cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ਰੀਤੀ ਸੰਪਰਦਾਇ
ਪਾਂਚਾਲੀ
ਉਪਰੋਕਤ ਤਿੰਨ ਰੀਤੀ ਭੇਦਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲਾਟੀ ਭੇਦ ਦਾ ਉਲੇਖ ਰੁਦ੍ਰਟ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਟੀ ਮੱਧਮ ਸਮਾਸਵਾਲੀ ਅਤੇ ਉਸ ਰਸਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ ਲਈ ਢੁੱਕਵੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੈਦਰਭੀ ਅਤੇ ਪਾਚਾਲੀ ਦੀ ਮਧਵਰਤੀ ਰੀਤੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਹੋਰਨਾਂ ਆਚਾਰਯਾ ਨੈ ਇਸ ਦਾ ਉਲੇਖ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਹਿਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਕਿਸੇ ਆਚਾਰਯਾ ਨੇ ਪੰਚਾਲਿਕਾ (ਪਾਂਚਾਲੀ ਦਾ ਦਾ ਨਾਮਤਾਰ) ਮਾਗਧੀ, ਮੈਥਿਲੀ, ਅਵੰਤਿਕਾ ਅਦਿ ਰੀਤੀ ਭੇਦਾਂ ਦਾ ਉਲੇਚ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਸੇ਼ਸ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਹੈ।  ਏਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੀਤੀ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮਕਰਦਦ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਲੈਣਾ ਉਪਯੋਗੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਾਧਾਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਏਸ ਪਾਸੇ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤੇ ਆਚਾਰਯਾ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੀਤੀਆ ਦੇ ਨਾ ਇਲਾਕਿਆ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਖੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾ ਨੇ ਕੁਝ ਆਪੋ ਆਪਣੀਆ ਨਵੇਕਲੀ ਵਿਸੇ਼ਸਤਾਈਆ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀਆ ਭਰਤ ਨੇ ਦਾਕਸ਼ਣਾਤਯਾ, ਆਵੰਤੀ ਆਦਿ ਨਾ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਘੜੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਜਿਹੜੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਕ ਨਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਚਲਤ ਸਨ। ਭਾਮਹ, ਵਾਮਨ, ਆਦਿ ਹੋਰਨਾਂ ਸਮਾਲੰਚਕਾਂ ਨੇਵੀ ਏਸੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਭਰਤ ਆਇਕਾਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਏਸੇ ਲਈ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਕਾਵਿ ਆਲੋਚਕ ਸੰਦੇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਰਹੇ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫੇਰ ਵੀ ਇਹ ਰੀਸ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। ਵਾਮਨ ਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੰ਼ਕਾਂ ਉਠਾ ਕੇ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਵਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਰੀਤੀਅ ਾਦੇ ਇਹ ਨਾਂ ਏਸ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਕਿ ਗੋੜ ਜਾਂ ਪਾਂਚਾਲੀ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈਹਰ ਕਵਿਤਾ ਗੌੜੀ ਜਾਂ ਪਾਂਚਾਲੀ ਰੀਤੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣ ਤਰਤੀਬਵਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਨਾਮਕਰਣ ਏ ਲਹੀ ਹੈ ਕਿ ਏਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਵੀਆ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਭਿੰਨ ਰੀਤੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਿਸੇ਼ਸਤਾਈਆ ਦਾ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਉਪਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਰੀਤੀ ਦੇ ਤੱਤ ਕਵੀ ਦੀ ਅਤਿਰੰਗ, ਸਥਿਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ ਉਹ ਭੌਤਿਕ ਜਾਂ ਬਾਹਰਵਰਤੀ ਨਹੀਂ। ਏਸ ਲਈ ਵਾਮਨ ਨੇ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਇਹ ਹਲ ਕਿਉ ਪ੍ਰਸਭੁਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।  ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਰਸਵਾਦੀ ਅਤੇ ਧੁਨੀਵਾਦੀ ਆਨੰਦਵਰਧਨ ਮੰਮਟ ਆਦਿ ਆਚਾਰਯਾਂ ਨੇ ਏ ਨਾਮਕਰਨ ਬਾਰੇ ਤੌਰ ਸਪੱਸਟ ਲਿਆਂਦੀ। ਉਨ੍ਹਾ ਨੇ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਕ ਆਧਾਰ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਵਿਸੈ਼, ਵਕਤਾ ਅਤੇ ਰਸ ਨੂੰ ਹਾੀ ਆਧਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗੌੜੀਆ ਰੀਤੀ ਦਾ ਗੌੜ ਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਨਾ ਰਿਹਾ ਸਗੋ ਉਹ ਰੀਤੀ ਹਿੰਦੂ ਆਦਿ ਰਸਾਂ ਦੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਵਰਣਨ ਲਈ ਮੰਨੀ ਗਈ, ਏਸ ਤਰ੍ਹਾ ਪਾਂਚਾਲੀ ਵੀ ਸ੍ਰਿੰਗ੍ਰਾਰ, ਕਰੁਣ ਰਸਾਂ ਦੇ ਲਈ ਉਚਿਤ ਰਹਿਰਾਈ ਗਈ, ਉਸ ਦਾ ਪਾਂਚਾਲ ਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਕੋਈ ਖਾਸ ਤਅਲੁਕ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ।  ਇਸ ਨਾਮਕਰਣ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵਕੇੁਕਤਿ ਜੀਵਤ ਦੇ ਲੇਖਕ ਕੁੰਤਕ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹਮਾਵਸ਼ਕ ਹੈ। ਡਾ: ਰਾਮਪਾਲ ਸਿੰਹ ਨੇ ਸਮੀਕਸ਼ਾ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਂਤ ਭੇਦ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉਤੇ ਰੀਤੀਆ ਦੇ ਵਰਗੀਕਰਣ ਦੇ ਸਿਧਾਤ ਦਾ ਨਿਆਇ—ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਖੰਡਨ ਵੀ ਰੀਤੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੁੰਤਕ ਦੀ ਮੌਲਕ ਦੇਣ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਰੀਤੀ ਤਾਂ ਕਵੀ ਦੀ ਸਖਸੀਅਤ ਜਾਂ ਸੁਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਮਾਤ੍ਰ ਹੈ, ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਂਤ ਨਾਲ ਹਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਾਂਤ ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਸੇ ਰੀਤੀ ਦਾ ਸਬੰਧ ਰਹਿੰਦਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਤੋਂ ਕੋਈ ਕਵੀ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਰੀਤੀ ਦੇ ਪਾਲਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਫੇਰ ਉਸ ਲਈ ਪ੍ਰਤਿਭਾ, ਕਾਵਿ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਲੋੜ ਹੀ ਨਾ ਪੈਂਦੀ ਗੌੜ ਦੇਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਿਵਾਸੀ ਗੌੜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰੀਤੀਆ ਦਾ ਸਬੰਧ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਪ੍ਰਾਂਤ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਕੁਚੱਜਤਾ ਹੈ। ਕੁੰਕਤ ਨੇ ਏਸ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਕ ਨਾਮਕਰਣ ਦੀ ਅਵਿਗਿਆਨਿਕਤਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰਖ ਕੇ ਹੀ ਸੁਕੁਮਾਰ, ਵੋਚਿਤ੍ਰਯ ਤਥਾ ਮਧਯਮ ਨਾ ਰਖੇ ਸਨ। ਇਸ ਵਿਵੇਚਨਾ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਆਚਰਯਾ ਨੇ ਵੈਦਰਭੀ, ਗੌੜੀ ਆਦਿਕ ਰੀਤੀਆ ਦੇ ਨਾ ਜਿਹੜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਸ਼ਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰਖ ਕੇ ਇਲਾਕਾਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸਤਾਵਾ ਦਰਸਾਉਦੇ ਸਨ, ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਪਰੰਪਰਾ ਉਤੇ ਆਧਾਰਤ ਚਲੇ ਆਉਦੇ ਰਹੇ ਹਾਲਾਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਲਕਾਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੋ ਇਹ ਨਾਵਾ ਵਿੱਚ ਇਲਕਾਈ ਵਿਸੇ਼ਸਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੋ ਇਹ ਨਾਂ ਸੰਜੋਗ ਦਾ ਹੀ ਚਮਤਕਾਰ ਸਨ।
ਰੀਤੀ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਿਰਣੇ
ਡਾ. ਰਾਮਲਾਲ ਸਿੰਹ ਨੇ ਏਸ ਸਾਰੀ ਚਰਚਾ ਚੋ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸਿੱਟੇ ਕੱਢੇ ਹਨ:
ਕਾਵਿ ਗੁਣ
ਗੁਣ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ— ਸੁਭਾ, ਧਰਮ, ਸਿਫ਼ਤ, ਨਿਪੁੰਨਤਾ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੱਲ, ਸ਼ੋਭਾਕਾਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸਤਾ, ਦੋਸ਼ ਦਾ ਅਭਾਵ। ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਦੇ ਉਸ ਤੱਤ ਤੋ ਭਾਵ ਹੈ ਜੋ ਵਾਮਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਵਿ ਦਾ ਸ਼ੋਭਾਕਾਰਕ ਧਰਮ ਹੈ। ਗੁਣ ਨਿੱਤ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਸੌਂਦਰਯ ਕਾਇਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ।  ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਆਚਾਰਯ ਭਰਤ ਮੁਨੀ ਨੇ ਨਾਟਯ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਿਪਰਯ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਪਰਵਰਤੀ ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅਰਥ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਅਭਾਵ ਅਨ੍ਰਯਥਾ (ਉਲਟਾ) ਭਾਵ ਜਾਂ ਵਿਪਰੀਤਤਾ। ਅਧਿਕਤਰ ਵਿਪਰੀਤਤਾ ਅਰਥ ਹੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਸ਼ ਸ਼ੋਭਾ ਦੇ ਘਾਤਕ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਣ ਕਾਵਿ ਸ਼ੋਭਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਸ ਦੇ ਆਮ੍ਰਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਸ ਹੈ।  ਭਾਮਹ ਨੇ ਕਾਵਯਾਲੰਕਾਰ ਦੇ ਦੂਜੇੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਕਰਦਿਆ ਇਸਦੇ ਤਿੰਨ ਭੇਦ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਮਾਧੁਰਯ, ਓਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦ। ਦੰਡੀ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਉਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਆਲੰਕਾਰ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਕਰਦਿਆ ਉਸ ਨੇ ਅਲੰਕਾਰ ਵਾਂਗ ਗੁਣ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਵਿ ਦਾ ਸ਼ੋਭਾਕਾਰਕ ਧਰਮ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੰਡੀ ਗੁਣ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਨਹੀਂ ਅਗਨਿ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਅਗਾਧ ਸ਼ੋਭਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।  ਅਚਾਰਯ ਵਾਮਨ ਅਜਿਹਾ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਗੁਣ ਦਾ ਅਤਿਅੰਤ ਸਪਸ਼ਟ, ਸਾਰਭੂਤ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਲੰਕਾਰ ਤੋਂ ਇਸ ਦਾ ਅੰਤਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਲੰਕਾਰ ਅਨਿੱਤ ਧਰਮ ਹੈ ਤੇ ਗੁਣ ਨਿੱਤ ਧਰਮ ਹੈ। ਗੁਣ ਰਸ ਉਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਰਸ ਹੀ ਗੁਣ ਦਾ ਅੰਗ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾ ਗੁਣ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਧਰਮ ਹਨ। ਵਾਮਨ ਨੇ ਦਸ ਸ਼ਬਦ ਗੁਣ ਅਤੇ ਦਸ ਅਰਥ ਗੁਣ ਮੰਨੇ ਹਨ।  ਸ੍ਰਨੀਵਾਦੀ ਆਚਾਰਯ ਆਨੰਦ ਵਰਧਨ, ਮੰਮਟ, ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਅਦਿ ਨੇ ਗੁਣ ਨੂੰ ਰਸ ਆਸ੍ਰਿਤ ਦਸ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਰਸ ਧਰਮ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਰਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅੰਗੀ (ਮੁਖੀ) ਵਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਣ ਦੀ ਅੰਗ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਗੋਣ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾ ਗੁਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਹੈ ਸਦਾ ਰਸ ਦਾ ਉਤਕਰਸ ਕਰਨਾ। ਪੰਡਿਤਰਾਜ ਜਗਨਨਾਥ ਨੇ ਗੁਣ ਨੂੰ ਰਸ ਧਰਮ ਮੰਨ ਦੇ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦਾ ਇਸ ਨਾਲ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਬੰਧ ਜੋੜਿਆ ਹੈ।  ਇਸ ਵਿਵੇਦਨ ਤੋ ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਉਹ ਧਰਮ ਜਾਂ ਤੱਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਉਤਕਰਮ ਆਉਦਾ ਹੈ। ਫਲਸਰੂਪ ਅਨੁਭੁਤੀ ਦੇ ਸੌਦਰਯ ਦਾ ਵੀ ਉਤਕਰਸ ਹੋ ਜਾਇਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਵਿ ਵਿੱਓ ਅਚਲ ਜਾਂ ਨਿੱਤ ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਗੁਣ ਅਤੇ ਅਲੰਕਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅੰਤਰ ਹੈ ਕਿ ਅਲੰਕਾਰ ਕਾਵਿ ਦੇ ਅਸਥਿਰ ਧਰਮ ਹਨ ਰਸ ਵਾਂਗ ਸਥਿਰ ਜਾਂ ਨਿੱਤ ਨਹੀਂ। ਅਲੰਕਾਰ ਅਤੇ ਗੁਣ ਦੋਵੇ ਕਾਵਿ ਦਾ ਉਤਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੱਤ ਹਨ। ਗੁਣਾ ਦੁਆਰਾ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਕਾਵ੍ਰਿਤ (ਕਾਵ੍ਰਯਾਤਮਕਤਾ) ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਅਲੰਕਾਰ ਉਸਨੂੰ ਕੇਵਲ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾ ਗੁਦਾ ਦਾ ਸਬੰਧ ਅੰਦਰਲੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ। ਗੁਣ ਅਤੇ ਰਸ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਸਬੰਧ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਰਸਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਖ ਕੇ ਹੀ ਗੁਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ  ਜਾਦੀ ਹੈ।
ਗੁਣ ਦੇ ਭੇਦ
ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਵਿਦਵਾਦ ਨੇ ਗੁਣਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਤਿੰਨ ਤੋ ਲੈ ਕੇ 72 ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਾਵਿ ਸਾ਼ਸਤ੍ਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਗੁਣ ਸੰਖਿਆ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਕਰਨਾ ਉੱਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਭਰਤ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਾਵਿ ਗੁਣਾ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਦਸ ਮੰਨੀ ਹੈ। ਸਲੇਸ਼, ਪ੍ਰਸਾਦ, ਸਮਤਾ, ਸਮਾਧੀ, ਮਾਧੁਰਯ, ਉਜ, ਸੁਕੁਮਾਰਤਾ, ਅਰਥ—ਵਿਅਕਤੀ, ਉਦਾਰਤਾ ਅਤੇ ਕਾਂਤੀ। ਇਸ ਪਿੱਛੋ ਭਾਮਹ ਨੇ ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਮੰਨੇ ਹਨ। ਮਾਧੁਰਯ ਓਜ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦ। ਅਚਾਰਯ ਦੰਡੀ ਨੇ ਭਰਤ ਮੁਨੀ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦੇ ਹੋਇਆ ਗੁਣਾ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਦਸ ਮੰਨੀ ਹੈ। ਪਰ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਕਾਤੀ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਭਰਤ ਨਾਲੋ ਭਿੰੰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਹੈ।  ਵਾਮਨ ਨੇ ਗੁਣਾ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਅਧਿਕ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਣਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤਾਂ ਭਰਤ ਵਾਲੀ ਹੀ ਮੰਨੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੁੂੰ ਸ਼ਬਦਗਤ ਅਤੇ ਅਰਥਾਤ ਦੋ ਭੇਦਾ ਅਧੀਨ ਦੇ ਵਾਰ ਗਿਣਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 20 ਕਰ ਦਿੱਤੀ  ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਵੇਦਨ ਵੇਲੇ ਦੋਹਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੋਜਨ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਗਾੜਾਪਨ ਹੈ। ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਹੈ।  ਭੋਜਰਾਜ ਨੇ ਗੁਣਾ ਦੇ 24 ਭੇਦ ਮੰਨੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੇਦਾ ਵਿੱਚ 10 ਭੇਦ ਤਾਂ ਭਰਨ ਮੁਨੀ ਵਾਲੀ ਹੀ ਹਨ ਅਤੇ 14 ਭੇਦ ਨਵੇਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਦਾਰਭਾ, ਅਰਜਿਜਤਾ, ਪੇ੍ਰਯ, ਸੁਸ਼ਬਦਤਾ, ਸੂਖਮਤਾ, ਗੰਭੀਰਤਾ, ਵਿਸਤਾਰ ਸੰਖੇਪ ਸੰਮਿਤਤਾ, ਭਾਵਿਕਤਾ, ਗਤਿ, ਰੀਤਿ, ਉਕਤੀ ਅਤੇ ਪੋੌ੍ਰੜ੍ਹੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਅਗੋ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਰ—ਬਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ— ਬਾਹਰਲੇ, ਅੰਦਰਲੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸਤਾ—ਯੁਕਤ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾ ਗੁਣਾ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ 72 ਹੋ ਗਈ ਹੈ।
ਮੰਮਟ ਨੇ ਭਾਮਹ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ ਮੰਨੀ ਹੈ— ਮਾਧੁਰਯ, ੳਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦ। ਉਸਨੇ ਗੁਣਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਖੰਡਨ, ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆ ਦੀ ਸਮਾਈ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਗੁਣ ਨੂੰ ਰਸ ਦਾ ਧਰਮ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਧ੍ਵਾਨੀਵਾਦੀ ਆਚਾਰਯਾ ਨੇ ਚਿੱਤ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾ—ਦੂਤੀ ਦੀਪਤੀ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਦੇ ਗੁਣਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤਿੰਨ ਹੀ ਮੰਨੀ ਹੈ— ਮਾਧੁਰਯ, ੳਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦ।  ਅਗਨਿ ਪੁਰਾਣ, ਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਣਾ ਦੀ ਸੰਖਿਆ 19 ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੀ ਅਗੋ ਤਿੰਨ ਵਰਗ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਗੁਣ, ਅਰਥ ਗੁਣ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਗੁਣ। ਕਾਵਿ ਦੇ ਸਰੀਰ ਰੂਪ ਸ਼ਬਦ ਉਤੇ ਆਸ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਗੁਣਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੱਤ ਹੈ— ਸ਼ਲੇਸ਼, ਲਾਲਿਤ੍ਰਯ, ਗੰਭੀਰਤਾ, ਸੁਕੁਮਾਰਤਾ, ਉਵਾਰਤਾ, ਸਤ੍ਰਯ ਅਤੇ ਯੌਗਿਕੀ। ਜਿਥੇ ਕਿਸੇ ਵਿਸੇ਼ ਦੇ ਉਤਕਰਸ਼ ਦਾ ਨਿਰਵਾਹ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ, ਕੋਮਲਤਾ, ਉਦਾਰਤਾ, ਪ੍ਰੋੜੀ ਅਤੇ ਸਾਮਯਿਕਤੂ। ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੋਹਾ ਦੇ ਉਪਕਾਰਕ ਗੁਣਾ ਨੂੰ ਉਭਯ ਗੁਣ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਗੁਣ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਛੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਸਾਦ, ਸੌਪਾਗ੍ਰਯ, ਯਥਾ ਸੰਪ੍ਰਯਾ, ਉਦਾਰਤਾ, ਪਾਕ ਅਤੇ ਰਾਗ।
ਕੁੰਤਕ ਨੇ ਗੁਣਾ ਦੇ ਦੋ ਵਰਗ ਬਣਦਾਹੇ ਹਨ। ਸਧਾਰਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ਼ਸ ਸਾਧਾਰਣ ਗੁਣਾ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਔਚਿਤ੍ਰਯ ਅਤੇ ਸੰਭਾਗ੍ਰਯ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਧੁਰਯ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਲਾਵਣ੍ਰਯ ਅਤੇ ਅਭਿਜਾਤ੍ਰਯ  ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਗ ਅਧੀਨ ਹਨ।
ਹੇਮਚੰਦ੍ਰ, ਜੈਦੇਵ, ਵਿਦਿਆਧਰ, ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਆਦਿ ਨੇੇ ਵੀ ਕਾਵਿ ਗੁਣਾ ਬਾਰੇ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੋਈ ਮੌਲਿਕ ਸਥਾਪਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।
ਉਪਰੋਕਤ ਗੁਣ—ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਯ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਗੁਣਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਮਿਲਦੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਮਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਗੁਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਇਹੀ ਗੁਣ ਰਖੇ ਹਨ। ਪਰ ਮੰਮਟ ਨੇ ਉਕਤ ਦਸ ਗੁਣਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ, ਮਾਧੁਰਯ, ੳਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਿੱਚ ਸਮਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਵਾਮਨ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ 20 ਗੁਣਾ ਅਤੇ ਮੰਮਟ ਨਿਰਵਿਸ਼ਟ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਦਾ ਪਰਮਪਰ ਸਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਵਾਮਨ ਦਾ ਗੁਣ ਵਿਵੇਚਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ—
ਅਰਥ ਗੁਣ
ਅਰਥ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਗੁਣ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਭੇਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਮੰਮਟ ਨੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਹਨ ਮਾਧੁਰਯ, ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਤੇ ੳਜ। ਡਾ. ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਵਰਮਾ ਨੇ ਦਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਚਾਰ ਮੰਮਟ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਮਨ ਦੇ ਸਲੇਸ਼, ਸਮਾਧੀ, ਉਦਾਰਤਾ, ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਤੇ ਉਜ ਸ਼ਬਦ ਗੁਣਾ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਮੰਨੇ ਗਏ ਓਜ ਗੁਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸੁਕੁਮਾਰਤਾ ਪੇਂਡੂਪਣੇ ਅਤੇ ਔਖਿਆਈ ਦੇ ਅਭਾਵ ਮਾਤ੍ਰ ਹਨ। ਅਰਥ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਮਾਧੁਰਯ ਦੀ ਸਮਾਈ ਉਸਦੇ ਸਵੀਕਾਰੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਤੇ ਮਾਧੁਰਯ ਗੁਣਾ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਮਤਾ ਦੀ ਸਭ ਥਾਂ ਸਥਿਤੀ ਅਨੂਚਿਤ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਸਰਲਤਾ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੈਲੀ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਇਛਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਮਤਾ ਗੁਣ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਦੋਸ਼ ਹੈ। ਇਸੇ਼ ਤਰ੍ਰਾ ਵਾਮਨ ਨੇ ਦਮ ਅਰਥਾ ਗੁਣਾ ਦੀ ਸਮਾਈ ਵੀ ਮੰਮਟ ਦੇ ਤਿੰਨਾ ਗੁਣਾ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮੰਮਟ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਮਨ ਦੇ ਪੰਜ ਅਰਥ— ਗੁਣ, ਪ੍ਰਸਾਦ, ਮਾਧਰਯ, ਉਦਾਰਤਾ, ਸੁਕੁਮਾਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮਤਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਧਿਕਪਦ, ਅਸਲੀਲਤਾ, ਪੇਂਡੂਪਣਾ (ਗ੍ਰਾਮਯਤਾ) ਭਗਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਮ ਅਪੁਸ਼ਟ ਨਾ ਦੇ ਅਭਾਵ ਮਾਤ੍ਰ ਹਨ। ਅਰਥ ਵਿਅਕਤੀ ਸਵਭਾਵੋਕਤੀ ਅਲੰਕਾਰ ਹੈ। ਕਾਂਤੀ ਚਸ ਧ੍ਰਨੀ ਜਾਂ ਰਸਵਤ ਆਲੰਕਾਰ ਆਦਿ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਸਮਾਧੀ ਕਵੀ ਤੇ ਅੰਤਰਕਰਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਗਿਆ ਰੂਪ ਕਾਰਣ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਗੁਣਾ ਅਰਥ ਪ੍ਰੋੜੀ ਰੂਪ ੳਜ ਕੇਵਲ ਉਕਤੀ ਵਿਚਿਤ੍ਰਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਵਿਚਾਰਾ ਦਾ ਸੰਗਠਨ ਰੂਪ ਸਲੇਮ ਅਰਥ ਗੁਣ ਵੀ ਕਥਨ ਵਿਚਿਤ੍ਰਤਾ ਹੈ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਉਪਰੋਕਤ ਕਥਨ ਤੋਂ ਸਪੱਸਟ ਹੈ ਕਿ ਮੰਮਟ ਨੇ ਬੜੀ ਜੁਗਤ ਨਾਲ ਵਾਮਨ ਦੇ ਦਸ ਸ਼ਬਦ ਗੁਣਾ ਅਤੇ ਅਰਥ ਗੁਣਾ ਦੀ ਸਮਾਈ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਵਿੱਚ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਦਾ ਵਿਸਲੇਸ਼ਣ ਕਰ ਲੈਣ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ।
1. ਮਾਧੁਰਯ ਗੁਣ
ਮਾਧੁਰਯ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ ਮਿਠਾਸ,ਇਹ ਗੁਣ ਉਥੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਮਧੁਰਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਸਦੇ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਮਨ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਪੰਘਰ ਜਾਏ।ਚਿੱਤ ਦਾ ਪੰਘਰਨ ਹੀ ਮਾਧੁਰਯ ਹੈ।ਅਜਿਹੇ ਕਾਵ੍ਰਿ ਵਿੱਚ ਮਾਧੁਰਤਾ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਂ ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਔਖੇ ਜਾਂ ਕਠੋਰ ਵਰਣਾਂ ਜਾਂ ਲੰਮੇ ਲੰਮੇ ਸਮਾਸਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।ਇਸਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਆਮ ਕਰਕੇ ਸਿੰਗਾਰ, ਕਰੁਣ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਸਾ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਰਤ (ਨਾਟੇਯਸਾਸਤ੍ਰ 17/101) ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਰੁਤੀ ਮਧੁਰਤਾ (ਕੰਨਾ ਨੂੰ ਸੁਖਾਵਾ ਲਗਣਾ) ਇਸ ਗੁਣ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਤਾ ਹੈ। ਦੰਡੀ (ਕਾਵ੍ਰਯ—ਪ੍ਰਕਾਸ 1/51) ਅਨੁਸਾਰ ਰਸਮਇਤਾ ਹੀ ਮਾਧੁਰਯ ਹੈ। ਵਾਮਨ (ਕਾਟ੍ਰਯਾਲੰਕਾਰ ਸੂਤ੍ਰ 3/1121) ਅਨੁਸਾਰ ਪਦਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰਤਾ ਜਾਂ ਸਮਾਸ ਰਹਿਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋ ਅਤੇ ਉਕਤੀ ਵਿਚਿਤ੍ਰਤਾ ਹੀ ਮਾਧੁਰਯ ਗੁਣ ਹੈ। ਮੰਮਟ (ਕਾਵ੍ਰਯ ਪ੍ਰਕਾਸ 8/68, 74) ਦੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਪੰਘਾਰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਘਾਰਨ ਜਾਂ ਪਸੀਜਣ ਵਾਲਾ ਗੁਣ ਮਾਧੁਰਯ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਧੁਰਯ ਗੁਣ ਦੀਆਂ ਵਿਸੇ਼ਸਤਾਵਾਂ ਹਨ— ਕੰਨਾ ਨੂੰ ਸੁਖਵਾ ਲਗਣਾ, ਸਮਾਸਾ ਦਾ ਅਭਾਵ, ਉਕਤੀ ਵਿਚਿਤ੍ਰਤਾ, ਪਸੀਜਣ ਸ਼ਕਤੀ, ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਪੰਘਾਰਨ ਦੀ ਖੂਬੀ, ਭਾਵਮਿੲਤਾ ਅਤੇ ਆਨੰਦ।
2. ਓਜ ਗੁਣ
ਓਜ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ ਤੇਜ, ਪ੍ਰਤਾਪ।ਇਹ ਗੁਣ ਉਥੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਾਵਿ ਦੇ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਸਰੋਤਾ ਦੇ ਚਿੱਤ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ।ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਲਈ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਮਰਦਾਵੇ ਸੁਭਾ ਵਾਲੇ ਵਰਣਾ (ਟਵਰਗ) ਦੁੱਤ ਅੱਖਰਾਂ ਲੰਮੇ ਲੰਮੇ ਸਮਾਸਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀਰ,ਵੀਭਤਸ ਅਤੇ ਰੌਦਰ ਰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਗੁਣ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼, ਵੀਰਤਾ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਉਤੇਜਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਭਰਤ, ਦੰਡੀ ਆਦਿ ਨੇ ਇਸ ਲਈ ਸਮਾਸਾਂ ਦੀ ਅਧਿਕਤਤਾ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਵਾਮਨ (ਕਾਵਯਾਲੰਕਾਰ) ਸੂਤ੍ਰ—3—1—5 ਨੇ ਰਚਨਾ ਦੀ ਗਾੜ੍ਹਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਓਜ ਗੁਣ ਮੰਨਿਆਂ ਹੈ।
ਆਨੰਦਵਰਧਕ (ਪ੍ਰਨਯਾਲੋਕ 219) ਨੇ ਓਜ਼ ਗੁਣ ਨੂੰ ਦਿੱਤ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਜਾਂ ਉਤੇਜਕ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰੌਦਰ, ਵੀਰ ਅਤੇ ਵੀਭਤਸ ਰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਦਸੀ ਹੈ। ਮੰਮਟ ਅਨੁਸਾਰ ੳਜ ਗੁਣ ਮਨ ਉਤਸਾਹ, ਵੀਰਤਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਜਗਾਉਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਵਿਕਾਸ ਵੀਰ ਵੀਭਤਮ ਅਤੇ ਰੌਦਰ ਰਸਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾ ਓਜ ਗੁਣ ਦੀਆਂ ਵਿਸੇ਼ਸਤਾਵਾ ਹਨ: ਲੰਮੇ ਸਮਾਸਾ ਦੀ ਵਰਤੋ ਦੁੱਤ ਅੱਖਰਾ ਅਤੇ ਟਵਰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਤੀਰਬ ਚੁਭਵੇ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਵਰਣਾ ਦੀ ਅਧਿਕਤਾ ਅਤੇ ਵੀਰ, ਵੀਭਤਸ, ਅਤੇ ਰੌਦਰ ਰਸਾਂ ਦਾ ਆਉਣਾ।
3. 3. ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੁਣ
ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਜਾਂ ਖੇੜਾ। ਕੇਵਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜਿਹੜੀ ਰਚਨਾ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਤ ਹੋ ਜਾਏ ਜਾਂ ਸੁਹਿਰਦਯ ਦੇ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਖੇੜਾ ਲਿਆ ਦੇਵੇ।ਉਹ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਅਖਵਾਏਗੀ।ਇਸ ਗੁਣ ਦੀ ਵਰਤੋ ਸਾਰੇ ਰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਭਰਤ (ਨਾਟ੍ਰਯ—ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ—17/98) ਅਨੁਸਾਰ ਸਵੱਛਤਾ, ਸਰਲਤਾ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਸਮਝ ਆ ਜਾਣਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੁਣ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੱਤ ਹਨ।ਭਾਮਹ (ਕਾਵ੍ਰਯ ਅਲੰਕਾਰ—2/3) ਦੇ ਅਰਥ ਸੁਹਲਤਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਮਾਸ ਵਰਤੋ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੁਣ ਲਈ ਜਰੂਰੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਦੰਡੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਵਰਤੋ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਅਰਥ ਸਮਝ ਆ ਜਾਏ,ਉਥੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੁਣ ਹੈ।ਮੰਮਟ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਣ,ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਅਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਹੋ ਜਾਵੇ,ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੁਣ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਰਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੁਣ ਦੀਆ ਵਿਸੇਸਤਾਵਾ ਹਨ ਸਰਲ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟਾਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋ ਅਰਥ ਦੀ ਨਿਰਮਲਤਾ ਅਤੇ ਸਵੱਛਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ।
ਰੀਤੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ
ਉਹ ਹਰ ਕੰਮ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜੋ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਉਂਤ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕੰਮ ਕਿਸੇ ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਵਿ ਵੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਵਿਉਂਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਕਾਵਿ ਦੇ ਦੋ ਪੱਖ ਹਨ - ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ।ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁੰਦਰ ਉਪਯੋਗੀ,ਉੱਚਿਤ, ਅਨੁਕੂਲ, ਸਾਰਥਕ ਹੋਣ ਓਥੇ ਅਰਥ ਵਾਲਾ ਪੱਖ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇ ਅਨੁਕੂਲ,ਸ਼ਬਦ ਅਰਜ ਦਾ ਆਪੋ ਵਿਚਲਾ ਕਾਵਿ ਗਠਬੰਧਨ ਭਾਵਾਤਾਮਕ ਉਚਤਾ ਇਹ ਗੁਣ ਰੀਤੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਉਪਜ ਹਨ। ਅਰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਬਣਾ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸੁਚੱਜਾ ਸੁਮੇਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਰੀਤੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਕਾਰਜ ਹੈ।ਇਸ ਲਈ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮੱਰਥਾ ਰੀਤੀ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ।
ਕਵੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰੱਖਕੇ ਜਿਸ ਤੱਤ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਸਰਬ ਲੌਕਿਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਠਕ ਸਰੋਤਿਆ ਦੇ ਮਨਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਤੱਤ ਰੀਤੀ ਹੈ,ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਵੁਕਤਾ, ਸੁਮਲੇਤਾ, ਸਾਧਾਰਣਤਾ ਆਲੰਕਾਰਿਕਤਾ, ਕਲਾਸੀਅਤਾ ਚਿਤ੍ਰਸਲੀਤਾ,ਆਲੰਕਾਰਿਕਤਾ ਆਦਿ ਗੁਣ ਉਪਜਦੇ ਹਨ।ਇਸ ਲਈ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਰੀਤੀ ਤੱਤ ਜਾਂ ਰੀਤੀ ਸਿਧਾਂਤ ਉਤੇ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਵਿਚਾਰ ਹੋਇਆ ਹੀ ਹੈ ਸਗੋ ਯੋਰੋਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰੀਤੀ ਉੱਤੇ ਹਰ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਬੜੀ ਡੂੰਘੀ ਵਿਵੇਚਨਾ ਹੋਈ ਹੈ।ਜਿਹੜੀ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਲਈ ਆਵੱਸ਼ਕ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਰੀਤੀ ਜਾਂ ਸੈ਼ਲੀ ਕਾਵਿ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅੰਜਣਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ।ਕਾਵਿ-ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਰੀਤੀ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਸਿਰਫ ਅਨੁਭੂਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਵਿ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਸਿਧਾਂਤ
ਔਚਿਤਯ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ
ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱੱਚ ਔਚਿਤਯ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਤੱਤ ਬਾਕੀ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਂਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰਾ ਇਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੋਢੀ ਆਚਾਰਯ ਕਸ਼ੇਮੇਂਦ੍ਰ ਹੈ। ਔਚਿਤਯ ਤੋ ਭਾਵ ਉਚਿੱਤਤਾ ਤੋਂ ਹੈ।ਉਚਿੱਤਤਾ ਨੂੂੰ ਹੀ ਔਚਿਤਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਤਰਤੀਬਤਾ ਵਜੋ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਵੱਖ ਵੱਖ ਤੱਤਾ ਦੀ ਤਰਤੀਬਤਾ ਵਜੋ ਵਰਤੋ ਕਰਨ ਨੂੰ ਹੀ ਔਚਿਤਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਸ਼ੇੇੇੇਮੇਂਦ੍ ਨੇ ਇਸ ਨੂੂੰ ਇਸ ਉਦਾਹਰਣ ਦੁੁੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਔਚਿਤਯ ਕਾਵਿ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹਰੇਕ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਹੋੋੋੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਓਂਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਰਸ ਭੰਗ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਅਰੁਚੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਵੇੇਗੀ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਦਾ ਸੌਂਦਰਯ ਔਚਿਤਯ ਦੇ ਅਸਰੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੋੋੋਹਣੀ ਮੁਟਿਆਰ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਮੇੇੇਖਲਾ,(ਤਰਾਗੜੀ) ਨਿਤੰਭਾ ਤੇੇੇ ਗਲੇ ਦੇ ਹਾਰ,ਹੱਥਾ ਚ ਨੂਪੁਰ (ਪਾਯਜੇਯ) ਪਾ ਲਵੇ ਤਾਂ ਲੋਕ ਉਸ ਦਾ ਮਖੌਲ ਹੀ ਕਰਨਗੇ। ਇਹੋ ਨਿਯਮ ਕਾਵਿ ਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਕ੍ਸ਼ੇਮੇਂਦ੍ਰ ਨੇ ਔਚਿਤਯ ਤੱਤ ਨੂੰ ਹੀ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ ਅਥਵਾ ਜੀਵਿਤ ( ਪ੍ਰਾਣ) ਮੰਨਿਆ ਹੈ।
ਔਚਿਤਯ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਆਰੰੰਭਿਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਤੇ ਵਿਕਾਸ-
ਔਚਿਤਯ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋ ਪਹਿਲਾਂ ਆਚਾਰੀਆ ਰੁੁਦ੍ਰਟ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਚਾਰੀਆ ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਤੱਤ ਤੋ ਜਾਣੂ ਸਨ ਪਰ ਉਹਨਾ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਗੱਲ ਇਸ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਕਸ਼ੇਮੇਂਦ੍ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਔਚਿਤਯ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋ ਬਾਅਦ ਦੇ ਆਚਾਰੀਆ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਜਾ ਅਸਿੱਧੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤੋ ਕਰਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਰੁੁਦ੍ਰਟ ਤੋ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈ ਕੇ ਅਨੰਦਵਰਧਨ ਨੇ ਔਚਿਤਯ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਿੱਠ ਭੂੂੂੂਮੀ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਚਾਰੀਆ ਅਭਿਨਵ ਗੁੁੁਪਤ ਨੇ ਇਸ ਧਾਰਾ ਦਾ ਪੂੂਰਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ।
ਭਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ~ ਭਰਤ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰਿਕ ਵਿਅਕਤੀਆ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਇੱਕ ਤਰਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹਨਾ ਦੀਆ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੀਆ ਹਨ। ਭੇਸ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭੇਸ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾ ਉਹ ਸ਼ੋਭਾਜਨਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਤਰਾਗੜੀ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਏ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਮਖੌਲ ਹੀ ਉਡੇਗਾ। ਇਸ ਤੋ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਭਰਤ ਨੇ ਨਾਟ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਔਚਿਤਯ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਉਲੇਖ ਨਾ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ ਔਚਿਤ ਤੱਤ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਨਾਟਯਸ਼ਾਸਤ੍ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੱਤ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਨਾ ਦੀ ਇਸ ਤੰਦ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਹੀ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀਆ ਨੇ ਇਸ ਤੱਤ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਭਾਮਹ ~ ਭਾਮਹ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਰੇ ਆਦਮੀ ਦੀ ਉਕਤੀ(ਕਥਨ)ਵੀ ਸੰਨਿਵੇਸ਼ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਕਰਕੇ ਉਸੇ ਤਰਾ ਸ਼ੋਭਾ ਪੈੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਲੇ ਦੇ ਹਾਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗੁੰਥਿਆ ਹੋਇਆ ਨੀਲ ਕਮਲ ਸ਼ੋਭਾਜਨਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਆਚਾਰੀਆ ਦੰਡੀ ~ ਆਚਾਰੀਆ ਦੰੰਡੀ ਨੇ ਕਾਵਿਗਤ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ ਦੇ ਵਿਵੇਚਨ ਵਿੱਚ ਔਚਿਤਯ ਅਤੇ ਅਨੌਚਿਤਯ ਦੇ ਕਾਰਣਾ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼,ਕਾਲ, ਕਲਾ, ਲੋਕ, ਨਿਆਇ, ਆਗਮ (ਸ਼ਾਸ਼ਤ੍ )ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧ -ਨਾਮ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਕੋਸ਼ਲ ਦੁਆਰਾ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਗੁਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਲੰਕਾਰਵਾਦੀ ਆਚਾਰੀਆ ਰੁੁਦ੍ਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ~ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਯਮਕ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦਾ ਆਧਾਰ ਔਚਿਤਯ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਯਮਕ ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੋਈ ਔਚਿਤਯ ਤੱਤ ਦਾ ਪਾਰਖੂ ਮਹਾਂਕਵੀ ਹੀ ਰਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯਮਕ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਰੁੁਦ੍ਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ~ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਅਨੌਚਿਤਯ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਆਚਾਰੀਆ ਅਨੰਦਵਰਧਨ ਅਨੁਸਾਰ ~ ਰਸ,ਅਲੰਕਾਰ ਗੁਣ,ਰੀਤੀ ਆਦਿ। ਸਾਰਿਆ ਕਾਵਿ ਤੱਤਾ ਦੇ ਨਿਯੋਜਨ ਲਈ ਔਚਿਤਯ ਦੀ ਅਨਿਵਾਰਯਤਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਜੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੱਸੇ ਕਾਵਿ ਤੱਤਾ ਰਸ,ਅਲੰਕਾਰ ਆਦਿ ਵਿੱੱਚੋ ਰਸ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤੌਰ ਤੇ ਅਲੰੰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਹੈ।
ਆਚਾਰੀਆ ਅਭਿਨਵ ਗੁੁੁਪਤ ~ ਆਚਾਰੀਆ ਅਭਿਨਵ ਗੁੁੁਪਤ ਦੇ ਅਨੁੁੁੁੁਸਾਰ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਅਲੰਕਾਰ ਰਸ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸ਼ੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਹੀ ਔਚਿਤਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਚਾਰੀਆ ਭੋਜ ਅਨੁਸਾਰ ~ ਗੁਣ,ਦੋਸ਼ ਆਦਿ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਨ ਲਈ ਔਚਿਤਯ ਨੂੰ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।
ਆਚਾਰੀਆ ਕੁੰਤਕ ~ ਅਚਾਰੀਆ ਕੁੰਤਕ ਨੇ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦੇ ਭੇਦਾ ਅਤੇ ਉਪਭੇਦਾ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਵੇਚਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਾਰੀਆ ਵਕ੍ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਮੂਲ- ਆਧਾਰ ਔਚਿਤਯ ਨੂੰ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਔਚਿਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਸਪਸ਼ਟ ਵਰਣਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਰਾਹੀਂ ਸੁਭਾ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹੋ ਹੀ ਔਚਿਤ ਨਾਂ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ ਉਚਿਤ ਕਾਵਿ ਕਥਨ।ਇਸ ਤੋ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁੰਤਕ ਔਚਿਤ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋ ਵਿਆਪਕ ਤੱਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਭੋਜਰਾਜ ~ ਭੋਜਰਾਜ ਆਚਾਰੀਆ ਨੇ ਅਨੇਕ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਗੁਣ ਦੋਸ਼ ਆਦਿ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਨ ਲਈ ਔਚਿਤਯ ਨੂੰ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ ਤੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕਵੀ ਵਿਸ਼ੇ,ਵਕਤਾ,ਕਾਲ, ਦੇਸ਼ ਤੇ ਔਚਿਤਯ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰੇ।
ਧਨੰਜਯ ~ ਧਨੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਨਾਇਕ ਅਥਵਾ ਰਸ ਦੇ ਜੋ ਵੀ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਵੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਵੀਂ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਪਰਵਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਆਚਾਰੀਆ ~ ਪਰਵਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ ਦੇ ਆਚਾਰੀਆ ਨੇ ਕਵੀ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਰਸ, ਅਲੰਕਾਰ, ਗੁਣ, ਰੀਤੀ ਆਦਿ ਸਾਰਿਆ ਤੱਤਾ ਦੇ ਵਿਨਿਯੋਜਨ ਲਈ ਔਚਿਤਯ ਨੂੂੰ ਮਹਤੱਵ ਦੇੇਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਮੰਮਟ ~ ਮੰਮਟ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਓਦੋ ਤਕ ਹੀ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਰਸਾ ਦੇ ਸੰਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਨੌਚਿਤਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਔਚਿਤਯ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ (ਆਤਮਾ )ਤੱਤ ਵਜੋ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਰੂਪ-
ਰੁਦ੍ਟ ਦੁਆਰਾ ਔਚਿਤਯ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਰਤੋ ਕਰਨ ਤੋ ਬਾਅਦ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਬਾਅਦ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਅਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤੱਤ ਦੀ ਸਿੱਧੇ ਜਾ ਅਸਿੱਧੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤੋ ਕਰਕੇ ਇਸ ਤੱਤ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ। ਅਚਾਰੀਆ ਦੰਡੀ ਨੇ ਅਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ। ਆਨੰਦਵਰਧਨ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਉਚਿਤ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ। ਕੁੁੰਤਕ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਤਾਂ ਮੰਨਿਆ ਪਰ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਗੌੌਣ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ। ਮਹਿਮਾਨ ਭੱਟ ਨੇ ਇਸ ਤੋ ਵੀ ਘੱਟ ਮਹਤੱਵ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਕਿਸੇੇ ਨੇ ਵੀ ਕਸ਼ੇਮੇੇਂਦ੍ ਤੋ ਬਿਨਾ ਇਸ ਤੱਤ ਨੂੂੰ ਕਾਵਿ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੱਤ(ਆਤਮਾ )ਵੱਜੋ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।
ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾ ਤੋ ਇੱਕ ਸੰਦੇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਬ ਹੀ ਕਾਵਿ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਰੂੂੂਪ ਤੱਤ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜੀਵਿਤ ਰੂੂੂਪ ਤੱਤ ਵਿਦਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਅਲੰਕਾਰਾ ਅਤੇ ਗੁਣਾ ਦਾ ਵਿਨਿਯੋਜਨ (ਪ੍ਰਯੋਗ )ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅਲੰਕਾਰ ਤਾ ਅਲੰਕਾਰ ਹੀ ਹਨ। ਉਹ ਸਿਰਫ ਕਾਵਿ ਦੀ ਬਾਹਰਲੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਸਾਧਨ ਮਾਤ੍ ਹਨ। ਗੁਣ ਚਾਹੇ ਕਾਵਿ ਦੇ ਅਤਰੰਗ ਤੱਤ ਹਨ ਉਹ ਵੀ ਗੁਣ ਹੀ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਦੇ ਪ੍ਤਿਸ਼ਠਾਪਕ ਨਹੀਂ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਰਸ ਨਾਲ ਸੁਨਿਯੋਜਿਤ ਔਚਿਤਯ ਹੀ ਕਾਵਿ ਦਾ ਪੱਕਾ ਜੀਵਿਤ ਤੱਤ ਹੈ। ਉਕਤ ਵਿਚਾਰਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕਸ਼ੇਮੇਂਦ ਨੇ ਔਚਿਤਯ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ (ਆਤਮਾ ) ਕਹਿ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਔਚਿਤ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ। ਥੋੜੀ ਜਿੰਨੀ ਅਣਔਚਿੱੱਤਤਾ ਨਾਲ ਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਭੰਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਨੰਦਵਰਧਨ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ' ਅਨੌਚਿਤਯਾ ਦ੍ਰਿਤੇਨਾਨਯਦ੍ਰਸਭੰਗਸਯ ਕਾਰਣਾਮੇ'। ਔਚਿਤ ਦਾ ਖੇਤਰ ਬੜਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਛੋਟੇ ਤੋ ਛੋਟੇ ਅੰਸ਼ ਤੋ ਲੈ ਕੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਰਣ,ਪਦ,ਪਦਅੰਸ਼,ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਪ੍ਰਤਿਐ,ਸਮਾਸ ਸੱਭੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ । ਔਚਿਤਯ ਧਾਰਣਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ - ਔਚਿਤਯ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਭਾਵੇਂ ਆਚਾਰਯ ਕਸ਼ੇਮੇਦ੍ਰ ਦੇ ਸਿਰ ਹੈ। ਪਰ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂਂ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂਂ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਔਚਿਤਯ ਤੋਂ ਯੁਕਤ ਵਿਵਹਾਰ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਯਸ਼ ਅਤੇ ਸੰਮਾਨ 'ਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।(ਅਨੌਚਿਤਯ ਕਰਕੇ ਉਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ); ਉਸੇ ਤਰ੍ਰਾਂਂ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਰਸ,ਅਲੰਕਾਰ,ਗੁਣ,ਰੀਤੀ, ਆਦਿ ਤੱਤ ਉਦੋਂ ਹੀ ਚਮਤਕਾਰ ਅਥਵਾ ਰਮਣੀਯਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਔਚਿਤਯਪੂਰਣ ਵਿਨਿਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ,ਕਵੀ ਦਾ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਮਖੌਲ ਅਤੇ ਨਿੰਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਹ੍ਰਿਦਯ ਜਾਂ ਪਾਠਕ ਦੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਔਚਿਤਯ ਦੇ ਇਸ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਆਚਾਰਿਆ ਕ੍ਸ਼ੇਮੇਂਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ," ਅਲੰਕਾਰ ਤਾ ਅਲੰਕਾਰ ਹੀ ਹੈ; ਗੁਣ - ਗੁਣ ਹੀ ਹੈ; ਪਰ ਰਸਸਿੱਧ ਕਵੀ ਦਾ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਜੀਵੀਤ ਤਾਂ ਔਚਿਤਯ ਹੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਦ੍ਹਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਆਦਿ ਆਚਾਰਯ ਭਰਤ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਵਿ -ਤੱਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਭਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਟਕ ਔਚਿਤਯ ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਨਹੀਂ, ਲੋਕ -ਵਿਵਹਾਰ ਹੈ। ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀ ਵਸਤੂ ਜਿਸ ਰੂਪ, ਵੇਸ ਜਾਂ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹੈ, ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਅਨੁਰੂਪ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਇਹ ਅਨੁਰੂਪਤਾ ਹੀ ਨਾਟਕ ਦਾ ਔਚਿਤਯ ਤੱਤ ਹੈ। ਭਰਤ ਮੁੁੁਨੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ -ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਔਚਿਤਯ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਅਨੁਰੂਪਤਾ, ਸੁਭਾਵਿਕਤਾ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਇਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਆ ਹੈ। ਫਲਸਰੂਪ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਔਚਿਤਯ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਮੋਢੀ ਹੈ। ਭਾਮਹ- ਭਰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਮਹ ਨੇ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਤੋਰ ਤੇ ਔਚਿਤਯ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਨਿਆਇ, ਯੁਕਤਤਾ,ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਾਵਿ ਵਿੱੱਚ ਔਚਿਤਯ ਦੀ ਆਵੱਸ਼ਕਤਾ ਲਈ ਹੁੰਗਾਰਾ ਭਰਿਆ ਹੈ।
ਔਚਿਤਯ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਕਾਸਕ੍ਰਮ - ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਚਾਹੇ ਆਚਾਰਿਆ ਕ੍ਸ਼ੇਮੇਂਦ੍ਰ ਨੇ ਔਚਿਤਯ - ਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਦਰਜ਼ਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਭਰਤ ਨੇ ' ਔਚਿਤਯ ' ਪਦ ਦਾ ਕਿਤੇ ਵੀ ਸਿੱੱਧਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ ਆਚਾਰਿਆ ਦੰਡੀ ਨੇ ਕਾਵਿਗਤ ਗੁਣ- ਦੋਸ਼ ਦੇ ਵਿਵੇਚਨ ਵਿੱਚ ਔਚਿਤਯ ਅਤੇ ਅਨੌਚਿਤਯ ਦੇ ਕਾਰਣਾਂਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹੋਏ - " ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ - ਕਾਲ - ਕਲਾ - ਲੋਕ - ਨਿਆਇ - ਆਗਮ (ਸ਼ਾਸਤਰ) ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਥਨ ਨੂੰ - ਵਿਰੁਧ ਵੀ ਗੁਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ 9 ਹੈ। ਅਲੰਕਾਰਵਾਦੀ ਆਚਾਰਿਆ ਰੁੁਦ੍ਰਟ ਨੇ ਕਾਵਿ 'ਚ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ, ਯਮਕ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦਾ ਆਧਾਰ ' ਔਚਿਤਯ ' ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ, "ਯਮਕ ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੋਈ ' ਔਚਿਤਯ ਦਾ ਪਾਰਖੀ ਕਵੀ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ 10 ਹੈ।
ਔਚਿਤਯ ਦੇ ਭੇਦ
ਔਚਿਤਯ ਸੰੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦੇ ਮੋਢੀ ਆਚਾਰਯ ਕਸ਼ੇਮੇਦ੍ਰ ਨੇ ਹੋਰਨਾ ਕਾਵਿ - ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਿੱੱਧਾਂਤਾ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੇ ਔਚਿਤਯ ਸਿੱਧਾਂਤ ਦੇ ਭੇਦਾਂ - ਉਪ - ਭੇਦਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੇ ਔਚਿਤਯ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਕਾਵਿ ਜਗਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਲਿਆ ਹੈ। ਕੁਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ 27 ਭੇਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।- ਪਦ, ਵਾਕ, ਪ੍ਰਬੰਧਾਰਥ, ਗੁਣ, ਅਲੰਕਾਰ,ਰਸ, ਕ੍ਰਿਆ, ਕਾਰਕ, ਲਿੰਗ, ਵਚਨ, ਵਿਸ਼ੇਸਣ, ਉਪਸਰਗ,,ਨਿਪਾਤ, ਕਾਲ, ਦੇਸ਼, ਕੁਲ, ਵਤ੍ਰ, ਤੱਤ੍ਵ, ਸੱਤਵ, ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ, ਸ੍ਵਭਾਵ, ਸਾਰ -ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਪ੍ਰਤਿਭਾ,ਅਵਸਥਾ, ਵਿਚਾਰ, ਨਾਮ, ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ।
ਔਚਿਤਯ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ
ਕਸ਼ੇਮੇਦ੍ਰ ਤੋ ਬਾਦ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਔਚਿਤਯ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਅਸਲੋ ਇਸ ਨੂੰ ਕਸ਼ੇਮੇਦ੍ਰ ਨੇ ਹੀ ਸਿੱਧਾਤਤਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਕੇ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਉਸ ਤੋ ਬਾਦ ਇਸ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਨੇ ਚੁਕਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕ ਵਿਕਾਸ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ।
ਕਸ਼ੇੇਮੇਂਂਦ੍ਰ ਦਾ ਔਚਿਤਯ ਸਿਧਾਂਤ
ਕਸ਼ੇੇੇਮੇਂਂਦ੍ਰ ਨੇ ਔਚਿਤਯ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ ਜਾ ਪਰਮ ਤੱਤ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਜਿਸ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ ਹੀ ਔਚਿਤਯ ਹੈ(ਉਚਿਤ ਪ੍ਰਾਹਰਾਚਾਰਯਾ: ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਕਿਲ ਯਸਯ ਯਤ੍। ਉਚਿਤਸਯ ਚ ਯੋ ਭਾਵਸ੍ਤਦੌਚਿਤਯੰ ਪ੍ਰਚਕਸ੍ਤੇ - ' ਔਚਿਤਯ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ)
ਔਚਿਤਯ ਦਾ ਕਾਵਿ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਮੱਖ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ-
ਆਚਾਰਿਆ ਕਸ਼ੇਮੇਦ੍ਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂਂ ਰਸ, ਅਲੰਕਾਰ, ਰੀਤੀ, ਧੁਨੀ, ਵਕ੍ਰੋਕਤੀਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦੇਂਦੇ ਹੋਏ ਵੱਖ - ਵੱਖ ਆਚਾਰਿਆ ਨੇ ਉਕਤ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਕਾਵਿ ਦੀ ' ਆਤਮਾ ' ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਕਸ਼ੇਮੇਦ੍ਰ ਨੇ ਵੀ ' ਔਚਿਤਯ ' ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੇ ਉਕਤ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ 'ਚ ਵਿਆਪਤ ਮੰਨ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੀ ' ਆਤਮਾ ' ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ
ਜਗੀਰ ਸਿੰਘ ਜਗਤਾਰ
ਜਗੀਰ ਸਿੰਘ ਬਰਨਾਲੇ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਹੈ।
14 ਅਪ੍ਰੈਲ
14 ਅਪਰੈਲ ਗ੍ਰੈਗਰੀ ਕਲੰਡਰ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਸਾਲ ਦਾ 104ਵਾਂ (ਲੀਪ ਸਾਲ ਵਿੱਚ 105ਵਾਂ) ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸਾਲ ਦੇ 261 ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਹਨ।
ਮੌਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਪਰੈਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ ਦੇ ਦਿਨ
ਜਗੀਰ ਸਿੰਘ ਜਗਤਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ
ਪੋਕੀਮੌਨ ਦੇ ਪਾਤਰ
ਹੋਰ ਕਿਰਦਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੋਕੀਮੌਨ
ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਰੋਕੂ ਐਕਟ
ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਰੋਕੂ ਐਕਟ 1929, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤੀ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਨੇ 28 ਸਤੰਬਰ 1929 ਨੂੰ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਸਾਰਦਾ ਐਕਟ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੂੰ ਪਾਸ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਹਰਬਿਲਾਸ ਸਾਰਦਾ ਸਨ। ਇਸ ਐਕਟ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦੀ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਉਮਰ ਲੜਕੀਆਂ ਲਈ 14 ਸਾਲ ਅਤੇ ਲੜਕਿਆਂ ਲਈ 18 ਸਾਲ ਨਿਯਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ 1 ਅਪਰੈਲ 1930 ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਐਕਟ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਸੀ ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਹਿੰਦੂਆਂ ਉੱਤੇ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਨੂੰਨ
ਸਾਨ ਸਾਲਵਾਦੋਰ
ਸਾਨ ਸਾਲਵਾਦੋਰ (ਪੰਜਾਬੀ: ਪਵਿੱਤਰ ਰੱਖਿਅਕ) ਸਾਲਵਾਦੋਰ ਦੇ ਗਣਰਾਜ ਅਤੇ ਸਾਨ ਸਾਲਵਾਦੋਰ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਬਾਦੀ ਵਾਲੀ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਾਜਨੀਤਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇੱਕ ਗਾਮਾ ਵਿਸ਼ਵ ਸ਼ਹਿਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਇਹ ਕੇਂਦਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਅਰਥਚਾਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਉੱਘਾ ਮਾਲੀ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਾਲਵਾਦੋਰ ਮੰਤਰੀ-ਮੰਡਲ (Concejo de Minisitro de El Salvador), ਸਾਲਵਾਦੋਰ ਦੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ (La Asamblea Legislativa), ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ (Corte Suprema de Justicia) ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲਵਾਦੋਰ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਜਲਾਜਣ
ਜਲਾਜਣ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਖੰਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ
ਵਾਈਨ
ਵਾਈਨ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ ਜੋ ਖ਼ਮੀਰੇ ਗਏ ਅੰਗੂਰਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਫਲਾਂ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਅੰਗੂਰਾਂ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਰਸਾਇਣਕ ਮੇਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਗ਼ੈਰ ਕੋਈ ਖੰਡ, ਤੇਜ਼ਾਬ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਪੁਸ਼ਟੀਕਰ ਮਿਲਾਏ ਖ਼ਮੀਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਮੀਰ ਅੰਗੂਰਾਂ ਵਿਚਲੀ ਸ਼ੱਕਰ ਦੀ ਖਪਤ ਕਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਲਕੋਹਲ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ-ਡਾਈ-ਆਕਸਾਇਡ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਲਗ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅੰਗੂਰ ਅਲਗ-ਅਲਗ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਵਾਈਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੀ ਵਾਈਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਚਾਵਲਾਂ ਦੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਫਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਾਈਨ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਅਨਾਰ ਅਤੇ ਸੇਬ ਦੀ ਵਾਈਨ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਾਇਨ
ਇੰਚ
ਵਰਤੋਂ
ਇੰਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ, [./Inch#cite_note-3 [3] ] ਕਨੇਡਾ,  ਅਤੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾਗਤ ਇਕਾਈ ਹੈ। ਜਪਾਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨਿਕ ਭਾਗਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡਿਸਪਲੇਅ ਸਕ੍ਰੀਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਂਦੀਪ ਯੂਰਪ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਡਿਸਪਲੇਅ ਸਕ੍ਰੀਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਪ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਨਕਿਊ ਦੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਲਈ, ਪਬਲਿਕ ਸੈਕਟਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਰੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ, 1 ਅਕਤੂਬਰ 1995 ਤੋਂ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇੰਚ (ਪੈਰ ਦੇ ਨਾਲ) ਸੜਕ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਦੂਰੀ ਦੇ ਸਬੰਧਿਤ ਮਾਪ ਲਈ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਇਕਾਈ ਕਲੀਅਰੈਂਸ ਉਚਾਈ ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ ਦਾ ਅਪਵਾਦ)  ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਮਾਪਦੰਡ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਸੈਕੰਡਰੀ ਜਾਂ ਪੂਰਕ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ
ਸੰਨ 1946 ਵਿੱਚ, ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਸਾਇੰਸ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਵਿੱਚ ਅਪਨਾਉਣ ਲਈ 0.9144 ਮੀਟਰ ਦੇ ਇੱਕ ਯਾਰਡ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ।  ਇਹ 1 ਜਨਵਰੀ 1964 ਨੂੰ 1 ਜਨਵਰੀ 1964 ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1963 ਵਿੱਚ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ 1 ਜਨਵਰੀ 1964 ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ 1 ਜੁਲਾਈ 1959 ਨੂੰ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿਖੇ 1 ਜਨਵਰੀ 1964 ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।   ਨਵੇਂ ਮਿਆਰ ਨੇ ਇੱਕ ਇੰਚ ਨੂੰ 25.4 ਮਿਲੀਮੀਟਰ, ਪੁਰਾਣੇ ਇੰਚ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇੱਕ ਇੰਚ ਦਾ 1.7 ਮਿਲੀਅਨ ਅਤੇ ਲੰਬਾ ਇੰਚ ਦਿੱਤਾ ਪੁਰਾਣੇ ਯੂਐਸ ਇੰਚ ਨਾਲੋਂ ਦੋ ਇੰਚ ਦਾ ਇੱਕ ਇੰਚ ਛੋਟਾ ਹੈ।
ਕੋਨਟੀਨੇਂਟਲ ਇੰਚ
ਮੀਟਰਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਕਈ ਯੂਰਪੀਅਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਜਮਾਤਾਂ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਮ "ਇੰਚ" ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਪਊਸ ਨੇ 2.70 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਮਾਪਿਆ, ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ। ਐਮਸਟਰਡਮ ਫੁੱਟ (ਵੋਏਟ) ਵਿੱਚ 11 ਐਮਸਟੈਮ ਐੱਕਸਿਸ (ਡੂਈਮ) ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਐਮਸਟੋਮਟਡਮ ਫੁੱਟ ਇੱਕ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੁੱਟ ਤੋਂ 8% ਘੱਟ ਹੈ।
ਸਰੋਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਕਾਈਆਂ
ਬੀਰਕਲਾਂ
ਬੀਰਕਲਾਂ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸੁਨਾਮ ਬਲਾਕ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਸੁਲਤਾਨ ਸਲਾਹੁਦੀਨ ਉਵੈਸੀ
ਸੁਲਤਾਨ ਸਲਾਹੁਦੀਨ ਉਵੈਸੀ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸੀ। ਉਹ ਛੇ ਵਾਰ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਤੋਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਰਿਹਾ। 2004 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਚੋਣਾਂ ਨਹੀਂ ਲੜਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦਾ ਬੇਟਾ ਅਸਦੁੱਦੀਨ ਉਵੈਸੀ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਤੋਂ ਚੋਣ ਲੜ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਅਬਦੁਲ ਵਾਹਿਦ ਉਵੈਸੀ ਕੁਲ ਹਿੰਦ ਮਜਲਿਸ ਇਤਿਹਾਦ ਅਲਮੁਸਲਮੀਨ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ। 1976 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਜਲਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਿਆ ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਸੰਤਾ ਰਾਮ ਰਾਉ
ਸੰਤਾ ਰਾਮ ਰਾਉ (24 ਜਨਵਰੀ 1923) – 21 ਅਪ੍ਰੈਲ 2009) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦਾ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ ਸੀ।
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ
ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੰਥਾ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕੇਨਰਾ ਦੇ ਇੱਕ ਚਿਤਰਪੁਰ ਸਾਰਸਵਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਨ, ਜਿਸਦੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਕੋਂਕਣੀ ਸੀ, ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੂਰ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਹੁਬਲੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਮਾ ਰਾਉ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸਾਢੇ 5 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ 8 ਸਾਲ ਦੀ ਭੈਣ ਪ੍ਰੇਮਿਲਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇੱਕ ਐਂਗਲੋ-ਇੰਡੀਅਨ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੀ ਜਿੱਥੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕੀਤੇ। ਸੰਥਾ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਸਿੰਥੀਆ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਭੈਣ ਦਾ ਨਾਂ ਪਾਮੇਲਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਸ ਜਿਹਾ ਲੱਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ "ਭਾਰਤੀ ਧੋਖੇਬਾਜ਼"। ਉਹ ਘਰ ਚਲੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਏ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਰਾਮਾ ਰਾਉ ਦੀ ਛੋਟੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ "ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਮ ਦੁਆਰਾ" ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਕਰੀਅਰ
ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਨੇ 1947 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਜਿੱਤੀ, ਰਾਮਾ ਰਾਉ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰਾਜਦੂਤ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਟੋਕੀਓ, ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪਤੀ, ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ, ਫੌਬੀਅਨ ਬੋਵਰਸ ਨੂੰ ਮਿਲੀ। ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੋੜਾ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਸੈਟਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਮਾ ਰਾਉ 1971 ਵਿੱਚ ਸਾਰਾਹ ਲਾਰੈਂਸ ਕਾਲਜ, ਬ੍ਰੌਂਕਸਵਿਲੇ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਫੈਕਲਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੰਸਟ੍ਰਕਟਰ ਬਣ ਗਈ, ਇੱਕ ਫ੍ਰੀਲਾਂਸ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।
ਉਸਨੇ ਥੀਏਟਰ ਲਈ ਲੇਖਕ ਈ.ਐਮ.ਫੋਰਸਟਰ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਨਾਲ ਨਾਵਲ ਏ ਪੈਸੇਜ ਟੂ ਇੰਡੀਆ ਨੂੰ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸੇ ਨਾਮ ਦਾ ਨਾਟਕ ਆਕਸਫੋਰਡ ਪਲੇਹਾਊਸ, ਆਕਸਫੋਰਡ, ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, 261 ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ 1960 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ, ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਵੈਸਟ ਐਂਡ ਵਿੱਚ ਚਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰੌਡਵੇ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਇਹ 109 ਵਾਰ ਮੰਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।. ਇਸ ਨੂੰ ਜੌਨ ਮੇਨਾਰਡ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਕੂਲਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਵਾਰਿਸ ਹੁਸੈਨ ਦੁਆਰਾ 1965 ਵਿੱਚ ਬੀਬੀਸੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੇ ਪਲੇਅ ਆਫ ਦਿ ਮੰਥ ਲਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਫਿਲਮ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਰਾਮਾ ਰਾਉ ਨੂੰ ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇ ਲਿਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਡੇਵਿਡ ਲੀਨ ਨੇ ਉਸਦਾ ਡਰਾਫਟ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸਦੇ ਕੁਝ ਸੰਵਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਨਾਵਲਕਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2009 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1923
ਗੈਰ-ਬਾਈਨਰੀ ਜੈਂਡਰ
ਗੈਰ-ਬਾਈਨਰੀ ਜੈਂਡਰ ਪਹਿਚਾਣ ਦਾ ਇੱਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਾ ਨਰ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਾਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਪਹਿਚਾਣਾਂ ਜੈਂਡਰ ਬਾਇਨਰੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੈਂਡਰਕੁਈਰ ਉਸੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਤੀ ਗਈ ਟਰਮ ਹੈ ਜੋ 1980 ਤੋਂ ਕੁਈਰ ਜ਼ੀਨ ਤੋਂ ਲਈ ਗਈ ਸੀ।
ਗੈਰ-ਬਾਈਨਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੈਂਡਰ (ਬਾਇਜੈਂਡਰ ਜਾਂ ਟ੍ਰਾਈਜੈਂਡਰ ਵਜੋਂ), ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਜੈਂਡਰ ਤੋਂ (ਅਜੈਂਡਰ, ਗੈਰ-ਜੈਂਡਰ, ਜੈਂਡਰ ਰਹਿਤ, ਜੈਂਡਰ ਮੁਕਤ); ਜੈਂਡਰ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਵਾਲੀ ਲਿੰਗ ਪਛਾਣ (ਜੈਂਡਰ -ਫਲੁਇਡ) ਹੋਣਾ; ਤੀਜਾ ਜੈਂਡਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜੈਂਡਰ (ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਜੈਂਡਰ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ) ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਲਿੰਗ ਦੀ ਪਛਾਣ ਜਿਨਸੀ ਜਾਂ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਰੁਝਾਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੈਰ-ਬਾਈਨਰੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਿਨਸੀ ਝੁਕਾਅ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਅਤੇ ਸਿਸਜੈਂਡਰ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਈਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਪਛਾਣ
ਨਈ ਰੋਸ਼ਨੀ
ਨਈ ਰੋਸ਼ਨੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਵਜ਼ਾਰਤ ਦੀ ਤੀਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਦਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਲੀ ਸ਼ਹਾਇਤਾ ਦੇਣ ਦੀ, ਪੂੰਜੀ ਗਰਾਂਟ ਦੇਣ ਦੀ ਸਕੀਮ ਹੈ।
ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖ਼ਾਲਸਾ
ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਜੀ (1915-2004) ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਸਿਰਮੌਰ ਸੰਪ੍ਰਦਾ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਮੁਖੀ ਸਨ।ਸਾਧਾਰਨ ਜਿਹੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚੋਂ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ "ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ" ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ 1945 ਵਿੱਚ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਜੱਥਾ ਭਿੰਡਰਾਂ ਵਿ੍ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ 12ਵੇਂ ਮੁੱਖੀ ਸੰਤ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਦੇ 22 ਸਾਲ ਗੜਵਈ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਆਦ ਸੰਤ ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਹਿਤਾ(ਅਮਿ੍ੰਤਸਰ) ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਭਾਈ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਟਕਸਾਲ ਦਾ ਮੁੱਖੀ ਚੁਣਦੇ ਹਨ।1982 ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਟਕਸਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਾਬਾ ਜੀ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ।ਸ਼੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਉਸਾਰੀ,ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਬੀ-ਬਲਾਕ ਦੀ ਉਸਾਰੀ,ਸਹੀਦ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ,ਪੰਥ ਨੂੰ ਇਕਜੁਟ ਰਖੱਣਾ ਆਦਿ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯੋਗਦਾਨ ਹਨ।ਸਮਕਾਲੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਸ਼ਿਖ਼ਰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬਧਕ ਕਮੇਟੀ,ਸ਼ੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਬਣਨਾ,1947 ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼,ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਤੋਂ ਬਲੈਕ ਥੰਡਰ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਗਵਾਹ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਆਪ ਹੈ।
ਨਈ ਰੋਸ਼ਨੀ
ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ
ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ:
ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖ਼ਾਲਸਾ
ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ:ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1915 ਈਚੋਗਿਲ ਪਿੰਡ,ਲਾਹੌਰ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਬਾਬਾ ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਾਤਾ ਪ੍ਰੇਮ ਕੌਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜਦਿਆਂ,ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਸਨ।ਬਾਬਾ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ 3 ਭਰਾ,2 ਭੈਣਾਂ ਸਨ।ਬਾਬਾ ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜਦਿਆਂ ਵੈਰਾਗ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਬਾਬਾ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਸੰਬੰਧੀ ਪੁਛਦੇ ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਜਵਾਬ ਕਿ 'ਇਹ ਵੈਰਾਗ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜਣ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ' ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।ਉਹ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਚਰਾਉਣ ਵੇਲੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਡਾਂਗ-ਸੋਟੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਾਰਦੇ,ਸਗੋਂ ਪਰਨੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੋੜਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ।ਮਨ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਅਥਾਹ ਪ੍ਰੇਮ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਨਿਖੜਦਾ ਸੀ।ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਪੋਥੀਆਂ ਦਾ "ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ" ਵਾਂਗ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ,ਹਮ ਉਮਰ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੂੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ,ਇਕਲਪਣ ਵਿੱਚ ਇਕਾਗਰ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜਣਾ ਹੀ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਭਾੳੇੁਂਦਾ ਸੀ। "ਮੈ ਪ੍ਰਭ ਮਿਲਣ ਪ੍ਰੇਮ ਮਨਿ ਆਸਾ।। "ਗੁਰ ਪੂਰਾ ਮੇਲਾਵੈ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਹਉ ਵਾਰਿ ਵਾਰਿ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਕਉ ਜਾਸਾ।।" ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਇਸ ਤੁੱਕ ਦਾ ਭਾਵਾਰਥ ਇੱਕ ਐਸੇ ਜੀਵ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਬਿਆਨਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਆਸ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਅਰਜੋਈ ਕਰਦਾ,ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬਲਿਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਜੇ ਗੁਰੂ ਮੈਨੁਮ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਮਿਲਾ ਦੇਵੇ।    ਬਾਬਾ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਵੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਆਸੰਵਦ ਜਗਿਆਸੂ ਦੀ ਤਰਾਂ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸਮਾਦੀ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਪ੍ਰਪਤੀ ਲਈ ਤੇ ਪਰਮ ਸੱਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕਤਾ ਲਈ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਯਤਨਸੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਕਿਸੇ ਪੂਰਨ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਦਾਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਮਨੋਰਥ ਭਾਈ ਕਿਹਰ ਸਿੰਘ ਮਾੜੀਮੇਘਾ ਪੂਰੀ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ,ਜੋ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਸਨ।ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਵਾ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਤ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਭਿੰਡਰ ਕਲਾਂ ਵਿਖੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਇਉਂ ਸੰਤ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਇਹ ਮੁਲਾਕਾਤ ਬਾਬਾ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਹਿਮ ਮੋੜ ਸਾਬਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਅੰਗ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਇਸ ਸਮੇਂ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਉਮਰ ਲਗਭਗ 30 ਸਾਲ ਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨਈ ਰੋਸ਼ਨੀ
ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ
ਲਗਭਗ 100 ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ 4 ਤੋਂ 10 ਲੱਖ ਹਰੇਕ ਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲ 2014-15 ਵਿੱਚ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ 70 ਤਾਂ ਉਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨ।ਕਈ ਰਾਜ ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੀ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਦਿਸ ਸਕੀਮ ਦਾ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਰਕਾਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਮਾਜ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ
ਲੇਸ
ਕਿਸੇ ਵਗਣਹਾਰ ਦੀ ਲੇਸ ਜਾਂ ਲੁਆਬ ਜਾਂ ਚਿਪਚਿਪਾਪਣ ਕੈਂਚ ਦਬਾਅ ਜਾਂ ਕੱਸ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਰੂਪ ਵਿਗੜਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਟੱਕਰ ਦਾ ਨਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਰਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹਨੂੰ ਇਹਦੇ ਗ਼ੈਰ-ਰਸਮੀ ਨਾਂ ਗਾੜ੍ਹੇਪਣ ਜਾਂ ਸੰਘਣੇਪਣ ਨਾਲ਼ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀ ਲੇਸ ਪਾਣੀ ਨਾਲ਼ੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੇਸ
ਥਿਆਨਚਿਨ
ਥਿਆਨਚਿਨ (ਥਿਆਨਚਿਨੀ: ; ਡਾਕ ਨਕਸ਼ਾ ਹਿੱਜੇ: Tientsin) ਉੱਤਰੀ ਚੀਨ ਵਿਚਲਾ ਇੱਕ ਮਹਾਂਨਗਰ ਹੈ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਪੰਜ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਬੋਹਾਈ ਆਰਥਿਕ ਰਿਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਚੀਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤੱਟਵਰਤੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਥਿਆਨਚਿਨ, ਸ਼ੰਘਾਈ, ਬੀਜਿੰਗ, ਅਤੇ ਵੂਵਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਚੌਥਾ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਖੇਤਰ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਥਿਆਨਚਿਨ ਦਾ ਦਰਜਾ ਮੇਨਲੈਂਡ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵਾਂ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਭਾਂਬਰੀ
ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਭਾਂਬਰੀ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Prerna Bhambri; ਜਨਮ 12 ਸਤੰਬਰ 1992) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਟੈਨਿਸ ਖਿਡਾਰਨ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਭਾਂਬਰੀ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਨੈਸ਼ਨਲ ਟੈਨਿਸ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਲਗਾਤਾਰ ਚਾਰ ਵਾਰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਇਕਲੌਤੀ ਭਾਰਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਰੱਖਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ 2019 ਵਿੱਚ ਉਪ ਜੇਤੂ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਮਾਣਯੋਗ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਤੋਂ 'ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮਤਾ ਲਈ ਪੁਰਸਕਾਰ' ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ।
ਕੈਰੀਅਰ
thumb| 10 ਫਰਵਰੀ, 2016 ਨੂੰ ਗੁਹਾਟੀ ਵਿੱਚ 12ਵੀਆਂ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ-2016 ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤਾ ਰੈਨਾ (ਭਾਰਤ) ਨੇ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਭਾਂਬਰੀ (ਭਾਰਤ) ਨੇ ਇੱਕ ਮਹਿਲਾ ਸਿੰਗਲ ਟੈਨਿਸ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਸਿਲਵਰ ਮੈਡਲ ਜਿੱਤਿਆ। ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਭਾਂਬਰੀ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਨੈਸ਼ਨਲ ਟੈਨਿਸ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਲਗਾਤਾਰ ਚਾਰ ਵਾਰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਇਕਲੌਤੀ ਭਾਰਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਰੱਖਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ 2019 ਵਿੱਚ ਉਪ ਜੇਤੂ ਹੈ। ਉਸ ਕੋਲ 20 ਜੂਨ 2016 ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਨੰਬਰ 358 ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕਰੀਅਰ-ਉੱਚੀ ਸਿੰਗਲ ਰੈਂਕਿੰਗ ਹੈ। ਭਾਂਬਰੀ ਨੇ ITF ਸਰਕਟ ' ਤੇ ਪੰਜ ਸਿੰਗਲ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਡਬਲਜ਼ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤੇ ਹਨ।
ਦਸੰਬਰ 2019 ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਲਈ 2 ਸੋਨ ਤਗਮੇ ਜਿੱਤੇ। 2016 ਵਿੱਚ ਵੀ, ਉਸਨੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਅਨ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਮਹਿਲਾ ਸਿੰਗਲ ਈਵੈਂਟ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। 2018 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾ ਸਿੰਗਲਜ਼ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾ ਡਬਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਜੇਤੂ ਸੀ।
ਜਨਵਰੀ 2012 ਵਿੱਚ, ਭਾਂਬਰੀ ਨੇ ਇੰਡੀਆ ਫੇਡ ਕੱਪ ਟੀਮ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਫੇਡ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਲਈ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ, ਭਾਂਬਰੀ ਦਾ 5-3 ਦਾ ਜਿੱਤ-ਹਾਰ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ।
ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਭਾਂਬਰੀ ਦੁਆਰਾ ਕੋਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਟੈਨਿਸ ਖਿਡਾਰੀ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸਿੰਗਲਜ਼ ਅਤੇ ਡਬਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਨੈਸ਼ਨਲ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਜਿੱਤੀ ਹੈ। ਭਾਂਬਰੀ ਦਾ ਚਚੇਰਾ ਭਰਾ ਯੂਕੀ ਭਾਂਬਰੀ ਏਟੀਪੀ ਵਰਲਡ ਟੂਰ ' ਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਰੀਅਰ-ਉੱਚੀ ਵਿਸ਼ਵ ਰੈਂਕਿੰਗ 83 ਹੈ। ਭਾਂਬਰੀ ਅੰਕਿਤਾ ਭਾਂਬਰੀ ਅਤੇ ਸਨਾ ਭਾਂਬਰੀ ਦਾ ਛੋਟਾ ਚਚੇਰਾ ਭਰਾ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਰਿਟਾਇਰਡ ਖਿਡਾਰੀ ਹਨ। ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨੇ ਜਾਮੀਆ ਮਿਲੀਆ ਇਸਲਾਮੀਆ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਐਮ.ਬੀ.ਏ. ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਆਯੂਸ਼ ਟੰਡਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਚਾਰਟਰਡ ਅਕਾਊਂਟੈਂਟ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1992
ਵੱਡੀ ਦੋਧਕ
right|thumb| ਪੰਚਖਲ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਦੋਧਕ ਵੱਡੀ ਦੋਧਕ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਨਾਮ: Euphorbia hirta; ਕਈ ਵਾਰ ਅਸਥਮਾ-ਪਲਾਂਟ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇੱਕ ਪੈਨਟ੍ਰੋਪਿਕਲ ਬੂਟੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਗਰਮ ਖੰਡੀ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀ ਜੜੀ ਬੂਟੀ ਹੈ ਜੋ ਖੁੱਲੇ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ, ਸੜਕਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਰਸਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੀ ਦਵਾਈ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਦਮੇ, ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਅਤੇ ਹਾਈਪਰਟੈਨਸ਼ਨ ਲਈ। ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ (ਜਿੱਥੇ ਇਸਨੂੰ ਤਵਾ-ਤਵਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਡੇਂਗੂ ਬੁਖਾਰ ਅਤੇ ਮਲੇਰੀਆ ਲਈ ਬੁਖਾਰ ਲਈ ਲੋਕ ਦਵਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਰਬਲ ਚਾਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸਦਾ ਸੇਵਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਰਣਨ
ਇਹ ਖੜ੍ਹੀ ਜਾਂ ਝੁਕਣ ਵਾਲੀ ਸਾਲਾਨਾ ਔਸ਼ਧੀ ਹੈ, ਜੋ 60 cm ਤੱਕ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ ਇੱਕ ਠੋਸ, ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਤਣੇ ਦੇ ਨਾਲ ਲੰਬੇ ਜੋ ਇੱਕ ਭਰਪੂਰ ਚਿੱਟੇ ਲੈਟੇਕਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਟਿਪੁਲਸ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਪੱਤੇ ਸਰਲ, ਅੰਡਾਕਾਰ, ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਉੱਪਰਲੇ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਸਤ੍ਹਾ ਦੋਵਾਂ 'ਤੇ ਪਰ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਹੇਠਲੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਨਾੜੀਆਂ' ਤੇ), ਇੱਕ ਬਾਰੀਕ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ਦੇ ਨਾਲ। ਪੱਤੇ ਤਣੇ 'ਤੇ ਉਲਟ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫੁੱਲ ਇਕਲਿੰਗੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਪੱਤੇ ਦੇ ਨੋਡ 'ਤੇ axillary cymes ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਤੀਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡੰਡੇ 'ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਲ ਤਿੰਨ ਵਾਲਵ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕੈਪਸੂਲ ਹੈ ਅਤੇ ਛੋਟੇ, ਆਇਤਾਕਾਰ, ਚਾਰ-ਪਾਸੇ ਲਾਲ ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟੇ ਜਾਂ ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਦਾ ਟੇਪਰੂਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਦੀਨ ਦਾ ਇੱਕ ਖਾਸ ਲੱਛਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਤੇ ਚਿੱਟਾ ਦੁੱਧ ਨਿਕਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬੀਜ ਵੀ ਭੂਰੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅਗਲਾ ਵਾਧਾ ਬੀਜ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਦੀਨ
ਬੀ ਐੱਸ ਸੀ
ਬੀਐੱਸਸੀ - ਬੈੱਚਲਰ ਆਫ ਸਾਇੰਸ ਜਾਂ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਨਾਤਕ ਦਾ ਮੱਤਲਬ ਸਾਇੰਸ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਦਿਅਕ ਪਦਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਡਿਗਰੀ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਦਹਾਰਣ ਵਾਸਤੇ, ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ (ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ) ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਜਮੂਨ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅੰਕੜਾ ਵਿਗਿਆਨ ਜਾਂ ਇੰਜੀਨਿਅਰਿੰਗ ਜ਼ੁਮਰੇ ਦਾ ਇੱਕ ਮਜਮੂਨ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਨਾਂ ਬਾਵਜੂਦ, ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਅਤੇ ਜੀਵ ਵਰਗੀਕਰਣ, ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
ਵਗਣਹਾਰ
ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵਗਣਹਾਰ ਉਹ ਮਾਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹਦਾ ਲਗਾਏ ਗਏ ਕੈਂਚ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਲਗਾਤਾਰ ਰੂਪ ਵਿਗੜਦਾ ਜਾਵੇ (ਭਾਵ ਵਗਦਾ/ਵਹਿੰਦਾ ਜਾਵੇ)। ਵਗਣਹਾਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤਰਲ, ਗੈਸਾਂ, ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਲਿਚਲਿਚੇ ਠੋਸ ਮਾਦੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਵਗਣਹਾਰ ਉਹਨਾਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਕੈਂਚ ਗੁਣਕ ਸਿਫ਼ਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਾਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਲਗਾਏ ਗਏ ਕੈਂਚ ਜ਼ੋਰ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਟੱਕਰ ਨਾ ਦੇ ਸਕਣ।
ਬੀ ਐੱਸ ਸੀ
ਇਤਹਾਸਕ ਅਹਿਮੀਅਤ
1990 ਦੀ ਦਹਾਕਾ ਵਿੱਚ ਬੀ ਐੱਸਸੀ (Bachelor of Science ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ) ਕਰਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਰਨ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਤਾਹਮ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਤੌਰ ਸੂਰਤੇਹਾਲ ਬਦਲ ਗਈ ਹੈ। ਬੀ ਐੱਸਸੀ ਦੇ ਹਾਮਿਲਿਅਨ ਦਾ ਕੰਮ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦਫਤਰੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸ਼ਕਲ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਮਹਿਫ਼ੂਜ਼ ਰੱਖਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਦੇ ਮਖ਼ਸੂਸ ਸ਼ੋਬੋਂ ਮਸਲਨ ਕੀਮਿਆ ਜਾਂ ਤਬੀਅਯਾਤ ਵਿੱਚ ਮੁਤਾਬਕ ਮੁਤਾਲਿਆ ਮੁਆਵਨਤ ਵੀ ਫ਼ਰਾਹਮ ਕਰਣਾ ਵੀ ਇੱਕ ਇਮਕਾਨੀ ਕੈਰੀਇਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਰਅਕਸ ਜੋ ਬੀ ਐੱਸਸੀ ਦੇ ਤਲਬਾ ਆਲਾ ਦਰਜੇ ਦੀਆਂ ਮੁਲਾਜ਼ਮਤਾਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਐਮ ਐੱਸਸੀ ਜਾਂ ਏਮਬੀਏ ਦੀ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ, ਤਹਕੀਕੀ ਜਾਂ ਤਦਰੀਸੀ ਸ਼ੋਬੋਂ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਕਰਦੇ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖਿਆ
ਖੱਟੜਾ (ਬਲਾਕ ਖੰਨਾ)
ਖੱਟੜਾ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਖੰਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਆਂਡਾ
ਆਂਡੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੰਛੀ, ਭੁਜੰਗਮ, ਜਲਥਲੀ ਅਤੇ ਮੱਛੀਆਂ ਆਦਿ, ਦੀਆਂ ਮਾਦਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਖਾਂਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਭੁਜੰਗਮਾਂ ਦੇ ਆਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਕ ਖੋਲ, ਸਫ਼ੈਦੀ ਅਤੇ ਪਤਲੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਜ਼ਰਦੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਖਾਧੇ ਜਾਂਦੇ ਆਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਕੜੀ, ਬਤਕ, ਬਟੇਰੀ, ਰੋ (ਹਰਨੀ) ਅਤੇ ਕਾਵੀਆਰ ਮੱਛੀਆਂ ਦੇ ਆਂਡੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ ਵਿਭਿੰਨ ਪਾਸਾਰ (ਕਿਤਾਬ)
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ ਵਿਭਿੰਨ ਪਾਸਾਰ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਸੰਬੰਧੀ ਲੇਖਿਕਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਵਿਧਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਇਹ ਲੇਖ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਐਮ.ਏ. ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਤਾਬਾਂ
ਸੁਨੀਤਾ ਦੁਲਾਲ
ਸੁਨੀਤਾ ਦੁਲਾਲ (ਨੇਪਾਲੀ: सुनिता दुलाल) ਕਾਠਮੰਡੂ, ਨੇਪਾਲ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨੇਪਾਲੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕਾ (ਜਲਬੀਰੇ, ਸਿੰਧੁਲਪਲਚੋਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਜਨਮ) ਹੈ। ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਨੇਪਾਲੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਆਧੁਨਿਕ ਗੀਤ ਵੀ ਗਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਨੀਤਾ ਦੁਲਾਲ ਇੱਕ ਬਹੁਪੱਖੀ ਨੌਜਵਾਨ ਨੇਪਾਲੀ ਔਰਤ ਹੈ। ਗਾਇਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸੁਨੀਤਾ ਦੁਲਾਲ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਐਨ.ਟੀ.ਵੀ. ( ਨੇਪਾਲ ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ, ਇੱਕ ਰਾਜ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਚੈਨਲ) 'ਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਡਲਿੰਗ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ 13ਵੀਂ ਐਲਬਮ "ਮੇਰੋ ਹਜੂਰ" ਨੂੰ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੁਪਰਹਿੱਟ ਨੇਪਾਲੀ ਤੀਜ ਤਿਉਹਾਰ ਐਲਬਮ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਤੀਜ ਤਿਉਹਾਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਅਰੰਭ ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਨੀਤਾ ਦੁਲਾਲ ਨੇ ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਸਾਲ ਦੀ ਤੀਜ ਐਲਬਮ ਨਚਾਉ ਸਾਰਾਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ; ਜਿਹੜੀ ਉਸ ਦੀ 15ਵੀਂ ਐਲਬਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੀਤ "ਤੀਜ ਕੋ ਆਯੋ ਲਹਾਰਾ’ ਅਤੇ ਪਾ"ਚੁੱਪਾ ਮੋਈ ਖਾਉਲਾ"ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਮੇਲੇਨਚੋਲੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, 365 ਨੇਪਾਲੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਵਾਤਾਵਰਨਕ ਗੀਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਿੰਨੀਜ਼ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ “ਮੋਸਟ ਵੋਕਲ ਸੋਲੋਜ਼ ਇਨ ਏ ਸੋਂਗ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ" ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਨਿਪੇਸ਼ ਢਾਕਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 19 ਮਈ, 2016 ਨੂੰ, ਦੁਲਾਲ ਨੇ ਰੇਡੀਓ ਨੇਪਾਲ ਸਟੂਡੀਓ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਇਕੱਲਿਆਂ ਹਿੱਸਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 2 ਸਤੰਬਰ 2017 ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਿਦਿਆ ਦੇਵੀ ਭੰਡਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਆਰਮੀ ਅਫਸਰ ਕਲੱਬ, ਕਾਠਮਾਂਡੂ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ।
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ
ਸੁਨੀਤਾ ਦੁਲਾਲ ਦਾ ਜਨਮ ਮੱਧ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਜਲਬੀਰੇ, ਸਿੰਧੂਲਪਲਚੋਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਗੋਲਡਨ ਬ੍ਰਾਈਟ ਫਿਊਚਰ ਬੋਰਡਿੰਗ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਨੰਦ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਜਲਬੀਰੇ, ਸਿੰਧੂਲਪਲਚੋਕ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੀ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਹੋਰ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਕਾਠਮਾਂਡੂ ਚਲੀ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਕਾਠਮੰਡੂ ਦੇ ਪਦਮ ਕੰਨਿਆ ਕੈਂਪਸ ਤੋਂ ਮਾਨਵਤਾ ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸੁਨੀਤਾ ਦੁਲਾਲ ਛੋਟੀ ਉਮਰੇ ਹੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੇਪਾਲੀ ਲੋਕ ਗੀਤ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੇਮੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸੁਨੀਤਾ ਦੁਲਾਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਕਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਗਾਉਣ ਅਤੇ ਨੱਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਤੀਸਰੀ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੀ ਸੀ,” ਜੋ ਅਰੁਣਾ ਲਾਮਾ,"ਲੋਕ ਤੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਗੀਤ", ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਸੁਨੀਤਾ ਦੁਲਾਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ "आमाले पकाको मिठो खाना", "अब त मैले नी झुम्का लगाउछु", "उनको लागी ब्रत बसेको" ਅਤੇ "मेरै दीलमा फुल्यौ निरमाया" ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਹ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ, ਯੂਰਪ, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ, ਜਪਾਨ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ, ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਅਤੇ ਕਈ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਸੁਨੀਤਾ ਦੁਲਾਲ ਇਸ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਤ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਹ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
15 ਅਪ੍ਰੈਲ
15 ਅਪਰੈਲ ਗ੍ਰੈਗਰੀ ਕਲੰਡਰ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਸਾਲ ਦਾ 105ਵਾਂ (ਲੀਪ ਸਾਲ ਵਿੱਚ 106ਵਾਂ) ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸਾਲ ਦੇ 260 ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਹਨ।
ਮੌਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਪਰੈਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ ਦੇ ਦਿਨ
ਤਕਨੀਕੀਰਾਜ
ਭਾਵੇਂ ਤਕਨੀਕੀਰਾਜ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਬਹੁਤਾ ਕਰ ਕੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹੈ ਪਰ ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤਕਨੀਕੀਰਾਜ ਗਿਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤਕਨੀਕੀ ਮਾਹਰਾਂ ਦਾ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਹੋਵੇ। ਤਕਨੀਕੀ ਮਾਹਰ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੁਣ 'ਤਾਕਤਵਰ ਉੱਚ-ਤਕਨੀਕੀ ਵਰਗ ਦਾ ਮੈਂਬਰ' ਜਾਂ 'ਤਕਨੀਕੀ ਮਾਹਰਾਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਦਾ ਹਿਮਾਇਤੀ' ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।  ਵਿਗਿਆਨੀ, ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕਕਾਰ ਇਹਨਾਂ ਮਾਹਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ, ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਵਰਗ ਅਤੇ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ, ਮੁਹਾਰਤ ਜਾਂ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਜੱਥੇਬੰਦੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਤਕਨੀਕੀਰਾਜ ਵਿੱਚ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ਼ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਮੁਹਾਰਤ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ
ਮੈਕਸਿਮ ਗੋਰਕੀ ਸਾਹਿਤ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ
ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਮੈਕਸਿਮ ਗੋਰਕੀ ਦੀ ਪਹਿਲ ਉੱਤੇ 1933 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ 1936 ਵਿੱਚ ਗੋਰਕੀ ਦੀ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ।ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਹਿਊਮੈਨਟੀਜ਼ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਕੋਰਸ ਅਤੇ ਵਾਰਤਕ, ਕਵਿਤਾ, ਨਾਟਕ, ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ, ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਨਾ, ਅਖਬਾਰਾਂ ਲਈ ਲੇਖਣੀ, ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਅਨੁਵਾਦ ਸਮੇਤ ਅਨੇਕ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਧਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸੈਮੀਨਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੈਕਸਿਮ ਗੋਰਕੀ
ਸਤਵਾਰਾ
ਸਤਵਾਰਾ ਜਾਂ ਵਾਰ ਸਤ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹਫਤੇ ਦੇ ਸੱਤ ਦਿਨ ਹਨ। ਸੱਤਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ ਕਾਲ ਬੋਧਕ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਤਵਾਰੇ ਦਾ ਹਰ ਬੰਦ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਨ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਪਤਵਾਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ| ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਤਵਾਰੇ ਨੂੰ ਵਾਰ ਸਤ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਸਤਵਾਰੇ ਰਾਗ ਬਿਲਾਵਲ ਅਤੇ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਦੇ ਸਤਵਾਰੇ ਰਾਗ ਗਉੜੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ।
ਨਮੂਨਾ
ਸੋਮਵਾਰਿ ਸਚਿ ਰਹਿਆ ਸਮਾਇ।। ਤਿਸ ਕੀ ਕੀਮਤ ਕਹੀ ਨਾ ਜਾਇ।। ਆਖਿ ਆਖਿ ਰਹੇ ਸਭਿ ਲਿਵ ਲਾਇ।। ਜਿਸੁ ਦੇਵੈ ਤਿਸੁ ਪਲੈ ਪਾਇ।। ਅਗਮ ਅਗੋਚਰੁ ਲਖਿਆ ਨ ਜਾਇ।। ਗੁਰ ਕੈ ਸਬਦਿ ਹਰਿ ਰਹਿਆ ਸਮਾਇ।। ਮੰਗਲ ਮਾਇਆ ਮੋਹੁ ਉਪਾਇਆ।। ਆਪੈ ਸਿਰਿ ਸਿਰਿ ਧੰਧੈ ਲਾਇਆ।। ਆਪਿ ਬੁਝਾਏ ਸੋਈ ਬੂਝੈ।। ਗੁਰ ਕੈ ਸਬਦਿ ਦਰੁ ਘਰੁ ਸੂਝੈ।।
ਹਵਾਲੇ
ਡਾ.ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਧੀਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਕਾਵਿ - ਰੂਪਾਕਾਰ, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 2001, ਪੰਨਾ 61-62
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਵਿ ਰੂਪ
ਤਿੰਨ ਜਣੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੋਰਕੀ ਦੇ ਨਾਵਲ
ਐਨਸੈਂਬਲ ਵਿਆਖਿਆ
ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਅਸੈਂਬਲ ਇੰਟ੍ਰਪ੍ਰੈਟੇਸ਼ਨ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਵੇਰਵਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਐਨਸੈਂਬਲ ਪ੍ਰਤਿ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਤੇ ਇਹ ਮੰਨਣ ਦੀ ਵਜਾਏ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿ ਇਹ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਅਸੈਂਬਲ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਿਆਰੀ ਗਣਿਤਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਬਾਬਤ ਕੁੱਝ ਕੁ ਭੌਤਿਕੀ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਇਹ ਮੱਧਮ ਰਾਜਨੀਤਕ ਨੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੈਕਸ ਬੌਰਨ ਦੀ ਓਸ ਆਂਕੜਾਤਮਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਤੱਕ ਅਪਣਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਲਈ ਉਸਨੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।
ਇਸਦੇ ਤੱਥ ਉੱਤੇ, ਇਹ ਨੀਲਸ ਬੋਹਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਨੁਸਖੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਿ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਿਸਟਮ ਜਾਂ ਕਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਐਨਸੈਂਬਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ, ਬੇਸ਼ੱਕ ਉਸਨੇ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਬੌਰਨ ਦੀ ਆਂਕੜਾਤਮਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਬੋਹਰ ਕਿਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਸੇਂਬਲ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਐਬਸੈਂਬਲਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਸੀ। ਐਨਸੈਂਬਲ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਕਦੇ ਕਦੇ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦੁਆਰਾਂ, ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਇੰਟ੍ਰਪ੍ਰੈਟੇਸ਼ਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਬੌਰਨ ਦੀ ਆਂਕੜਾਤਮਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਲਗਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਾਇਦ, ਕੌਪਨਹਾਗਨ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਾਂਗ, ਐਨਸੈਂਬਲ ਵਿਆਖਿਆ ਨਿਰਾਲੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਵਿੱਚ, ਐਨਸੈਂਬਲ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਓਸ ਤਰਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਇਸਦਾ ਸਮਰਥਨ ਸਿਮਨ ਫ੍ਰੇਜ਼ਰ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰੋਫੈੱਸਰ ਅਤੇ ਗਰੈਜੂਏਟ ਲੈਵਲ ਪੁਸਤਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ, ਏ ਮੌਡਰਨ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਦੇ ਲੇਖਕ ਲੈੱਸਲੀ ਈ. ਬੈੱਲੇਂਟਾਈਨ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਬੈੱਲੈਂਟਾਈਨ ਵਿਆਖਿਆ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਿਰਧਾਰਤਮਿਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਤੋਂ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ, ਵਿਓਂਤਬੱਧ ਕਰਨ, ਜਾਂ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਜਾਂ ਕੁਆਂਟਮ ਵਰਤਾਰੇ ਦੀ ਵਾਸਤਵਿਕ ਫਿਤਰਤ ਬਾਬਤ ਕੋਈ ਹੋਤ ਕਥਨ ਘੜਨ ਦਾ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ; ਇਸਦਾ ਮੰਤਵ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਜਿਹੇ ਵਾਸਤਵਿਕ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵੱਲ ਲਿਜਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ ਜੋ ਪ੍ਰੰਪਰਿਕ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ। ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੜਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਂਕੜਾਤਮਿਕ ਓਪਰੇਟਰ ਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਮੁੱਖ ਓਪਰੇਟਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਬੈੱਲੈਂਟਾਈਨ ਦੀ ਰਾਏ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਜਿਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਧਿਆਨਯੋਗ ਸਮਰਥਕ ਸ਼ਾਇਦ ਅਲਬ੍ਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਸੀ:
"ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਵੇਰਵੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੁਆਂਟਮ-ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਵਿਵਰਣ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਗੈਰ-ਕੁਦਰਤੀ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਗੈਰ-ਲਾਜ਼ਮੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਵਰਣ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੇ ਐਨਸੈਂਬਲਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਿਸਟਮਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।"
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹੋਰ ਤੋਂ ਹੋਰ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਸਾਲਾਂ ਬਾਦ ਵੀ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਐਨਸੈਂਬਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਿਸਮ ਸੀ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਨਾਪ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ
ਗੂਗਲ ਟਾਕ
ਗੂਗਲ ਟਾਕ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੂਗਲ ਚੈਟ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਤਤਕਾਲ ਮੈਸੇਜਿੰਗ ਸੇਵਾ ਸੀ ਜੋ ਟੈਕਸਟ ਅਤੇ ਅਵਾਜ਼ ਸੰਚਾਰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇੰਸਟੈਂਟ ਮੈਸੇਜਿੰਗ ਸਰਵਿਸ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਉਪਯੋਗਕਰਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ Gchat, Gtalk, ਜਾਂ Gmessage ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਫੀਚਰ
ਗੂਗਲ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਗੂਗਲ ਟਾਕ ਸੇਵਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਟੀਚਾ ਅੰਤਰ-ਕਾਰਜਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ (ਜਿਸ ਨੂੰ 2013 ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ)। ਗੂਗਲ ਟਾਕ ਨੇ ਰੀਅਲ ਟਾਈਮ ਐਕਸਟੈਨਸਬਲ ਮੈਸੇਜਿੰਗ ਅਤੇ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਐਕਸ ਐਮ ਪੀ ਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ offlineਫਲਾਈਨ ਮੈਸੇਜਿੰਗ ਅਤੇ ਵੌਇਸ ਮੇਲਿੰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।।ਗੂਗਲ ਟਾਕ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਦਾਤਾ ਨਾਲ ਸਮਰਥਤ ਮੈਸੇਜਿੰਗ ਜੋ ਐਕਸਐਮਪੀਪੀ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।।ਇਹ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ Earthlink, Gizmo5, Tiscali, NetEase, Chikka, MediaRing ਗੂਗਲ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਤੇ, "ਹੋਰ ISPs, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਨਿਗਮ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਉਪਭੋਗੀ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ।"
ਦੂਜੇ ਐਕਸਐਮਪੀਪੀ ਕਲਾਇੰਟਸ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿਡਗਿਨ ਅਤੇ ਪੀਸੀ, ਗੂਗਲ ਟਾਕ ਦੇ ਟੈਕਸਟ ਚੈਟ (ਆਈਐਮ) ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸਨ, ਕਈ ਤਰਾਂ ਦੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਤੇ ਐਕਸਐਮਪੀਪੀ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਟੈਕਸਟ ਚੈਟ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਮਈ 2013 ਵਿੱਚ, ਗੂਗਲ ਨੇ ਮਲਕੀਅਤ Google+ ਹੈਂਗਆਟਸ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲੇ ਐਕਸਐਮਪੀਪੀ ਸਟੈਂਡਰਡ ਲਈ ਸਮਰਥਨ ਛੱਡਣ ਦੀ ਆਪਣੀ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।
ਉਤਪਾਦ ਏਕੀਕਰਣ
ਗੂਗਲ ਟਾਕ ਨੂੰ ਜੀਮੇਲ ਵਿੱਚ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।ਜਿਥੇ ਉਪਭੋਗਤਾ ਹੋਰ ਜੀਮੇਲ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸੁਨੇਹੇ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਸਨ।।ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾ .ਜ਼ਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗੂਗਲ ਟਾਕ ਕਲਾਇੰਟ ਨੂੰ ਜੀਮੇਲ ਦੇ ਉਪਯੋਗਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸੁਨੇਹੇ ਭੇਜਣ ਲਈ ਡਾedਨਲੋਡ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਗੂਗਲ ਨੇ ਗੂਗਲ ਟਾਕ ਨੂੰ ਵੀ ਓਰਕੁਟ ਨਾਲ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ।।ਇਸ ਨੇ ਗੂਗਲ ਟਾਕ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ registeredਰਕਟ ਵਿੱਚ "ਸਕ੍ਰੈਪਸ" ਭੇਜ ਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਰਜਿਸਟਰਡ kਰਕਟ ਦੇ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ।।ਓਰਕਟ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਬੰਦ ਹੈ।