cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гаматæ
Равзæрд
Гаматæ Туалгоммæ балыгъдысты Уæлладжыры комæй, Холысты хъæуæй æмæ æрбынат кодтой Тлийы. Уырдыгæй сæ иу фыдыфырт балыгъд Калакмæ, иннæ Дыгургоммæ æмæ Задæлескы æрбынат кодтой.
Фиппаинæгтæ
*
Новопавловск
Новопа́вловск (Новопавловск) у сахар Стъараполы крайы. Уый у Кировы районы (сахары зылды) административон центр.
Данди
Данди́ (Dundee, Dùn Dèagh, Dundee) у Шотландийы сахар.
Новопавловск
Сахарæн йæ бындур æвæрд æрцыдис 1777-æм азы 18 сентябры, Сыгъдæг Павелы кадæн ног фидар аразын куы байдыдтой Хъуырæйы рахиз былыл, уæд.
Сахары ис культурæйы галуан, библиотекæ, поликлиникæ, цыппар астæуккаг скъолайы, иннæ алыхуызон инфраструктурон объекттæ.
Географион уавæр
Сахар æрбынат кодта Хъуырæйы доны галиу былыл Кæсгон быдыры, Кæсæг-Балхъары арæнмæ ’ввæхс. У районы астæу. Край центрмæ ардыгæй ис 258 км.
Новопавловскы мидæг ис æфсæнвæндагон станцæ — Аполлонская, Гуым (Георгиевск) æмæ Прохладнæ чи бæтты, уыцы æфсæнвæндагыл.
Новопавловскæй чысыл дарддæр Горнозаводскæйы ’рдæм Хъуырæйы галиу фарсыл ис зоологион заказник «Кировский».
Боныхъæд
Сахары рæстæмбис температурæ у +12 °С. Боныхъæд у хусхæссæг.
Истори
1777 азы 18 сентябры Хъуырæйы галиу фарсыл аразын байдыдтой Сыгъдæг Павелы кадæн фидар, уый сси Азов-Мæздæджы фидаргонд хаххæн йæ дыккаг фидар. Арæзтадыл архайдтой Владимиры драгунты полкъ, Волгæйы æмæ Хопёры хъазахъхъ. Фидары цур уыдис цæрæнран Правобережное, кæцыйы цардысты Яикæй лыгъд хъазахъхъæгтæ. Уымæ бафтыдтой ног цæрæнран дæр, станицæ Павловская (ныртæккæ Старопавловская).
XIX æнусы кæрон энциклопедион дзырдуат афтæ афыссы станицæ:"«Новопавловская — станица Терской области, Пятигорского отдела; дворов 396, жителей 3 062; церковь, школа, торговых заведений 7, мельниц 6, промышленных заведений 5; базары через неделю .»"
1981-æм азы станицæ Новопавловская райста сахары статус, æмæ йæ хонын байдыдтой Новопавловск.
Цæрджытæ
Сахары цæрынц 26 мин адæймагæй фылдæр. Сæ адæмы хаттмæ гæсгæ сæ фылдæр хай сты уырыссæгтæ:
Фиппаинæгтæ
Категори:Стъараполы крайы сахартæ
Сагкатæ
Сагкатæ кæнæ Саккатæ (Саккаевы, Сагкаевы) сты ирон мыггаг.
Равзæрд
Ацы мыггаджы фыдæл Дыгургоммæ æрцыд Хуссар Ирæй. Сагкаты хистæртæй сæ иутæ куыд дзурынц, уымæ гæсгæ кæддæр сæ мыггаг Булацаты мыггагæй рахицæн. Хъæлнæгътыхъæуы Сагкаты лæг æрцард Цохъты мыггагмæ хæстæг. Сагкатæн хъаугъа рауад Тауиттимæ æмæ фæстæмæ алыгъдысты Хуссар Ирыстонмæ. Ам ма дзы баззад иу æрыгон лæппу, уый Цохътæм слæг ис, ус ракуырдта æмæ ссис бинонты хицау, фæзынд ын цæуæт.
Фиппаинæгтæ
*
Дзоблатæ
Дзоблатæ (Дзоблаевы) сты ирон мыггаг.
Равзæрд
Дзоблатæн фыццаг сæ мыггаг уыд Дзобелатæй, цардысты Гуырдзыстоны. Уым фæтуджджын сты æмæ æртæ æфсымæрæй æрлыгъдысты Цæгат Ирмæ. Ам дыууæ æфсымæрæй æрцардысты Куырттаты комы, æртыккаг æфсымæр та бафтыд Дыгургоммæ æмæ æрцард Доныфарсы, йæ ном хуынд Дзобла. Ам ус ракуырдта, йæ мыггаг скодта йæ номæй — Дзоблатæй. Дзоблатæй бирæтæ алыгъдысты Хæзныдонмæ, Лескенмæ, Цыколамæ.
Фиппаинæгтæ
*
Корейаг æвзаг
Корейаг æвзаг (Хуссар Корейы: 한국어, hangugeo; Цæгат Корейы: 조선말, chosŏnmal) у корейаг адæмы мадæлон æвзаг. Дзурынц ыл Хуссар Корейы, Цæгат Корейы æмæ Китайы Яньбянь-Корейаг автономон зылды. Æдæппæт дзурджыты нымæц у 78 млн. бæрц.
Кæс ноджы
*
Тауаситæ
Тауаситæ (Тавасиевы) сты дыгурон мыггаг.
Равзæрд
Равзæрдысты Астанты мыггагæй. Тауас уыд Астаны фырттæй иу. Фæснæлмæ слыгъд Мæхческæй. Фæснæлы Тауас йæ мыггаг йæхи номæй схуыдта — Тауаситæ. Цыколамæ сæ чи алыгъд, уыдон райстой пысылмон дин, Чырыстонхъæумæ чи алыгъд, уыдон та баззадысты чырыстонæй.
Фиппаинæгтæ
*
Габотæ
Габотæ (Габовы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Сагкаты Валери
Сагкаты Алексейы фырт Валери (райгуырдис 1951-æм азы 14 январы Тъхъибулы, амардис 1992-æм азы 16 февралы Транскамы фæндагыл) — ирон зарæггæнæг, зарджыты автор, поэт æмæ композитор, Цæгат æмæ Хуссар Ирыстоны адæмон артист.
Каст фæцис Цхинвалы музыкалон училище, фæлæ консерваторимæ бацæуын йæ бон нæ баци.
Зарыдис ансамбль «Бонвæрнон» æмæ ансамбль «Симд»-ы сконды.
1992-æм азы февралы, Цхинвалæй Дзæуджыхъæумæ куы цыдис, Валери зæйласт фæци. Уыцы бон йемæ ма амардысты Коцты Гри æмæ æндæр æмбæлцæттæ.
Сагкаты Валерийы ном хæссы Цхинвалы уынгтæй иу.
Фиппаинæгтæ
Валери Категори:Тъхъибулы чи райгуырдис, уыдон Категори:Цæгат Ирыстоны чи амардис, уыдон Категори:Советон Цæдисы зарæггæнджытæ Категори:Хуссар Ирыстоны зарæггæнджытæ Категори:Хуссар Ирыстоны поэттæ Категори:Хуссар Ирыстоны адæмон артисттæ Категори:РЦИ — Аланийы адæмон артисттæ
Гæбæйратæ
Гæбæйратæ (Габайраевы) сты дыгурон мыггаг.
Равзæрд
Ацы мыггагæн сæ фыдæл Фæрæскъæтты хъæумæ æрбафтыд Зæрæмæгæй, уырдæм та ралыгъд Хуссар Ирыстонæй. Дыгуры æрцард Хъарцатыхъæуы (Тъæпæн Дыгуры). Ам ус ракуырдта æмæ йын фæзынд цæуæт. Фæстагмæ йæ бинонтæ сбирæ сты, фæлæ низæй фæцагъдысты. Баззад ма дзы иу сылгоймаг. Уый мæт кодта, Гæбæраты мыггаг кæй аскъуыд ууыл. Сфæнд кодта Охъазты мыггагæй Гæбæраты хæрæфырттæй иу лæппу ракурын. Фæцыд Фæснæлы хъæумæ æмæ балæгъстæ кодта хъæуы Охъазты хистæртæн, цæмæй йын йæ куырдиат сæххæст кæной, уый тыххæй. Охъазтæ Гæбæраты сылгоймагæн радтой иу лæппу. Уый рахаста сывæллоны Хъарцатыхъæумæ. Уым схъомыл, ракуырдта ус, рацыд ын сывæллæттæ. Охъазты лæппу дæр æмæ йæ цæуæт дæр хастой Гæбæйраты мыггаджы ном. Афтæмæй Гæбæйратæ нæ бабын сты, рацыд сæ ног фæлтæртæ.
Литературæ
*
Задары жупани
Задары жупани (Zadarska županija) у Хорватийы жупани (провинци). Йæ административон центр у Задар.
Категори:Хорватийы жупанитæ
Яньбянь-Корейаг автономон зылд
Яньбя́нь-Корейаг автономон зылд (, 연변조선족자치주) у автономон зылд Цзилины провинцийы. Йæ административон центр у Яньцзи.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цзилинь Категори:Корейаг æвзаг
Чусовой
Чусово́й (Чусовой) у сахар Уæрæсейы Пермы крайы, Чусовойы сахары зылды административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Пермы крайы сахартæ
Аготæ
Аготæ (Агоевы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Бисойтæ (хъæу)
Бисойтæ у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.
Литературæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Заокскийы район
Заокскийы район (Заокский район) у Тулæйы облæсты муниципалон район. Йæ административон центр у Заокский.
Алийы цъай
Алийы цъай, уыдис цъай (хутæр) Цæгат Ирыстоны Мæздæджы районы.
Рагузæ (Сицили)
Рагу́зæ (Ragusa, Rausa) у сахар Италийы хуссары.
Фиппаинæгтæ
Категори:Сицилийы сахартæ
Аркъауты цъай
Литературæ
Категори:Мæздæджы районы цæрæнрæттæ
Агъабатыры цъай
Агъабатыры цъай кæнæ Агъабатыр (Ага-Батыр) у цъай (хутæр) Стъараполы крайы Курскаяйы районы. Бындурæвæрд æрцыдис 1808-æм азы. Цардысты дзы ирæттæ æмæ кæсгæттæ.
Литературæ
Категори:Курскаяйы районы цæрæнрæттæ
Эльбрусы район
Эльбрусы район (Эльбрусский район, Эльбрус куей, Эльбрус район) у Кæсæг-Балхъары район. Йæ административон центр у Тырныауз.
Фиппаинæгтæ
*
Бехшехр
Бехшехр у сахар Ираны цæгаты. Ис Мазендераны провинцийы. Цæрджыты нымæц — 95 мин адæймаджы.
Надгеритæ
Надгеритæ, дыгур. Надгерийтæ (Надгериевы) сты дыгурон мыггаг.
Равзæрд
Таурæгъмæ гæсгæ, дам, раджы кæддæр Гуырдзыйæ Дыгургоммæ æрбафтыд иу стыр лæг, йæ ном Герий, æрцард Къуссуйы, ус ракуырдта, фæзынд ын цæуæт. Йæ цæуæт дæр фыды хуызæн рацыдысты стыртæ. Сыхæгтæ æмæ сæм хъæуы адæм сæ гуырдзиаг мыггагæй нæ дзырдтой, фæлæ сæм дзырдтой «Нард Герийтæ». Фæстагмæ сæ мыггаг сæхæдæг дæр схуыдтой Надгерийтæ. Надгериты мыггагæй иутæ Къуссуйæ фæлыгъдысты Хæзнидонмæ æмæ Лескенмæ, райстой пысылмон дин. Сечермæ чи фæлыгъд, уыдон баззадысты чырыстон диныл хæцгæйæ.
Раджы кæддæр Надгерийтæй иу лæг Горо Къуссуйæ Асымæ алыгъд. Уым кæмæдæр æххуырстæй фæкуыста, йæ райгуырæн бæстæм фæстæмæ нал æрбаздæхт, ус ракуырдта æмæ йæ мыггаг йæхи номыл — Горотæ, зæгъгæ, скодта. Уым ын рацыд зæнæг, сбирæ сты. Гороты номыл хъæу фæзынд Асыйы. Гороты мыггаг абон дæр сæхи нымайынц хæстæг æрвадæлтыл дыгуры Надгеритæн. 1886 азы ма Къуссуйы цардысты Тасо, Куцук, Фацбай æмæ Тебойы бинонтæ Надгерийтæй.
Тургиты цъай
Тургиты цъай, уыдис цъай (хутæр) Цæгат Ирыстоны Мæздæджы районы.
Литературæ
Категори:Мæздæджы районы цæрæнрæттæ
Шимпанзе
Шимпанзе́ (Pan) у приматты мыггаг.
Липки (сахар)
Ли́пки (Липки) у сахар Тулæйы облæсты Киреевсчы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Тулæйы облæсты сахартæ
Данфермлин
Данфе́рмлин (Dunfermline, Dùn Phàrlain) у Шотландийы сахар.
Бонобо
Боно́бо кæнæ дæлæмæдзыд шимпанзе́ (Pan paniscus) у приматты хуыз.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Инаури
Инаури (ინაური) у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.
Литературæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Гæзæутæ
Гæзæутæ (Газаовы) сты дыгурон мыггаг.
Равзæрд
Гæзæуты фыд Стыр Дыгурмæ æрбафтыд Асыйæ. Куыд хуынд уый ничи зоны. Стыр Дыгурæй æрбалыгъдысты Дзинагъамæ, фæстæдæр та фæлыгъдысты Дур-Дурмæ.
Литературæ
*
Тускъаты цъай
Литературæ
Категори:Курскаяйы районы цæрæнрæттæ
Гокъинаты цъай
Литературæ
Категори:Курскаяйы районы цæрæнрæттæ
Донской (сахар)
Донско́й (Донской) у сахар Уæрæсейы Тулæйы облæсты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Тулæйы облæсты сахартæ
Краснокамск
Краснока́мск (Краснокамск) у сахар Уæрæсейы Пермы крайы, Краснокамсчы сахары зылды административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Пермы крайы сахартæ
Хæстæг цъай
Хæстæг цъай (Хутор Калантарова) уыдис цъай (хутæр) Цæгат Ирыстоны Мæздæджы районы. Цардысты дзы ирæттæ. Ныртæккæ æдзæрæг у.
Литературæ
Категори:Мæздæджы районы цæрæнрæттæ
Годзойтæ
Равзæрд
Раджы кæддæр, дам, Фæснæлмæ Годзойтæн сæ фыдæл Къин æрбафтыд Гуырдзыйæ. Къины бауазæг кодтой Стыр Дыгуры Хуймантæй иу бинонтæ. Уым ус ракуырдта æмæ цæрынмæ ацыд Фæснæлмæ. Къин йæ мыггаг ныууагъта йæ фыды номæй — Годзойтæй. Йæ бинойнаг Хуйманты чызгæй йын райгуырд æртæ фырты: Хъубади, Гори æмæ Тотурухъ.
Фиппаинæгтæ
*
Вальехо (Калифорни)
Валье́хо (Vallejo) у сахар Америкæйы Иугонд Штатты. Ис Калифорнийы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Калифорнийы сахартæ
Æцæг гæккуыритæ
Æцæг гæккуыритæ (Lacertidae) сты хæрвæгонты бинонад.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Плавск
Плавск (Плавск) у сахар Уæрæсейы Тулæйы облæсты, Плавсчы районы административон центр.
Хабез
Хабе́з (Хьэбэз, Хабез, ХӀабаз) у Хъæрæсе-Черкесы хъæу, Хабезы районы административон центр.
Талси
Та́лси (Talsi) у сахар Латвийы ныгуылæны, Талсийы крайы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Латвийы сахартæ
Габетæ
Габетæ (Габеевы) сты дыгурон мыггаг.
Равзæрд
Габеты мыггаг цард Уæлладжыры комы, Дæйыхъæуы. Мыггаджы фыдæл Габе уыд Ос-Бæгъатыры къабазæй, Сидæмоны фырты фырт Фаттайы фырт Уырызмæджы лæппутæй иу. Уæлладжыры комæй ралыгъди цалдæр лæджы Дыгуры коммæ. Æрæнцадысты Стыр-Дыгуры хъæуы. Габетæй ма балыгъди Москимæ дæр.
Фиппаинæгтæ
*
Бæлотæ
Бæлотæ (Балоевы) сты дыгурон мыггаг.
Равзæрд
Бæлойты фыдæл Бæло уыд Малиты мыггагæй. Уый ракуырдта Хъарабугъаты чызджы æмæ æрцард Æхсæуы. Йæ цотæн сæ мыггаг ам сси Бæлойтæй. Бæлойтæ абоны онг хъуыды кæнынц Малитæй кæй равзæрдысты, уый. Бæлойтæ æмæ Малитæ кæрæдзийы хонынц хæрз æрвадæлтæ.
Добрянкæ
Фиппаинæгтæ
Категори:Пермы крайы сахартæ
Баденвайлер
Баденвайлер (Badenweiler, Badewiler) у Баден-Вюртемберджы æмбалад.
Фиппаинæгтæ
Категори:Баден-Вюртемберджы сахартæ
Советск (Тулæйы облæст)
Фиппаинæгтæ
Категори:Тулæйы облæсты сахартæ
Амилахуантæ
Равзæрд
Амилахуанты мыггагæн сæ фыдæл Амилахуан Гуырдзыйы кæддæр фæтуджджын æмæ уый тыххæй æрбалыгъд Дыгуры коммæ, Уæхъæцыхъæумæ. Ам ракуырдта ус, ссис бинонты хицау æмæ йæ мыггаг Амилахуантæй схуыдта.
Фиппаинæгтæ
*
Раздан
Разда́н:
Быгъуылты цъай
Быгъуылты цъай (Бугулов) у цъай (хутæр) Стъараполы крайы Курскаяйы районы. Ис Стъараполы край æмæ Цæгат Ирыстоны тæккæ арæныл. Бындурæвæрд æрцыдис 1766-æм азы.
Белоомут
Белоо́мут (Белоомут) у сахарæнгæс посёлок Мæскуыйы облæсты Луховицыйы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæскуыйы облæсты цæрæнрæттæ
Загаталæ
Загата́лæ (Zaqatala) у сахар Азербайджаны, Загаталæйы районы административон центр.
Категори:Азербайджаны сахартæ
Музакаев, Дикалу Абузеды фырт
Дика́лу Абузе́ды фырт Музака́ев (райгуырдис 1960-æм азы 24 мартъийы Хъазахстаны ССР-ы Акмолайы облæсты) у адæмон жанры артист æмæ хореограф, ансамбль «Нохчо»-йы разамонæг (1992—1996), ансамбль «Мæхъхъæл»-ы аивадон разамонæг (1996—2001), Уæрæсейы Федерацийы адæмон артист (2004), Цæцæны Республикæйы культурæйы министр (2007 мартъийæ 2013 азы декабры онг).
Цардафыст
Аст азы йыл куы цыдис, Дикалу кафын байдыдта станицæ Серноводскаяйы сывæллæтты хореографион къорды. 1975-æм азы бацыдис Грознайы культурæйы училищемæ хореографи ахуыр кæнынм. Ахуры рæстæг кафыд адæмон ансамбль «Нийсархой»-ы (цæцæйнаг æвзагæй «Æмгæрттæ»).
1978-æм азы, училище каст фæуыны фæстæ, райстой йæ ансамбль «Вайнах»-мæ. Уыимæ гастрольтæ кодта Советон Цæдисы æмæ фæсарæнты, суанг ма аргентинæйаг сахар Санта-Фейы райста бынæттон кафт маламбосы курсытæ, райста Аргентинæйаг традицион хореографийы институты диплом.
1980—1982 азты службæ кодта Советон æфсады, уым дæр кафыдис — Цæгат Кавказы æфсæддон зылды ансамблы. Уыцы рæстæг йæ тыхтæ фæлварын райдыдта куыд хореограф, сæвæрдта сценæйыл кавказаг сюитæ «Ах-Вахы хъæуы», зæгъгæ (Расул Гамзатовы уацмыстæм гæсгæ) æмæ аргентинайаг кафт «Гаучо».
1986-æм азы æнтыстджынæй каст фæцис Мæскуыйы культурæйы институт, райста «балетмейстер-педагоджы» дæсныйад, куыста «Вайнах»-ы балетмейстерæй. 1992-æм азы сæвæрдта бындур йæхи фольклорон театрæн «Нохчо» (Цæцæйнаг), кæцы архайдта 1996-æм азы онг.
1996—2001 разамынд лæвæрдта адæмон кæфтыты ансамбль «Мæхъхъæл»-æн. Уыцы рæстæг ансамбль райста хæрзиуджытæ сахар Закопанейы (Польшæ) æмæ Арагонейы (Итали), гастрольтæ кодта Уæрæсейы регионты æмæ фæсарæны дæр.
2001-æм азы сси ансамбль «Вайнах»-æн йæ разамонæг, уæдмæ ансамбль, зæгъæн и, æмæ нал куыста — йæ артисттæ лигъдæттæ фесты, костюмтæ æмæ реквизит фесæфтысты. Музакаевы хъæддых ныфсæй ансмабль ногæй скуыста, 2001-æм азы майы йæ фыццаг концерт цыдис Краснодары.
2007-æм азы 13 мартъийы Музакаев сси Цæцæны Республикæйы культурæйы министр. 2009-æм азы уымæн радтой Цæцæны Республикæйы кадджын æмбæстаджы ном.
Чингуытæ
Дикалу Музакаев дыууæ чызджы раугъта «„Вайнах“ — жизнь моя!» („Вайнах“ — мæ цард!) æмæ «Чеченская культура — от традиционности к современности» (Цæцæйнаг культурæ традицийæ ныры дугмæ).
Æддаг æрмæг
Категори:Цæцæны артисттæ Категори:Уæрæсейы Федерацийы адæмон артисттæ Категори:Ахмат Кадыровы номыл ордены кавалертæ Категори:Адæмон кæфтыты ансамбльты артисттæ Категори:Акмолайы облæсты чи райгуырдис, уыдон
Дæллаг Чъала
Дæллаг Чъала (ქვემო ჭალა, Квемо Чъала) у хъæу Гуырдзыстоны Къаспы муниципалитеты. Ис Гуырдзыстон æмæ Хуссар Ирыстоны тæккæ арæныл.
Дæллаг Чъалайы цардысты Карбелашвили æфсымæртæ, æнувыдæй архайдтой гуырдзиаг адæмон традицитæ (уæлдайдæр дин æмæ бирæхъæлæсон зарын) бахъахъхъæныныл, Гуырдзиаг рæстуырнæг еклези уыдон æмæ йæ фыды нымайы уастыл (2011-æм азæй фæстæмæ). Карбелашвилиты архайды тыххæй ис Сандро Вахтанговы документалон фильм «Иу мыггаджы боныг: сыгъдæг Карбелашвили æфсымæртæ» (2012).
Фиппаинæгтæ
Категори:Къаспы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Нарæ (цæугæдон)
На́рæ (Нара) у цæугæдон Мæскуыйы æмæ Калугæйы облæсты.
Тургитæ
Тургитæ (Тургиевы) сты ирон мыггаг.
Литературæ
*
Гокъинатæ
Гокъинатæ (Гокинаевы) сты ирон мыггаг.
Литературæ
*
Сау кæндыс
Сау кæндыс (Veratrum nigrum) у кæндысы хуыз.
Утопион уацмыс
Утопион уацмыс - Дунейы литературӕйы ахӕм уацмыс ӕппӕты фыццаг сфӕлдыста англисаг фыссӕг Томас Мор A478-1535). Йӕ ном дӕр ын схуыдта «Утопи». Утопи ӕрхъуыдыгонд ныхас у. Бердзейнагау амоны, чи никуы ис, ахӕм. Мор йӕ уацмысы равдыста иу сакъадахы сӕрибар адӕмы амондджын цард. Уым нӕй хъӕздгуытӕ ӕмӕ мӕгуыртӕ, чи куыд кусы, цӕргӕ дӕр кӕны афтӕ.
Сау кæндыс
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Утопион уацмыс
Утопион уацмыстӕ ирон литературӕйы
Ирон литературӕйы ахӕм уацмыс, «Фын», зӕгъгӕ , 1911 азы ныффыста Тлатты Хох. Радзырд кӕрӕй - кӕронмӕ дӕр арӕзт у утопион бындурыл. Радзырды сӕйраг архайӕг, йӕ фыны цы бӕстӕмӕ бахауд, уый ӕцӕгдзинадмӕ афтӕ дард у, ӕмӕ цы цаутӕ ӕмӕ нывтӕ ӕвдисы, уыдоныл чиныгкӕсӕг не ’ууӕнды, уымӕн ӕмӕ, хъалӕй цы уыны, уыдонимє сын иумӕйагӕй ницы ис. Фӕлӕ уый афтӕ нӕ амоны, ӕмӕ, фыссӕг цӕмӕтф бӕллы, уыдонмӕ тырнын нӕ хъӕуы. Хъӕуы хуыздӕр цардыл тох кӕнын, стӕй ахӕм цардӕн уӕвӕн дӕр ис, ӕрмӕст йӕ сӕрвӕлтау хъуамӕ адӕм ӕмхуызонӕй кусой.
Категори:Литературæ Категори:Театр Категори:Кино
Цыппурс
Цыппурс, дыгур. Цæппорсе у чырыстон дины сæйраг бæрæгбæттæй иу.
Этимологи
Ирон ном Цыппурс равзæрди, рагон ирайнаг æвзагыл цыппор чи нысан кæны, ахæм дзырдæй. Уыцы дзырды равзæрд баст у дыууиссæдз боны кæндимæ, раджы кæддæр æй кодтой уыцы бæрæгбоны размæ. 1928 азы Къарджиаты Бекызæ фыста, зæгъгæ, дам-иу ирон хистæртæй чидæртæ бæрæгбоны размæ дыууæ къуырийы дардтой мархо. Бирæ рæстæджы дæргъы этникон культурæ гæвзыкмæ кæй æрцыди, уымæ гæсгæ ма фыдæлтæй баззайæг фæткы уыцы бæрæгбонæн баззад æрмæст йæ ном, æмæ уый дæр алчи нал зоны. Уымæ гæсгæ цыбырæй æрдзурдзынæн дыууæ æмбарынады тыххæй. Раздæр уал мархо дарыны тыххæй.
Игуэй
Фиппаинæгтæ
Категори:Доминиканæйы Республикæйы сахартæ
Цыппурс
Фиппаинæгтæ
*
Базалет (Душеты муниципалитет)
Базалет (ბაზალეთი) у хъæу Гуырдзыстоны Душеты муниципалитеты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Душеты муниципалитеты цæрæнрæттæ
Елбайтæ
Елбайтæ (Елбаевы) сты ирон мыггаг.
Литературæ
*
Раздан (цæугæдон)
Разда́н (Հրազդան [Hrazdán]) у цæугæдон Сомихы, Араксы галиу фæрсагдон (Къуары цæугæдоны бассейн). Цæугæдоныл лæууынц сахартæ Севан, Раздан, Чаренцаван æмæ Сомихы сæйраг сахар Ереван. Раздан æмæ Касахы æхсæн ис хох Араилер, денджызы æмвæзæдæй 2575,9 метр бæрзæнд.
Номы этимологи
Гæнæн ис æмæ йæ ном у зороастризмимæ баст, уый тыххæй æмæ цалынмæ сомихаг адæм чырыстон дин нæ райстой IV æнусы, уæдмæ сæм уыдис зороастризмы хицæн формæ
Æмрæстæджы Э. Грантовски куыд фыста, уымæ гæсгæ, ахæм этнонимтæ гæнæн ис æмæ фæзындысты Авестæмæ ’нæбардаргæ. Б. В. Техов ацы ном бæтты скифтимæ
Сан-Кристобаль (сахар, Доминиканæйы Республикæ)
Сан-Кристобаль (San Cristóbal) у сахар Доминиканæйы Республикæйы, Сан-Кристобалы провинцийы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Доминиканæйы Республикæйы сахартæ
Раздан (цæугæдон)
Номы этимологи
Цæугæдоны номыл фыццаг хатт фембæлæн ис рагон сомихаг автортæм, Себеосмæ (формæйы Հուրազդան = Hurazdan) æмæ Мовсес Хоренацимæ (рагондæр формæйы Հրազդան = Hrazdan)
Фиппаинæгтæ
Категори:Сомихы цæугæдæттæ
Павлово
Па́влово (Павлово) у сахар Уæрæсейы Дæллаг Новгороды облæсты, Павловойы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дæллаг Новгороды облæсты сахартæ
Губа (сахар)
Губа́ кæнæ Куба́ (Quba, Къуба) у сахар Азербайджаны, Губайы районы административон центр.
Категори:Азербайджаны сахартæ
Галатæ
Галатæ (Галаевы) сты ирон мыггаг.
Литературæ
*
Хъазахтæ (мыггаг)
Хъазахтæ (Казаховы) сты дыгурон мыггаг.
Нафитæ
Нафитæ (Нафиевы) сты дыгурон мыггаг.
Урс хæрис
Урс хæрис (Salix alba) у хæрисы хуыз.
Нафитæ
Равзæрд
Таурæгътæм гæсгæ, Нафи, Гæтдзи æмæ Тетцой иу артæй байуаргæ æфсымæртæ уыдысты. Стыр Дыгурмæ æрбафтыдысты Асыйæ. Гæтдзитæ цæргæ баззадысты Стыр Дыгуры. Тетцойтæ фыццаг фæлыгъдысты Гулæры коммæ Нæуæгхъæумæ, уырдыгæй та фæстæдæр Цыколамæ æмæ Чырыстонхъæумæ. Нафитæй та иутæ фæлыгъдысты Æхсæрджынмæ, иннæтæ та Доныфарсмæ. Стыр Дыгур æмæ Доныфарсы Нафиты мыггаджы фæлтæртæн Нафи уыд сæ фыд. Фыццаг æрцардысты Æхсæрджыны, фæлæ уым хуымзæхх цъус кæй уыд, уымæ гæсгæ алыгъдысты Одоламæ. Нафитæн се ’рвадæлтыл нымад сты Гæтдзитæ æмæ Тетцойтæ.
Хъазахтæ (мыггаг)
Равзæрд
Цæрынц Мæхческы, сæ сыхæгтæ сты Дзанкистæ. Ацы дыууæ мыггаджы цæрынц иу сыхы. Хъазахтæ ацы сыхмæ куыд æрбафтыдысты, уый тыххæй ис дыууæ таурæгъы. Фыццаг таурæгъ радзырдта 92-аздзыд Мæхческы хъæуккаг Хъазахты Санге. Раджы кæддæр, дам, Мæхческы хъæумæ æрбафтыд Гæнуатæй иу лæг. Махческыхъæумæ хæстæг Ирæфы галиу фарс æрцард. Уыдис ын цыппар фырты: Дзанкис, Саукуыдз, Сæууай æмæ Темир, стæй иу чызг Гурмехан. Семæ ма цард лæппу, йæ ном Хъазах, уый сæ фыд æрбахуыдта Асыйæ, æмæ цард, куыд бинонты уæнг. Ацы таурæгъ ма æндæр хуызы радзырдта Махческы цæрæг Секъинаты Таймураз. Уыцы таурæгъмæ гæсгæ, лæппу уыд Дзанкисы фырт. Гæнуатæ æнгом бинонтæй цардысты, фæлæ сыл æрцыд стыр бæллæх. Æфсымæртæй иу цуаны, æвæндонæй амардта сæ хъæуккаг Абысалтæй иу лæджы. Абысалтæ куы базыдтой, сæ лæг барæй мард не ’рцыд, уæд сæ туг исыныл не схæцыдысты, фæлæ загътой сæ туджджынтæн, цæмæй сæ цæрæнбынат аивой. Цы гæнæн ма уыд Гæнуаты æфсымæртæн. Байуæрстой фæйнæрдæм: Темыратæ, Саукуйтæ æмæ Сæууойтæ — Фæрæскъæттæм, Дзанкистæ æмæ Хъазахтæ та ныры Хъазахты сыхмæ. Дзанкистæ фæстæдæр фæлыгъдысты Дур-Дурмæ. Хъазахтæн ам хæдзæрттæ сарæзтой æртæ гуырдзиаг лæджы, Дзапаридзеты мыггагæй. Адон Дыгурмæ æрбафтыдысты Сарийæ (Гуырдзыстон). Ацы æфсымæртæй иу уыд Махческы цæрæг Митдзиты мыггаджы фыдæл (Лалойы фыд).
Урс хæрис
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Хъазахтæ (мыггаг)
Фиппаинæгтæ
*
Нафитæ
Фиппаинæгтæ
*
Хъæдохтæ
Хъæдохтæ (Кадоховы) сты дыгурон мыггаг.
Равзæрд
Ацы мыггаг нымад у Гулæры бындурон цæрæгыл. Се ’рвадæлтыл нымайынц Дзагъиты. Таурæгъмæ гæсгæ, Хъæдохты мыггагæй халерæйæ фервæзтис дыууæ лæппуйы. Лæппутæй иу уыд Уæхъæцыхъæуккаг Амилахуанты хæрæфырт, иннæ та Доныфарсыхъæуккаг хæрæфырт. Уыдон схастой сæ хæрæфыртты, устытæ сын ракуырдтой. Фæлæ сæ Найфонтæ марынмæ хъавыдысты, цæмæй Гулæрыхъæуы Хъæдохты зæххытæ уыдонæн баззадаиккой. Лæппутæн сæ мады æрвадæлтæй нæ бауæндыдысты сæ амарын. Уый фæстæ Хъæдохты лæппутæ æд бинонтæ æрцардысты Гулæры, сæ мыггаджы рагон цæрæнбынæтты. Фæстагмæ доныфарсаг хæрæфырт Гулæрæй алыгъд Кетмæ, уырдыгæй та — Цыколамæ. Амилахуанты хæрæфырт баззад Гулæры. Хъæдохты мыггаг куы сбирæ, уæд сæ иутæ фæлыгъдысты быдыры хъæутæм, иннæтæ та Дзинагъамæ.
Фиппаинæгтæ
*
Соситæ
Соситæ (Сосиевы) сты ирон мыггаг.
Литературæ
*
Сан-Педро-де-Макорис (сахар)
Фиппаинæгтæ
Категори:Доминиканæйы Республикæйы сахартæ
Хасанья
Фиппаинæгтæ
Категори:Кæсæг-Балхъары цæрæнрæттæ
Усолье
Усо́лье (Усолье) у сахар Уæрæсейы Пермы крайы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Пермы крайы сахартæ
Гомтæ
Гомтæ (გომი, Гоми):
Кæлухтæ
Кæлухтæ (Калуховы) сты дыгурон мыггаг.
Равзæрд
Кæлухты фыдæлтæ Уæхъæцмæ æрбафтыдысты Асыйæ. Сæ фыццаг фыд уыд Болачатæй, сæ мад та — Алчагартæй. Балачайы фыртæн Алчагарты чызгæй райгуырд цыппар фырты: Герий, Зуймон, Кæлух æмæ Езе. Æфсымæртæ куы слæгтæ сты, уæд байуæрстой, сæ мыггæгтæ сæхи нæмттыл ныффыстой.
Литературæ
*
Горбатов
Фиппаинæгтæ
Категори:Дæллаг Новгороды облæсты сахартæ
Æхсардзæф
Æхсардзæф у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Ирвинг (Техас)
И́рвинг (Irving) у Америкæйы Иугонд Штатты сахар. Ис Техасы.
Къочитæ
Къочитæ (Кочиевы) сты дыгурон мыггаг.
Ирвинг (Техас)
Фиппаинæгтæ
Категори:Техасы сахартæ
Бредза
Бредза (ბრეძა) у хъæу Гуырдзыстоны Карелы муниципалитеты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Карелы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Къочитæ
Равзæрд
Рагон таурæгъмæ гæсгæ, дам, Къочи, Салхъазан, Боци, Барахъ, Нани уыдысты иу артæй байуаргæ æфсымæртæ. Уыдысты, дам, Хъалæгаты мыггагæй. Фæстагмæ æфсымæртæй чидæртæ царди Уæлладжыры комы, Мызуры. Уырдыгæй Салхъазан æмæ Къочийы цотæй чидæртæ алыгъдысты Дыгуры коммæ. Салхъазан æрцард Гæлиаты Цирухсхъæуы, Къочийы цот та — Доныфарсы. Ацы хъæуты устытæ ракуырдтой, бинонты хицæуттæ систы. Салхъазаны фырт йæ мыггаг хуыдта Салхъазантæй, Къочийы-фырт та — Къочитæй. Афтæмæй фæзынди ног мыггæгтæ — Салхъазанты мыггаг — Гæлиаты хъæуы, Къочиты мыггаг та — Доныфарсы.
Фиппаинæгтæ
*
Теймураз II
Теймураз II (თეიმურაზ II; 1700 — 1762-æм азы 8 январы) уыд Къахеты паддзах (1733—1736, 1737—1744), стæй ма Картлийы паддзах дæр (1744—1762). Багратионты мыггагæй. Поэт-лирик. Картли æмæ Къахеты паддзах Ираклий I-æмы фырт. 1744-æм азы Теймуразы фырт Ираклий II сси Къахеты паддзах, уымæй йæ бон баци скæсæйнаг Гуырдзыстоны фылдæр хай баиу кæнын.
Ворсмæ
Во́рсмæ (Ворсма) у сахар Дæллаг Новгороды облæсты Павловойы районы.
Теймураз II
Теймураз II æнувыдæй архайдта Скæсæйнаг Гуырдзыстон баиу кæныныл, йæ æддаг политикæйы фылдæр æргом здæхта Уæрæсемæ.
Хъахъылысты цъай
Хъахъылысты цъай кæнæ Хъахъылыст (Хохлачев) уыдис цъай (хутæр) Цæгат Ирыстоны Мæздæджы районы.
Теймураз II
Цардафыст
Къахеты паддзах Теймураз знæггад кодта Арагуи æмæ Чысаны еристаутимæ. 1743-æм азы Арагуийы ерыстау Бежаны амардтой, æмæ йæ адæм базыдтой паддзах Теймуразы æлдариуæг. 1744-æм азы Теймураз рабалц кодта Чысаны ерыстау Гиви Амилахвари ныхмæ, уый та йæ галуанæй ралыгъдис Ираны сахмæ. Йæ хæстæджытæй иу лæг, Реваз, Чысаны еристауы фидартæ радта Теймуразæн хибарæй.
Ворсмæ
Фиппаинæгтæ
Категори:Дæллаг Новгороды облæсты сахартæ
Павловойы район
Павловойы район (Павловский район) у Дæллаг Новгороды облæсты муниципалон район. Йæ административон центр у Павлово.
Теймураз II
Цардафыст
1744-æм азы Ираны сах Надир-сах (1736—1747) снысан кодта къахеттаг паддзах Теймуразы Картлийы паддзахæй дæр, йæ фырт Ираклийы та — Къахеты паддзахæй.
1760-æм азы картлийаг паддзах Теймураз II, кæцы тарстис Азат-сахæй, абалц кодта Уæрæсемæ, фæндыди йæ ус-император Елизаветæйæ æххуыс ракурын. Уыцы заман Уæрæсе Пруссиимæ тох кодта, æмæ йæ бон нæ баци Гуырдзыстонæн æфсæддон æххуыс радих кæнын. Гуырдзиаг паддзахæн радтой Андрей Первозванный орден, фæлæ æфсад Кавказмæ нæ арвыстой. Йæ минæвæрады рæстæг 1762-æм азы январы Картлийы паддзах Теймураз II йæ цардæй ахицæн Бетъырбухы. Йæ фыды амæлæты фæстæ ног паддзах Ираклий II-æн йæ къухы бафтыд йæ дæлбар баиу кæнын Картли-Къахеты паддзахад.
Хъахъылысты цъай
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæздæджы районы цæрæнрæттæ
Пендаровский, Стево
Стево Пендаровский (Стево Пендаровски) у политикон æмæ паддзахадон архайæг, политолог, Цæгат Македонийы фæндзæймаг президент (2019-æм азæй фæстæмæ).
Десы ком
Литературæ
Категори:Тырсыгомы кæмттæ
Павловойы район
Фиппаинæгтæ
*
Сисак
Си́сак (Sisak, Sissek, Sziszek, Siscia) у сахар Хорватийы, Сисак-Мославинæйы жупанийы административон центр.
Теймураз II
Сфæлдыстад
Теймураз II йæ фыдыфыды фыд Теймураз I-ы сфæлдыстадон бынтæ адарддæр кодта. Йæ уацмысты ’хсæн зындгонддæр у «Бон æмæ æхсæвы ’хсæн быцæу», уый лæмбынагæй афыссы феодалон æхсæнады æгъдæуттæ. Йæ «Дыргътæн стауæн ныхас» у ирхæфсæн поэзийы дæнцæг, тынг парахат æндæр XVII-XVIII æнусты гуырдзиаг поэтты ’хсæн дæр. Теймураз Бетъырбухы куы уыд балцы, уæд йе ’мдзæвгæтæй зарæг кодта уырыссаг рæсугъд чызг Варварæ Бутурлина. Арчилы хуызæн, Теймураз дæр ныффыста йæхи «Ныхас Руставелиимæ». Уый канд хи æмдзæвгæтæ нæ фыста, фæлæ тæлмацтæ дæр кодта — уый гуырдзиагмæ раивта «Синдбад».
Бинонтæ
Теймураз II æртæ хатты ус æрхаста. Йæ фыццаг ус уыд Тамар, Бахадур II Сидамонийы чызг. Уымæй ын цот нæ уыд, æмæ йæ усæй фæхицæн 1710-æм азы.
1712-æм азы дыккаг хатт ус æрхаста, йæ бинойнаг уыд Картлийы паддзах Вахтанг VI-ы чызг Картлийы Тамар (1697—1746). Бинонтæм райгуырдысты бирæ цот: Ираклий II (1720—1798), Картли-Къахеты паддзах (1762—1798), Давид (амардис 1729-æм азы), Иоанн (амардис 1736-æм азы), Соломон (1747—1749), Кетеван, Ираны сах Адиль-сахы ус 1737-æм азæй (1747—1748), Еленæ (амардис 1743-æм азы), сси кънйаз Заза Панашертелийы ус, æмæ Аннæ, кънйаз Деметри Орбелианийы ус 1744-æм азæй.
1746-æм азы паддзах æртыккаг хатт ус æрхаста, йæ ус Бараташвили Аннæйæ (1734—1784) райгуырдысты дыууæ чызджы — Тамар (райгуырдис 1749-æм азы) æмæ Елизаветæ (1750—1770).
Литературæ
Категори:Гуырдзиаг поэттæ Категори:Багратионтæ Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ Категори:Бетъырбухы чи амардис, уыдон
Чаковец
Ча́ковец (Čakovec) у сахар Хорватийы, Меджимурьейы жупанийы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хорватийы сахартæ
Гомтæ (Хашуры муниципалитет)
Гомтæ (გომი) у хъæу Гуырдзыстоны Хашуры муниципалитеты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хашуры муниципалитеты цæрæнрæттæ
Аркъаутæ
Аркъаутæ (Аркаевы) сты ирон мыггаг.
Истори
Цæрынц Мæстинокы хъæуы. Раздæр цардысты Уæлладжыры комы. Хæхтæй быдырмæ куы лыгъдысты, уæд Аркъаутæ дæр алыгъдысты Мæздæгмæ, фæлæ Мæздæгмæ нæ фæхæццæ сты, фæстæмæ сæ рарвыстой хохмæ, кæцæй ралыгъдысты уырдæм — Дидинатмæ æмæ цардысты уым мæгуырæй. Иу бон, дам, Мæстинокы хъæуккаг Махъотæй иу лæг балцы уыд æмæ Дидинатмæ баздæхт Аркъаутæм йæ чызджы бæрæг кæнынмæ æмæ сæ баййæфта зын уавæрты. Йæ чызг йæ бирæ сывæллæттимæ зын уавæры цард. Йæ бон сын ницы æххуыс бацис, æрмæст сын сæ лæппутæй иуы, йæ ном — Хъайсæн, сæхимæ Мæстинокмæ скодта. Уым слæг, ракуырдта Цакъоты чызджы райгуырди сын фырттæ: Сланыхъо, Хæдæхчихъо, Дзаба æмæ æртæ чызджы. Сланыхъойы фырттæ сты: Дрис, Данел, Инал, йæ чызг Гуарæ. Хæдæхцыхъойы фырттæ: Владимир, Омар, Тазе, Хъамболат, Беслан, Созыр, Харитон. Дзабайæн уыд иунæг фырт — Барæтиндзгæ.
Литературæ
*
Корфу
Ко́рфу (Corfù) кæнæ Ке́ркирæ (Κέρκυρα) у Ионион денджызы сакъадах.
Категори:Гречъы сакъадæхтæ
Богъитæ
Богъитæ (Богиевы, ბოღიშვილი, ბოხიშვილი) сты ирон мыггаг.
Истори
Мыггагон таурæгъмæ гæсгæ, Богъитæ равзæрдысты Тасойтæй. Тасойтæй иу лæг, йæ ном Богъи, лæг амардта æмæ уый адыл алыгъд Цæгат Ирмæ, цæмæй йæ йæ туджджынтæ ма ссарой, уый тыххæй. Æрцард Алагиры, йæ мыггаг йæхи номæй раивта. Йæ цотæй бирæтæ алыгъдысты Гуырдзыстонмæ, цæрынц Карелы районы, Окросопелийы, фæлæ сæ мыггаг гуырдзиаг здæхт фыссынц — Богъишвилитæ.
Заюково
Заю́ково (Заюково, Зэикъуэ — «цымы дæлвæз») у хъæу Кæсæг-Балхъары Пахсæны районы. Цæрынц дзы 11,7 мин адæймаджы (2020).
Красноармейск (Саратовы облæст)
Красноарме́йск (Красноармейск) у сахар Уæрæсейы Саратовы облæсты, Красноармейсчы районы административон центр.
Заюково
Фиппаинæгтæ
Категори:Пахсæны районы цæрæнрæттæ
Красноармейск (Саратовы облæст)
Фиппаинæгтæ
Категори:Саратовы облæсты сахартæ
Керчелатæ
Керчелатæ (Керчелаевы) сты дыгурон мыггаг.
Равзæрд
Мыггагон таурæгъмæ гæсгæ, Керчелаты æцæг мыггаг у Кокитæй.
Итакæ
Ита́кæ (Ιθάκη) у Ионион денджызы сакъадах.
Категори:Гречъы сакъадæхтæ
Кунгур
Кунгу́р (Кунгур) у сахар Уæрæсейы Пермы крайы, Кунгуры муниципалон зылды административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Пермы крайы сахартæ
Гуыданы Арагуи
Гуыданы Арагуи (ფშავის არაგვი) у цæугæдон Гуырдзыстоны, Арагуийы фæрсагдон.
Категори:Гуырдзыстоны цæугæдæттæ
Талсийы край
Та́лсийы край (Talsu novads) у Латвийы крайтæй иу. Йæ административон центр у Талси.
Фиппаинæгтæ
Категори:Латвийы крайтæ
Ситохатæ
Ситохатæ (Ситоховы) сты ирон мыггаг. Цардысты Хидыхъусы.
Фиппаинæгтæ
*
Боллотæ
Боллотæ (Боллоевы) сты дыгурон мыггаг.
Равзæрд
Ацы мыггагæн йæ фыдæл Есе раджы кæддæр Дыгургоммæ æрбафтыд Асыйæ. Йæхицæн цæрæнбынатæн равзæрста Къумбулты хъæу. Боллотæ уыдысты æхсæз æфсымæры. Уыдоны нæмттæй — Галачи, Чихауи, Кебег, Мулук, Глаз-Глаз, Тез — равзæрд мыггæгтæ Галачитæ, Чихауитæ, Кебектæ, Мулукатæ, Глазтæ æмæ Тезтæ. 1886-æм азы бæрæггæнæнтæм гæсгæ, Къумбулты адонæй баззадысты æрмæст Боллотæ. Галачитæ алыгъдысты Кæсæгмæ, Озречы хъæумæ, Кебектæ — Лескенмæ, Чихауитæ — Чырыстонхъæумæ, Мулукатæ Гæлиатмæ, Тезтæ та Асымæ. Боллоты хистæртæ куыд дзурынц, афтæмæй Глазтæ фæлыгъдысты Æрджынарæгмæ æмæ уым сæ мыггаг Галазтæ скодтой.
Фиппаинæгтæ
*
Кефалини
Кефалини́ кæнæ Кефалони (Kεφαλληνία) у Ионион денджызы сакъадах.
Категори:Гречъы сакъадæхтæ
Закинф
За́кинф (Ζάκυνθος) у Ионион денджызы сакъадах.
Категори:Гречъы сакъадæхтæ
Ализатæ
Ализатæ кæнæ Алидзатæ (Ализовы, Алидзовы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Словакийы сахарты номхыгъд
Словакийы сахартæ:
Фиппаинæгтæ
* Категори:Номхыгъдтæ бæстæмæ гæсгæ
Шиханы (Саратовы облæст)
Шиха́ны (Шиханы) у сахар Уæрæсейы Саратовы облæсты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Саратовы облæсты сахартæ
Шалушкæ
Шалу́шкæ (Щхьэлыкъуэ — «куыройы дæлвæз»)  у хъæу Кæсæг-Балхъары Чегемы районы. Цæрынц дзы 11,0 мин адæймаджы (2017).
Фиппаинæгтæ
Категори:Чегемы районы цæрæнрæттæ
Уæллаг Рене
Уæллаг Рене (ზემო რენე) у хъæу Гуырдзыстоны Къаспы муниципалитеты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Къаспы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Калмгæрдæгхуызтæ
Калмгæрдæгхуызтæ (Geraniaceae, Гераниевые) сты зайæгойты бинонад.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Зайæгойты бинонæдтæ
Миндзайтæ
Миндзайтæ (Миндзаевы) сты дыгурон мыггаг.
Равзæрд
Ацы мыггагæн йæ рагфыдæл уыди гуырдзиаг Миндадзеты мыггагæй, йæ ном та хуынд Смалы. Смалы, дам, Гуырдзыйы кæимæдæр фæтуджджын ис æмæ йæ цæрæнбынат раивта, ралыгъд æмæ æрцард Уæллагкомы, уырдыгæй алыгъд Уæхъæцмæ. Уым ус ракуырдта Уæхъæцы хъæуккаг Хъойбайты чызджы æмæ йæ мыггаг Миндзайтæй ныффыста. Миндзайтæ раджы кæддæр Уæллагкомы зылды кæй цардысты, уый тыххæй баззадысты сæ зæххыты нæмттæ.
Фиппаинæгтæ
*
Яракуй
Яракуй (Yaracuy) у Венесуэлæйы 23 штаттæй иу. Штаты сæйраг сахар у Сан-Фелипе.
Фиппаинæгтæ
Категори:Венесуэлæйы штаттæ
Иры цъай
Иры цъай (Большой Осетинский) уыдис цъай (хутæр) Стъараполы крайы Курскаяйы районы. Бындурæвæрд æрцыдис 1724-æм азы.
Цардысты дзы ирæттæ (цъайтæ). Ныртæккæ Иры цъай æдзæрæг у.
Хъодзастæ
Хъодзастæ (Кодзасовы) сты дыгурон мыггаг.
Равзæрд
Мыггаджы фыдæл уыд асыйаг Хъодасларты Хъодзас. Хъодзас Асыйæ Стыр Дыгурмæ куы æрбалыгъд, уæд йæхи номæй мыггаг скодта: Хъодзас — Хъодзастæ. Йæ рагон мыггаджы ном ферох кодта.
Хъодзасты хистæртæ дæр сæ фыдæлыл Хъодзасы нымайынц, Асыйæ æрбацæуæгыл. Асыйы ма сын ис æрвадæлтæ, æмæ, дам, уыдон дæр Хъодаслартæй сæхи нæ хонынц, фæлæ Хъодзастæй. Стыр Дыгуры Хъодзастæ æмæ Асыйы Хъодзастæ сæ хæстæгдзинад абон дæр зонынц, чызг кæрæдзийæ нæ курынц.
Хъодзастæ сæхицæн хæстæг æрвадæлтыл нымайынц Бырнацты. Бырнацтæн сæ фыдæл Бырнац уыд, Стыр Дыгуры Хъодзастæй. Бырнац йæ лæджы кармæ куы ахæццæ, уæд Хъодзастæй рахицæн æмæ йæхи номæй мыггаг скодта, афтæмæй Стыр Дыгуры фæзынд Бырнацты мыггаг. Хъодзастæн йæ иннæ фыртты нæмттæ ничи хъуыды кæны. Уыдоны цæуæт фæлыгъдысты быдыры хъæутæм: Чырыстонхъæумæ, Дур-Дурмæ.
Фиппаинæгтæ
*
Гоппыхал
Гоппыхал (Дыдымкин) у цъай (хутæр) Стъараполы крайы Курскаяйы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Курскаяйы районы цæрæнрæттæ
Ардатов
Арда́тов:
Бурæгъæдхуыз кæркмисындзæг
Бурæгъæдхуыз кæркмисындзæг (Hippophae rhamnoides, Облепиха крушиновидная) у кæркмисындзæджы хуыз.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Мартин (сахар)
Ма́ртин (Martin, Turz-Sankt Martin, Turócszentmárton) у сахар Словакийы Жилинæйы крайы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Словакийы сахартæ
Дадтетæ
Дадтетæ (Дадтеевы) сты дыгурон мыггаг.
Равзæрд
Рагон таурæгъмæ гæсгæ, дам, Сарахъатæ, Гæлитæ, Дадтетæ æмæ Цæрикъатæ сты хæрз æрвадæлтæ, цардысты Æхсæуыхъæуы. Фæстæдæр Дадтетæ æмæ Гæлитæ сæ цæрæнбынат раивтой Къуссуйыхъæумæ. Сарахъатæ та баззадысты Æхсæуы. Æхсæумæ ацы мыггæгты фыдæлтæ æрбафтыдысты Асыйæ.
Фиппаинæгтæ
*
Сырх Кут
Фиппаинæгтæ
Категори:Саратовы облæсты сахартæ
Тамазайы цъай
Тамазайы цъай (Томазов хутор) уыдис цъай (хутæр) Стъараполы крайы Курскаяйы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Курскаяйы районы цæрæнрæттæ
Хъни
Хъни, (Lawsonia inermis, Лавсония неколючая) у къутæр-бæлас. Зайы Цæгат Африкæйы æмæ Астæуккаг Хурыскæсæны.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Лэшань
Лэша́нь у сахары зылд Китайы. Ис Сычуаны провинцийы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Китайы сахартæ
Ос-Бæгъатыры цъай
Ос-Бæгъатыры цъай (Ос-богатырь) уыд цъай (хутæр) Стъараполы крайы Курскаяйы районы.
Литературæ
Категори:Курскаяйы районы цæрæнрæттæ
Ольгин (сахар)
Ольги́н (Holguín) у сахар Кубæйы, Ольгины провинцийы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Кубæйы сахартæ
Кекавæйы край
Ке́кавæйы край (Ķekavas novads) у Латвийы крайтæй иу. Йæ административон центр у Кекавæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Латвийы крайтæ
Хуыбарц
Хуыбарц у зайæгойы ном.
Ухатмæ хæстæг ис Хуыбарцджын къуылдым.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Багаты Алан
Багаты Алан:
Попрад
По́прад (Poprad, Deutschendorf, Poprád) у сахар Словакийы Прешовы крайы.
Ардатов (Мордови)
Арда́тов (Орданьбуе) у сахар Уæрæсейы Мордовийы, Ардатовы районы административон центр. Цæрынц дзы 8,3 мин адæймаджы (2020).
Попрад
Фиппаинæгтæ
Категори:Словакийы сахартæ
Ардатов (Мордови)
Фиппаинæгтæ
Категори:Мордовийы сахартæ
Агънаты Гæстæн
Агънаты Гæстæн (райгуырдис 1943-æм азы 15 январы Хъарман-Сындзыхъæуы) у ирон фыссæг, РЦИ — Аланийы фысджыты цæдисы сæргълæууæг, прозаик æмæ публицист.
Æддаг æрмæг
Гæстæн Категори:Ирон фысджытæ Категори:Хъарман-Сындзыхъæуы чи райгуырдис, уыдон
Дæллаг Рене
Фиппаинæгтæ
Категори:Къаспы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Дзаубатыры цъай
Дзаубатыры цъай (Кизилов) уыдис цъай (хутæр) Стъараполы крайы Курскаяйы районы. Бындурæвæрд æрцыдис 1740-æм азы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Курскаяйы районы цæрæнрæттæ
Триалеты петроглифтæ
Триалеты петроглифтæ (თრიალეთის პეტროგლიფები) — разисторион къæдзæхылконд нывæфтыд гуырдзиаг историон бæстæ Триалеты, Цъалкъайы муниципалитеты территорийыл. Се сфæлдыст алыхуызон историон периодтæм æрхаудта, мезолитæй райдай æмæ астæуккаг бронзæйы æнусæй фæуы. Петроглифтæ конд сты геометрион, зооморфон æмæ антроморфон нывтæй. Триалетаг петроглифтæ нымад сты Гуырдзыстоны культурон бынты цыртыл æмæ культурон маршрут «Незаманон къæдзæхаивады фæдтæ»-н йæ хайæ нысангонд æрцыдысты Европæйы Советы уынаффæмæ гæсгæ.
Триалетаг петроглифтæ æвæрд сты Цъалкъайы сахарæй 12 км фалдæр скæсæнмæ, Авдрис-Цкалийы цæугæдоны нарæг комы æмæ Патара-Храмийы, Кцияйы цæугæдоны рахиз фæрсагдон, Гантиадийы хъугæрон (раздæры Тикилиса) Дæллаг Картлийы бæстæйы, уый та историйы зындгонд у куыд «Триалет». Æргомгонд æрыдысты 1880-æм азты стæй уæгъды фæлварæнты серийы фæстæ-та цæ ногæй ссардтой 1976 азы. Триалетаг петроглифтæ сты айдагъ хуызæгтæ ахæм разисторион къæдзæхылконд аивадæй, Гурдзыйы территорийыл кæцы ссардæуыд. Мгвимевийы лæгæты Имереты æмæ Агцæйы Абхазы нывæфтыд æрхъæцыди хуымæтæг геометрион мотивтæй. Триалетаг петроглифтимæ хайæн хæлд тæссаг у.
Фиппаинæгтæ
Категори:Разисторион Гуырдзыстон Категори:Азийы петроглифтæ Категори:Европæйы петроглифтæ Категори:Петроглифтæ Категори:Гуырдзыйы археологион объекттæ
Сомихы цæдтæ
Сомих хæххон бæстæ у æмæ бирæ цæдтæ дзы нæй, уыдонæй 100 цадмæ ’ввæхс басур кæнынц хус рæстæг. Уыдон куыд ахадгæ сты бæстæйы адæмон хæдзарадæн, уымæ гæсгæ ахсджиагдæр дыууæ цады сты Севан æмæ Арпи. Сомихы стырдæр цад у Севан, йæ фæстæ цæуынц Арпи, Сев лич æмæ Акна. Æппæт цæдты ис 39,3 милуан м³ дон.
Севан канд Сомихы стырдæр цад нæу, фæлæ Зæххы къорийыл стырдæр хæххон цæдтæй иу. Æдзæхх доны бавæрæнтæм гæсгæ уымæй стырдæр у æрмæстдæр Титикакæ.
Фиппаинæгтæ
* Категори:Цæдты номхыгъдтæ
Цакъотæ
Цакъотæ (Цакоевы) сты дыгурон мыггаг.
Равзæрд
Цакъоты мыггаг райдайæны цардысты Уæхъæцы. Сæ райдиан Астан уыд. Астан кæцæй æрцыд, уый ничи зоны. Астанæн уыд æртæ фырты. Иу дзы хуынд Дзапар, иннæ та Глон, æртыккаджы ном нæ хъуыды кæнынц. Цардысты иумæ. Астан Мæхческы сæрмæ сарæзта мæсыг. Уæд Дзапар йæ фыдимæ цæуылдæр фæбыцæу æмæ Гуырдзымæ алыгъд æмæ йæ мыггаг Дзапартæй ссис.
Глон æмæ иннæ æфсымæртæн цы цæуæт рацыд, уыдонæй алчи йæхи номыл мыггаг скодта, æмæ Цакъотæ, Охъазтæ, Тауаситæ, Цохътæ, Гæуистæ, Налойтæ, Скъодтатæ, Цъебойтæ æмæ Дзапартæ сты Астантæй. Æрвадиуæг кæнынц абон дæр. Таурæгъмæ гæсгæ, ацы мыггаджы фыдæл хуынд Цакъо æмæ уыд Астаны аст фыртæй сæ иу, цард йæ фыд æмæ йе ’фсымæртимæ Уæхъæцы. Цакъо куы слæг, уæд ахицæн, æмæ йæ номæй мыггаг скодта — Цакъотæ. Уæхъæцæй дарддæр ма Цакъотæ цардысты Задалескъы æмæ Мæздæджы.
Литературæ
*
Цзиньчжоу
Цзиньчжо́у у сахары зылд Китайы. Ис Ляонины провинцийы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ляонины сахартæ
Ибинь
Иби́нь у сахары зылд Китайы. Ис Сычуаны провинцийы.
Арвы нæмыг
Арвы нæмыг кæнæ æрвдур, æрвон дур — зæхмæ чи æрхауы, ахæм космосон буар.
Прьевидзæ
Прье́видзæ кæнæ Пре́видзæ (Prievidza, Privigye, Priwitz) у сахар Словакийы Тренчины крайы.
Категори:Словакийы сахартæ
Æрмыдзыд
Æрмыдзыд — йæхи-иу тыхджын мыггаджы дæлбар чи бакодта, ахæм æдых, чысыл мыггаг рагон Ирыстоны.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирыстоны истори Категори:Ирон æхсæнад
Багаты Ибрагимы фырт Алан
Багаты Ибрагимы фырт Алан (райгуырдис 2000-æм азы 28 февралы) у ирон хъæбысæйхæцæг, Уæрæсейы Федерацийы спорты мастер.
Фиппаинæгтæ
Алан Категори:Ирон хъæбысæйхæцджытæ Категори:Уæрæсейы спорты мастертæ Категори:Уæрæсейы хъæбысæйхæцджытæ
Æфсызæлдар
Æфсызæлдар кæнæ мыдыбындзыты мад у мыдыбындзыты мад.
Фиппаинæгтæ
Категори:Мыдыбындзытæ
Æхболæттæ
Æхболæттæ кæнæ Ахболтæ, Ахболæттæ ( Ахполовы , Ахболатовы ) сты ирон мыггаг.
Истори
Æхболæттæ Гуыдиатæй уыдысты, Къобы цардысты æмæ Æхбол Къобы хъæуæй Хидыхъусмæ æрлыгъд, Куырттаты коммæ æмæ уым æрцард. Ныртæккæ дæр ма сын сæ сылгоймæгтæм Гудион дзурынц. Æрвадиуæг Гуыдиатимæ кæнынц абон дæр. Куырттаты комæй та Мæздæджы районмæ алыгъдысты.
Литературæ
*
Хæмæтхъуатæ
Фиппаинæгтæ
*
Лучжоу
Лучжо́у у сахары зылд Китайы. Ис Сычуаны провинцийы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Китайы сахартæ
Выксæ
Вы́ксæ (Выкса) у сахар Уæрæсейы Дæллаг Новгороды облæсты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дæллаг Новгороды облæсты сахартæ
Зволен
Зволен (Zvolen, Altsohl, Zólyom) у сахар Словакийы Банскæ-Бистрицæйы крайы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Словакийы сахартæ
Кцойты Сослан
Кцойты Мæирбеджы фырт Сослан (райгуырдис 1982-æм азы 7 октябры Беслæны) у Уæрæсейы хъæбысæйхæцæг, уæгъдибар хъæбысхæстæй Уæрæсейы æмæ Европæйы чемпион.
Æрвитæнтæ
Категори:Уæрæсейы хъæбысæйхæцджытæ Категори:Беслæны чи райгуырдис, уыдон Сослан Категори:Ирон хъæбысæйхæцджытæ
Лэнгли (Британийы Колумби)
Лэнгли (Langley) у сахар Канадæйы ныгуылæны, Ванкуверы горæтгæрон. Ис Британийы Колумбийы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Британийы Колумбийы сахартæ
Цоциты Герсан
Цоциты Герсан райгуырдис 1921-æм азы Хуссар Ирыстоны Стыркомы хъæуы, ахуыр кодта Сталиниры педагогон скъолайы, фæлæ йæ ахуыр ныууагъта рынчын фæуыны аххосæй. Æрыгон поэты æмдзæвгæттæ мыхуыры цыдысыт газеттæ æмæ журналты.
1942-æм азы ацыдис æфсадмæ. Æфсæддон скъолайы фæстæ æрвыст æрцыдис фронтмæ æмæ дзы фæмард 1943-æм азы Краснодары цур.
Литературæ
Герсан Категори:Ирон поэттæ Категори:Ирæттæ Фыдыбæстæйы Стыр хæсты Категори:Хуссар Ирыстоны поэттæ Категори:Стыркомы чи райгуырдис, уыдон
Сохиты Зауырбег
Сохиты Мæирбеджы фырт Зауырбег (райгуырдис 1986-æм азы 1 июны Таджикистаны) у Узбекистаны хъæбысæйхæцæг (84 кг онг уæз), дунейы чемпион (2009).
Делтæ (Британийы Колумби)
Делтæ (Delta) у сахар Канадæйы ныгуылæны, Ванкуверы горæтгæрон. Ис Британийы Колумбийы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Британийы Колумбийы сахартæ
Бегкатæ
Бегкатæ (Бегкаевы) сты дыгурон мыггаг.
Равзæрд
Бегкатæ æмæ Хуймантæ сты æрвадæлтæ. Дыгургоммæ æрбалыгъдысты Хурныгуылæн Гуырдзыйæ. Мыггаджы фыдæлтæ Бегка æмæ Хуйман кæмæй уыдысты, уый бæрæг нæу. Стыр Дыгурмæ кæд æрлыгъдысты — уый дæр. Сæ цæуæты нæмттæ дæр бæрæг не сты. Фæлæ 1886 азы æрфысты бæрæггæнæнтæм гæсгæ Бегкаты Алийы-фырт Иналухъ цард æд бинонтæ Моски хъæуы. Иналухъ нымад цæуы Москихъæуы Бегкаты фыдæлыл.
Фиппаинæгтæ
*
Хæдзарæгатæ
Хæдзарæгатæ кæнæ Хæдзæрæгатæ, Хæдзарагатæ (Хадзараговы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Санья
Санья́ у сахары зылд Китайы. Ис Хайнаны провинцийы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Китайы сахартæ
Инсар (сахар)
Инса́р (Инсар) у сахар Уæрæсейы Мордовийы, Инсары районы административон центр. Цæрынц дзы 7,6 мин адæймаджы (2020).
Фиппаинæгтæ
Категори:Мордовийы сахартæ
Бæстыхъæд
Бæстыхъæд кæнæ арвыхъæд, климæт у бæрæг бынаты боныхъæдæн арæхдæр цы миниуджытæ вæййы, уыдон.
Фиппаинæгтæ
*
Чъеруатæ
Чъеруатæ (Черуаевы) сты ирон мыггаг.
Цæлкостæ
Цæлкостæ (Цалкосовы) сты дыгурон мыггаг.
Чъеруатæ
Фиппаинæгтæ
*
Цæлкостæ
Равзæрд
Диготæ æмæ Цæлкостæ æрвадæлтæ сты. Таурæгъмæ гæсгæ, Диго æмæ Цæлкос Дыгургоммæ æрбафтыдысты Асыйы хъæутæй кæцыйæдæр. Сæ мыггаг уым уыд Сулцалдытæй. Æрцардысты Къаматы, æрхастой устытæ, фæзынд сын цæуæт. Сæ нæмттæй скодтой мыггæгтæ æмæ Къаматы хъæуы фæзындысты нæуæг мыггæгтæ — Диготæ æмæ Цæлкостæ.
Фиппаинæгтæ
*
Этоко
Это́ко (ЯтIэкъуэ — «цъыфы дæлвæз») у хъæу Кæсæг-Балхъары Золкæйы районы. Цæрынц дзы 832 адæймаджы (2017), уыдонæй сæ фылдæр сты кæсгæттæ.
Дахадаевы район
Дахадаевы район (Дахадаевский район) у Дагъистаны районтæй иу. Районы административон центр у Уркарах.
Националон сконд
Цæрынц дзы даргинæгтæ (æмæ гуыбец) — 99,01 % (36 344 ад.)
Фиппаинæгтæ
*
Краснослободск (Мордови)
Краснослобо́дск (Ош) у сахар Уæрæсейы Мордовийы, Краснослободсчы районы административон центр. Цæрынц дзы 9,1 мин адæймаджы (2020).
Фиппаинæгтæ
Категори:Мордовийы сахартæ
Хърупс (хъæу)
Этимологи
Цагъаты Анастасияйы версимæ гæсгæ ацы дзырд кæсгон-черкесаг æвзагæй цæуы: къру «хърихъупп» + псы «дон».
Фиппаинæгтæ
Категори:Алагир
Фрозиноне
Фрозиноне (Frosinone) у сахар Италийы, Фрозинонейы провинцийы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Лациойы сахартæ
Цохътæ
Цохътæ (Цоковы) сты дыгурон мыггаг.
Равзæрд
Мыггагон таурæгъмæ гæсгæ Цохъæн райгуырд æхсæз фырты: Цъебо, Гæуыс, Хъаз, Тепсыхъо, Цакъо, Нало. Цохъы фыды ном нæ хъуыды кæнынц. Ацы æфсымæрты нæмттæй рацыд мыггæгтæ: Цъеботæ, Гæуыстæ, Охъазтæ, Тепсыхъотæ, Цакъотæ, Налотæ. Цохъты мыггаг равзæрд Астанты мыггагæй. Цохъты мыггаг дæр Дыгургомы нымад цæуы рагондæр мыггæгтæй сæ иуыл.
Фиппаинæгтæ
*
Цомартаты Батыр
Цомартаты Бесланы фырт Батыр (1913—1945) у ирон хæстон æмæ поэт.
Цардафыст
Батыр райгуырдис 1913-æм азы Гæналы хъæуы, фæстæдæр йæ бинонтæ ралыгъдысты Комсомольскы хъæумæ. Авдазон скъола уым куы фæци, уæд бацыдис Цæгат Ирыстоны педагогон техникуммæ, ахуыргæнæгæй кусын райдыдта хъæууон скъолайы.
1933-æм азы Батыр ахуыр кæнынмæ ацыдис Калинины танкистты скъоламæ, уый фæстæ бацархайдта Испанийы мидхæсты фашистты ныхмæ тох кæнгæйæ. Уым фæцис уæззау цæф.
Фыдыбæстæйы Стыр хæсты ногæй тох кодта фронты, ногæй фæцæф æмæ бирæ рæстæг уыдис æфсæддон рынчындоны. Уый фæстæ куыста Фрунзейы номыл хæстон академийы. Йе ’нæниздзинад æвзæрæй æвзæрдæр кодта, æмæ 1945-æм азы Батыр амардис.
Йæ къухфыстытæ æмæ æвдисæндартæ æфснайд сты Къостайы номыл Ирон литературæйы музейы.
Транскам
Транскавказы фæндаг, вариант — Ручъы фæндаг (Транскам; ТрансКАМ; ТКМ) федералон автофæндæгтæй иу, бæтты Уæрæсе æмæ Фæскавказ, у Хуссар Ирыстонмæ Цæгат Ирыстонæй иунæг хорз фæндаг. Райдайы Алагирæй, Æрыдоны былтыл хизы хуссарырдæм, стæй та Нарыдон æмæ Захъхъайы дон-дон. Ручъы тъунелæй баст у Хуссар Ирыстонимæ, кæцыран дæлæмæ цæуы Стыр Леуахийы былтыл Цхинвалмæ. Дарддæр цыдис Гурмæ, фæлæ Цхинвалы хуссарырдæм фæндагæй нал пайда кæнынц. Иуæй-иу хатт Транскамы хай ма хонынц Дзæуджыхъæуæй Алагиры онг фæндаг дæр.
Транскамы уæрæсейаг хай хуындис Р297, 2018-æм азæй та — А-164. Фæндаджы дæргъ у 164 км (Алагирæй арæны онг — 97 км, Ручъы тъунелы хуссар порталæй Цхинвалы онг — 33 км, Цхинвалæй Гурмæ — 32 км.
Транскамы фылдæр хай цæуы хохы сæрты. Кæд æмæ фæндаг афæдзы дæргъы кусы, уæддæр-иу ноябрæй маймæ арæх вæййы æхгæд зæйты аххосæй. Тæккæ вазыгджын у фæндаг Буронæй Ручъы тъунелы онг, тынг бирæ зæйтæ дзы вæййы (234 зæйы æртдзæсты). Афæдзы дæргъы фæндагмæ рацæуы 250 зæйы бæрц. Алы аз дæр цæуы зæйты ныхмæ галлерейтæ арæзтад.
Истори
Транскам аразыныл куыст райдыдта 1930-æм азы, Адæмон комиссарты совет арæзтады пълан куы сфидар кодта, уæд. Арæзтады хицау сси ирон инженер Гаглойты Рутен.
Проектмæ гæсгæ арæзтадон куыстытæ хъуамæ фæуыдаиккой 1961-æм азмæ, фæлæ Фыдыбæстæйы Стыр хæст уыцы пъланыл сæвæрдта цæлхдур.
Æрмæстдæр 1968—1969 азты Госплан раздæхтис фæндаг аразыны фарстмæ.
Транскамы проект иуæй-иутæм æгæр зынаргъ кастис, æмæ уыдон фæндыди уый бæсты Хæстон Гуырдзиаг фæндаг фæхуыздæр кæнын. Ручъы тъунелы фарс слæууыдис Цæгат Ирыстоны уæды сæргълæууæг Хъæбæлоты Билæр.
Арæзтад райдыдтой Хуссар æмæ Цæгат Ирыстоны уыцы иу рæстæг 1975-æм азы.
1981-æм азы 4 ноябры тъунеларазджытæ кæрæдзийыл сæмбæлдысты.
1984-æм азмæ фæндаджы фыццаг хай цæттæ уыдис. Аразджытæ сарæзтой Ручъы тъунел, 17 хиды (æдæппæт дæргъæн 1 км) æмæ цалдæр зæйхъахъхъæнæн галерейы. 1986-æм азы официалон эксплуатацимæ бацыдис.