ਕਢਾਈ_ਨਾਲ_ਸੰਬੰਧਿਤ_ਲੋਕ_ਕਲਾਵਾਂ
ਕਢਾਈ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਕਾਰਜ
ਪਿਤਰੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਔਰਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੁਜੈਲੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਸਨੇ ਪਿਤਰੀ ਜਾਇਦਾਦ ਤੋਂ ਸੱਖਣੀ ਹੋ ਕੇ, ਪੇਕਾ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ'ਬਿਗਾਨੇ ਘਰ ਜਾ ਵਸਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਬਲ ਦੇ ਘਰ ਧੀਆਂ'ਪਰਾਇਆ ਧਨ' ਅਤੇ ਸਹੁਰੇ ਘਰ'ਬਿਗਾਨੀ ਧੀ' ਦਾ ਦਰਜਾ ਹੰਢਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।ਬਾਬਲ ਦੇ ਘਰੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ, ਦਾਦੀ, ਨਾਨੀ ਅਤੇ ਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਦੂਕਾਂ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਦਾਜ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੀਆਂ ਅਤੇ ਭਰਜਾਈ ਵੱਲੋਂ ਸੁਗਾਤ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇਹ ਕਲਾਤਮਕ ਵਸਤਾਂ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਉਸਦਾ ਏਨਾ ਹੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਇਹ ਪੇਕਾ ਘਰ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦਾ ਸਮਾਨ ਹੀ ਉਸਦੀ ਜਾਗੀਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਨਾ ਕੇਵਲ ਪਦਾਰਥਕ ਸਾਂਝ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਸਗੋਂ ਭਾਵੁਕ-ਮਾਨਸਿਕ ਸਾਂਝ ਹੁੰਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖੋਂ ਵਿਰਵੀਂ ਔਰਤ ਇਹਨਾਂ ਸਿਰਜਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਸਚਿਆਰਤਾ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਮਤਾ ਦਾ ਲੋਹਾ ਮਨਵਾਉਣਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਲੋਚਦੀ ਹੈ। ਘਰੇਲੂ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਤੋਂ ਵਿਹਲੀ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਵਾਧੂ ਸਮਾਂ ਇਹਨਾਂ ਕਲਾਤਮਕ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਤੇ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਨੋਰਥ'ਸੁਹਜ ਤ੍ਰਿਪਤੀ' ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਸਿਰਜਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਭਿੰਨ ਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਦਿਲਕਸ਼ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੁਹਜ ਭੁੱਖ ਲਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੁਹਜਮਈ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਹ ਵਸਤਾਂ'ਉਪਯੋਗੀ' ਵੀ ਹਨ ਇਹ ਵਸਤਾਂ ਜਿਥੇ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਸਜਾਵਟ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਉਥੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਭਿੰਨ ਮੌਕਿਆਂ ਉੱਪਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸਬੰਧ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਾਜਿਕ ਮੌਕਿਆਂ, ਰੀਤਾਂ-ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨਾਲ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਬਾਗ਼ ਜਾਂ ਫੁਲਕਾਰੀ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਕੇਵਲ ਸਿਰ ਢੱਕਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਵਜੋਂ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਵ ਹੈ ਇਵੇਂ ਹੀ'ਚਾਦਰਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤਾਂ'ਕੁੜਮੱਤ' ਜਾਣ ਸਮੇਂ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਗਈ ਸਮੱਗਰੀ, ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਦਿਆਂ ਹਰ ਇਕਾਈ ਔਰਤ ਦੇ ਆਂਤਰਿਕ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਮਾਧਿਅਮ ਵੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹਨਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਗੁੱਝੀਆਂ ਰਮਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਔਰਤ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਯੋਗੀ ਸੁਹਜਪੂਰਨ ਵਸਤਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਨਮੂਨਿਆਂ ਦਾ ਲੈਣ ਦੇਣ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜੀ ਤੋਂ ਕਲਾਤਮਕ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਬਹਾਨੇ ਆਪਸੀ ਮੇਲ-ਜੋਲ (Contact) ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਨੇੜਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਔਰਤ ਇਹਨਾਂ ਕਲਾ-ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਸਾਬਿਤ ਕਰਨ, ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਅਤੇ ਮਨੋ-ਵੇਦਨਾ ਨੂੰ ਅਮਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਫਲ ਵੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸੂਖਮ ਸੁਹਜ-ਸਿਰਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਮਰਦ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿਧਰੇ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਇਹਨਾਂ ਕਲਾ-ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਸਮੇਂ ਔਰਤ ਪੂਰਨ ਸੁਤੰਤਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਔਰਤ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਰਥਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹਨ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਕ ਅਤੇ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਕਠੋਰ ਵਾਸਤਵਿਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਇਹ ਸੁਹਜਪੂਰਨ ਕਾਰਜ ਔਰਤ ਦੀਆਂ ਕੋਮਲ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਲਈ ਧਰਵਾਸ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਔਰਤ ਇਕ ਸੁਪਨ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੀ ਆਪਣਾ ਅਲੌਕਿਕ-ਕਲਾ ਜਗਤ ਸਿਰਜਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕਰੜੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਔਰਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਨੀਝ ਅਤੇ ਸ਼ੌਕ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਰਜ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਘਾਲਣਾ ਅਤੇ ਨੀਰਸਤਾ ਭਰੇ ਰੁਟੀਨ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਭਾਵ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਸਿਰਜਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਭਿੰਨ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਅਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਵਸਤਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਕੱਢ ਕੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿਚ ਪਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ਕੱਢ ਕੇ ਪ੍ਰੇਮਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਵੀਰ ਅਤੇ'ਵੀਰ ਦੇ ਬੋਤੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ, ਖੇਤ ਜਾਂਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ, ਸਹੇਲੀਆਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਸੰਸਾ ਆਦਿ ਸਭ ਇਹਨਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਘਰੇਲੂ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਪਹਿਨਣ ਦੀਆਂ ਸਜਾਵਟੀ ਸੁਹਜਪੂਰਨ ਵਸਤਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪੰਜਾਬਣਾਂ ਦਾ ਬਦਲ (subslitute) ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨਾ ਆਦਿ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦਾ ਸਮਾਨ ਹੱਥੀਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਮਕਾਲੀ ਦੌਰ ਵਿਚ ਇਹ ਸਿਰਜਨਾਵਾਂ ਕਲਾਵੰਤ ਪੰਜਾਬਣਾਂ ਦੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਤੇ ਉਤਮ ਨਮੂਨਾ ਹਨ। ਇੰਜ ਇਹ ਸਿਰਜਨਾਵਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਔਰਤ ਦੀ ਕਲਾਤਮਕਤਾ, ਸਮਰੱਥਾ, ਸਚਿਆਰਤਾ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਮਤਾ ਨੂੰ ਸਾਬਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁੱਲਵਾਨ ਵਸਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦਾ ਮਾਣ ਹਨ।