cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਮੋਰਚਾ
ਪਿਛੋਕੜ
8 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਲਕੜਾਂ ਵਾਸਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੁੱਕੇ ਕਿਕਰ ਨੂੰ ਕਟ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਮਹੰਤ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਪਾਸ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਚੰਗਾ ਮੌਕਾ ਸਮਝਿਆ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ੫ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲਕੜਾਂ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ੯ ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੋਰੀ ਦੇ ਜੁਰਮ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ੫੦ ਰੁਪਏ ਜੁਰਮਾਨਾ ਤੇ ਛੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਤੇ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਹਮਲਾ ਸਮਝਿਆ ਕਿੳਂਕਿ ਜ਼ਮੀਨ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਲਕੜਾਂ ਕਟਣ ਦੇ ਹਕ ਦੀ ਰਾਖੀ ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਧੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ੫ ਨਿਹੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਜੱਥਾ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਤੋਂ ਅਰਦਾਸ ਕਰ ਕੇ ਤੇ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸੁਗੰਦ ਚੁਕ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਲਈ ਚਲਦਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰਹਿ ਕੇ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਮਾਰ ਝਲ ਕੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਇਨਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਮਟਾਲੇ ਦੇ ਪੁਲ ਤੇ ਰੋਕ ਕੇ ਬੜਾ ਮਾਰਿਆ ਕੁਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਪਹੁੰਚਣ ਨਾ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਕਈਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਪਾਟ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਕਈ ਡਿਗਦੇ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ।
ਕਾਰਨ
ਜਿਸ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚੋਂ ਲੰਗਰ ਦੇ ਬਾਲਣ ਲਈ ਲੱਕੜਾਂ ਕੱਟੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਮਾਲਕੀਅਤ ਸੀ, ਸੋ ਸਜ਼ਾ ਕਿਸ ਗੱਲ ਦੀ? ਇਸ ਮਸਲੇ 'ਤੇ ਮੋਰਚਾ ਲੱਗ ਗਿਆ।
ਜਥੇ ਭੇਜਣਾ
ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਭੇਜਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਫੜਦੀ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੂਰਾਡੇ ਲਿਜਾ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ। ਇਧਰ ਜਥੇ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧੀ ਤਾਂ ਉਧਰ ਪੁਲਿਸ ਮੁਖੀ ਬੀ. ਟੀ. ਨੇ ਉੱਚ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨਾਲ ਰਾਇ ਕਰਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਉੱਤੇ ਸਖ਼ਤੀ ਦਾ ਦੌਰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 26 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਲੱਕੜਾਂ ਲੈਣ ਲਈ ਗਏ 36 ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਮਾਰਕੁਟਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਕੇਸਾਂ ਤੋਂ ਫੜ ਕੇ ਧੂਹਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦੇ ਬੱਟਾਂ ਤੇ ਡਾਂਗਾਂ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਕੁੱਟਮਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਭਾਰੀ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਪੁੱਜਣ ਲੱਗੇ
ਅਕਾਲੀ ਜੱਥਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਫੌਜੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦੇਣ ਲਈ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਨਵੰਬਰ ੧੯੨੨ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਫੌਜੀ ਪੈਨਸ਼ਨਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਜੱਥੇ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਦਸਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਫੈਲਣ ਦਾ ਖਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਛਪੇ ਲੇਖ, ਕੌਮੀ ਪਧਰ ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਇਸ ਕੁੜਿੱਕੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਲਈ ਮੰਨਾ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਮਹੰਤ ਤੋਂ ਪਟੇ ਤੇ ਲੈ ਲਵੇ। ਨਵੰਬਰ ੧੯੨੨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਪਟੇ ਤੇ ਲਈ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਗ਼ ਵਿਚੋਂ ਲਕੜਾਂ ਕਟਣ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਤੋਂ ਪੁਲਿਸ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾ ਲਈ ਤੇ ਬਾਗ਼ ਦੁਆਲੇ ਲਗਾਈ ਕੰਡਿਆਲੀ ਤਾਰ ਵੀ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀ। ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਬਾਗ਼ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੈਦ ਕੀਤੇ ਅਕਾਲੀ ਰਿਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। 7 ਨਵੰਬਰ, 1922 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇਹ ਸ਼ੰਘਰਸ਼ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1500 ਅਕਾਲੀ ਫਟੜ ਹੋਏ ਤੇ 5605 ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।
ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ 'ਚ ਪੰਥ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਮਗਰੋਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਕਈ ਹੋਰ ਗੁਰਦਵਾਰਿਆਂ 'ਤੇ ਵੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਸਨ ਮੁਕਤਸਰ ਅਤੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗੁਰਦਵਾਰੇ। 17 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1923 ਦੇ ਦਿਨ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਅਤੇ ਕੈਪਟਨ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ 100 ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਜਥੇ ਨੇ ਮੁਕਤਸਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਗੁਰਦਵਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲ ਲਈ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਮਹੰਤਾਂ ਨੇ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਕੀਤਾ। 19 ਫ਼ਰਵਰੀ ਦੇ ਦਿਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਲੰਗਰ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਅਤੇ ਬੁੰਗਿਆਂ 'ਤੇ ਵੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਇਸ ਮੁੱਖ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਤੰਬੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਸਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਤੇ ਅਨੋਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਸੌਪ ਦਿਤਾ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਦਲਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਉਰਫ਼ ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਕਾਉਣੀ) ਨੂੰ ਇਥੋਂ ਦਾ ਮੈਨੇਜਰ ਬਣਾ ਦਿਤਾ। ਇਥੇ ਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਹੰਤਾਂ ਨੂੰ ਉਕਸਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹੰਤਾਂ ਨੇ ਬਾਕੀ ਗੁਰਦਵਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰਨਾਂ ਮਹੰਤਾਂ ਦਾ ਹਸ਼ਰ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖ ਲਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਲਿਖ ਕੇ ਦੇਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿਤੀ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਮੋਰਚੇ
ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ
ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ।ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਪੂਰਬੀ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਤ ਆਚਾਰੀਆ ਭਾਵੇਂ ਇਸਨੂੰ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।ਪਰੰਤੂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦੀ ਵੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਮੇਲ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਨਹੀਂ।ਸਾਡੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਾਹਿਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਸਾਹਿਤ(ਸ+ਹਿਤ)ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਸੰਯੋਗ / ਸੁਮੇਲ/ ਸਾਥ ਹੈ।ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਮੇਲ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਰਬ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮੰਨਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਭਾਵ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਜੀਵਨ ਹੈ।ਸਾਹਿਤ ਸਮਾਜ ਦਾ ਦਰਪਨ ਹੈ ਜਾਂ ਸਾਹਿਤ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਹੈ, ਇਹ ਇਕ ਅਧੂਰਾ ਅਤੇ ਗਲ਼ਤ ਮੁਹਾਵਰਾ ਹੈ । ਦਰਪਣ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਵੇਂ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਵਾਸਤਵਿਕ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਸਮਾਜ ਦਾ ਦਰਪਨ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ ਸਮਾਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਜੀਵਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਸਲੀ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਪ੍ਰਤੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸਦੇ ਸਮਾਨੰਤਰ, ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਸਵੈਪੂਰਨ । ਗੱਲ ਭਾਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸਮੱਸਿਆ ਬਾਰੇ ਹੋਵੇ ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ,ਪਰੰਤੂ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਵਾਪਰ ਰਹੀ ਮਾਨਸਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਅੱਖੋਂ ਪਰੋਖੇ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਉ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਣਾਉ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਿਰਜਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਬਣਤਰ ਤੇ ਉਸਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਹਰ ਅੰਗ,ਉਪ-ਅੰਗ,ਸਿੱਧੇ/ ਅਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਇਸ ਤਣਾਉ ਤੇ ਸੁਲਝਾਉ ਜਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧਤਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਇਸ ਜਟਿਲਤਾ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਜਿਸ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ,ਉਸਨੂੰ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ ਅੰਸ਼,ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ,ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, ਪੰਨਾ ਨੰ 7</ref
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਮਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ,ਮਨ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਅਰਥਾਤ ਉਹ ਵਿਗਿਆਨ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਧਿਐਨ ਖੇਤਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਸਰਬਪੱਖੀ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀਆਂ ਕੋਈ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨਹੀਂ,ਉਵੇਂ ਹੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਖੇਤਰ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਮਾਨਵ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਖੇਤਰ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ,ਜਾਤੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ,ਆਸਾਧਾਰਣ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ,ਸਮਾਜਿਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ,ਉਦਯੋਗਿਕ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ।ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਖੇਤਰ ਅਸੀਮ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧ ਇਸਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਪਰ ਮਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ,ਤੰਤਰਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਵਿਕਾਸ,ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ,ਸਿੱਖਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ,ਪ੍ਰਤੱਖਣ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਉਸਾਰਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ,ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ,ਗਿਆਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥੀ ਅਤੇ ਯਾਦ ਸ਼ਕਤੀ,ਸੁਪਨੇ,ਯਾਦਾਂ ਅਰਥਾਤ ਸੁਚੇਤ ਅਤੇ ਅਚੇਤ ਮਨ ਆਦਿ ਇਸ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੇਤਰ ਹਨ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਜੀਵਨ  ਦੇ ਖੇਤਰ  ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਪਰ ਸਾਹਿਤ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਧੇਰੇ ਡੂੰਘਾ ਅਤੇਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਜਾਂਚਣ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਪਰਖਣ ਅਰਥਾਤ ਅਧਿਅੈਨ ਕਰਨ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇ, ਪਾਤਰ- ਉਸਾਰੀ, ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ, ਦ੍ਰਿਸ਼-ਚਿਤਰਣ ਆਦਿ ਸਭ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਂਦੀ।ਇੱਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਇੱਕ ਮਨੋਰੋਗੀ ਦੇ ਅਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ  ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਵਿਧੀ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿਧੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਧੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸਿਗਮੰਡ ਫਰਾਈਡ ਨੇ ਕੀਤਾ  ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਧੀ ਨੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿਧੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਸੰਬੰਧੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਘੋਖ ਦੀ ਪਰਖਦੀ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਫਰੋਲਦੀ ਹੈ।
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਆਰੰਭ
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਆਰੰਭ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੋਂ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ "ਅਧਿਐਨ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।" ਇਸਦਾ ਅਤੀਤ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੋਟਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਕਥਨ ਸੀ ਕਿ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਉਹ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜੀ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਵਾਚੀ ਸਾਈਕੋਲਾਜੀ (psychology)ਹੈ। ਸਾਈਕੋਲਾਜੀ ਸ਼ਬਦ ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਸਾਇਕੀ (psyche) ਅਤੇ ਲਾਗਾਂਸ (logos) ਤੋਂ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਸਾਇਕੀ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਆਤਮਾ ਤੇ ਲਾਗਾਂਸ ਦਾ ਅਰਥ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣੀ ਅਧਿਐਨ ਵਿਧੀ psychology ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਭਾਗ ਹੈ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿੱਚ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਵਾਦ ਤੋਂ ਭਾਵ ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਉਸ ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਹੈ,ਜਿਸਦਾ ਆਰੰਭ ਫਰਾਇਡ,ਯੁੰਗ, ਐਡਲਰ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪਾਰਵਰਤੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਵਜੋਂ ਉਪਜੇ ਵਿਵਹਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੀਤੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਹਨ।
ਸਿਗਮੰਡ ਫਰਾਇਡ ਦਾ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਵਾਦ
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਾ ਮੋਢੀ ਸਿਗਮੰਡ ਫ਼ਰਾਇਡ ਹੈ। ਫ਼ਰਾਇਡ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਵਾਂਗ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਵੀ ਰੋਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਫ਼ਰਾਇਡ ਦੇ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖੋਜ ਗ੍ਰੰਥ ਹਨ The Interpretation of Dreams: 1990 The Psychopathology of Everyday life: 1901 Three Essays on the Theory of Sexuality: 1905 Theory of Narcissism: 1910 Techniques of Psychoanalysis: 1911-15 Totem & Taboo: 1912 Group Psychology: 1921 Ego and Super Ego: 1923 Symptoms and Anxiety: 1926 Civilization and its Discontents:
ਫਰਾਇਡ ਨੇ ਮਨੋਰੋਗੀ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਵਿਧੀਵੱਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ: 1.ਚੇਤਨ (conscious) 2.ਅਵਚੇਤਨ (unconscious) 3.ਅਰਧ ਚੇਤਨ (sub-conscious) ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਵਚੇਤਨ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੈਂਸਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੈਂਸਰ ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜੋ ਅਨੁਚਿਤ ਅਤੇ ਅਸਮਾਜਕ ਇਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤਨ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ।
ਚੇਤਨ ਮਨ
ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਜਾਗਰਿਤ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਚੇਤੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਮਨ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੇਤੰਨ ਹਿੱਸਾ ਦੂਜਿਆਂ ਹਿਸਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਾਪੇਖਕ ਤੌਰ ਤੇ ਘੱਟ ਮਹੱਤਵਪੁਰਨ ਹੈ।
ਅਵਚੇਤਨ
ਚੇਤਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ ਉਹ ਅਵਚੇਤਨ ਹੈ। ਅਵਚੇਤਨ ਅੰਤਰਲੇ ਮਨ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਭੰਡਾਰ ਹੈ,ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਮਿਤ ਵਾਧੂ ਗਿਆਨ, ਅਪੂਰਤ ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਯਾਦਾਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਰਧ ਚੇਤਨ ਮਨ
ਅਰਧ ਚੇਤਨ ਮਨ ਨੂੰ ਸਾਧਾਰਨ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਿਮਰਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਵਚੇਤਨ ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਭਾਵ, ਇੱਛਾ, ਵਿਚਾਰ, ਲੋੜ, ਜ਼ਰੂਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਅਵਚੇਤਨ ਮਨ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਚੇਤਨ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਵਚੇਤਨ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਚੇਤਨ ਹੋਣ ਤਕ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਅਰਧ ਚੇਤਨ ਮਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ ਅਧਿਐਨ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ
ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਹਿਤਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਵਿਧੀਆਂ ਅਪਣਾਈਆਂ ਜਾਂ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ 1.ਸਧਾਰਨ ਵਿਧੀ 2.ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਵਿਧੀ 3.ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਵਿਧੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਰਚਣ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਆਤਮ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਦੂਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਵਿਧੀ ਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ / ਅਰੁਚੀ,ਭਾਵਨਾ ਟੀ ਵਾਂ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟਤ / ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ, ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ/ ਅਸੁੰਦਰਤਾ,ਸ਼ਬਦ ਯੋਜਨਾ,ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਦੀ ਛਾਪ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਭਾਵ ਇਸ ਵਿਧੀ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਅਸੀਂ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਬਧਾਂ ਵਿਚਲੇ ਵਸਤੂਗਤ ਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਨਤੀਜੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਵਿਧੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਸਿਗਮੰਡ ਫ਼ਰਾਇਡ ਦੇ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਉਸਰੀ ਹੈ। ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਧਿਐਨ ਵਿਧੀ ਹੈ।
ਪਲੈਟੋ ਦਾ ਵਿਚਾਰ
ਪਲੈਟੋ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਕਾਵਿ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪਾਗ਼ਲਪਨ ਹੈ । ਕਵੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਛੰਦ ਉਚਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸਦਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਚੱਲ ਨਾ ਜਾਵੇ । ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਸਮੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਪਰਾ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਹ ਸਾਧਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਛੋਟਾ ਵੀ ।
ਟੀ ਼ਐਸ ਼ਈਲੀਅਟ ਦਾ ਮੱਤ
ਟੀ. ਐੱਸ.ਈਲੀਅਟ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਆਰੰਭਿਕ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਇਹੋ ਮੱਤ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਾਇਰ ਮਨੁੱਖੀ ਨਸਲ ਦੇ ਅਤਿ ਪੁਰਾਣੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ । ਉਹ ਭਵਿੱਖ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਦੇ ਬਚਪਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ । ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀਆਂ ਵਿਚ ਕਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵਧੀਕ ਆਦਿਮ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਸਭਿਅ ਹੈ । ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਰਵਣਾਤਮਕ ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਬਾਰ - ਬਾਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਬਿੰਬਾਵਲੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਹੈ, “ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਲ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਹੋਵੇ । ਪਰ , ਇਸ ਬਾਰੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ , ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬਿੰਬ - ਭਾਵਨਾ ਦੀਆਂ ਅਜੇਹੀਆਂ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਅਸੀਂ ਝਾਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ । ਸਭਿਅ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਪੂਰਬ - ਤਾਰਕਿਕ ਮਨੋਅਵਸਥਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ , ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕਵੀ ਨੂੰ ਜਾਂ ਕਵੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ।
ਯੁੰਗ ਦਾ ਵਿਚਾਰ
ਯੁੰਗ ਦਾ ਮੱਤਹੈ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਵਚੇਤਨ ਦੇ ਹੇਠ ਸਾਡਾ ਨਸਲੀ ਅਵਚੇਤਨ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਨਸਲੀ ਅਵਚੇਤਨ ਜਾਂ ਨਸਲੀ ਅਤੀਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਸਾਡੇ ਪੂਰਬ ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੀਤ ਦੀਆਂ  ਯਾਦਾਂ ਸਾਂਭੀ ਬੈਠਾ  ਹੈ।  ਨਸਲੀ ਅਵਚੇਤਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਕਠਿਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਲਗਪਗ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਜੀਵੰਤ ਹੋਂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਵਿਚੋਂ ਇਸ ਨੂੰ  ਖ਼ਾਰਜ ਕਰ ਦੇਣਾ ਸਾਡੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ।  ਕਵੀ ਇਕ ਪਾਸੇ ਸੁਚੇਤ ਅਤੇ ਅਚੇਤ ਮਨ ਦਾ ਬਾਹਰ ਕਰਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਅਣਜਾਣਿਆਂ ਹੀ ਨਸਲੀ ਅਵਚੇਤਨ  ਵੀ ਸਿਰਜਨਾਤਮਕ ਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।           ਯੁੰਗ   ਦਾ ਵਿਚਾਰ                 ਯੁੰਗ ਦੇ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਵਚੇਤਨ ਦੇ ਹੇਠ ਸਾਡਾ ਨਸਲੀ ਅਵਚੇਤਨ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਨਸਲੀ ਅਵਚੇਤਨ ਜਾਂ ਨਸਲੀ ਅਤੀਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਸਾਡੇ ਪੂਰਬ ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੀਤ ਦੀਆਂ  ਯਾਦਾਂ ਸਾਂਭੀ ਬੈਠਾ  ਹੈ।  ਨਸਲੀ ਅਵਚੇਤਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਕਠਿਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਲਗਪਗ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਜੀਵੰਤ ਹੋਂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਵਿਚੋਂ ਇਸ ਨੂੰ  ਖ਼ਾਰਜ ਕਰ ਦੇਣਾ ਸਾਡੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ।  ਕਵੀ ਇਕ ਪਾਸੇ ਸੁਚੇਤ ਅਤੇ ਅਚੇਤ ਮਨ ਦਾ ਬਾਹਰ ਕਰਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਅਣਜਾਣਿਆਂ ਹੀ ਨਸਲੀ ਅਵਚੇਤਨ  ਵੀ ਸਿਰਜਨਾਤਮਕ ਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਯੁੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਉਸਦੀ ਟਾਇਪ -ਵੰਡ ਕਰਕੇ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਚਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਚਰਿਤਰ -ਵਰਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ ਵਰਗ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਚਿੰਤਨ (thinking), ਭਾਵਨਾ (feeling), ਅੰਤਰਬੋਧ (intuition), ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨ (sensation) ਉੱਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ  ਨਾਤਾ ਇਹਨਾ ਚਾਰ ਵਿਧੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਰਿਤਰ - ਵਰਗ ਅੰਤਰਮੁਖ ਜਾਂ ਬਾਹਰਮੁਖ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੁੱਲ ਅੱਠ ਚਰਿਤਰ - ਵਰਗ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕ ਅੰਤਰਮੁਖ ਹਨ। ਸਾਹਿਤਕ ਕਿਰਤ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੀ ਚਰਿਤਰ -ਵਿਧੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਹੋਵੇਗੀ, ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀ
ਸਾਧਾਰਣ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਕਦੀ ਕਦਾਈਂ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਦੇਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਿਰਿਆਸੀਲ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਤਿਅੰਤ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਅਚਨਚੇਤੀ ਗੁੱਸਾ ਕਦੀ ਕਦਾਈ ਪ੍ਰਚੰਡ ਵੇਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਕਵੀ ਬੱਚਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਅਵਾਰਾ ਸਾਧਾਰਣ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ   ਸੂਫ਼ੀ ਪਰ ਸਾਹਿਤ -ਸਿਰਜਣਾ ਵਿੱਚ ਰਿੰਦ ਹਨ। ਯੁੰਗ ਦਾ ਮੱਤ ਹੈ ਕਿ ਅੰਤਰਮੁਖ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਬਾਹਰਮੁਖਤਾ ਡੂੰਘੇ ਅਵਚੇਤਨ ਵਿਚ ਪਈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਬਲ ਪ੍ਰਚੰਡਤਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,  ਕਿਉਂਕਿ ਅਵਚੇਤਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਚੇਤਨ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਿਤੇ  ਵਧੇਰੇ ਵੇਗ਼ਵਾਨ ਹੈ।  ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਆਪਣੇ ਚਰਿਤਰ  ਨੂੰ  ਪ੍ਰਗਟਾ ਵੀ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਵੀ ਅਪਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
= ਐਡਲਰ ਦਾ ਵਿਚਾਰ   = ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਦੇ ਇਕ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਐਡਲਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ " ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਦੀ ਦਾਤ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹਾਨੀ- ਪੂਰਤੀ ਹੈ । "
ਸੂਰਦਾਸ ਅਤੇ ਹੋਮਰ ਅੰਨ੍ਹੇ ਸਨ, ਬਾਇਰਨ ਲੰਗੜਾ ਅਤੇ ਜਾਇਸੀ ਕਰੂਪ ਸੀ। ਸਰੀਰਕ ਕਮੀਆਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਘਾਟੇ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਦਾਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਬਦਕਿਸਮਤ ਇਨਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਦਾਤ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਕਵੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਵਿਗਿਆਨੀ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਜਰਨੈਲ,ਰਾਜੇ ਵਜ਼ੀਰ ਸਭ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕਿਸੇ ਹੀਨਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ  ਤੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਕਾਰਣ ਵੱਖਰੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰੋਗ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਲਾ-ਕਿਰਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਵਸਤੂ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Synaesthesia
ਡਾਕਟਰ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕਵੀਆਂ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋਰ ਮਨੋਗੁਣ ਵੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ synaesthesia ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। Synaesthesia ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਧੀ ਹੈ।  ਇਸ ਵਿਧੀ ਦੁਆਰਾ ਕਲਾਕਾਰ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਤੀ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਤੇ ਸੁਹਜਾਤਮਕ ਸੰਜੁਗਤੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬੱਝਦਾ ਹੈ । ਅਮੂਰਤ ਅਤੇ ਸਮੂਰਤ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ਼ ਘੁਲ਼ -ਮਿਲ  ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਰਿੰਬੋ ਦਾ ਵਿਚਾਰ
ਰਿੰਬੋ ਦੇ ਵਿਚਾਰ :- ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਰਿੰਬੋ ਨੇ ਕਲਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਢਲਣਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਵਹਿਣਸ਼ੀਲ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਢਲਣਸ਼ੀਲ  ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਬਾਹਰਲੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਨੀਝ ਲਾ ਕੇ ਵੇਖਦੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਉਤੇਜਿਤ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਸਾਰੇ ਨੂੰ ਕਲਾ/ਕਿਰਤ ਵਿਚ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਵਹਿਣਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਆਪਣੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈਅ ਅਤੇ ਬਿੰਬਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਂ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸੰਗਠਨ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਸਾਰੇ ਤੋਂ ਬਿੰਦੂ ਵੱਲ ਸੰਗਠਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,ਉੱਥੇ ਦੂਸਰੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਪਸਾਰੇ ਵੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਵੀ ਈਲੀਅਟ ਵੀ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਉਸ ਨੇ ਦਾਤੇ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨੀ ਕਲਪਨਾ ਵਾਲਾ ਕਵੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿਲਟਨ ਨੂੰ ਸ੍ਰਵਣੀ ਕਲਪਨਾ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਦੂਸਰਾ ਕਵੀ ਸ੍ਰਵਣ-ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ।
ਕਰੋਚੇ ਦੇ ਪਰਭਾਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਸੰਬੰਧੀ ਤੱਤ
ਕਰੋਚੇ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਸੰਬੰਧੀ ਮੱਤ : ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਕਵੀ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਲੈਣਾ ਉੱਚਿਤ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੇ ਅੰਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਪ੍ਰੋ. ਕਰੋਚੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਨੂੰ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ । ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਕਰੋਚੇਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ । ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਨੂੰ ਅਭੇਦ ਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਨਹੀਂ । ਕਵੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਹੈ । ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਕਵੀ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਜੀਵਨ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ - ਵਸਤੂ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਸਿਰਜਣ ਸਮੇਂ ਉਹ ਸਹਿਜ ਸੰਵੇਦਕ ਹੀ ਨਹੀਂ , ਸੁਚੇਤ ਸਿਰਜਕ ਵੀ ਹੈ । ਕਰੋਚੇ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਵਧੇਰੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹੈ । ਉਸ ਦੇ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਲਾ - ਸਿਰਜਣ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਕਰੋਚੇ ਦੇ ਚਿੰਤਨ - ਵਿਧਾਨ ਵਿਚ ਕਵੀ ਅਤੇ ਅਕਵੀ , ਚਿਤ੍ਕਾਰ ਅਤੇ ਅਚਿਤ੍ਰਕਾਰ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ । ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਮੁੱਚਾ ਕਲਾ - ਚਿੰਤਨ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ , ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਅੰਤਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ।
ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ
ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਚਾਰ ਪੱਧਰਾਂ ਉੱਪਰ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੇ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਜਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਵੀ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ,ਪਾਠਕ ਸਰੋਤੇ ਜਾਂ ਦਰਸ਼ਕ ਉੱਪਰ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਵੀ ਕੁਝ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਨਿਯਮ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧ ਦੀ ਸਹੀ ਪਹਿਚਾਣ ਇਸ ਪੱਧਰ ਉੱਪਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਆਪਸੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਚਰਚਾ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਸ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਜਨਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ। ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਪਰਖ਼ਣ ਲਈ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਯਤਨ ਹੋਏ ਹਨ। ਇੱਕ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸੋਚ ਉੱਪਰ ਸਮਾਜਿਕ, ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਜਾਂ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤੱਖ/ ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੇ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਦੀ ਛਾਪ ਜ਼ਰੂਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਹਿਤਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਭਾਵ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਉਸ ਸ਼ਾਖਾਂ ਤੋਂ ਹੈ ਜਿਸ ਦੁਆਤਾ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ,ਵਿਚਾਰ, ਭਾਵਾਂ,ਮਾਨਸਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ,ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਾ ਵਸਤੂ ਦੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਕਿਰਿਆ ਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੇ ਵਿਅਕਤਿਤਵ,ਸੁਭਾਅ ਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੇ।
ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ
ਫ਼ਰਾਇਡ ਦੀ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਵਾਦੀ ਵਿਧੀ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਦੋਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।ਸਿਰਜਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਖੰਡ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇੱਕ ਕਾਵਿ-ਕਿਰਤ ਅਵਚੇਤਨ ਵਿੱਚੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਰਚਨਾ ਸਮੇਂ ਕਵੀ ਸੁਚੇਤ ਯਤਨ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤਾਂ ਰਚਨਾ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੁਚੇਤ ਸੁਧਾਈ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਜਾਂ ਆਵੇਸ਼ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅਚੇਤ ਤੱਤ ਦਾ ਹੀ ਪਰੰਪਰਿਕ ਨਾਮ ਹੈ।ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਆਵੇਸ਼ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ‘muses’ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ ਨਾਲ। ਸਹਿਜ ਵਕਤਾ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਜੀਭ ਉੱਪਰ ਸਰਸਵਤੀ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਸਵਿਤਾ ਨੂੰ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਮੰਨ ਕੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕਵੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਧਿਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਆਵੇਸ਼ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤਾਂ ਪੈਦਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਿਰਜਨਾਤਮਕ ਆਦਤਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਹੈ ਪਰ ਨਸ਼ੇ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਵੀ ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹੋਦਾਂ ਹਨ। ਸ਼ਰਾਬ,ਅਫੀਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਸ਼ੀਲ ਪਦਾਰਥ ਵੀ ਸੁਚੇਤ ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਟੀਕਾ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ ਸੌਂ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਚੇਤ ਮਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਗਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।ਕੋਲਵਿਜ ਦੀ ਅਤੇ ਡੀ ਕੁਇੰਸੀ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਅਫੀਮ ਦੇ ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਸੰਸਾਰ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ।ਪਰ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਨਵੇਂ ਤਰਜਰਬੇ ਹੋਏ ਹਨ ਉਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਸ਼ਈ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੋਗੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ। ਆਵੇਸ਼ ਵਰਗੀ ਅਵਸਥਾ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ-ਕਾਡਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਕਿਰਤ,ਧਾਰਮਿਕ ਕੀਰਤਨ,ਯੱਗ,ਮੰਤਰ-ਉਚਾਰਨ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਕਿਸੇ ਅਣਡਿੱਠੇ ਆਵੇਸ਼ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਦਮ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵਾਲੇ ਅਜਿਹੇ ਕਵੀ ਸਨ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਵੇਸ਼ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਿਖਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮ ਵਾਦੀ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਰਾਹੀਂ,ਸਮਾਧੀ ਜਾਂ ਮੰਤਰ-ਬਲ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਰਤਮਾਨ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁੱਝ ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਕੁੱਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿਰਜਨਾਤਮਕ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸਨ।ਪੰਜਾਬੀ ਗਦ- ਲੇਖਕ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਧੋਤੇ ਇਸਤਰੀ ਕੀਤੇ ਬਸਤਰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਦਾੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਬੁਰਸ਼ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾ ਕੇ ਹੀ ਲਿਖ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤਕਾਰੀ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤ,ਏਕਾਂਤ ਮਾਹੌਲ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਰੌਲਾ ਗੌਲਾ ਵਧੇਰੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਲੇਖਕ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਸੌਂਦੇ ਹਨ। ਕਥਾ-ਕਿਰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਸਿਰਜਣ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਕਹਾਣੀਆਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮੌਲਿਕ ਹੁੰਦੀਆ ਹਨ ਜਾਂ ਵਾਸਤਵਿਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਪਹਿਲੀ ਕਥਾ-ਕਿਰਤ ਵਿੱਚ ਦੀ ਚੋਰੀ।ਪਰ ਡਿਕਨਜ਼,ਮੁਨਸ਼ੀ ਪ੍ਰੇਮ ਚੰਦ ਜਾਂ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਮੌਲਿਕ ਗਲਪਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪਾਤਰ ਟਾਈਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਥਾ-ਟੈਕਨੀਕ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰੰਪਰਿਕ। ਟਾਈਪ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਕੁੱਝ ਵੀ ਮੌਲਿਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਗਲਪ-ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਤੁਰੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਟਾਈਪ,ਜਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵੇਖੇ-ਭਾਖੇ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪੇ ਦਾ ਰਲਮੇਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਲੇਖਕ ਵੇਖੇ-ਭਾਖੇ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ੋਖ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰੋਮਾਨੀ ਗਲਪਕਾਰ ਆਪਣੇ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪੇ ਨੂੰ ਹੀ ਬਾਹਰ ਖਿਲਾਰਦਾ ਹੈ।ਦੋਸਤੋਵਸਕੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ “ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਦਾ ਮੂਡ ਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ”।ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਕੋ ਆਦਮੀ ਦੇ ਅਨੇਕ ਮੂਡਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਗਲਪ-ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਸਿਰਜਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।‘ਬਚਨ’ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ‘ਪਾਲਾ’ ਸਿੰਘ ਇੱਕੋ ਹੀ ਆਦਮੀ ਦੇ ਦੋ ‘ਮੂਡ’ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।ਗਲਪ-ਰਚਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਸਤੂ ਤੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਵਸਤੂ ਵੱਲ ਦੌੜਣ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਮੇਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।
ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ
ਅਚੇਤ ਮਨ ਹੀ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਚੇਤ ਮਨ ਲੇਖਕ ਜਾਂ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੇ ਅਹਿਸਾਸਾਂ ਦਾ ਭੰਡਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਏ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਢੁੱਕਵੀਂ ਸਮੱਗਰੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਕੋਈ ਕਲਾਤਮਿਕ ਕਿਰਤ ਜਾਂ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੀ ਮਨੋਅਵਸਥਾ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਅਜੋਕਾ ਸਾਹਿਤ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਸਿਧਾਤਾਂ ਤੇ ਉਸਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।ਨਾਵਲ,ਨਾਟਕ, ਕਹਾਣੀ,ਕਵਿਤਾ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿਧੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ।ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ‘ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ’ ਦਾ ਨਾਵਲ ‘ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਪੀ' ਨਾ ਕੇਵਲ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਵਾਦੀ ਸਿਧਾਤਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਸਗੋਂ ਇਸਦੀ ਸਹੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵੀ ਇਸੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼
ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਸਿਰਜੇ ਗਏ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਪਲਾਂਟ ਦੀ ਥਾਂ ਪਾਤਰ ਉਸਾਰੀ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ ਵਧੇਰੇ ਦਿਲਚਸਪ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਵਿਵਰਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਚੇਤ ਮਨ ਵਿੱਚ ਝਾਤੀ ਮਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਕਾਰਜ ਦੀ ਥਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਕਾਰਜ ਰਾਹੀਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀਆਂ ਸੂਖਮ ਤੰਦਾਂ ਖੇਸ਼ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ ਹਨ। ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਧੀ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਸੋਚ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਪਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਬੋਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਪਿੱਛੇ ਛੁਪੇ ਭਾਵ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਗੁੰਝਲਾਂ ਅਤੇ ਉਲਝਣਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਹੀ ਆਧੁਨਿਕ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਬਿੰਬ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਿਰਜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਛੋਖਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਛੁਪੇ ਹੋਏ ਪਾਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਆਲੋਚਨਾ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਰਾਹੀਂ ਲੇਖਕ ਦੇ ਅਚੇਤ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਆਲੋਚਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਲੇਖਕ ਮਨੋ-ਸੰਤਾਪੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੰਤਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਇੱਕ ਸੁਪਨ-ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਉਸਦੇ ਚਾਹੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀਣਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉੱਦਾਤੀਕ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਸਿਰਜ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਵਿਰੇਚਨ ਤਾਂ ਕਰਦਾ ਹੀ ਹੈ,ਪਾਠਕ ਦਾ ਵਿਰੇਚਨ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਝ ਸਾਹਿਤ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮੈਂ ਦੀ ਹੀ ਗੂੰਜ ਅਰਥਾਤ ਸਵੈਜੀਵਨਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋ-ਬਾਹਰੋ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਰਥ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਦੇ ਛੁਪੇ ਹੋਏ ਅਚੇਤ ਮਨ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਸਿਧਾਂਤ
ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ
ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਜਨਮ (18 ਕੱਤਕ ਸੰਮਤ 1738 ਅਰਥਾਤ (1681-1747)) ਈਸਵੀ ਪੰਡਿਤ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਜਸਦੇਵੀ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਰੋਹਤਾਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੇਹਲਮ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਮ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਹੈ 'ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ'ਨਹੀਂ | ਭਾਈ ਰਾਮੂ ਜੀ ਰੋਹਤਾਸ ਵਿਖੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੰਮਤ 1736 ਵਿੱਚ ਪੋਠੋਹਾਰ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਆਪ ਵੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਗਏ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਸੰਤਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਸੰਤਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਵਰ ਸਦਕਾ ਭਾਈ ਰਾਮੂ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰੀ ਤੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾ ਤੇ ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ ਰੱਖੇ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ‘ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਮਾਤਾ’ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।
ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ
ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਕਾਰਜ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਆਨੰਦ ਕਾਰਜ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜਾਂਦਾ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 1700 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।
ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮਾ
ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾ ਨੇ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮਾ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਰਚ-ਮਿਚ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਨਾਦੀ ਪੁੱਤਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਤੇਰੀ ਝੋਲੀ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸਦਾ ਅਟੱਲ ਰਹੇਗਾ।
ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਥਾਂਨ
1705 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦਪੁਰ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡਣ ਮਗਰੋਂ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾ ਦਿੱਲੀ ਚਲੇ ਗਏ। ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ (ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ) ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਆ ਗਏ ਤੇ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਗਏ ਜਿੱਥੋਂ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਨਾਂਦੇੜ ਚਲੇ ਗਏ। ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾ ਨੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਕੰਢੇ ਆਪਣਾ ਟਿਕਾਣਾ ਬਣਾ ਲਿਆ।
ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼
ਇੱਥੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਸਵਾ ਪਹਿਰ ਰਾਤ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਨਿਤਨੇਮ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣਦੇ ਸਨ। ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਪਿੱਛੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਰਲੋਕ ਗਮਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨੇੜੇ ਵੇਖ ਕੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਕੋਲ ਭੇਜਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਮਰਕਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜ ਸ਼ਸ਼ਤਰ ਖੜਗ, ਦੋਧਾਰੀ, ਖੰਡਾ, ਖੰਜਰ ਅਤੇ ਦੋ ਕਟਾਰਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਕੁੱਲ 66 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਬਿਤਾਈ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਰੀਬ 7 ਸਾਲ ਗੁਰੂ-ਪਤੀ ਅਤੇ ਕਰੀਬ 58 ਸਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਬਖਸ਼ੇ ਸ਼ਸ਼ਤਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਕੇ ਲੰਘਾਏ।
ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਮਥੁਰਾ ਜਾਣਾ
ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾ ਜੀ ਦਿੱਲੀ ਛੱਡ ਕੇ ਮਥੁਰਾ ਅਤੇ ਭਰਤਪੁਰ ਵਿਖੇ ਚਲੇ ਗਏ। 1719 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਸੱਦੇ ਉੱਤੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਫਿਰ ਦਿੱਲੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ।
ਹੁਕਮਨਾਮੇ
ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨੌਂ ਹੁਕਮਨਾਮਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਨਵੰਬਰ 1747 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਸਮਾਂ ਨੇੜੇ ਆਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਉੱਠ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਨਿਤਨੇਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮੁਤਾਬਿਕ ਬਾਲਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੂ ਪਤਨੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੁ ਕੇ ਮਹਿਲ
ਝਲਕਾਰਾ
ਝਲਕਾਰਾ ਜਾਂ ਲਿਸ਼ਕਾਰਾ (ਹੋਰ ਨਾਂ ਬਿੰਬ ਜਾਂ ਅਕਸ ਹਨ) ਦੋ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਵਿਖੇ ਕਿਸੇ ਛੱਲ-ਅੱਗੇ ਦੀ ਸੇਧ ਵਿੱਚ ਆਈ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਅੱਗੇ ਉਸੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ ਉਹ ਉਪਜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਮਿਸਾਲਾਂ ਹਨ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਅਵਾਜ਼ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਛੱਲਾਂ ਦਾ ਝਲਕਾਰਾ।
ਐਕਸ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅੱਖਰ)
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਈ.ਐਸ.ਓ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲਾਤੀਨੀ ਅੱਖਰ
ਮੀਕਾ ਸਿੰਘ
ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1977 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਗਾਇਕ
ਰਸੂਲਪੁਰ (ਬਸੀ ਪਠਾਣਾਂ)
ਰਸੂਲਪੁਰ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾਂ ਬਲਾਕ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਰਾਮਰਾਓ ਇੰਦਰਾ
thumb| ਪ੍ਰੋ. ਆਰ ਇੰਦਰਾ ਡਾ: ਰਾਮਰਾਓ ਇੰਦਰਾ, ਐਮ.ਏ., ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. (ਜਨਮ 22 ਅਪ੍ਰੈਲ 1952 ਨੂੰ ਮੈਸੂਰ, ਕਰਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਹੈ ਜੋ ਮੈਸੂਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ 42 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੇ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਚੇਅਰ, ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਮੈਸੂਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵਰਗੇ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕੈਰੀਅਰ
ਇੰਦਰਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਮੈਸੂਰ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1972 ਵਿਚ ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਇਕ ਫੈਕਲਟੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੈਸੂਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਸਾਲ 2014 ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇਦਾਰੀ ਤੱਕ ਇਸ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਅਤੇ ਖੋਜ ਵਿਚ ਰੁਝੀ ਰਹੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਖੋਜ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੋਜ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਥਾਨਕ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਾਲਮ ਲੇਖਕ, ਜੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੰਨੜ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਥੀਮਾਂ ਤੇ ਲਿਖਦਾ ਆਇਆ ਹੈ, ਉਸਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਥੀਮਜ਼ ਇਨ ਸੋਸਾਇਓਲੋਜੀ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ (ਸਟੱਡੀਜ਼ ਇਨ ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਸਾਇਓਲੋਜੀ), ਜੈਂਡਰ ਐਂਡ ਸੋਸਾਇਟੀ ਇਨ ਇੰਡੀਆ (ਦੋ ਖੰਡ) ਸੰਪਾਦਕ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੰਨੜ ਪੁਸਤਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਨਾਰੀਵਾਦ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ।ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਖੋਜ ਅੰਗ।
ਖੋਜ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਆਨਰ
ਇੰਦਰਾ ਆਯੋਵਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਆਨਰੇਰੀ ਐਡਜੈਂਕਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਫੁਲਬ੍ਰਾਈਟ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵਜੋਂ ਉਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮੈਸਟਰ ਵੀ ਸਿਖਾਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਅਮੈਰੀਕਨ ਵੂਮੈਨ ਐਂਡ ਟੈਕਨੀਕਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਪਰਡਯੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਵੈਸਟ ਲੈਫੇਟ, ਇੰਡੀਆਨਾ ਵਿਖੇ ਫੁੱਲਬ੍ਰਾਈਟ ਪੋਸਟ-ਡਾਕਟੋਰਲ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਈਸੀਐਸਐਸਆਰ ਦੀ ਸੀਨੀਅਰ ਰਿਸਰਚ ਫੈਲੋ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਇੰਡੋ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਯੂਟ ਤੋਂ ਚਾਰ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ ਵਿਚ ਜੰਗਲਾਤ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਡਾ. ਇੰਦਰਾ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਪਯੂਟ ਸਾਉਂਡ, ਆਯੋਵਾ, ਡੇਲਾਵੇਅਰ, ਪ੍ਰਿੰਸਨ, ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਅਤੇ ਫਲੋਰਿਡਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਟੱਡੀ ਇੰਡੀਆ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਅਤੇ ਕਨੇਡਾ ਵਿਚ ਮਾਉਂਟ ਐਲਿਸਨ, ਗੁਏਲਫ ਅਤੇ ਕੋਂਕੋਰਡੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਜ਼ ਵਿਚ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਫੈਕਲਟੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਸ਼੍ਰੀ ਵੈਂਕਟੇਸ਼ਵਾਵਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਤਿਰੂਪਤੀ ਅਤੇ ਕੁਮਪੁ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਸ਼ਿਮੋਗਾ ਵਿਖੇ ਸਕਾਲਰ-ਇਨ-ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸ ਵਿਖੇ ਫੇਜ਼ ਫੇਲੋ ਰਹੀ ਹੈ।
ਮੌਜੂਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ
ਇੰਦਰਾ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਕ ਟੀਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਜੋ ਐਂਥਨੀ ਗਿੱਡਨਜ਼ ਦੀ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕੰਨੜ ਵਿਚ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਰਨਾਟਕ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਅਤੇ ਵਣ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਲ 2014 ਅਤੇ 2015 ਦਰਮਿਆਨ ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਸ਼ਲੋਲੋਜੀਕਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਸੈਕਟਰੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਮਾਨਸਿਕ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਅਲੂਮਨੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ, ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਭਾਗ, ਮਸਾਗੰਗੋਤਰੀ, ਮੈਸੂਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਮੈਸੂਰੂ ਹੈ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1952 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ
ਲਾਇਲਪੁਰ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਜਲੰਧਰ
ਲਾਇਲਪੁਰ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਕਾਲਜ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਲਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1908 ਵਿੱਚ ਲਾਇਲਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਕਿ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਫੈਸਲਾਬਾਦ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰਨ 1948 ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਾਲਜ ਜਲੰਧਰ ਵਸਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਸ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ 6000 ਦੇ ਕਰੀਬ ਬੱਚੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਅਤੇ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਦੇ ਕੋਰਸ ਉਪਲਬਧ ਹਨ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਕਾਲਜ
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ ਆਮ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਹਿਲਾ ਅਤੇ ਬਾਲ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਲਈ ਯੂਨੀਅਨ ਮੰਤਰੀ ਰੇਣੁਕਾ ਚੌਧਰੀ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਭਗ 70% ਔਰਤਾਂ ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਕੌਮੀ ਅਪਰਾਧ ਰਿਕਾਰਡ ਬਿਊਰੋ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਤਿੰਨ ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਔਰਤ ਤੇ ਕੋਈ ਜੁਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹਰ 29 ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਨਾਲ ਬਲਾਤਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ 77 ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਔਰਤ ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਅਪਰਾਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਐਕਟ 2005 ਦੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਇਸਤਰੀ ਦਿਹਾੜਾ 2015 ਐਡੀਟਾਥਨ ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਏ ਸਫ਼ੇ
ਉਦਿਤਾ ਗੋਸਵਾਮੀ
ਉਦਿਤਾ ਗੋਸਵਾਮੀ (ਜਨਮ 9 ਫਰਵਰੀ 1984)  ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ ਜੋ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਉਦਿਤਾ ਦਾ ਜਨਮ ਗੁਹਾਟੀ, ਅਸਾਮ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਤੋਂ ਅਤੇ ਮਾਂ ਅਸਾਮ ਤੋਂ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਨੇਪਾਲੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਬਨਾਰਸ ਤੋਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਤੋਂ ਹੈ। ਗੋਸਵਾਮੀ ਦੀ ਦਾਦੀ ਨੇਪਾਲੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਕੈਮਬ੍ਰੀਅਨ ਹਾਲ ਅਤੇ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. 9ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।
ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਡੇਟਿੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ 2013 ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਸੂਰੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਧੀ 2015 ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ 2018 ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਅਦਾਕਾਰਾ ਪੂਜਾ ਭੱਟ, ਆਲੀਆ ਭੱਟ ਅਤੇ ਇਮਰਾਨ ਹਾਸ਼ਮੀ ਦੀ ਭਾਬੀ ਹੈ।
ਕਰੀਅਰ
ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
"16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੈਸ਼ਨ ਸੰਸਥਾ ਲਈ ਰੈਂਪ ਵਾਕ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਮਾਡਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਿਫਟ ਹੋ ਗਈ, ਮੈਂ ਕੁਝ ਤਸਵੀਰਾਂ ਭੇਜੀਆਂ ਜੋ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ MTV ਮਾਡਲ ਮਿਸ਼ਨ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਈ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਮੈਂ ਚੁਣੀ ਗਈ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਗਈ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੰਮ ਮਿਲਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਪਾਰਕ ਕੰਮ ਕੀਤੇ। ਮੈਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਮਾਡਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ। ਮੈਂ ਐਲੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਕਵਰ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ।"
ਉਸ ਨੇ ਪੈਪਸੀ, ਟਾਈਟਨ ਵਾਚਜ਼ ਵਰਗੇ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਾਪ ਨਾਲ ਜੌਨ ਇਬ੍ਰਾਹਮ ਦੇ ਨਾਲ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਪੂਜਾ ਭੱਟ ਦੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਜ਼ੇਰ ਵਿੱਚ ਇਮਰਾਨ ਹਾਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਦੇ ਉਲਟ ਡੀਨੋ ਮੋਰੀਆ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਕੀ ਖੂਬ ਲਗਤੀ ਹੋ ਦੇ ਰੀਮਿਕਸ ਲਈ ਅਹਿਮਦ ਖਾਨ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓ ਵਿੱਚ ਉਪੇਨ ਪਟੇਲ ਨਾਲ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।
2012 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਵਿਨੋਧ ਮੁਖੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਡਾਇਰੀ ਆਫ਼ ਏ ਬਟਰਫਲਾਈ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਜੋ ਕਿ ਅਣਉਚਿਤ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਲਈ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1984 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਾਲੀ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਕਿਆਮਤ
ਕਿਆਮਤ (ਜਿਹਨੂੰ ਕਿਆਮਤ ਦਾ ਦਿਨ, ਪਰਲੋ, ਰੋਜ਼-ਏ-ਹਸ਼ਰ, ਆਖ਼ਰੀ ਘੜੀ, ਮੋਇਆਂ ਦੀ ਜਾਗ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਇੱਕ ਮੁੱਦਤ ਹੈ ਜੀਹਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਧਰਮਾਂ (ਅਬਰਾਹਮੀ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਅਬਰਾਹਮੀ ਦੋਹੇਂ) ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵਾਕਿਆਂ ਦਾ ਸਿਖਰਲਾ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਬਿੰਦੂ ਆਉਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਥਿਹਾਸ
ਲੇਵੀ ਸਤਰੋਸ
ਕਲਾਦ ਲੇਵੀ ਸਤਰੋਸ  (28 ਨਵੰਬਰ 1908-30 ਅਕਤੂਬਰ 2009)  ਇੱਕ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਮਾਨਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਨਸਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਜੇਮਜ਼ ਜੌਰਜ ਫ੍ਰੇਜ਼ਰ ਦੇ ਨਾਲ "ਆਧੁਨਿਕ ਮਾਨਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪਿਤਾ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਤਰਕ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜੰਗਲੀ ਮਨ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆ ਮਨ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਸਮਾਨ ਹਨ।
ਜੀਵਨ
ਲੇਵੀ ਸਤਰੋਸ 28 ਨਵੰਬਰ 1908 ਵਿੱਚ ਬਰਸਲਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਹੂਦੀ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਸੋਰਬੋਨ ਤੋਂ ਸਿਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਬਰਸਲਜ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਇਕ ਪੇਂਟਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਹੀ ਪਲਿਆ ਤੇ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਸਮੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਨਾ ਜੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸੌਰਬੋਨ ਵਿਖ ਕਾਨੂੰਨ ਤੇ ਫ਼ਲਸਫੇ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਪਰ 1931 ਵਿਚ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। 1935 ਵਿਚ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪੜਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਫਰੈਂਚ ਕਲਚਰਲ ਮਿਸ਼ਨ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਲੇਵੀ ਸਤਰੋਸ  ਨੇ 1930 ਵਿਚ ਬਰਾਜ਼ੀਲ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕੁੱਝ ਕਬੀਲੀਆ `ਤੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਾਉ ਪੌਲੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀਨਾ ਨੇ ਈਥਨੋਲੋਜੀ (ethnology) ਦੇ ਵਿਜ਼ਟਿੰਗ ਦੇ ਤੌਰ `ਤੇ ਉਸਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਜੋੜੇ ਨੇ 1935 ਤੋਂ 1939 ਤੱਕ ਬਰਾਜ਼ੀਲ ਵਿਚ ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਤੌਰ ਸਮਾਜ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਵਜੋਂ ਵਿਚਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਇਕਠੇ ਰਹਿੰਦਿਆ ਗੂਈ ਗੁਰੂ(Guay Guru) ਅਤੇ  ਬੋਰੂਰੋ (Borroro) ਭਾਰਤੀ ਕਬੀਲੀਆ ਦੇ ਗੌਤਾਂ ਤੇ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਲੇਵੀ ਸਤਰੋਸ  ਜੰਗ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ 1939 ਵਿਚ ਫਰਾਂਸ ਵਾਪਸ ਆਇਆ। ਉਹ ਇਕ ਏਜੰਟ ਲੀਸ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ `ਤੇ ਸੀ। ਪਰ 1940 ਵਿਚ ਨਸਲੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਤੌਰ `ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੌਹਰਤ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। 1941 ਵਿਚ ਨਿਊ ਸਕੂਲ ਆਫ ਸ਼ੋਸ਼ਲ ਰਿਸਰਚ(New School of Social Research) ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਨਿਯੂਯਾਰਕ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1948 ਵਿਚ ਉਸਨੇ P.Hd ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਦ ਫੈਮਿਲੀ ਐਂਡ ਦ ਨੰਬੀਕਵਾਰਾ ਇੰਡੀਅਨਜ਼ ਐਂਡ ਦ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਟਰਕਚਰਲ ਆੱਫ ਕਿੰਨਸ਼ਿਪ(The Family and the Nambikwara Indians and the elementary structural of Kinship) ਵਿਸ਼ੇ `ਤੇ ਕੀਤੀ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਉਸਨੇ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਟਰਕਚਰਲ(elementary structural) ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਮਾਨਵ ਕੰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ। ਸੀਮੋਨ ਦ ਬੀਅੋਰ (Simone de Beauvoir) ਨੇ ਇਸ ਪੱਖ ਵਿਚ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ “ਗੈਰ ਪੱਛਮੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਮਹਿਲਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਬਿਆਨ ਹੈ।” ਲੇਵੀ ਸਤਰੋਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਦਾ ਗਠਨ ਜਾਂ ਗਠ-ਜੋੜ ਦੌ ਪਰਿਵਾਰਾ ਵਿਚ ਤਦ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਦ ਔਰਤ ਇਕ ਕਬੀਲੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਕਬੀਲੇ ਵਿਚ ਮਰਦ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।  ਲੇਵੀ ਸਤਰੋਸ  ਨੇ 1960 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਖਾਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖਣ ਲਈ ਲਗਾਇਆ ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਇਕ ਮਿੱਥ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਦਲਾਅ ਲਈ ਉਸਨੇ ਇਕ ਕਬੀਲੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਫ਼ਰਕ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਅੱਧ ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਆਰਕਟਿਕ ਸਰਕਲ ਤੱਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵੱਖਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਟਰੇਸ ਕੀਤਾ। ਲੇਵੀ ਸਤਰਾਸ ਨੇਮਿਥਿਹਾਸਕ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਭਾਗ 1971 ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਲੇਵੀ ਸਤਰੋਸ  ਅਕੈਡਮੀ ਫਰੈਕਿਉੱਸ(Francoise) ਦੇ ਸਭ ਸਨਮਾਨ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਅਮਰੀਕਰਨ ਅਕੈਡਮੀ ਸਮੇਤ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ-ਪਛਾਣੀਆਂ ਐਕਡਮੀਆਂ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ।
ਉਘੇ ਕਾਰਜ
ਲੇਵੀ ਸਤਰੋਸ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿਧ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਤਕਰੀਬਨ ਸੱਠ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਬਸ਼ਰਿਆਤ ਵਿੱਚ ਸਟਕਚਰਲਿਸਜਮ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਤਹਿਤ ਇਹ ਸੋਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਸਾਖਤ ਦੀ ਅਮਲ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਹਮੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਟਰਕਚਰਲ ਸੋਚ ਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਤਹਕੀਕ ਵਿੱਚ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਪਰ ਲੇਵੀ ਸਤਰੋਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇਨਸਾਨੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਤਹਕੀਕ ਵਿੱਚ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ। ਸਤਰੋਸ 1959 ਵਿਚ ਫਰਾਂਸ(France) ਤੋਂ ਸ਼ੋਸਲ ਰਾਜਨੈਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਅ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਨਿਬੰਧਾਂ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਰਾਜਨੈਤਿਕ ਤੇ ਸਰੰਚਨਾਵਾਦ ਦੋਵੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਮੁੱਹਈਆ ਕਰਵਾਏ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਉਸਨੇ ਇਕ ਬੌਧਿਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਉਸਨੇ ਇਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫਰਾਂਸ ਵਿਖੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਦਾਰੇ ਦੀ ਲੜੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੋਸਲ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲਈ ਲੈਬਾਰਟਰੀ ਅਤੇ ਇਕ ਨਵ-ਰਸਾਲਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਜਿਥੇ ਨਵ-ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮ La Penseee Sauvage ਕੀ ਹੈ ? (Sauvage ਮਨ ਦੇ ਤੌਰ `ਤੇ) ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ 1962 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਲੇਵੀ ਸਤਰਾਸ ਨੇ ਸਟਰਕਚਸਿਜ਼ਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਤਹਿਤ ਇਹ ਸੋਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਕਿ ਸਾਖ਼ਤ ਦੀ ਅਮਲ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਹਿਸੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਟਰਕਚਲ ਸੋਚ ਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਵਿਚ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਲੇਵੀ ਸਤਰੋਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇਨਸਾਨੀ ਭਾਈਚਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਤਹਕੀਕ ਵਿਚ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ।
ਇਨਾਮ
ਲੇਵੀ ਸਤਰਾਸ ਨੇ 1973 ਵਿਚ Erasmus Prize ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। 2003 ਵਿੱਚ Meister Eckhart ਸ਼ਗਜੰਕ ਫ਼ਲਸਫੇ `ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਆੱਕਸਫੋਡ, ਕੋਲੰਬੀਆ, ਹਾਰਵੇਰ ਅਤੇ ਜ਼ੇਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਸਨੂੰ ਡਾਕਟਰੇਟ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਅਤੇ 2008 ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ 17ਵਾਂ ਪਰੇਮੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਟਲੂਨੀਆ (Premi International Catalunya) ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
ਕਲਾਦ ਲੇਵੀ ਸਤਰਾਸ ਦਾ ਸਰੰਚਨਾਤਮਕ ਮਿੱਥ ਚਿੰਤਨ
ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ (ਡਾ .) 88 ਜੀਵਨ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ: ਲੈਵੀ - ਸਤ੍ਰਾਸ ਦਾ ਜਨਮ ਬੈਲਜੀਅਮ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਰੱਸਲ ਵਿਖੇ 28 ਨਵੰਬਰ 1908 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਲੈਵੀ - ਸਤ੍ਰਾਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਪਾਲਣ - ਪੋਸਣ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਹੋਇਆ । ਉਸਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ । 26 ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਉਹ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮਿਸ਼ਨ ਤੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਚਲਾ ਗਿਆ । ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਵਿਖੇ ਉਸਨੇ ਸਓ ਪੋਲੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਵਿਜਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ । ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਛੀਨਾ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਅਮਾਜੋਨ ਦੇ ਕੁਝ ਕਬੀਲਿਆਂ ' ਤੇ ਖੇਤਰੀ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ । 1935-1939 ਤੱਕ ਉਹ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਵਿਚ ਹੀ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ । 1940 ਵਿਚ ਉਹ ਫਰਾਂਸ ਵਾਪਿਸ ਆਇਆ । ਦੂਸਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਲੱਗ ਚੁਕਿਆ ਸੀ । ਲੈਵੀ - ਸਤ੍ਰਾਸ ਦੀ ਮਾਂ ਯਹੂਦੀ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸਦੀ ਫਰਾਂਸ ਦੀ ਕੌਮੀਅਤ ਰੱਦ ਹੋ ਗਈ । ਉਹ ਚੋਰੀ ਛੁਪੇ ਅਮਰੀਕਾ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ । ਉਸ ਦਾ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿਖੇ ਰੋਬਨ ਜਕੈਬਸਨ ਨਾਲ ਮੇਲ ਹੋਇਆ । ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿਖੇ ਗੁਜਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਚਲਾ ਗਿਆ । ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਉਹ ਫਰਾਂਜ਼ ਬੋਅਸ ( Franz Boas ) ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆਇਆ । ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਫਰਾਂਜ਼ ਬੋਅਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ । ਇਥੇ ਹੀ ਇਕ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਫਰਾਂਜ਼ ਬੋਅਸ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਤੇ ਉਹ ਲੈਵੀ - ਸਤ੍ਰਾਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਗਿਆ । ਲੈਵੀ ਸਤਰਾਸ ਮੁੱਢ ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਜ਼ ਬੇਅਸ ਨਾਲ ਨੇੜਤਾ ਕਰਕੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ । ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਹੀ ਉਹ ਕੁਝ ਦੇਰ ਫਰੈਂਚ ਅੰਬੈਸੀ ਵਿਚ ਕਲਚਰ ਅਟੈਚੀਕਲਾਦ ਲੈਵੀ - ਸਤ੍ਰਾਸ ਦਾ ਸੰਰਚਨਾਤਮਕ ਮਿੱਥ ਚਿੰਤਨ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ ( ਡਾ. ) 88 ਜੀਵਨ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ : ਲੈਵੀ - ਸਤ੍ਰਾਸ ਦਾ ਜਨਮ ਬੈਲਜੀਅਮ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਰੱਸਲ ਵਿਖੇ 28 ਨਵੰਬਰ 1908 ਨੂੰ ਹੋਇਆ । ਲੈਵੀ - ਸਤ੍ਰਾਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਪਾਲਣ - ਪੋਸਣ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਹੋਇਆ । ਉਸਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ । 26 ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਉਹ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮਿਸ਼ਨ ਤੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਚਲਾ ਗਿਆ । ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਵਿਖੇ ਉਸਨੇ ਸਓ ਪੋਲੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਵਿਜਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ । ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਛੀਨਾ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਅਮਾਜੋਨ ਦੇ ਕੁਝ ਕਬੀਲਿਆਂ ' ਤੇ ਖੇਤਰੀ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ । 1935-1939 ਤੱਕ ਉਹ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਵਿਚ ਹੀ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ । 1940 ਵਿਚ ਉਹ ਫਰਾਂਸ ਵਾਪਿਸ ਆਇਆ । ਦੂਸਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਲੱਗ ਚੁਕਿਆ ਸੀ । ਲੈਵੀ - ਸਤ੍ਰਾਸ ਦੀ ਮਾਂ ਯਹੂਦੀ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸਦੀ ਫਰਾਂਸ ਦੀ ਕੌਮੀਅਤ ਰੱਦ ਹੋ ਗਈ । ਉਹ ਚੋਰੀ ਛੁਪੇ ਅਮਰੀਕਾ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ । ਉਸ ਦਾ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿਖੇ ਰੋਬਨ ਜਕੈਬਸਨ ਨਾਲ ਮੇਲ ਹੋਇਆ । ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿਖੇ ਗੁਜਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਚਲਾ ਗਿਆ । ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਉਹ ਫਰਾਂਜ਼ ਬੋਅਸ ( Franz Boas ) ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆਇਆ । ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਫਰਾਂਜ਼ ਬੋਅਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ । ਇਥੇ ਹੀ ਇਕ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਫਰਾਂਜ਼ ਬੋਅਸ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਤੇ ਉਹ ਲੈਵੀ - ਸਤ੍ਰਾਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਗਿਆ । ਲੈਵੀ ਸਤਰਾਸ ਮੁੱਢ ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਜ਼ ਬੇਅਸ ਨਾਲ ਨੇੜਤਾ ਕਰਕੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ । ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਹੀ ਉਹ ਕੁਝ ਦੇਰ ਫਰੈਂਚ ਅੰਬੈਸੀ ਵਿਚ ਕਲਚਰ ਅਟੈਚੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ । ਦੂਸਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਬਾਅਦ ਉਹ ਵਾਪਿਸ ਫਰਾਂਸ ਆ ਗਿਆ । 1950 ਵਿਚ ਲੈਵੀ - ਸਤ੍ਰਾਸ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਪੈਰਿਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਹੋਈ । 1956 ਵਿਚ ਉਹ ਫ਼ਰਾਂਸ ਕਾਲਜ ( College ਹੱਦ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਬਣ ਗਿਆ । ਲੈਵੀ - ਸਤ੍ਰਾਸ ਨੇ ਇਥੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਨੇਪੜੇ ਚਾੜਿਆ । ਉਹ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਹੀ 30 ਅਕਤੂਬਰ 2009 ਨੂੰ ਸੈਂਕੜਾ ਸਾਲ ਉਮਰ ਭੋਗਕੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਗਿਆ ।
ਰਚਨਾਵਾਂ
ਲੈਵੀ ਸਤ੍ਰਾਸ ਨੇ ਵਿਭਿੰਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ । ਲੈਵੀ  ਸਤ੍ਰਾਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ:-
1980 ਇਹਨਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਬਣਤਰਾਂ ਅਤੇ ਬੁਣਤਰਾਂ ਦੀ ਘੋਖ, ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਧਰਮ , ਜਾਦੂ ਅਤੇ ਛਾਇਆਵਾਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ , ਮਿਥਿਹਾਸ , ਰੀਤੀ - ਰਿਵਾਜ , ਸਾਕਾਦਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ , ਸਮਾਜਕ ਸੰਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਾਨਵ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਰਚਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹੈ । ਲੈਵੀ - ਸਤ੍ਰਾਸ ਦੀਆਂ ਸਮੁੱਚੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਅਧਿਐਨ ਵਿਧੀਆਂ , ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਸੋਸਿਯੂਰ ਅਤੇ ਦੁਰਖ਼ੀਮ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਿਖਾਈ ਦਿ ੰਦਾ ਹੈ । Mythologies ( ਮਿਥਿਹਾਸ ) ਨਾਮੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਵੱਖ - ਵੱਖ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿਥਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੈ।
ਲੇਵੀ ਸਤ੍ਰਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤ
ਲੈਵੀ ਸਤ੍ਰਾਸ ਸੋਸਿਯੂਰ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਿਧਾਂਤ ਵੀ ਇਕਾਲਕੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹੀ ਘੜਦਾ ਹੈ। 1. ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਫ਼ਰਕ ਸਿਰਫ਼ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ । ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਸੰਰਚਨਾਵਾਂ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵੀ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਜੰਤਕੀ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਹੈ।
2.ਸਭਿਆਚਾਰ ਇਕ ਸਿਖਿਅਤ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਮੁੱਚੀਆਂ ਸਿਰਜਨਾਵਾਂ ਦੇ ਗਹਿਰੇ ਪੈਟਰਨ, ਸਾਰੇ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਰਖਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਸਮਾਨ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਸਮਾਨ ਸੰਰਚਨਾਵਾਂ ਰਚ ਰਿਹਾ ਹੈ।
3.ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਰਚਨਾਵਾਂ ਕੁੱਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸਮਾਨ ਪੈਟਰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ । ਇਹਨਾਂ ਗਹਿਰੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਰੱਖਕੇ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
4. ਸਾਕਾਦਾਰੀ ਸੰਬੰਧ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਸਮਾਨਤਾ, ਵਿਰੋਧਤਾ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਿਕਤਾ ਵਜੋਂ ਨਿਖੇੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਅੰਤਰੀਵ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਸਾਰਥਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਜਾਂ ਸਾਕਾਦਾਰੀ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਧੁਨੀਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਥੂਲ , ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
5. ਜਿਹੜੇ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਜਾਂ ਸਮਾਜਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਲਿਖਤੀ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਾਹਿਤ, ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਂ ਪੁਰਾਤਤਵ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੰਤਰੀਵੀ ਸੰਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਉਲੀਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਸੰਰਚਨਾ ਦਾ ਪਾਸਾਰ ਇਕਾਲਕੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸਗੋਂ ਕਾਲਕ੍ਰਮਕੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਿੱਥ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਿੱਥ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਪਾਤਰ ਵਾਸਤਵਿਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ । ਲੈਵੀ ਸਤਰਾਸ ਸਮਾਜਕ ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਤਿੰਨ ਧਰਾਤਲ ਸਵੀਕਾਰਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਹਨ:ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਕਾਦਾਰੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕਤਾ। ਸਮਾਜ ਦੇ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਵਰਤਾਰੇ ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਵਟਾਦਰੇ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸਬਦਾਂ ਦਾ ਵਟਾਂਦਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਸਾਕਾਦਾਰੀ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ/ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਵਟਾਂਦਰਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ । ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿਚ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਵਟਾਂਦਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਲੈਰੀ - ਸਤ੍ਰਾਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ, ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਸਿਧਾਂਤ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ - ਵੱਖ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੰਖਿਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਸੇਵਾ - ਸਤਾਰ ਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਕਾਰਜ - ਵਿਧੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ , ਜਿਸਨੂੰ ਸੰਰਚਨਾਤਮਕ ਚਿੰਨ੍ਹ - ਵਿਗਿਆਨ ( Semiotics ) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸਦਾ ਦੂਸਰਾ ਨਾਮ ( Semiology) ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ - ਵਿਗਿਆਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਚਿੰਨ੍ਹ - ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵੀ ਇਕ ਸੰਰਚਨਾ ਹੈ । ਇਸ ਸੰਰਚਨਾ ਦੇ ਦੋ ਧਰਾਤਲ ਹਨ । ਇਕ ਸੰਚਾਰੀ ਜਾਂ ਭਾਵਪੂਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਦੂਸਰਾ ਸਾਧਨ ਰੂਪ ਜਾਂ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਮਨੁੱਖੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ , ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਜਾਂ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦਾ ਭਾਵਮਈ ਜਗਤ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂ - ਜਗਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਮਨੁੱਖੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਅਮਲ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ , ਉਹ ਭਾਵਪੂਰਤ ਅਰਥ ਵੀ ਸਿਰਜਦੀਆਂ ਹਨ । ਇਹ ਭਾਵ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਹੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਬਣਦਾ ਹੈ । ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਸਵਾਰੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ' ਤੇ ਆਧਾਰਤ , ਬੌਧਿਕ ਜਾਂ ਸੰਕਲਪ ਜੁਗਤਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਵਰਗੀਕਰਨ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸੁਚੇਤ ਮਨ ਜਾਂ ਸੋਚ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਇਹ ਸੋਚ ਸਮਾਜਕ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵੀ ਹੈ । ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ ਤੇ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਦੀ ਹੈ । ਸਤਰਾਸ਼ ਸੰਰਚਨਾਵਾਂ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਕਾਰਜ - ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸਤਰੀ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਹਿਰ ਪੱਧਰ ਤਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ । ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੋਚ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਹੀ ਉਸਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਨਿਖੜਵੇਂ ਲੱਛਣ
ਲੈਵੀ ਸਤਾਸ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਸਿਧਾਂਤ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸੰਰਚਨਾਵਾਂ ਤੇ ਸੰਚਾਰ ਉਪਰ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ਇਸਦੇ ਇਕਾਲਕੀ ਅਤੇ ਕਾਲਕ੍ਰਮਕੀ ਧਰਾਤਲਾਂ ਤੇ ਬਣਤਰਾਂ ਵਿਚਾਰ ਲੈਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ । ਸਤਹੀ ਤੌਰ ' ਤੇ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਲੈਵੀ - ਸਤਰਾਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਨਿਖੜਵੇਂ ਲੱਛਣ ਪਛਾਣੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਕਾਲਕ ਪਹੁੰਚ : - ਸੋਸਿਯੂਰ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਮੰਨਦਾ ਹੋਇਆ ਲੈਵੀ - ਸਤ੍ਰਾਸ ਇਕਾਲਕ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ । ਇਕਾਲਕੀ ਪਹੁੰਚ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਵਰਤਮਾਨ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ' ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ । ਇਕਾਲਕ ਪਹੁੰਚ ਵਰਤਮਾਨ ਭਾਸ਼ਾਈ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਸਾਕਾਦਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ , ਕੋੜਮਾ , ਕੁੜਮਾਚਾਰੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੀ ਹੈ , ਇਹਨਾਂ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਵੱਲ ਰੁਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਲੈਵੀ - ਸਤ੍ਰਾਸ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਵਰਤਮਾਨ ਦੀਆਂ ਸੰਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਕੇ , ਪੁਰਾਤਨ ਸੰਰਚਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਤੁਲਨਾ ' ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੜੀ ਸਿਰਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ । ਲੈਵੀ - ਸਤ੍ਰਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋੜਮਾ ਸਵੈ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਵਿਚ ਖੂਨ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ਕੋੜਮੇ ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਵਿਆਹ ਦੂਸਰੇ ਕੋੜਮੇ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਨੂੰ ਕੁੜਮਾਚਾਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਵਿਆਹ ਜਾਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ । ਜਾਤਾਂ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ' ਤੇ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ' ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ । ਜਾਤਾਂ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਵਟਾਂਦਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ । ਜਾਤਾਂ ਨਾਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਹੀ ਲੈਣ - ਦੇਣ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਲੈਵੀ - ਸਤ੍ਰਾਸ ਆਪਣੀ ਸਮੁੱਚੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਇਕਾਲਕੀ ਵਿਧੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਉਸਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਕਾਲਕੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਨਾ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਵੇ , ਤਾਂ ਉਹ ਸਮਾਜ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੋਂ ਸੱਖਣੇ ਰਹਿ ਜਾਣਗੇ , ਜਿਹਨਾਂ ਪਾਸ ਨਾ ਤਾਂ ਲਿਖਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ , ਨਾ ਕੋਈ ਲਿਪੀ ਹੈ , ਨਾ ਹੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਹਨ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਤਤਵ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ , ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਜਾਂ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਅਲੋਪ ਹਨ । ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾ , ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੀਆਂ ਸੰਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ , ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੂਸਰੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪੜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ , ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ਇਕਾਲਕੀ ਅਧਿਐਨ ਜਰੂਰੀ ਹੈ । ( 1977 : 21-62 )
ਸਾਕਾਦਾਰੀ
ਲੈਵੀ ਸਤਰਾਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਕਾਦਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੁਨੀਆਂ / P /, / b / ਆਪਸ ਵਿਚ ਸੰਜੋਗ ਵੀ ਰਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਦੁਹੋਂਠੀ ਹਨ , ਆਪਸ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਰਖਦੀਆਂ ਹਨ । ਪਹਿਲੀ / P / ਅਣਗੂੰਜਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀ ਧੁਨੀ / b / ਗੂੰਜਵੀ ਹੈ । ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸੰਚਾਰੀ ਵੀ ਹਨ । ਇਹ ਧੁਨੀਆਂ ਸਥੂਲ ਵੀ ਹਨ , ਸੂਖਮ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰੀ ਵੀ ਹਨ । ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਕਾਦਾਰੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ , ਸਿਰਫ਼ ਨਾਂ - ਮਾਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ । ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗਹਿਰੇ ਅਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਅਰਥ ਸੰਚਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਲੈਵੀ - ਸਤ੍ਰਾਸ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ “ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮਾਨਵ ਵਿਗਿਆਨ ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਸਾਧਾਰਨੀਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਸਗੋਂ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ , ਮਨ ਦੀ ਅਵਚੇਤਨ ਕਿਰਿਆ ਅਰਥ ਜਾਂ ਸੰਕਲਪ ਤੇ ਰੂਪ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ' ਤੇ ਜੇਕਰ ਇਹ ਰੂਪ ਸਾਰੇ ਮਨਾਂ ਲਈ ਸਮਾਨ ਹਨ । ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਾਡਰਨ , ਜਾਂਗਲੀ ਅਤੇ ਸਿਵਲਾਈਜਡ ( ਪ੍ਰਤੀਕ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ) ਜਿਵੇਂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ , ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਸੰਸਥਾ ਹੇਠ ਅਵਚੇਤਨ ਕਿਰਿਆ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ । ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ' ਤੇ ਅਜ਼ਮਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ” ( 1977 : 21 ) ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਵਚੇਤਨ ਤੌਰ ' ਤੇ ਨਿਰੋਲ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅਰਥ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਾਕਾਦਾਰੀ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਸੰਰਚਨਾਵਾਂ ਉਸਾਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ । ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਸੰਜੋਗ ਅਤੇ ਅੰਤਰ ਸੰਚਾਰ ਗਹਿਨ ਸੰਰਚਨਾ ਵਿਚੋਂ ਉਸਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਵਿਰੋਧ ਹਨ ; ਪਿਉ / ਪੁੱਤਰ , ਭੈਣ / ਭਰਾ , ਪਤੀ / ਪਤਨੀ , ਮਾਮਾ / ਭਾਣਜਾ , ਭੂਆ / ਭਤੀਜਾ । ਇਸ ਸਰੰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਚ ਮਾਮੇ - ਭਾਣਜੇ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਪਿਉ - ਪੁੱਤਰ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਸਾਰ ਬਾਕੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਅੱਕਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਲੈਵੀ ਸਤ੍ਰਾਸ ਸਾਕਾਦਾਰੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੰਦਾ, ਉਹ ਭਾਸ਼ਾਈ ਗਰੁੱਪਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਰੱਖਕੇ ਵੀ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਉਹ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਲੈਵੀ - ਸਤਰਾਸ ਅਨੁਸਾਰ , “ ਜੇਕਰ ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸਾਕਾਦਾਰੀ ਸੰਰਚਨਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਵੇ , ਤਾਂ ਭਾਰਤੀ ਯੂਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ । ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਧਾਰਨ ਸੰਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ , ਵਧੇਰੇ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ । ਇਸ ਲਈ ਸੰਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸਾਧਾਰਨਤਾ ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਬਹੁਲਤਾ ਵਿਚ ਤੱਥ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਨ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਇੰਡੋ ਯੂਰਪੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾਈ ਗਰੁੱਪ ਵਿਚ ਸੰਰਚਨਾਵਾਂ ਸਾਧਾਰਨ ਹਨ ਅਤੇ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਬਹੁਲਤਾ ਹੈ । ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਸਿਨੋ - ਤਿਬਤੀਅਨ ਗਰੁੱਪ ਵਿਚ ਵੱਖਰੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ । ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਸਾਧਾਰਨ ਪਰਸਪਰਤਾ ਵਿਚੋਂ ਜਨਮੀ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਾਮੇ ਦੀ ਧੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕੇਂਦਰ ਹੈ । ਇਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜਕ ਪਰਪੱਕਤਾ ਭਾਵੇਂ ਵੱਧਦੀ ਹੈ ਪਰ ਸਾਕਾਦਾਰੀ ਸਕੁੰਚਦੀ ਹੈ । ਜੇਕਰ ਇਸਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਮਾਡਲ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੈ ਪਰ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਘੱਟ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਹੈ । ” ( 1977 : 63 )