cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ਪੀ.ਸੀ.ਟੀ.ਈ. ਗਰੁੱਪ ਆਫ਼ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟਸ
'''ਪੀ.ਸੀ.ਟੀ.ਈ. ਗਰੁੱਪ ਆਫ਼ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟਸ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: PCTE Group of Institutes'''), ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕੈਂਪਸਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਕਾਲਜਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ।
ਮੈਸੋਪੋਟਾਮੀਆ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਮੂਲ
ਇਹ ਸਵਾਲ ਕਿ ਸੁਮੇਰੀਅਨ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਪਿਤਾ ਕੌਣ ਸੀ ਤਾਜਾ ਵਿਵਾਦ ਹੈ, ਇਸ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਮੂਲ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਪੱਕਾ ਸਬੂਤ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਮੇਰੀਅਨ ਸਭਿਅਤਾ ਵਿਚ ਆਰੀਅਨ ਅਤੇ ਦ੍ਰਾਵਿੜਿਅਕ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਤੱਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੈਡੀਟੇਰੀਅਨ ਲੋਕ ਸੁਮੇਰੀਅਨ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਨ। ਪਰ ਡਾ. ਕੀਥ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ ਸੰਧੂ ਅਤੇ ਸੁਮੇਰੀਅਨ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਇਕਸੁਰਤਾ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।
ਪੀ.ਸੀ.ਟੀ.ਈ. ਗਰੁੱਪ ਆਫ਼ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟਸ
1999 ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਟਰੱਸਟ ਨੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਆਈ ਟੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਟੈਕਨੀਕਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਪੀ.ਸੀ.ਟੀ.ਈ. ਫਾਰਮੇਸੀ, ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੋਜੀ, ਮੈਡੀਕਲ ਲੈਬ ਸਾਇੰਸਜ਼, ਏਅਰਲਾਇੰਸ, ਟੂਰਿਜ਼ਮ, ਹੋਟਲ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ, ਫੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਈਨਿੰਗ, ਜਰਨਲਿਜ਼ਮ ਅਤੇ ਮਾਸ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਐਗਰੀਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮੈਸੋਪੋਟਾਮੀਆ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਸੁਮੇਰੀਅਨ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ
ਸੁਮੇਰੀਅਨ ਸਭਿਅਤਾ ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਭਿਅਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਖਨਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ ਜੋ ਸੁਮੇਰੀਅਨ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਜੀਵਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ।
ਪੀ.ਸੀ.ਟੀ.ਈ. ਗਰੁੱਪ ਆਫ਼ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟਸ
ਪੀ.ਸੀ.ਟੀ.ਈ. ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲਗਭਗ 2700 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਪੀ.ਸੀ.ਟੀ.ਈ. ਕੋਰਸ ਪੰਜਾਬ ਟੈਕਨੀਕਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਆਉਟਲੁੱਕ, ਬਿਜ਼ਨਸ ਇੰਡੀਆ, ਅਤੇ ਏ.ਆਈ.ਐਮ.ਏ. ਦੁਆਰਾ ਪੀ.ਸੀ.ਟੀ.ਈ. ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਪਾਰਕ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮੈਸੋਪੋਟਾਮੀਆ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਸਮਾਜਕ ਜੀਵਨ
ਸੁਮੇਰੀਆ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਦਬਦਬਾ ਤਿੰਨ ਜਮਾਤਾਂ, ਪਹਿਲੇ ਉੱਚ ਵਰਗ, ਦੂਜਾ ਮੱਧ ਵਰਗ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਨੀਵੀਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ. ਉੱਚ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ, ਪੁਜਾਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਮਿਡਲ ਕਲਾਸ ਵਿਚ ਬਜ਼ੁਰਗ ਕਿਸਾਨ, ਵਪਾਰੀ ਆਦਿ ਸਨ. ਤੀਸਰੀ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਗ਼ੁਲਾਮ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨ ਸਨ।ਸੁਮਰਿਅਨ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ, ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਚੰਗਾ ਰੁਤਬਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਇਦਾਦ ਰੱਖਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ, ਉਹ ਸੁਤੰਤਰ ਧੰਦਾ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਸਮਾਜਿਕ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। : ਲੋਕ ਉਹੀ ਵਿਆਹ ਕਰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਕੁਝ ਉੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਵਿਆਹੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਸੁਮੇਰੀਅਨ ਖਾਣਾ ਅਤੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਮਿਆਰ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਊਨੀ ਅਤੇ ਸੂਤੀ ਕੱਪੜੇ ਵਰਤਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਪੱਕੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਸਫਾਈ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਬਰੇਸਲੈੱਟ ਦਾ ਹਾਰ, ਮੁੰਦਰੀ ਅਤੇ ਮੁੰਦਰਾ ਉਸਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਹਿਣੀਆਂ ਸਨ. ਕਣਕ, ਜੌਂ, ਖਜੂਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਸੰਦੀਦਾ ਖਾਣ ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਦਾਜ ਸਮਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਸੀ।
ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜੀਵਨ
ਸੁਮੇਰੀਅਨ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਮਿਆਦ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਬਹੁਤੇ ਸਕੂਲ ਇਸ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ 4500 ਸਾ.ਯੁ.ਪੂ. ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 2550 ਸਾ.ਯੁ.ਪੂ. ਸੰਨ 3500 ਸਾ.ਯੁ.ਪੂ. ਤੱਕ, ਸੁਮੇਰੀਆ, ਉਰ, ਉਰੂਕ, ਕਿਸ਼, ਨੀਪਪੁਰ, ਲਾਗਾਸ਼, ਉਮਾ, ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਉਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਉਰ ਅੰਗਰ ਸਨ ਜੋ ਕਿਸ਼ ਦਾ ਗੁੱਡੀ, ਇਸ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਾਸਕ ਅਜਗਬਾਉ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ, ਕਲਾ, ਸਾਹਿਤ, ਵਪਾਰ ਆਦਿ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਤਰੱਕੀ ਹੋਈ, ਕਲੰਤਾਰ ਵਿਚ, 2600 ਸਾ.ਯੁ.ਪੂ. ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਗੁਆਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸੁਮੇਰੀਅਨ ਸਭਿਅਤਾ ਵਿਚ ਰਾਜ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸੁਮੇਰੀਅਨ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਂਦਿਆਂ, ਸੈਮੈਟਿਕ ਜਾਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਨੇ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਜਾਤੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਤੀਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਸੁਮੇਰੀਆ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰਗੋ ਪਹਿਲਾ ਇਸ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ; ਇਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੁਮੇਰੀਅਨ ਸਾਮਰਾਜ ਫ਼ਾਰਸੀ ਖਾੜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੈਡੀਟੇਰੀਅਨ ਸਾਗਰ ਦੇ ਮੱਧ ਤੱਕ ਅਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਇਹ ਰਾਜਵੰਸ਼ 200 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਢਹਿ ਗਿਆ।
ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ
ਸੁਮੇਰਿਪਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਹਰ ਰਾਜ ਵਿਚ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼ਾਸਕ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਫੇਸੀ ਜਾਂ ਫੇਸਟੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਖੁਦਾਈ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਕਰਮਚਾਰੀ ਅਤੇ ਜਾਜਕ। ਰਾਜ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ, ਇਹ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁੱਢਲੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁਮੇਰੀਆ ਵਿੱਚ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਰਾਜ ਦੀ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਮੀਟਿੰਗ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦਾ ਹਰ ਬਾਲਗ ਨਾਗਰਿਕ ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਲਗਭਗ 3000 ਸਾ.ਯੁ.ਪੂ. ਵਿਚ, ਸੁਮੇਰੀਆ ਵਿਚ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਮੁਖੀ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਹੁਕਮ ਅੰਤਮ ਸੀ ਅਤੇ ਸੁਮੇਰੀਆ ਵਿਚ ਸਖਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਸਨ, ਪਹਿਲੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਦਾਲਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਅਦਾਲਤ ਫੈਸਲੇ ਲੈਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਰਾਜਕੀਆ ਅਦਾਲਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸਖਤੀ ਕਾਰਨ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੀ, ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਪਲੇਟਾਂ 'ਤੇ ਖੁਦਾਈ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਿਕਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਡੂੰਗੀ ਆਦਿ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਿਯਮ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਾਰੋਬਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ।
ਪੀ.ਸੀ.ਟੀ.ਈ. ਗਰੁੱਪ ਆਫ਼ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟਸ
ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ
2004 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, PCTE ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਨੂੰ ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼, ਈਰਾਨ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ, ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਕਾ, ਟਿਊਨੀਸ਼ੀਆ, ਅਤੇ ਯੂ.ਕੇ. ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਕਾਗਜ਼ - ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਆਈ.ਟੀ. ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਨੇ ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਰੁਝਾਨਾਂ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਲਈ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਹਨ।
ਮੈਸੋਪੋਟਾਮੀਆ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਰਾਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Pages with unreviewed translations
ਪੀ.ਸੀ.ਟੀ.ਈ. ਗਰੁੱਪ ਆਫ਼ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟਸ
ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲਿੰਕ
ਪੀਸੀਟੀਈ ਨੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼, ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ, ਮੋਜ਼ਾਮਬੀਕ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ, ਸੁਡਾਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿਚਲੇ ਅਦਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਨੌ ਸਮਝੌਤੇ (ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਸਮਝੌਤੇ, ਜਾਂ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇ ਸਮਝੌਤੇ) ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਹਨ।       ਮੋਜ਼ਾਮਬੀਕ ਦੀ ਇਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾ ਰਹੇ ਸੱਤ ਫੈਕਲਟੀ ਮੈਂਬਰ, ਵਿਦਿਅਕ ਸੈਸ਼ਨ 2010-2011 ਲਈ ਪੀਸੀਟੀਈ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਪੀ.ਸੀ.ਟੀ.ਈ. ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਨਾਲ ਕਈ ਸਮਝੌਤੇ ਹੋਏ ਹਨ।ਕੁਝ ਖੋਜ ਅਤੇ ਫੈਕਲਟੀ / ਸਕਾਲਰ ਐਕਸਚੇਂਜ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਐਕਸਚੇਂਜ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਦਿਅਕ ਅਦਾਰੇ
ਰਾਮੱਲਾ
ਰਾਮੱਲਾ ਫਲਸਤੀਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਫਲਸਤੀਨ ਸ਼ਹਿਰ ਇਹ ਫਲਸਤੀਨ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 60 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਇਹ  ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕੇਂਦਰ ਹੈ ਫਲਸਤੀਨੀ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਅਰਬ ਈਸਾਈ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ।
ਨਾਂਅ
"ਰਾਮੱਲਾ" ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਮ ਅਤੇ ਅੱਲਾਹ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਰਾਮ ਦਾ ਮਤਲਬ ਉਚਾਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਲਾਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਆਪਣੇ ਰੱਬ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਹਨ।
ਲੱਕੀ ਧਾਲੀਵਾਲ
ਲੱਕੀ ਧਾਲੀਵਾਲ (ਤੇਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਜਨਮ 3 ਜੂਨ 1983) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਫਿਲਮੀ ਕਰੀਅਰ ਰੁਪਿੰਦਰ ਗਾਂਧੀ - ਦਾ ਗੈਂਗਸਟਰ ..? (2015) ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਲੱਕੀ ਨੂੰ ਰੁਪਿੰਦਰ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਫਿਲਮ ਲੜੀ ਵਿੱਚ "ਜੀਤਾ" ਅਤੇ ਡਾਕੂਆ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਲੱਕੀ ਧਾਲੀਵਾਲ ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੰਗਰੂਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸਰਕਾਰੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਖੇੜੀ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਐਮ ਏ ਥੀਏਟਰ ਕੀਤੀ।
ਕਰੀਅਰ
ਲੱਕੀ ਧਾਲੀਵਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਡਲ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਚਾਨ ਫਿਲਮ ਰੁਪਿੰਦਰ ਗਾਂਧੀ - ਦਾ ਗੈਂਗਸਟਰ ..? (2015) ਨਾਲ ਮਿਲੀ।
ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1983 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਾਕਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰ
ਪੰਜਾਬੀ ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਾਰਾਂ
ਵਾਰ ਸ਼ਬਦ ਬਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਏ ਹਨ। ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਦਾ ਜਨਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਇਸ ਬਾਰੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। “ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਾਂਗ ਲਫ਼ਜ਼ ‘ਵਾਰ` ਵੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਬੋਲੀ ਵਿਚੋਂ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।”
ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ
ਪੰਜਾਬ ਦੇਸ਼ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਪੁਰਾਣਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਹੱਦੀ ਸੂਬਾ ਰਿਹਾ। ਹਮਲਾਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਤੋੜ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਤੇ ਦੇਸ ਖਾਤਰ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਮੇਂ ਵਾਰਾਂ ਗਾਈਆਂ। ਯਕੀਨਨ “ਪੂਰਬ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਾਰਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹੋਣਗੀਆ ਪਰ ਇਸ ਕਾਲ ਦੇ ਕਿੱਸਿਆ ਵਾਂਗ ਵਾਰਾਂ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬੁੱਕਲ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚ ਗਈਆ।” ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਸ਼ਾਂਤ ਮਾਹੌਲ ਕਾਰਨ ਸਾਡੇ ਤੱਕ ਨਾ ਪੁੱਜੀਆਂ। ਵਾਰਾਂ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ (1) ਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਾਰਾਂ। ਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 9 ਵਾਰਾਂ ਹਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 3 ਨਾਨਕ ਕਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ
ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਅਤਿਅੰਤ ਲੋਕ ਪ੍ਰਿਅ ਕਾਵਿ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਸੀ। ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚਲਾ ਮਹਾਂ ਨਾਇਕ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਉਸਤਿਤ ਅਨੇਕਾਂ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਢਾਡੀਆ/ਮਰਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਟੱਕਰ ਨੇਕੀ ਤੇ ਵਦੀ ਦੀ ਹੰੁਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਮੇਲਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੀ ਕਾਮ, ਕੋ੍ਰਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਹੰਕਾਰ ਆਦਿ ਰੁਚੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਜਿੱਤ ਨੇਕੀ ਦੀ ਹੰੁਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਸੰਬੰਧੀ ਅਨੇਕਾਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਬ ਨਾਨਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ `ਤੇ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਪਹਿਲ ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਾਰਾਂ ਸਲੋਕਾ ਦੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ‘ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ` ਤੋਂ ਸੁਭਾਵਿਕ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। “ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਬੀੜ ਬੰਨਣ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਰੂਪ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੇ।” ਉੱਪਰੋਕਤ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿ ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਜੀਵਨ ਸੰਬੰਧੀ ਹਨ, ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ‘ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ` ਵਿਚੋਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। “ੳਥੈ ਸਚੋ ਹੀ ਸਚਿ ਨਿਬੜੈ ਚੁਣਿ ਵਖਿ ਕਢੇ ਜਜ ਮਾਲਿਆ॥ ਖਾਓ ਨਾ ਪਾਇ ਅਨਿ ਕੂੜਿਆਰ ਮੁਹ ਕਾਲੈ ਦੋਜ਼ਿਕ ਚਾਲਿਆ॥” ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਾਂ ਵੀ ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਾਰਾਂ ਹਨ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਪਰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਕੂੰਜੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆ ਗਈਆਂ 39 ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਸ਼ੁੱਧ ਪੰਜਾਬੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਸਾਡੀ ਅੱਜ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹੈ।” ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਧੇਰੇ ਸੌਖੀਆਂ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ 40 ਮੰਨੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ 40 ਵੀ ਵਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਵਾਰ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਾਰਾਂ ਘੱਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਬੀਰ ਰਸ ਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਾਰ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਸਤੂ ਬਣਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ:-
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ
ਭਾਰਤ ਦਾ ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ (Film and Television Institute of India) (FTII), ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੁਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।
ਦਿਲਚਸਪ ਘਟਨਾ
7 ਜੁਲਾਈ 1896 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਸ਼ਾਮ 6 ਵਜੇ ਹੋਟਲ ਦੇ ਆਡੀਟੋਰੀਅਮ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਗਈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਚਮਤਕਾਰ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਨਾਂਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਡੀਟੋਰੀਅਮ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸਫ਼ੈਦ ਪਰਦਾ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੁਰਸੀਆਂ 'ਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ, ਦਾਅਵਾ ਸੀ ਕਿ ਪਰਦੇ 'ਤੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਚੱਲਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣਗੇ। ਇਸ ਚਮਤਕਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ 200 ਲੋਕਾਂ ਨੇ 1 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਟਿਕਟਾਂ ਖਰੀਦੀਆਂ ਸਨ। 1896 ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ 'ਚ ਸੋਨਾ ਇਕ ਰੁਪਏ ਤੋਲਾ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਆਡੀਟੋਰੀਅਮ 'ਚ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਿਨੇਮਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਜੋ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਸੱਚ ਨਿੱਕਲਿਆ। ਸਾਹਮਣੇ ਲੱਗੇ ਪਰਦੇ 'ਤੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਇੱਕ ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿੱਕਲਦੇ ਦਿਖਾਏ ਗਏ, ਇਸ ਫਿਲਮ ਦਾ ਨਾਂਅ ਸੀ ਵਰਕਰਸ ਲਿਵਿੰਗ ਇਨ ਦਾ ਲੂਮੀਅਰ ਫੈਕਟਰੀ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੀ ਸਵਾਲ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਪਰਦੇ 'ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਫਿਰਦੇ ਬੰਦੇ ਕਿਵੇਂ ਦਿਸ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ 46 ਸਕਿੰਟ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਲੋਕ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਦੇਰ 'ਚ ਦੂਜੀ ਫਿਲਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਇਹ ਵੀ ਕੁਝ ਸਕਿੰਟਾਂ ਦੀ ਸੀ। ਨਾਂਅ ਸੀ ਦ ਅਰਾਇਵਲ ਆਫ਼ ਏ ਟਰੇਨ ਜਿਸ 'ਚ ਇੱਕ ਰੇਲਵੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਸ 'ਤੇ ਰੇਲਗੱਡੀ ਆ ਰਹੀ ਦਿਖਾਈ ਜਾਣੀ ਸੀ। ਫਿਲਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪਰਦੇ 'ਤੇ ਚੱਲਦੀ ਰੇਲ ਦੇਖ ਕੇ ਚੀਕ-ਚਿਹਾੜਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਫਿਲਮ ਦੇਖ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਰੇਲਗੱਡੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਹ ਅੱਜ ਨਹੀਂ ਬਚਣਗੇ। ਥਿਏਟਰ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਸਨ ਉਹ ਡਰਦੀਆਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੁਰਸ਼ ਦਰਸ਼ਕ ਸਿਨੇਮਾ ਹਾਲ ਵਿੱਚੋਂ ਭੱਜ ਗਏ। ਸਭ ਨੂੰ ਲੱਗ ਰਿਹਹਾ ਸੀ ਕਿ ਅੱਜ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰੇਲਗੱਡੀ ਹੇਠਾਂ ਲਤੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਰਵਾ ਦੇਣਗੇ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ ਸਕੂਲ
ਐਡਵਰਡ ਲਿਅਰ
ਐਡਵਰਡ ਲਿਅਰ (12 ਮਈ 1812-29 ਜਨਵਰੀ, 1888) ਦਾ ਜਨਮ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ| ਐਡਵਰਡ ਲਿਅਰ ਇੱਕ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ, ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ| ਇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿਧ ਕਿਤਾਬ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਨਾਨਸੈਂਸ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲੇਖਕ
ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣਾਂ, 1974
ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣਾਂ 17 ਅਗਸਤ, 1974 ਨੂੰ ਛੇਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਚੋਣ ਵਾਸਤੇ ਹੋਈਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫਖਰੁੱਦੀਨ ਅਲੀ ਅਹਮਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨੇੜਲੇ ਵਿਰੋਧੀ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਫਰਕ ਨਾਲ ਹਰਾ ਕਿ ਚੋਣ ਜਿੱਤੀ। ਇਹਨਾਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਵੋਟਾਂ 'ਚ ਫਰਕ ਪਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 521 ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 230 ਅਤੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3654 ਵੋਟਾਂ ਸਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣਾਂ
ਲੰਮੇ ਵਾਲ਼
right|thumb|293x293px| ਮੋਢੇ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਵਾਲ਼ਾਂ ਵਾਲਾ ਆਦਮੀ,1599 right|thumb|333x333px| ਕਮਰ ਤੱਕ ਲੰਬੇ ਵਾਲ਼ਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਲੰਬੇ ਵਾਲ਼ ਇਕ ਸਟਾਈਲ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਵਧਾ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੰਮੇ ਵਾਲ਼ ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ, ਇਹ ਸਭਿਆਚਾਰ ਤੋਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਜਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਕੁਝ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਠੋਡੀ ਤੱਕ ਲੰਬੇ ਵਾਲ਼ਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਵਾਲ਼ਾਂ ਵਾਲੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਏਨੀ ਹੀ ਲੰਬਾਈ ਵਾਲ਼ੇ ਵਾਲ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਉਸੇ ਹੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਵਾਲ਼ਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ
ਛੋਟੇ, ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵਜੋਂ। ਲੰਬੇ ਭਰਵੇਂ ਮਾਦਾ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੋਨਾਂ ਵਲੋਂ ਆਕਰਸ਼ਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।   ਈਚੋਫਿਲੀਆ (ਵਾਲ਼ ਪਾਰਸ਼ੀਅਲਿਜ਼ਮ ਜਾਂ ਫ਼ੈਟਿਸ਼ਿਜ਼ਮ) ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ 7% ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਲੰਬੇ ਵਾਲ਼ ਇਸ ਸਮੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਇੱਕ ਆਮ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।
ਜੈਵਿਕ ਮਹੱਤਤਾ
right|thumb|375x375px|ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਅੱਧ-ਵਾਪਸ ਪੱਧਰ ਵਾਲ right|thumb|250x250px|Girls ਲੰਬੇ ਵਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਔਰੰਗਾਟਾਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਸਪੀਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲ ਬਹੁਤ ਲੰਬੇ ਵਧਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਨ 2.5-3 ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਫਰ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਗਏ ਸਨ ਜਦ ਹੋਮੋਨਾਈਡਜ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਦਰਤੀ ਚੋਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਜੋਂ, ਇੱਕ ਜੰਗਲ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਵਾਨਾ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭੂਮੱਧ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਿਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮ ਹੋਣ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।  ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕ ਅਪਵਾਦ ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲ ਸਨ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਖੋਪੜੀ ਦੇ ਥਰਮਲ ਇਨਸੂਲੇਸ਼ਨ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਾਉਣ ਲਈ, ਅਤਿ-ਵਾਇਲਟ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਐਕਸਪੋਜਰ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਠੰਡ ਦੇਣ ਲਈ (ਜਦੋਂ ਭਿੱਜੇ ਪਸੀਨੇ ਵਾਲ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪਸੀਨਾ ਸੁੱਕਦਾ ਹੈ) ਕੰਮ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਿਧੇ ਵਾਲ਼ਾਂ ਦੇ ਵਧਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੋਮੋ ਸੇਪੀਅਨ ਉਪਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਭੂਮੱਧ ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਦੂਰ, ਘੱਟ ਧੁੱਪ ਵਾਲੇ  ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਘੁੰਗਰਾਲੇ ਐਫਰੋ-ਟੈਕਸਚਰ ਵਾਲੇ ਵਾਲ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਸਿੱਧੇ ਵਾਲ਼ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ਿਆਦਾ UV ਰੌਸ਼ਨੀ ਖੋਪੜੀ ਨੂੰ ਪਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ (ਜੋ ਵਿਟਾਮਿਨ ਡੀ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੇਅਰ ਸਟਾਈਲ
ਕਾਸ਼ਾਨ
thumb|240x240px|ਅਮੀਨ-ਓ-ਦੌਲਾ, ਨੈਪੋਲੀਅਨ III ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜਦੂਤ thumb|377x377px|ਤਿਮਚਾ-ਏ ਅਮੀਨ-ਓ-ਦੌਲਾ, ਕਾਸ਼ਾਨ ਬਾਜ਼ਾਰ (19 ਸਦੀ). ਫ਼ਾਰਸੀ ਆਰਕੀਟੈਕਟਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਣਤਰਾਂ ਨੂੰ  ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਘੱਟ ਕਰਨ, ਧੁੱਪ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਗਾਹ ਨੂੰ ਹਵਾਦਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ। right|thumb|333x333px|ਕਾਸ਼ਾਨ ਦਾ ਗ਼ਲੀਚਾ thumb|374x374px|ਆਗਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਸਜਿਦ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ "ਧੱਸਿਆ" ਵਿਹੜਾ (18ਵੀਂ ਸਦੀ) thumb|250x250px|ਪੇਰੂਜ਼ ਨਹਾਵਨਦੀ ਦੀ ਅਰਾਮਗਾਹ ਜੋ ਬਾਗ਼ ਫਿਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ thumb|250x250px|ਬੋਰੁਜੇਰਦੀ ਹਾ ਹਾਊਸ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਰਵਾਇਤੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦਾ ਨਮੂਨੇ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਸ਼ਾਨ (,  ਕਾਚਾਨ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਇਰਾਨ ਦੇ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਇਸਫਾਹਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਾਨ ਕਾਊਂਟੀ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। 2006 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 67.464 ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ 248.789 ਸੀ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਰਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਜੈਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਰਾਇਣ
ਜੈਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਰਾਇਣ (11 ਅਕਤੂਬਰ 1902 — 8 ਅਕਤੂਬਰ 1979) (ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਜੇਪੀ) ਭਾਰਤੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਸੈਨਾਪਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੇਤਾ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 1970ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਰੋਧੀ ਪੱਖ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਮਾਜ-ਸੇਵਕ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਨਾਇਕ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1998 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਨਾਲ ਸਨਮਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1902 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1979
ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ
thumb|ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈਂਦੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਬੱਚੇ, ਚੀਲ ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਸਮੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੀਸਕੂਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ (ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਗ੍ਰੇਡ, ਗ੍ਰੇਡ 1 ਅਤੇ 2, ਵੀ ਬਚਪਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ)। ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਜਾਂ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ, ਇੱਕ ਵਿਦਿਅਕ ਵਿਵਸਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਗ੍ਰੇਡ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗ੍ਰੇਡ 6 ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗ੍ਰੇਡ 1-6 ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਮਿਲੈਨਿਅਮ ਵਿਕਾਸ ਟੀਚੇ
thumb|[[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ, ਨਿਊਯਾਰਕ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰਜ਼  ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੋਸਟਰ, ਜੋ ਮਿਲੈਨੀਅਮ ਵਿਕਾਸ ਟੀਚੇ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ]] ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਮਿਲੈਨੀਅਮ ਵਿਕਾਸ ਟੀਚੇ 2, ਸਾਲ 2015 ਤੱਕ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਉਪਲਬਧ ਕਰਾਉਣ ਸੀ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਤ ਕਰਨਾ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਤ ਜਾਂ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ ਮੁਢਲੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋਵੇ।
ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ
ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ, ਵਿੱਦਿਅਕ ਜਾਂ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪ੍ਰੀਸਕੂਲ ਅਤੇ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ।  5 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਮੁਢਲੀ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ, ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਬੌਧਿਕ ਤੋਹਫੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਕੂਲ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲਾਂ ਦੇ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਨਾਲ, ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਮ ਦਰਜ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।   ਵਿਕਟੋਰੀਆ, ਨਿਊ ਸਾਉਥ ਵੇਲਜ਼, ਨੌਰਦਰਨ ਟੈਰੀਟਰੀ, ਐਕਟ ਅਤੇ ਤਸਮਾਨੀਆ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿੰਡਰਗਾਰਟਨ / ਪ੍ਰੈਪਰੇਟਰੀ ਸਕੂਲ / ਰਿਸੈਪਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਾਲ 1 ਤੋਂ 6 ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਈਨਜ਼ਲੈਂਡ, ਦੱਖਣੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਤਵਾਂ ਸਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਦੂਜੇ ਰਾਜਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਲਈ ਕੇ ਤੋਂ 6 ਬਣਤਰ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਸਾਲ 7 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਿਲੇਬਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣ।
ਬਰਾਜ਼ੀਲ
ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਬਰਾਜ਼ੀਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲੀ ਗ੍ਰੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, 6 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚੇ ਗ੍ਰੇਡ 1 ਤੋਂ 4 ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਐਨਸੀਨੋ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀਓ (ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ, ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਪੁਰਤਗਾਲੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਗਰੇਡ 5 ਤੋਂ 9 ਤੱਕ ਐਨਸਿਨੋ ਬੁਨਿਆਦੀ (ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿੱਖਿਆ / ਸਕੂਲ)। ਗਰੇਡ 1 ਤੋਂ 4 ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ 'ਤੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਏਨਸਿਨੋ ਮੇਦੀਓ (ਮਿਡਲ ਸਿੱਖਿਆ / ਸਕੂਲ) ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਦੂਸਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਕੇਵਲ 3 ਸਾਲ ਲੰਬਾ (ਗ੍ਰੇਡ 10 ਤੋਂ 12) ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਰੈਗੂਲਰ ਜਾਂ ਤਕਨੀਕੀ ਕੋਰਸ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਬਾਦ ਚੋਣਵੇਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਐਂਸੀਨੋ ਮੈਡੀਓ (ਸਾਬਕਾ ਸਾਈਨਤਿਫ਼ੀਕੋ, ਲੀਸੇਉ ਜਾਂ ਗਿਨਾਸਿਓ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਨੇਡਾ
ਨੋਵਾ ਸਕੋਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ "ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ" ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਨੋਵਾ ਸਕੌਸ਼ਾ ਦੀ ਸੂਬਾਈ ਸਰਕਾਰ ਕਿੰਡਰਗਾਰਟਨ ਦੀ ਬਜਾਏ "ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ" ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ।
*  ਪ੍ਰੈਰੀ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੀ-ਕਿੰਡਰਗਾਰਟਨ ਜਾਂ ਕਿੰਡਰਗਾਰਟਨ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਡੈਨਮਾਰਕ
ਡੈਨਮਾਰਕ ਵਿੱਚ, 9 ਸਾਲ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬੱਚੇ ਡੈਨਿਸ਼ "ਫੋਲ੍ਕਸ੍ਕੋਲਨ" ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਵਰਤਮਾਨ ਗ੍ਰੇਡ ਹੈ: ਕਿੰਡਰਗਾਰਟਨ (ਵਿਕਲਪਿਕ): 3-6 ਸਾਲ
ਐਸਟੋਨੀਆ
ਐਸਟੋਨੀਆ ਵਿੱਚ, 9 ਸਾਲ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ (ਪੋਹੀਕੁੂਲ ਜਾਂ "ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਕੂਲ") ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
ਫ਼ਿਨਲੈੰਡ
ਫ਼ਿਨਲੈੰਡ ਵਿੱਚ, 9 ਸਾਲ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ (ਪ੍ਰੀਸਕੁੂਲ) ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
ਜਰਮਨੀ
thumb|ਟ੍ਰੀਆ (ਜਰਮਨੀ) ਵਿੱਚ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ
ਜਰਮਨ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਕੂਲ ਨੂੰ ਗ੍ਰੰਡਸਕੂਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਛੇ ਤੋਂ ਦਸ ਸਾਲ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨਾ, ਲਿਖਣਾ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਆਮ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪਹਿਲੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਾਲ ਵਿੱਚ, ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ
ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਵਿੱਚ, 6 ਸਾਲ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ (ਪ੍ਰੀਸਕੁੂਲ) ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
ਹੰਗਰੀ
ਹੰਗਰੀ ਵਿੱਚ ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ 8 ਸਾਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
ਆਈਸਲੈਂਡ
ਆਈਸਲੈਂਡ ਵਿੱਚ, 10 ਸਾਲ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ (ਗ੍ਰੰਨਸਕੋਲ) ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤ
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ 1 ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਤੋਂ 8 ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤਕ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਇਹਨਾਂ ਕਲਾਸਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ 6 ਤੋਂ 15 ਸਾਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ (7 ਵੀਂ ਤੋਂ 10 ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤਕ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਆਫ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਰਿਸਰਚ ਐਂਡ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ (ਐਨ ਸੀ ਈ ਆਰ ਟੀ) ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਸਿਖਰ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਐਨ।ਸੀ।ਆਰ।ਟੀ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਸਕੂਲਾਂ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੇ ਕਈ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਢਲੀ / ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ (ਪਹਿਲੀ ਜਮਾਤ ਤੋਂ ਪੰਜਵੀਂ ਜਮਾਤ), ਅੱਪਰ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ (6 ਵੀਂ ਤੋਂ 8 ਵੀਂ ਜਮਾਤ), ਲੋਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ (9 ਵੀਂ ਸਟੈਂਡਰਡ ਤੋਂ 10 ਵੀਂ ਜਮਾਤ), ਅਤੇ ਉੱਚ ਸੈਕੰਡਰੀ (11 ਵੀਂ ਤੇ 12 ਵੀਂ ਜਮਾਤ) ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕਲੇਅਰ ਕਹਾਨੇ
ਕਲੇਅਰ ਕਹਾਨੇ (ਜਨਮ 1938 ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ, ਵਿਦਵਾਨ, ਅਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਕ ਹੈ। ਉਹ ਬਫੈਲੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਖੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ 1974 ਤੋਂ 2000 ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਇਆ।  ਕਾਹਨੇਪੈਸ਼ਨਸ ਆਫ਼ ਦ ਵਾਇਸ, ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਅਤੇ ਦ ਸਟਰੈਟਜੀ ਆਫ਼ ਹਾਇਸਟ੍ਰਿਕ ਡਿਸਕੋਰਸ  ਦੀ ਲੇਖਿਕਾ ਹੈ।  ਕਾਹੇਨ ਚਾਰਲਸ ਬਰਨਹਿਮਰ ਨਾਲ ਡੋਰਾ'ਸ ਕੇਸ ਦੀ ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਕ ਵੀ ਹੈ, ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਗਮੰਡ ਫ਼ਰਾਇਡ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਾਹਨੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨੇ ਨਿਊ ਯਾਰ੍ਕ ਸਿਟੀ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਅੰਡਰਗ੍ਰੈਜੁਏਟ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬਰਕਲੀ ਤੋਂ ਪੀਐਚ.ਡੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਖੋਜ ਨਿਬੰਧ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਫ਼ਲੈਨਰੀ ਓਕਾਨਰ ਦਾ ਗਲਪ ਰੱਖਿਆ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1938 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਹੁਮਾਯੂੰ
ਨਸੀਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ (6 ਮਾਰਚ 1508 – 27 ਜਨਵਰੀ 1556), ਜੋ ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਸ਼ਕੀ ਨਾਮ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ;, ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਦੂਜਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ 1530 ਤੋਂ 1540 ਤੱਕ ਅਤੇ ਫਿਰ 1555 ਤੋਂ 1556 ਤੱਕ ਪੂਰਬੀ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਬਾਬਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਮਰਾਜ ਛੇਤੀ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਵਾਧੂ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਰਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸਫਾਵਿਦ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ। 1556 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਲਗਭਗ 10 ਲੱਖ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਦਸੰਬਰ 1530 ਵਿੱਚ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ। 22 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਤਾਂ ਹੁਮਾਯੂੰ ਇੱਕ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਸੌਤੇਲੇ ਭਰਾ ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ, ਕਾਬੁਲ ਅਤੇ ਕੰਧਾਰ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਸਨ। ਦੋ ਸੌਤੇਲੇ ਭਰਾ ਕੌੜੇ ਵਿਰੋਧੀ ਬਣ ਜਾਣਗੇ।
ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਤੋਂ ਮੁਗਲ ਇਲਾਕੇ ਗੁਆ ਲਏ, ਪਰ 15 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਸਫਾਵਿਦ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਪਰਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਨਾਲ ਫ਼ਾਰਸੀ ਰਈਸ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਈ ਉਤਪਤੀ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਲਾ, ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਉੱਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ।
ਪਿਛੋਕੜ
ਹੁਮਾਯੂੰ ਦਾ ਜਨਮ 6 ਮਾਰਚ 1508 ਦੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਬਾਬਰ ਦੀ ਮਨਪਸੰਦ ਪਤਨੀ ਮਹਿਮ ਬੇਗਮ ਦੇ ਘਰ ਨਾਸਿਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਬੂ ਫਜ਼ਲ ਅੱਲਾਮੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਹਿਮ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਖੁਰਾਸਾਨ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਹੁਸੈਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਨੇਕ ਘਰਾਣੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਸ਼ੇਖ ਅਹਿਮਦ ਜਾਨ ਨਾਲ ਵੀ ਸੀ।
ਬਾਬਰ ਦਾ ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਸਾਧਾਰਨ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਚੰਗੀਜ਼ ਖਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਆਮ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਈ ਅਭਿਆਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਜੋ ਕਿ ਮੁੱਢਲੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ, ਟਿਮੂਰਿਡਾਂ ਨੇ ਚੰਗੀਜ਼ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਤਹਿਤ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਚਿੰਗਿਸਿਡ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਅਤੇ ਖਾਨਲ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਦਿੱਤੀ ਉਪ-ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਰਦ ਚਿੰਗਿਸਿਡ ਨੂੰ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਤਿਮੂਰਿਡ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਿੰਗਿਸਿਡ ਨਹੀਂ ਸਨ)। ਜਦੋਂ ਕਿ ਚੰਗੀਜ਼ ਖਾਨ ਦਾ ਸਾਮਰਾਜ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਵਕ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਹਰ ਚਿੰਗੀਸਿਡ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਭਰਤ ਹੱਤਿਆ ਹੋਈ ਸੀ।
ਤੈਮੂਰ ਨੇ ਖੁਦ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ, ਮੀਰਾਂ ਸ਼ਾਹ, ਖਲੀਲ ਸੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਰੁਖ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਅੰਤਰ-ਪਰਿਵਾਰਕ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਬਾਬਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ ਚਾਰ ਸਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਉਮਰਾਹ (ਰਈਸ) ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸ਼ਾਸਕ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਦਰਅਸਲ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਬਾਬਰ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਕੁਝ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਜੀਜਾ ਮਹਿਦੀ ਖਵਾਜਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਸਫਲ ਰਹੀ, ਇਹ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਸੀ।
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰਾਜ
ਜਦੋਂ ਹੁਮਾਯੂੰ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਗੱਦੀ ਤੇ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਕਈ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਖਿਲਾਫ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਕ ਹੋਰ ਭਰਾ ਖਲੀਲ ਮਿਰਜ਼ਾ (1509-1530) ਨੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਮਰਾਟ ਨੇ 1538 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਈ ਇੱਕ ਮਕਬਰੇ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਇਹ ਅਜੇ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਫਾਰਸ ਭੱਜਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਸ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਲਈ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ: ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ (ਸ਼ੇਰ ਖਾਨ) ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਵਸਿਆ ਸੀ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਦੇ ਅੱਧੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਧਮਕੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਗੁਜਰਾਤ, ਮਾਲਵਾ, ਚੰਪਾਨੇਰ ਅਤੇ ਮੰਡੂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਿਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਬਹਾਦੁਰ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੁਲਤਾਨ ਬਹਾਦੁਰ ਨੂੰ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਛਿੱਟੇ-ਪੱਟੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਓਟੋਮੈਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਹਥਿਆਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਬਹਾਦੁਰ ਦੇ ਗੁਜਰਾਤ ਨੇ ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇਕਰਾਰਨਾਮਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਦੁਆਰਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਣਨੀਤਕ ਪੈਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ।
1535 ਵਿੱਚ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਸੁਲਤਾਨ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਮੁਗਲ ਇਲਾਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਫੌਜ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਉਸਨੇ ਮੰਡੂ ਅਤੇ ਚੰਪਾਨੇਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਆਪਣੇ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਮੁਹਿੰਮ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਸੁਲਤਾਨ ਬਹਾਦੁਰ ਬਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ ਕੋਲ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਲਈ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਅਫੀਮ ਦੀ ਅਕਸਰ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਸੀ।
ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ
ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਗੁਜਰਾਤ ਉੱਤੇ ਕੂਚ ਕਰਨ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਨੇ ਮੁਗਲਾਂ ਤੋਂ ਆਗਰਾ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਖੋਹਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦੇਖਿਆ। ਉਸਨੇ ਮੁਗਲ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੀ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਖ਼ਬਰ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਆਗਰਾ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿਚ ਲਏ ਗਏ ਇਲਾਕਿਆਂ 'ਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਫਰਵਰੀ 1537 ਵਿੱਚ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਹਾਦੁਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਘਿਨੌਣੀ ਯੋਜਨਾ ਇੱਕ ਫਾਇਰ-ਫਾਈਟ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਲਤਾਨ ਹਾਰ ਗਿਆ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੁਮਾਯੂੰ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਆਗਰਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸ਼ਹਿਰ, ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵਿਲਾਇਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਗੌੜ ਨੂੰ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਚੁਨਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਦੇਰੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ, ਗੌਰੀ ਵਿਖੇ ਅਨਾਜ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਕੂੜਾ ਕਰਕਟ ਪਈਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੌਲਤ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜੰਗੀ ਸੀਨਾ ਮਿਲਿਆ।
ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ, ਪਰ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਿਆ: ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸਨੇ "ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਰਮ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਲਈ ਬੰਦ ਕਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਐਸ਼ੋ-ਆਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ"। ਹਿੰਦਾਲ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਦਾ 19 ਸਾਲਾ ਭਰਾ, ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਅਹੁਦਾ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਗਰਾ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸਮਰਾਟ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਮਹਾਨ ਮੁਫਤੀ, ਸ਼ੇਖ ਬੁਹਲੂਲ ਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਤਰਕ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ; ਸ਼ੇਖ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭੜਕਾਉਣ ਲਈ, ਹਿੰਦਾਲ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੁੱਖ ਮਸਜਿਦ ਵਿੱਚ ਖੁਤਬਾ, ਜਾਂ ਉਪਦੇਸ਼, ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ।
ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਰਾ, ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੇ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਦੀ ਘਰ ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਇਰਾਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਢਹਿ ਰਹੇ ਸਾਮਰਾਜ ਲਈ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਹਿੰਦਾਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੌਦਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦਾ ਭਰਾ ਨਵੇਂ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਦੇ ਬਦਲੇ ਬੇਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ, ਜੋ ਕਿ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਹਟਾਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਮਰਾਨ ਬਣਾਏਗਾ।
ਜੂਨ 1539 ਵਿੱਚ ਬਕਸਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਚੌਸਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਇਹ ਇੱਕ ਫਸਵੀਂ ਲੜਾਈ ਬਣਨਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਦਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ। ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ, ਤੋਪਖਾਨਾ, ਹੁਣ ਅਚੱਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਮੁਹੰਮਦ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਨੂੰ ਰਾਜਦੂਤ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਕੁਝ ਕੂਟਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੇ ਸਮਰਾਟ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਤੋਂ ਘੱਟ। ਦੋਵਾਂ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਚਿਹਰਾ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸੌਦਾ ਵੀ ਕੀਤਾ: ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰਜ ਕਰਨਗੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਫਿਰ ਡਰਾਉਣੇ ਡਰ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨਮਾਨ, ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ.
ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਆਪਣਾ ਚਾਰਜ ਬਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਲਈ, ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਢਿੱਲ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਢੁਕਵੀਂ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਮੁਗਲਾਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਸਮਝੌਤੇ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸੇ ਰਾਤ, ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਮੁਗਲ ਕੈਂਪ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੀ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਤਿਆਰੀ ਦੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਪਾਇਆ, ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਮਰਾਟ ਹਵਾ ਨਾਲ ਭਰੀ "ਪਾਣੀ ਦੀ ਚਮੜੀ" ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਰ ਤੈਰ ਕੇ ਬਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਆਗਰਾ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਸ਼ਮਸ ਅਲ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਦੁਆਰਾ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਰ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ
ਜਦੋਂ ਹੁਮਾਯੂੰ ਆਗਰਾ ਪਰਤਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨੋਂ ਭਰਾ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਰਚਣ ਲਈ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਸਗੋਂ ਹਿੰਦਾਲ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਲਈ ਵੀ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਆਰਾਮ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਗਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਖ਼ਤਰਾ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਮਾਯੂੰ ਅਤੇ ਕਾਮਰਾਨ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਝਗੜਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਹੈ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣ 'ਤੇ ਤੇਜ਼ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਮਰਾਨ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ, ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ।
ਜਦੋਂ ਕਾਮਰਾਨ ਲਾਹੌਰ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ ਤਾਂ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੋਰ ਭਰਾਵਾਂ ਅਸਕਰੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦਾਲ ਨਾਲ 17 ਮਈ 1540 ਨੂੰ ਕਨੌਜ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ 200 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (120 ਮੀਲ) ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਕੇ ਆਗਰਾ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਦਿੱਲੀ ਰਾਹੀਂ ਲਾਹੌਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸੁਰ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਜਿਸਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਹ ਤਹਮਾਸਪ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ 15 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਹੋਈ।
ਲਹੌਰ ਵਿੱਚ
ਚਾਰੇ ਭਰਾ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਇਕਜੁੱਟ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਹੋਰ ਨੇੜੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਰਹਿੰਦ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਰਾਜਦੂਤ ਭੇਜਿਆ ਕਿ “ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸਾਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ [ਭਾਵ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਦੀ ਧਰਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗੰਗਾ ਘਾਟੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ] ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਛੱਡ ਦਿਓ, ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸੀਮਾ ਬਣੋ। ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਮੈਂ." ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਾਬੁਲ ਛੱਡ ਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਉੱਥੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" ਕਾਬੁਲ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਭਰਾ ਕਾਮਰਾਨ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਵੀ ਇਲਾਕਾ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਕਾਮਰਾਨ ਨੇ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਵੇਗਾ। ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਉਸਦੀ ਮਦਦ ਨੂੰ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਇਸਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਛੇਤੀ ਹੀ ਦੇਸ਼ਧ੍ਰੋਹੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ, ਅਤੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਕਾਮਰਾਨ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਬਾਬਰ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, "ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੁਝ ਨਾ ਕਰੋ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਇਸਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹੋਣ।"
ਹੋਰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ
ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਜੇ ਹੋਰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ ਅਕਲਮੰਦੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇਗੀ। ਜਦੋਂ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਸਕ ਰਾਓ ਮਾਲਦੇਓ ਰਾਠੌਰ ਨੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਹ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਥਾਰ ਮਾਰੂਥਲ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਗਈ। ਕਈ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਸਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਗਰਭਵਤੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਸਾਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗਰਮ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰੂਥਲ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣੇ ਕਦਮਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਪਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਸ਼ਨ ਘੱਟ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਖਾਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ; ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਹਮੀਦਾ ਬਾਨੋ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਮਹਾਰਾਣੀ (ਜੋ ਹੁਣ ਅੱਠ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਗਰਭਵਤੀ ਸੀ) ਨੂੰ ਘੋੜਾ ਉਧਾਰ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗਾ, ਇਸ ਲਈ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਖੁਦ ਅਜਿਹਾ ਕੀਤਾ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਹ ਛੇ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (ਚਾਰ ਮੀਲ) ਤੱਕ ਊਠ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਖਾਲਿਦ ਬੇਗ ਨੇ ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਮਾਊਂਟ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵਾਂ ਬਿੰਦੂ ਦੱਸਿਆ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਉਸ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਦਰੋਹੀ ਹਿੰਦਲ ਮਿਰਜ਼ਾ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਕੰਧਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਰਲਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਤੇ ਅਸਕਰੀ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਤਭੇਦ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਸਿੰਧ ਵੱਲ ਵਧਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਸਿੰਧ ਦੇ ਅਮੀਰ ਹੁਸੈਨ ਉਮਰਾਨੀ ਤੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਉਮੀਦ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਨਾਲ ਹੀ, ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਹਮੀਦਾ ਸਿੰਧ ਤੋਂ ਸੀ; ਉਹ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਕਾਰੀ ਪੀਰ ਪਰਿਵਾਰ (ਇੱਕ ਪੀਰ ਇੱਕ ਇਸਲਾਮੀ ਧਾਰਮਿਕ ਗਾਈਡ ਹੈ) ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਅਮੀਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਪਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੀ ਗਰਭਵਤੀ ਪਤਨੀ ਹਮੀਦਾ ਅੱਗੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਸੀ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਅਮਰਕੋਟ (ਹੁਣ ਸਿੰਧ ਸੂਬੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ) ਦੇ ਓਏਸਿਸ ਕਸਬੇ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਸਕ ਕੋਲ ਸ਼ਰਨ ਲਈ।
ਅਮਰਕੋਟ ਦੇ ਰਾਣਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਰਾਓ ਨੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੁਆਗਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਇੱਥੇ, ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਪੂਤ ਰਈਸ ਦੇ ਘਰ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹਮੀਦਾ ਬਾਨੋ, ਇੱਕ ਸਿੰਧੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਧੀ, ਨੇ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1542 ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਜਨਮ ਮਿਤੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਖਗੋਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੋ। ਇਹ ਬੱਚਾ 34 ਸਾਲਾ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਡੀਕਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਵਾਰਸ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸੀ। ਜਨਮ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਾਰਟੀ ਅਮਰਕੋਟ ਤੋਂ ਸਿੰਧ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਈ, ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਸਕਰੀ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੇ ਗੋਦ ਲਿਆ ਸੀ।
ਇੱਕ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਉਸ ਆਦਮੀ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਵਿੱਚ ਧੋਖਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਟਿਕਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਸਿੰਧ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਅਮੀਰ ਹੁਸੈਨ ਉਮਰਾਨੀ ਨੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਬਾਬਰ ਦਾ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਅਰਘੂਨਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ। ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਹੁਸੈਨ ਉਮਰਾਨੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਗਠਜੋੜ ਬਣਾਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਆਚੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਆਖਰਕਾਰ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੰਧੀ ਅਤੇ ਬਲੋਚ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੰਧਾਰ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਾਬੁਲ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਬਾਬਰ ਦਾ ਸਹੀ ਤਿਮੂਰਿਡ ਵਾਰਸ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।
ਕਾਬੁਲ ਨੂੰ ਵਾਪਸੀ
ਹੁਮਾਯੂੰ 300 ਊਠ (ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜੰਗਲੀ) ਅਤੇ 2000 ਅਨਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੁਹਿੰਮ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਦੇ ਨਾਲ 11 ਜੁਲਾਈ 1543 ਨੂੰ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਕੰਧਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਸੂਰੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਤਖਤਾ ਪਲਟ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦੀ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੇਘਾਰੀ, ਮਗਸੀ, ਰਿੰਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਨ।
ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਹਿੰਦਲ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਖੁਤਬਾ ਸੁਣਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਦੂਜੇ ਭਰਾ, ਅਸਕਰੀ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਹੁਣ ਇੱਕ ਫੌਜ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਉੱਤੇ ਮਾਰਚ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਫੌਜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਰਨ ਲਈ। ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਕੰਧਾਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਦਸੰਬਰ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਸੀ, ਹਿੰਦੂ ਕੁਸ਼ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 14 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਠੰਡਾ ਅਤੇ ਖਤਰਨਾਕ ਸੀ। ਅਸਕਰੀ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੇ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਲੈ ਲਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਲਈ ਕਾਮਰਾਨ ਅਤੇ ਅਸਕਰੀ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਅਕਬਰਨਾਮਾ ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਹੁਮਾਯੂੰ ਕੰਧਾਰ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਦਾ ਭਰਾ ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸੱਤਾ ਵਿਚ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪਰਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਪਈ।
ਫ਼ਾਰਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ
ਹੁਮਾਯੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਬੇਗਾ ਬੇਗਮ ਦੇ ਨਾਲ 40 ਆਦਮੀਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਚ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਫਾਰਸ ਵਿੱਚ ਸਫਾਵਿਦ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਵਾਦੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸਦਾ ਸਾਥੀ। ਹੋਰ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ, ਸ਼ਾਹੀ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਹੈਲਮੇਟ ਵਿਚ ਉਬਾਲੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਮਾਸ 'ਤੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਉਸ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਜਾਰੀ ਰਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੇਰਾਤ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਵਧੀਆ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੇ ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਇੱਕ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਐਸਕਾਰਟ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਰਿਹਾਇਸ਼ਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਸੜਕਾਂ ਦੀ ਸਫਾਈ ਅਤੇ ਸਫਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸ਼ਾਹ, ਤਾਹਮਾਸਪ ਪਹਿਲੇ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਉਲਟ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਆਇਆ। ਇੱਥੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਕਰਨ ਲਈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ: ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਕੰਮ ਤੈਮੂਰੀਦ ਸੁਲਤਾਨ ਹੁਸੈਨ ਬੇਕਾਰਾਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਵਜ, ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਗੌਹਰ ਸ਼ਾਦ ਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਹੱਥ.
ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਮਿਨੀਏਟਰਿਸਟਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਮਲੇਦੀਨ ਬਹਿਜ਼ਾਦ ਨੇ ਉਸਦੇ ਦੋ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਇਆ ਸੀ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਹੈਰਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਗੇ: ਉਹ ਮੰਨ ਗਏ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਇੰਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ ਪਰਸ਼ੀਆ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਜੁਲਾਈ ਤੱਕ ਤਾਹਮਾਸਪ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਹੇਰਾਤ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋਵੇਂ ਕਾਜ਼ਵਿਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਦਾਅਵਤ ਅਤੇ ਸਮਾਗਮ ਲਈ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੋ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨੂੰ ਇਸਫਾਹਾਨ ਵਿੱਚ ਚੇਹੇਲ ਸੋਤੂਨ (ਚਾਲੀ ਕਾਲਮ) ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੰਧ-ਪੇਂਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਤਾਹਮਾਸਪ ਨੇ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ ਕਿ ਹੁਮਾਯੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਕਈ ਸੌ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸੁੰਨੀ ਤੋਂ ਸ਼ੀਆ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੁਗਲ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤ ਸਨ, ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸ਼ੀਆ ਧਰਮ ਦੀ ਇਸ ਬਾਹਰੀ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਤਾਹਮਾਸਪ ਆਖਰਕਾਰ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਰਥਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਭਰਾ ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਬਦਲੇ ਕੰਧਾਰ ਨੂੰ ਫਾਰਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਹੁਮਾਯੂੰ, ਮਰੇ ਜਾਂ ਜ਼ਿੰਦਾ, ਤਾਹਮਾਸਪ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸਨੇ 300 ਤੰਬੂ, ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਾਰਪੇਟ, 12 ਸੰਗੀਤਕ ਬੈਂਡ ਅਤੇ "ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮੀਟ" ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਇਆ। ਇੱਥੇ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਹ ਸਭ, ਅਤੇ 12,000 ਕੁਲੀਨ ਘੋੜਸਵਾਰ ਕਾਮਰਾਨ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਸਨ। ਤਾਹਮਾਸਪ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਮੰਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਇਹ ਸੀ ਕਿ, ਜੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਜਿੱਤ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਕੰਧਾਰ ਉਸ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਕੰਧਾਰ ਅਤੇ ਅੱਗੇ
ਹੁਮਾਯੂੰ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਾਲੇ ਕਾਬੁਲ ਨੂੰ ਲੈਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਅਸਲ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ. ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨੇਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਫ਼ਰਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਫ਼ੌਜ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੀ ਸੀ, ਸਾਬਕਾ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਪਾਸਾ ਬਦਲਿਆ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਝੁਕਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਫ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਫਰਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਫੌਜ ਬਣਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਨਵੰਬਰ 1545 ਵਿੱਚ, ਹਮੀਦਾ ਅਤੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਅਕਬਰ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਮਿਲ ਗਏ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਦਾਵਤ ਰੱਖੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦਾਅਵਤ ਵੀ ਰੱਖੀ ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਸੁੰਨਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਉਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਹਿੰਦਲ ਮਿਰਜ਼ਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਦੇ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਬੇਵਫ਼ਾ ਸੀ, ਉਸਦੀ ਤਰਫ਼ੋਂ ਲੜਦਿਆਂ ਮਰ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਅਸਕਰੀ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਕੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਹੱਜ 'ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਦਮਿਸ਼ਕ ਦੇ ਬਾਹਰ ਮਾਰੂਥਲ ਵਿੱਚ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਰਾ ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। 1552 ਵਿੱਚ ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੇ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਇਸਲਾਮ ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਇੱਕ ਗਖਰ ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਗਖੜ ਕਬਾਇਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਸਨ ਜੋ ਮੁਗਲਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਸਹੁੰ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਰੰਤਰ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਗਖਰਾਂ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਆਦਮ ਨੇ ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਮਾਯੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਦੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਨਾ ਮਿਲਣ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਕੋਈ ਦਾਅਵਾ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਹੱਜ 'ਤੇ ਭੇਜਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਪਰਾਧਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ 1557 ਵਿੱਚ ਅਰਬ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਵਿੱਚ ਮੱਕਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਬਹਾਲੀ
ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਦੀ ਮੌਤ 1545 ਵਿਚ ਹੋ ਗਈ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਇਸਲਾਮ ਸ਼ਾਹ ਦੀ 1554 ਵਿਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਹਨਾਂ ਦੋ ਮੌਤਾਂ ਨੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਿਗਾੜ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੰਘਾਸਣ ਲਈ ਤਿੰਨ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਦਾਅਵਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਮੁਗਲਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤ ਵੱਲ ਮੁੜਨ ਦਾ ਵਧੀਆ ਮੌਕਾ ਸੀ।
ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੈਨਾ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗੱਦੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੇ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਕਾਰਜ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸਫਾਵਿਦ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸ਼ੀਆ ਧਰਮ ਦੀ ਫੌਜ ਦੀ ਵੱਡੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੱਕ ਸ਼ੇਖ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਮੇਰੇ ਰਾਜੇ, ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਰਫੀਜ਼ੀ ਹੈ... ਹਰ ਥਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੇ ਸਿਪਾਹੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਯਾਰ ਅਲੀ ਜਾਂ ਕਸ਼ਫੀ ਅਲੀ ਜਾਂ ਹੈਦਰ ਅਲੀ ਹਨ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਵੀ ਆਦਮੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੂਜੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹੋਣ।" ਇਸ ਵਿਚ ਲੇਘਾਰੀ, ਮਗਸੀ ਅਤੇ ਰਿੰਦ ਦੇ ਬਲੋਚ ਕਬੀਲੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਰੱਖਿਆ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਫੌਜੀ ਅਯੋਗਤਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਰਿਕਾਰਡ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਕਦਮ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਹੀ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਬੈਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਣਨੀਤੀਕਾਰ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ। 22 ਜੂਨ 1555 ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ, ਸਿਕੰਦਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਹਾਰ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
ਖਾਨਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹੁਤਾ ਸਬੰਧ
"ਬਾਬਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਹੁਮਾਯੂੰ, 1540 ਈ. ਵਿੱਚ ਪਠਾਨ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਬਾਅਦ 1545 ਈ: ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਮੇਵਾਤ ਦੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਝਿਰਕਾ ਵਿਖੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਗਈ ਅਤੇ ਹਾਰ ਗਈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਇਸਲਾਮ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਕੜ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ। 1552 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪਠਾਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਸਰੇ ਆਦਿਲ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਏ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨਾਲ ਸਾਮਰਾਜ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।
ਬਾਬਰ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ਾਨਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ਾਹਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਜਮਾਲ ਖਾਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧੀ, ਬਾਬਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ, ਹਸਨ ਖਾਨ ਦੇ ਭਤੀਜੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਨੂੰ ਉਸੇ ਮੇਵਾਤੀ ਦੀ ਛੋਟੀ ਧੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।"
ਬੈਰਮ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਰੋਹਤਾਸ ਦਾ ਕਿਲਾ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਦੁਆਰਾ 1541-1543 ਵਿੱਚ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਗਖਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਇੱਕ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਕਮਾਂਡਰ ਦੁਆਰਾ ਗੋਲੀ ਮਾਰੇ ਬਿਨਾਂ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਰੋਹਤਾਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਦੀ ਮੋਟਾਈ 12.5 ਮੀਟਰ ਅਤੇ ਉਚਾਈ 18.28 ਮੀਟਰ ਤੱਕ ਹੈ। ਇਹ 4 ਕਿਮੀ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ 68 ਅਰਧ-ਗੋਲਾਕਾਰ ਬੁਰਜ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਦੋਵੇਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਸਜਾਵਟੀ, ਨੇ ਮੁਗਲ ਫੌਜੀ ਢਾਂਚੇ 'ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਸਾਮ੍ਹਣਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿੱਚ ਸਿਕੰਦਰ ਸੂਰੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਰਣਨੀਤੀ ਅਪਣਾਈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਖੁੱਲੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਫਿਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਡਰ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਫਸੀਆਂ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।
ਸਰਹਿੰਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਸਬਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੇ ਹਮਲਾਵਰ ਫੌਜ ਦਾ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੱਲ ਜਾਣ ਲਈ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। 23 ਜੁਲਾਈ 1555 ਨੂੰ ਹੁਮਾਯੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਬਾਬਰ ਦੀ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ।
ਕਸ਼ਮੀਰ 'ਤੇ ਰਾਜ
ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭਰਾ ਹੁਣ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਉਸ ਦੀ ਗੱਦੀ ਹੜੱਪਣ ਦਾ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਹੁਣ ਇੱਕ ਸਥਾਪਿਤ ਨੇਤਾ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜਰਨੈਲਾਂ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨਵੀਂ-ਨਵੀਂ ਤਾਕਤ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਕਈ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਨੇ ਜੋਤਿਸ਼-ਵਿਗਿਆਨ 'ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਫੌਜੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਫ਼ਾਰਸ ਵਿਚ ਦੇਖੇ ਸਨ।
ਮੌਤ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ
24 ਜਨਵਰੀ 1556 ਨੂੰ, ਹੁਮਾਯੂੰ, ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਸ਼ੇਰ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਪੌੜੀਆਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮੁਅਜ਼ਿਨ ਨੇ ਅਜ਼ਾਨ (ਨਮਾਜ਼ ਦੀ ਆਵਾਜ਼) ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਆਦਤ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਹ ਸੰਮਨ ਸੁਣਦੇ ਸਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਰਧਾ ਵਿੱਚ ਗੋਡੇ ਟੇਕਦੇ ਸਨ। ਗੋਡੇ ਟੇਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਪੈਰ ਆਪਣੇ ਚੋਗੇ ਵਿੱਚ ਫੜ ਲਿਆ, ਕਈ ਕਦਮ ਹੇਠਾਂ ਖਿਸਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕੱਚੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਮੰਦਰ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਗਿਆ। ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣ ਕਿਲਾ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ, ਹੇਮੂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਲੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਕਿਲਾ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਕਾਰਨ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਭੱਜਣ ਵਾਲੀ ਫੌਜ ਦੁਆਰਾ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਲਾਨੌਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਅਕਬਰ ਦੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਦੂਜੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਨੇ ਹੇਮੂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਮੁਗਲ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਬਾਗ ਮਕਬਰਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਤਾਜ ਮਹਿਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਰਕਾਂ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਉਸਦੀ ਪਸੰਦੀਦਾ ਅਤੇ ਸਮਰਪਿਤ ਮੁੱਖ ਪਤਨੀ ਬੇਗਾ ਬੇਗਮ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਅਕਬਰ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਆ, ਗੁਲਬਦਨ ਬੇਗਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਨਾਮ (ਜਾਂ ਹੁਮਾਯੂੰ-ਨਾਮਾ), ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਬਰ ਬਾਰੇ ਕੀ ਯਾਦ ਹੈ।
ਪੂਰਾ ਸਿਰਲੇਖ ਅਹਵਾਲ ਹੁਮਾਯੂੰ ਪਾਦਸ਼ਾਹ ਜਮਾਹ ਕਰਦਮ ਗੁਲਬਦਨ ਬੇਗਮ ਬਿੰਤ ਬਾਬਰ ਪਾਦਸ਼ਾਹ ਅੰਮਾ ਅਕਬਰ ਪਾਦਸ਼ਾਹ ਹੈ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਬਾਬਰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ 17 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਕੰਮ ਸਧਾਰਨ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਹੋਰ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਾਹੀ ਜੀਵਨੀਆਂ (ਤੈਮੂਰ ਦਾ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ, ਬਾਬਰਨਾਮਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਅਕਬਰਨਾਮਾ) ਦੇ ਉਲਟ ਕੋਈ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਕਾਪੀ ਨਹੀਂ ਬਚੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕੰਮ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਖਰਾਬ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਅਧੂਰੀ ਖਰੜੇ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ ਉਭਰਿਆ ਹੈ। 1860 ਐਨੇਟ ਬੇਵਰਿਜ ਨੇ 1901 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕਰਨ 2000 ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ
ਯੂ ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ
ਉੱਪਾਲਾਪੂ ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ (ఉప్పలపు శ్రీనివాస్; 28 ਫਰਵਰੀ 1969 – 19 ਸਤੰਬਰ 2014) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਮੈਂਡੋਲਿਨ ਪਲੇਅਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਕਾਰਨਾਟਿਕ ਦਾ ਕੰਪੋਜਰ ਸੀ।. ਉਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ 1978 'ਚ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜਲਦ ਹੀ ਜਨਤਾ ਵਿੱਚ ਮੈਂਡੋਲਿਨ ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਅਗਲੇ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਸ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਾਨ ਮੈਕਲੌਗ਼ਲਿਨ (ਸੰਗੀਤਕਾਰ)| ਜਾਨ ਮੈਕਲੌਗ਼ਲਿਨ]], ਮਾਈਕਲ ਨੀਮੈਨ, ਅਤੇ ਮਾਈਕਲ ਬਰੁਕ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਕੀਤੀ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ
ਸਿਕੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਲੂਕਾ
ਸਿਕੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਲੂਕਾ (ਜਨਮ 20 ਜੂਨ, 1949-) ਰਾਮਪੁਰਾ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਵਿਧਾਇਕ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਕੈਬਨਿਟ ਮੰਤਰੀ ਸਨ।
ਜੀਵਨ
ਸਿਕੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਲੂਕਾ ਦਾ ਜਨਮ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਚੇਤਨ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋ ਮਲੂਕਾ ਪਿੰਡ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ) ਵਿਖੇ 20 ਜਨਵਰੀ 1949 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਸਿਕੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਲੂਕਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸੁਰਜੀਤ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਗੁਰਪਰੀਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹਨ।
ਹੋਰ ਦੇਖੋ
ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਆਤਮਜੀਤ ਹੰਸਪਾਲ
ਆਤਮਜੀਤ ਹੰਸਪਾਲ (- 8 ਅਪਰੈਲ 2018) ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ 10 ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਡਮੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਐਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹਰਿਆਣਾ ਗੌਰਵ ਐਵਾਰਡ ਦੇਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਐਵਾਰਡ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ
ਸੁਰੇਂਦਰ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ
ਸੁਰੇਂਦਰ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ ਨਿਆਇਮੂਰਤੀ ਸੁਰੇਂਦਰ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ ਨੂੰ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜੱਜ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਹੁਲ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਰਵੋੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪਦ ਉੱਤੇ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿੰਦੂ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਮੁਹੰਮਦ ਅਬਦੁਲ ਹਾਮਿਦ ਨੇ ਸਿਖਰ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਨਿਆਯਾਧੀਸ਼ ਸਿਨਹਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜੱਜ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਰਹੇਗਾ। ਉਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜੱਜ ਬਨਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗੈਰ- ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਨ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1951
ਜੈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਰਾਇਣ ਯਾਦਵ
ਜੈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਰਾਇਣ ਯਾਦਵ (ਜਨਮ 2 ਅਗਸਤ 1954) ਬਿਹਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੀ 14ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ।
ਬਾਂਗੀ
ਬਾਂਗੀ ਮੱਧ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਅਬਾਦੀ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਾਂਗੀ ਕੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਓਂਬੇਲਾ-ਮਪੋਕੋ ਪ੍ਰੀਫੈਕਟੀ ਨਾਲ਼ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਪਰਗਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰੀਫੈਕਟੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੱਧ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣਾਂ, 1977
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਰਕਾਰ
ਜੋਈਆਂ
ਜੋਈਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਬੁਢਲਾਡਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। 2001 ਵਿੱਚ ਜੋਈਆਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 735 ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 7.61 ਵਰਗ ਕਿੱਲੋਮੀਟਰ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਫ਼ਤਹ ਪਾਰਟੀ
ਫ਼ਤਹ ਪਾਰਟੀ (فتح Fatḥ)  ਇੱਕ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਮੁਕਤੀ ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧੜਾ ਹੈ।
ਕੰਨੀਆਂ ਕਲਾਂ
ਕਾਨੀਆਂ ਕਲਾਂ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਸ਼ਾਹਕੋਟ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਦੁਖਤਰਾਂ-ਏ-ਮਿੱਲਤ
ਦੁਖਤਰਾਂ-ਏ-ਮਿੱਲਤ (ਪੰਜਾਬੀ: ਕੌਮ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ) ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮੀ ਕਾਨੂੰਨ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਹਾਦ ਦੀ ਹਾਮੀ  ਇੱਕ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਹੈ।  ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1987 ਵਿੱਚ  ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਆਸੀਆ ਅੰਦਰਾਬੀ ਇਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਇੱਕ "ਇਸਲਾਮੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ" ਮੰਨਦੀ ਹੈ।
ਮੋਹਲ ਗੁਆਰਾ
ਮੋਹਲ ਗੁਆਰਾ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਨਾਭਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਤਜਰਬਾ
ਤਜਰਬਾ ਜਾਂ ਅਨੁਭਵ ਕਿਸੇ ਇਵੈਂਟ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਭਰਪੂਰ ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਜਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਵਾਹ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ।  ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਵਿੱਚ "ਅਨੁਭਵ-ਸਿੱਧ ਗਿਆਨ" ਜਾਂ "ਨਿਰਖ-ਅਧਾਰਿਤ ਗਿਆਨ" ਵਰਗੇ ਸੰਕਲਪ ਤਜਰਬੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਗਿਆਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਅਨੁਭਵ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਾਹਰ ਜਾਂ ਅਨੁਭਵੀ/ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਵਜੋਂ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤਜਰਬੇ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਤ ਗਿਆਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੈ: ਕਿਤਾਬੀ-ਘੋਟੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਿਧੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਸਿਖਲਾਈ।