cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Византияйы импери
VI—VII æнустæ
610-æм азы Карфагенаг экзархы фырт Ираклий раппæрста император Фокайы æмæ бындур сæвæрдта ног династийæн, уыцы династи хъом разындис паддзахадæн тас чи æвзарын кодта, уыцы хъуыддæгты ныхмæ лæууын. Уый уыдис Византияйы историйы тæккæ зындæр рæстæджытæй иу, персайнæгтæ бацахстой Мысыр, Сири æмæ Чысыл Азийы хай, æртхъирæн кодтой Константинополæн, авартæ, славяйнæгтæ æмæ лангобардтæ бырстой арæнтæм аллы здыгæй. Ираклий рамбылдта иу рæнхъ хæстæмбæлды персайнæгтимæ, ахаста хæст сæ территоримæ, уый фæстæ сах Хосров II мæлæт, æмæ цалдæр растады æрдомдтой персайнæгты æппæт тыхæйбайстæ раздахын æмæ фидыддзинад сæххæст кæнын. Фæлæ дыууæ бæстæйы дæр тынг кæй баихсыдысты ацы тохы, уый фадат радта æмæ бындур сæвæрдта араббаг тыхæйбайсттæн.
626-æм азы Константинополыл æрхъула кодтой авартæ, славянтæ æмæ сæ цæдисон персайнæгтæ. Ацы цауы тыххæй фыстæджытæ ис зæронд гуырдзиаг къухæйфысты («Константинополыл æртыхстытсы скифтæ, кæдон сты уырыссæгтæ») æмæ XV—XVII æнусты зæронд славяйнаг къухæйфыстты, уыдонмæ гæсгæ ис æнхъæлын, хъулагæнджыты хай кæй уыдис Астæуккаг Поднепровьйæйы хъæддон тæлмы славяйнæгтæ. . Сахар райсыны фæлварæн фехæлдис, аварты æмæ славяйнæгты астæу куы стынг ис быцæудзинад, æмæ сæ фæстæмæ ацæуын бахъуыдис.
634-æм азы халиф Омар æрбабырста Сиримæ. 635 азы араббæгтæ бацахстой Дамаск. Скъуыддзаггæнаг хæстæмбæлд византиæгты æмæ араббæгты æхсæн Сирийыл цæстдарды тыххæй æрцыдис 636-æм азы 20 августы. Арæх æмбæлынц æгæр бæрзонд нымæцтæ византиаг æфсады бæрцы тыххæй уыцы хæстæмбæлды, император Ираклий дам æрымбырд кодта 200 мин адæймаджы Сири байсынмæ (фæдзурынц ма 400 мины дæр), фæлæ æцæгдзинадæй Византияйы æфсады нымæц Ярмучы хæстæмбæлды рæстæджы уыдис бæрæг къаддæр 100 минæй (Большаков 1993: 54). Хæсты фæстиуæг скъуыддзаг кодтой æрдзон уавæртæ: змисджын тымыгъ фæуыргъуыйау кодта византиæгты. Ираклийы æфсад уыдис бирæнацион. Грекъæгтæ йæдтæмæ ма дзы уыдысты сомихæгтæ æмæ чырыстон араббæгтæ. Пысылмон араббæгтæ фæуæлахиз сты. Ираклий фæстæмæ раздæхтис Константинополмæ. Фæстæдæр 40 азы æмгъуыдмæ сæфт æрцыдысты Мысыр, Цæгат Африкæ, Сири, Палестинæ, Уæллаг Месопотами, æмæ арæх ацы бæстæты цæрджытæ, фæлмæцыд уæвгæйæ хæстытæй, нымадтой араббæгты сæрибаргæнджытыл, уымæн æмæ фыццаг рæстæг иу уыдон фæныллæг кодтой хъалон. Араббæгтæ сарæзтой флот æмæ бавнæлдтой Костантинополмæ дæр. Фæлæ ног император, Константин IV Погонат (668—685) сын ныхкъуырд ратта. Æмæ кæд араббæгтæ фондз азы дæргъы Константинополыл æртыхстытсы (673—678) сурзæххæй дæр æмæ денджызæй дæр, уæддæр йæ сæ бон нæ бацис бацахсын. Грекъаг флотæн тынг ахъаз фæцис «грекъаг арты» æрæджион æрымыст, уый æруаджы асырдта араббæгы эскадрæтæ æмæ сæ Силеуммы дæтты ныддæрæн кодта. Сурзæххыл халифаты æфсæдтæ æрцыдысты дæрæнгонд Азийы.
Ацы кризисæй импери рацыдис æнгомгонддæрæй æмæ монолитондæрæй, йæ националон сконд сси иугъæдондæр, динон хицæндзинæддтæ баззадысты раздæры афонты уымæн æмæ монофизитон æмæ арианон диныздæхттæ сæйраг дæр парахат уыдысты сæфт Мысыры æмæ Цæгат Африкæйы. VII æнусы кæронмæ Византийы территори хæццæ кодта Юстинианы империйы æртыккæгæм хаймæ. Йæ аппон территоритæ уыдысты грекъæгтæ кæнæ элинизацигонд знæмтæ кæм цардысты уыцы зæххытæ, дзырдтой дзы сæйрагдæр бердзенаг æвзагыл. Уыцы рæстæджы райдыдта славяйнаг знæмты массон миграци Балканы æрдæгсакъадахмæ. VII æнусы апарахат сты Мезийыл, Фракийыл, Македонийыл, Далмацийыл, Истрийыл æмæ Гречъы зæххытыл. Цасдæр нымæц сæ æрцæрын кодтой Чысыл Азийы. Баивта цæрджыты этникон сконд империйы скæсæйнаг хайы дæр, фæзындысты сомихæгты, персайнæгты, сирийæгты, араббæгты цæрæнрæттæ.
VII æнусы æххæстгонд æрцыдысты ахъаззаг реформæтæ фæткдаруаты — эпархиты æмæ экзархатты бæстæ импери дихтæгонд æрцыдис фемтыл, дæлбар уыдысты стратигтæн. Империйы ног националон сконд æркодта уымæ, æмæ грекъаг æвзаг сси официалон, императоры титул дæр райдыдта бердзенагау зæлын — василевс (en:Basileus Rōmaiōn). Администрацийы рагон латинаг титултæ кæнæ фæсæфынц, кæнæ æрцæуынц эллинизацигонд, сæ бынæтты та фæзынынц ногтæ —логофеттæ, стратегтæ, эпархтæ, друнгаритæ. Æфсады, кæцы фылдæр арæзт уыдис азиатæгтæй æмæ сомихæгтæй, грекъаг æвзаг ссис приказты æвзаг. Æмæ кæд Византийы импери йæ фæстаг бонтæм хаста ном Ромы импери, уæддæр латинаг æвзагæй пайдагонд нал цыдис (афтиддæр ма йыл дзырдтой империйы цалдæр кæронраны, уым ма пайда кодтой адæмон латынæй, уыцы æвзагы бындурыл сæвзæрыдысты румынаг æвзаг Дакийы æмæ далматинаг æвзаг Иллирийы.
VIII æнус
Рæстæгмæ стабилизацийы та ногæй раивта кризисты рæгъ — хæстытæ болгайрæгтимæ, араббæгтимæ, æнæрынцайгæ растадтæ. Æппынфæстаг Лев Исавр схызтис куыд Лев III паддзахы бынатмæ, æруырдæдта империйы хæлд æмæ араббæгтæн скъуыдзаггæнаг дæрæн ныккодта.
Æрдæгæнусон æлдариуæджы фæстæ дыууæ фыццаг Исавры скодтой импери хъæздыг æмæ цæрдхуыз, нæ сæ бахъыгдæрдта нæдæр емынæ 747-æм азы нæдæр змæстытæ, кæдон расайдта иконæты ныхмæ тох. Иконæты ныхмæ тохы фарс кæй рахæцыдысты Исавриаг династийы императортæ, уымæн уыдис куыд динон, афтæ политикон фактортæ дæр. Бирæ византиæгтæ VIII æнусы райдайæны зæрдæхудт уыдысты уæлдай мæнгуырнынæдты парахатæй, уæлдайдæр та цы бынат ахста дины иконæтæн табугæнæн, уырнынад сæ диссаджы миниуджытыл; бирæтæ æнхъæлдой уый динæн зиантæ кæй хæссы. Уыимæ императорты тыхсын кодта аргъуаны рæзгæ хъомысдзинад. Ноджы дæр ма иконæтыл фау æвæргæйæ хицауад зæрдæ дардта араббæгтæм фæхæстæгдæр уын, уымæн æмæ араббæгтæ нывтæ нæ нымадтой. Иконæты ныхмæ тохы политикæ æркодта хъаугъатæм æмæ змæстытæм паддзахады мидæг, уыимæ фæтынгдæр ис дихдзинад Ромы католикаг епархиимæ æмахæстыты. Иконæтæн фæстæмæ кад кæнын райдыдтой VIII æнусы кæрон императрицæ Иринæйы руаджы, уый уыдис фыццаг император сылгоймаг, фæлæ IX æнусы райдайæны иконæты ныхмæ тохы политикæ дарддæргонд æрцыдис.
IX—X æнустæ
800-æм азы Карл Цытджын расидтис Ромы ныгуылæн империйы рацарæзт, уый Византийæн сси æнкъараг æгаддзинад. Æмрæстæджы Багдады халифат стынг кодта ныббырст скæсæнырдыгæй. Императортæй Лев V Сомихагæй (813—820) æмæ дыууæ Фригиаг династийы императортæй Михаил II (820—829) æмæ Феофилæй (829—842) — уыдис дарддæрконд иконæты ныхмæ тохы политикæ. Ногæй дæс æмæ ссæдз азы æмгъуыдмæ импери бахауда змæстыты рæстæгмæ.
Араббæгтимæ хæст, сног ис 804-æм азы, расайдта дыууæ æнкъараг сæфты: æрдæгсакъадах Криты бацахст пысылмон пираттæй (826) æмæ Сицилийы сæфт, байстой йæ цæгатафрикаг араббæгтæ (827), 831-азы сæ къухтæм бахаудта сахар Палермо. Уæлдай тызмæг уыд тас болгайрæгтæй, хан Курум куы фæуæрæхдæр кодта йæ паддзахады арæнтæ Гемæй Карпаттæм. Никифор афæлвæрдта йæ ныддæрæн кæнын Болгаримæ бабырсгæйæ, фæлæ фæстæмæ фæндагыл йæхæдæг дæрæнгонд æрцыдис æмæ фæмард (811), болгайрæгтæ та ногæй бацахстой Адрианополь æмæ æндæр фидæрттæ, æмæ фæзындысты Константинополы къулты бын (813). Крум ныппырх кодта Византийы æфсæдтæ 811 813-æм æзты æмæ бахъавыд Константинополь бацахсын тынг стыр æфсады æмæ хъулаон машинæты æххуысæй. Афтиддæр йæ æвиппайды мæлæт фæххуыс ис империйæн. Змæстыты фæлтæр фæцис 867-æм азы паддзахиуæг кæнын куы райдыдта македонаг династи. Василий I Македонаг (867—886), Роман Лакапин (919—944), Никифор Фока (963—969), Иоанн Цимисхий (969—976), Василий II Болгархойæг (976—1025) — императортæ æмæ узурпатортæ — радтой империйæн 150 азы тæмæнкалды æмæ хъомысы рæстæг. Саст æрцыдысты Болгари, Крит, Хуссары Итали, æххæст цыдысты æнтыстджын хæстон стæртæ араббæгты ныхмæ арф Сиримæ. Империйы арæнтæ ауæрæх сты Евфрат æмæ Тигрмæ, Сомих Иберийымæ бахаудтой вихантиаг æндæвды сферæмæ, Иоанн Цимисхий бахæццæ Иерусалиммæ.
IX—X æнусты бæрæг нысаниуæг Византияйæн райдыдтой дарын æмахæстытæ Киевы Уырысимæ. Фыццаг хатт рустæ сæхи фæбæрæг кодтой Константинополмæ балцæй 860-æм азы, уыцы æнтыстджын балцы тагъд рæстæджы фæстæ æрцыдис афтæ хонгæ Уæрæсейы фыццаг аргъуыд, йæ уавæртæ æмæ бынат бæлвырдгонд не сты. Фыццаг уырыссаг-византиаг базарадон бадзырд хауы 911-æм азмæ, азгайфыст легендæмæ гæсгæ йæ бафысты размæ Царьградыл балцæй цыдис Дæсны Олег. 941-æм азы кънйаз Игорь æрцыдис дæрæнгонд Константинополы къулты бын, фæлæ фæстæдæр сабыр æмахæстытæ сног сты. Уырысы ног хицауиуæггæнæг æхсин Ольгæ, бабæрæг кодта Византийы сæйраг сахар æмæ йыл уым саргъуыдтой. Кънягинйæйы фырт, кънйаз Святослав 970—971 гг. хæцыд Византияимæ Болгарийы сæрыл, фæлæ бавзæрста хæрд император Иоанн Цимисхийæ.
XI æнус. Империйы рæстæгмæ фæтынг
1019-æм азы, Болгари, Сомих æмæ Ибери бацахсгæ, император Василий II сбæрæг кодта стыр триумфæй империйы тæккæ стырдæр фæтынг, араббæгты тыхæйбайстты рæстæгæй. Æххæст кодтой паддзахады уавæр финансты иттæгхорз æууæл æмæ культурæйы айтынг. Фæлæ уыимæ райдыдтой сæхи бæрæггæнын лæмæгъдзинады фыццаг миниуджытæ, фæтынгдæр ис феодалон дихдзинад, уæздæттæ, кæдонæн дæлбаргонд уыдысты тынг стыр территоритæ æмæ ресурстæ, арæх æнтыстджынæй ныхмæ æвæрдтой сæхи централон хицауадмæ.
Империйы цауддзинад райдыдта Василий II мæлæты фæстæ, йæ ’фсымæр Константин VIII (1025—1028) æмæ йæ чызыты — фыццаг Зойæйы æмæ йæ ’ртæ лæджы (Роман III 1028—1034, Михаил IV 1034—1041, æмæ Константин Мономах 1042—1054) стæй Феодорæйы (1054—1056) хицауиуæгты рæстæг. Ноджы тынгдæр лæмæгъдзинад фæбæрæг Македойнаг династийы сыскъуыды фæстæ.
Хæстон фæфæлдæхты руаджы паддзахы бадæнмæ схызтис Исаак Комнин (1057—1059); йæ къух исты фæстæ император сси Константин X Дука (1059—1067). Уый фæстæ хицауад райста Роман IV Диоген (1067—1071), уыйы раппæрста Михаил VII Дука (1071—1078); ног растады фæстæ паддзахы худ сæвæрдæуыд Никифор Вотаниатыл (1078—1081). Уыцы чысыл хицауиуджыты рæстæг анархи тынгæй-тынгдæр кодта, æддаг æмæ мидæггаг кризистæ уæззауæй-уæззаудæр уавæры æфтыдтой империйы.
Дудиаты Аслан
Дудиаты Мураты фырт Аслан (райгуырдис 1990-æм азы 15 майы Алагиры) у «Аланийы» футболист, хъахъхъæнæг.
Византияйы импери
XI æнус. Империйы рæстæгмæ фæтынг
XI æнусы кæрон Итали сæфт æрцыдис норманнты ныббырсты фæстæ, фæлæ сæйраг тас æфтыдта скæсæн — 1071-æм азы Роман IV Диоген дæрæнгонд æрцыдис турк-сельджукты æфсадæй хæстæмбæлды Манцикерты (Сомих), уыцы басастæй Византийæ тынг фæлæмæгъдæр ис. 1054-æм азы официалон æгъдауæй æрцыдис ахастыты аскъуыд чырыстон еклизиты астæу, уый фæдывæр кодта æнæуый дæр æнæбары æмахæстытæ. Иннæ ссæдз азы æмгъуыдмæ турæгтæ бацахстой æппæт Анатоли; империйы бон нæ бацис сæмбырд кæнын фаг æфсад уыдоны бауыромынмæ. Ныфссастæй император Алексей I Комнин (1081—1118) куырдта Ромы Папæйæ 1095 азы цæмæй йын аххуыс кæна æфсад райсыны хъуыддагыл Ныгуылæн Чырыстон дунейæ. Ныгуылæнимæ æмахæстытæ æппынфæстаг æркодтой Константинополы бацахстмæ æмæ бæстæйы хæлдмæ, феодалты растадтæ та ихсийын кодтой паддзахады фæстаг тыхтæ.
Дудиаты Аслан
Фиппаинæгтæ
Аслан Категори:Уæрæсейы футболисттæ Категори:ФК «Аланийы» хъазджытæ Категори:Алагиры чи райгуырдис, уыдон Категори:Ирон спортсментæ Категори:Футболисттæ алфавитмæ гæсгæ
Византияйы импери
XII—XIII æнустæ. Латинаг импери
Византийы ахаст дзуархæсджытæм уыдис ахæм æмæ сæ разлæудджыты бастой вассалон ардхæрдтæй æмæ се ’ххуысæй хъавыдысты раздахын территоритæ скæсæны, фæлæ ахæм политикæ егъау æнтыстытæ не ’рхаста. Дзуархæсджытимæ æмахæстытæ æдзухдæр фыддæрæй-фыддæр кодтой. Комнинтæ кæддæриддæр бæллыдысты сæ хицауиуæг Ромыл сæвæрын, æмæ ныппырх кæнын Ныгуылæн импери.
Уæлдайдæр архайдта уыцы бæллицтæ сæххæст кæныныл Мануил I. Кастис афтæ, цыма Мануил империйæн нæхъæн дунейы кад скодта æмæ Константинополь ссис европæйаг политикæйы центр, фæлæ йæ мæлæты фæстæ 1180-æм азы Византийæ разындис гæныстонгонд æмæ фыдзæрдæ хаст латинæгты æрдыгæй, цы фæнды уысмы дæр цæттæ уыдысты йыл ныххауынмæ. Уыимæ паддзахады цæттæ кодта серезон мидкризис.
Маниулы мæлæты фæстæ сирвæзт адæмон растад Константинополы (1181), расайдта йæ хицауады политикæйымæ æнæразыдзинад, ауыдыдысты италиаг сæудæджергæнджытыл æмæ ныгуылæневропаг рыцартыл. Ныгуылæнимæ æмахæстытæ цæхгæрмæ фæфыддæр сты 1182-æм азы, уæд Константинополы æрцыдис латинты цагъд: массон хæлæт католикаг саудæджергæнджыты бирæнымæцон мæрдæрцыдтимæ. Бæстæйы стынг ис егъау экономикон кризис, фæтынг феодалон дихдзинад, фактикон æгъдауæй провинцты хицæуттæ хæдбар уыдысты централон хицауадæй, ныгæныстон сты сахартæ, слæмæгъ сты æфсад æмæ флот. Ангелты династийы æрфидары фæстæ Кипр, Трапезунд, Фессали фактиконæй сæхи централон хицауады дæлбар нал хуыдтой. Райдыдта империйы хæлд. 1187-æм азы ахицæн Болгари; 1190-æм азы Византийæ банымадта Сербийы хæдбардзинад.
1192-æм азы Венецийы дож куы ссис Энрико Дандоло, уæд ахæм хъуыды фæзынд æмæ латинæгты фыдзæрдæдзинад сæххæст кæнынмæ, стæй Венецийы интерестæ Скæсæны бахъахъхъæнынмæ, хорз уаид Византияйы импери басæттын. Ромы папæйы хæрамдзинад, Венецийы фæлгъуыдтæ, æнæхъæн католикаг дунейы мæстыдзинад латинты æргæвсты фæстæ — æппæт уыцы уавæртæ æркодтой уымæ æмæ цыппæрæм дзуары балц (1202—1204) Палестинæйы бæсты аздæхт Константинополмæ. Рафтыд, славяйнаг паддзæхæдты ныббырстытæй федыхгонд, Византияйы бон не ссис дзуархæсджытæн ныхкъуырд раттын. 1204-æм азы дзуархæсджыты æфсад бацахста Константинополь. Фæсæфт дунæ аивады цыртдзæвæнтæ, сахар гæныстонгонд æрцыдис. Византийæ ныддихтæ ис къорд паддзæхæдтыл — Латинаг империйыл æмæ Ахейаг кънйазадыл, сæвзæрдысты дзуархæсджытæй ист территоритыл, æмæ Никейы, Трапезунды æмæ Эпираг империтæ, кæдон баззадысты бердзенæгты къухты. Латинæгтæ æлхъывтой Византийы грекъаг культурæ, италиаг базаргæнджыты тыххъарæн хъыгдæрта византиаг сахарты сæндидзæн.
Никейы импери
Латины империйы уавæр уыдис æнкъуыст — грекъæгты фыдзæрдæдзинад æмæ болгайрæгты ныббырстытæ йæ тынг слæмæгъ кодтой. Болдуин II цардис Константинополы фæрæзтæй, кæдон ракуырдта папæйæ æмæ Людовик Сыгъдæгæй, уыимæ ма иста фæлындæнтæ аргуæдтæй æмæ моладзандонтæй, æфстау иста венецианаг банкиртæй, кæдонæн ратта бæстæйы æппæт экономикон мадзæлттæ. Нæ йæм уыдис æфсад дæр, гарнизон Константинополы дардтой венецианæгтæ, Латины империйы уæвындзинад баст уыдис — æрбацæудзысты йæм æххуысмæ тæссаг рæстæг европæйæгтæ æви нæ.
1261-æм азы Никæйы империйы император Михаил Палеолог цæдис скодта Генуйæимæ, ратта йын уæрæх базарадон бартæ венецианæгты зианæн, æмæ ракуырдта генуезаг флоты æххуыс Контантинополь бацахсынмæ. Арвыста Европæмæ фæлтæрд инæлар Алексей Стратигопулы, уый бацыдис баныхæсты грекъаг цæрджытимæ Константинополы алфæмбылай, базыдта дырыс хабæрттæ сахары хъуыдтæгты тыххæй æмæ рæстæгмæ фидыды фæстæ араст ис Константинополмæ, кæцыйы уыцы рæстæг венецианаг гарнизон сбадын кодтой наутыл, цæмæй ныххаудаиккой генуезæгтыл.
1261-æм азы 25 июлы æхсæвы Стратигопуло бахъуызыд æд æфсæдтæ Константинополы къултæм, бавæрда асинтæ, æнæ уынæрæй бахызт сахары хуылфмæ æмæ йæ бацахста зæгъæн ис æнæ ныхмæлæудæй. Император Болдуин алыгъдис Эвбейæмæ. Афтиддæр латинæгтæ æмæ венецианæгтæ хъавыдысты схæцынмæ Галаты, фæлæ Стратигопуло ссыгъта сахары ацы хай æмæ уый фæстæ уыдон дæр сбадтысты наутыл æмæ алыгъдысты. 1261-æм азы 15 августы Михаил Палеолог ныддæрæн гæнгæйæ Латины импери кадджынæй бахызт Константинополмæ, расидтис Византийы империйы рацарæзт, æмæ йыл паддзахы худ сæвæрдæуыд сыхъдæг Софийæйы аргъуаны.
1337-æм азы йæм баиу ис Эпир. Фæлæ ма Ахейы кънйазад — дзуархæсджыты иунæг цæрынхъом сырæзт Гречъы — фæцард XV æнусы райдианмæ, уæд ахст æрцыдис Морейы деспотæй. Византийы импери йæ раздæры хуызы рацаразын нал рауадис. Михаил VIII Палеолог (1261—1282) хъавыд уыцы хъуыддаг сæххæст кæнын, фæлæ йын кæд нæ рауадис æххæстæй сфæлгонц кæнын йæ тырнæнтæ, уæддæр йæ тыхархæйдтæ, йæ курдиæттæ æмæ йæ цыргъ зонд æй æвæрынц Византийы фæстаг зынгæ императоры бынатыл. Æдтаг тасы рæстæг империйы хъуыдис æнгомад, сабырдзинад æмæ хъомыс. Палеологты эпохæ та уыдис йæдзаг растæдтæй æмæ граждайнаг змæстытæй. Европæйы Византийы тæккæ тæссагдæр знæгтæ разындысты сербæгтæ. Стефан Неманяйы ивджыты — Стефан Урош I (1243—1276), Стефан Драгутин (1276—1282), Стефан Урош Милутин (1282—1321) — Серби ауæрæх кодта йæ территоритæ Болгарийы æмæ Византийы хинцмæ æмæ ссис тæккæ егъаудæр паддзахад Балканты æрдæгсакъадахыл.
XIV—XV æнустæ. Кризис æмæ æрхауд
Фæстагмæ турк-османты тыхæйбайсттæ райдыдтой бæстæйы уæвындзинад тасы æфтауын. Мурад I (1359—1389) бацахста Фраки (1361), уыцы тыхæйбайст Иоанн V Палеолог банымадта (1363), фæстæдæр бацахста Филиппополь, йæ фæдыл та Адрианополь, уырдæм раивта йæ паддзахады сæйраг сахар. Константинополь аллы рдыгæй хибаргонд, хъулагонд æнхъæлмæ кастис мæлæтдзаг цæфмæ. Уæдмæ османтæ фæсты Балканы æрдæгсакъадахы тыхæйбайст. Марицæйы цур ныддæрæн ластой хуссайраг сербты æмæ болгайрæгты (1371); бындур сæвæрдтой колонитæн Македонийы æмæ тасы æфтауын райдыдтой Фессалоники (1374); бабырстой Албанимæ, ныддæрæн кодтой Серби æмæ Косоаг быдыры хæстæмбæлды фæстæ сарæзтой Болгарийæ туркаг пашалык (1393). Иоанн V Палеолог æнæбарыйæ банымадта йæхи туркаг султаны вассалыл, фыста йын хъалон æмæ æрвыста æфсæдтæ Филадельфи бацахсынмæ (1391). Манголты ныббырст ма радта империйæн æнусы рдæг æмгъуыд æргъæвд.
Баязид I (1389—1402) архайдта ноджы сæрæндæр Византийы ныхмæ. Сæйраг сахар аллырдыгæй æрхъула кодта (1391—1395), æмæ Ныгуылæны фæлварæн Византийæн фæххуыс кæнынмæ куы фæкуыхцы ис Никополы хæстæмбæлды рæстæг (1396), уæд афæлвæрдта Константинополь бацахсын (1397), æмрæстæджы бабырста Морейæмæ. Манголты ныббырст æмæ бæрзæйсæттæн дæрæн кæцы скодта туркæгтæн Тимур (1402), радтой империйæн ссæдз азы æмгъуыд æргъæвд.
Фæлæ 1421-æм аз ы Мурад II (1421—1451) ныббырстытæ ногæй райдыдта. Æнæнтыстæй ныххаудта Константинополыл (1422), бацахста Фессалониктæ (1430), ацы сахар 1423-æм азы венецианæгтæ балхæдтой византийæгтæй; йæ æфсадфæтæгтæй иу бахызтис Мореямæ (1423); йæхæдæг æнтыстджынæй архайдта Боснийы æмæ Албанийы æмæ Валахийы паддзахыл хъалон сæвæрдта.
Византийы импери фегуырдис тынг зын уавæрты, Константинополь æмæ йæ цур æвæрд облæст Дерконæй Селимвримæты йæдтæмæ ма йæ къухты уыдис афтиддæр цалдæр аллы рæтты хæлиугонд облæсты — Анхиал, Месемврия, Афон æмæ Пелопоннес. Фæстаг æххæстæй латинæгты къухæй ист куы æрцыдис уæд ссис грекъаг культурæйы центр. Янош Хуньядийы героикон архайдмæ нæ кæсгæйæ, уый 1443-æм азы ныддæрæн кодта туркæгты Яловацы, Скандербегы ныхмæлæудмæ Албанийы нæ кæсгæйæ, туркæгтæ нæсæттгæйæ бæллыдысты сæ нысæнттæм. 1444-æм азы тохæмбæлды Варнæйы бын фескъуыддзаг ис скæсæйнаг чырыстæттыс фæстаг серьезон фæлварæн туркæн ныхмæлæууынæн. Афинаг герцогад сæ дæлбар ссис, кънйазад Морея, кæцы турк бацахстой 1446 азы, йæхи банымадта хъалондарыл; дыккаг хæстæмбæлды Косы быдыры (1448) Янош Хуньяди фæхæрд. Баззадис афтиддæр Константинополь — æвадуат фидар, фæлæ уымæн дæр йæ фæстаг бонтæ æрхæццæ кодтой. Мехмед II паддзахы бадæнмæ схизгæйæ (1451) фидарæй разæвæрдта уый бацахсын.
Константинополы æрхауд
1453-æм азы 5 апрелы туркæгтæ Константинополыл æрхъула сты.
Гыццыл раздæр султан самадта Босфорыл Румелаг фидар (Румелихисар), уый алыг кодта коммуникацитæ Константинополы æмæ Сау денджызы астæу, уыимæ ма арвыста экспедици Морейæмæ цæмæй Мистрейы бердзенаг деспотты бахъыгдара Константинополæн баххуыс кæнын. Туркаг æфсады ныхмæ, уыдис дзы 160 мин адæймаджы, император Константин XI Драгаш равæрдта афтиддæр 7,5 мин салдатты, кæдоны æртыккæгæм хай уыдысты æндæрбæстæгтæ, византийæгтæ фыдæхæй кастысты Аргъуаны унийæтæм кæдон бафыста император, æмæ сæ тох кæнын нæ фæндыдыис. Уымæ æмæ туркаг артилерийы хъомысмæ нæ кæсгæйæ, фыццаг ныббырст æппæрст æрцыдис 18 апрелы.
Мехмед II-æн бантыстис æрбакæнын йæ флот Сызгъæрин Сыкъайы бухтæмæ æмæ уымæй тасы бафтыдта фидары æндæр хай. Фæлæ та 7 майы штурм дæр æнæнтыстджын разындис. Фæлæ сахарон сыджытбыруйы сыгъдæг Романы дуæртты цур хъуынк айгæрстæуыд. 1453-æм азы 28 май æмæ 29 май астæу æхсæвы райдыдта фæстаг атакæ. Дыууæ хатты туркæгты акъуырдтой; уæд султан аппæрста штурммæ янычарты. Уыцы рæстæг уæззау цæф фæцис генуэзаг Джустиниани Лонго, уый уыдис императоримæ хъахъхæнынады уд, æмæ йæ пост ныууагъта. Уый хъахъхъæнджыты дезорганизаци скодта. Император дарддæр хæцыдис, фæлæ знæгты æфсады хай бацахста зæххы бын цæуæн æмæ ныххаудта хъахъхæнджытыл чылдымы рдыгæй. Константин Драгаш фæмард тохы. Туркæгтæ бацахстой сахар. Константинополы райдыдтой стыгътытæ æмæ лæгмæрдтæ; иу 60 мин адæймаджы бахаудтой уацары.
Рацаразыны пълæнттæ
Фæлæ Константинополь бацахсын нæ бантыстис æмæ фæстæдæр ацы план рохуаты аззадис.
Æрвитæнтæ
* Категори:Историон бæстæтæ Категори:Европæйы истори Категори:Æввахс Скæсæны истори Категори:Азийы истори Категори:Африкæйы истори
83-æм аз
Амардысты
Категори:83
80er
Рæмонаты Александр
Рамонты Данелы фырт Александр (1943—2005) уыд дыгуронау фыссæг поэт. Рæмонты Алыксандры райгуырæн хъæу у Сырх Дыгур. Уым каст фæци астæуккаг скъола, стæй ахуыр кодта педагогон училищейы аивадон хайады, Цæгат Ирыстоны паддзахадон университеты, Цæгат Кавказы хæххон-металлургон институты арæзтадон факультеты. Куыста Сырх Дыгуры астæуккаг скъолайы ахуыргæнæгæй, Дзæуджыхъæуы 14-æм скъолайы, «Цæгирпромарæзтад»-ы, Авджындзаумæттæгæнæн заводы, газет «Дигорæ»-йы редакцийы æмæ æндæр рæтты.
Алыксандры поэтикон уацмыстæ джиппы уагъд цыдысты журналтæ «Мах дуг», «Ирæф», «Ногдзау», газеттæ «Дигорæ», «Рæстдзинад»-ы. Фыста сывæллæттæн дæр.
Категори:Ирон поэттæ Александр Категори:Сырх Дыгуры чи райгуырдис, уыдон
84-æм аз
Амардысты
80er
Польшæйаг адæм
Мингай польшæйæгтæ цæрынц Уæрæсейы, уыимæ Дзæуджыхъæуы дæр 200 адæймаджы бæрц.
Есы комы æфцæг
Есы комы æфцæг у æфцæг Гуырдзыстоны. Ис Тырсыгомы.
Бруней
Бруне́й (Brunei Darussalam, джави: نڬارا بروني دارالسلام‎) у Хуссар-Скæсæн Азийы паддзахад (султанат).
Есы комы æфцæг
Литературæ
Категори:Ирыстоны æфцджытæ Категори:Гуырдзыстоны æфцджытæ
Бруней
Цæрынц дзы 343 653 адæймаджы.
Челæхсаты Серги
Челæхсаты Кимайы фырт Серги (1916—1996), Фыдыбæстæйы Стыр хæсты архайæг, Сырх Стъалыйы дыууæ орденæй хорзæхджынгонд. Дзауы районы Карсанты сыхы (Бузалайы) цардис, йæ цардæмбал Карсанты Верæ йæхицæй бирæ раздæр фæзиан, схъомыл кодтой æртæ лæппуйы.
Серги гуыргæ Чеселты ракодта, Дыууæдонастæу 1916 азы зæхкусæг бинонты ’хсæн. Цыппар азы йыл куы сæххæст, уæд райдыдта гуырдзыйы уæды геноцид æмæ Ручъы æфцæгыл йæ ныййарджытимæ ахызт Цæгат Ирыстонмæ. Астæуккаг ахуырад райсыны фæстæ йæм æрсидтысты Советон Æфсады рæнхъытæм 1936 азы æмæ службæ кодта Тбилисы 191 æхсæг полчъы, уый фæстæ йæ аивтой Житомиры 146 æхсæг полкъмæ 1938 азы. Уыцы аз райдыдта йæ хæстон фæндаг япойнаг самурайтимæ Хасаны цады цур. 1939 азы япойнæгтæ батыдтой Манголты Адæмон Республикæмæ Халхин-Голы цæугæдоны районы, фæлæ сын Челæхсаты Сергийы хуызæн хъæбатыр хæстонтæ стыр ныхкъуырд радтой. Уыцы рæстæджы ма Серги каст фæцис æхсæзмæйон афицеры курсытæ дæр.
Советон-финнаг хæст куы райдыдта, уæд та уым дæр хæцыд чеселттаг салдат æмæ фыццаг хатт знаджы нæмыгæй цæф дæр уыцы тохы фæцис, бахауд госпиталмæ.
Фыдыбæстæйы Стыр хæст Челæхсайы-фырты æрæййæфта Львовы. Ацы сахар хъахъхъæныны рæстæджы та дыккаг цæф фæцис.
Ололи
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæргътæ
Челæхсаты Серги
Кæм цы карздæр тохтæ цыд, уымыты фæстæ нæ лæууыд Челæхсайы фырт. Уый дын Цæгат Кавказ, Калининград, Сталинград, Ныгуылæн Украинæ, Польшæ, Мæскуымæ ’ввахс тохты иууыл-иумæ фæцис 4 цæфы. Берлин куы ссæрибар кодтой, уæд та фæндзæм цæф.
Серги цы полчъы службæ кодта, уый хъазуат бырстæй иста горæт Нейштадты. Уырдæм æппæты фыццаг Сергийы ротæйы хæстонтæ бацыдысты æмæ дзы уацары ракодтой знаджы 1500 салдат æмæ афицеры, скуынæг кодтой 12 танчы. Серги та уыд 391 æхсæг дивизийы 1024 æхсæг полчъы командиры хæдивæг.
Знаджы азарæй цы фондз цæфы бавзæрста, уыдонæй иууыл тынгдæр цæф фæцис 1942 азы 29 ноябры. Госпиталы куы фæхуыссыд, уæд æй йæ Райгуырæн къуыммæ рарвыстой æмæ та куы фæсæрæн, уæд ногæй аздæхт фронтмæ.
Лейтенант Челæхсайы фырт йæ риуыл тæмæнтæкалгæ æрхаста Сырх Стъалыйы дыууæ ордены æмæ авд майданы. Уый уыд 1945 азы июны. Иу Сырх Стъалы дзы райста Берлины тохты.
Хæсты фæстæ цыбыр æмгъуыд йеддæмæ æгуыст нæ фæцис — цалдæр азы уыд Дзауы районы скъолаты æфсæддон ахуырты къухдариуæггæнæг, стæй та хицæн колхозты куыста алыхуызон бæрнон бынæтты. Адæм ын кодтой хорз аргъ. Хицауад ма йын радта рог хæдтулгæ дæр. Йæ дæргъвæтин хæстон фæндæгты тыххæй канд Ирыстоны периодикон мыхуыр нæ фыста, фæлæ ма хицæн хæстон чингуытæ дæр, уыдис ыл радиоалæвæрдтытæ.
Йæ хæстон хабæрттæ ракæныны тыххæй-иу æй арæх фæхуыдтой районы скъолатæм, ауагъта-иу æхсардзинады уроктæ дæр æмæ йæм канд скъоладзаутæ нæ, фæлæ ахуыргæнджытæ дæр хъуыстой цымыдисæй.
Серги Кимайы фырт уæлдай тыхстдæр уыд, гуырдзы та ирон адæмæн 1989-92 азты геноцид куы сарæзтой, хæст йæ тæмæны куы уыд, уæд. Ирыстон уæд хæцæнгæрзтæй цух уыд æмæ-иу Дзауы посёлочы асдæр адæймæгтæ — Челæхсаты Серги, Джыгкайты Тотыр, Къозонты Митя, Соттиты Чермен æмæ æндæртæ райцентрмæ рахызтысты сагæйттимæ, суанг-иу уым уыдысты æхсæвыгæтты дæр, фæсивæдæн æвæрдтой ныфсытæ.
Уæлахизы 60 азы бон нал æрæййæфта Серги. Йæ цæфтæ, Ирыстоны маст ыл æртæфстысты æмæ 1996 азы октябры ацыд йæ дзæнæттаг дунемæ.
Категори:Ирæттæ Фыдыбæстæйы Стыр хæсты Серги Категори:Чеселтгомы чи райгуырдис, уыдон Категори:Хуссар Ирыстоны чи амардис, уыдон
Фредериктон
Фредериктон (Fredericton, Frédéricton) у сахар Канадæйы, провинци Нью-Брансуичы сæйраг сахар.
Джорджи
Джо́рджи (Georgia) у АИШ-ы штат. Иннæ штаттимæ абæргæйæ, цæрынц дзы бирæ адæм: 10,2 млн адæймаджы.
Фиппаинæгтæ
*
85-æм аз
Амардысты
Категори:85
80er
Тъбет (Цхинвалы район)
Тъбет у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.
Тъбетæй чысыл æдде, Зары фæндаг кæм райдайы, уыцы ран æрбынат кодта мемориалон комплекст «Сыгъд удты музей», 2008-æм азы чи фæмард, уыдоны мысæн бынат.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Ахалиса
Ахалиса у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы. Ис Бендерæй Уилдайы хъæуы ’хсæн, цæгат фарс бæрзонд ран.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Куысуртæ (Кысуртæ), Нанитæ, Сиукъатæ, Цоцитæ, Дудайтæ.
Нанитæ æрыфтыдысты Уæлладжыры комы Тибæй Къуыдаргоммæ. Ам Нанийы мыггаг сбирæ сты æмæ зæхх агурæг æрбафтыдысты Ахалисамæ. Цоцитæ æрбафтыдысты Ортъеуæй. Кысуртæ — Ломисæй. Фыдæлтæй зонынц сæ фыдæлты рагон цæрæнуæттæ. XV-æм æнусы ам фыццаг æрцæрджытæ уыдысты Кысуртæ. Стæй сæм æрбафтыдысты Цоцитæ Ортъеуæй, Нанитæ — Къуыдаргомы Начърепайæ.
Кысуртæ Ломисгомæй кæй æрбафтыдысты, уымæн æвдисæн хъæуы микротопонимтæ: Ломисы дзуар, Ломисы къуылдым. Кысуртæ кувынц Ломисы дзуарæн, Нанитæ — Рекомы дзуарæн, Цоцитæ та — Ломисы дзуарæн.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Ком (Тырсыгом)
Ком у ком Тырсыгомы, цæугæдон Джимарайы комы доны дæргъмæ.
Литературæ
Категори:Тырсыгомы кæмттæ
Мæга
Кæс ноджы
Категори:Мæргътæ
Коцтæ
Коцтæ кæнæ Костæ, Коштæ (Кочиевы) сты ирон мыггаг.
Æфсæнвæндаг (æфцæг)
Æфсæнвæндаг у æфцæг Цæгат Ирыстон æмæ Гуырдзыстоны арæныл, Захъхъагом æмæ Тырсыгомы ’хсæн.
Категори:Ирыстоны æфцджытæ Категори:Гуырдзыстоны æфцджытæ
Цæгат Кавказ
Уæрæсейы субъекттæ Цæгат Кавказы
Уыцы субъекттæ сты Хуссар æмæ Цæгат Кавказы федералон зылды. Цæгат Кавказы регионыл иуæй-иу хатт нымайынц Ростовы облæст дæр.
Коцтæ
Равзæрд
Костæ, Гæззатæ æмæ Дзасохтæ æрвадæлтæ сты. Гæзза уыд Косы æфсымæр. Уыд ма сын иу æфсымæр, фæлæ йын йæ ном нæ хъуыды кæнынц. Костæ ралыгъдысты Уæлладжырæй, Урсдонæй Нары коммæ, Цъебаты хъæумæ дæр сæ иу фыдыфырт æрбафтыд. Иннæтæ æрцардысты Чеселты, Цъамады æмæ Хъолайы хъæуты. Хъæуты нæмттæ дæр рахастой Уæлладжырæй, сæ фыдæлты уæзæгæй. Æндæр таурæгъмæ гæсгæ ма сын се ’рвадæлтæ хонынц Дыгъуызты.
Цæгат Кавказ
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Кавказ
Л’Акуилæ
Л’Акуилæ (L'Aquila, [] — «цæргæс») у сахар Италийы, Абруццойы регионы административон центр.
Коцтæ
Фиппаинæгтæ
*
Л’Акуилæ
Фиппаинæгтæ
Категори:Абруццойы сахартæ
Суннизм
Шиитæгтæй хъауджыдæр суннитæтæм гæсгæ Али ибн Абу Талибы æмæ йæ фæдонтæн нæй пехуымпар Мæхæмæты бындар уæвыны айдагъон бар (исключительное право). Уымæй уæлдай ма ацы дыууæ пысылмон здæхты фарсхæцджыты ’хсæн ис æндæр хъауджыдзинæдтæ (юридикон тæрхæттæ хæссыны принципты, бæрæгбонты, æндæрдинонтæм ахастдзинадмæ гæсгæ, ракуывдтыты æмæ æнд.).
Итрапис
Итрапис (ითრაფისი) у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.
Суннизм
Сунниттæ сты æппæт пысылмæтты 90%, сæ иумæйаг нымæц у 1,12 млрд адæймаджы.
Итрапис
Фиппаинæгтæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Суннизм
Суннитты цæстæнгасмæ гæсгæ халифаты тыхбар хъуамæ уа, æгас уммæ кæй равзары, уыцы халифы къухы.
Категори:Пысылмон дин
Вальпараисо
Вальпараи́со (Valparaíso) у сахар æмæ порт Чилийы, Вальпараисойы регионы административон центр. Цæрынц дзы 296 мин адæймаджы (2017).
Фиппаинæгтæ
Категори:Чилийы сахартæ
86-æм аз
Амардысты
Категори:86
80er
Зерчъенты дон
Зерчъенты дон у цæугæдон Тырсыгомы, Суатъисы доны фæрсагдон.
Литературæ
Категори:Тырсыгомы цæугæдæттæ
Абд аль-Кадир
Абд аль-Кадир (æххæст ном у Сиди эль-хаджи Абд-эль-Кадер Удед-Магиддин, عبد القادر الجزائري‎; райгуырдис 1808-æм азы 6 сентябры — амардис 1883-æм азы 26 майы Дамасчы) — араббаг эмир, Францы ныхмæ хæсты алжираг знæмты фæтæг, ахуыргонд, поэт.
1832-æм азы ныгуылæйнаг Алжиры знæмтæй аль-Кадир æвзæрст æрцыд эмирæй æмæ сарæзта хæдбар паддзахад. Йæхи формалон æгъдауæй расидти Мароккойы хуындæджер Абд ар-Рахманы вассал æмæ æмæ райста аль-муминины («уырнджыты хицау») титул.
1832-æм азы райдыдта иттæг карз æмæ тугкæлæн хæст францæгтимæ. Уый рæстæг Абд аль-Кадир бирæ хæттыты уыдис уæлахидзау, фæлæ æппынфæстагмæ фембылды ис: 1847-æм азы 22 декабры хи радта инæлар Ламорисьер æмæ Омайлаг герцоджы къухмæ, æмæ йæ арвыстæуыд Францмæ.
Францы йын сарæзтой фæлмæн æмæ кадджын цæстдард, æмæ афтæмæй дзы царди йæ хæстæджытимæ, цалынмæ йæ Наполеон Æртыккæгæм нæ рауагъта æмæ пенси снысан кодта, уæдмæ. 1852-æм азы 21 декабры уый ацыди цæрынмæ Бурсæмæ, фæстæдæр та — Дамаскмæ, цыран 1860-æмы сæрды сдзырдта, карз æлхъывд чи цыди, уыцы чырыстæтты сæрыл. Уæдæй фæстæмæ йæ цард уыди сабыр æмæ æнæхъыгдард. Æцæг, рæстæгæй-рæстæгмæ аль-Кадир араст-иу ис, кувынмæ. Иу хатт ма хадзыйы цыд акодта Меккæмæ, 1867-æм азы абæрæг кодта Дунеон равдыст Парижы, 1869-æмы ноябры та уыди Суэцы каналы байгомы уазæг.
Сфæлдыстад
Абд аль-Кадир ныффыста иттæг цымыдисаг динон-философон уацмыс, кæцы Дюга раивта араббагæй францагмæ ахæм сæргондимæ: «Rappel à l’intelligent; avis à l’indifférent» (Париж, 1858).
Калькуттæ
Калькуттæ (2001-æм азмæ официалон ном — Колкатæ, কলকাতা, Kolkata; कोलकता) у Индийы дыккаг стырдæр сахар, штат Ныгуылæн Бенгалийы сæйраг сахар.
Колкатæ у, трамвайтæ кæм цæуынц, Индийы иунæг ахæм сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ныгуылæн Бенгалийы сахартæ Категори:Мегаполистæ
Радикал (хими)
Радикал у, йе сконды æнæкъай электрон (кæнæ электронтæ) кæмæн ис (ома хайыджы мидæг электронæн æмкъай электрон куы нæ вæййы), ахæм хайыг (атом кæнæ молекулæ). Фылдæр хатт химион бастдзинады архайынц дыууæ электроны. Æнæкъай электрон кæмæн ис, уыцы хайыг вæййы иттæг активон æмæ æндæр хайыгтимæ æнцонæй саразы бастдзинæдтæ. Уымæ гæсгæ, радикалы цард, рæстæмбис нымадæй, у хæрз цыбыр.
Категори:Хими
Бутан
Бутан (дзонг-кэ: འབྲུག་ཡུལ) у паддзахад Азийы.
Цæрынц дзы дыууæ милуан адæймагæй фылдæр.
*
Ион
Ион (ιόν «цæуæг») у, протонтæ æмæ электронты бæрц æмхуызон кæмæн не сты, уыцы ифтыгъд хайыг (атом кæнæ молекулæ).
Кæд ионы сконды электронты нымæц протонты нымæцæй фылдæр у, уæд йын ис æппæрццæг ифтыгъдæг æмæ йæ хонынц анион (дæнцæг: Cl-). Кæд электронтæ протонтæй къаддæр сты (бæрцæй), уæд ионæн ис æвæрццæг ифтыгъдæг æмæ йæ хонынц катион (дæнцæг: Na+).
Мартвили
Мартвили (მარტვილი) — сахар Гуырдзыстоны ныгуылæны, Мегрелийы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуырдзыстоны сахартæ
Тылаттатæ
Тылаттатæ кæнæ Тлаттатæ, вариантæ: Тладтатæ , Тлаттæ (Тлатовы) сты ирон мыггаг.
Равзæрд
Мыггагон таурæгъмæ гæсгæ, Тлаттатæ, Тугъантæ, Мамсыратæ, Есенатæ, Хъаныхъуатæ равзæрдысты иу фыдæлæй, йæ ном хуынд Камбий. Тлаттатæ æмæ Къуындыхатæ сты Камбийы хистæр фырт Тлатты цæуæт. Æлдаттæ æмæ Тугъантæ уыдысты Камбийы астæуккаг фырт Æлдатты цæуæт. Мамсыратæ, Есенатæ æмæ Хъаныхъуатæ та уыдысты Камбийы кæстæр фырт Знауыры цæуæт. Камбий уыд Тагъайы хистæр фырт. Тагъайы кæстæр фырт та хуынд Сана. Уымæй равзæрд Тхостты мыггаг. Камби æмæ Санайы цæуæт сбирæ сты æмæ фæйнæрдæм фæлыгъдысты: Хъаныхъуатæ æрцардысты Уæллаг Хъобаны, Тлаттатæ — Дæллаг Хъобаны, Есенатæ — Уæллаг Санибайы, Къуындыхатæ — Дæллаг Санибайы, Тугъантæ — Тменыхъæуы. Мамсыратæ, Æлдаттæ æмæ Тхосттæ баззадысты Дæргъæвсы цæргæйæ.
Фиппаинæгтæ
*
87-æм аз
Амардысты
Категори:87
80er
Калоты Хазби
Калоты Алыксандры фырт Хазби (райгуырдис 1921-æм азы, Байыкомы, Захъхъайы — амардис 1943 азы 8 июлы хæсты быдыры) уыдис ирон поэт, Фыдыбæстæйы Стыр хæсты архайæг.
Бурсæ (сахар)
Бу́рсæ (Bursa) у Турчы стырдæр сахартæй иу. Æрбынат кодта паддзахады цæгат-ныгуылæны.
Категори:Турчы сахартæ
Калоты Хазби
Цардафыст
1934-æм азы Хазби каст фæци Къостайыхъæуы авдазон скъола æмæ ахуыр кæнын райдыдта рабфачы.
1938-æм азæй ахуыр кодта Тбилисы паддзахадон университеты уырыссаг æвзаг æмæ литературæйы факультеты. Иу семестры фæстæ раивта Цæгат Ирыстоны педагогон институтмæ (ныр ЦИПУ). Фæстаг курсы ахуыр куы кодта, райдыдта хæст, æмæ Калойы-фырт 1941 азы августы ацыдис æфсадмæ. Ахуыр кодта танкистон скъолайы Сталинграды цур, сси кæстæр лейтенант, уырдыгæй 1942 азы октябры ацыд фронтмæ куыд танк Т-34-ы командир. Хъæбатырæй фæмардис 1943 азы 8 июлы.
Йæ поэзийы сæйраг темæтæ уыдысты хæстон лирикæ, сагъæсты лирикæ, интимон лирикæ, хур, уалдзæг æмæ зæххы темæтæ.
Калоты Хазбийы уацмыстæ мыхуыры цæуын байдыдтой ирон газеттæ æмæ журналты 1936 азæй фæстæмæ. 1956 азы Цæгат Ирыстоны чиныгуадзæны хицæнæй рацыдысты Хазбийы фыстытæ, чиныджы ном хуынди «Хуры тын». Йæ уацмысты тæккæ æххæстдæр æмбырдгонд джиппы уагъд æрцыди 1976 азы — ис дзы æмдзæвгæтæ, фыстæдæытæ, пьесæтæ.
Мыггаг
Хазбийы æфсымæр Барис сси зындгонд этнограф æмæ кавказзонæг, бирæ азты куыста Мæскуыйы Этнографийы институты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирæттæ Фыдыбæстæйы Стыр хæсты Категори:Ирон поэттæ Хазби Категори:Байыкомы чи райгуырдис, уыдон
88-æм аз
Амардысты
Категори:88
80er
Валенси (Венесуэлæ)
Фиппаинæгтæ
Категори:Венесуэлæйы сахартæ
Ныгуылæн Вирджини
Ныгуылæн Вирджини (англисагау West Virginia) у АИШ-ы хæххон штат. Штаты 80% ахсы хъæд.
Ныгуылæн Вирджинийы цæрынц 1,8 милуан адæймагæй фылдæр.
Филипп де Коммин
Цардафыст
Филипп де Коммин райгуырдис 1447-æм азы, йæ бинонтæ уыдысты Фландрийы бæстæгтæ. Æхсарджын Карлмæ службæ кæнынмæ æрцыдис 1464-æм азы. 1467-æм азы йын лæвæрд æрцыдис рыцары ном. Уыцы азы Филипп бацыдис герцоджы æввахсдæр адæймæгты къордмæ æмæ сси йæ æууæнкджын уынаффæгæнæг. 1468-æм азы Коммин алыгъдис Людовик XI-æмы ’рдæм.
Мемуартæ
Йæ мемуартыл Коммин кусын райдыдта 1489-æм азы, Вьенны архиепископ Анджело Катойы курдиат æххæстгæнгæйæ. Коммины мысинæгтæ дихгонд сты дыууæ хайыл: фыццаджы ис 6 чиныджы æмæ дзы дзырдæуы Æхсарджын Карлы æмæ Людовик XI-æмы хицауиуæджы тыххæй, дыккаджы ис 2 чиныджы æмæ дзы æвдыст æрцыдис Карл VIII-æмы балц Италимæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Бельгийы политиктæ
Ныгуылæн Вирджини
Фиппаинæгтæ
*
Ерыстаутæ (мыггаг)
Ерыстаутæ (Еристовы) сты ирон мыггаг.
*
Абд аль-Кадиры растад
Абд аль-Кадиры растад, зæгъгæ, афтæ хуындæуы, 1832—1847 азты Алжиры, сæ сæргъы Абд аль-Кадир афтæмæй, Францы ныхмæ цы адæмон тох уыдис, уый.
Растадæн йæ разæууæл уыдис уый æмæ 1830-æм азы францæгтæ уæды Алжир колонизаци кæнын кæй райдыдтой. Фыццаг растадысты провинци Ораны араббаг-бербераг знæмтæ 1832-æм азы майы. Растады фæтæгтæй иу сси Абд аль-Кадир. Уымæн бантысти баиу кæнын, уый размæ алыхуызон социалон къордтыл дихтæ чи уыдис, уыцы знæмты. Уыдон равзæрстой аль-Кадиры эмирæй. Растады рæстæг тохгæнджытæ сарæзтой паддзахад (эмират), сæ сæйраг сахар уыди Маскарæ, афтæмæй. Хæст уыдис иттæг карз æмæ тугкæлæн, францæгтæ цалдæр хатты фембылды сты æмæ 1834-æм азы февралы сфидар кодтой араббæгтимæ фидыды бадзырд.
1835-æм азы хæст ногæй райдыдта, фæлæ францæгтæ ныр дæр фембылды сты æмæ 1837-æм азы майы сфидар чындис фидыды ног бадзырд. Бадзырдмæ гæсгæ Франц разы уыдис, Ныгуылæн Алжиры фылдæр хайыл Абд аль-Кадиры тыхбар кæй æххæссы, уыимæ.
1837—1838-æм азты Абд аль-Кадиры эмираты хъомыс уыди йæ тæккæ тынгыл. Эмираты экономикæ уыди милитаристон, уымæн æмæ сæ хъуыди ныхкъуырд дæттын францæгты дарддæры ныббырстытæн. Тынг рæзыди хæстон индустри: сарæзтæуыд, æхсæргæрдтæ, топпытæ, сармадзантæ, топпыхостæ чи кодта, ахæм куыстуæттæ. Эмираты æмрæнхъ сарæзтæуыд регулярон æфсад æмæ цалдæр хъахъхъæнæн хаххы.
Рæстæгмæ фидыды рæстæг Абд аль-Кадир скодта цалдæр реформæйы: административон (эмират дихгонд æрцыдис цалдæр облæстыл), экономикон, тæрхондæтты æмæ хъалонты. Паддзахад уагъта хи æхца.
1845-æм азы Алжиры райдыдта, йæ сæргъы фæсарæнтæй раздæхæг Абд аль-Кадир кæмæн уыди, уыцы ног растад.
1847-æм азы тохгæнджытæ дæрæнгонд æрцыдысты æмæ уыцы азы 22 декабры хи радта инæлар Ламорисьер æмæ Омайлаг герцоджы къухмæ, æмæ йæ арвыстæуыд Францмæ.
Литературæ
Категори:Алжиры истори Категори:Францы истори
Элементты периодон системæ
Элементты периодон закъон раргом кодта Дмитрий Менделеев 1869-æм азы 1-æм мартъийы. Закъонæн ис раттæн ахæм формулировкæ: иу элементмæ цы химион миниуджытæ ис, уыдон та цалдæр элементы фæстæ разынынц æндæр элементмæ дæр.
Периодон закъоны графикон бавдисæн у элементты периодон системæ (зындгонд у куыд Менделеевы таблицæ дæр).
Категори:Хими *
Четойты уæлмæрдтæ
Четойты уæлмæрдтæ кæнæ Барзыбын, Гыбыттыбын у къуылдымы ном. Ис Тырсыгомы Четойтыхъæуы цур.
Литературæ
Категори:Тырсыгомы хæхтæ
89-æм аз
Амардысты
Категори:89
80er
Цыдугъатæ
Цыдугъатæ (Цидуговы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Хъуды хох
Литературæ
Категори:Хъуды ком
Мæхъхъæлдон
Мæхъхъæлдон (Армхи) у цæугæдон Мæхъхъæлы хуссары, Терчы рахиз фæрсагдон.
Анконæ
Анконæ (Ancona) у сахар æмæ порт Италийы, регион Маркейы. Лæууы Адриатикон денджызы былыл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Маркейы сахартæ
Быгъуылты Дзæуыг
Быгъуылты Дзæуыг (Дзæуг/Дзæуæг), таурæгъмæ гæсгæ у Дзæуджыхъæуы бындурæвæрæг.
Царди Тменыхъæуы. Уыдис хъуыстгонд цуанон. Хъобаны æлдæрттимæ фæтуджджын æмæ алыгъди Къобмæ. Афæдзы фæстæ йæ кæстæр æфсымæримæ ралыгъд Арвыкомы дымæгмæ æмæ æрцардис Терчы рахиз фарсы бæрзондыл.
Эйфель, Гюстав
Алекса́ндр Гюста́в Э́йфе́ль (Gustave Eiffel; райгуырдис 1832-æм азы 15 декабры, Дижон — амардис 1923-æм азы 28 декабры, Париж) уыдис францаг инженер, æндон конструкцитæ проектгæныны специалист. Йæ ном дардыл айхъуыстис, Парижы 1889-æм азы равдыстмæ цы згъæрын мæсыг куы сарæзта, уый фæстæ. Уыцы згъæрын мæсыг рахуыдтой йæ номæй æмæ ныртæккæ нымад у XIX æнусы фенддагдæр техникон амаддзæгтæй иу.
Фиппаинæгтæ
Категори:Францы инженертæ Категори:Дижоны чи райгуырдис, уыдон
Агностицизм
Агностицизм (ἄγνωστος — æнæфæсмæргæ, æнæбамбарæн) у философи, хаттæны теорийы æмæ теологийы терминологи, кæцымæ гæсгæ ницы хуызы ис айдагъ субъективон фæлтæрдæй объективон бæлвырдад базонæн, æмæ кæй нæй гæнæн цыфæнды кæронон æмæ абсолютон реалады бындуртæн бамбарæн. Афтæ ма дзы тигъгонд цæуынц сбæлвырд кæныны, кæнæ мæнгæй равдисыны фадат идейæтæн, йе та сæмæндзырдтæн, кæдон сты æнæхъæнæй дæр субъективон хъуыдытыл бындурамад. Хаттæй-хатт агностицизм æмбæрстгонд цæуы куыд философон ахуырад, кæцы йæ ныфсхастæй зæгъы æмæ нæ дунейы февзæрдæн æмæ куыстгъæдæн, цыфæнды ма уа, уæддæр никуыд ис рафæсмæрæн.
Агностицизм фæзынди XIX æнусы кæрон, куыд антитеза метафизикон философийæн, кæцы активон архайд кодта дунейы иртасыныл метафизикон идейæты субективон æдхъуыдадыуылтыл, æмæ куыд арæхдæр, уыд æнæ обективон равдыст, кæнæ сбæлвырдæй.
Философон агностицизмы йеддæмæ ма вæййы теологон æмæ зонадон агностицизм.
Теологийы мидæг агностиктæ хицæн кæнынц дин æмæ религийæ культурон-этикон хай, кæцыйы хуымæтæджы нымайынц алы адæмыхаттыты æхсæнæдты миддзæсгом барæныл, аладæмон æгъдауыл, кæцы у иумæйаг не ’ппæтæн дæр, мистиконæй (хуыцæутты æмæ хæйрæджыты уæвынад, мæрдты бæстæ, религиозон фæтктæ) æмæ фæстагы уадиссаг ницæмæ дарынц.
Зонадон агностицизм уæвæг у куыд хаттæны теорийы принцип, кæцы æнхъæл у, æмæ кæд гоймагмæ, цæргæ-цæрын цы фæлтæрддзинад фæзыны, уый æнæмæнгæй дæр йæ лæдæрæнæй фæивы, уæд уыцы гоймаджы бон нæу дунейы хуыз æнæхъæнæй бамбарын æмæ айсын. Агностицизм нæу дунегъæд фæсмæрынвæнды ныхмæ, фæлæ амоны, ацы хъуыддаджы цыфæнды зонады аиппдзинадмæ æмæ кæй нæй цардæн æнæхъæнæй бамбарæн, уымæ.
Номæвæрд ыл скодта анлисаг зоолог, профессор Томас Генри Гексли 1869-æм азы, «Метафизикон æхсæнад» дзы куы ракуырдта, цæмæй-иу уый дæр сæ ныхасы хайад иса.
Категори:Дины философи Категори:Философон теоритæ
Фæрниаты Ирбег
Фæрниаты Валентины фырт Ирбег (райгуырдис 1982-æм азы 12 январы Дзæуджыхъæуы) у уæгъдибар хъæбысхæстæй чи хæцы, уыцы номдзыд ирон богъал.
Спорты сгуыхт мастер. Европæйы чемпион (2000), Европæ æмæ Уæрæсейы чемпионатты æвзист майданы байсæг.
Уæрæсейы командæйы уæнг 1998-æм азы фæстæдæр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Уæгъдибар хъæбысхæст Ирбег Категори:Дзæуджыхъæуы чи райгуырдис, уыдон Категори:Ирон хъæбысæйхæцджытæ
Башибузуктæ
Башибузуктæ (başıbozuk; başı — сæр, bozuk — хæлд, дзырдæй-дзырдмæ: сæрхæлд) — афтæ хуыдтой, Османты империйы заман чи уыди, уыцы туркаг иррегулярон фистæгæфсады балтæ.
Ацы æфсæддонтæн хицауадæй лæвæрд цыди хæцæнгæрзтæ æмæ хæлц, фæлæ мызд нæ истой. Башибузучы хотых уыди ахæм: æхсаргард, 3 метры дæргъæн арц, стæй иуæй-иутæн ма уыди дамбаца æмæ хъама.
Европæйы паддзахæдты ныхмæ хæстыты башибузуктæн сæ бон нæ уыди аккаг ныхкъуырд дæттын. Уыдоны сорганизаци æмæ бакоммæгæс кæнæн ницы амалæй уыди, суанг ма уый нæ бантысти, сæрмагондæй ууыл чи архайдта, уыцы европæйаг инæлартæн (францаг инæлар Юссуф, англисаг Битсон).
Башибузуктæй сабырцæрæг адæм цы стыгъдтытæ æмæ тыхмитæ æвзæрстой, уыдонæн кæрон скæнынæн туркаг регулярон æфсæдтæн-иу арæх бахъуыди сæ хæцæнгæрзтæ сын байсын.
Æххæстæй сæ æгъатырдзинад æмæ фыдмитæм æмхицдзинад уыдон равдыстой Болгарийы Апрелы растад ныссæсты рæстæг, стæй фæстаг уырыссаг-туркаг хæсты (1877–1878 азты).
Афтæмæй се ’нæхатырдзинады охыл башибузуктыл сбадти фидиссаджы гакк.
Категори:Османты импери Категори:Турчы истори
Финнаг адæм
Финнæгтæ (suomalaiset) сты Финляндийы бындурон адæм. Уыдон дзурынц финнаг æвзагыл. Финнæгтæ цæрынц Швеци, АИШ, Канадæ, Уæрæсе, Эстони æмæ Норвегийы.
Финнаг адæмы минæвар Андреас Шёгрен уыдис, ирон æвзаг зонадон цæстæнгасæй фыццаг чи иртæста, уыдонæй иу. Шёгрен кириллицæйы бындурыл сарæзта ирон алфавит, нырыккон ирон алфавиты фыццаг верси. Шёгрены ном хæссы Дзæуджыхъæуы уынгтæй иу.
Фиппаинæгтæ
Категори:Финляндийы адæмтæ Категори:Уæрæсейы адæмтæ Категори:Швецийы адæмтæ
90-æм аз
Амардысты
Категори:90
90er
Девон
Де́вон:
Армхи
Армхи:
Коньсковоля
Kоньсковоля (Końskowola) у хъæу Польшæйы хуссар-скæсæны. Цырынц дзы 1985 адæймаджы (2021). Коньсковоля æрбынат кодта цæугæдон Куровкæйы былыл.
1532 азæй 1870 азмæ Коньскаволяйæн уыд сахары статус.
Фиппаинæгтæ
Категори:Люблины воеводæйады цæрæнрæттæ
Зылдон фæндаг (Исланди)
Фæндаджы фылдæр хай (иуæй-иу скæсæйнаг хæйтты йеддæмæ) у асфальтæй æмбæрзт.
Категори:Исланди Категори:Автофæндæгтæ
91-æм аз
Амардысты
Категори:91
90er
Бурсæ (ил)
Бу́рсæ (Bursa) у ил (провинци) Турчы цæгат-ныгуылæны.
Фиппаинæгтæ
Категори:Турчы провинцитæ
Османты импери
Османты, Османы кæнæ Оттоманты импери (осмайнаг туркаг æвзагыл دولتْ علیّه عثمانیّه Devlet-i Âliye-yi Osmâniyye, нырыккон туркаг æвзагыл: Osmanlı İmparatorluğu) уыд осмайнаг султанты паддзахад 1299-æм азæй 1923-æм азы онг. Йæ тæмæны (XVI-XVII æнусты) империйы сконды уыдысты Анатоли, Хæстæг Скæсæн, Цæгат Африкæ, Балканы æрдæгсакъадах æмæ ма цалдæр æндæр регионы.
Империйы сæйраг сахар уыд Константинополь, фæстæдæр зындгонд куыд Стамбул.
Фыццаг Дунеон хæсты фæстæ импери фехæлди. Йæ раздæр зæххытæ байстой Франц æмæ Стыр Британи.
1923-æм азы 29 октябры расидтæуыд Турчы Республикæ, йæ фыццаг президент сси хæстон хъæбатыр Мустафа Кемаль, фæстæдæр йæ мыггагæн Ататюрк (туркæгты фыд) чи райста, уый. Йæ фынддæс азыйы президентады дæргъы Ататюрчы къухы бафтыд осмайнаг паддзахады хæлддзæгты ног туркаг паддзахад рацаразын, ныры онг дæр уымæн стыр цыт кæнынц Турчы.
Литературæ
Категори:Европæйы истори Категори:Азийы истори Категори:Турчы истори Категори:Историон бæстæтæ
Сумбæ (Фареры сакъадæхтæ)
Сумбæ (Sumba, Sumbø) у Фареры сакъадæхты хуссардæр хъæу.
Фиппаинæгтæ
Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
Буаргъæд
Классикон зонады хъуыдымæ гæсгæ материйы уæвынæн ис дыууæ физикон формæйы: буаргъæд æмæ быдыр. Буаргъæд у, æнцойады массæ кæмæн ис, материйы ахæм формæ. Æппæт буаргъæдтæ дæр сты корпускулæтæй (ома хайыгтæй) арæзт.
Хими сæйрагдæр иртасы, атомтæ, молекулæтæ, ионтæ æмæ радикалтæй арæзт чи у, уыцы буаргъæдтæ. Ранымад хайыгтæ та арæзт сты элементарон хайыгтæй: электронтæ, протонтæ, нейтронтæ æмæ æндæртæй.
Сыгъдæг буаргъæдты ’хсæн равзарæн ис хуымæтæг æмæ вазыгджын буаргъæдтæ. Фыццæгтæ арæзт сты иухуызон химион элементтæй. Дыккæгты сконды ис цалдæр химион элементы.
Хуымæтæг буаргъæдтæ нæй хæццæгæнæн æмбарынæдтæ «атом» æмæ «химион элемент»-имæ. Химион элемент у, йæ аппæн бæрæг æвæрццæг ифтыгъдæг кæмæн ис, ахæм атомты тип. Æппæт химион элементтæн ис сæрмагонд бынат (бæлвырд атомон номыримæ) Менделеевы элементты Периодон системæйы. Элементы фæткон номыры нысаниуæг æмæ уыцы элементы атомы аппы нысаниуæг сты æмхуызон, ома химион элемент у, иу фæткон номыр кæмæн ис, уыцы атомты æмдзыгуыр. Хуымæтæг буаргъæдтæ сты химион элементты хибарæй уæвыны формæ.
Алы элементæн (ифстагæй фæстæмæ) уайы цалдæр хуымæтæг буаргъæды (химион терминтæй: аллотропон формæйы). Уыцы хуымæтæг буаргъæдтæ кæрæдзийæ хицæн кæнынц се скондмæ гæсгæ (зæгъæм, атомон туаггуыр О, æнæуый туаггуыр О2 æмæ озон О3) кæнæ сæ кристаллон хызæджы арæзтмæ гæсгæ (зæгъæм, элемент æвзалыгуырæн (С) уайы дыууæ хуымæтæг буаргъæды: алмаси æмæ графит). Кæй зæгъын æй хъæуы, хуымæтæг буаргъæдтæ вæййынц иуатомон æмæ бирæатомон.
Вазыгджын буаргъæдтæн ис ма æндæр ном: химион баиугæндтæ, уымæн æмæ ацы буаргъæдтæ фæзынынц хуымæтæг буаргъæдтæ химион реакцийы фæрцы куы баиу вæййынц, уæд.
Хуымæтæг буаргъæдтæ сты вазыгджын буаргъæдты химион реакцийы фæрцы уæнгтæ кæныны фæстаг формæтæ. Вазыгджын буаргъæдтæ, цы хуымæтæг буаргъæдтæй арæзт вæййынц, уыдоны миниуджытæ нæ бахъæхъхъæнынц (фесæфынц сæ).
Хæдзарон гогыз
Гогыз кæнæ хæдзарон гогыз (Meleagris gallopavo, Домашняя индейка) у гогызы дæлхуыз.
Буаргъæд
Ныры заман æмбарынæдтæ «синтез» æмæ «анализ»-ы æвæрд ис уæрæхдæр мидис. Хъæугæ буаргъæд реакцион хæццæйæ рахицæнгæнæн куы уа, уæд æй кæй фæрцы самалгæнæн ис, уыцы цыфæнды химион процесс хуыйны синтез. Анализ у, буаргъæды (кæнæ буаргъæдты хæццæйы) хъæдон æмæ бæрцон сконд чи раиртасы, уыцы химион процесс. Хъæдон æмæ бæрцон анализтæ сты аналитикон химийы хæйттæ.
Хæдзарон гогыз
Категори:Мæргътæ
Буаргъæд
Категори:Буаргъæдтæ Категори:Физикæ Категори:Хими
Цхета
Фиппаинæгтæ
*
Иллинойс
Иллино́йс (Illinois ) у АИШ-ы штат, бæстæйы ахсджиаг индустрион артдзæст. Иллинойсы стырдæр сахар у Чикаго.
Фиппаинæгтæ
*
Хански, Аннæ
Аннæ Хански (Anna Hanski; райгуырдис 1970-æм азы 6 сентябры Хельсинкийы) у финнаг зарæггæнæг. Йе ’мбæстон бирæ музыканттæй хъауджыдæр Аннæ зары финнаг æвзагыл, уый охыл фылдæр зындгонд у йæ райгуырæн бæстæйы.
Аннæ Хански у æндæр зындгонд зарæггæнæг — Сеппо Ханскийы чызг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Финляндийы зарæггæнджытæ Категори:Хельсинкийы чи райгуырдис, уыдон
Хацырты Сергей
Хацырты Сергей (райгуырдис 1918 азы 1 мартъийы Дæллаг Цъубены хъæуы, амардис 2007 азы 15 октябры) у ирон поэт, прозаик æмæ драматург, бирæ популярон зарджыты текстты автор.
Цардафыст
Хацырты Сергей райгуырд Чысангомы, Дæллаг Цъубены хъæуы. Сергейыл æххæст 2 азы дæр нæма цыд, афтæ амард йæ мад æмæ йæ хъомыл кодта йæ мады мад.