ਲੋਕ_ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ
ਲੋਕ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਲਪ ਤੋਂ ਭਾਵ ਦਸਤਕਾਰੀ, ਕਾਰੀਗਰੀ, ਹੁਨਰ ਤੋਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਖੂਬਸੂਰਤੀ, ਅਪਣੱਤ, ਲੋੜ, ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰੀ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੱਤ ਹਨ।”1 ਲੋਕ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਦਾ ਘੇਰਾ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ‘ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀਆਂ ਲੱਭਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮੋਹਰਾਂ, ਤਾਵੀਜ਼, ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤਾਂ, ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਆਕ੍ਰਿ੍ਰਤੀਆਂ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।’2 “ਸ਼ਿਲਪ ਚੁੱਲੇ ਚੌਂਕੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੁੱਪ ਅਤੇ ਗਹੀਰੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ। ਲੱਜ ਵੱਟਣ, ਕੰਧਾਂ ਲਿਪਣ, ਮੰਜੇ ਬੁਣਨ ਤੇ ਡੰਗਰਾਂ ਦੇ ਝੁੱਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਾਣ, ਸੂਤ, ਮੁੰਜ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਦਬਾ ਦੇਣ, ਗੰਢਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੁਣਨ ਤੇ ਉਣਨ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।”3 ਸ਼ਿਲਪ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਵਸਤੂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੀਆਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। “ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਦਾਰਥਕ ਕਲਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦਾ ਮਸਲਾ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਜਾਂ ਲਲਿਤ ਕਲਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਵੀ ਹੈ।”4 ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਲਪੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ- ਪਹਿਲੀ ਸ਼ੇ੍ਰਣੀ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟੋਕਰੇ, ਛਿਕੂ, ਛੱਜ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ, ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ, ਜੁੱਤੀਆਂ, ਗਹਿਣੇ ਆਦਿ ਬਣਾਉਣਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਘਰ ਦੀਆਂ ਸੁਆਣੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸ਼ਿਲਪਾਕਰੀ ਜਿਵੇਂ- ਮੰਜੇ ਬੁਣਨਾ, ਬੋਹੀਏ, ਇੰਨੂ, ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ, ਚਟਾਈਆਂ ਦਰੀਆਂ, ਖੇਸ, ਰੁਮਾਲ, ਦੁਪੱਟੇ, ਸੂਟ, ਫੁਲਕਾਰੀ, ਚਾਦਰ, ਬਾਗ, ਸਰ੍ਹਾਣੇ, ਮੇਜ਼ ਪੋਸ਼, ਪੱਖੀਆਂ, ਤਸਵੀਰਾਂ ਆਦਿ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 1. ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇਂ ਬਣਾਉਣਾ: ਕਿਸੇ ਕਾਰੀਗਰ ਜਾਂ ਦਸਤਕਾਰੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਿਲਪ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੁਨਰ ਜਾਂ ਸ਼ਿਲਪ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਣਾ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਣਾ ਇੱਕ ਲੋਕ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਹੈ।ਇਸ ਲੋਕ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਘੁਮਿਆਰ ਦਾ ਕੰਮ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਗੁੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਗੁੰਨੀ ਹੋਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸੁਥਰੀ ਥੱਪ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਤਲਾ ਕਰ ਕੇ ਇੱਕ ਤਹਿ ਜਿਹੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨਾਲ ਪੋਲਾ ਪੋਲਾ ਠੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਬੜਾ ਹੀ ਮੁਲਾਇਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”5 ਫਿਰ ‘ਚੱਕ’ ਉੱਤੇ ਸੁਰਾਹੀ, ਘੜਾ, ਲੋਟਾ, ਮੱਟ, ਤੋੜੇ, ਦੀਵੇ ਬਣਾ ਕੇ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਸੁਕਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਰਤਨਾਂ ਉੱਤੇ ਘੁਮਿਆਰ ਦੁਆਰਾ ਮੀਨਾਕਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। “ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਦਸ ਲੱਖ ਘੁਮਿਆਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਸ਼ਿਲਪ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ”6 ਚਮੜੇ ਦੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣਾ: ਲੋਕ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਮੋਚੀ ਜਾਂ ਚਮਿਆਰ ਦੀ ਸ਼ਿਲਪ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਚਮੜੇ ਨਾਲ ਹੈ। ‘ਮੋਚੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਧੋੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਖੱਲ ਧੋਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਪ (ਮੇਚਾ) ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਜਿਵੇਂ: ਪੰਦਰਾਂ, ਸੋਲ੍ਹਾ, ਸਤਾਰਾ, ਪੱਕਾ ਪੰਦਰਾਂ ਆਦਿ। ਪੈਰ ਦਾ ਮਾਪ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਛੱਤ ਕੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੇਟੀ ਨਾਲ ਥੱਪ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਛੱਤ ਤੇ ਕੋਰ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਉੱਪਰ ਜਰੀ ਨਾਲ ‘ਕੰਢਾਰੀ’ ਦੁਆਰਾ ਕਢਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੋਗਰੇ ਨਾਲ ਲੋੜ ਪੈਣ ਤੇ ਠੁਕਾਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਦ ਫਲੀ, ਪੱਥਰ, ਡੋਰ, ਕੁੰਡੀ, ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਣ ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਦੀਂ ਹੈ। ਜੁੱਤੀ ਦੇ ਬਣ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਦ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜੇ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਕਲਬੂਤ, ਵਿਚਕਾਰ ਠਾਕਾ ਅਤੇ ਅਖੀਰ `ਚ ਲੱਕੜ ਦੀ ਅੱਡੀ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਘੰਟੇ ਅੱਧੇ ਘੰਟੇ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੁੱਤੀ ਪਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” ਉੱਪਰੋਕਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ, ਕਨਵਾਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ: ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਬਣਾਉਣਾ: ਸੁਨਿਆਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਿਲਪੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੇ ਕੀਤੀ ਮੀਨਾਕਾਰੀ ਕਲਾ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੁਆਰਾ “ਗਹਿਣਿਆਂ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਸੋਨਾ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਢਾਲਿਆ ਅਤੇ ਪਰਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾਂ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣ, ਸਾਫ਼ ਕਰਨ, ਪਾਲਸ਼ ਕਰਨ ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਸਰਲ ਜਾਂ ਸੁਖੈਲ ਨਹੀਂ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਹਿਣੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਿਸਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਮੁਤਾਬਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਮੂਨੇ ਅਨੁਸਾਰ ਘੜਨਾ ਅਤੇ ਇਸ ਉੱਪਰ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਜਾਂ ਮੀਨਾਕਾਰੀ ਆਦਿ ਕਰਨਾ।”7 ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਹਨ। ਕੱਖਾਂ-ਕਾਨਿਆਂ ਦੇ ਛੱਜ ਬਣਾਉਣਾ: ਇਕ ਹੋਰ ਸ਼ਿਲਪ ਛੱਜ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਹੈ। “ਛੱਜ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿੱਧਾ ਸਾਧਾ ਕੱਖਾਂ ਤੇ ਤੀਲਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਨਿਤ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਨਿਗੂਣੀ ਵਸਤੂ ਮਾਤਰ ਹੈ ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਪੇਚੀਦਾ ਹੈ। ਛੱਜ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਛਿੱਲ ਕੇ ਮੋਟੇ ਅਤੇ ਪਤਲੇ ਕਾਨੇ ਅੱਡ ਕਰ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਕੱਟ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਣਾਈ ਲਈ ਮੋਟੇ ਕਾਨੇ ਥੱਲੇ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਰਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਪਤਲੇ ਕਾਨੇ ਚਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ‘ਕੱਚੀ ਬੁਣਾਈ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੱਚੀ ਬੁਣਾਈ ਨੂੰ ਅੱਡੇ ਉੱਤੇ ਰਖ ਕੇ ਇੱਕ ਕਾਨੇ ਨਾਲ ਮੇਚ ਕੇ ਸਾਰੇ ਪਤਲੇ ਕਾਨੇ ਇੱਕ ਬਰਾਬਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਛੱਜ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪਿਛਲੀ ਬਾਹੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਕਾਨਾ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੋਟੇ ਕਾਨਿਆਂ ਦੀ ਮੁੱਠ ਬੱਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਭਿਉਂਕੇ ਚੀਰਾ ਦੇ ਕੇ ਮੋੜਾ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਮੜੇ ਦੀ ਬਾਰੀਕ ਤੰਦੀ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਕਾਨੇ ਪਿਰੋ ਲਏ ਜਾਂਦੇ। ਛੱਜ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵਲ ਤੂਤ ਦੀਆਂ ਛਿਟੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਲਈ ਜੋੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੁਣਾਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ‘ਇਕ ਹਰਾ-ਕੜਾ’ ਅਤੇ ‘ਦੁਹਰਾ ਕੜਾ’ ਹੈ।”8