ਲੋਕਧਾਰਾ
ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ
ਲੋਕਧਾਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਸੰਕਲਪ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਵਰਤਾਰਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਰੰਤਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਹਿਣ ਵਿਚ ਵਹਿੰਦਾ ਚਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਮਕਸਦ (ਉਦੇਸ਼ਾਂ) ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹਿੱਤ ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ, ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਆਰੰਭੇ ਗਏ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਦੇਸੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਈ ਅਧਿਐਨ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ। ਪਰੰਤੂ ਆਰੰਭਲੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਜੋ ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਤਰੀਕਰਨ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਸਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਅਖਾਣ, ਮੁਹਾਵਰੇ, ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਆਦਿ ਦੇ ਇਕੱਤਰੀਕਰਨ ਉੱਪਰ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਕੱਤਰੀਕਰਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਇਕ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸੰਦਾਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਜਾਣੂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਖੋਜ ਕਰਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਖੇਤਰੀ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਦੌਰਾਨ ਸੰਬੰਧਿਤ ਖਿੱਤੇ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਖੋਜ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਇਕੱਤਰੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੋਜ ਕਰਤਾ ਅਜਿਹੇ ਨਿਰੀਖਣ ਸਮੇਂ, ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਉਪਰੰਤ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਜੋ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਸੀ ਖੋਜ ਕਰਤਾ ਉਸਨੂੰ ਕਲਮਬੱਧ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਕਈ ਵਾਰ ਅਜਿਹੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੂਖ਼ਮ ਪਹਿਲੂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਓਝਲ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਸੀ ਜੋ ਦੀਰਘ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਸਿੱਧ ਕਰਨਾ ਵੀ ਖੋਜ ਕਰਤਾ ਲਈ ਇਕ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਲੋਕਧਾਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਕੇਵਲ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਤਰੀਕਰਨ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਏ ਸਗੋਂ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਸੂਖ਼ਮ ਪੱਧਰ ਉੱਪਰ ਅਧਿਐਨ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਆਰੰਭਲੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਇਹ ਮੈਕਰੋ (Micro) ਪੱਧਰ ਉੱਪਰ ਕੀਤੇ ਗਏ. ਪਰੰਤੂ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਮਾਈਕੋ (Micro) ਅਧਿਐਨਾਂ ਉੱਪਰ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਾਨਵੀ ਜੀਵਨ ਵਿਹਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਛੋਟੀ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਵਸਤੂ ਦਾ ਸੂਖਮ ਪੱਧਰ ਉੱਪਰ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚੂੜੀਆਂ, ਚਰਖਾ, ਪੱਖੀ, ਤਲਵਾਰ, ਸੰਦੂਕ ਆਦਿ ਖੋਜ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਮਾਈਕ੍ਰੋ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਥਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਨਵੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਸੰਦਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਜੋ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀਵਤ ਦੰਗ ਨਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਖੋਜ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਖੋਜ ਕਰਤਾ ਸਿਰਫ ਲਿਖਤੀ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਮੁਥਾਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਖੋਜ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਕਈ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਲਈ ਕਈ ਤਕਨੀਕੀ ਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਭਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ : 1. ਡਾਟਾ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸੰਦ : ਰਿਕਾਰਡਰ, ਕੈਮਰਾ, ਮੋਬਾਇਲ 2. ਡਾਟਾ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸੰਦ : ਪੈਨ ਡਰਾਈਵ, ਫੈਕਸ, ਈ ਮੇਲ, ਹਾਰਡ ਡਿਸਕ, ਮੈਮਰੀ ਕਾਰਡ, ਸੀਡੀ, ਡੀਵੀਡੀ 3. ਡਾਟਾ ਟਰਾਂਸਫ਼ਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸੰਦ : ਕਾਰਡ ਰੀਡਰ, ਡਾਟਾ ਕੇਬਲ, ਆਦਿ। 4. ਡਾਟਾ ਦਿਖਾਉਣ ਜਾਂ ਡਾਟੇ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸੰਦ : ਕੰਪਿਊਟਰ, ਲੈਪਟਾਪ, ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਰ, ਐਲ.ਸੀ.ਡੀ. ਆਦਿ। ਡਾਟਾ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸੰਦ ਰਿਕਾਰਡਰ : ਰਿਕਾਰਡਰ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਸੰਦ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਸਮੱਗਰੀ ਜਿਵੇਂ ਸੁਹਾਗ, ਘੋੜੀਆਂ, ਲੋਕ ਗੀਤ, ਲੋਕ ਬੋਲੀਆਂ, ਸਿੱਠਣੀਆਂ, ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਬੁਝਾਰਤਾਂ, ਅਖਾਣ, ਮੁਹਾਵਰੇ, ਭਾਸ਼ਾ ਆਦਿ ਦੇ ਇਕੱਤਰੀਕਰਨ ਲਈ ਰਿਕਾਰਡਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਹਾਵਰੇ, ਅਖਾਣ, ਬੁਝਾਰਤਾਂ, ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕੱਤਰ ਕਰਕੇ ਵੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਜੇਕਰ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੇ ਵਿਹਾਰਕ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਰਿਕਾਰਡਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਮਝਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਏ ਖੋਜ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਲਿਖਤੀ ਭਰ ਤੋਂ ਭਾਵੇਂ ਸਾਂਭਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੁਰ, ਲੋਅ, ਹੇਕ ਆਦਿ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਆਪਣੇ ਅਰਥਾਂ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਰਿਕਾਰਡਰ ਅਜਿਹਾ ਸੰਦ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਖਿੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ ਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਮੌਲਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੂਚਕਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਪੱਧਰ ਤੇ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ਜੇਕਰ ਗੀਤ ਗਾ ਰਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅਜਿਹੀ ਸਮੱਗਰੀ ਵਧੇਰੇ ਮੌਲਿਕ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਸੁਆਣੀਆਂ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਸਮੇਂ ਝਿਜਕ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੀਆਂ। ਰਿਕਾਰਡਰ ਵੱਡੇ ਛੋਟੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਛੋਟੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡਰ ਨੂੰ ਵੈਣ ਪਾਉਣ ਜਾਂ ਸਵਾਂਗ ਰਚਾਉਣ ਸਮੇਂ ਸੋਗਮਈ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਗੀਤ ਗਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਉਸੇ ਗਤੀ ਵਿਚ ਲਿਖਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਈ ਸ਼ਬਦ ਛੱਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਵਿਚ ਗ਼ਲਤ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਰਿਕਾਰਡਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਇਕ ਵਾਰ ਰਿਕਾਰਡ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਕਰਕੇ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਸੁਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਕਰਕੇ ਵੀ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਝਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬੜੀ ਸਾਰਥਕ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਰਿਕਾਰਡਰ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕੁਝ ਸੀਮਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਈ ਵਾਰ ਮੌਕੇ ਤੇ ਸੈੱਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣਾ ਜਾਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬਿਜਲੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਚਾਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੋਣਾ। ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਖੋਜ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਸੈੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਵੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਰਿਕਾਰਡਰ ਵਿਚ ਤਕਨੀਕੀ ਸਮੱਸਿਆ ਆ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਵੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਇਕੱਤਰੀਕਰਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸੂਝਵਾਨ ਖੋਜ ਕਰਤਾ ਹਰ ਸਮੱਸਿਆ ਤੋਂ ਆਗਾਮੀ ਸੁਚੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਰਿਕਾਰਡਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਚਾਲੂ ਹੋਣ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਰਹੇ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਚਲਦੀ ਹੈ ਉਸਦੀ ਲਾਈਟ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੈਮਰਾ : ਕੈਮਰੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀਡੀਓ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫੋਟੋ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਵੀਡੀਓ ਕੈਮਰੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਬੜੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਈ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀਡੀਓ ਕੈਮਰੇ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਲਾ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ : 1. ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਕਲਾਵਾਂ 2, ਅਸ਼ਾਬਦਿਕ ਕਲਾਵਾਂ। ਅਸ਼ਾਬਦਿਕ ਕਲਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋ ਨਾਚ, ਰਾਮ ਲੀਲਾ, ਲੋਕ ਨਾਟ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਜਰੂਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਿਰਟ ਆਡੀਓ ਨਾਲ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਏਨੀ ਤੀਬਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਲਪਿਤ ਕਰ ਸਕੇ। ਰਾਮ-ਲੀਲਾ, ਲੋਕ ਨਾਚ, ਲੋਕ ਨਾਟ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ, ਤੀਬਰਤਾ, ਹਾਵ-ਭਾਵ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਵੀਡੀਓ ਕੈਮਰੇ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਫੋਟੋ ਕੈਮਰਾ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਫੋਟੋਆਂ, ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਖੇਤਰੀ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਅਤੇ ਮੌਲਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਲਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਭਿੰਨ ਡਿਜ਼ਾਇਨਾਂ ਅਤੇ ਪੈਟਰਨਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਫੋਟੋਆਂ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖਿੱਤੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਕਸ਼ੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਨੂੰ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਮਾਰਤਸਾਜੀ, ਬੁੱਤ ਤਰਾਸ਼ੀ, ਕੰਧ ਚਿੱਤਰ, ਕਸੀਦਾਕਾਰੀ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ, ਗਹਿਣੇ, ਆਦਿ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੇਖਣ ਸਮਝਣ ਲਈ ਕੈਮਰੇ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ‘ਖੇਤਰੀ ਕਾਰਜ ਕਰਦਿਆਂ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਹੀ ਵਸਤਾਂ/ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਫੋਕਸ ਵਿਚ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਾਂ ਜਦਕਿ ਕੈਮਰੇ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਚਿੱਤਰ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਉਹ ਪਹਿਲੂ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅੱਖ ਤੋਂ ਓਝਲ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਉਸ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਉਸਦੇ ਫੋਕਸ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।”4 ਖੋਜ ਕਰਤਾ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ, ਵੀਡੀਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਆਦਿ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ਵੀ ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮੋਬਾਇਲ ਫੋਨ : ਮੋਬਾਇਲ ਫੋਨ ਅਜਿਹਾ ਸੰਦ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੋਬਾਇਲ ਫੋਨ ਨਾਲ ਜਿਥੇ ਵੀਡੀਓ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਅਤੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਰਿਕਾਰਡਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਖ਼ੂਬੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਸੰਦ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਮਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਹੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਤੁਰੰਤ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ, ਆਡੀਓ, ਵੀਡੀਓ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਕੱਤਰੀਕਰਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਿਖਤੀ ਸਮੱਗਰੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਜੇਕਰ ਨਾਰੀਵਾਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ SMS ਭੇਜਣ ਲਈ ਸਟੇਟਸ ਪਾਉ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਦੋਸਤ, ਮਿੱਤਰ ਜੋ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਲਿਖਤੀ ਸਮੱਗਰੀ ਭੇਜਣਗੇ। ਇਹ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿਭਿੰਨ ਖਿੱਤਿਆਂ, ਵਿਭਿੰਨ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਸੰਦ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੂਚਕਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਕਈ ਵਾਰ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਚਲ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਵਿਚ ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੋਈ ਫੋਨ ਕਾਲ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੀਡੀਓ ਬਣਾਉਣ ਸਮੇਂ ਵੀ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਦਰਪੇਸ਼ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮੋਬਾਇਲ ਫੋਨ ਦੀ ਖੋਜ ਦੇ ਸੰਦ ਵਜੋਂ ਇਕ ਸੀਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਸੂਚਕਾਂ ਨਾਲ ਫੋਨ ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਵੀ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।