cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ (c. 200 BCE - 320 CE)
ਐਂਬਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੈਦਿਕ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਈ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਆਦਿਵਾਸੀ ਧਰਮਾਂ ਨੇ "ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਵੈਦਿਕ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਲੱਭ ਲਿਆ"। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਦਾ ਨਿਘਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਅਤੇ ਜੈਨ ਧਰਮ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਐਂਬਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ,"ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਖੁਦ ਇਸ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵਿਪਰੀਤ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਆਦਿਵਾਸੀ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪਤਲੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ, ਏਕਤਾ ਦਾ ਧਾਗਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।"ਇਸ "ਨਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ" ਨੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਅਲੌਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ ਵਿਹਾਰਕ ਸਲਾਹ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਪੁਨਰ-ਉਭਾਰ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਦੀਆਂ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ "ਪੂਰੇ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕਈ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਢਾਲਣ ਲਈ ਝੁਕਦੇ ਸਨ"। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ।
ਸਮ੍ਰਿਤੀ
ਸਮਾਈਕਰਣ ਅਤੇ ਇਕਸੁਰਤਾ ਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਝਲਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਈ ਸੀ। 200 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਅਤੇ 100 ਈਸਵੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਗ੍ਰੰਥ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਮਾਪਦੰਡ ਬਣ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੂਲ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਨਵੇਂ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਹਨ।
ਛੇ ਹਿੰਦੂ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਮੀਮਾਂਸਾ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ "ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੈਦਿਕ ਸਰੂਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਸਮਾਰਟ ਸਕੂਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਾਂਗ, ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰੂਤੀ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮਾਰਟ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਵਰਤਮਾਨ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ"। ਹਿਲਟੇਬੀਟੇਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਏਕੀਕਰਨ ਭਗਤੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ"। ਇਹ ਭਗਵਦਗੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀ 'ਤੇ ਮੋਹਰ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਨਤੀਜਾ ਇੱਕ "ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਪ੍ਰਾਪਤੀ" ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਮਾਰਟ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ "ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਕ ਪਰ ਓਨਟੋਲੋਜੀਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ" ਵਜੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਮਹਾਂਕਾਵਿ, ਰਾਮਾਇਣ ਅਤੇ ਮਹਾਭਾਰਤ, ਜੋ ਕਿ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ, ਨੂੰ ਪੂਰਵ ਸਦੀਆਂ ਬੀ ਸੀ ਈ ਦੇ ਅੰਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਦੀਆਂ ਈਸਵੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵੀਆਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਬਾਰੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ "ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਇਕਸੁਰਤਾ" ਦੀ "ਪ੍ਰਾਪਤੀ" 'ਤੇ ਮੋਹਰ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਮਣੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰਵਾਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।
ਹਿੰਦੂ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਸਕੂਲ
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਕਈ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਹਿਤਾਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਖਯ, ਯੋਗ, ਨਿਆ, ਵੈਸ਼ੇਸ਼ਿਕਾ, ਪੂਰਵ-ਮੀਮਾਂਸਾ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਸੰਗਮ ਸਾਹਿਤ
ਸੰਗਮ ਸਾਹਿਤ (300 BCE - 400 CE), ਸੰਗਮ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਮਿਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇੱਕ ਜਿਆਦਾਤਰ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਅੰਗ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੱਟੂਪਥੁ ਅਤੇ ਪਰੀਪਾਟਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿੱਜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਮੁਰੂਗਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸਲਈ ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੱਡੀ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਏਕਦੇਵਵਾਦੀ ਭਗਤੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸਬੂਤ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਅਫਰੀਕਾ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਪਾਰ
ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚਕਾਰ ਵਪਾਰ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਸਵਾਹਿਲੀ ਤੱਟ ਦੇ ਨਾਲ ਜ਼ਾਂਜ਼ੀਬਾਰ, ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ, ਮੈਡਾਗਾਸਕਰ ਅਤੇ ਕੀਨੀਆ ਦੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਭਾਰਤੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਬੂਤ ਹਨ, ਪਰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਹੋਇਆ.
ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਕਾਲੋਨੀ (ਲੇਵੈਂਟ)
ਅਰਮੀਨੀਆਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਜ਼ੇਨੋਬ ਗਲਕ (300-350 ਈ. ਸੀ.) ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਵੈਨ ਝੀਲ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਉੱਪਰੀ ਫਰਾਤ ਉੱਤੇ ਟਾਰੋਨ ਦੀ ਛਾਉਣੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਬਸਤੀ ਸੀ। ਲਗਭਗ 18 ਅਤੇ 22 ਫੁੱਟ ਉੱਚੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ।
ਭਾਰਤ ਦਾ "ਸੁਨਹਿਰੀ ਯੁੱਗ" (ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਪੱਲਵ ਕਾਲ) (ਸੀ. 320-650 ਈ.)
ਇਸ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਦੂਰੀ ਦੇ ਵਪਾਰ ਦੇ ਵਾਧੇ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਮਾਨਕੀਕਰਨ, ਅਤੇ ਸਾਖਰਤਾ ਦੇ ਆਮ ਪ੍ਰਸਾਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਹਾਯਾਨ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਗੁਪਤਾ ਰਾਜਵੰਸ਼, ਜੋ ਵੈਸ਼ਨਵ ਸਨ, ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦੁਆਰਾ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਮਜਬੂਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਪਹਿਲੇ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ, ਗੁਪਤ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਭਰੇ ਸਨ। [ਨੋਟ 34] ਗੁਪਤਾ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਪਹਿਲੇ ਪੁਰਾਣ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ, [ਨੋਟ 8] ਜੋ ਕਿ "ਪੂਰਵ-ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਕਬਾਇਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੇ ਹਨ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ" ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਨਾ। ਗੁਪਤਾਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਉੱਭਰ ਰਹੇ ਪੁਰਾਣਿਕ ਧਰਮ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਕੀਤੀ, ਆਪਣੇ ਖਾਨਦਾਨ ਲਈ ਜਾਇਜ਼ਤਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਪੁਰਾਣਿਕ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ, ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਸੀ।
ਪੀ.ਐਸ. ਸ਼ਰਮਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਹਰਸ਼ ਕਾਲ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਸਖਤ ਬੌਧਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ, ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਯੁੱਗ ਬਣਦੇ ਹਨ", ਕਿਉਂਕਿ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਫਲਸਫੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਧਦੇ-ਫੁੱਲਦੇ ਸਨ। ਚਾਰਵਾਕ, ਨਾਸਤਿਕ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਸਕੂਲ, 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਸੀ।
ਗੁਪਤਾ ਅਤੇ ਪੱਲਵ ਸਾਮਰਾਜ
ਗੁਪਤਾ ਕਾਲ (4ਵੀਂ ਤੋਂ 6ਵੀਂ ਸਦੀ) ਨੇ ਵਿਦਵਤਾ ਦਾ ਫੁੱਲ ਦੇਖਿਆ, ਹਿੰਦੂ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਕੂਲਾਂ ਦਾ ਉਭਾਰ, ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਵਾਈ, ਵੈਟਰਨਰੀ ਸਾਇੰਸ, ਗਣਿਤ, ਜੋਤਿਸ਼ ਅਤੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਤੱਕ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਉਭਾਰ ਦੇਖਿਆ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਰੀਆਭੱਟ ਅਤੇ ਵਰਾਹਮਹਿਰਾ ਇਸ ਯੁੱਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਗੁਪਤਾ ਨੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੇ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸਥਾਨਕ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੀ ਵੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਪਤਾ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਜਾਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਜਾਂ ਜਮਾਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਗੁਪਤਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਬਣੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ।
ਪੱਲਵ (4ਵੀਂ ਤੋਂ 9ਵੀਂ ਸਦੀ) ਉੱਤਰ ਦੇ ਗੁਪਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸਨ। ਪੱਲਵ ਰਾਜ ਨੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨਾਂ ਦੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵੇਖੇ। ਪੱਲਵਾਂ ਨੇ ਮਹਾਬਲੀਪੁਰਮ, ਕਾਂਚੀਪੁਰਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਮਹਾਨ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਉਭਾਰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਕਾਲੀਦਾਸ ਵਾਂਗ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ।
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੱਲਵ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਸਬੰਧ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੱਧ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਧਰਮ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਖੌਤੀ ਗ੍ਰੇਟਰ ਇੰਡੀਆ - ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ (ਕਾਬੁਲ) ਤੋਂ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਸਮੇਤ (ਕੰਬੋਡੀਆ, ਵੀਅਤਨਾਮ, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ, ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼)—ਅਤੇ ਸਿਰਫ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਥਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਨੇੜੇ ਸੀ।
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਲਾਤਮਕ ਮੰਦਿਰ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਕਲਾ (ਵਾਸਤੂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇਖੋ)।
ਭਗਤੀ
ਇਸ ਸਮੇਂ ਨੇ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਉਭਾਰ ਦੇਖਿਆ। ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਸੈਵ ਨਯਨਾਰਾਂ (4ਵੀਂ ਤੋਂ 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਈ.ਈ.) ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਅਲਵਰਾਂ (3ਵੀਂ ਤੋਂ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਈ.ਈ.) ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਭਗਤੀ ਦਾ ਤੇਜ਼ ਵਿਕਾਸ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 12ਵੀਂ ਤੋਂ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਈ.
ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ
ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਦੀਪ ਸਮੂਹ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਨੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਪਾਰਕ ਰੂਟਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਬਰਮਾ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਸਿਆਮ, ਹੇਠਲੇ ਕੰਬੋਡੀਆ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਵੀਅਤਨਾਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਤੱਟਵਰਤੀ ਬਸਤੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।
5ਵੀਂ ਤੋਂ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ, ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਾਮਰਾਜ ਸਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਜੇ ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਖਮੇਰ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ।
ਲੰਗਕਾਸੁਕਾ ("ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਭੂਮੀ" ਲਈ -ਲੰਗਖਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ - "ਅਨੰਦ" ਦਾ ਸੁਖਾ) ਮਲਯ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜ ਸੀ। ਰਿਆਸਤ, ਪੁਰਾਣੀ ਕੇਦਾਹ ਬੰਦੋਬਸਤ ਦੇ ਨਾਲ, ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਲਯ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ 'ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਖੇਤਰੀ ਪੈਰ ਹਨ। ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ; ਮਾਲੇ ਦੰਤਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਲੰਗਕਾਸੁਕਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੇਦਾਹ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੱਟਨੀ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ।
5ਵੀਂ ਤੋਂ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਜਯਨ ਸਾਮਰਾਜ, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਸੁਮਾਤਰਾ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਾਮਰਾਜ, ਨੇ ਸੈਲੇਂਦਰਾਂ ਨਾਮਕ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਮਹਾਯਾਨ ਅਤੇ ਵਜਰਾਯਾਨ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਚੋਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਕਾਰਨ ਸ੍ਰੀ ਵਿਜੇ ਦਾ ਸਾਮਰਾਜ ਘਟ ਗਿਆ। ਮਜਾਪਹਿਤ ਸਾਮਰਾਜ ਸਿੰਘਾਸਰੀ ਸਾਮਰਾਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਇਆ। ਇਹ ਸਮੁੰਦਰੀ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਆਖਰੀ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਹਿੰਦੂ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।
ਚੰਪਾ ਦੇ ਰਾਜ (ਜਾਂ ਚੀਨੀ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਨ-ਯੀ) ਨੇ ਲਗਭਗ 192 ਤੋਂ 1697 ਤੱਕ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਮੱਧ ਵੀਅਤਨਾਮ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਚਮ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਰਮ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਸੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, 9ਵੀਂ ਤੋਂ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ, ਮਹਾਯਾਨ ਬੋਧੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਖਮੇਰ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਦਬਦਬਾ ਰਿਹਾ। ਖਮੇਰ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਕੰਬੋਡੀਆ ਅਤੇ ਗੁਆਂਢੀ ਥਾਈਲੈਂਡ ਵਿੱਚ 900 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਦਰ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਅੰਗਕੋਰ ਇਸ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਭਗ 10 ਲੱਖ ਸ਼ਹਿਰੀ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ। ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੰਦਰ ਕੰਪਲੈਕਸ, ਅੰਗਕੋਰ ਵਾਟ, ਇੱਥੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰਵਰਧਨ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।
ਦੇਰ-ਕਲਾਸੀਕਲ ਹਿੰਦੂਵਾਦ - ਪੁਰਾਣਿਕ ਹਿੰਦੂਵਾਦ (c. 650-1200 CE)
ਗੁਪਤਾ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅੰਤ ਅਤੇ ਹਰਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਿਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਹੋ ਗਿਆ। "ਅਣਗਿਣਤ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਰਾਜਾਂ" ਦੇ ਨਾਲ, ਕਈ ਵੱਡੇ ਰਾਜ ਉਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ। ਛੋਟੇ ਰਾਜ ਵੱਡੇ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸਨ। "ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦਾ ਸੀ, ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਸੀ", ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮੰਡਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਦਰਸਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਕੇਂਦਰੀ ਸੱਤਾ ਦਾ ਵਿਘਨ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਦੇ ਖੇਤਰੀਕਰਨ, ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੈਵਵਾਦ, ਵੈਸ਼ਨਵਵਾਦ, ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਤੰਤਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੇਂਡੂ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ "ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਸਮੂਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਨ"। ਧਾਰਮਿਕ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਤਾ ਲਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਬੁੱਧ ਧਰਮ 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਗੁਆ ਬੈਠਾ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਲੋਪ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ-ਰਸਮਾਂ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਵਿੱਚ ਝਲਕਦਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਬੁੱਧ ਦੀ ਥਾਂ "ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ, ਸ਼ਾਹੀ ਦੇਵਤਾ" ਵਜੋਂ ਲਿਆ ਸੀ।[ਨੋਟ 37]
ਪੁਰਾਣਿਕ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ
ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਨੇ ਪੁਰਾਣ ਰਚਨਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਇੱਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪੁਰਾਣਿਕ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਉਭਾਰ ਹੋਇਆ, "ਜੋ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਦੇ ਪਾਰ ਲੰਘਦਾ ਇੱਕ ਕਾਲੋਸਸ ਵਾਂਗ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸਾਰੇ ਮੌਜੂਦਾ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਗਿਆ"। ਪੁਰਾਣਿਕ ਹਿੰਦੂਵਾਦ ਇੱਕ "ਬਹੁ-ਵਿਆਪਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸੀ ਜੋ ਧਰੁਵੀਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਜ਼ਬ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਫੈਲਿਆ" ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਧਾਰ, ਇਸਦੇ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਬਹੁਲਵਾਦ, ਇਸਦੇ ਤਾਂਤਰਿਕ ਵਿਅੰਜਨ, ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਥਾਨ ਦੁਆਰਾ ਇਸਦੇ ਵੈਦਿਕ ਸਮਾਰਟ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।[ਨੋਟ 9]
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਪੂਰਵ-ਸਾਖਰ ਕਬਾਇਲੀ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਗੁਪਤਾ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਖੇਤੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਸਗੋਂ ਨਵੀਆਂ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤਾਂ ਨੂੰ ਰੁਤਬਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਕੁਆਰੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਫੈਲ ਗਏ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਕ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ। ਫਲੱਡ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "[ਟੀ] ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣਿਕ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਮਾਰਟ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਜਾਂ ਪੌਰਾਣਿਕਾ, ਪੁਰਾਣਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ।" ਸਥਾਨਕ ਮੁਖੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਰਣ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਵਰਤੋਂ "ਨਵੇਂ ਖੱਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ" ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਉਪ ਸਮੂਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਥਾਨਕ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਕੇ ਵੱਡਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੱਧਰੀਕਰਨ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦੂਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨੀਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਾਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਵੇਂ ਪੁਰਾਣਿਕ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸ੍ਰਾਮਣੀ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ਨਵੇਂ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਜਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਬੋਧੀ ਮਿਥਿਹਾਸ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਸ਼ਾਸਕ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਚੱਕਵੱਟੀ [ਨੋਟ 38] "ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਤੱਕ ਜਿੱਤ ਦੇ ਮਾਡਲਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਧਾਰਨਾ ਸੀ"।
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਥਾਨਕ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣਿਕ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਸ਼ਕਤੀ/ਦੇਵਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਜੋਂ ਉਭਰੇ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਨਾਰਾਇਣ, ਜਗਨਨਾਥ, ਵੈਂਕਟੇਸ਼ਵਰ "ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ" ਦੇ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ। ਨਾਥਨ:"ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਕੁਝ ਅਵਤਾਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਤਸਯ, ਕੁਰਮਾ, ਵਰਾਹ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਨਰਸਿਮਹਾ ਨੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਟੋਟੇਮ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ, ਜੋ ਕਿ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂਰਵ ਮਿਥਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਸਾਧਨ ਬਣ ਗਏ। ਦੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੇਸਟੋਰਲ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸਥਾਨਕ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਥਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਿੱਚ।"ਗੁਪਤ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਦਾ ਪੌਰਾਨਿਕ ਹਿੰਦੂਵਾਦ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੀ। ਪੁਰਾਣਾਂ ਨੇ ਪੂਰਵ-ਸਾਖਰ ਕਬਾਇਲੀ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਅਤੇ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣ ਰਚਨਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਇੱਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ "ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ" ਦਾ ਉਭਾਰ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ।
ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ
ਪਹਿਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਾਈਕਲ ਅਮਾਈਅਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸ਼ਿਵ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਬਾਰੇ ਤਮਿਲ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ 6ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਅਲਵਰ ਜੋ ਵੈਸ਼ਨਵ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਨ ਅਤੇ ਸੱਠ-ਤਿੰਨ ਨਯਨਾਰ ਜੋ ਸ਼ਾਇਵ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਨ, ਨੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭਿਕ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਕੀਤਾ।
ਅਦਵੈਤ ਵੇਦਾਂਤ
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਦਵੈਤਿਨ ਗੌਡਪਦ (6ਵੀਂ-7ਵੀਂ ਸੀ. ਈ.) ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। ਗੌਡਪਦਾ ਨੇ ਬੋਧੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅੰਤਮ ਅਸਲੀਅਤ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ (ਵਿਜਨਾਪਤੀ-ਮਾਤਰ) ਹੈ ਅਤੇ "ਇਹ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਚਾਰ-ਕੋਣੀ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਹੈ"। ਗੌਡਪਦ ਨੇ "[ਦੋਵੇਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ] ਨੂੰ ਮੰਡੁਕਿਆ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੇ ਇੱਕ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਬੁਣਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ੰਕਰ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ"। ਗੌਡਪਦ ਨੇ ਨਾਗਾਰਜੁਨ ਦੇ ਮੱਧਮਕਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਤੋਂ "ਅਜਾਤਾ" ਦੀ ਬੋਧੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਲਿਆ। ਸ਼ੰਕਰਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸੂਤਰ ਦੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਤਣਾਅ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਬਦਰਾਇਣ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸੂਤਰ ਵਿੱਚ ਗੌਡਪਦ ਦੇ ਮਾਯਾਵਦ [ਨੋਟ 40] ਨੂੰ "ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਲੋਕਸ ਕਲਾਸਿਕਸ" ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਰਿਹਾ।
ਸ਼ੰਕਰਾ (8ਵੀਂ ਸਦੀ ਈ.ਈ.) ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਅਦਵੈਤ ਵੇਦਾਂਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕਿ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ। ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਬਦਲਦੀ ਬਹੁਲਤਾ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਹਕੀਕਤ ਵਜੋਂ ਸਮਝਣਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਨਾ ਬਦਲਣ ਵਾਲੀ ਅੰਤਮ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਮਾਇਆ, "ਭਰਮ" ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਦਵੈਤ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰਾ ਦੀ ਇੱਕ ਅਦੁੱਤੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰਾ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸ਼ੱਕੀ ਹੈ। 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ, ਵੇਦਾਂਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੈਰੀਫਿਰਲ ਸਕੂਲ ਸੀ, ਅਤੇ 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਸ਼ੰਕਰਾ ਖੁਦ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਕਾਲੀ ਮਾਂਡਨ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦੁਆਰਾ ਛਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਦਵੈਤ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਸ਼ੰਕਰਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ 19ਵੀਂ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਨਵ-ਵੇਦਾਂਤੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪੂਰਬਵਾਦੀਆਂ ਨੇ "ਅਦਵੈਤ ਵੇਦਾਂਤ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਧਾਗੇ ਵਜੋਂ ਉੱਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।" ਅਦਵੈਤ ਵੇਦਾਂਤ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੰਕਰਾ "ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ" ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਤੱਥ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੰਦੂ ਅਦਵੈਤ ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਪਾਲਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪਰਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਮੇਸੋਪੋਟੇਮੀਆ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ
ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 6ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਗਠਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਰਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਸਸਾਨੀ ਸਮਰਾਟ ਖੋਸਰੋ I (531-579) ਨੇ ਬੋਰਜ਼ੂਆ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੂਤ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਗੋਂਦੀਸ਼ਾਪੁਰ। ਬੁਰਜ਼ੋ ਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪੰਚਤੰਤਰ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਹਿਲਵੀ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਇਬਨ ਅਲ-ਮੁਕਾਫਾ ਨੇ ਕਲੀਲਾ ਅਤੇ ਦੀਮਨਾ ਜਾਂ ਬਿਦਪਾਈ ਦੇ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਅੱਬਾਸੀ ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਬਗਦਾਦ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਸਲਾਮੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਗੁੰਦੇਸ਼ਾਪੁਰ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਾਅਦ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਵਧਦੇ-ਫੁੱਲਦੇ ਸਨ। ਬਗਦਾਦ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਦੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਮੁਸਲਮਾਨ ਨਿਯਮ
ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸਲਾਮ 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅਰਬ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਸਨੇ 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਲਾਮੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਵਿਲ ਡੁਰੈਂਟ ਨੇ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨੂੰ "ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸ਼ਾਇਦ ਸਭ ਤੋਂ ਖੂਨੀ ਕਹਾਣੀ" ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘਟਿਆ ਜਦੋਂ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਫੌਜੀ-ਅਗਵਾਈ ਅਤੇ ਸਲਤਨਤ-ਪ੍ਰਯੋਜਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਛਾਪੇ ਮਾਰਨ, ਜ਼ਬਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਅਭਿਆਸ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਾਂ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਹਵਾਲੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਲਗਭਗ 500 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅਰਸੇ ਤੱਕ, ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲਿਖਤਾਂ, ਮੁਸਲਿਮ ਅਦਾਲਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ, "ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਸਵੈਇੱਛਤ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ" ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਅਜਿਹੇ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਮਾਮੂਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਦੁਰਲੱਭਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸਲਾਮ ਅਪਣਾ ਲਿਆ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਧਾਰਮਿਕ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਅਪਵਾਦ ਸਨ। ਅਕਬਰ ਨੇ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ, ਹਿੰਦੂ ਜੰਗੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣਾਉਣ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ, ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਤਕਰੇ ਭਰੇ ਜਜ਼ੀਆ (ਸਿਰ ਟੈਕਸ) ਨੂੰ ਖਤਮ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਕਬਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, 12ਵੀਂ ਤੋਂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ, ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ, ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ [ਵੈਬ 14] [ਵੈਬ 15] [ਨੋਟ 41] ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਤਾਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਲੇਨ ਡੈਨੀਲੋ ਦੁਆਰਾ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:"ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਲਗਭਗ 632 ਈਸਵੀ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕਤਲਾਂ, ਕਤਲੇਆਮ, ਲੁੱਟਾਂ-ਖੋਹਾਂ ਅਤੇ ਤਬਾਹੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੰਮੀ, ਇਕਸਾਰ ਲੜੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ, ਆਮ ਵਾਂਗ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਰੱਬ ਦੀ 'ਪਵਿੱਤਰ ਜੰਗ' ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ, ਵਹਿਸ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਸਾਰੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਦਾ ਸਫਾਇਆ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।"
ਭਗਤੀ ਵੇਦਾਂਤ
ਰਾਮਾਨੁਜ, ਮਾਧਵ ਅਤੇ ਚੈਤੰਨਿਆ ਵਰਗੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੇ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂਤ ਦੀ ਪਾਠਕ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ, ਜੋ ਕਿ 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਅਦਵੈਤ ਦੀਆਂ ਅਮੂਰਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਪੈਰੀਫਿਰਲ ਸਕੂਲ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਧੇਰੇ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਅਵਤਾਰਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਭਾਵਨਾਤਮਕ, ਭਾਵੁਕ ਸ਼ਰਧਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ।
ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਕਰਨਾ
ਨਿਕੋਲਸਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ 12ਵੀਂ ਅਤੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, "ਕੁਝ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ, ਮਹਾਂਕਾਵਿਆਂ, ਪੁਰਾਣਾਂ, ਅਤੇ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ 'ਛੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ' (ਸਦਰਸਨ) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਹਿੰਦੂ ਦਰਸ਼ਨ।" [ਨੋਟ 42] ਮਾਈਕਲਜ਼ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕਕਰਨ ਉਭਰਿਆ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਦੂਵਾਦ ਅਤੇ ਅਤੀਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ੰਕਰਾ ਅਤੇ ਅਦਵੈਤ ਵੇਦਾਂਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਦਿਆਰਨਿਆ (14ਵੀਂ ਸੀ.), ਜਿਸਨੂੰ ਮਾਧਵ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨੁਯਾਈ ਹੈ, ਨੇ ਸ਼ੰਕਰਾ ਨੂੰ ਇੱਕ "ਦੈਵੀ ਲੋਕ-ਨਾਇਕ" ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਲਈ ਦੰਤਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਉੱਚੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਅਪੀਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਦਿਗਵਿਜਯ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਫੈਲਾਇਆ (" ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਜਿੱਤ") ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੇਤੂ ਜੇਤੂ ਵਾਂਗ।" ਆਪਣੇ ਸਾਵਦਰਸਨਸਮਗ੍ਰਾਹ ("ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਸਾਰ") ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਣਯ ਨੇ ਸ਼ੰਕਰਾ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਸਿਖਰ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਬਾਕੀ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਸ਼ਕ ਸੱਚ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜੋ ਸ਼ੰਕਰਾ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਦਿਆਰਣਯ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲਿਆ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਸਪਾਂਸਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਵਿਧੀਗਤ ਯਤਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ੰਕਰਾ ਨੂੰ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ, ਸ਼ੰਕਰਾ ਦੇ ਵੇਦਾਂਤ ਫ਼ਲਸਫ਼ਿਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ, ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰਾ ਅਤੇ ਅਦਵੈਤ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮੱਠਾਂ (ਮੱਠਾਂ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।
ਪੂਰਬੀ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਸੂਰਿਆ ਰਾਜ
ਪੂਰਬੀ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਸੂਰਿਆ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ ਅਜੋਕੇ ਓਡੀਸ਼ਾ (ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਲਿੰਗਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। 13ਵੀਂ ਅਤੇ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਨ, ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਕਲਿੰਗਾ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ, ਦਰਸ਼ਨ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਬਣ ਗਿਆ। ਪੂਰਬੀ ਗੰਗਾ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਧਰਮ ਅਤੇ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੇ ਮਾਸਟਰਪੀਸ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਜੇਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ
ਵਿਜੇਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1336 ਵਿੱਚ ਸੰਗਮਾ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਹਰੀਹਰਾ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਬੁੱਕਾ ਰਾਇਆ ਪਹਿਲੇ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਹੋਯਸਾਲਾ ਸਾਮਰਾਜ, ਕਾਕਤੀਆ ਸਾਮਰਾਜ, ਅਤੇ ਪਾਂਡਿਆਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਾਰਸ ਵਜੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਲਾਮੀ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਸਾਮਰਾਜ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਇੱਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹਰੀਹਰਾ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਬੁੱਕਾ ਰਾਇਆ ਪਹਿਲਾ, ਕੰਪਿਲੀ ਮੁਖੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਭਰਾ ਸਨ। ਕਾਂਪਿਲੀ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਸੁਲਤਾਨ ਦੇ ਜਾਲਦਾਰ ਵਜੋਂ ਵਾਪਸ ਕੰਪਿਲੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਖਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਨਿਆ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।
ਵਿਜੇਨਗਰ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਗੋਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲਨਾਚਾਰੀਆ (ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, "ਗਊਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਰੱਖਿਅਕ") ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਰਾਯਸੂਤਰਣ ("ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਧਾਰਨੀ") ਵਰਗੇ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕੱਟੜ ਇਸਲਾਮੀ ਸਨ। ਅਦਾਲਤੀ ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਪਹਿਰਾਵੇ। ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ, ਹਰੀਹਰ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਬੁੱਕਾ ਰਾਇਆ ਪਹਿਲੇ, ਸ਼ਾਇਵ (ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਉਪਾਸਕ) ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਣਯ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸੰਤ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼੍ਰਿਂਗਰੀ ਦੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਨੁਦਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਵਰਾਹ (ਸੂਰ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਇੱਕ ਅਵਤਾਰ) ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਤੀਕ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਖੋਦਾਈ ਦੇ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇੱਕ "ਇਸਲਾਮਿਕ ਕੁਆਰਟਰ" ਮਿਲਿਆ ਜੋ "ਰਾਇਲ ਕੁਆਰਟਰ" ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਤਿਮੂਰਿਡ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਰਈਸ ਵੀ ਵਿਜੇਨਗਰ ਆਏ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਲੂਵਾ ਅਤੇ ਤੁਲੁਵਾ ਰਾਜੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੁਆਰਾ ਵੈਸ਼ਨਵ ਸਨ, ਪਰ ਹੰਪੀ ਵਿਖੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਰੂਪਕਸ਼ਾ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤਿਰੂਪਤੀ ਵਿਖੇ ਭਗਵਾਨ ਵੈਂਕਟੇਸ਼ਵਰ (ਵਿਸ਼ਨੂੰ) ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਰਚਨਾ, ਰਾਜਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਜੰਬਾਵਤੀ ਕਲਿਆਣਮ, ਜਿਸਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਵਿਰੂਪਾਕਸ਼ ਕਰਨਾਟ ਰਾਜ ਰਕਸ਼ ਮਣੀ ("ਕਰਨਾਟਾ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਰਤਨ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਉਡੁਪੀ ਵਿਖੇ ਮਧਵਾਚਾਰੀਆ ਦੇ ਦ੍ਵੈਤ ਹੁਕਮ (ਦਵੈਤਵਾਦ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ) ਦੇ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਕੀਤੀ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਭਗਤੀ (ਭਗਤੀ) ਲਹਿਰ ਸਰਗਰਮ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਰਿਦਾਸ (ਭਗਤ ਸੰਤ) ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿਰਸ਼ੈਵ ਅੰਦੋਲਨ ਵਾਂਗ, ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਰਧਾ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਧਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਹਰੀਦਾਸ ਨੇ ਦੋ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ, ਵਿਆਸਕੁਟ ਅਤੇ ਦਾਸਕੁਟ, ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਦਾਂ, ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦਾਸਕੁਟ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਮਾਧਵਾਚਾਰੀਆ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ( ਦੇਵਰਾਨਾਮਸ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨਨਾਮੇ)। ਮਾਧਵਾਚਾਰੀਆ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉੱਘੇ ਚੇਲਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਰਹਰੀਤੀਰਥ, ਜੈਤੀਰਥ, ਸ਼੍ਰੀਪਦਾਰਯਾ, ਵਿਆਸਤੀਰਥ, ਵਦੀਰਾਜਤੀਰਥ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਫੈਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਆਸਤੀਰਥ, ਵਦੀਰਾਜਤੀਰਥ ਦੇ ਗੁਰੂ (ਅਧਿਆਪਕ), ਪੁਰੰਦਰਦਾਸਾ (ਕਰਨਾਟਿਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪਿਤਾ[ਨੋਟ 43]) ਅਤੇ ਕਨਕਦਾਸਾ ਨੇ ਰਾਜਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਸੰਤ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੁਲਦੇਵਤਾ (ਪਰਿਵਾਰਕ ਦੇਵਤਾ) ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ। ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼।
ਵਿਜੇਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਏਕਤਾ ਦੇ ਕਾਰਕ ਵਜੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਕੇ ਖੇਤਰਵਾਦ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਸਾਮਰਾਜ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਵਿਜੇਨਗਰ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਜਿੱਤੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਤਰੀ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਦੱਖਣ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਲਿੰਗਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਾਲ ਹੀ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਅਧੀਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇਵਾ ਰਾਏ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਾਰਕ ਜਾਂ ਤਾਂ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਜਾਂ ਚਾਲੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।
ਤਾਲੀਕੋਟਾ (1565) ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਜੇਨਗਰ ਪਤਨ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਤਾਲੀਕੋਟਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਆਲੀਆ ਰਾਮਾ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵਾ ਰਾਇਆ ਨੇ ਅਰਾਵਿਡੂ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਤਬਾਹ ਹੋਏ ਹੰਪੀ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਣ ਲਈ ਪੇਨੂਕੋਂਡਾ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵਿਜੇਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪੁਨਰਗਠਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਨੇ 1572 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੇ ਹੋਏ, ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 1578 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਅਰਾਵਿਡੂ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਪਰ ਸਾਮਰਾਜ 1614 ਵਿੱਚ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ 1646 ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਬੀਜਾਪੁਰ ਸਲਤਨਤ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗਾਂ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀਆਂ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਰਾਜ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਵਿਜੇਨਗਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਮੈਸੂਰ ਕਿੰਗਡਮ, ਕੇਲਾਡੀ ਨਾਇਕ, ਮਦੁਰਾਈ ਦੇ ਨਾਇਕ, ਤੰਜੌਰ ਦੇ ਨਾਇਕ, ਚਿਤਰਦੁਰਗਾ ਦੇ ਨਾਇਕ ਅਤੇ ਗਿੰਜੀ ਦੇ ਨਾਇਕ ਰਾਜ - ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਉੱਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ।
ਮੁਗਲ ਕਾਲ
ਅਕਬਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਹਾਂਗੀਰ, ਅੱਧਾ ਰਾਜਪੂਤ, ਵੀ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਮੱਧਮ ਸੀ, ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਹਿੰਦੂ ਸੀ। ਉਸਦੀਆਂ ਦੋ ਹਿੰਦੂ ਰਾਣੀਆਂ (ਮਹਾਰਾਣੀ ਮਾਨਬਾਈ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਗਤ) ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਜਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਨੀਤੀ ਦੇ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ-ਪੱਕੇ ਵਜੋਂ ਰੱਖਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ, ਜੋ ਕਿ ਖੂਨ ਨਾਲ 75% ਰਾਜਪੂਤ ਅਤੇ 25% ਤੋਂ ਘੱਟ ਮੁਗਲ ਸੀ, ਦੇ ਅਧੀਨ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।. alt=ਸੋਮਨਾਥ ਮੰਦਰ|thumb|ਸੋਮਨਾਥ ਮੰਦਰ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ, ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਸੁੰਨੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਏਗਾ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨਾਲੋਂ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਰ ਧਰਮਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਘੱਟ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਲਈ ਵਿਵਾਦ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਬਹੁਲਵਾਦ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਜਜ਼ੀਆ ਟੈਕਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਹਿੰਦੂਆਂ 'ਤੇ ਕਸਟਮ ਡਿਊਟੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਗਣਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ, ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ, ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਮੁਰੰਮਤ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਕੁਝ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਿਮ ਮੰਦਰਾਂ, ਅਤੇ ਮਰਾਠਾ ਸ਼ਾਸਕ ਸੰਭਾਜੀ ਅਤੇ ਨੌਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀਆਂ ਫਾਂਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਨੇ ਇਸਲਾਮੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਦੇਖਿਆ। ਉਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀਆਂ ਬਾਕੀ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਕਤੀਆਂ - ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜਾਂ, ਆਖ਼ਰੀ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਅਤੇ ਮਰਾਠਾ ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ - ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦੱਖਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ੀਆ ਮੁਸਲਿਮ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਕਈ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜ ਤੋਂ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਖੁੱਲੇ ਧਰਮ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਸਰਗਰਮ ਰਹੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਖੇਤਰਾਂ: ਅਜੋਕੇ ਕੇਰਲਾ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਅਤੇ ਗੋਆ ਵਿੱਚ। ਕੋਂਕਣ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਮਰਾਠਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਮਦਦ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਰਾਜਸਥਾਨ ਅਤੇ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਮਰਾਠਾ ਸਾਮਰਾਜ
alt=ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਖਰੀ ਹਿੰਦੂ ਸਾਮਰਾਜ, ਮਰਾਠਾ ਸਾਮਰਾਜ, 1760 ਈ|thumb|ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਖਰੀ ਹਿੰਦੂ ਸਾਮਰਾਜ, ਮਰਾਠਾ ਸਾਮਰਾਜ, 1760 ਈ ਹਿੰਦੂ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਘੁਸਪੈਠ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਨੇਤਾ ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੀਜਾਪੁਰ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਤੋਂ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਮਲਾਵਰ ਹੋ ਕੇ, ਮੁਗਲ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਅਕਸਰ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1680 ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੇ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਫੈਲਾਇਆ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ (ਪੇਸ਼ਵਾ) ਦੀ ਯੋਗ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਮਰਾਠਾ ਸਾਮਰਾਜ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ; ਪੁਣੇ, ਪੇਸ਼ਵਾ ਦੀ ਸੀਟ, ਹਿੰਦੂ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਫੁੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਾਵਰ, ਮੌਜੂਦਾ ਖੈਬਰ ਪਖਤੂਨਖਵਾ) ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। alt=ਅਹਿਲਿਆ ਘਾਟ, ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਘਾਟਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ|center|thumb|ਅਹਿਲਿਆ ਘਾਟ, ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਘਾਟਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ
ਨੇਪਾਲ ਦਾ ਰਾਜ
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਨਰਾਇਣ ਸ਼ਾਹ, ਆਖ਼ਰੀ ਗੋਰਖਾਲੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਨਵੇਂ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਰਾਜ ਨੂੰ ਅਸਲ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ("ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਅਸਲ ਧਰਤੀ") ਵਜੋਂ ਸਵੈ-ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜਿਕ ਕੋਡ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਲਈ ਰਹਿਣ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮੁਗਲਾਨ (ਮੁਗਲਾਂ ਦਾ ਦੇਸ਼) ਵੀ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਮੁਸਲਿਮ ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਘੁਸਪੈਠ ਕੀਤਾ ਕਿਹਾ।
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਸਤੀਵਾਦ
ਗੋਆ ਇਨਕਿਊਜ਼ੀਸ਼ਨ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਹਿਰ ਗੋਆ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਬਾਕੀ ਦੇ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਈਸਾਈ ਇਨਕਿਊਜ਼ੀਸ਼ਨ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਸੀ। ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਜ਼ੇਵੀਅਰ ਨੇ 1545 ਵਿੱਚ ਜੌਹਨ III ਨੂੰ ਲਿਖੇ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਾਂਚ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਇਹ 1552 ਵਿੱਚ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਜ਼ੇਵੀਅਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਅੱਠ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1560 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਅਤੇ 1774 ਤੱਕ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਇਸ ਉੱਚ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸੀ।
ਪਲਾਸੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਉਭਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖੇਗੀ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਅਗਲੇ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨ ਲਈ ਫੈਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਰਾਠਾ ਸਾਮਰਾਜ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ, ਇਸ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਬਾਕੀ ਬਚਿਆ ਹਿੰਦੂ ਸਾਮਰਾਜ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਤੀਜੇ ਐਂਗਲੋ-ਮਰਾਠਾ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਜਿਸਨੇ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਚਾਰਲਸ ਮੈਟਕਾਫ਼ ਦੁਆਰਾ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 1806 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ: "ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਤੇ ਮਹਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਹਨ।" ਇਸ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਨੀਪੁਰ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਕਾਂਗਲਾ ਪੈਲੇਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੱਤਾ ਦੀ ਸੀਟ ਤੋਂ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਹਿੰਦੂ ਗੌੜੀਆ ਵੈਸ਼ਨਵ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਾਜ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਰਿਆਸਤ ਬਣ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ ਚੌਥੇ ਐਂਗਲੋ-ਮੈਸੂਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮੈਸੂਰ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਸੂਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਵਡਿਆਰ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1817 ਵਿੱਚ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਮਰਾਠਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪੰਡਾਰੀਆਂ, ਧਾੜਵੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਜਲਦੀ ਹੀ ਤੀਜੀ ਐਂਗਲੋ-ਮਰਾਠਾ ਯੁੱਧ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਪੂਤ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਪੰਡਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਮਰਾਠਿਆਂ। ਵਿਜੇਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਪਲਾਯਾਕਰ ਰਾਜ ਉਭਰੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਸਨ; ਅਤੇ ਮੌਸਮੀ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੇ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੱਕ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹੇ। 1799 ਤੋਂ 1849 ਤੱਕ, ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਆਖਰੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਉਭਰਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਾਮਰਾਜ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਹਿੰਦੂ ਜਾਲਮਾਂ ਅਤੇ ਵਜ਼ੀਰਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਖੇਤਰ ਬਣ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼. 1857 ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਰੋਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਰਾ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ (ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੁਆਰਾ) ਅਧੀਨ ਆ ਗਿਆ।
ਆਧੁਨਿਕ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ (ਸੀ. 1850 ਈ. ਤੋਂ ਬਾਅਦ)
alt=ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਪੱਛਮੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂਤ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ, ਅੰਤਰ-ਧਰਮ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ ਧਰਮ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ।|left|thumb|256x256px|ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਪੱਛਮੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂਤ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ, ਅੰਤਰ-ਧਰਮ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ ਧਰਮ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਨਾਲ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਦਾ ਬਸਤੀੀਕਰਨ, 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਪੁਨਰਜਾਗਰਣ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਯੂਰਪੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਜੋਂ ਇੰਡੋਲੋਜੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮੈਕਸ ਮੁਲਰ ਅਤੇ ਜੌਹਨ ਵੁਡਰੋਫ਼ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਵੈਦਿਕ, ਪੁਰਾਣਿਕ ਅਤੇ ਤਾਂਤਰਿਕ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਆਏ। ਪੱਛਮੀ ਪੂਰਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮਾਂ ਦੇ "ਸਾਰ" ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੌਰਾਨ "ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ" ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਸਰੀਰ ਅਤੇ 'ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਭਾਰਤ' ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤਸਵੀਰ ਵਜੋਂ ਸਿਰਜਿਆ। ਵੈਦਿਕ ਤੱਤ ਦੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮੋ ਸਮਾਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਯੂਨੀਟੇਰੀਅਨ ਚਰਚ ਦੁਆਰਾ, ਯੂਨੀਵਰਸਲਵਾਦ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀਵਾਦ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਿ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਆਧਾਰ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ "ਹਿੰਦੂ ਆਧੁਨਿਕਵਾਦ", ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ, ਔਰਬਿੰਦੋ, ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਅਤੇ ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਵਰਗੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਬਣ ਗਿਆ।
ਹਿੰਦੂ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ
19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਨਵੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਜੋ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ, ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਸਲਵਾਦ ਅਤੇ ਭੇਦਵਾਦ (ਥੀਓਸਫੀ) ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸਨ (ਜਦਕਿ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰ 'ਤੇ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਓਰੀਐਂਟਲਿਜ਼ਮ, "ਹਿੰਦੂ ਸ਼ੈਲੀ" ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਰਿਸੈਪਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਮਾਨ)। ਪਾਲ ਹੈਕਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਨਵ-ਹਿੰਦੂਵਾਦ ਦੀਆਂ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਪੱਛਮੀ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।" alt=1909 ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਧਰਮ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ, 1909, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਲਈ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ|thumb|227x227px|1909 ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਧਰਮ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ, 1909, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਲਈ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਇਹਨਾਂ ਸੁਧਾਰ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਹਿੰਦੂ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਹੈ।
ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਰਿਸੈਪਸ਼ਨ
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਕਾਸ ਪੱਛਮੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਲਹਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹਿੰਦੂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਣਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਚੈਂਪੀਅਨ ਆਰਥਰ ਸ਼ੋਪੇਨਹਾਊਰ ਸੀ ਜਿਸਨੇ 1850 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ "ਰੂਹਾਨੀ ਸਵੈ-ਜਿੱਤ ਦੇ ਆਰੀਅਨ-ਵੈਦਿਕ ਥੀਮ" 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਤਹੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ-ਸੰਸਾਰੀ ਦੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਯੂਟੋਪੀਅਨਵਾਦ ਵੱਲ ਅਣਜਾਣ ਚਾਲ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ। "ਯਹੂਦੀ" ਆਤਮਾ. ਹੇਲੇਨਾ ਬਲਾਵਟਸਕੀ 1879 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਚਲੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਥੀਓਸੋਫਿਕਲ ਸੋਸਾਇਟੀ, ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ 1875 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਜਾਦੂਗਰੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਰਹੱਸਵਾਦ ਦੇ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਮਿਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ।
1893 ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਧਰਮ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸਥਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਨੇ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਸੰਗਠਨ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਹੈ।
20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਪੱਛਮੀ ਜਾਦੂਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਕਸਿਮਿਆਨੀ ਪੋਰਟਾਜ਼ - "ਆਰੀਅਨ ਪੈਗਨਿਜ਼ਮ" ਦਾ ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ - ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਜੈਕੋਬ ਵਿਲਹੇਲਮ ਹਾਉਰ, ਜਰਮਨ ਫੇਥ ਮੂਵਮੈਂਟ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਵਜੋਂ ਸਟਾਈਲ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਅਤੇ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ, 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਨਾਜ਼ੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਾਸਤਿਕ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।
ਥੀਓਸੋਫੀ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਵਾਦ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਤੱਤ ਵੀ ਏਰੀਓਸੌਫੀ ਅਤੇ ਐਂਥਰੋਪੋਸੋਫੀ ਦੀਆਂ ਸਪਿਨ-ਆਫ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਆਖਰਕਾਰ 1960 ਤੋਂ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦੇ ਬੂਮ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ, ਨਵਾਂ ਯੁੱਗ ਸ਼ਬਦ ਖੁਦ ਬਲਾਵਟਸਕੀ ਦੇ 1888 ਦ ਸੀਕਰੇਟ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਿੰਦੂ ਰਮਣ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਬੀ.ਕੇ.ਐਸ. ਅਯੰਗਰ, ਪਰਮਹੰਸ ਯੋਗਾਨੰਦ, ਪ੍ਰਭੂਪਾਦਾ (ਇਸਕੋਨ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ), ਸ੍ਰੀ ਚਿਨਮਯ, ਸਵਾਮੀ ਰਾਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਕਾਲੀ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ, ਸੁਧਾਰਿਆ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਮਕਾਲੀ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1.1 ਅਰਬ ਲੋਕ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਬਾਦੀ ਨੇਪਾਲ (21.5 ਮਿਲੀਅਨ), ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ (13.1 ਮਿਲੀਅਨ) ਅਤੇ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਟਾਪੂ ਬਾਲੀ (3.9 ਮਿਲੀਅਨ) ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵੀਅਤਨਾਮੀ ਚਾਮ ਲੋਕ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਿਨਹ ਥੁਆਨ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਨੁਪਾਤ ਦੇ ਨਾਲ।
ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਨਵ-ਹਿੰਦੂ ਲਹਿਰਾਂ
ਅਜੋਕੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਵ-ਵੇਦਾਂਤ ਦੁਆਰਾ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਰਟ-ਵਿਚਾਰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਸਮਾਰਟ-ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਵਕੀਲ ਸਨ, ਅਤੇ ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਖੁਦ ਸਮਾਰਟ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਨ।
iskcon.org ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ,"ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਾਰਟਸ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਨਾ ਪਛਾਣਦੇ ਹੋਣ ਪਰ, ਅਦਵੈਤ ਵੇਦਾਂਤ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਸੰਪਰਦਾਇਕਤਾ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਵਜੋਂ ਮੰਨ ਕੇ, ਅਸਿੱਧੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਹਨ।"ਪੱਛਮੀ ਸਰੋਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਨ ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ, ਪਰਮਹੰਸ ਯੋਗਾਨੰਦ, ਏ.ਸੀ. ਭਗਤੀਵੇਦਾਂਤ ਸਵਾਮੀ ਪ੍ਰਭੂਪਾਦਾ (ਹਰੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅੰਦੋਲਨ), ਸ਼੍ਰੀ ਔਰਬਿੰਦੋ, ਮੇਹਰ ਬਾਬਾ, ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਮਹੇਸ਼ ਯੋਗੀ (ਅੰਤਰਾਲ ਧਿਆਨ), ਜਿੱਡੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਮੂਰਤੀ, ਸੱਤਿਆ ਸਾਈਂ ਬਾਬਾ ਅਤੇ ਹੋਰ।
ਹਿੰਦੂਤਵ
alt=ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ|thumb|ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ alt=ਭਗਵਾ ਝੰਡਾ|thumb|180x180px|ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਭਗਵਾ ਝੰਡਾ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਛਾਣ ਦੇ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 1910 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਸਭਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਅੰਦੋਲਨ ਅਗਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਤਵ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵਧਿਆ; 1925 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ (ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ.) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ; ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚੋਣ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ RSS ਦੇ ਸਮੂਹ ਜਨਸੰਘ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ (ਭਾਜਪਾ) ਦੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ। ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਤਵ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨੇਪਾਲ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼, ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਅਤੇ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ । ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਹਿੰਦੂ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਸੰਘ ਪਰਿਵਾਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਛਤਰੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ, ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ, ਵਿਸ਼ਵ ਹਿੰਦੂ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ, ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਹੋਰ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਸੈਨਾ (ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ), ਨੇਪਾਲ ਸ਼ਿਵਸੈਨਾ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੰਤਰ ਪਾਰਟੀ, ਹਿੰਦੂ ਪ੍ਰਜਾਤੰਤਰਿਕ ਪਾਰਟੀ, (ਨੇਪਾਲ) ਬੰਗਾਭੂਮੀ (ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼) ਅਤੇ ਹਿੰਦਰਾਫ (ਮਲੇਸ਼ੀਆ)।
ਕੁਦੇਸਣ
ਕੁਦੇਸਣ 2015 ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਜੀਤ ਮਹਿੰਦਰੂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਕਿਰਦਾਰ ਵਜੋਂ ਸੁਖਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਪਖੀ ਹੇਗੜੇ, ਨਿਰਮਲ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਜੀਤ ਮਠਾਰੂ ਸਨ। ਇਹ ਜਤਿੰਦਰ ਬਰਾੜ ਦੇ ਲਿਖੇ ਇੱਕ ਨਾਟਕ ਉੱਪਰ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਮਈ,2012 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਉੱਤਸਵ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਲੰਡਨ ਏਸ਼ੀਆਈ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੰਗਾ ਹੁੰਘਾਰਾ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੂਮਨ ਫਰੌਮ ਦ ਈਸਟ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਸੀ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ
ਡੈਂਸ ਇਵਾਜ਼ੀਨਾਈਟਸ
ਦੈੰਸ ਇਵੈਜ਼ੀਨੇਟੁਸ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਵਾਧੂ ਕਸਪ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲੋਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਦਾਢਾਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਕਾਰਨ
ਇਸ ਹਾਲਤ ਦਾ ਸਹੀ ਕਾਰਨ ਤਾਂ ਅਜੇ ਤੱਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਆਨੁਵਾੰਸ਼ਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਜਾਂ ਦੰਦ ਦੇ ਬਣਦੇ ਹੋਏ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਈ ਰੁਕਾਵਟ ਕਰ ਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ
ਤੇਜਪੱਤਾ
ਤੇਜਪੱਤਾ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ:Indian bay leaf), ਮਾਲਾਬਾਰ ਪੱਤਾ ਜਾ ਫਿਰ ਭਾਰਤੀ ਸੱਕ ਇੱਕ ਲੌਰਾਸੀਆ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਦਰੱਖਤ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮੂਲ ਭਾਰਤ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼, ਨੇਪਾਲ, ਭੂਟਾਨ, ਚੀਨ ਤੋਂ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 20 ਮੀਟਰ (66 ਫੁੱਟ) ਲੰਬਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਰਸੋਈ ਅਤੇ ਦਵਾਈ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਮਕਸਦ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਦਾ ਹੈ। ਦਵਾਈਆਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਇਹ ਇੱਕ ਹੈ।
ਡਿਆਨ ਝੀਲ
thumb| ਦੀਆਂਚੀ ਝੀਲ (2005) thumb| ਡੀਅਨ ਝੀਲ 'ਤੇ ਚੀਨੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼, ਲਗਭਗ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਡਿਆਨਚੀ ਝੀਲ, ਜਿਸਨੂੰ ਲੇਕ ਡਿਆਨ ਅਤੇ ਕੁਨਮਿੰਗ ਝੀਲ , ਕੁਨਮਿੰਗ, ਜੂੰਨਾਨ , ਚੀਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜੂੰਨਾਨ -ਗੁਇਜ਼ੋ ਪਠਾਰ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਉਪਨਾਮ "ਸਪਾਰਕਲਿੰਗ ਪਰਲ ਏਮਬੈਡਡ ਇਨ ਏ ਹਾਈਲੈਂਡ" ( 高原明珠 ) ਅਤੇ ਇਹ ਬੀਜਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸਮਰ ਪੈਲੇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਨਮਿੰਗ ਝੀਲ ਦਾ ਮਾਡਲ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਜੂੰਨਾਨ  ਦੇ ਚੀਨੀ ਸੰਖੇਪਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ।
ਇਹ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਤੋਂ 1,886.5 ਮੀਟਰ (6,189 ਫੁੱਟ) ਉੱਚਾਈ 'ਤੇ ਇੱਕ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਫਾਲਟ ਝੀਲ ਹੈ। ਇਹ ਝੀਲ 298 ਕਿਲੋਮੀਟਰ 2 (115 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਤੱਕ 39 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (24 ਮੀਲ) ਲੰਬੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਔਸਤ ਡੂੰਘਾਈ 4.4 ਮੀਟਰ ਹੈ। 14 ਫੁੱਟ) ਇਹ ਚੀਨ ਦੀ ਅੱਠਵੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਹੈ ਅਤੇ ਜੂੰਨਾਨ ਸੂਬੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਹੈ।
ਡਿਆਂਚੀ ਝੀਲ ਕੁਆਨ (爨 ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸੀ ) ਪਹਿਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਈ. ਉਸ ਸਮੇਂ, ਇਸਨੂੰ ਕੁੰਚੁਆਨ (昆川 ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੂੰਨਾਨ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ
ਜੋਗਿੰਦਰ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ
ਜੋਗਿੰਦਰ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ (19 ਮਾਰਚ 1928 - 24 ਅਗਸਤ 2021) ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਸੂਬੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਦੇ ਸ਼ਹਰਿ ਬਰਨਬੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਇਕ ਬਹੁਵਿਧਾਈ ਲੇਖਕ ਸੀ। ਛੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਕਰੀਬ ਲੰਮੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਛੱਪ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।
ਜੀਵਨ
ਜੋਗਿੰਦਰ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਦਾ ਜਨਮ 19 ਮਾਰਚ 1928 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡ ਲੱਖਣ ਕੇ ਪੱਡੇ, ਜਿਲ੍ਹਾ ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਤੀ ਬਸੰਤ ਕੌਰ ਅਤੇ ਪਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਸੁਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬਲੋਚਸਿਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਰਿ ਕੋਇਟਾ ਵਿੱਚ ਅਧਆਿਪਕ ਸਨ। ਜੋਗਿੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਅਤੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਮਿਸ਼ਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਕੋਇਟਾ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਰਣਧੀਰ ਕਾਲਜ ਕਪੂਰਥਲਾ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਐਫ ਏ ਆਨਰਜ਼ ਇਨ ਪੰਜਾਬੀ ਕੀਤੀ। 1957 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਟੀਚਰਜ਼ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਲਈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ।
ਸੰਨ 1961 ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਆ ਗਿਆ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਆ ਕੇ ਪਹਿਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲ ਉਸ ਨੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਥਾਂਵਾਂ ਉੱਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1970 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਪੋਸਟ ਆਫਸਿ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਅਗਲੇ 20 ਸਾਲ ਪੋਸਟ ਆਫਸਿ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ 1990 ਵਿੱਚ ਰਟਾਇਰ ਹੋ ਗਿਆ। 1993 ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੈਨੇਡਾ ਆ ਗਿਆ । ਪਹਿਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲ ਉਹ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਸੂਬੇ ਮੈਨੀਟੋਬਾ ਦੇ ਸ਼ਹਰਿ ਵਿਨੀਪੈੱਗ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਸੰਨ 2004 ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਰਨਬੀ ਬੀ ਸੀ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉੱਥੇ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ
ਜੋਗਿੰਦਰ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ 1943 ਵਿੱਚ ਲਿੱਖੀ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬਾਬਾ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕਾਲਾ ਸੰਘਿਆ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਹੈ। 1948 ਤਕ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਸਿਆਸੀ ਰਹੇ। 1952 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਅਮਨ ਤੇ ਲਿਖਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਟਾਲਿਨ ਉਤੇ ਨਵਾਂ ਸਮਾਜ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿੱਖੀਆਂ। ਇਸ ਨੇ ਹੋਰ ਸਾਹਿਤਕ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤੇ। 1980 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜ ਦਿੱਤਾ। ਜੂਨ 1980 ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਖਾਰੀ ਸੰਮੇਲਨ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਆਪ ਸਕੱਤਰ ਸਨ।
ਇਨਾਮ
•ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਖਾਰੀ ਸਭਾ ਕੈਲਗਰੀ ਵਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ 2004 •ਪੰਜਾਬੀ ਆਰਸੀ ਰਾਇਟਰਜ਼ ਕਲੱਬ ਵੱਲੋਂ ਲਾਈਫ ਟਾਈਮ ਐਚੀਵਮੈੰਟ ਐਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ 2011 • 4 ਅਕਤੂਬਰ 2014 ਨੂੰ ਇੰਡੀਆ ਕਨੇਡਾ ਕਲਚਰਲ ਅਤੇ ਹੈਰੀਟੇਜ ਵਲੋਂ ਐਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ
ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ
ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਢਾਅ ਦੀ ਕਿਤਾਬ 'ਡੂੰਘੇ ਵਹਿਣਾ ਦੇ ਭੇਤ' -ਭਾਗ ਦੂਜਾ (ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਪਟਿਆਲਾ, 2015) ਵਿੱਚ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ, ਸਫੇ 35-59 ਤੱਕ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਲੇਖਕ
ਫ਼ਿਲਪੀਨੀ ਪੀਸੋ
ਪੀਸੋ (ਫ਼ਿਲਪੀਨੋ: piso) (ਨਿਸ਼ਾਨ: ₱; ਕੋਡ: PHP) ਫ਼ਿਲਪੀਨਜ਼ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪੀਸੋ ਵਿੱਚ 100 ਸਿੰਤਾਵੋ (ਫ਼ਿਲਪੀਨੋ: sentimo, ਵਿਸਾਇਅਨ: sentabo)। 1967 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨੋਟਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਰ ਕੇ "peso" ਨਾਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਭਾਸ਼ਾ ਬਦਲ ਕੇ ਫ਼ਿਲਪੀਨੋ ਹੋ ਗਈ ਇਹ ਨਾਂ "piso" ਲਿਖਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ। ਫ਼ਿਲਪੀਨੀ ਪੀਸੋ ਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਚਿੰਨ੍ਹ "PHP", "PhP", "Php", ਅਤੇ/ਜਾਂ "P" ਹਨ।
ਮੱਧਕਾਲ ਦਾ ਸਰਗੁਣ ਭਗਤੀ-ਕਾਵਿ
ਧਾਰਮਿਕ-ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ
ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਵੀਰ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੱਧ ਕਾਲ ਦਾ ਅਧਿਕਾਂਸ਼ ਸਾਹਿਤ ਜਨ ਮਾਨਸ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਆਸਥਾ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਕਿਉਕਿ ਇੱਕ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾ ਅਤੇ ਮਤ-ਮਤਾਦਰਾ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ ਲੋਕਿਕ ਜਾ ਪ੍ਰਲੋਕਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਆਨੰਦ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਹਾ ਸਕਦੀ ਸੀ।ਇਸ ਲਈ ਮੱਧ ਕਾਲ ਦੇ ਸਮੁਚੇ ਭਗਤੀ ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਉਸ ਯੁਗ ਦੇ ਲੋਕਾ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਚੇਤਨਾ,ਧਾਰਮਿਕ ਰੂਚਿਆ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੀ ਮੰੁਹ ਬੇਲਦੀ ਤਸਵੀਰ ਕਿਹਾ ਹਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਮੱਧ ਕਾਲੀਨ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਤੇ ਜਨਸਾਧਾਰਣ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਅਜਿਹੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਉਪਜ ਸੀ।ਜਿਹੜੀ ਉਸ ਦੇ ਸਮੁਹਿਕ ਅਵਚੇਤਨ ਮਨ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਸ਼ੀਲ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਉਂਤੀਪਤੀਮੂਲਕ ਜ਼ਾਂ ਸੰਕੁਚਿਤ ਅਰਥ ਭਾਵੇਂ ਕਝ ਵੀ ਹੋਵੇ ਪਰ ਵਿਆਪਕ ਲੋਕ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਰਥਾ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਅਣਦੇਖੀ ਅਲੋਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਦਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜ਼ਾ ਫਿਰ ਅਲੋਕਿਕ ਤੇ ਦਿਬ ਗੁਣਾ ਵਾਲੇ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਾ,ਪੀਰ-ਪੈਗਬਰ ਅਤੇ ਅਵਤਾਰਾ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਆਸਥਾ ਨੂੰ ਹੀ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਦਾ ਹੈ।ਮੱਧ ਕਾਲੀਨ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਵਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਟ ਦੇ ਨਿਰਗੁਣ ਜਾ ਸਰ ਗੁਣ ਰੂਪ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਨ ਸਾਧਾਰਣ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਨਾ ਤਾ ਕੋਈ ਆਪਸੀ ਟਕੱਰਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਖੂਣ ਖਰਾਬਾ ਜਿਵੇ ਉਸ ਸਮੇ ਸਿਧਾ-ਨਾਥਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੁ ਸਹਿਬਾਨਾ ਨਿਰਗੁਨ ਅਤੇ ਨਿਰਾਕਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਭਗਤੀ ਦਾ ਅਧਾਰ ਸੀ ਉਸੇ ਤਰਾ ਸਰਗੁਨ ਬ੍ਰਹਿਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਮਹੇਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜਿਹੇ ਅਵਤਾਰੀ ਰੂਪ ਵੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ। ਸਰਗੁਨਵਾਦੀ-ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਖੇਤੱਰ ਵਿੱਚ ਨਿਰਗੁਨਵਾਦੀ ਸਕੰਲਪ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੋ ਪਹਿਲਾ ਸਰਗੁਨਵਾਦੀ ਜ਼ਾ ਅਵਤਾਰਵਾਦੀ ਅਵਧਾਰਣਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੰੁਦਾ ਹੈ।ਸਰਗੁਨ ਬ੍ਰਹਿਮ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਵਤਾਰ ਜ਼ਾ ਹੋਰ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੋ ਪ੍ਰਸਨ ਹੋ ਕੇ ਉਨਾਂ ਦੀ ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਤਤਕਾਲ ਪੂਰੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸੀ।ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੂਰਾਣੀਕ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਲਈ ਸਰਗੁਨ ਬ੍ਰਹਿਮ ਦੇ ਅਵਤਾਰੀ ਰੂਪਾ ਜ਼ਾ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆ ਦੀ ਆਪਣੀ ਭਗਤੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਤਤਕਾਲ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਚਿੱਤਰਾ ਜ਼ਾ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦੇ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਦੇ ਸਾਖਿਆਤ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਆਦਰਸ਼ਾ ਅਤੇ ਉੱਚ ਗੂਣਾ ਦਾ ਅਵਤਾਰਾ ਦੇ ਵਿਅਕਤਿਤਵ,ਚਰਿੱਤਰ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ-ਆਰੋਪਣ ਕਰ ਕੇ ਉਨਾਂ ਦੀ ਯਥਾਰਥ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਘਾਟ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਾਈ ਹੀ ਮੱਧ ਕਾਲੀਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਨਸਾਧਾਰਨ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਰੂਚੀ ਤੇ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਸਰਗੁਨਵਾਦੀ ਅਵਧਾਰਣਾ ਵੱਲ ਕ੍ਰਿਆ ਸ਼ੀਲ ਹੋਣਾ ਪਿਆ।
(ੳ) ਅਵਤਾਰ ਪੂਜਾ
ਸਿੱਖ ਗੁਰੁ ਸਾਹਿਬਾਨਾ ਦੇ ਅਧੁਤੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮ ਵਾਦੀ ਫਲਸਫੇ ਕਾਰਨ ਭਾਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਅਵਤਾਰਵਾਦੀ ਸੰਲਕਪ ਦਾ ਇਤਨਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ ਜਿਤਨਾ ਅਕਾਲਪੂਰੱਖ ਦੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਹੋਇਆ,ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮਾਹਭਾਰਤ ਕਾਲ ਦੇ ਗੀਤਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਾਰਨ ਲੋਕ ਮਾਨਸ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜਿਹੇ ਅਵਤਾਰਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਰੂਰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਹੀ।ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਜੀਵਨ ਚਰਿਤ ਤੇ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਪ੍ਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪੂਜਾ ਭਾਵ ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਹਾਸਿਕ,ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰਸਥਿਤਿਆ ਦੇ ਅਨੁਕੁਲ ਸੀ।ਗੀਤਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਇਹੀ ਕਿਹਾ ਸੀ “ਜਦ ਕਦੇ ਵੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਧੱਰਮ ਅਤੇ ਸਾਧੂ ਸੰਤਾ ਦਾ ਨਾਸ਼,ਰਾਕਸ਼ਾ ਦੇ ਅਤਿਆ-ਚਾਰ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਧੱਰਮ ਅਤੇ ਸਾਧੂ ਸੰਤਾ ਦੀ ਰਖਿੱਆ ਲਈ ਮੈ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਣ ਕਰ ਕੇ ਅਧਰਮ ਅਤੇ ਦੈਤਾਂ ਰਾਕਸ਼ਾ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।"
(ਅ)ਰਾਮ ਭਗਤੀ
ਅੱਜੁਧਿਆ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਸੱਭ ਤੋ ਵੱਡਾ ਪੁਤਰ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਵੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਮਰਿਆਦਾ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੇ ਉਧਾਤ ਗੂਣਾਂ ਕਰ ਕੇ ਪਹਿਲਾ ‘ਮਰਿਆਦਾ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ’ ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਰਗੁਨ ਬ੍ਰਹਿਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।ਵੈਸ਼ਣਵ ਸੰਪਰਧਾ ਵਾਲੇ ਸਾਧ ਭੱਗਤ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਰਗੁਨ ਬ੍ਰਹਿਮ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ।ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਹੀ ਨਾ ਕੇਵਲ ਸਮੁਚੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਲਕੇ ਮੱਧ ਕਾਲੀਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਾਮ ਭਗਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੋਇਆ।
(ੲ) ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਤੀ
ਸਮਕਾਲੀਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰਸਥਿਤੀਆ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਕ੍ਰਿਆ ਸਰੂਪ ਪੰਜਾਬੀਆ ਦਾ ਧਨੁੱਖ ਧਾਰੀ ਰਾਮ ਜਿਹੇ ਇਸ਼ਟ ਦਾ ਨਿਰਵਾਚਣ ਅਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼੍ਰਧਾ ਰੱਖਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸੀ	ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸ਼ੀਲ,ਸੰਜਮ,ਨੈਤਿਕਤਾ,ਸ਼ਾਲਿਨਤਾ ਅਤੇ ਮਰਿਆਦਾ ਦਾ ਕਠੋਰਤਾ ਨਾਲ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਕਰ ਕੇ ਰਾਮ ਦੇ ਜੀਵਨ ਚਰਿੱਤਰ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਧੁਰਤਾ ਅਤੇ ਰਸਾਤਮਕਤਾ ਨਹੀਂ ਝਲਕਦੀ ਸੀ ਇੱਛਾ ਭੱਗਤ ਸਮਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਭੱਗਤੀ ਤੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਸਾਤਮਕਤਾ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ‘ਬ੍ਰਹਿਮਾ ਨੰਦ’ ਕਿਹਾ ਜਾਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਦੀ ਅਨੁਭੁਤੀ ਲੀਲਾ ਧਾਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਭਗੱਤੀ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਸੰਭਵ ਸੀ ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਮੱਧ ਕਾਲੀਨ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਧਿਕਾਸ਼ ਜਨਤਾ ਭਗਤੀਪਰਕ ਰਸਾਤਮਕਤਾ ਅਤੇ ਮਧੁੱਰਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਾਰਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਤੀ ਵੱਧ ਰੂਚਿਤ ਹੋਈ।
(ਸ) ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ
ਨਿਸੰਦੇਹ ਸਰਗੁਨ ਭੱਗਤੀ,ਅਵਤਾਰਵਾਦੀ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆ ਦੀ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖੱਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਪੂਰਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਕੇਵਲ ਫੋਕਟ ਕਰਮ ਬਣ ਕੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਦੀਆਂ ਹਨ।ਜਿਹੜਿਆ ਕਿ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਤਰਕ ਹੀਨ ਅੱਧਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਿਆ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸੰਪਰਦਾਇਕ-ਦਵੈਖ ਨੂੂੰ।ਮੱਧ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸਰਗੁਨ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਪ੍ਰਤੀ ਕ੍ਰਿਆ ਇਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਇਸ ਦਾ ਪਰੀਨਾਮ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਨਿਰਗੁਨ ਵਾਦੀ ਸੰਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੁ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਚਾਰਿਤ ਨਿਰਾਕਾਰ ਉਪਾਸਨਾ ਵੱਲ ਲੋਕਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ।ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਮੰਦਰਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕਠੀ ਹੋਈ ਧੰਨ ਦੋਲਤ ਨੂੰ ਲੁਟਣ ਲਈ ਤੁਰਕ ਅਤੇ ਪਠਾਣਾ ਦੇ ਹਮਲਿਆ ਨੇ ਜਨਤਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰ ਦਿਤਾ ਕਿ ਮੂਰਤਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਾਵਾਰਾ ਤੋ ਆਪਣੀ ਰਖਿੱਆ ਆਪ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭੱਗਤਾ ਦੀ ਰਖਿੱਆ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨਗੇਂ ? ==== ਸਰੋਤ ਪੁਸਤਕ ==== ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵੇਦੀ, ਮੱਧਕਾਲ ਦਾ ਭਗਤੀ ਕਾਵਿ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ
ਨਾਰਮਨ ਮੇਲਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਵਲਕਾਰ
ਬ੍ਰੈਂਡਨ ਰਾਏ
ਬ੍ਰੈਂਡਨ ਡਾਵੇਨ ਰਾਏ (ਜਨਮ 23 ਜੁਲਾਈ 1984) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਕੋਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ ਜੋ ਪੋਰਟਲੈਂਡ ਟ੍ਰਾਈਲ ਬਲੇਜ਼ਰਜ਼ ਅਤੇ ਮਿਨੇਸੋਟਾ ਟਿਮਬਰਵੋਲਵਜ਼ ਲਈ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਐਨ.ਬੀ.ਏ.) ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ। ਉਹ 2006 ਐਨਬੀਏ ਡਰਾਫਟ ਵਿੱਚ ਛੇਵੇਂ ਨੰਬਰ ਤੇ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਚਾਰ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਕਰ ਕੇ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਹੁਸੀਆਂ ਲਈ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਉਪਨਾਮ "ਬੀ-ਰੌਏ" ਸੀ, ਪਰ ਟ੍ਰਿਲ ਬਲਜ਼ਰਜ਼ ਦੇ ਉਦਘਾਟਨ ਬ੍ਰਾਇਨ ਵਹੀਲਰ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੂੰ "ਦਿ ਨੈਚਰਲ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।
ਸੀਐਟਲ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਰਾਏ ਟ੍ਰੇਲ ਬਲੇਜ਼ਰਜ਼ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਟੀਮ ਦੇ ਕਪਤਾਨ ਜ਼ੈਕ ਰੈਡੋਲਫ ਨੂੰ 2006-07 ਵਿੱਚ ਰਾਏ ਦੇ ਪਹਿਲੀ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਨਿੱਕਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਖਰੀਦਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਏ ਨੂੰ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਈ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਰਾਹ ਸਾਫ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਰਾਏ ਨੇ ਐਨਏਏਏ ਰੂਕੀ ਆਫ ਦ ਈਅਰ ਅਵਾਰਡ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ 2008, 2009 ਅਤੇ 2010 ਆਲ-ਸਟਾਰ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਲਈ ਰਿਜ਼ਰਵ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਏ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੱਛਮੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਿੰਟ ਖੇਡੇ ਅਤੇ 2008 ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵੈਸਟ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਅੰਕਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਟਾਈ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ 2009 ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖਿਡਾਰੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਿੰਟ ਖੇਡੇ।
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਰੌਏ ਨੇ ਅਫ਼ਰੀਕਨ-ਅਮਰੀਕੀ ਅਕੈਡਮੀ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਐਮੇਚਿਉਰ ਅਥਲੈਟਿਕ ਯੂਨੀਅਨ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਖੇਡ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਖੇਡਣ ਲਈ ਖੇਡਣ ਵੇਲੇ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸੀਐਟਲ ਵਿੱਚ ਗਾਰਫੀਲਡ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ 2002 ਐਨ.ਏ.ਏ. ਦੇ ਡਰਾਫਟ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਾਖਲਾ ਉਮੀਦਵਾਰ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ।
ਰਾਏ ਨੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਨੇਟ ਮੈਕਮਿਲਨ ਦੇ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਜਦੋਂ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਬਲਜ਼ਰ ਦੇ ਕੋਚ ਅਜੇ ਵੀ ਸੀਐਟਲ ਸੁਪਰਸੋਨਿਕਸ ਲਈ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਨ।
ਸਕੌਟ.ਕਾਮ ਨੇ ਚਾਰ ਸਟਾਰਾਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਕੀਤੀ, ਰਾਏ ਨੂੰ 2002 ਵਿੱਚ ਨੰ.6 ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਗਾਰਡ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨੰਬਰ 36 ਖਿਡਾਰੀ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1984 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕ
ਜਟਾਣਾ ਖੁਰਦ
ਜਟਾਣਾ ਖੁਰਦ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। 2001 ਵਿੱਚ ਜਟਾਣਾ ਖੁਰਦ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 1270 ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 5.32 ਵਰਗ ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ।