cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Фарнаваз I
Цардафыст
800-æм азты фыст азгайфыст «Паддзæхты цард»-мæ гæсгæ Фарнаваз уыдис кадджын мыггаджы уæнг, йæ мыггагæн та сæ фыдæл уыдис Картлос, Картлийы мификон этнарх. Йæ фыды æфсымæр уыдис Цхетайы алыварс цæрæг гуырдзиаг знæмтæн сæ "мамасахлиси" (мыггаджы хистæр). Фарнавазы мад уыдис Исфаханæй рацæугæ персайнаг сылгоймаг, Гуырдзыстоны паддзахы фырт Теймураз æмæ Гуырдзыстоны Патриарх Антоний I йыл фыстой, Дарийы III-ы чызг кæй уыди, уый. Фарнавазы æппæт истори фыст уыдис чырыстон автортæй, фæлæ уæддæр ирайнаг-хуызæн миниуджытæй æмæ мистикон аллюзитæй дзаг у: уый æвдисы фидар бастдзинæдтæ рагон Гуырдзыстон æмæ Ираны æхсæн. Йæ ном Фарнаваз йæхæдæг у ахæм бастдзинады æвдисæн — йæ уидæг par- ист у рагон ирайнаг термин фарнæй, кæцы ис ирон адæммæ дæр: рагон персиæгты уырнындзинæдтæм гæсгæ уый уыдис алы паддзахæн йæ ахсджиаг миниуæг. Мыггагон ном Парнавазиани ссарæн ис рагон сомихаг азгайфыстыты дæр цалдæр формæты — Пъарнауазеан (Фавстос Бузанды куыстыты, 5-æм æнус) æмæ Пъаразеан (Сомихы истори 14, 5-æм æнусы райдиан) — уый æвдисы, Фарнаваз кæй хуыйдтой, ахæм паддзах æндæрбæстæгтæй дæр нымад уыд гуырдзиаг династийы бындуравæрæгыл. Уый йеддæмæ Фарнавазы кой цæуы Армазийы билингвæйыл.
Гуырдзиаг хроникæтæ афыссынц Фарнавазы цард йæ райгуырдæй суанг йæ мардæвæрæнмæ, æмæ уыимæ баст сюжеттæ нымад цæуынц йæ æппæты мифологиондæр хайыл. Æртæ азы йыд куы цыдис, гыццыл Фарнавазæн йæ мыггаг ныццагъта æмæ сæ бынтæ йæхимæ райста Стыр Александрæй фидаргонд бæстыхицау Азон. Александры ныббырст Иберимæ афыссынц æрмæст гуырдзиаг историктæ нæ, фæлæ Хистæр Плиний æмæ Гай Юлий Солин дæр. Уыцы экспедицийы кой Страбон дæр кæны: рарвыстой йæ 323-æм азы нæ эрæйы æгъоммæ сыгъзæрины къахæн бынæттæ агурынмæ.
Фарнаваз схъомыл æнæ фыдæй. Йæ фыны мидæг йæм æрцыдис Хуры уд. Ацы фыны фæстæ йæ бафæндыд «йæ цард уæздан хъуыддагтæн снывонд кæнын». Уый фæстæ цуанмæ цæуы. Цуаны дæргъы, сагы куы аййæфта, уæд æвиппайды лæгæты мидæгстыр хæзнатæ ссардта. Фарнаваз уыцы хæзна йæхимæ райста, æмæ уый руаджы райдыдта Азоны ныхмæ стыр æфсад æмбырд кæнын. Ууыл йын æххуыс кодта уæздан Куджи Колхаг æмæ фæстæдæр йæ хойы ракуырдта. Азоны æфсадæй сæ растæг æфсадмæ алыгъдис иу мин хæстон лæджы — хроникæйы автор сæ схуыдта «ромæгтæ», æмæ зæгъта, Фарнаваз сæ йæ уæлæхизы фæстæ Азоны номыл азнауртæй кæй схуыдта (æниу, уый мæнг этимологи у).
Фарнавазы историйы æппæт миниуджытæ — æнæфыд лæппу, кæцыйы бамбæхстой æмæ схъомыл кодтой дард хæхты мидæг, йæ рохгонд уæздан равзæрд, йæ фынтæ, йæ фембæлд Хуры удимæ, йæ цуан, хæзна лæгæты куыд ссардта æмæ афтæ дарддæр — ииуылдæр баст сты Ираны бындуравæрæг паддзахтыл таурæгътимæ, Стыр Кир æмæ Ардашир I-имæ, зæгъæм. Фарнаваз йæхи паддзах куыд скодта, уый, æвæццæгæн, баст у даррдæры Сасанидтимæ баст сюжетимæ, фыццаг Сасанидаг шахиншахтæ сæхи куыд паддзах кодтой, уыимæ.
Хицауиуæг
Карз тохы Фарнавазы лæгтæ Азоны æфсад ныппырх кодтой æмæ йæ амардтой, æмæ 27-аздзыд Фарнаваз сси Иберийы паддзах. Хроникæ куыд дзуры, афтæмæй уый сразы ис Селевкидты дæлбар суæвын, Александры фæстæ Персийы чи хицаиуæг кодтой, уыдоны — хроникæйы та сæ хонынц "паддзах Антиохы" номæй.
Къахсæр
Къахсæр (Cephalopoda; Головоногие) у моллюскты кълас.
Фарнаваз I
Хицауиуæг
Хроникæ ма амоны, Фарнаваз «ирайнаг» модельмæ гæсгæ хицауиуæг кæй кодта, уый.
Къахсæр
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Фарнаваз I
Хицауиуæг
Фарнаваз сарæзта, йæ бындуры регионалон хицауыты — ерыстауты — хыз кæмæн уыдис, ахæм æфсæддон-административон дих. Ерыстаутæ-иу паддзахæй миниуджытæ истой: скипетр, къухдарæн, рон æмæ хæцæнгарз. Иберийы мидæг авд ерыстауы уыдис: Колхийы, Къахеты, Хунанийы (нырыккон Азербайджаны зæххыл), Самшвилдейы (Дæллаг Картли), Цундайы (æд Джавахети, Кола æмæ Ардахан), Ордзхейы æмæ Кларджетийы. Паддзахады уыдис иу "спаспет" (Перс. Spāhbed — æфсады хицау), уый æрмæстдæр паддзахæн лæггад кодта. Ерыстаутæ халдих кодтой ахеменидаг сатрапиты æмæ селевкидаг стратегты аспекттæ. Гуырдзиаг хроникæтæ цы историктæ фыстой, уыдоны сæйраг бæллиц уыдис адæмы баууæндын, Картлийы политикон структурæ Стыр Алыксандры хæстыты рæстæджы сæ рагон фыццаг паддзахæй арæзт кæй уыд, уый, стæй Ахеменидты административон системæйы фæдыл кæй арæзт уыд æмæ æнæ ивддзинадтæй эллинаг, парфиаг æмæ сасанидты рæстæджы кæй баззад, уый дæр.
Цъæх малусæг
Цъæх малусæг (Scilla; Пролеска) у бирæазон кæрдæг зайæгойты мыггаг.
Фарнаваз I
Хицауиуæг
Фарнавазы паддзахады уыдис ахæм иерархион арæзт: паддзах, паддзахадон æфсады спаспет (æфсады хицау), ерыстаутæ, паддзахадон фидарты гарнизонты æфсады астæуккаг хицаутæ (атасиставис цихаставис), уæздан мыггæгты кæстæр фырттæ чи уыдысты, ахæм кæстæр хицаутæ (асиставис); стæй сыхæг бæстæтæй æххуырст хæстонтæ æмæ æппæт паддзахадæй рацаугæ профессионалон хæстонтæ.
Цъæх малусæг
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Фарнаваз I
Хицауиуæг
Æргом у, Фарнавазæй арæзт Иберийы ерыстауадты структурæйæн хæстон нысаниуæг кæй уыдис, уый — йæ адæм паддзахады хъæхъхъæныны фæдыл сорганизаци кæнын. Уыцы рæстæджы Иберийы адæмы бæрц уыдис 600 мин адæммæ ’ввахс, æмæ сæ бон уыдис 100 мин адæймаджы бæрц æфсад сæмбырд кæнын. Страбонмæ гæсгæ, Иберийы æфсад уыдис 70-80 мины бæрц, афтæмæй алы ерыстауады къухы уыдис 10 мин æфсаддоны.
Кæд гуырдзиаг æмæ классикон æвдисæнадтæ Карти æмæ Селевкидты хсæн цы бастдзинадтæ уыд, уый бæлвырд-хуызæнæй æвдисынц, уæд Фарнаваз цы ерыстауадты системæ сарæзта, уый нырыккон иртасджытæм гæсгæ æцæг хабар нæу, фæлæ æстæузаманы Гуырдзыстоны цы феодалон системæ уыд, уый срагон кæныны фæлварæн у.
Фарнаваз Гуырдзыстоны цалдæр зындгонд агъуысты самадта: гуымиры Армази æмæ æмхуызæн ном кæмæн ис, ахæм фидар.
Йæ хицауиуæджы дæргъы Фарнаваз цæдисон уыдта алыхуызон Цæгат Кавказы адæмтимæ. Æрæх сæ хуыдта знæгты ныхмæ хæстмæ. Цæмæй дурдзуктимæ цæдис сфидар кæна, уый фæдыл дурдзукаг сылгоймаджы ракуырдта. Афтæмæй дæр йæ хойы смой кодта цыдæр сæрмæттаг фæтæгыл.
Самашки
Сама́шки (СемаӀашка) у хъæу Цæцæны Ачхой-Мартаны районы. Цæрынц дзы 12,3 мин адæймаджы (2017).
Фарнаваз I
Хицауиуæг
«Картлис цховреба» куыд амоны, афтæмæй Фарнаваз уыдис, гуырдзиаг абетæ чи сарæзта, уыцы адæймаг, æмæ гуырдзиаг æвзагæй йæ паддзахады официалон æвзаг скодта:
Самашки
Фиппаинæгтæ
Категори:Ачхой-Мартаны районы цæрæнрæттæ
Фарнаваз I
Хицауиуæг
Хроникæмæ гæсгæ Фарнаваз хицаиуæг кодта 65 азы дæргъы.
Белоруссаг
Белоруссаг кæнæ беларусаг:
Фарнаваз I
Хицауиуæг
Йæ мæлæты фæстæ баныгæдтой йæ йæ гуымиры Армазийы цур æмæ кувын æм райдыдтой. Йæ фырт Саурмаг ног паддзах сси.
Фарнавазы ингæны ран ныры онг ничи ссардта. Йæ ингæнмæ-иу чи цыдис, ахæм фæстæг паддзах уыдис Мириан III.
Фæстаг
Багратионты мыггаг Фарнавазы сæ фыдæлыл нымадта. Гуырдзиаг паддзæхтæм гæсгæ сæ хицауиуæджы бар комкоммæ Фарнавазæй цыдис, æмæ астæузаманы Гуырдзыстоны паддзахад уыдис Иберийы паддзахадæн йæ комкоммæ фæдон
Тбилисы ис Фарнавазы номыл уынг, проспект, æмæ Фарнавазы цырт. Уый йеддæмæ Фарнавазы номыл уынгтæ ис Батуми, Кутаиси, Хашури, Гур, Гурджаани, Сачкере, Зестапори æмæ æндæр сахарты. Бирæ скъолатæ æмæ æндæр агъуыстытæ дæр дарынц йæ ном.
Библиографи
Категори:Гуырдзыстоны хицауиуæггæнджытæ Категори:Гуырдзыстоны истори Категори:Фарнавазидтæ
Алибар
Алибар (ალიბარი) у хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы.
Литературæ
Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Семёнов, Леонид Пётры фырт
Леонид Пётры фырт Семёнов (1886—1959) уыд советон литературæзонæг, аивадзонæг, профессор, археолог, ЦИ АССР-йы зонады сгуыхт архайæг. Уыд Хетæгкаты Къостайы, Брытъиаты Елбыздыхъойы, Тугъанты Батырбег æмæ иннæ ирон культурæйы минæвæртты сфæлдыстад фыццаг иртасджытæй иу.
Хурмæзил
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Семёнов, Леонид Пётры фырт
Райгуырдис 1886-æм азы 30 майы Терчы облæсты Слепцовскæйы станицæйы (ныртæккæ у Сунжæйы сахар Мæхъхъæлы Республикæйы) ахуыргæнæджы бинонты. Йæ мад Вассæ Захары чызг Лерман, хъомыл кодта аст сывæллоны, амыдта сæрмагонд уроктæ.
1891-æм азы Семёновтæ ралыгъдысты Дзæуджыхъæумæ æмæ æрцырдысты, Леонид Семёнов йе ’нæхъæн цард кæм æрвитдзæн, уыцы Ирон уынджы хæдзары. Æрыгонæй суинаг ахуыргонд уарзта классикон æвзæгтæ ахуыр кæнын.
Дзæуджыхъæуы реалон училищейы каст фæуыны фæстæ ацыдис Харьковы университеты историон-филологон факультеты ахуыр кæнынмæ (1908–1912), классикон æвзæгтæ хорз кæй зыдта, уый йын стыр ахъаз фæцис йæ ахуыры. 1911-æм азы ныффыста йæ фыццаг зонадон куыст Михаил Лермонтовы поэзийы тыххæй, рауагътой йæ Харьковы историон-филологон æхсæнады æмбырдгонды 1913 азы.
Бирæ азты дæргъы Л. П. Семёнов амыдта уырыссаг æвзаг æмæ литературæ Дзæуджыхъæуы педагогон институты, 1934-æм азæй уыд профессор. Уыцы иу рæстæг куыста Цæгат Кавказы бæстæзонæн институты æмæ йæ зонадон музейы, Фыдыбæстæйы Стыр хæсты заман йæ куыст адарддæр кодта Цхинвалы педагогогон институты.
Бацæттæ кодта, кандидатон æмæ докторон диссертацитæ æнтыстджынæй чи бахъахъхъæдта, дæс ахæм ахуыргæнинагæй фылдæр.
Семёнов уыд Советон Цæдисы зонæдты академийы мидæг Лермонтовы къамисы уæнг.
Амардис 1959-æм азы 2 апрелы Орджоникидзейы (ныры Дзæуджыхъæу). Ныгæд æрцыдис Ирон аргъуаны кæрты уæлмæрдты.
Æддаг æрмæг
Категори:Ленины ордены кавалертæ Категори:Дзæуджыхъæуы чи амардис, уыдон Категори:1959-æм азы чи амардис, уыдон Категори:1886-æм азы чи райгуырдис, уыдон Категори:Кавказзонджытæ
Румынаг
Румынаг, дыгур. румийнаг :
Таутиаты Абдулбекир
Таутиаты Абдулбекир (Барис) (райгуырдис Турчы — амардис 1937-æм азы) уыдис советон дуджы политикон архайæг, 1934-æм азæй 1937-æм азмæ Хуссар Ирыстоны коммунистон партийы обкомы фыццаг секретарь, Ирыстоны баиу кæныны змæлды хайадисæг. 1937-æм азы фехст фæци советон хицауадæй, Сталины репресситы рæстæджы.
Абдулбекир райгуырдис Османты империйы, ирон мухадзырты бинонты. 1919-æм азы, Революцийы фæстæ, йæ бинонтæ раздæхтысты Ирыстоны цæгатмæ, æмæ Абдулбекир сси фæскомцæдисон, фæстæдæр та — комунистты партийы æнувыд уæнг æмæ революцион архайæг. Куыста бæрнон партион бынæтты Мæскуы æмæ Бакуйы.
1934-æм азы бафарста, цæмæй йæ Хуссар Ирыстонмæ куыстмæ рарвитой, æмæ сси Хуссар Ирыстоны автономон облæсты коммунистон партийы обкомы фыццаг секретарь. Уыцы бынаты уæвгæйæ цалдæр хатты фарст æрæвæрдта Хуссар æмæ Цæгат Ирыстоны баиу кæныны тыххæй. Ахæм цаутæй иу уыдис 1936-æм азы 19 июны, Цхинвалы горæтон партион æмбырды рæстæджы, кæцы æрымбырд ног Сталины конституцийы аныхас кæнын охыл. Ацы цауы фæстæ, 1936-æм азы 3 июлы Цхинвалы фæсидтой Гуырдзыстоны коммунистон партийы Хуссар Ирыстоны обкомы рабадт, æрхæццæ и уырдæм Гуырдзыстоны коммунистон партийы дыккаг секретар Валериан Бакрадзе. Уыцы рабадты дæргъы гуырдзиаг коммунисттæ стыр критикæйы бын фæкодтой Хуссар Ирыстоны партийы хайад, æмæ cын бафæдзæхстой, цæмæй сæ «шовинистон æмæ антипартион риторикæ ныууадзой».
Фиппаинæгтæ
Абдулбекир Категори:Турчы чи райгуырдис, уыдон Категори:Турчы ирæттæ
Фатсыф
Фатсыф (Sagittaria; Стрелолист) у бирæазон зайæгойты мыггаг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Мамати
Мамати (მამათი) у хъæу Гуырдзыстоны Ланчхуты муниципалитеты.
Куырмбындз
Куырмбындз кæнæ куырм бындз (Tabanidae, Слепни) — сасчыты бинонад.
Мамати
Фиппаинæгтæ
Категори:Ланчхуты муниципалитеты цæрæнрæттæ
Арсыкъах
Арсыкъах у зайæгойы ном.
Куырмбындз
Фиппаинæгтæ
Категори:Сасчытæ
Арсыкъах
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Ломисы Уастырджи
Ломисы Уастырджи кæнæ Ломисы дзуар, Ломисыдзуар (ლომისა) ис Хады комы Дæллаг Млеты сæрмæ. Йæ бæрæгбон вæййы Кæрдæгхæссæны хæдфæстæ æртыццæджы. Кадджынæй йæ бæрæг кодтой амы цæрæг ирæттæ æмæ гуырдзыйæгтæ дæр. Цæгат Ирыстонмæ дзы чи æрлыгъд, уыдон дзуары бынæй æрхъуын рахастой æмæ сæхицæн Ломисы Уастырджийы кувæндон сарæзтой Бæлтайы сæрмæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хады ком
Тугцъир
Тугцъир (Sanguisorba; Кровохлёбка) у бирæазон кæрдæг зайæгойты мыггаг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Мелеуз
Мелеу́з (Мелеуз, Мәләүез) у сахар Башкортостаны, Мелеузы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Башкортостаны сахартæ
Дюртюли
Дюртюли́ (Дюртюли, Дүртөйлө) у сахар Башкортостаны, Дюртюлийы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Башкортостаны сахартæ
Къусджытæ (хох)
Фиппаинæгтæ
Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Закаткъари
Закаткари (ზაქათკარი) у хъæу Гуырдзыстоны Душеты муниципалитеты. Ис Хады комы.
Категори:Душеты муниципалитеты цæрæнрæттæ
Бедони
Бедони (ბედონი) у хъæу Гуырдзыстоны Душеты муниципалитеты. Ис Хады комы.
Категори:Душеты муниципалитеты цæрæнрæттæ
Пъаулиани
Пъаулиани (პავლიანი) у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы. Ис Карцухы комы.
Литературæ
Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Зæххы æхсæрæг
Зæххы æхсæрæг (Marmota, Сурки) — æхсынæгты мыггаг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Скæсæн Проне
Скæсæн Проне кæнæ Хъорнисы Проне, Еграйы дон (აღმოსავლეთის ფრონე) у цæугæдон Хуссар Ирыстоны æмæ Гуырдзыстоны, Къуары фæрсагдон.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Гуырдзыстоны цæугæдæттæ
Хынцæгтæ
Хынцæгтæ (Хинчаговы, Хинчагашвили, Хинчагошвили, Хинчагишвили, ხინჩაგაშვილი, ხინჩაგოშვილი, ხინჩაგიშვილი) сты ирон мыггаг.
Литературæ
*
Бæхты Лæппары рагъ
Бæхты Лæппары рагъ кæнæ Бæхтылæппарæг у хохы рагъ Цæгат Ирыстоны Алагиры районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хæхтæ
Хъæуком
Хъæуком у хохы цъупп Цæгат Ирыстон, Хуссар Ирыстон æмæ Гуырдзыстоны арæныл. Хохы бæрзæнд у 3006 метры.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Усемикент
Усемикент у хъæу Дагъистаны Каякенты районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Каякенты районы цæрæнрæттæ
Куатетри
Куатетри (ქვათეთრი):
Бенц, Карл
Карл Фри́дрих Михаэ́ль Бенц (Carl   (Karl) Friedrich Michael Benz, райгуырдис 1844-æм азы 25 ноябры, Мюльбурджы (Карлсруэ) — амардис 1929-æм азы 4 апрелы, Ладенбурджы) уыдис немыцаг инженер, мидсудзгæ змæлынгæнæгæй кусæг хæдтулгæ фыццаг чи æрхъуыды кодта, уыдонæй иу, автомобилон арæзтады фадыджы раздзæуæг.
Рагазтæ
Карл Фридрих Бенц райгуырдис 1844-æм азы 25 ноябры сахар Мюльбурджы, Германы. Йæ фыд уыдис поезды машинист,æмæ иу хатт, поезды гом кабинæйы бадгæйæ, суазал ис, фæрынчын æмæ амардис. Йæ фыртыл уæд цыдис дыууæ азы. Йæ ныййарджыты фæндыд сæ сывæллонæн раттын хорз ахуырад. Карл Фридрих райдайæн скъола Карлсруэйы каст куы фæци, уæд, 1853-æм азы, бацыдис техникон лицеймæ (ныры Бисмаркы гимназ), уый фæстæ та, 1860-æм азы, политехникон университетмæ.
Æрыгон куы уыдис, уæд æй сцымыдис кодтой къамтæ исын æмæ къулыл ауындгæ сахæтты цалцæг кæныны куыст. .
1864-æм азы 9 июлы, 19-аздзыдæй каст фæцис Карлсруэйы университеты техникон механикæйы факультет. Уыдис Фердинанд Редтенбахеры ахуыргæнинаг.
Куыста машинæаразæн заводы сахар Карлсруэйы. Куыста дзы дыууæ азы.
Фондз азы дæргъы куыста инженер æмæ конструкторæй машинæаразæн заводты Мангеймы, Пфорцгеймы æмæ Венæйы.
1871-æм азы Август Риттеримæ иумæ байгом кодта механикон æрмадз Мангеймы. Æрмадз уагъта цæгджын дзауматæ æмæ згъæрæй конд арæзтадон æрмæджытæ, ифтонггæрзтæ. Тагъд рæстæджы Карл Бенц, йæ усаджы фыдæй райста æхца æмæ балхæдта йе ’мбалы хай. Карл æмæ йæ усаг Бертæ Рихтербаиу кодтой сæ цард 1872-æм азы 20 июлы. Рантыстис сын фондз сывæллоны.
Карьерæ
Йе ’рмадзы Карл Бенц райдыдта аразын ног мидсудзгæ змæлынгæнджытæ. 1878-æм азы 31 декабры райста патент дыууæтактон бензинæй кусæг змæлынгæнæг кæй æрхъуыды кодта.
1882-æм азы сарæзта акционерон куыстуат «Gasmotoren Fabrik Mannheim», фæлæ 1883-æм азы йæ ахицæн кодта. 1883-æм азы велосипедты æрмадзы бындурыл сарæзта компани «Benz & Company Rhenische Gasmotoren-Fabrik», ноджы зындгонддæр уыд куыд «Benz & Cie». Компани райдыдта бензины змæлынгæнджытæ аразын æмæ уæй кæнын. Ам Бенц сарæзта йæ фыццаг хæдтулгæ.
Бенцы хæдтулгæйæн уыдис æртæ згъæрæй гонд цалхы: æрымысæгæн йæ бон нæ уыдис йæ дыууæ раззаг цалхы æмрæстæджы сзилдух кæнын. Змæлгæ кодта цыппартактон бензинон змæлынгæнæй, йæ дыууæ фæстаг цалхы æстау чи уыдис, ахæмæй. Рæхысы руаджы зилæн цыдис фæстаг сæмæнмæ. Хæдтулгæйæн уыдис стъæлфæнæй кусæг ссудзæны системæ цырагъимæ, дифференциал, æмхæстдзинад æмæ дыууæ адæттæны — нейтралон æмæ раззаг. Змæлынгæнæг йæхи донæй уазал кодта, терморегуляци та æххæст цыдис змæлынгæнæджы цилиндрæй доны сысынадæй.
1885-æм азы автомобиль æрцæттæ уыд æмæ йæ схуыдтой «Motorwagen». 1886-æм азы январы патент йыл райстой, й' архайд бафæлвардтой, æмæ 1887-æм азы фенын æй кодтой йæ Парижы равдысты.
1888-æм азы райдыдта йæ хæдтулгæтæ уæй кæнын. Рæхджы байгом кодта ног уæйгæнæн филиал Парижы.
1888-æм азы Берта Бенц, йæ лæгæн ницы дзургæйæ, хæдтулгæ райста æмæ йыл араст Мангеймæй Пфорцгейммæ, йæ мады басгарынмæ. Иу боны дæргъы автомобилисттæ 106 километры дæрддзæг фæцыдысты. Фæндагыл уæвгæйæ цалдæр хатты балхæдтой бензин аптекæты, сыгъдæггæнæн хосау йæ кæм уæй кодтой, уым.
1886-1893 æзты ауæй кодта 25 «Motorwagen» моделы хæдтулгæты.
1889-æм азы Бенцы минæвæр Францы равдыста йæ хæдтулгæ автомобилон æппæтдунеон равдысты Парижы. Æмрæстæджы дзы æвдыстой немыцаг компани Daimler-ы хæдтулгæтæ дæр. Фæлæ равдыст хорз уæйтæ не ’рхаста. Афтæ уыд 1890-æм азы онг, немыцаг компанитæн Бенцы хæдтулгæтæ аразын цалынмæ нæ бафæндыд, уалынмæ. Бындур сæвæрдтой ног фирмæйæн, æрмæстдæр Бенцы хæдтулгæтæ чи аразта, ахæмæн. Уый фæстæ Бенц æнæсцухæй куыста йæ ног проекттыл æмæ хæдтулгæты тестон азгъордтыл дæр.
1893-æм азы арæзтæуыд асламдæр дыууæбынатон хæдтулгæ Victoria, æртæ бæхы тыхы бæрц змæлынгæнæгæй кусæг æмæ фыппар цалхы кæмæн уыдис, ахæм. Йæ тагъдад уыдис 17-20 км/сах. Фыццаг азы 45 ахæм хæдтулгæты ауæй кодта.
1894-æм азы уадзын райдыдтой хæдтулгæтæ Velo. Velo-хæдтулгæ хайад иста фыццаг автомобилон ерысæй дугъы, Париж—Руаны.
1895-æм азы арæзтæуыд фыццаг уæзласæн, æмæ ма историйы фыццаг автобустæ.
1897-æм азы сфæлдыста горизонталон авæрдимæ дыууæцилиндрон змæлынгæнæг, «контрæ-змæлынгæнæг» кæй хонынц, уый. Рæхджы та, «Benz»-æн йæ хæдтулгæтæ стыр æнтыстдзинæдтæ спортивон архæдты кæй æвдыстой, уый тыххæй систы популярон æмæ зындгонд æлхæнджыты æхсæн. Бирæ æнæнтыст азты фæстæ Карл Бенцы хъуыддаг æнтысджын сси.
1906-æм азы Карл Бенц, Берта Бенц æмæ сæ фырт Евгений æрцардысты Ладенбурджы. 1914-æм азы 25 ноябры Карлсруэйы техникон университет Карл Бенцæн цытджын докторы ном радта.
Фыццаг дунеон хæсты фæстæ Германы цы финансон кризис уыд, уый бирæ хайæдтæн зиан æрхасста, се ’хсæн хæдтулгæты арæзтад дæр уыдис. Уæззау экономикон ситуацийæ цæмæй фервазой, уый тыххæй 1926-æм азы 28 июны Карл Бенцы компани «Benz & Cie» æмæ Готлиб Даймлеры «DMG» сæхи баиу кодтой, æмæ ног концерн «Daimler-Benz» самадтой, абоны бон Daimler AG чи хуыйны, уый, æмæ сæ хæдтулгæтæн сæ нæмттæ «Mercedes-Benz»-ыл фæивдтой, DMG-йы æппæты хуыздæр модел "Mercedes 35 PS"-йы номæн. Хæдтулгæ «Mercedes» йæ ном райста Мерседес Еллинекы номæй, Даймлеры партнёр Эмиль Еллинекæн, ног хæдтулгæйы спецификацитæ сæ сæвæрдта, уымæн йæ чызг чи уыд. Ног фирмæйы логотип сси Даймлеры æрæтигъон стъалы («змæлынгæнæнтæ зæххæн, уæлдæфæн æмæ донæн»), йæ алфамбылай та ис Бенцы эмблемæйæ ист лавры къалиу.
Мæлæт
Карл Бенц йæ цардæй ахицæн 1929-æм азы 4 апрелы Ландебурджы, рæуджыты судзагы фæстæ. Берта Бенц та амардис бирæ рæстæг фæстæдæр, 1944-æм азы 5 майы.
Карл Бенцы номыл схуыдтой футболон клуб Вальдхофы стадион — Карл-Бенц-Стадион, æмæ ма Бенц-Пасс — хæххон æфцæг Антарктидæйы.
Æрвитæнтæ
Категори:Инженертæ алфавитмæ гæсгæ
Гостомель
Госто́мель (Гостомель) у сахарæнгæс посёлок Украинæйы Киевы облæсты, Киевы горæтгæрон.
Фиппаинæгтæ
Категори:Киевы облæсты цæрæнрæттæ
Янаул
Янау́л (Янаул, Яңауыл) у сахар Башкортостаны, Янаулы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Башкортостаны сахартæ
Волчанск
Волча́нск:
10 декабры
10 декабры, иронау цыппурсы мæйы 10-æм бон — азы 344-æм бон ( 345-æм бон).
Рæсыдбадæн
Рæсыдбадæн (Gentiana; Горечавка) у зайæгойты мыггаг.
Йæ сыфты йын чысыл тæвд доны бауадзынц, стæй йæ афтæмæй æвæрынц рæсыдыл æмæ йæ бабадын кæны æхсæвæй райсоммæ. Ардыгæй цæуы йæ ном рæсыдбадæн. Уый бадын кæны хуылфы рæсыд дæр, иттæг хорз у игæрæн.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Изюм (сахар)
Изю́м (Ізюм, Изюм) у сахар Украинæйы Харьковы облæсты, Изюмы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Харьковы облæсты сахартæ
2023-æм азы февраль
Фиппаинæгтæ
Категори:2023-æм азы мæйтæ
Хъивалы айнæг
Хъивалы айнæг кæнæ Хъивалы хох у айнæг нарты кадджыты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Нарты кадджыты географи
Хекъилатæ
Хекъилатæ (Хекилаевы, Хекиловы) сты ирон мыггаг.
*
Пирр (Хуссар Дакотæ)
Пирр (Pierre []) у Хуссар Дакотæйы сæйраг сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хуссар Дакотæйы сахартæ
Тымыгъдоны хох
Тымыгъдоны хох у хох Хуссар Ирыстоны. Ис Битеты хъæуы цур.
Литературæ
Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Алхаджакент
Алхаджакент у хъæу Дагъистаны Каякенты районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Каякенты районы цæрæнрæттæ
Сквирæ
Фиппаинæгтæ
Категори:Киевы облæсты сахартæ
Полоцк
По́лоцк (Полацк) у сахар Белоруссийы цæгаты, Полоцчы районы административон центр.
Спаржæхуызтæ
Спаржæхуызтæ (Asparagaceae) сты иухайон зайæгойты бинонад.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Зайæгойты бинонæдтæ
Галаты Барис
Галаты Алыксандры фырт Барис (райгуырдис 1889-æм азы, Дзæрæстæ, Цæгат Ирыстон — амардис 1976-æм азы, Цхинвал, Гуырдзыстоны ССР, Советон Цæдис) уыд ирон композитор æмæ дирижёр, ирон профессионалон музыкæйы бындурæвæрæг, ирон адæмон зарджыты æмбырдгæнæг æмæ иртасæг, Гуырдзыстоны ССР аивæдты сгуыхт архайæг. Сфæлдыстадон куыст райдыдта 1907-æм азæй Бетъырбухы. Каст фæци Ленинграды музыкалон техникум 1932 азы (П. Рязановы кълас) æмæ ацыди Цхинвалмæ. 1938-1951 азты уый у Хуссар Ирыстоны драмон театры дирижёр, 1941-1943 азты уый ацы театры директор сси. 1938 азæй уый Хуссар Ирыстоны зарджыты æмæ кафты ансамбль «Симды» аивадон къухдариуæггæнæг æмæ дирижёр у. Уый у автор музыкалон комедийы «Усгурмæ» (1943), «Нарты Батрадз» (1942), уымæ хауы бирæ музыкæ Мольеры, Симоновы, Д. Гулиайы æмæ æндæрты уацмыстыл.
1951 азæй Галаты Барис Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны автономон облæсты зонадон-иртасæн институты зондадон-кусæгæй кусы. Уый бирæ азты дæргъы æмбырд кодта æмæ иртæста ирон адæмон зарджыты, кæцыты фылдæр фæстæдæр бахаста монографийы «Ирон адæмон зарджытæ». Чиныджы адæмон музыкалон аивад æртæ жанрæй у равдыст: зарджытæ, хъарджытæ, кадджытæ (таурæгътæ). Амæ æфтыд цæуы цыппæрæм жанр – адæмон кафтытæ.
Адæмон зарджыты автор дих кæны ахæм хуызтыл: историон (Чермены зарæг, Таймуразы зарæг); революционерон зарæг (Харебаты Исахъ, Дриаты Антон); хъайтарон зарæг, ацы зарджытæн сæрмагонд раздзæуæг бынат ис ирон адæмон зарджыты; эпикон зарджытæ, зарджытæ Нарты хъайтартыл, Нарты кадджытæ, кæцыты æххæст кæнынц зарæггæнджытæ хъисын фæндыримæ иумæ; фæллойы зарджытæ (зарæг къæпийæ куысты рæстæджы, хосдзауты зарæг); чындзæхсæвы зарджытæ, ацы зарджыты æххæст кæнынц æрмæст нæлгоймæгтæ, уæлдайдæр та чындзæхсæвы цыды рæстæджы, фынджы зарджытæ; юмористон зарджытæ; кафты зарджытæ (æмдзæгъдимæ); уарзондзинады зарджытæ; чызджы зарæг); лирикон (сылгоймæгты) зарджытæ (Софьяйы зарæг).
Монографийы афтæ-ма бындуронæй у сахуыргонд ирон адæмон кафтытæ. Автор нымайы, цæмæй рагон популярон ирон кафтытæ «Цоппай» æмæ «Чепена» æххæст цæуы æрмæст къордимæ, фæлæ «Симд» гæнæн ис æххæст цæуа куыд къорды зарæгæй афтæ кафты музыкæимæ дæр. «Хонгæ кафт» музыкалон инструменттимæ æххæст цæуы.
Иртасæг хицæнтæй æвдисы ирон музыкалон инструментты:
Галаты Барис бындур æрæвæрдта къорды аивадæн Хуссар Ирыстоны. Уый къухдариуæгæй арæзт æрцыд зарæггæнджыты бирæ къорд (Цхинвалы педагогон институты, æндæр æмæ æндæр районты).
Галаты Барис фæзиан 1976-æм азы.
Санахъоты Мате
Санахъоты Къыбылы фырт Мате (Санакоев Матвей; райгуырдис 1886-æм азы Дзауы — амардис 1937-æм азы) уыдис Ирыстоны революцион архайæг, Хуссар Ирыстоны 1918–1920 азты хæсты æмæ революцийы ахсджиагдæр хайадисæг, Хуссар Ирыстоны автономон бæстæйы прокуроры хæдивæг 1923–1925 азты, большевикон партийы уæнг.
Галаты Барис
Æддаг æрмæг
Категори:Уæрæсейы композитортæ Категори:Советон Цæдисы дирижёртæ Барис
Санахъоты Мате
Цардафыст
Санахъоты Мате райгуырдис Дзауы 1886 азы, каст фæци дины скъола. 1907-æм азы бацыдис службæ кæнынмæ паддзахы æфсадмæ — фыццаг гренадерон полкъмæ. Уый фæстæ йæ арвыстой ахуырмæ хæстон ахуырдонмæ, æмæ йæ каст куы куы фæцис, уæд ын радтой прапорщикы цин (чин). 1914-æм азы, Фыццаг Дунеон хæст куы райдыдта, уæд æй рарвыстой йæ Хуссар-Ныгуылæн фронтмæ.
1917-æм азмæ дæс азы дæргъы службæ кодта паддзахы æфсады, уыдис Георгийы дзуары ордены æххæст кавалер, Сыгъдæг Аннæйы Ордены II æмæ III къæпхæны кавалер, Сыгъдæг Станиславы Ордены II æмæ III къæпхæны кавалер, Сыгъдæг Владимиры ордены IV къæпхæны кавалер.
1917-æм азы æрыздæхтис йæ мадæлон зæхмæ æмæ райдыдта революцион куыст кæнын. 1918-æм азы майы сси большевистон партийы уæнг. Хайад иста Душеты растады æмæ Хуссар Ирыстоны растады.
1919-æм азы рарвыстой йæ Цæгат Ирыстонмæ разведкæ кæнынмæ. Хайад иста цалдæр Цæгат Ирыстоны большевикты æмбырдты.
1920-æм азы Мате æмæ хуссарирыстойнаг большевиктæ райстой горæт Алагир, æмæ уымæй райдыдтой урс гвардийы фарслæууæг ирæтты æмæ Деникины æфсады ныхмæ хæцын, ныббырстой суанг Беслæн æмæ Ольгинскæйы онг, æмæ, «мæхъхъæлы ныхмæ ирæтты чи ардыдта, уыцы кулактæн сæ провокацитæ ныууадзын бафæдзæхстой».
Майы мæйы Мате æмæ йе ’фсад раздæхтысты Хуссар Ирыстонмæ, гуырдзиæгтæ цы æфсад рарвыстой советон ирæтты ныхмæ, уыимæ хæцынмæ. Бирæ тохты фæстæ бæрæг сси, гуырдзыйы æфсад нымæцæй дæр æмæ, хæцæнгарзæй ифтонг куыд уыдис, уымæй дæр дзæвгар тыхджындæр уыдис, æмæ Ирыстонæн уыцы хæсты ницы хуызы фæуæлахиз уæвæн ис. Уæд Мате æрымысыд диверсион атакæтæ Гуырдзыстоны территоримæ кæнын: æнæнхъæлæджы Гур æрцахсын, Гуырдзыстоны æфсæнфæндаг æмæ æфсæнфæндаджы хидтæ халын, сæ логистикæ пырх кæнын. Уыцы пълантæ сæххæст кæнын йæ бон нæ бацис, уымæн æмæ большевикты раздзогтæ Дзаттиаты Алыксандр æмæ Гæдиаты Никъала йын æй фæивар кодтой, Советон Уæрæсейæ æххуысмæ æнхъæлмæ кæнгæйæ. Уый фæстæ гуырдзиаг тыхтæ фæуæлахиз сты æмæ 1920-æм азы Хуссар Ирыстонæн сарæзтой геноцид. Ирон большевикты æфсæдтæ æмæ лигъдæтты дæсгай минтæ араст сты Цæгат Ирыстонмæ.
1937-æм азы, Сталины репресситы рæстæджы, Советон хицауад æй æрцахстой æмæ фехстой, цыдис ыл 51 азы. Зылын æй кодтой «контреволюцион æхсæнад» саразынæй.
1956-æм азы æрцыд реабилитацигонд.
Аивады
Санахъоты Матейы фæлгонц ирон сценæйыл æххæст кæны Мамиты Григорий спектакль «Фæстаг æвдисæн»-ы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Уæрæсейы революционертæ Категори:1886-æм азы чи райгуырдис, уыдон Категори:Дзауы чи райгуырдис, уыдон Мате
Ос-Бæгъатыр
Ос-Бæгъатыр у ирон адæмы национ хъайтæр, аллон паддзахады уæзданлæг, æфсаддон раздзог æмæ, ирон таурæгътæм гæсгæ, æхсæз рагон ирон стыр мыггæгтæн сæ фыдæл: Цæразонтæн, Сидæмонтæн, Кусæгонтæн, Цъæхилтæн, Æгъуызатæн æмæ Тидлатæн.
1290-1300 æзты Ос-Бæгъатыр æмæ йæ бал тыхæй райстой гуырдзиаг фидар Гур æмæ, ирон историктæм гæсгæ, райдыдтой дзы алайнаг паддзахад рацаразын. Фæлæ цын уый нæ бантысти: 1306-æм азы Ос-Бæгъатыр амард. 1326-æм азы, 20 азы йæ амæлæты фæстæ, гуырдзиаг паддзах Георги V Æрттивæг, йæхæдæг Гуырдзыстоны паддзахад манголты къухæй фехæлды фæстæ-иу чи рацаразта, Гуры фидармæ ныббырста, алайнаг æфсад фæцагъдта æмæ уыцы зæхх фæстæмæ Гуырдзыстоны скондмæ райста.
Ос-Бæгъатыры хабар гуырдзиаг азгайфыстыты
Картлис цховреба афыссы йæ цард афтæ. Манголты ныббырсты рæстæджы, Гуырдзыстоны паддзахад сæ дæлбæр куы сси, уæд «Дербенты къулдуары фæстæ» рацыдысты гуырдзиаг паддзах Деметре II-æм алайнаг лигъддонтæ. Сæ радздзог уыдис сылгоймаг Ламечав, йемæ уыдысты «Ахасарфакиани»-йы мыггагæй сывæлæттæ: Бæгъатыр æмæ Фареджан. Фареджан уыдонæй уыд сæ хистæр, æмæ гуырдзиаг æзгайфыстытæ хонынц йæ «ирон паддзахы фырт». Паддзах сæ рарвыста манголты хицау Уло-ханмæ. Уло цын цæрыны бар радта, æмæ афтæ фæстæмæ паддзахмæ рарвыста. Паддзах сæ æрцæрын кодта йæ сæйраг сахары, стæй Дманис æмæ Жинованийы.
1289-æм азы Деметре II-ы манголты бардзырдмæ гæсгæ мæлæтæй бафхæрдтой, Аргун-ханы ныхмæ сусæгвæнды уæнг кæй уыди, уый тыххæй. Йæ фырт Вахтанг III сси Гуырдзыстоны паддзах, фæлæ гуырдзиаг уæздæттæ райдыдтой паддзахы бынаты тыххæй быцæу кæнын, æмæ алайнæгты раздзог Фареджан слæууыд Деметрейы æндæр фырт Давиды фарсмæ. 1292-æм азы Вахтанг амард æмæ Давид сси Гуырдзыстоны паддзах Давид VIII-æмы номæй, æмæ Кетагу, манголты фæтаг, бардзырд йын радта бердзенаг сахар Тунгузало тыхæй райсын, йæ иузæрдыгдзинад равдисынæн. Фареджан паддзахимæ хæстмæ ацыд, æмæ уыцы рæстæджы Картлийы цæрæг ирæттæ райдыдтой дзы бынæттон гуырдзиæгты хъыгдарын, æмæ Гуры сахар сæхимæ райстой. Картлийы ерыстауы фырт Хамада æфсад сæмбырд кодта æмæ Гур æрхъулы кодта. Бирæ ирæттæ æмæ гуырдзиæгтæ дзы кæрæдзийы фæцагъдтой, æмæ уæд ирæттæ манголты æххуыс бафæрстой. Манголтæ цын æфсад рарвыстой æмæ знæгтæ сабырдзинадыл бадзырдтой. Фæлæ азгайфысты автор баффипайдта, уыцы рæстæгæй ирæттæ æмæ гуырдзиæгтæ фыдызнæгтæ кæй систы, уый. Фыдызнæгтæ кæй систы, уый азгайфыст дарддæр æвдисы ахæм эпизодæй: ирæтты бал Тбилисмæ базар кæнынмæ рацыдысты, фæлæ дзы цын гуырдиагтимæ хæцт рæцыд æмæ гуырдзиаг уæзданлæг, Ратъи йæ ном уыд, й’ адæмимæ дыууæ ироны амардта: Сахтис æмæ Узурабеджы.
1300-æм азмæ ’ввахс Фареджаны бынат Бæгъатыр райста — æвæццæгæн, Фареджан кæй амард, уый тыххæй. Уыцы рæстæгмæ паддзах Давид йæ мангойлаг хицæуттимæ быцæу кæнын райдыдта, манголтæ Гуырдзыстонмæ стыр æфсад рарвыстой æмæ гуырдзиаг уæздæттæ ногæй дæр райдыдтой паддзахы бынаты тыххæй кæрæдзийцы цæгъдын. Уыцы рæстæджы Бæгъатыр цæдис скодта Шалва Квениплевелиимæ — «гадзрахат», кæцы мангойлаг хицау Хуглубугъайы фарс хæцыд — æмæ-иу райдыдта йæ Гуры фидарæй Картли æмæ Триалеты зæххыл лæбурын, гуырдзиаг азнаурты сæ зæххытæй-иу сурын æмæ цалдæр фидары тыхæй райста, се ’хсæн Дзамийы фидар. Азгайфыст дæтты, Бæгъатыры ныхмæ чи хæцыд, уыцы уæздæтты нæмттæ — Хамад Сурамели æмæ Ратъи (Тбилисы базары ирæтты чи амардта, уыцы уæздан). Стæй Бæгъатыры ныхмæ рацыд Картлийы ерыстау Бека. Бека æмæ Бæгъатыры æфсадты хсæн хæцт рацыд, æмæ Бека дзы фæуæлахиз. Бæгъатыр Дзамийы фидармæ алыгъд, æмæ Бека йæ æрхъулы кодта, рамбулдта æмæ Бæгъатыры йæ уацары амардис.
Уымæ нæкæсгæйæ, Гуры фидар чи райстой, уыцы ирæттæ дзы цардысты æмæ хицауиуæг кодтой ноджы 20 азы дæргъы, æмæ 1326-æм азы Картлийы ног паддзах, Георги V Æрттивæг, Гуырдзыстон ногæй баиу кодта æмæ Гуры фидар райста æмæ ирæтты фæстæмæ хохмæ асырдта.
Ос-Бæгъатыр æмæ Нузалы аргъуан
1946-æм азы уырыссаг археолог Е.Г. Пчелина Нузалы аргъуаны ракодта иртæсæн куыстытæ. Куыстыты дæргъы йæ астæрды бын ссардтой 40-45 аздзыд лæджы ингæн. Лæгимæ баныгæдтой дыууæ карды, æртæ ронон зиллаччы, æмæ æфсæйнаг зынггæнæн. Пчелина афтæ æнхъæлдтæ, уый Дауыт-Сосланы ингæн кæй у, уый. Йемæ гæсгæ уый йæ райдианы уыдис хуымæтæг зæппæдз, фæлæ фæстæдæр гуырдзиæгтæ уымæй аргъуан сарæзтой, сæ стырдæр æфсадты хицауы ингæны бынатыл.
Фæстæдæр уыцы аргъуаны йæ куыст райдыдта уырыссаг археолог Владимир Александры фырт Кузнецов. Кузнецов равдиста, ацы аргъуан 13-æм æнусы кæроны кæнæ 14-æм æнусы райдианы кæй самадтой, уый, Дауыт-Сосланы амæлæты бирæ æзты фæстæ, æмæ уымæ гæсгæ тæрхон рахаста, уый Дауыт-Сосланы нæ, фæлæ Ос-Бæгъатыры ингæн кæй у.
Нузалы аргъуаны, ингæны йеддæмæ, нынныв уыдысты фрескæтæ æмæ цалдæр уæлфысты. Сæ иу, фрескæты бын, гуырдзиаг мхедреули абетæй фыст, дæтты нам фрескæты авторы ном — уый уыдис чидæр, йæ ном Вола Тлиаг кæмæн уыди.
Æппæтæй рагондæрæй æнхæлынц М. Г. Джанашвилийæ конд тæлмæц: уый йæ сарæзта Вахушти Багратионийы къухфысты ссардæуыд æмдзæвгæйæ. Йæ тæлмæцы афтæ уыд : "«Мах уыдыстæм фæраст æфсымары Чарджонидзе-Чархилатæ, ирæттæ: Бæгъатыр, Дауыт-Сослан — цыппар паддзахады ныхмæ чи тох кодтой; Пидарос, Джадарос, Сакур æмæ Георги, тасуадзæгæй се знагыл чи цыдысты; Не фсымартæй æртæ та — Исаак, Романоз æмæ Басили — Чырыстийы иузæрдион цæгъартæ систы. Мах хъахъхъæнæм, цыппар къуымтæй чи цæуынц, ахæм нарæг фæндæгтæ. Касарты мæм галуан æмæ арæнгæсуат ис, æмæ уым хъæхъхъæнын Хидийы дуартæ. Мæрдты бæстæ мæ уырны, æмææ афтæ ацы дунейы фидарæй лæууын: зæринхæссаг зæхх æмæ æвзист мæм донау бирæ ис. Кавказ æз басæттон, цыппар паддзахады ныхмæ тох кодтон æмæ гуырдзиаг паддзахы хо раскъæфтон, мах æгъдауææ гæсгæ. Уый мæ баййафта, мæнгардæй мыл рацыд æмæ мæ тæригъæд йæхимæ райста: Бæгъатыры дон ахаста, ирæтты æфсад та быныскъуыд фæци. Сымахæй ацы æмдзæвгæ чи фена, уый мын рухсаг зæгъæд»."
Уый феддæмæ Кузнецов ссардта æмдзæвгæйы æндæр верси архивон къухфыст «Записка сословных отношений в Осетинском и Ингушевском округах»-ы. Ныффыстой йæ 1860-æм азы, дæлбулкъон Карягины къухавæрд дзы ис. Уыцы къухфысты ацы æмдзæвгæ ахæм у :
1) Мах уыдыстæм 9 æфсымары Царæзонтæ-Цъахилтæ: Ос-Бæгъатыр, Дауыт æмæ Сослан, 4 паддзахады ныхмæ чи тох кæнынц.
2) Фидароз, Долароз, Сокур—Георги, се знагтыл алгъимæ чи кæсынц.
3) Мах æфсымæртæ Исаак, Романоз æмæ Басил, Чырыстийы хорз цагъартæ систы.
4) Цыппар къуымты мах дарæм Нарæг фæндæгты ацауæнтæ.
5) Къасарайы мæм фидар æмæ арæнгæсуат ис, уым дарын хиды дуæртæ, фидæныл ныфс дарын, абоны бон дзæбæх дæн.
6) Сыгъзæрин æмæ æвзист æрзæттæ Донау бирæ мæм сты.
7) Кавказæгты басæттон, цыппар паддзахады знæг систон.
8) Гуырдзиаг батъонийæн йæ хо раскъæфтон, мæ мыггаг нæ ныууагътон; аййæфта мæ, мæнгардæй мыл рацыд, йæ тæригъæд мыл сæвæрдта.
9) Бæгъатыр доны амард, ирæтты æфсад быныскъуыд фæци.
Зындгонд ирон поэт Хъодзаты Æхсар та йæ ирон æвзагмæ раивта аивадон тæлмацæй:
Мах, Цæразон гуырдтæ — фараст, иу артæй уыдыстæм уæрст. Ос-Бæгъатыр æмæ Сосо уарзтой кады мæлæт, хæст. Уыд Фидар æмæ Дзадарæн се знаг къæхты бын ыссæст, Тых, лæджыхъæдæй, æхсарæй уыд Джиуæрджи дæр æххæст.
Уæд Исахъ æмæ Романæн дардыл айхъуысти сæ кой, Стæй Басылæн дæр — зæрдæйæ уыдон Йесомæ куывтой. Скодтон Къасарайы фидар — знæгтæ нал зыдтой æнцой. Уыд цыппар комы нæ къухы, илци бæлццæттæ фыстой.
Ам æрзæтрæдзæгъдтæ — ме ’вджид, ам æвидигæ — мæ ис: Ис дзы донарæхæн алцы — уæд сызгъæрин, уæд æвзист. Æз Кавказы хохæн — йе ’лдар, кад дæр, ном дæр мын уыдис, Æз цыппар паддзахæн — се ’мсæр, семæ сарæзтон цæдис.
Иу чызг раскъæфтон Гуырдзыйæ: хуртæ, мæйтæн уыд æрвад. Чызгæн йе ’фсымæр та — паддзах, уый мын фехæлдта мæ цард. Оххай, рацыди мыл сайдæй, оххай, разынди мæнгард: Бабын Ос-Бæгъатыр доны, йе ’фсад — царæфтыд, бындзагъд.
А фыст чи кæса сымахæй, уый-иу, «рухсаг ут» зæгъæд.
Ос-Бæгъатыр æмæ ирон культурæ
Гæдиаты Цомахъ ныффыста, ирон литературæйы фыццаг æмдзæвгæтæй фыст историон драмæ чи уыд, ахæм пьесæ «Ос-Бæгъатыр». Уый рухс федта 1929-æм азы. Йæ уацмысы Цомахъ фæлдæр æвдисы хæст нæ, фæлæ адæм æмæ æлдæртты быцæу.
Цæгат Ирыстоны тæрхон кæнынц Ос-Бæгъатырæн цырт сæвæрыны хъуыддаджы тыххæй, Аланийы дзуæрттæ бафтæуыны 1100-æм азы бæрæгбоны фæдыл. Конкурс расидтой, сæрмагонд спонсорты ссардтой. Сæ фæнд у Сæрибардзинады фæзуатыл йæ сæвæрын, Дзæуджыхъæуы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирыстоны истори
Кагарлык
Фиппаинæгтæ
Категори:Киевы облæсты сахартæ
Хъабахъ
Хъабахъ у даргъ хъил, марды кадæн мысан æхсынæн.
Астæуккаг Куатетри
Астæуккаг Куатетри (შუა ქვათეთრი) у хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы.
Литературæ
Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Тæгæрджыны хох
Тæгæрджыны хох у хох Хуссар Ирыстоны. Ис Æлбортыхъæуы цур.
Литературæ
Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Волчанск (Украинæ)
Волча́нск (Вовчанськ; Волчанск) у сахар Украинæйы Харьковы облæсты. Ис Чугуевы районы, Украинæ æмæ Уæрæсейы тæккæ арæныл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Харьковы облæсты сахартæ
Себеж
Се́беж (Себеж) у сахар Псковы облæсты, Себеж районы администратовон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Псковы облæсты сахартæ
Уллубийаул
Фиппаинæгтæ
Категори:Карабудахкенты районы цæрæнрæттæ
Рей (сахар)
Рей у сахар Ираны цæгаты. Ис Тæхраны провинцийы.
Гутелы цъупп
Гутелы цъупп у хох Хуссар Ирыстоны. Ис Хъеуселты цур.
Литературæ
Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Раплæ
Ра́плæ (Rapla) у сахар Эстонийы, Рапламаайы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Эстонийы сахартæ
Сибай
Сиба́й (Сибай, Сибай) у сахар Башкортостаны.
Фиппаинæгтæ
Категори:Башкортостаны сахартæ
Вишнёвое (сахар)
Вишнёвое (Вишневе) у сахар Украинæйы Киевы облæсты. Ис Бучæйы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Киевы облæсты сахартæ
Алдымбыд
Алдымбыд у сыгъзæрин, æвзист, зæлдаг кæнæ æндæр зынаргъ æндахæй кæй кодтой, ахæм быд; хæрдгæбыд; хуыдтой йæ дзаумæттыл, кодтой дзы æгънæджытæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон культурæ
Невель
Не́вель (Невель) у сахар Псковы облæсты, Невелы районы администратовон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Псковы облæсты сахартæ
Уришев, Анзор Суадины фырт
Анзо́р Суади́ны фырт У́ришев (Анзор Суадинович Уришев, Урыш Суӏэдин и къуэ Андзор; райгуырдис 1987-æм азы 23 январы Псыхурейы) у кæсгон хъæбысæйхæцæг, Уæрæсейы æмæ Европæйы чемпионатты призёр æмæ чемпион, Уæрæсейы спорты сгуыхт мастер.
Æрвитæнтæ
Категори:Уæрæсейы хъæбысæйхæцджытæ Категори:Кæсæг-Балхъары спортсментæ
Æлборты Аслæнбег
Æлборты Аслæнбег (райгуырдис 1991-æм азы 2 апрелы Дзæуджыхъæуы) у ирон равзæрды Азербайджаны хъæбысæйхæцæг, Дунейы чемпионаты бронзæйы призёр (2017).
Æрвитæнтæ
Аслæнбег Категори:Ирон хъæбысæйхæцджытæ Категори:Азербайджаны хъæбысæйхæцджытæ
Ландсхут
Ландсху́т (Landshut, Landshuad, Låndsad) у сахар Германы, Дæллаг Баварийы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Баварийы сахартæ
Мироновкæ
Фиппаинæгтæ
Категори:Киевы облæсты сахартæ
Серноводское (Цæцæн)
Серноводское (Эна-Хишка) у хъæу Цæцæны, Серноводскоейы районы административон центр. Цæрынц дзы 12 мин адæймаджы (2018).
Фиппаинæгтæ
Категори:Серноводскоейы районы цæрæнрæттæ
Уæллаг Куатетри
Уæллаг Куатетри (ზემო ქვათეთრი) у хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы.
Литературæ
Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Сыст
Категори:Сасчытæ
Чугуевы район
Чугуевы район (Чугуївський район, Чугуевский район) у район Украинæйы Харьковы облæсты. Йæ административон центр у Чугуев.
Фиппаинæгтæ
*
Кобегкатæ
Кобегкатæ кæнæ Хъохъотæ (Кобегковы) сты ирон мыггаг.
Ныллæг хох
Ныллæг хох у хох Хуссар Ирыстоны. Ис Мугуты цур.
Гулрыпш
Гулрыпш (Гәылрыҧшь, გულრიფში) у Абхазы сахар, Гулрыпшы районы административон центр.
Категори:Абхазы сахартæ
Кобегкатæ
Фиппаинæгтæ
*
Санахъоты Владимир
Санахъоты Аржеваны фырт Владимир (Ладо ) (райгуырдис 1884-æм азы Дзауы — амардис 1937-æм азы) у ирон советон паддзахадон архайæг.
Цардафыст
Владимир райгуырд 1884-æм азы 12 январы мæгуыр зæхкусæг лæджы хæдзары, райдиан ахуырдзинад дæр Дзауы райста аргъуанон скъолайы. Ахуырмæ æвзыгъд уыд, райдыдта ахуыр кæнын Æрыдоны дины семинары.
Губден
Губден (, Гобден) у хъæу Дагъистаны Карабудахкенты районы.
Санахъоты Владимир
Фиппаинæгтæ
Категори:Хуссар Ирыстоны паддзахадон архайджытæ Владимир
Губден
Фиппаинæгтæ
Категори:Карабудахкенты районы цæрæнрæттæ
Каменец-Подольский
Каменец-Подольский (Кам'янець-Подільський) у сахар Украинæйы Хмельницкийы облæсты.
Категори:Хмельницкийы облæсты сахартæ
Алименттæ
Алиме́нттæ (ацы дзырд латинаг æвзагæй цæуы alimentum — дарын, хæссын) — бинонтæй хицæнæй цæрæг æдых, æнæкуыстхъом уæнгтæн (сывæллæттæн, ныййарджытæн æ.æ.ах.) сæ раздæры куыстхъом æмбинойнаг закъонмæ гæсгæ цы хардз фæфиды, уый.
Фриаты Таймураз
Фриаты Русланы фырт Таймураз (райгуырдис 1986-æм азы 15 сентябры Дзæуджыхъæуы) у ирон хъæбысæйхæцæг (84 кг онг уæз), Дунейы чемпионаты бронзæйы призёр (2018).
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон хъæбысæйхæцджытæ Таймураз Категори:Испанийы хъæбысæйхæцджытæ
Базыхъ
Базыхъ кæнæ Уазыхъхъ у донбеттырты мад, айнæджыйас, уæйыгæнгæс, карз ус.
Фиппаинæгтæ
Категори:Нарты кадджытæ
Петропавловск
Петропа́вловск (Петропавл; Петропавловск) у сахар Хъазахстаны, Цæгат Хъазахстаны облæсты административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хъазахстаны сахартæ
Абстракци
Абстра́кци (abstractio — «иуварс кæнын», «иппæрын») у ахæм конкретон буарадæн, скондæн, фæзындæн хъуыдыон æгъдауæй йæ миниуджытæй, фæрстæй кæнæ бастдзинæдтæй сæ иуты рахицæн кæныны æмæ иннæтæй хииппæрд кæныны процесс. Абстракци хонынц ахæм архайды (процессы) фæрцы цы æмбарынад рæзы, ахæм æмбарынад; æмæ йын базоныны мадзæлдты ’хсæн ис стыр бынат, куыд бынтон нæмæнгхъæуæг мадзал афтæ, æнæ кæцы нæй гæнæн ахуырадæн иумиагæйсисгæйæ.
Литературæ
Категори:Философион терминтæ
Стыр суар
Литературæ
Категори:Гуырдзыстоны цадтæ Категори:Тырсыгом
Очамчырæйы район
Очамчырæйы район (Очамчыра араион) у район Абхазы хуссар-скæсæны. Йæ административон центр у Очамчырæ.
*
Сойæ
Культурон сойæ (Glycine max) у, хъæдурхуызты бинонадмæ чи хауы, ахæм иуазон кæрдæг зайæгой. Культурон сойæ хæлиу зæххкуыстæуы Азийы, Хуссар Европæйы, Цæгат æмæ Хуссар Америчы, Централон æмæ Хуссар Африкæйы, Сабыр æмæ Индийы фурдты сакъадæхтыл, экваторæй 56—60°-мæ уæрхæдты.
Сойæйы гагаты ма рæдийгæйæ фæхонынц «сойæйы хъæдуртæ» (soya bean, soybean-æй), — уæрæх парахатгонд продукт, нырма ма нæ дуджы агъоммæ æртыккæгæм миназы зындгонд уыди. Хæрыны сойæйæн характерон сты дæлдæрдзæугæ миниуджытæ, кæдон æй кæнынц ахæм уарзон адæмæн:
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Хъæдурхуызтæ
Линкольн (Небраскæ)
Ли́нкольн (Lincoln) у Небраскæйы сæйраг сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Небраскæйы сахартæ
Тумæ (Уæрæсе)
Тумæ (Тума) у сахарæнгæс посёлок Рязаны облæсты Клепикийы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Рязаны облæсты цæрæнрæттæ
Бырц (мыггаг)
Бырц (бирæон нымæц: бырцытæ) (Piper) у зайæгойты мыггаг.
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Судзагхæлттæ
Великая Писаревкæ
Вели́кая Пи́саревкæ (Велика Писарівка; Великая Писаревка) у сахарæнгæс посёлок Украинæйы Сумыйы облæсты.
Истори
2020-æм азы агъоммæ Великая Писаревкæ уыд Великая Писаревкæйы районы административон центр.
Категори:Ахтыркæйы районы цæрæнрæттæ
Налог
Налог - æнæмæнг, индивидуалонæй æнæбаххæстгæнгæ фиддон, тыххæй систæуы паддзахадон 'влæстъы алыхуызон къæпхæнты оргæнтæй алы организацитæй æмæ физикон цæсгоймæгтæй, паддзахад æмæ(кæнæ) муниципалон скæндты архайды финансон ифтонгады охыл. Налогтæ вæййынц официалонтæ æмæ 'мбæхсттæ.
Налогтæ хъæуы хицæн кæнын хъалонтæй (фиддонтæй), кæдоны ист нæ хæссы æнæбаххæст характер, фæлæ у сæ фидджытæн сæрмагонд архæйдты ахаст скæныны домæн.
Темиртау
Темирта́у (Теміртау) у сахар Хъазахстаны Карагандайы облæсты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хъазахстаны сахартæ
Джиоты Отар
Джиоты Отар (райгуырдис 1928-æм азы Тбилисы — амардис 1999-æм азы) уыдис ирон зонадон кусæг, педагог æмæ философ, философийы зонæдты доктор (1972). Гуырдзыстоны зонæдты академийы уæнг-уацхæссæг (1983 азæй). Аккагдзинады ордены кавалер (1998).
Дзаттиаты Алыксандр
Дзаттиаты Михаилы фырт Алыксандр (райгуырдис 1891-æм азы 2 августы Сыбайы — амардис 1942-æм азы 31 декабры Свердловсчы облæсты) уыдис Ирыстоны революцион архайæг, советон паддзахадон æмæ партион архайæг, Хуссар Ирыстоны автономон бæстæйы коммунистон партийы комитеты хъомысджын секретар.
Джиоты Отар
Цардафыст
Джиоты Отар райгуырдис 1928-æм азы 16-æм февралы Тбилисы. 1945-æм азы каст фæци Тбилисы нæлгоймæгты 19-æм скъола æмæ йæ ахуыр адарддæр кодта Тбилисы паддзахадон университеты философийы факультеты. 1949-æм азы уый раивта Мæскуыйы Ломоносовы номыл паддзахадон университеты философийы факультетмæ æмæ йæ æнтыстджынæй каст фæцис фæци 1950 азы. Уый фæстæ чыздæхтис Гуырдзыстонмæ æмæ райдыдта кусын Цхинвалы паддзахадон педагогон институты, 1951–1954 азты та, Гуырдзыстоны зонæдты академийы философийы институты аспирант у. 1955–1957 азты Джиоты Отар ногæй кусын райдыдта Цхинвалы паддзахадон педагогон институты — ныр хистæр ахуыргæнæнгæй. 1957 азæй уый Гуырдзыстоны зонæдты академийы философийы институты, нырма кæстæр, уый фæстæ хистæр зонадон кусæгæй уыдис. 1970 азæй йæ царды кæронмæ, къухдариуæг кодта институты историон материализмы хайадæн, кæцы Советон дуджы фæстаг заманты арæзт æрцыд культурæйы философийы хайадæй.
Дзаттиаты Алыксандр
Цардафыст
Алыксандр райгуырдис Сыбайы хъæуы, Хуссар Ирыстоны. 1900-æм азы ахуырмæ бацыд Тифлисы æцæг ахуырдонмæ, стæй та Бетъырбухы психоневрологион институтмæ, æмæ уым марксистон хъуыдытимæ базонгæ и æмæ сси марксист. 1918-æм азы февралæй сси большевикон партийы уæнг.
Уыдис 1918-æм азы 18 мартъийы Цхинвалы тыхæйбайсты организатор æмæ активон хайадисæг. 1920-æм азы уыдис Хуссар Ирыстоны большевикон растады раздзогтæй сæ иу. Гуырдзиаг меньшевиктæ растад куы ныппырх кодтой, уæд сси Цæгат Ирыстоны лигъдæтты æрбынат кæныны къамисы уæнг. Фæстæдæр æндæр хуссарирыстойнаг большевиктимæ хайад иста Бургъустаны станицæйы тохы, урсгвардионты ныхмæ.
Джиоты Отар
Цардафыст
Джиойы-фырт у 100 монографи æмæ уацæй фылдæры автор.
Дзаттиаты Алыксандр
Цардафыст
1921-æм азы сси Хуссар Ирыстоны революцион комитеты уæлдарон комитеты сæрдæр.
Джиоты Отар
Сфæлдыстад
Джиоты Отары иртасæнты сæйраг къабæзтæ уыдысты историйы философи, историон æнæмæнгдзинады æрдз, культурæйы философи, культурæ æмæ сфæлдыстадон куыст. Йæ сæйраг зонадон куыстытæ раст ацы проблемæты фæдыл уыдысты. Уый зонадон куыстыты лæвæрд у йæ аргументирон цæстæнгастæ историон æнæмæнгдзинады æрдзыл, культурæйы философийыл, культурæйы æмæ философийы æрдæмадыл æмæ æндæр.
Даричины бæлас
Даричины бæлас (Syzygium aromaticum, Гвоздичное дерево) у тропикон бæлас.
Джиоты Отар
Сфæлдыстад
Джиоты Отары зондон куысты этапон уыди йæ монографи «Природа исторической необходимости» (1967). Уый нысаниуæгджын иртасæнты иу сæйраг хатдзæг уый у, æмæ йæ хъуыдымæ гæсгæ, историйы объективон закъонæмбæрцады уавæрты дæр адæймаг кæронмæ нæ вæййы бæрæггонд æцæгдзинады каузалон (аххос-фæстиуæгон) детерминацийæ, уымæн æмæ йæ архæйдтыты адæймаг ацы рæстæджы вæййы сæрибар.
Дзаттиаты Алыксандр
Цардафыст
1922—1924 азты уыдис Хуссар Ирыстоны автономон бæстæйы æххæстгæнæн комитеты сæрдæр. Активон хайад иста, Цхинвал Хуссар Ирыстоны сæйраг сахарæй кæй саразтой, ууыл.
Даричины бæлас
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Джиоты Отар
Сфæлдыстад
Джиоты Отары сфæлдыстадон куысты ма афтæ хъусæрдаринаг у йæ цæстæнгас историйы объективон закъонæмбæрцады уавæрты цавæр ситуацийы æмæ куыд ис гæнæн хъахъхъæд цæуа адæймаджы ахаст æмæ сæрибардзинад. Йæ фæнысангондæй, сæрибардзинад, куыд детерминацийы формæ Уыцы цауы уый уыдзæн хицæнгонд детерминацийы формæйæ, кæд разындзæн, цæмæй гоймагыл архайын йæ бон у æрмæст материалоны нæ, фæлæ идеалоны дæр. Уæд сæрибардзинад, куыд хæдбардзинад, уыдзæни æцæг сæрибардзинад физикон, материалон детерминацийæ.
Дзаттиаты Алыксандр
Цардафыст
1924—1925 азты уыдис Хуссар Ирыстоны коммунистон партийы бæстæйон комитеты бæрнон секретарь.
Джиоты Отар
Сфæлдыстад
XX æнусы гуырдзиаг философийы актуалон иртасæны предмет сси ренессансы æмæ гуманизмы проблемæтæ. Ацы фарстæйы фæдыл фыссы Джиоты О. йæ дыккаг, нысаниуæгджын монографийы «Материалистическое понимание истории и буржуазная философия» (1974). Ам уый критиконæй æркасти гуманизмы сæйраг идейæтæ æмæ йæ æргъæдтæм XX æнусы европæйаг философийы.