cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਿਜ, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
<div class="cx-template-editor-title" title="The purpose of this template is to provide a standard format for labeling links to official websites.">ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਵੈਬਸਾਈਟ  URL    http://www.gndec.ac.in/      <div class="cx-template-editor-title" title="The purpose of this template is to provide a standard format for labeling links to official websites.">ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਵੈਬਸਾਈਟ   URL    http://www.gndec.ac.in/      <div class="cx-template-editor-title" title="The purpose of this template is to provide a standard format for labeling links to official websites.">ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਵੈਬਸਾਈਟ   URL    http://www.gndec.ac.in/      <div class="cx-template-editor-title" title="The purpose of this template is to provide a standard format for labeling links to official websites.">ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਵੈਬਸਾਈਟ   URL    http://www.gndec.ac.in/
ਭੂੰਦੜੀ
ਭੂੰਦੜੀ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬਲਾਕ ਸਿਧਵਾਂ ਬੇਟ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਜਗਰਾਵਾਂ ਤੋਂ 26.8 ਕਿਮੀ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ 28.4 ਕਿਮੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਕੀ ਹੈ ਇਹ ਜੋ ਅੱਜੋਕੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਐਨੇ ਅੱਡਰੇ ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਕ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ?
ਕੀ ਹੈ ਇਹ ਜੋ ਅੱਜੋਕੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਐਨੇ ਅੱਡਰੇ ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਕ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ? (Just what is it that makes today's homes so different, so appealing?)ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਲਾਕਾਰ ਰਿਚਰਡ ਹੈਮਿਲਟਨ ਦਾ ਕੋਲਾਜ ਹੈ। ਇਹਦੇ ਮਾਪ 10.25 ਇੰ (260 ਮਿਮੀ) × 9.75 ਇੰ (248 ਮਿਮੀ) ਹਨ। ਹੁਣ ਇਹ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ ਟੂਬਿਨਜੇਨ, ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਕੁਨਸਥਾਲੇ ਟੂਬਿਨਜੇਨ ਮਿਊਜੀਅਮ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ "ਪੌਪ ਕਲਾ" ਸਮਝੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੌਪ ਕਲਾ
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰਜ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤਾ
ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸਾਹਿਤ-ਸਿਰਜਣਾ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਅਨੁਸਾਰ ਪੇਸ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਸਾਹਿਤਕਾਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਦਾ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਭੂਤ ਕਾਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਭਵਿੱਖ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੇ ‘ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਮਗਰੀ’ ਤੋਂ ਉਸ ਕਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ‘ਸੁਭਾਅ’ ਤੇ ‘ਚਰਿੱਤਰ’ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵੀ ਕਰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੋਈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸੇ ‘ਸੁਭਾਅ’ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ’ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਬੌਧਿਕ, ਭਾਵਕ ਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਧੀ ਬਣਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦਾ ਅਗ਼ਾਜ਼ ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਪੁਸਤਕ ‘ਹੰਸ ਚੋਗ’ (1913) ਤੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਹਵਾਲਾ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਦੀ ਕਾਲ ਵੰਡ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਸੰਬੰਧੀ ਬਹਿਸ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਹਨ। Rene Wellek ਅਤੇ Austin Wamen ਨੇ W.P. Ker ਅਤੇ T.S Eilot ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦਿਆਂ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਦੀ ਵਸਤੂ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।
ਡਾ. ਤੇਜਵੰਤ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦਾ ਮੰਤਵ ਕਿਸੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਉਦਭਵ, ਵਿਕਾਸ, ਗੁਣ ਤੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਡਾ. ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਹਿਜ ਤੱਥ ਮੂਲਕ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਿਰਫ ਕਾਲ ਕ੍ਰਮਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਸਹਿਜ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਮੁਢਲੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਹਨ। ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਯੁੱਗ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਪੈਟਰਨ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਬਦਲਵੇਂ ਪੈਮਾਨੇ, ਸਾਮਿਅਕ ਤੇ ਸਦੀਵੀਂ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੇ ਤਰਕ ਸੂਹਜ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਸਮੂਹਕ ਮੁਹਾਂਦਰੇ, ਰੂਪਾਕਾਰਕ ਵਿਲੱਖਣਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕਤਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਖੇਪ ਪ੍ਰਤੀਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਅਮਲ ਹੈ।
ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਯੁੱਗ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਪੈਟਰਨ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਾਹਿਤ ਰਚਿਆ ਜਾਵੇ, ਚਾਹੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਧਾ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਸਾਂਝੇ ਰੂਪ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਲਵੰਡ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਯੁੱਗ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਪੈਟਰਨਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਬਦਲਵੇਂ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਂ ਬਦਲ ਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ 1990 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਮਨੋਭਾਵਿਕ ਸਮੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, 1990 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਰਾਜਸੀ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਹੋ ਗਿਆ।
ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰਜ
1.	ਤੱਥਾ ਦਾ ਇਕੱਤ੍ਰੀਕਰਨ:- ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੰਮ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਇਕੱਤ੍ਰੀਕਰਨ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰਚਨਕਾਰਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸਤਕਾਲੇ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਲਿਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ
। 2.	ਤੱਥ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ:-
ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਇਕੱਤਰੀਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਲਾ ਪੜਾਅ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਗੁਣਾ, ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤਰਤੀਬ ਅਧੀਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਲੇਖਕ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
3.	ਨਿਰੰਤਰਤਾ:-
ਸਾਹਿਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਦੀ ਵੀ ਖੜੋਤ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਸਮੇਂ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਸਾਹਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਵਿਚਲੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਕਾਰਨ ਹੀ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸਦੇ ਕੁਝ ਸਥਾਈ ਲੱਛਣ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਸਾਹਿਤਿਕ ਪਰੰਪਰਾਂ ਦੇ ਨਿਖੜਵੇਂ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਅਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
4.	ਰੂਪਗਤ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ:-
ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਸਮੇਂ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਰੂਪਾਤਮਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਕਰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਰੁਪਾਕਾਰ ਸਿਰਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਪੁਰਾਣਾ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ ਨਵੇਂ ਜੀਵਨ ਯਥਾਰਥ ਅਤੇ ਬੋਧ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾਉਣ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਅਸਮੱਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਹਿਤਿਕ ਗਗਨ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਥਾਂ ਨਵੇਂ ਯਥਾਰਥ ਬੋਧ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਲਈ ਨਵਾਂ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ ਹੋਂਦ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
5.	ਸੰਯੋਗੀਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਯੋਗੀਕਰਨ:-
ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸੰਯੋਗੀਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਉਦੋਂ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚਲੀਆਂ ਰਚਨਾ ਰੂੜੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਯੁੱਗ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਵਿਯੋਗੀਕਰਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਾਹਿਤਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪਿੱਛੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਰਚਨਾ ਰੁੜੀਆਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮੁਆ ਬੈਠਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚੋਂ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
6.	ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ:-
ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀਆਂ ਸਾਹਿਤਿਕ ਕਿਰਤਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸਾਹਿਤ ਉਪਰ ਪਏ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵੀ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਰਬ-ਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰਚਨਾ ਕਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਕਈ ਸਾਲਾ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਾਰਥਿਕਤਾ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਕਿਰਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਰਿਸਥੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਂਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਖੋ ਬੈਠਦੀਆਂ ਹਨ।
7.	ਕਾਲਵੰਡ ਅਤੇ ਨਾਮਕਰਣ:- ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਦਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਪ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਜਿਹੇ ਦੌਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਇਸਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਕ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲਕ੍ਰਪਤਾਂ ਅਧੀਨ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਉਸਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤਰਤੀਬ ਅਧੀਨ ਕਾਲਵੰਡ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਲਕ੍ਰਮਤਾ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪਰਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦਾ ਮਹੱਤਵ
1.	ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਨਾਲ ਸਾਹਿਤਕ ਤੇ ਅਣਸਾਹਿਤਕ ਤੱਥਾਂ ਦਾ ਨਿਖੇੜਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ 	ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
2.	ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਨਾਲ ਇਹ ਫਾਇਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ 	ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਕੌੜ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ 	ਹੈ।
3. 	ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ 	ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਤਰਤੀਬ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
4.	ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਰੂਪ 	ਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
5.	ਕਈ ਵਾਰ ਅਣਗੋਲੇ ਰਹਿ ਗਏ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਨਾਲ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਜਾ 	ਸਕਦਾ ਹੈ।
6. 	ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਿਧਾ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ 	ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ।
8 ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਅਨੁਗਾਮੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰ ਨਿਖੇੜ
ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਸਾਹਿਤਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪਾਂਤਰਣ (ਵਿਕਾਸ) ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀਆਂ ਸਾਹਿਤਿਕ ਕਿਰਤਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸਾਹਿਤ ਉੱਪਰ ਪਏ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵੀ ਕਰਨਾ ਹੰੁਦਾ ਹੈ।
ਕਈ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਰਬ-ਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨੀ ਹੰੁਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਆਪਣੇ ਰਚਨਾ ਕਾਲ ਤੋਂ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਲਈ ਜਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਹਿਤਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਿਖੇੜਾ ਥਾਪ ਲਵੇ।
ਪਰੰਤੂ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਅਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਣਗੌਲੇ ਰਹਿ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਵੱਲ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕਈ ਵਾਰ ਅਜਿਹਾ ਹੰੁਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਉਹਨਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਵੱਲ ਉਸਦਾ ਧਿਆਨ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਉਸ ਲੇੇਖਕ ਨੂੰ ਜਿਸਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤਾਂ ਜਿਆਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਯੋਗਤਾ ਜਿਆਦਾ ਨਹੀ, ਨੂੰ ਉਸ ਲੇਖਕ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਜਿਸਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘੱਟ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਯੋਗਤਾ ਜਿਆਦਾ ਹੈ, ਜਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਅਨੁਗਾਮੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰ ਨਿਖੇੜ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਦੂਸਰੇ ਲੇਖਕ ਨਾਲੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜ਼ੋ ਉਸ ਫਰਕ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦੀ ਇੱਕਾ-ਦੁੱਕਾ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਉਸਦੀਆਂ ਸਮੁੱਚੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸਾਹਿਤਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਸਥਾਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਅਨੁਗਾਮੀ ਜਾਂ ਪਿਛਲੱਗ ਲੇਖਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਇਜ਼ਾਫਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਤਿਕ ਰੂਪਾਂਤਰਣ (ਵਿਕਾਸ) ਹੋਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸੇ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਦਾ ਸਾਹਿਤਿਕ ਸਫਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫੇਰਬਦਲ ਨਹੀਂ ਹੰੁਦਾ। ਇਹ ਆਮ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਨੁਗਾਮੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਜਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਹਰ ਸਾਹਿਤਿਕ ਖੇਤਰ ਜਾਂ ਵਿਧਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪਰੰਤੂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਸਥਾਪਕ ਲੇਖਕਾਂ ਜਾ ਯੋਗਤਾਪੂਰਨ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਸਾਹਿਤਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਘੱਟ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਣਗੌਲੇ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਲਈ ਜਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਹਿਤਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋਵੇ।
ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਤੀਤ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਤਮਾਨ ਨਾਲ ਸਮੁੇਲ ਸਥਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰ ਸਕੇ।
ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਜਾਤੀ ਜਾਂ ਅਹੁਦੇ ਜਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਬਲਕਿ ਉਸਦੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਸਾਹਿਤਿਕ ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹੀ ਸਾਹਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਨੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਅਲੋਚਨਾਂ ਪ੍ਰਾਰੰਭ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਲੇਖਕ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਪਿਰਤ ਪਾਈ ਭਾਵ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਨ ਪਰੰਤੂ ਪ੍ਰੋ. ਬ੍ਰਹਮ ਜਗਦੀਸ਼, ਅੰਮ੍ਰਿਤਲਾਲਪਾਲ ਕੌਰ, ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ ਆਦਿ ਅਜਿਹੇ ਲੇਖਕ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਗਾਮੀ ਲੇਖਕ ਕਹਿਣ ਵਿੱਚ ਸੰਕੋਚ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜਿਆਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲੇਖਕ ਹਰ ਇੱਕ ਵਿਧਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਅਜ਼ਮਾਇਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਸਥਾਪਕ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਕਦਮ ਭਾਵ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੇ ਹੀ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰਚਦੇ ਹਨ। ਨਵਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪਾਂਤਰਣ (ਵਿਕਾਸ) ਹੋ ਸਕੇ। ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਜਿਆਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਯੋਗਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਸਮਝ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਲੇਖਕਾਂ ਭਾਵ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਅਨੁਗਾਮੀ ਲੇਖਕਾਂ `ਚ ਅੰਤਰ ਨਿਖੇੜ ਕਰ ਸਕੇ। ਸਿੱਟਾ ਸਿੱਟੇ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਅਸੀਂ ਡਾ. ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਹੁਣ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਮੁਢਲੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਰਥਾਤ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਿਧਾਤਕ ਧਰਾਵਾਂ ਕਿਸੇ ਨਿਸਚਿਤ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਕਲਪ ਜਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਧੀ ਉਪਰ ਸੁਚੇਤ ਤੌਰ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ ਹੁਣ ਤੱਕ ਜਿੰਨਾ ਕੁ ਵੀ ਯਤਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਸੁਲਾਘਾਯੋਗ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। 	 ਸ਼ੈਸ਼ਨ 2012-13 ਰੋਲ ਨੰਬਰ 120162123
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਅਮਿਤਾਭ ਕਾਂਤ
ਅਮਿਤਾਭ ਕਾਂਤ (ਜਨਮ: 1 ਮਾਰਚ 1956) ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਨੀਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਸੇਵਾ ਦੇ 1980 ਬੈਚ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1956
ਭਾਈਵਾਲੀ
ਇੱਕ ਭਾਈਵਾਲੀ ਜਾਂ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਇੱਕ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪਾਰਟਨਰਸ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ, ਆਪਸੀ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਵਿਚਲੇ ਸਹਿਭਾਗੀ ਵਿਅਕਤੀ, ਕਾਰੋਬਾਰ, ਵਿਆਜ-ਆਧਾਰਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਸਕੂਲਾਂ, ਸਰਕਾਰਾਂ ਜਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੰਗਠਨ ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਹੁੰਚ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਸਹਿਭਾਗੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਭਾਈਵਾਲੀ ਦੀ ਇਕਜੁੱਟ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਦੇ ਸਮਝੌਤੇ
ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਾਨੂੰਨ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ, ਭਾਈਵਾਲਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸਾਂਝਦਾਰੀ ਸਮਝੌਤਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀਆਂ ਅਹਿਮ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਈਵਾਲੀ ਸਮਝੌਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ:
ਭਾਰਤ
1932 ਦੀ ਭਾਈਵਾਲੀ ਐਕਟ ਦੇ ਸੈਕਸ਼ਨ 4 ਅਨੁਸਾਰ, "ਸਹਿਭਾਗੀ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜੋ ਸਾਰੇ ਜਣੇ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੇ ਮੁਨਾਫ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋਏ ਹਨ" ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ"। ਇਸ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਝੌਤਾ ਐਕਟ 1872 ਦੀ ਧਾਰਾ 239 ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਪ੍ਰੀਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ - "ਭਾਈਵਾਲੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਝੁਕਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਇਦਾਦ, ਮਿਹਨਤ, ਕੁਝ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਲਾਭਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ"। 1932 ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨੇ ਆਪਸੀ ਏਜੰਸੀ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤੀ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਆਮ ਲੱਛਣਾਂ ਹਨ:
1) ਇੱਕ ਭਾਈਵਾਲੀ ਫਰਮ ਹਿੱਸੇਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹਸਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਗਠਨ ਇਹ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। 1932 ਦੀ ਭਾਈਵਾਲੀ ਐਕਟ ਦੇ ਸੈਕਸ਼ਨ 4 ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਟੈਕਸ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਮਕਸਦ ਲਈ ਸੀਮਿਤ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ।
2) ਭਾਈਵਾਲੀ ਇੱਕ ਸਮਕਾਲੀ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ: ਸਹਿਭਾਗਿਤਾ ਦੇ ਸਮਝੌਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਸੂਚੀ III ਦੇ ਐਂਟਰੀ ਨੰ. 7 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ (ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਾਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ (ਨੈਸ਼ਨਲ) ਸਰਕਾਰ ਦੋਵੇਂ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਾਨੂੰਨ ਪਾਸ ਕਰਨੇ)।
3) ਅਸੀਮਤ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ: ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨੁਕਸਾਨ ਫਰਮ ਦੇ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਲਈ ਸਹਿਭਾਗੀਆਂ ਦੀ ਬੇਅੰਤ ਦੇਣਦਾਰੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਸਹਿਭਾਗੀ ਫਰਮ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਰਮ ਫਰਮ ਦੇ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਫਰਮ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਣਦਾਰੀਆਂ ਲਈ ਜਵਾਬਦੇਹ ਹੈ। ਜੇ ਭਾਈਵਾਲੀ ਫਰਮ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਦੇਣਦਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨੂੰ ਫਰਮ ਦੇ ਕਰਜ਼ ਅਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
4) ਭਾਈਵਾਲ ਆਪਸੀ ਏਜੰਟ ਹਨ: ਫਰਮ ਦਾ ਬਿਜ਼ਨਸ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਜਾਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਕੋਲ ਫਰਮ ਨੂੰ ਬੰਨਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ ਸਾਰੇ ਸਹਿਭਾਗੀਆਂ ਲਈ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਸਾਥੀ ਦੇ 'ਏਜੰਟ' ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਪਾਰਟਨਰ 'ਆਪਸੀ ਏਜੰਟਾਂ' ਹਨ. ਪਾਰਟਨਰਸ਼ਿਪ ਐਕਟ, 1932 ਦੀ ਧਾਰਾ 18 ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ "ਇਸ ਐਕਟ ਦੇ ਉਪਬੰਧਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਇੱਕ ਫਰਮ ਫਰਮ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਂਝੇਦਾਰ ਫਰਮ ਦਾ ਏਜੰਟ ਹੈ"।
5) ਓਰਲ ਜਾਂ ਲਿਖਤੀ ਸਮਝੌਤੇ ਸਹਿਭਾਗੀ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ, 1932 ਹੁਣ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਸਹਿਭਾਗਤਾ ਸਮਝੌਤਾ ਲਿਖਤੀ ਜਾਂ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਇਸਕਰਕੇ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ ਐਕਟ ਦੇ ਆਮ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ ਹੋਣ ਦੀ ਮੂਲ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ 'ਮੌਖਿਕ' ਜਾਂ 'ਲਿਖਿਆ' ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, i.e. ਹਿੱਸੇਦਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਝੌਤਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਰੂਪ ਤੋਂ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਹਿਜ ਸਮਝੌਤੇ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਸਹਿਭਾਗੀ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਅਤੇ ਦੇਣਦਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੌਖਿਕ ਸਮਝੌਤਾ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ।
6) ਭਾਈਵਾਲੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 2 ਅਤੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 50 ਬਿਜਨਸ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਭਾਗੀਦਾਰੀ 'ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ' ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੋ ਭਾਈਵਾਲ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ. ਸਹਿਭਾਗੀ ਐਕਟ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਹਿਭਾਗੀ ਸਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਪਾਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਂਦਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੰਪਨੀਆਂ ਐਕਟ 2013 ਦੇ ਧਾਰਾ 464 ਅਤੇ ਕੰਪਨੀਆਂ (ਵਿਵਿਘੇਰਨਾ) ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਨਿਯਮ 10, ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਿਜ਼ਨਸ ਲਈ 50 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਬਣਦੀ ਭਾਈਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਤਕ ਕਿ ਕੰਪਨੀ ਐਕਟ 2013 ਤਹਿਤ ਕੰਪਨੀ ਵਜੋਂ ਰਜਿਸਟਰਡ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਤਹਿਤ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੋਵੇ ਕਾਨੂੰਨ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਾਨੂੰਨ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਸੰਸਦ ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਾਨੂੰਨ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ।
7) ਮਯੂਚੂਅਲ ਏਜੰਸੀ ਅਸਲੀ ਜਾਂਚ ਹੈ 'ਪਾਰਟਨਰਸ਼ਿਪ ਫਰਮ' ਦੀ ਅਸਲੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਇੱਕ 'ਆਪਸੀ ਏਜੰਸੀ' ਹੈ, ਭਾਵ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਆਪਣੇ ਫਰਮ ਦੁਆਰਾ ਫਰਮ ਨੂੰ ਬੰਨ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਉਹ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਸਹਿਭਾਗੀਆਂ ਦੇ ਏਜੰਟ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
8) ਗਲੋਬਲ ਸੇਫਟੀ ਸਮਿਟ: 'ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਫਰਮ' ਦੀ ਅਸਲ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਸਿੰਸ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਇੱਕ 'ਆਪਸੀ ਏਜੰਸੀ' ਹੈ, ਭਾਵ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਆਪਣੇ ਫਰਮ ਦੁਆਰਾ ਫਰਮ ਨੂੰ ਬੰਨ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਉਹ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਭਾਈਵਾਲਾਂ ਦੇ ਏਜੰਟ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਜੋਸਫ਼ ਰੱਸਲ ਰੀਵਰ
ਜੀਵਨ
ਜੋਸਫ਼ ਰੱਸਲ ਰੀਵਰ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਫੀਨਖਸਵਿਲੇ (phonexville) ਪੈਨਿਸਲਵਿਨੀਆ (pennisylvania) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਪਿਛੋਕੜ ਪੈਨਿਸਲਵਿਨੀਆ ਦੇ ਡੱਚਾਂ ਦਾ ਸੀ। ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੇ ਰੀਵਰ ਨੂੰ ਇਸ ਕਦਰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਦਾ ਪੂਰਕ ਅਤੇ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਸਕ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਕਿੱਸਿਆਂ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ-ਪੂਰਬ ਪੈਨਿਸਲਵਿਨੀਆ ਦੇ ਲੋਕਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੋਇਆ ਜਵਾਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਭਾਗ ਬਣਾ ਕੇ ਅਤੇ ਫਲੋਰਿਡਾ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਫਲੋਰਿਡਾ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਉੱਪਰ ਅਨੇਕਾਂ ਖੋਜਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਲਿਖਤੀ ਵੇਰਵਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ। ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਦੋ ਮੋਢੀ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਰੀਵਰ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਰਾਜ ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ਅਤੇ ਫਲੋਰਿਡਾ ਦੇ ਲੋਕ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।
ਸਿੱਖਿਆ
ਆਪਣੀ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਉਹੀਓ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਕੁੱਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਦੱਖਣ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਦੇ ਸੀਟਾਡੈਲ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਇਲੀਨੋਇਸ ਉਰਬਾਨਾ ਵਿਖੇ ਪੜ੍ਹਾਇਆ। 1950 ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਫਲੋਰਿਡਾ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤਾਲਾਹਸੇ ਵਿਖੇ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ। ਜਿੱਥੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਕੋਰਸ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੀ ਰੀਵਰ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਉੱਘੇ ਵਿਦਵਾਨ ਦੀ ਪਦਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਰੈਲਫ਼ ਵੈਲਡੋ ਐਮਰਸਨ ਅਮਰੀਕੀ ਤਰਕਵਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਲੋਕ-ਧਾਰਾ 'ਤੇ ਰੀਵਰ
ਰੱਸਲ ਨੇ ਅਮਰੀਕਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਗ਼ਜ਼ੀ ਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਿਯਮ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਬੈਂਜਾਮਨ ਬੌਟਕਿਨ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਨਾਲ਼ ਜੋੜ ਕੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੋਜ ਵਜੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆਂ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ਼ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਅਪਣਾਏ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਹਾਣੀਆਂ ਆਦਿ। ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਵਿਖਾਉਂਦਿਆਂ ਰੀਵਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਕੋਰਸ ਫਲੋਰਿਡਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਕੋਰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਰੀਵਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਰਸਾਂ ਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਜਾਣਿਆ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਖੋਜ ਖੇਤਰਾਂ ਲਈ ਮਨ-ਭਾਉਂਦੇ ਮੌਕੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਯੁਵਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਗਰਾਂਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਸਹੀ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਕਿ ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਅਤੇ ਲਿਖਤੀ ਕਲਾ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਫਲੋਰਿਡਾ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਾਲੇ ਤਕ ਵੀ ਇਸ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਭਰਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੋਜੀ
ਕਾਜਿਨ ਸਾਰਾ ਝੀਲ
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> ਕਾਜਿਨ ਸਾਰਾ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਮਨੰਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਝੀਲ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ
ਪਰਬਤਾਰੋਹੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਨੇ 2019 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕਾਜਿਨ ਸਾਰਾ ਝੀਲ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਝੀਲ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਮਨੰਗ ਜ਼ਿਲੇ ਦੀ ਚਾਮੇ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਝੀਲ 1,500 ਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਅਤੇ 600 ਮੀਟਰ ਚੌੜੀ ਹੈ। ਇਹ ਝੀਲ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ 5002 ਮੀਟਰ ਉੱਚੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਉੱਚਾਈ ਵਾਲੀ ਝੀਲ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਬੋਧੀਆਂ, ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਲੀਚੋ ਝੀਲ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਝੀਲ ਹੋਵੇਗੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਝੀਲ ਹੈ।
ਸੈਲਾਨੀ ਬੇਸੀਸ਼ਾਹਰ, ਲਾਮਜੁੰਗ ਤੋਂ ਜੀਪ ਰਾਹੀਂ ਮਨੰਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਚਮੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਟ੍ਰੈਕਿੰਗ 2650 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਚਾਮੇ, ਨੇਪਾਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਲਮਜੁੰਗ ਹਿਮਾਲ ਬੇਸ ਕੈਂਪ 'ਤੇ ਠਹਿਰਨ ਲਈ 3760 ਮੀਟਰ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਤੱਕ 6 ਘੰਟੇ ਦੀ ਪੈਦਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਰਿਹਾਇਸ਼ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ੈੱਡ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਘਰ ਹੈ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਸੌਣ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਚੁੱਕਣਾ ਪਵੇਗਾ।
ਹਵਾਲੇ
<references group="" responsive="1"> ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੰਡਕੀ ਸੂਬੇ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੇਪਾਲ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ
ਪਾਤਰ ਉਸਾਰੀ
ਪਾਤਰ ਉਸਾਰੀ ਜਾਂ ਪਾਤਰ ਚਿਤਰਣ ਉਹ ਤਰੀਕਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਰਚਣਈ ਲੇਖਕ ਆਪਣੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿਚਲੇ ਪਾਤਰਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੇਰਵੇ ਬੁਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੇਰਵੇ ਬੁਣਨ ਲਈ ਕਈ ਢੰਗ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਾਤਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਦਾ ਸਿਧਾ ਤਰੀਕਾ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਵਰਤੋਂ-ਵਿਹਾਰ, ਬੋਲਚਾਲ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਦਾ ਅਸਿਧਾ ਤਰੀਕਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਤਰੀਕੇ ਮਿਲਾ ਕੇ ਜਟਿਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਪਣਾਉਣ ਦਾ ਰਚਣਈ ਅਭਿਆਸ ਵਧੇਰੇ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉੱਤਮ-ਪੁਰਖੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਲੇਖਕ ਬਿਰਤਾਂਤਕਾਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਣ/ਸੁਣਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਧਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦ  ਕਰੈਕਟਰਾਈਜੇਸ਼ਨ  ਅੱਧ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਰਸਤੂ ਨੇ ਪਾਤਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਪਲਾਟ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ, ਯਾਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਲਾਟ-ਮੁਖੀ ਵਾਰਤਾ ਕਿਹਾ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ  ਪੋਇਟਿਕਸ  ਵਿੱਚ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਟਰੈਜਡੀ "ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਉਲਟ ਗਈ ਸੀ, ਜਦ ਪਾਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ, ਯਾਨੀ ਪਲਾਟ-ਮੁਖੀ ਵਾਰਤਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਪਹਿਲਾਂ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਨਾਵਲ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਵਧਦੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੋ ਗਈ।
ਹਵੇਲੀਆਂ ਝਾੜ ਸਾਹਿਬ
ਹਵੇਲੀਆਂ ਝਾੜ ਸਾਹਿਬ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਰਨਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਵਲਟੋਹਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਰਨਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਲਾਕ ਵਲਟੋਹਾ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਨਜ਼ਮ ਹੁਸੈਨ ਸੱਯਦ
ਨਜਮ ਹੁਸੈਨ ਸੱਯਦ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਸਿੱਧਾਤਕਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਮਰਕਜ਼ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆਂ ਅਤੇ ਲੋਕ ਮੁਹਾਵਰੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਮੱਧਕਾਲੀ ਸੂਫ਼ੀ ਤੇ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਪਰੰਪਰਾ ਸੰਬੰਧੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਜਮਾਤੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਉੱਪਰ ਮਥਨੀ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰੋ ਕਿਸਨ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਾਠ-ਮੂਲਕ, ਚਿਹਨ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਅਤੇ ਅੰਤਰੰਗ ਅਧਿਐਨ ਵਿਧੀਆਂ ਸੱਯਦ ਦੁਆਰਾਂ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਬੋਝਲ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਵੇਕ ਪ੍ਰਤੀਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਲੋਕਯਾਨਕ ਵਿਰਸੇ ਦੇ ਅੰਦਰਵਾਰ ਝਾਕਦਾ ਹੈ।
ਏਧਰਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੱਯਦ- ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਨਿੱਠ ਕੇ ਗੋਲਿਆਂ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਸ ਚਿੰਤਕ ਨੇ ਸੱਯਦ-ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਭਰਵੀ ਸਿਫ਼ਤ-ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ ਉਹ ਸੀ ਡਾ ਅਤਰ ਸਿੰਘ। ਉਸਨੇ ਸੱਯਦ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਵੇਦਨਾ ਨੂੰ ਸੂਖਮ, ਉਸਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਵਿਸਾਲ, ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਘੋਖਵੀ ਤੇ ਤੀਬਰ, ਉਸਦੇ ਦਿ੍ਰਸਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਨਰੋਆ ਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਠੇਠ, ਰਸਦਾਇਕ,ਸਪਸ਼ਟ ਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਦੱਸਿਆ। ਸੱਯਦ- ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਉਸ ਸੁਪਰਲੇਟਿਵ ਡਿਗਰੀ ਵਿੱਚ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਏਥੋਂ ਤਕ ਆਖ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਇਤਨੀ ਸੁਗਮ, ਇਤਨੀ ਸਾਰਥਿਕ ਤੇ ਇਤਨੀ ਡੂੰਘੀ ਸਮੀਖਿਆ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਰਚੀ ਗਈ।
ਸੱਯਦ ਆਲੋਚਨਾ ਸੰਬੰਧੀ ਆਪਣੀ ਰਾਇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੀਸਰਾ ਵਰਗ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਆਲੋਚਨਾ ਮੰਨਣ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਗ ਸੱਯਦ ਦੁਆਰਾਂ ਵਰਤੀ ਲੋਕ ਬੋਲੀ, ਲੋਕ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਰਸੇ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਗ ਸੱਯਦ ਦੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨੂੰ ਨਾ ਵਰਤਣ ਜਾਂ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਂ ਕਰਨ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸਦੀ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਰੁਚੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਪਾਠ-ਮੂਲਕ, ਚਿੰਨ-ਮੂਲਕ,ਅਦਵੈਤਵਾਦੀ, ਸ਼ਾਮਿਆਕ ਤੇ ਸਦੀਵੀ ਮਾਨਵੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਕਿਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਮਾਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੀ ਆਦਿ ਸੂਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਰਗ ਦੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਸੱਯਦ -ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਗੌਰਵਸਾਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਜੋਂ ਉਘਾੜਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਗ ਲੋਕ-ਵਿਰਸੇ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਹਾਮੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਇਸੇ ਲਈ ਸੇਖੋਂ-ਆਲੋਚਨਾ ਨਾਲ਼ੋਂ ਕਿਸਨ ਸਿੰਘ ਆਲੋਚਨਾ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਸੱਯਦ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿਰਸੇ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸਮੇਂ ਕਿਸਨ ਸਿੰਘ ਆਲੋਚਨਾ ਵਾਲੇ ਹੀ ਮੂਲ-ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।ਦੋਵਾ ਨੂੰ ਵਿਰਸਾ ਸ਼ਾਂਤੀ,ਮੁਕਤੀ, ਪ੍ਰੇਰਨਾ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਨਾਬਰੀ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂ, ਡਾ ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਵੀ ਅਤੇ ਡਾ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਭੱਟੀ ਸੱਯਦ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਇਸੇ ਲਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸਿੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਉੱਪਰ ਕਿਸਨ ਸਿੰਘ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਮੂਲ ਮਾਡਲ ਦੇ ਪੱਖੀ ਹਨ। ਸੱਯਦ-ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਅਧਿਐਨ-ਵਸਤੂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਚੌਥਾ ਵਰਗ ਸੰਰਚਨਾ ਆਧਾਰਿਤ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਕ ਆਲੋਚਨਾ ਮੰਨਣ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਕਤੇ ਡਾ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਯਦ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਰੀਤ, ਰਮਜ਼, ਬੁਣਤੀ, ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਪਰੀ ਨਜ਼ਰ ਇਹ ਵੀ ਫੈਲਾਉਂਦੀ ਹੋਣ ਦਾ ਝਾਉਲਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦੀ ਨਿਸਤਤ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਮਿਖਿਆਕਾਰ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ,ਮਜਬੂਰੀ ਜਾਂ ਮਨੋਰਥ ਦੇ ਰੁਖ ਫੈਲਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਾਹਿਤ ਕਿਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ-ਸੰਰਚਨਾ,ਰੂਪ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੇ ਰੁਖ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੱਯਦ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ,ਮੂਲ ਪਛਾਣ- ਚਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਰੰਤੂ ਉਸ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿਚਲੀ ਨਿਸਚਿਤਤਾ ਅਤੇ ਮੂਲ ਤਨਾਉ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਕੜਦਾ। ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਸੱਯਦ-ਆਲੋਚਨਾ ਪ੍ਰਤਿ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਪਹੁੰਚਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦੀ ਹਨ: ਪਹਿਲੀ,ਉਪਭਾਵੁਕਤਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੱਕ ਸਦਭਾਵੀ ਪਹੁੰਚ: ਦੂਸਰੀ, ਸੱਯਦ ਆਲੋਚਨਾ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਸਿਰਜਣ ਵਾਲੀ ਪਹੁੰਚ ; ਤੀਸਰੀ, ਵਿਰਸੇ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਕਾਰਣ ਉਸਦੀ ਭਰਵੀ ਸਰਾਹਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਚੌਥੀ, ਉਸਦੀ ਸੰਰਚਨਾ -ਆਧਾਰਿਤ ਪਹੁੰਚ ਵਿਧੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹੁੰਚ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਨੇ ਸੱਯਦ- ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਪਛਾਣ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਸਰਕ ਕੇ ਇਸ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿਚਲੇ ਮੂਲ ਤਨਾਉ ਅਤੇ ਨਿਸਚਿਤਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਗੋਲਿਆਂ।
ਨਜਮ ਹੁਸੈਨ ਸੱਯਦ ਨੇ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਉਚੇਚੀ ਗਿਆਨ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆਂ ਹੈ ਅਤੇ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਸੂਫੀ ਕਾਵਿ, ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਦੰਤ-ਕਥਾਵਾਂ ਉਸਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਸਤੂ ਬਣੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਦੀਆਂ ਸਮੁੱਚੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਕਵੀ ਵੀ ਉਸਦੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਨਹੀਂ ਬਣੇ, ਸਗੋਂ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਕਿਰਤਾਂ ਉਸਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਮਰਕਜ਼ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਤਾਂ ਦਾ ਉਸ ਮਾਇਕ੍ਰੋ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ। ਧਿਆਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਸਾਹਿਤ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ।ਨਿਰਸੰਦੇਹ, ਨਜਮ ਹੁਸੈਨ ਸੱਯਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੁੱਚੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਿਕ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਿੱਧਾਤਕ ਮਜ਼ਮੂਨ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆਂ, ਆਪਣੇ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਸੋਮਿਆਂ ਨੂੰ ਛੁਪਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆਂ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਚਿੰਤਨ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਥਾਂਵਾਂ ਉੱਪਰ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਸਾਇਰੀ ਦੀ ਅਧਿਐਨ ਵਿਧੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੇ ਸਮਾਜ ਸਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਸਿਆਸਤ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਰ ਦੀ ਦਿ੍ਰਸਟੀ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕਾਈ ਵਜੋਂ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸਿੱਧਾਤਕ ਚੌਖਟੇ ਨੂੰ ਉਸਾਰਿਆ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਸੈਨਤ,ਰਮਜ਼, ਅਟਕਲ, ਭੇਦ,ਜ਼ਾਹਰ, ਬਾਤਨ,ਸਤਹ-ਡੂੰਘ ਰੂਪ ਤੇ ਰਸ ਲਿਖਤ, ਪੜਤ, ਵਸੇਬ, ਗਵੇੜਣਾ ਅਤੇ ਰੀਤ ਆਦਿ। ਉਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਜਾਂ ਨਿਕਟ ਜਾਂ ਮਾਇਕ੍ਰੋ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਉੱਪਰ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆੱ ਸਾਇਰੀ ਦੇ ਮੁਖਤਲਫ ਅੰਦਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਮਹੀਨਾ ਤੱਕ ਅੱਪੜਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਲਿਖਤ ਤੇ ਪੜਤ ਦੇ ਨਿਖੇੜੇ,ਪੜਤਾਂ ਦੀ ਵੰਨਸਵੰਨਤਾ, ਪੜਤਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਪਿੱਛੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ਦੀ ਉਸ ਨੂੰ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਸੋਝੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪਾਠ ਦੀਆ ਡੂੰਘੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਹੇਠ ਛੁਪਿਆ ਰਮਜ਼ਾਂ ਸੈਨਤਾਂ ਅਤੇ ਅਟਕਲਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉੱਪਰ ਬਲ ਦੇ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਂਪਾਠਕ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਮਹਾਂਪਾਠਕ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮੀਖਿਅਕ ਅਮਲ ਰਾਹੀਂ ਪੁਸਟ ਕਰਕੇ ਵੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਜਮ ਹੁਸੈਨ ਸੱਯਦ ਸ਼ਾਹਿਤਕ ਕਿਰਤ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਪੂਰਵ ਨਿਸਚਿਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨਿਸ਼ਚੇਵਾਦੀ ਬਿਰਤੀ ਤੇ ਅਟਕਲਪੱਚੂ ਨੂੰ ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਲਈ ਆਖਦਾ ਹੈ। ਰਚਨਾ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਉਸ ਲਈ ਖ਼ਾਸੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਥਾਣੀ ਗੁਜ਼ਰ ਕੇ ਹੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਧਿਐਨ ਯਾਤਰਾ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਜੋਂ ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਉਸ ਦੀਆ ਰਮਜ਼ਾਂ ਤੇਤਾਲਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੀਆ ਘੂਡੀਆਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਸੁਰਤ ਸੰਭਾਲ਼ ਨਾਲ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਲੱਖਣ ਤੇ ਨਿਵੇਕਲੇ ਸੁਭਾਅ ਦੀਆਂ ਧਾਰਣੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਾਂਝ ਦੇ ਸੂਤਰ ਵਿੱਚ ਪਰੂਚੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਿਅਰ ਰੀਤ ਦੇ ਸਦੀਵੀ ਸੁਭਾਅ ਤੇ ਬੁੱਲੇ ਸ਼ਾਹ ਨਾਮੀ ਮਜ਼ਮੂਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਿਅਰ ਰੀਤ ਦੇ ਸਦੀਵੀ ਸੁਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ੳਘਾੜਿਆ ਹੈ। ਕਲਾ ਤੇ ਕੱਥ ਦੀ ਏਕਤਾ ਰਮਜ਼ ਤੇ ਵਸੇਬੇ ਦੀ ਸਾਖ ਕੱਥ ਸੁਣਾਉਣਾ ਦੀ ਬਜਾਏ ਰਹੱਸ ਖੇਡਣ ਉੱਪਰ ਬਲ ਸਿੰਧ ਪੱਧਰੇ ਮੁਹਾਦਰੇ ਤੇ ਮਹੀਨ ਅਸਲੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲੇ ਤੇ ਅੰਤਲੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਵਾਹ ਉਸ ਵਲੋ ਪਛਾਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਿਅਰ ਰੀਤ ਦੇ ਸਦੀਵੀ ਸੁਭਾਅ ਹਨ। ਉਸ ਪਾਸ ਸ਼ਾਇਰੀ ਤੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਵਾਲਾ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਉਸਾਰ ਉਸਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਰ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਤਾਲਾਂ ਰਮਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਬਣਤਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਰਾਹੀਂ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਹਰ ਦਾ ਸਿੱਧੜਾਪਾ ਅਸਲੋਂ ਅਸਲੀ ਸ਼ਿਅਰ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁੱਝੀਆਂ ਪੱਧਰਾਂ ਉਤੇ ਇੱਕ ਪਰਦਾ ਏ ਜਿੱਥੇ ਕਲਾ ਦਾ ਹੱਥ ਜਜਬੇ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀਆਂ ਮਹੀਨ ਗੁੰਝਲਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਂ ਨਜਿੱਠਦਾ ਏ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਬਲ ਬਣਤਰ ਦੇ ਅਸਲੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਰਥ- ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਉਪਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੱਥ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸੱਯਦ -ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਮੂਲ ਬਿਰਤੀ ਅਤੀਤਮੁਖੀ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਉਹ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਗਿਣਵੇ ਚੁਣਵੇ ਪਾਠਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਰੰਗ ਭਰਦਾ, ਮੁੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਚਿਆਉਂਦਾ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਸਾਈ ਟੇਢ ਸੰਦਰਭ ਨੂੰ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਰੁਖ ਮੋੜ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਅਟਕਲ ਉਸ ਨੂੰ ਖ਼ੂਬ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਨਜਮ ਹੁਸੈਨ ਸੱਯਦ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਸਾਰਾਂ ਵਿਚਲੇ ਕੁਲ ਪੰਜ ਮਜ਼ਮੂਨ ਨਦੀਓਂ ਪਾਰ ਰਾਂਝਣ ਦਾ ਠਾਣਾ ਰਾਂਝਣ ਯਾਰ ਤਬੀਬ ਪੂਰਨ ਤੇ ਰਸਾਲੂ ਭਾਜੜ ਤਖਤ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਦੁੱਲ਼ੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੰਤ ਕਥਵਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪਹੁੰਚ ਬਿੰਦੂ ਜਮਾਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਜਾ ਸਥਾਪਤੀ ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਲੋਕਹਿਤੀ ਪੈਂਤੜਾ। ਨਜ਼ਮ ਹੁਸੈਨ ਸੱਯਦ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੂਲ ਤਣਾਉ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।ਇਹ ਤਣਾਉ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਰਚਨਾ- ਪਾਠ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸ ਦੀਆ ਰਮਜ਼ਾਂ,ਸੈਨਤਾਂ ਅਤੇ ਰੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦੀ ਅਧਿਐਨ ਵਿਧੀ ਘੋਖਣ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਨਿਸਚਿਤ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਰਚਨਾ-ਪਾਠਾਂ ਉੱਪਰ ਥੋਪਣ ਵਿੱਚੋਂ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਥਨੀ ਦੀ ਪੱਧਰ ਉੱਪਰ ਉਹ ਚੋਖੀਆਂ ਸਿਆਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਰਨੀ ਦੀ ਪੱਧਰ ਉੱਪਰ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਕਹੇ ਤੇ ਅਮਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਉਸਦੇ ਚਿਰ ਧਰੇ ਮਤਲਬ ਉਸਦਾ ਖਹਿੜਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ। ਸਿੱਟਾ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਨਿਸਚਿਤਤਾ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਕਤਾ ਨਿਰਵਿਵਾਦ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਠੁਲ੍ਹਾ ਆਰੋਹਣ ਸਵੀਕਾਰਣਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਬੀਤੇ ਨੂੰ ਏਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਉਚਿਆਉਣ ਕਿ ਉਸਦੀ ਉਚਾਈ ਹੇਠ ਵਰਤਮਾਨ ਹੀ ਬੌਣਾ ਜਾਪੇ ਕਦਾਚਿਤ ਤਰਕਸੰਗਤ ਨਹੀਂ।ਉਹ ਅਮਲ ਦੀ ਪੱਧਰ ਕੋਡਾਂ ਦੀ ਸਲਾਮ ਸਬੂਤੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ,ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰੁਖ ਫੈਲਾਉਣ ਦੀ ਕਾਹਲ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਅਧਿਐਨ ਵਿਧੀ ਦਾ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਹਰ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰੋ ਕਿਸਨ ਸਿੰਘ ਅਧਿਐਨ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਰਸੇ ਦੀ ਚਕਾਚੌਂਧ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਤੀਕਵਾਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਲੋਚਕ ਹੈ।
ਪੁਸਤਕ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਭਾਟੀਆ, ‘ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ’, ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ,ਦਿੱਲ਼ੀ,2004
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਜ਼ਮ ਹੁਸੈਨ ਸਯੱਦ
ਨਵੀਕਾ ਕੋਟੀਆ
ਨਵੋਕਾ ਕੋਟਿਆ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ. ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਯਾਰ ਰਿਤਰ ਕੀ ਕੀਲਾਤਾ ਹੈ ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ ਵਿੱਚ ਚਿਕਕੀ. ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਵਿੰਗਲਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ ਦੀ ਧੀ ਉਸਨੇ ਕਈ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਦਾਕਾਰ
ਛਰਾਵੜਾ
ਛਰਾਵੜਾ 8250 ਫੁੱਟ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜੋ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਚੀਲ ਦੇ ਹਰੇ ਭਰੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਪੰਜ ਸੌ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦਿ ਰੀਟਰੀਟ ਬਿਲਡਿੰਗ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਠਹਿਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦਫ਼ਤਰ ਇੱਥੇ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਸਖ਼ਤ ਮਨ੍ਹਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬੋਰਡਿੰਗ ਸਕੂਲ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹਾਊਸ ਦਾ ਸਟਾਫ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਹੀ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 7040 ਫੁੱਟ ਦੀ ਉਚਾਈ ’ਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਦਿਲਚਸਪ ਥਾਵਾਂ
ਇੱਥੇ ਦਿ ਰੀਟਰੀਟ ਬਿਲਡਿੰਗ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਠਹਿਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਕੋਟੀ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਲਾਰਡ ਵਿਲੀਅਮ ਹੇਅ ਨੇ ਕੋਟੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਇਹ ਇਮਾਰਤ ਪਟੇ ਉੱਤੇ ਲੈ ਲਈ। ਲਾਰਡ ਵਿਲੀਅਮ ਦਾ ਛੋਟਾ ਨਾਂ ਲਾਅਟੀ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇਮਾਰਤ ਲਾਅਟੀ ਸਾਹਿਬ ਕੀ ਕੋਠੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ਇਹ ਮਸ਼ੋਬਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਾਈਸਰਾਏ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਹੀ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਾਈਸਰਾਏ ਦੀ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਬਣ ਗਈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਈਸਰਾਏ ਲਾਰਡ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਅਤੇ ਲੇਡੀ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਲੰਡਨ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਈ 1948 ਵਿੱਚ ਕਈ ਹਫ਼ਤੇ ਇੱਥੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਦੀ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਵੀ ਛਰਾਵੜਾ ਵਿਖੇ ਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੇਮਕੁੰਜ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿ ਵਾਈਲਡਫਲਾਵਰ ਹਾਲ ਨਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹੋਟਲ ਛਰਾਵੜਾ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਚਾਰ ਚੰਨ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣੀ ਹੈਲੀਪੈਡ ਵੀ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।
ਵਿਦਿਅਕ ਅਧਾਰੇ
ਹਿਮਾਲਿਆ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਛਰਾਵੜਾ ਇਥੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਕੂਲ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਿਮਲੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਸੋਵੀਅਤ ਮੋਂਤਾਜ ਸਿਧਾਂਤ
ਸੋਵੀਅਤ ਮੋਂਤਾਜ ਸਿਧਾਂਤ, ਸਿਨੇਮਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਹੈ ਜੋ ਸੰਪਾਦਨ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਮਾਂਟੇਜ ਅਸੰਬਲੀ ਜਾਂ ਸੰਪਾਦਨ ਲਈ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ)। ਇਹ ਸੋਵੀਅਤ ਫ਼ਿਲਮ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗਲੋਬਲ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਇਸਨੇ ਰੂਪਵਾਦ ਲਿਆਂਦਾ।
ਹਾਲਾਂਕਿ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਨੇ ਮੋਂਤਾਜ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਅਸਹਿਮਤੀ ਸੀ, ਸਰਗੇਈ ਆਈਜਨਸਟੀਨ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਰੂਪ ਪ੍ਰਤੀ ਇੱਕ ਦੁਅੰਦਵਾਦੀ ਪਹੁੰਚ  ਵਿੱਚ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਅਧਾਰ ਰੱਖੇ, ਜਦੋਂ ਉਸ  ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੋਂਤਾਜ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਨਾੜ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੋਂਤਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਨਾ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨਾ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਮਰਸ਼ੀਅਲ, ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੌਰ ਤੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਲਫਰੈਡ ਹਿਚਕਾਕ ਸੰਪਾਦਨ (ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਮੋਂਤਾਜ) ਨੂੰ ਢੰਗ ਦੇ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ, ਅੱਜ ਉਪਲੱਬਧ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਕਥਾਨਕ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਂਤਾਜ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ  ਗਿਆ ਹੈ। ਸੋਵੀਅਤ ਦੌਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਫਿਲਮ ਸਿੱਧਾਂਤਾਂ ਨੇ ਮੋਂਤਾਜ ਵਲੋਂ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ, ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਵੱਲ ਪੁਨਰਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਇੱਕ ਸੈਮੀਔਟਿਕ ਸਮਝ, ਸਰਗੇਈ ਆਈਜਨਸਟੀਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਟਰਾਂਸਪੋਜੀਸ਼ਨ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਤਰੀਕਿ ਕਰਜਦਾਰ ਹੈ।  ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਈ ਸੋਵੀਅਤ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੇਵ ਕੁਲੇਸ਼ੋਵ, ਡਿਜ਼ੀਗਾ ਵੇਰਤੋਵ, ਏਸਫਾਇਰ ਸ਼ੁਬ ਅਤੇ ਵੇਸਵੋਲਦ ਪੁਡੋਵਕਿਨ ਨੇ ਮੋਂਤਾਜ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਗਠਨ ਦੇ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਆਈਜਨਸਟੀਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਮੋਂਤਾਜ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਜੋ ਆਜਾਦ ਸ਼ਾਟਾਂ ਦੇ ਟਕਰਾਓ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ਲੜੀਵਾਰ ਤੱਤ ਦੂਜੇ ਦੇ ਬਗਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ  ਦੂਜੇ ਦੇ ਉੱਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਬਹੁਤ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸੋਵੀਅਤ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਲਈ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ - ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਤੇ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਉਹ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ - ਅਤਿ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸੀ? ਫਿਲਮਾਂ ਜੋ ਆਮ ਜਨਤਾ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸਨ, ਉਹ ਕਾਉਂਟਰ ਰੈਵੋਲਿਊਸ਼ਨਰੀ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਲੇਕਿਨ ਮਾਤਰ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਸਮੂਹੀਕਰਣ ਨੂੰ ਕਮਿਉਨਿਸਟ ਰਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿਕ ਸਾਕਾਰਤਾ ਦੇ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਸੀ। ਕਿਨੋ-ਆਈ ਨੇ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਨਿਊਜਰੀਲ ਸਮੂਹ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜਰੂਰਤਾਂ ਦੇ ਉੱਤੇ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰੀ ਦੇ ਬੁਰਜਵਾ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਕਿਰਤੀ  ਅੰਦੋਲਨ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਸੋਵੀਅਤ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਹਰ ਰੋਜ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ, ਕਿਨੋ-ਆਈ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਕ ਚਰਿਤਰ ਦਾ ਅੰਗ ਸਨ।
ਪਿਛੋਕੜ
ਸੋਵੀਅਤ ਵਿਸਥਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ, ਯੂਐਸਐਸਆਰ ਦੇ ਫਿਲਮ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਅਰਥ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਵੱਲ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਇਸਦੀ ਬਜਾਏ, ਲਿਖਾਈ ਨੇ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਪਰਾਕਸਿਸ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੈਗਮੈਟਿਕ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਰੂਪਮਾਨ ਹੋ ਰਹੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਤਿੱਖਾ ਟਕਰਾ ਹੈ। ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਨੇ ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਲਾ ਦੇ ਉਭਾਰ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਸੂਤਰਬੱਧ ਕੀਤਾ। ਭਵਿੱਖਵਾਦ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸਥਾਰ, ਰਚਨਾਵਾਦ ਨੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਦੀ ਪੂਰਵ-ਆਧੁਨਿਕ ਏਕਤਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਸੋਵੀਅਤ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਸਪਸ਼ਟ ਕਾਰਜ ਸੀ: ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕਾਜ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਧਾਂਤ ਸਿਰਜਣਾ। ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਭੇ ਗਏ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਹੋਂਦਮੂਲਕ ਪਾਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦੂਰ ਦੁਰਾਡੇ ਸੋਵੀਅਤ ਖੇਤਰਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਖਰਤਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ, ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਿਆ। ਫ਼ਿਲਮ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਔਜਾਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਜ ਪ੍ਰੋਲੇਤਾਰੀ ਦੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਸੋਵੀਅਤ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਵੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਲਮਸਾਜ਼ੀ
6 ਅਪ੍ਰੈਲ
6 ਅਪਰੈਲ ਗ੍ਰੈਗਰੀ ਕਲੰਡਰ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਸਾਲ ਦਾ 96ਵਾਂ (ਲੀਪ ਸਾਲ ਵਿੱਚ 97ਵਾਂ) ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸਾਲ ਦੇ 269 ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਹਨ।
ਜਨਮ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਪਰੈਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ ਦੇ ਦਿਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਿਨ
ਲੂਈ ਡ ਬਰੌਈ
ਲੂਈ-ਵਿਕਟਰ-ਪੀਏਰ-ਰੇਮੌਂ, 7ਵਾਂ ਡਿਊਕ ਡ ਬਰੌਈ, (, ; 15 ਅਗਸਤ 1892 – 19 ਮਾਰਚ 1987) ਇੱਕ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਮਿਕਦਾਰ ਸਿਧਾਂਤ (ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਓਰੀ) ਵਿੱਚ ਵਡਮੁੱਲਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਆਪਣੇ 1924 ਦੀ ਡਾਕਟਰੀ ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਖੋਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਿਜਲਾਣੂਆਂ ਦੇ ਤਰੰਗਮਈ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤਰੰਗਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਤਰੰਗ-ਕਣ ਦਵੈਤ ਭਾਵ ਜਾਂ ਡ ਬਰੌਈ ਦਾਅਵਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ 1929 ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕੀ ਲਈ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ।
ਸੁਚਿਤਾ ਤ੍ਰਿਵੇਦੀ
ਸੁਚਿਤਾ ਤ੍ਰਿਵੇਦੀ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Suchita Trivedi; ਜਨਮ 20 ਸਤੰਬਰ 1976) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਿੰਦੀ ਟੀਵੀ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ 'ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਡਰਾਮੇਡੀ ਬਾ ਬਹੂ ਔਰ ਬੇਬੀ ਵਿੱਚ ਮੀਨਾਕਸ਼ੀ ਠੱਕਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਦੋ ਵਾਰ ਇੱਕ ਕਾਮਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਇੰਡੀਅਨ ਟੈਲੀ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ, ਅਤੇ ਦੋ ਹੋਰ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ।
ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ
ਸੁਚਿਤਾ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਸਤੰਬਰ 1976 ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਨਿਲ ਤ੍ਰਿਵੇਦੀ ਅਤੇ ਗੀਤਾ ਤ੍ਰਿਵੇਦੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੁਚਿਤਾ ਨੇ 42 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 22 ਸਤੰਬਰ 2018 ਨੂੰ ਨਿਗਮ ਪਟੇਲ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਇੰਸਟਾਗ੍ਰਾਮ ' ਤੇ ਸ਼ੇਅਰ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਵਾਇਰਲ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਕੈਰੀਅਰ
ਤ੍ਰਿਵੇਦੀ ਨੇ 1983 ਦੀ ਬਾਲੀਵੁਡ ਫਿਲਮ ਵੋਹ ਸੱਤ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਨਿਲ ਕਪੂਰ, ਨਸੀਰੂਦੀਨ ਸ਼ਾਹ, ਅਤੇ ਪਦਮਿਨੀ ਕੋਲਹਾਪੁਰੇ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਚੰਦਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਉਸਨੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ' ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ 2005 ਤੋਂ 2010 ਤੱਕ ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ ਹਿੰਦੀ ਚੈਨਲ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ, ਹੈਟਸ ਆਫ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਦੀ ਸੁਪਰ-ਹਿੱਟ ਟੀਵੀ ਲੜੀ  'ਬਾ ਬਹੂ ਔਰ ਬੇਬੀ' ਵਿੱਚ ਮੀਨਾਕਸ਼ੀ ਠੱਕਰ ਦੇ ਕਾਮਿਕ ਕਿਰਦਾਰ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਜਰਾਤੀ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁੰਬਈ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1976
ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਚਡੂੰਨੀ
ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਚਡੂੰਨੀ ( ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਚੜੂਨੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ;  ਜਨਮ 1959) ।ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨ ਆਗੂ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ।   ਉਹ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨ (BKU) ਦਾ ਮੁਖੀ ਹੈ,  ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਸੰਘਰਸ਼ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੈ।,
ਆਰੰਭਕ ਜੀਵਨ
ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਹਬਾਦ, ਵਿੱਚ Charuni Jattan ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 1959 ਵਿਚ, ਹਰਿਆਣਾ  ਕਸਟਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਛੇ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਫੇਲ ਹੋਣ 'ਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਸਰਗਰਮੀ
2008 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕਿਸਾਨ ਕਰਜ਼ਾ ਮੁਆਫੀ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। 2019 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਦੂਜੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੂਰਜਮੁਖੀ ਦੀ ਫਸਲ ਖਰੀਦਣ।
ਉਸਨੇ 2020-2021 ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ।
ਸੰਯੁਕਤ ਸੰਘਰਸ਼ ਪਾਰਟੀ
2020 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ ਦੁਆਰਾ ਤਿੰਨ ਖੇਤੀ ਕਾਨੂੰਨ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭਾਰੀ ਵਿਰੋਧ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਚੜੂਨੀ ਸੰਯੁਕਤ ਕਿਸਾਨ ਮੋਰਚਾ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਕਿਸਾਨ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨੂੰ ਚੋਣ ਲੜਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਚਦੂਨੀ ਨੇ 18 ਦਸੰਬਰ 2021 ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ 'ਸੰਯੁਕਤ ਸੰਘਰਸ਼ ਪਾਰਟੀ' ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਪਾਰਟੀ 2022 ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ 117 ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਸੀਟਾਂ 'ਤੇ ਚੋਣ ਲੜਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ ।
ਦਿ ਰੀਟਰੀਟ ਬਿਲਡਿੰਗ
ਇਤਿਹਾਸ
ਦਿ ਰੀਟਰੀਟ ਬਿਲਡਿੰਗ’ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ 1850 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦਿ ਰੀਟਰੀਟ ਬਿਲਡਿੰਗ ਚੋਟੀ ਦੇ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ
ਇਸ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਲੱਕੜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਾਫ਼ੀ ਤਿੱਖੀ ਹੈ। ਚੀਲ ਤੇ ਦਿਉਦਾਰ ਦੇ ਸੰਘਣੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਇੱਕ ਵੀ ਕਿਰਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਬਿਲਡਿੰਗ  ਦਾ ਖੇਤਰ 10,628 ਸਕੁਏਰ ਫੁੱਟ (987.4 ਮੀਟਰ) ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਇਕਾਂਤ ਤੇ ਰਮਣੀਕ ਹੈ।
ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਿਮਲੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਮੋਨਿਕਾ ਸ਼ਰਮਾ
ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਮੋਨਿਕਾ ਦਾ ਜਨਮ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈਪੀ ਮਾਡਲ ਸਕੂਲ, ਜਨਕਪੁਰੀ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
ਕਰੀਅਰ
2014 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਮਿਸ ਗ੍ਰੈਂਡ ਇੰਡੀਆ 2014 ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਥਾਈਲੈਂਡ ਦੇ ਬੈਂਕਾਕ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਮਿਸ ਗ੍ਰੈਂਡ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਚੁਣੀ ਗਈ, ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਸਰਬੋਤਮ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਦੇ 20 ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਬਣਾਈ ਸੀ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ
ਸੰਧਿਆ ਰਾਏ
ਸੰਧਿਆ ਰਾਏ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਬੰਗਾਲੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਗਣਦੇਵਤਾ ਲਈ ਤਿੰਨ ਵਾਰ BFJA ਅਵਾਰਡ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਈਸਟ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮ ਅਦਾਕਾਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਹੈ।
ਰਾਏ ਨੇ ਰਾਜੇਨ ਤਰਫਦਾਰ ਦੀ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ਾ (1957) ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਿਨੇਮਿਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।
ਸਿਆਸੀ ਕਰੀਅਰ
2014 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਤ੍ਰਿਣਮੂਲ ਕਾਂਗਰਸ ਲਈ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੀਟ ਲੜੀ ਅਤੇ ਮੇਦਿਨੀਪੁਰ ਹਲਕੇ ਤੋਂ 2014 ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਈ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1941 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:16ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਾਲੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ
ਦਰਬਾਂ
ਆਬਾਦੀ
2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਬਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 527 ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 282 ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ 245 ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਜਨਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 127 ਅਤੇ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 0 ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਆਤਮ-ਪਛਾਣ ਪਰੀਖਣ
thumb|ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਬਬੂਨ ਆਤਮ-ਪਛਾਣ ਪਰੀਖਣ ਜਾਂ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਆਤਮ-ਪਛਾਣ ਪਰੀਖਣ 1970 ਵਿੱਚ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਗੌਰਡਨ ਜੀ. ਗੈਲਪ ਵੱਲੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਪਰੀਖਣ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਜਾਨਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੈਰ-ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਪਛਾਣ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।
ਕੋਟ ਉਮਰਾ
ਕੋਟ ਉਮਰਾ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬਲਾਕ ਸਿਧਵਾਂ ਬੇਟ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਜਗਰਾਵਾਂ ਤੋਂ 23.7 ਕਿਮੀ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ 30.4 ਕਿਮੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ।
ਬੀਰ ਰਸੀ ਕਾਵਿ ਦੀਆਂ ਵੰਨਗੀਆਂ
=ਬੀਰ ਕਾਵਿ= ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਭੁਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਰਬੀਰਤਾ ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਬੀਰ-ਰਸੀ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੀਰ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ‘ਵਾਰਾਂ’ ਆਪ ਮੁਹਾਰੀ ਉਪਜ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਉਚੇਚੇ ਜਤਨ ਦਾ ਫਲ ਸਰੂਪ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਰਾਜਸੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਜੁੱਧਾਂ ਦਾ ਅਖਾੜਾ ਹੀ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ, ਇਹ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਥਾਂ ਉੱਪਰ ਵਧੇਰੇ ਜੁੱਧ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਇੱਥੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਵਧੇਰੇ ਜੁੱਧ ਇੱਥੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਵਾਰਾਂ ਵੀ ਖੂਬ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਵਾਰਾਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਜਸ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਰਾਂ ਮੁੱਢ ਕਦੀਮ ਤੋਂ ਹੀ ਰਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ 22 ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਗੁਰੂ ਮਹਿਮਾ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ 40 ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਬੀਰ ਰਸੀ-ਕਾਵਿ, ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਜੰਗਨਾਮਿਆਂ ਦੇ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। =ਵਾਰ= ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵਾਰ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਵਾਰ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮੁੱਢ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਧਾ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਕਈ ਇਸਨੂੰ ਵਾਰ ਕਰਨਾ, ਹਲਾ ਕਰਨਾ, ਧਾਵਾ ਬੋਲਣਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਦਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਰਥ ਵਾਰ ਦੇ ਲਛਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰਖਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕੋਈ ਗੱਲ ਉੱਪਰ ਨਹੀਂ ਢੁਕਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਹਲੇ ਲੜਾਈ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਜੰਗਨਾਮਿਆ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਵਾਰਾਂ ਨਹੀਂ ਅਖਵਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਵਾਰ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਬੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲੜਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਅਤੇ ਉਪਮਾ ਕਰ ਕੇ ਬੀਰ ਰਸ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜਾਂ ਜੁਲਮ ਵਿਰੁਧ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਲੜਨ ਮਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹ ਭਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵਾਰਾਂ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ:-
ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਵਾਰਾਂ
ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ 22 ਵਾਰਾਂ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਕਵੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਚੰਦ ਦੀ ਕਲਿਆਨ ਦੀ ਵਾਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬੀਰ ਰਸੀ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਵ ਨਾਨਕ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਛੁਣ ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ, ਨਜਾਬਤ ਦੀ ਵਾਰ, ਅਨੰਦਪੁਰ ਦੀ ਵਾਰ, ਲਵ-ਕੁਸ਼ ਦੀ ਵਾਰ, ਚਠਿਆ ਦੀ ਵਾਰ, ਗਦਰ ਦੀ ਵਾਰ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ-ਪਾਕ ਜੰਗ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀਆ ਜਾਂ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾਂ ਲਿਖੀ ‘ਵਾਰ ਬਾਂਕਾ ਸ਼ਾਹ ਮਵਾਰ’ ਜੋ ਚੰਨ ਦੇ ਭਾਰਤ ਤੇ ਆਕਰਸ਼ਣ ਸਮੇਂ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸਰਵ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਜਿਤਨਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇਸ਼ ਪਰਯੁਧ ਖੇਤਰ ਬਣਿਆ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਹੁ-ਮੁਲੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਹੁਣ ਅਲੋਪ ਹਨ। ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਉਹ ਵੀ ਪੁਰਾਤਨ ਸਰਸੀਆਂ ਅਤੇ ਢਾਡੀਆਂ ਪਾਸੋ ਸੁਣ ਕੇ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਬੜਾ ਸੀਮਤ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਕ ਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਵਾਰ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਦੁਨਆਵੀ ਯੁੱਧ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਨਹੀਂ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਬਹਾਦਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਜਸ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਾਇਕ ਵੀ ਕੋਈ ਸੰਸਾਰੀ ਪੁਰਸ਼ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਵਾਰ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ, ਗੁਰੂ, ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਸੰਤਾ ਤੇ ਭਲੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਆਦਿ ਦਾ ਜਸ ਜਰੂਰ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਚ ਤੇ ਕੂੜ, ਗੁਰਮੁਖ ਤੇ ਮਨਮੁਖ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਔਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁਖੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਕੰਮ ਕੋ੍ਰਧ ਲੋਭ ਮੋਹ ਤੇ ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਨਾਇਕ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਆਪ ਹੈ ਜਾਂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਤਿਗੁਰੂ’ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਭਰਾਤ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਵੀ ਨਾਇਕ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਬਹੁਤੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿਫਤ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ।
ਜੰਗਨਾਮਾ
ਜੰਗਨਾਮਾ ਤੇ ਵਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਜਾਂ ਜੰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਰੂਪ ਸਮਝ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਖਮ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਹਰੇਕ ਵਾਰ ਨੂੰ ਜੰਗਨਾਮੇ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਹਰੇਕ ਜੰਗਨਾਮੇ ਨੂੰ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਵਾਰ ਲਈ ਪਉੜੀ ਛੰਦ ਮੁਕਰਰ ਹੈ ਪਰ ਜੰਗਨਾਮੇ ਬੈਂਤਾ ਵਿੱਚ ਤੇ ਮਸਨਵੀ ਦੀ ਤਰਜ਼ ਉੱਥੇ ਲਿਖੇ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਜੰਗਨਾਮੇ ਸਥਾਨਕ ਲੜਾਈਆ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ।ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਜੰਗਨਾਮਾ ਲਿਖਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਗ੍ਰੇਜਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਹੂ-ਬ-ਰੂ ਤਸਵੀਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਡੋਗਰੀਆਂ ਦੀ ਗਦਾਰੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਦੀ ਪੰਜਾਬ-ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਜੰਗਨਾਮੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜਿਤਨੀ ਰਚਨਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਵੀਆਂ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਤਨੀ ਨਾ ਹਿੰਦੂਆ ਨਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਵੀਆਂ ਵਲੋਂ ਲਿਖੇ ਜੰਗਨਾਮੇ ਵਧੇਰੇ ਕਰ ਕੇ ਹਜ਼ਰਤ ਇਮਾਮ ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਬਣਨਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਰਤ ਹੁਸੈਨ ਆਪਣੇ ਕੇਵਲ 72 ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਕਰਬਲੇ ਦੇ ਰੇਗਿਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਯਜ਼ੀਦ ਦੇ ਭਾਰੀ ਕਣਕ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਜੰਗਨਾਮਿਆ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਵਧੇਰੇ ਕਰ ਕੇ ਇਕੋ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਮੁਹੱਹਮ ਉੱਤੇ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਯਾਦ ਤਾਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰੁਣਾ ਰਸ ਭਰਨ ਲਈ ਹੀ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਥਾਂ ਇਤਨਾਂ ਕਰੁਣਾ ਰਸ ਭਰਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਥਰ-ਚਿਤ ਮਨੁਖ ਵੀ ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਆਗੂਆ ਨਾਲ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਸਾਂਝ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਅਥਰੂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਜੰਗਨਾਮਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਕਾਸਬੀ ਨੇ 1592 ਈ. ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ। ਹਾਫਿਜ਼ ਬਰਖੁਰਦਾਰ ਜੋ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੋਇਆ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਕਲਮ ਚਲਾਈ ਹੈ। ਮੁਕਬਲ ਹਾਮਦ, ਅਹਿਮਦਯਾਰ, ਸ਼ਾਹ ਚਰਾਮ, ਇਕਬਾਲ ਕਾਇਮ, ਮੁਹੰਮਦ ਬਖ਼ਸ਼, ਅਮੀਰ ਅਲੀ ਜਲੰਧਰੀ, ਆਦਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਇਸਲਾਮੀ ਜੰਗਨਾਮੇ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਮੁਕਬਲ ਦਾ ਜੰਗਨਾਮਾ 1160 ਈ. ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜੋ ਬਹੁਤ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਜੰਗਨਾਮਾ ਬੋਲੀ, ਰਵਾਨੀ, ਸ਼ਬਦ ਅਲੰਕਾਰ ਤੇ ਹੋਰ ਕਾਵਿ-ਗੁਣਾ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਹਰ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਫਲ ਰਚਨਾ ਹੈ।
ਆਰ ਸੀ ਟੈਂਪਲ
ਸਰ ਰਿਚਰਡ ਕਾਰਨੈਕ ਟੈਂਪਲ ਜਾਂ ਆਰ ਸੀ ਟੈਂਪਲ (15 ਅਕਤੂਬਰ 1850 – 3 ਮਾਰਚ 1931) ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਾਨਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਲਿਖਾਰੀ ਸੀ।
= ਜਨਮ = ਰਿਚਰਡ ਟੈਂਪਲ ਦਾ ਜਨਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ 15 ਅਕਤੂਬਰ, 1850 ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫਸਰ ਰਿਚਰਡ ਟੈਂਪਲ ਦੇ ਘਰ ਚਾਰਟ ਫਰਾਂਸਿਸ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ।
=ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਨੌਕਰੀ= ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਦਿਆ ਟ੍ਰਿਨਟੀ ਹਾਲ ਕੈਂਮਬ੍ਰਿਜ਼ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ | ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਣਾ ਬਿਹਤਰ ਸਮਝਿਆ| 1871 ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਮੀ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਅਤੇ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ 38 ਸਾਲ ਡੋਗਰਾ ਤੇ ਫਸਟ ਗੋਰਖਾ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ | 1887 ਵਿੱਚ ਬਰਮਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲੜੀ | 1891 ਵਿੱਚ ਉਹ ਗਜ਼ਟਿਡ ਹੋਇਆ ਤੇ 1897 ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੈਂਫਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਬਣ ਗਿਆ| =ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਪੇਸ਼ਾ= ਹੈਰੋ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਟੈਂਰੇਟੀ ਹਾਲ ਕੈਂਬਰਿਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ 1877 ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਮੀ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ।1879 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਛਾਉਣੀ ਦੇ ਮੇਜੀਸਟ੍ਰੇਟ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਟਰਾਂਸਫਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।ਇੱਥੇ ਉਸਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ।ਟੈਂਪਲ 1891 ਵਿੱਚ ਮੇਜਰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਰੰਗੂਨ ਮਿਉਸੀਪਿਲਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।ਉਹ ਆਪਣੀ ਰਿਟਾਇਰਮੇਂਟ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1895 ਤੋਂ 1904 ਤੱਕ ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਦਾ ਚੀਫ ਕਮੀਸ਼ਨਰ ਰਿਹਾ =ਰਚਨਾਵਾਂ= ਟੈਂਪਲ 1885 ਵਿੱਚ ਫੋਕਲੋਰ ਸੋਸਾਇਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਇਆ।ਉਸਨੇ 1885 ਵਿੱਚ ‘ਦ ਸਾਇੰਸ ਆਫ ਫੋਕਲੋਰ’ ਪੇਪਰ ਛਪਵਾਇਆ।ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾ ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੇਪਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਭੋਗੂਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਿਖੇ।ਉਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਦੇਸੀ ਫੋਕਲੋਰ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਕਾ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।ਉਸਨੇ 1914 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ “ਨੇਟਿਵਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਦੇਸੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਡੂੰਘਾਈ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਅਤੇ ਸਹੀ ਸਮਝਣ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਪੈਦਾ ਹੂੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਸਰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।“ }} ਉਸਨੇ ‘ਦ ਅੰਡੇਮਾਨ ਲੇਗੂਏਜ਼’1887 ਵਿੱਚ ਪਬਲਿਸ਼ ਕੀਤੀ।ਫਿਰ ਉਸਨੇ ‘ਵਾਈਡਵੇਕ ਸਟੋਰੀਜ਼’ਲਿਖੀ।ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਸੀ।ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ
=ਸਾਹਿਤਿਕਤਾ= ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿਦਵਾਨ ਖੋਜਾਰਥੀ ਨੇ ਅਥਾਹ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਇਸ ਸਰਕਾਰੀ ਅਫਸਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਸਮਾਂ ਕੱਢ ਕੇ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਨਪੇਰੇ ਚਾੜ੍ਹਿਆਂ ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਮਦਦ ਲੈਣ ਦੀ ਲੋੜ ਪਈ ਤਾਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ | 20 ਸਤੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਫੋਕਲੋਰ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਜੁਬਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਆਰ.ਸੀ। ਟੈਂਪਲ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਭਾਸ਼ਣ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਹਿਰਦਤਾ, ਲਗਨ, ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ | ਟੈਂਪਲ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੀ ਅਧਿਐਨ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਇਸ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਬਣਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ|
== ਆਰ ਸੀ ਟੈਂਪਲ ਦਾ ਲੋਕਧਾਰਾ ਸ਼ਾਸਤਰ == ਹੁਣ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਸੰਬੰਧੀ ਅਧਿਐਨ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ ਇਕ ਸਦੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸਮਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪੱਖਾਂ 'ਤੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਜਿੰਨਾ ਕੰਮ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਦਸਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਾਂ ਹੁਣ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਨਾ ਕੰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਜਿਹਾ ਹੋਣ ਦੇ ਕੀ ਕਾਰਨ ਹਨ ? ਇਹਨਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਨਣ ਲਈ ਏਨਾ ਕਹਿ ਦੇਣਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਹੋਰਨਾਂ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਸੰਬੰਧੀ ਕੰਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਇਸ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਰੁਚਿਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿਚ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਸ ਪਾਸੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ੀ ਆਈ ਹੈ। ਕਾਰਣ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਡੂੰਘੇ ਹਨ। ਇਕ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਜੋ ਸੰਕਟ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਗਹਿਰਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਉਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਇਕ ਪਾਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਈ ਰੂਪ ਵਿਖਾਏ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ, ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚੋਂ ਗੈਰ- ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕ ਜੜ੍ਹਾਂ ਲੱਭਣ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੋਏ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕ ਮਾਹੌਲ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਗੈਰ - ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਸੰਭਵ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਇਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸੱਤਾਧਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮੌਕੇ ਨੂੰ ਤਾੜ ਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਉਥਾਨ ਦਾ ਢੋਲ ਪਿੱਟਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਧੜਾ-ਧੜ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਕੇਂਦਰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਕੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦਾ ਮੰਤਵ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਲੋਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲੋਕ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਖੁੰਢਿਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਹਿੱਤ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਮੇਲਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੋਣ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਅੱਗੇ ਸਗੋਂ ਅੰਧ - ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਉੱਪਰ ਅਧਾਰਿਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਦਰਸ਼ਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਕਿਸਮ ਦਾ “ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਮੂਲਵਾਦ  ਉਭਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲੋਕਧਾਰਾ ਪ੍ਰਤੀ ਅਜਿਹੀ ਓਪਰੀ ਜਿਹੀ ਤੇ ‘ਮੂਲਵਾਈ  ਕਿਸਮ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਸਹੀ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਅਧਿਐਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੋੜ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਹੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਆਰ. ਸੀ. ਟੈਂਪਲ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ ਹੈ।