ਘੜਾ
ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਘੜਾ
ਰਾਤ ਹਨੇਰੀ ਲਿਸ਼ਕਣ ਤਾਰੇ, ਕੱਚੇ ਘੜੇ ਤੇ ਮੈਂ ਤਰਦੀ। ਵੇਖੀਂ ਰੱਬਾ ਖ਼ੈਰ ਕਰੀਂ, ਤੇਰੀ ਆਸ ਤੇ ਮੂਲ ਨਾ ਡਰਦੀ। ਸਿਰ ਫੁਲਕਾਰੀਆਂ ਤੇ ਰੰਗ-ਬਰੰਗੇ ਘੱਗਰੇ ਪਾ ਕੇ ਲੱਕ ਲਚਕਾਉਂਦੀਆਂ ਖੂਹੇ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਭਰ ਕੇ ਮੁੜਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬਣਾਂ ਕੂੰਜਾਂ ਦੀਆਂ ਡਾਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਮੇਰੇ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਵੇਖ ਲਓ, ਅੱਲ੍ਹੜ ਤੇ ਮੁਟਿਆਰਾਂ। ਚੁੱਕ ਲੈ ਘੜੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਚੱਲੀਆਂ, ਜਿਉਂ ਕੂੰਜਾਂ ਦੀਆਂ ਡਾਰਾਂ। ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਖਿੜੀਆਂ ਰਹਿਣ ਬਹਾਰਾਂ। ਘੜੇ ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਢੱਕਣ ਨੂੰ ‘ਚੱਪਣ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਚੱਪਣ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੋਲੀ ਹੈ: ਬਾਹਰੋਂ ਤਾਂ ਆਇਆ ਹੱਸਦਾ ਖੇਡਦਾ, ਘੜਿਆਂ ਕੋਲੇ ਬਹਿ ਗਿਆ ਨੀਂ ਮੈਨੂੰ ਚੱਪਣੀ ਚੱਪਣੀ ਡਹਿ ਗਿਆ ਨੀਂ। ਨਾਜ਼ੁਕ ਜਿਹੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲੀ ਖੂਹ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਘੜਾ ਭਰੀ ਖਲੋਤੀ ਮੁਟਿਆਰ ਜਾਂਦੇ ਰਾਹੀ ਨੂੰ ਘੜਾ ਚੁਕਾਉਣ ਲਈ ਇੰਜ ਤਰਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਮੇਰੀ ਵੀਣੀ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਕਿਤੇ ਆ ਜੇ ਨਾ ਮਰੋੜ। ਜ਼ਰਾ ਆਈਂ ਮੁੰਡਿਆ। ਘੜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਨੀਂ ਜਾਵੇ, ਵੇ ਚੁਕਾਈਂ ਮੁੰਡਿਆ। ਨੌਜਵਾਨ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੋਇਆ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਘੜਾ ਚੁਕਾਉਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਾਂਦਾ-ਜਾਂਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਘੜਾ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਘੋੜਾ ਆਰ ਸੋਹਣੀਏ, ਘੋੜਾ ਪਾਰ ਸੋਹਣੀਏ, ਘੜਾ ਚੁੱਕ ਲੈ, ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਸੋਹਣੀਏ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਖੂਹੇ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਮੁਟਿਆਰ ਆਪਣੇ ਮੁਕਲਾਵੇ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਬੂਰ ਦਾ ਘੜਾ ਭਰ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਚੁੱਕਿਆ ਘੜਾ ਕੁੜੀ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਚੱਲੀ ਆ, ਘੜਾ ਤਾਂ ਭਰ ਲਿਆਈ ਬੂਰ ਦਾ ਨੀਂ, ਜਿੰਦ ਗਈ ਮੁਕਲਾਵਾ ਦੂਰ ਦਾ ਨੀਂ। ਜਦੋਂ ਵਿਆਹ ਰਸਮ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਪਰ ਵਹੁਟੀ ਨੂੰ ਮੁਕਲਾਵਾ ਦੇ ਕੇ ਕਈ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਤੋਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੁਕਲਾਵਾ ਲਿਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਹੁਟੀ ਨਾਲ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਹਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਾਅਦੀ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਵੀ ਭਰਦਾ ਹੈ: ਘੜਾ ਘੜੇ ਦੇ ਉੱਤੇ ਡੋਲ ਪਿਆ, ਮੁੰਡਾ ਬਿਨ ਮੁਕਲਾਈ ਨਾਲ ਬੋਲ ਪਿਆ। ਕਦੇ ਖੂਹ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਭਰਦੀ ਸੱਜ ਵਿਆਹ ਮੁਟਿਆਰ ਆਪਣੇ ਗਹਿਣੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਬੜਾ ਬੋਚ-ਬੋਚ ਕੇ ਪਾਣੀ ਭਰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਘਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਸ ਦੀਆਂ ਝਿੜਕਾਂ ਦਾ ਵੀ ਡਰ ਹੈ ਕਿ ਦੇਰੀ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਸਖ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਘੜਾ ਭਰਨ ਦਾ ਤਰਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਮੱਥੇ ਮੇਰੇ ਟਿੱਕਾ ਨੀਂ, ਮੈਂ ਟਿੱਕਾ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਨੀਂ, ਘਰ ਸੱਸ ਕੁਪੱਤੜੀ ਲੜਦੀ ਨੀਂ। ਮੈਨੂੰ ਇੱਕੋ ਹੀ ਘੜਾ ਭਰ ਲੈਣ ਦਿਓ ਨੀਂ। ਕੀਮਾ-ਮਲਕੀ ਲੋਕ-ਗਾਥਾ ਦਾ ਸਬੰਧ ਵੀ ਘੜੇ ਨਾਲ ਜਾ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਲਕੀ ਓਪਰਾ ਮਰਦ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਜਤਾਉਂਦਾ ਕੀਮਾ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਘੜਾ ਭੰਨਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਘੜਾ ਵੀ ਤੇਰਾ ਭੰਨ ਦਿਆਂ ਮੁਟਿਆਰੇ ਨੀਂ, ਲੱਜ ਕਰਾਂ ਟੋਟੇ ਚਾਰ ਬਾਂਕੀਏ ਨਾਰੇ ਨੀਂ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤਾ ਨਿੱਕ-ਸੁੱਕ ਜਿਵੇਂ ਦਾਲ਼ਾਂ, ਮਸਾਲੇ, ਆਚਾਰ, ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਰੂੰ ਵਗ਼ੈਰਾ ਘੜਿਆਂ ਜਾਂ ਕੁੱਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਂਭਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਬੂਤ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਲੋਕ-ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਮੋਠ-ਬਾਜਰਾ, ਇੱਕ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਰੂੰ। ਵੇ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਥੋੜ੍ਹੀ ਮੈਂ ਵਿਗੜੀ, ਬਹੁਤਾ ਵਿਗੜ ਗਿਆ ਤੂੰ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸੱਸ ਤੇ ਜੇਠਾਣੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਘੜੇ ਤੇ ਘੜੋਲੀ ਨਾਲ ਮੇਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਪੱਕੀ ਗਾਗਰ ਨਾਲ ਤਸ਼ਬੀਹ ਦਿੰਦੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: ਘੜਾ ਵੱਜਦਾ ਘੜੋਲੀ ਵੱਜਦੀ, ਕਿਤੇ ਗਾਗਰ ਵੱਜਦੀ ਸੁਣ ਮੁੰਡਿਆ। ਸੱਸ ਲੜਦੀ ਜੇਠਾਣੀ ਲੜਦੀ, ਕਿਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਲੜਦੀ ਸੁਣ ਮੁੰਡਿਆ। ਕਿਤੇ ਮੁਟਿਆਰ ਦੋ-ਦੋ ਘੜੇ ਚੁੱਕੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਦੂਜੀਆਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਡੋਲਦੇ ਘੜੇ ਦਾ ਫ਼ਿਕਰ ਇੰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਹੋਰ ਕੁੜੀਆਂ ਤਾਂ ਦੋ-ਦੋ ਘੜੇ ਚੁੱਕਦੀਆਂ, ਮੇਰਾ ਘੜਾ ਕਿਉਂ ਡੋਲਦਾ ਨੀਂ। ਮੇਰਾ ਮਾਹੀ ਬੰਗਲੇ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦਾ ਨੀਂ। ਆਧੁਨਿਕ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਰਿੱਜਾਂ-ਕੈਂਪਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਘੜਿਆਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਹੈ। ‘ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਅੱਗ ਨਾ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ’ ਦੀ ਕਹਾਵਤ ਵਾਂਗ ਕਦੇ ਘੜਾ ਵਸਦੇ-ਰਸਦੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਅਸੀਂ ਆਧੁਨਿਕ ਹੋ ਰਹੇ ਹਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਸਹੇੜ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਘਰ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਫਰਿੱਜ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਗਿਲਾਸ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਮੁਟਿਆਰ ਹੁਣ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੀ: ਓਕ ਲਾ ਕੇ ਓਕ ਲਾ ਕੇ ਪੀ ਲੈ ਹਾਣੀਆਂ, ਵੇ ਠੰਢਾ ਠਾਰ ਘੜੇ ਦਾ ਪਾਣੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੀਤਕਾਰ ਦਾ ਗੀਤ " ਮੈਂ ਕੱਲ੍ਹ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ_____ਜਿਵੇਂ ਤਿੜਕੇ ਘੜੇ ਦਾ ਪਾਣੀ "