cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ਹਲਕਾਅ ਵਾਲੇ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਅਧਰੰਗ ਦਾ
ਵੈਕਸੀਨ
ਹਲਕਾਅ ਦੀ ਵੈਕਸੀਨ ਅਜਿਹੀ ਵੈਕਸੀਨ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹਲਕਾਅ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਵੀ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਲਕਾਅ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਕੁੱਤੇ ਵਲੋਂ ਵੱਢਣ ਜਾਂ ਚਾਮਚੜਿੱਕ ਵਲੋਂ ਘਰੂੰਡਣ ਨਾਲ ਵਾਈਰਸ ਲੱਗਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਰੋਕਥਾਮ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਚਾਅ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਖੁਰਾਕਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਤੱਕ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਚਮੜੀ ਜਾਂ ਪੱਠਿਆਂ ਵਿੱਚ ਟੀਕੇ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਢੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੈਕਸੀਨ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਹਲਕਾਅ ਇੰਮੂਨੋਗਲੋਬਿਨ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਗ ਦਾ ਵੱਧ ਖਤਰਾ ਹੋਵੇ, ਨੂੰ ਸੰਭਾਵਿਤ ਲਾਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੈਕਸੀਨ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੈਕਸੀਨ ਇਨਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਰੋਗ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤੇ ਕੁੱਤੇ ਇਨਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਮਾਰੀ ਰੋਕਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਹਾਇਕ ਹਨ।
ਸੁਰੱਖਿਆ
ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੈਕਸੀਨ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਸਾਲ 2,50,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਉਮਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 35 ਤੋਂ 45 ਫੀਸਦੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਟੀਕਾ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਲਾਲੀ ਅਤੇ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 5 ਤੋਂ 15 ਫੀਸਦੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬੁਖਾਰ, ਸਿਰ-ਪੀੜ, ਜਾਂ ਕਚਿਆਣ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹਲਕਾਅ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੇ ਵਰਤਣ ਦੇ ਕੋਈ ਉਲਟ-ਅਲਾਮਤ (contraindication) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤੇ ਵੈਕਸੀਨ ਵਿੱਚ ਥੀਮਰੋਸਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤੰਤੂ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਵੈਕਸੀਨਾਂ ਨੂੰ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਘੱਟ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਧ ਬੁਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਵਲੋਂ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
2014 ਵਿੱਚ ਇਲਾਜ ਦੇ ਕੋਰਸ ਦੀ ਥੋਕ ਦੀ ਕੀਮਤ 44 ਤੋਂ 78 ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਟਰਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਸੀ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਹਲਕਾਅ ਦੇ ਟੀਕਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਕੋਰਸ 750 ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਹੈ।
ਦੌਨ ਕੀਹੋਤੇ
ਦੌਨ ਕੀਹੋਤੇ (Don Quixote ; ), ਪੂਰਾ ਸਿਰਲੇਖ ਲਾ ਮਾਂਚਾ ਦਾ ਜੁਗਤੀ ਸੱਜਣ ਦੌਨ ਕਿਅਓਤੇ (El ingenioso hidalgo don Quijote de la Mancha), ਮਿਗੈਲ ਦੇ ਸਰਵਾਂਤੇਸ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਸਪੇਨੀ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਸਰਵਾਂਤੇਸ ਦੀ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਰਚਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੰਖੇਪ ਕਹਾਣੀ
ਦੌਨ ਕੀਹੋਤੇ (ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ) ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਇੱਕ ਭੋਲੇ-ਭਾਲਾ, ਸੁੱਚਾ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਇਨਸਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਚਲਾਕ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਵਰਗਾ ਸਾਦਾ ਜਿਹਾ ਬੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਸਿੱਧੜ ਅਤੇ ਕਮਲਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਉਮਰ ਦੇ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਹੋਣ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਸੱਜਣ ਹੈ। ਉਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਭਤੀਜੀ ਅਤੇ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਨੌਕਰਾਨੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਲਾ ਮਾਨਚਾ ਦੇ ਇੱਕ ਬੇਨਾਮ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਮੁੰਡਾ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਕਦੇ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਦੌਨ ਕੀਹੋਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਹਰ ਸਮੇਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਬਹੁਤੀ ਜਾਇਦਾਦ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲੈਣ ਲਈ ਵੇਚ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਉਹ ਆਪ ਸੂਰਮਾ ਸਜ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਲੈਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਤੋਂ ਜੁਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੋਕਨਾਅੰਤੇ ਅਧੀ-ਉਮਰ ਦਾ ਘੋੜਾ ਇਸ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਕਰਕੇ ਦੌਨ ਕੋਆਏਤੇ ਸਪੇਨ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚੀ ਹੋਈ ਸੂਰਮਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਾਨ ਸੋਕਤ ਨੂੰ ਲਭਣ ਲਈ ਸੜਕ ਤੋਂ ਗੁਜਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਡਲਸੀਨਿਆ ਨਾਂ ਦੀ ਕਿਸਾਨ ਔਰਤ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੋਚਦਾ ਸੀ ਉਸ ਕਰਕੇ ਖਾਣਾ, ਐਸ-ਇਸਰਤ ਤੇ ਘਰ ਵੀ ਛਡ ਦਿਤਾ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ ਮੁਹਿੰਮ ਤੇ ਦੌਨ ਕੀਖੋਤੇ ਇੱਕ ਡਾਕੂ ਦਾ ਰੂਪ ਜਿਆਦਾ ਤੇ ਲੋਕ ਸੇਵਕ ਘਟ ਧਾਰ ਲੈਦਾ ਹੈ ਇਹ ਰੂਪ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ ਕਿਓਕਿ ਦੌਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਓਪਾਦੀ ਤੇ ਦੁਨਿਆ ਤੋਂ ਡਰ ਜਿਆਦਾ ਲਗਣ ਲਗ ਜੜਾਂ ਹੈ। ਦੌਨ ਕੋਇਅਤੇ ਇੱਕ ਬਚੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਦਮਾਸ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਕੋਲ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਸਾਨ ਸੋਂਹ ਖਾਦਾਂ ਹੈ ਕਿ ਓਹ ਬਚੇ ਨੂੰ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗਾ। ਦੌਨ ਕੀਖੋਤੇ ਇੱਕ ਨਾਈ ਦੀ ਬਾਲਟੀ ਚੋਰਾ ਲੈਦਾ ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ ਕਿ ਇਹ ਮਿਥਹਾਸਕ ਮਾਮਬ੍ਰਿਨੋ ਦੀ ਟੋਪੀ ਹੈ ਫਿਰ ਓਹ ਬਾਲ੍ਸ੍ਮ ਦੀ ਫ਼ੀਬ੍ਰ੍ਸ ਦਾ ਤੇਲ ਚੁਕ ਲੈਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜਖਮਾਂ ਦੀ ਮਲਮ ਹੈ। ਸਾਂਚੋ ਹਮੇਸਾਂ ਦੌਨ ਕੀਖੋਤੇ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੁਖ ਵੀ ਸਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੌਨ ਕਿਖੋਟੇ ਦੀ ਕਹਾਨੀ ਓਸ ਨਾਲ ਵਾਪਰੇ ਕੰਮ ਤੇ ਜਿੰਨਾ ਨੂੰ ਓਹ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਓਸ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ਓਹ ਇੱਕ ਬਚੇ ਦੀ ਅਰਥੀ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜ ਕਿ ਇੱਕ ਗਡਰਿਯਾ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਮਰ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਓਹ ਗਿਨੇਸ ਦੇ ਪਾਸਮੋੰਤੇ ਨੂੰ ਸਰ੍ਕਸ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਓਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਵਿਸਰੇ ਜੋਰੇ ਕੈਰਦੇਨੀਓ ਤੇ ਲੁਚਿੰਦਾ,ਫ਼ਰਦੀਨਾਦ ਤੇ ਦੋਰੋਥੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲਾਓਦਾ ਹੈ। ਸਾਂਚੋ ਸਦਾ ਰੋਲ ਮਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਦੌਨ ਕਿਖੋਤੇ ਦੇ ਦੋ ਮਿਤਰ ਪਾਦਰੀ ਤੇ ਨਾਈ ਓਸ ਨੂੰ ਘਰ ਲੇਜਾਨ ਲਈ ਕੋਸਿਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਬਈ ਇਹ ਜਾਦੂ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਹੈ ਤੇ ਓਹਨਾਂ ਨਾਲ ਚਲਾ ਜੜਾਂ ਹੈ ਇਹ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੈ
ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਅਸਲੀ ਤੇ ਨਕਲੀ ਦੋਨ ਕੋਖੋਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ ਸਾਂਚੋ ਤੇ ਦੌਨ ਨਵੀਂ ਮੁਹਿਮ ਤੇ ਚਲ ਪੈਦੇ ਹਨ। ਸਾਂਚੋ,ਦੌਨ ਨੂੰ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਲਕਿਨਇਆ ਤੇ ਮਾੜਈ ਆਤਮਾ ਦਾ ਅਸਰ ਹੋ ਗਿਆ ਓਹ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਔਰਤ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਦੌਨ ਇੱਕ ਰਜਵਾੜਇ ਤੇ ਅਮੀਰਯਾਦੀ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦੌਨ ਤੇ ਚਾਲ ਚਲਣੀ ਚਹੀਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੇਰਿਲਿਨ ਨੋਕਰ ਨੂੰ ਕਪੜਇ ਪਾ ਕੇ ਦੁਲਚਿਨੀਇਆ ਤੋਂ ਮਾੜੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਅਸਰ ਦੁਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਂਚੋ ਨੂੰ 3300 ਕੋੜੇ ਖਾਨ ਲਈ ਕਹਿਦੇ ਹਨ। ਦੌਨ ਤੇ ਸਾਂਚੋ ਲਕੜੀ ਦੇ ਘੋੜੇ ਤੇ ਬੈਠ ਓਸ ਮਾੜੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸਿਸ ਕਰਦੇ ਹਨ| ਜਗੀਰਦਾਰ ਕੋਲ ਥਿਹਦੇ ਸਾਂਚੋ ਇੱਕ ਟਾਪੂ ਦਾ ਗੋਵੇਰਨਰ ਬਣ ਜੜਾਂ ਹੈ। ਦਸ ਦਿਨ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇੱਕ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਜਖਮੀ ਹੋ ਹੜਾਂ ਹੈ ਸਾਂਚੋ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਕੰਮਕਾਰ ਹੀ ਚੰਗਾ ਹੈ ਗੋਵੇਰਨਰ ਤੋਂ ਕੀ ਲੇਣਾ। ਜਗੀਰਦਾਨੀ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਨੋਕਰਾਨੀ,ਦੋਨ ਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਦੀ ਹੈ ਪਰ ਦੌਨ, ਦੁਲਚਿਨਇਆ ਦਾ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਦੜਾ। ਇੱਕ ਨਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪਿਆਰ ਸਭ ਲਈ ਹਸਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣ ਜੜਾਂ ਹੈ। ਦੌਨ ਕੀਹੋਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਸੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਸਿਲੋਨਾ ਦਾ ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਦੋਸਤ ਦੌਨ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੌਨ ਹਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੂਰਮਗਤੀ ਤੋਂ ਤੋਬਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਨਾਲ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਪੇਨੀ ਨਾਵਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੇਲ੍ਹ ਲਿਖਤਾਂ
ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ
ਅਹਿੰਸਾ
ਜੈਨ ਧਰਮ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਹਿੰਸਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੈਨ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਸੂਖਮ ਵਿਵੇਚਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਰੂਪਣ ਸਰਵਗਿਅ - ਸਰਵਦਰਸ਼ੀ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਲੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਗੱਲ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ,ਬ੍ਰਹਮ ਭੂਤਕਾਲ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ - ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ),ਵੀਤਰਾਗੀ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਰਾਗ - ਦਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ)ਪ੍ਰਾਣੀ ਸਿਰਫ ਦੇ ਹਿਤੇੱਛੁਕ, ਅਨੰਤ ਅਨੁਕੰਪਾ ਯੁਕਤ ਜਿਨੇਸ਼ਵਰ ਭਗਵੰਤੋਂ ਦੁਆਰਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਤਾਏ ਹੋਏ ਰਸਤਾ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਕਰ ਹਰ ਇੱਕ ਆਤਮਾ ਆਪਣਾ ਕਲਿਆਣ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜੀਵ ਆਪ ਹੈ,ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਉਸਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ .ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ,ਪਿਛਲਾ ਜਨਮ,ਬੰਨ - ਮੁਕਤੀ ਆਦਿ ਜੈਨ ਧਰਮ ਮਾਨਦਾਂ ਹੈ। ਅਹਿੰਸਾ,ਸੱਚ,ਤਪ ਇਹ ਇਸ ਧਰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ।
ਰੱਬ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ
ਜੈਨ ਦਰਸ਼ਨ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਰੱਬ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਹੈ,ਅਪਿਤੁ ਸਦੀਵੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ।ਜਨਮ ਮਰਨ ਆਦਿ ਜੋ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,ਉਸਨੂੰ ਨਿਅੰਤਰਿਤ ਕਰਣ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਸਾਰਵਭੌਮਿਕ ਸੱਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਜੀਵ ਜਿਵੇਂ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ,ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਸਵਰੁਪ ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਭੈੜੇ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਉਹ ਮਨੁੱਖ,ਨਰਕ,ਦੇਵ,ਅਤੇ ਤੀਰਿਆੰਚ(ਜਾਨਵਰ)ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਮਰਨ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੁਕਤ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੈਨ ਧਰਮ
ਸੰਵਿਧਾਨ (ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ)
ਸੰਵਿਧਾਨ - ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪਰਿਕਿਰਿਆ ਬਾਰੇ 10 ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ ਮਿੰਨੀ ਸੀਰੀਜ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਸ਼ਿਆਮ ਬੇਨੇਗਲ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ।  ਇਸ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ ਵਿੱਚ 1946 ਤੋਂ 1950 ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜਿਕਰ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਹ ਦੌਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਗਣਤੰਤਰ ਬਣਿਆ ਸੀ।
ਨਿਰਮਾਣ
ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਦਿੱਖ 24 ਸਤੰਬਰ 2013 ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਹਿਲੀ ਝਲਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ 20 ਫਰਵਰੀ 2014 ਨੂੰ ਸੰਸਦ ਭਵਨ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪ੍ਰਣਬ ਮੁਖਰਜੀ ਦੁਆਰਾ 15 ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੇ ਅੰਤਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ' ਤੇ ਲਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸੰਗੀਤ ਸ਼ਾਂਤੁ ਮੋਇਤਰਾ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਿਆਸੀ ਇਤਿਹਾਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟੀ ਵੀ ਸ਼ੋਅ
੨
2 ( ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੈ।
ਅਕਤੂਬਰ-ਦਸੰਬਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ
0er
ਭੰਬੋਰ
ਭੰਬੋਰ ਜਾਂ ਭਮਬੋਰ (ڀنڀور; ), ਸਿੰਧ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਈਪੂ ਵੇਲੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਖੰਡਰ ਐਨ-5 ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਈਵੇ ਤੇ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਸਕਿਦੋ-ਪਾਰਥੀ ਕਾਲ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ 8ਵੀਂ ਤੋਂ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਮਸੀਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜੋ 727 ਈਸਵੀ ਦੀ ਹੈ ਦੇ ਖੰਡਰ ਅਜੇ ਵੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ।. 2004 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੁਰਾਤਤਵ ਅਤੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਇਸ ਟਿਕਾਣੇ ਨੂੰ ਯੂਨੈਸਕੋ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤੀ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਦੀ ਫ਼ਹਿਰਿਸਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਅਸਥਾਨ
ਜਟਾਣਾ ਕਲਾਂ
ਜਟਾਣਾ ਕਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। 2001 ਵਿੱਚ ਜਟਾਣਾ ਕਲਾਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 3578 ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 24.5 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਭੂਟਾਨੀ ਙੂਲਤਰੂਮ
ਨਗੁਲਤਰਮ (ISO 4217 code BTN) (ਜੋਙਖਾ: དངུལ་ཀྲམ ) 1974 ਤੋਂ ਭੂਟਾਨ ਦੀ ਮੁੱਦਰਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਨਗੁਲਤਰਮ ਵਿੱਚ 100 ਛੇਰਤਮ (1979 ਤੱਕ ਸਿੱਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ੇਤਰਮ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਗ੍ਰਹਿ ਮੋਸ਼ਨ ਦੇ ਕੈਪਲਰ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ
ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿ ਮੋਸ਼ਨ ਦੇ ਕੈਪਲਰ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਸੂਰਜ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੋਸ਼ਨ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਤਿੰਨ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਿਯਮ ਹਨ। thumb|300x300px|Figure 1:।llustration of [[ਜੋਹਾਨਸ ਕੈਪਲਰ|Kepler's three laws with two planetary orbits. (1) The orbits are ellipses, with focal points ƒ1 and ƒ2 for the first planet and ƒ1 and ƒ3 for the second planet. The Sun is placed in focal point ƒ1. (2) The two shaded sectors A1 and A2 have the same surface area and the time for planet 1 to cover segment A1 is equal to the time to cover segment A2. (3) The total orbit times for planet 1 and planet 2 have a ratio a13/2: a23/2.]]
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ
ਪੁਇਰਤੋ ਰੀਕੋ
ਪੁਇਰਤੋ ਰੀਕੋ ਜਾਂ ਪੋਰਟੋ ਰੀਕੋ ( ਜਾਂ, ਦਫ਼ਤਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੁਇਰਤੋ ਰੀਕੋ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ (Estado Libre Asociado de Puerto Rico), ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਗ਼ੈਰ-ਸੰਮਿਲਤ ਰਾਜਖੇਤਰ ਹੈ ਜੋ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਕੈਰੇਬੀਆਈ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਡੋਮਿਨਿਕਾਈ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਰਜਿਨ ਟਾਪੂਆਂ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਵਰਜਿਨ ਟਾਪੂਆਂ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਦੇਸ਼
1594
1594 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਅਤੇ 1590 ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਲ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
ਘਟਨਾ
27 ਫ਼ਰਵਰੀ– ਹੈਨਰੀ ਚੌਥਾ ਨੇ ਫ੍ਰਾਂਸ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਤਾਜ ਪਹਿਨਿਆ।
ਮਰਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ
ਸ਼ਕੋਦਰ ਜ਼ਿਲਾ
ਇਹ ਅਲਬਾਨਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਲਬੇਨੀਆ ਦੇ ਜ਼ਿਲੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਕੋਦਰ ਕਾਉਂਟੀ
ਬਿਜੋਨ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ
ਬਿਜੋਨ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ (বিজন ভট্টাচার্য) (17 ਜੁਲਾਈ 1917 – 19 ਜਨਵਰੀ 1978) ਬੰਗਾਲ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਰਤੀ ਥੀਏਟਰ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸੀ।
ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ
ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਬੁਰਿਆਂ ਚੀਜਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲ਼ੇ ਹਨ।
ਅਹਿੰਸਾ
ਜੈਨ ਧਰਮ ਵਾਂਗ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਵੀ ਮੁੱਖ ਧੁਰਾ ਅਹਿੰਸਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਨੈਤਿਕ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਵਧੇਰੇ ਬਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਨੇ ਜਾਤ ਪਾਤ ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਧਰਮ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੁੱਧ ਧਰਮ
ਖ਼ੋਕੰਦ
ਖ਼ੋਕੰਦ (Qo‘qon, Қўқон, قوقان;, Xuqand; ਚਗਤਾਈ: خوقند, Xuqand; Хӯқанд, Xûqand/Xūqand) ਪੂਰਬੀ ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਫ਼ਰਗਨਾ ਖੇਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਫ਼ਰਗਨਾ ਵਾਦੀ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। 2014 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਖ਼ੋਕੰਦ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 1871477 ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਤਾਸ਼ਕੰਤ ਤੋਂ 228 ਕਿ.ਮੀ. ਦੂਰ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ, ਅੰਦੀਜਾਨ ਤੋਂ 115 ਕਿ.ਮੀ. ਦੂਰ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਫ਼ਰਗਨਾ ਤੋਂ 88 ਕਿ.ਮੀ. ਦੂਰ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਹਵਾਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਸੂਰ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖ਼ੋਕੰਦ ਦਾ ਨਾਮ ਕੋਕਨ ਦਾ ਨਾਂ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਬੀਲੇ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਉਜ਼ਬੇਕਾਂ ਦੇ ਕੁੰਗਰਾਤ ਕਬੀਲੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਖ਼ੋਕੰਦ ਫ਼ਰਗਨਾ ਵਾਦੀ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਦੋ ਪੁਰਾਣੇ ਵਪਾਰ ਰਸਤਿਆਂ ਦੇ ਚੁਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਾਸ਼ਕੰਤ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਖੁਜੰਦ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਖ਼ੋਕੰਦ ਫ਼ਰਗਨਾ ਵਾਦੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਵਾਜਾਈ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ
ਖ਼ੋਕੰਦ 10ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਤੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਮ ਖ਼ਵਾਕੰਦ ਸੀ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਚੀਨ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਚੀਨ ਦੇ ਹਾਨ ਸਾਮਰਾਜ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਪੂਰਵ ਈਸਾ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਿੱਛੋਂ ਅਰਬਾਂ ਨੇ ਖੇਤਰ ਉੱਪਰ ਤੰਗ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਮੁੜ ਬਹਾਲ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਮੰਗੋਲ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਖੋਕੰਦ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ 1732 ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਏਸਕੀ-ਕੁਰਗਨ ਨਾਂ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਹਵੇਲੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। 1740 ਵਿੱਚ, ਇਸਨੂੰ ਉਜ਼ਬੇਕ ਸਾਮਰਾਜ (ਖਨਾਨ ਕੋਕੰਦ) ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ. ਜਿਸਦੀ ਹੱਦ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਕਿਜ਼ਿਲੋਰਦਾ ਤੱਕ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਬਿਸ਼ਕੇਕ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਖ਼ੋਕੰਦ ਫ਼ਰਗਨਾ ਵਾਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 300 ਦੇ ਕਰੀਬ ਮਸਜਿਦਾਂ ਵੀ ਸਨ।
ਮਿਖਾਇਲ ਸਕੋਬੇਲੇਵ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਰੂਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ 1883 ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਰੂਸੀ ਤੁਰਕੀਸਤਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਬਸਮਾਚੀ ਵਿਦਰੋਹ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸੁਤੰਤਰ ਤੁਰਕੀਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ।ref>The Politics of Muslim Cultural Reform, Jadidism in Central Asia by Adeeb Khalid, Oxford University Press, 2000 ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਤਾਮਨ ਦੁਤੋਵ ਅਤੇ ਅਲਾਸ਼ ਉਰਦਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਵੀ ਚਾਹਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਬੁਖਾਰੇ ਦੇ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀਮ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੂਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲੀ।
ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ
ਖ਼ੋਕੰਦ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਦਰੱਸੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਨਾਫ਼ੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਬਦੁਲਹਫ਼ੀਜ਼ ਅਲ-ਕੁਕੋਨੀ ਅਤੇ ਯੋਰਕਿੰਜਿਨ ਕੋਰੀ ਅਲ-ਕੋਕੋਨੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।
ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ 2 ਇੰਸਟੀਟਿਊਟ, 9 ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਲਿਉਸੀਅਮ, 40 ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, 5 ਸੰਗੀਤ ਸਕੂਲ, ਇੱਕ ਥਿਏਟਰ ਅਤੇ 20 ਲਾਇਬਰੇਰੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਖ਼ੋਕੰਦ ਵਿੱਚ 7 ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵੀ ਹਨ।
ਅਰਥਚਾਰਾ
ਕਾਲਾ ਧਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 75% ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਫੁਟਕਲ ਵਿਕਰੀ, ਕਰਿਆਨੇ ਦਾ ਸਮਾਨ, ਰੋਜ਼ਗਾਰ, ਪੈਸੇ ਬਦਲਣਾ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਅਬਾਦੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਰਗਨਾ ਖੇਤਰ
ਮਹਾਂਕਾਵਿ
ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ‘ਮਹਤ੍ਰ’ ਅਤੇ ’ਕਾਵਿ’ ਦਾ ਸਮਸਤ ਰੂਪ ਹੈ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਮਹਾਨ ਕਾਵਿ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਸਰਬ ਪ੍ਰਥਮ ਵਰਤੋਂ ਬਾਲਮੀਕੀ ਰਮਾਇਣ ਦੇ ਉਤਰ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲਵਕੁਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਰਮਾਇਣ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ ਕਿ ਇਸ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਹੈ ? ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸਠਾ ਹੋਈ ਹੈ ? ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਰਚੈਤਾ ਮੁਨੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾ ਦਾ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਸਹਾਮਣੇ ਆਏ ਹਨ—ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦਾ ਅਕਾਰ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਚਿੱਤਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਰਚੈਤਾ ਕੋਈ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਮੁਨੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸ਼ਤ੍ਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਭਾਮਹ ਨੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਸਰਗ-ਬੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਜਾਂ ਗੰਭੀਰ ਵਿਸ਼ਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਉਦਾਤ ਚਰਿਤ੍ਰ ਵਾਲਾ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਉਸਦਾ ਨਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਚਿਤਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥਾ (ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ, ਮੌਕਸ) ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕੀ ਪੰਚ ਸੰਧੀਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਯੋਜਨਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰਸਾਂ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰੁਤਾ, ਪ੍ਰਾਕਿਤਿਕ ਵਸਤੂਆਂ ਉਤਸਵਾਂ ਆਦਿ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੰਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਮਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੰਡੀ ਨੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੇ ਲੱਛਣਾ ਉਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਸਰਗਬੱਧ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲਾ ਚਰਨ ਅਤੇ ਕਥਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਕਥਾ ਵਸਤੂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਾਂ ਸੱਜਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਿਲਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਇਕ ਚਤੁਰ ਧੀਰੋਦਾਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਗਰਾਂ ਰੁਤਾਂ, ਪਰਬਤਾਂ ਸੈਰ ਸਪਾਟਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਗਾਰ,ਵਿਆਹ,ਕੁਮਾਰਜਨਮ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਮਸਵਰਾਂ ਅਤੇ ਨਾਇਕ ਦਾ ਉਥਾਨ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਲਕਾਰ, ਰਸ, ਭਾਵ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਟਕੀ ਸੰਧੀਆਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਛੰਦ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸੁਣਨ ਵਿਚਤ ਹੁਥਤ ਸੁਖਾਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਆਚਾਰੀਆ ਭਾਮਹ ਦੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ
(1)ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਸਰਗ (ਅਧਿਆਇ,ਕਾਂਡ)ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
(2)ਮਹਾਨ ਚਰਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ
(3)ਟਕਸਾਲੀ ਤੇ ਅਲੰਕਿਰਤ ਭਾਸ਼ਾ
(4)ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ,ਸਫੀਰ(ਰਾਜਦੂਤ),ਹਮਲਿਆਂ ਯੁੱਧਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ
(5)ਨਾਇਕ ਦੀ ਚੜੵਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਵਰਣਨ
(6)ਕਹਾਣੀ ਪ੍ਵਾਹ ਵਿੱਚ ਰੋਕ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਸੰਗਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ
(8)ਧਰਮ,ਅਰਥ,ਕਾਮ ਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਇਹਨਾਂ ਚਾਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ
ਆਚਾਰੀਆ ਦੰਡੀ ਦੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ
(1)ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਸਰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ,ਪਰ ਸਰਗ ਨਾਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਛੋਟੇ ਹੋਣ।
(2)ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦਾ ਆਰੰਭ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ,ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਜਾਂ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਵਿਬੰਧ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
(3)ਕਥਾਨਕ(ਪਲਾਟ)ਇਤਿਹਾਸ,ਲੋਕਕਥਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੰਗੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
(4)ਧਰਮ,ਅਰਥ,ਕਾਮ ਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਇਹਨਾਂ ਚਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
(5)ਨਾਇਕ ਸਿਆਣਾ ਤੇ ਉੱਚੇ ਆਖਲਾਕ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
(6)ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਵਰਣਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ ਜਿਵੇਂ ਕੁਦਰਤ,ਸ਼ਹਿਰ,ਸਮੁੰਦਰ,ਚੰਨ ਦਾ ਚੜਾਓ,ਸੂਰਜ ਦਾ ਚੜਾਓ,ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਨ ,ਵਿਆਹ,ਰਾਜਦੂਤਾਂ ਦਾ ਯੁੱਧ,ਨਾਇਕ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ।
(7)ਆਲੰਕਾਰਾਂ,ਰਸਾਂ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤਰਣ
(8)ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਜੀਅ ਪਰਚਾਵਾ
(9)ਸਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਨਸੁਵੰਨੇ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ
(10)ਨਾਟਕ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਧੀਆਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ
ਆਚਾਰੀਆ ਰੁਦ੍ਟ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੇ ਗੁਣ
ਰੁਦ੍ਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਥ "ਕਾਵਿਆਲੰਕਾਰ" ਵਿੱਚ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੇ ਸਰੂਪ ਬਾਰੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ:
(1) ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਜੀ ਹੋਈ ਜਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
(2)ਪ੍ਸੰਗ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਉਪਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ
(3)ਸਰਗਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਦੀ ਵੰਡ ਤੇ ਨਾਟਕੀ ਤੱਤ
(5)ਨਾਇਕ ,ਸਰਬ ਗੁਣ ਭਰਪੂਰ ,ਬਰਾਹਮਣ,ਸੂਰਮਾ ਬਹਾਦਰ,ਜੇਤੂ,ਮਹਾਂਬਲੀ,ਨੀਤੀਵਾਨ ਅਤੇ ਸੁਯੋਗ ਰਾਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
(6)ਪ੍ਤੀਨਾਇਕ ਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ
(7)ਪ੍ਤੀਨਾਇਕ ਉੱਤੇ ਨਾਇਕ ਦੀ ਫਤਿਹ
(8)ਧਰਮ,ਅਰਥ,ਕਾਮ ਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਚਾਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਪਰਾਪਤੀ
ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦਾ ਸਰੂਪ
ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਨੇ "ਸਾਹਿਤਯ ਦਰਪਣ"ਵਿੱਚ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਲੱਛਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
(1)ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੀ ਕਹਾਣੀ (ਕਥਾਨਕ) ਸਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜੜੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
(2)ਨਾਇਕ ਦੇਵਤਾ ਜਾਂ ਉੱਚ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਜੰਮ ਪਲ ਹੋਵੇ,ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾਇਕ ਦੇ ਧੀਰਜ ਵਾਲੇ,ਉੱਚਤਾ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਗੰਭੀਰਤਾ,ਖਿਮਾ,ਸਨਿਮ੍ਤਾ,ਦਿਰੜਤਾ,ਸਵੈਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
(3)ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ ,ਵੀਰ ਰਸ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਇੱਕ ਪ੍ਧਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਬਾਕੀ ਸਹਾਇਕ ਰਸ ਹੋਣ।
(4)ਕਥਾਨਕ(ਕਥਾ ਵਸਤੂ) ਵਿੱਚ ਨਾਟਕੀ ਸੰਧੀਆਂ ਹੋਣ।
(5)ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਾਂ ਉੱਚੇ ਘਰਾਣੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਕਹਾਣੀ ਹੋਵੇ।
(6)ਧਰਮ,ਅਰਥ,ਕਾਮ ਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਚਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੋਵੇ।
(7)ਮੁੱਢ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲਾਚਰਣ,ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਬੰਦਨਾ,ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ,ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਸੰਸਾ,ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
(8)ਸਰਗ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਛੰਦ ਬਦਲ ਜਾਵੇ ਪਰ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਵਹਿਣ ਨੂੰ ਨਿਰਵਿਘਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈਇਕੋ ਤਰਾਂ ਦੇ ਛੰਦ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
(9)ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਅੱਠ ਛੰਦ ਹੋਣ ਜੋ ਨਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਹੋਣ।
(10)ਸਰਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਗਲੇ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੂਚਨਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
(11)ਮੌਕੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਅਤੇ ਥਾਂ ਸਿਰ ਆਖਣ,ਸੂਰਜ,ਰਾਤ,ਪ੍ਭਾਤ, ਦੁਪਹਿਰਾ,ਸ਼ਿਕਾਰ,ਪਹਾੜ,ਰੁੱਤਾਂ ,ਜੰਗਲਾਂ,ਸਮੁੰਦਰਾਂ,ਵਿਆਹ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉਤਸਵਾਂ,ਰਾਜ ਕੁਮਾਰਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
(12)ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦਾ ਨਾਮ ਕਵੀ ,ਕਥਾਨਕ,ਨਾਇਕ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਕੇ ਰਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਬਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਆਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਮਤਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ
ਉਪਰੋਕਤ ਭਾਰਤੀ ਆਲੋਚਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਦੇ ਮਹਂਆਕਾਵਿ ਸਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਮਾਣਿਕ ਤੇ ਟਕਸਾਲੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਲੱਛਣ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਮਹਾ ਕਾਵਿ ਗ੍ਥਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਕੇ ਉਲੀਕੇ ਗਏ ਸਨ,ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੇ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਜਾਂ ਲਿਖੇ ਜਾ ਰਹੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਵੀ ਲਿਖੇ ਗਏ।ਇਸ ਲਈ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਸਰੂਪ ਬਾਰੇ ਚਾਨਣਾਂ ਪਾਇਆ ਹੈ।
ਅਰਸਤੂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ
(1)ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਇੱਕ ਕਥਾਤਮਕ ਅਨੁਕਰਣ (narrative imitation)ਹੈ।
(2)ਇਹ ਛੇਪਦੀ ਛੰਦ(Hexametre)ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦੇ ਹੈ।
(3)ਕਥਾਨਕ ਸੰਪੂਰਨ ਤੇ ਸੰਗਠਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ੜਿੱਚ ਆਦਿ ,ਮੱਧ ਤੇ ਅੰਤ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
(4)ਕਥਾਨਕ ਦਾ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਭਿੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਖਿਉਂਜੋ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਗਠਿਤ ਇਕਾਈ ਵਰਤਮਾਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
(5)ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਾਸ ਆਨੰਦ ਪ੍ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਕਤੀ ਵਰਤਮਾਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
(6)ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਬਹੁਭਾਂਤੀ ਵਸਤੂਆਂ,ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਤੇ ਮਨੋਭਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
(8)ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਤੇ ਬੋਲੀ ਬੜੀ ਮਾਰਮਿਕ ਤੇ ਗੌਰਵ ਪੂਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
(9)ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
(10)ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਏਕਤਾਵਾਂ (ਕਾਰਜ,ਸਮਾਂ ਤੇ ਪਾਤਰ) ਦਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਰਸਤੂ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਚਾਰ ਪੱਛਮੀ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪ 'ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਮਹਾਂਕਾਵਿ'(epic of growth)ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ,ਇਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਰੂਪ 'ਕਲਾਤਮਕ ਮਹਾਂਕਾਵਿ'(epic of art)ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਢੁਕਦੇ।
ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ
ਮਹਾਭਾਰਤ,ਰਾਮਾਇਣ,ਰਘੂਵੰਸ਼,ਸ਼ਿਸ਼ੂਪਾਲ ਵਧ,ਨੈਸ਼ਧ ਚਰਿਤ,ਕਿਰਾਤਾਰਜੁਨੀਯ (ਕਿਰਾਤ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਕਾਵਿ)
ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ
ਪਿਰਥਵੀ ਰਾਜ ਰਾਸੋ,ਰਾਮਚੰਦਿਰਕਾ,ਪਦਮਾਵਤ,ਰਾਮ ਚਰਿਤ ਮਾਨਸ,ਕਾਮਾਇਨੀ,ਸਾਕੇਤ,ਲੋਕਾਯਤ,ਨੂਰਜਹਾਂ ਆਦਿ।
ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ
ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਤਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਕਥਾ - ਪ੍ਰਧਾਨ ਛੰਦ-ਬੱਧ ਕਿੱਸਾ - ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਅਵਸ਼ ਮਿਲਦੇ ਕਹੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੀ ਗੌਰਵਮਈ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਕਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ, ਰਾਸ਼ਟਰ, ਤੇ ਨਾਇਕ ਦਾ ਉਦਾਤ ਰੂਪ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਿਠਤ ਹੋਇਆ ਨਹੀ ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਡਾ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦ ਇਹ ਕਥਨ ਬੜਾ ਢੁੱਕਵਾਂ ਹੈ ਕਿ 'ਪੰਜਾਬੀ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦਾ ਸਹੀ ਮੁੱਢ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ' ਰਾਣਾ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ' ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ ਰਾਣਾ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵੈਭਵ, ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਮਾਨਵੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਓਤ-ਪੋਤ ਨਾਇਕ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਬੜੀ ਅਨੁਭਵ - ਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਜਗਤ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਤ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕਲਾਤਮਕ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਰੰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਹੀ ਲਾਲਾ ਕਿਰਪਾ ਸਾਗਰ ਦੀ'ਲਖਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ' ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਆਜਾਦ ਦੇ ਮਰਦ ਅਗੰਮੜਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂਰ, ਮਹਾਬਲੀ,ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਦੋ ਪੰੰਜਾਬੀ ਮਹਾਾਂਕਾਵਿ ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ ਦਾ 'ਲੂੂਣਾ' ਅਤੇ ਦੂੂਜਾ ਪ੍ਰੋ: ਮੋੋੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦਾ 'ਨਾਨਕਾਇਣ' ਲੂਣਾ ਬਾਾਰੇ  ਅੰਤਿਮ ਤੌੌ ਰ ਤੇ ਇਹ ਕਹਿਣਾ  ਕਿ ਇਹ ਮਹਾਾਂਕਾਵਿ  ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਰੂਪ ਹੈ, ਸੰਦੇਹ ਵਾਾਲੀ  ਗੱੱਲ ਹੈ। ਲੂੂਣਾ  ਆਦਰਸ਼ ਮਹਾਾਂਕਾਵਿ  ਦਾ ਕੋੋ ਈ ਪ੍ਰਮਾਾ ਣ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ਲੂੂਣਾ ਮਹਾਾਂਕਾਵਿ  ਦਾ ਆਭਾਸ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਮਹਾਾਂਕਾਵਿ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਰੂੂਪ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੇ 'ਨਾਨਕਾਇਣ' ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਿਲਦਾ ਹੈ। ਆਦਰਸ਼ ਮਹਾਾਂਕਾਵਿ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰੰ  ਵਿਚ ਡਾ.ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿਿੰ ਘ ਸੈਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹੈੈ ਕਿ ' ਨਾਨਕਾਇਣ ਦਾ ਕਥਾਨਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਲੋਕ - ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵੀ ਕਿਉ ਕਿ ਜੋ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਥਮ ਗੁੁਰੂ  ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਹੈ। ਇਸ ਕਥਾਨਕ ਵਿਚ ਤਤਕਾਲੀ ਸਮਾਾ ਜ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਚਿਤਰ ਲਗਪਗ ਸਾਰਿਿਆਂ  ਪੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਵਿਚ ਯਥਾਰਥ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਵਧੇਰੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਰੀ ਕਲਪਨਾ ਘੱੱਟ। '
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਮਹਾਂਕਾਵਿ
Illiad,Odyssey(Homer)
Aeneid(Virgil)
Divine Comedy(Dante)
Paradise Lost (Milton)
Beowulf(Anglo-Sexon Age)
ਸ਼ਾਹਿਦਾ ਰੌਫ
ਸ਼ਾਹਿਦਾ ਰੌਫ (ਜਨਮ 15 ਜਨਵਰੀ 1977) ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ ਜੋ 2002 ਤੋਂ ਮਈ 2018 ਤੱਕ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸੂਬਾਈ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ।
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ
ਰੌਫ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਜਨਵਰੀ 1977 ਨੂੰ ਕਵੇਟਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਮਹਾਂਕਾਵਿ
ਹਵਾਲੇ
ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ,ਡਾ:ਪਰੇਮ ਪ੍ਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ 2012ਮਦਾਨ ਪਬਲਿਕੇਸ਼ਨਜ਼ ,ਪਟਿਆਲਾ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ
ਸ਼ਾਹਿਦਾ ਰੌਫ
ਸਿਆਸੀ ਕਰੀਅਰ
ਰਊਫ 2002 ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਰਾਖਵੀਂ ਸੀਟ 'ਤੇ ਮੁਤਾਹਿਦਾ ਮਜਲਿਸ-ਏ-ਅਮਾਲ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵਜੋਂ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸੂਬਾਈ ਅਸੈਂਬਲੀ ਲਈ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ 2002 ਤੋਂ 2007 ਤੱਕ ਸਿਹਤ 'ਤੇ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ
ਉਹ 2008 ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਰਾਖਵੀਂ ਸੀਟ 'ਤੇ ਜਮੀਅਤ ਉਲੇਮਾ-ਏ ਇਸਲਾਮ (F) (JUI-F) ਦੀ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵਜੋਂ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸੂਬਾਈ ਅਸੈਂਬਲੀ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ।
ਉਹ 2013 ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਰਾਖਵੀਂ ਸੀਟ 'ਤੇ JUI-F ਦੀ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵਜੋਂ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸੂਬਾਈ ਅਸੈਂਬਲੀ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1977 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਕਿੰਨੌਰ ਭਾਸ਼ਾ
ਕਿਨੌਰੀ ਭਾਸ਼ਾ  ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ ਰਾਜ ਦੇ ਕਿਨੌਰ ਜ਼ਿਲਾਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਤਿੱਬਤੀ -ਬਰਮੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ।ਇਹ ਹਿਮਾਚਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਹੋਂਦ ਪੱਖੋਨ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
ਰਾਮਲਿੰਗ ਰਾਜੂ
ਰਾਮਲਿੰਗ ਰਾਜੂ, ਘੋਟਾਲੇ ਵਿੱਚ ਫਸੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਕੰਪਨੀ ਸਤਿਅਮ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਚੇਅਰਮੈਨ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਹੀ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਲਗਪਗ 7000 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਘੋਟਾਲੇ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਕਈ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਸਹਿਤ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸੀਬੀਆਈ ਸਹਿਤ ਕਈ ਜਾਂਚ ਏਜੇਂਸੀਆਂ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਜਗਤ ਦੇ ਇਸ ਸਤੋਂ ਵੱਡੇ ਘੋਟਾਲੇ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸਦੇ ਮੁੱਖ ਆਰੋਪੀ ਰਾਮਲਿੰਗ ਰਾਜੂ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੇਲਗੂ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ
ਅਸ਼ੋਕ ਗੁਪਤਾ
ਅਸ਼ੋਕ ਗੁਪਤਾ ( অশোকা গুপ্ত ) (ਨਵੰਬਰ 1912 - 8 ਜੁਲਾਈ 2008) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੈਨਾਨੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਕ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਿਲਾ ਸੇਵਾ ਸਮਿਤੀ ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ, ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਵੁਮੈਨਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਸਪਾਂਸਰਸ਼ਿਪ ਐਂਡ ਐਡਪਸ਼ਨ ਲਈ ਇੰਡੀਅਨ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਨੌਆਖਾਲੀ ਫ਼ਸਾਦ ਦੌਰਾਨ ਬਚਾਅ ਅਤੇ ਰਾਹਤ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।
ਅਰੰਭਕ ਜੀਵਨ
ਗੁਪਤਾ ਛੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਰਨ ਚੰਦਰ ਸੇਨ ਅਤੇ ਜਯੋਤਰਮਈ ਦੇਵੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਬੇਟੀ ਸੀ। ਉਹ ਛੇ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਲਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਪੰਜ ਹੋਰ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਲਈ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਉਸ ਨੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਸੈਂਟ. ਮਾਰਗਰੇਟ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਿਲਾ ਲਿਆ। ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਉਹ ਲੜਕੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਬੈਥਰੂਨ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਆਨਰਜ਼ ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। 20 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਆਈਸੀਐਸ ਅਫਸਰ ਸੈਬਾਲ ਗੁਪਤਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਸੀ।
ਕੈਰੀਅਰ
1936 ਵਿਚ, ਗੁਪਤਾ 1929 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਵੁਮੈਨਸ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਏ.ਆਈ.ਡਬਲਯੂ.ਸੀ. ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। 1943 ਦੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਅਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਬੰਕੁਰਾ ਵਿੱਚ ਰਾਹਤ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। 1945 ਵਿੱਚ ਉਹ ਚਟਗਾਓਂ ਆ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਟਰਾਂਸਫਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1946 ਵਿਚ, ਨੌਆਖਾਲੀ ਫ਼ਸਾਦ ਦੌਰਾਨ, ਉਸ ਨੇ ਏ.ਆਈ.ਡਬਲਿਊ.ਸੀ. ਦੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਸ਼ਾਖਾ ਵਲੋਂ ਨੌਆਖਾਲੀ ਵਿੱਚ ਬਚਾਊ ਅਤੇ ਰਾਹਤ ਲਈ ਇੱਕ ਟੀਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਕੋਲਕਾਤਾ ਚਲੀ ਗਈ। <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true">[  <span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2019)">ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਲੋੜ  ] ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਪੁਨਰਵਾਸ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਰੁਝ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ 1955 ਤੋਂ 1959 ਤੱਕ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਰਾਜ ਸਮਾਜਿਕ ਕਲਿਆਣ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬੋਰਡ ਦੀ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਸੀ। 1959 ਵਿਚ, ਬਿਸ਼ਨ ਚੰਦਰਾ ਰਾਏ ਅਤੇ ਦੁਰਗਾਬਾਏ ਦੇਸ਼ਮੁਖ ਦੇ ਸੁਝਾਅ 'ਤੇ ਗੁਪਤਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਬੋਰਡ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਈ। 1964 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਮਾਨਾ ਅਤੇ ਦੰਡਕਾਰਨਿਆ ਦੇ ਹੋਰ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਹਤ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true">[  <span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2019)">ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਲੋੜ  ] ਉਹ 1956 ਤੋਂ 1967 ਤੱਕ ਸਟੇਟ ਕਮਿਸ਼ਨਰ (ਗਾਈਡਜ਼) ਅਤੇ 1968 ਤੋਂ 1974 ਤਕ ਭਾਰਤ ਸਕਾਊਟਸ ਅਤੇ ਗਾਈਡਾਂ ਦੇ ਸਟੇਟ ਚੀਫ਼ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਸੀ। <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true">[  <span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2019)">ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਲੋੜ  ] ਉਹ 1948 ਤੋਂ 1953 ਤੱਕ ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸੈਨੇਟ ਦੀ ਫੈਲੋ ਸੀ। ਉਹ 1956 ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪੱਲੀ ਸੰਗਠਨ ਵਿਭਾਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ। 1965 ਵਿਚ, ਉਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਬਣੀ ਅਤੇ 1973 ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹੀ। <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true">[  <span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2019)">ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਲੋੜ  ]
3
3 ( ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੈ।
ਅਸ਼ੋਕ ਗੁਪਤਾ
ਸਨਮਾਨ
2007 ਵਿਚ, ਗੁਪਤਾ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਇੱਕ ਆਨਰੇਰੀ ਡੀ. ਲਿੱਟ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ। 2007 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਜਮਨਾਲਾਲ ਬਜਾਜ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
3
ਅਕਤੂਬਰ-ਦਸੰਬਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ
ਵਾਸਫ਼ ਅਲੀ ਵਾਸਫ਼
ਵਾਸਫ਼ ਅਲੀ ਵਾਸਫ਼ (واصف علی واصف; 15 January 1929 – 18 January 1993) ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਜਾਣੇ ਪਛਾਣੇ ਲੇਖਕ ਸਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਉਸਤਾਦ ਸ਼ਾਇਰ ਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਖ਼ਸੂਸ ਅਦਬੀ ਸ਼ੈਲੀ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਨ।
3
ਅਕਤੂਬਰ-ਦਸੰਬਰ
0er
ਅਸ਼ੋਕ ਗੁਪਤਾ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਕਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2008 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1912 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ
ਵਾਸਫ਼ ਅਲੀ ਵਾਸਫ਼
ਜੀਵਨ
ਵਾਸਫ਼ ਅਲੀ ਵਾਸਫ਼ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਜਨਵਰੀ 1929 ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਖ਼ੁਸ਼ਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਲਿਦ ਮੁਲਕ ਮੁਹੰਮਦ ਆਰਿਫ਼ ਇੱਕ ਉਸਤਾਦ ਸਨ। ਵਾਸਫ਼ ਹੋਰਾਂ ਦੀਨੀ ਤਲੀਮ ਆਪਣੇ ਵਾਲਿਦ ਪਿਤਾ ਕੋਲੋਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਤਲੀਮ ਖ਼ੁਸ਼ਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ ਕਵੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਵੀ
ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਲੋਹੇ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸਿੰਧ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ ਵਰਗੇ ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦਾ "ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਧਰਮ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਸਲੇਸ਼ਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ,ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਨਹੀਂ। 500–200 BCE ਅਤੇ ca. 300 CE, ਦੂਜੇ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਦੌਰ (200 BCE–300 CE) ਦੌਰਾਨ। ਇਹ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਪਤਨ ਦੇ ਨਾਲ ਵਧਿਆ।
ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਕਸਰ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਦੌਰ ਪੂਰਵ-ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਧਰਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਲਗਭਗ 1750 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1900 BCE ਅਤੇ 1400 BCE ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵੈਦਿਕ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਭਾਰਤ-ਆਰੀਅਨ ਪਰਵਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੀ। [ਨੋਟ 3] ਬਾਅਦ ਦੀ ਮਿਆਦ, 800 BCE ਅਤੇ 200 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ BCE, "ਵੈਦਿਕ ਧਰਮ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਮੋੜ" ਹੈ, ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ, ਜੈਨ ਧਰਮ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਅਤੇ ਅਰੰਭਕ ਪੁਰਾਣ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਸੀ. 200 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੋਂ 500 ਈਸਵੀ ਤੱਕ, ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਪੁਰਾਣ ਰਚੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਕਲਾਸੀਕਲ "ਸੁਨਹਿਰੀ ਯੁੱਗ" (c. 320-650 CE), ਜੋ ਗੁਪਤਾ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਛੇ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈਆਂ, ਅਰਥਾਤ ਸਾਖਯ, ਯੋਗ, ਨਿਆਯ, ਵੈਸ਼ੇਸ਼ਿਕ, ਮੀਮਾਂਸਾ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੈਵਵਾਦ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵਵਾਦ ਵਰਗੇ ਇਕ ਈਸ਼ਵਰਵਾਦੀ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਲਗਭਗ 650 ਤੋਂ 1100 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਦੀ ਮਿਆਦ ਪੁਰਾਤਨ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕਾਲ ਜਾਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੱਧ ਯੁੱਗ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਪੁਰਾਣਿਕ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾ ਦੁਆਰਾ ਅਦਵੈਤ ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਏਕੀਕਰਣ ਹੈ।
ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ
ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੁਰਾਣਿਕ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਿਦਵਾਨ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਰਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਯੋਜਨ ਜਾਂ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। "ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਅਤੇ ਹੜੱਪਨ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ" ਦਾ ਉਤਪਾਦ, ਜੋ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਹ ਯੁੱਗ ਦੇ ਕੁਰੂ ਰਾਜ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ; ਪਰ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰਮਣ ਜਾਂ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਮੇਸੋਲਿਥਿਕ ਅਤੇ ਨਿਊਲਿਥਿਕ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਧਰਮ, ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਬਾਇਲੀ ਧਰਮ।
ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 500-200 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਅਤੇ ਸੀ. 300 ਈਸਵੀ, ਦੂਜੇ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਸਾਹਿਤ ਰਾਹੀਂ ਸ਼੍ਰਮਣਿਕ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉੱਭਰ ਰਹੀ ਭਗਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਤਹਿ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਉਭਰਿਆ। ਗੁਪਤਾ ਰਾਜ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪਹਿਲੇ ਪੁਰਾਣ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ, [ਨੋਟ 8] ਜੋ ਕਿ "ਪੂਰਵ-ਪੜ੍ਹਤ ਅਤੇ ਕਬਾਇਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਕਰ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸਨ।" ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਪੁਰਾਣਿਕ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਧਰਮਸੂਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਸੀ।[ਨੋਟ 9] ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਲ ਸਹਿ-ਮੌਜੂਦ ਰਿਹਾ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉੱਚਾ ਹੱਥ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ।
ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਇਹ "ਹਿੰਦੂ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ", ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵੰਡ, ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਦਾਲਤਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਸਥਾਨਕ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਬੰਦੋਬਸਤ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੈਰ-ਵੈਦਿਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਮਾਈ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ "ਪੂਰੇ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ"।
ਇਲੀਅਟ ਡਿਊਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸੰਸਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ਦੋਭਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਦੋ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਨ, ਆਪਣੀ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੋਵੇਂ ਬੋਲਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਅੰਤਰਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਸੀ। ਉਹ "ਪਿੰਡ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸਨ," ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿੱਚ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਵੈਦਿਕ ਅਤੇ, ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ, ਸਮਾਰਟ, ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਵੈਦਿਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਰਹੇ, ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਲਿਟਾਨੀਜ਼ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਬਣ ਗਏ।
ਮਿਆਦ
ਜੇਮਜ਼ ਮਿੱਲ (1773-1836), ਨੇ ਆਪਣੀ ਦ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ (1817) ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪੜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕੀਤਾ, ਅਰਥਾਤ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਿਮ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ। ਇਸ ਮਿਆਦ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਗਲਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ. ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੀਰੀਅਡਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ "ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਕਲਾਸੀਕਲ, ਮੱਧਕਾਲੀ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਦੌਰ" ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਪੀਰੀਅਡਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਰੋਮਿਲਾ ਥਾਪਰ ਨੋਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ-ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੌਰ ਦੀ ਵੰਡ "ਸ਼ਾਸਕ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਿਆਂ" ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ-ਮੱਧਕਾਲੀ-ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਚ ਵੰਡ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸਲਿਮ-ਫਤਿਹਆਂ ਅੱਠਵੀਂ ਅਤੇ ਚੌਦਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੱਖਣ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੱਤਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸੀ। ਥਾਪਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਪੀਰੀਅਡਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ "ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ" 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਸਮਾਰਟ ਅਤੇ ਮਾਈਕਲਜ਼ ਮਿਲ ਦੇ ਪੀਰੀਅਡਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਫਲੱਡ ਅਤੇ ਮੂਸੇ "ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਕਲਾਸੀਕਲ, ਮੱਧਕਾਲੀ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਦੌਰ" ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਮਿਆਦ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ:
ਪੂਰਵ ਇਤਿਹਾਸ
ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਮੇਸੋਲੀਥਿਕ ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭੀਮਬੇਟਕਾ ਰੌਕ ਸ਼ੈਲਟਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚੱਟਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ 10,000 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ (ਸੀ. 8,000 ਈਸਾ ਪੂਰਵ) ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨਵ-ਪਾਸ਼ਾਨ ਕਾਲ ਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਕੁਝ ਆਸਰਾ 100,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਈ ਕਬਾਇਲੀ ਧਰਮ ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ (c. 3300-1700 BCE)
ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਮੋਹਰਾਂ ਸਵਾਸਤਿਕ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਾਲਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੜੱਪਾ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਲਿੰਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸੀਲਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਮੋਹਰ ਜੋ ਕਿ ਕਮਲ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਇੱਕ ਸਿੰਗ ਵਾਲੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਖੁਦਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ "ਪਸ਼ੂਪਤੀ" ਦੁਆਰਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਰੁਦਰ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੀ। 1997 ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ, ਡੌਰਿਸ ਮੇਥ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਾਲੀਆ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਲ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਨੂੰ "ਪ੍ਰੋਟੋ-ਸਿਵਾ" ਕਿਹਾ ਜਾਣਾ ਜਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਾਰਸ਼ਲ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਿਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰੋਟੋ-ਸ਼ਿਵ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੇ ਪੈਕੇਜ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਜੌਨ ਮਾਰਸ਼ਲ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਵਧੇਰੇ ਗੋਵਿਆਂ, ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਮ ਮੱਝ-ਮਨੁੱਖ। ਇਰਾਵਥਮ ਮਹਾਦੇਵਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਦੀ ਸਿੰਧ ਲਿਪੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ 47 ਅਤੇ 48 ਦਿ ਇੰਡਸ ਸਕ੍ਰਿਪਟ: ਟੈਕਸਟਸ, ਕਨਕੋਰਡੈਂਸ ਐਂਡ ਟੇਬਲਜ਼ (1977), ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਰਗੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਦੇਵਤਾ ਮੁਰੂਗਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ, ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਹੜੱਪਾ ਲੋਕ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮਾਂ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਪੇਂਡੂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਮ ਪ੍ਰਥਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਐਸ. ਕਲਾਰਕ ਦੁਆਰਾ ਵਿਵਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਇੱਕ ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਧਾਰਮਿਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਜਾਂ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਦੇ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਮੰਦਰ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮੋਹਨਜਾਦਾਰੋ ਦੇ ਲੋਅਰ ਟਾਊਨ ਵਿੱਚ ਐਚਆਰ-ਏ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਾਊਸ - 1 ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵਿਤ ਮੰਦਰ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ (c. 1750-500 BCE)
ਪੁਰਾਣੇ ਵੈਦਿਕ ਯੁੱਗ ਦੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਮਿਆਦ 2 ਜੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੀ ਹੈ। ਵੇਦਵਾਦ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨਾਂ ਦਾ ਬਲੀਦਾਨ ਧਰਮ ਸੀ, ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੁਰਾਣੀ ਭਾਰਤੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਪ੍ਰੋਟੋ-ਇੰਡੋ-ਈਰਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮੈਦਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
ਮੂਲ
alt=ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਏ ਕਬੀਲਿਆਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ।|thumb|ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਏ ਕਬੀਲਿਆਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਕੁਰੂ ਰਾਜ ਦੇ ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨਜ਼ ਦੇ ਵੈਦਿਕ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, 1200 BCE–525 BCE, ਸੀ ਤੋਂ ਚੱਲਿਆ। 1750 ਤੋਂ 500 ਈ.ਪੂ. ਧਰਮ, ਕੁਝ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ, ਰੋਮਨ, ਫਾਰਸੀ ਅਤੇ ਜਰਮਨਿਕ ਲੋਕ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਵੈਦਿਕ ਦੇਵਤਾ ਡਾਇਅਸ ਪ੍ਰੋਟੋ-ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀਅਨ ਦੇਵਤਾ *ਡਾਇਅਸ ph 2 ter (ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ *Dyēus) ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਗ੍ਰੀਕ ਜ਼ਿਊਸ ਅਤੇ ਰੋਮਨ ਜੁਪੀਟਰ ਵੀ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਦਿਕ ਮਨੂ ਅਤੇ ਯਮ ਪ੍ਰੋਟੋ-ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀਅਨ *ਮਨੂ ਅਤੇ *ਯੇਮੋ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਜਰਮਨਿਕ ਮੰਨੂ ਅਤੇ ਯਮੀਰ ਵੀ ਬਣੇ ਹਨ।
ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀਅਨ ਮਾਈਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੰਡੋ-ਈਰਾਨੀ ਲੋਕ ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੋ-ਈਰਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਪੂਰਵਜ ਸਨ। 1800-1600 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਇੰਡੋ-ਈਰਾਨੀ ਲੋਕ ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਅਤੇ ਈਰਾਨੀ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਗਏ।
ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕ ਸਨ ਜੋ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਯੁੱਗ, ਮੌਜੂਦਾ ਉੱਤਰੀ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਸੰਸਕਾਰ ਦੇ ਬਲੀਦਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਕਿ ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਬਲੀਦਾਨ ਸੰਸਕਾਰ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਦੇ ਨਾਲ, ਸਿੰਤਾਸ਼ਤਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਚਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕੁਝ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਚਿੱਤਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਪਰਵਾਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਧਾਰਮਿਕ ਕਲਾਵਾਂ ਬਚੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵੈਦਿਕ ਧਰਮ ਸਿਰਫ਼ "ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਲੀਦਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੁਦਰਤ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ" ਦੀ ਪੂਜਾ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾਵਾਂ ਲਈ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਧਾਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਕਾਪਰ ਹੋਰਡ ਕਲਚਰ (ਦੂਜੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਸੀਈ) ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਇਹਨਾਂ ਕਲਾਤਮਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ, ਜਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸਬੰਧਤ ਸਨ, ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ (c. 1500 - 1100 BCE) ਦੌਰਾਨ ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਕਬੀਲੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕ ਸਨ। 1100 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲੋਹੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਨਾਲ, ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਕਬੀਲੇ ਇੱਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਪੱਛਮੀ ਗੰਗਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਮੁੱਢਲੇ ਰਾਜ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਰੂ-ਕਬੀਲਾ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਕਬਾਇਲੀ ਸੰਘ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 1000 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਰਾਜ-ਪੱਧਰੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸਮੀ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਦ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਭਿਅਤਾ ਵਿੱਚ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਸ਼ਰੌਤ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਖੌਤੀ "ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਸਲੇਸ਼ਣ" ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਜਾਂ "ਹਿੰਦੂ ਸੰਸਲੇਸ਼ਣ"।
ਰਿਗਵੈਦਿਕ ਧਰਮ
alt=ਰਿਗਵੇਦ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਪੰਨਾ, ਮੰਡਲ 1, ਭਜਨ 1 (ਸੁਕਤ 1), ਲਾਈਨਾਂ 1.1.1 ਤੋਂ 1.1.9 (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ)|thumb|288x288px|ਰਿਗਵੇਦ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਪੰਨਾ, ਮੰਡਲ 1, ਭਜਨ 1 (ਸੁਕਤ 1), ਲਾਈਨਾਂ 1.1.1 ਤੋਂ 1.1.9 (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ) ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਲੈ ਕੇ ਆਏ। ਪੂਰਵ-ਕਲਾਸੀਕਲ ਯੁੱਗ ਦੇ ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਪ੍ਰੋਟੋ-ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀਅਨ ਧਰਮ, ਅਤੇ ਇੰਡੋ-ਇਰਾਨੀ ਧਰਮ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਐਂਥਨੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੁਰਾਣਾ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ ਸ਼ਾਇਦ ਜ਼ੇਰਾਵਸ਼ਨ ਨਦੀ (ਅਜੋਕੇ ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ) ਅਤੇ (ਅਜੋਕੇ) ਈਰਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਪਰਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀਅਨ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਭਰਿਆ ਸੀ। ਇਹ "ਪੁਰਾਣੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਈ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀਅਨ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮਕਾਲੀ ਮਿਸ਼ਰਣ ਸੀ", ਜਿਸ ਨੇ ਬੈਕਟਰੀਆ-ਮਾਰਗੀਆਨਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੋਂ "ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸਾਂ" ਨੂੰ ਉਧਾਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੋਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 383 ਗੈਰ-ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀਅਨ ਸ਼ਬਦ ਉਧਾਰ ਲਏ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਸੋਮ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਐਂਥਨੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ,"ਤਾਕਤ/ਜਿੱਤ ਦੇ ਇੰਡੋ-ਇਰਾਨੀ ਦੇਵਤਾ, ਵੇਰੇਥ੍ਰਗਨਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਣ, ਗੋਦ ਲਏ ਦੇਵਤਾ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਜੋ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਪੁਰਾਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੰਦਰ 250 ਭਜਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ, ਰਿਗਵੇਦ ਦਾ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਹਿੱਸਾ। ਉਹ ਸੋਮਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇੱਕ ਉਤੇਜਕ ਦਵਾਈ (ਸ਼ਾਇਦ ਇਫੇਡ੍ਰਾ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ) ਸ਼ਾਇਦ BMAC ਧਰਮ ਤੋਂ ਉਧਾਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਵਾਧਾ ਪੁਰਾਣੇ ਭਾਰਤੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਗੁਣ ਸੀ।"ਰਿਗਵੇਦ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਓਲਡ ਇੰਡਿਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉੱਤਰੀ ਸੀਰੀਆ ਵਿੱਚ, ਮਿਤਾਨੀ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮਿਤਾਨੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਇੰਡਿਕ ਸਿੰਘਾਸਣ ਦੇ ਨਾਮ ਲਏ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਭਾਰਤੀ ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦ ਘੋੜ ਸਵਾਰੀ ਅਤੇ ਰੱਥ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਪੁਰਾਣਾ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਬਦ ਰਟ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਸੱਚ", ਰਿਗਵੇਦ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਧਾਰਨਾ, ਮਿਤਾਨੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਪੁਰਾਣੇ ਭਾਰਤੀ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਮਿਤਾਨੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਹੋਰ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਉਹ ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੰਗਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। 1100 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਿਆਂ, ਸੈਟਲ ਕਿਸਾਨ ਬਣ ਗਏ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਦਾ ਵੈਦਿਕ ਧਰਮ ਸਥਾਨਕ ਧਰਮਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਯਕਸ਼ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ, ਨਾਲ ਸਹਿ-ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ "ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਅਤੇ ਹੜੱਪਨ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ" ਦਾ ਉਤਪਾਦ ਸੀ। ਡੇਵਿਡ ਗੋਰਡਨ ਵ੍ਹਾਈਟ ਨੇ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ "ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ" ਕਿ ਵੈਦਿਕ ਧਰਮ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਵੇਦ
alt=ਇੱਕ ਯੁਪਾ (ਯੂਪੀ) ਬਲੀ ਦਾ ਥੰਮ੍ਹ, ਵੈਦਿਕ ਰੀਤੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ। ਮਥੁਰਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ.|thumb|622x622px|ਇੱਕ ਯੁਪਾ (ਯੂਪੀ) ਬਲੀ ਦਾ ਥੰਮ੍ਹ, ਵੈਦਿਕ ਰੀਤੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ। ਮਥੁਰਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ. ਇਸ ਦੀ ਰਸਮ ਤਿੰਨ ਵੈਦਿਕ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ: ਰਿਗਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ ਅਤੇ ਯਜੁਰਵੇਦ। ਵੈਦਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਸਨ, ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਚਾਰਾਂ ਜਾਂ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਣ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਰਿਗ-ਵੇਦ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸੀਏ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਚੇ ਗਏ ਭਜਨਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। 1500-1200 ਈ.ਪੂ. ਦੂਜੇ ਦੋ ਅਸਲ ਬਲੀਦਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਰਸਮੀ ਵੇਰਵੇ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਅਥਰਵਵੇਦ ਵਿੱਚ 1000 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਘਰੇਲੂ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੋਕ ਜਾਦੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮੱਗਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਇਹ ਲਿਖਤਾਂ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਆਰਥੋਪ੍ਰੇਕਸੀ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਟਿੱਪਣੀ, 4ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ, ਪੱਲਵ ਅਤੇ ਗੁਪਤਾ ਕਾਲ ਦੇ ਆਗਮਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਕੇਵਲ ਮੌਖਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਦੁਆਰਾ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਲਿਖਤੀ ਅਤੇ ਮੌਖਿਕ ਪਰੰਪਰਾ।
ਹਿੰਦੂ ਸੰਸਕਾਰ,"...ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਜਾਓ। ਵੇਦ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਗ੍ਰਹਿਸੂਤਰ, ਧਰਮਸੂਤਰ, ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰੰਥ ਸੰਸਕਾਰਾਂ, ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।"ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਪਾਠ ਰਿਗਵੇਦ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਵੈਦਿਕ ਪੁਜਾਰੀਵਾਦ ਦੇ ਬਲੀਦਾਨ ਸੰਸਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਕਾਵਿਕ ਭਜਨਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਿਗਵੈਦਿਕ ਭਜਨ ਅਗਨੀ ਰਸਮ (ਅਗਨੀਹੋਤਰਾ) ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੋਮ ਦੀ ਭੇਟ (ਸੋਮਯਜਨਾ) ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਸੋਮ ਇੱਕ ਨਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਲੀ ਦੀ ਅੱਗ, ਅਗਨੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਹੀ ਘੋੜੇ ਦੀ ਬਲੀ (ਅਸ਼ਵਮੇਧ) ਯਜੁਰਵੇਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਰਸਮ ਹੈ।
ਰਿਗ-ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਦੋ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ: ਦੇਵਤੇ - ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਸਨ - ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੌਸਮ ਦੇਵਤਾ ਇੰਦਰ (ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵੀ ਹੈ), ਅਗਨੀ ("ਅੱਗ"), ਊਸ਼ਾ ("ਸਵੇਰ"), ਸੂਰਜ ("ਸੂਰਜ") ਅਤੇ ਅਪਸ ("ਪਾਣੀ") ਇੱਕ ਪਾਸੇ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅਸੁਰ - ਨੈਤਿਕ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤੇ - ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਿੱਤਰਾ ("ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ"), ਆਰਿਆਮਨ ( ਮਹਿਮਾਨ, ਦੋਸਤੀ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ), ਭਾਗਾ ("ਸਾਂਝਾ") ਜਾਂ ਵਰੁਣ, ਪਰਮ ਅਸੁਰ (ਜਾਂ ਆਦਿਤਿਆ)। ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਿਗਵੈਦਿਕ ਦੇਵਤਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ 'ਤੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਸੁਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਸੁਰ ਪੁਰਾਣੇ ਦੇਵਤੇ (ਪੂਰਵੇ ਦੇਵਹ) ਹਨ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਵੈਦਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ, "ਅਸੁਰਾ" ਦਾ ਅਰਥ ਭੂਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ 10 ਮੰਡਲ ('ਕਿਤਾਬਾਂ') ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਿਤਾਬਾਂ (ਆਰਵੀ ਕਿਤਾਬਾਂ 2-7), ਕਿਤਾਬ 8, "ਸੋਮ ਮੰਡਲਾ" (ਆਰ.ਵੀ. 9), ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਾਜ਼ਾ ਕਿਤਾਬਾਂ 1 ਅਤੇ 10 ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਕਈ ਪਹਿਲੂ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਇੰਡੋ-ਇਰਾਨੀ ਧਰਮ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਆਮ ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀਅਨ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਰਵੀ 8 ਦੀ ਅਵੇਸਟਾ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਮਾਨਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਫਗਾਨ ਫਲੋਰਾ ਅਤੇ ਫੌਨਾ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਊਠਾਂ ਨੂੰ (úṣṭra- = Avestan uštra)। ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੇਂਦਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ (ਦੇਵਾ: ਲਾਤੀਨੀ ਡਿਊਸ; ਹੋਟਰ: ਜਰਮਨਿਕ ਦੇਵਤਾ; ਅਸੁਰ: ਜਰਮਨਿਕ ਅੰਸੂਜ਼; ਯਜਨਾ: ਯੂਨਾਨੀ ਹੈਗਿਓਸ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ: ਨੋਰਸ ਬ੍ਰਾਗੀ ਜਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਲਾਤੀਨੀ ਫਲੇਮੇਨ) ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਬੋਧ ਹਨ। ਆਦਿ)। ਅਵੇਸਤਾ ਵਿੱਚ, ਅਸੁਰ (ਅਹੁਰਾ) ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਸ (ਦੇਵਸ) ਨੂੰ ਬੁਰਾਈਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ।
ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਕ੍ਰਮ
ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕਤਾ ਸਤਯ ਅਤੇ (ऋत/Ṛta) ਦੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਸੱਤਿਆ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਏਕੀਕਰਨ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ। (ऋत/Ṛta) ਸਤਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਅੰਦਰਲੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਸੰਚਾਲਨ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਟ ਨਾਲ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਤਰੱਕੀ ਨੂੰ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਵੇਗੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇਗੀ। ਪਾਨਿਕਰ ਦੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ:"(ऋत/Ṛta) ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਅੰਤਮ ਨੀਂਹ ਹੈ; ਇਹ 'ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ' ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। [...] ਇਹ ਮੁੱਢਲੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਨਿਹਿਤ ਹੈ...।'""ਧਰਮ" ਸ਼ਬਦ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਇਸਦੀ ਕਲਪਨਾ (ऋत/Ṛta) ਦੇ ਇੱਕ ਪਹਿਲੂ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਆਰਟਾ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਟੋ-ਇੰਡੋ-ਇਰਾਨੀ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਵੈਦਿਕ (ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ) ਅਤੇ ਜੋਰੋਸਟ੍ਰੀਅਨ (ਇਰਾਨੀ) ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ-ਈਰਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਸੀ। ਆਸ਼ਾ (ਅਸਾ) ਵੈਦਿਕ ਭਾਸ਼ਾ (ऋत/Ṛta) ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਅਵੇਸਤਾਨ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ।
ਉਪਨਿਸ਼ਦ
alt=ਈਸ਼ਾ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਖਰੜੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪੰਨਾ|thumb|239x239px|ਈਸ਼ਾ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਖਰੜੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪੰਨਾ 9ਵੀਂ ਅਤੇ 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੇਖੀ ਗਈ। ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਕਲਾਸੀਕਲ ਹਿੰਦੂਵਾਦ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ (ਵੇਦ ਦਾ ਸਿੱਟਾ) ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਨੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ 'ਤੇ ਵਧਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਦੇ ਹਮਲੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹਨਾਂ ਰਸਮਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਰੂਪਕ ਅਰਥ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਬਾਅਦ ਦੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਭਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤ ਤੱਕ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਅਦੁੱਤੀ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਹਿੰਦੂ ਗ੍ਰੰਥ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਈਸ਼ਵਰਵਾਦੀ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ
ਲੋਹਾ ਯੁੱਗ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਲਗਭਗ 10ਵੀਂ ਤੋਂ 6ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਇੱਕ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਮਹਾਜਨਪਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰਾਜਾਂ, ਅਤੇ ਦੇਰ ਹੜੱਪਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਮੰਤਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਈ ਸਕੂਲਾਂ (ਸ਼ਾਖਾ) ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਵੈਦਿਕ ਪੁਜਾਰੀਵਾਦ ਦਾ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਉਦਯੋਗ, ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਹਨਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਨੇ ਵੈਦਿਕ ਮੰਤਰ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੀਸੈਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਪਾਦਿਤ ਵੀ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਅਗਲੇ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੁਆਰਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣੇ ਸਨ। alt=ਜੈਮਿਨਿਆ ਅਰਣਯਕ ਗਣ ਦਾ ਇੱਕ ਪੰਨਾ ਸਾਮਵੇਦ ਪਾਮ ਲੀਫ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਪੀ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਪਾਇਆ ਗਿਆ।|center|thumb|927x927px|ਜੈਮਿਨਿਆ ਅਰਣਯਕ ਗਣ ਦਾ ਇੱਕ ਪੰਨਾ ਸਾਮਵੇਦ ਪਾਮ ਲੀਫ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਪੀ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਪਾਇਆ ਗਿਆ।
ਦੂਜਾ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਦਾ ਪਤਨ (c. 600-200 BCE)
7ਵੀਂ ਅਤੇ 6ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਧਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ (ਲਗਭਗ 535 ਈਸਾ ਪੂਰਵ) ਦੀ ਐਕਮੇਨੀਡ ਜਿੱਤ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਉਤੇਜਨਾ ਦੀ ਆਮਦ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਵੇਦਵਾਦ, ਇਸਦੇ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਨਵੀਆਂ ਤਪੱਸਿਆ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰਮਣ ਲਹਿਰਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੁੱਧ ਧਰਮ, ਜੈਨ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਵੈਦਵਾਦ ਦੇ ਘਟੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮਾਨਵ-ਰੂਪ ਚਿਤਰਣ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਬੀਸੀਈ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
ਮਹਾਵੀਰ (c. 549-477 BCE), ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ, ਅਤੇ ਬੁੱਧ (c. 563-483 BCE), ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ, ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਨ। ਹੇਨਰਿਕ ਜ਼ਿਮਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੈਨ ਧਰਮ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਪੂਰਵ-ਵੈਦਿਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਖ ਅਤੇ ਯੋਗ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:"[ਜੈਨ ਧਰਮ] ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਆਰੀਅਨ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਪੂਰਵ-ਆਰੀਅਨ ਉੱਚ ਵਰਗ ਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ - ਯੋਗ, ਸਾਂਖਿਆ, ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਦੇ ਉਸੇ ਉਪ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਜੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹੋਰ ਗੈਰ-ਵੈਦਿਕ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ।"ਸ਼੍ਰਮਣ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਧਾਰਨਾ, ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਬਣ ਗਈ।[ਨੋਟ 27]
ਪ੍ਰੈਟ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਓਲਡਨਬਰਗ (1854-1920), ਨਿਊਮੈਨ (1865-1915) ਅਤੇ ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ (1888-1975) ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਬੋਧੀ ਸਿਧਾਂਤ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਲਾ ਵੈਲੀ ਪੌਸਿਨ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਿਹਿਲ ਸੀ, ਅਤੇ "ਇਲੀਅਟ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ। ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿਓ ਕਿ ਕੁਝ ਬਿੰਦੂਆਂ 'ਤੇ ਬੁੱਧ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ"।[ਨੋਟ 28]
ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ
ਮੌਰੀਆ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸੂਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗ ਦੇ "ਸਰਕਮ-ਵੈਦਿਕ" ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਵਕ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਸ਼ੋਕ ਦੁਆਰਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਵੀ ਗੁਪਤ ਕਾਲ ਤੱਕ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦਾ ਧਰਮ ਸੀ।
ਪਤਨ
ਦੂਜੇ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਵੈਦਿਕ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦੇਖੀ ਗਈ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ "ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕ੍ਰਮ" ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਜਾਦੂਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, "ਅੰਤ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ।" [ਨੋਟ 31] ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੇਂਡੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ; ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਉਭਾਰ; ਅਤੇ ਸਿਕੰਦਰ ਮਹਾਨ (327-325 ਈ.ਪੂ.) ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਮੁਹਿੰਮ, ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ (322-185 ਈ.ਪੂ.) ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸਾਕਾ ਦੇ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ (2 ਈ. ਪੂ. - 4 ਸੀ. ਸੀਈ), ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਖਤਰੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਕੁਝ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ-ਭਾਰਤ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖਤਾਂ "ਆਰਿਆਵਰਤ" ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ) ਨੂੰ "ਅਪਵਿੱਤਰ" ਵਜੋਂ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਕਾਰਨ।