cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ਵਾਕੀਨ ਫੀਨਿਕਸ
ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਵਾਕੀਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਿਵਰ ਅਤੇ ਭੈਣ ਸਮਰ ਦੇ ਨਾਲ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਸਪੇਸਕੈਂਪ (1986) ਵਿੱਚ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੂੰ ਲੀਫ ਫੀਨਿਕਸ ਨਾਮ ਜੋ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਨਾਮ ਤੇ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕਾਮੇਡੀ-ਡਰਾਮੇ ਫਿਲਮ ਟੂ ਡਾਈ ਫਾਰ (1995) ਅਤੇ ਪੀਰੀਅਡ ਫਿਲਮ ਕੁਇਲਜ਼ (2000) ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸਮਰਥਨ ਰੋਲ ਲਈ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮੀਖਿਆ ਮਿਲੀ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਡਰਾਮਾ ਫਿਲਮ ਗਲੇਡੀਏਟਰ (2000) ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਕਮੋਡਸ ਦੇ ਚਿੱਤਰਣ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਧਿਆਨ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਬੋਤਮ ਸਹਿਯੋਗੀ ਅਦਾਕਾਰ ਲਈ ਅਕੈਡਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਵਾਕ ਦਿ ਲਾਈਨ (2005),ਦ ਮਾਸਟਰ (2012) ਅਤੇ ਜੋਕਰ (2019) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਜੋਕਰ ਲਈ ਉਸਨੇ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਾ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰਾਉਣੀ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਸਾਈਨ (2002) ਅਤੇ ਦਿ ਵਿਲੇਜ (2004), ਇਤਿਹਾਸਕ ਡਰਾਮਾ ਹੋਟਲ ਰਵਾਂਡਾ (2004), ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਡਰਾਮਾ ਹਰ (2013), ਅਪਰਾਧ ਵਿਅੰਗ ਇਨਸਰੈਂਟ ਵਾਈਸ (2014) ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਥ੍ਰਿਲਰ ਯੂ ਵਰ ਨੇਵਰ ਰੀਅਲੀ ਹੇਅਰ (2017) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਵਾਕੀਨ ਫੀਨਿਕਸ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਵੀਡੀਓ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹਨ।ਵਾਕ ਦਿ ਲਾਈਨ ਦਾ ਸਾਊਂਡਟ੍ਰੈਕ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਨ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਮੀਡੀਆ ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਸੰਕਲਨ ਸਾਉਂਡਟ੍ਰੈਕ ਦਾ ਗ੍ਰੈਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਕਈ ਚੈਰੀਟੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਮਰਥਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫਾ ਸੰਗਠਨ, ਦੀ ਲੰਚ ਬਾਕਸ ਫੰਡ ਦੇ ਬੋਰਡ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ ਜੋ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਕਸਬੇ ਸੋਵੇਟੋ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਖਾਣਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਪੇਟਾ ਅਤੇ ਇਨ ਡਿਫੈਂਸ ਆਫ਼ ਐਨੀਮਲਜ਼ ਨਾਲ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ. ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਸਮਰਪਣ ਲਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਲ 2019 ਵਿੱਚ ਪੇਟਾ ਦਾ ਪਰਸਨ ਆਫ਼ ਦਿ ਈਅਰ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਵਾਕੀਨ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਅਕਤੂਬਰ, 1974 ਨੂੰ ਸਾਨ ਜੁਆਨ ਦੇ ਰਾਓ ਪਿਡਰਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਮਾਪਿਆਂਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਪੰਜ ਬੱਚਿਆਂ ਰਿਵਰ (1970-1993) ਅਤੇ ਰੇਨ (ਜਨਮ 1972) ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਤੇ ਲਿਬਰਟੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ (ਜਨਮ 1976) ਅਤੇ ਸਮਰ (ਜਨਮ 1978)ਵਿਚੋਂ ਤੀਜਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਅਦਾਕਾਰ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਸੌਤੇਲੀ ਭੈਣ ਜੋਡਾਨ (ਜਨਮ 1964) ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿਚੋਂ ਹੈ। ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਉਸਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹ 'ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਜੌਨ ਲੀ ਬੋਟਮ, ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਤੋਂ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਜਰਮਨ ਅਤੇ ਰਿਮੋਟ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਬਹੁਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮੂਲ ਦੇ ਹੈ।  ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਅਰਲੀਨ ਦਾ ਜਨਮ ਨਿ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਕੇਨਾਜ਼ੀ ਯਹੂਦੀ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਹੰਗਰੀ ਅਤੇ ਰੂਸੀ ਮੂਲ ਦੀ ਹੈ।
ਅਰਲੀਨ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹਿਚਕੀਿੰਗ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਫੀਨਿਕਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1969 ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਜਿਸਨੂੰ ਚਿਲਡਰਨ ਆਫ਼ ਗੌਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਆਖਰਕਾਰ ਉਹ ਪੰਥ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ 1977 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਫਿਨਿਕਸ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਵਾਪਸ ਪਰਤਦਿਆਂ ਸਮੂਹ ਛੱਡਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਪੰਛੀ ਜੋ ਆਪਣੀ ਖੁਦ ਦੀ ਸੁਆਹ ਤੋਂ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਆਖਰੀ ਨਾਂ ਫੀਨਿਕਸ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਵਾਕੀਨ ਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭੈਣਾਂ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਰਗੇ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨਾਮ ਰੱਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ "ਲੀਫ" ਕਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਨਾਮ ਉਸਨੇ ਬਾਲ ਅਦਾਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸਨੇ ਵਾਕੀਨ ਨਾਮ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾ ਲਿਆ।
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੈਰੀਅਰ
ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪੇਟ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ, ਫੀਨਿਕਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਗਾਉਣ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ ਵਜਾਉਣ ਵਰਗੀਆਂ ਵੱਖੋ ਵੱਖ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਵਿਚ, ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਐਨ ਬੀ ਸੀ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਵਾਕੀਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਏਜੰਟ ਆਈਰਿਸ ਬਰਟਨ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਵਾਕੀਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਿਵਰ ਨਾਲ 1982 ਦੇ ਐਪੀਸੋਡ "ਕ੍ਰਿਸਮਿਸ ਸੌਂਗ" ਵਿੱਚ ਸੈਵਨ ਬਰਾਈਡਜ਼ ਫਾਰ ਸੈਵਨ ਬਰਦਰਜ਼ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਭਿਨੈ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ, ਫਿਨਿਕਸ ਨੇ ਏਬੀਸੀ ਆਫਰਟਸਕੂਲ ਸਪੈਸ਼ਲ ਵਿੱਚ ਬੈਕਵਰਡਜ਼: ਦਿ ਰਿਡਲ ਆਫ ਡਾਇਲੈਕਸੀਆ (1984) ਵਿੱਚ ਸਹਿ ਅਦਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, 1984 ਵਿਚ, ਵਾਕੀਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਸਮਰ ਨਾਲ ਮਰਡਰ, ਸ਼ੀ ਰੌਟ ਦੇ ਐਪੀਸੋਡ ਵੀ ਆਰ ਔਫ ਟੂ ਕਿਲ ਦੀ ਵਿਜ਼ਰਡ ਅਤੇ ਦਿ ਫਾਲ ਗਾਏ ਅਤੇ ਹਿੱਲ ਸਟ੍ਰੀਟ ਬਲੂਜ਼ ਦੇ ਐਪੀਸੋਡਾਂ ਵਿੱਚ ਨਜਰ ਆਇਆ।
ਸੀਬੀਐਸ ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ ਫਿਲਮ ਕਿਡਜ਼ ਡੌਂਟ ਟੈੱਲ (1985) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਾਕੀਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫਿਲਮੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਪੇਸਕੈਂਪ (1986) ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਲੜੀ ਐਲਫ੍ਰੇਡ ਹਿਚਕੌਕ ਪਰੈਸੈਂਟ ਦੇ ਐਪੀਸੋਡ "ਏ ਵੈਰੀ ਹੈਪੀ ਇੰਡਿੰਗ" ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਵਾਕੀਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਰਸ਼ਕੀਜ਼ (1987) ਵਿੱਚ ਸੀ ਇਹ ਦੋਸਤਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਬਾਰੇ ਸੀ ਜੋ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੀਤ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਰੂਸੀ ਸਿਪਾਹੀ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਵਾਕੀਨ ਨੀ ਫਿਰ ਰੋਨ ਹਾਵਰਡ ਦੇ ਕਾਮੇਡੀ-ਡਰਾਮੇ ਪੈਰੇਂਟਹੂਡ (1989) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਸਟੀਵ ਮਾਰਟਿਨ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਦੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਭਤੀਜੇ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ ਸੀ। ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚੰਗੀ ਸਮੀਖਿਆ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ 126 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕੀਤੀ। ਵਾਕੀਨ ਨੂੰ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਇੱਕ ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਸਰਵ ਉੱਤਮ ਯੰਗ ਅਭਿਨੇਤਾ ਲਈ ਯੰਗ ਆਰਟਿਸਟ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਾਲ ਅਦਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਾਕੀਨ ਨੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਦਾਕਾਰੀ ਤੋਂ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਮੈਕਸੀਕੋ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ।
31 ਅਕਤੂਬਰ 1993 ਨੂੰ ਵਾਕੀਨ ਦੇ 19ਵੇਂ ਜਨਮਦਿਨ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਿਵਰ ਦੀ ਦਿ ਵਿਪਰ ਰੂਮ ਦੇ ਬਾਹਰ ਓਵਰਡੋਜ਼ ਲੈਣ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਵਾਕੀਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਨਾਲ ਰੇਨ ਕਲੱਬ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ 911 ਨੂੰ ਕਾਲ ਕੀਤੀ। ਰਿਵਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਫੋਨ ਕਾਲ ਵਾਰ ਵਾਰ ਟੀਵੀ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਸ਼ੋਅ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ।
1995–1999: ਅਦਾਕਾਰੀ ਵੱਲ ਵਾਪਸੀ
ਆਪਣੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਾਕੀਨ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ, ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਵਜੋਂ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 1995 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨੌਜਵਾਨ ਵਜੋਂ ਟੂ ਡਾਈ ਫੋਰ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਔਰਤ (ਨਿਕੋਲ ਕਿਡਮੈਨ) ਦੁਆਰਾ ਕਤਲ ਕਰਨ ਲਈ ਭਰਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਸ ਵੈਨ ਸੰਤ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ, ਇਹ ਫਿਲਮ 1995 ਦੇ ਕਾਂਸ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਵਿੱਤੀ ਸਫਲ ਫਿਲਮ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਨੇ ਘਰੇਲੂ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਲ 21 ਲੱਖ ਡਾਲਰ ਕਮਾਏ। ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਲੋਚਕ ਜੈਨੇਟ ਮਾਸਲਿਨ ਨੇ ਵਾਕੀਨ ਫੀਨਿਕਸ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ, “ਵਿਚਾਰਾ ਜਿੰਮੀ। ਫੀਨਿਕਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕਿਰਦਾਰ ਪੂਰੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਇਆ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਣਯੋਗ ਅਭਿਨੇਤਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੰਮੀ ਸੁਜ਼ਾਨ ਦੀ ਚੁਸਤੀ ਤੋਂ ਘਬਰਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਰੋਲ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।"
ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ
right|thumb| ਵਾਕੀਨ 2014 ਨਿਊਯਾਰਕ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਵਾਕੀਨ ਫੀਨਿਕਸ 1998 ਦਾ 1995 ਤੱਕ ਅਦਾਕਾਰਾ ਲਿਵ ਟੇਲਰ ਅਤੇ 2001 ਤੋਂ 2005 ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦੀ ਮਾਡਲ ਟੋਪਾਜ ਪੇਜ ਗਰੀਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਸਾਲ 2016 ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ ਉਹ ਰੂਨੀ ਮਾਰਾ ਨੂੰ ਡੇਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੁਲਾਈ 2019 ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਮਈ 2020 ਵਿਚ, ਵਾਕੀਨ ਅਤੇ ਮਾਰਾ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗ੍ਰੈਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1974
ਸਵਤੀਲੇਖਾ ਸੇਨਗੁਪਤਾ
ਸਵਤੀਲੇਖਾ ਸੇਨਗੁਪਤਾ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Swatilekha Sengupta; ਜਨਮ: ਚੈਟਰਜੀ ; 22 ਮਈ 1950 – 16 ਜੂਨ 2021) ਇੱਕ ਬੰਗਾਲੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਦਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਭਾਰਤੀ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।
ਕੈਰੀਅਰ
ਸਵਤੀਲੇਖਾ ਨੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕੈਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਏਸੀ ਬੈਨਰਜੀ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਹੇਠ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਬੀਵੀ ਕਾਰੰਤ, ਤਾਪਸ ਸੇਨ, ਅਤੇ ਖਾਲਿਦ ਚੌਧਰੀ ਤੋਂ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਕੋਲਕਾਤਾ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ 1978 ਵਿੱਚ ਥੀਏਟਰ ਗਰੁੱਪ ਨੰਦੀਕਰ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਈ। ਨੰਦੀਕਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਰੁਦਰਪ੍ਰਸਾਦ ਸੇਨਗੁਪਤਾ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ।
ਉਹ ਵਿਕਟਰ ਬੈਨਰਜੀ ਅਤੇ ਸੌਮਿੱਤਰਾ ਚੈਟਰਜੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੱਤਿਆਜੀਤ ਰੇਅ ਦੁਆਰਾ 1985 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਫਿਲਮ ਘਰੇ ਬੇਅਰ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮਹਿਲਾ ਨਾਇਕ ਵੀ ਸੀ। ਇਹ ਫਿਲਮ ਮਸ਼ਹੂਰ ਬੰਗਾਲੀ ਲੇਖਕ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਉਸੇ ਨਾਮ ਘਰੇ ਬੇਅਰ ਦੇ ਨਾਵਲ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਚੌਰੰਗਾ, ਬੇਲਾ ਸ਼ੇਸ਼ੇ, ਧਰਮਜੁਧਾ ਅਤੇ ਬੇਲਾ ਸ਼ੂਰੂ ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਮੌਤ
ਸੇਨਗੁਪਤਾ ਦੀ 16 ਜੂਨ 2021 ਨੂੰ ਗੁਰਦੇ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ 71 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਆਖਰੀ ਕੰਮ ਬੇਲਾਸ਼ੂਰੂ ਸੀ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2021 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1950
ਲੂਸੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ
ਲੂਸੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦੀ ਕਵੀ ਵਿੱਲੀਅਮ ਵਰਡਜ਼ਵਰਥ (7 ਅਪਰੈਲ 1770 – 23 ਅਪਰੈਲ 1850) ਦੀਆਂ 1798 ਅਤੇ 1801 ਦਰਮਿਆਨ ਲਿਖੀਆਂ ਪੰਜ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸੀਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਰਡਜ਼ਵਰਥ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ
ਡਾ. ਸੁਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ
ਸੁਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ (5 ਅਕਤੂਬਰ 1940 - 9 ਫਰਵਰੀ 2011 ) ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨ, ਉਘੇ ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਚਿੰਤਕ ਸਨ। ਆਲੋਚਨਾ ਪੁਸਤਕ ‘ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ’ ਲਈ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ’ਚ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਰਸਾਲੇ ‘ਸਮਦਰਸ਼ੀ’ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਵੀ ਰਹੇ।
ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਕੋਟ ਕਪੂਰੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਡਾ. ਨੂਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਾਨਕਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਹੋਈ। ਮਗਰੋਂ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਗਿਆਨੀ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਜਾਚਕ ਨੇ ਅੰਬਾਲੇ ਪ੍ਰੈਸ ਲਾ ਲਈ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਅੰਬਾਲੇ ਆ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਐਮ.ਏ.ਕੀਤੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੀ, ਪਰ ਮਗਰੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਐਮ.ਏ. ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਲੈਕਚਰਾਰ ਲੱਗੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਐਮ.ਏ. ਪੰਜਾਬੀ ਕਰਦਿਆਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਚੋਣ ਲੜੀ ਤੇ ਸਕੱਤਰ ਬਣੇ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਤੇ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਿਆਂ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਰਖੀਆਂ ਵਿਚ ਰਹੇ। ਮਗਰੋਂ ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਦਿੱਲੀ ਮੇਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਡਾ.ਨੂਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਾਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਹੀ ਪੀਐਚ.ਡੀ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਲਈ ਰਜਿਸਟਰ ਹੋਏ। ਨੂਰ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਵਾਂ ਸੋਚਣ ਦਾ ਆਦੀ ਸੀ। ਉੱਤਰ-ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ, ਉੱਤਰ ਮਾਰਕਸਵਾਦ, ਉੱਤਰ ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦ, ਉੱਤਰ ਬਸਤੀਵਾਦ ਸਬੰਧੀ ਉਹ ਬੜਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ।
ਵੱਡਾ ਕੱਦ
ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ, ਅਤਰ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡਾ. ਨੂਰ ਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਏਨਾ-ਮਾਣ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਂਜ, ਉਹਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਨ। ਵਿਰੋਧੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਉਹਦੀ ਆਦਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਨਾ ਪੈਣਾ ਸਗੋਂ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨਾ ਡਾ. ਨੂਰ ਦੀ ਫਿਤਰਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਕਤ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੀ ਚੋਣ ਵੇਲੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਚੋਣ ਲੜਨ ਲਈ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਰੋਧ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਚੋਣ ਹਾਰਨ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਉਹ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਵਰਤਮਾਨ ਦੌਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਾਇਰ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਇੱਕ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕੀਤਿਆਂ ਆਪਣੀ ਤੋਰੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਡਾ. ਨੂਰ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਗੋਲਦਾ ਤਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਰਾਤੀਂ ਦੋਸਤਾਂ-ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮਹਿਫ਼ਲ ਵਿਚ ਬੈਠਣਾ। ਦੇਰ ਰਾਤ ਤਕ ਹੱਸਦੇ-ਖੇਡਦੇ ਰਹਿਣਾ। ਢੋਲਾ ਗਾਉਣਾ, ਮਿਰਜ਼ੇ ਦੀ ਸੱਦ ਲਾਉਣੀ, ਪਰ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਮੁੱਖ-ਬੰਧ ਜਾਂ ਸੈਮੀਨਾਰ ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਪਰਚਾ ਸਿਰਹਾਣੇ ਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਦਾ, ਇਹ ਬੰਦਾ ਕਦੋਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਕਦੋਂ ਲਿਖਦਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਲਾਰਾ
ਡਾ. ਨੂਰ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਪੂਰੇ ਧੜੱਲੇ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸਟੇਜਾਂ ਉਪਰ ਬੋਲਦਿਆਂ ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਗਲਤ ਬੋਲ ਗਏ ਸਨ। ਪਰ ਉਹ ਏਨੇ ਧੜੱਲੇ ਨਾਲ ਤੇ ਠਰੰਮੇ ਨਾਲ ਬੋਲਦੇ ਕਿ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੌਸਲਾਪਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਪਾਂਡੀਚਰੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ-ਤਾਮਿਲ ਸਾਂਝੀ ਗੋਸ਼ਟੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਤਾਮਿਲ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਬੋਲਦਿਆਂ ਤਾਮਿਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਭਾਸ਼ਾ ਗਰਦਾਨਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਕਿਹਾ। ਨੂਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਵਿਦਵਾਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕੱਟਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਨਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਤਾਂ ਤਾਮਿਲ ਜਿੰਨੀ ਹੀ ਪੁਰਾਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰੀ-ਆਰੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅੱਖਰੇ ਅਜਿਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਦ੍ਰਾਵੜੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਥੀਸਜ਼ ਸੀ ਕਿ ਆਰੀਅਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦੇ ਸੀ, ਗੂੰਗੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਵੇ ਪੰਜਾਬੀ ਹੀ ਸੀ।
ਬਤੌਰ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ
ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣ ਕੇ ਡਾ.ਨੂਰ ਨੇ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਆਮ ਇਨਸਾਨ ਨਹੀਂ ਲਗਾ ਸਕਦਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਦਾ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਉਤੇ ਪੁੱਜਣਾ ਹੀ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਮਾਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਹਰ ਭਾਰਤੀ ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਲੇਖਕਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਠਾ ਰੱਖੀ ਹੋਵੇ। ਡਾ. ਨੂਰ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਲਿਆ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ
ਸ਼ਰੀਗੁਪਤ
ਸ਼੍ਰੀਗੁਪਤ (ਸ਼ਾਸਨ 240 - 280 ) ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਗੁਪਤ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਸੀ।
ਕੋਕੂਯੋ ਕੈਮਲਿਨ
ਕੋਕੂਯੋ ਕੈਮਲਿਨ(ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ:Kokuyo Camlin) ਮੁੰਬਈ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਕੰਪਨੀ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਕੰਪਨੀਆਂ
ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਕਰਾਨਿਕਲ
ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਕਰਾਨਿਕਲ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Gibraltar Chronicle) ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪਰਵਾਸੀ ਖੇਤਰ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਵਿੱਚ 1801 ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਹੈ। ਇਹ 1821 ਵਿੱਚ ਦੈਨਿਕ ਬੰਨ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਨਾ ਸਥਾਪਤ ਦੈਨਿਕ ਅਖ਼ਬਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਲਗਾਤਾਰ ਛਪਣ ਵਾਲਾ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਨਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸੰਪਾਦਕੀ ਦਫ਼ਤਰ ਵਾਟਰਗੇਟ ਹਾਉਸ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਛਪਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਨਿਊ ਹਾਰਬਰਸ ਉਦਯੋਗਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਟਰਫੈਲਗਰ ਦੀ ਖਬਰ
left|thumb|100px|2 ਫਰਵਰੀ 1826 ਦਾ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਕਰਾਨਿਕਲ ਅਕਤੂਬਰ 1805 ਵਿੱਚ ਟਰਫੈਲਗਰ ਦੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਪੰਜ ਦਿਨ ਬਾਦ ਕਥਬਰਟ ਕਾਲਿੰਗਵੁਡ, ਪਹਿਲਾਂ ਬੈਰਨ ਕਾਲਿੰਗਵੁਡ, ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਤਰਫ ਜਾ ਰਹੇ ਸਕੂਨਰ ਪੀਕਲ ਦੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਲੇਫਟਿਨੇਂਟ ਲਪੇਨੋਟਿਅਰ ਨੂੰ ਜੇਤੂ ਹੋਣ ਦੀ ਖਬਰ ਭੇਜੀ। ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਵਿਲਿਅਮ ਠੁਕ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜ ਜੋਰਜ ਤੀਸਰੀ ਨੂੰ ਨਵੰਬਰ 6 ਤੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਫਤਹਿ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਈ ਸੂਚਨਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਪਾਈ ਸੀ, ਪਰਿਣਾਮਸਵਰੂਪ ਦ ਟਾਈਮਸ ਵਿੱਚ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਨਵੰਬਰ 7 ਤੱਕ ਦੀ ਦੇਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਲੜਾਈ ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਾਦ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬੇੜਾ ਇੱਕ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਵਾਲੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਵਿੱਚ ਏਡਮਿਰਲ ਕਾਲਿੰਗਵੁਡ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣੀ। ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਕਰਾਨਿਕਲ ਨੇ ਜੇਤੂ ਹੋਣ ਦੀ ਖਬਰ ਅਕਤੂਬਰ 23 ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀਭਾਸ਼ਾਵਾਂਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਐਡਮਿਰਲ ਕਾਲਿੰਗਵੁਡ ਦਾ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਹੈਨਰੀ ਐਡਵਰਡ ਫਾਕਸ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਪੱਤਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ।
ਅਭਿਲੇਖਾਗਾਰ
ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਅਭਿਲੇਖਾਗਾਰ ਦੀ ਕੇਵਲ ਦੋ ਸ਼ਰੰਖਲਾ ਹੀ ਬਚੀ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਨਾਂ ਸਟ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਗੈਰੀਸਨ ਲਾਇਬਰੇਰੀ 1801 ਤੋਂ ਸ਼ਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਣ ਸ਼ਰੰਖਲਾ ਨੂੰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟਰਫੈਲਗਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਖਬਰ ਦੇਣਾ ਵਾਲਾ ਸੰਸਕਰਣ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਖੇਲ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ, ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਜਵਾਨ ਮੰਤਰਾਲਾ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਆਰਕਾਇਵਸ ਦੇ ਕੋਲ ਦੂਜੀ ਸ਼ਰੰਖਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣੋਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕਰ ਸਾਰੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰ
ਗੁੜਥੜੀ
ਗੁੜਥੜੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਭੀਖੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। 2001 ਵਿੱਚ ਗੁੜਥੜੀ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 1675 ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 7.83 ਕਿ. ਮੀ. ਵਰਗ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਅਸਾਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
ਅਸਾਕਾ ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅੰਦੀਜਾਨ ਖੇਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਇਓਨ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ) ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਸਾਕਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਆਬਾਦੀ 191,500 ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ
ਪੋਲੀਓ
ਪੋਲੀਓ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Polio), ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਪੋਲੀਓਮਾਇਲੇਟਿਸ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Poliomyelitis) ਪੋਲੀਓਵਾਇਰਸ ਦੁਆਰਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਰੋਗ ਹੈ। 90 ਤੋਂ 95% ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਕੋਈ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। 5 ਤੋਂ 10% ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਮੋਟੇ ਲੱਛਣ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤਾਪ, ਸਿਰਦਰਦ, ਉਲਟੀਆਂ, ਲੱਤਾਂ ਅਤੇ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ। ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਰੋਗੀ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 0.5% ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਠਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਨਿੱਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੋਗੀ ਹਿੱਲਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।  ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਸਿਰ, ਗਰਦਨ ਜਾਂ ਢਿੱਡ ਦੇ ਪੜਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੋਗੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਮਗਰ ਸਾਰੇ ਨਹੀਂ। ਪੱਠਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਵਾਲੇ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 2 ਤੋਂ 5% ਅਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 15 ਤੋਂ 30% ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਠੀਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਕਈ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉੱਤਰ-ਪੋਲੀਓ ਲੱਛਣ ਸਮੂਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੋਲੀਓ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪੱਠਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਰੋਗ ਦਾ ਇਲਾਜ ਪੋਲੀਓ ਵੈਕਸੀਨ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 12 ਅਪਰੈਲ 1955 ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਇਹ ਵੈਕਸੀਨ ਡਾ. ਥਾਮਸ ਫ੍ਰੈਂਕਸ ਨੇ ਇਜਾਦ ਕੀਤੀ। ਰੋਗ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਈ ਸਪਸ਼ਟ ਇਲਾਜ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। 1988 ਵਿੱਚ ਪੋਲੀਓ ਰੋਗੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 350,000 ਅਤੇ 2013 ਵਿੱਚ ਇਹ 407 ਸੀ। 2014 ਵਿੱਚ ਇਹ ਰੋਗ ਸਿਰਫ਼ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੋਗ
ਜੈਵਿਕ ਮਾਨਵ ਸ਼ਾਸਤਰ
ਜੈਵਿਕ ਮਾਨਵ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨ, ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜੈਵਿਕ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਪਹਿਲੂਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗ਼ੈਰ-ਮਨੁੱਖੀ ਪੂਰਵਜਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਮੂਲ ਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੈ।  ਇਹ ਮਾਨਵ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਉਪ-ਖੇਤਰ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਜੀਵੰਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ
right|thumb|168x168px|ਜੌਨ ਫਰੈਡਰਿਕ ਬਲੂਮਨਬੈਕ thumb|157x157px|ਫਰਾਂਜ਼ ਬੋਅਜ਼ ਵਿਗਿਆਨਕ ਭੌਤਿਕ ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨ 17ਵੀਂ ਤੋਂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਨਸਲੀ ਵਰਗ ਦੇ ਅਧਿਐਨ (ਜੌਰਜਿਅਸ ਹੌਰਨਿਉਸ, ਫ਼੍ਰਾਂਸੋਈਜ਼ ਬਰਨਰ, ਕਾਰਲ ਲੀਨੀਅਸ, ਜੋਹਨ ਫਰੇਡਰਿਕ ਬਲੂਮੈਨਬੈਕ) ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਗੋਟਿੰਗਨ ਦੇ ਜਰਮਨ ਫਿਜ਼ੀਸ਼ੀਅਨ ਜੋਹਨ ਫੈਡਰਿਕ ਬਲੂਮੈਨਬੈਕ (1752-1840) ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰੀਰਕ ਮਾਨਵ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਖੋਪੜੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਭੰਡਾਰ (ਦਿਕਸ ਕ੍ਰੇਨੀਓਰਮ, ਜੋ 1790-1828 ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ) ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਪੰਜ ਮੁੱਖ ਜਾਤੀਆਂ (ਕਾਕੇਸ਼ੀਅਨ, ਮੰਗੋਲੀਆਈ, ਈਥੋਪੀਅਨ, ਮਲਾਇਆ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ) ਵਿੱਚ ਵਰਗੀਕਰਣ ਕੀਤਾ।  19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਪਾਲ ਬਰੋਕਾ (1824-1880) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਸ਼ਰੀਰਕ ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਕ੍ਰੇਨਿਓਮੈਟਰੀ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ  ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਕਿ ਜਰਮਨ ਪਰੰਪਰਾ, ਰੂਡੋਲਫ ਵੀਰਚੋ (1821-1902) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ' ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
1830 ਅਤੇ 1840 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨ ਗੁਲਾਮੀ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਗ਼ੁਲਾਮੀਵਾਦੀ ਜੇਮਜ਼ ਕੌਲੇਜ਼ ਪ੍ਰੀਚਰਡ (1786-1848) ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਕਾਰਜਾਂ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਪੌਲੀਜੈਨਿਸਟ ਸੈਮੂਅਲ ਜਾਰਜ ਮੋਰਟਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।
ਐੱਸ ਜੀ ਸਰਦੇਸਾਈ
ਸ਼ਰੀਨਿਵਾਸ ਗਣੇਸ਼ ਸਰਦੇਸਾਈ  (1907-1996) ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਾਮ ਐੱਸ ਜੀ ਸਰਦੇਸਾਈ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ Progress and conservatism in ancient India ਸਿਧਾਂਤਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਂਝੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਐਗਜੈਕਟਿਵ ਕਮੇਟੀ ਮੈਂਬਰ ਸਨ।
ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਰਦੇਸਾਈ ਸੀਪੀਆਈ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ 1927 ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਬਣ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਉਹ 20 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਤ੍ਰਿਪੁਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ 1939 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਣ ਨਾਲ ਜਨਤਕ ਧਿਆਨ ਖਿਚਿਆ।
ਸਰਦੇਸਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਵਧੀਆ ਲਿਖਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਸਨੇ ਖ਼ੂਬ ਲਿਖਿਆ। "ਮਾਰਕਸਿਜ਼ਮ ਅਤੇ ਗੀਤਾ" ਨਾਮ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਿਤਾਬਚੇ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਗੀਤਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਤਿੱਖਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਮੁਹੱਈਆ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਗੀਤਾ ਬਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਉੱਚੇ ਜਾਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਤਿਲਕ, ਗਾਂਧੀ, ਅਰਬਿੰਦੋ, ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਆਦਿ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਕਬੀਰ, ਨਾਨਕ, ਤੁਕਾਰਾਮ, ਫੂਲੇ ਸਮੇਤ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਹੇਠਲੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੀਤਾ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਗੀਤਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਜਾਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਉਚਿਤਤਾ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੇਠਲੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪੱਖਪਾਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਮਿਲਦਾ ਸੀ।
ਉਸ ਦਾ "ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਤੀ ਅਤੇ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਜ਼ਮ" ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਮੌਲਿਕ ਕੰਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਕਰਨ ਸਮਾਜਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨਾ ਹੋਣ ਪੱਖ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।
ਸਰਦੇਸਾਈ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਢਹਿ ਜਾਣ ਤੱਕ ਜੀਉਂਦਾ ਸੀ।
ਸੁਜਾਤਾ ਸ੍ਰੀਧਰ
ਸੁਜਾਤਾ ਸ੍ਰੀਧਰ (சுஜாதா ஸ்ரீதர்; ਜਨਮ 25 ਦਸੰਬਰ 1961) ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਵੱਲੋਂ ਟੈਸਟ ਅਤੇ ਓਡੀਆਈ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖੇਡਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਕੁੱਲ ਤਿੰਨ ਟੈਸਟ ਮੈਚ ਅਤੇ ਛੇ ਓਡੀਆਈ ਮੈਚ ਖੇਡੇ ਹਨ। ਘਰੇਲੂ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਮਿਲਨਾਡੂ ਅਤੇ ਕਰਨਾਟਕ ਦੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1961 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ
ਬਨੇਰਾ ਕਲਾਂ
ਬਨੇਰਾ ਕਲਾਂ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਨਾਭਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਅਮੀਬਾ
ਅਮੀਬਾ ਪ੍ਰੋਟੋਜ਼ੋਆ ਦੀ ਇੱਕ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਿਨਸ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਕਾਰਹੀਣ ਇੱਕ-ਕੋਸ਼ਕੀ ਜੀਵ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਮੀਬਾ ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਕੁੱਝ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰ 1/2 ਮਿ ਮੀ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵਿਆਸ ਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸੰਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰੋਟੋਪਲਾਜਮ ਦੇ ਛੋਟੇ ਥੋਬੇ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਆਕਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੈਲਲੋਜ ਬਾਹਰ ਤੋਂ ਅਤਿਅੰਤ ਸੂਖਮ ਪਲਾਜਮਾਲੇਮਾ ਦੇ ਕਵਰ ਕਾਰਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਸੈਲਲੋਜ ਦੇ ਦੋ ਸਪਸ਼ਟ ਪੱਧਰ ਪਹਿਚਾਣੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ - ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਦਾ ਸਵੱਛ, ਕਣਰਹਿਤ, ਕੱਚ ਵਰਗਾ, ਗਾੜਾ ਬਾਹਰਲਾ ਰਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾ ਜਿਆਦਾ ਤਰਲ, ਭੂਰਾ, ਕਣਯੁਕਤ ਭਾਗ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਂਤਰ ਰਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਂਤਰ ਰਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਨਿਊਕਲੀ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਪੂਰਣ ਆਂਤਰ ਰਸ ਅਨੇਕ ਛੋਟੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅੰਨਦਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਸੰਕੋਚੀ ਰਸਦਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਇੱਕ ਅੰਨਦਾਨੀ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਪਾਚਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਕੋਚੀ ਰਸਦਾਨੀ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀਵ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੂਖ਼ਮਜੀਵ
ਸੁਤੰਤਰ ਇੱਛਾ
ਸੁਤੰਤਰ ਇੱਛਾ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Free will) ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਬਾਅ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਆਪਣੇ ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਚੋਣ ਕਰਨ ਦੀ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ, ਸਲਾਘਾ, ਦੋਸ਼, ਪਾਪ, ਦੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਸਿਰਫ ਉਸ ਵਕਤ ਹੀ ਅਰਥਪੂਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਸੁਤੰਤਰ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਚੁਣੇ ਗਏ ਹੋਣ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਲਾਹ, ਪ੍ਰੇਰਣਾ, ਵਿਚਾਰ, ਅਤੇ ਮਨਾਹੀ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਵੀ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਫਜ਼ੂਲ ਹਨ ਅਗਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਮਲ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ਦੇ ਚਲਣ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਭਵ ਨਤੀਜੇ ਨਾ ਹੋਣ। ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਉਹੀ ਕਰਮ ਸਿਹਰੇ ਜਾਂ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੁਤੰਤਰ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਸੁਤੰਤਰ ਇੱਛਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਜਾਂ ਇਨਾਮ ਦੇਣ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਜਾਂਦਾ।
ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ
ਸੁਤੰਤਰ ਇੱਛਾ ਦਾ ਸਵਾਲ ਚਰਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਸੁਚੇਤ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਕੰਟਰੋਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਮੁਖਾਤਿਬ ਹੋਣ ਲਈ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਕਰਨਿਕਤਾ ਵਿਚਕਾਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਸਮਝ ਦੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਦੇ ਵਾਪਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਘਟਨਾ ਦਾ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ
ਖੋਪੜੀ
thumb|ਖੋਪੜੀ 3D ਖੋਪੜੀ ਜਾਂ ਖੱਪਰ ਕੰਗਰੋੜਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ (ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ, ਖੋਪੜਧਾਰੀ ਜੀਵ) ਦੇ ਸਿਰ ਵਿਚਲਾ ਇੱਕ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਰੱਖਿਅਕ ਖੋੜ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਖੋਪੜੀ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਖੱਪਰ (ਕਰੇਨੀਅਮ ਜਾਂ ਕਪਾਲ) ਅਤੇ ਜਬਾੜਾ (ਮੈਂਡੀਬਲ)। ਖੋਪੜੀ ਕਰੰਗ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉਤਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੋਪੜੀ
ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਇਕੂ
ਹਾਇਕੂ
(ਇਹ ਪਰਚਾ ਡਾ.ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੇਵ ਨਗਰ, ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੌਰਾਨ ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ)
ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਘਟਨਾ/ਹਰਕਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਸੀਮਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹਾਇਕੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਇਕੂ ਜਪਾਨੀ ਕਾਵਿ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਰੂਪ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਆਕਾਰ 5+7+5=17 ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਝਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਪਾਨ ਦੇ ਹਾਇਕੂ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲੀ ਸੱਤਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ, ਦੂਜੀ ਸੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਸੱਤਰ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਪੰਜ ਅੱਖਰ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਭਾਵ ਇਸ ਦਾ ਕ੍ਰਮ 17 ਅੱਖਰੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਤਿੰਨ ਲਾਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਝਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇਤਰ ਇਸੇ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਅੱਖਰ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਲਗਾਂ-ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਅੰਗਰੇਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਾਇਕੂ ਰਚਨ ਲਈ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਬਜਾਇ ਸ਼ਬਦ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦਕਿ ਕ੍ਰਮ ਇਹੋ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਕੁਝ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਵੀਰ ਉਕਤ ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਹਾਇਕੂ ਰਚਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਹਾਇਕੂ ਦੀ ਬਜਾਇ ਜੇਨ ਪੋਇਟਰੀ ਕਹਿਣਾ ਵਧੇਰੇ ਉਚਿੱਤ ਹੈ।
ਹਾਇਕੂ ਵਿਧਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸੱਤਯ ਭੂਸ਼ਨ ਵਰਮਾ ਦਾ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਮਕਸਦ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹਿਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 21 ਵਾਰ ਜਪਾਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕੜੀ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹ ਤੋਰਨ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਭਗਵਤ ਸ਼ਰਣ ਅਗਰਵਾਲ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਅੱਖੋਂ-ਪ੍ਰੋਖੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਹਾਇਕੂਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹਾਇਕੂਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਅਗਰਵਾਲ ਦੇ ਹਾਇਕੂ ਵੀ 25 ਦੇਸੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਛਪ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਾਇਕੂ ਲਿਖਣ ਦਾ ਕਾਰਜ 1951 ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਾਇਕੂ ਦਾ ਆਗਾਜ਼ ਹੋਇਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਇਕੂ ਦੇ ਆਗਾਜ਼ ਸਬੰਧੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਰਾਇ ਵਿੱਚ ਵਖਰੇਂਵਾਂ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਕੁਝ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀਰ ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਇਕੂ ਦੀ ਆਮਦ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਾਇਕੂ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਤੋਂ ਹੋਈ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਹਾਇਕੂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਜਸੰਵਤ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ,ਬਸੰਤ ਕੁਮਾਰ ਰਤਨ ਅਤੇ ਉਰਮਿਲਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਾਇਕੂ ਲਿਖੇ। ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ 1997-98 ਵਿੱਚ ਅਦਬੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲਾਲ ਚਾਵਲਾ ਨੇ ਹਾਇਕੂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਵੱਡਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸਮਾਚਾਰ ਪੱਤਰਾਂ ਅਦਬੀ ਪਰਿਕਰਮਾ (ਪੰਜਾਬੀ),ਅਦਬੀ ਮਾਲਾ (ਹਿੰਦੀ) ਅਤੇ ਵਰਲਡ ਟੂ ਵਰਲਡ (ਅੰਗਰੇਜੀ) ਰਾਹੀਂ ਤਿੰਨੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ/ਭਾਰਤੀ ਹਾਇਕੂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ਅੰਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਾਇਕੂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਇਕੂ ਮੰਚ’ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਹਾਇਕੂ ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ ਵੀ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੰਚ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਸੌ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹਾਇਕੂਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਇਕੂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਦੇ ਯਤਨ ਜਾਰੀ ਹਨ।
ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਹਾਇਕੂ ਸਬੰਧੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੈਮੀਨਾਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ (ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ) ਦੇ ਪ੍ਰੋ. ਡਾ. ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਦਿੱਲੀ ਨੇ ‘21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦਹਾਕਾ-ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਇਕੂ ਕਾਵਿ ਦੀ ਦਸਤਕ’ ਵਿਸ਼ੇ ਅਧੀਨ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਨੌਂ ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਇਕੂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪੰਜ ਪੁਸਤਕਾਂ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਇਕੂ’(ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲਾਲ ਚਾਵਲਾ ਅਤੇ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ), ‘ਹਾਇਕੂ ਯਾਤਰਾ’ ਤੇ ‘ਯਾਦਾਂ’(ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲਾਲ ਚਾਵਲਾ), ‘ਬਿਖ਼ਰੇ ਮੋਤੀ’ (ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ) ਅਤੇ ‘ਸਮੇਂ ਦੀ ਸੂਈ’ (ਮਨੋਹਰ ਸਿੰਗਲ) ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਾਇਕੂਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਬਿਕਰਮਜੀਤ ਨੂਰ, ਪ੍ਰੋ. ਦਾਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੰਬੋਜ, ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਵਾਕਫ਼, ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ, ਸੁਖਦੇਵ ਕੌਰ ਚਮਕ, ਨਵਜੋਤ ਕੌਰ, ਸੰਨੀ ਤਨੇਜਾ ਆਦਿ ਸਰਗਰਮ ਹਾਇਕੂਕਾਰ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਨੇ ਹਾਇਕੂ ਤੇ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦਿਆਂ ਹਾਇਕੂ ਗ਼ਜ਼ਲ, ਹਾਇਕੂ ਰੂਬਾਈ, ਹਾਇਕੂ ਦੋਹੇ ਅਤੇ ਹਾਇਕੂ ਕਵਿਤਾ ਵੀ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਹਾਇਕੂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਸਬੰਧੀ ਡਾ. ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਬਜਾਜ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਰੈਫਰੈਂਸ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਅਣਥੱਕ ਯਤਨ ਜਾਰੀ ਹਨ। ਹਾਇਕੂਕਾਰ ਹਾਇਕੂ ਸਬੰਧੀ ਆਪਣੀ ਸਮਗਰੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹਨ। www.haikuinternationalmks.blogspot.com
21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦਹਾਕਾ:ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਇਕੂ ਕਾਵਿ ਦੀ ਦਸਤਕ
‘ਹਾਇਕੂ’ ਜਾਪਾਨੀ ਕਾਵਿ ਵਿਧਾ ਹੈ ਜੋ ਜਾਪਾਨੀ ਲਿਪੀ ’ਚ 17 ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ 5+7+5 ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋੜਨ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਛੋਟੇ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਤਿੰਨ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੂਖ਼ਮ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ‘ਹੁਣ’ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਕਾਵਿ ਵਿਧਾ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਸੰਚਰਨਾ ਸਰਲ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੇ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਿੰਦਰ ਸੋਢੀ ‘ਹਾਇਕੂ’ ਕਾਵਿ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਬੁੱਧ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਇਉਂ ਕਰਦਾ ਹੈ:- ਚੇਤੰਨ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਨਾਂ ਹਾਇਕੂ ਹੈ।
ਜਾਗਣਾ, ਤੇ ਇਸ ਪਲ ਵਿਚ, ਜਾਗਣਾ।
ਇਹ ਜਾਗਣ ਤੇ ਬੋਧ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ। ਇਸੇ ਬੋਧ ਦੀ ਝਲਕ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਹਾਇਕੂ:-
ਸੁੱਕੇ ਬਿਰਖ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਤੇ, ਕਾਂ ਇੱਕ ਆਣ ਬੈਠਾ, ਸਮਝੋ ਪਤਝੜ ਹੈ ਆ ਗਈ]
ਹਾਇਕੂ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦਾ ਪਸਾਰ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਇਕੂ ਕਵੀ ਕੋਲ ਬੋਧੀ ਭਿਖਸ਼ੂ ਵਾਂਗ ਇੱਕ ਛਿਣ ਵਿੱਚ ਲੁਕੀ ਸਦੀਵਤਾ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਹੈ। ਬੁੱਧ-ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਤੇ ਵਰਤਣ ਨੂੰ ‘ਜੇਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਇਸ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਨੂੰ ਬੋਧੀ ਭਿਖਸ਼ੂਆਂ ਨੇ ਹੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਜਾਪਾਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਹੁਣ ਕਾਵਿ-ਧਾਰਾ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਬੁੱਧ-ਪੁਰਖ ਜੀਵਨ ਦੀ ਹਰ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਹਿਜ ਵਿਚਰਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ’ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਸਦਾ ਨਿਰਲੇਪ॥ ਜੈਸੇ ਜਲ ਮਹਿ ਕਮਲ ਅਲੇਪ॥ (ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ)
ਹਾਇਕੂ ਕਵੀ ਘਰੋਂ ਤੁਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸੰਵੇਦਨਾ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਆਸ਼ਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਦਰਤ ਵਿਚੋਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਕੁਦਰਤ ਬੋਲਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੁਦਰਤ ਜਾਂ ਮੌਸਮ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪਹਿਲੂ ਦਾ ਹਾਇਕੂ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਜਾਂ ਅਸਿੱਧਾ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੱਤਿਆਂ, ਝੀਲਾਂ, ਧੁੱਪਾਂ, ਛਾਵਾਂ, ਪੌਣਾਂ ਸੰਗ ਰਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਦਵੈਤ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿ ਉਠਦਾ ਹੈ:-
ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਕਿਹੜੇ ਬਿਰਖ਼ ਤੋਂ ਆ ਰਹੀ, ਇਹ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ?
ਹਾਇਕੂ ਕਾਵਿ ਦਾ ਸੁਹਜ ਫੁੱਲਾਂ, ਚਿੜੀਆਂ ਤੇ ਤਿਤਲੀਆਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਉਹ ਤਾਂ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹੈ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਹਰ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਰ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਸਹਿਜਤਾ, ਸੁਹਜ, ਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾ ਇਕੋ ਹੀ ਸੂਖ਼ਮ ਵਰਤਾਰੇ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਸੋ ਹਾਇਕੂ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ‘ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਹਿਲੂ ਦੀ ਮਾਰਫ਼ਤ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜੋ ਹੈਰਾਨੀ, ਖੁਸ਼ੀ-ਗਮੀ, ਇੱਕਲਤਾ ਅਤੇ ਧੰਨਵਾਦ ਆਦਿ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਪਲ ਤੇ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ,ਜਿਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਭਾਅ ਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਕੁਦਰਤ ਇਕੋ ਹੋਂਦ ਵਜੋਂ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਰਹੇ ਲਗਦੇ ਹਨ।’
ਇਹ ਇੱਕ ਸਹਿਜ ਅਨੁਭੂਤੀ ਤੇ ਛਿਣਾਂ ਦੀ ਗਾਥਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਉਮੈਂ ਰਹਿਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਆਗਾਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਇਕੂ ਕਾਵਿ ਜਾਪਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਕਲਾ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਬੇਹੱਦ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਕੋਲ ਲੰਬੀ ਚੌੜੀ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਵਿਹਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਾਇਕੂ-ਕਾਵਿ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤਾ ਇਸ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਧ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਜਾਪਾਨ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸਮੁੱਚੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਪੂਰਨ ਅੰਗ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਹਾਇਕੂ ਕਾਵਿ ਦਾ ਚਰਚਾ ਸੰਨ 2001 ਵਿੱਚ ਪਰਮਿੰਦਰ ਸੋਢੀ ਦੀ ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕ ‘ਜਾਪਾਨੀ ਹਾਇਕੂ ਸ਼ਾਇਰੀ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੁ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਨੇ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਜਾਪਾਨੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਮਾਤਸੂਓ ਬਾਸ਼ੋ ਦੇ ਚੋਣਵੇਂ ਹਾਇਕੂ ਕਾਵਿ ਤੋਂ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਦੀ ਜਾਪਾਨੀ ਹਾਇਕੂ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਇਤਿਹਾਸ ਬਿਆਨਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਕਾਵਿ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ, ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਪੱਖ ਨੂੰ ਉਘਾੜਿਆ ਹੈ ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜਾਪਾਨੀ ਹਾਇਕੂ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ - ਮਾਤਸੂਓ ਬਾਸ਼ੋ,ਯੋਸਾ ਬੂਸੋਨ,ਸਾਨਤੋਕਾ,ਨਾਤਸੂਮੇ, ਲਚੀਯੋ-ਨੀ,ਇੱਸਾ ਰਯੋਕਾਨ,ਸ਼ੀਕੀ ਮਾਸਾਓਕਾ,ਓਜ਼ਾਕੀ,ਹੋਸ਼ਾਈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹਾਇਕੂ ਕਵੀ।
ਇਸ ਦੌਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਤਿਤਲੀ ਤੇ ਲੜਕੀ ਦਾ ਕਾਵਿ ਬਿੰਬ ਸਾਰੇ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਸਿਰਜਿਆ ਹੈ:
ਇਕ ਤਿਤਲੀ, ਕੁੜੀ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ, ਕਦੇ ਅੱਗੇ ਕਦੇ ਪਿੱਛੇ। (ਚੀਯੋ-ਨੀ)
ਜਾਂ
ਇੱਧਰ ਉੱਧਰ ਫਿਰੇ, ਫੜਫੜਾਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਪਰਾਮ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਤਿਤਲੀ।। (ਇੱਸਾ)
ਹਾਇਕੂ ਕਵੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਇਕਮਿਕਤਾ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ:-
ਨਿੱਕੀਆਂ ਚਿੜੀਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਖੋਹਲਦੀਆਂ, ਇਹ ਵੀ ਪੂਜਾ ਹੈ। (ਇੱਸਾ)
ਪਰਮਿੰਦਰ ਸੋਢੀ ਨੇ ਹਾਇਕੂ ਕਾਵਿ ਬਾਰੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਭਰਪੂਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਹਾਇਕੂ ਤਿਤਲੀਆਂ ਦੇ ਹਮਸਫ਼ਰ, ਹਾਇਕੂ: ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਪਿਛੋਕੜ, ਜਾਪਾਨੀ ਬੁੱਧਤਵ (ਜ਼ੇਨ) ਦੇ ਅਕਸ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਧਾਰਾ ਤਾਓ ਦੇ ਹਾਇਕੂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੁਣਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਵਰਨਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਹਿਜ ਤੇ ਸਰਲਤਾ ਹਾਇਕੂ ਕਾਵਿ ਦੇ ਅਮੀਰੀ ਗੁਣ ਹਨ:-
ਸੁੱਖ ’ਚ ਵੀ, ਦੁੱਖ ’ਚ ਵੀ, ਘਾਹ ਉੱਗਦਾ ਰਿਹਾ। (ਸ਼ਾਨਤੋਕਾ)
ਹਾਇਕੂ ਕਾਵਿ ਦੀ ਉੱਘੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਸਰਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਵਰਤਾਰੇ ਲਈ ਪਿਆਰ ਦਾ ਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ:- ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਘਰ ਕਿਰਾਏ ਤੇ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਤੇਰੇ ਬੋਟ ਪਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਨੀ ਚਿੜੀਏ। (ਇੱਸਾ)
ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਵਿਤਕਰਾ ਰਹਿਤ ਫਿਤਰਤ ਬਾਰੇ ਸਾਨਤੋਕਾ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਹਾਇਕੂ:-
ਵੱਡਾ ਬਿਰਖ਼ ਵੀ, ਮੈਂ ਵੀ, ਕੁੱਤਾ ਵੀ, ਭਿੱਜ ਰਹੇ ਕਿਣਮਿਣ ਹੇਠ। (ਸ਼ਾਨਤੋਕਾ)
ਕੁਦਰਤ ਵੀ ਜੋ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ, ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਅ ਤੇ ਬਗੈਰ ਕੋਈ ਭੇਦ ਭਾਵ ਕੀਤਿਆਂ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਾਇਕੂ ਕਵੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਧਾਰਨ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਗੱਲਾਂ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕੀ ਵਿਸ਼ਮੈਕਾਰੀ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਦੇ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਤੱਤ/ਭਾਵ ਉੱਪਰ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਹਾਇਕੂ ਅੰਦਰ ਪਈ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ:-
ਝੜਨ ਸਮੇਂ ਵੀ, ਮਨ ਸਹਿਜ, ਪੋਸਤ ਸਹਿਜ। (ਏਤਸੂਜ਼ਿਨ)
ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ, ਚੱਟਾਨਾਂ ਉਪਰੋਂ ਝਾਕਣ, ਪਥਰੀਲੇ ਰਾਹ ਵੱਲ। (ਬਾਸ਼ੋ)
ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਇਸ ਕੇਂਦਰ ਭਾਵ ਨੂੰ ਹਾਇਕੂ ‘ਛਿਣ’ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ‘ਯੂਸੂਦਾ’ ਅਨੁਸਾਰ ਹਾਇਕੂ ਕਾਵਿ ਦਾ ਰੂਪਕ ਪੱਖ ਇੱਕ ਸਾਹ ਤੋਂ ¦ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਅੰਦਰ ਵਾਪਰ ਰਹੀ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੇ ਕੀ ਤੇ ਕਦੋਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ:-
ਇਉਂ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਮਿੰਦਰ ਸੋਢੀ ਨੇ ‘ਅਜੋਕੀ ਜਾਪਾਨੀ ਸ਼ਾਇਰੀ’ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ ‘ਅੱਖਰ’ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਛਿੜਿਆ। ਡਾ. ਸੁਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ ਤੇ ਡਾ. ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਪਾਨੀ ਹਾਇਕੂ ਬਾਰੇ ਪੱਤਰ ਪੱਤਰਕਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਬਾਰੇ ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਕਾਵਿ ਵਿਧਾ ਅੰਦਰ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸਤਿਆ ਭੂਸ਼ਨ ਵਰਮਾ। ਭਗਵਤੀ ਸ਼ਰਣ ਅਗਰਵਾਲ, ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲਾਲ ਚਾਵਲਾ ਆਦਿ ਨੇ ਹਾਇਕੂ ਕਾਵਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।
ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਕੁਮਾਰ ਰਤਨ ਅਤੇ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਇਕੂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। 2005 ਵਿੱਚ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦੀ ‘ਬਿਖਰੇ ਮੋਤੀ’ ਪੁਸਤਕ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲਾਲ ਚਾਵਲਾ ਤੇ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਇਕੂ’ ਨਾਲ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉਰਮਿਲਾ ਕੌਲ, ਪ੍ਰੋ. ਦਾਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ. ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ, ਬਿਕਰਮਜੀਤ ਨੂਰ, ਸੋਨੀ ਤਨੇਜਾ, ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੰਬੋਜ਼, ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ, ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਵਾਕਫ਼ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਕੌਰ ਚਮਕ ਆਦਿ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਹਾਇਕੂ ਲਿਖਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਹਾਇਕੂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਤਰਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਛਪਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਉਂ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇਸ ਪਹਿਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਇਕੂ ਕਾਵਿ ਦੀਆਂ ਨੌਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ:-
1. ਜਾਪਾਨੀ ਹਾਇਕੂ ਸ਼ਾਇਰੀ (ਅਨੁਵਾਦਿਤ) – ਪਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ – 2001
2. ਬਿਖਰੇ ਮੋਤੀ - ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ - 2005
3. ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਇਕੂ - ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲਾਲ ਚਾਵਲਾ ਤੇ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ – 2005
4. ਹਾਇਕੂ ਯਾਤਰਾ (ਹਿੰਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਇਕੂ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) - ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲਾਲ ਚਾਵਲਾ - 2007
5. ਯਾਦੇਂ (ਹਿੰਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਇਕੂ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) - ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲਾਲ ਚਾਵਲਾ – 2008
7. ਖਿਣ - ਇਕਬਾਲ ਦੀਪ – 2008
8. ਸੂਈ ਸਮੇਂ ਦੀ - ਮਨੋਹਰ ਸਿੰਗਲ – 2008
ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲਾਲ ਚਾਵਲਾ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ ਦੇ ਹਾਇਕੂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲਾਲ ਚਾਵਲਾ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਹਿੰਦੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਾਇਕੂ ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਹ ਦੋਨਾਂ ਹੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਇਕੂ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਨਿਭਾਅ ਬਾਖੂਬੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲਾਲ ਚਾਵਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਇਕੂ ਕਾਵਿ ਦੇ ਜਨਮਦਾਤਾ ਕਹੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਜੋ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਨੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਇਕੂ ਕਾਵਿ ਦੀਆਂ ਭਾਵ ਪੂਰਤ ਵੰਨਗੀਆਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ:-
ਸੁਣ ਚਮਚੇ, ਚਮਚਾ ਹੀ ਰਹਿਣਾ, ਭੁੱਲ ਨਾ ਜਾਈਂ।
ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣਾ, ਜਨਤਾ ਦੂਰ ਬਿਠਾ, ਗੀਤ ਗਾਏ ਨੇ।
ਪਰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲਾਲ ਚਾਵਲਾ ਹਾਇਕੂ ਕਾਵਿ ਦੀ ਧੁਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪੁਸਤਕਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸੂਖ਼ਮ ਛੂਹਾਂ ਨਾਲ ਬੇਇਮਾਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਦੀ ਗੌਣ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਇਉਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ:-
ਇਸ ਯੁੱਗ ’ਚ, ਹਰ ਥਾਂ ਬੇਇਮਾਨੀ, ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ ਹੈ।
ਇਮਾਨਦਾਰੀ, ਜ਼ਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਹੁਣ, ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ’ਚ।
ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੌਜਵਾਨੀ ਜੋ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਰਾਹ ਤੁਰ ਪਈ ਹੈ ਕਵੀ ਹਾਇਕੂ ਰਾਹੀਂ ਇਉਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ:-
ਮੇਰਾ ਪੰਜਾਬ, ਪੱਟਿਆ ਨਸ਼ਿਆਂ ਨੇ, ਬਚਾਵੇ ਕੌਣ?
ਸਾੜਗੇ ਨਸ਼ੇ, ਮਸਤ ਜਵਾਨੀਆਂ, ਬੁਝਾਵੇ ਕੌਣ?
ਕੌੜੀ ਰੋਟੀ ਹੈ, ਮਾਨਵ ਖੁਦ ਖਾਵੇ, ਜ਼ਹਿਰ ਭਰੀ।
ਕਵੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਅਤੇ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਤੀ ਚੇਤੰਨਤਾ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨੂੰ ਇਸ ਹਾਇਕੂ ਕਾਵਿ ਰਾਹੀਂ ਇਉਂ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦਾ ਹੈ:-
ਲੈ ਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ, ਥਾਂ-ਥਾਂ ਵੰਡ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ ਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਦੌਰ ਤੋਂ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਿਰਸਾਨੀ ਦੀ ਨਿਘਰਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਨਸ਼ੇ, ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ, ਲੀਡਰਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ, ਦਾਜ ਦਾ ਕੋਹੜ, ਏਡਜ਼ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਵਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਪ੍ਰਤੀ ਚੇਤਨਾ ਬਾਰੇ ਇਉਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ:-
ਪਰਾਲੀ ਸੜੀ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਧਿਆ, ਧੂੰਆਂ ਹੀ ਧੂੰਆਂ।
ਨੀਵਾਂ ਹੋਇਆ, ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਲੈਵਲ, ਬਣੀ ਚਣੌਤੀ।
ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲਾਲ ਚਾਵਲਾ ਦੀਆਂ ਦੋ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੁਸਤਕਾਂ ‘ਹਾਇਕੂ ਯਾਤਰਾ’ ਅਤੇ ‘ਯਾਦੇਂ’ ਹਨ। ਕਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੁਟਿਆਰ ਦੇ ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਤਰਜ਼ੀਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ:-
ਤਨ ਅਸਾਡੇ, ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਜੁੜੇ, ਕੜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ।
ਪਰਵੀਨ ਰਾਣਾ
ਪਰਵੀਨ ਰਾਣਾ (ਜਨਮ 12 ਨਵੰਬਰ 1992) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫ੍ਰੀਸਟਾਇਲ ਪਹਿਲਵਾਨ ਹੈ। ਤੀਜੀਆਂ 2008 ਯੁਵਾ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਚਹੇਤਾ ਬਣ ਗਿਆ।  2011 ਦੇ ਜੂਨੀਅਰ ਕੁਸ਼ਤੀ ਵਿਸ਼ਵ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੇ ਦਾ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਿਆ।
ਇਸ ਵੇਲੇ ਉਸਨੂੰ ਓਲੰਪਿਕ ਗੋਲਡ ਕੁਐਸਟ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਜੋ ਕੇ ਇੱਕ ਮੁਨਾਫੇ ਲਈ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਕੰਮ ਚੰਗੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਖਿਡਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇਣਾ ਹੈ।
ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਪ੍ਰਵੀਨ ਰਾਣਾ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਉਦਯਬਾਨ ਰਾਣਾ ਹੈ। ਰਾਣਾ ਦਾ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕੂਤੂਵਗੜ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਪ੍ਰਵੀਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨਵੀਨ ਰਾਣਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਿਵਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਡੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝ ਗਿਆ। ਰਾਣਾ ਨੇ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਰਾਣਾ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਛਤਰਸਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਟੇਡੀਅਮ ਦਰੋਣਾਚਾਰੀਆ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਹਾਬਲੀ ਸਤਪਾਲ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰੋਲ ਮਾਡਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਇਕੂ
ਹਾਇਕੂ
ਜੋਤ ਪਸਾਰਾ, ਕਣ ਕਣ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਰੂਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ।
ਪਰਵੀਨ ਰਾਣਾ
2008 ਯੁਵਾ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ
ਤੀਜੀਆਂ ਯੁਵਾ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਿਆ।
2011 ਦੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੂਨੀਅਰ ਜੇਤੂ
2011 ਦੇ ਜੂਨੀਅਰ ਕੁਸ਼ਤੀ ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੇ ਦੇ ਤਮਗਾ ਜੇਤੂ ਰਿਹਾ।
2012 ਹਰੀ ਰਾਮ ਭਾਰਤੀ ਨੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਪ੍ਰੀਕਸ ਕੁਸ਼ਤੀ ਮੁਕਾਬਲੇ
20 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਣਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹਰੀ ਰਾਮ ਭਾਰਤੀ ਗ੍ਰੈਂਡ ਪ੍ਰੀਕਸ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦਾ 66 kg ਫ੍ਰੀਸਟਾਇਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਜਿੱਤੀਆ।
ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਇਕੂ
ਹਾਇਕੂ
ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਆਗਾਜ਼ ਹੈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ:-
ਜਾਗ ਸਾਥੀਆ, ਬਦਲ ਸਮਾਜ ਨੂੰ, ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ।
ਪਰਵੀਨ ਰਾਣਾ
2014 Senior National Games
ਜੂਨ 2014 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਕੈਰੀਅਰ ਗਰਦਨ ਦੀ ਸੱਟ ਕਾਰਨ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਭਰੀਆਂ ਦੌਰ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਰਿਕਵਰੀ ਡਾ ਨਿਖਿਲ ਲਾਤੇ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਹੋਈ। ਪਰਵੀਨ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੀਨੀਅਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਗੇਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ 2014 ਵਿੱਚ 70 ਕਿਲੋ ਭਾਰ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ।
2015 ਪ੍ਰੋ ਕੁਸ਼ਤੀ ਲੀਗ
ਪ੍ਰਵੀਨ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਮਰਦ ਪਹਿਲਵਾਨ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਇਲਜ਼ (ਜਿਸਦੀ ਮਲਕੀਅਤ CDR ਦੀ ਸੀ) ਨੇ ਪ੍ਰੋ ਕੁਸ਼ਤੀ ਲੀਗ ਲਈ ਬੋਲੀ ਲਗਾਈ।
2015 ਪ੍ਰੋ ਕੁਸ਼ਤੀ ਲੀਗ 6 ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਸੰਬਰ ਦੇ 27 ਦਸੰਬਰ ਦੇ 10 ਤੱਕ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਇਕੂ
ਹਾਇਕੂ
ਫੌਲਾਦ ਬਣੀ, ਤਜ਼ਰਬੇ ’ਚੋਂ ਢਲੀ, ਇਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ।
ਪਰਵੀਨ ਰਾਣਾ
2016 ਓਲੰਪਿਕ ਰੀਓ ਡੀ ਜਨੇਰੋ
ਯੋਗਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਰਸਿੰਘ ਪੰਚਮ ਦੇ ਡੋਪ ਟੈਸਟ ਫੇਲ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਵੀਨ ਨੂੰ 2016 ਰਿਓ ਓਲੰਪਿਕ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਹੈ.
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਖਿਡਾਰੀ
ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਇਕੂ
ਹਾਇਕੂ
ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਪਾਸਾਰ ਇਸ ਹਾਇਕੂ ਰਾਹੀਂ ਇਉਂ ਕਰਦਾ ਹੈ:-
ਕਦੇ ਸਾਗਰ, ਹੈ ਕਦੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਬੂੰਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ।
ਅਗਲੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਨਿਮਖ਼’ ਅਮਰਜੀਤ ਸਾਥੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪਲ ਛਿਣ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸਾਂ ਦੀ ਗਾਥਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਮਰਜੀਤ ਸਾਥੀ ਕਨੇਡਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਰਹਿਤ, ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਸਾਂਝ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਕਲਾਤਮਕ ਛੂਹਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ:-
ਰੁੱਖੀ ਪਤੱਝੜ ਆਈ, ਬੇਬੇ ਦੀ ਫੁਲਕਾਰੀ, ਧੁੱਪੇ ਸੁੱਕਣੀ ਪਾਈ।
ਇਕ ਦੂਣੀ ਦੂਣੀ, ਬੱਚਾ ਪੜੇ ਪਹਾੜੇ, ਬੀਬੀ ਕੱਤੇ ਪੂਣੀ।
ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਬਾਰੇ ਨਵਤੇਜ ਭਾਰਤੀ, ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਹਿਬੂੁਬ ਅਤੇ ਸੁਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਨਿਮਖ਼’ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਕਮਾਲ ਇਸ ਦੇ ਸੂਖ਼ਮ ਕਾਵਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਾਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਵ-ਬੋਧ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨੀ ਜ਼ੇਨ ਸੁਰਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਦੂਹਰੇ ਅਵਚੇਤਨ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ ਜੋ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਕੀਲਦੀ ਤੁਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਵਤੇਜ ਭਾਰਤੀ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਥਾਪਰ ਤੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਰੀਵੀਉ ਜੋ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ ‘ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ’ ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ ਹੈ, ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਅੰਦਰ ਕਵੀ ਦਾ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨੀਝ ਨਾਲ ਵੇਖੇ ਪਰਖੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਮਰਜੀਤ ਸਾਥੀ ਨੇ ਹਾਇਕੂ ਦੀ 17 ਧੁਨੀ ਚਿੰਨਾਂ ਵਾਲੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਬਲਕਿ ਉਸ ਦੇ ਰਚਿਤ ਹਾਇਕੂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਕਈ ਥਾਈਂ 25-26 ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ:-
ਕਤੱਕ ਮੂਹਰੇ ਸੁਹਾਵਣਾ, ਘਰ ਮੂਹਰੇ ਗੁਲ ਦਾਉਦੀਆਂ, ਵਿਹੜੇ ਰੰਗਲੇ ਰੁੱਖ।
ਸਾਥੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਅਮੀਰੀ ਗੁਣ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਰਨਣ ਵਿੱਚ ਹੈ:-
ਹਰਿਮੰਦਰ ਪਰਿਕਰਮਾ, ਮਾਪੇ ਟੇਕਣ ਮੱਥਾ, ਬੱਚੇ ਵੇਖਣ ਮੱਛੀਆਂ।
ਅੱਜ ਦੇ ਪਦਾਰਥੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹੋਣੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਦਾ ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਗੁੰਮ ਗਏ:-
ਉਲਝੇ ਤਾਣੇ ਬਾਣੇ, ਡੇ-ਕੇਅਰ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ, ਬਿਰਧ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਆਣੇ।
ਪਾਣੀ ਲਾਉਂਦਾ ਸੌਂ ਗਿਆ, ਲੈ ਸਰਹਾਣੇ ਵੱਟ, ਲੱਗਾ ਬਿਜਲੀ ਕੱਟ।
ਸਰੰਚਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਪੱਖੋਂ ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ 5-7-5 ਦੀ ਧੁਨੀ ਚਿੰਨਾਂ ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਵੱਧ-ਘੱਟ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਤਿੰਨ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਰੂਪਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਹ ਜਾਪਾਨੀ ਜ਼ੇਨ ਹਾਇਕੂ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਹੀ ਦੌਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੁਸਤਕ ‘ਖਿਣ’ ਇਕਬਾਲਦੀਪ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਡਾ. ਕਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸਮਾਨੀ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਜਲੌਅ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ¦ਮੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ‘ਖਿਣ’ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ: ‘ਖਿਣ’ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲਘੂਤਮ ਇਕਾਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਾਨਵੀ ਵਿਉਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਕੜਣ, ਘੋਖਣ, ਪੜਚੋਲਣ ਦਾ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਜਤਨ ਹੈ।‘ਖਿਣ’ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਸੋਝੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉੱਥੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਦਿਅਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਾਰੇ ਗੁੱਝਾ ਵਿਅੰਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ:-
ਵਿਦਿਆ ਦਹਿਸ਼ਤਮਾਰੀ, ਡਾਢੀ ਔਖੀ ਭਾਰੀ, ਚੁੱਕ ਨਾ ਸਕੇ ਖਾਰੀ।
ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਇਹ ਤ੍ਰਿਪਦਾ:-
ਗੈਰ ਜਹੀ ਬੋਲੀ, ਬੱਚੇ ਸਾਡੇ ਬੋਲਣ, ਭਈਏ, ਸਾਡੀ ਬੋਲੀ।
‘ਖਿਣ’ ਪੁਸਤਕ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਇਕੂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਖੂਬੀ ਰੂਪਕ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਰਸ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕ ਧੁਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤ੍ਰਿਪਦੇ ਹਾਇਕੂ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਡਾ. ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਚਾਦਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਪੈਰ ਪਸਾਰਣ ਦੀ ਕਲਾ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਿੰਨੇ ਬਾਹਰੀ ਬਣਤਰ ਦੇ ਵਿਧੀ ਪੱਖੋਂ ਸਰਲ ਲਗਦੇ ਹਨ ਉਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਗਹਿਰੇ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਚਨਾ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸੱਚ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਜਾਣ ਦੀ ਸਮੱਰਥਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ:-
ਤੂੰ ਮੈਂ ਤਬਲਾ, ਜਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਦਾ, ਬੰਸਰੀ ਚੌਰਸੀਆ ਦੀ।
ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣਨ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ‘ਖਿਣ’ ਦੇ ਹਾਇਕੂ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਸ਼ਿਦੱਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ:-
ਵੱਤ ’ਚ ਕੇਰੇ ਹੁੰਦੇ ਬੀਅ, ਹਾਸਿਆਂ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਭਲਾ, ਸਾਂਭਿਆਂ ਸਾਂਭੀ ਜਾਂਦੀ।
ਭਾਰਤੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਾਫ਼ ਸੁਥਰੇਪਣ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਵੀ ਇਉਂ ਕਰਦਾ ਹੈ:-
ਸੜਕ ਤੇ ਥੁੱਕਦਾ, ਉਹ ਸੋਚੇ, ਵਿਦੇਸ਼, ਸਾਥੋਂ ਸਾਫ਼ ਸੁਥਰਾ।
ਪੜ੍ਹਦਾ ਬੱਚਾ, ਟੀ. ਵੀ. ਤੱਕਦਾ, ਕੰਨ ’ਤੇ ਈਅਰ ਫ਼ੋਨ।
ਮੰਗਲ ਤੇ ਚੱਲੇ, ਘਰ ਵਸਾਣ, ਬੁਲਡੋਜ਼ਰ ਨਾਲ।
ਘੋਰ ਕਲਯੁਗ, ਕਦੋਂ ਸੀ, ਸਤਿ ਯੁਗ।
ਜਿਉਣ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਮਰਨ ਦਾ ਹੱਕ, ਕਿਉਂ ਨਾ ਸਾਡੇ ਹੱਥ।
ਇਉਂ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ‘ਖਿਣ’ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਆਪੇ ਹੀ ਤਬਾਹੀ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਸੂਖ਼ਮ ਮਨੋਭਾਵੀ ਅਹਿਸਾਸਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:-
ਰੁੱਖ ਦੇ ਦੋ ਤਣੇ, ਪਿਉਂਦ ਦਾ ਕਮਾਲ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ।
ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਖ਼ਪਤ ਹੋਇਆ ਆਖ਼ਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਤੁਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:-
ਦਿਨ ਗਿਣਦਾ, ਤਨਖਾਹ ਮਿਣਦਾ, ਉਹ ਤੁਰ ਗਿਆ।
ਜੋ ਜਪੇ ਰਾਮ, ਸੰਵਰਦੇ ਉਸਦੇ, ਆਪੇ ਹੀ ਕਾਮ।
ਪਿਆਰ ਬਾਰੇ:-
ਕੀ ਕੀਤਾ ਹਾਲ? ਤੇਰੇ ਪਿਆਰ ਮੇਰਾ, ਬਣੇ ਸ਼ੁਦਾਈ।
ਨਾ ਬਿਨ ਤੇਰੇ, ਇਹ ਜੀਵਨ ਚੰਗਾ, ਜਾਈਏ ਕਿੱਥੇ?
ਪਿਆਰ ਦੀ ਫ਼ਿਤਰਤ ਬਾਰੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਹਾਇਕੂ:-
ਪੀੜ ਸਹਿਣੀ, ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਪਿਆਰ ਦੀ, ਮਨ ਦੇ ਨਾਲ।
ਸ਼੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਰਮਜ਼ ਪਛਾਣੀ ਹੈ ਇਸ ਹਾਇਕੂ ਵਿੱਚ:-
ਦਹੀਂ ਦੀ ਫੁੱਟੀ, ਹੈ ਦੁੱਧ ਜਮਾਉਂਦੀ, ਏਹੀ ਰਚਨਾ।
ਕੁਦਰਤ ਤਾਂ ਸਾਫ਼ ਸੁਥਰੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਸੱਚੇ ਹਨ ਪਰ ਜੱਗ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ:-
ਜੰਮਦੇ ਬੱਚੇ, ਸਭ ਹੋਂਦੇ ਨੇ ਸੱਚੇ, ਜੱਗ ਵਿਗਾੜੇ।
ਸੁਰਜੀਤ ਦੁਨਿਆਵੀ ਪਿਆਰ ਦੇ ਰੰਗ ਬਿਖੇਰਦਾ ਰੱਬ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਰੰਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਪਿਆਰ ਸੂਫ਼ੀ ਰੰਗਤ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ‘ਬੂੰਦਾਂ’ ਪੁਸਤਕ ਇਸ ਦੂਹਰੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਹਨ:-
ਬੂੰਦਾਂ ਡਿਗੱਣ, ਉਮੀਦਾਂ ਦੇ ਭਰੀਆਂ, ਠੰਡ ਪਵੇਗੀ।
ਕੰਨ ਵੀ ਪਾੜੇ, ਖ਼ੈਰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਪਾਈ, ਆਸ ਨਾ ਮੁੱਕੀ।
ਕਵੀ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਹੈ, ਪਿਆਰ ਦੀ ਦੁਰਗਮ ਘਾਟੀ ਪਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀ ਪਿਆਰ, ਭੁੱਖ, ਤ੍ਰਿਪਤੀ, ਆਸ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਤੁਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਉਹ ਕੋਈ ਉਚੇਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਬਲਕਿ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਕਾਵਿਕ ਧਾਰਾ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਉਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਪਰਚੇ ਵਿੱਚ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੁਢੱਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਇਕੂ ਕਾਵਿ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲੈਣ ਦਾ ਨਿਮਾਣਾ ਜਿਹਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਾਇਕੂ ਕਾਵਿ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਖੁੱਲੀਆਂ ਹਨ। ਨਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਆਮਦ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਕਲਾ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਵੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ ਉੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਇਕੂ ਕਾਵਿ ਦਾ ਨੋਟਿਸ ਲਿਆ ਜਾਣਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੰਗ ਹੈ। ਅੱਜ ਹਾਇਕੂ ਕਵੀ ਨਵੇਂ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹਾਇਕੂ ਤ੍ਰਿਪਦੇ, ਹਾਇਕੂ ਗੀਤ, ਹਾਇਕੂ ਕਵਿਤਾ, ਹਾਇਕੂ ਦੋਪਦੇ, ਹਾਇਕੂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਅਤੇ ਹਾਇਕੂ ਰੁਬਾਈ ਆਦਿ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਹਾਇਕੂ ਕਵਿਤਾ ਉਹ ਕਵਿਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਆਕਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਭਾਵ ਤਿੰਨ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕੰਮਲ ਕਵਿਤਾ ਕਹਿਣੀ। ਦੂਸਰਾ ਇਸ ਦੀ ਸਰੰਚਨਾ 5-7-5 ਦੇ ਪੈਰਾਮੀਟਰ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਤੀਸਰਾ ਨੁਕਤਾ ਉਸ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਪਰ ਰਹੇ ਛਿਣ ਨੂੰ ਫੜਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਚੇਤਨਾ ਜਾਗ ਉਠੇ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀ ਇਕਸਾਰਤਾ, ਕੁਦਰਤੀ ਮੌਸਮੀ ਵਰਤਾਰੇ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਰਨਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵਿਧੀ ਪੱਖੋਂ ਵੱਖਰੀ ਵਿਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਸੁਭਾਅ ਸੰਖੇਪਤਾ, ਸੂਖ਼ਮਤਾ ਤੇ ਸੁਹਜਤਾ ਨੂੰ ਦੇਸ ਕਾਲ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਇਸ ਹਾਇਕੂ ਕਾਵਿਧਾਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।(ਇਹ ਪਰਚਾ ਡਾ.ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੇਵ ਨਗਰ, ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੌਰਾਨ ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ) www.haikuinternationalmks.blogspot.com
ਸਾਂਤਾ ਮਾਰੀਆ ਲਾ ਰਿਆਲ ਦੇ ਲਾਸ ਹੁਏਲਗਸ
ਸਾਂਤਾ ਮਾਰੀਆ ਲਾ ਰਿਆਲ ਦੇ ਲਾਸ ਹੁਏਲਗਸ ਇੱਕ ਮਠ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਸਤੇਰੀਅਨ ਮਠ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਬੁਰਗੋਸ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 1.5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਪੇਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ "huelgas" ਸ਼ਬਦ ਆਧੁਨਿਕ ਸਪੇਨ ਵਿੱਚ ਮਜਦੂਰ ਹੜਤਾਲ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜ਼ਮੀਨ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਮਠ ਇੰਗਲੈਡ ਦੇ ਐਡਵਰਡ ਪਹਿਲੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਾਸਤੀਲੇ ਦੇ ਰਾਜਾ ਏਲੇਨੋਰ ਦੇ 1254 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਵਿਆਹ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ। ਈਬੇ ਦਾ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਟਾਵਰ ਵੀ ਕਾਸਤੀਲੇ ਦਾ ਰਾਜਾ ਪੀਟਰ ਪਹਿਲੇ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਹੈ।
ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਪੇਨ
ਸੌਂਕਣ ਮਹੁਰਾ
ਸੌਂਕਣ ਮਹੁਰਾ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗਲ਼ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਗਹਿਣਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਵੀਤ ਨੂੰ ਝਾਲਰ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੌਂਕਣ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਹੁਰਾ ਭਾਵ ਜ਼ਹਿਰ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਚਾਹੇ ਉਹ ਮਰੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਿੰਦਾ। ਇਹ ਪੁਰਾਣੀ ਰਸਮ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਬੰਦੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਘਰਵਾਲੀ ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ’ਤੇ ਜਦੋਂ ਨਵੀਂ ਬਹੂ ਘਰ ਆਉਂਦੀ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਘਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਸਗੋਂ ਉਸਨੂੰ ਘਰ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਦੀ ਪੌੜੀ ਲਾ ਕੇ ਕੋਠੇ ਉੱਪਰੋਂ ਦੀ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਪਹਿਲੀ ਘਰਵਾਲੀ ਦੇ ਕਮਰੇ ਨੂੰ ਤਾਲਾ ਲਾ ਕੇ ਨਵੀਂ ਬਹੂ ਨੂੰ ਚਾਬੀ ਫੜਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਰਸਮ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਕਿ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਗਹਿਣੇ ਨੂੰ ਤਵੀਜ ਵਿੱਚ ਜੜਾ ਕੇ ਨਵੀਂ ਬਹੂ ਦੇ ਗਲ਼ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਨਵੀਂ ਬਹੂ ਇਹੋ ਕਹਿੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਤੇਰਾ ਬੰਦ ਪਿਆ ਘਰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਆਈ ਆਂ ਪਰ ਤੈਨੂੰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰੱਖਾਂਗੀ ਇਸ ਤਾਵੀਜ਼ ਜਾਣੀ ਕਿ ਸੌਂਕਣ ਮੋਹਰੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗਹਿਣੇ
ਹਿugਗੋ ਲੋਪੇਜ਼-ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਰਾਮਰੇਜ
ਹਿਉਗੋ ਲੋਪੇਜ਼-ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਰਾਮੇਰੇਜ (ਮੈਕਸੀਕੋ ਸਿਟੀ, 22 ਫਰਵਰੀ, 1969) ਮੈਕਸੀਕਨ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਖੋਜੀ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ। 1 ਦਸੰਬਰ, 2018 ਤੋਂ, ਉਹ ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੇ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੋਸ਼ਨ ਦੇ ਅੰਡਰਸਕੈਰੀਏਟ ਦਾ ਮੁਖੀ ਹੈ.
ਹੁਗੋ ਲੋਪੇਜ਼-ਗ੍ਰਾਟੈਲ ਰਾਮਰੇਜ਼ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਫਰਵਰੀ, 1969 ਨੂੰ ਮੈਕਸੀਕੋ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਲੋਪੇਜ਼-ਗ੍ਰਾਟੈਟ ਟ੍ਰੁਜੀਲੋ ਅਤੇ ਮਾਰਗਰੀਟਾ ਰਾਮਰੇਜ਼ ਦੁਆਰਟੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ. ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਜਨਮ 1925 ਵਿੱਚ ਸਪੇਨ ਦੇ ਕਤਾਰੋਨੀਆ ਵਿੱਚ ਟਾਰਗੋਨਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਨਾਨਾ-ਨਾਨੀ ਨਾਲ ਮੈਕਸੀਕੋ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਮਾਹਰ ਮਾਹਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਇੱਕ ਨਰਸ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਮਿਲੀਆਂ ਜਦੋਂ ਕਿ 20 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ.
ਲੋਪੇਜ਼-ਗ੍ਰਾਫਟ ਨੇ ਕੋਲੇਜੀਓ ਮੈਡਰਿਡ ਵਿਖੇ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ. ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਟੋਨੋਮਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ 1994 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ. ਸਾਲਵਾਡੋਰ ਜ਼ੁਬੀਰਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿ ofਟ ਆਫ ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਐਂਡ ਪੋਸ਼ਣ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦਵਾਈ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਨੇ 2000 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ; ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਟੋਨੋਮਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਮੈਡੀਕਲ, ਦੰਦਾਂ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਅਤੇ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰੇਟ, ਜੋ ਉਸਨੇ 2006 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜੋਨਜ਼ ਹਾਪਕਿਨਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਬਲੂਮਬਰਗ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਪਬਲਿਕ ਹੈਲਥ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਡਾਕਟਰੇਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਐਚਆਈਵੀ-ਸੰਕਰਮਿਤ ਆਦਮੀਆਂ ਦੇ ਬਚਾਅ 'ਤੇ ਟੀ ​​ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ' ਤੇ ਸੰਭਾਵਤ ਅਧਿਐਨ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਲੇਖ ਵਜੋਂ 2008 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ ਸੀ.
1998 ਤੋਂ 1999 ਤੱਕ ਉਹ INCMNSZ ਵਿਖੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖੀ ਰਿਹਾ, ਜਿਥੇ ਉਹ 1999 ਤੋਂ 2001 ਤੱਕ ਮਾਹਰ ਡਾਕਟਰ ਸੀ। 2013 ਤੋਂ 2018 ਤੱਕ, ਉਹ ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿ ofਟ ਆਫ਼ ਪਬਲਿਕ ਹੈਲਥ ਵਿੱਚ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਛੂਤ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਰਹੇ, ਅਤੇ 2008 ਤੋਂ 2012 ਤੱਕ ਉਹ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵਿੱਚ ਐਪੀਡਿਮੋਲੋਜੀ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਰਹੇ। ਇਸ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਪੀਡਿਮੋਲੋਜੀਕਲ ਸਰਵੀਲੈਂਸ ਸਿਸਟਮ (ਸਿਨਾਵ) ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ, ਮੈਕਸੀਕਨ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਪੁਨਰ ਵਿਚਾਰ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੀ "ਕੈਪਚਰਿੰਗ, ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਜਾਰੀ ਕਰਨਾ" ਸੀ ਅਤੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ। 1 ਦਸੰਬਰ, 2018 ਤੋਂ, ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਰੋਕਥਾਮ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਲਈ ਅੰਡਰਸੈੱਕਟਰੇਟ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ.
ਪਰਿਵਾਰਕ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ
thumb|ਸੰਯੁਕਤ ਮੌਲਿਕ ਗਰਭ ਨਿਰੋਧਕ 1960 ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਗਈ, "ਪਿਲ" ਨੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰਿਵਾਰਿਕ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਨਿਯੋਜਨ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ "ਵਿਦਿਅਕ, ਵਿਆਪਕ ਡਾਕਟਰੀ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਨਾਬਾਲਗ ਸਮੇਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚੋਣ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋਣ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ" ਬਾਰੇ ਨੀਤੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਚੋਣ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਆਹੁਤਾ ਸਥਿਤੀ, ਕਰੀਅਰ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਵਿੱਤੀ ਸਥਿਤੀ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਪਾਹਜਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰਨ ਦੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਜਿਨਸੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਹੋਵੇ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਨਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਣ ਕਰਨ ਲਈ ਗਰਭ ਨਿਰੋਧ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹੋਰ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਰੋਕਥਾਮ ਅਤੇ ਜਿਨਸੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਲਾਗਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਪੂਰਵ-ਗਰਭ ਧਾਰਨ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਅਤੇ ਬਾਂਝਪਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਵਰਲਡ ਹੈਲਥ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਗਰਭਪਾਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਿਯੋਜਨ ਵਿਧੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਰਭਪਾਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਾਲਾਂਕਿ ਗਰਭਪਾਤ ਦੀ ਲੋੜ ਦੇ ਪੱਧਰ ਗਰਭਪਾਤ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਨਿਯੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਈ ਵਾਰ ਸਮਰੂਪ ਹੋਣ ਜਾਂ ਗਰਭ ਨਿਰੋਧ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਗਰਭ ਨਿਰੋਧਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅਜਿਹੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹਨ ਜੋ ਗਰਭ ਨਿਰੋਧ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣਾ (ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਅਣਵਿਆਹੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਉਮਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਕਰੀਅਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਜਵਾਨ ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੋੜੇ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ); ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕੰਮ ਲਈ ਪਰਿਵਾਰਕ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਇੱਕ ਕੈਚ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਧਾਰਨਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਚਰਚਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਔਰਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਦੀ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਔਰਤ-ਮਰਦ ਜੋੜੇ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ / ਜਾਂ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਸਪੇਸਿੰਗ ਚਿਲਡਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)।
ਉਦੇਸ਼
ਇਕ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਰੋਤ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਸਮੇਂ, ਸਮਾਜਕ, ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਯੋਜਨਾ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਰੋਤ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਜੋੜੇ, ਆਦਮੀ ਜਾਂ ਬੱਚਾ ਜਿਹਨਾਂ ਕੋਲ ਬੱਚੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਉਹ ਸਰੋਤ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਟੀਚੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸੀਲਿਆਂ ਨਾਲ ਕੁੱਝ ਜੋੜਾ, ਮਰਦ ਜਾਂ ਔਰਤ ਕੁਦਰਤੀ ਜਨਮ, ਸਰਜਨ, ਨਕਲੀ ਗਰਭਦਾਨ, ਜਾਂ ਗੋਦ ਲੈਣ ਦੇ ਵਿਕਲਪਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਖਾਸ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਗਰਭ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਨਮ ਨਿਯੰਤ੍ਰਣ, ਗਰਭ ਨਿਰੋਧਕ, ਜਾਂ ਸਰੀਰਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰੋਕਥਾਮ।
ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਗਰਭਪਾਤ ਕਰਨ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਸਪਸ਼ਟ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਬਹੁਤੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣਾ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਤੰਦਰੁਸਤੀ' ਤੇ ਕੋਈ ਮੱਧਮ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਬਾਰੇ ਆਰਥਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਬਗੈਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: