cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Иран
Дыккаг дунеон хæст
Хæсты дæргъы Советон Цæдисæй оккупацигонд территорийыл уыдысты дыууæ æнæбанымад паддзахады: Хуссар Азербайджан æмæ курдаг Мехабады Республикæ. Кæд ирайнаг æфсад тæссаг нал уыди, уæддæр Советон Цæдис йе ’фсад Ираны цæгаты дардта 1946-æм азы онг, Турк уыцырдæм нæ уадзыны охыл.
Дин
Ирайнæгты фылдæр хай сты пысылмæттæ. Цæрджыты 89% сты шииттæ. Иран, Ирак æмæ Бахрейнимæ иумæ сты æртæ ахæм паддзахады, сæ цæрджыты фылдæр хай шииттæ кæм сты. Ираны ис, шииттæн табуйаг чи сты, ахæм дыууæ сахары: Мешхед (уым æрбынат кодта Имам Резайы мавзолей) æмæ Кум. Кум у пысылмон дины ахсджиагдæр артдзæстытæй иу. Уым ис бирæ пысылмон семинартæ æмæ университеттæ.
Уæлтерчы район
Уæлтерчы район (Надтеречный район; Терк-Йистанан кIошт) у район Цæцæны. Административон центр — Знаменское.
Иран
Дин
Сунниттæ сты цæрджыты 9%. Иннæ 2% сты: бахайтæ, мандейтæ, индустæ, езидтæ, зороастриæгтæ, уирæгтæ (иудейтæ) æмæ чырыстæттæ. А фæстаг æртæ дины нымад æрцыдысты официалон æгъдауæй æмæ сты хъахъхъæд конституцийæ. Ацы динты минæвæртæн Меджлисы резервгонд сты бынæттæ, кæд æмæ сунниттæн ахæм бартæ нæй. Уыимæ бахайтæ Ираны цæуынц æлхъывд.
Уæлтерчы район
Фиппаинæгтæ
*
Иран
Иран æмæ Уæрæсейы ’хсæн ахастытæ
Уæрæсе у Ираны æвдæм ахсджиагдæр экономикон партнёр (2005-æм азы бæрæггæнæнтæм гæсгæ). Уыцы аз товарты зилдух иу миллиард долларыл фæуæлдæр и.
Познань
Познань (Poznań, Posen) у сахар Польшæйы, цæугæдон Вартайыл.
Иран
Иран æмæ Уæрæсейы ’хсæн ахастытæ
Уæрæсейы æххуысæй Ираны арæзт æрцæуы атомон электростанцæ сахар Бушеры цур. Уый йеддæмæ Уæрæсе Иранмæ хæстон техникæ уæй кæны: хæдтæхджытæ Су-27, МиГ-29, Ил-76.
Познань
Фиппаинæгтæ
Категори:Стыр Польшæйы воеводæйады сахартæ
Иран
Иран æмæ Уæрæсейы ’хсæн ахастытæ
Ираны президент Махмуд Ахмадинежад фæцырд кодта, йæ бæстæ Æмгуыстады Шанхайы Организацимæ куыд бацæуа, ууыл баныхас. Ираны къухы ныры онг бафтыд уыцы организацийы хъусдарæг бæстæйы статус райсын.
Кирилл (Мæскуыйы Патриарх)
Патриарх Кирилл (райгуырдæй Гундяев Михаилы фырт Владимир; райгуырдис 1946-æм азы 20 ноябры Ленинграды) у Уæрæсейаг растуырнæг еклезийы алчер, 2009-æм азы 1 февралы фæстæ — Мæскуы æмæ Æппæт Уæрæсейы Патриарх. Патриархы бынатмæ æвзæрст æрцæуыны агъоммæ уыди Смоленск æмæ Калининграды митрополит.
Иран
Фиппаинæгтæ
*
Кермен (газет)
«Кермен» у ирон æвзагыл фыццаг большевикаг газет.
Чихтистæ
Чихтистæ (Чихтисовы) сты дыгурон мыггаг.
Кермен (газет)
Рацæйцыди 1920—21-æм азты. Сси ног ирон литературæйы сæйраг газет Цæгат Ирыстоны зæххыл советон хицауиуæджы æрæвæрæны фæстæ. Газеты мыхуыр кодтой сæ уацмыстæ Гæдиаты Цомахъ, Барахъты Гино, Æлборты Барис æмæ æндæртæ.
Кирилл (Мæскуыйы Патриарх)
Йæ фыд сауджын уыди, сауджынæй кусы йæ хистæр æфсымæр дæр (у Бетъырбухы дины академийы профессор).
Чихтистæ
Равзæрд
Чихтис æмæ, дам, Бетан уыдысты æфсымæртæ. Сæ фыд уыд Лезгоры хъæуккаг Сатайы фырт Мæлцæг. Чихтис æмæ Бетанæн Лезгоры фæзынд цæуæт æмæ сæм халерæ куы фæзынд, уæд Чихтис фæтарст æмæ æд бинонтæ Лезгорæй фæлыгъд Стыр Дыгурмæ, уым бындуронæй æрцард.
Кермен (газет)
Газеты редакторæй куыста зынгæ æхсæнадон архайæг æмæ журналист Бутаты Хъазыбег, фæстæдæр æй раивта Барахъты Гино.
Чихтистæ
Равзæрд
Æндæр таурæгъмæ гæсгæ та, мыггаджы фыдæл Чихтис æрбалыгъд Дыгуры коммæ Асыйæ æмæ æрцард Стыр Дыгуры, фæзындис дзы Чихтисты мыггаг. Чихтистæй сæ фыццаг цæуæты нæмттæ ферох сты, фæлæ 1886 азы бæрæггæнæнтæм гæсгæ Стыр Дыгуры Чихтистæй царди æртæ бинонтæ: Мизихъ, Ука æмæ Урусханы бинонтæ. Чихтистæ ма цардысты Къуссуйы дæр.
Кермен (газет)
1923-æм азæй фæстæмæ цæуы газет «Рæстдзинад», кæцы хæссы газет «Кермены» традицитæ.
Чихтистæ
Фиппаинæгтæ
*
Кермен (газет)
Категори:Цæгат Ирыстоны мыхуыр Категори:Цæгат Ирыстоны газеттæ Категори:Газеттæ ирон æвзагыл
Кирилл (Мæскуыйы Патриарх)
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæскуыйы патриархтæ
Лацио
Ла́цио (Lazio, Lazzio, Latium) у Италийы административон регион. Регионы административон центр у Ром.
Фиппаинæгтæ
*
1790-тæ
Зынгæ цаутæ
Категори:Дæсгай азтæ
27-æм аз
Амардысты
Категори:27
20er
Ботъотæ
Ботъотæ (Ботоевы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Романшаг æвзаг
Романшаг æвзаг (Rumantsch grischun) у реторомайнаг æвзаг, Швейцарийы официалон æвзæгтæй иу.
1800-тæ
Зынгæ цаутæ
Категори:Дæсгай азтæ
Таджикаг адæм
Таджикæгтæ (Тоҷик, ) сты ирайнаг адæмтæй иу, Таджикистаны бындурон адæм.
Хада
Хада у зайæгойы ном. Зайы хæхты донмæ æввахсдæр къæдзæхты нæудзартыл, уыртыл губакгай. Йæ сыфтæ сты гæзæмæ цыбыртæй минсыфон кæрдæджы æнгæстæ, æмæ уыдоны астæу рагуалдзæджы фæзынынц цъæх дидинджытæ, стæй — гагадыргътæ. Тагъд цæттæ кæнынц къухы æнгуылдзы асæй, æмæ хæрынмæ вæййынц адджын, донджын.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Буйнакск
Буйна́кск (Темир-Хан-Шура) у сахар Дагъистаны, Буйнакскы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дагъистаны сахартæ
Ортега, Даниэль
Хосе Даниэль Ортега Сааведра (José Daniel Ortega Saavedra) у Никарагуæйы политик, 1979-æм азы Сандинистон революцийы фæтæгтæй иу. 1985—1990-æм азты уыди Никарагуæйы президент. 2006-æм азы ноябры Ортегайы ногæй равзæрстой паддзахады президентæй.
Йæ цардвæндаг йæ райгуырдæй йæ лæппуйæ бæнтæм
Даниэль Ортега райгуырдис 1945-æм азы Никарагуæйы чысыл сахар Ла-Либертады интеллегентон бинонты ’хсæн. Йæ фыд Даниэль Ортега æмæ йæ мад Лидия Сааведра уыдысты режимы ныхмæлæуджытæ, йæ мад ахæстоны дæр фæбадти, уымæн уарзоны фæстæджытæ кæй разындысты, æмæ уый тыххæй — пъæлицæмæ гæсгæ уыдон уыдысты шифврокæгонд политикон директивæтæ.
Астæуккаг скъола фæуыны фæстæ Даниэль барад ахуыр кодта авторитетджын Центронамерикаг университеты сахар Манагуæйы. Революцион куыст кæнын райдыдта фынддæс азы йыл куы цыдис, уæд. Уæд ма йæ фыццаг хатт æрцахстой Сомосаты режимы сусæг пъæлицæйы кусджытæ (1960-æм азы ноябры). 1962-æм азы Даниэль бацыди Национ Ссæрибары Сандинистон Фронты рæнхъытæм.
Революцийы фæуæлахизы онг
1963-æм азы декабры Ортегайы æрцахстой Гватемалæйы æмæ сдепортаци кодтой Никарагуæмæ. 1965-æм азæй 20-аздзыд Даниэль Ортега бацыди Фронты Национ разамынды скондмæ. 1966—1967-æм азты уыди Фронты командæгæнæг. Архайдта, 1967-æм азы 23-æм октябры кæй саразтой, æмæ Сомосайы «Национ гварди»-йы разамонджытæй иу — Г. Лакайо — кæм фæмарди, уыцы теракты.
1967-æм азы 18-æм ноябры Ортега ахст æрцыд æмæ 7 азы дæргъы фæбадти ахæстон «Типитапе»-йы карз уавæрты, уый Банк-оф-Америкæ хайады стигъджыты ’хсæн кæй уыд, æмæ уый тыххæй. 1974-æм азы 3-æм декабры Фронты æдгæрзтæ акцийы руаджы суæгъд æмæ араст ис Кубæмæ. 1976-æм азы æнæзакъонæй фæстæмæ æрцыди Никарагуæмæ æмæ режим Сомосайы ныхмæ, бæстæйы иуæй-иу районты цы тох уыди, уый сæргъы æрлæууыди. 1979-æм азы сси Наци сæндидзын кæныны хицауады (правительство Национального возрождения) разамынддæттæг советы уæнг.
Ортега — Никарагуæйы президент
1984-æм азы ноябры Ортега æвзæрст æрцыд Никарагуæйы президентæй æмæ 1985-æм азы 10-æм январы официалон æгъдауæй райдыдта кусын йæ ног бынаты. 1987-æм азы Ортегайы хицауад, бæстæйы экономикон уавæр кæй фæцудыдта, уый охыл дзæвгар фæцыбыр кодта социалон программæтæ. 1989-æм азы февралы-мартъийы, советон æххуыс Никарагуæйæн кæй бамынæг ис, уый охыл сандинистон хицауадæн бахъуыди агуырын, мидхæст чи баурома, ахæм мадзæлттæ, æмæ уымæн скодта къорд демократон реформæйы æмæ 1990-æм азы февралмæ снысан кодта президентон æмæ парламентон æвзæрстытæ. 1990-æм азы 25-æм февралы цы æвзæрстытæ уыди, уым Национ оппозицийы Цæдисы партиты блок, Виолетæ Чаморройы разамындæй, фæуæлахиз сты сандинисттыл. Чаморро райста хъæлæсты 55%, Ортега та — 40%. Æвзæрстыты дыууæ мæйы фæстæ, 25-æм апрелы, Даниэль Ортега суæгъд кодта йæ бынат Виолетæ Чаморройæн.
Сандинисттæ куы фæхæрд сты, уæд Ортега загъта, разы кæй баззади, «сандинистон революци советон æмæ кубæйаг модельты механикон халдих» кæй нæ фæци, æмæ «бæстæ сæндидзын æмæ райрæзын кæнынæн, стæй сæхсæнадонгæнинаг хæзнатæ саразынæн æмхæццæ экономикæ æмæ политикон плюрализмæй» кæй спайда кодта.
Даниэль Ортега архайдта 1996-æм æмæ 2002-æм азты президентон æвзæрстыты фæлæ дыууæ хатты дæр фæхæрд ис рахизонты кандидаттæн. 2002-æм азы æвзæрстагъоммæйы кампанийы хорзыл банымадта хицæн сæрмæмулк (частная собственность) æмæ егъау капиталмæ, æмæ расидти: «Мæ зондахаст фендæрхуызон æмæ мæ ивгъуыд мын зонды хос фæцис. ... Команданте Ортега нал ис».
Бинонтæ
30 азæй фылдæр Ортега æмæ поэтессæ Росарио Мурильо цæрынц иумæ. Росарио кæддæр уыди Никарагуæйы культурæйы министр. Лæг æмæ усæн ис æртæ иумæйаг сывæллоны æмæ, Росарио æндæр лæгæй кæй ныййардта, уыцы чызг. 2005-æм азы сентябры Ортега æмæ Мурильо дины æгъдауæй сфидар кодтой сæ ахастытæ.
2006-æм азы фæстæйы период
Даниэль Ортега 2006-æм азы 5 ноябры Никарагуæйы президентон æвзæрстыты райста хъæлæсты 38% æмæ сси бæстæйы президент. Йæ сæйраг ныхмæлæуджытæ уыдысты Никарагуæйы либералон альянсы сæргълæууæг Эдуардо Монтеалегре æмæ консерватор Хосе Рисо. Фыццаг райста хъæлæсты 29%, дыккаг — 26,2%.
Абхазы æмæ Хуссар Ирыстоны официалон банымад
2008-æм азы 2-æм сентябры Никарагуæйы президент загъта, Абхазы æмæ Хуссар Ирыстоны хæдбардзинад кæй банымайдзæнис. 4-æм сентябры уыцы хабар æмбæлон фæткыл фехъусын кодта Никарагуæйы мидхъуыддæгты министрад. Афтæмæй Ортега Медведевы фæстæ сси фыццаг ахæм бæстæйы сæргълæууæг, ацы паддзахæдты хæдбардзинад чи банымадта.
Фиппаинæгтæ
Категори:Никарагуæйы президенттæ Категори:Никарагуæйы политиктæ Категори:XXI æнусы политиктæ Категори:Ла-Либертады чи райгуырдис, уыдон
Джвари (сахар)
Джвари (ჯვარი; гуырдзиагау «дзуар», «кырыс») — сахар Гуырдзыстоны ныгуылæны. Æрбынат кодта цæугæдон Ингуры былгæрон.
Джваримæ хæстæг ис Ингуры гидроэлектростанцæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуырдзыстоны сахартæ
Финляндийы Стыр кънйазад
Финляндийы Стыр кънйазад (Suomen suuriruhtinaskunta, Великое княжество Финляндское, Storfurstendömet Finland) уыд Уæрæсейы империйы сконды хæдуынаффæ территори (1809—1917). Финлянди афтæ хуынди 1581-æм азæй (фыццаг Швецийы сконды). Уæрæсейы империйы Финляндийæ уыдис уæрæх автономи (суанг хицæн валютæ æмæ официалон æвзæгтæ дзы уыдис).
1809—1812 азты Финляндийы кънйазады сæйраг сахар уыдис Турку (уæд йæ шведаг номæй зындгонд — Або), фæстæдæр сæйраг сахар сси, Бетъырбухмæ хæстæгдæр чи у, уыцы денджызгæрон сахар Хельсинки (уæд Гельсингфорс хуынди).
Швеци æмæ Уæрæсейы æхсæн фæстаг хæст (1808—1809) Уæрæсейы уæлахизæй куы фæци, уæд Швецийы къаролад Уæрæсейы империмæ «æнусон хицауиуæгæн» радта æппæт Финлянди, Аланды сакъадæхтæ æмæ Вестро-Ботни цæугæдæттæ Торнео æмæ Муониойы онг.
thumb|left|380px|Финляндийы Стыр кънйазад 1900-æм азы
Категори:Финляндийы истори Категори:Уæрæсейы истори
28-æм аз
Амардысты
Категори:28
20er
1810-тæ
Зынгæ цаутæ
Категори:Дæсгай азтæ
Къæрцгæнæг
Къæрцгæнæг у фæйнæджы лыггæгтæй конд ирон музыкалон инструмент.
Кæс ноджы
Категори:Ирон музыкалон инструменттæ
Царциаты къæдзæх
Царциаты къæдзæх у къæдзæх Хуссар Ирыстоны, Стырфæзмæ хæстæг.
Категори:Хуссар Ирыстоны хæхтæ
1820-тæ
Зынгæ цаутæ
Категори:Дæсгай азтæ
Хочъигæрдæг
Хочъигæрдæг у æнад, тæфгæнаг кæрдæг.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Царциаты къуылдым
Царциаты къуылдым ис Хуссар Ирыстоны, Брытъатмæ хæстæг.
Литературæ
Категори:Хуссар Ирыстоны хæхтæ
29-æм аз
Амардысты
Категори:29
20er
Афон (лингвистикæ)
Афон, у мивдисæджы грамматикон категори. Мивдисæгæн ис æртæ афоны:
Категори:Мивдисæг
1830-тæ
Зынгæ цаутæ
Категори:Дæсгай азтæ
30-æм аз
Амардысты
Категори:30
30er
Чеберлойы район
Чеберлойы район (Чеберлоевский район; ЧӀебарлойн кӀошт) у Цæцæны историон район. Административон центр — Шаро-Аргъун.
Фиппаинæгтæ
*
Нишапур
Нишапу́р ( — Neyšâbur) у сахар Ираны цæгат-ыскæсæны. Ис Хорасан-Резавийы провинцийы.
Фиппаинæгтæ
*
Омар Хайям
Гиясаддин Абу-ль-Фатх Омар ибн Ибрахим аль-Хайям Нишапури, Омар Хайям (1048-æм азы 18 майы, Нишапур — 1113-æм азы 4 декабры) уыди номдзыд персайнаг поэт, математик, астроном, философ.
Омар Хайям æгас дунейæн зындгонд у йæ цыппаррæнхъонты (рубаиты) фæрцы. Фæлæ ма уый басгуыхти канд дзырдаивады нæ, фæлæ цардархайды æндæр къабæзты дæр. Алгебрæйы ахуыргонд сарæзта кубон æмбæрцæдты классификаци æмæ сæ райхæлдта конусон лыгуæтты руаджы. Ираны ма зонынц Омар Хайямы æндæр хъуыддаджы тыххæй — уый сарæзта, европæйаг къæлиндаримæ абаргæйæ бæлвырддæр чи у æмæ XI æнусæй кæмæй пайда кæнынц, ахæм къæлиндар.
Цардафыст
Омар Хайям райгуырдис Ираны провинци Хорасаны, сахар Нишапуры. Йæ фыд уыдис халагъудгæнæг. Уыдис ма йын кæстæр хо Аишæ. Астаздзыдæй Омар зæрдывæрдæй зыдта Хъуыран, ахуыр кодта математикæ, астрономи, философи. Дыууадæс азы йыл куы сæххæст ис, уæд ссис Нишапуры медресейы сохта. Уым Хайям æнтыстджынæй сахуыр кодта медицинæ æмæ пысылмон барад æмæ ссис хаким, ома дохтыр. Фæлæ йæ медицинон практикæ уыйбæрц йæхимæ не ’лвæста. Ахуыргонд фылдæр æргом здæхта математикæ æмæ астрономимæ — ахуыр кодта Сабит ибн Куррайы чингуытæ, стæй бердзенаг математикты уацмыстæ.
Хайям, сывæллон уæвгæйæ, баййæфта сельджукты ныббырстытæ Централон Азийы. Уæды заман фæмардис бирæ адæм, уыимæ бирæ ахуыргæндтæ.
Омарыл æхсæрдæсаз азы куы цыдис, уæд рыны азарæй амардис йæ фыд, фæстæдæр — йæ мад. Омар ауæй кодта йæ фыды хæдзар æмæ æрмадз æмæ араст ис Самаркандмæ. Уыцы заман а сахар нымад уыдис Скæсæны зонадон æмæ культурон артдзæстыл. Самарканды Хайям ссис иу медресейы сохта, фæлæ дискусситы архайгæйæ, уый цалдæр раныхасы бафтыдта дисы уымы адæмы йæ зондæххæстæй æмæ йæ уайтагъд скодтой ахуыргæнæгæй.
Уыцы заманы иннæ стыр ахуыргæндтау Омар дæр бирæ нæ фæстиат кодта иу сахары. Самарканды цыппар азы фæцæрыны фæстæ Хайям æрбынат кодта Бухарайы æмæ райдыдта кусын сахары чиныгдæтты. Бухарайы цы дæс азы фæцис, уый рæстæг ахуыргонд ныффыста математикæйы цыппар бындурон трактаты.
1074-æм азы Омары æрбахуыдтой Санджарты паддзахады сæйраг сахар Исфаханмæ, сельджукты хуындæджер Мæликк-сах Фыццаджы кæртмæ. Сахы сæйраг визир Низам ал-Мулчы хъæппæрисæй Омар нысангонд æрцыдис хуындæджеры динон ахуыргæнæгæй. Уымæй уæлдай ма Мæликк-сах скодта йæ галуаны обсерваторийы разамонæгæй. Омар канд математикон иртасæнтæ нæ кодта, фæлæ ма ссис зындгонд астроном. Уый ахуыргæндты къордимæ сарæзта хурон къæлиндар, григорионæй дзæвгар бæлвырддæр чи уыдис, ахæм.
Уалынмæ амардысты, армдарæн Хайямæн чи кодта, уыцы Мæликк-сах æмæ визир Низам ал-Мулк, æмæ 1092-æм азы фæцис йæ царды исфахайнаг дуг. Ахуыргонды фæаххосджын кодтой æнæдин хъуыдытæ парахат кæнынæй. Æндæр гæнæн йын нæ уыд æмæ Омар рафардæг ис сельджукты сæйраг сахарæй.
Ахуырлæг амардис 1113-æм азы йæ райгуырæн Нишапуры.
Зонадон архайд
Хайям математикæмæ хай бахаста, «Ал-джебрæ æмæ ал-мукабæйы проблемæты райхæлдтыты тыххæй трактат», зæгъгæ, йæ уыцы уацмысæй. Ацы чиныджы радзырдæуыд канд квадратон æмбæрцæдты райхæлды тыххæй нæ, фæлæ ма кубонты дæр. Хайямы агъоммæ зындонд уыдис Архимеды геометрион метод: æбæрæг нымæц нывгонд чындис, дыууæ конусон лыгуæттæ кæрæдзи кæм æрлыг кæнынц, уыцы стъæлфы хуызы. Хайям скодта бындур уыцы методæн, сарæзта æмбæрцæдты типты классификаци, стæй конусон лыгуæтты тип равзарыны алгоритм. Уымæй уæлдай ма равдыста æвæрццæг уидæгты нымæц æмæ сæ асты аргъ. Хъыгагæн, Хайям нæ бафиппайдта, кубон æмбæрцадæн гæнæн ис æмæ уа æртæ буаргъæдон уидаджы. Омар цы къæлиндар сарæзта, уымæй Ираны пайда кæнынц 1079-æм азæй фæстæмæ.
Литературон сфæлдыстад
Омар Хайямы кад дунейыл анхъæвзта йæ бирæнымæц æмдзæвгæты руаджы. Поэты цыппаррæнхъонтæ тæлмацгонд æрцыдысты бирæ æвзæгтæм. Ирон æвзагмæ сæ раивта зындгонд фыссæг Дзасохты Музафер.
Фиппаинæгтæ
Категори:Персайнаг поэттæ Категори:Нишапуры чи райгуырдис, уыдон Категори:Ираны поэттæ
Форарльберг
Форарлберг (Vorarlberg) у федералон зæхх Австрийы хурныгуылæны. Йæ сæйраг сахар у Брегенц.
Фиппаинæгтæ
Категори:Австрийы зæххытæ
1840-тæ
Зынгæ цаутæ
Категори:Дæсгай азтæ
1850-тæ
Зынгæ цаутæ
Категори:Дæсгай азтæ
Челæхсаты Рустем
1997-æм азы Рустем каст фæци ЦИПУ-йы юридикон факультет (йæ дæсниад уыд «барзонад»), 2004-æм азы та — Паддзахадон службæйы Уæрæсейы академи («паддзахадон разамынды менеджер»). 1990-æм азты Рустем уыд уæгъдибар хъæбысхæсты дæсны, сси æхсæнадæмон къласы спорты мастер, дыууæ хатты уыд Европæйы чемпион (1993, 1994).
Йæ политикон карьерæ райдыдта Цæгат Ирыстоны Фæсивæды хъуыддæгты комитеты 1997 азы декабры, стæй куыста культурæйы, фæсивæды, спорт æмæ туризмы фæдыл парламентон комитеты сæрдарæй (1999—2004).
Фиппаинæгтæ
Рустем Категори:Цæгат Ирыстоны политиктæ Категори:Цæгат Ирыстоны хъæбысæйхæцджытæ Категори:XXI æнусы политиктæ Категори:Оватайы чи райгуырдис, уыдон
31-æм аз
Амардысты
Категори:31
Францы Полинези
Францы Полинези (Polynésie française, таит. Porinetia Farani) у Сабыр фурды цалдæр сакъадахы иумæйаг ном. Раздæры Францы колонитæ, уыцы сакъадæхтæ систы Францы фæсденджызон территоритæ, æмæ уым цæрæг адæймæгтæн ныртæккæ ис Францы граждандзинад.
Территорийы стырдæр сакъадах у Таити. Ууыл лæууы Полинезийы тæккæ бæрзонддæр хох — Орохена (2241 м).
Барограф
Барограф (βάρος «уæз» æмæ «фыссын») — атмосферон æлхъывд куыд ивы, уый автоматон æгъдауæй фыссæг гарзæг.
Кæс ноджы
Категори:Метеорологион гарзæгтæ
Собянин, Сергей Семёны фырт
Собянин Семёны фырт Сергей у Мæскуыйы мэр æмæ политикон архайæг. Райгуырдис 1958-æм азы 21 июны Тюмены облæсты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæскуыйы мэртæ Категори:Уæрæсейы политиктæ
Бырнацты Измаил
Бырнацты Пётры фырт Измаил (Бурнацев Измаил Петрович; райгуырдис 1941-æм азы 13 июлы Мæскуыйы ) у зындгонд ирон кинорежиссёр, Цæгат Ирыстоны аивæдты сгуыхт архайæг, Уæрæсейы Федерацийы культурæйы сгуыхт кусæг.
Цардафыст
Каст фæцис ВГИК-ы операторы факультет.
Æддаг æрмæг
Категори:РЦИ — Аланийы аивæдты сгуыхт архайджытæ Категори:Мæскуыйы чи райгуырдис, уыдон Измаил
1860-тæ
Зынгæ цаутæ
Категори:Дæсгай азтæ
32-æм аз
Амардысты
Категори:32
30er
Парамарибо
Парамарибо (Paramaribo) у Суринамы сæйраг сахар, лæууы Атлантикон фурды былгæрон Хуссар Америкæйæн йæ цæгаты. Цæрынц дзы 244 мин адæймаджы.
Парамарибойы бындур сæвæрдтой англис 1630-æм азы. Уый фæстæ та сси голландиаг колони. 1975-æм азы фæстæ у хæдбар Суринамы сæйраг сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Суринамы сахартæ
Францы фыццаг импери
Францы Фыццаг импери (Le Premier Empire) Наполеон Бонапарт Францы кæй сарæзта, уыцы империйы дуг (1804—1815). Империйы агъоммæ бæстæйы сæргъы уыд Консулат.
Импери расидыны агъоммæ Сенат 1804-æм азы ноябры скодта референдум, кæцыйы 3 милуан гражданинæй фылдæр сразы сты, Наполеон император кæй суыдзæн, ууыл. Æрмæстдæр 2572 хъæлæсгæнджыты уыдысты уыцы хъуыдыйы ныхмæ. Афтæмæй Наполеон сси паддзах, фæлæ йæ паддзахады æдде, иннæ паддзæхты цæсты уый Францы революцийы бындар ма уыдис.
Категори:Историон бæстæтæ
Уазал хæст
Уазал хæст (Холодная война) уыдис æппæтдунеон геополитикон, экономикон æмæ идеологион конфронтаци НАТО æмæ ОВД-ы ’хсæн (1940-тæ—1990-тæ).
*
Гуниб
Гуниб (Гъуниб) у хъæу Дагъистаны, Гунибы районы административон центр.
Гуниб бынат кæны Гунибы платойыл, 172 км Махачкалайæ, йæ бæрзæнд у 1500 м. æввахс.
Гунибы æрдзон фидар уыдис имам Шамилы фæстаг ныфс; уырыссаг æфсад уый байстой 1859-æм азы 25 августы.
Цъанцъахи
Фиппаинæгтæ
Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Гуырдзыстоны цæугæдæттæ
Иразиев, Эльдар Изамутдины фырт
Йе ’рыгон бонтæ
Эльдар Иразиев райгуырдис 1981-æм азы 13 октябры Дагъистаны сахар Буйнаксчы хъуымыхъхъаг бинонты ’хсæн. Йæ мыггаг у Дæллаг Дженгутайы хъæуæй (Дагъистаны Буйнаксчы район. 1998-æм азы Эльдар каст фæци Буйнаксчы цыппæрæм астæуккаг скъола. Уый фæстæ бацыдис Дагъистаны паддзахадон педагогон университеты Буйнаксчы филиалмæ, барады факультетмæ, уым фæцахуыр кодта 2003-æм азы онг.
Сфæлдыстадон фæндаг
Фыццаг йæ ныййарджытæ уыдысты йæ актёрон архæйды ныхмæ, фæлæ йæ ахсджиаг хъавд куы базыдтой, уæд йæ фæндтимæ сразы сты.
Алыхуызон рæстæджы Эльдар хъазыдис КВН-ы цалдæр командæты: «Буйнакскаг проект» («Буйнакский проект»), Дагъистаны æмбырдгонд командæ æмæ Грознайæ «Цæцæны фæд» («Чеченский след»).
Уыдонæй уæлдай ма архайдта ахæм проектты:
"Фильм сисынæн хъæуы бирæ ’хца. Æмæ кæм æй райсон? Нæ чиновниктæй иу капекк дæр ракурæн нæй. Æз мæхæдæг ме ’мбæлттимæ кæддæр фæлвæрдтон. Уыдон нын загътой, зæгъгæ, Дагъистанæн уый нæ хъæуы."
Йæ фыццаг режиссёрон куыстытæй иу у (Руслан Хангишиевимæ иумæ) скетч-шоу «Горцы от ума».
Æнæхъæн Уæрæсейы зындгонд сси ТНТ-йы телеканалы «Смех без правил»-ы проекты йæ архайды фæстæ (Юсуп Омаровимæ дуэты). Сæ «Дуэт Ивановы» рацыди æрдæгфиналмæ.
Фильмографи
«Фæдысмуд Гуровы ног цард» (Новая жизнь сыщика Гурова, 2008) — æвзæргæнæг.
Йæхи бизнес
Ныртæккæ, комедийы проектты архайды йеддæмæ, кæны йæхæдæг бизнес мобилон бастдзинад сферæйы.
Бинонтæ
Бинонтæ йын нæма ис.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дагъистаны артисттæ Категори:КВН Категори:Дагъистаны чи райгуырдис, уыдон
1870-тæ
Зынгæ цаутæ
Категори:Дæсгай азтæ
33-æм аз
Амардысты
Категори:33
30er
Калабри
Калабри (Calabria, Calavria, Bruttium, Calabria) у административон регион Италийы хуссары.
Фиппаинæгтæ
*
Буэнос-Айрес
Буэ́нос-А́йрес (Buenos Aires нысан кæны «хорз уæлдæфтæ» кæнæ «хорз дымгæтæ») у Аргентинæйы сæйраг сахар, уый у Хуссар Америкæйы стырдæр сахартæй иу, бæстæйы ахсджиаг культурон æмæ экономикон центр.
Буэнос-Айрес æрбынат кодта Аргентинæйы скæсæны, Рио-де-ла-Платæйы эстуарийы ныгуылæн былгæрон. Сахарæн йæ ныры ном у йæ раздæры номы цыбыргонд верси — XVII æнусы онг йæ ном уыдис Ciudad de la Santísima Trinidad y Puerto de Nuestra Señora de Santa María de los Buenos Aires, ома «Æппæты сыгъдæг Æртæиууоны сахар æмæ хорз уæлдæфты сыгъдæг Мады Майрæмы порт».
Аргентинæйæгтæ сæ сæйраг сахар хонынц «бирæ нæмтты сахар». Арæх æй хонынц «Капиталь федераль» (Capital Federal «Федерацийы сæйраг сахар»), дзургæ-дзурын ма пайда кæнынц цыбыргонд номæй Байрес, зæгъгæ. Аргентинæй сæйраг сахары чи цæры, уыдоны хонынц «портеньос» (исп. porteños), ома «порты цæрджытæ».
Буэнос-Айресы бындур-иу сæвæрдтой дыууæ хатты. Фыццаг хатт сахар рæзын байдыдта 1536-æм азы Педро де Мендосайы хъæппæрисæй, фæлæ 1541-æм азы индейæгтæ йæм бабырстой æмæ йæ басыгътой. 1580-æм азы сахар уыцы иу бынат ногæй æрфидар и. Уæды рæстæг уыцы зæххытæ хаудысты Испайнаг империйы Перуйы вице-къаролады скондмæ, æрмæст 1776-æм азы уый сси ног Рио-де-ла-Платæйы вице-къаролады сæйраг сахар.
1806-æм азы сахар байстой æмæ дзы цалдæр мæйы дæргъы аззадысты бритайнаг æфсæддонтæ. 1810-æм азы Буэнос-Айресы цыдис Мæйы революци, испайнаг хицауы аппæрстой æмæ ног хиуынаффæйадон оргæн сарæзтой — афтæ хуынд Фыццаг хунтæ, Аргентинæйы фыццаг националон хицауад.
Аргентинæйы хицауад кусы Буэнос-Айресы. Буэнос-Айресы сахар йе ’мном провинцийы сконды нæу, хъæуы сæ хицæн кæнын. У 24 провинциты федерацийы сæйраг сахар. 1994-æм азæй сахарæн ис хиуынаффæйады бар, цæрджытæ равзарынц сахары сæргълæууæджы.
2010-æм азы сфыстмæ гæсгæ Буэнос-Айресы сахары цæрынц 2 891 082 адæймаджы, афтæ хуынд Стыр Буэнос-Айресы мегаполисы та — 12 милуанæй фылдæр. Уымæй у Аргентинæйы стырдæр æмæ Хуссар Америкæйы 8-æм стырдæр сахар.
Æхсæнадæмон рейтинг GaWC-мæ гæсгæ Буэнос-Айрес у Альфæ-сахарты ’хсæн — Амстердам, Мæскуы æмæ Брюсселы æмрæнхъ.
Цæрджытæ
Стыр Буэнос-Айресы мегаполисы цæрынц 12,6 милуан адæймаджы. Уыдонæй сæ фылдæр сты испайнаг, италиаг æмæ францаг равзæрды адæм. Сахары ис араббах, дзуттаг, сомихаг, япойнаг æмæ иннæ æхсæнæдтæ дæр. Ныртæккæ кусынмæ чи æрбацæуы сахармæ, уыдон сты Аргентинæйы алы провинцийæ æмæ сыхагон бæстæтæй — уæлдайдæр Парагвай æмæ Боливийæ.
Дин
Сахары уырнджытæй фылдæр хай сты католиктæ, ис ма дзы пысылмæттæ, рæстуырнæг чырыстæттæ, фæлæ диныл хаст адæм бирæ не сты, либералон царды уаджы фæрцы. Буэнос-Айресы кусы рæстуырнæг Сыгъдæг Æртæиууоны аргъуан (æнæканонон еклезийы дæлбар), Сæрибары синагогæ, Уырыссаг рæстуырнæг еклезийы Аргентинаг æмæ Хуссар Америкæйы епархи кусы Буэнос-Айресæй.
Аргентинæйы дзуттаг æхсæнад у Америкæйы æрытккаг стырдæр (АИШ æмæ Канадæйы фæстæ), у æппæт цæрджытæй 0,5% бæрц, уыдонæй фылдæр хай — 165 мин адæймаджы — цæрынц Буэнос-Айресы сахары. Ис цалдæр синагогæйы æмæ культурон центры. 1994-æм азы 18 июлы террористтæ срæмыгътой дзуттаг центр AMIA, уыцы теракты фæмардысты 85 адæймаджы.
Экономикæ
Буэнос-Айресы сахар у бæстæйы ахсджиагдæр порт, Аргентинæйы импорты 70% цæуы уый ууылты. Уый у бæстæйы финансон-индустрион центр дæр. Сахары кусын машинæаразæг, рог æмæ полиграфион индустрийы куыстуæттæ. Рæзы туризм, фылдæр кæны уазæгдæтты нымæц.
Сахары бюджет у 6 млрд доллæры бæрц. Бюджеты 26% æрвыст цæуынц ахуырадмæ, 22% — æнæниз хъахъхъæнынмæ, 17% — паддзахадон лæггæдтæм æмæ инфраструктурæмæ.
Машинæаразæг индустрийы куыстуæтты ’хсæн ис хæдтулгæ уадзæг заводтæ — Ford, Chrysler, Toyota, Peugeot æмæ æндæртæ, хъæууон хæдзарадон техникæ уадзæг заводтæ æмæ иннæтæ. Аргентинæ цы хæринæгтæ рæзын кæны, уыдон ракæнынц, райсынц сæ ссад, крахмал, сæн, зети, иннæ хойрæгтæ. Сахары порты аразынц ног наутæ.
Буэнос-Айресы цæуы арæзтад, аразынц ног цæрæн хæдзæрттæ.
Транспорт
Сахары кусынц автобусы 135 маршруты. Метройы системæ рæзы, ис дзы æхсæз хаххы, уыдонæй дæргъвæтиндæр у 11,8 км. 2012-æм азы онг куыста трамвай дæр. Сахары ис авд æхсæнвæндаджы вакзалы, æхсæнвæндагæй пайда кæнынц сахары мидæг цæуынæн дæр. Ис велосипедон фæндæгты хызæг дæр.
Фиппаинæгтæ
*
1880-тæ
Зынгæ цаутæ
Категори:Дæсгай азтæ
Алханчурт
Литературæ
Категори:Горæтгæроны районы цæрæнрæттæ
Дауыраты Руслан
Дауыраты Руслан у Республикæ Цæгат Ирыстон — Аланийы Рахизфарсы районы сæргълæууæг.
Фиппаинæгтæ
Руслан Категори:Цæгат Ирыстоны политиктæ
Дманис
Дмани́с (დმანისი) у сахар Гуырдзыстоны хуссары, Дманисы муниципалитеты административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуырдзыстоны сахартæ Категори:Дманисы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Галанчожы район
Галанчожы район (Галанчожский район; Галайн-ЧIожан кIошт) у историон район Цæцæны. Административон центр — Галанчож.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæцæны районтæ
34-æм аз
Амардысты
Категори:34
30er
1890-тæ
Зынгæ цаутæ
Категори:Дæсгай азтæ
Болгарийы Адæмон Республикæ
Болгарийы Адæмон Республикæ (Народна Република България) уыдис Болгарийы официалон ном 1946-æм азæй 1990-æм азы онг.
35-æм аз
Амардысты
Категори:35
Болгарийы Адæмон Республикæ
left|thumb|250px
35-æм аз
Амардысты
30er
Болгарийы Адæмон Республикæ
Категори:Историон бæстæтæ Категори:Европæйы истори
Болгарийы Фыццаг паддзахад
Болгарийы Фыццаг паддзахад у, Балканы æрдæгсакъадахыл чи уыдис, болгайраг адæмы уыцы фыццаг паддзахады традицион ном. Уыцы паддзахад фæзындис 681-æм азы æмæ фехæлдис 1018-æм азы.
1900-тæ
Зынгæ цаутæ
Категори:Дæсгай азтæ
Болгарийы Фыццаг паддзахад
395-æм азы Ромы импери куы фехæлдис, нырыккон Болгарийы зæххытæ бацыдысты Скæсæн Ромы империмæ. Нæ эрæйы VII æнусæй, Адæмты стыр гоцы (ралидзынады) рæстæг, бæстæмæ лидзын байдыдтой хуссайраг славяйнæгтæ. Тагъд рæстæджы уыдон сассимиляци кодтой фракиæгты.
Уыцы рæстæг Азовы денджызы цур фæзынди Стыр Болгари (Фанагори уыд йæ сæйраг сахар) — рагболгайраг адæмы фыццаг паддзахад, цалдæр тюркаг адæмы чи иу кодта, ахæм. Рагболгайрæгтæ цæугæцард кодтой, æмæ нырыккон адæмтæй бирæтæм зыны уыцы рагон знæмты тæваг. Уыцы паддзахад бирæ нæ ахаста, йæ фыццаг хан Кубрат куы амард, уыимæ йæ ханад дæр ныддихтæ. Кубраты фырттæй иу, Аспарух, ныгуылæнырдæм ацыд æмæ фæс-Днепры æмæ, бынæттон славяйнæгты æмцæдисæй, 681-æм азы сарæзта дзы ног болгайраг паддзахад — историографийы йæ хонынц Болгарийы Фыццаг паддзахад. Дунайы донæфтæны ног паддзахадæн бантыст суанг Византийыл фæуæлахиз уын, æмæ уæдæй Византийы импери болгайрæгтæн фыста хъалон. Ног паддзахады сæйраг сахар сси Плискæ (нырыккон Болгарийы Шумены облæсты у).
Болгарийы Фыццаг паддзахады цардысты рагболгайрæгтæ, славяйнæгтæ æмæ фракиæгтæ. Уыдон иу адæм систы (славяйнаг болгайрæгтæ кæнæ хуымæтæджы болгайрæгтæ) æмæ славяйнагау дзурын байдыдтой.
IX æнусмæ Болгарийы скондмæ бацыд Авайраг каганаты зæххытæ.
thumb|280px|Болгарийы Фыццаг паддзахад йæ тæмæны. Паддзах Симеон I-æмы рæстæг 865-æм азы онг болгайраг хицауиуæггæнджытæ хуындысты хантæ. Борис I-æмы рæстæг та паддзахад византиæгтæй райста чырыстон дин, уæдæй фæстæмæ хицауиуæггæнджыты титул уыди кънйаз (княз) кæнæ та паддзах (цар). Паддзах Симеон I куы хицауиуæг кодта (893—927), паддзахады тых йæ тæмæны уыд, йæ арæнтæм бахауд егъау фæзуаты зæххытæ (кæс картæйыл), сæйраг сахар сси Преслав (раздæры муртаттаг сæйраг сахары бæсты). Паддзах Симеоны рæстæг культурæ дæр райтынг, фæзындысты славяйнаг æвзагыл фыст чингуытæ.
Симеоны фæндыд Византийы импери фехалын æмæ йæ сæргъы слæууын. Фæлæ йæ къухы нæ бафтыд, йæ амæлæты фæстæ та йæ дыккаг фырт Петр йæхи импери фехæлдта. Болгари къаннæг кæнын байдыдта, ууыл Византи æмæ венгриæгтæ куы уæлахиз кодтой, уæд. Фæстаг тыхджын басаст уыд Киевы кънйаз Святославы балц — Игоры фырт Святослав байста суанг болгайраг сæйраг сахар дæр. Уæдæй фæстæмæ Болгари нал уыд хæдбар, йæ сæйраг хай (нырыккон Болгари) бацыдис Византийы империйы скондмæ.
Уыимæ ма кæс
Категори:Историон бæстæтæ Категори:Болгарийы истори
1910-тæ
Зынгæ цаутæ
Категори:Дæсгай азтæ
Катани
Ката́ни (Catania, Catania) у сахар Сицилийы, Ионион денджызы былыл. Уый у паддзахады дæсæм стырдæр сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Сицилийы сахартæ
36-æм аз
Амардысты
Категори:36
30er
Брегенц
Брегенц (Bregenz) у сахар Австрийы хурныгуылæны, федералон зæхх Форарльберджы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Австрийы сахартæ
Сан-Марино (сахар)
Сан-Марино (Città di San Marino) у Сан-Маринойы сæйраг сахар.
Категори:Сан-Маринойы сахартæ
1920-тæ
Зынгæ цаутæ
Категори:Дæсгай азтæ
Киноварь
Ки́новарь (κιννάβαρι, ) — HgS — сондон æмæ джынасуйæ конд минерал.
Ботлих
Бо́тлих (Болъихъ) у хъæу Дагъистаны, Ботлихы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ботлихы районы цæрæнрæттæ
Первомайский (Цæгат Ирыстон)
Первомайский у Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы хъæу.
Фиппаинæгтæ
Категори:Горæтгæроны районы цæрæнрæттæ
Зæнджиаты Бæбу
Зæнджиаты Касайы фырт Бæбу уыдис ирон фыссæг, поэт, тæлмацгæнæг, ахуырады кусæг.
Морго
Морго у Хуссар Ирыстоны Дзауы районы хъæу.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Джиотæ.
Зæнджиаты Бæбу
Зæнджиайы-фырт фыста æмдзæвгæтæ, баснятæ, æмбырд кодта ирон адæмон сфæлдыстад. Аив тæлмац кодта уырыссаг фысджыты уацмыстæ. Уый ратæлмац кодта Лев Толстойы уацаутæ «Хъазахъ» æмæ «Хадзы-Мурат», Максим Горькийы уацымыстæ «Челкаш» æмæ «9-æм январы», А. Неверовы уацау «Ташкент — город хлебный», Дж. Свифты «Гулливеры бæлц». Йæ бирæ æндæр куыстытæ, иртасджыты куыд уырны, фесæфстысты, тæлмацгæнæджы куы æрцахстой оргæнтæ репресситы рæстæг, уæд.
Цгъойты Хазбийы хъуыдымæ гæсгæ:
Бæбу ма архайдта Цъæйы фæлладуадзæн хæдзæртты арæзтадыл. Сæрмагондæй æхца бакусынмæ ацыдис Сыбырмæ, фæстæмæ куы сыздæхтис, уæд йæхи хардзæй сарæзта хъæдын хæдзæрттæ, балхæдта сынтæджытæ, хуыссæнтæ. Уыимæ ирон æвзагмæ ратæлмац кодта, тархъæн низтæ куыд дзæбæх кæнгæ сты, уый амонæг чысыл чингуытæ.
Папирус (зайæгой)
Зайы Нилы дельтæйы. Йæ дæргъ вæййы 4—5 метры бæрц.
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
37-æм аз
Амардысты
Категори:37
1930-тæ
Зынгæ цаутæ
Категори:Дæсгай азтæ
Фаллагком
Фаллагком кæнæ Цъыфы ком у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы ком. Ис Туалгомы.
Фаллагком у Захъхъагомы хай Нарыхъæуæй Цеджетæм.
Хъæутæ
Фаллагкомы ис ахæм хъæутæ :
Фиппаинæгтæ
*
1940-тæ
Зынгæ цаутæ
Категори:Дæсгай азтæ
Гарубан
Гарубан у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы.
Литературæ
Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Легкойты Владимир
Легкойты Владимир у Республикæ Цæгат Ирыстон — Аланийы æнæниздзинад хъахъхъæнынады министр.
Фиппаинæгтæ
Владимир Категори:Цæгат Ирыстоны политиктæ
Эланд
Э́ланд (Öland) у Швецийы сакъадах æмæ историон провинци Балты денджызы былгæроныл, лен Кальмары. Йæ фæзуат у 1342 км². Уый у Швецийы дыккæгæм стырдæр сакъадах Готланды фæстæ.
1950-тæ
Зынгæ цаутæ
Категори:Дæсгай азтæ
Эланд
1819 азæй 1826 азмæ сакъадахыл уыд хицæн лен Эланд.
Категори:Швецийы сакъадæхтæ Категори:Балты денджызы сакъадæхтæ Категори:Швецийы провинцитæ
38-æм аз
Амардысты
Категори:38
30er
Лечче
Ле́чче (Lecce; []) у сахар Италийы хуссар-скæсæны, Апулийы.
Багамы сакъадæхтæ
thumb|right|250px|Багамы сакъадæхтæ Багамы сакъадæхтæ (Багамтæ) (Bahamas) у сакъадахон паддзахад Атлантикон фурды Кубæйæ цæгатырдæм.
Лечче
Фиппаинæгтæ
Категори:Апулийы сахартæ
Багамы сакъадæхтæ
Цæрджытæ
Багамы сакъадæхтыл цæрынц 307 мин адæймаджы.
Æрдз
Бæстæйы ис 700 сакъадахмæ ’ввахс, сæ фылдæр сты æдзæрæг.
*
39-æм аз
Амардысты
Категори:39
Душет
Душе́т (დუშეთი) у сахар Гуырдзыстоны, Душеты муниципалитеты административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуырдзыстоны сахартæ
Сан-Ремо
Сан-Ремо, Санремо (Sanremo, Sanrému) у Италийы сахар, Лигурийы хуссар-ныгуылæны.
Рагъы дзуар (Тырсыгом)
Рагъы дзуар кæнæ Рагъы Уастырджи у кувæндон Тырсыгомы Хъасарайы тигъыл. Йæ бæрæгбон вæййы июлы 24 боны къуырисæры.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон мифологи Категори:Тырсыгом
Каталайнаг æвзаг
Каталайнаг (валенсиаг) æвзаг (català) у ромайнаг æвзæгтæй иу. Дзурынц ыл Андоррæ, Испани, Итали æмæ Францы.
Кæс
Категори:Ромайнаг æвзæгтæ Категори:Испанийы æвзæгтæ
Вахдат
Вахда́т (Ваҳдат; ); 1936-æм азы агъоммæ Янги-Базар, 1991-æм азы агъоммæ Орджоникидзеабад, 2001-æм азы агъоммæ Кофарнихон) у Таджикистаны сахар, Душанбейæ 20 километры скæсæнырдæм. 1991-æм азы цардысты дзы 46 мин адæймаджы.
Лæууы Гиссары комы цæугæдон Кафирниганыл.
Категори:Таджикистаны сахартæ
Ведено
Ведено́ (Ведана) у хъæу Цæцæны, Веденойы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Веденойы районы цæрæнрæттæ
1960-тæ
Зынгæ цаутæ
Категори:Дæсгай азтæ
Кальмар (лен)
Ка́льмар (Kalmar län) у лен Швецийы хуссары, Балты денджызы былгæроныл. Централон сахар у Кальмар.
Фиппаинæгтæ
Кальмар
Бруклин
Бруклин (нидерландаг сахары номæн Breukelen) (Brooklyn) у Нью-Йорчы районтæй иу. Уый у Нью-Йорчы адæмарæх район.
Категори:Нью-Йорк
Ян-Майен
Ян-Ма́йен (Jan Mayen) у Норвегийы вулканон сакъадах Гренландийы æмæ Норвегийы денджызы ’хсæн. Йæ фæзуат у 373 км2, хæйттæй у цъитийæ æмбæрзт (114,2 км²).
Сакъадахыл лæууы активон вулкан Беренберг (2277 м).
Мичеты Уастырджи
Мичеты Уастырджи у сусæг кувæндон Тырсыгомы Абанайы.
Ян-Майен
*
Мичеты Уастырджи
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон мифологи Категори:Тырсыгом
40-æм аз
Амардысты
Категори:40
40er
Германы цæдис
Германы цæдис (Deutscher Bund) уыдис немыцаг чысылдæр бæстæты конфедераци, æдæппæт нымæцæй 41. Фæзындис 1815-æм азы Венæйы конгрессы фæстиуæгæн.
thumb|450px|left|Германы цæдис Австри æмæ Пруссийы хæст райдианы агъоммæ
1970-тæ
Зынгæ цаутæ
Категори:Дæсгай азтæ
Пседах
Пседах (Дул-Коа) у хъæу Мæхъхъæлы Мæлгъæвæджы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæлгъæвæджы районы хъæутæ
Авд æфсымæры
Авд æфсымæры кæнæ Авд æфсымæры хæхтæ у хæхты ном. Ис Хъуды комы.
Литературæ
Категори:Хуссар Ирыстоны хæхтæ Категори:Хъуды ком Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ
41-æм аз
Амардысты
Категори:41
40er
Дорнбирн
Дорбирн (Dornbirn) у сахар Австрийы хурныгуылæны, федералон зæхх Форарльберджы стырдæр сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Австрийы сахартæ
Епископи
thumb|right|275px|Епископи Акротирийы картæйыл Епископи (Episkopi) у Акротири æмæ Декелийы административон центр.
Епископийы æрбынат кодта Стыр Британийы æфсады Кипры штаб.
Кипры сакъадахыл ис, Стыр Британийы дæлбар чи сты, цалдæр ахæм территорийы (Sovereign Base Areas).
thumb|left|330px|Sovereign Base Areas, бритайнаг æфсады базæтæ Кипры
Категори:Акротири æмæ Декели Категори:Кипр
Социалистон Республикæ Румыни
Социалистон Республикæ Румыни (Republica Socialistă România) у историон паддзахад.
Категори:Историон бæстæтæ
Акротири æмæ Декели
thumb|right|300px|Акротири æмæ Декели Кипры картæйыл Акротири æмæ Декели (Akrotiri and Dhekelia) сты территоритæ Кипры сакъадахыл, Стыр Британийы суверенитеты бын. Уыдон сты Стыр Британийы фæсденджызон территоритæ.
* Категори:Кипр
Хлынцов, Николай Александры фырт
Николай Хлынцов (Николай Александрович Хлынцов) у Республикæ Цæгат Ирыстон — Аланийы хицауады сæрдар 2006-æм азы 6 сентябрæй 2012-æм азы майы онг. Уыцы бынаты йæ аивта Такъоты Сергей.
Импери (провинци)
Импери (Provincia di Imperia) у провинци Италийы. Ис Лигурийы регионы.
Хлынцов, Николай Александры фырт
Хлынцов райгуырд Дзæуджыхъæуы 1948-æм азы 26 декабры, каст фæци Цæгат Кавказы хæххон-металлургион институты арæзтадон факультет, куыста арæзтады (уыимæ трест «Электронстрой»-ы сæргълæууæгæй), уый фæстæ уыд партийы инструктор, партийы Промышленнон райкомы фыццаг секретарь.
Импери (провинци)
Категори:Лигурийы провинцитæ
Хлынцов, Николай Александры фырт
Хицауады сæрдар суæвыны агъоммæ 2001-æм азæй фæстæмæ фондз азы дæргъы куыста Цæгат Ирыстоны таможнæйы сæргълæууæджы хæдивæгæй.
Ис ын бинонтæ, чызг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны политиктæ Категори:СЦКП-йы уæнгтæ Категори:Дзæуджыхъæуы чи райгуырдис, уыдон
1980-тæ
Зынгæ цаутæ
Категори:Дæсгай азтæ
Саукъодахджын
Саукъодахджын у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы. Саукъодахджыны хъæу ис Æрдзынарæджы сæрмæ.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Дудайтæ. Æрбалыгъдысты Мериайæ, зæхх цух кæй уыдысты, уый тыххæй. Тар хъæд басыгътой, скалдтой йын йæ сыгъд cay къодæхтæ, сарæзтой дардыл уæрæх хуымзæххытæ. Мериайы чысыл хуымтæ та сын фос хизæн сæрвæттæн баззадысты. Сау къодæхты номæй хъæу рахуыдтой Саукъодахджын.
Къарджиаты Эльбрус
Къарджиаты Эльбрус (райгуырдис 1944-æм азы Дзæуджыхъæуы — амардис 2020-æм азы 11 январы) у уæрæсейаг дипломат, Уæрæсейы Федерацийы æххæстбарджын минæвар Хуссар Ирыстоны. Минæварад скуыста 2009-æм азы азы февралы.
Къарджиаты Эльбрус каст фæци Цæгат Кавказы хæххон-металлургон институт (1966), стæй СЦКП-йы Централон Комитеты цур Æхсæнадон зонæдты академи (1987). У техникон зонæдты кандидат, доцент; дзуры туркаг æмæ францаг æвзæгтыл.
1994 азæй фæстæмæ куыста Уæрæсейы Фæсарæйнаг хъуыддæгты министрады бæрнон бынæтты, 2003 азы скуыста Турчы куыд Уæрæсейы генералон консул сахар Трабзоны, 2007 азы раздæхт Уæрæсемæ.
Æддаг æрмæг
Категори:Уæрæсейы дипломаттæ Эльбрус
Уашлон
Уашлон (ვაშლოვანი, [вашловани]) у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы.
Литературæ
Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
1990-тæ
Амардысты
Категори:Дæсгай азтæ
42-æм аз
Амардысты
Категори:42
40er
Хайтæ
Хайтæ кæнæ Хуытæ, дыгуронау Хутæ (Хаевы) сты дыгурон мыггаг.
Истори
Гæзæнтæ æмæ Хуыты мыггагы хистæртæ куыд дзурынц, уымæ гæсгæ сæ фыдæл уыд алайнаг лæг, йæ ном хуындис Газай, цардис Уæлладжыры комы. Ам ын райгуырд дыууæ лæппуйы: кæстæры ном — Дзау, хистæры ном ничи хъуыды кæны. Гæзæнтæ æмæ Хуыты царды тыххæй ис дыууæ таурæгъы: фыццаг таурæгъ радзырдтой дзæуджыхъæуккаг Гæзæнты Резван æмæ Уæхъæцы цæрæг Гæзæнты Бегæз. Адон дыууæ дæр Хуыты мыггаджы фыдæлыл нымайынц Газайы. Газайы дам амардта йæ фырт Дзау æмæ фæлыгъд Дыгуры коммæ, Лезгоры хъæумæ. Ам ракуырдта Уаниты чызджы, райгуырд сын дыууæ фырты: Сата æмæ Бузар. Сатайы фырт хуынд Хуы æмæ, дам, Хуыты мыггаг Сатайы фырт Хуыйæ равзæрд. Ацы мыггаджы равзæрды тыххæй дыккаг таурæгъ радзырдта Хуыты Мухадин, Дзæуджыхъæуы цæрæг. Йæ хистæртæй куыд фехъуыста, афтæмæй, Хуытæ æмæ Газайы фыдæлтæ цардысты Уæллагкомы Хонсары хъæуы. Газайæн уыд дыууæ фырты. Йæ хистæр фырт лæг амардта, стæй Газайæн йæхи дæр амардтой. Газайы дыккаг фырт Дзау дæр Уæлладжыры комы кæйдæр амардта æмæ алыгъд Дыгургоммæ, æрцард Лезгоры, ракуырдта Уаниты чызджы, райгуырд сын дыууæ фырты: Бузар æмæ Сата. Афтæмæй Бузарæй равзæрд Гæзæнты мыггаг, Сатайæ та — Хуыты мыггаг.
Гæппы Уацилла
Гæппы Уацилла кæнæ Гаппы Уацилла у кувæндон Бурмæсыджы. Гыццыл агъуыстгонд у. Уым, дам, ис уæларвæй æрцæугæ рæхыс. Хус рæстæг-иу куы скодта, уæд-иу уыцы рæхысыл дон ныккалдтой, æмæ-иу уæд къæвда рацыди. Куывд ын кæнынц сусæгæй. Уазæг сæм-иу куы уыди, уæд-иу сæ куывд ныууагътой, цалынмæ уазæг ацыдаид, уæдмæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон мифологи Категори:Тырсыгом
Висбю
Ви́сбю (Visby) у сахар Швецийы, Готланды административон центр, Æппæтдунеон быны объект.
Фиппаинæгтæ
Категори:Швецийы сахартæ Категори:Ганзæ
Дзантиатæ
Дзантиатæ (Дзантиевы) сты ирон мыггаг.
Литературæ
*
Цæфы хос
Цæфы хос кæнæ æрдзæсыфон, минсыфон, саджы сæр, саджысæр (Achillea; Тысячелистник) у зайæгойты мыггаг.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Хосгæнæн зайæгойтæ
Псигом
Псигом у ком Цæгат Ирыстоны. Ис Захъхъагомы.
Литературæ
Категори:Захъхъагом
Хъуымыхъхъаг æвзаг
Хъуымыхъхъаг æвзаг (къумукъ тил) у хъуымыхъхъаг адæмы мадæлон æвзаг, дзурынц ыл Дагъистаны быдырон хайы æмæ цæгаты хохрæбын, Цæцæны цæгаты æмæ Цæгат Ирыстоны Мæздæджы районы. Хауы тюркаг æвзæгты кыпчакаг къордмæ (уырдæм ма хауынц хъæрæсейаг-балхъайраг, ногъайаг æмæ æндæр æвзæгтæ). Дзурджыты нымæц у 450—500 мин адæймагмæ ’ввахс.
Хъуымыхъхаг у Дагъистаны æхсæз литературон æвзагæй иу. Ацы рæттæм Уæрæсейы империимæ баиуы агъоммæ хъуымыхъхъаг æвзаг уыди Дагъистаны адæмты ’хсæн дзурыны фæрæз. Хъуымыхъхъаг æвзагыл цæуы газет «Ёлдаш».
История
Хъуымыхъхъаг æвзаджы периодизаци нæма сбæлвырд ис. Иуæй-иу ахуыргæндтæм гæсгæ уый равзæрдис манголы бабырсты агъоммæ (XIII-æм æнусы агъоммæ).
Фыссынад
1928-æм азы онг хъуымыхъхъ пайда кодтой араббаг алфавитæй. 1927-æм азæй фæстæмæ ’мæ 1938-æм азы онг сæ фыссынад уыдис латинаг бындурыл.
1938-æм азæй фæстæмæ æмæ ныры онг пайда кæнынц кириллон графикон бындурыл хъуымыхъхъаг алфавитæй:
Фонологион бæрæггæнæнтæ
Æвзаджы ис 8 хъæлæсоны — а, е, ы, и, о, оь, у, уь, ис дзы ноджы æртæ æвдисæйнагмæ гæсгæ ныхмæвæрæн (рæнхъ, сисæн, лабилизаци). Иуæй-иу дзырдты (фылдæр æрбайсгæ чи сты, ахæмты) вæййы хъæлæсон ə.
Уæнг
Уæнджы сæйраг хуыз у CVC, ноджы ис ахæм хуызы уæнгтæ: V, VC, CV, VCC, CVCC.
Æвзаджы морфологион хуыз
Дзырд кæнæ морфемæйы райдианы хъæлæсонты иугæнæн нæй.
Морфологион категориты сконд æмæ мидис
Ис 10 ныхасы хайы — номдар, миногон, нымæцон, номивæг, мивдисæг, фæрсдзырд, бæттæг, хайыг, æвастхъæр æмæ фæсдзырд.
Хъуымыхъхъаг æвзаджы нæй грамматикон æрд. Бирæон нымæц арæзт цæуы, -лар (-лер), зæгъгæ, ахæм фæсæфтуаны фæрцы.
Æвзаджы ис æхсæз хауæны.
Дзырдарæзты бындурон фæрæз
Дзырдарæзты бындурон фæрæз у аффиксалон, вæййы дæр дзырдиукæнынад.
Диалекттæ
Хъуымыхъхъаг æвзаджы ис ахæм диалекттæ:
Иннæтæй хицæн лæууы кайтаггаг диалект. Иуæй-иу диалектты зыны кавказаг æвзæгты тæваг: цæвиттон, ис дзы «кавказаг» абруптивон æмхъæлæсонтæ.
Нырыккон литературон хъуымыхъхъаг æвзаг арæзт æрцыдис хасавюртаг æмæ бойнахъаг диалектты бындурыл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дагъистаны æвзæгтæ Категори:Тюркаг æвзæгтæ
Марке
Ма́рке (Marche) у Италийы административон регион.
Фиппаинæгтæ
*
43-æм аз
Амардысты
Категори:43
40er
2000-тæ
Зынгæ цаутæ
Категори:Дæсгай азтæ
2010-тæ
Зынгæ цаутæ
Категори:Дæсгай азтæ
Саухох (Зруггом)
Саухох у хох Цæгат Ирыстоны. Ис Зруггомы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ Категори:Зруггом Категори:Джинаты ком
44-æм аз
Амардысты
Категори:44
Сиенæ
Сиенæ (Siena; []) у сахар Италийы, регион Тосканæйы. Уый у паддзахады туристон центртæй иу. Сиенæйы астæузаманы хай у ЮНЕСКО-йы Дунеон хæзнайы объект.
Фиппаинæгтæ
Категори:Тосканæйы сахартæ
Сагопши
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæлгъæвæджы районы хъæутæ
Зестафони
Зестафони (ზესტაფონი) у Гуырдзыстоны сахар.
Зестафонийы футболон командæ «Зестафони»-йы къухы бафтыд Гуырдзыстоны хъалац рамбулын 2008-æм азы (сезон 2007-08).
Зындгонд уырыссаг фыссæг Борис Акунин (Чхартишвили) райгуырд уыцы сахары.
Фиппаинæгтæ
Категори:Имереты сахартæ
Готланд
thumb|right|250px|[[Висбюйы сис]] Го́тланд у шведаг сакъадах æмæ историон провинци. Ныртæккæ гыццыл сакъадæхтимæ аразынц лен Готланд.
Категори:Швецийы сакъадæхтæ Категори:Балты денджызы сакъадæхтæ Категори:Швецийы провинцитæ
Адæмон Демократон Республикæ Йемен
Адæмон Демократон Республикæ Йемен уыд Аравийы æрдæгсакъадахы хуссары паддзахад. 1990 азы майы уый Араббы Йемены Республикæимæ баиу у.
Категори:Историон бæстæтæ Категори:Йемены истори
Къæдзнизы хос
Къæдзнизы хос (Gentiana septemfida; Горечавка семираздельная) у зайæгойты хуыз.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Хосгæнæн зайæгойтæ
Эльбрус
Эльбрус, нарты кадджыты Цатыбæрзонд дæр, дыгуронау Уарп (Минги тау, ; Ӏуащхьэмахуэ) у хохы цъупп Кавказы, Кæсæг-Балхъар æмæ Хъæрæсе-Черкесы арæныл (уыцы дыууæ республикæты тырысатыл дæр Эльбрусы профиль ис). Эльбрус у Уæрæсе æмæ Европæйы æппæты бæрзонддæр хохы цъупп.
Фиппаинæгтæ
Категори:Кавказ Категори:Хъæрæсе-Черкесы хохы цъуппытæ Категори:Кæсæг-Балхъары хохы цъуппытæ Категори:Вулкантæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Уæрæсейы вулкантæ
Труа-Ривьер
Труа-Ривьер (Trois-Rivières — «æртæ цæугæдоны») у сахар Канадæйы, провинци Квебечы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Квебечы сахартæ
45-æм аз
Амардысты
Категори:45
40er
Мериа
Мериа у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Дудайтæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Пъереу
thumb|right|300px|Гуырдзыстоны Пъереу æмæ Хуссар Ирыстоны Пъереу (Гыццыл Пъереу‎) Цуциты Артуры конд картæйыл. Рахизырдыгæй ис Хуссар Ирыстоны Дзауы район
Пъереу (პერევი, Переви, Переу ) у дайуаг хъæу, Гуырдзыстон æмæ Хуссар Ирыстоны ’хсæн (Хуссар Ирыстоны ныгуылæйнаг арæныл). 2008-æм азы августы хæсты рæстæг Уæрæсейы æфсæдтæ Пъереу бацахстой. Евроцæдисы минæвæрттæ Уæрæсейы æфсæддонтæн бафæдзæхстой уыцы хъæуæй ацæуын.
2008-æм азы декабры фыццаг æмбис гуырдзыстойнаг барадхъахъхъæнджытæ фехъусын кодтой, хъæумæ ногæй хъус дарын кæй райдайдзысты, ахæм хабар. Уый фæстæ та Уæрæсейы æфсæддонтæ Гуырдзыстоны пъæлицæйы кусджыты хъæуæй ацæуын кодтой æмæ сæ раздæры позицитæ ногæй бацахстой; Гуырдзыстоны мидхъуыддæгты министрады хъусынгæнинагмæ гæсгæ Переуы æрбынæттон сты æппынкъаддæр 500 уæрæсейаг æфсæддоны.
Хуссар Ирыстоны хицауадмæ гæсгæ территориалон уагæй хауы Дзауы районмæ, Гуырдзыстоны та уыцы хъæуы Сачхерейы районмæ нымайынц. Æцæг, дыууæ паддзахады æхсæн арæн Пъереу дих кæны дыууæ хайыл, уый картæйыл бæрæг зыны.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ Категори:Сачхерейы муниципалитеты цæрæнрæттæ
По (цæугæдон)
По (Po, Padus) у цæугæдон Италийы цæгаты. Йæ дæргъ у 652 километры, уый у паддзахады стырдæр цæугæдон.
Категори:Италийы цæугæдæттæ
Къæдзилтæ
Къадзилтæ (Кадзиловы, Кадзилашвили) сты ирон мыггаг.
*
46-æм аз
Амардысты
Категори:46
40er
Молизе
Моли́зе (Molise) у Италийы административон регион. Йæ административон центр у Кампобассо.
Фиппаинæгтæ
*
Сан-Лоренцо (Воннегут)
Сан-Лоренцо у æрымыст сакъадахон паддзахад Курт Воннегуты романæй.
Категори:Æрымысгæ бæстæтæ
47-æм аз
Амардысты
Категори:47
40er
Скай
Скай (Isle of Skye, An t-Eilean Sgitheanach) у Мидæггаг Гебридты стыр сакъадах, Шотландийы облæст Хайленды. 1992-æм азæй фæстæмæ Скайы сакъадах Шотландиимæ баст у хидæй.
Сакъадахы фæзуат у 1656 км2, цæрынц дзы 9200 адæймаджы.
Сакъадахы экономикæйы сæйрагдæр къæбæзтæ сты туризм, хъæууон хæдзарад, кæсаг ласын æмæ виски уадзын.
Галерей
Категори:Шотландийы сакъадæхтæ
Джиголаты Роланд
Джиголаты Таймуразы фырт Роланд (райгуырдис 1990-æм азы 4 апрелы Тбилисы) у «Ахматы» футболист, æрдæгхъахъхъæнæг.