cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ਆਰਕਟਿਕ ਮਹਾਂਸਾਗਰ
ਧਰਤੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਗੋਲਾਰਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵੀ ਮਹਾਸਾਗਰ ਜਾਂ ਆਰਕਟਿਕ ਮਹਾਸਾਗਰ, ਜਿਸਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਰਕਟਿਕ ਉੱਤਰ ਧਰੁਵੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਮੁੰਦਰੀ ਭਾਗਾਂ (ਪੰਜ ਮਹਾਸਾਗਰਾਂ) ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਅਤੇ ਉਥਲਾ ਮਹਾਸਾਗਰ ਹੈ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਣੀ ਸਰਵੇਖਣ ਸੰਗਠਨ (IHO) ਇਸਨ੍ਹੂੰ ਇੱਕ ਮਹਾਸਾਗਰ ਤਜਵੀਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ, ਕੁਝ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿਗਿਆਨੀ ਇਸਨੂੰ ਆਰਕਟਿਕ ਭੂ-ਮੱਧ ਸਾਗਰ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਆਰਕਟਿਕ ਸਾਗਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਅੰਧ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦੇ ਭੂਮੱਧ ਸਾਗਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੂਰੇਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਆਰਕਟਿਕ ਮਹਾਸਾਗਰ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਲ ਭਰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਰਕਟਿਕ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਨਮਕੀਨਪਣ, ਮੌਸਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਬਰਫ਼ ਖੁਰਦੀ ਅਤੇ ਜੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਹਾਸਾਗਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਦਾ ਔਸਤ ਨਮਕੀਨਪਣ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਕਾਰਨ ਘੱਟ ਤਬਖ਼ੀਰ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਮਿੱਠਾ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਉੱਚ-ਨਮਕੀਨਪਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਸਾਗਰਾਂ ਨਾਲ ਸੀਮਿਤ ਜੁੜਾਵ, ਜਿਸਦੇ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਚ-ਨਮਕੀਨਪਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਸਾਗਰਾਂ ਵਗ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਰਮੀ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਦੀ ਲਗਭਗ 50% ਬਰਫ਼ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਿਮ ਅਤੇ ਬਰਫ ਅੰਕੜਾ ਕੇਂਦਰ, ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰ ਆਰਕਟਿਕ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਬਰਫ਼ੀਲੀ ਪਰਤ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਖੁਰਨ ਦੀ ਦਰ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਦੈਨਿਕ ਰਿਕਾਰਡ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੂਗੋਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਂਸਾਗਰ
1917
1917 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਅਤੇ 1910 ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਲ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
ਮਰਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ
ਬਰਫ਼-ਤੋਦਾ
ਬਰਫ਼-ਤੋਦਾ ਸਾਫ਼ ਦਰਿਆਈ ਬਰਫ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਟੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਯਖ-ਨਦੀ ਜਾਂ ਹਿਮ-ਵਾਧਰੇ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੈਰਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੰਢੜੀ ਬਰਫ਼ (ਸਮੁੰਦਰੀ ਬਰਫ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੰਮ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਪੇਤਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਰਫ਼ ਦੁਆਰਾ ਸਮੁੰਦਰ-ਤਲ ਪਾੜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਮ ਜਾਣਕਾਰੀ
ਨਿਰਮਲ ਬਰਫ਼ ਦੀ ਘਣਤਾ ਲਗਭਗ 920 ਕਿਲੋ/ਘਣ-ਮੀਟਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਗਭਗ 1025 ਕਿਲੋ/ਘਣ-ਮੀਟਰ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਤੋਦੇ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਨੌਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉਤਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਅਕਾਰ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਏ ਕਰ ਕੇ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਹਾਵਰਾ "ਬਰਫ਼-ਤੋਦੇ ਦੀ ਨੋਕ" ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਤੋਂ ਭਾਵ ਉਸ ਸਮੱਸਿਆ ਤੋਂ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵਡੇਰੇ ਸੰਕਟ ਦਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਜ਼ਹੂਰ ਹੋਵੇ।
ਬਰਫ਼-ਤੋਦੇ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 1 ਤੋਂ 75 ਮੀਟਰ ਤੱਕ ਉੱਚੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 110,000 ਤੋਂ 220,000 ਟਨ ਦੇ ਭਾਰ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 1958 ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਅੰਧ-ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਈਸਟ ਵਿੰਡ ਬਰਫ਼-ਤੋੜੂ ਵੱਲੋਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤੋਦਾ ਸਮੁੰਦਰੀ-ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ 168 ਮੀਟਰ (551 ਫੁੱਟ) ਉੱਚਾ ਸੀ ਭਾਵ 55-ਮੰਜਲੀ ਇਮਾਰਤ ਜਿੰਨਾ ਉੱਚਾ। ਅਜਿਹੇ ਤੋਦੇ ਪੱਛਮੀ ਗਰੀਨਲੈਂਡ ਦੀਆਂ ਯਖ-ਨਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਾਪਮਾਨ -15° ਤੋਂ -20° ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਵਹੀਦ ਅਖਤਰ
ਸਯਦ ਵਹੀਦ ਅਖਤਰ (ਜ. 12 ਅਗਸਤ 1934, ਔਰੰਗਾਬਾਦ (ਦੱਕਨ) — ਮ. 13 ਦਸੰਬਰ 1996) ਉਰਦੂ ਕਵੀ, ਲੇਖਕ, ਆਲੋਚਕ, ਬੁਲਾਰਾ, ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।
ਕੰਮ
ਸ਼ਮਸੁਰ ਰਹਿਮਾਨ ਫ਼ਾਰੂਕੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਵਾਹਿਦ ਅਖਤਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦੀ ਅਤੇ ਕਈ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕਵਾਦ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਸੀ"। ਅਖਤਰ ਨੂੰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਸਫਲ ਆਧੁਨਿਕ ਉਰਦੂ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਰਸੀਆ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਉਚਾਈਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ ਕਵੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ ਇੱਕ ਪਰਿਕਲਪਨਾ ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਮਤੌਰ ਤੇ c ਰਾਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਵਕਤ ਦਾ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ ਕਲਾਸੀਕਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦੀ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਸਮਾਨ ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਅਯੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬਦਲਵੀਆਂ ਥਿਊਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਰਿੱਫਰੈਕਟਿਵ ਇੰਡੈਕਸ (ਪਰਿਵਰਤਿਕ ਸੂਚਕਾਂਕ) ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਸੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਗੁਜ਼ਰਨ ਤੇ ਧੀਮਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਵਜਾਏ ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਥਿਰਾਂਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਇਕਾਈ (SI) ਵਿੱਚ 299792458 ਮੀਟਰ/ਸਕਿੰਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸਲਈ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਬਦਲਵੀਆਂ ਥਿਊਰੀਆਂ ਮੀਟਰ ਅਤੇ ਸਕਿੰਟਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਥਿਊਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। 1911 ਵਿੱਚ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੁਆਰਾ, 1957 ਵਿੱਚ ਰੌਬਰਟ ਡਿਕੀ ਦੁਆਰਾ, ਅਤੇ 1980ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕਈ ਖੋਜੀਆਂ ਦੁਆਰਾ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ ਬਾਰੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁੱਝ ਸਥਾਪਿਤ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਨ, ਇਸਲਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ ਥਿਊਰੀਆਂ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
1911 ਵਿੱਚ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ ਯਤਨ
ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ (ਪੰਨਾ 906-907) ਉੱਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ:
"Aus dem soeben bewiesenen Satze, daß die Lichtgeschwindigkeit im Schwerefelde eine Funktion des Ortes ist, läßt sich leicht mittels des Huygensschen Prinzipes schließen, daß quer zum Schwerefeld sich fortpflanzende Lichtstrahlen eine Krümmung erfahren müssen."
("ਹੁਣੇ ਹੁਣੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਧਾਰਨਾ ਤੋਂ, ਕਿ ਕਿਸੇ ਗਰੈਵਿਟੀ ਫੀਲਡ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਦਾ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਹੂਈਜਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਤੋਂ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਤੋਂ ਸਮਕੋਣ ਉੱਤੇ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨੂੰ ਜਰੂਰ ਹੀ ਕਰਵੇਚਰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।)
1912 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਗਲੇ ਪਰਚੇ ਅੰਦਰ, ਉਸਨੇ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ:
(“ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸਿਰਫ ਉਦੋਂ ਹੀ ਪੁਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਥਿਰ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਦੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਖੇਤਰਾਂ ਤੱਕ ਅਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਮੀਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।)
ਫੇਰ ਵੀ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਸੂਰਜ ਉੱਤੇ “ਲੱਗਪਗ ਇੱਕ ਆਰਕ-ਸਕਿੰਟ” ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਡਿੱਫਲੈਕਸ਼ਨ (ਝੁਕਾਓ) ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਉਸਦੀ ਥਿਊਰੀ ਤੋਂ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਹੀ ਕੀਮਤ ਦਾ ਸਿਰਫ ਅੱਧਾ ਮੁੱਲ ਹੀ ਸੀ। ਜਦੋਂਕਿ 1919 ਵਿੱਚ ਐਡਿੰਗਟਨ ਦੁਆਰਾ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਮੁੱਲ ਨਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਅਪਣੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਿਆ ਪਰ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ 1915 ਵਿੱਚ ਅਪਣੀ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਥਿਊਰੀ, 107 ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਅਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਦੇ 5 ਸੰਸਕਰਨਾਂ ਅਤੇ ਉਸਤੋਂ ਬਾਦ ਦੇ ਕਈ ਪੈਰਾਗ੍ਰਾਫਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਇਆ। 1911 ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ, ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ ਵਕਤ ਨੂੰ ਹੀ ਬਦਲਣਯੋਗ (ਵੇਰੀਏਬਲ) ਮੰਨਿਆ ਸੀ।, ਜਦੋਂਕਿ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਿੱਚ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਸੰਦਰਭ ਅਧੀਨ, ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਵਕਤ ਦੋਵੇਂ ਨਾਪ ਹੀ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਪੁੰਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਪੀਟਰ ਬਰਗਮਾੱਨ ਸਮੇਤ ਕਈ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤ ਰਹੇ ਹਨ ਜਦੋਂਕਿ ਮੈਕਸ ਬੌਰਨ ਵਰਗੇ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸਹਿਮਤ ਰਹੇ ਹਨ।
1905 ਤੋਂ 1915 ਤੱਕ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਿੱਚ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ
ਅਲਬਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ 1905 ਅਤੇ 1915 ਦਰਮਿਆਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਕਈ ਵਰਜ਼ਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਜ਼ਰਿਆ, ਅੰਤ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਉਦੋਂ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਗਰੈਵਿਟੀ ਨੂੰ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਬਦਲਦੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਨੂੰ ਸਥਿਰਾਂਕ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਸੇ ਪੁਸਤਕ ਅੰਦਰ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਉਸਦਾ ਭਾਵ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੇ ਇੱਕ ਵੈਕਟਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਸ਼ਾਰੀਆ ਢਾਂਚੇ (ਰੈੱਫਰੈਂਸ ਫਰੇਮ) ਅੰਦਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਪਾਠਕ ਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦਾ ਭਾਵ ਕਿਸੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੇ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਸੀ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਵੈਕਟਰ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਸੀ।
ਇਸਦਾ ਜਵਾਬ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ]ਅਲਫਾ (α) ਦਾ ਇੱਕ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਸਮੀਕਰਨ 107 ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਟਡ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਅੰਸ਼ਿਕ ਡਿੱਫਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਫੰਕਸ਼ਨ (ਇੱਕ ਅਸਥਿਰਾਂਕ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਿੰਨ ਵਿੱਚ ਡੀਨੋਮੀਨੇਟਰ (ਹਰ) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ (ਕਿਸੇ ਵੈਕਟਰ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ) ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਤਰਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਕੇਲਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਲੌਸਿਟੀ (L) ਦੀ ਇੱਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੈਕਟਰ ਦੁਆਰਾ ਵੰਡ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਇਸਲਈ ਕਿਸੇ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਕੇਲਰ ਸਪੀਡ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ।
ਇਸ ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨ ਅੰਦਰ L = c/co ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ co ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਫਲੈਟ ਸਪੇਸ ਅੰਦਰ ਸਪੀਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
α= ∫ +∞-∞(1/L)(∂L/∂x1) dx3
ਪੀਟਰ ਬਰਗਮਾੱਨ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦਾ ਸਮਰੱਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ 1942 ਵਿੱਚ ਅਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ ਤੋਂ ਝਗੜੇ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ। 1968 ਵਿੱਚ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਦ ਬਰਗਮਾੱਨ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿ ਵੈਕਟਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਸਪੀਡ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਸਕਦੀ। ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਲਾਹ ਬਣ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਗਣਿਤ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਰਗਮਾੱਨ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸਪੀਡ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਅੰਦਰ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਇਵੈਂਟ ਹੌਰਿਜ਼ਨ ਉੱਤੇ ਜ਼ੀਰੋ ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇਗੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੁਆਰਾ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇਗੀ।
ਮੈਕਸ ਬੌਰਨ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਸੀ ਅਤੇ 1920 ਵਿੱਚ ਜਰਮਨ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ 1923 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜੀ ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਪਰਚੇ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਪੀਡ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਅੰਦਰ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਅਪਣੇ ਭਾਵ ਬਾਬਤ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਾ ਛੱਢੇ ਹੋਏ, ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅੰਦਰ ਗਰੈਵਿਟੀ ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ( -g44/g11 ) ਵਰਗਮੂਲ (ਸਕੁਏਅਰ ਰੂਟ) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੇ ਮੁੱਲ ਨੂੰ ਸਮੀਕਰਨਬੱਧ ਕੀਤਾ।
ਰਿਚਰਡ ਟੋਲਮਨ ਵੀ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਕਿਸੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਅੰਦਰ dr/dt ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਰੇਡੀਅਲ ਸਪੀਡ ਨੂੰ ਸਮੀਕਰਨਬੱਧ ਕੀਤਾ:
dr/dt = ( 1- 2m/r)
ਜਿੱਥੇ m ਦਾ ਅਰਥ MG/c2 ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਇਕਾਈਆਂ (ਯੂਨਿਟਾਂ) ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੁਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ  co ਰਹੇ।
ਆਈਨਸਟਾਈਨ, ਬੌਰਨ, ਅਤੇ ਟੋਲਮਨ ਦੀ ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਪੀਟਰ ਬਰਗਮਾੱਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਅੱਖੋਂ ਓਹਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਡਿਕੇ ਦਾ 1957 ਦਾ ਯਤਨ ਅਤੇ ਮੈਕ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ
1957 ਵਿੱਚ ਰੌਬਰਟ ਡਿਕੇ ਨੇ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ ਥਿਊਰੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਡਿਕੇ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਨਾ ਕੇਵਲ ਫਰੀਕੁਐਂਸੀਆਂ ਹੀ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਵੇਵਲੈਂਥਾਂ ਵੀ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਇਸਨੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੁਆਰਾ ਮੰਨੀ ਜਾਣ ਤੋਂ ਦਿੱਗਣੇ ਮੁੱਲ ਜਿੰਨੀ c ਵਿੱਚ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਕੀਤੀ। ਡਿਕੇ ਨੇ ਇੱਕ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖਿਆ ਰਿਫ੍ਰੈਕਟਿਵ ਸੂਚਕਾਂਕ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਝੁਕਾਔ ਵਾਸਤੇ ਨਿਰੀਖਤ ਮੁੱਲ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ:
(eqn.5)
ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਅਤੇ ਡਿਕ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ ਯਤਨ
ਹਾਲਾਂਕਿ ਡਿਕੇ ਦੇ ਯਤਨ ਨੇ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਫੇਰ ਵੀ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਗੋਂ ਇਹ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਿੱਚ ਅਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਸਪੇਸ ਵਿਵਰਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਈ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਯਾਨਿ ਕਿ, ਵਿੱਲ, ਸਮੀਕਰਨ 6.14, 6.15, ਜਾਂ ਵੇਨਬਰਗ , ਸਮੀਕਰਨ 9.2.5 ((\phi, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ −GM/r ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ): “ਨੋਟ ਕਰੋ ਕਿ ਫੋਟੌਨ ਦੀ ਸਪੀਡ …  ਹੁੰਦੀ ਹੈ।” ਇਸ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ ਮਾਡਲ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜੋ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗਿਆਤ ਟੈਸਟਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉੱਚ-ਵਿਵਸਥ ਟੈਸਟਾਂ ਵਾਸਤੇ ਕੁੱਝ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਮਾਡਲ ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ ਉੱਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਾਉਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਡੀਰਾਕ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਖਿਆ ਪਰਿਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਜੋੜਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਕੌਸਮਿਕ ਇਨਫਲੇਸ਼ਨ ਦੇ ਬਦਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਜੋਕੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ ਥਿਊਰੀਆਂ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਜੀਨ-ਪੀਅਰੇ ਪੇਟਿਟ ਦੁਆਰਾ 1988   ਵਿੱਚ, ਜੌਹਨ ਮੋੱਫਟ ਦੁਆਰਾ 1992 ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਆਂਦ੍ਰੇਸ ਅਲਬ੍ਰੈਚਟ ਤੇ ਜੋਆਓ ਮਅਗਿਓਇਜੋ ਦੀ ਇੱਕ ਦੋ –ਮੈਂਬਰੀ ਟੀਮ ਦੁਆਰਾ 1998    ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਹੌਰਿਜ਼ਮ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਇਨਫਲੇਸ਼ਨ ਦੇ ਬਦਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਬਦਲਵਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ ਮਾਡਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪੇਟਿਟ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ ਮਾਡਲ ਅੰਦਰ, c ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਵਕਤ ਪੈਮਾਨਾ ਕਾਰਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਂਦੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸਥਿਰਾਂਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਸਾ ਸਾਥ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਸਥਿਰਾਂਕਾਂ ਦੇ ਨਾਪ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦੌਰਾਨ ਸਥਿਰ ਰਹਿਣ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਫੀਲਡ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਸਥਿਰਾਂਕ ਵਿੱਚ c ਅਤੇ G ਦੀਆਂ ਅਸਾਨ ਇਕੱਠੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸਥਿਰ (ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ) ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਡਲ ਅਨੁਸਾਰ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਹੌਰਿਜ਼ਨ R ਵਾਂਗ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਪੇਸ ਪੈਮਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰਵ-ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਇੱਕਸਾਰਤਾ (ਹੋਮੋਜੀਨੀਅਟੀ) ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਰੀਖਣਾਤਮਿਕ ਆਂਕੜੇ ਵਿੱਚ ਫਿੱਟ ਬੈਠਦੀ ਹੈ। ਬਾਦ ਵਾਲਾ ਮਾਡਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਉੱਚ ਊਰਜਾ ਘਣਤਾ ਪ੍ਰਤਿ ਸਥਿਰਾਂਕ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਓ ਤੇ ਪਾਬੰਧੀ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਨਿਯੰਤ੍ਰਨ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਮੈਟ੍ਰਿਕ (ਗਣਿਤ) ਵਾਲੀ ਸਪੇਸ-ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਨਾਲ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਨਫਰਮਲ ਤੌਰ ਤੇ ਪੱਧਰਾ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੋਫੱਟ ਅਤੇ ਅਲਬ੍ਰੇਚਟ-ਮੈਗਿਉਜੋ ਤੋਂ ਆਇਆ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ 60 ਗੁਣਾ ਤੇਜ਼ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਫੈਲ ਰਹੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਕੋਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੇਲਵੇ ਪਰਸਪਰ ਮੇਲਜੋਲ ਕਰਨ ਦਾ ਵਕਤ ਸੀ। ਸੁਰਬੱਧ-ਬਣਤਰ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ ਹੌਰਿਜ਼ਨ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਇ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੀ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਸਥਿਰਾਂਕ ਬਦਲ ਕੇ ਜਾਂ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ਗਰੈਵਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੌਰ ਤੇ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਵਾਲੀਆਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ  ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀਆਂ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅਤੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀਆਂ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦੇ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਅਯਾਮਿਕ ਮਾਤਰਾ c ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੋਰ ਅਜੋਕੀਆਂ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ ਸਥਾਨਿਕ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਸਥਰਿਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।
ਬਣਾਵਟੀ ਫੋਟੌਨ
ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਅੰਦਰ ਕੁੱਝ ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਵਟੀ ਫੋਟੌਨ ਵੀ ਥੋੜੀਆਂ ਦੂਰੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਕਿਸੇ ਵੱਖਰੀ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਗਤੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਫੇਰ ਵੀ, ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਕੁੱਝ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂਕਿ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ (ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਦੇਖੋ) ਕਿਸੇ ਅਯਾਮਹੀਣ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਵਕਤ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਬਦਲਣ ਵਰਗਾ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ (ਜੋ ਕਿਸੇ ਅਯਾਮਹੀਣ ਸੰਖਿਆ ਤੋਂ ਉਲਟ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸੁਰਬੱਧ ਰਚਨਾ ਸਥਿਰਾਂਕ), ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਵਿਵਾਦਾਗ੍ਰਸਤ ਥਿਊਰੀਆਂ ਅੰਦਰ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਵੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ।
ਬਦਲਦੀ ਫੋਟੌਨ ਸਪੀਡ
ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੋਰਸ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਫੋਟੌਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਕਣ ਪੁੰਜਹੀਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰੋਕਾ ਐਕਸ਼ਨ ਨਾਮਕ ਕ੍ਰਿਆ ਇੱਕ ਪੁੰਜਯੁਕਤ ਫੋਟੌਨ ਦੀ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੌਰ ਤੇ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਫੋਟੌਨ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ ਜੋ ਬਹੁਤ ਅੱਤ ਹਲਕਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ ਪੁੰਜ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਫੋਟੌਨ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਪੀਡ ਤੇ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਪੋਲਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਅੰਦਰ, ਫੋਟੌਨ ਦਾ ਪੁੰਜ ਗੇਜ ਸਥਿਰਤਾ ਜਾਂ ਪੁਨਰ-ਮਾਨਕੀਕਰਨ-ਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਫੇਰ ਵੀ, ਪੁੰਜ-ਯੁਕਤ ਫੋਟੌਨ ਦੀ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਪ੍ਰਤਿ ਵਿਲਸੋਨੀਅਨ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ, ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਫੋਟੌਨ ਦੀ ਪੈਦਾਵਰ ਹਿਗਜ਼ ਮਕੈਨਿਜ਼ਮ ਰਾਹੀਂ ਹੋਈ ਹੈ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋਕਾ ਲਗਰਾਂਜੀਅਨ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰਾਂ ਹੋਈ ਹੈ, ਵਿਭਿੰਨ ਨਿਰੀਖਣਾਂ/ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਤੀਜਨ ਹੱਦਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਸਥਿਰਾਂਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੀ c
ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਅੰਦਰ ਹੇਜ਼ਨਬਰਗ ਅਨਸਰਟਨਟੀ ਸਬੰਧ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫੋਟੌਨ ਘੱਟ ਅੰਤਰਾਲਾਂ ਵਾਸਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਗਤੀ ਕਰ ਸਲਦੇ ਹਨ। ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਫੇਨਮੈਨ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਵਟੀ ਫੋਟੌਨ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੁੰਜ ਸ਼ੈੱਲ ਤੋਂ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੋਣ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖਰਾ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਫੋਟੌਨ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਰੱਖਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਵਿਲੌਸਿਟੀਆਂ ਵੀ ਹੋ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਿਚਰਡ ਫੇਨਮੈਨ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਮੁਤਾਬਿਕ …
ਇਹ ਬਣਾਵਟੀ ਫੋਟੌਨ, ਫੇਰ ਵੀ, ਕਾਰਣਾਤਮਿਕਤਾ ਜਾਂ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਰੀਖਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਥਿਊਰੀ ਅੰਦਰ ਸੂਚਨਾ ਗੈਰ-ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਚਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਫੇਨਮੈਨ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ ਅਤੇ ਬਣਾਵਟੀ ਫੋਟੌਨ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵਾਪਰ ਰਹੀ ਭੌਤਿਕੀ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਸਾਨ ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨ ਔਜ਼ਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਅਖਿਆਬੱਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ (ਜੋ, ਕੁੱਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਵਿਲੌਸਿਟਿਆਂ ਵੈਕਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਲਗਦੇ ਹਨ)।
ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸਥਿਰਾਂਕ G
1937 ਵਿੱਚ, ਪੌਲ ਡੀਰਾਕ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਵਕਤ ਨਾਲ ਬਦਲਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਥਿਰਾਂਕਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਡੀਰਾਕ ਨੇ ਹੋਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਬਲਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੋਰਸ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਕਮਜੋਰੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਸਥਿਰਾਂਕ G ਦੇ ਮੁੱਲ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ 1011 ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ 5 ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ। ਇਸਨੂੰ ਡੀਰਾਕ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕਲਪਨਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਫੇਰ ਵੀ, ਰਿਚਰਡ ਫੇਨਮੈਨ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭੂਗੋਲਿਕ ਅਤੇ ਸੂਰਜੀ ਸਿਸਟਮ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਪਿਛਲੇ 4 ਬਿਲੀਅਨ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸਥਿਰਾਂਕ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਹੋ ਸਕਦੀ (ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਹੋਰ ਸਥਿਰਾਂਕਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲੇ ਬਗੈਰ ਸਥਿਰਾਂਕ ਬਾਬਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ)। (ਤਾਕਤਵਰ ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ ਵੀ ਦੇਖੋ)
ਸੁਰਬੱਧ ਬਣਤਰ ਸਥਿਰਾਂਕ α
ਦੂਰਸਥਿਤ ਕੁਆਸਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਇੱਕ ਗਰੁੱਪ ਨੇ 105 ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਸੁਰਬੱਧ ਬਣਤਰ ਸਥਿਰਾਂਕ ਦੀ ਇੱਕ ਤਬਦੀਲੀ ਪਛਾਣਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ਉੱਤੇ ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਆਸਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਗਰੁੱਪਾਂ ਨੇ ਕਿਤੇ ਜਿਆਦਾ ਉੱਚੀ ਸੰਵੇਂਦਨਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਪਛਾਣ=ਨਯੋਗ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।
1972 ਵਿੱਚ ਓਕਲੋ ਨੇਚੁਰਲ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਫਿਜ਼ਨ ਰੀਐਕਟਰ ਦੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਬਾਦ ਦੇ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ, ਹੋਰ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਸਖਤ ਸਥਿਰਾਂਕ ਕੋਈ ਵੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਮੌਜਦਗੀ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇ , ਜੋ ਇੱਕ (ਅਨੁਮਾਨਿਤ) 2 ਬਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਫਿਜ਼ਨ ਰੀਐਕਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਪੈਦਾਵਰਾਂ ਹੋਣਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਕੁੱਝ ਆਈਸੋਟ੍ਰਿਪਿਕ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਰਾਹੀਂ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਲੌਸ ਅਲਮੌਸ ਨੈਸ਼ਨਲ ਲੈਬਰੌਟਰੀ ਦੇ ਲੈਮੋਰੀਅਕਸ ਅਤੇ ਟੌਰਜਰਸਨ ਨੇ 2004 ਵਿੱਚ ਓਕਲੋ ਤੋਂ ਆਂਕੜੇ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਪਿਛਲੇ 2 ਬਿਲੀਅਨ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ α, 108 ਵਿੱਚੋਂ 4.5ਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਖੋਜ ਸ਼ਾਇਦ 20% ਤੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਸੀ। ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਕੁਦਰਤੀ ਰੀਐਕਟਰ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਤੀਜੇ ਅਜੇ ਹੋਰ ਰਿਸਰਚਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਬਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣੇ ਬਾਕੀ ਹਨ।
ਪੌਲ ਡੇਵਿਸ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਸੁਝਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਸਿਧਾਂਤ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਸੁਰਬੱਧ ਬਣਤਰ ਸਥਿਰਾਂਕ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਅਯਾਮਯੁਕਤ ਸਥਿਰਾਂਕ (ਬੁਨਿਆਦੀ ਚਾਰਜ, ਪਲੈਂਕ ਦਾ ਸਥਿਰਾਂਕ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਗਤੀ), ਤਬਦੀਲੀ ਵਾਸਤੇ ਜਿਮੇਵਾਰ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਹੋਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ।
ਅਯਾਮਹੀਣ ਅਤੇ ਅਯਾਮਯੁਕਤ ਮਾਤਰਾਵਾਂ
ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਬਤ ਕਰਨੀ ਪਏਗੀ ਕਿ ਇੱਕ ਅਯਾਮਯੁਕਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਕੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮਾਤਰਾ ਸਿਰਫ ਇਕਾਈਆਂ (ਯੂਨਿਟਾਂ) ਦੀ ਚੋਣ ਬਦਲਣ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਬਦਲੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੌਹਨ ਬੈਰੋ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:
“ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਬਕ ਜੋ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ α ਵਰਗੇ ਸ਼ੁੱਧ ਨੰਬਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ। ਸ਼ਿੱਧ ਨੰਬਰ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਫਾਈਨ ਸਟ੍ਰਕਚਰ ਕੌਂਸਟੈਂਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ α ਰਾਹੀਂ ਲਿਖਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਚਾਰਜ e, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ c, ਅਤੇ ਪਲੈਂਕ ਦੇ ਸਥਰਿਾਂਕ, h ਦਾ ਇੱਕ ਮੇਲ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਇਹ ਸੋਚਣ ਵੱਲ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋਵਾਂਗੇ ਕਿ ਇੱਕ ਸੰਸਾਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਗਤੀ ਧੀਮੀ ਸੀ, ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਸੰਸਾਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਇਹ ਗਲਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਜੇਕਰ c, n, ਅਤੇ e ਸਭ ਨੂੰ ਇਸਤਰਾਂ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕ (ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ) ਇਕਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਲਭੌਤਿਕੀ ਸਥਿਰਾਂਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਡੀਆਂ ਸਾਰਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਮਿਲਣ, ਪਰ α ਦਾ ਮੁੱਲ ਉਹੀ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਨਵਾਂ ਸੰਸਾਰ ਸਾਡੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਨਿਰੀਖਣਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਗੈਰ-ਵੱਖਰਾਕਰਨਯੋਗ ਹੋਵੇਗਾ। ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਅਯਾਮਹੀਣ ਸਥਿਰਾਂਕਾਂ ਦੇ ਮੁੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਸਾਰੇ ਪੁੰਜਾਂ (ਪਲੈਂਕ ਪੁੰਜ mP ਸਮੇਤ) ਦਾ ਮੁੱਲ ਦੁੱਗਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਪੁੰਜਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੋੜੇ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਸ਼ੁੱਧ ਨੰਬਰ ਬਦਲਦੇ ਨਹੀਂ।
ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਸਮੀਕਰਨ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਯਾਮਿਕ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਾਰੀਆਂ ਅਯਾਮਿਕ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਦਾ ਮਾਨਕੀਕਰਨ ਹੋ ਜਾਵੇ (ਜਿਸਨੂੰ ਗੈਰ-ਅਯਾਮਾਤਮਿਕਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਿਰਫ ਅਯਾਮਹੀਣ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਬਾਕੀ ਬਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਪਣੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ ਕੁੱਝ ਇਸਤਰਾਂ ਚੁਣ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭੌਤਿਕੀ ਸਥਿਰਾਂਕ c, G, ħ = h/(2π), 4πε0, ਅਤੇ kB, ਦਾ ਮੁੱਲ ਇੱਕ ਬਣ ਜਾਵੇ , ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹਰੇਕ ਭੌਤਿਕੀ ਮਾਤਰਾ ਇਸਦੀ ਸਬੰਧਤ ਪਲੈਂਕ ਯੂਨਿਟ ਪ੍ਰਤਿ ਮਾਨਕੀਕ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਵਾਸਤੇ, ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਅਯਾਮਿਕ ਮਾਤਰਾ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਨਾ ਬੇਅਰਥਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਜਦੋਂ ਪਲੈਂਕ ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੈਰ-ਅਯਾਮਾਤਮਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ  c, G, ħ = h/(2π), 4πε0, ਅਤੇ kB ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਵੀ ਭੌਤਿਕੀ ਸਥਿਰਾਂਕ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ, ਸਿਰਫ ਅਯਾਮਹੀਣ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਨਵਸ਼ਾਸਤਰੀ ਯੂਨਿਟ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੀ ਛੀਨਾ ਝਪਟੀ ਸਦਕਾ, ਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸਥਿਰਾਂਕ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪਲੈਂਕ ਦਾ ਸਥਿਰਾਂਕ ਹੀ, ਅਜਿਹੀ ਪਰਿਕਲਪਿਤ ਤਬਦੀਲੀ ਪ੍ਰਤਿ ਭੌਤਿਕੀ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਦੀਆਂ ਗਣਿਤਿਕ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਚਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਪਰਿਕਲਪਿਤ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਰਹੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸਥਿਰਾਂਕ G ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਪੁਟੈਂਸ਼ਲਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਬਦਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਬੰਧਤ ਅਯਾਮਹੀਣ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਲੈਂਕ ਪੁੰਜ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਪੁੰਜਾਂ ਨਾਲ ਅਨੁਪਾਤ ਬਣ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਯਾਮਹੀਣ ਮਾਤਰਾਵਾਂ (ਸਥਿਰਾਂਕ ਹੋਣੀਆਂ ਸੋਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ) ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, (ħ, e, ε0 ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਰ ਅਯਾਮਯੁਕਤ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ) ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫਾਈਨ ਸਟ੍ਰਕਚਰ ਕੌਂਸਟੈਂਟ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋਟੌਨ-ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਪੁੰਜ ਅਨੁਪਾਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ, ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਸਥਿਰਤਾ (ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ) ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਭਵ ਉਲੰਘਣਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਅਤੇ c ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ ਵੱਕ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਜੇਕਰ SI ਮੀਟਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਬਾਰ ਉੱਤੇ ਇੱਲ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਦੀ ਪੂਰਵ-1960 ਵਾਲੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਪਲਟਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਵੇ, ਤਾਂ c ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਝਯੋਗ ਤਬਦੀਲੀ (ਇਸ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਲੰਬਾਈ ਰਾਹੀਂ ਗੁਜ਼ਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਉਲਟ/ਰੈਸੀਪ੍ਰੋਕਲ), ਪਲੈਂਕ ਲੈਂਥ ਪ੍ਰਤਿ ਮੀਟਰ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਦੇ ਅਯਾਮਹੀਣ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਅਖਿਅਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ ਜਾਂ ਪਲੈਂਕ ਟਾਈਮ ਪ੍ਰਤਿ ਸਟੈਂਡਰਡ ਯੂਨਿਟ ਸੈਕੰਡ ਦੇ ਅਯਾਮਹੀਣ ਅਨੁਪਾਤ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਅਖਿਅਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ ਜਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਅਖਿਆਬੱਧ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਮੀਟਰ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਐਟਮਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੀ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸਥਿਰ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਵਾਸਤੇ ਅਜਿਹਾ ਹੋਣਾ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ), ਤਾਂ c ਦੇ ਮੁੱਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਮਝਯੋਗ ਤਬਦੀਲੀ, ਪਲੈਂਕ ਲੈਂਥ ਦੇ ਬੋਹਰ ਦੇ ਰੇਡੀਅਸ ਪ੍ਰਤਿ ਜਾਂ ਐਟਮਾਂ ਦੇ ਅਕਾਰਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਅਯਾਮਹੀਣ ਅਨੁਪਾਤ, ਜਾਂ ਇਸਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ, ਪਲੈਂਕ ਟਾਈਮ ਦੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਸੀਜ਼ੀਅਮ-133 ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਨਿਯਮਿਤ ਕਾਲ (ਪੀਰੀਅਡ) ਪ੍ਰਤਿ ਅਨੁਪਾਤ, ਜਾਂ ਦੋਹਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅਯਾਮਹੀਣ ਅਨੁਪਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ।
ਬਦਲਦੀ c ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਦੀ ਆਮ ਅਲੋਚਨਾ
ਇਹ ਵਾਸਤੇ ਆਈਨਸਟਾਈਨ (1911) ਅਤੇ ਡਿਕੇ (1957) ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਹੀਂ, ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਮੁੱਖਧਾਰਾ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਭਵਾਨੀਗੜ੍ਹ
ਭਵਾਨੀਗੜ੍ਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਦੀ ਨਗਰ ਕੌਂਸਲ ਹੈ। ਇਸ ਨਗਰ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਮੋਢੀ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਢੋਡੇ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਈ ਹੈ। ਲਗਪਗ 75 ਕੁ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਕਸਬਾ ਰਿਆਸਤ ਪਟਿਆਲਾ ਅੰਦਰ ਸੁਨਾਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅਹਿਮ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੁਨਾਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਭਵਾਨੀਗੜ੍ਹ ਇੱਕ ਤਹਿਸੀਲ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਅੰਦਰ ਚਾਰ ਥਾਣੇ ਭਵਾਨੀਗੜ੍ਹ, ਦਿੜ੍ਹਬਾ, ਸਮਾਣਾ ਤੇ ਸ਼ੁਤਰਾਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸੰਗਰੂਰ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ 19 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ 36 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ-ਬਠਿੰਡਾ ਸੜਕ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸੰਨ 2001 ਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 17,780 ਸੀ ਜਿਹਨਾਂ 'ਚ ਮਰਦ 53% ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ 47% ਸਨ। ਸ਼ਾਖਰਤਾ ਦਰ 62% ਸੀ।Gracious Education Hub ਭਵਾਨੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਇੱਕ ਨਾਮੀ ਟਿਊਸ਼ਨ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਾਝੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਦੇਖਣਯੋਗ ਥਾਵਾਂ
ਇਸ ਨਗਰ ਦਾ ਨਾਮ ਭਵਾਨੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਪਿਆ ਜਿਸ ਦਾ ਮੰਦਰ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਪਧਾਰੇ ਸਨ। ਇਸ ਨਗਰ ਵਿੱਖੇ ਸਵਾਮੀ ਆਤਮਾ ਨੰਦ ਜੀ ਦਾ ਮੰਦਰ ਵੀ ਹੈ। ਭਵਾਨੀਗੜ੍ਹ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਜਿਸ ਨੂਂ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਵਾਰਾਣਸੀ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ
ਸਾਂਸਦ
2014 ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਇਸ ਹਲਕੇ ਦੇ ਸਾਂਸਦ ਚੁਣੇ ਗਏ। 1962 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ ਸਾਂਸਦਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ।
!ਸਾਲ !colspan="2" align="center"|ਪਾਰਟੀ !align="center" | ਸਾਂਸਦ !ਸਰੋਤ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕੇ
ਸੀਲੋਂ ਖੁਰਦ
ਸੀਲੋਂ ਖੁਰਦ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਡੇਹਲੋਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਅਫ਼ਰੋਜ਼ ਅੰਮ੍ਰਿਤ
ਅਫ਼ਰੋਜ਼ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਜੂਨ 1993 ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਰਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋ ਹੋਇਆ।ਉਸਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਮ ਅਮ੍ਰਿਤਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸੀ| ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪਿੰਡ ਰਣਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲਾ ਮੁਕਤਸਰ ਸੀ|
ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀ
ਬਾਰਾਂ ਜਮਾਤਾਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇ ਪੈਸਿਆਂ ਵਾਲੀ ਨੌਕਰੀ ਲਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਉਸਦਾ ਉੱਥੇ ਮਨ ਨਾ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ 'ਸੈਂਟਰ ਆਫ ਅਡਵਾਂਸ ਮੀਡਿਆ ਸਟੱਡੀ' ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਬੀ.ਏ. ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਬੀ.ਏ ਦੇ ਆਖਰੀ ਵਰ੍ਹੇ ਉਹ 'ਹਰਮਨ ਰੇਡੀਓ' ਤੇ ਨੌਕਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।
ਰਚਨਾਵਾਂ
ਅਫ਼ਰੋਜ਼ ਦਾ ਇਕੋ ਇੱਕ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਹਾਦਤ' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀਆਂ 54 ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਬਾਲੀਆ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਕੁਛ ਅਣਛਪੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ 'ਅਫ਼ਰੋਜ਼ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ' ਨਾਮ ਹੇਠ ਛਾਪੀਆ। ਉਸਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚਲਾ ਵਿਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖੀ ਪਿਆਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ।ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਜੁਝਾਰਵਾਦੀ ਝਲਕ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਮੌਤ
3 ਅਕਤੂਬਰ 2014 ਨੂੰ ਅਫ਼ਰੋਜ਼ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੇ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਜਵਾਨ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1993 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2014
ਬਡਾਲੀ ਮਾਈ ਕੀ
ਬਡਾਲੀ ਮਾਈ ਕੀ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਖੇੜਾ ਬਲਾਕ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਇਵਾਨ ਗੋਂਚਾਰੇਵ
ਇਵਾਨ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰੋਵਿੱਚ ਗੋਂਚਾਰੇਵ (Ива́н Алекса́ндрович Гончаро́в, Ivan Aleksandrovič Gončarov; 18 June 1812 – 27 September 1891) ਰੂਸੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਾਵਲਕਾਰ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ ਓਬਲੋਮੋਵ (1859) ਸਦਕਾ ਸਾਹਿਤਕ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਸੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਸੀ ਲੇਖਕ
ਕਾਲ਼ਾ ਬਾਗ਼
ਕਾਲ਼ਾ ਬਾਗ਼ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Kalabagh) ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਯੂਨੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਤੇ ਕਸਬਾ ਹੈ।
ਇਹ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਦੇ ਲਹਿੰਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਤਹਿਸੀਲ ਈਸਾ ਖ਼ੇਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਲ਼ਾ ਬਾਗ਼ ਡੈਮ ਦਾ ਪ੍ਰ੍ਸਤਾਵਿਤ ਥਾਂ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਕੋਹ ਨਮਕ ਪਰਬਤ ਤੇ ਸੁਰਖ਼ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। ਇਥੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਦੇ ਬਹਾਉ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਨਜ਼ਾਰਾ ਵੀ ਵੇਖਣਯੋਗ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਮੀਸ਼ਾ ਘੋਸ਼ਾਲ
ਮੀਸ਼ਾ ਘੋਸ਼ਾਲ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਾਮਿਲ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤਾਮਿਲ ਫ਼ਿਲਮ ਪੋਕੀਸ਼ਮ (2009) ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਏ.ਆਰ. ਮੁਰੁਗਾਦੌਸ ਦੀ 7aum ਅਰੀਵੂ ਅਤੇ ਅਟਲੀ ਦੀ ਰਾਜਾ ਰਾਣੀ ਸਮੇਤ ਉੱਦਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।
ਕਰੀਅਰ
ਮੀਸ਼ਾ ਘੋਸ਼ਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਨੇ ਦੋਭਾਸ਼ੀ 180 (2011) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਸਾਈਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਏ.ਆਰ. ਮੁਰੂਗਾਦੌਸ ਵਿੱਚ ਕਾਜਲ ਅਗਰਵਾਲ ਦੀ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਾਨ ਮਹਾਨ ਅੱਲਾ (2010) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 7aum Arivu (2011), ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਸੂਰਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਰੂਤੀ ਹਸਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਵਾਰ ਮਿਸ਼ਕਿਨ ਦੀ ਮੁਗਾਮੂਦੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸ਼ਟਮ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਜਾ ਰਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਯਨਤਾਰਾ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਦੀ ਦੋਸਤ ਮਧੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਵਨੱਕਮ ਚੇਨਈ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਹੈ।
2013 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਇਮੈਨੁਅਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਅੱਕੂ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੇਲਗੂ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਲਿਆਲਮ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1989 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੇਖ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤੋਂ ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ
ਸੁਰੱਈਆ ਖਾਨਮ
ਸੁਰੱਈਆ ਖਾਨਮ ਜਾਂ ਸੁਰਈਆ ਖਾਨੂਮ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਲੋਕ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕਾ ਹੈ । ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਟੀਵੀ ਚੈਨਲਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਰੂਹਾਨੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਸੰਗੀਤ ਗਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)
ਉਪਰੋਕਤ ਲੋਕਗੀਤ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਧੀ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਵਿਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਧੀ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬਤੀਤ ਕੀਤੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਯਾਦ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਇਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ
ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਅਤੇ ਦਵੰਦਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੀ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਇਸ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ 19ਵੀਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕਾਰਲਮਾਰਕਸ
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਟੈਰੀ ਈਗਲਟਨ, ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ:
ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਰਲ ਮੰਤਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਜਾਂ ਇਸਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪ "ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ" ਹਨ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਟੀਚਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਾਲਤਰ ਬੇਨਿਆਮਿਨ ਤੋਂ ਫ਼ਰੈਡਰਿਕ ਜੇਮਸਨ ਤੱਕ, ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਆਲੋਚਕ ਸੁਹਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਤਕਰੀਰਾਂ, ਜੋ ਫ੍ਰੈਂਕਫਰਟ ਸਕੂਲ ਦੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਸਨ, ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ "ਸਮਾਜਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਨਾ" ਦੇ ਸਹਿਸੰਬੰਧ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮੁੱਖ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਹਨ: ਯਥਾਰਥਵਾਦ, ਜੋ ਬੀਤੇ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਣਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਟਿਪੀਕਲ, ਅਰਥਾਤ, ਸਮਾਜ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਮੁੱਚਤਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਖਾਸ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਵਿਵਹਾਰ।
ਇਤਿਹਾਸ
ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਕਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਨਹੀਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਕਲਾ ਦੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਵੀ ਸੰਪੂਰਨ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਦਾ ਕਾਇਲ ਸੀ। ਉਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਕਲਾ ਉਸਦੀ ਖਾਸ ਪਸੰਦ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਸੁਹਜ ਮੁੱਲ ਸਮੇਂ ਦਾ ਮੁਥਾਜ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਹੇਠਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖੇ ਜਾਂ ਸਕਦੇ ਹਨ:
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ
ਲੌਂਗੋਵਾਲ
ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ ਲਾਲਗੜ੍ਹ ਸੀ। ਰਿਆਸਤ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਨਜ਼ਾਮਤ ਕਰਮਗੜ੍ਹ ਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਲਾਲਗੜ੍ਹ ਉਰਫ਼ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਸੰਨ 1901 ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਡਾਕਖਾਨਾ ਸੁਨਾਮ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦਾ ਏਕੀਕਰਨ ਕਰਕੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪਿੱਛੋਂ 20 ਅਗਸਤ 1948 ਨੂੰ ਪੈਪਸੂ ਰਾਜ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਰਿਆਸਤ ਜੀਂਦ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੰਗਰੂਰ ਨੂੰ ਪੈਪਸੂ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ
1919
1919, 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ 1910 ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਦਾ ਸਾਲ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਲ ਬੁੱਧਵਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ
ਜਨਮ
ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਿਕਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾ ਜਨਮ 31 ਅਗਸਤ,ਸੰਨ 1919 ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ।
ਮਰਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ
ਵਿਜੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼
ਵਿਜਯਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਜੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਭਰਤ ਨਾਟਿਅਮ ਡਾਂਸਰ, ਇੰਸਟ੍ਰਕਟਰ, ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ, ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਡਾਂਸ ਕੰਪਨੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਤਾ ਨਾਟਿਅਮ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 1976 ਤੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਜੋਯਾਨ ਥਾਮਸ
ਜੋਯਾਨ ਜੇਰਾਲਡੀਨ ਥਾਮਸ (ਜਨਮ 9 ਨਵੰਬਰ 1998) ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕਲੱਬ, ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਲਈ ਡਿਫੈਂਡਰ ਵਜੋਂ ਖੇਡਦੀ ਹੈ।
ਸਿੱਖਿਆ
ਥਾਮਸ ਇੱਕ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਸੇਂਟ ਜੋਸੇਫ ਕਾਨਵੈਂਟ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਕਰੀਅਰ
ਥਾਮਸ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 2014 ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਤੀਜੀ ਸੈਫ਼ ਮਹਿਲਾ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨਾਂ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1998
ਅਲਬਾਸੇਤੇ ਦਾ ਸੂਬਾਈ ਅਜਾਇਬਘਰ
ਅਲਬਾਸੇਤੇ ਸੂਬਾ ਅਜਾਇਬਘਰ (ਸਪੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ Museo Provincial de Albacete) ਸਪੇਨ ਵਿੱਚ ਅਲਬਾਸੇਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਤਤਵ ਅਤੇ ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਦਾ ਅਜਾਇਬਘਰ ਹੈ। 1927 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿਤਵ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। 1978 ਵਿੱਚ ਅਬੇਲਾਰਦੋ ਸਾੰਚੇਜ਼ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਵਰਤਮਾਨ ਭਵਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਕੰਮ ਖੇਤਰੀ ਸਭਿਅਤਾ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨਾ ਹੈ। 1962 ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬਿਏਨ ਦੇ ਇੰਤਰੇਸ ਕੁਲਤੂਰਲ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਪੇਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਪੇਨ ਦੇ ਅਜਾਇਬ-ਘਰ
ਪੰਜਾਬ ਸੰਕਟ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ
ਪੰਜਾਬ ਸੰਕਟ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ 1980-1992 ਦੌਰਾਨ ਚਲੇ ਪੰਜਾਬ ਸੰਕਟ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਕਵਿਤਾ, ਨਾਟਕ, ਕਹਾਣੀ, ਨਾਵਲ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ ਹੈ।ਪੰਜਾਬ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਤੋੰ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਸੰਕਟ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ
ਪੰਜਾਬ ਸੰਕਟ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਪਈਆਂ ਹਨ।ਪੰਜਾਬ ਸੰਕਟ ਦੇ ਉਤਪਨ ਅਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣ ਪਿੱਛੇ ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਨ ਪਏ ਹਨ।ਪੰਜਾਬ ਸੰਕਟ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਰਨ 1966 ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਵੰਡ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਣੀਆਂ ਦਾ ਚੰਡੀਗੜ ਦਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਮਸਲਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।ਦੂਜਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ 1978 ਦੀ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਨਿਰੰਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਝੜਪ ਸੀ।1984 ਤੱਕ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਿਆ ਸੀ।ਪੱਤਰਕਾਰ ਹਰਿੰਦਰ ਬਵੇਜਾ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨਾਰ, "ਉਹ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਖੋਜ ਸੀ ਤੇ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਵਲੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 'ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲਿਊ ਸਟਾਰ' ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਢਾਹ ਲਾਈ।ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਤਲ ਮਗਰੋੰ ਹੋਏ 'ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ ਦੀ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ।ਜਿਸਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਜੋੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੱਤਵਾਦ ਨੇ ਸਿਰ ਚੁੱਕਿਆ ਜੋ ਕਿ 1992 ਤੱਕ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਪੰਜਾਬ ਸੰਕਟ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ
ਸਾਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪੈਮਾਨਾ ਹੈ।ਪੰਜਾਬ ਸੰਕਟ ਦਾ ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਉੱਪਰ ਪਿਆ ਉਸਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਵਿਤਾ
1980 ਤੋੰ ਪਹਿਲਾਂ ਅਰਥਾਤ ਪੰਜਾਬ ਸੰਕਟ ਦੇ ਉਭਾਰ ਤੋੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦ, ਨਵ-ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦ ਜਾਂ ਪ੍ਰਗੀਤਕ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਪਰ ਜਦੋੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਸਮੱਸਿਆ ਅਤੇ ਸੰਕਟ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਡੂੰਘੇ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਵੀ ਇਸ ਤੋੰ ਅਭਿੱਜ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕੇ]। ਡਾ.ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ ਅਨੁਸਾਰ, "[ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੇ ਸਮੁੱਚੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਸੰਕਟ ਤੋੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ- ਹਰਭਜਨ ਹੁੰਦਲ -ਅੱਗ ਦਾ ਬੂਟਾ ਸਵਰਨਜੀਤ ਸਵੀ -ਦਰਦ ਪਿਆਦੇ ਹੋਣ ਦਾ ਜਗਤਾਰ -ਜੁੰਗਨੂੰ ਦੀਵਾ ਤੇ ਦਰਿਆ ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ -ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸੁਲਗਦੀ ਵਰਣਮਾਲਾ, ਬਿਰਖ ਅਰਜ ਕਰੇ ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ -ਗੰਢਾਂ ਸਵਰਾਜਵੀਰ -23 ਮਾਰਚ ਅਜਮੇਰ ਰੋਡੇ -ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਤਕ ਸੁਰਜੀਤ ਜੱਜ -ਆਉੰਦੇ ਦਿਨੀ
ਪੰਜਾਬ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਾਟਕ
1980 ਤੋੰ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਸਭ ਤੋੰ ਵੱਧ ਪੰਜਾਬ ਸੰਕਟ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਾ ਨਾਟਕ ਬਣ ਕੇ ਉੱਭਰਿਆਂ ਜਿਸ ਦਾ ਆਰੰਭ ਆਤਮਜੀਤ ਦੇ ਨਾਟਕ 'ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਕੀ ਰੱਖੀਏ ਨਾਂ' ਤੋੰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋੰ ਅੱਗੇ ਪੰਜਾਬ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਜਮੇਰ ਔਲਖ ਨੇ ਅੰਨੇ ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ, ਗਾਨੀ ਚਰਨਦਾਸ ਸਿੱਧੂ ਨੇ ਪੰਜ ਖੂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਭਾਈਆਂ ਹਾਕਮ ਸਿਉੰ ਅਤੇ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਕੁਰਸੀ, ਇੱਕ ਮੋਰਚਾ, ਬਾਬਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਕੁਲਾਜ ਤੇਰਾ ਨਾਂ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ ਨੇ ਰੂਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪਾਲੀ ਭੁਪਿੰਦਰ ਨੇ ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਖਿਆਲ ਹੈ ਵਰਗੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।
ਪੰਜਾਬ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਹਾਣੀ
ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਤੋੰ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਹੈ।ਵਧੇਰੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ- ਵਰਿਆਮ ਸੰਧੂ -ਭੱਜੀਆਂ ਬਾਹੀਂ, ਚੌਥੀ ਕੂਟ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ - ਰਾਤ ਦੀ ਕੁੱਖ ਵਿਚਲਾ ਸੂਰਜ ਜਸਬੀਰ ਭੁੱਲਰ -ਬੁੱਢੀ ਲੂੰਬੜੀ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਘੋੜੇ ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ-ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਧੀਰ -ਬਦਲੀ ਹੋਈ ਹਵਾ ਮਨਿੰਦਰ ਕਾਂਗ-ਭਾਰ ਦਲਬੀਰ ਚੇਤਨ-ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਜਾਰੀ ਹੈ ਅਜੀਤ ਕੌਰ -ਨਾ ਮਾਰੋ
ਪੰਜਾਬ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਾਵਲ
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੰਕਟ ਸਥਿਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਮੋੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਇਸ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਕਟ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਵਸਤੂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਭਿੰਨ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ ਤੋੰ ਬਹਿਸਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗਾਸੋ-ਤੱਤੀ ਹਵਾ, ਮੌਤ ਦਰ ਮੌਤ ਸ਼ਾਹ ਚਮਨ-ਜਖ਼ਮੀਂ ਗੁਲਾਬ ਤਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ-ਯੋਧੇ ਬਲਜਿੰਦਰ ਨਸਰਾਲੀ-ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਆਖਰੀ ਕਥਾ ਹਰਮਿੰਦਰ ਚਾਹਲ -ਬਲੀ ਨਰਿੰਜਨ ਤਸਨੀਮ-ਗੁਆਚੇ ਅਰਥ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ- ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ-ਜਿੰਨੀ ਸਿਰ ਸੋਹਣ ਪੱਟੀਆਂ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਸੰਕਟ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਹੈਲਸਿੰਕੀ
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਹੈਲਸਿੰਕੀ 1829 ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਨਲੈਂਡ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈਲਸਿੰਕੀ 'ਚ ਸਥਾਪਿਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਵੇਂ 1640 ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂ ਟੁਰਕੁ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਅਬੂ ਦਾ ਨਾਲ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਫ਼ਿਨਲੈਂਡ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੈ। ਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 36,500 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ।
ਸਾਲ 2016 ਦੀ ਰੈਂਕਿੰਗ 'ਚ ਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ 100 ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਚ' ਸਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ
ਸੀਲੋਂ ਕਲਾਂ
ਸੀਲੋਂ ਕਲਾਂ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਡੇਹਲੋਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਲਾਕ ਡੇਹਲੋਂ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਨੰਦਿਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ
ਨੰਦਿਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Nanditha Krishna; ਜਨਮ 1951) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾ, ਵਾਤਾਵਰਣਵਾਦੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ 2015 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਵਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਚੇਨਈ ਵਿੱਚ ਸੀਪੀ ਰਾਮਾਸਵਾਮੀ ਅਈਅਰ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਲੇਖਿਕਾ ਹੈ।
ਭਵਾਨੀਗੜ੍ਹ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ
ਭਵਾਨੀਗੜ੍ਹ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਵਾਸਤੇ 1749 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਸੱਤ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 1781 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਗੱਦੀ ਉਤੇ ਬੈਠਿਆ। ਸੰਨ 1794 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਉਤੇ ਹਮਲਾ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਰਾਣੀ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਰਾਠੇ ਹਾਰ ਕੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਤਾਂ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ ਪ੍ਰੰਤੂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗਦਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਜਿਸ਼ਾਂ ਕਾਰਨ ਰਾਣੀ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਵਾਨੀਗੜ੍ਹ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਣੀ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਲ 'ਚ ਕਾਮਜ਼ਾਬ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਪਿੰਡ ਉਭਾਵਾਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੀ 1799 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਲਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖੰਡਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਿਆ।
ਨੰਦਿਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ
ਜੀਵਨ
ਉਹ ਡਾਕਟਰ ਸੀਪੀ ਰਾਮਾਸਵਾਮੀ ਅਈਅਰ, ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਦੇ ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਐਡਵੋਕੇਟ ਜਨਰਲ, ਤ੍ਰਾਵਣਕੋਰ ਰਾਜ ਦੀ ਦੀਵਾਨ ਅਤੇ ਅੰਨਾਮਾਲਾਈ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਤ੍ਰਾਵਣਕੋਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਵਾਈਸ-ਚਾਂਸਲਰ ਦੀ ਪੜਪੋਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਜਗਨਾਥਨ, ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ-ਜਨਰਲ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ, ਮੁੰਬਈ, ਦੀ ਧੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲੇ ਹਿੰਦੂਇਜ਼ਮ - ਐਨ ਇੰਟਰੋਡਕਸ਼ਨ ਐਂਡ ਗਣੇਸ਼, ਅਤੇ ਏ.ਆਰ. ਜਗਨਾਥਨ, ਵਾਈਸ-ਚੇਅਰਮੈਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਟਾਟਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਸ ਲਿਮਟਿਡ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ. ਉਸਦੇ ਨਾਨਾ ਸੀ ਆਰ ਪੱਟਾਭਿਰਾਮਨ, ਸਾਬਕਾ ਕਾਨੂੰਨ ਮੰਤਰੀ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਸਨ।
ਭਵਾਨੀਗੜ੍ਹ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ
ਨੰਦਿਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ
ਜੀਵਨ
ਉਸਨੇ ਕੈਥੇਡ੍ਰਲ ਅਤੇ ਜੌਹਨ ਕੌਨਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਬੰਬਈ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਐਲਫਿੰਸਟਨ ਕਾਲਜ, ਮੁੰਬਈ ਤੋਂ 1970 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪੀਐਚ.ਡੀ. 1975 ਵਿੱਚ ਬੰਬਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਹੇਰਸ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ।
ਅਵਾਰਡ
thumb| ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਵਾਰਡ ਉਸਨੂੰ 2015 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਪਹਿਲੇ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ' ਤੇ ਤਤਕਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪ੍ਰਣਬ ਮੁਖਰਜੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਉਸ ਦੇ ਹੋਰ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਮਨ ਅਵਾਰਡ (2017) ਲਈ ਰਾਜਦੂਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੋਸ਼ਲ ਐਕਟੀਵਿਸਟ ਅਵਾਰਡ (2017) ਸਰ ਜੇਸੀ ਬੋਸ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਅਵਾਰਡ (2014); ਡਾ. ਐਮ.ਐਸ. ਸਵਾਮੀਨਾਥਨ ਅਵਾਰਡ ਫਾਰ ਇਨਵਾਇਰਨਮੈਂਟਲ ਪ੍ਰੋਟੈਕਸ਼ਨ (2004); ਸਤਰੀ ਰਤਨ (1998)। ਸੀ.ਪੀ.ਆਰ. ਵਾਤਾਵਰਣ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਉਸਦੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਧੀਨ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਪਰਿਆਵਰਣ ਪੁਰਸਕਾਰ (1996) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
ਉਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ 'ਤੇ ਕਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੈਮੀਨਾਰ ਅਤੇ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1951 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ
ਸਿੰਧੜਾਂ
ਸਿੰਧੜਾਂ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਖੇੜਾ ਬਲਾਕ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇੜਾ ਬਲਾਕ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਲੀਫ ਐਰਿਕਸਨ
ਲੀਫ ਐਰਿਕਸਨ (ਇੰਗ: Leif Erikson ਜਾਂ Leif Ericson, c. 970 - c. 1020) ਆਈਸਲੈਂਡ ਤੋਂ ਇਕ ਨੋਰਸ ਐਕਸਪਲੋਰਰ (ਖੋਜੀ) ਸੀ। ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ ਕੋਲੰਬਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ (ਗ੍ਰੀਨਲੈਂਡ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ) ਮਹਾਂਨਗਰੀ ਲੱਭੀ ਹੈ। ਆਈਸਲੈਂਡ ਦੇ ਸਾਗਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸਨੇ ਵਿਨਲੈਂਡ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਨਾਰਸੇ ਸੈਟਲਮੈਂਟ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਆਧੁਨਿਕ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਸਿਰੇ ਦੇ ਨੋਰੋਸ ਐਲ ਅੰਸ ਔਕਸ ਮੀਡਜ਼ ਨਾਲ ਆਰਜ਼ੀ ਤੌਰ ਤੇ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਨਲੈਂਡ ਸ਼ਾਇਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੇਂਟ ਲਾਰੈਂਸ ਦੀ ਖਾੜੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਹੋਣ ਅਤੇ ਲੌਂਅਸ ਔਕਸ ਮੀਡੇਜ਼ ਸਾਈਟ ਇੱਕ ਮੁਰੰਮਤ ਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸੀ।
ਲੀਫ, ਏਰਿਕ ਰੈੱਡ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਨਾਰਵੇਜਿਅਨ ਮੂਲ ਦੇ ਦੋਨੋ, ਗ੍ਰੀਨਲੈਂਡ ਅਤੇ ਤਜੋਧਾਈਲਡ (ਜੋਜਿਦਿਲੂਰ) ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਨੋਰਸ ਸੈਟਲਮੈਂਟ ਦਾ ਬਾਨੀ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਉਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਈਸਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਨਾਰਵੇ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਨਾਰਵੇ ਤੋਂ ਬਸਤੀ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਗ੍ਰੀਨਲੈਂਡ ਵਿਚ ਪੂਰਬੀ ਸੈਟਲਮੈਂਟ ਵਿਚ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੰਪੱਤੀ ਬ੍ਰੈਟਲਲਿਮੀ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ। ਲੀਫ ਦੇ ਦੋ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ: ਥੋਰਬਰਿਸ, ਜੋ ਹੈਬਰਿਡਜ਼ ਵਿਚ ਇਕ ਮਹਾਨ ਔਰਤ ਥੋਰਗੁਨਾਨਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਥੋਰਕੇਲ, ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗ੍ਰੀਨਲੈਂਡ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਫ਼ਲ ਹੋਏ।
ਅਸ਼ਫ਼ਾਕਉਲਾ ਖ਼ਾਨ
ਅਸ਼ਫਾਕ ਉੱਲਾ ਖਾਂ (ਉਰਦੂ: اشفاق اُللہ خان, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Ashfaq Ulla Khan, 22 ਅਕਤੂਬਰ 1900– 19 ਦਸੰਬਰ 1927)) ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਲੜਾਈ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਬਰਤਾਨਵੀ ਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਅਤੇ 19 ਦਸੰਬਰ 1927 ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫੈਜਾਬਾਦ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਤਖਤੇ ਤੇ ਲਟਕਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ ਦੀ ਭਾਂਤੀ ਅਸ਼ਫਾਕ ਉੱਲਾ ਖਾਂ ਵੀ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਚੰਗੇਰੇ ਸ਼ਾਇਰ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਉਰਦੂ ਤਖੱਲੁਸ, ਜਿਸਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਉਪਨਾਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਹਸਰਤ ਸੀ। ਉਰਦੂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲੇਖ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਮ ਅਸ਼ਫਾਕ ਉੱਲਾ ਖਾਂ ਵਾਰਸੀ ਹਸਰਤ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਲੜਾਈ ਦੇ ਸੰਪੂਰਣ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਬਿਸਮਿਲ ਅਤੇ ਅਸ਼ਫਾਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਰਵਿਵਾਦੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਮਾਨ ਏਕਤਾ
ਲੀਫ ਐਰਿਕਸਨ
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ
ਥੋਰਵਾਲਡ ਆਜ਼ਲਡਸਨ ਨੂੰ ਨਾਰਵੇ ਤੋਂ ਹੱਤਿਆ ਲਈ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਆਈਸਲੈਂਡ ਵਿਚ ਜਲਾਵਤਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਜਵਾਨ ਏਰਿਕ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਏਰਿਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਈਸਲੈਂਡ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਪੱਛਮੀ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਗਰੀਨਲੈਂਡ ਨਾਮ ਦਾ ਨਾਮ ਲਾਇਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ 986 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਈ ਪਲਾਇਨ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਟਰਾਇਰ, ਏਰਿਕ ਦੀ ਇੱਕ ਕਠੋਰਤਾ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਏਰਿਕ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਸੀ, ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ "ਪਾਲਕ ਪਿਤਾ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ। thumb|ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਵਾਈਕਿੰਗ ਦਾ ਉਤਰਨਾ thumb|ਸ਼ਿਲਸ਼ੋਲ ਬੇ ਮਰੀਨ (ਸੀਐਟਲ ਦਾ ਪੋਰਟ) ਵਿਖੇ ਲੀਫ ਐਰੀਕਸਨ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਮੂਰਤੀ ਲੀਇਫ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਸੋਚ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਮਜਬੂਤ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੈਬਰਿਡਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਠਹਿਰੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਇਕ ਮਹਾਨ ਔਰਤ ਥਰੋਗੁਨਾ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਥਰੌਲਿਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਥੋਰਗਿਲ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੀਨਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਲੀਫ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾ ਹੋਇਆ।
ਅਸ਼ਫ਼ਾਕਉਲਾ ਖ਼ਾਨ
ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਅਸ਼ਫਾਕ ਉਲਾ ਖਾਨ 22 ਅਕਤੂਬਰ 1900 ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ, ਸ਼ਾਹਜਹਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਸ਼ਫੀਕ ਉਲਾ ਖਾਨ ਇੱਕ ਪਠਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਫੌਜੀ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਦੇ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਮਜਹੂਰ ਉਨ ਨਿਸ਼ਾ ਬੇਗਮ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਕਾ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੀ ਗਰੈਜੂਏਟ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਨਾਨਕਾ ਪਰਵਾਰ ਵਧੇਰੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੀਅ ਪੁਲਸ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸਨ। ਅਸ਼ਫਾਕ ਉਲਾ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਰਿਆਸਤ ਉਲਾ ਖਾਨ ਪੰਡਤ ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ ਦਾ ਜਮਾਤੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਬਿਸਮਿਲ ਮੈਨਪੁਰੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਗੌੜਾ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਅਸ਼ਫਾਕ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਅਸ਼ਫਾਕ ਬਿਸਮਿਲ ਨੂੰ ਉਸਦੀਆਂ ਕਾਵਿਕ ਮਿਲਣ ਰੁਚੀਆਂ ਕਰਕੇ ਮਿਲਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਤਸੁਕ ਸੀ। ਜਦ 1920 ਵਿੱਚ ਬਿਸਮਿਲ ਸ਼ਾਹਜਹਾਨਪੁਰ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਿਆ ਤਾਂ ਅਸ਼ਫਾਕ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਬਿਸਮਿਲ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1900
ਲੀਫ ਐਰਿਕਸਨ
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ
ਲੀਇਫ ਦੀ ਵਿਨਲੈਂਡ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਗ੍ਰੀਨਲੈਂਡ ਵਿਚ ਬ੍ਰੈਟਲਲੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜਾਇਦਾਦ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਗ੍ਰੀਨਲੈਂਡਰਜ਼ ਨੂੰ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਐਰਿਕ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਥਜੋਧਿਰ ਨੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇੱਕ ਈਸਾਈ ਬਣੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਥਾਉਧਾਰੀਸ ਚਰਚ ਨਾਮਕ ਚਰਚ ਬਣਾਇਆ।  ਲੀਇਫ ਆਖਰੀ ਵਾਰ 1019 ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ 1025 ਤਕ ਉਹ ਈਰਿਕਸਫਜਰਰ ਦੇ ਇਕ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ, ਥੋਰਕਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ 'ਤੇ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਮੁਦਾਏ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ-ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਾਰੀਖਾਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਗ੍ਰੀਨਲੈਂਡ ਵਿਚ ਹੀ ਮਰ ਗਏ ਸਨ। ਥੋਰਕੈਲ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਰਦਾਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ।
ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਵਾਦ
ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦ Psycho analysis ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਹੈ। Psycho ਅਰਥਾਤ ਮਨੋ analysis ਅਰਥਾਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਭਾਵ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਵਿਧੀ ਜੋ ਕਿ ਮਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਲਈ ਅਪਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਚੇਤਨ ਜਾਂ ਅਚੇਤਨ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਪ੍ਰੀਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ “ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੇਵਲ ਚੇਤਨ ਵਿਵਹਾਰ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ, ਇਸਦਾ ਲਕਸ਼ ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ, ਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ ਨਿਰਧਾਰਕਾਂ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤਿੰਨ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:-
ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇੱਕ ਵਿਧੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਰਾਹੀਂ ਅਚੇਤ ਮਾਨਸਿਕ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੂਜਾ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ, ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਪਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਤਕਨੀਕ ਹੈ।
ਤੀਜਾ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਰਾਹੀਂ ਪਤਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਲਪਨ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿਅਮਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
According to Brown:- “ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਉਹ ਅੰਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਲਕਸ਼ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਵਿਤਰਨ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਹੈ ਜਿਸਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਵਿਵਹਾਰ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।”
ਮਿਗਮੰਡ ਫਰਾਇਡ ਨੂੰ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਫਰਾਇਡਵਾਦ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਫਰਾਇਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰ, ਸਿਧਾਂਤ, ਨਿਯਮ, ਤਰਕ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਯੋਗਾਂ ਲਈ ਹੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਹੈ।
੧੯੨੧
1921 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਅਤੇ 1920 ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਲ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਵਾਦ
ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ:- ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਾ ਜਨਮ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵਾਂਗ ਨਾ ਤਾਂ ਦਰਸ਼ਨ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਿਰਫ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਤੋਂ ਬਲਕਿ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਾ ਜਨਮ ਤਾਂ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਕਿਤਸਾ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਹੋਇਆ। ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਆਧਾਰ ਚਕਿਸਤਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਰੋਗੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਾਨਸਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉਸ ਅਸਾਧਾਰਨ ਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਸਫਲਤਾ ਸਾਹਿਤ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਵਜੋਂ ਸੀ। ਸੋ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਰੀਰਿਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਝੁਕਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਵਿਦਰੋਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ 1780 ਈ. ਵਿੱਚ ਮੈਸਮਰ ਨੇ ਸੰਮੋਹਨ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਚਕਿਤਸਾ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਚਲਕੇ ਇਸੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਚਾਰਕੋਟ ਨੇ ਹਿਸਟੀਰੀਆਂ ਵਰਗੇ ਮਨੋਰੋਗ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਸੰਮੋਹਨ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਮੋਰਵਿਯਾ ਦੇ ਇੱਕ ਯਹੂਦੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਜੰਮਪਲ ਡਾਕਟਰ ਫਰਾਇਡ ਨੇ ਡਾਕਟਰੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਗਰੀ ਵਿਯਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫਰਾਇਡ ਦਾ ਮੇਲ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਦੋ ਡਾਕਟਰਾਂ ਚਾਰਕੋਟ ਅਤੇ ਜੈਨੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਫਰਾਇਡ ਨੂੰ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਸੰਬੰਧੀ ਵਧੇਰੇ ਸਮੱਗਰੀ ਮਿਲੀ। ਉਸਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸੰਮੋਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਵਿਅਕਤਿਤੂ ਅਜੀਬ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤਰਲ ਅਤੇ ਲਚਕੀਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਰਕੋਟ ਅਤੇ ਜੈਨੇ ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਫਰਾਇਡ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਜੌਸਫ ਬਰੂਅਰ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਾ ਜਨਮ ਜੋਸਫ ਬਰੂਅਰ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਮੁਟਿਆਰ ਦੇ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡਾਕਟਰ ਬਰੂਅਰ ਕੋਲ 21 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਜਰਮਨ ਮੁਟਿਆਰ ਐਨਾ ਇਲਾਜ ਲਈ ਆਈ ਜੋ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਰੋਗਣ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਹੱਕਾਂ ਨੂੰ ਲਕਵਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹਾਲਤ ਇਸ ਕਦਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਕਈ ਦਿਨ ਦੀ ਪਿਆਸੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਹ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੀ ਸਕੀ। ਆਪਣੇ ਰੋਗੀ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਕਰਦੀ ਉਹ ਖੁਦ ਰੋਗਣ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਡਾ. ਬਰੂਅਰ ਨੇ ਲੜਕੀ ਨੂੰ ਸੰਮੋਹਿਤ ਕਰਕੇ ਲਕਵੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਲੱਭਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਜਦੋਂ ਮਾਨਸਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕੁੱਝ ਸ਼ਬਦ ਬੁੜਬੜਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਨੋਟ ਕੀਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਉਸਨੇ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਬੁੜਬੜਾਹਟ ਦਾ ਕਾਰਨ ਲੜਕੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗੜਬੜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਕਲਪਿਤ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ। ਇਸ ਲਈ ਡਾਕਟਰ ਬਰੂਅਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੰਮੋਹਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੰਮੋਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜੋ ਉਹ ਬੁੜਬੜਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਲੜਕੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਨਸਿਕ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਕਹਿ ਛੱਡੀਆਂ ਜਿਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਬੇਚੈਨੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੰਗ-ਬਰੰਗੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ਤਾ-ਭਰਪੂਰ ਸਨ, ਇਹ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਮਾਨਸਿਕ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਵਿਅਕਤ ਕਰਨ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕੁੱਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਵਾਰਥ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨਚਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸਦੀ ਛਾਤੀ ਤੇ ਕੁੰਡਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਬੈਠਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੱਪ ਕਿਤੇ ਨੱਸ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
੧੯੨੧
ਮਰਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ
ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਵਾਦ
ਉਸ ਰੋਗਣ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਤੋਂ ਦੋ ਨਤੀਜੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ:-
ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਚੇਤਨ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਨਸਿਕ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋਵੇ।
ਸੰਮੋਹਨ ਅਥਵਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਅਜਿਹੀ ਪੱਧਤੀ ਸਹਾਰੇ ਪੱਖ ਦੇ ਅਚੇਤਨ ਦੀ ਉਸ ਤਹਿ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਪਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਨਤੀਜੇ ਡਾਕਟਰ ਬਰੂਅਰ ਨੇ ਕੱਢੇ ਜਿਨਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਫਰਾਇਡ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਸੰਪਰਦਾ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਨ ਕੀਤਾ। ਡਾ. ਬਰੂਅਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਤੀਜਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਫਰਾਇਡ ਦੁਆਰਾ ਦਬਾਅ ਦੇਣ ਤੇ ਬਰੂਅਰ ਅਤੇ ਫਰਾਇਡ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਮਿਲ ਕੇ 1883 ਈ. ਵਿੱਚ ‘ਹਿਸਟੀਰੀਆ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਲੱਛਣ’ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਇਹ ਨਵੇਂ ਸਿਧਾਂਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਰੇਚਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਵਿਰੇਚਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਮੋਹਨ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਰੋਕਾਂ ਹੱਟ ਜਾਣ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ, ਮਾੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ, ਅਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਬੇਝਿਜਕ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇਸ ਨਾਲ ਮਾਨਸਿਕ ਤਨਾਓ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਰੇਚਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਹਿਸਟੀਰੀਆ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਤਾਂ ਜੇ ਸਾਧਾਰਨ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਹਿਸਟੀਰੀਆ ਦੇ ਲੱਛਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਰੋਗ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਵਿਰੇਚਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਸੀਮਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਤਾਂ ਵਿਰੇਚਨ ਵਿਧੀ ਰੋਗੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਸੰਬੰਧਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਇਹ ਵਿਧੀ ਕੁੱਝ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨੀ ਗਹਿਰਾਈ ਤੱਕ ਸੰਮੋਹਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਵਿਰੇਚਨ ਵਿਧੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਕਾਰਨ ਡਾ. ਬਰੂਅਰ ਨੇ ਆਲੋਚਨਾ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਫਰਾਇਡ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਰਾਇਡ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਹੌਂਸਲੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦਾ ਗਿਆ। ਅਨੇਕਾਂ ਆਲੋਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਡੱਟ ਕੇ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਨੈਂਸੀ ਵਿੱਚ ਬਰਨਾਹਮ ਦੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ-ਸੁਤੰਤਰ ਸਹਿਚਾਰ ਦਾ ਅਨੁਸਰਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਬਰਨਾਹਮ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ, ਜੇ ਚਕਿਤਸਕ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਕਹੇ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਭੁੱਲੀ ਹੋਈ ਗੱਲ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਸੁਝਾਅ ਰਾਹੀਂ ਰੋਗੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਭੁੱਲੇ ਹੋਏ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਫਰਾਇਡ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਰੋਗੀ ਤੇ ਦਬਾਅ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਰੋਗੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਚਾਰ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਰੋਕਾਂ ਕਾਰਨ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਸੋ ਫਰਾਇਡ ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਅਚੇਤਨ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਚੰਗਾ ਬੁਰਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਬੋਲਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸੁਤੰਤਰ-ਸਹਿਚਾਰ ਤਕਨੀਕ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਰੋਗੀ ਦਾ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦਾ। ਸੋ ਇਸ ਸੁਤੰਤਰ-ਸਹਿਚਾਰ ਤਕਨੀਕ ਰਾਹੀਂ ਅਚੇਤਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਫਰਾਇਡ ਨੇ ਨਵੀਂ ਤਕਨੀਕ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।