cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ਨੈਨਸੀ ਕਾਰਾਬੋਇਚੇਵ
ਨੈਨਸੀ ਨਿਕੋਲਾਇਵਾ ਕਾਰਾਬੋਇਚੇਵ (Нанси Николаева Карабойчева, ਜਨਮ 1993) ਇੱਕ ਬੁਲਗਾਰੀ ਮਾਡਲ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ 2013 ਵਿੱਚ ਮਿਸ ਬੁਲਗਾਰੀਆ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤਿਆ। ਸਤੰਬਰ 2013 ਵਿੱਚ, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਤਾ ਦੌਰਾਨ, ਇਸਨੇ ਬੁਲਗੇਰਿਆ ਵਲੋਂ ਮਿਸ ਵਰਲਡ 2013 ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।. ਕਾਰਾਬੋਇਚੇਵ ਸੈਮੀ ਫਾਈਨਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਦੀ ਵੋਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀਆਂ 10 ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਰਹੀ ਸੀ।
ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਕਾਰਾਬੋਇਚੇਵ ਨੇ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰੈਜੁਏਸ਼ਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਇਸਦੀ ਸਪੈਸ਼ਲਿਟੀ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਅੰਕੜੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸਨੇ  ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਯੂਐਨਐਸਐਸ ਵਿੱਚ ਬਤੌਰ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਦਾਖ਼ਿਲਾ ਲਿਆ। ਕਾਰਾਬੋਇਚੇਵ ਬਹੁਤ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਾਬਕਾ ਬੁਲਗਾਰੀ ਜੂਨੀਅਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਵਾਲੀਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ਡੋਬਰੋਮੀਰ ਦਿਮੀਤਰੋਵ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Unrecognized language ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1993 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੁਲਗੇਰੀਅਨ ਔਰਤ ਮਾਡਲ
ਸਹਸਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ
ਸਹਸਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ 70 ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਹ ਹਲਕਾ ਜਨਰਲ ਹੈ। 2012 ਵਿੱਚ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 111900 ਵੋਟਰ ਸਨ।
ਵਿਧਾਇਕ
2012 ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਦੇਵ ਸਿੰਘ ਪੁੰਡੀਰ ਇਸ ਹਲਕੇ ਦੇ ਵਿਧਾਇਕ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ।
!ਸਾਲ !colspan="2" align="center"|ਪਾਰਟੀ !align="center" | ਵਿਧਾਇਕ !ਰਜਿਸਟਰਡ ਵੋਟਰ !ਵੋਟਰ % !ਜੇਤੂ ਦਾ ਵੋਟ ਅੰਤਰ !ਸਰੋਤ
ਸਿਲਿਸਲੇਵਾਰ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ
ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰੀਆ
ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰੀਆ ਰਿਸ਼ੀ ਭਾਰਦਵਾਜ ਅਤੇ ਗਰਿਤਾਰਚੀ ਨਾਮ ਦੀ ਅਪਸਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਤੀਰ ਅੰਦਾਜੀ 'ਚ ਨਿਪੂੰਨ ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਦੇ ਸ਼ਗਿਰਦ ਸਨ। ਇਹ ਕੂਰੁ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ 100 ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਗੂਰੁ ਸਨ। ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਇਹ ਕੌਰਵ ਪੱਖ ਦੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਸਨ। ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰੀਆ  ਦਾ ਪਸੰਦੀ ਦਾ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਅਰਜੁਨ ਸੀ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਪਾਤਰ
ਹੈਰਿਸ ਫਾਕਨਰ
ਹੈਰਿਸ ਕਿਮਬਰਲੇ ਫਾਕਨਰ (ਜਨਮ 13 ਅਕਤੂਬਰ, 1965) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਖਬਰਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਫੌਕਸ ਨਿਉਜ਼ ਚੈਨਲ ਲਈ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਹੋਸਟ ਹੈ। ਫਾਕਨਰ, 2005 ਵਿੱਚ ਫਾਕਸ ਨਿਊਜ਼ ਚੈਨਲ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਹੈਰਿਸ ਫਾਕਨਰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਈਮ ਟਾਈਮ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਫ੍ਰੈਂਚਾਈਜ਼ੀ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਛੇ ਐਮੀ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।
ਫਾਕਨੇਰ ਦਾ ਜਨਮ 13 ਅਕਤੂਬਰ 1965 ਨੂੰ ਅਟਲਾਂਟਾ, ਜਾਰਜੀਆ ਦੇ ਫੋਰਟ ਮੈਕਫਰਸਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ' ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਰਿਟਾਇਰਡ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਬੌਬ ਹੈਰਿਸ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਸੈਨਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਆਰਮੀ ਏਵੀਏਟਰ, ਬੇਸ 'ਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਸਨ।
ਅਕਸ਼ੈ ਰਮਨਲਾਲ ਦੇਸਾਈ
ਅਕਸ਼ੈ ਰਮਨਲਾਲ ਦੇਸਾਈ (26 ਅਪ੍ਰੈਲ 1915 - 12 ਨਵੰਬਰ 1994) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਮਾਜਕ ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ। ਉਹ 1967 ਵਿੱਚ ਬੰਬੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਮੁਖੀ ਸਨ। ਉਹ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੇ ਸੋਸ਼ਲ ਬੈਕਗ੍ਰਾਉਂਡ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਰਾਹ ਤੈਅ ਕੀਤਾ।
ਜੀਵਨੀ
ਦੇਸਾਈ ਦਾ ਜਨਮ ਨਡੀਆਡ (ਹੁਣ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਰਮਨ ਲਾਲ ਦੇਸਾਈ ਗੁਜਰਾਤੀ ਲੇਖਕ, ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਬੜੌਦਾ ਰਾਜ ਦੇ ਸਿਵਲ ਸੇਵਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਤੱਥਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਖੋਜਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਅਜੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੇਸਾਈ ਨੇ ਸੂਰਤ, ਬੜੌਦਾ ਅਤੇ ਬੰਬੇ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਕਿਸਾਨੀ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਹਿੰਦ ਕਿਸਾਨ ਸਭਾ (1932–1937) ਦੇ ਬੁਲੇਟਿਨ ਅਤੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਬਣਿਆ। ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਾਰਕੁੰਨ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਹ ਕਮਿਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (1934) ਅਤੇ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀਵਾਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ (1953–1981) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਉਸਨੇ 1935 ਵਿੱਚ ਬੰਬੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1946 ਵਿੱਚ ਜੀ ਐਸ ਘੂਰੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਅਤੇ ਪੀਐਚਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸੇ ਸਾਲ, ਉਸਨੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵਕੀਲ ਵਜੋਂ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਲਜ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। 1951 ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਾਂਬੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੈਕਲਟੀ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ, ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ 1976 ਵਿੱਚ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤਕ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੇਧ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਸੋਸ਼ਲ ਸਾਇੰਸ ਰਿਸਰਚ ( ਆਈਸੀਐਸਐਸਆਰ ) ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਫੈਲੋ (1973–74) ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫੈਲੋ (1981–85) ਸਨ ਉਸਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਂਫਲਿਟ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਚੇ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕਤਾ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕਿਤਾਬਚੇ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਚੇ ਵੀ ਲਿਖੇ। ਉਹ ਗੁਜਰਾਤ ਸੋਸ਼ਲੋਜੀਕਲ ਸੁਸਾਇਟੀ (1988–1990) ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ ਅਤੇ 1980 ਵਿੱਚ ਮੇਰਠ ਵਿਖੇ ਹੋਈ 15 ਵੀਂ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸੋਸ਼ਲੋਲੋਜੀਕਲ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ। 1980 ਤੋਂ 1981 ਤੱਕ ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਸ਼ਲੋਲੋਜੀਕਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੇ।
ਉਸਨੇ ਨੀਰਾ ਦੇਸਾਈ ਨਾਲ 1947 ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ, ਮਿਹਰ ਦੇਸਾਈ, ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਸੀ।
ਕੰਮ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ
ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਢੰਗਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਬਾਰੇ ਸਮਾਜ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਧਿਐਨ,ਕਮਨਿਟੀ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਝੁੱਗੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਸੰਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਦੁਵਿਆਵੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਹੁੰਚ ਅਪਣਾਇਆ। ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, ਕਿਸਾਨੀ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੰਟਰਫੇਸ। ਉਸਨੇ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ, ਮਜ਼ਦੂਰ ਅੰਦੋਲਨਾਂ, ਕਿਸਾਨੀ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ, ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ, ਧਰਮ, ਜਮਹੂਰੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀਆਂ ਕਈ ਖੰਡਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ, ਸੰਕਲਨ ਅਤੇ ਲੇਖਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਬੁਰਜੂਆ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਰੋਧਤਾਈ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਧਿਆਨ ਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਬਾਰੇ ਉਸਦੀ ਸੰਪਾਦਿਤ ਖੰਡ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਭਾਰਤੀ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਏਆਈਐਸਸੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਲਈ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸਨੇ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਨੋਟਿਸ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬੰਬੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਦੂਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮੰਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਖੋਜ। ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਬੰਧਤ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਟ੍ਰਿਬਿਉਨਲ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ, ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਰਾਹੀ ਨਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਵੀ ਕੀਤਾ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ
ਨਾਥ ਜੋਗੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਿਤ
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਆਰੰਭਕ ਕਾਲ ਨੂੰ ਨਾਥ ਜੋਗੀਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪੂਰਵ ਨਾਨਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਨਾਥ-ਸਿੱਧ ਪਰੰਪਰਾ ਇੱਕ ਮਹੰਤਵਪੂਰਨ ਧਾਰਮਕ ਸੰਪ੍ਰਦਾ ਮੰਨੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਨਾਥ ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਥ ਸੰਪ੍ਰਦਾ ਦਾ ਕਈ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਲੇਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਧ-ਮੱਤ, ਨਾਥ-ਮੱਤ, ਸਿੱਧ-ਮਾਰਗ, ਯੋਗ ਮਾਰਗ, ਯੋਗ ਸੰਪ੍ਰਦਾ, ਅਵਧੂਤ ਮੱਤ ਆਦਿ।1 ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਸੰਪ੍ਰਦਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਨਾਂ ਨਾਥ ਸੰਪ੍ਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਲਈ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਾਂ ਨਾਥ ਅਤੇ ਸਿੱਧਹੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸੰਪ੍ਰਦਾ ਨੂੰ ਕਿਸ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪੂਰਵ ਨਾਨਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਕਿਸ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਮ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਸੰਪ੍ਰਦਾ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਨਾਥ ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।2 ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸੇ ਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੁੱਢ ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਲਾਗੇ ਚਾਗੇ ਹੋਏ ਨਾਥ ਜੋਗੀਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਥ-ਜੋਗੀਆਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸੰਧੀਕਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੂਰ ਦੁਰਾਡੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਾਥ ਜੋਗੀ ਰਮਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਵਾਂਗ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਬਹੁਭਾਸ਼ੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਨਾਥ ਜੋਗੀਆਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਨਾਥ ਜੋਗੀਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦਾ ਜਨਮ ਗੋਰਖਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹਾ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਚਰਪਟ ਨਾਥ ਦਾ ਜਨਮ ਚੰਬੇ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।3
ਨਾਥ ਸੰਪ੍ਰਦਾ ਦਾ ਅਰਥ
ਸਿੱਧ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਨਾਥ ਮੱਤ ਨੂੰ ਇਕੋਂ ਮੰਨਦਿਆਂ ਹਜ਼ਾਰੀ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਦਿ੍ਵਵੇਦੀ ਨੇ ‘ਨਾ` ਦਾ ਅਰਥ: ਅਨਾਦਿ ਰੂਪ ਅਤੇ ‘ਥ` ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਰਥ, ਉਹ ਅਨਾਦਿ ਧਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਤ੍ਰੈਲੋਕੀ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।4 ਇਸ ਦੀ ਹੋਰ ਵਿਆਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਾਥ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ‘ਨਾਥ ਬ੍ਰਹਮ`, ਜਿਹੜਾ ਮੋਕਸ਼ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਹੈ। ‘ਧ` ਦੇ ਅਰਥ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨੇ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤ ਦੂਰ ਕਰਨੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।5 ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਮਹੰਤਾਂ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨੂੰ ‘ਨਾਥ` ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਨਾਥ` ਜਾਂ ‘ਨਾਹ` ਭਰਤਾ, ਸਵਾਮੀ ਜਾਂ ਮਾਲਕ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ‘ਜੋਗ` ਜਾਂ ‘ਯੋਗ` ਪੰਤਜਲਿ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਚਿਤ ਨੂੰ ਏਕਾਗਰ ਕਰਨ ਲਈ ਦੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸਾਧਨ। ਜਿਵੇਂ ‘ਜੋਗ ਪਿਆਨ ਗੁਰੂ ਪਿਆਨ`।6 ਇਹ ਜੋਗੀ ਅੱਠਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਤਕ ਸਾਰੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਫੈਲੋ ਹੋਏ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੋਗੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਦੀਆਂ ਤਕ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਦਿ ਨਾਥ ਦੇ ਮੱਤ ਦਾ ਉਪਾਸਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਮ ਕਰਕੇ ਇਸ ਸੰਪਰਦਾਇ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ, ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਹਵਾਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਕਟ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਜੋ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਹੈ ਜੋਗ ਮੱਤ ਦਾ ਕਈ ਵਾਰੀ ਜ਼ਿਕਰ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਥ ਮੱਤ ਦਾ ਵਿਉਂਤਪੱਤੀ ਮੂਲਕ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਨਾਦਿ ਧਰਮ ਜਿਹੜਾ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਨਾਥ ਜਾਗੀਆਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਫ਼ਿਰਕੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ 16 ਨਾਥਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਨੌਂ ਨਾਥਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਸੂਚੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:
ਮਛੰਦਰ ਨਾਥ
ਨਾਥ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਇਸ ਮੱਤ ਦਾ ਮੋਢੀ ਨਾਥ ਜਾਂ ਖ਼ੁਦ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਸ਼ੰਕਰ ਮਹਾਂਦੇਵ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਵਿਦਵਾਨ ਮਛੰਦਰ ਨਾਥ ਨੂੰ ਹੀ ਆਦਿ ਨਾਥ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਅਵਤਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮਨੁੱਖੀ ਚੋਲ਼ੇ ਵਾਲੇ ਆਦਿ ਨਾਥ ਨੇ ਹੀ ਨਾਥ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਣ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਛੇਂਦ੍ਰ, ਮਛਿੰਦ੍ਰ, ਮੀਨਪਾਦ, ਮਤਸਯੇਂਦ੍ਰ ਨਾਥ ਕਰਕੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਵਧੇਰੇ ਨਾਮ ਮਛੰਦਰ ਨਾਥ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਨੇਪਾਲ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਚੂੰਕਿ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਵੀ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦੇ ਗੁਰੂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਤਸਯੇਂਦ੍ਰ ਨਾਥ ਚੰਦਰਗਿਰੀ ਨਾਮੀ ਥਾਂ ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ। ਜਿਹੜਾ ਕਾਮਰੂਪ ਤੋਂ ਬਹੁਤਾ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨੌਵੀਂ ਸਦੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਵੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤ ਚੰਬਾ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਸੰਬੰਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਛੰਦਰ ਨਾਥ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਗ੍ਰੰਥ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਇਕ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਸਾਧ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਰਾਗ ਧਨਾਸਰੀ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ: ਭਖੜਲੀ ਨਾਰੀ ਥਾਰਾ ਨਾਵੇ ਰੀ।। ਮਾਨੈ ਭਾਣੈ ਭਗਵਾਨ ਜੀ ਰੋ ਨਾਵੈ ਮਾਰ੍ਹਾ ਬਾਲਹਾਰੇ।।
ਜਲੰਧਰ ਨਾਥ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਵਾਲੇਂਦ੍ਰ ਨਾਥ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁੱਲ ਸੱਤ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਲੰਧਰ ਨਾਥ ਨੂੰ ਮਛੰਦਰ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ, ਗੁਰੂ ਭਾਈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਦਿ ਨਾਥ (ਪਹਿਲਾ ਨਾਥ) ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਲੰਧਰ ਸ਼ਹਿਰ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹੀ ਵੱਸਿਆ ਤੇ ਨਾਮਿਆ ਗਿਆ। “ਜਲੰਧਰ ਨਾਥ ਦਾ ਸਮਾਂ 809 ਈ. ਤੋਂ ਚਾਲੀ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਮਿਥਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂ ਜੋ ‘ਕਾਨਹਪਾ` ਦਾ ਸਮਾਂ 809-849 ਈ. ਹੈ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਉਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ ਹਨ।”1 ਹਜ਼ਾਰੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਜੀ ਇਸ ਕਵੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਚਾਲ ਤਿੰਨ ਨਗਰਾਂ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਜਲੰਧਰ ਪੀਠ, ਹਸਨਾਪੁਰ (ਦਿੱਲੀ) ਅਤੇ ਨਗਰਭੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਾਤ ਵਜੋਂ ਕੋਈ ਹਾੜੀ ਜਾਂ ਹਲਖੋੱਰ, ਕਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ ਤੇ ਕੋਈ ਜੁਲਾਹਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।2
ਰਚਨਾਵਾਂ
ਜਲੰਧਰ ਨਾਥ ਨੇ ਅਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਾਥ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਉਸਦੀ ਬਹੁਤੀ ਰਚਨਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੱਧੁਕੜੀ ਜਾਂ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। “ਜਲੰਧਰ ਨਾਥ ਦੀ ਲਿਖੀ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦੀ ਸ੍ਰੀ ਨਰੇਦ੍ਰ ਧੀਰ ਨੇ ਲੱਭੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਜਲੰਧਰ ਨਾਥ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾ ਹੈ।”3 ਜਲੰਧਰ ਨਾਥ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰਮਤ ਸ਼ਬਦਾਵਾਲੀ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਸ਼ਬਦਾਵਾਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਝਲਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-
ਭੂਖਤਾਨੀ ਲਾਗੀ ਥਾਰਾ ਨਾਂਵ ਨੀ। ਮਨ੍ਹੇ ਭਾਵੇ ਭਗਵਤ ਜੀ ਰੋ ਨਾਂਵ ਮ੍ਹਾਰਾ ...............4 ਜਲੰਧਰ ਨਾਥ ਦੀ ਸ਼ਾਬਦੀ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ।
“ਅਬ ਜਲੰਧਰ ਨਾਥ ਜੀ ਕੀ ਸ਼ਬਦੀ ਸੁਨਿ ਮੰਡਾਲ ਮੇਂ ਮਨ ਕਾ ਬਾਸਾ ਜਹਾ ਪ੍ਰੇਮ ਜੋਤ ਪ੍ਰਕਾਸਾ ਆਪੈ ਪੂਛੇ ਆਪੈ ਕਹੈ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਮਿਨੈ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮਪਦ ਲਹੈ। ਐਨ ਅਚੰਭਾ ਐਸਾ ਹੁਣਾ, ਗਾਗਰ ਮਾਹਿ ਉਸਾ ਸਿਆ ਕੂਣਾ ਵੇ ਛੀਨੇਸ ਪੰਚ ਨਾਂਹੀ, ਲੋਕ ਪਿਆਸਾ ਮਰਿ ਮਰਿ ਜਾਹੀ॥5 ਆਸਾ ਪਾਸਾ ਦੂਰਿ ਕਰਿ, ਪਸਤੰਤੀ ਨਿਵਾਰਿ ਸਪਧ ਸਾਧਨ ਨੂੰ ਸੰਗਿ ਕਰ, ਕੈ ਗੁਰਮੁੱਖ ਗਿਆਨਿ ਵਿਚਾਰਿ।5 “ਇੰਵ 12 ਅੰਕਾਂ ਤਕ ਪੂਰੀ ਸ਼ਬਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਇਤਿ ਜਲੰਧਰ ਪਾਦ ਜੀ ਕੀ ਸ਼ਬਦੀ`। ਜਲੰਧਰ ਨਾਥ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਿਧਾਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸਾਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ 57 ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਸਿਧਾਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਹੈ ਪਰ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਦੇਸੀ ਭਾਖਾ ਦਾ ਵੀ ਤੱਤ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।”6 ਜਲੰਧਰ ਨਾਥ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਮੇਲਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਰਾਜਸਥਾਨੀ, ਹਿੰਦੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਮਿਲਗੋਭਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਾਦ ਹੈ ਕਿ ਗੋਰਖ ਨਾਥ, ਮਛੰਦਰ ਨਾਥ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਲੰਧਰ ਨਾਥ ਨੇ ਵੀ ਨਾਥ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਅਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਯੋਗਦਨ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਤੋਰਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਝਲਕ ਅਸੀਂ ਨਾਥ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਤੋਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਕਿ ਆਦਿ ਕਾਲ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੁੱਢ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗੋਰਖਨਾਥ
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਆਰੰਭ ਨਾਥ-ਜੋਗੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਥ-ਜੋਗੀਆਂ ਦਾ ਉਹ ਸਮਾਂ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਪ੍ਰਭੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਾਥ-ਜੋਗੀਆਂ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਮਾਂ 11 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੇ 14 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਥ ਮੱਤ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਆਦਿ ਨਾਥ-ਸ਼ਿਵ` ਨੂੰ ਇਸ ਮੱਤ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੋਰਖਨਾਥ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਮਛੰਦਰ ਨਾਥ ਇਸ ਮੱਤ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। “ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਨੂੰ ਚੌਰਾਸੀ ਸਿਧਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਨੇ ਸਿਧ-ਪੰਥ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਹਿਤ ਆਪਣਾ ਮਾਰਗ ਅੱਡਰਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਿਧ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਗੋਰਖਨਾਥ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੰਥ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਰਾਜਪੂਤਾਨੇ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਕੀਤਾ।”1 ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲੱਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਿਧ-ਮਤ ਤੋਂ ਹੀ ਨਾਥ ਮੱਤ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਜਿਸਦੇ ਮੋਢੀ ਗੋਰਖਨਾਥ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇਸ ਮੱਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਜੋਗੀਆਂ ਚੌਰੰਗੀ ਨਾਥ, ਚਰਪਟ ਨਾਥ, ਰਤਨ ਨਾਥ, ਗੋਧੀ ਚੰਦ ਆਦਿ ਜੋਗੀ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਮੱਤ ਦਾ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ।
ਜੀਵਨ
ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਵਾਇਤ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਮਛੰਦਰ ਨਾਥ ਨੂੰ ਜਿੰਨਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਭੇਟਾਂ ਸਿੰਗਲਾਦੀਪ, ਨੈਪਾਲ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਇਹ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਆਜਾਲ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਲੈ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਗੋਰਖਨਾਥ ਦੀ ਮਿਰਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਤੱਥ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸੰਬੰਧੀ ਜੋ ਵੀ ਕਥਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਉਹ ਇਹ ਹੀ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਸੰਜਮੀ ਜੀਵਨ ਕਰਕੇ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਭੋਗੀ ਹੋਵੇਗੀ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਤ ਹੋਇਆ।
ਰਚਨਾਵਾਂ
ਗੋਰਖਨਾਥ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਸਸੰਕ੍ਰਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਅਮਰੌਧ, ਸ਼ਾਸਨਮ, ਅਵਦੂਤ ਗੀਤਾ, ਗੋਰਖਸ਼ ਗੀਤਾ, ਗੋਰਖਸ ਸ਼ਤਕ, ਗਿਆਨ ਵ੍ਰਤ, ਗੋਰਖਸ਼ ਕਲੱਪ, ਚਤੁਰ ਸ਼ੀਤਾਸਨ, ਮਹਾਂਰਖ ਮੰਜਰੀ, ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ ਪੱਧਤੀ, ਗੋਰਖਸ਼ ਪ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਾ ਅਤੇ ਯੋਗ ਬੀਜ ਆਦਿ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। “ਡਾ. ਬੜਥਵਾਲ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਖਰੜਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਬਦੀ, ਪਦ, ਸਿੱਖਿਆ ਦਰਸ਼ਨ, ਪ੍ਰਾਣ ਸੰਗਲੀ, ਨਰਣੈ ਬੋਧ, ਆਤਮ ਬੋਧ, ਅਤੇ ਮਤ੍ਰਾ ਜੋਗ, ਪੰਦਰਾਂ ਤਿਥੀ, ਮਛੰਦਰ-ਗੋਰਖ ਬੋਧ, ਰੋਸਾਵਲੀ, ਸਿਆਨ ਤਿਲਕ, ਪੰਚਤਾ, ਗਿਆਨ ਚੌਤੀਸ਼ਾ ਅਤੇ ਗੋਰਖ ਗਣੇਸ਼ ਗੋਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਸਭ ਖਰੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੈ।”5 ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਸਬੰਧੀ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਤਭੇਦ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਖਰੜੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਸਬੰਧੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾਂ ਗੋਰਖਨਾਥ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:- ਸਲੋਕ ਜਾਂ ਸਾਖੀਆਂ, ਪਦ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੀਜੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੇਠਾਂ ਸਪਤਵਾਰ, ਪੰਚਰਹ ਤਿਥੀ, ਗਿਆਨ ਚੌਤਸੀ ਅਤੇ ਨੌਂ ਗਰੈਹ ਹਨ।
ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ
ਗੋਰਖਨਾਥ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਪੰਥ ਨੂੰ ਸਿਖਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਿੲਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂਲੋਕ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸਮਾਜ, ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋਗੀ ਆਚਰਨਹੀਣ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਲਿਆ। ਗੋਰਖਨਾਥ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਫ਼ਲ ਯਤਨ ਕੀਤੇ। ਕਈ ਰਾਜੇ-ਮਹਾਰਜੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ। ਜੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਧੇ ਰਾਹ ਪੈਣ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਜਤ-ਮਤ, ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ।
ਉਦਾਹਰਣ :- “ਖਦੇ ਝਰੇ, ਸਲੂਣੈ ਖਰੇ ਮੀਠੇ ਉਪਜੈ ਰੋਗ, ਕਹੇ ਗੋਰਖ ਸੁਣਹੁ ਸਿੱਧੋ ਅੰਨ ਪਾਣੀ ਜੋਗ।”
ਗੋਰਖਨਾਥ ਨੇ ਹੱਸਣ, ਖੇਡਣ ਅਤੇ ਮਸਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਅਤੇ ਕਾਮ ਕੋ੍ਰਧ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਉਕਿ ਇਹਨਾ ਨਾਲ ਮਨ ਡੋਲਦਾ ਨਹੀਂ ਦ੍ਰਿੜ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
“ਹਸਿਆ ਖੇਲਿਆ ਰਹਿਆ ਰੰਗ। ਕਾਮ ਕੋ੍ਰਧ ਨ ਕਰਿਆ ਸੰਗ। ਹਸਿਆ ਖੇਲਿਆ ਗਾਇਆ ਗੀਤ। ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਿ ਰਾਖਿ ਅਪਨਾਚੀਤ।”
ਗੋਰਖਨਾਥ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜੋਗੀ-ਕਾਪੜੀ, ਸੰਨਿਆਸੀ, ਜੰਗਮ, ਸਾਧੂ, ਜੈਲੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਧਰਮਿਕ ਧਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਜੈਨੀ ਮੱਤ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤਾ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀਉਸ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ-
“ਚੌਦੀਸੀਆਨੈ ਪੂਨਸੀਆਂ, ਜੈਨੀ ਬ੍ਰਤਪਾਰੀ ਹੁਣਾ। ਅਕਾੰਤ ਕਾ ਤਿਨ ਧਾਰਨਾ ਪਾਯੋ, ਕੇਸ ਲੌਚਿ ਲੌਚਿ ਮੁਣਾ।”
ਕਲਾ-ਪੱਖ
ਜਦੋਂ ਕਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਕਈ ਕਾਵਿ-ਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੋਰਖਨਾਥ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਕਾਵਿ-ਵਿਧੀਆਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ-
ਰਸ
ਭਾਰਤੀ ਆਲੋਚਨਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਰਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਹਤਾ ਹੈ। ਗੋਰਖ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਾਤ ਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।:- “ਤੁਝਿ ਪਰਿ ਬਾਰੀ ਹੋ ਅਣਘੜੀਆ ਦੇਵਾ।
ਘੜੀ ਮੂਰਤਿ ਕੂੰ ਸਬ ਕੋਈ ਸੇਵੈ। ਤਾਂਹਿ ਨ ਜਾਂਣੈ ਭੇਵਾ।”
ਅਲੰਕਾਰ
ਅਲੰਕਾਰ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੱਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਗੋਰਖਨਾਥ ਨੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਾਸਤੇ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਉਨਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਆਸ਼ਿਆ ਤੇ ਰੱਬੀ ਰਹੱਸਾਂ ਦੀ ਉਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂ ਤੇ ਸਾਰ ਵਸਤੂ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਣ ਵਰਤੇ ਹਨ।”6 ਪਰ ਅਸੀ ਕੋਈ ਵੀ ਰਚਨਾ ਅਲੰਕਾਰ ਤੋਂ ਬਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਗੋਰਖਨਾਥ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਲੰਕਾਰ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਧੇਰੇ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਰੂਪਕ ਅਲੰਕਾਰ:-
“ਚੰਦਾ ਗੋਦਾ ਦੀਨਾਂ ਕਰਿਲੈ, ਸੂਗ ਕਰਿਲੈ ਬਾਟੀ। ਮੂੰਨੀ ਰਾਜਾ ਲੂਗਾ ਧੋਵੈ, ਗੰਗਾ ਜਮਨ ਘਾਟੀ।”
ਇੱਥੇ ਗੋਰਖਨਾਥ ਨੇ ਚੰਦ ਦੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਤੇ ਜਮੁਨਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਕਰਕੇ ਰੂਪਕ ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਚਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਰੂਪਕ ਅਲੰਕਾਰ ਤੋਂ ਬਿੰਨਾਂ ਹੋਰ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਗੋਰਖਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲਾਦੀ ਹਨ।
ਛੰਦ-ਵਿਧਾਨ
ਛੰਦ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੱਤ ਹੈ। ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਗੋਰਖਨਾਥ ਦੀ ਬਾਣੀ ਪੂਰੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਗੋਰਖਨਾਥ ਨੇ “ਗੋਰਖਬਾਣੀ” ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਉਹੀ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਵੀ “ਗੋਰਖਬਾਣੀ” ਵਿੱਚ ਮਾਤਰਾ ਵਾਲੇ ਛੰਦਾ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ- “ਕੋਈ ਬਾਦੀ ਕੋਈ ਬਿਬਾਦੀ ਜੋਗੀ ਕੌਂ ਬਾਦ ਨਾ ਕਰਨਾ। ਅਠਮਠਿ ਤੀਰਕ ਸਮੰਦਿ ਸਮਾਣੈ ਯੂੰ ਜੋਗੀ ਕੌਂ ਗੁਰਮੁਖਿ ਜਰਣਾ।”
ਪ੍ਰਤੀਕ
ਗੋਰਖਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੋਰਖਨਾਥ ਨੇ ਸੰਕੇਤਿਕ ਪ੍ਰਤੀਕ, ਪਰੀਭਾਸ਼ਿਕ ਪ੍ਰਤੀਕ, ਸੰਖਿਆ ਮੂਲਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਤੇ ਸਦਾਰਚਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਕਾਵਿ ਰੂਪ
ਗੋਰਖਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਾਖੀ, ਪਦ, ਤਿੱਥੀ, ਅਤੇ ਵਾਰ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾ ਦਾ ਵਿਰਨਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾਂ ਸਪਤਵਾਰ, ਥਿਤੀ ਤੇ ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੋਰਖਨਾਥ ਨੇ ਬਾਣੀ ਰਚੀ। ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਕਾਵਿ ਰੂਪ:
“ਆਦਿ ਨਾਥ ਨਾਤੀ ਮਛੰਦ੍ਰਿ ਨਾਥ ਪੂਤਾ। ਖਟਪਦੀ ਭਣੀਂ ਲੈ ਗੋਰਖ ਅਵਪੂਤਾ।”
ਭਾਸ਼ਾ
ਜੇਕਰ ਗੋਰਖਨਾਥ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤੀ ਨੀਂ, ਮਰਾਠੀ ਚਾ, ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਤਤਸਮ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਤਦਭਵ ਸ਼ਬਦ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅਰਬੀ-ਫਾਰਸੀ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਵੇਂ- ਮਹਲ, ਕਾਜ਼ੀ, ਖਬਰ, ਕੁਰਾਣ, ਪਾਤਿਸਾਹ, ਪੈਗੰਬਰ ਆਦਿ। ਗੋਰਖ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਆਮਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ਦਾ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ-
- ਕਾਚੈ ਭਾਂਡੈ ਰਹੇ ਨ ਪਾਣੀ । - ਰਿਜਕ ਰੋਜੀ ਸਦਾ ਹਜੂਰ। - ਮਨ ਕਾਹੂ ਕੈਨ ਆਵੈ ਹਾਥਿ।
ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਵਿਅੰਗ ਭਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵੀ ਵਰਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜੋਗੀ ਦੇ ਪਾਖੰਡ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ-
“ਜੋ ਘਰ ਬਾਰ ਕਹਾਵੈ ਜੋਗੀ ਘਰ ਵਾਸੀ ਕੋ ਕਹੈ ਜੋ ਭੋਗੀ ਗੋਰਖ ਆਖੈ ਮੂਰਖ ਸੋਈ।”
ਚਰਪਟ ਨਾਥ
ਚਰਪਟ ਨਾਥ ‘ਪਾਖੰਡੀ’ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦਾ ਜੋਗੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਫ਼ਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਸੋ ਪਾਖੰਡਾਂ ਜਿ ਕਾਇਆ ਪਖਾਲੇ।।
ਕਾਇਆ ਕੂ ਅਗਨ ਬ੍ਰਹਮ ਪਰਜਾਲੇ।।
ਸੁਪਨੇ ਬਿੰਦ ਨਾ ਦੇਈ ਝਰਨਾ
ਤਿਸੁ ਪਖੰਡੀ ਜਰਾ ਨਾ ਮਰਨਾ।।
ਬੋਲੈ ਚਰਪਟ ਸਤਿ ਸਰੂਪੁ
ਪਰਮ ਤੰਤ ਮੈਹਿ ਰੇਖ ਨਾ ਰੂਪ।।
ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਈਸ਼ਰ ਨਾਥ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਮ ਚਰਪਟ ਨਾਥ ਸੀ।
ਇਕ ਲਾਲ ਪਟਾ ਇਕ ਸੇਤ ਪਟਾ।।
ਇਕ ਤਿਲਕ ਜਨੇਊ ਲੰਮਕ ਜਟਾ।।
ਜਬ ਨਹੀਂ ਉਲਟੀ ਪ੍ਰਾਣ ਘਟਾ।।
ਚਰਪਟੁ ਬੋਲੈ ਸਭ ਪੇਇ ਨਟਾ।।
ਚਰਪਟ ਭੇਖ ਤੇ ਜੋਗੀਆਂ ਅਤੇ ਭੋਗ ਬਿਲਾਸੀਆਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚਰਪਟ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਖਾਣਾਂ, ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਅਤੇ ਗਾਉਣਾਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ‘ਰਾਹੁਲ ਸੰਕਰਤਾਇਨ ਅਨੁਸਾਰ ਚਰਪਟ ਨਾਥ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕਾਾਲ ਗਿਆਰਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਖੋਜੀਆਂ ਨੇ ਚਰਪਟ ਨਾਥ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ਸਬਦੀਆਂ’ (ਸ਼ਬਦ) ਅਤੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀ ਹੈ। ਕਈ ਲੇਖਕ ਚਰਪਟ ਨਾਥ ਨੂੰ ਗੋਰਖ ਦਾ ਗੁਰੂ ਭਾਈ ਤੇ ਕਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਲ ਨਾਥ ਦਾ ਚੇਲਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਲ ਨਾਥ ਵੀ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦਾ ਚੇਲਾ ਸੀ। ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਚਰਪਟ ਨਾਥ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਮਾਂ 890 ਈਸਵੀ ਤੋਂ 990 ਈਸਵੀ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਦਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਚੰਬਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਰਾਜ ਵੰਸਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਚਰਪਟ ਨਾਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਰਾਜ ਗੁਰੂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਚੰਬੇ ਦੇ ਇਸ ਸਮਕਾਲੀ ਰਾਜੇ ਦਾ ਨਾਮ ਸਾਹਿਲ ਵਰਮਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਚਰਪਟ ਨੂੰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਹੀ ਪਾਰਿਆ ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੇ ਨਾਥ ਸੰਪਰਦਾਇ ਦੀ ਸਿਮਰਤੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਤਾਂਬੇ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿੱਕਾ ਵੀ ਚਲਾਇਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਪਾਟੇ ਹੋਏ ਕੰਨ ਦੀ ਮੂਰਤ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਚੰਬੇ ਦਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹੀ ਭਾਸ਼ਕ ਅੰਗ ਰਿਹਾ ਹੈ।’1 ‘ਇਸ ਤੱਥ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੋਈ ਅਲੋਕਾਰ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਚਰਪਟ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗ ਬਹੁਤ ਅਧਿੱਕ ਹੈ। ਅਰਬੀ-ਫਾਰਸੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵੀ ਭਦਭਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਗੋਰਖ ਮਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਗੋਰਖ ਮਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਾਧਾਂ ਦੇ ਭੇਖ ਨੂੰ ਭੰਡਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਆਤਮਾ ਦਾ ਜੋਗੀ ਹੀ ਅਸਲ ਜੋਗੀ ਹੈ -
‘‘ਭੇਖ ਕਾ ਜੋਗੀ ਮੈਂ ਨਾ ਕਹਾਊ। ਆਤਮਾ ਕਾ ਜੋਗੀ ਚਰਪਟ ਨਾਊਂ।’’
ਚਰਪਟ ਨਾਥ ਨੇ ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਗਿਰੇ ਹੋਏ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਟੋਕਾਂ ਲਾ-ਲਾ ਕੇ ਨੰਗਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੰਭ ਦਾ ਪਾਜ ਉਘਾੜਿਆ ਹੈ।
‘ਡਾਕਟਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਵੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਕੁਝ ਹਵਾਲੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਅੰਸ ਨਿਮਨ ਅੰਕਿਤ ਹਨ:
‘‘ਤਟਿ ਤੀਰਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣਿ ਕੇ ਕਰਿਮਾ। ਪੁੰਨੁਦਾਨ ਖੜੀ ਕੇ ਧਰਿਮਾਸ ਬਣਿਜ ਬਿਉਪਾਰੁ ਬੈਸਨੋ ਕੇ ਕਰਿਮਾ। ਸੇਵਾ ਭਾਉ ਸੂਦ੍ਰ ਕੇ ਧਰਿਮਾ ਚਾਰੋ ਵਰਨਿ ਇਹੁ ਚਾਰੋ ਕਰਿਮਾ। ਚਰਪਟ ਪ੍ਰਣਿਵੈ ਸੁਣਿਹੋ ਸਿੱਧੋ ਮਨੁ ਵਸਿ ਕੀਏ ਜੋਗੀ ਕੇ ਧਰਿਮਾ’’।
ਚਰਪਟ ਨਾਥ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਅਰਥਾਤ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਮੈਲ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਦੇ ਸਭ ਯਤਨ ਵਿਅਰਥ ਹਨ। ਗਿਆਨਹੀਣ ਜੋਗੀਆਂ, ਸਾਧੂ, ਸੰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਏ ਗਏ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥਹੀਣ ਭੇਖਾਂ ਤੇ ਹਾਸੋਹੀਣੇ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਉਹ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਵਾਂਗ ਹੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਖੰਡਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅੰਗ ਕਸਦਾ ਹੈ: ‘‘ਇਕ ਲਾਲ ਪਟਾ, ਇੱਕ ਸੇਤ ਪਟਾ ਇੱਕ ਤਿਲਕ ਜਨੇਊ ਲਮਕ ਜਟਾ ਜਬ ਨਹੀਂ ਉਲਟੀ ਪ੍ਰਾਣ ਘਟਾ ਤਬ ਚਰਪਟ ਭੂਲੇ ਸਭ ਪੇਟ ਨਟਾ ਜਬ ਆਵੇਗੀ ਕਾਲ ਘਟਾ ਤਬ ਛੋੜ ਜਾਏਂਗੇ ਲਟਾ ਪਟਾ।’’
‘‘ਚਰਪਟ ਨਾਥ ਪਹਿਲਾ ਮੱਧ ਕਾਲੀਨ ਦੰਭ ਬਿਦਾਰੂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਨਿਧੜਕ ਤੇ ਨਿਝੱਕ ਹੋ ਕੇ ਗਿਰਹੀ ਤੇ ਉਦਾਸੀ, ਜੋਗੀ ਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਚੋਭ ਤੇ ਚੋਭ ਲਾਈ ਹੈ।’ ’ ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਕੰਡਿਆਂ ਦੀ ਵਾੜੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੁਖੀ ਰਹਿਣ ਦੀ ਜਾਂਚ ਉਸ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਹੈ:
ਫੋਕਟੁ ਆਏ ਫੋਕਟ ਜਾਈ। ਫੋਕਟ ਬੋਲੇ ਫੋਕਟ ਥਾਈਂ ਫੋਕਟੁ ਬੈਠਾ ਕਹੇ ਬਿਵਾਦ। ਚਰਿਪੁਟੁ ਕਹੇ ਇਹਿ ਸਭ ਉਪਾਧਿ।।
‘ਚਰਪਟ ਨਾਥ ਨੇ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਨੂੰ ਪਾਖੰਡਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਅਤੇ ਰਲ, ਸ਼ੁੱਧ ਸਾਧਨਾ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਠੇਠ, ਸਰਲ ਤੇ ਸਾਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਚਰਪਟ ਨਾਲ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਨਾਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਜਿਆਦਾ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸਦੀ ਬੋਲੀ ਵਧੇਰੇ ਠੇਠ ਤੇ ਬਹਿਰ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਕਈ ਕਥਨ ਤਾਂ ਲੋਕ ਮੁਹਾਵਰੇ ਵਜੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰੱਚਲਿੱਤ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਹਾਸ-ਰਸ ਕਾਵਿ ਧਾਰਾ ਦਾ ਮੋਢੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਰੋਚਿਕ, ਦਿਲ ਲੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਵਿਅੰਗ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਕੁਝ ਕੁ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਿਸੇ ਸਥਿੱਤੀ ਦਾ ਸੰਜੀਵ ਬਿੰਬ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦੇਣਾ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੁਣ ਹੈ। ਚਰਪਟ ਦਾ ਵਿਅੰਗ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਤਿੱਖੀ ਅਤੇ ਚੋਭਵੀਂ ਹੈ। ਪੱਕਾ ਜਤੀ ਸਤੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਨਾਥ-ਜੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੀਆਂ ਗਿਰਾਵਟਾਂ ਤੇ ਬੁਰਾਈਆਂ ਵੱਲ ਵੀ ਬੜੀ ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ ਸਪਸ਼ਟ, ਖਰੇ ਤੇ ਸ਼ਖਤ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਡਾ. ਮੋਹਣ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾਂ ਨੇ ਚਰਪਟ ਨਾਥ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਮੱਧ-ਕਾਲੀਨ ਦੰਭ-ਬਿਦਾਰੂ ਕਿਹਾ ਹੈ।’
ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਾਥ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੋਢੀ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੱਕ ਸਰੂਪ ਸਮਝਣ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਚੌਰੰਗੀ ਨਾਥ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਮ ਚਤੁਰੰਗ ਨਾਥ ਵੀ ਹੈ। ਚੌਰੰਗੀ ਨਾਥ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਭਗਤ ਇਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਦੋ ਨਾਮ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿਚ ਹੁਣ ਵੀ ਚੌਰੰਗੀ ਨਾਥ ਦਾ ਖੂਹ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਚੌਰੰਗੀ ਨਾਥ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕੁੱਝ ਸਲੋਕ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸਾਹਿਬਾਂ ਤੋਂ ਮਨ ਮੀਰ ਸਾਹਿਬਾਂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਲੁਟਿਯਾ ਪਵਨ ਭੰਡਾਰ।।
ਸਾਹਿਬਾਂ ਤੋਂ ਪੰਚ ਤਤ ਸਾਹਿਬਾਂ ਸੋਇਬਾ ਤੋਂ ਨਿਰੰਜਨ ਨਿਰੰਕਾਰ।।
ਮਾਲੀ ਲੌ ਮਾਲੀ ਲੌ ਸੀਚੇ ਸਹਿਜ ਕਿਆਰੀ।।
ਉਨਮਨਿ ਕਲਾ ਏਕ ਪਹੁਪਨਿ ਪਾਇਲੇ ਆਵਾਗਵਨ ਨਿਵਾਰੀ।।
ਨਾਥ ਜੋਗੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਸਹਿਤ ਨੂੰ ਵਡਮੁੱਲੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਕਾਲ 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਖਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਰਤਮਾਨ ਰੰਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਖਿੜਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਸਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਹਿਤ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੋਈ। ਮਛੰਦਰ ਨਾਥ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਮੋਢੀ ਮੰਨਿਆਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਜੋਗੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਰੰਗੀ ਨਾਥ ਦਾ ਵੀ ਅਹਿਮ ਸਥਾਨ ਹੈ।
‘‘ਡਾ. ਹਜ਼ਾਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਦਵੇਦੀ ਦੀ ਖੋਜ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿੱਸੇ ਪੂਰਨ ਭਗਤ ਦਾ ਨਾਇਕ ‘ਪੂਰਨ’ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚੌਰੰਗੀ ਨਾਥ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਲਵਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ ਲੂਣਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਝੂਠਾ ਦੋਸ਼ ਲਾ ਕੇ ਹੱਥ ਪੈਰ ਕਟਵਾ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਇਸ ਕਵੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦੇ ਗੁਰਭਾਈ ਅਤੇ ਮਛੰਦਰ ਨਾਥ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਸਨ।’ 1
‘ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਅਜੁਧਿਆ ਸਿੰਘ ਉਪਾਧਿਆ ਚੌਰੰਗੀ ਨਾਥ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਭਗਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਨ ਭਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਾਣ ਮੰਗਲੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। *ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਪੱਟੀ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਨੇ ਇੱਕ ਜੈਨ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਨਾਥ ਬਾਣੀ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਵਾਈ ਸੀ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਚੌਰੰਗੀ ਨਾਥ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ, ‘‘ਮੈਂ ਸਲਵਾਹਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪਿਓ ਨੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਸੁਟਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਿੱਥੋਂ ਮੈਨੂੰ ਮਛੰਦਰ ਨਾਥ ਨੇ ਕਢਵਾਇਆ। ਮੈਂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦਾ ਗੁਰਭਾਈ ਹਾਂ।’’2
‘ਪ੍ਰਾਣ ਮੰਗਲੀ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਵੇਰਵੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਅਰੰਭਿਕ ਤੁਕਾਂ ਪੇਸ਼ ਹਨ:
‘‘ਸਤਿਆ ਵਦੰਤ ਚੌਰੰਗੀ ਨਾਥ ਆਦਿ ਅੰਤਰਿ ਸੁਨੋ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ
ਸਾਲਿਬਾਹਨ ਪਰੇ ਹਮਾਰਾ ਜਨਮ ਉਤਪਿਤ ਸਤਿਆ ਝੁਟ ਬੋਲੀਲਾ।’’
‘ਸਲਬਾਹਨ ਦਾ 1040 ਈ. ਵਿੱਚ ਚੰਬੇ ਤੋਂ ਸਿਆਲਕੋਟ ਤੱਕ ਰਾਜ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਰਸਾਲੂ ਪੂਰਨ ਦਾ ਹੀ ਛੋਟਾ ਮਤਰੇਆ ਭਰਾ ਸੀ। ਜੋ ਲੂਣਾ ਦੀ ਕੁੱਖ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆਂ। ਚੌਰੰਗੀ ਨਾਥ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ਪ੍ਰਾਣ-ਸੰਗਲੀ’ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਸਲੋਕ ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਚੌਰੰਗੀ ਨਾਥ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਉੱਪਰ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧੇਰੇ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦਾ ਸਮਾਂ 1000 ਈ. ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਨ : ਹਅਮਹਾਰਾ ਭਇਲਾ ਸਾਸਤ ਪਾਪ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਹਮਾਰੇ ਮਨੇ ਹਾਥ ਪਾਂਵ ਕਟਾਇ ਰਲਾਇਨਾ ਨਿਰੰਜਨ ਸ੍ਰੀ. ਮਛਿੰਦ੍ਰ ਨਾਥ ਗੁਰੂਦੇਵ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੀਲਾ ਨਮਾਇਲਾ ਮਾਥਾ।।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਡੋਗਰੀ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਪਿਤਾਂਬਰ ਦੱਤ ਬੜਥਵਾਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਯੋਗ ਪ੍ਰਵਾਹ’ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪਦਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਚੌਰੰਗੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ ਮਿਲੀ ਪੂਰਬੀ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਤਥਾ ਪੁਰਾਤਨ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਕੁਝ ਰੂਪਾਂਤਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:
ਉਪਰੋਕਤ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਨਾਥ ਪੰਥ ਦੀ ਜੀਵਨ ਜੁਗਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿਧਾਂਤ ‘ਮਨ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾਂ ਤਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨਿਰੰਜਨ ਨਿਰੰਕਾਰ ਵਰਗੇ ਦੂਜੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਕਲਪ ਵੀ ਨਜਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।’3
ਚੌਰੰਗੀ ਨਾਥ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਕਥਨ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਸਹੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰਾਜੇ ਸਲਵਾਹਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪੂਰਨ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਜੋਗ ਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਥ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਨਾਥ ਜੋਗੀਆਂ ਨੇ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ਰਚੀ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲੋਕ ਪ੍ਰਿੰਯ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਸਫ਼ਲ ਯਤਨ ਕੀਤੇ।
ਰਤਨ ਨਾਥ
ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦਸਵੀਂ ਤੋਂ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਤਨ ਨਾਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੁੱਝ ਸਥਾਨ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ, ਜਲਾਲਾਬਾਦ, ਕੰਧਾਰ ਅਤੇ ਕਾਬਲ ਵਿਚ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਨਾਥ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਰਤਨ ਨਾਥ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ । “ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਇਸ ਦਾ ਸਮਾਂ 1000-1200 ਈ. ਮੰਨਦਾ ਹੈ।1 ਰਤਨ ਨਾਥ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਰਤਨ, ਹਾਜੀ ਰਤਨ, ਬਾਬਾ ਤੇ ਪੀਰ ਰਤਨ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ- ਰੂਪਾ ਮਹੁੰਮਦ, ਸੋਨਾ ਖੁਦਾਈ, ਦੂ ਹੂੰ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਗੋਤਾਖਾਈ ਬਾਬਾ ਰਤਨ ਹਾਜੀ ਐਸੀ ਕਹੈ, ਸਭ ਤੇ ਨਿਆਰਾ ਰਹੇ।”2 ਰਤਨ ਨਾਥ ਦੇ ਬਾਰੇ ਸੰਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਲਈ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। “ਪੀਰ, ਬਾਬਾ, ਜੋਗੀ ਰਤਨ ਨਾਥ ਨੂੰ ਕੋਈ ਬਠਿੰਡੇ ਦਾ ਖੱਤਰੀ ਰਾਜਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਨੇਪਾਲ ਦਾ ਖੱਤਰੀ ਪੁੱਤਰ। ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਅਨੁਸਾਰ ਰਤਨ ਨਾਥ ਗੁਦਾਵਰੀ ਦੇ ਕੰਦੇ ਮਛੰਦਰ ਨਾਥ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਕੰਨਪਾਟਾ ਜੋਗੀ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਪੰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਖੁਰਾਸਾਨ ਗਿਆ। ਕਾਬਲ ਤੇ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਤੱਕ ਇਸਦੇ ਥਾਪੇ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਹਨ। ਗਜ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਆਪਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ ਆਪ ਕੰਧਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਏ ਸਨ। ਪਿਸ਼ੋਰ ਤੋਂ ਦੋ ਮੀਲ ਪਰ੍ਹੇ ਆਪਜੀ ਗਏ ਸਨ। ਪਿਸ਼ੋਰ ਤੋਂ ਦੋ ਮੀਲ ਪਰੇ੍ਹ ਆਪਦੀ ਬਣਾਈ ਧਰਮਮਾਲਾ 1947 ਤੱਕ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਮਹੰਤ ਨੂੰ ਗੁਸਾਈ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਦੁਸਹਿਰੇ ਤੇ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਨੂੰ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਸੀ। ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਭੈਰੋ ਜੀ, ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਤੇ ਹਨੂੰਮਾਨ ਜੀ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਦਿਨ ਰਾਤ ਅਚਲ ਜੋਤ ਜਗਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ ਦੇਗ ਸੀ ਇੱਕ ਨਗਾਰਾ ਕਾਲਾ ਝੰਡਾ ਤੇ ਘੰਟਾ। ਰਤਨਨਾਥ ਤੇ ਮਛੰਦਰ ਨਾਥ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਮੁਲਾਕਾਤ ਬ੍ਰਹਮਦਾਸ ਨੇ ਪੋਥੀ ‘ਰਤਨ ਗਿਆਨ` 16 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਮੀ। ਰਤਨ ਨਾਥ ਦੀ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਕਾਫ਼ਰ ਬੋਧ` ਤੇ ‘ਅਵੱਲ ਸਲੂਕ` ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਪਦੀ ਬੜੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਹੋਈ ਤੇ ਬਾਹਰਵੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਰੇ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।”3
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਨੇ ਅਪਣੀਆਂ ਇਹਨਾਂ ਸਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰਤਨ ਨਾਥ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਜੀਵਨ ਸਫਰ, ਰਚਨਾਵਾਂ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥ ਅਤੇ ਸਫਾਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਰਤਨ ਨਾਥ ਨੇ ਵੀ ਗੋਰਖ ਨਾਥ, ਚਰਪਟ ਨਾਥ ਆਦਿ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਾਥ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਪਰਪੱਕਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਵਾਈ ਹੈ।
ਰਚਨਾਵਾਂ
ਰਤਨ ਨਾਥ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਨਾਥ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅੰਗ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ “ਰਚਨਾਵਾਂ ‘ਕਾਫ਼ਰ ਬੋਧ` ਤੇ ਅੱਵਲ ਸਲੂਕ ਹਨ”4 ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਸੰਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰੀ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਦਿ੍ਵਵੇਦੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਾਥ ਸਿੱਧੋ ਕੀ ਬਨੀਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦੀ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕਿ ‘ਗੋਰਖ ਬਾਣੀ` ਵਿੱਚ ਗੋਰਖ ਨਾਮ ਹੇਠ ਦਰਜ ਹੈ।
“ਰੂਪਾ ਮੁਹੰਮਦ ਸੋਨਾ ਗੋਤਾ ਖਾਈ ਹਸ ਤੋਂ ਨਿਗਲੰਭ ਬੈਠ ਦੇਖਤੇ ਰਹੈ
ਐਸਾ ਏਕ ਸੁਖਨ ਬਾਬਾ ਰਤਨ ਹਾਜੀ ਕਰੈ।”5 ਰਤਨ ਨਾਥ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਧੁਕੜੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਫਾਰਸੀ ਸ਼ਬਦਾਵਾਲੀ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਹੈ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਵੀ ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਭਾਵ ਝਲਕਦਾ ਹੈ ਉਸਦੀ ਰਚਨਾ ਗੌਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹੈ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਰਤਨ ਨਾਥ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ, ਸਮਾਜਿਕਤ ਦੀ ਹਾਮੀ ਭਰਦੇ ਹਨ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਤਨ ਨਾਥ ਦੀ ਨਾਥ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਬਹੁਤ ਮਹਾਨ ਦੇਵ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਭਰਥਰੀ ਨਾਥ
ਭਰਥਰੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਇਕ ਚੀਨੀ ਯਾਤਰੀ ਇਤਸਿੰਗ ਦਾ ਇਹ ਬਿਆਨ ਹੈ ਕਿ ਭਰਥਰੀ ਸੱਤ ਵਾਰ ਬੋਧ ਸਨਿਆਸੀ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਏਨੇ ਵਾਰ ਹੀ ਮੁੜ ਗ੍ਰਹਿਸਤ ਧਰਮ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਇਕ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਰਥਰੀ ਆਪਣੀ ਪਤੀਵਰਤਾ ਰਾਣੀ ਪਿੰਗਲਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਕੇ ਮੱਤ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਭਰਥਰੀ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:
ਅਹੰਕਾਰੇ ਪ੍ਰਥਮੀ ਥੀਵੀ ਪਹੌਪੇ ਹੀਣਾ ਭੂੰਗ।।
ਸਤਿ ਸਤਿ ਭਾਖੰਤਰਾ ਜੋਗੀ ਭਰਥਰੀ, ਪਿੰਡ ਕਾ ਵੈਰੀ ਜੂੰਣ।।
ਦੁਖੀਆਂ ਰੋਵਤ ਸੁਖੀਆ ਹੰਸਤ। ਰਕੇਲਾ ਕਰੰਤ ਕਮਾਈ।।
“ਅਥ ਭਰਥਰੀ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਬਦੀ ਅਹੰਕਾਰੇ ਪ੍ਰਥਮੀ ਖੀਵੀ, ਪਹੌਪੇ ਪੀਵ ਭੂੰਗ ਸਤਿ ਸਤਿ ਭਾਖੰਤਰਾ ਜੋਗੀ ਭਰਥਰੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਵੈਰੀ ਜੂੰਵਾ।”
ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਤੇ ਮੈਨਾਵਤੀ
‘ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਬ ਦੀ ਮੁਖ਼ਤਸਰ ਤਵਾਰੀਖ਼’ ਵਿਚ ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਦਾਸ ਗੋਪੀਚੰਦ ਗਾਥਾ, ਗੋਰਖ ਪਦ ਵਿਚ ਇਕ ਸੰਵਾਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਗੋਪੀਚੰਦ ਅਤੇ ਮੈਨਾਵਤੀ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਹੈ: ਤਮ ਪਰਸਾਦ ਹੈ ਮੈਨਾਵਤੀ ਮੈਂ ਅਧੂਗੜ ਜੀਤਾ ਤਬ ਮੈਨਾਵਤੀ ਸੀਸ ਪੂਛਤਿ ਹੈ ਤੂਮ ਮੇਰਾ ਪੂਤ ਨਾਹੀ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪੂਤ ਗੋਪੀਚੰਦ ਤਾਂ ਦਹਿ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਕਾਟੀ।। ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਤੇ ਮੈਨਾਵਤੀ ਬਾਰੇ ਕਵੀ, ਕਥਾਵਾਂ, ਲੋਕ ਗਾਥਾਵਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮਾਲਕ ਚੰਦ ਮਨ ਜੋ ਕਿ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਨ। ਉਹਨਾ ਦਾ ਸਬੰਧ ਪਾਲ ਵੰਸ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਗੋਧੀ ਚੰਦ ਮੈਨਾਵੰਤੀ ਦਾ ਪਤੱਰ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਜਲੰਧਰ ਨਾਥ ਦੀ, ਚੇਲੀ ਸੀ। “ਮਾਤਾ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜੋਗ ਲੈਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਆਪ ਦੀ ਸ਼ਬਦੀ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦੇ ਚਲੇ ਤੇ ਚਰਪਟ ਦੇ ਗੁਰਭਾਈ ਸਨ।”2 ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਸਪਸ਼ੱਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਗੁਰੂ ਹਸਾਰੇ ਗੋਰਖ ਬੋਲੀਲੈ, ਚਰਪਟ ਹੈ ਗੁਰਭਾਈ ਜੀ। ਯੈਕ ਸ਼ਬਦ ਹਮਕੂ ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਕੀਯਾ ਸੋ ਸੋ ਲਿਖਿਆ ਮੈਨਾਵੰਤੀ ਮਾਈ ਜੀ।
ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ‘ਗੋਪੀ ਚੰਦਰੇ ਤੇ ਮੈਨਾਵੰਤੀ ਗਾਨ ਓ ਦੋਹਾ` ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ‘ਉਦਾਸ` ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਗਾਥਾ, ਗੋਰਖ ਪਦ ਵਿੱਚ ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਗਾਥਾ, ਗੋਰਖ ਪਦ ਵਿੱਚ ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਦੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਮੈਨਾਵੰਤੀ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ
, ਤੁਮ ਪਰਸਾਦ ਹੋ ਮੈਨਾਵੰਤੀ ਮੈਂ ਔਪੂ ਗੜ ਜੀਤਾ। ਤਬ ਮੈਨਾਵੰਤੀ ਸੀਸ ਪੂਛਤਿ ਹੈ ਤੂੰ ਦਹਿ ਨਿਸਾਨੀ ਕਾਈ। ਗੋਧੀ ਚੰਦ ਦੀ ਬਾਣੀ ‘ਬੰਗਾ ਭਾਸ਼ਾ ਓ ਸਾਹਿਤ` ਵਿਚੱ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਨਾਥ ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੱਛਣ
ਹੁਣ ਇਹ ਦੇਖਣਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਾਥ ਬਾਣੀ ਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਿੱਠ ਭੂਮੀ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਕੀ ਹਨ? ਚਿੱਤ ਬਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਨਿਰੋਧ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਕਲਪ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਨਾਥ ਜੋਗੀਆਂ ਨੇ ਸਰੀਰ, ਮਨ, ਪ੍ਰਾਣ, ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨਾਥ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਾਰਿਬਾ ਤੋਂ ਮਨ ਮਾਰਿਬਾ ਲੁਟਿਬਾ ਪਵਨ ਭੰਡਾਰਾ ਸਾਥਿਬਾ ਤੋਂ ਪੰਚ ਤਤ ਸੋਇਬਾ ਤੋਂ ਨਿਰੰਜਨ ਨਿਰੰਕਾਰਾ। (ਚੌਰੰਗੀ ਨਾਥ)
ਹਿੰਦੂ ਧਿਆਣੈ ਦੇਹੁਰਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮਸੀਤ। ਜੋਗੀ ਧਿਆਣੇ ਧਰਮ ਪਦ ਜਹਾਂ ਦੇਹੁਰਾ ਨ ਮਸੀਤ। (ਗੋਰਖ ਨਾਥ)
“ਪ੍ਰਣਵੇ ਗੋਰਖ ਸੁਣਹੁ ਪੂਤਾ ਅੰਨ ਪਾਣੀ ਯੋਗ। ਅੰਨ ਕੇ ਸੰਜ਼ਮੀ ਬਿਨ ਨ ਜਾਏ। ਨਿੰਦਰਾ ਕੇ ਸੰਜ਼ਮੀ ਕਾਲ ਨਾ ਜਾਇ।”
ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ :- “ਥੋੜਾ ਸਵਣਾ ਖਾਵਣਾ ਥੋੜਾ ਬੋਲਣਾ ਗੁਰਮਤਿ ਪਾਇ।”
i)	ਬਾਘਣ ਜਿੰਦ ਲੈ, ਬਾਘਣ ਬਿੰਦ ਲੈ, ਬਾਘਣ ਹਮਰੀਕਾਇਆ। ਇਨ ਬਾਘਣ ਤ੍ਰੈ ਲੋਕੀ ਖਾਈ ਬਧਤਗੋਰਖ ਗਇਆ।
“ਭੇਖ ਕਾ ਜੋਗੀ ਨ ਕਹਾਉ।
ਆਤਮਾ ਕਾ ਜੋਗੀ ਚਰਪਟ ਨਾਊ।”7
“ਦਾਮਿ ਕਾਢਿ ਬਾਘਨਿ ਲੈ ਆਇਆ ਮਾਉ ਕਹੇ ਮੇਰਾ ਪੂਤ ਬੇਆਹਿਆ”
‘ਜੋਗੀ ਹੋਇ ਪਰ ਨਿੰਦਿਆ ਝਾਖੈ ਮਦ ਮਾਸ ਘਰ ਭੋਗ ਜੋ ਭਖੈ ਇਕੱਤਰ ਸੈ ਪਰਖਿ ਨਰਕੇ ਜਾਇ ਸਤਿ ਸਤਿ ਭਾਖੰਤ ਗੋਰਖ ਭਾਇ’
ਨਾਥ ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਭੇਖੀ ਜੋਗੀਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ 	ਆਤਮ ਯੋਗ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਪਕੋਕਤ ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਥ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬਲੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਥਾਂ ਦਾ ਹੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਾਂਗੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ, ਜਾਂ ਜਿਹੜੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੀ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬੀ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਛੰਦਰ ਨਾਥ, ਜਲੰਧਰ, ਗੋਰਖ, ਚਰਪਟ, ਚੌਰੰਗੀ ਨਾਥ, ਰਤਨ ਨਾਥ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਵਰਣਨ ਯੋਗ ਹਨ।9
ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ
http://vimisahitya.wordpress.com/2008/08/20/nath_sahitya/
ਵਜਰਮਿਤਰ
ਵਜਰਮਿਤਰ ਸ਼ੁੰਗ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ।
ਗੌਥਿਕ ਗਲਪ
ਗੌਥਿਕ ਗਲਪ ਇੱਕ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਧਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਲਪ, ਦਹਿਸ਼ਤ ਅਤੇ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੋਢੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲੇਖਕ, ਹੋਰੇਸ ਵਾਲਪੋਲ ਦੇ ਨਾਵਲ ਕਾਸਲ ਆਫ਼ ਔਤਰਾਂਟੋ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਦੂਜੇ ਅਡੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਏ ਗੌਥਿਕ ਸਟੋਰੀ ਸਬ ਟਾਈਟਲ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਲਪ ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਸਾਹਿਤਕ ਰਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਮਨਭਾਉਂਦੀ ਜਿਹੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਦਹਿਸ਼ਤ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਹਦਾ ਆਰੰਭ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ 'ਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਤਸਦੀਕ ਮਰੀਅਮ ਸ਼ੈਲੇ ਦੇ ਫਰੈਂਕਨਸਟੇਨ ਅਤੇ ਐਡਗਰ ਐਲਨ ਪੋ ਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਇਸ ਵਿਧਾ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਾਵਲ, ਬਰਾਮ ਸਟੋਕਰ ਦਾ ਡਰੈਕੁਲਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੌਥਿਕ ਗਲਪ
ਪੰਛੀ
ਪੰਛੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਏ'ਵਸ (Aves) ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਪਰਾਂ ਅਤੇ ਖੰਭਾਂ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਉੱਡਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੰਤੂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਛੀ 'ਟੈਰੋਪੌਡ' ਕਲਾਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਪਥਰਾਟ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ - "ਪੰਛੀ" ਧਰਤੀ ਤੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਆਖਰੀ ਜੀਵਤ "ਡਾਈਨੋਸੌਰ" ਹਨ। ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜ ਟੈਰੋਪੌਡ ਡਾਈਨੋਸੌਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ ਖੰਭਾ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹਨਾਂ ਡਾਈਨੋਸੌਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਪੰਛੀ ਕਿਹੰਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਕਰੀਬ 100 ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪਿਹਲਾਂ ਕਰੀਟੇਸ਼ੀਅਸ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਨ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜ ਟੈਰਾਪੌਡ ਡਾਈਨੋਸੌਰਾਂ ਨਾਲੋ ਵੱਖ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ, ਜਦਿਕ ਕਰੀਟੇਸ਼ੀਅਸ - ਪੈਲੀਯੋਜਿਨ ਵਿਲੁਪਤੀ ਘਟਨਾ ਦੌਰਾਨ ਸਾਰੇ ਡਾਈਨੋਸੌਰ ਵਿਲੁਪਤ ਹੋ ਗਏ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਡਾਈਨੋਸੌਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫੀ ਵੱਖ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਬਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੇ ਅਤੇ ਏ'ਵਸ (Aves) ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਏ - ਏ'ਵਸ (Aves) ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 10,000 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ।
ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ
'ਫਰਾਂਸਿਸ' ਅਤੇ 'ਜੌਨ ਰੇ' ਨੇ 1676 ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕੀਤਾ। 1758 ਵਿੱਚ 'ਕਾਰਲ ਲਿਨੀਅਸ' ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤੇ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਟੈਕਸੋਨੌਿਮਕ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕਿਹਾ ਜਾਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਇਹ ਵਰਗੀਕਰਨ ਸਿਸਟਮ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ "ਪੰਛੀ" ਧਰਤੀ ਤੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਆਖਰੀ ਜੀਵਤ "ਡਾਈਨੋਸੌਰ" ਹਨ। ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਟੈਰੋਪੌਡ ਡਾਈਨੋਸੌਰਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। ਜਿਹਨਾਂ ਡਾਈਨੋਸੌਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਪੰਛੀ ਕਿਹੰਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਕਰੀਬ 100 ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪਿਹਲਾਂ ਕਰੀਟੇਸ਼ੀਅਸ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਜਦਿਕ, ਕਰੀਟੇਸ਼ੀਅਸ - ਪੈਲੀਯੋਜਿਨ ਵਿਲੁਪਤੀ ਘਟਨਾ ਦੌਰਾਨ ਸਾਰੇ ਡਾਈਨੋਸੌਰ ਵਿਲੁਪਤ ਹੋ ਗਏ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਡਾਈਨੋਸੌਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਵਰਗ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਅ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਬਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਵਰਗ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਏ'ਵਸ (Aves) ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ। ਏ'ਵਸ (Aves) ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 10,000 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ। ਏ'ਵਸ ਨੂੰ ਹੀ ਆਮ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀਵ ਜੰਤੂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਛੀ
ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਖਾਸੀ ਝਗੜਾ
ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਤੇ ਖਾਸੀ ਝਗੜਾ ਇੱਕ ਜੂਨ 2018 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਖਾਸੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤਣਾਉ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਤਨਾ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ ਕਿ ਫੌਜ ਨੂੰ ਫਲੈਗ ਮਾਰਚ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ 31 ਮਈ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖਾਸੀ ਮੁੰਡੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਔਰਤ ਵਿਚਾਲੇ ਝਗੜੇ ਤੋਂ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਝਗੜੇ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਅਫਵਾਹ ਫੈਲਾ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਖਾਸੀ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਥਾਨਕ ਖਾਸੀ ਲੋਕ ਸਿਲਾਂਗ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਹਲਕੇ ਤੇ ਹਮਲੇ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
ਪਿਛੋਕੜ
ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਦੇ ਥੇਮ ਈਯੂ ਮਾਵਲੋਂਗ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਖਾਸੀ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਗ਼ੈਰ-ਕਨੂੰਨੀ ਵਸਨੀਕ" ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਕਢਿਆ ਜਾਵੇ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ, ਜਿਆਦਾਤਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਲਿਤ ਤਕਰੀਬਨ200 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਆ ਕੇ ਵੱਸੇ ਸਨ, ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਾਕਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਲੀਨਰ ਅਤੇ ਸਫ਼ਾਈ ਕਮੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਲਿਆਏ ਸੀ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ
ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟਸ ਆਫ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ
ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਟਿਊਟਸ ਆਫ ਤਕਨਾਲੋਜੀ (ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ: ਭਾਰਤੀ ਤਕਨੀਕੀ ਸੰਸਥਾਨ (ਆਈ.ਆਈ.ਟੀ.) ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਆਟੋਨੋਮਸ ਪਬਲਿਕ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਐਕਟ, 1961 ਦੇ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੌਮੀ ਮਹੱਤਵ ਦੇ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ, ਕਰਤੱਵਾਂ, ਅਤੇ ਗਵਰਨੈਂਸ ਲਈ ਫਰੇਮਵਰਕ ਆਦਿ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।  ਟੈਕਨਾਲੌਜੀ ਐਕਟ, 1961 ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੀਹ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸੰਸਥਾਵਾਂ (ਆਖਰੀ 2016 ਵਿੱਚ ਸੋਧ) ਹਰੇਕ ਆਈਆਈਟੀ ਇੱਕ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਸੰਸਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਮ ਆਈਆਈਟੀ ਕੌਂਸਲ ਦੁਆਰਾ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹਿਊਮਨ ਰਿਸੋਰਸ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਮੰਤਰੀ, ਆਈਆਈਟੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਪੇਰੈਂਟੋ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਹਨ। 2017 ਤਕ, ਸਾਰੇ ਆਈਆਈਟੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਅੰਡਰਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਲਈ ਕੁੱਲ ਸੀਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 11,032 ਹੈ।
ਪਹਿਲੀ ਆਈ.ਆਈ.ਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਖੜਗਪੁਰ (1951) ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਛੇਤੀ ਹੀ ਬੰਬਈ (1958), ਮਦਰਾਸ (1959), ਕਾਨਪੁਰ (1959) ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ (1963) ਵਿੱਚ। ਇੱਕ ਆਈਆਈਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1994 ਵਿੱਚ ਗੁਹਾਟੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਰੁੜਕੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਸਾਲ 2001 ਵਿੱਚ ਆਈਆਈਟੀ ਰੁੜਕੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2008-09 ਵਿਚ ਗਾਂਧੀਨਗਰ, ਜੋਧਪੁਰ, ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਇੰਦੌਰ, ਪਟਨਾ, ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ, ਰੋਪੜ ਅਤੇ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਨਵੇਂ ਆਈਆਈਟੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਤਕਰੀਬਨ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ, ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਆਈਆਈਟੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਤਿਰੂਪਤੀ, ਪੱਲਕੜ, ਧਾਰਵਾੜ, ਭਿਲਾਈ, ਗੋਆ ਅਤੇ ਜੰਮੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਛੇ ਨਵੇਂ ਆਈਆਈਟੀ 2016 ਵਿੱਚ 2015-16 ਵਿੱਚ ਆਈ.ਐੱਸ.ਐਮ. ਧਨਬਾਦ ਤੋਂ ਆਈਆਈਟੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋਏ।
ਵਿਆਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ
ਵਿਆਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (Universität Wien) ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਜੋ ਵਿ ਆਨਾ, ਆਸਟਰੀਆ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ 1365 ਵਿੱਚ ਡਿਊਕ ਰੂਡੋਲਫ ਚੌਥੇ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਲੰਬੇ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਿਆਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਹੈ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਹਿਊਮੈਨਟੀਜ਼ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ। ਇਹ 15 ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਕਾਦਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਅਕਾਦਮਿਕ ਘਰ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟਸ ਆਫ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ
ਆਈਆਈਟੀਜ਼ ਕੋਲ ਅੰਡਰ-ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਦਾਖਲਿਆਂ ਲਈ ਸਾਂਝੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਸਾਂਝੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪ੍ਰੀਖਿਆ - ਐਡਵਾਂਸਡ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਆਈਆਈਟੀ-ਜੇਈ ਐਚ -2 ਨੂੰ 2012 ਤਕ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। JEE ਅਡਵਾਂਸਡ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੈਂਕ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਪੋਸਟ-ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਪੱਧਰ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਜੋ ਐਮ.ਟੇਕ, ਐਮ ਐਸ ਡਿਗਰੀ, ਅਤੇ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਆਈਆਈਟੀ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਮ.ਟੇਕ. ਅਤੇ ਐਮ.ਐਸ. ਦਾਖਲੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਉਪਯੁਕਤ ਪ੍ਰੀਖਿਆ (ਗੇਟ) ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਆਈਆਈਟੀ ਹੋਰ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਡਿਗਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਐਮ. ਐਸ. ਸੀ। ਮੈਥ, ਫਿਜ਼ਿਕਸ ਅਤੇ ਕੈਮਿਸਟਰੀ, ਐਮ.ਬੀ.ਏ. ਆਦਿ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਈਆਈਟੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਆਮ ਦਾਖਲਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆ (ਸੀਏਟੀ), ਐਮਐਸਸੀ ਲਈ ਸਾਂਝੇ ਦਾਖਲਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (ਜੇ ਏ ਐੱਮ) ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਲਈ ਕਾਮਨ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪ੍ਰੀਖਿਆ (ਸੀਈਈਡੀ)। ਆਈਆਈਟੀ ਗੁਹਾਟੀ ਅਤੇ ਆਈਆਈਟੀ ਬੰਬਈ ਨੇ ਅੰਡਰ-ਗਰੈਜੂਏਟ ਡਿਜਾਈਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜੁਆਇੰਟ ਸੀਟ ਅਲੋਕੇਸ਼ਨ ਅਥਾਰਟੀ ਕੁੱਲ 23 ਆਈਆਈਟੀਜ਼ ਲਈ ਸੰਯੁਕਤ ਦਾਖ਼ਲਾ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 2017 ਵਿੱਚ 10,962 ਸੀਟਾਂ ਲਈ ਦਾਖ਼ਲਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਵਿਆਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ
ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਜੁੱਗ  ਤੋਂ ਰੋਸ਼ਨਖ਼ਿਆਲੀ ਦੇ ਜੁੱਗ ਤੱਕ
left|thumb|ਵਿਆਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ 600 ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਸਟਰੀਆ ਗਣਰਾਜ ਦੇ 50 ਸ਼ਿਲਿੰਗ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਉੱਤੇ ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਦੇ ਡਿਊਕ ਰੂਡੋਲਫ ਚੌਥਾ ਵਾਨ ਹਬਸਬਰਗ, ਦਾ ਤਾਜ ਸ਼ੁਦਾ ਬਸਟ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 12 ਮਾਰਚ 1365 ਨੂੰ ਆਸਟਰੀਆ ਦੇ ਡਿਊਕ ਰੂਡੋਲਫ ਚੌਥੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਡਿਊਕਸ ਅਲਬਰਟ III ਅਤੇ ਲੀਓਪੋਲਡ III ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਵਾਧੂ ਨਾਂ "ਅਲਮਾ ਮੇਟਰ ਰੂਡੋਲਫਿਨਾ" ਵੀ ਸੀ। ਪਰਾਗ ਵਿੱਚ ਚਾਰਲਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਕਰਾਕੋ ਵਿੱਚ ਜਾਗਿਆਲੋਨੀਅਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਆਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਜਰਮਨ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਪਰਾਗ ਵਿੱਚ ਚਾਰਲਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਵੀ ਜਰਮਨ-ਬੋਲਦੀ ਸੀ।
ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟਸ ਆਫ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ
ਸੰਸਥਾਵਾਂ
ਆਈ.ਆਈ.ਟੀ.'ਜ਼ ਇਥੇ ਸਥਿਤ ਹਨ:
ਸੰਸਥਾਗਤ ਢਾਂਚਾ
[[ਤਸਵੀਰ:IIT-Organisational-structure.svg|thumb|400x400px|ਆਈਆਈਟੀਜ਼ ਦਾ ਸੰਸਥਾਗਤ ਢਾਂਚਾ
ਵਿਆਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ
ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਜੁੱਗ  ਤੋਂ ਰੋਸ਼ਨਖ਼ਿਆਲੀ ਦੇ ਜੁੱਗ ਤੱਕ
ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ਤੇ ਹੇਰਾਰਕੀ ਵਾਲਾ, ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਹਿਕਾਰਤਾ ਵਾਲਾ ਢਾਂਚਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੈੈਕਟਰ ਸਿਖਰ ਤੇ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਪੁਛ-ਪ੍ਰਤੀਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਮੈਜਿਸਟਰ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰ ਚਾਰ ਫੈਕਲਟੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਫਾਂ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੇ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਪਰੰਤੂ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਸੁਪੋਸੀਟਾ (ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ) ਨੂੰ ਚਾਰ ਅਕਾਦਮਿਕ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਬੋਰਡ ਮੈਂਬਰਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖ਼ੁਦ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੈੈਕਟਰ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਉਹ ਕਾਨਸਿਸਟਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕਰਦਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਨੇਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰੌਕਿਊਰੇਟਰ ਅਤੇ ਫੈਕਲਟੀ ਡੀਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਵੀ ਉਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕਰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਧਿਆਪਕ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫੈਕਲਟੀ ਦੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਜਾਂ ਅਪੀਲਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੈਜਿਸਟਰ ਜਾਂ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ
ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟਸ ਆਫ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ
ਸੰਸਥਾਗਤ ਢਾਂਚਾ
ਆਈਆਈਟੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਤਹਿਤ ਹਰੇਕ ਆਈਆਈਟੀ ਦੇ ਗਵਰਨਰਜ਼ ਦਾ ਬੋਰਡ ਹੈ। ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਗਵਰਨਰਜ਼ ਦੇ ਅਧੀਨ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਹੈ, ਜੋ ਆਈਆਈਟੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਨ। ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਸੰਸਥਾਗਤ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਡੀਨ, ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਹਾਲ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਜਿਸਟਰਾਰ ਆਈਆਈਟੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਫਸਰ ਹਨ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਹੇਠਾਂ (ਐਚ.ਓ.ਡੀ.) ਫੈਕਲਟੀ ਮੈਂਬਰ ਹਨ (ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ)। ਵਾਰਡਨ ਹਾਲ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੈਕਨਾਲਜ਼ੀ ਐਕਟ
ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਤੱਕ ਹੇਠਲੇ ਸਾਲ ਲਈ ਆਧਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਐਕਟ ਨੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁਝ ਆਈਆਈਟੀਜ਼ ਨੂੰ ਕੌਮੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਸੁਸਾਇਟੀ' ਤੋਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਰੁਤਬੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖਿਆ ਅਦਾਰੇ
ਲਵਲੈਸ, ਐਲਾਬਾਮਾ
ਲਵਲੈਸ (Loveless) ਡੇਕਾਲਬ ਕਾਊਂਟੀ, ਐਲਬਾਮਾ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਅਨਇਨਕਾਰਪੋਰੇਟਿਡ ਕਮੂਨੀਟੀ ਹੈ।
ਟੋਕੀਓ ਸਪੋਰਟਸ
thumb|200px|ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ
ਟੋਕੀਓ ਸਪੋਰਟਸ (東京スポーツ) ਇੱਕ ਜਾਪਾਨੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਛਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਅਖ਼ਬਾਰ 1960 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿੱਚ ਖੇਡਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਖ਼ਬਰਾਂ ਹੀ ਛਪਦੀਆਂ ਹਨ।
ਬਾਹਰੀ ਕਡ਼ੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਖ਼ਬਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਡ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਪਾਨੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟੋਕੀਓ ਦਾ ਮੀਡੀਆ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਪਾਨੀ ਖੇਡ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏਸ਼ੀਆਈ ਅਖ਼ਬਾਰ
ਭਗਭਦਰ
ਭਗਭਦਰ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ੁੰਗ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 110 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ, ਉੱਤਰੀ, ਕੇਦਰੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਭਾਵੇਂ ਸ਼ੁੰਗਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪਾਟਲੀਪੁਤਰ ਸੀ, ਉਹ ਵਿਦਿਸ਼ਾ ਵਿਖੇ ਦਰਬਾਰ ਲਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ੁੰਗ ਰਾਜਵੰਸ਼
ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ
ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਹਲਕਾ ਨੰ: 88 ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
2022
<section begin="ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 2022"/> <section end="ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 2022"/>
ਐੱਫ਼. ਸੀ. ਬਾਜ਼ਲ
'''ਐੱਫ਼. ਸੀ। ਬਾਜ਼ਲ''', ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਵਿਸ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ ਹੈ, ਇਹ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੇ ਬਾਜ਼ਲ ਸ਼ਹਿਰ, ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਘਰੇਲੂ ਮੈਦਾਨ ਸੇਂਟ ਜੇਕਬ-ਪਾਰਕ ਹੈ, ਜੋ ਸਵਿਸ ਸੁਪਰ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦਾ ਹੈ।
ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ
ਫੁੱਲਦਾਰ ਬੂਟਾ
ਫੁੱਲਦਾਰ ਪੌਦੇ  (ਐਂਜੀਓਸਪਰਮ), ਐਂਜੀਓਸਪਰਮੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, Lindl. ਜਾਂ ਮਿਗਨੋਲੀਓਫਾਇਟਾ, ਥਲੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗਰੁੱਪ ਹਨ।
ਬਿਲਾਲ ਸਈਦ
ਬਿਲਾਲ ਸਈਦ (ਉਰਦੂ:بلال سعید‎) ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਗੀਤਕਾਰ, ਰਿਕਾਰਡ ਪ੍ਰੋਡੀਉਸਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੌਪ ਗਾਇਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1988
ਸਲਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ
ਸਲਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ 70 ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਅਲਮੋੜਾ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਹ ਹਲਕਾ ਜਨਰਲ ਹੈ। 2012 ਵਿੱਚ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 90303 ਵੋਟਰ ਸਨ।
ਵਿਧਾਇਕ
2012 ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀਨਾ ਇਸ ਹਲਕੇ ਦੇ ਵਿਧਾਇਕ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ।
!ਸਾਲ !colspan="2" align="center"|ਪਾਰਟੀ !align="center" | ਵਿਧਾਇਕ !ਰਜਿਸਟਰਡ ਵੋਟਰ !ਵੋਟਰ % !ਜੇਤੂ ਦਾ ਵੋਟ ਅੰਤਰ !ਸਰੋਤ
ਸਿਲਿਸਲੇਵਾਰ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ
ਦੇਵਾਭੂਤੀ
ਦੇਵਾਭੂਤੀ ਸ਼ੁੰਗ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਆਖਰੀ ਰਾਜਾ ਸੀ।
ਕੇਟੀ ਪੈਰੀ
ਕੈਥਰੀਨ ਅਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਹਡਸਨ (ਜਨਮ 25 ਅਕਤੂਬਰ 1984), ਆਪਣੇ ਮੰਚੀ ਨਾਮ ਕੇਟੀ ਪੇਰੀ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕ, ਗੀਤਕਾਰ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਵਪਾਰੀ, ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ, ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ। ਪੇਰੀ 2007 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਹਿਟ ਯੂਰ ਸੋ ਗੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ ਅਤੇ 2008 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸੋਲੋ ਗੀਤ ਆਈ ਕਿਸਡ ਅ ਗਰਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ 'ਡਾਰਕ ਹਊਸ' ਗੀਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਮਿਲੀ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ
ਐਮ ਕੇ ਮੈਨਨ
ਮੂਰਕਨਾਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨਕੁੱਟੀ ਮੈਨਨ (23 ਜੂਨ 1928 - 13 ਮਈ 1993), ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸਦੇ ਕਲਮੀ ਨਾਮ ਵਿਲਾਸਿਨੀ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੇਰਲ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਮਲਿਆਲਮ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਨਾਵਲ ਅਵਕਸੀਕਲ (ਇਨਹੈਰਿਟਰਸ ) ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਨੇ 1981 ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ 1983 ਵਿੱਚ ਵਯਲਾਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤੇ। ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਨਾਵਲ ਨਿਰਮੁੱਲਾ ਨਿਜ਼ਾਲੁਕਲ ਨੇ 1966 ਵਿੱਚ ਕੇਰਲ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ।
ਜੀਵਨੀ
ਐਮ ਕੇ ਮੈਨਨ ਦਾ ਜਨਮ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਡੱਕਾਂਚੇਰੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਰੂਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1947 ਵਿੱਚ ਸੇਂਟ ਥਾਮਸ ਕਾਲਜ, ਤ੍ਰਿਚੁਰ ਤੋਂ ਗਣਿਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 1953 ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇੰਡੀਅਨ ਮੂਵੀ ਨਿਊਜ਼ ਨਾਮਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਾਸਿਕ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ। ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਫ੍ਰੈਂਚ ਨਿਊਜ਼ ਸਰਵਿਸ ਏਜੰਸੀ ਫਰਾਂਸ-ਪ੍ਰੈਸ (ਏ.ਐੱਫ.ਪੀ.) ਦਾ ਸਬ-ਐਡੀਟਰ ਬਣਿਆ। ਉਹ ਕੇਰਲ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਸੀ। ਉਹ 1977 ਵਿੱਚ ਕੇਰਲਾ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਸੀ।
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਨਿਰਮੁੱਲਾ ਨਿਜ਼ਾਲੁਕਲ (1965) ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਾਵਲਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਮਲਿਆਲੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਵੇਰਵਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਧਾਰਾ ਦਾ ਨਾਵਲ ਉਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਪਸੰਦ ਹੈ। ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵਿਚਰਦਾ/ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਸ ਦਾ ਨਾਵਲ ਓਨਜਲ ਕਮਾਲ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਵਿਲਾਸਿਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇਮਜ਼ ਜੋਇਸ ਅਤੇ ਵਰਜੀਨੀਆ ਵੁਲਫ ਦੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਅਗਵਾਈ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਵਧੀਆ ਜਾਣਿਆ ਕੰਮ ਹੈ ਅਵਕਸੀਕਲ (ਇਨਹੈਰਿਟਰਸ ) ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ 3958 ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਸੇ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਨਾਵਲ ਹੈ।
ਵਿਲਾਸਿਨੀ ਨੇ ਮਲਿਆਲਮ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੁਆਨ ਰੁਲਫੋ ਦਾ ਪੇਡਰੋ ਪੈਰਾਮੋ ਅਤੇ ਸਾਦਿਕ਼ ਹਦਾਇਤ ਦਾ ਦ ਬਲਾਇੰਡ ਆੱਲ (ਬੂਫ-ਇ ਕੁਰ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1993 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1928
ਕੋਲੰਬੋ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ
ਵਡਾ ਪਾਵ
ਵਡਾ ਪਾਵ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਆਲੂ ਦੀ ਪੈਟੀ ਨੂੰ ਮਸਾਲੇ ਅਤੇ ਧਨੀਏ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਤਲਬ
ਬਤਾਤਾ ਵਡਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਆਲੂ ਦਾ ਪਕੌੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਵ ਇੱਕ ਮੀਠੇ ਬੰਦ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪਕਵਾਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਖਾਣਾ
ਗਿਰੀਸ਼ਵਰ ਮਿਸ਼ਰਾ
ਗਿਰੀਸ਼ਵਰ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦਾ ਜਨਮ 21 ਅਪ੍ਰੈਲ 1951 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।ਉਹ ਇੱਕ ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੇਖਕ ਵੀ ਹਨ। ਉਹ੍ਹਨਾਂ ਨੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਐਮਏ ਅਤੇ ਪੀਐਚ.ਡੀ. ਗੋਰਖਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 1970 ਵਿੱਚ ਗੋਰਖਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਲੈਕਚਰਾਰ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (१ 83 1979-19–198383)), ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਭੋਪਾਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (3 19833-999933) ਵਿੱਚ ਰੀਡਰ ਰਹੇ, 1993 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਕੀ ਕੈਰੀਅਰ ਲਈ ਵੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।
1991-1992 ਵਿਚ, ਮਿਸ਼ਰਾ ਸਵਰਥਮੋਰ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੁਲਬ੍ਰਾਈਟ ਫੈਲੋ ਸੀ।
ਉਹ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਰਧਾ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀਆ ਹਿੰਦੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਦਿਆਲਿਆ ਦਾ ਉਪ ਕੁਲਪਤੀ ਹੈ।
ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਉਭਰ ਰਹੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਅਵਾਰਡ
ਸਾਲ 2009 ਲਈ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਸਰਕਾਰ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ ਦਾ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ
ਨੈਨੋਤਕਨਾਲੋਜੀ
ਨੈਨੋਤਕਨਾਲੋਜੀ ‘ਨੈਨੋ’ ਤੋਂ ਭਾਵ ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੋਟੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮਾਦੇ ਦਾ ਵਿਚਰਨਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਨੰਗੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਨਾਪ-ਲੰਬਾਈ ਜਾਂ ਵਿਸਤਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮਾਈਕਰੋ ਅਤੇ ਨੈਨੋ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲਾ ਪਦਾਰਥ ਅਸੀਂ ਨੰਗੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ 10−6 ਮੀਟਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 10−9 ਮੀਟਰ ਤਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੈਨੋਮੀਟਰ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਨੋਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ 1×10−9 m ਹੈ। ਪਰਮਾਣੂ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੀ ਇਕਾਈ ਐਂਗਸਟਰੋਮ (1) ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਐਂਗਸਟਰੋਮ 10−10 ਮੀਟਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਮਤਲਬ ਇੱਕ ਨੈਨੋਮੀਟਰ ਲੰਮੇ-ਚੌੜੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ 10 ਪਰਮਾਣੂ ਫਿੱਟ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਡੀ.ਐੱਨ.ਏ., ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਵਾਇਰਸ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟਰੌਨਿਕ ਚਿੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਟਰਾਂਸਿਸਟਰ ਸਭ ਨੈਨੋਮੀਟਰ ਸਕੇਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਾਪੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਬਾਇਓਲੋਜੀਕਲ ਸੈੱਲ ਇੱਕ ਨੈਨੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾਂ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਨੈਨੋਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਆਕਾਰ 100 ਨੈਨੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਯਾਨੀ 100&10−9= 10−7 ਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੀ ਛੋਟਾ। ਅਜਿਹੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਰਾਹੀਂ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਅਤਿ ਸੂਖ਼ਮ ਪਰਮਾਣੂ ਸੰਰਚਨਾ ਅਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਚੁੰਬਕੀ, ਬਿਜਲਈ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਯਾਂਤਰਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਅਤੇ ਪੜਚੋਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸੇਂਟ ਜੇਕਬ-ਪਾਰਕ
ਸੇਂਟ ਜੇਕਬ-ਪਾਰਕ, ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਜ਼ਲ, ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਹੈ। ਇਹ ਐੱਫ਼. ਸੀ. ਬਾਜ਼ਲ ਦਾ ਘਰੇਲੂ ਮੈਦਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ੩੮,੫੧੨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬੈਠਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਮੈਦਾਨ