cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Буддизм
Буддизм (बुद्ध धर्म, ; пали बुद्ध धम्म, buddha dhamma, «Рухсгонды ахуырад» ) у динон-философон ахуырад (дхарма) удон райхъалы тыххæй (бодхи). Буддизм равзæрдис VI æнус нæ эрæйы агъоммæ ’ввахс хуссар Азийы. Йæ бундурæвæрæг уыдис Сиддхартха Гаутама (Буддæ).
Черчесты Георги
Черчесы-фырт ма зындгонд у йæ киносценариты фæрцы («Жизнь, ставшая легендой», «И оглянулся путник»).
Пысыра
Пысыра,, пурса (Urtica) хъæздыг у алыхуызон витаминтæ æмæ микроэлементтæй. Ис дзы: витаминтæ К, С æмæ В гликозид, пантотены туагад, эфиры зетитæ, сæкæр, æфсæйнаг, кальций, калий, сондон æмæ æндæртæ.
Кæс ноджы
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Туркменистан
*
Сапонгæрдæг
Сапонгæрдæг (Saponaria; Мыльнянка) у кæрдæг зайæгойты мыггаг.
Зæппадз
Категори:Амаддзæгтæ Категори:Ирон культурæ
Англисаг æвзаг
Фæстæдæр Англисмæ бырсын райдыдтой викингтæ, æмæ уыдон дæр сæ скандинавиаг фæд ныууагътой англисаг æвзаджы.
Цæнгæт
Цæнгæт, (Чугун) у æфсæйнаг æмæ æвзалыгуыры æмтад.
Заир
*
Дыккаг дунеон хæст
Дыккаг дунеон хæст (1939—1945) уыд адæймагады историйы стырдæр хæст. Уыцы хæст схуыдтой «дунеон» уый тыххæй æмæ йæ дæргъы тох кодтой алы континенты бæстæтæ дæр, хæсты фæмардис 50—70 милуан адæймаджы.
Хæст райдыдта 1939-æм азы 1 сентябры, Герман Польшæмæ куы балæбурдта, уæд. Уыцы боны агъоммæ дæр æрцыдис ахсджиаг цаутæ: Аншлюс æмæ Чехийы оккупаци.
Таллахасси
Таллаха́сси (Tallahassee ) у сахар АИШ-ы хуссар-скæсæны, штат Флоридæйы сæйраг сахар. Цæрынц дзы 181 376 адæймаджы (2010).
Сахсат
Æрвитæнтæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Беслæн-ФАЮР
Разамынд
Категори:Цæгат Ирыстоны футболон клубтæ
Таиланд
*
Тырты
Тырты, (Berberis, Барбарис) у къутæрты мыггаг.
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Мыдхæссæг зайæгойтæ
1920-æм аз
Амардысты
Категори:1920
Гуаранийаг æвзæгтæ
Ис дзы 4 кæнæ 5 æвзджы:
Джыджына
Джыджына, вариант дзиджына (Convallaria, Ландыш) у зайæгойты мыггаг. Мыггаджы иунæг хуыз у зæрдæвæрæны мæйы джыджына кæнæ майы джыджына (Convallaria majalis).
Ла-Пас
Ла-Пас (La Paz, Chuqiyapu), æххæст ном у Нуэстра-Сеньора-де-ла-Пас (Nuestra Señora de La Paz) у Боливийы сахар æмæ паддзахады de facto-йы сæйраг сахар, Ла-Пасы департаменты административон центр.
Баку
Баку (Bakı) у Азербайджаны сæйраг сахар. Уый у паддзахады зонадон, техникон æмæ индустриалон центр.
Эстонийы кронæ
1 кронæ = 0,0639 €
Никарагуæ
Истори
1821-æм азы, Америкæйы испайнаг колониты хæдбардзинады сæрвæлтау хæсты дæргъы Никарагуæйы территори бацыди Мексикæйы скондмæ.
1825 азæй 1838 азы онг бæстæйы хицау хуындис паддзахады сæргълæууæг (Jefe de Estado), стæй 1858 азы онг — сæйраг разамонæг (Supremo Director), фæстæдæр та — президент. Бæстæйы фыццаг президент уыд Фруто Чаморро, фæлæ йæ хонынц 30-æм президент, уый тыххæй æмæ уый размæ уыдысты 29 алыхуызон сæргълæууæджы, уыдонæй бирæтæ æрмæст иу-дыууæ мæйы дæргъы.
Географи
Скæсæнырдыгæй йемæ æмарæн у дыккаг облæст — Москитон былгæрон. Никарагуæйы Карибы былгæрон у цъымараджын æмæ дæлиау æвæрд ран, æмæ фæци мангровæ хъæдтæ æмæ зындзæуæн джунглиты бын.
Паддзахадон-политикон арæзт
Никарагуæ у президентон республикæ. Паддзахад æмæ хицауады сæргълæууæг у президент. Равзарынц æй фондз азы æмгъуыдмæ.
Никарагуæдзауы æххæстгæнинæгтæ
Бæстæйæ хæдтæхæгыл атæхыны размæ хъæуы бафидын аэропортон фиддон — 35 доллæры. Вакцинацийы тыххæй сертификат нæ хъæуы. Хæдзарон цæрæгойтæ бæстæйæ аласын æмæ бæстæмæ æрбаласыны тыххæй æнæмæнг хъæуы бавдисын æмбæлон гæххæттытæ, стæй бафидын аласт/æрбаласты бар раттыны тыххæй 20 доллæры. Бæстæмæ æрбаласæн ис: 200 сигареты кæнæ 50 сигарæйы, расыггæнæг нозты 3 литры, къафеттæ кæнæ шоколады 2 килограммы. Уымæй уæлдай ма ис æрбаласæн мини-компьютер, бинокль, фото-, аудио- æмæ видеотехникæ — алы пунктæй фæйнæ иу дзаумайы.
Экономикæ
Паддзахады импорт цас у, уыйас йæ экспорт 1 млрд. доллæры къаддæр у. Уымæн йæ сæйраг аххос у, инфляци фæкъаддæр кæнынæн ивгъуыд æнусы 90-æм азты æмбисæй сæ национ валютæ доллæримæ абаргæйæ цæмæй зынаргъ уа, ахæм политикæ кæй кæнынц, уый.
Туризм
Туризм райрæзти æрæджы, фæлæ уæддæр бæстæйы дыккаг стырдæр экономикæйы къабаз сси. Никарагуæйы президент Ортега куыд загъта, туризм хъуамæ фæахъаз уа мæгуырдзинады ныхмæ тохы бæстæйы алы къуымы дæр. Туризмы рæзт æххуыс кæны арæзтад, хъæууон хæдзарад æмæ æндæр къабæзтæн дæр.
Транспорт
Транспортон фæрæзтæ æмæ коммуникациты фылдæр хай сгуппар сты Никарагуæйы ныгуылæны. Автомобилон фæндæгтæ парахатæй аразын райдыдтой 1940-æм азты, æмæ ныртæккæ сæ иумæйаг дæргъ у 20 мин километрмæ æввахс. Фæлæ фæндæгтæн сæ фылдæр хай (16,5 мин км) у æнæ хъæбæр уæлцъарæй. Скæсæйнаг былгæрон афæдз фараст мæйы вæййы къæвдатæ æмæ уый тыххæй уырдыгæй бæстæйы ныгуылæнмæ фæндæгтыл цæуæн нæй, æмæ бынæттон цæрджытæ автотранспорты бæсты пайда кæнынц цæугæдæттæй.
Æндæр паддзахæдтимæ бастдзинæдтæ
XX æнусы дыккаг æмбисæй, ССР Цæдисы ахадындзинады фæфылдæры охыл, Никарагуæйы тыхджындæр кæнын райдыдтой галиу политикон идейæтæ. Уыцы хъуыддаг сæвзæрын кодта конфликт Никарагуæ æмæ, диктатор Сомосайæн æххуыс чи кодта, уыцы АИШ-ы ’хсæн. Ныртæккæйы заман Никарагуæйы тыхджынæй тыхджындæр кæны антиамерикаг змæлд, æмæ уыйохыл бæстæйæн ис æнгом ахастытæ, галиудзаст чи у, уыцы Кубæ, Венесуэлæ, Боливи æмæ æндæр ахæм паддзахæдтимæ.
Фиппаинæгтæ
* Категори:Википеди:Хуыздæр статьятæ
Хосе де ла Серна
Цардафыст
Де ла Сернæйæн вицæ-къаролы зæххыты сæйраг сахар Лимæйы уыдис бирæ фарслæуджытæ. Уый бæлвырд базыдта Лимæмæ куы ’рцыд, цæмæй Испанимæ аленк кæна. Перумæ мæнæ-мæнæ хъуамæ æрбабырстаиккой Сан-Мартины æфсæдтæ æмæ де ла Сернайы фарслæуджытæ куырдтой вицæ-къаролæй, цæмæй сæвæра æфсады сæргълæууæгæй æмæ хæстон цæдисы хистæрæй, раттой йын инæлар-лейтенанты цин. Вице-къарол зын уавæры тыххæй сразы, нал бакаст уымæ æмæ кæрæдзиимæ æвзæр фидыдтой.
Тугдар
Тугдар — туг исыны æгъдауы комкоммæ аххосджын адæймаг, искæйы амарыны, (чызг аскъæфыны, фæхудинаг кæныны æмæ æнд.ах.) фæстæ-иу марæг (фыдгæнæг) йæхи бааууон кодта, кæй бафхæрдта, уый хæстæджытæй, цалынмæ-иу уыдон сæ маст нæ райстой (уыимæ-иу фылдæр хатт байсæфтис аххосджын нæ, фæлæ йе ’ввахс хæстæджынтæй исчи), кæнæ-иу цалынмæ æхсæнад сæ бафидауынæн исты мадзал не скодта, уæдмæ. Ирон æвзаджы тугдар æмæ тугагуры мыггæгты уæнгтæн ис сæрмагонд нæмттæ. Ацы хабар этнографион æмæ фольклорон æрмæгимæ дзурæг у ууыл, æмæм ирон адæммæ туг исыны хъуыддаг арæх кæй æмбæлд æмæ фидар æвæрд кæй уыдис.
Наркомани
Иугонц Нациты Организацийы иртæстмæ гæсгæ, дунейы тæккæ парахатгонд наркотикон буаргъæд у каннабис (гæнæй конд наркотиктæ), уымæй пайда кæнынц 150 милуан адæймаджы бæрц. Уый фæстæ рапарахат амфетамины рæнхъы стимулятортæ (метамфетамин, амфетамин æмæ экстази), 40 милуан адæймаджы бæрц. 30 милуан адæймагæй къаддæр пайда кæнынц кокаинæй, 15 милуанæй къаддæр — опиаттæй (героин, морфин, опий æмæ æндæртæ), уыдоны ’хсæн 10 милуан пайда кæнынц героинæй.
Мæцкъуы
Хосы сæраппонд ын пайда кæнынц йæ сыфтæй дæр æмæ йæ гагатæй дæр. Хос дзы кæнынц уыргтæн æмæ тугдадзинтæн, уæлдайдæр та, къæхты тугдадзинтæ куы ныннæрсынц, уæд. Хос ма дзы кæнынц дондзонæн дæр.
Сомих
Этимологи
Иронау та дзырд «Сомих» y равзæрд гуырдзиаг дзырдæй «Сомхети» (гуырдз. სომხეთი кæнæ სასომხეთი). Куыд уынæм, афтæмæй абон ацы дзырд у æрмæстдæр уыцы дыууæ æвзæгтыл.
Ног Зæхх
Полигон
1955-æм азы 21 сентябры райдайгæ 1990-æм азы 24 октябры онг ам срæмыгъд 135 аппон ифтыгъды, уыдонæй 42 дæлзæхх, 87 уæлдæфы, 2 денджызы уæлцъар, 3 денджызы дæлцъар.
Вайгач
Категори:Цæгат Ихджын фурд
Станицæ
Стани́цæ кæнæ хъаллæ (станица) у хъазахъхъаг хъæуы традицион ном. Æцæг, станицæ уыд административон иуæджы ном, уый тыххæй æмæ иу станицæмæ цалдæр цæрæнраны хауæн уыди (станицæйы хутæртæ æмæ посёлоктæ).
Цæгат Ирыстоны станицæтæ сты Горæтгæроны районы — Æрхонкæ, Кировы районы — Змейкæ, Дыгуры районы — Джермецыкк, стæй Мæздæджы районы цыппар — Луковскæй, Мусхъæу, Павлодольскæй, Терскæй.
Тъеп
Фиппаинæгтæ
Категори:Тырсыгом Категори:Хъазыбеджы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Захедан
Захеданы цæрджытæй сæ фылдæр хай сты белуджаг адæмæй æмæ дзурынц белуджагау.
Зичиуйфалу
Зи́чиуйфалу (Zichyújfalu ) у Венгрийы хъæу. Ис Фейеры провинцийы.
1926-æм аз
Амардысты
Категори:1926
Кæсгон-черкесаг æвзаг
Иумæйаг зонæнтæ
Иуæй-иу лингвистты хъуыдымæ гæсгæ кæсгон-черкесаг æмæ адыгъейаг æвзæгтæ сты иумæйаг адыгаг æвзаджы дыууæ диалекты. Адыге, кæсæг æмæ черкес сæхæдæг се ’взаг хонынц адыгэбзэ, ома «адыгаг æвзаг».
Хузестан
Провинцийы фæзуат у 63 238 км², цæрынц дзы 4 млн адæймаджы (2006).
Цæгат Кипр
Цæгат Кипры сæйраг сахар у Никосийы (Lefkoşa, Λευκωσία) сахары цæгатаг хай. Цæгат Кипры туркæгты Республикæ Кипры иннæ хайæ хицæнгонд у буферон зонæйæ. Дыууæ хайы чи хицæн кæны, уыцы хахх («Кæрдæгцъæх хахх» — Green Line) хъахъхъæны ИНО-йы сæрмагонд гæрзифтонг тыхтæ.
*
Æрдз
Æддаг æрмæг
*
Огастæ (Мейн)
Фиппаинæгтæ
Категори:Мейны сахартæ
Уæрæсейы стырдæр хъæуты номхыгъд
Категори:Уæрæсе Категори:Номхыгъдтæ:Уæрæсе
Андиаты Сослан
Цардафыст
Скъолайы ахуыр кæнгæйæ Сослан фæцалх баскетболæй хъазыныл. Фæлæ йе ’фсымæрты амындмæ гæсгæ йæхи фæлварын райдыдта уæгъдибар хъæбысхæсты. Афтæмæй Сослан ссис Дзгойты Аслæнбеджы ахуыргæнинаг. Уый амындмæ гæсгæ хъаруджын æмæ ныфсджын Сосланы арæхстдзинад бонæй-бонмæ рæзыдис.
1980 азы дыккаг хатт сси олимпаг чемпион. Советон хицауад лæвæрд ын æрцыдис Фæллойадон Сырх Тырысайы орден.
Аивад
Истори
*
Центрон остан
Фиппаинæгтæ
Категори:Ираны административон дих
Аконкагуæ
Æвæрд
Æвæрд у Централон Андты Аргентинæйы территорийыл. Алырдыгæй йæм æнгом лæууынц хæххон рæгътæ: цæгат æмæ скæсæны ’рдыгæй рагъ Valle de las Vacas, хуссар æмæ ныгуылæны ’рдыгæй та Valle de los Horcones Inferior. Хох хауы национ парк Аконкагуæмæ. Йæ фæхстыл ис бирæ цъититæ, тæккæ егъаудæртæ — цæгатскæсæны æмæ скæсæны цъититæ.
Цæгат Ирыстоны альпинисттæ Аконкагуæйыл
Цæгат Ирыстоны альпинисттæ схызтысты Хуссар Америкæйы бæрзонддæр цъуппмæ 2010-æм азы мартъийы. Уыдон сæвæрдтой цъуппыл Уæрæсе æмæ Цæгат Ирыстоны тырысатæ. Альпинистты къорды разамонæг уыдис Хæмыцаты Хъазыбег.
Маррагъ
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Хæринаг
Æддаг æрмæг
*
Аржан, Жан-Батист
Цардафыст
Уыдис Экс-ан-Провансы парламенты генералон прокуроры хистæр фырт. Йæ рагбонты цаутæ равдыста йæ фыццаг романтæй иу, «Господин маркиз д’Аржаны мысинæгтæ» (1735), зæгъгæ, уым. Литературæиртасджытæ куыд зæгъынц, афтæмæй йæ ацы уацмысы æвдыст сты, æууæндæн кæуыл ис, фыссæджы ахæм биографион хабæрттæ.
Æрыскъæф
Ирыстоны алы кæмтты дæр уыди, уæлдай арæхдæр кæм зади, ахæм зындгонд бынæттæ, æмæ сæ бынæттон цæрджытæ хуыдтой æрыскъæфджынтæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гагадыргътæ
Сæгъæлхæнæн
Сæгъæлхæнæн у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Санибагомы.
Сантьяго
Сантья́го (Santiago de Chile) у Чилийы сæйраг сахар æмæ йæ стырдæр сахар. Цæрынц дзы 6,2 млн адæймаджы (2017).
Сæнк
Хуызтæ: донзæнк, хуырзæнк.
Клапрот, Юлиус
Йæ сабибонты йæм рабæрæг ис æвзæгтæ ахуыр кæнынмæ арæхстдзинад. 1802-æм азы мыхуыры рацыдис йæ фыццаг уацмыс «Asiatisches Magazin». 1805-æм азы йæ равзæрстой Императоры Зонæдты академийы (Бетъырбух) уæнгæй.
Мæстинокæ
Истори
Мæстиноки гъæуи цæргутæ дæр, куд иннæ гъæути цæргутæ Дигори коми, уотæ æууæндтæнцæ Хуцаубæл, изæдтæбæл, кувтонцæ сæмæ.
Мыггæгтæ
Мæстиноки гъæуи цардæнцæ муггæгтæ: Аркъаутæ, Байтæ, Бесатæ, Гæуистæ, Дзагуртæ, Дзатцетæ, Махъотæ, Мурийтæ, Хæтæгтæ, Хацъæтæ æма Хъойбайтæ.
Стыр каньон
Фиппаинæгтæ
Категори:АИШ-ы географи
Кмет
Категори:Болгари Категори:Славяйнæгтæ
Хихор кæсаг
Хихор кæсаг кæнæ хихор (Esox lucius, Щука) у æдзæх доны кæсаг.
Сырхнæмыг
Сырхнæмыг (Oxycoccos, Клюква) у, сырхбын гагатæ чи дæтты, ахæм æнусонцъæх зайæгой. Зайы уымæл рæтты.
Категори:Гагадыргътæ
Гренланди
Гренландийы фæзуат у 2 166 086 км², уыдонæй 81% у егъау цъитийæ æмбæрзт.
Экономикæ
Бирæ азты дæргъы Гренланди экспорт кодта зды æмæ цинк, фæлæ 1990-æм азы уыдон фесты. Уæдæй фæстæмæ йæ сæйраг экспорты товар сси кæсаг æмæ креветкæ. Туризм афтæ бирæ æхца нæ дæтты, уый тыххæй æмæ хæрдзтæ сты тынг бирæ.
Сахар
Æндæр æрмæг
*
Галгæрдæг
Этимологи
Дзырд харедзи у гуырдзиаг æвзагæй æрбайсгæ. Хуссар Иры ма йæ хонынц харедз дæр, Цæгат Иры йын ис йæхи ном — рæсыдбадæн. Фæлæ харедзина ам дæр æмбæлы Уæлладжыры комы ирæтты ныхасы, уыдон æй дзурынц харедзи.
Хъоб
Литературæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Горган
Горган кæнæ Гиркани, Джурджан ( «Бирæгъы зæхх») у сахар Ираны, стæй провинци Голестаны административон центр. Горган æрбынат кодта бæстæйы цæгаты, Къаспы денджызы былгæрон. Уый æмæ Тæхраны æхсæн ис 400 км æввахс. Цæрджыты нымæц — 241 177 адæймаджы (2005).
1384-æм азы дæрæнгонд æрцыд Тамерланæй, фæстæдæр — XVII æнусы хъæздыг цард кодта, фæлæ XVIII æнусы йæ хъæздыгад фæкъахыр. Уæрæсеимæ базар кæныны фæрцы сахары уавæр райдыдта хуыздæр кæнын. Астрабады порт æрбынат кодта сахаргонд Гязы.
Тырныауз
Фиппаинæгтæ
Категори:Кæсæг-Балхъары сахартæ Категори:Эльбрусы районы цæрæнрæттæ
Магальянес æмæ Чилийы Антарктикæ
Фиппаинæгтæ
Категори:Чилийы регионтæ
Тъæпæн хъæдур
Тъæпæн хъæдур кæнæ лыстæг хъæдур (Lens, Чечевица) у, хъæдурхуызты бинонадмæ чи хауы, ахæм зайæгойты мыггаг.
Ресы ком
Ресы ком, цæугæдон Ресы комы дон кæм кæлы, уыцы ком Тырсыгомы.
6 мартъийы
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Сурам
Советон заман Сурамы уыди авджы тарæйы, сæны æмæ консервгæнæн заводтæ. Посёлочы ма амал кодтой дзæнхъадур.
Урми (цад)
Цады сæрты сарæзтæуы хид.
Ереван
Ереван (Երևան ) у Сомихы сæйраг сахар. Уый у паддзахады стырдæр сахар. Цæрынц дзы 1 075 100 адæймаджы.
Истори
XIV æнусы сахары цардысты 15-20 мин адæймаджы, фæлæ 1387-æм азы æрбацæуæг манголт æфсæд сахар ныппырх кодтой, ууыл йæ чиныджы фыссы уыцы цауы æмдугон Григор Хлатеци (1349—1425)
Туркманчайы бадзырдмæ гæсгæ сомихаг адæмыхатты цæгатаг Персы цæрджытæ ралыгъдысты Уæрæсейы зæххытæм, æртæ мæймæ 8 мин сомих мыггагæй фылдæр æрцардысты Сомихы облæсты зæххыл, уыцы-иу рæстæг пысылмон цæрджытæ ралыгъдысты Персимæ.
1938-æм аз
Амардысты
Категори:1938
Терскол
Терскол (Терс къол) у хъæу Кæсæг-Балхъары Эльбрусы районы.
Согъд
Историктæ Согъды тыххæй цы зонынц, уымæй бирæ базыдтой, согъдаг æвзагыл цы фыстытæ баззади, уыдонæй. Согъдаг адæм фыстой сæхи алфавитæй, гæххæттыл, царм æмæ бæласы къалиуттыл.
Кельтаг æвзæгтæ
[[Ныв:Celtic Nations.svg|right|250px|thumb|Кельтаг æвзæгты ахæлиу:
Астæуккаг Халацъан
Фиппаинæгтæ
Категори:Ахметъайы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Фареры сакъадæхты гимн
Гимны текст
Категори:Фареры сакъадæхтæ Категори:Гимнтæ
Дæсæтин
Категори:Фæзуат барыны иуæгтæ
Астрономи
Астрономи иртасы Хур, Хуры системæйы планетæтæ æмæ сæ спутниктæ, астероидтæ, кометæтæ, стъалытæ, галактикæтæ æмæ бирæ æндæр цыдæртæ.
Тиб
Истори
Сæ фосхизæнтæ уыдысты Суары фæз, Дуарау, Нагъора, Лиайы къул, Скæсæн, Бадзойы цъыфтæ, Гуылхæрæн æмæ Халацъа.
Невадо-Аналлахси
Кæс ноджы
Категори:Андты хæхтæ Категори:Андты вулкантæ Категори:Боливийы хæхтæ Категори:Боливийы вулкантæ Категори:Вулкантæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Хæхтæ алфавитмæ гæсгæ
Сумо
Сумо Ирыстоны
* Категори:Япойнаг хæстон дæсниад
Никарагуæйы сахарты номхыгъд
* Категори:Номхыгъдтæ бæстæмæ гæсгæ
Бæхтæ (мыггаг)
Бæхтæ (Equus) сты æнæкъайсæфтæгджынты къорды мыггаг.
Коста-Рикæ
* Категори:Централон Америкæ
Хуссар Ирыстон
Ирон адæмы фыдæлтæ, алантæ, бæрæг сты Кавказы I æнусæй. IV æнусы гуннты бабырсты тыххæй аланты хай Кавказмæ æввахсдæр æрцардысты. Уыдонæн уым IX æнусæй XIII æнусмæ уыдис тыхджын паддзахад, Алани, кæцы ныппырх ис манголты бабырсты бын. Уый тыххæй алантæ ноджы арфдæр бацыдысты Кавказы хæхтæм, æмæ бирæтæ æрцардысты Кавказы хуссарварс, Хуссар Ирыстон кæм ис, уым. Уæдæй фæстæмæ аланты тыххæй бæрæг цъус ис. XVIII æнусы кæронмæ Ирыстон Уæрæсейы империмæ бацыдис, æмæ уым Фæскавказы ирæттæ хаудысты Тбилис æмæ Кутаисы губернæтæм.
Ирон адæмы фыдæлтæ
Скифтæ равзæрдысты цæгат ирайнаг адæмтæй, кæдон, нæ дуджы размæ II миназы кæроны, фæхицæн сты хуссар ирайнаг адæмтæй. Уыдон, нæ дуджы размæ I миназы, Евразийы быдырты цæугæ цард кодтой. Хорз зыдтой хæстон æмæ фосдарыны хъуыддæгтæ. Нæ дуджы размæ VII æнусы скифтæ бабырстой Фæскавказмæ. Фæскавказмæ цæуынæн скифтæ пайда кодтой Кавказы æфцæджытæй, æмæ бирæтæ уым æрцардысты, хъобайнæгты ’хсæн.
Хуссар Ирыстоны автономон бæстæ
Гуырдзыстон большевиктæ куы бацахстой 1921-æм азы, уый фæстæ 1922-æм азы 20 апрелы сырæзтис Хуссар Ирыстоны автономон бæстæ ГССР-ы мидæг. Автономон бæстæйы арæнтæ æвзæрст уыдысты ирон адæм Гуырдзыстоны цы зæххытыл цардысты, уымæ гæсгæ. Фæлæ уæддæр кæцыдæр зæххытæ, кæм цардысты фылдæр ирæттæ, нæ бахаудтой автономон бæстæмæ. Уыдон сты: Тырсыгом, Хъуды ком, Триалет. Автономи кæй уыдис, уый тыххæй дзы уыдис бар дзурын æмæ ахуыр кæнын ирон æвзагыл, фæлæ официалон æвзæгтæ уыдысты гуырдзиаг æмæ уырыссаг.
Зайæгойтæ æмæ цæрæгойтæ
Зайæгойтæ æмæ цæрæгойтæм гæсгæ, Хуссар Ирыстон Кавказы æндæр бынæттæй тынг нæ хицæн кæны, уæлдайдæр Фæскавказы хæхбæстæй. Бæстыхъæды тыххæй дзы ис бирæ зайæгойты æмæ цæрæгойты хуызтæ. Республикæйы стырдæр бынат ахсынц хъæдтæ. Хъæд фылдæр ис хæхты астæуккаг бæрзæндты (2350 метры онг), хæххон фæзтæй бындæр. Фæзты хъæд æмбæлы цъусдæр, æрмæст цæугæдæтты цур. Сæйрагдæр хъæдгуырæн бæлæстæ сты тулдз, тæрс, сабæлут, наз, нæзы æмæ соцъи. Сырдтæй дзы ис арс, бирæгъ, рувас æмæ ’ндæртæ.
Политикæ
Президент у паддзахады сæргълæууæг. Уый уæлæнгай къухдариуæг кæны æддаг æмæ мидæггаг политикæйæн, хицауадæн æмæ æндæр æххæстгæнæг тыхтæн. Ис ма йын алы хуызон æндæр бартæ. Президенты æвзарынц паддзахады æмбæстæгтæ фондз азмæ. Æвзæрстытæ уагъд цæуынц дыууæ турæй. Кæд фыццаг туры искæцы кандидат хъæлæсты æрдæгæй фылдæр райса, уæд уый рамбулдзæн, кæннод фыццаг дыууæ бынаты чи бацахса, уыдон æхсæн уагъд цæудзæн дыккаг тур. Президентæй цæуджытæ хъуамæ фæстаг дæс азы республикæйы цæрой æмæ зоной паддзахадон æвзæгтæ.
Терчы облæст
thumb|right|350px|Терчы облæст Уæрæсейы империйы thumb|left|190px|Терчы облæсты герб, Бенкемæ гæсгæ (1880) thumb|350px|Терчы облæсты зæххытæ [[1900-æм азы]] Терчы облæст (Терская область) уыд Терчы дон-дон административон иуæг Уæрæсейы империйы сконды. Фæзынди 1860-æм азы император Александр II-ы барамындмæ гæсгæ. Облæсты ахсджиагдæр сахар æмæ административон центр уыд Дзæуджыхъæу (Владикавказ).
1920-æм азы мартъийы Терчы облæст ныддихтæ кодтой æмæ йæ бындурыл сарæзтой Хæххон АССР æмæ Терчы губернæ. Хæххон АССР-ы скондмæ бацыдысты Кæсæг-Балхъар, Мæхъхъæл, Цæгат Ирыстон æмæ Цæцæн. Уыцы республикæ дæр ликвидацигонд æрцыдис 1924-æм азы 7 ноябры.
Категори:Уæрæсейы импери Категори:Цæгат Ирыстоны истори Категори:Кавказы истори
Хуссар Ирыстон
Инфраструктурæ
Гуырдзыстон æмæ Хуссар Ирыстоны конфликты тыххæй Хуссар Ирыстоны транспортон уавæр хуыздæр хъуаг у. Фæндæгты фылдæр сты æвзæр уавæры.
Демографи
Хуссар Ирыстоны цæрджытæ сæ фылдæр сты ирæттæ. Уыдон апырх сты гас республикæйы зæххыл, æмæ æрмæст Чысангомы не сты æппæты фылдæрæй. Ирæтты фæстæ цæуынц гуырдзиæгтæ. Гуырдзиæгтæ ахсынц 20-30 процент, æмæ сæ фылдæр цæрынц Ленингоры районы, уæлдайдæр Чысангомы. Цæрынц ма Знауыры алыварс цалдæр хъæуы. Цалынмæ 2008-æм азы хæст не ’рцыдис, уæдмæ гуырдзиæгтæ цардысты ноджы цалдæр бынаты: Цхинвалæй цæгатæрдæм Итраписы онг, Чысыл Леуахийы комы цалдæр хъæуы æмæ Знауыры районы дыууæ хъæуы. Гуырдзиæгты фæстæ цæуынц уырыссæгтæ, уыдоны нымæц у дыууæ минмæ æввахс. Уыдон йеддæмæ Хуссар Ирыстоны цæрынц æндæр адæмтæ дæр, фæлæ сæ нымæц стыр нæу, æмæ фылдæр цæрынц Цхинвалы. Уыдонмæ хауынц сомихæгтæ, украинæгтæ, бердзенæгтæ æмæ æндæртæ. Æдæппæтæй ссæдз адæмыхатты минæвæрттæй фылдæр.
Масизо-де-Ларанкагуæ
Фæстаг сирвæзты рæстæг бæрæг нæу, фæлæ бирæ иртасджытæ æнхъæлынц æмæ голоцены æрцыдис.
Карца (Дзæуджыхъæу)
Категори:Цæгат Ирыстоны цæрæнрæттæ
Цъебат (къæдзæх)
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Тъæпæнхъæу (Хуссар Ирыстон)
Тъæпæнхъæу у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Урстуалты.
Инженерты пысылмон æхсæнад
Инженерты пысылмон æхсæнад ( — Jāme'-e eslāmī-ye mohandisīn) у, консервативон альянс «Абадгаран»-ы сконды чи ис, уыцы ирайнаг политикон парти. Йæ бындур æвæрд æрцыд 1988-æм азы, ирайнаг-иракаг хæсты рæстæг. Партийы манифесты расидтæуыд «ныгуылæйнаг материализмæй Ираны культурæ бахизыны архайд», стæй Ираны пысылмæтты фæндон æвдисын æмæ æмбырдтæ сæрибарæй аразыны бартыл тох.
7 апрелы
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Плиты Грис
Цардафыст
Фыдыбæстæйы Стыр хæсты Грис хъазуатонæй хæцыди фашистон лæбурджыты ныхмæ йæ райдианæй йæ кæронмæ. Тохы быдырæй куы сыздæхт, уæд куыста Ирон театры директорæй, журнал «Мах дуджы» бæрнон редакторæй.
Масизо-де-Пакуни
Кæс ноджы
Категори:Андты хæхтæ Категори:Андты вулкантæ Категори:Боливийы хæхтæ Категори:Боливийы вулкантæ Категори:Вулкантæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Хæхтæ алфавитмæ гæсгæ
Гур
Нырыккон Гуры цæрынц 50 мин адæймаджы бæрц.
Ивд реакцийы синдром
Буаргъæдмæ быхсынады ивд
Буаргъадмæ быхсынады ивд у наркоманийы сæйрагдæр симптомтæй у. Наркоманийы æппæт формæты дæр быхсынад рæзы, стæй чысылгай хауы. Низы тæмæны наркоманæн хъæуы райдайæн дозæйæ цалдæр хатты стырдæр дозæ (опиатты тугдадзинты куы уадзынц, уæд 100-200 хатты стырдæр). Уыцы дозæтæ нормалон адæймагæн сты мæлæтдзаг, наркоманæн та æрмæст дæттынц физикон æмæ уды хорздзинады æнкъарæн.
Расыгдзинады хъæды ивд
Ивд реакцийы синдромы фæстаг зыны расыгдзинады хъæды ивд. Адæймаг наркотикон буаргъæд регуляронæй куы фæлхас кæны, хъахъхъæнæг реакцитæ куы фесæфтысты æмæ та наркотикмæ быхсынад куы райрæзти, уæд расыгдзинады хъæд дæр фендæрхуызон и. Наркоманæн наркотик раздæр цы тыхджын æнкъарæнтæ лæвæрдта, уыдон нал вæййынц ахæм. Æппæт наркотиктæ дæр, максималон быхсынады фазæйы æмæ фæстæдæр дæттынц æрмæст хорздзинады æнкъарæн, хи организмы æнæниздзинады хъард.
Литоваг
Литоваг кæнæ литвайаг:
Хъивон
Хъивон, дыгуронау Гъевонæ:
Гъобийы æфцæг
Литературæ
Категори:Ирыстоны æфцджытæ
Олесунн
Олесунн (А́лесунд дæр) (Ålesund) у ныгуылæн Норвегийы сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Норвегийы сахартæ
Уайнæ-Потоси
Фыццаг сцыд
Фыццаг хатт ацы цъуппмæ сцыдысты 1919-æм азы немыцаг экспедицийы архайджытæ Герман Рудолф Дьенст æмæ Адольф Шульц. Ацы хох арæх хонынц дунæйы æнцондæр æхсæзминон.
Дурæвзалы
*
Ручъы дон (Цæгат Ирыстон)
Ручъы дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Алагиры районы, Захъхъайы доны фæрсагдон.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Джыккайты Шамил
Цардафыст
Джыккайты Шамил райгуырдис Хуссар Ирыстоны Дзомагъы хъæуы 1940-æм азы. 1952-æм азы йæ бинонтæ ралыгъдысты Цæгат Ирыстонмæ æмæ æрцардысты Камбилеевкæйы хъæуы. Шамил каст фæци астæуккаг скъола, Цæгат Ирыстоны паддзахадон педагогон институты филологон факультет æмæ ЦИНИИ-ы аспирантурæ. Куыста телевизион студийы. Фæстæдæр та уыдис Цæгат Ирыстоны паддзахадон университеты ирон филологийы факультеты декан.
Тринидад (сакъадах)
1850-æм азы Тринидадыл ссардæуыд нефт. Нефт æмæ æрдзон газы амал кæныны хъуыддаг ныр дæр у экономикæйы бындур.
Олимпиус инферно (фильм)
«Олимпиус инферно» — у 2008-æм азы Хуссар Ирыстоны хæсты хабæрттыл ист аивадон киноныв.
Фильмы сюжет
Уыдон кæмæ бахæццæ сты, ацы Цхинвалы кæроны контроль кæнынц гуырдзиаг хæстонтæ. Женя æмæ Майкл англисагау сæм дзурынц æмæ уыдон, дам, америкаг журналисттæ сты, кæцытæ цæуынц репортаж исынмæ Цхинвалмæ. Фæлæ сæ уромынц æмæ баракмæ кæнынц. Лæппу та хæдтулгæйы аззайы. Ацы рæстаг хæстæттæм дзуры сæ сæргълæууæг (кæцы «цуан» кæны Женя æмæ Майклмæ). Хъайтартæ æмбарынц, кæй сæ базыдтой æмæ алидзынц хины руаджы. Лæппу та хæстæттæм фехсы æмæ амæлы.
Наниты Олег
Цардафыст
Райгурдис 1969-æм азы 2 январы Цæгат Ирыстоны Хуымæллæджы хъæуы, 13 азы йыл куы сæххæст уæд райдыта хъæбысæй хæцын, уыди фæразон, хъæддых, йæ хъæбысы хæцын техникæ уыди алыхуызон æмæ курдиатджын, йæ тренер уыд Зæгъойты Рамазан. 1990 азы рамбылдта дунеон турнир Тæхраны. 1991 азы райста Европæйы чемпионаты æвзист майдан.
1954-æм аз
Амардысты
Категори:1954
Хъырым
Хъырымы цæрынц 2,4 милуан адæймагæй фылдæр, сæ нымæц рæзы. Æрдæгсакъадахы стырдæр сахар у Севастополь (522 мин адæймаджы), дыккаг у Симферополь, æртыккаг у Керчь.
Гæдиаты Секъа
Сфæлдыстад
Секъа йæ уацмысты æвдисы адæмы тырнындзинад сæрибармæ, рæстдзинадмæ, рухс дунемæ. Хицæн адæймæгты æвзæр миниуджытæ калы хурмæ — расыгкæнын, давын, æргом дзуры хисты ныхмæ, нымайы йæ адæмыл мæгуырдзинад æфтауæг æгъдауыл. Секъа фауы иннæ ирон зианхæссæг æгъдæутты дæр — ирæд, тугисын, чызг скæфын æмæ æндæр ахæмтæ.
Сент-Пол (Миннесотæ)
Лæууы цæугæдон Миссисипийы галиу былыл.
Лебедев, Герасим Степаны фырт
Лебедев Степаны фырт Герасим (Герасим Степанович Лебедев; райгуырдис 1749-æм азы, Ярославлы — амардис 1817-æм азы, Бетъырбухы) уыд Уæрæсейы фыццаг индолог, лингвист, театралон архайæг, тæлмацгæнæг æмæ музыкант-виолончелист. Лебедевы хъæппæрисæй Бетъырбухы скуыста, индиаг фыссынадæй чингуытæ уадзæн кæм уыд, Европæйы фыццаг ахæм типографи. Калькуттæйы куы цардис (1787—1797), сси зындгонд куыд бенгайлаг драматурги цырынгæнæг.
Коцойты Арсен
Коцойты Арсен нымад у ирон аив прозæйы бындурæвæрджытæй иуыл.
Кæд йæ радзырдты тыххæй сси номдзыд, уæддæр фыста æндæр литературон къабазты дæр. Ныффыста иу уацау («Джанаспи»), иу роман («Кæфхъуындар», æххæстæй мыхуыргонд никуы æрцыд) æмæ цалдæр пьесæйы.
1956-æм аз
Амардысты
Категори:1956
Бари (сахар)
Бари (Bari) у сахар æмæ порт Италийы хуссар-скæсæны, Апулийы сæйраг сахар.
Амасья
Категори:Турчы сахартæ
Хуымон сындз
Хуымон сындз кæнæ сындзгæрдæг (Cirsium arvense, Бодяк полевой) у бирæазон кæрдæг зайæгой.
Гомбо, Жан Ожье де
Гомбо у Францаг академийы бындурæвæрджытæй иу, активонæй архайдта уагдоны куысты — æмгусджытимæ иумæ арæзта йæ уагæвæрд, академийы дзырдуаты пълан.
Фиппаинæгтæ
Категори:Францы поэттæ Категори:Францаг академийы уæнгтæ Категори:Францы чи райгуырдис, уыдон
Æрхы дон (Æрæфы район)
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Æрæфы район
Хоситы Бурхан
Хоситы Инусы фырт Бурхан (Дзамболат) (райгуырдис 1950 азы, сахар Сивасы) у ирон поэт.
Хуыгаты Геор
Хуыгаты Доментийы фырт Геор (райгуырдис 1922-æм азы 21 апрелы Цæгат Ирыстоны Ногиры — амардис 2005-æм азы) уыдис ирон драматург.
Дыккаг мæсыг
Дыккаг мæсыг у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Уæллаг Хъæнийы цур.
Ход
Ход, дыгурон вариант у Хуад у рагон ирон хъæу Уæлладжыры комы. Ход ис уæлхох быдыры, Урсхохы хъæбысы, денджызы æмвæзадæй 1982 метры бæрзонддæр, Садоны къуырфы сæрмæ.
Цоциты Уасил
thumb|left|250px|Цоцийы фырты уынг Цхинвалы
Качиньский, Лех
Йæ фаззон æфсымæр Ярославимæ 2001-æм азы сарæзта ног парти — «Бар æмæ рæстдзинад». Фæдылдзу азы рамбылдта Варшавæйы мэры бынатмæ æвзæрстыты. Йæ администрацийы уынаффæтæй иу уыдис йæ партийы хъæппæрисæй Варшавæйы фæзтæй иуæн Джохар Дудаевы ном радтын (2005-æм азы мартъийы).
2005-æм азы октябры æвзæрст æрцыдис Польшæйы президенты бынатмæ.
Ирландиаг æвзаг
* Категори:Кельтаг æвзæгтæ
Мæргълен
Литературæ
Категори:Тырсыгомы хæхтæ
Уарзионы къуыбыр
Уарзионы къуыбыр у къуыбыр Цæгат Ирыстоны. Ис Зæронд Бæтæхъойыхъæуы цур.
Европæ
Европæйы фæзуат у 10 млн км²-мæ ’ввахс. Цæрынц дзы 727 млн. адæймаджы.
Кæс ноджы
*
Уартхæссæг
Уартхæссæг  у, Хуссар æмæ Централон Америкæйы чи цæры, ахæм къаннæггомау æхсырæйхæсгæ цæрæгой; йæ буар æмбæрзт у уартгондæй.
Цыртыхох
Литературæ
Категори:Тырсыгомы хæхтæ
Биазырты Алыксандр
Биазырты Харитоны фырт Алыксандр (райгуырдис 1907-æм азы Цæгат Ирыстоны, Æрыдоны — амардис 2003-æм азы 20 июлы) у адæмон сфæлдыстад иртасæг æмæ æмбырдгæнæг, ахуыргæнæг, ирон æвзаджы ахуыргæнæн æмæ методикон чингуыты автор, ирон литературæ æмæ Нарты кадджытæ иртасæг, Республикæ Хуссар Ирыстоны зонады сгуыхт архайæг.
Неаполиаг æвзаг
Неаполиаг æвзаг (lengua napulitana, nnapulitano, lingua napoletana, napoletano) у италиаг æвзаджы диалект. Парахат у Хуссар Италийы, Кампанийы, цæгат Калабрийы, стæй Апулийы цæгатаг æмæ центрон хайы. Неаполитанаг æвзаг у фылдæр классикон итайлаг оперæты æвзаг. Сæрмагондæй, номдзыд зарæг «O sole mio!» зарынц неаполитанагау:
Сидахътæ
Фиппаинæгтæ
*
Хеладур (хох)
Литературæ
Категори:Тырсыгомы хæхтæ
Кабарай
Категори:Андты хæхтæ Категори:Андты вулкантæ Категори:Боливийы хæхтæ Категори:Боливийы вулкантæ Категори:Вулкантæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Хæхтæ алфавитмæ гæсгæ
Айларты Чермен
Цардафыст
Чермены фыццаг поэтикон чиныг «Лæппуйы бæллиц» рацыдис 1957-æм азы. Уый фæстæ ма рауагъта иу фынддæс прозаикон æмæ поэтикон æмбырдгонды. Сæ сæйрагдæртæ сты «Базыртæ» (чиныгуадзæн «Ир», 2001) æмæ «Æргъæу фæззæг» («Ир», 2005).
Ахалдаба (Хуссар Ирыстон)
Фиппаинæгтæ
Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
8 февралы
8 февралы, иронау æртхъирæны мæйы 8-æм бон — азы 39-æм бон.
Алардыйы хох
Алардыйы хох у хохы цъупп Тырсыгомы. Ис Ресы комы.
Хуссар Йоркшир
Хуссар Йоркшир кæнæ Саут-Йоркшир (South Yorkshire) у графад Англисы. Цæрынц дзы 1 393 400 адæймаджы (2017). Йæ административон центр у Барнсли.
Америкæйы Самоæ
Цæрджытæ
Цæрджыты нымæц азмæ гæсгæ:
Мифологи
Æддаг æрмæг
*
Меняйло, Сергей Иваны фырт
Сергей Иваны фырт Меняйло (райгуырдис 1960-æм азы 22 августы, Цæгат Ирыстоны Алагиры) у Уæрæсейы политикон æмæ æхсæнадон архайæг, 2021-æм азы 9 апрелæй æххæст кæны Республикæ Цæгат Ирыстон — Аланийы сæргълæууæджы хæстæ.
Мах дуг
Сæйраг редактор: Хетæгкаты Оксанæ.
Припять (сахар)
Припять (Прип'ять) у Украинæйы Киевы облæсты æдзæрæг сахар, йе ’мном цæугæдоны былгæрон. Сахары бындур сæвæрдæуы 1970-æм азы 4 февралы, йæ цæрджытæ дзы ацыдысты (эвакуацигонд æрцыдысты) 1986-æм азы 27 апрелы Чернобылы аварийы фæстиуæгæн.
1969-æм аз
Амардысты
Категори:1969
Мадæлон æвзаджы дунеон бон
Æддаг æрмæг
Категори:Æвзæгтæ Категори:21 февралы
Дюмезиль, Жорж
Куыстытæ
Дюмезиль у 40 чиныгæй фылдæры автор. Уыдонæй сæ ахсджиагдæртæ уырыссаг æвзагмæ тæлмацгонд нæм сты.
Карæйы денджыз
Карæйы денджызы æййафынц цæугæдæттæ Обь æмæ Енисей.
Сæйраг порт у Диксон. Карæйы денджызы цæуы Цæгат денджызон фæндаг.
Иугонд Нациты Организаци
Иугонд Нациты организаци (ИНО) у æхсæнадæмон организаци, сарæзтæуыд æхсæнадæмон сабырдзинад æмæ æдасдзинад фидар кæныны тыххæй.
Брытъиаты Аслæнбег
Цардафыст
Æмдзæвгæтæ фыссыныл фæцалх скъолайы. Фыссы уырыссагау æмæ иронау. Йæ ирон æмдзæвгæтæ хицæн чиныгæй рацыдысты 2003 азы Дзæуджыхъæуы, «Лæгвæд», зæгъгæ, ахæм номимæ.
Дзидзойтæ
Дзидзойтæ (Дзидзоевы) сты ирон мыггаг.
Дзукъатыхъæу
Фиппаинæгтæ
Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
1971-æм аз
Амардысты
Категори:1971
Табасарайнаг æвзаг
Табасарайнаг æвзаджы цæвиттойнаг миниуджытæй иу у, 48 хауæны дзы кæй ис, уый.
Колыты Витали
Колыты Витали райгуырдиc Дыгургомы, Æхсæрысæр, зæгъгæ, уыцы хъæуы. Каст фæцис Цæгат Ирыстоны паддзахадон университеты филологион факультеты ирон-уырыссаг хайад. Куыста Горæтгæрон районы газеты бæрнон нымæрдарæй. 1991 азæй фæстæмæ та у журнал «Ирæф»-ы бæрнон нымæрдар.
Джызауы дон
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Терчы фæрсагдæттæ Категори:Арвыком
Бицаты Сергей
1943 азы Бицайы фырт ссис тæхæг-куыннæггæнæг æмæ æрвыст æрцыди фронтмæ. Фыдыбæстæйы Стыр хæсты йæ архайды рæстæджы 1943 азы июлы мæйæ фæстæмæ Ленинграды, Волховы, 3-аг Прибалтикæйы æмæ 2-аг Белоруссаг фронтты лейтенант Бицайы-фырт æнтысгæйæ атахти 263 хатты. Уæлдæфы знаджы куынæггæнджытимæ тохы йæхæдæг иунæгæй æрæппæрста 16 хæдтæхæджы, уыимæ иумæ æхсар æмæ лæджыгъæд кæй равдыста уый тыххæй 2-аг Белоруссаг фронты æфсады командыгæнæг К. К. Рокосовский сразы командыкæнынады куырдиатыл цæмæйдæриддæр Бицайы-фыртæн лæвæрд æрцæуа Советон Цæдисы Хъæбатыры ном.
1945 азы 18 майы Бицъайы-фыртæн лæвæрд æрцыд Советон Цæдисы Хъæбатыры ном.
Гæнгæлы
Йæ бын хуыйны мæкæрæз (фæззæджы) æмæ хуыскъæл, (уалдзæджы).
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Хъацæнтæ (хæринаг)
Тромсё
Тро́мсё (Тру́мсё) (Tromsø; Romsa) у сахар æмæ муниципалитет Норвегийы цæгаты, Тромс æмæ Финнмарчы фюлькейы административон центр.
10 апрелы
10 апрелы, иронау — хуымгæнæны мæйы 10-æм бон — азы 100-æм бон ( 101-æм бон).
Виргины сакъадæхтæ (АИШ)
Америкæйы Виргины сакъадæхтæ у Карибы денджызы сакъадæхтæ, АИШ-ы автономон территори. Америкæйы Виргины сакъадæхты сæйраг сахар у Шарлоттæ-Амали.
1975-æм аз
Нобелы преми
Категори:1975
Къохат
Къохат у Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы хъæу.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Уппсалæ
Фиппаинæгтæ
Категори:Швецийы сахартæ
1976-æм аз
Амардысты
Категори:1976
Ахтыйы район
Ахты́йы район (Ахцегьар район, Ахтынский район) у Дагъистаны районтæй иу, республикæйы хуссары. Йæ административон центр у Ахты.
Дохтыр Калигарийы кабинет
«Дохтыр Калигарийы кабинет» (Das Cabinet des Dr. Caligari) — немыцаг киноэкспрессионизмæн бындур чи æрæвæрдта, уыцы зындгонд æгомыг фильм. Кинойы историйы уый уыдис фыццаг ахæм фильм, адæймаджы зонды уавæртæ экраныл чи равдыста. Фильмы премьерæ уыдис Берлины, 1920 азы 20 февралы.
Симрисхамн
Фиппаинæгтæ
Категори:Сконейы цæрæнрæттæ Категори:Швецийы сахартæ
Сом
Ныхасæн сом ис тюркаг равзæрд. Уырыссаг сомы йеддæмæ ахæм ном ис æстæуккаг Азийы бæстæты валютæтæм: Хъиргъизы æмæ Узбекистаны. 2000-æм азæй фæстæмæ Таджикистаны валютæ дæр хуыйны сомони, фæлæ ацы ном тюркаг сомимæ хæццæ нæу — схуыдтой йæ таджикаг нацийы фыды номыл, Исмаил Саманийы.
Нырыккон валютæты тыххæй кæс:
Укаяли (цæугæдон)
Укая́ли (Ucayali) — цæугæдон Перуйы, Амазонкæйы рахиз фæрсагдон, иуæй-иу хатт нымад фæцæуы Амазонкæйы гуырæныл.
Сирактæ
Категори:Кавказы истори Категори:Сæрмæттæ
Сонайы рагъ
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Гæджиты Алыксандр
Гæджиты Максимы фырт Алыксандр (райгуырдис 1922-æм азы Дзæуджыхъæуы — амардис 1981-æм азы 16 октябры) уыдис советон æфсæддон, Советон Цæдисы Хъæбатыр. Ахуыр когда Дзæуджыхъæуы цыппæрæм астæуккаг скъолайы. Скъолайы фæстæ бацыдис Дзæуджыхъæуы аэроклубмæ, ахуыр кæнынмæ. 1939-æм азы æнтысджынæй каст фæцис аэроклуб æмæ уыцы аз бацыдис Ейсчы æфсæддон-денджызон авиацийы ахуыргæнæндонмæ.
1941-æм азы июны мæйы йын радтой сержанты чин æмæ æрвыст æрцыд Сабыр фурды авиацион хæйттæй сæ иумæ. 1944-æм азы æрвыст æрцыдис Балтийы флоты Сырхтырысаджын авиацийы 1-æм гвардион авиацион полкмæ. Дыууæ хатты хорзæхджын æрцыдис Сырх Тырысайы орденæй. 1944 азы мæйы фæстæмæ акодта 28 хæстон атахты æмæ се ’ппæт дæр уыдысты æнтыстджын. Балты денджызы дард коммуникациты фæдæлдон кодта, сæ иумæйаг донгуырахст 18 500 тоннæйы кæмæн уыд, цыппар ахæм транспорты æмæ иу та 1 200 тоннæйы донгуырахстджын дæлдоннау. 1945-æм азы Гæджийы-фырты снысан кодтой эскадрильяйы командиры хæдивæгæй. Радтой йын ног æфсæддон чин — хистæр лейтенант.
Понтæ-Делгадæ
Категори:Португалийы сахартæ
Сан-Паулу
Транспорт
Сан-Паулуйы ис метрополитен.
Зальцбург (зæхх)
Фиппаинæгтæ
Категори:Австрийы зæххытæ
Гваделупæ
Гваделупæ (Guadeloupe) у Францы сакъадахон дæлбар территори Карибы денджызы. Гваделупæ у Францы регион æмæ департамент. Сæйраг сахар у Бас-Тер. Регионы фæзуат у 1 628,43 км², цæрынц дзы 400 мин адæймаджы — ома 246 цæрæджы алы квадратон километрæн.
Росарио
Росарио у Эрнесто Че Геварайы райгуырæн сахар.
Хуыцаубон
Чырыстон дины еклезитæй фылдæрмæ хуыцаубон у кувыны бон (куадзæн дæр уымæн хауы). Фæлæ Рагон фæдзæхсты чиныджы цы дæс амынды ранымад сты, уыдоны ’хсæн иу (цыппæрæм) уырнджытæй домы сабаты дæргъы кувын, куыстæй та хи иуварс кæнын. Уыцы домæны фæдыл фæзындысты, сабат сæйраг кувæнбоныл чи нымаййынц, ахæм чырыстæттæ дæр — уыдонæй тæккæ зынгæдæр æвдæм боны (ома, сабаты) адвентисттæ.
Хуссар Африкæйы Республикæ
*
Кинематограф
Нæ дуджы культурæйы кинематограф ахсы нысаниуагджын хай бирæ бæстæты. Сæ фылдæры киноиндустри вæййы экономикæйы бæркадджын къабаз.
*
Николай II
Фиппаинæгтæ
Категори:Уæрæсейы императортæ
Мадагаскар
Мадагаскары ис 5 климæтон (бæстыхъæды) зонæйы. Уыдонæй тæккæ карздæр у сакъадахы хуссайраг был: ис дзы сыгъд æдзæрæгран.
Пукальпæ
Пукальпæ (puka hallpa — «сырх зæхх») у сахар Перуйы скæсæны, цæугæдон Укаялийы былыл. У регион Укаялийы сæйраг сахар, провинци Коронель Портильо, æмæ Кальериæйы административон центр.
Апуримак (цæугæдон)
Апури́мак (Río Apurímac), дæлейы ма йæ хонынц Эне, Тамбо, цæугæдон Перуйы, Хуссар Америкæйы. Цæугæдон Укаялийы (Амазонкæйы бассейны) галиу фæрсагдон.
Сомони
Категори:Таджикистан Категори:Валютæтæ
1984-æм аз
Амардысты
Категори:1984
Оулу
О́улу (Oulu, Uleåborg ) у сахар Финляндийы цæгат-ныгуылæны, Цæгат Остроботнийы административон центр.
1985-æм аз
Амардысты
Категори:1985
Мегрели
Мегрели, вариант у Мингрел (სამეგრელო, [самегрело];, [самаргало]) у историон регион Гуырдзыстоны ныгуылæны.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуырдзыстоны историон регионтæ
Дохæ
Дохæ (الدوحة) у Катары сæйраг сахар. Цæрынц дзы 340 мин адæймаджы.
Шпицберген
Архипеладжы стырдæр сахар у советон (фæстæдæр — уæрæсейаг) æвзалыкъахджыты посёлок Баренцбург.
Месроп Маштоц
Месроп Маштоц (Մեսրոպ Մաշտոց; райгуырдис 361 кæнæ 362-æм азы — амардис 440-æм азы) уыд сомихаг æвзагзонæг, сомихаг алфавиты сфæлдисæг.
Мёзи
Ныртæккæ Мёзийы фылдæр хай у Болгарийы, чысылдæр хæйттæ — Румыни æмæ Сербийы.
Абашæ
Сахары райгуырдис зындгонд гуырдзиаг фыссæг Константин Гамсахурдиа, Гуырдзыстоны президент Звиад Гамсахурдиайы фыд.
Папанов, Анатолий Дмитрийы фырт
Папанов Дмитрийы фырт Анатолий (Папанов Анатолий Дмитриевич) райгуырдис 1922-æм азы 31 октябры, Вязьмæйы, Смоленсчы облæсты — амардис 1987-æм азы 7 августы Мæскуыйы) уыдис советон театр æмæ кинойы артист, Советон Цæдисы адæмон артист (1973).
Тагъзиатæ
Тагъзиатæ кæнæ Тагзитæ (Тагзиевы) сты ирон мыггаг.
Бæстæты телефонон префиксты номхыгъд
Зонæ 1 — Цæгат Америкæ
( http://www.nanpa.com/ )
Азербайджайнаг адæм
Фиппаинæгтæ
Категори:Азербайджаны адæмтæ Категори:Ираны адæмтæ Категори:Дагъистаны адæмтæ Категори:Тюркаг адæмтæ
Æрх
Кæс ноджы
Категори:Дæлвæзтæ
Кобуладзе, Серго
Райгуырдис Ахалцихейы сахары. 1930-æм азы каст фæци Тбилисы аивæдты академи. 1938-æм азæй куыста уыцы академийы ахуыргæнæгæй (1957-æм азæй — профессор).
Португайлаг
Португайлаг:
Брайтон
Фиппаинæгтæ
Категори:Англисы сахартæ
19 мартъийы
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
1990-æм аз
Амардысты
Категори:1990
Лырцы цъити
Лырцы цъити у цъити Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы.
Стоура-Дуймун
Стоура-Дуймун (Stóra Dímun, []; Store Dimon) у Фарерты сакъадах. Сакъадахыл цæрынц 7 адæймаджы. Йæ фæзуат у 2,7 км².
Категори:Фареры сакъадæхтæ
Зæрин цъитийы дон
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Стыр Лабæ
Стыр Лабæйы былгæрон æрбынат кодтой цалдæр хъæуы æмæ станицæйы. Станицæ Каладжинскаяйы цур цæугæдæттæ Стыр æмæ Чысыл Лабæ баиу сты æмæ иугонд цæугæдон хуыйны Лабæ.
Рованиеми
Ро́ваниеми (Rovaniemi; Ruávinjargâ, Roavenjárga æмæ Roavvenjárga, Ruäˊvnjargg) у Финляндийы сахар, Лапландийы регионы административон центр.
Нобелы преми
*
Къуыбыры сæр
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Абайтыхъæу (Цъæйы ком)
Абайтыхъæу у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Цъæйы комы.
Тедеты Герас
Цардафыст
Институт каст фæцис тынг хорзæй æмæ йæ уæд йæ фæндаг бахаста Зонадон институты ирон æвзаджы хайадмæ. Цыбыр рæстæгмæ радта кандидатон фæлварæнтæ æмæ райдыдта кусын кандидатон диссертацийыл. Цымыдисон темæ равзæрста Герас йæ кандидатон диссертацийæн: «Ирон æвзаджы хъæууон хæдзарады фадыгон лексикæ».
Кцойтæ
Литературæ
*
30 январы
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Къахет
Хъæууон хæдзарад
Къахеты экономикæйы ахсджиагдæр къабаз у хъæууон хæдзарад. Уый у бынæттон цæрджыты æфтиæгты сæйраг гуырæн. Хъæууон хæдзарад бынæттон индустримæ дæтты хомаг дæр.
Транспорт
Уыимæ ма Къахеты ис 6 аэродромы, фæлæ уыдонæй кусы æрмæст иу — Телауы чи у, уый.
Гоцъитæ
Фиппаинæгтæ
*
The Beatles
Фыццаг резиденцитæ æмæ популярондзинад Британийы
Аллан Уилльямс, Битлзы æнæофициалон менеджер, сарæзта сын резиденци Гамбурджы. Уæд къорд байхъуста æмæ куыстмæ райста цæвддонцæгъдæг Пит Бесты, 1960-æм азы августы æмбисы. Фондз адæймаджы кæм уыдис, ахæмæй къорд ацыд Ливерпулæй Гамбургмæ, æмæ дзы бадзырдта Бруно Кошминдермæ, Гамбурджы Реепербаны — сырх сыхы — стриптиз-клубты хицау чи уыд, уымæ, æртæ мæйы дæргъы резиденци сын кæй хъæудзæн, уый тыххæй. Биттлзы историк Марк Левисон афтæ фыссы: «Боныцъæхæй æрхæццæ сты Гамбургмæ 17 августы, Реепербан змæлын кæд байдауы, уыцы рæстæг... Æрттивгæ неон рухсытæ алы ран алыхуызон ивхæрсæнтыл хъæр кодтой, æрдæгбæгънæг сылгоймагтæ та рудзынгты цур дзы бадтысты æмæ æнхъæлмæ кæсыдысты сæ клиенттæм».
Фыццаг EPI-йы бафыст
1962-æм азы декабры Битлз скодтой сæ фондзæм æмæ фæстаг æрцыд Гамбургмæ. 1963-æм азмæ афтæ æрхъуыды кодтой, æмæ æппæт цыппæр къорды уæнгы дæр сæ вокалтæ-иу æфтаудзысты сæ алы альбоммæ — æмæ Старр дæр, йæ вокалон диапазон цыбыр кæмæн уыд, уый. Леннон æмæ Маккартни самадтой зарфыссынадон æмбалдзинад, æмæ къордæн йæ популярондзинад ноджы рæзын байдыдта. Епстейн, сæ коммерциалон потенциал смаксималон кæнын кæмæ фæндыд, æрхатыдта сæ цæмæй профессионалондæр сæхи дарой. Леннон æрымысыд, афтæ сæ кæй бафæдзæхста, уый: «Хъусут-ма, кæд уæ фæнды уыцы стырдæр бынæттæм æрхæццæ уын, уæд хъуамæ уæхи фæиват — сценæйы уæвгæ мауал хæрут, мауал æлгъитгæ кæнут, дымгæ дзы кæнын дæр нæ хъæуы...»
Украинæйы гривнæ
thumb|100px|Гривнæ, ₴ Украинæйы гривнæ (гривня, гривна) у Украинæйы æхцайы иуæг (валютæ). Йæ ISO 4217 код у.
Гæбæраты Никъала
Цардафыст
Гæбæраты Никъалайыл куыддæр 17 азы сæххæст, афтæ йæм 1941-æм азы, æрсидтысты Советон æфсады рæнхъытæм. Æвзонг лæппуйы барвыстой Бакуйы æфсæддон ахуыргæнæндонмæ артиллерист суæвынмæ. 1942-æм азы октябры сси артиллерион взводы командир. Фæстæдæр уыд активон хæстон Хуссар Ныгуылæн фронты сконды.
1978-æм азы Цхинвалы мыхуыры рацыд Гæбæраты Никъалайы «Ирон æвзаджы инверсион дзырдуат». Уыцы азты ма Гæбæраты Никъала бахъахъхъæдта докторон диссертаци ахæм темæйыл: «Морфологическая структура слова и словообразования в современном осетинском языке», кæцы мыхуыры рацыд монографийæ (Тбилис, 1977) æмæ йын стыр аргъ скодтой академиктæ Абайты В.И., И.М. Стеблин-Каменский æмæ æнд.
Хæрзиуджытæ
2008 азы Уæрæсейы президент В. Путины Указмæ гæсгæ схорзæхджын кодтой Пушкины номыл Уæрæсейы Федерацийы майданæй.
Мæхъхъæл
Мæхъхъæлы сæйраг сахар у Магас (2002-æм азæй фæстæмæ).
Клагенфурт
Фиппаинæгтæ
Категори:Австрийы сахартæ
1995-æм аз
Амардысты
Категори:1995
Прохладнæйы район
Прохладнæйы район у Кæсæг-Балхъары район. Йæ административон центр у Прохладнæ.
Лари
Гæххæттын æхца
гуырдзиаг поэт æмæ æхсæнадон архайæг Илия Чавчавадзейы сурæт æмæ фыст «Илья Чавчавадзе 1837—1907», галиуырдыгæй та — уый кæй бындур савæрдта, уыцы журнал «Гуырдзыстоны фидиуæг» (Сакартвелос моамбэ) æмæ газет «Ивери», стæй йæхи дзауматæ.
Ус-паддзах Тамары сурæт. Галиуырдыгæй та — грифон Самтависийы аргъуаны сисæй.
Февраль
Февраль, ирон ном у Æртхъирæны мæй, Комахсæн у мæйтæй иу. Февралы ма бирæ хæххон хъæуты хонынц Фæндагкъулгæнæн (Фæндагкъулгæнæн мæй ) — уæд митвæндагæн йæ хурварс тайын райдайы æмæ фæкъул вæййы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæйтæ
Цæрæхатæ
Цæрæхатæ, Царахатæ (Цараховы) сты ирон мыггаг.
Аджрам, Нэнси
Нэнси Набиль Аджрам (نانسي نبيل عجرم‎; латинаг ныффыст у Nancy Ajram; райгуырди 1983-æм азы 16-æм майы сахар Бейруты) — у ливайнаг зарæггæнæг, зары араббаг æвзагыл.
Чирцъина
Чирцъина у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.
Аджрам, Нэнси
Дискографи
Альбом Shakhbat Shakhabit æмæ йæ видеоклипты сери сæрмагондæй конд сты сывæллæттæн.
Стамбул
Фиппаинæгтæ
*
Мартъи
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæйтæ
Хивы район
Хивы район (Хив район, Хив район) у Дагъистаны районтæй иу, республикæйы хуссары. Районы административон центр у Хив.
Таджикистаны сахарты номхыгъд
* Категори:Номхыгъдтæ бæстæмæ гæсгæ
Приднестровьейы сом
Категори:Приднестровье Категори:Валютæтæ Категори:Сом
Тонгæ
То́нгæ (, Tonga) у Полинезийы паддзахад.
*
Дигъон
Дигъон (დიღომი — Дигъоми) у хъæу Гуырдзыстоны, Тбилисы хай. Хъæу лæууы цæугæдон Дигъоны доны былыл.
Баскунчак
Категори:Цæхджын цæдтæ Категори:Уæрæсейы цæдтæ
Джеоргуыба
Джеоргуыба (Джиуæргуыба дæр) — бæрæгбон Уастырджийы кадæн, у ирон адæмы кадджындæр бæрæгбæттæй иу. Кодтой йæ хъæууонхæдзарадон куыстыты фæуды номыл; вæййы ноябры дыккаг æмбисы æмæ ахæссы æнæхъæн къуыри. Иннæ бæрæгбæттæй хицæн кæны, бирæ нывонд фос ын кæй акусарт кæнынц куыд æхсæнæдтæ, хъæубæстæ иумæ, афтæ хицæн бинонтæ дæр.
Джеоргуыбайы бынат иннæ бæрæгбæтты ’хсæн
Ирон адæм стыр кад, стыр аргъ кæнынц сæ зæдтæн, сæ дзуæрттæн. Фæлæ уыцы дзуæртты ’хсæн дæр уæлдай кадджындæр бынат ахсы Уастырджи, нæлгоймæгты бардуаг, бæлццæтты, хæстонты фæндарастгæнæг, мæгуыртæн æххуысгæнæг, кæстæрты раст фæндагыл аразæг. Ирон адæймаг ыл кæддæриддæр, цыфæнды уавæры дæр йæхи ма бафæдзæхса, уымæн гæнæн нæй. Уæдæ ахæм цины фынг дæр нæма уыд, æмæ Хуыцауы фæстæ куывд Уастырджийы тыххæй ма рацæуа.
Ирон мифологимæ гæсгæ Уастырджи ирон адæммæ æрбацыд сæ рагфыдæлтæ нартæй, цард радта нæртон сылгоймæгты фидауц Сатанайæн.
Адæмæн сæ уарзон зæд, сæ уарзон дзуар хайджын у адæймаджы хуыздæр миниуджытæй. Фырбуцæн æй хонынц «Сызгъæрин Уастырджи», «Хъæбатыр Уастырджи», «Сызгъæринбазыр Уастырджи». У бæрзонд, фæтæнуæхск, хæрзконд урсзачъе лæг, бады урс æфсургъыл.
Безенгийы сис
Категори:Кавказы рæгътæ Категори:Кæсæг-Балхъары хæхтæ
Тахъазтæ
*
Бæхты кæрт
Категори:Беслæн
Баситæ
Фиппаинæгтæ
*
Алазан
Алазан (Алазандон, Алазаны дон ; Алазан, Qanıx, ალაზანი) у цæугæдон Гуырдзыстоны скæсæны æмæ Азербайджаны ныгуылæны; йæ иу хайæ аразы ацы дыууæ паддзахады ’хсæн арæн. Ныртæккæ кæлы Мингечауры донуатмæ, раздæр та уыди Къуары галиу фæрсагдæттæй стырдæр.
Сечъынаты Ладемыр
Цардафыст
1945-æм азы архайдта Японы ныхмæ хæсты.
Амальфи
Амальфи (Amalfi) у сахар Италийы. Ис Кампанийы регионы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Кампанийы сахартæ
Цæлыккаты Ахмæт
Цæлыккаты Темболаты фырт Ахмæт (райгуырдис 1882-æм азы Пысылмонхъæуы — амардис 1928-æм азы 2 сентябры Варшавæйы) уыдис ирон фыссæг æмæ публицист, паддзахадон æмæ æхсæнадон архайæг.
Цардафыст
Категори:Ирон фысджытæ Категори:Ирыстоны æхсæнадон архайджытæ Категори:Пысылмонхъæуы чи райгуырдис, уыдон Категори:Варшавæйы чи амардис, уыдон Ахмæт
Боржом (сахар)
Боржом (ბორჯომი) у сахар æмæ курорт Гуырдзыстоны, Боржомы муниципалитеты административон центр. Сахар у номдзыд йæ суары фæрцы.
Арджир
Фиппаинæгтæ
Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
2006-æм аз
Амардысты
Категори:2006
Алазаны тæрф
Уыцы ран, гуырдзиæгтæ (уыдонимæ ингилойæгтæ) æмæ азербайджайнæгтæй фæстæмæ, цæрынц солиæгтæ, ирæттæ, цахурæгтæ, рутулæгтæ, уырыссæгтæ, удинæгтæ (Зинобианы хъæу).
Иорæ
Категори:Гуырдзыстоны цæугæдæттæ Категори:Азербайджаны цæугæдæттæ
Буаробер, Франсуа де
Цардафыст
Йæ царды фæткæй йын-иу арæх спайда кодтой йе знæгтæ. Иу æмæ дыууæ хатты-иу Буаробер не ссардта фыдæх, фæлæ-иу ахæм фыдахаст бирæ нæ ахаста, æниу фæстаг азтæ йæ бахъуыдис фылдæр æргом аздахын йæ сауджыны хæстæм.
Ришельёйы амарды фæстæ Буаробер хи баиу кодта, Фрондæйы афон лæггад кæмæн кодта, уыцы Мазариниимæ.
Лиантæ
Лиантæ кæнæ Лианатæ ( Льяновы , Лиановы ) сты ирон мыггаг.
Дыууæдонастæу (Хъобангом)
Дыууæдонастæу — Хъобаны дон æмæ Гæналдон кæм баиу вæййынц, уыцы бынат. Ам 1830-æм азы æрцыд тугкалæн хæст ир æмæ паддзахы æфсæдты ’хсæн. Æфсады сæргъы уыд инæлар Абхазов — ирон таурæгътæ æмæ зарджыты Абхадз.
Хуадонтæ
Хуадонтæ кæнæ Хадонтæ (Хуадоновы, Хадоновы) сты ирон мыггаг.
Цъесс
Истори
1944-æм азы Цъессы цæрджытæ алыгъдысты быдырмæ.
Стъараполы уæлвæз
Административон æгъдауæй уæлвæзы фылдæр хай у Стъараполы крайы, хæйттæй та — Краснодары крайы.
thumb|center|650px|Сахар Минеральные Воды-йы панорамæ; 2008-æм азы сæрд
2008-æм аз
Амардысты
Категори:2008
Муса Джалиль
Цардафыст
1939–1941 азты Джалиль уыдис Тæтæры АССР-ы Фысджыты цæдисы бæрнон нымæрдар, куыста Тæтæры оперон театры литературон хайады сæргълæууæгæй.
Ахæстоны кæй ныффыста, йæ уыцы æмдзæвгæты цикл ссис Муса Джалилы поэтикон сгуыхт. Йæ фыстыты тетрад ын йæхимæ бафснайдта, Моабиты ахæстоны фыссæгимæ иу камерæйы чи бадтис, уыцы бельгиаг антифашист Андре Тиммерманс. Сæ фæстаг фембæлды рæстæг Муса йын загъта, йæхи йын, стæй йæ тæтæйраг æмбæлтты, рæхджы кæй амардзысты, æмæ ракурдта Андрейæ, цæмæй уый ахæсса тетрад советон минæварадмæ. Фæстæдæр тетрад бахауйдис зындгонд поэт Константин Симоновы къухмæ, æмæ йæ æххуысы руаджы уацмыстæ раивдæуыдис уырыссаг æвзагмæ. Уыимæ ма Симонов бацархайдта, цæмæй Джалилы ном ссыгъдæг уа, цы хахуыртæ æмæ цъыфкалæнтæ йыл фæкодтой, уыдонæй. Бæрæг-бæлвырдæй равдыстæуыдис поэты сусæг къорд патриотон архайд кæй кодта. Симоновы уац ныммыхуыр чындæуыдис 1953-æм азы центрон газеттæй иуы, æмæ афтæмæй райдыдта поэт æмæ йе ’мбæлтты фесгуыхты триумф.
Фиппаинæгтæ
Категори:Тæтæйраг поэттæ Категори:Уæрæсейы чи райгуырдис, уыдон Категори:1906-æм азы чи райгуырдис, уыдон Категори:Берлины чи амардис, уыдон Категори:Советон Цæдисы хъæбатыртæ
Ноябрь
Ноябрь кæнæ Джеоргуыбайы мæй, Чындзæхсæвы мæй (November) у мæйтæй иу, октябрь æмæ декабры ’хсæн.
Мелитополь
Мелито́поль (Мелітополь) у сахар Украинæйы Запорожьейы облæсты, Мелитополы районы административон центр.
Ананьев, Борис Герасимы фырт
Литературæ
Категори:Советон Цæдисы психологтæ Категори:Психологтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Дзæуджыхъæуы чи райгуырдис, уыдон Категори:Бетъырбухы чи амардис, уыдон Категори:Педагогон зонæдты доктортæ
Хаджеты Таймураз
Сфæлдыстад
Мæнæ ахæм аргъ скодта Таймуразы сфæлдыстадæн зындгонд ирон поэт æмæ публицист Хъодзаты Æхсар:
«Ныфсхаст къахдзæф æрбакодта Таймураз нæ литературæмæ. Йæ поэтикон хъæлæс ын фæхæццæгæнæн никæимæ ис, у оригиналон, аив, ныфсхаст, æнкъарæнтæй — дзаг. Йæ ахорæнтæ сты ног, ахадгæ, удæхцон». («Мах дуг», 2008, №2)