cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ਪੰਜਾਬੀ ਭੋਜਨ ਸਭਿਆਚਾਰ
ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਪਾ੍ਹੁਣਾਚਾਰੀ
ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਘਰ ਆਏ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਨੂੰ ਆਦਰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਹੱਥ ਧੁਆ ਕੇ ਭੋਜਨ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਸਾਧ ਸੰਤਾ ਤੇ ਪਾਠੀਆਂ ਰਾਗੀਆਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਪਰੋਸਣ ਦੇ ਲਈ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਸਰਾਧਾ ਦੇ ਦਿਨ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਿਆਰੀ ਕਰਕੇ ਰੋਟੀ ਪਾਣੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ|ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸੇਵਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਪਰੋਸਣ ਦੀ ਥਾਂ ਅਤੇ ਬਰਤਨ ਨਿਸਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹਨ।ਲੋਹੇ ਲੱਕੜੀ, ਪਿੱਤਲ ਸਟੀਲ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਆਦਿ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਚ ਲੰਗਰ ਪ੍ਥਾ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਪੱਧਰ 'ਚ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਿਓਹਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਭੋਜਨ
ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਕਵਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਤੀਆਂ,ਲੋਹੜੀ, ਦਿਵਾਲੀ, ਵਿਸਾਖੀ, ਵੇਲੇ  ਚਿਰਵੜੇ ਰਿਉੜੀਆਂ ਮੁੰਗਫਲੀਆਂ ਆਦਿ ਨਿਸਚਿਤ ਭੋਜਨ ਖਾਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕੁੱਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕੁੱਝ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਵੀ ਹੈ।ਕੁੱਝ ਖਾਸ ਦਿਨ ਜਿਨਾਂ  ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਪੀਰਾਂ ਦੇ ਦਿਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਮਹਾਪ੍ਸ਼ਾਦ ਅਰਥਾਤ ਮੀਟ ਖਾਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦਾਲਾਂ ਅਤੇ ਛੋਲਿਆਂ ਦੀ ਭਾਜੀ ਖਾਣ ਦੇ ਲਈ ਵੀ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਦਿਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹਨ ਸੰਗਰਾਂਦ ਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਘਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਣਾੳਣਾ ਸੁਭ ਸ਼ਗਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਕੇਵਲ ਆਟੇ ਖੰਡ ਅਤੇ ਦੇਸੀ ਘਿਉ ਦੇ ਮਿਸਰਣ ਤੋਂ ਸਰਧਾ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਭੋਜਨ ਪਣਾਲੀ ਵਿੱਚ  ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ
ਪੰਜਾਬੀ ਭੋਜਨ ਖੁਰਾਕ ਦੇ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਕੱਲ ਬਜਾਰੀ ਖਾਣੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਬਣਾ ਲਈ ਹੈ ਅੱਜ ਕੱਲ ਬਜਾਰੀ ਚਟਪਟੀਆਂ ਖਾਣ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜਾਂ (Fast food) ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ ਥਾਂ ਥਾਂ ਤੇ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ, ਹੋਟਲ, ਅਤੇ ਢਾਬੇ ਅਤੇ ਹੱਟੀਆਂ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਈਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਬਰਗਰ, ਪੀਜਾ, ਸਮੋਸੇ, ਕੁੱਲਚੇ ਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਤੇਲ ਚ ਤਲੀਆਂ ਹੋਈਆ ਚੀਜਾਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਵਿੱਚ ਆਣ ਟਿਕੀਆ ਹਨ ਅੱਜ ਕੱਲ ਦੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਤੇ ਨੋਜਵਾਨ ਇਹਨਾਂ ਚੀਜਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰਾ ਪਸੰਦ ਕਰਨ ਲੱਗ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤਗਤ ਖੁਰਾਕ ਨੂੰ ਭੱਲ ਗਏ ਹਨ
ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਪਛਾਣ
ਪੰਜਾਬੀ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਪੋਸ਼ਟਿਕਤਾ ਸਾਦਗੀ ਅਤੇ ਸੁਆਦਲੇਪਣ ਨੂੰ ਮੱਦੇ ਨਜਰ ਰੱਖਦੇ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋ ਉੱਪਰ ਵਧੇਰਾ ਬਲ ਦੇਣ ਦੀ  ਲੋੜ ਹੈ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭੋਜਨ ਸਮੱਗਰੀ, ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਪਰੋਸਣ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਸਰੀਰਿਕ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਹਿਤ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਗ ਹੀ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕੇ ਅੰਨ ਅਰਥਾਤ ਖੁਰਾਕ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਅਥਵਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਸਬੰਧ ਹੈ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪੰਜਾਬੀ ਖੁਰਾਕ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਤੰਦਰੁਸਤ, ਆਸਤਿਕ ਪ੍ਸੰਨਚਿੱਤ ਉੱਦਮੀ,ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਸਾਹਸੀ ਬਣਾੳਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸਭਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਪੀਰਾਂ ਜਾਂ ਮੁਰਸਦਾ ਵਲੋਂ ਖਾਣ ਪੀਣ ਅਤੇ ਪਹਿਨਣ ਚ ਸੰਜਮ, ੳਤੇ ਸੁੱਧਤਾ ਤੇ ਬਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ
ਪੰਜਾਬੀ ਖੁਰਾਕ ਦੇ ਸੰਦਰਭ
ਪੰਜਾਬੀ ਖੁਰਾਕ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਚ ਭੁੰਨਣ ਉਬਾਲਣ ਤਲਣ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਵਿਧੀਆਂ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ|ਅੱਗ ਬਾਲ ਕੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਾਟਾ ਵਿੱਚ ਛੋਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹੋਲਾਂ ਅਤੇ ਭੱਠੀ ਉੱਤੇ ਕੜਾਹੀ ਵਿੱਚ ਮੱਕੀ ਦੇ ਫੁੱਲੇ ਤੇ ਛੋਲਿਆਂ ਦੇ ਦਾਣੇ ਭੁੰਨ ਕੇ ਅਕਸਰ ਚੱਬੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਘੁੰਗਣੀਆ ਉਬਾਲ ਕੇ ਖਾਧੀਆ ਜਾਂਦੀਆ ਹਨ ਤੇ ਪਕੌੜੇ, ਪਕੋੜੀਆਂ ਆਦਿ ਤਲ ਕੇ ਪਰੋਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ
ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਚ ਕੁੜੀ ਦੇ ਪੇਕਿਆ ਵੱਲੋਂ ਸੁਹਰੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ
ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀ ਦੇ ਪੇਕੇ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿੰਨੀਆ ਪਤਾਸਿਆ ਗੁੜ ਜਾਂ ਗੋਦਵੇਂ ਲੱਡੂਆਂ ਦੀ ਭਾਜੀ ਭੇਜਦੇ ਹਨ| ਵਰ ਜਾ ਕੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਤੇਲ ਚੜਾਉਣ ਵੇਲੇ ਆਟੇ ਤੇਲ ਦੇ ਗੁੜ ਦੇ ਗੁਣੇ ਕੱਢ ਕੇ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਭੋਜਨ ਪ੍ਣਾਲੀ
ਇਸ ਤਰਾਂ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਭੋਜਨ ਪ੍ਣਾਲੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅੱਜ ਦੇ ਨਵੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੇ ਬਾਕੀ ਪੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਖਾਣ ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਹੁਣ ਪੇਂਡੂ ਲੋਕ ਵੀ ਡਾਇਨਿੰਗ ਟੇਬਲ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀ ਸਮੇਂ ਬਰਾਤੀ ਕੋਰਿਆਂ ਉਪਰ ਨਹੀਂ ਸਗੌਂ ਮੇਜ਼ ਕੁਰਸੀਆਂ ਉਪਰ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।ਅਤੇ ਸਟੈਂਡਿੰਗ ਚਾਹ ਦਾ ਮਜ਼ਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਖਾਣ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਵੀ ਹੁਣ ਲੱਡੂ, ਜਲੇਬੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਹੁਣ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਮਠਿਆਈਆਂ,ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਚਾਵਲ ਅਤੇ ਪੁਰੀਆਂ ਨੇ ਮੱਲ ਲਈ ਹੈ। ਖਾਣ ਦੇ ਬਰਤਨ ਕੋਲੀਆਂ,ਬਾਟੀਆਂ ਤੇ ਥਾਲੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਡੌਗਾ ਸਿਸਟਮ ਣੇ ਮੱਲ ਲਈ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਰਵਾਇਤ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਕੰਨੀ ਕਤਰਾਉਂਦੇ ਸਨ ਪਰੰਤੂ ਅੱਜ ਕੱਲ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਰਵੀਰਾ ਸਗੌਂ ਬਥੇਰਾ ਪਸੰਦ ਹੈ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀ ਸਮੇਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰੋਕ ਟੋਕ ਜਾਂ ਸੰਗ ਸ਼ਰਮ ਦੇ ਵਗੈਰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਮੰਗਣ ਦੇ ਡੌਗੇ,ਪਲੇਟਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਖਾਣ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਮ  ਨਮਰਜ਼ੀ ਅਤੇ ਜੀਅ ਭਰਕੇ ਖਾਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।]
ਫੋਟੋ ਗੈਲਰੀ
ਹਵਾਲੇ:-
ਕੇਸੀ ਕਾਲਵਰਟ (ਅਦਾਕਾਰਾ)
ਕੇਸੀ ਕਾਲਵਰਟ (ਜਨਮ 17 ਮਾਰਚ, 1990), ਸਟੇਜੀ ਨਾਂ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਪੌਰਨੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ।
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ
ਕਾਲਵਰਟ ਗੈਨੇਸਵਿੱਲੇ, ਫਲੌਰੀਡਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ। ਇਹ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਯਹੂਦੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਹਰ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਦੀ ਸਵੇਰ ਇਹ ਸਿਨਾਗੌਗ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਤਬਦੀਲ ਹੋਕੇ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਛੁੱਟੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਸਿਨਾਗੌਗ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। 2012 ਵਿੱਚ, ਇਸਨੇ ਗ੍ਰੈਜੁਏਸ਼ਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਫਲੋਰੀਡਾ ਤੋਂ ਫ਼ਿਲਮ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਜ਼ੂਆਲੋਜੀ ਅਤੇ ਮਾਨਵਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ।
ਕੈਰੀਅਰ
ਕਾਲਵਰਟ ਨੇ ਬਤੌਰ ਇੱਕ ਫੈਟਿਸ਼ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਦੇ ਜੂਨੀਅਰ ਸਾਲ ਦੇ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਲਾ ਮਾਡਲ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸਟੇਜੀ ਨਾਂ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਕਲੇ ਕਾਲਵਰਟ ਦੀ ਕਲਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਕੇ ਚੁਣਿਆ। ਇਸਨੇ ਬਾਲਗ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ 5 ਨਵੰਬਰ, 2012 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੀਨ ਸੈਕਸਆਰਟ ਸਟੂਡਿਓ ਲਈ ਸੀ।
ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਕਾਲਵਰਟ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਤੌਰ ਇੱਕ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਵੀ ਕਾਇਮ ਹੈ।
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1990 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਪੌਰਨੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸਾਰੰਡਾ ਜੰਗਲ
ਸਾਰੰਡਾ ਜੰਗਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਝਾਰਖੰਡ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਸਿੰਘਭੂਮ, ਪੂਰਬੀ ਸਿੰਘਭੂਮ, ਸਰਾਇਕੇਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਘਣਾ ਜੰਗਲ ਹੈ। ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਸਿੰਘ ਦਿਓ ਪਰਿਵਾਰ (ਸਰਾਇਕੇਲਾ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ) ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜੰਗਲ 820 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੰਡਾ (ਸੇਰੇਂਗਦਾ) ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ " ਚੱਟਾਨੀ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਹੈ।"
ਹੋ ਲੋਕ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਆ, ਚਿਰੀਆ, ਕਿਰੀਬੁਰੂ ਅਤੇ ਨੋਆਮੁੰਡੀ ਸਮੇਤ ਲੋਹੇ ਦੇ ਖਣਿਜ ਕਸਬਿਆਂ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਸਾਲ (ਸ਼ੋਰਾ ਰੋਬਸਟਾ) ਖੇਤਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੁੱਖ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪਥਰੀਲੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਤਰਜੀਹ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਲ ਇੱਕ ਪਤਝੜ ਵਾਲਾ ਦਰੱਖਤ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੱਤੇ ਝੜਦਾ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਦਾਬਹਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਬ, ਜਾਮੁਨ, ਕਟਹਲ ਅਤੇ ਅਮਰੂਦ ਵਰਗੇ ਰੁੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੁੱਖ ਮਹੂਆ, ਕੁਸੁਮ, ਤਿਲਾਈ, ਹਰੀਨ ਹਾਰ ( ਆਰਮੋਸਾ ਰੋਹਿਤੁਲੀਆ ), ਗੁਲਰ ( ਫਿਕਸ ਗਲੋਮੇਰਾਟਾ ), ਅਤੇ ਆਸਨ ਹਨ।
ਰਾਖਵੇਂ ਜੰਗਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਅੱਡਾ ਹਨ। ਸਾਰੰਡਾ ਅਤੇ ਪੋਰਾਹਾਟ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀ ਆਮ ਹਨ। ਇਹ ਉੜੀਸਾ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਕੇਂਦੂਝਰ (ਕੇਨਝਾਰ) ਜ਼ਿਲੇ ਤੋਂ ਹਾਥੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਓਵਰਲੈਪਿੰਗ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਹੈ। ਸਾਂਬਰ ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਚਿਤਲ ਦੇ ਝੁੰਡ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਬਾਈਸਨ ਅਜੇ ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੇਰ ਕਦੇ ਵੀ ਅਣਗਿਣਤ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਰ ਉਹ ਉੱਥੇ ਹਨ, ਚੀਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਮ ਹਨ।
40% ਕੈਨੋਪੀ ਕਵਰ ਦੇ 1100 ਹੈਕਟੇਅਰ ਕੁਆਰੀ ਜੰਗਲ ਲੋਹੇ ਦੀ ਮਾਈਨਿੰਗ ਲੀਜ਼ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਮਾਈਨਿੰਗ ਲੀਜ਼ ਲਈ ਕਈ ਨਵੇਂ ਚਾਹਵਾਨ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਸਦੀਵੀ ਨਦੀਆਂ, ਕਰੋ ਅਤੇ ਕੋਇਨਾ ਨਦੀ, ਇਹਨਾਂ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਵਿਭਿੰਨ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ 70-80% ਜੰਗਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸਾਈਟ ਇੱਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਹ ਖੇਤਰ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਓਵਾਦੀ ਅਤੇ ਨਕਸਲੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ, ਪਰ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਘੱਟ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੈਲਾਨੀ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਨੋਹਰਪੁਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਸਥਾਨ ਹਨ। ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ ਮਾਰਚ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੀਕ ਸੀਜ਼ਨ ਹੁਣ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਥਲਕੋਬਾਦ 550 m ਦੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਪਿੰਡ ਹੈ ਇਹ ਜੰਗਲ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਥਲਕੋਬਾਦ 89 km ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ ਚੱਕਰਧਰਪੁਰ ਤੋਂ, 46 km ਮਨੋਹਰਪੁਰ ਤੋਂ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 160 km ਜਮਸ਼ੇਦਪੁਰ ਤੋਂ ਹੈ।
ਔਚਿਤਯ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ
ਔਚਿਤਯ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ
ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱੱਚ ਔਚਿਤਯ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਤੱਤ ਬਾਕੀ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਂਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰਾ ਇਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੋਢੀ ਆਚਾਰਯ ਕਸ਼ੇਮੇਂਦ੍ਰ ਹੈ। ਔਚਿਤਯ ਤੋ ਭਾਵ ਉਚਿੱਤਤਾ ਤੋਂ ਹੈ।ਉਚਿੱਤਤਾ ਨੂੂੰ ਹੀ ਔਚਿਤਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਤਰਤੀਬਤਾ ਵਜੋ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਵੱਖ ਵੱਖ ਤੱਤਾ ਦੀ ਤਰਤੀਬਤਾ ਵਜੋ ਵਰਤੋ ਕਰਨ ਨੂੰ ਹੀ ਔਚਿਤਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਸ਼ੇੇੇੇਮੇਂਦ੍ ਨੇ ਇਸ ਨੂੂੰ ਇਸ ਉਦਾਹਰਣ ਦੁੁੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਔਚਿਤਯ ਕਾਵਿ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹਰੇਕ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਹੋੋੋੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਓਂਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਰਸ ਭੰਗ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਅਰੁਚੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਵੇੇਗੀ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਦਾ ਸੌਂਦਰਯ ਔਚਿਤਯ ਦੇ ਅਸਰੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੋੋੋਹਣੀ ਮੁਟਿਆਰ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਮੇੇੇਖਲਾ,(ਤਰਾਗੜੀ) ਨਿਤੰਭਾ ਤੇੇੇ ਗਲੇ ਦੇ ਹਾਰ,ਹੱਥਾ ਚ ਨੂਪੁਰ (ਪਾਯਜੇਯ) ਪਾ ਲਵੇ ਤਾਂ ਲੋਕ ਉਸ ਦਾ ਮਖੌਲ ਹੀ ਕਰਨਗੇ। ਇਹੋ ਨਿਯਮ ਕਾਵਿ ਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਕ੍ਸ਼ੇਮੇਂਦ੍ਰ ਨੇ ਔਚਿਤਯ ਤੱਤ ਨੂੰ ਹੀ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ ਅਥਵਾ ਜੀਵਿਤ ( ਪ੍ਰਾਣ) ਮੰਨਿਆ ਹੈ।
ਔਚਿਤਯ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਆਰੰੰਭਿਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਤੇ ਵਿਕਾਸ-
ਔਚਿਤਯ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋ ਪਹਿਲਾਂ ਆਚਾਰੀਆ ਰੁੁਦ੍ਰਟ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਚਾਰੀਆ ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਤੱਤ ਤੋ ਜਾਣੂ ਸਨ ਪਰ ਉਹਨਾ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਗੱਲ ਇਸ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਕਸ਼ੇਮੇਂਦ੍ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਔਚਿਤਯ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋ ਬਾਅਦ ਦੇ ਆਚਾਰੀਆ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਜਾ ਅਸਿੱਧੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤੋ ਕਰਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਔਚਿਤਯ ਸਬੰਧੀ ਵਿਦਵਾਨਾ ਦੀਆ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾ
ਰੁੁਦ੍ਰਟ ਤੋ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈ ਕੇ ਅਨੰਦਵਰਧਨ ਨੇ ਔਚਿਤਯ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਿੱਠ ਭੂੂੂੂਮੀ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਚਾਰੀਆ ਅਭਿਨਵ ਗੁੁੁਪਤ ਨੇ ਇਸ ਧਾਰਾ ਦਾ ਪੂੂਰਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ।
ਭਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ~ ਭਰਤ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰਿਕ ਵਿਅਕਤੀਆ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਇੱਕ ਤਰਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹਨਾ ਦੀਆ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੀਆ ਹਨ। ਭੇਸ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭੇਸ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾ ਉਹ ਸ਼ੋਭਾਜਨਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਤਰਾਗੜੀ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਏ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਮਖੌਲ ਹੀ ਉਡੇਗਾ। ਇਸ ਤੋ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਭਰਤ ਨੇ ਨਾਟ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਔਚਿਤਯ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਉਲੇਖ ਨਾ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ ਔਚਿਤ ਤੱਤ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਨਾਟਯਸ਼ਾਸਤ੍ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੱਤ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਨਾ ਦੀ ਇਸ ਤੰਦ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਹੀ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀਆ ਨੇ ਇਸ ਤੱਤ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਭਾਮਹ ~ ਭਾਮਹ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਰੇ ਆਦਮੀ ਦੀ ਉਕਤੀ(ਕਥਨ)ਵੀ ਸੰਨਿਵੇਸ਼ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਕਰਕੇ ਉਸੇ ਤਰਾ ਸ਼ੋਭਾ ਪੈੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਲੇ ਦੇ ਹਾਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗੁੰਥਿਆ ਹੋਇਆ ਨੀਲ ਕਮਲ ਸ਼ੋਭਾਜਨਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਆਚਾਰੀਆ ਦੰਡੀ ~ ਆਚਾਰੀਆ ਦੰੰਡੀ ਨੇ ਕਾਵਿਗਤ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ ਦੇ ਵਿਵੇਚਨ ਵਿੱਚ ਔਚਿਤਯ ਅਤੇ ਅਨੌਚਿਤਯ ਦੇ ਕਾਰਣਾ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼,ਕਾਲ, ਕਲਾ, ਲੋਕ, ਨਿਆਇ, ਆਗਮ (ਸ਼ਾਸ਼ਤ੍ )ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧ -ਨਾਮ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਕੋਸ਼ਲ ਦੁਆਰਾ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਗੁਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਲੰਕਾਰਵਾਦੀ ਆਚਾਰੀਆ ਰੁੁਦ੍ਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ~ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਯਮਕ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦਾ ਆਧਾਰ ਔਚਿਤਯ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਯਮਕ ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੋਈ ਔਚਿਤਯ ਤੱਤ ਦਾ ਪਾਰਖੂ ਮਹਾਂਕਵੀ ਹੀ ਰਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯਮਕ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਰੁੁਦ੍ਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ~ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਅਨੌਚਿਤਯ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਆਚਾਰੀਆ ਅਨੰਦਵਰਧਨ ਅਨੁਸਾਰ ~ ਰਸ,ਅਲੰਕਾਰ ਗੁਣ,ਰੀਤੀ ਆਦਿ। ਸਾਰਿਆ ਕਾਵਿ ਤੱਤਾ ਦੇ ਨਿਯੋਜਨ ਲਈ ਔਚਿਤਯ ਦੀ ਅਨਿਵਾਰਯਤਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਜੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੱਸੇ ਕਾਵਿ ਤੱਤਾ ਰਸ,ਅਲੰਕਾਰ ਆਦਿ ਵਿੱੱਚੋ ਰਸ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤੌਰ ਤੇ ਅਲੰੰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਹੈ।
ਅਚਾਰੀਆ ਭੋਜ ਅਨੁਸਾਰ ~ ਗੁਣ,ਦੋਸ਼ ਆਦਿ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਨ ਲਈ ਔਚਿਤਯ ਨੂੰ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।
ਰਾਮਮਨ (ਤਿਉਹਾਰ)
thumb| ਰਮਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਰਾਮਮਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਖੇਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਅਤੇ ਰਸਮੀ ਥੀਏਟਰ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਤਰਾਖੰਡ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚਮੋਲੀ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿੱਚ ਪੈਨਖੰਡਾ ਘਾਟੀ ਦੇ ਸਲੂਰ ਡੂੰਗਰਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੜ੍ਹਵਾਲੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ।
ਔਚਿਤਯ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ
ਮਹਿਮਭੱਟ~ਮਹਿਮਭੱਟ ਨੇ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਰਸ ਦੇ ਅਨੌਚਿਤਯ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋ ਵੱਡਾ ਦੋਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।
ਰਾਮਮਨ (ਤਿਉਹਾਰ)
ਤਿਉਹਾਰ ਅਤੇ ਉਪਨਾਮ ਵਾਲੀ ਕਲਾ ਦਾ ਰੂਪ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਭੂਮਿਆਲ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਭੇਟ ਵਜੋਂ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮਮਨ ਪਿੰਡ ਲਈ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਤਾਂ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਔਚਿਤਯ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ
ਭੋਜਰਾਜ ~ ਭੋਜਰਾਜ ਆਚਾਰੀਆ ਨੇ ਅਨੇਕ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਗੁਣ ਦੋਸ਼ ਆਦਿ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਨ ਲਈ ਔਚਿਤਯ ਨੂੰ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ ਤੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕਵੀ ਵਿਸ਼ੇ,ਵਕਤਾ,ਕਾਲ, ਦੇਸ਼ ਤੇ ਔਚਿਤਯ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰੇ।
ਰਾਮਮਨ (ਤਿਉਹਾਰ)
ਦੇਵਤਾ
ਸਲੂਰ ਡੂੰਗਰਾ ਦਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਦੇਵਤਾ ਭੂਮੀਚੇਤਰਪਾਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭੂਮਿਆਲ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਹਰ ਸਾਲ ਵਿਸਾਖੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਵਾਢੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਸੂਰਜੀ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਰਾਮਨ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵਿਸਾਖੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੌਵੇਂ ਜਾਂ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਭੂਮਿਆਲ ਦੇਵਤਾ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਦਿਨ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਲੂਸ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ, ਲੋਕ ਹਰਿਆਲੀ ( ਪੁੰਗਰਦੇ ਜੌਂ ਦੇ ਪੌਦੇ) ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਉਪਜ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਉਪਜਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਹਰ ਦਿਨ ਦੇਵਤਾ ਪਿੰਡ ਦਾ ਗੇੜਾ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਰਾਮ ਦਾ ਸਥਾਨਕ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੂਮਿਆਲ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨਕਾਬਪੋਸ਼ ਨਾਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ
ਤਿਉਹਾਰ ਅਤੇ ਨਾਚ
ਰਾਮਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਗਣੇਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਨਾਚ ਨਾਲ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਨਾਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਰਚਨਾ-ਮਿੱਥ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨ। ਹੋਰ ਨਾਚਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਪੀ ਚੰਦ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਅਤੇ ਰਾਧਿਕਾ ਦੇ ਨਾਲ ਬੁਰ ਦੇਵਾ ਦਾ ਨਾਚ, ਮੱਵਾਰ-ਮਵਾਰਿਨ ਨਾਚ ਜੋ ਮੱਝਾਂ ਦੇ ਚਰਵਾਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਣੀਆ -ਬਾਨੀਆਨ ਨ੍ਰਿਤ (ਵਪਾਰੀ-ਜੋੜੇ ਦਾ ਨਾਚ) ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਰਪੇਸ਼ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੁਣ ਫੋਕਸ ਸਥਾਨਕ ਰਾਮਕਥਾ ਦੇ ਸੰਚਾਲਨ ਵੱਲ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਮ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਿੱਸੇ, ਜਨਕਪੁਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਲਾਵਤਨੀ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਕੁੱਲ 324 ਬੀਟਾਂ ਅਤੇ ਕਦਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂ ਜਾਗਰ ਦਾ ਗਾਇਨ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਥਾਨਕ ਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੈ।
ਔਚਿਤਯ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ
ਮੰਮਟ ~ ਮੰਮਟ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਓਦੋ ਤਕ ਹੀ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਰਸਾ ਦੇ ਸੰਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਨੌਚਿਤਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਰੁਦ੍ਟ ਦੁਆਰਾ ਔਚਿਤਯ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਰਤੋ ਕਰਨ ਤੋ ਬਾਅਦ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਬਾਅਦ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਅਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤੱਤ ਦੀ ਸਿੱਧੇ ਜਾ ਅਸਿੱਧੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤੋ ਕਰਕੇ ਇਸ ਤੱਤ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ। ਅਚਾਰੀਆ ਦੰਡੀ ਨੇ ਅਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ। ਆਨੰਦਵਰਧਨ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਉਚਿਤ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ। ਕੁੁੰਤਕ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਤਾਂ ਮੰਨਿਆ ਪਰ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਗੌੌਣ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ। ਮਹਿਮਾਨ ਭੱਟ ਨੇ ਇਸ ਤੋ ਵੀ ਘੱਟ ਮਹਤੱਵ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਕਿਸੇੇ ਨੇ ਵੀ ਕਸ਼ੇਮੇੇਂਦ੍ ਤੋ ਬਿਨਾ ਇਸ ਤੱਤ ਨੂੂੰ ਕਾਵਿ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੱਤ(ਆਤਮਾ )ਵੱਜੋ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।
ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾ ਤੋ ਇੱਕ ਸੰਦੇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਔਚਿਤਯ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੇ ਹੋਰ ਗੁਣਾ ਵਾਂਗ ਇੱਕ ਗੁਣ ਮੰੰਨਣਾ ਠੀਕ ਹੈ ਜਾ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮ ਮੰੰਨ ਕੇ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਲਾਜਮੀ ਮਹੱਤਵ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਸ਼ੇਮੇਂਦ੍ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਸ਼ੇੇੇਮੇਂਦ੍ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇੇ ਹੋਏ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਔਚਿਤਯ ਹੀ ਕਾਵਿ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਰੂੂੂਪ ਤੱਤ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜੀਵਿਤ ਰੂੂੂਪ ਤੱਤ ਵਿਦਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਅਲੰਕਾਰਾ ਅਤੇ ਗੁਣਾ ਦਾ ਵਿਨਿਯੋਜਨ (ਪ੍ਰਯੋਗ )ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅਲੰਕਾਰ ਤਾ ਅਲੰਕਾਰ ਹੀ ਹਨ। ਉਹ ਸਿਰਫ ਕਾਵਿ ਦੀ ਬਾਹਰਲੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਸਾਧਨ ਮਾਤ੍ ਹਨ। ਗੁਣ ਚਾਹੇ ਕਾਵਿ ਦੇ ਅਤਰੰਗ ਤੱਤ ਹਨ ਉਹ ਵੀ ਗੁਣ ਹੀ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਦੇ ਪ੍ਤਿਸ਼ਠਾਪਕ ਨਹੀਂ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਰਸ ਨਾਲ ਸੁਨਿਯੋਜਿਤ ਔਚਿਤਯ ਹੀ ਕਾਵਿ ਦਾ ਪੱਕਾ ਜੀਵਿਤ ਤੱਤ ਹੈ। ਉਕਤ ਵਿਚਾਰਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕਸ਼ੇਮੇਂਦ ਨੇ ਔਚਿਤਯ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ (ਆਤਮਾ ) ਕਹਿ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਔਚਿਤ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ। ਥੋੜੀ ਜਿੰਨੀ ਅਣਔਚਿੱੱਤਤਾ ਨਾਲ ਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਭੰਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਨੰਦਵਰਧਨ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ' ਅਨੌਚਿਤਯਾ ਦ੍ਰਿਤੇਨਾਨਯਦ੍ਰਸਭੰਗਸਯ ਕਾਰਣਾਮੇ'। ਔਚਿਤ ਦਾ ਖੇਤਰ ਬੜਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਛੋਟੇ ਤੋ ਛੋਟੇ ਅੰਸ਼ ਤੋ ਲੈ ਕੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਰਣ,ਪਦ,ਪਦਅੰਸ਼,ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਪ੍ਰਤਿਐ,ਸਮਾਸ ਸੱਭੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ । ਔਚਿਤਯ ਧਾਰਣਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ - ਔਚਿਤਯ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਭਾਵੇਂ ਆਚਾਰਯ ਕਸ਼ੇਮੇਦ੍ਰ ਦੇ ਸਿਰ ਹੈ। ਪਰ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂਂ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂਂ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਔਚਿਤਯ ਤੋਂ ਯੁਕਤ ਵਿਵਹਾਰ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਯਸ਼ ਅਤੇ ਸੰਮਾਨ 'ਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।(ਅਨੌਚਿਤਯ ਕਰਕੇ ਉਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ); ਉਸੇ ਤਰ੍ਰਾਂਂ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਰਸ,ਅਲੰਕਾਰ,ਗੁਣ,ਰੀਤੀ, ਆਦਿ ਤੱਤ ਉਦੋਂ ਹੀ ਚਮਤਕਾਰ ਅਥਵਾ ਰਮਣੀਯਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਔਚਿਤਯਪੂਰਣ ਵਿਨਿਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ,ਕਵੀ ਦਾ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਮਖੌਲ ਅਤੇ ਨਿੰਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਹ੍ਰਿਦਯ ਜਾਂ ਪਾਠਕ ਦੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਔਚਿਤਯ ਦੇ ਇਸ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਆਚਾਰਿਆ ਕ੍ਸ਼ੇਮੇਂਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ," ਅਲੰਕਾਰ ਤਾ ਅਲੰਕਾਰ ਹੀ ਹੈ; ਗੁਣ - ਗੁਣ ਹੀ ਹੈ; ਪਰ ਰਸਸਿੱਧ ਕਵੀ ਦਾ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਜੀਵੀਤ ਤਾਂ ਔਚਿਤਯ ਹੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਦ੍ਹਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਆਦਿ ਆਚਾਰਯ ਭਰਤ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਵਿ -ਤੱਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਭਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਟਕ ਔਚਿਤਯ ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਨਹੀਂ, ਲੋਕ -ਵਿਵਹਾਰ ਹੈ। ਲੋਕ - ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀ ਵਸਤੂ ਜਿਸ ਰੂਪ, ਵੇਸ ਜਾਂ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹੈ, ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਅਨੁਰੂਪ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ - ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਇਹ ਅਨੁਰੂਪਤਾ ਹੀ ਨਾਟਕ ਦਾ ਔਚਿਤਯ ਤੱਤ ਹੈ। ਭਰਤ ਮੁੁੁਨੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ -ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਔਚਿਤਯ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਅਨੁਰੂਪਤਾ, ਸੁਭਾਵਿਕਤਾ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਇਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਆ ਹੈ। ਫਲਸਰੂਪ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਔਚਿਤਯ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਮੋਢੀ ਹੈ। ਭਾਮਹ- ਭਰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਮਹ ਨੇ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਤੋਰ ਤੇ ਔਚਿਤਯ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਨਿਆਇ, ਯੁਕਤਤਾ,ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਾਵਿ ਵਿੱੱਚ ਔਚਿਤਯ ਦੀ ਆਵੱਸ਼ਕਤਾ ਲਈ ਹੁੰਗਾਰਾ ਭਰਿਆ ਹੈ।
ਔਚਿਤਯ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਕਾਸਕ੍ਰਮ - ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਚਾਹੇ ਆਚਾਰਿਆ ਕ੍ਸ਼ੇਮੇਂਦ੍ਰ ਨੇ ਔਚਿਤਯ - ਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਦਰਜ਼ਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਭਰਤ ਨੇ ' ਔਚਿਤਯ ' ਪਦ ਦਾ ਕਿਤੇ ਵੀ ਸਿੱੱਧਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ ਆਚਾਰਿਆ ਦੰਡੀ ਨੇ ਕਾਵਿਗਤ ਗੁਣ- ਦੋਸ਼ ਦੇ ਵਿਵੇਚਨ ਵਿੱਚ ਔਚਿਤਯ ਅਤੇ ਅਨੌਚਿਤਯ ਦੇ ਕਾਰਣਾਂਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹੋਏ - " ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ - ਕਾਲ - ਕਲਾ - ਲੋਕ - ਨਿਆਇ - ਆਗਮ (ਸ਼ਾਸਤਰ) ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਥਨ ਨੂੰ - ਵਿਰੁਧ ਵੀ ਗੁਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ 9 ਹੈ। ਅਲੰਕਾਰਵਾਦੀ ਆਚਾਰਿਆ ਰੁੁਦ੍ਰਟ ਨੇ ਕਾਵਿ 'ਚ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ, ਯਮਕ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦਾ ਆਧਾਰ ' ਔਚਿਤਯ ' ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ, "ਯਮਕ ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੋਈ ' ਔਚਿਤਯ ਦਾ ਪਾਰਖੀ ਕਵੀ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ 10 ਹੈ।
ਔਚਿਤਯ ਦੇ ਭੇਦ
ਔਚਿਤਯ ਸੰੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦੇ ਮੋਢੀ ਆਚਾਰਯ ਕਸ਼ੇਮੇਦ੍ਰ ਨੇ ਹੋਰਨਾ ਕਾਵਿ - ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਿੱੱਧਾਂਤਾ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੇ ਔਚਿਤਯ ਸਿੱਧਾਂਤ ਦੇ ਭੇਦਾਂ - ਉਪ - ਭੇਦਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੇ ਔਚਿਤਯ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਕਾਵਿ ਜਗਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਲਿਆ ਹੈ। ਕੁਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ 27 ਭੇਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।- ਪਦ, ਵਾਕ, ਪ੍ਰਬੰਧਾਰਥ, ਗੁਣ, ਅਲੰਕਾਰ,ਰਸ, ਕ੍ਰਿਆ, ਕਾਰਕ, ਲਿੰਗ, ਵਚਨ, ਵਿਸ਼ੇਸਣ, ਉਪਸਰਗ,,ਨਿਪਾਤ, ਕਾਲ, ਦੇਸ਼, ਕੁਲ, ਵਤ੍ਰ, ਤੱਤ੍ਵ, ਸੱਤਵ, ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ, ਸ੍ਵਭਾਵ, ਸਾਰ -ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਪ੍ਰਤਿਭਾ,ਅਵਸਥਾ, ਵਿਚਾਰ, ਨਾਮ, ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ।
ਔਚਿਤਯ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ
ਕਸ਼ੇਮੇਦ੍ਰ ਤੋ ਬਾਦ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਔਚਿਤਯ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਅਸਲੋ ਇਸ ਨੂੰ ਕਸ਼ੇਮੇਦ੍ਰ ਨੇ ਹੀ ਸਿੱਧਾਤਤਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਕੇ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਉਸ ਤੋ ਬਾਦ ਇਸ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਨੇ ਚੁਕਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕ ਵਿਕਾਸ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ।
ਔਚਿਤਯ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ
ਆਚਾਰੀਆ ਕਸ਼ੇਮੇਂਦ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ 'ਔਚਿਤਯ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ' ਵਿਚ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਔਚਿਤਯ ਦਾ ਲੱਛਣ ਦੱਸਦੇ ਹੋਇਆ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਜੋ ਇਸਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਹੈ।ਆਚਾਰੀਆ ਉਸੇ ਨੂੰ ਅਨੁਰੂਪ ਆਖਦੇ ਹਨ ਉਚਿਤ ਦਾ ਭਾਵ ਹੀ ਔਚਿਤਯ ਹੈ।
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਵਿ ਦੇ 28 ਅੰਗ ਗਿਣਾਏ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਅੰਗ ਦੇ 'ਔਚਿਤਯ' ਉਤੇ ਵੱਖਰਾ - ਵੱਖਰਾ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਕਾਵਿ ਦੇ ਬਾਕੀ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਔਚਿਤਯ ਦੀ ਲੋੜ ਉੱਤੇੇ ਜ਼ੋੋਰ ਦੇ ਆਪਣਾ ਮਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਔਚਿਤਯ ਕਾਰਨ ਹੀ ਕਾਵਿ ਦੇ ਹਰੇਕ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਸਹੁਜ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਰਚਨਾ ਸੁਹਜਾਤਮਕ ਬਣੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚੋ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਵਿ ਦੇ ਅਨੇਕ ਅੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਅੰਗ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਾਵਿ-ਅੰਗ ਲੋੜੀਂਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਰਸਪਰ ਸਬੰਧ ਉਚਿਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਰਾਮਮਨ (ਤਿਉਹਾਰ)
ਤਿਉਹਾਰ ਅਤੇ ਨਾਚ
ਕੂੜਜੋਗੀ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੰਗਲੀ ਬੂਟੀ ( ਕੂਰ ) ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੂੜਜੋਗੀ, ਇੱਕ ਪਾਤਰ ਦੁਆਰਾ ਪੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਨਦੀਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਇੱਕ ਬੋਰੀ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕ ਇੱਕ ਫਿਰਕੂ ਖੇਡ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬੂਟੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ 'ਤੇ ਸੁੱਟਦੇ ਹਨ।
ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ
ਸਲੂਰ-ਡੂੰਗਰਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਰਾਮਮਨ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਵਾਰਿਸ, ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਵਿੱਤ ਕਰਤਾ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਘਰ, ਜਾਤ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਰਾਮਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਸਮਾਂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤਿਉਹਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤਾਂ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਹਾਲਾਂਕਿ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣੇ ਗਏ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁਜਾਰੀ ਰਸਮਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਦਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦਾ ਚਾਰਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਧਾਰੀ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਗਮ ਦੇ ਆਯੋਜਨ ਵਿੱਚ ਬਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਡੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਡਿਊਟੀਆਂ ਸੌਂਪੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਚ ਹੀ ਹਨ ਜੋ ਅਗਲੇ ਰਾਮਮਨ ਤਿਉਹਾਰ ਤੱਕ ਭੂਮਿਆਲ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਆਲ ਦੇਵਤਾ ਸਾਲ ਭਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਰੁਟੀਨ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਦੇਵਤਾ ਲਈ ਸੀਮਾਬੱਧ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਗਰ ਨੂੰ ਰਾਜਪੂਤ ਜਾਤੀ ਦੇ ਜਾਗਰੀਆਂ ਜਾਂ ਭੱਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਬਾਰਡਰ ਹਨ। ਢੋਲ ਵਜਾਉਣਾ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਥਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਦੇ ਦਾਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਢੋਲਕੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤਿਉਹਾਰ ਇੱਕ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਦਾ ਇੱਕ ਸੰਸਕਾਰ ਵਜੋਂ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਔਚਿਤਯ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ
ਭਾਸ਼ਾ-ਸ਼ੈਲੀਗਤ ਔਚਿਤਯ :-
ਰਾਮਮਨ (ਤਿਉਹਾਰ)
ਧਮਕਾਇਆ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਪਰੰਪਰਾ
ਰਾਮਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਨੂੰ ਅਨੰਦ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਖਿਕ, ਸਾਹਿਤਕ, ਵਿਜ਼ੂਅਲ, ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਰਾਹੀਂ ਸਲੂਰ ਡੂੰਗਰਾ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ, ਡਰ ਅਤੇ ਉਮੀਦਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਾਲਾਨਾ ਸਮਾਗਮ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਦੇਖ ਕੇ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ। ਨਾਚ, ਗਾਉਣ ਅਤੇ ਢੋਲ ਵਜਾਉਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁਨਰਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਜਾਂ ਕਲਾਤਮਕ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਦੀ ਘਾਟ ਨੇ ਰਮਨ ਦੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ 'ਤੇ ਬੁਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੇ ਕਲਾ ਰੂਪਾਂ ਲਈ ਪੈਰੀਫਿਰਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਸਦੀਆਂ ਤੁਰੰਤ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰਾਮਨ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਖਤਰਾ ਹੈ।
ਔਚਿਤਯ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ
ਇਸ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਵਿਆਕਰਨ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕਿਰਿਆ ਔਚਿਤਯ, ਕਾਰਕ, ਲਿੰਗ, ਵਚਨ, ਵਿਸ਼ੇਸਣ, ਉਪਸਰਗ, ਨਿਪਾਤ, ਕਾਲ, ਆਦਿ ਆਲੰਕਾਰ ਔਚਿਤਯ, ਸ਼ਬਦ ਔਚਿਤਯ, ਆਰਥ ਔਚਿਤਯ ਆਦਿ ਕਾਵਿ ਦੇ 17 ਅੰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਰਾਮਮਨ (ਤਿਉਹਾਰ)
ਧਮਕਾਇਆ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਪਰੰਪਰਾ
2009 ਵਿੱਚ, ਯੂਨੈਸਕੋ ਨੇ ਰਮਨ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ।
ਔਚਿਤਯ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ
ਰਚਨਾ ਵਿਧਾਨ-ਔਚਿਤਯ :-
ਰਾਮਮਨ (ਤਿਉਹਾਰ)
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਰਜਮੇ ਨੂੰ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ
ਔਚਿਤਯ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ
ਇਸ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਬੰਧ ਔਚਿਤਯ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ੈ ਔਚਿਤਯ :-
ਇਸਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਕਸੇਮੇਂਦ੍ਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰ - ਔਚਿਤਯ, ਤੱਤ ਔਚਿਤਯ, ਸਾਰ - ਸੰਗ੍ਰਹ - ਔਚਿਤਯ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਕਲਪਨਾ ਔਚਿਤਯ :-
ਕਸੇਮੇਂਦ੍ਰ ਦਾ ਔਚਿਤਯ ਸਿਧਾਂਤ
ਕਸ਼ੇੇਮੇਂਂਦ੍ਰ ਦਾ ਔਚਿਤਯ ਸਿਧਾਂਤ
ਕਸ਼ੇੇੇਮੇਂਂਦ੍ਰ ਨੇ ਔਚਿਤਯ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ ਜਾ ਪਰਮ ਤੱਤ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਜਿਸ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ ਹੀ ਔਚਿਤਯ ਹੈ(ਉਚਿਤ ਪ੍ਰਾਹਰਾਚਾਰਯਾ: ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਕਿਲ ਯਸਯ ਯਤ੍। ਉਚਿਤਸਯ ਚ ਯੋ ਭਾਵਸ੍ਤਦੌਚਿਤਯੰ ਪ੍ਰਚਕਸ੍ਤੇ - ' ਔਚਿਤਯ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ)
=== ਔਚਿਤਯ ਦਾ ਕਾਵਿ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਮੱਖ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ- === ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ
ਆਚਾਰਿਆ ਕਸ਼ੇਮੇਦ੍ਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂਂ ਰਸ, ਅਲੰਕਾਰ, ਰੀਤੀ, ਧੁਨੀ, ਵਕ੍ਰੋਕਤੀਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦੇਂਦੇ ਹੋਏ ਵੱਖ - ਵੱਖ ਆਚਾਰਿਆ ਨੇ ਉਕਤ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਕਾਵਿ ਦੀ ' ਆਤਮਾ ' ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਕਸ਼ੇਮੇਦ੍ਰ ਨੇ ਵੀ ' ਔਚਿਤਯ ' ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੇ ਉਕਤ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ 'ਚ ਵਿਆਪਤ ਮੰਨ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੀ ' ਆਤਮਾ ' ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ । ਬ੍ਰੇਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਸ, ਅਲੰਕਾਰ , ਰੀਤੀ , ਧੁਨੀ , ਵਕਤੀਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਮਹਤੱਵ ਦੇਂਦੇ ਹੋਏ ਵੱਖ - ਵੱਖ ਆਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਉਕਤ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਕਾਵਿ ਦੀ ‘ ਆਤਮਾ ” ਦੇ ਰੂਪ ’ ਚ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ । ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰੇਮੇਂ ਨੇ ਵੀ ਔਚਿਤਯ ’ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੇ ਉਕਤ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ’ ਚ ਵਿਆਪਤ ( ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ) ਮੰਨ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੀ ‘ ਆਤਮਾ ” ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਇਸੇ ਲਈ ਇੱਥੇ ਰਸ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਔਚਿਤਯ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਦੀ ਸੰਖਿਪਤ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ।
( ੳ ) ਔਚਿਤਯ ਅਤੇ ਰਸ :
ਸ਼ੇਮੇਂ ਨੇ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ‘ ਰਸ ’ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਤਕਰਸ਼ ਦਾ ਆਧਾਯਕ ਤੱਤ ਮੰਨ ਕੇ “ ਔਚਿਤਯ ’ ਨੂੰ ਰਸਿੱਧ ਕਾਵਿ ਦਾ ਜੀਵਿਤ ਵੀ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ’ ਚ ਔਚਿਤਯ ‘ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਰਸ ‘ ਵਿਆਪਯ` ਹੈ । ਔਚਿਤਯ ਤੋਂ ਭਰਪੂਰ ‘ ਰਸ ’ ਸਕ੍ਰਿਦਯ ਜਾਂ ਦਰਸ਼ਕ ਜਾਂ ਪਾਠਕ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਹਲਾਦਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਧੁਮਾਸ ( ਬਸੰਤ ) ਅਸ਼ੋਕ - ਦਰਖਤ ਨੂੰ ਅੰਕੁਰਿਤ ਕਰਨ ' ਚ ਸਮਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਔਚਿਤਯ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ‘ ਰਸ ਪੂਰੇ ਅੰਤਹਕਰਣ ` ਚ ਵਿਆਪਤ ਹੋ ਕੇ ਸਹਿਦਯ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅੰਕੁਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਕਾਵਿ ’ ਚ ਰਸਗਤ ( ਰਸ ’ ਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ) ਔਚਿਤਯ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਨਾ ਕਰਕੇ ਕਵੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ` ਚ ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਮ - ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਸਾਮਾਜਿਕ ਨੂੰ ‘ ਰਸ ’ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ਕਾਵਿ ਦੇ ਹਰੇਕ ਅੰਗ ` ਚ ਅਦਿਤਯ ਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਪਦਾਵਲੀ ਦਾ ਔਚਿਤਯਪੂਰਣ ਯੋਗ ਹੀ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ' ਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਆਨੰਦਵਰਧਨ ਨੇ ਪਦਸੰਘਨਾਰੂਪ ( ਪਦ - ਰਚਨਾ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ) ਰੀਤੀ ਲਈ ‘ ਉਪਨਾਗਰਿਕਾ ' ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਢਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕੈਸ਼ਿਕੀ ਆਦਿ ਅਰਥਵਿੱਤੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਔਚਿਤਯ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਔਚਿਤਯ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਨਾ ਹੋਣ ' ਤੇ ‘ ਰਸਭੰਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਰਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਪੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਰਮਣੀਯਤਾ ਜਾਂ ਚਮਤਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ' ਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ।
( ਅ ) ਔਚਿਤਯ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰ :
ਕਾਵਿ - ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਸਾਰਿਆਂ ਆਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਕਾਵਿ ’ ਚ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਨਿਯੋਜਨ ' ਚ ਔਚਿਤਯ ਨੂੰ ਅਤਿਜ਼ਰੂਰੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ' ਚ ਵਧੇਰੇ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਆਨੰਦਵਰਧਨ ਨੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਔਚਿਤਯ ਬਾਰੇ ਅਨੇਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਹਨ 36 | ਸ਼ੇਮੇਂ ਨੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ' ਚ ਅਲੰਕਾਰਤੱਵ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਚਿਤ ਨਿਯੋਜਨ ’ ਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ, “ ਅਰਥਗਤ ਔਚਿਤਯ ਤੋਂ ਭਰਪੂਰ ਅਲੰਕਾਰ ਨਾਲ ਸੂਕਤੀ ( ਚੰਗਾ ਕਥਨ ਜਾਂ ਮੁਹਾਵਰਾ ) ਉਵੇਂ ਹੀ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉੱਚੀ - ਉੱਚੀ ਛਾਤੀ ' ਤੇ ਸਥਿਤ ਹਾਰ ਨਾਲ ਮਿਰਗੀ ਦੇ ਅੱਖਾਂ ਵਰਗੀ ਅੱਖ ਵਾਲੀ ਸੁੰਦਰੀ । ਇਕ ਦੂਜਾ ਲੌਕਿਕ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ( ਟੌਮਾਂ ) ਵਾਲਾ ਉਦਾਹਰਣ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ , ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਲੇ ’ ਚ ਤਾਗੜੀ , ਨਿਤੰਭਾਂ ’ ਤੇ ਹਾਰ , ਹੱਥ ’ ਚ ਨੂਪੁਰ ( ਪਾਯਜੇਬ ) ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਚ ਗਲੇ ਦਾ ਹਾਰ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ' ਚ ਕੋਈ ਵਾਧਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਔਚਿਤਯ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਲੰਕਾਰ ਵੀ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ 38 ।
( ੲ ) ਔਚਿਤਯ ਅਤੇ ਰੀਤੀ : -
ਆਚਾਰੀਆ ਵਾਮਨ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਪਦ - ਸੰਘਟਨਾ ( ਪਦ - ਰਚਨਾ ) ਨੂੰ ‘ ਰੀਤੀ ’ ਕਹਿ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੀ ‘ ਆਤਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ’ ਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੇਮੇਂਦੂ ਨੇ ਔਚਿਤਯ` ਦੇ ਵਿਵੇਚਨ ' ਚ ਕਾਵਿ - ਤੱਤ ‘ ਰੀਤੀ ’ ' ਤੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਇਸਦੇ ਦੋ ਹੇਠਲੇ ਕਾਰਣ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ : ਵਾਮਨ ਨੇ ਪਦ - ਸੰਘਟਨਾ ਵਾਲੀ ਰੀੜੀ ਦੇ ਔਚਿਤਯ ਦਾ ‘ ਪਦ - ਔਚਿਤਯ` ਵਿੱਚ ਹੀ ਅੰਤਰਭਾਵ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ ? “ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਵਿ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੰਗਾਂ ’ ਚ .... ਆਦਿ ਕਥਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰੀਤੀ ਦੇ ਔਚਿਤਯ ਅਥਵਾ ਅਨੌਚਿਤਯ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸ਼ੇਮੇਂ ਨੇ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ 39 । ਰੀਤੀ ਦੇ ਔਚਿਤਯ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਨੰਦਵਰਧਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ, ਰੀਤੀ ਦਾ ਔਚਿਤਯ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ ' ਤੇ ‘ ਰਸ ਦੇ ਔਚਿਤਯ ’ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੌਰ ’ ਤੇ ਵਕਤਾ , ਵਾਚਯ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਔਚਿਤਯ ਹੀ ‘ ਰੀਤੀ ਦਾ ਨਿਯਮਨ ( ਨਿਯੰਣ ) ਕਰਦਾ ਹੈ । ਅਰਥਾਤ ਕਾਵਿ ’ ਚ ਪਦਾਂ ਦੀ ਸੰਘਟਨਾ ( ਰਚਨਾ ) ਰਸ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿੰਗਾਰ , ਰੌ ਆਦਿ ਸਾਹਿਤਕ ਰਸਾਂ ਲਈ ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਪਦਾਵਲੀ ਦੀ ਸੰਘਟਨਾ ਦਾ ਹੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਔਚਿਤਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਵਕਤਾ ਤੋਂ ਮਤਲਬ - ਕਵੀ ਅਥਵਾ ਕਵੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਬੱਧ ਪਾ ਅਰਥਾਤ ਪਾਤ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਪਦਾਵਲੀ ਵਾਚਯ- ਕਾਵਿ ਦਾ ਤਿਪਾਦਯ ਵਿਸ਼ੇ , ਉਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੋਂ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਦੀ ਵੱਖ - ਵੱਖ ਵਿਧਾਵਾਂ ਮੁਕਤਕ , ਮਹਾਕਾਵਿ , ਰੂਪਕ ਆਦਿ - ਹਨ । ਇਹਨਾਂ 1. 2.
( ਹ ) ਔਚਿਤਯ ਅਤੇ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ:
ਆਚਾਰੀਆ ਕੁੰਤਕ ਨੇ ਚਾਹੇ ‘ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ’ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਔਚਿਤਯ ਦੀ ਵੀ ਉਪੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਹੈ । ਕੁੰਤਕ ਨੇ ਔਚਿਤਯ ਨੂੰ ‘ ਵਤਾ ’ ਦਾ ਜੀਵਿਤ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਔਚਿਤਯ ਤੋਂ ਭਰਪੂਰ ‘ ਵੜਾ ' ਹੀ ਕਾਵਿ ਦਾ ਜੀਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ । ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ , “ ਵਸਤੂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ‘ ਵਤਾ ’ ਦਾ ਪਰਮ ਰਹੱਸ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਉਚਿਤ ਕਥਨ ਹੀ ਜੀਵਿਤ ਹੈ । ਵਾਕ ਦੇ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਔਚਿਤਯ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਕ੍ਰਿਦਯ ਅਤੇ ਪਾਠਕ ਦੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਨ ਵਿੱਚ ਹਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਵਿ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੰਗਾਂ ਰਸ , ਅਲੰਕਾਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਔਚਿਤਯ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਕਤੀ ਨਾਲ ਵੀ ਹੈ । ਕੁੰਤਕ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ' ਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ , “ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿੱਚ ਵਤਾ ਦੇ ਔਚਿਤਯ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨਾ ਹੋਣ ' ਤੇ ਸਾਰਾ ਕਾਵਿ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਪੜੇ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਜਲ ਜਾਣ ' ਤੇ ਸਾਰਾ ਕਪੜਾ ਦੂਸ਼ਿਤ ( ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 6 1 ਕੁੰਤਕ ਦੀ ‘ ਵਤਾ ’ ਦੇ ਹਰ ਪਦ ਅਤੇ ਔਚਿਤਯ ਤੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ । ਕਿ ਵਤਾ ਅਤੇ ਔਚਿਤਯ ਦੋਨੋਂ ਇੱਕ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਸਮਤਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ’ ਤੇ ਵੀ ਦੋਨੋਂ ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਕੁੰਤਕ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਵਤਾਵਾਂ ਦਾ ਔਚਿਤਯ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ , ਔਚਿਤਯ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਇਕ ਸਾਧਨ ਹੈ । ਕਾਵਿ ’ ਚ ਰਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਪੱਤੀ ਹੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਿਪਾਦਯ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਅਤੇ ਔਚਿਤਯ ਦੋਨੋਂ ਹੀ ‘ ਰਸ ’ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਕਰਵਾਉਣ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਪੱਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ ।
ਔਚਿਤ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਸਰੂਪ:
ਅਚਾਰੀਆ ਕਸ਼ੇਮੇਂਦ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਔਚਿਤ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:
ਆਚਾਰੀਆ ਕਸ਼ੇਮੇਂਦ੍ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਔਚਿਤ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ :
“ ਉਚਿਤ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਉਥੇ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਣਾ | ਜਿਹੜੀ ਵਸਤੂ ਜਿਸ ਦੇ ਯੋਗ ਜਾਂ ਸਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਚਿਤ ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਔਚਿੱਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ।
ਕਸ਼ੇਮੇਂਦ੍ ਅਨੁਸਾਰ ਔਚਿੱਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਾਵਿ, ਕਾਵਿ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਔਚਿੱਤ ਦੀ ਏਨੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ ਕਿ ਔਚਿੱਤ ਹੀ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ ਜਾਂ ਰੂਹ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਔਚਿੱਤ ਰੂਪੀ ਰੂਹ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਕਾਵਿ - ਰਚਨਾ ਇਕ ਖਾਲੀ ਕਲਬੂਤ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਕਸ਼ੇਮੇਂਦ੍ਰ ਦੀ ਮਾਨਤਾਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਵਿ - ਸਿਰਜਨਾ ਵਿਚ ਅਲੰਕਾਰ , ਰਸ , ਗੁਣ ਆਦਿ ਕੋਈ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਰਖਦੇ ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਔਚਿੱਤ ਦਾ ਖਿਆਲ ਨਾ ਰਖਿਆ ਜਾਵੇ । ਅਲੰਕਾਰ ਤਾਂਹੀਉਂ ਅਲੰਕਾਰੁ ਹਨ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਲਾ - ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਉਚਿਤ ਥਾਂ ਤੇ ਰਖਿਆ ਜਾਵੇ । ਕਾਵਿ ਰਸਾਂ ਦੇ ਸੁਆਦ ਮਾਨਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਚਿਤ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਉਚਿਤ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ । ਵੀਰਤਾ - ਉਪਜਾਊ ਮਹਾਕਾਵਿ ਵਿਚ ਹਾਸ - ਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਅਣਉਚਿਤ ਹੋਵੇਗੀ ਇਸ ਲਈ ਕੁਥਾਂ ਪਿਆ ਵੀਰ ਰਸ ਰਸ ਭੰਗ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਹੋ ਨਿਬੜੇਗਾ । ਇਸ ਲਈ ਆਚਾਰੀਆ ਸ਼ੇਖੋਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਲੋਚਨਾ ਸਿੱਧਾਂਤ ' ਔਚਿੱਤ' ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਦਲੀਲਾਂ , ਤੁਰਕਾਂ ਤੇ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਪਰਮਾਣਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਉਚਿਤ ਥਾਂ ਤੇ ਉਚਿਤ ਕਲਾਤਮਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਹੀ ਔਚਿੱਤ ਹੈ । ਕਸ਼ੇਮੇਂਦ੍ਰ ਨੇ ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਿਆ ਹੈ ਕਿ ਔਚਿੱਤ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਔਚਿੱਤ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਹੀ ਕਾਵਿ - ਕਲਾ ਦਾ ਸਥਾਈ ਤੇ ਸਦੀਵੀ ਤੱਤ ਹੈ । ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਔਚਿੱਤ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾ , ਰੀਤੀਆਂ ਜਾਂ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ , ਰਸਮਈ ਕਾਵਿ - ਰਚਨਾ ਦੀ ਸਥਾਈ ਰੂਹ ਤਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੀ ਹੈ ।
ਕਸੇਮੇਂਦ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ ‘ ਔਚਿਤਯ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ' ਵਿਚ ਉਚਿਤਤਾ ਜਾਂ ਔਚਿੱਤ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦੇ 27 ਭੇਦ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਹਨ | ਅਚਿੱਤ ਦਾ ਤੱਤ ਕਾਵਿ ਦੇ ਪਿੰਡੇ ਵਿਚ ਕਿੱਥੇ ਕਿੱਥੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ 27 ਸਥਲ ਚੁਣੇ ਹਨ ਜਿਥੇ ਔਚਿੱਤ ਦਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਅਣ - ਔਚਿੱਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਖੰਡਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।
ਏਥੇ ਇਕ ਗੱਲ ਵੱਲ ਪਾਠਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ । ਆਚਾਰੀਆ ਕਸ਼ੇਮੇਂਦ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ “ ਔਚਿੱਤ ਸਿੱਧਾਂਤ ’ ਦੀ ਪਰਿਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਅੱਜ ਤੋਂ ਕੋਈ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸਾਡੀਆਂ ਅਜੋਕੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਬੋਲੀਆਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਨਾਂਹ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟ੍ਰ ਦੇ ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਮੁਖ ਵਿਦਵਾਨ 'ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ’ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਚਰਚਾ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਕਾਵਿ - ਸਾਹਿੱਤ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਦਿਸ਼ਾ - ਬਿੰਦੂ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ । ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁੱਖ ਰਖਕੇ ਆਪਣੇ ਆਲੋਚਨਾ ਸਿੱਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਸਨ । ਇਹ ਵੀ ਇਕ ਹਕੀਕਤ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਯੁਗ ਦੇ ਸਾਹਿਤ - ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਸੰਕਲਪ ਤੇ ਸਿੱਧਾਂਤ ਰੂਪਮਾਨ ਹੋਏ ਹਨ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੇ ਕਾਵਿ - ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਲਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਮਾਨਦੰਡ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਣਿਤ ਹੋਏ ਹਨ । ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਵੀ ਪੱਛਮੀ ਕਾਵਿ ਸਿੱਧਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਕਾਵਿ - ਸਿੱਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਕੇ ਆਧੁਨਿਕ ਆਲੋਚਨਾ - ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਲਈ ਕਾਫੀ ਸਥਾਈ ਸਾਮਗਰੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ।
ਇਸ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ਚਾਨਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਗੋਚਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ ਕਿ ਕਸ਼ੇਮੇਂਦ੍ਰ ਨੇ ਔਚਿਤ ਸਿੱਧਾਂਤ ਦੀਆਂ ਵੰਨਗੀਆਂ ਤੇ ਭੇਦਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਇੱਕਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੇਦਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਆਕਰਣ ਜਾਂ ਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ।
ਪੁਰਾਣੇ ਤੋਲ
ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਪੁਰਾਣੇ ਤੋਲ ਹੁਣ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਲਾਂ ਬਾਰੇ ਹੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦੇ ਭਾਰ/ਵਜ਼ਨ ਨੂੰ ਤੋਲਣ ਲਈ ਵੱਟੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏ। ਵੱਟਾ,ਪੱਥਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਜਿਹੜੇ ਵੱਟੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ,ਉਹ ਪੱਥਰ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਦੇ ਹੀ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਟਿਆਂ ਨੂੰ ਕੱਚੇ ਵੱਟੇ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਫੇਰ ਪੱਕੇ ਵੱਟੇ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਪੱਕੇ ਵੱਟੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਸੇਰ ਤੱਕ ਦੇ ਤਾਂ ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਦੇਗ ਦੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਤੋਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਫੇਰ ਇਕ ਛਟਾਂਕ ਦੇ ਵੱਟੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਕ ਮਣ ਤੱਕ ਦੇ ਵੱਟੇ ਲੋਹੇ ਦੀ ਦੇਗ ਦੇ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵਸਤ, ਜਿਣਸ ਤੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਨੂੰ ਤੋਲਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਵੱਟਾ ਰੱਤੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਅੱਠ ਰੱਤੀਆਂ ਦੇ ਵਜ਼ਨ ਨੂੰ ਇਕ ਮਾਸਾ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਬਾਰਾਂ ਮਾਸਿਆਂ ਦਾ ਇਕ ਤੋਲਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪੰਜ ਤੋਲੇ ਦੀ ਇਕ ਛਟਾਂਕ ਬਣਦੀ ਸੀ। ਚਾਰ ਛੁਟਾਕਾਂ ਦਾ ਪਾਈਆ ਵੱਟਾ ਬਣਦਾ ਸੀ। ਪਾਈਏ ਨੂੰ ਪਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਅੱਠ ਛਟਾਂਕਾਂ ਦੇ ਵੱਟੇ ਨੂੰ ਅੱਧਾ ਸੇਰ ਵੱਟਾ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਧਸੇਰ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਸੋਲਾਂ ਛਟਾਕਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸੇਰ ਵੱਟਾ ਬਣਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਸੇਰ ਦੇ ਵੱਟੇ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਹੋਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਕੇ ਕਹਿਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਕ ਸੇਰ ਵਿਚ ਦੋ ਅੱਧ ਸੇਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਚਾਰ ਪਾਈਏ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।
ਇਕ ਸੇਰ ਦੇ ਵੱਟੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋ ਸੇਰ ਦਾ ਵੱਟਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਦੋ ਸੇਰ ਦੇ ਵੱਟੇ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਪੰਜ ਸੇਰ ਦਾ ਵੱਟਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਪੰਜ ਸੇਰਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪੰਜ ਸੇਰ ਦੇ ਵੱਟੇ ਨੂੰ ਪੰਸੇਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਪੰਸੇਰਾ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਪੰਸੇਰੀ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਦਸ ਸੇਰ ਦਾ ਵੱਟਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਦੋ ਪੰਸੇਰੀਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਦਸ ਸੇਰ ਦੇ ਵੱਟੇ ਨੂੰ ਧੜੀ ਦਾ ਵੱਟਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਦਸ ਸੇਰ ਦੇ ਵੱਟੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀਹ ਸੇਰ ਦਾ ਵੱਟਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਵੀਹ ਸੇਰ ਦੇ ਵੱਟੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਾਲੀ ਸੇਰ ਦਾ ਵੱਟਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਣ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਮਣ ਵੱਟਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੱਟਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਮਣ ਦੇ ਵੱਟੇ ਦਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸਥਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ : ਇਕ ਮਣ ਬਰਾਬਰ ਹੈ=1×640=640 ਛਟਾਂਕਾਂ ਦੇ ਇਕ ਮਣ ਬਰਾਬਰ ਹੈ=1×160=160 ਪਾਈਆਂ ਦੇ ਇਕ ਮਣ ਬਰਾਬਰ ਹੈ=1×80=80 ਅੱਧ ਸੇਰਾਂ ਦੇ ਇਕ ਮਣ ਬਰਾਬਰ ਹੈ=1×40=40 ਸੇਰਾਂ ਦੇ ਇਕ ਮਣ ਬਰਾਬਰ ਹੈ=1×20=20 ਦੋ ਸੇਰਾਂ ਦੇ ਇਕ ਮਣ ਬਰਾਬਰ ਹੈ=1×8=8 ਪੰਸੇਰੀਆਂ ਦੇ ਇਕ ਮਣ ਬਰਾਬਰ ਹੈ=1×4=4 ਦਸ ਸੇਰਾਂ ਦੇ ਇਕ ਮਣ ਬਰਾਬਰ ਹੈ=1×2=2 ਵੀਹ ਸੇਰਾਂ ਦੇ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼
ਡਾ. ਸਰਬਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ
'''ਡਾ. ਸਰਬਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ''' ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ `ਤੇ ਸਿੱਖੀ ਸੰਬੰਧੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ। "ਦੀਜੈ ਬੁਧਿ ਬਿਬੇਕਾ" ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਬਾਰੇ ਉਸਦੀ ਪੁਸਤਕ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵੱਲੋਂ‘ਬਟਵਾਰਾ’ ਨਾਮ ਹੇਠ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਨੂੰ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ। ਸਰਬਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰੋ.ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅਧਿਐਨ ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਚੇਅਰ ਪਰਸਨ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਚੇਅਰ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ (7 ਜੂਨ 2022) ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਡੀਨ ਫੈਕਲਟੀ, ਹਿਊਮੈਨਟੀਜ਼ ਅਤੇ ਰਿਲੀਜੀਅਸ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਪੁਸਤਕਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ
ਡਾਕਟਰ ਕੁਲਵੰਤ
ਰਚਨਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ
ਡਸਕਾ
ਡਸਕਾ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ , ਸਿਆਲਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਡਸਕਾ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਆਬਾਦੀ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ 50ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ 9ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ।
17ਵੀਂ-19ਵੀਂ ਸਦੀ
ਡਸਕਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਵੇਲ਼ੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਮਾਲੀਆ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਨਾਮ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨਾਬਾਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਡਸਕਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿਆਲਕੋਟ, ਪਸਰੂਰ, ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਤੋਂ ਦਸ ਕੋਹ (ਦੂਰੀ ਦੀ ਮੁਗਲ ਇਕਾਈ) ਤੇ ਹੈ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਫਗਾਨ ਦੁਰਾਨੀ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ, ਡਸਕਾ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਵਸਨੀਕ ਕੋਟ ਡਸਕਾ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਕੱਚੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਨਾਹ ਲੈਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਡਸਕਾ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਯੁੱਗ ਦੌਰਾਨ ਮੁੜ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ। 1802 ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਡਸਕਾ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾ ਲਿਆ।
20ਵੀਂ ਸਦੀ
1929 ਵਿੱਚ, ਡਸਕਾ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਦੰਗਿਆਂ ਦਾ ਅਖਾੜਾ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਅਕਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੰਤ ਵਯਾਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸਥਾਨਕ ਹਿੰਦੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਸਥਾਨ ਇੱਕ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਸੀ।
ਅਗਸਤ 1947 ਵਿੱਚ, ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ 5,000 ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਲਈ ਡਸਕਾ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰਵਾ ਕੇ ਗਈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਆਲਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ
ਫਿਰਨ
thumb|ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਫਿਰਨ ਇਹ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਪਹਿਰਾਵਾ ਹੈ ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਫੀਰਨ ਅਤੇ ਫੇਰਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰਨ ਅਤੇ ਪੂਟ (ਪਜਾਮੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ) ਦੋ ਗਾਉਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਵਾਇਤੀ ਫੈਰਨ ਅਤੇ ਪੂਟ ਪੈਰਾਂ ਤਕ ਫੈਲਦੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੇ ਸਨ। ਫੇਰਨ ਅਤੇ ਪੂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਆਧੁਨਿਕ ਫਿਰਨ ਗੋਡੇ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਹੈ। ਸੁਥਣ ਨਾਲ ਪਹਿਚਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਸ਼ਾਲਵਰ ਦਾ ਢਿੱਲੀ ਰੂਪ) ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਟਾਈਲ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਗੈਂਡ ਹੋਟਲ(ਕੋਲਕਾਤਾ)
ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ ਦਿਲ (ਪਿਛਲੇ ਦੋਣਰਿੰਗੀ ਰੋਡ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ) ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਗੈਂਡ ਹੋਟਲ ਨੂੰ ਹੁਣ ਓਬਰਾਏ ਗੈਂਡ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਯੁੱਗ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਮਾਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਇਮਾਰਤ ਹੈ I ਇਹ ਹੋਟਲ, ਹੋਟਲ ਦੇ ਓਬਰਾਏ ਲੜੀ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਮਧਕਾਲੀ ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਡੋਮ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਓਬਰਾਏ ਗ੍ਰੈਡ ਕੋਲਕਾਤਾ, ਐਮ ਐਸ ਰਾਏ ਬਹਾਦਰ (ਓਬਰਾਏ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਬਾਨੀ) ਦਾ ਪਹਿਲੀ ਹੋਟਲ ਸੀ ਓਬਰਾਏ।
ਇਤਿਹਾਸ
ਹੁਣ ਜਿੱਥੇ ਹੋਟਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਇੱਥੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਰਨਲ ਗ੍ਰੈਂਡ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਵੇਟ ਨਿਵਾਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨੰਬਰ 13 ‘ਚੋਣਰਿੰਗੀ ਰੋਡ’ ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ I ਐਨੀ ਮੌਰ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਘਰ ਨੂੰ ਬੋਰਡਿੰਗ ਹਾਉਸ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ I ਜਿਸਨੇ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਗਿਣਤੀ 14, 15 ਅਤੇ 17,16 ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ I ‘ਦੋਣਰਿੰਗੀ’ ਤੇ ਇੱਕ ਥਿਏਟਰ ਦੁਆਰਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਇਸਫ਼ਾਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਆਰਥਕ ਸਟੀਫ਼ਨ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਅਤੇ ਪ੍ਬੰਧ ਅਧੀਨ ਸੀ I ਜਦੋਂ ਇਹ ਥਿਏਟਰ ਸੜ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਤਿ ਮੌਂਕ ਨੂੰ ਇਹ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਓੱਥੇ ਓਵਰ ਟਾਇਮ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਉਸੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਜਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅੱਜ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ I ਇੱਕ ਮਹਿੰਗਾ, ਜੈਦੇਵ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਣਇਆ ਹੋਟਲ ਜਲਦ ਹੀ ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ I ਇਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸਲਾਨਾਂ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ, ਆਈਸ ਪੈਨਸ, ਮਹਿੰਗੇ ਤੋਹਫੇ ਅਤੇ ਬਾਲਰੂਮ ਵਿੱਚ 12 ਪਿਗਲਟਸ (ਛੋਟੇ ਸੂਰ) ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਪਿਗਲਟਸ ਨੂੰ ਪਕੜ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਰਖ ਸਕਦਾ ਸੀ I
1930 ਵਿੱਚ, ਕਦੇ ਸਟੀਫ਼ਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਲਕੱਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਟਾਈਫਾਇਡ ਮਹਾਮਾਰੀ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ‘ਛੇ’ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੋਤ ਹੋ ਗਈ I ਹੋਟਲ ਦੀ ਜਲ ਨਿਕਾਸ ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1937 ਵਿੱਚ ਇਸ ਹੋਟਲ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ I ਇਸ ਸੰਪਤੀ ਨੂੰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਓਬਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਕਿਰਾਏ ਤੇ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸਨੇ 1939 ਵਿੱਚ ਹੋਟਲ ਨੂੰ ਖੋਲਿਆ ਅਤੇ ਜੋ ਕਿ 1943 ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਤ ਸੰਪੱਤੀ ਖਰੀਦਣ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ I
ਹੋਟਲ ਨੂੰ ਦੂਸਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲਿਫ਼ਟ ਮਿਲੀ, ਜਦੋਂ 4000 ਸਿਪਾਹੀ ਬਿਲੇਟਡ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਪਾਰਟੀਆਂ ਕਰਦੇ ਸਨ I ‘ਅਮਰੀਕੀ ਨੇਵੀ ਬਾਲ’ ਵਰਗੇ ਸਮਾਗਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਹੋਟਲ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਲਾਂਉਦੇ ਹਨ I
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ
ਪੂਰੇ ਬਲਾਕ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚਿੱਟੀ ਇਮਾਰਤ ਹੈ I ਸਤਰਾਂ ਬੱਧ ਵਰਾਂਡੇ ਅਤੇ ਉਪਰੇ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਤੇ ਬਣੀਆਂ ਬਾਲਕੋਨੀਆਂ, ਲੌਨਿਕ ਕੈਪੀਟਲਜ਼ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਕਾਲਮ ਤੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਬਲਾਕ ਦੀ ਪੂਰੀ ਲੰਬਾਈ ਬਰਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਸਜਾਉਦੀ ਹੈ, ਮਖੌਟਿਆਂ ਤੇ ਸਟੂਕੋ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਮਨਭਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਵੱਡੀ 1350 ਵਰਗ ਫੁੱਟ (125 ਵਰਗ ਮੀਟਰ) Iਵਿੱਚ ਉੱਚ ਛੱਤ ਅਤੇ ਕੱਚ - ਫ਼ੱਟੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਪਰੈਜੀਡੈਟ ਸਿਉਜ ਕਮਰੇ ਕੱਦ, ਚਾਨਣ ਅਤੇ ਸਪੇਸ ਦੇ ਗੁਣ ਰਖਦੇ ਹਨ. ਇਸ ਸਿਉਟ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵੱਡੇ ਬੈਡ ਰੂਮ ਚਾਰ - ਪੋਸਟਰ ਬਿਸਤਰੇ ਦੇ ਨਾਲ, ਦੋ ਬਾਥਰੂਮ, ਬਾਗ ਅਤੇ ਤਰਣਤਾਲ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਲਿਵਿੰਗ ਰੂਮ, ਇੱਕ ਡਾਇਨਿੰਗ ਰੂਮ ਅਤੇ ਪੰਜ ਬਾਲਕੋਨੀਆ, ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਅਵਾਰਡ
(i) ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਖਰ ਦੇ ਹੋਟਲ- ਜਗਤ ਸਰਵੇ, ਸ਼ਿਖਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੋਟਲ, ਰਿਸੋਰਟ ਅਤੇ ਸਪਾਅ 2005 	I
ਕੋਹਤੂਰ
ਕੋਹਤੂਰ ਮਿਸਰ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰਬਤ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮੀ ਧਰਮੀ ਬੜਾ ਪਵਿਤਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।ਬਾਈਬਲ ਅਤੇ ਕੁਰਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਥੇ ਹਜਰਤ ਮੂਸਾ ਖੁਦਾ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।ਖੁਦਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਥਾਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਆਦੇਸ਼ ਲਿਖ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸੀ।ਇਹ ਆਦੇਸ਼ ਯਹੂਦੀਆਂ ਦਸ ਹੁਕਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।ਇਸਾਈ ਵੀ ਇੰਨਾ ਆਦੇਸ਼ਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਗੈਂਡ ਹੋਟਲ(ਕੋਲਕਾਤਾ)
ਅਵਾਰਡ
(ii) ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋਟਲ- ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਸੀ.ਏਨ.ਬੀ.ਸੀ
(iii) ਪੁਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪੰਜ ਸਿਤਾਰਾ ਹੋਟਲ- ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਆਫ ਟੂਰਿਜ਼ਮ, ਗਵਰਮੈਂਟ ਆਫ ਵੈਸਟ ਬੰਗਾਲ I
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੋਟਲ
ਆਚਾਰੀਆ ਵਿਦਿਆਨਾਥ
ਆਚਾਰੀਆ ਵਿਦਿਆਨਾਥ (13ਵੀਂ ਈ. -14ਵੀਂ ਈ.) ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ 'ਪ੍ਰਤਾਪਰੁਦ੍ਰਯਸ਼ੋਭੂਸਣ' ਦੇ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਉਕਤ ਕਾਵਿਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ 'ਚ ਬਹੁਤ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ 'ਚ ਵਿਦਿਆਨਾਥ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਸਰੇਦਾਤਾ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਤਾਪਰੁਦ੍ਰਦੇਵ (ਵੀਰਰੁਦ੍ਰ ਅਥਵਾ ਰੁਦ੍ਰ) ਦੀ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਸ੍ਵੈ-ਰਚਿਤ ਉਦਾਹਰਣਾਂ 'ਚ ਉਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਦ੍ਰਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਆਚਾਰੀਆ ਵਿਦਿਆਧਰ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਏਕਾਵਲੀ' ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ-ਜੁਲਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਸਰੇਦਾਤਾ ਰਾਜਾ ਨਰਸਿੰਘ ਦਾ ਯਸ਼ੋਗਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਰਚਨਾਵਾਂ
ਆਚਾਰੀਆ ਵਿਦਿਆਨਾਥ ਦੀ ਕਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਇਕੋ ਉਕਤ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਜਿਸਦੀ ਵੰਡ-ਕਾਰਿਕਾ, ਵ੍ਰਿੱਤੀ, ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿਸ਼ਾਸਤਰੀ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨਾਟਯਸ਼ਾਸਤਰੀ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ 'ਚ ਨੋ ਅਧਿਆਇ ਹਨ:
ਪ੍ਰਕਰਣਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਕਤ ਤੱਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹੀ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲੇ ਗ੍ਰੰਥਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆ ਵਾਂਙ, ਕਾਵਿ, ਨਾਟਕ, ਕ੍ਰਮ, ਦੋਸਗੁਣ, ਸ਼ਬਦਾਲੰਕਾਰ, ਅਰਥਾਲੰਕਾਰ, ਮਿਸ਼੍ਰ-ਅਲੰਕਾਰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਵਿਵੇਚਨ ਹੋਇਆਂ ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ‘ਨਾਟਕ' ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਤੇ ਪ੍ਰਕਰਣ 'ਚ ਨਾਟਕ ਦੇ ਅੰਗਾ-ਉਪਾਂਗਾਂ ਦੇ ਉਦਾਹਰਣ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਤਾਪਰੁਦ੍ਰ-ਕਲਿਆਣ ਨਾਮਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।
ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਵਿਵੇਚਨ ਤੇ ਭਰਤ, ਮੰਮਟ ਅਤੇ ਧਨੰਜਯ ਅਲੰਕਾਰ ਵਿਵੇਚਨ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਰੁਯਕ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ 'ਚ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਵਿਦਿਆਰਧਰ ਦੀ ਏਕਾਵਲੀ ਦੀ ਅਪੇਖਿਆਂ ਕੁੱਝ ਜਿਆਦਾ ਉੱਚਾ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਾਟਯਸ਼ਾਸਤਰੀ ਤੱਤਾ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਤੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਭਰਤ ਮੁਨੀ, ਧਨੰਜਯ, ਮੰਮਟ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ।
ਧੁਨੀ ਸਮਰਥਕ ਆਚਾਰੀਆ-ਮੰਮਟ ਵਿਦਿਆਨਾਥ, ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ, ਹੇਮਚੰਦ੍ਰ ਵਿਦਿਆਰਧਰ, ਜਯਦੇਵ, ਪੰਡਿਤਰਾਜ, ਜਗਨਨਾਥ ਆਦਿ ਹਨ।
ਵਿਦਿਆਨਾਥ ਦੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਦ੍ਰਯਸੋਭੂਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਵੇਚਿਤ ਹਨ। ਕਾਵਿਗਤ ਮਾਧੁਰਯ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਦਿਆਨਾਥ ਨੇ ਵੀ ਅਨੁਕਰਣ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਵਾਰੰਗਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਤਾਪਰੁਦ੍ਰ ਲਈ ਵਿਦਿਆਰਨਾਥ ਨੇ ਪ੍ਰਤਾਪਰੁਦ੍ਰਯ ਸੋਭੂਸ਼ਣ ਨਾਮਕ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਤਾਪਰੁਦ੍ਰੀਯ' ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ‘ਅਲੰਕਾਰ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ' ਅਤੇ ‘ਨਾਟਯ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ' ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੱਭੇ ਉਦਾਹਰਣ ਲੇਖਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਰਚੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਤਾਪਰੁਦ੍ਰ (1268 ਤੋਂ 1319 ਈ:) ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਪੰਜਾਂ ਅੰਕਾਂ ਦਾ ‘ਪ੍ਰਤਾਪਰੁਦ੍ਰ-ਕਲਿਆਣ' ਨਾਟਕ ਵੀ ਇਸੇ ਕਿਰਤ ਦਾ ਅੰਗ ਹੈ।
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਭਲਾਈ ਮੰਤਰਾਲਾ
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਭਲਾਈ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲਾ), ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਸਿਖਰ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਮੰਤਰਾਲੇ ਲਈ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਖੇਤੀ, ਫੂਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਮੁਖੀ ਖੇਤੀ ਮੰਤਰੀ ਰਾਧਾ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਹੈ। ਗਜੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪਰਸੋਤੰਬਾਏ ਰੁਪਾਲਾ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ ਹਨ।
ਮੀਰਾ ਕੋਸਾਂਬੀ
ਮੀਰਾ ਕੋਸਾਂਬੀ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Meera Kosambi; 24 ਅਪ੍ਰੈਲ 1939 – 26 ਫਰਵਰੀ 2015) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੀ।
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਭਲਾਈ ਮੰਤਰਾਲਾ
ਪਿਛੋਕੜ
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅੱਧੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਲਈ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਗੈਰ-ਖੇਤੀ ਸੈਕਟਰਾਂ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਦੁਆਰਾ ਲੋੜੀਂਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਨਖਾਹ ਸਾਮਾਨ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ - ਜਿਸ ਵਿੱਚ 52.1% ਆਬਾਦੀ ਸਿੱਧੇ ਜਾਂ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ 2009-10 ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ ਜਾਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ, ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਜਤਨਾਂ ਨੇ 2010-11 ਦੌਰਾਨ 244.78 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਅਨਾਜ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਿਕਾਰਡ ਪੈਦਾਵਾਰ ਨਵੀਆਂ ਵਿਕਸਤ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਤਕਨਾਲੌਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਟਰਾਂਸਫਰ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਸਕੀਮਾਂ ਅਧੀਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਐਗਰੀਕਲਚਰ ਐਮ ਐੱਮ ਪੀ, ਜੋ ਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਸਹਿਕਾਰਤਾ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਕਾਰਡ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋਰ ਕਾਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਵਧੀ ਹੋਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸਮਰਥਨ ਮੁੱਲ ਰਾਹੀਂ ਲਾਹੇਵੰਦ ਭਾਅ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਇਸ ਲਈ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਦੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਵਧਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ।
ਮੀਰਾ ਕੋਸਾਂਬੀ
ਜੀਵਨੀ
ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨੀ, ਅੰਕੜਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਗਣਿਤ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਡੀਡੀ ਕੋਸਾਂਬੀ ਦੀ ਛੋਟੀ ਧੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਆਚਾਰੀਆ ਧਰਮਾਨੰਦ ਦਾਮੋਦਰ ਕੋਸਾਂਬੀ, ਇੱਕ ਬੋਧੀ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਮਾਹਰ ਦੀ ਪੋਤੀ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਨਲਿਨੀ ਕੋਸਾਂਬੀ (ਨੀ' ਮਾਡਗਾਵਕਰ) ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਸਟਾਕਹੋਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ. ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ 'ਤੇ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਲੇਖਕ ਹੈ।
ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਉਸਨੇ SNDT ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਮੁੰਬਈ ਵਿਖੇ ਰਿਸਰਚ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਸਨੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਪੰਡਿਤਾ ਰਮਾਬਾਈ ' ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਮਰਾਠੀ ਤੋਂ ਸੰਕਲਿਤ, ਸੰਪਾਦਿਤ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਧਰਮਾਨੰਦ ਦਾਮੋਦਰ ਕੋਸਾਂਬੀ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ ਅਤੇ ਵਿਦਵਤਾ ਭਰਪੂਰ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਭਲਾਈ ਮੰਤਰਾਲਾ
ਮੂਲ
1881 ਵਿਚ, ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਮਾਲੀਏ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਪੋਰਟਫੋਲੀਓ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਮਾਲ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਾਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ, 1947 ਵਿਚ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।
ਮੀਰਾ ਕੋਸਾਂਬੀ
ਜੀਵਨੀ
ਕੋਸਾਂਬੀ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 26 ਫਰਵਰੀ 2015 ਨੂੰ ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਭਲਾਈ ਮੰਤਰਾਲਾ
ਢਾਂਚਾ ਅਤੇ ਵਿਭਾਗ
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਭਲਾਈ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਤਿੰਨ ਵਿਭਾਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਮੁਖੀ, ਤਿੰਨ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਹਨ।
ਮੀਰਾ ਕੋਸਾਂਬੀ
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1939 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਭਲਾਈ ਮੰਤਰਾਲਾ
ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ
ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਕਾਸ ਯੋਜਨਾ ਹੈ, ਜੋ 2007 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕੌਮੀ ਵਿਕਾਸ ਕੌਂਸਲ ਦੀਆਂ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਆਉਟਪੁੱਟ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ, ਬਿਹਤਰ ਤਾਲਮੇਲ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਫੰਡ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। 2009-10 ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਲਈ ਕੁੱਲ ਬਜਟ 38,000 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ।
ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਤੇ ਅੰਕੜੇ
ਮੰਤਰਾਲਾ "ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਅੰਕੜੇ 'ਤੇ ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ" ਦੀ ਇੱਕ ਸਲਾਨਾ ਰਿਪੋਰਟ ਛਾਪਦਾ ਹੈ " ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਤਸਵੀਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ, ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ (ਰਾਜ-ਆਧਾਰਿਤ ਅਤੇ ਫਸਲ-ਵਿਵਹਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਸਮੇਤ), ਦਿਹਾਤੀ ਆਰਥਿਕ ਸੂਚਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਆਦਿ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਤਾਜ਼ਾ ਰਿਪੋਰਟ 2014 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 errors: external links ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Pages using web citations with no URL ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ
ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਉਗੋਕੇ
ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਉਗੋਕੇ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ ਅਤੇ 2022 ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਦੌੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਇਕ ਹੈ। ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮੋਬਾਈਲ ਰਿਪੇਅਰ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਉਹ ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ।
ਚੋਣ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ
2022 ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਗੋਕੇ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੰਨੀ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਸੀ।
ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ
ਉਸਦੀ ਮਾਤਾ ਬਲਦੇਵ ਕੌਰ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸਵੀਪਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Pages with unreviewed translations
ਹੋਟਲ ਫੋਰ ਸੀਜਨਜ ਮੁੰਬਈ
ਹੋਟਲ ਫੋਰ ਸੀਜਨਜ ਮੁੰਬਈ ਇੱਕ ਪੰਜ - ਤਾਰਾ ਹੋਟਲ ਅਤੇ ਟੋਰੰਟੋ -ਅਧਾਰਿਤ ਫੋਰ ਸੀਜਨਜ ਲਗਜਰੀ ਹੋਟਲਜ਼ ਅਤੇ ਰਿਜਾਰਟ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ. ਇਹ ਵਰਲੀ, ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਉਭਰ ਰਹੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਵੇਲੇ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ 202 ਮਹਿਮਾਨ ਕਮਰੇ ਘਰ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋ ਉਚਾ ਛੱਤ ਬਾਰ, ਏਰ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ.
ਇਤਿਹਾਸ
ਇਸ ਹੋਟਲ ਦੀ 37 - ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਇਮਾਰਤ 2008 ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਡਿਜਾਇਨ ਲਹਾਨ ਐਸੋਸੀਏਟਸ ਦੇ ਯੂਹੰਨਾ ਏਰਜੀਅਨ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ. ਇਹ ਇੱਕ ਹੋਗਕੋਗ ਬੇਸਡ  ਕੰਪਨੀ ਹੈ. ਹੋਟਲ ਦੇ ਇਨਟੀਅਰ ਬਿਲਕੇ  - ਲਾਇਜ  ਨੇ  ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ. ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਸਿਵਲ ਉਸਾਰੀ ਡੇਢ ਸਾਲ ਵਿਚ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ 8 ਦਿਨ ਦੀ ਇੱਕ ਸਲੈਬ ਚੱਕਰ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ. 37 ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਟਾਵਰ ਇੱਕ ਸਾਲ  ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ  ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ ਉਸਾਰੀ ਵਾਲੀ ਇਮਾਰਤ ਬਣ ਗਿਆ. ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਸੰਜੀਵ ਗਰਗ, ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਕੋਟਰੈਕਟਰ ਲਿਮੀਟਡ (ਇੱਕ ਨਿਊ ਦਿੱਲੀ- ਅਧਾਰਿਤ ਉਸਾਰੀ ਕੰਪਨੀ) ਜਨਰਲ ਮੈਨੇਜਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ.
ਇਸ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਕਮਰੇ, ਡੀਲਕਸ ਕਮਰੇ –ਸ਼ਮੁੰਦਰੀ ਨਜਾਰਾ, ਡੀਲਕਸ ਕਮਰੇ, ਸੁਪਿਰਿਅਰ ਕਮਰੇ, ਪਰੈਜੀਡੈਟ ਸਿਉਟ , ਪ੍ਮਿਅਰ ਸਿਉਟ , ਡੀਲਕਸ ਸਿਉਟ ਆਦਿ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ. ਇਸ ਹੋਟਲ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਕਮਰੇ ਮੁੰਬਈ 'ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਧੀਆ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ.
ਫੋਰ ਸੀਜਨਜ ਮੁੰਬਈ ਇਕ ਲਾਉਜ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋਕਿ AER (ਏਰ) ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆ ਜਾਦਾ ਹੈ.
ਹ ਲੋਜ 34ਵੀ ਮੰਜਿਲ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਇਹ ਓਪਨ - ਹਵਾਈ ਲੋਜ ਉੱਚ ਵਰਲੀ ਦੇ ਸੰਲਸ਼ੀਲ ਸੜਕ ਉਪਰ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾਉਦਾ ਹੈ. ਸਾਰੇ ਵਾਸੀ ਮਹਿਮਾਨ AER ਨੂੰ ਮੁਫਤ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਸਕਦੇ ਹਨ.
ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਰੈਸਟੋਰਟ ਹੋਟਲ ਵਿਖੇ ਉਪਲੱਬਧ ਹਨ
-ਕੈਫੇ ਪਟੈਟੋ ਐਡ ਬਾਰ :- ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਬ੍ਰੇਕਫਾਸਟ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾਦੀ ਹੈ .ਕੋਟੀਨੈਟਲ, ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਮਨਪਸੰਦ ਇਸ ਦੀਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹਨ
-ਪੂਲ ਡੈਕ
-ਸੈਨ ਕਿਉ :- ਸੈਨ ਕਿਉ ਭੋਜਨਾਲਾ ਵਿੱਚ ਤੰਦੂਰ ਰਸੋਈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੋਕ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ. ਉਪਰੀ ਭਾਗ ' ਥਾਈ ਅਤੇ ਜਪਾਨੀ ਪਕਵਾਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ ਇਸ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ੁਸ਼ੀ  ਪੱਟੀ ਨਾਲ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ. ਚਾਰ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਡਾਇਨਿੰਗ ਕਮਰੇ ਸਮਾਗਮ ਲਈ ਉਪਲੱਬਧ ਹਨ.
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੋਟਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਟਲ
ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਤੀ ਇਸਲਾਮੀ ਰਵੱਈਆ
ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਕਸਰ ਸੂਰਾ ਅਲ-ਬਕਾਰਾ ਦੀ ਆਇਤ 239 ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ - ਉਸਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ (ਸਾਰੇ) ਉਹ ਸਿਖਾਇਆ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਸੀ - ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿ ਕੁਰਾਨ ਨਵੇਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਮੁਸਲਿਮ ਲੇਖਕਾਂ ਲਈ, ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਤੌਹੀਦ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।[6] ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਕੁਰਾਨ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕੁਦਰਤ ਜਾਂ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ। thumb ਮੱਧਕਾਲੀ ਮੁਸਲਿਮ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਬਨ-ਅਲ-ਹੈਥਮ) (ਸੱਤਵੀਂ ਅਤੇ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਫਾਰਸ ਅਤੇ ਅਰਬ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ) ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਅੱਜ ਮੁਸਲਿਮ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਸਲਿਮ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਘਾਟ ਬਾਰੇ ਵੀ ਮੁੱਦੇ ਉਠਾਏ ਗਏ।
ਨਿਰੀਖਣ
ਇਹ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਰਾਨ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ 6236 ਆਇਤਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਇਤਾਂ (ਆਇਤਾਂ) ਮਨੁੱਖਜਾਤੀ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਖ਼ਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੋਇਟਾ ਦੇ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1990 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਖ਼ਾਨ (ਉਰਦੂ: فیروز خان; ਜਨਮ 11 ਜੁਲਾਈ 1990) ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰ, ਮਾਡਲ ਅਤੇ ਵੀਡੀਓ ਜੌਕੀ ਹੈ। ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਰਦੂ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਿਖਰਾ ਮੇਰਾ ਨਸੀਬ ਨਾਲ ਹਰੀਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਲ-ਏ-ਰਾਣਾ, ਖਾਣੀ, ਇਸ਼ਕੀਆ ਅਤੇ ਖੁਦਾ ਔਰ ਮੁਹੱਬਤ 3 ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
2021 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਜਿਓ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਦੇ ਆਏ ਮੁਸ਼ਤ-ਏ-ਖਾਕ ਵਿੱਚ ਮੁਸਤਾਜਾਬ ਅਹਿਮਦ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਨਜ਼ਰ ਆਏ ਸਨ। ਖਾਨ ਇਸ ਸਮੇਂ ਏਆਰਵਾਈ ਡਿਜੀਟਲ ਦੇ ਹੈਬਸ ਵਿੱਚ ਬਾਸਿਤ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਹਨ।
ਨਿਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਫਿਰੋਜ਼ ਖਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਕੋਇਟਾ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਹੁਮੈਮਾ ਮਲਿਕ ਅਤੇ ਦੁਆ ਮਲਿਕ ਹਨ। ੨੦੧੮ ਵਿੱਚ ਖਾਨ ਨੇ ਸਈਦਾ ਅਲੀਜ਼ੀ ਫਾਤਿਮਾ ਰਜ਼ਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। 3 ਮਈ 2019 ਨੂੰ, ਫਿਰੋਜ਼ ਖਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਮੁਹੰਮਦ ਸੁਲਤਾਨ ਖਾਨ ਰੱਖਿਆ। 14 ਫਰਵਰੀ 2022 ਨੂੰ, ਖਾਨ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਾਤਿਮਾ ਖਾਨ ਰੱਖਿਆ।
ਕੈਰੀਅਰ
ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਏਆਰਵਾਈ ਮਿਊਜਿਕ 'ਤੇ ਵੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ 2014 ਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ, ਚੁਪ ਰਹੋ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਅਜਲ ਅਲੀ ਨਾਲ ਅੰਜੁਮ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦ ਦੀ ਫਿਲਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਤਨੀ ਹਸੀਨ ਹੈ ਤੋਂ ਲਾਲੀਵੁੱਡ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਫਿਲਮ ੧੩ ਸਤੰਬਰ ੨੦੧੬ ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ।
ਆਈ.ਟੀ. ਕਾਲਜ ਅਲਗੋਂ ਕੋਠੀ
'''ਆਈ.ਟੀ. ਕਾਲਜ ਅਲਗੋਂ ਕੋਠੀ''' ਭਗਵਾਨਪੁਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਰਨਤਾਰਨ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਇਹ ਕਾਲਜ ਭਿੱਖੀਵਿੰਡ ਤੋਂ ਖੇਮਕਰਨ ਸੜਕ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਲੜਕੀਆਂ ਦਾ ਕਾਲਜ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਲਜ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਇੱਕ ਸੁਸਾਇਟੀ ਬਣਾ ਕੇ ਕਾਲਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।
ਕੋਰਸ
ਇਸ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਬੀ.ਏ., ਬੀ.ਸੀ.ਏ., ਬੀ.ਏ. ਇਕਨਾਮਿਕਸ, ਡੀ.ਸੀ.ਏ. ਅਤੇ ਪੀ.ਜੀ.ਡੀ.ਸੀ.ਏ ਆਦਿ ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲ ਕੋਰਸ ਵੀ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਹੂਲਤਾਂ
ਕਾਲਜ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਮਾਰਤ, ਵੱਡੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਸ੍ਰੀ ਸ਼ਿੰਗਾਰਾ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਲੈਬਾਰਟਰੀ, ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਰੂਮ, ਕੰਪਿਊਟਰ ਲੈਬਜ਼, ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪਾਰਕ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖਿਆ ਅਦਾਰੇ
ਮਦਨ ਲਾਲ ਖੁਰਾਣਾ
ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ
ਖੁਰਾਣਾ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1936 ਨੂੰ ਲਾਇਲਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ) (ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਫੈਸਲਾਬਾਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਐਸ ਡੀ ਖੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਖੁਰਾਨਾ ਸਿਰਫ 12 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰਕੇ ਦਿੱਲੀ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਕਲੋਨੀ ਕੀਰਤੀ ਨਗਰ ਵਿਖੇ ਦੁਬਾਰਾ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੇ ਕਿਰੋਰੀ ਮਾਲ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।