ਪੰਜਾਬੀ_ਲੋਕ_ਨਾਟਕ
ਗਿੱਧਾ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਚਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿੱਧਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਰਚਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਲੋਕ ਨਾਚ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਸਗੋਂ ਲੋਕ ਨਾਟ ਨਾਲ਼ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਗਿੱਧੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬੋਲੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕਈ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਔਰਤਾਂ ਜਾਂ ਮਰਦ ਵੀ ਦਰਸ਼ਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗਿੱਧਾ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਜਾਂ ਉਤਸਵਾਂ ਤੇ ਗਿੱਧਾ ਕੁਦਰਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਅਸਲ ਕਲਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਅੰਗ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦਾ ਗ਼ੁਬਾਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁੱਝ ਉਦੋਂ ਹੀ ਪੂਰੀ ਸਿਖਰ ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਗਿੱਧਾ ਰਾਸ ਨ੍ਰਿਤ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ। “ ਰਾਸ ਨ੍ਰਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਉੱਲੇਖ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਟਯ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਰਸ ਜਾਂ ਰਾਸਕ ਨੂੰ ਉਪ ਰੂਪਕ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭੇਦ – ਭਾਲਾ ਰਾਸਕ, ਮੰਡਲ ਰਾਸਕ, ਦੰਡ ਰਾਸਕ ਕੀਤੇ ਹਨ। ” ਡਾ. ਦਸਰਥ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, “ ਭਾਲਾ ਰਾਸਕ ਗੋਲ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਭਾਲੀਆਂ ਦੇ ਤਾਲ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਠੁਮਕ ਦੇ ਕੇ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਗਿੱਧਾ ਵੀ ਬਿਲਕੁਲ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਲ ਰਾਸਕ ਵਿੱਚ ਜਦ ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਟੱਪੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਗਿੱਧਾ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਗਰਬਾ ਬਣ ਗਿਆ। ” ਗਿੱਧਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲੋਕ ਨਾਚ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੀ ਅਜਿਹੀ ਇਸਤਰੀ ਹੋਵੇਗੀ ਜਿਸ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਗਿੱਧਾ ਨਾ ਪਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਹੋਵੇ। ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲ਼ਾਂ ਜਦ ਸੱਠ ਦੇ ਕੋਣ ਤੇ ਮਾਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਇੱਕ ਸੁਰੀਲੀ ਠੱਪ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਠੱਪ-ਠੱਪ ਨੂੰ ਤਾਲ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਾਲ਼ੀਆਂ ਦੀ ਤਾਲ ਵਿੱਚ ਨ੍ਰਿਤ ਦੇ ਨਾਲ ਬੋਲੀਆਂ ਵੀ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣ ਤਾਂ ਇਹ ਗਿੱਧਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਗੋਲ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਗਿੱਧਾ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਘੱਗਰੀ ਪਿੜ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਣ ਵੇਲ਼ੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਇਸ ਪਿੜ ਦੇ ਦੁਆਲ਼ੇ ਘੇਰਾ ਘੱਤ ਕੇ ਖਲੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਘੇਰੇ ਅੰਦਰ ਢੋਲਕੀ ਜਾਂ ਘੜਾ ਲੈ ਕੇ ਬਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਢੋਲਕੀ ਵੱਜਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਬੋਲੀ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਪਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਖੜੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਵੇਖ ਸਕਣ। ਜਦ ਬੋਲੀ ਦਾ ਅਖੀਰਲਾ ਟੱਪਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਉਸ ਟੱਪੇ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦੋ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਦਾ ਨਾਚ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀਆਂ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਾਲੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਅਖੀਰਲੇ ਟੱਪੇ ਸਮੇਂ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਕੁੜੀਆਂ ਵੀ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨੱਚਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਆਲ਼ੇ ਖੜੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਦੋ ਦੀ ਜੋੜੀ ਪਿੜ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ਼ਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਚ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਵੀਂ ਜੋੜੀ ਆਉਣ ਨਾਲ ਬੋਲੀ ਵੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘੱਗਰੀ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਦੂਸਰੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੀਆਂ ਪਾਉਣਾ, ਇਸ਼ਾਰੇ ਕਰਨਾ, ਛੇੜਖ਼ਾਨੀ ਕਰਨਾ, ਬੋਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਭਿਨੈ ਕਰਨਾ ਆਦਿ ਕਾਰਜ ਗਿੱਧੇ ਨੂੰ ਅੱਧ ਨਾਟ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਜਦ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ਼ ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਤਾਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਘਰੋਗੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਸਾਂਗ ਭਰਨ ਤਾਂ ਉਹ ‘ਗਿੱਧਾ ਨਾਟਕ’ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿੱਧੇ ਦੇ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਖੇਡੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਂਗ ਜਾਂ ਨਕਲਾਂ ਜਾਂ ਤਮਾਸ਼ੇ ਨੂੰ ਗਿੱਧਾ-ਨਾਟਕ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਤਾਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕਥਾਨਕ ਵਿੱਚ ਮੋੜ ਲੈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭੰਡਾਂ ਦਾ ਤਮਾਸ਼ਾ, ਮਦਾਰੀ ਦਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਵੀ ਲੋਕ-ਨਾਟਕ ਦੀ ਵੰਨਗੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਿੱਧਾ ਨਾਟਕ ਜੋ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਨੇ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੇ ਹਨ ; ਵਚੋਲੀ ਸਹੁਰੇ ਚਲੀ, ਨੀ ਬੁੱਢਾ ਚੜ੍ਹਿਆ ਘੋੜੀ, ਜੱਟੀ-ਜੱਟੀ, ਹਾਏ-ਹਾਏ ਨੀ ਮੇਰੀ ਸੌਕਣ, ਸਾਧਾ ਸੱਚ ਦੱਸ ਵੇ ਆਦਿ ਹਨ। (ਹ) ਲੋਕ-ਸੰਗੀਤ:- ਲੋਕ-ਗੀਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਇਸਦੀ ਸੰਗੀਤਾ ਤਮਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਗੀਤਮਈ ਹੰੁਦੀ ਹੈ। ‘ਕਵੀਸ਼ਰੀ, ਟੱਪੇ, ਮਾਹੀਆਂ, ਹੇਅਰਾ, ਸਿੱਠਣੀ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਹੀ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਸੰਗੀਤਮਈ ਧੁਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ-ਗੀਤ ਅਕਸਰ ਗਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ਸਿਰਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਤੋਂ ਬਕਾਇਦਾ ਸਿਖਲਾਈ ਨਹੀਂ ਲਈ ਜਾਂਦੀ। “ਇਹ ਅਕਸਰ ਲੋਕ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੰੁਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚਰਖੇ ਦੀ ਪਧੂਕਰ, ਮਧਾਣੀ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ, ਚੱਕੀ ਦੀ ਕੜ-ਕੜ ਤੇ ਹਲਟ ਦੀ ਰੀਂ-ਰੀਂ ਵਰਗੇ ਪੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।" 	ਗਿੱਧਾ ਨਾਟਕ ਕਿਸੇ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ ਪਰ ਮਰਾਸਣਾਂ ਜਾਂ ਡੂਮਣੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜ਼ਬਾਨੀ ਯਾਦ ਰੱਖੀ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਹੋਰ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਾਨੀ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਖੇਡਣ ਵਿੱਚ ਬੜਾ ਗੌਰਵ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗਾ ਗਿੱਧਾ ਨਾਟਕ ਖੇਡਣ ਵਾਲ਼ੀ ਜ਼ਨਾਨੀ ਦੀ ਬੜੀ ਮੰਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 	ਗਿੱਧਾ ਨਾਟਕ ਘੱਗਰੀ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕਾਂਗੀ ਦਾ ਨ੍ਰਿਤ ਤੇ ਆਰੰਭਿਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਬੋਲੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਸੱਸ ਮੇਰੀ ਨੇ ਕਾਂਟੇ ਘੜਾਏ ਮੈਨੂੰ ਆਖੇ ਪਾ ਕੁੜੇ ਰਾਂਝਾ ਮੇਰਾ ਲੂਣ ਘੋਟਣਾ ਪਾਵਾਂ ਕਿਹੜੇ ਚਾਅ ਕੁੜੇ। ਨੱਚਣ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਕੁੜੀ ਮੁੰਡਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਕੁੜੀ ਉਸ ਘੋਟਣੇ ਵਰਗੇ ਮੁੰਡੇ ਦੁਆਲ਼ੇ ਇਉਂ ਅਭਿਨੈ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨੱਚਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਘੋਟਣੇ ਨਾਲ ਲੂਣ ਘੋਟ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਕਦੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਮਿਣਦੀ ਹੈ। ਗਿੱਠਾਂ ਨਾਲ਼ ਇਸ ਦਾ ਕੱਦ ਮਿਣਦੀ ਹੈ। ਸਿਰ ਮਿਣਦੀ ਹੈ।ਇਉਂ ਗਿੱਧਾ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਭੂਆ – ਭਤੀਜੀ, ਨੂੰਹ –ਸੱਸ, ਦਰਾਣੀ – ਜਠਾਣੀ, ਤੀਵੀਂ – ਆਦਮੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗਿੱਧਾ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਹੀ ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਪਾਰਟ ਅਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।