੈ। ਨਾਥ ਪੰਥ ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਈ ਕਾਫੀ ਜੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਸੂਫ਼ੀ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੈ। ਡਾ. ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤਾ ਸੂਫ਼ੀ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਸੂਫ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਾਧਕ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਏ ਬਿਨਾਂ ਅਧਿਆਤਮਕ ਮਾਰਗ ਦਾ ਪਾਂਧੀ ਬਣਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਢੋਂਗੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰੱਬ ਦੀ ਭਗਤੀ
ਵਜੀਦ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਰੱਬੀ ਭਗਤੀ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਰੰਗਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਹੈ। ਇੱਕ ਸੂਫ਼ੀ ਸਾਧਕ ਲਈ ਨਾਮ ਦੀ ਤਲਬ ਬੜੀ ਤਿੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਿਮਰਨ ਬਿਨਾਂ ਅਧੂਰਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸੂਫ਼ੀ ਸਾਧਕ ਮਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀਆਂ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ। ਇਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਸਥਿਰ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ ਵਜੀਦ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਨਾ ਕਰ ਖੁਦੀ ਗੁਮਾਨ ਜੁਆਨ ਮਰ ਜਾਇੰਗਾ। ਧੰਨ ਜੋਬਨ ਥਿਰ ਨਾਹਿ ਅੰਤ ਪਛੁਤਾਹਿੰਗਾ। ਜੈਸੀ ਕਚ ਕੀ ਚੂੜੀ, ਤੈਸੀ ਦੇਹ ਹੈ। ਵਜੀਦਾ ਥਿਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਾਮ, ਹੋਰ ਸਭ ਖੇਹ ਹੈ। 14
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੂਫੀ ਕਵੀ
ਚੰਬਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ
ਆਈਸੋਡਾਈਫਰ
ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਹਲਚਲ ਵਿੱਚ, ਆਈਸੋਡਾਈਫਰ ਉਹਨਾਂ ਨਿਊਕਲਾਇਡ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨਾਂ ਦੇ ਅਟਾਮਿਕ ਅਤੇ ਮਾਸ ਨੰਬਰ ਦੋਵੇਂ ਅਲਗ ਹੋਣ ਪਰ ਨਿਉਟ੍ਰੋਨ ਨੰਬਰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ
ਕਲਿਆਣ ਮਲਕਾ
ਕਲਿਆਨ ਮਲਕਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ ਨਥਾਣਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ
ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ (ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਪਦਮ ਸ੍ਰੀ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਚੌਥਾ ਵੱਡਾ ਨਾਗਰਿਕ ਇਨਾਮ ਹੈ। 2016 ਤੱਕ 2680 ਨਾਗਰਿਕ ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਰਤਨ, ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਨ, ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਇਹ ਇਨਾਮ ਹਰ ਸਾਲ ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਇਨਾਮ
ਤਪਤ-ਖੰਡੀ ਵਾਵਰੋਲਾ
ਤਪਤਖੰਡੀ ਸਾਈਕਲੋਨ ਤੇਜ਼ ਘੁੰਮਦਾ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਸਿਸਟਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਦਬਾਓ ਵਾਲ ਕੇਂਦਰ, ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ, ਘੁੰਮਣਘੇਰੀ ਵਾਲਾ ਤੂਫ਼ਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੋਰ ਦਾ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ, ਇਸਨੂੰ ਹਰੀਕੇਨ ( ਜਾਂ   ), ਟਾਈਫੂਨ, ,ਸਾਈਕਲੋਨਿਕ ਤੂਫ਼ਾਨ, ਤਪਤਖੰਡੀ ਸਾਈਕਲੋਨ,ਅਤੇ ਮਹਿਜ ਸਾਈਕਲੋਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਗਰਾ ਛਾਉਣੀ (ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)
ਆਗਰਾ ਛਾਉਣੀ (ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)  ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ, ਭਾਰਤ ਦੇ 403 ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ  ਆਗਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਗਰਾ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ) ਦੇ ਪੰਜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।ਆਗਰਾ ਛਾਉਣੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ 1967 ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਹਲਕੇ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਸੀਰੀਅਲ ਨੰਬਰ ਪਿਛਲੀ ਵਾਰ " ਸੰਸਦੀ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਿਆਂ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼, 2008" ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।  ਈਵੀਐਮ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਸਹਿਤ VVPAT ਸਹੂਲਤ ਇੱਥੇ 2017 ਦੀ ਯੂ ਪੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਏਗੀੰ।
ਮੁਰੀਦਵਾਲ
ਮੁਰੀਦਵਾਲ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਲੋਹੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਆਗਰਾ ਛਾਉਣੀ (ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ
ਮੁਰੀਦਵਾਲ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਸਰਿਤਾ ਦੇਵੀ
ਲਾਈਸ਼ਰਮ ਸਰਿਤਾ ਦੇਵੀ (ਜਨਮ 1 ਮਾਰਚ 1985) ਇੱਕ ਮਣੀਪੁਰ, ਭਾਰਤੀ ਬੋਕਸਿੰਗ ਖਿਡਾਰਨ ਹੈ। ਸਰਿਤਾ ਲਾਇਟ ਵੇਟ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚੈਂਪੀਅਨ ਅਤੇ ਵਰਲਡ ਪੀਅਨ ਵੀ ਰਹਿ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।  2009 ਵਿੱਚ ਸਰਿਤਾ ਨੂੰ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਵਧੀਆ ਕਾਰਗੁਜਾਰੀ ਸਦਕਾ ਅਰਜੁਨ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਸੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਸਰਿਤਾ ਦਾ ਜਨਮ ਮਯੰਗ ਇਮਫ਼ਾਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸਰਿਤਾ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਾਲਣ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਉਸਦਾ ਹੋਰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣ ਗਈ।ਜਿਹੜੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਉਸਦੀ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।   ਸਰਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੜ੍ਹਾਈ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਾਇਥੌ ਮਪਾਲ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਦਸਵੀਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਬੋਕਸਿੰਗ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਸੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
ਖੇਡ ਸਫਰ
ਸਰਿਤਾ ਮੁਹੱਮਦ ਅਲੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਬੈਂਕੋਕ ਦੀਆ ਏਸੀਅਨ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਲਈ ਕਾਂਸੇ ਦਾ ਤਗਮਾ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ।  ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹ 2006 ਦੀ ਵਰਲਡ ਚੈਂਪੀਅਨ ਵੀ ਰਹੀ। ਗਲਾਸਗੋ ਵਿੱਚ 2014 ਦੀਆ ਕੋੱਮੋਨਵੇਅਲਥ ਖੇਡਾਂ ਭਾਰਤ ਲਈ ਕਾਂਸੇ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀਵਿਤ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਖਿਡਾਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖਿਡਾਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਇਸਤਰੀ ਦਿਹਾੜਾ 2016 ਐਡੀਟਾਥਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1985
ਹਸਨਪੁਰ (ਘਨੌਰ)
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ
ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਬਣੇ ਸੀ।
ਅਲੀ ਅਤੇ ਨੀਨੋ (ਨਾਵਲ)
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿਤਾਬਾਂ
ਮੱਧ-ਕਾਲੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ
ਜਾਣ ਪਛਾਣ
“ਵਾਰਤਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿੱਤਕਾਰ ਬੌਧਿਕ ਪੱਧਰ ਤੇ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਸੁਹਜ-ਸੁਵਾਦ ਦੇਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਦੇ ਇਸ ਵਸੀਲੇ ਰਾਹੀਂ ਵਾਰਤਕ ਲਿਖਾਰੀ ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰ-ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਛਾਪ ਪਾਠਕਾਂ ਤੇ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਜਾ ਕਿਸੇ ਸਥਿੱਤੀ ਦਾ ਬਿਆਨ ਬੌਧਿਕ ਪਕਿਆਈ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਸਿਲਸਲੇ ਅਧੀਨ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਜਾਏ ਤਾਂ ਅਜਿਹੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਵਾਰਤਕ ਆਖਦੇ ਹਨ।” “ਵਾਰਤਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਉਹ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਕਵਿਤਾ ਤੋ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਭਰੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਕਲਾਤਮਕ ਰੂਪ ਦੇ ਕੇ ਇੱਕ ਐਸੀ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਰਚਨਾ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਾਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਤਾਪ੍ਰਤੀ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਰਗੀ ਪਰੰਤੂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਵਧੇਰੇ ਨਿੱਖਰੀ, ਸੰਵਰੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਨਿਘਮਾਂ ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਵਿਚਾਰ-ਸਾਮਗ੍ਰੀ ਨੂੰ ਤਰਕ ਅਤੇ ਨਿਆਏਸ਼ੀਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਾਠਕ ਉੱਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਖੋਲ੍ਹਣਾ ਜਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਠਕ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚਲੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚਲੀ ਵਿਚਾਰ ਲੜੀ ਪਾਠਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਟੁੰਬਦੀ ਤੁਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ,“ਵਿਗਿਆਨ ਵਾਂਗ ਗੱਦ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮਧ-ਸੇ੍ਰਣੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਹੈ। ਗੱਦ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਹੈ, ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਮੱਧ-ਸੇ੍ਰਣੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਫਲ ਹੈ।”
ਵਾਰਤਕ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ
ਵਾਰਤਕ ਸ਼ਬਦਾ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ‘ਵ੍ਰਿਤਿ` ਧਾਤੂ ਤੋ ਹੌਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਟੀਕਾ ਹੈ ਭਾਵ ਉਹ ਗ੍ਰੰਥ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਸੂਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵਾਰਤਾ ਨਾਲ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਗੱਲਬਾਤ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹੈ। ਅਰਬੀ, ਫਾਰਸੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਵਾਰਤਕ ਲਈ ‘ਨਸਰ` ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਖਿਲੇਰਨਾ ਜਾਂ ਬਿਖੇਰਨਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਭਾਵ ਵਿਆਖਿਆਂ ਦਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਲਈ ਵਾਰਤਕ ਜਾਂ ਨਸਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਖਿਲੇਰਾ ਜਾ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ।
ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ
1)	ਵੇਟਲੀ ਅਨੁਸਾਰ, “ਵਾਰਤਕ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਧੁਨੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਬੰਧ ਕਰ ਕੇ ਬਣਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਧਾਰਨ ਬੋਲਾਂ ਅਤੇ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਸਪਸ਼ੱਟ ਹੈ।” 2)	ਡਰਾਇਡ ਦੇ ਕਾਥਨ ਅਨੁਸਾਰ, “ਵਾਰਤਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਤਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ Fables ਦੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: ਵਿਚਾਰ ਇੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋ ਚੁਣਨ ਦੀ ਜਾਂ ਰਦ ਕਰਨ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ- ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਪਰੋਇਆ ਜਾਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਵਖਰੇ ਤਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸ਼ੋਭਤ ਕੀਤਾ ਜਾਏ।” 3)	ਜੋਨੇਥਨ ਸਵਿਫ਼ਟ ਅਨੁਸਾਰ, “ਵਾਰਤਕ ਵਿੱਚ ਸਰਲਤਾ, ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਦੇ ਗੁਣ ਹੋਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੰਖੇਪਤਾ ਦੇ ਗੁਣ ਹੋਏ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਇਹਦੇ ਤਰਕ, ਦਲੀਲ ਅਤੇ ਸੋਚ-ਉਡਾਰੀ ਦੇ ਵੀ ਹੋਰ ਉਪਯੋਗੀ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦਿਲ ਦੀ ਗਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਜਾਮਾ ਪਹਿਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਾਰਤਕ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।” ਸੋ ਵਾਰਤਕ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਕਿਸੇ ਛੰਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆ ਨਾਲ ਸਿੰਗਾਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿੱਤਕਾਰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲਿਪੀ ਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ-ਤੱਤ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਰਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੱਧਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ
ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ
ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ (20 ਫਰਵਰੀ 1882 - 18 ਜੁਲਾਈ 1926) ਦਾ ਜਨਮ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਦੇ ਪਿੰਡ ਰਾਇ ਕਾ ਬੁਰਜ ਵਿਖੇ ਸ.ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਾਤਾ ਨੰਦ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ।
ਵਿੱਦਿਆ
ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿਰਫ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਤੱਕ ਹੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ ਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਪਕੜ੍ਹ ਬੜੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀ।
ਨੌਕਰੀ
ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ 22 ਕੈਵੈਲਰੀ ਵਿੱਚ "ਦਫਾਦਾਰ" ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਫੌਜ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਚੱਕ 140 ਜੀ ਬੀ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਮੌਤ
18 ਜੁਲਾਈ 1926 ਨੂੰ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਰੁਕਣ ਕਾਰਣ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
ਯਾਦਗਾਰ
ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹਾਲ ਦਾ ਨਾਮ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਹੈ।
ਮੁਨੀਰ ਅਹਿਮਦ ਬਾਦੀਨੀ
ਮੁਨੀਰ ਅਹਿਮਦ ਬਾਦੀਨੀ ਦਾ ਜਨਮ ਨੂੰ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੁਸ਼ਕੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਬਲੋਚੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਾਵਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਤੋਂ ਵੀ ਲਿਖਣ ਦੇ ਲਈ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੌਜੁਦਾ ਸਮੇਂ ਕੋਇਟਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਖੇਡ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਸੈਕੇਟਰੀ ਹਨ।
ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ
ਔਲਾਦ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀ
ਮੁਨੀਰ ਅਹਿਮਦ ਬਾਦੀਨੀ
ਜਨਮ
ਮੁਨੀਰ ਅਹਿਮਦ ਬਾਦੀਨੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਪਿੰਡ ਹੋਇਆ ਜੋ ਕਿ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੁਸ਼ਕੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਾਹਨਵਾਜ਼ ਸੀ।
ਸਿੱਖਿਆ
ਮੁਨੀਰ ਅਹਿਮਦ ਬਾਦੀਨੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਡਿਗਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਇਟਾ ਦੇ ਕਾਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਥੇ ਇਹ ਬਲੋਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੰਗਠਣ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉੱਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੀ ਰਹੇ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਬਲੋਚੀ ਵਿੱਚ ਤਲਜਮਾ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਾਹੌਰ ਤੋ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।
ਕੰਮ
ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕੋਇਟਾ ਦੇ ਡਿਗਰੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਤਰਕ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਲੈਕਚਰਾਰ ਲੱਗ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਸੈਕੇਟਰੀ ਹਨ।
ਲੇਖਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ
ਬਾਦੀਨੀ ਲੇਖਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਾਲਜ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਂਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਲੋਚੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਲੋਚੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਲੋਚੀ ਲੇਖਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1953
ਸਤੀਸ਼ ਗੁਜਰਾਲ
ਸਤੀਸ਼ ਗੁਜਰਾਲ (25 ਦਸੰਬਰ 1925 - 26 ਮਾਰਚ 2020) ਇੱਕ ਉੱਘਾ ਚਿੱਤਰਕਾਰ, ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼, ਬੁੱਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸਕੈਚਕਾਰ ਸੀ।
ਪੜ੍ਹਾਈ
ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮੇਓ ਸਕੂਲ ਆੱਫ਼ ਆਰਟ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਜੇ. ਜੇ. ਸਕੂਲ ਆੱਫ਼ ਆਰਟ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲੈ ਲਿਆ।
ਕੰਮ
ਗੁਜਰਾਲ 1952 ਵਿੱਚ ਮੈਕਸੀਕੋ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕਿ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ। ਉਸ ਨੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬੁੱਤ ਵੀ ਘੜਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਹਾ, ਤਾਂਬਾ, ਕੱਚ ਤੇ ਹੋਰ ਸਨਅਤੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਕੰਧ ਚਿੱਤਰਕਲਾ ਵਿੱਚ ਸਤੀਸ਼ ਮੋਢੀ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰ ਹੈ।
ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਇਨਾਮ
1998 ਸਤੀਸ਼ ਗੁਜਰਾਲ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਨ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 2004 ਵਿੱਚ ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕੈਡਮੀ ਦੀ ਗੋਲਡਨ ਜੁਬਲੀ ਸਮੇਂ ਗੁਜਰਾਲ ਨੂੰ ਸਦੀ ਦਾ ਚੌਦਾਂ ਮਹਾਨ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਪੁਸਤਕਾਂ
ਕਲਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਲ ਵੱਲੋਂ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਉੱਤੇ ਕਈ ਪੁਸਤਕਾਂ ਛਪ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ’ਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵੀ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। "Brush with Life" ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਫ਼ੀਚਰ ਫ਼ਿਲਮ ਵੀ ਨਿਰਮਾਣ ਅਧੀਨ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਾਕਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1925
ਜੀਵ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ
ਜੀਵ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ, ਕਈ ਵਾਰ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨਕ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਸਾਇਣਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ। ਮੈਟਾਬੋਲਿਜਮ ਦੌਰਾਨ ਬਾਇਓਕੈਮੀਕਲ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਊਰਜਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੁਆਰਾ ਸੂਚਨਾ ਨਿਅੰਤਰਿਤ ਕਰ ਕੇ, ਬਾਇਓਕੈਮੀਕਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਜਟਿਲਤਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੀਤੇ 40 ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਜੀਵ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਜੀਵਨ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਵਿੱਚ ਐਨਾ ਸਫਲ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਬੌਟਨੀ ਤੋਂ ਮੈਡੀਸ਼ਨ ਤੱਕ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ ਬਾਇਓਕੈਮੀਕਲ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ
ਰੈਨੋ
ਰੈਨੋ (ਫਰਾਂਸੀਸੀ: Renault) ਇੱਕ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਬਹੁਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੰਪਨੀ ਹੈ ਜੋ ਵਾਹਨ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1899 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਕੰਪਨੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਵੈਨਾਂ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਟਰੱਕ, ਟਰੈਕਟਰ, ਬੱਸਾਂ, ਟੈਂਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਾਹਨ ਵੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਸੀ। 2011 ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਫ਼ੋਕਸਵੈਗਨ ਅਤੇ ਪੇਸਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯੂਰਪ ਦੀ ਤੀਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਾਹਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਕੰਪਨੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ 9ਵੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਾਹਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਕੰਪਨੀ ਸੀ।
ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਮੁਢਲੇ ਸਾਲ
ਰੈਨੋ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਾਰ, ਰੈਨੋ ਵੋਏਟੂਰੈਟੇ, ਲੂਈ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ 24 ਦਸੰਬਰ 1898 ਨੂੰ ਚਲਾ ਕੇ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੇਚੀ ਗਈ।
1903 ਤੋਂ ਰੈਨੋ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇੰਜਣ ਬਣਾ ਕੇ ਵਰਤਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਦਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਡੀ ਡੀਓਨ-ਬੋਊਟੌਨ ਦੇ ਬਣਾਏ ਇੰਜਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਹਾਲੀਆ ਮਾਡਲ
ਡੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਕਈ ਵਾਹਨ ਕੁਝ ਬਜ਼ਾਰਾਂ 'ਚ ਰੈਨੋ ਦੇ ਮਾਰਕੇ ਹੇਠ ਵਿਕਦੇ ਹਨ।
ਰੈਨੋ ਸੈਮਸੰਗ ਦੇ ਕਈ ਵਾਹਨ ਕੁਝ ਬਜ਼ਾਰਾਂ 'ਚ ਰੈਨੋ ਦੇ ਮਾਰਕੇ ਹੇਠ ਵਿਕਦੇ ਹਨ।
ਰੈਨੋ ਦੇ ਛੋਟੇ ਵਪਾਰਕ ਵਾਹਨ:
ਨਿਰਮਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ
ਨਿਰਮਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਅਫ਼ਸਰ ਸੀ। ਨਿਰਮਲਜੀਤ ਨੂੰ ਮਰਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਮਵੀਰ ਚੱਕਰ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਿਲਟਰੀ ਸਨਮਾਨ, ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1971) ਨਿਰਮਲਜੀਤ ਨੇ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਦੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਵਿਚੋਂ ਨਿਰਮਲਜੀਤ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਅਫ਼ਸਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪਰਮ ਵੀਰ ਚੱਕਰ ਅਵਾਰਡ
ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1971) ਵਿੱਚ ਸੇਖੋਂ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੈਟ ਵਲੋਂ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਸੇਖੋਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਸਨਮਾਨ
1985 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਟੈਂਕ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ "ਫਲਾਇੰਗ ਔਫੀਸਰ ਨਿਰਮਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ, ਪੀਵੀਸੀ" ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
ਹਮੀਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
ਹਮੀਰਪੁਰ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲਾ ਹੈ । ਇਸ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲਾ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ । ਜ਼ਿਲਾ ਦਾ ਮੁੱਖਆਲਾ  ਹਮੀਰਪੁਰ ਹੈ ।  ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਹਮੀਰਪੁਰ ਲਈ ਸਿੱਧੀਆਂ ਬੱਸਾਂ ਹਨ ।  ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਹਮੀਰਪੁਰ ਇੰਜੀਨਿਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ  ਵੀ ਹੈ ।
ਨਿਰਮਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ
ਹਮੀਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ
ਮੌਲੀ ਵਾਈਟ
ਮੌਲੀ ਸੂਜ਼ਨ ਵਾਈਟ (ਮੂਰਤੀ ਗੋਸਨੀ; ਜਨਮ 26 ਫਰਵਰੀ 1958), ਬਿਲਟਨ, ਟੈਕਸਾਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦ ਸਿਆਸੀ ਕਾਰਕੁਨ ਹੈ, ਜੋ ਟੈਕਸਾਸ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਰਿਪਰਜੈਂਟਟੇਟਿਵ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ 2015 ਤੋਂ 2017 ਤੱਕ ਇੱਕ ਮਿਆਦ ਲਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ 55 ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ।
ਪਿਛੋਕੜ
ਵਾਈਟ 1970 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ ਬਿਲਟਨ ਵਿੱਚ ਰਹੀ। ਉਹ ਸੇਵਾ ਮੁਖਤ ਫ਼ੌਜੀ ਕਰਨਲ, ਰਾਬਰਟ ਰੂਸਲ "ਬੋਬ" ਗੋਸਨੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਸਾਬਕਾ ਥੇਲਮਾ ਜੀਨ ਹਰਫਰ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਬਲਟਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ 1976 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੁਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੈਰੀ ਹਾਰਡਿਨ-ਬਾਇਲਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ, ਰਿਨੋਲਡ ਵਾਇਨ ਵਾਈਟ, ਇੱਕ ਸੜਕਾਂ ਬਨਾਉਣ ਵਾਲਾ ਠੇਕੇਦਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਜੋੜੋ ਕੋਲ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਟੈਕਸਾਸ ਏ&ਐਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੁਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ 2014 ਵਿੱਚ ਟੈਂਪਲ ਕਾਲਜ, ਟੈਕਸਾਸ ਤੋਂ ਨਰਸਿੰਗ ਕੀਤੀ। ਵਾਈਟ ਨੇ ਸਲਾਡੋ ਦੇ 3ਸੀ ਕਾਓਬੁਆਏ ਚਰਚ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।
ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਰਗਰਮੀ
ਵਾਈਟ ਨੇ ਗਰਭਪਾਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਖਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫਾ ਸੰਗਠਨ "ਵਿਮੈਨ ਫ਼ਾਰ ਲਾਈਫ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ" ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਆਉਟਕਰੀ ਲਈ ਵਿਧਾਇਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹੈ। ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਔਰਤ ਵਜੋਂ, ਵ੍ਹਾਈਟ ਦੇ ਦੋ ਗਰਭਪਾਤ ਹੋਏ। ਉਸ ਨੇ 1992 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਈਬਲ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਿਆਂ ਗਰਭਪਾਤ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਗਰਭਪਾਤ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਗਰਭਪਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਦਮੇ 'ਤੇ ਰਿਪੋਰਟ ਨਾ ਕਰਨ 'ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਵਾਈਟ ਹਰ ਸਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ-ਸੰਘ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੂੰ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਧੱਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਵਿਧਾਇਕੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸ ਨੇ ਗਰਭਪਾਤ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਔਰਤਾਂ 'ਤੇ ਪੈਂਦੇ ਅਸਰ ਅਤੇ ਗਰਭਪਾਤ ਦੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਦਾ ਗਰਭਪਾਤ ਕਰਵਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਮੈਡੀਕਲ ਅਲਟਰਾਸੌਨੋਗ੍ਰਾਫੀ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ ਲਈ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਫਿਲਿਸ ਸ਼ਲਾਫਲੀ ਦੇ ਈਗਲ ਫੋਰਮ, ਟੈਕਸਸ ਰਾਈਟ ਟੂ ਲਾਈਫ, ਕਨਕਰੇਟਡ ਵੂਮੈਨ ਫੌਰ ਅਮਰੀਕਾ, ਅਤੇ ਲਿਬਰਟੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਨਾਲ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵ੍ਹਾਈਟ ਨੇ ਨੌਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਅਤੇ ਗਰਭਪਾਤ ਵਿਰੋਧੀ ਵਕਾਲਤ ਬਾਰੇ ਸਿਖਲਾਈ ਸੈਮੀਨਾਰ ਕਰਵਾਏ ਹਨ।
ਸਾਲ 2014 ਵਿੱਚ, ਵ੍ਹਾਈਟ ਨੇ 4 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਹੋਈ ਮੁੱਢਲੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ-ਮਿਆਦ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਰਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਰਾਲਫ ਸ਼ੈਫੀਲਡ, ਟੈਂਪਲ ਤੋਂ ਇੱਕ ਰੇਸਟੋਰੈਂਟਰ, ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ। ਉਸ ਨੇ 4,995 ਵੋਟਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੈਫੀਲਡ ਨੇ 4,302 ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੌਲੀ 46.3 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਜਿੱਤ ਗਈ। ਵ੍ਹਾਈਟ 4 ਨਵੰਬਰ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕਾਬਲਾ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ।
29 ਜਨਵਰੀ, 2015 ਨੂੰ, ਵ੍ਹਾਈਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਟਾਫ ਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ "ਟੈਕਸਾਸ ਮੁਸਲਿਮ ਕੈਪੀਟਲ ਦਿਵਸ" ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੰਚਾਲਕਾਂ ਨੂੰ "ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਨਾਲ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਨ" ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਫਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਝੰਡਾ ਵੀ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਕਹੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਵਾਦ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਰਾਜਪਾਲ ਗ੍ਰੇਗ ਐਬੋਟ ਨੇ ਵ੍ਹਾਈਟ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਤੋਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ "ਸਿਵਲ ਭਾਸ਼ਣ" ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।  ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪੋਸਟ ਦੇ ਇੱਕ ਫਾਲੋ-ਅਪ ਵਿੱਚ, ਵ੍ਹਾਈਟ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਨੂੰ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵ੍ਹਾਈਟ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਬਿਆਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ "ਉਤਪੱਤੀ" ਇਹ ਸੀ ਕਿ "ਟੈਕਸਾਸ ਕੈਪੀਟਲ ਵਿਖੇ ਮੁਸਲਿਮ ਦਿਵਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਗਈ", "ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸਮੂਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।" ਪੋਲੀਟੀਫੈਕਟ ਨੇ ਇੱਕ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਨੇਤਾ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸੀ.ਏ.ਆਈ.ਆਰ ਉਹਨਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਲਾਨਾ ਮੁਸਲਿਮ ਦਿਵਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸੀ.ਏ.ਆਈ.ਆਰ. ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਾਮਜ਼ਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਾਲ 2016 ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੁਗ ਸ਼ਾਈਨ ਨੇ ਵ੍ਹਾਈਟ ਨੂੰ 118 ਵੋਟਾਂ ਨਾਲ ਹਰਾਇਆ। ਵ੍ਹਾਈਟ ਨੇ ਮੁੜ ਗਿਣਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ; ਉਸ ਦੇ ਹਾਰਨ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1958 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਬਰਨਾਲਾ (ਪਿੰਡ)
ਬਰਨਾਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਮਾਨਸਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। 2001 ਵਿੱਚ ਬਰਨਾਲਾ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 3010 ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 9.33 ਕਿ. ਮੀ. ਵਰਗ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਪੰਜਨਦ ਦਰਿਆ
ਪੰਜਨਦ ਦਰਿਆ,(ਉਰਦੂ /ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ : پنجند, ਪੰਜਾਬੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੰਜਨਦ) (ਪੰਜ + ਨਦ = ਪੰਜ ਨਦੀਆਂ)ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਜਿਲੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਇੱਕ ਦਰਿਆ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਪੰਜ ਦਰਿਆ ਹਨ -ਜਿਹਲਮ ,ਚਨਾਬ,ਰਾਵੀ,ਬਿਆਸ,ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ।ਜਿਹਲਮ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਚਨਾਬ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਸਤਲੁਜ ਵਿੱਚ ਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਚਨਾਬ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਤੋਂ 10 ਮੀਲ ਉੱਤਰ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਉੱਚ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੇ ਕੋਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪੰਜਨਦ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।ਪੰਜਨਦ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਲਗਪਗ 45 ਮੀਲ ਵਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਮਿਠਨਕੋਟ ਲਾਗੇ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਜਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਪੰਜਨਦ ਤੇ ਇੱਕ ਬੰਨ੍ਹ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੰਜਾਈ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਨਦ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਸਤਨਦ (ਸਤ ਦਰਿਆ) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਭਾਵ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਘੱਗਰ ਹਕਰਾ ਦਰਿਆ,ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਵੀ ਰਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਰਿਆ
ਹਨੀ ਸਿੰਘ
ਹਨੀ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਰੈਪਰ, ਕਲਾਕਾਰ, ਫਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਸਲ ਨਾਂ ਹਿਰਦੇਸ਼ ਸਿੰਘ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਆਪਣੇ ਸਟੇਜੀ ਨਾਂ ਯੋ ਯੋ ਹਨੀ ਸਿੰਘ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀਵਤ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਰੈਪਰ
ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ
thumb| ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ। ਇੱਕ ਕੰਪਨੀ ਕਲਾਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਵਾਟਰ ਕਲਰ ਨਾਲ਼ ਬਣਾਇਆ ਚਿੱਤਰ, ਪੰਜਾਬ, 1865 ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਜੱਟ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਸੀ ਜਿਸਨੇ 15 ਸਤੰਬਰ 1843 ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਜੀਵਨੀ
left|thumb| ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰਾਜਾਸਾਂਸੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸਰਦਾਰ ਬਸਵਾ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।
ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਕਬੀਲੇ ਨੇ ਚੰਦ ਕੌਰ ਨੂੰ ਹਾਕਮ ਬਣਨ ਲਈ ਸਮਰਥਨ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ, ਜਦੋਂ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੰਦ ਕੌਰ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਠੱਗਿਆ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਲਕੱਤੇ ਭੱਜ ਗਏ।
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿਵਲ ਸੇਵਕ ਜਾਰਜ ਰਸਲ ਕਲਰਕ ਨੇ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦੇਣ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ। ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਬਾਹਵਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।
ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਤਲ
thumb| [[ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲ ਦਾ ਚਿਤਰਣ]] ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਬੰਦੂਕ ਦਾ ਮੁਆਇਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਲਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਰਿਆ। ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੋਲ਼ੀ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਜ਼ਖਮੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਢ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਚਾਚਾ, ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਫਰਾਰ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਕਤਲ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅੰਗ ਵੱਢ ਕੇ ਗਟਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1843
ਹਰਦਿਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਾਲੀ
thumb|
ਸਾਹਿਤਕ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਾਲੀ ਬਾਬਾ ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਰਦਿਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ (14 ਸਤੰਬਰ 1932 - 28 ਦਸੰਬਰ 2014) ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ ਦਿੱਤੀ। thumb|Miniature painting of Bhootwada Prepared by Gurpreet Artist Bathinda
ਜੀਵਨੀ
ਲਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਗਾਗਾ ਨੇੜੇ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। 1967 ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ। ਲਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਹੀ ਉਹ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖੁਦ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਤਾਬ ਕਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਵਰਚੁਅਲ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੋਣ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਬੌਧਿਕ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਵਾਹ ਲਈ ਮੌਖਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਜੁੜਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਖੂਬ ਗਿਆਨ ਵੰਡਿਆ।
ਮੌਤ
ਲਾਲੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ 82ਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ ਵਿੱਚ 28 ਦਸੰਬਰ 2014 ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ
ਹਾਸ਼ਮਪੁਰ
ਹਾਸ਼ਮਪੁਰ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਘਨੌਰ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਜਪੁਜੀ ਖਹਿਰਾ
ਜਪਜੀ ਖਹਿਰਾ ਇੱਕ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਮਾਡਲ ਹੈ। ਉਸਨੇ 16 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਮਿਸ ਵਰਲਡ ਪੰਜਾਬਣ 2006 ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤਿਆ, ਇਹ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਮੂਲ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਿਅਕਤੀ ਬਣ ਗਈ।
ਕੈਰੀਅਰ
ਮਿਸ ਵਰਲਡ ਪੰਜਾਬਣ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਪਜੀ ਖਹਿਰਾ ਨੇ ਹਰਭਜਨ ਮਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਫਿਲਮ ਮਿੱਟੀ ਵਜਾਨ ਮਾਰਦੀ (2007) ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਫੇਰ ਮਮਲਾ ਗਦਬਦ ਗਦਬਦ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਧਰਤੀ (2011) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੈਮਿਓ ਰੋਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਿੰਘ ਬਨਾਮ ਕੌਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।
ਜ਼ੁਲਫਿਕਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1928 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1979
ਕਲਿਆਣ ਸੁੱਖਾ
ਕਲਿਆਨ ਸੁੱਖਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ ਨਥਾਣਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਅਹਿਮਦ ਸਰਹਿੰਦੀ
ਇਮਾਮ ਰੱਬਾਨੀ ਸ਼ੇਖ਼ ਅਹਿਮਦ ਅਲ-ਫ਼ਾਰੂਕੀ ਅਲ-ਸਰਹਿੰਦੀ (1564–1624) (ਮੁਕੰਮਲ ਨਾਮ:ਸ਼ੇਖ਼ ਅਹਿਮਦ ਸਰਹਿੰਦੀ ਇਬਨ ਸ਼ੇਖ਼ ਅਬਦੁਲਾ ਹੱਦ ਫ਼ਾਰੂਕੀ) ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਹਿਜਰੀ ਦੇ ਨਿਹਾਇਤ ਹੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਆਲਮ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਸਨ। ਅਹਿਮਦ ਫਾਰੂਕੀ ਸਰਹਿੰਦੀ ਦੀ ਸਰਹਿੰਦ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਖੇ ਮਜ਼ਾਰ, ਰੋਜਾ ਸ਼ਰੀਫ ਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਰੋਜ਼ਾ ਉਰਸ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਬਿਹਾਰ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ, ਗੁਜਰਾਤ, ਮੁੰਬਈ, ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ, ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼, ਤੁਰਕੀ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਲੋਕ ਸਿੱਜਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ
ਵਿਨੋਦ ਕਿਨਾਰੀਵਾਲਾ
ਵਿਨੋਦ ਕਿਨਾਰੀਵਾਲਾ (1924-9 ਅਗਸਤ 1942) ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਦੇ ਗੁਜਰਾਤ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ ਤੇ 9 ਅਗਸਤ 1942 ਨੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ  ਕਿਨਾਰੀਵਾਲਾ ਦੀ ਕਾਲਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੋਸ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਹਿੰਦ ਦਾ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਲਈ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।  ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਉਸ ਤੋਂ ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਫੁੱਟਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਝੰਡਾ ਨੀਵਾਂ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਕਿਨਾਰੀਵਲਾ ਨੇ ਥੋਕ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ. ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਿਨੋਦ ਕਿਨਾਰੀਵਾਲਾ 18 ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1947 ਵਿਚ, ਵੀਰ ਵਿਨੋਦ ਕਿਨਾਰੀਵਾਲਾ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕਾਲਜ ਕੈਂਪਸ ਦੇ ਅੰਦਰ  ਜੈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਰਾਇਣ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਜਿਸ ਸੜਕ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ ਗਈ ਸੀ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਵੀਰ ਕਿਨਾਰੀਵਾਲਾ ਮਾਰਗ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1924 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1942
ਸਿੰਧੜ
ਸਿੰਧੜ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਲੋਹੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਕੇਕੜਾ
ਕੇਕੜਾ ਦਸ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜਲਚਰਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਾਤੀ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਜੀਵ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਨਿੱਕਲੀ ਹੋਈ ਛੋਟੀ ਪੂੰਛ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂਰੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਛਾਤੀ ਹੇਠਾਂ ਛਿਪੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੇਕੜੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਾਤਲ ਉੱਪਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੇਕੜੇ ਦੇ ਪੰਜਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਕੱਛੂ ਵਾਂਗ ਮੋਟੇ ਬਾਹਰੀ ਕੰਕਾਲ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਨਾਮ ਦੇ ਕੁਛ ਹੋਰ ਵੀ ਜਾਨਵਰ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ- ਏਕਾਂਤਵਾਸੀ ਕੇਕੜੇ, ਰਾਜਾ ਕੇਕੜਾ, ਚੀਨੀ ਮਿੱਟੀ ਵਰਗੇ ਕੇਕੜੇ, ਘੋੜੇ ਦੀ ਨਾਲ ਵਰਗੇ ਕੇਕੜੇ, ਜੂੰਅ - ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਸਲੀ ਕੇਕੜੇ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਵਿਕਾਸ
link=https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%A4%E0%A8%B8%E0%A8%B5%E0%A9%80%E0%A8%B0:Gecarcinus_quadratus_(Nosara).jpg|left|thumb|ਕੇਕੜਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਗੈਸਾਰਸਿਂਸ ਕੁਆਡਰੇਟਸ, ਮੱਧ ਅਮਰੀਕਾਕੇਕੜੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੱਛੂ ਵਾਂਗ ਮੋਟੇ ਬਾਹਰੀਕੰਕਾਲ ਨਾਲ ਢਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਖਨਿਜ ਕਾਈਟਿਨ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਤਿਖੇ ਪੰਜਿਆਂ ਨਾਲ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੇਕੜੇ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਕਾਫ਼ੀ ਕੇਕੜੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੰਡੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ| ਕੇਕੜੇ ਦੇ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਟਰ ਦੇ ਦਾਣੇ ਜਿੰਨੇ ਅਕਾਰ ਤੋਂ ਲੈਕੇ  ਜਪਾਨੀ ਮੱਕੜੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਤੋਂ ਕੁਛ ਕੁ ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਚੌੜਾ ਅਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ 4ਮੀਟਰ ਤੱਕ ਫੈਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ|
ਕੇਕੜੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਜਿਵਾਸ਼ਮ ਜੋਰਾਸਿਕ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਾਰਬੋਨੀਫੇਰਸ ਮੋਰਾਕਿਸ ਨੂੰ ਕੱਛੂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਦੀ ਹੱਡੀ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਮੁੱਢਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੇਕੜਾ ਹੀ ਹੋਵੇ| ਕੇਕੜੇ ਦੀ ਚਮਕ ਉਸਦਾ ਅਸਲ ਸ਼ਿਕਾਰ ਜੁਰਾਸਿਕ  ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਯੁਗ ਕ੍ਰੀਟੇਸ਼ਸ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਗੋਂਡਵਾਨਾ ਦੀਪਸਮੂਹ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਨਾਲ ਜਾਂ ਸਮਵਰਤੀ  ਹੱਡੀਆਂ ਵਾਲੀ ਮੱਛੀ ਦੇ ਵਿਕਰਣ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ|
ਯੋਨ ਦੋਹਰਾਪਨ
link=https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%A4%E0%A8%B8%E0%A8%B5%E0%A9%80%E0%A8%B0:Pachygrapsus_marmoratus_male_female.png|right|thumbਕੇਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਯੋਨ ਦੋਹਰਾਪਨ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ| ਨਰ ਕੇਕੜੇ ਦੇ ਅਕਸਰ ਵੱਡੇ ਪੰਜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ| ਇਹ ਪ੍ਰਵਰਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ  ਉਕਾ(Ocypodidae) ਜਾਤੀ ਦੇ ਖੰਭਕਾਰੀ ਕੇਕੜੇ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ| ਖੰਭਕਾਰੀ ਕੇਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲ, ਨਰ ਕੇਕੜੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪੰਜਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਦਾ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ| ਹੋਰ ਸੱਪਸ਼ਟ ਅੰਤਰ ਪੇਟ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨਰ ਕੇਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਤਲੀ ਤੇ ਤਿਕੋਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਮਾਦਾ ਕੇਕੜੇ ਦੇ ਪੇਟ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੋਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਔਸ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਨਦਾ ਕੇਕੜੇ ਨੇ ਪੇਟ ਅੰਦਰ ਫਲਯੁਕਤ(ਬੱਚੇ) ਆਂਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ
ਮੌਜੂਦਾ ਅਤੇ ਵਿਲੁਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠਾਂ ਬਰੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ| ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਰਿਵਾਰ ਇਉਕਾਰਕੀਨੋਇਡੀਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਉਕਾਰਸਿਂਸ ਅਤੇ ਪਲੈਟੀਕੋਟਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਕੇਕੜਾ ਸਮੂਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿ ਹੁਣ ਐਨੋਮੁਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮਸਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ link=https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%A4%E0%A8%B8%E0%A8%B5%E0%A9%80%E0%A8%B0:A_crab_divination_pot_in_Kapsiki.jpg|thumb|ਕਾਪਸਕੀ, ਉੱਤਰੀ ਕੈਮਰੂਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਰੈਕ ਫਾਈਨਨੇਟ ਪੋਟ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਲ ਜੀਵ
ਰਾਜਬੀਰ ਸਿੰਘ
ਰਾਜਬੀਰ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਐਕਟਰ ਅਤੇ ਮਾਡਲ ਹੈ।  ਉਸਨੇ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੂ ਇਜ਼ ਦੇਅਰ (ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ)? ਵਿੱਚ ਸੰਨੀ ਮਲਹੋਤਰਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
ਜਿੱਦੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ
ਜਿੱਦੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ (ਜੇ. ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ) (12 ਮਈ 1895 - 17 ਫਰਵਰੀ 1986) ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਆਤਮਕ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਦੇ ਪੱਕੇ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਚਨਕਾਰ ਸਨ। ਉਹ ਰੂਹਾਨੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ (psychological revolution), ਮਨ ਦੀ ਕੁਦਰਤ, ਧਿਆਨ, ਮਾਨਵੀ ਸੰਬੰਧ, ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਤਬਦੀਲੀ ਕਿਵੇਂ ਲਿਆਈਏ ਆਦਿ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਦੇ ਮਾਹਰ ਸਨ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਤ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਕ ਨਾਲ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ ਚਾਹੇ ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਜਾਂ ਸਮਾਜਕ ਕੁੱਝ ਵੀ ਹੋਵੇ।
ਜੀਵਨੀ
ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਦੀ ਅਠਵੀਂ ਔਲਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੀ ਵਾਸੂਦੇਵ ਦੀ ਅਠਵੀਂ ਔਲਾਦ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਮੂਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਮੂਰਤੀ ਦਾ ਜਨਮ 1895 ਵਿੱਚ ਆਂਧਰਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਦਨਾਪਾਲੀ ਵਿੱਚ ਮਧ‍ਵਰਗੀ ਬਾਹਮਣ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਅਸਲ ਜਨਮ ਮਿਤੀ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵਿਵਾਦ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜਿੱਦੂ ਨਾਰਾਇਨਿਆ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ ਕੇਵਲ ਦਸ ਸਾਲ ਦੇ ਹੀ ਸਨ, ਉਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਸੰਜੀਵਾਮਾ ਦਾ ਨਿਧਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਕੁੱਲ ਗਿਆਰਾਂ ਬੱਚੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ ਛੇ ਹੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਸਕੇ। ਪਰਿਵਾਰ 1903 ਵਿੱਚ ਕਦਾਪਾ ਜਾ ਕੇ ਬਸ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਪਹਿਲੀ ਠਹਿਰ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਲੇਰੀਆ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਵਾਰ ਵਾਰ ਇਹ ਨਾਮੁਰਾਦ ਬਿਮਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਬੀਮਾਰ ਜਿਹਾ, "ਧੁੰਦਲਾ ਅਤੇ ਸੁਪਨਸਾਜ਼," ਉਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ਪਛੜੇ,ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਕੋਲੋਂ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲੋਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟ ਪੈਂਦੀ। ਲਿਖੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ ਦਸਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨੋਰੋਗੀਆਂ ਵਾਲੇ ਤਜਰਬੇ ਪੇਸ਼ ਆਏ, ਜਿਵੇਂ 1904 ਵਿੱਚ ਮਰ ਚੁੱਕੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮੋਈ ਮਾਂ ਨਜ਼ਰ ਪੈਂਦੀਆਂ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਫਿਰ ਸਾਰੀ ਜਿੰਦਗੀ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨਿਤੀਆ ਨੂੰ ਥੀਓਸੌਫਿਕਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਡਾ. ਏਨੀ ਬੇਸੇਂਟ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ ਦੇ ਪਿਤਾ 1907 ਵਿੱਚ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋ ਗਏ।
ਹਰੀ ਗੜ੍ਹ
ਹਰੀ ਗੜ੍ਹ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਘਨੌਰ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਕੇ ਦਾਮੋਦਰਨ
ਦਾਮੋਦਰਨ ਪੋਂਨਾਨੀ ਵਿੱਚ ਮਲੱਪੁਰਮ ਜਿਲੇ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਬਾਪ ਕਿਜਾਕੀਨੇਦਾਥ ਥੂਪਨ ਨਾਮਪੂਥਿਰੀ (Kizhakkinedath Thuppan Nampoothiri) ਅਤੇ ਮਾਂ ਕੀਜੇਦਾਥੂ ਨਾਰਾਇਣੀ ਅੱਮਾ (Keezhedathu Narayani Amma) ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ, ਤੀਰੁਰ, ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸਾਮੂਥਿਰੀ ਕਾਲਜ, ਕਾਲੀਕਟ ਵਿੱਚ ਲਈ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅੰਦੋਲਨ ਕੇਰਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਅਜ਼ਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1931 ਵਿੱਚ ਸਿਵਲ ਨਾਫਰਮਾਨੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਲਈ ਗਿਰਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 23 ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਕਠੋਰ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਕੋਇੰਬਟੂਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਮਿਲ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਸਿੱਖਿਆ। 1935 ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਕਾਸੀ (ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਗਏ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਕਾਸੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲੀ ਸਿੱਖੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਪ੍ਰਤੀ ਆਕਰਸ਼ਤ ਹੋਏ। ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਹਪਾਠੀ ਸੀ।
ਲਿਖਤਾਂ
ਮਲਿਆਲੀ ਵਿੱਚ
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ
ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੇਰਲ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ
ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਘੜੀ ਤੋਹਫੇ ਵਜੋਂ ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ ਦਾ ਜਨਮ 1908 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਉਹ 9 ਅਪ੍ਰੈਲ 1929 ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਲਈ ਅਸੇਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਸੁੱਟਣ ਲਈ ਅਸੇਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਉਮਰਕੈਦੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ ਦੀ ਮੌਤ 19 ਸਿਤੰਬਰ 1994 ਨੂੰ ਹੋਈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ
ਟੀ. ਐਸ. ਸਤਿਆਵਤੀ
'''ਟੀ. ਐਸ. ਸਤਿਆਵਤੀ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: T. S. Sathyavathi;''' ਜਨਮ 30 ਜੂਨ 1954) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਬੰਗਲੁਰੂ, ਕਰਨਾਟਕ ਤੋਂ ਵਿਦਵਾਨ ਹੈ।
ਜੀਵਨੀ
ਸਤਿਆਵਤੀ ਦਾ ਜਨਮ 30 ਜੂਨ 1954 ਨੂੰ ਬੈਂਗਲੁਰੂ, ਕਰਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਟੀਐਸ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਰੰਗਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਦੋ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੈਸੂਰ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਅੱਗੇ ਗਾਇਆ।
ਕੈਰੀਅਰ
ਸੱਤਿਆਵਤੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਵਸੰਤ ਮਾਧਵੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰਨਾਟਿਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਰਨਾਟਿਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵੋਕਲ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਆਰ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਕਾਂਤਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਪਣੀ ਮੁਹਾਰਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਉਹ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਖੋਜ-ਅਧਾਰਿਤ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤਾ ਕਲਾਰਥਨਾ ਬੀਵੀਕੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੰਗਮ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤਾ ਕਲਾਰਥਨਾ ਕੇ ਵੈਂਕਟਾਰਮਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ।
ਸਤਿਆਵਤੀ ਨੇ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਕਰਨਾਟਕ ਗਣਕਲਾ ਪਰਿਸ਼ਤ, ਬੈਂਗਲੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। 1985 ਵਿੱਚ ਸਾਰਕ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ; ਮਦਰਾਸ ਸੰਗੀਤ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਸੀ।
ਸੱਤਿਆਵਤੀ ਨੇ 2014 ਤੱਕ ਔਰਤਾਂ ਲਈ VVS ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਕਾਲਜ, ਬਸਵੇਸ਼ਵਰਨਗਰ, ਬੰਗਲੌਰ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਵਿਅਕਤੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਕਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੱਕਾਰੀ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ 'ਤੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਅਕਾਦਮਿਕ ਵਜੋਂ, ਉਹ ਕਈ ਸਿੱਖਿਆ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ 'ਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸੀ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1954 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਟੱਕ ਲਾਉਣਾ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਘਰ, ਤਲਾਬ, ਬਾਉਲੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਣੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਸਿਆਣੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਭਾਈ ਜੀ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਦੇ ਪ੍ਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਪੰਜ ਸੱਤ ਟੱਕ ਉਹਨਾ ਤੋਂ ਲਵਾਏ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੱਡੂ ਜਾਂ ਪਤਾਸੇ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੰਮ ਸਫਲਤਾ ਪੂਰਵਕ ਸਿਰੇ ਚੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਖ਼ੂਨ ਸੰਚਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ
ਖੂਨ ਸੰਚਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਉਹ ਸਮੁੱਚ ਹੈ ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਤਾਪ ਅਤੇ pH ਸਥਿਰ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਮੀਨੋ ਅਮਲ, ਇਲੈਕਟਰੋਲਾਈਟਸ, ਆਕਸੀਜਨ, ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ, ਹਾਰਮੋਨ, ਰਕਤ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਾਇਟਰੋਜਨ ਦੇ ਵਾਧੂ ਉਤਪਾਦ ਆਦਿ ਸੰਚਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੇਵਲ ਰਕਤ-ਡ ਨੈੱਟਵਰਕ ਨੂੰ ਹੀ ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਵਾਹਿਕਾ ਤੰਤਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੋਰ ਲੋਕ ਲਸੀਕਾ ਤੰਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਮਿੱਲਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਨੁੱਖੀ ਅੰਗ ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼ੇਰਵਾਨੀ
ਸ਼ੇਰਵਾਨੀ ( শেরওয়ানি) ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਤ ਇੱਕ ਕੋਟ ਵਰਗਾ ਲੰਮਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਚਕਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੇਰਵਾਨੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸਲਵਾਰ ਕਮੀਜ਼ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ਰਾਕ ਕੋਟ ਨਾਲ ਸੰਯੋਜਨ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਦੀਪ ਦੇ ਰਈਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ। ਇਹ ਕੁੜਤਾ ਅਤੇ ਪਜਾਮਾ ਅਤੇ ਚੂੜੀਦਾਰ, ਖੜਾ ਪਜਾਮਾ, ਸਲਵਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਪਹਿਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਚਕਨ ਇਸ ਦੀ ਅੱਡ ਪਛਾਣ ਅਕਸਰ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਵਜ਼ਨਦਾਰ ਸੂਟਾਂ ਵਾਲੇ ਕਪੜੇ ਦੀ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਲਾਈਨਿੰਗ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਉਰਦੂ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੇਰਵਾਨੀ ਲੰਬੀ ਪੱਟੀ ਜਾਂ ਕਾਲਰਦਾਰ ਆਧੁਨਿਕ ਦਿੱਖ ਵਾਲੀ ਅਚਕਨ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਹੁਣ ਆਮ ਹੈ। ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੇ ਰਈਸ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਆਲਾ ਕਿਸਮ ਦੇ ਊਨੀ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਅਚਕਨ (ਜੋ ਸ਼ੇਰਵਾਨੀ ਜਾਂ ਸ਼ਰਵਾਨ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ) ਪਹਿਨਿਆ ਕਰਦੇ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਅਤੇ ਉੱਤਮਤਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਅਚਕਨ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ੇਰਵਾਨੀ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਤ ਹੋ ਗਿਆ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪਹਿਰਾਵਾ
ਲੁਕਰੇਟੀਆ ਮੋਟ
ਲੁਕਰੇਟੀਆ ਮੋਟ (ਮੂਰਤੀ ਕੋਫਿਨ; 3 ਜਨਵਰੀ, 1793 – 11 ਨਵੰਬਰ 1880) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰਕ, ਗੁਲਾਮੀ ਦੇ ਖ਼ਾਤਮੇ ਦੀ ਸਮਰਥਕ, ਮਹਿਲਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 1840 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰੋਧੀ ਗੁਲਾਮੀ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖੇ ਔਰਤਾਂ 'ਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਪਦਵੀ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। 1848 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਜੇਨ ਹੰਟ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲੀ ਬੈਠਕ ਹੋਈ। ਮੋਟ ਨੇ 1848 ਦੇ ਸੇਨੇਕਾ ਫਾਲਸ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ।
ਉਸ ਦੀਆਂ ਬੋਲਣ ਦੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ, ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ 1865 ਵਿੱਚ ਗੁਲਾਮੀ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਬਕਾ ਗੁਲਾਮਾਂ, ਚਾਹੇ ਮਰਦ ਜਾਂ ਔਰਤ ਨੂੰ ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇਣ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਜੋ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਗੁਲਾਮੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਸਨ। 1880 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਉਹ ਗੁਲਾਮੀ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਅਤੇ ਮੰਦਹਾਲੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਰਹੀ।
ਮੋਟ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸੀ।
ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਲੁਕਰੇਟੀਆ ਕੋਫਿਨ ਦਾ ਜਨਮ 3 ਜਨਵਰੀ, 1793 ਨੈਨਟਕੇਟ, ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਅੰਨਾ ਫੋਲਗਰ ਅਤੇ ਥੌਮਸ ਕਫਿਨ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਬੱਚਾ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਪੀਟਰ ਫੋਲਜਰ ਅਤੇ ਮੈਰੀ ਮੋਰੇਲ ਫੋਲਗਰ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਨੇ ਫਾਊਂਡੇਸਨ ਬਿਨਯਾਮੀਨ ਫਰਾਕਲਿਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਫੋਲਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਟੋਰੀਜ਼ ਸਨ।
ਉਸ ਨੂੰ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਡੱਚੇਸ ਕਾਉਂਟੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਨਾਈਨ ਪਾਰਟਨਰ ਸਕੂਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਫ੍ਰੈਂਡਸ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕਾ ਬਣ ਗਈ। ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਉਦੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਔਰਤ ਸਟਾਫ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਨਖਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੁਆਰਾ ਫਿਲਡੇਲਫਿਆ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਅਤੇ ਨਾਈਨ ਪਾਰਟਨਰਸ, ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਧਿਆਪਕ ਜੇਮਸ ਮੋੱਟ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਗਿਆ।
ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ
10 ਅਪ੍ਰੈਲ 1811 ਨੂੰ ਲੂਕਰੇਤੀਆ ਕੋਫਿਨ ਨੇ ਫਿਲਡੇਲਫਿਆ ਵਿਖੇ ਪਾਈਨ ਸਟ੍ਰੀਟ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਜੇਮਸ ਮੱਟ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੇ ਬੱਚੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਬੱਚੇ, ਥੌਮਸ ਮੱਟ ਦੀ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ 'ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ ਗੁਲਾਮੀ ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਗਏ। ਉਸ ਦੀ ਪੜਪੋਤੀ ਮੇਅ ਹੇਲੋਵੇਲ ਲਾਊਡ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣ ਗਈ।
11 ਨਵੰਬਰ 1880 ਨੂੰ ਮੋੱਟ ਦੀ ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਦੇ ਚੇਲਟੇਨਹੈਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਰੋਡਸਾਈਡ ਵਿਖੇ ਨਮੂਨੀਆ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਫੇਅਰ ਹਿੱਲ ਬਰਿਆਲ ਗਰਾਉਂਡ ਦੇ ਉੱਚੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦਫਨਾਇਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਉੱਤਰੀ ਫਿਲਡੇਲਫਿਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਵੇਕਰ ਕਬਰਸਤਾਨ ਹੈ।
ਮੋੱਟ ਦੀ ਪੜ-ਪੋਤੀ ਨੇ ਰੋਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਬਿਆਨ ਦੌਰਾਨ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਬੇਟੀ ਫ੍ਰੀਡਨ ਲਈ ਇਤਾਲਵੀ ਦੁਭਾਸ਼ੀਏ ਵਜੋਂ ਥੁੜ-ਚਿਰੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕ