cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хъæдгæрон
Экономикæ
Æрæджы дзы арæзт æрцыд стыр «Калибровочный завод». Куыд хъуыды уыд, афтæмæй йæ бон армæст Ирыстоны бæрц нартхоры мыггаг нæ, фæлæ анæхъæн Цæгат Кавказы фаг уадзын у. Фæлæ бирæ алыхуызон рæдыдтыты тыххæй йæ фыццаг бонæй нырмæ не скуыста, йæ пълан цы уыди, афтæ.
Хъæдгæроны адæм сæ фылдæр кусынц сæхи цæхæрадæтты æмæ уымæй цæрынц.
1581-æм аз
Амардысты
Категори:1581
Хъæдгæрон
Спорт
Кæддæриддæр уыди Хъæдгæрон йæ спортсментæй тынг бузныг. Фæстаг цалдæр азы даргъы Уæрæсейы хъæбысхæсты националон командæйæн хæцы хъæдгæройнаг Фæрниаты Ирбег. 2003 азы йæ бон баци Дунейы æмæ Европæйы чемпионатты фыццаг бынæттæ бацахсын, рамбылдта бирæ æндæр турниртæ.
2004 азы æппæт фыццаг Уæрæсейы профессионалон сумойы хæцджытæ систы Хъæдгæронæй рацæугæ дыууæ æфсымæры Борадзатæй: Сослан æмæ Батырадз. Сæ сумо-нæмттæ сты Рохо (ома Уырыссаг феникс) Сосланæн æмæ Хакурозан (Уырыссаг урс къæдзæх) Батырадзæн. Тынг æхсызгонæй кæсынц хъæдгæройнæгтæ æмæ æгас Ирыстон, Японы тыхджынддæр сумо-лигæйы нæ лæппутæ куыд хæцынц, уымæ. Сослан æмæ Батырадзы йеддæмæ бирæ фæсæрæйнæгты къухы нæ бафтыд уырдæм бахауын. Ис дзы æрмæст иу-цалдæр мангойлаг (абоны лигæйы иунæг Йокодзунæ Асасёрю дæр монгойлаг у), иу хуссар-корейаг, иу болгариаг æмæ иу гуырдзиаг хæцджытæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Æрыдоны районы цæрæнрæттæ
Усть-Джегута
Усть-Джегута́ (Усть-Джьгваты, Жэгуэтэныпэ, Джёгетей Аягъы) у сахар Хъæрæсе-Черкесы, Усть-Джегутайы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хъæрæсе-Черкесы сахартæ Категори:Усть-Джегутайы районы цæрæнрæттæ
Хæрисдон
Хæрисдон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Фыййагдоны галиу фæрсагдон. Йæ донæфтæн ис Хæрисджыны.
1634
1634 1634 १६३४
Дзæгъындзæг
Дзæгъындзæг кæнæ гæркъæраг (Pica pica) у маргъ.
Хæрынц быдыры хортæ æмæ зайæгойтæ. Цуан кæнынц сæхицæй лæмæгъдæр цæрæгойтыл. Зымæг хъарм бæстæм нæ тæхынц.
Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Мæргътæ
Артвин (ил)
Артвин (Artvin ili) у провинци (ил) Турчы цæгат-скæсæны, Сау денджызы былгæрон.
Категори:Турчы провинцитæ
Лозаннæ
Лозаннæ (Lausanne) у сахар Швейцарийы ныгуылæны, францаг æвзагыл дзурæг Войы кантоны сæйраг сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Швейцарийы сахартæ
Астана
Астана (Астана) у Хъазахстаны сæйраг сахар 1997-æм азы 10 декабрæй.
Истори
Сахары раздæры нæмттæ: Акмолинск (1830-1961), Целиноград (1961-1992), Акмола (1992-1998), Астана́ (1998—2019), Нур-Султа́н (2019—2022).
1635
1635 1635 १६३५
1582-æм аз
Амардысты
Категори:1582
Дыгоппон
Дыгоппон кæнæ сайтангарк (, Upupa epops) у маргъ, уырыссагау хуыйны удод.
Категори:Мæргътæ
Добричы облæст
Добричы облæст (Област Добрич) у Болгарийы Цæгат-Скæсæйнаг регионы облæст, йæ сæйраг сахар у Добрич (раздæры Толбухин).
Облæсты скæсæйнаг арæн у Сау денджызы былгæрон, цæгаты æмарæн у Румыниимæ, хуссары — Варнæйы æмæ Шумены облæстытимæ, ныгуылæны та — Силистрæйы облæстимæ.
Облæсты фæзуат у 4 719,7 км² (уымæй 12,3% хæхтæ), цæрынц дзы 215 217 адæймаджы. Облæсты ис 215 цæрæнраны, уыдонæй 6 — сахартæ.
Экономикæ
Уæлæмхасæн аргъ экономикæйы къабæзтæм гæсгæ 2004 азы уыд ахæм (млн левы):
Добричы облæсты ис бирæ бæзнаг зæххытæ, уый тыххæй дзы, Болгарийы æндæр облæстытимæ абаргæйæ, зæххы куыст размæцыд у. Уæлдайдæр бирæ дзы мæнæу æмæ æндæр хоры культурæтæ садзынц (базылд зæххы 54,7%), стæй зетиджын культурæтæ дæр (29%).
Облæсты индустрийы сæйраг нысан у хъæууон хæдзарады продукттæ бакусын: бынæттон куыройтæн æрвылбон уадзæн ис 200 тонны ссад, æппæт бæстæйы макъаронтæй 35% уадзынц Добричы облæсты. Ис дзы æхсыры куыстуæттæ дæр, кæнынц цыхт, туаг æхсыр, нæлхæ æмæ æндæр æхсыры продукттæ. Облæсты ис Болгарийы стырдæр маргъдарæн фабрикæ.
Уыимæ ма Добричы облæсты уадзынц дарæс, къахыдарæс, текстиль, трикотаж, хъæдæрмæг, аразæн æрмæг æмæ а. д.
Облæсты траспорты бастдзинадæн стыр ахъаз у порт Балчик, стæй та сыхаг облæстыты: Варнæйы стыр денджызон порт, Силистрæйы Дунайы порт. Варнæйы æхсæнадæмон аэропорт у Добричæй 47 километры. Облæсты зæххыл мидæг Болгарийæ Румынимæ цæуы æфсæнвæндаг. Автомобилон фæндаг E-87 бæтты арæнгæсты пост Дуранкулак румынаг-болгайраг арæныл арæнгæсты пост Малко-Тырновоимæ (болгайраг-туркаг арæн Бургасы облæсты хуссары).
Добричы облæсты хъæубæстæйтæ
left|240px|thumb|облæсты хъæубæстæйтæ
Балчик æмæ Каварнæ сты денджызон курорттæ. Сæ пляжтæ хуссарырдæм здæхт сты — Болгарийы ахæмтæ бирæ нæй.
Æддаг æрмæг
*
Курчатов, Игорь Василийы фырт
Курчатов Василийы фырт Игорь (12 январы 1903 — 7 февралы 1960) уыд сгуыхт советон физик, академик. Фыццаг советон атомон бомбæ чи саразта, уыцы лæг.
Курчатов цыппар хатты сси Сталины премийы лауреат (1942, 1949, 1951 æмæ 1954) æмæ та Ленины премийы лауреат (1957). Æртæ хатты радтой æм Социалистон Фæллойы Хъабатыры цытджын ном (1949, 1951 æмæ 1954).
Фиппаинæгтæ
Категори:Советон Цæдисы физиктæ Категори:Физиктæ алфавитмæ гæсгæ
Ираны географи
thumb|right|300px|Ираны картæ Иран ис хуссар-ныгуылæн Азийы, Хæстæг æмæ Астæуккаг Скæсæны арæны фæйнæфарс. Цæгатырдыгæй йæ былгæрон æхсы Къаспы денджыз, хуссарырдыгæй — Персы æмæ Оманы бакæлæнтæ. Сурзæххыл Иран æмарæн у авд паддзахадимæ: Азербайджан, Сомихыстон, Афгъанистан, Ирак, Пакистан, Туркменистан æмæ Туркимæ. Уымæй уæлдай ма паддзахад дих кæны Къаспы денджызы акватори Уæрæсе æмæ Хъазахстанимæ, Персы бакæлæн — Кувейт, Сауды Арабб, Катар, Бахрейн æмæ Араббы Иугонд Эмираттимæ, Оманы бакæлæн — Оманимæ.
Йæ территорийы фæзуатмæ гæсгæ Иран ахсы 17-æм бынат (1 648 000 км²). Бæстæйы цæгаты Гилян, Мазендеран æмæ Голестаны тæрфытæ, хуссар-ныгуылæны та Хузестаны тæрфытæ нæ нымайгæйæ, Ираны территори у денджызы æмвæзадæй 900 метрæй бæрзонддæр.
Цæгат-ныгуылæнæй хуссар-скæсæнмæ адæргъ ис къæдзæхрагъ Загрос.
Хусхæссаг бæстыхъæд æмæ хохджын рельефы тыххæй Иранæн нæй фаг доны ресурстæ. Бæстæйы ис зыбыты иунæг наудзæуæн цæугæдон — Карун.
Дынджырдæр цад — Урмия — ис Ираны цæгат-ныгуылæны.
Иран хъæздыг у къахгæ хæзнатæй, уæлдайдæр æвзалыдонгуыртæй (русск. углеводороды). Нефты æвæрæнты бæрцмæ гæсгæ Иран ахсы æртыккаг бынат, æрдзон газы — дыккаг. Иран ма хъæздыг у æвзалы, æфсæнæрзæт, марганец æмæ цинчы æвæрæнтæй.
Рельеф
Ираны территорийы фылдæр хай æмбæрзт у хæхтæй. Хæхты сæйраг рагъ у Загрос. Уый адæргъ ис цæгат-ныгуылæнæй хуссар-скæсæнмæ 1500 километрыл. Загросы ис, сæ бæрзæнд 3000 м фылдæр кæмæн у, ахæм цалдæр цъуппы. Иу ран (Фарсы) та — 4000 метрæй уæлдæр цъуппытæ. Иннæ дынджыр къæдзæхрагъ, Эльбурс (ивддзаггæнæн нæй Кавказы хох Эльбрусимæ), æрбынат кодта Къаспы денджызы былгæроны дæргъмæ. Эльбурсы ис Ираны бæрзонддæр цъупп — хуыст вулкан Демавенд (денджызы æмвæзадæй 5610 метры бæрзонддæр).
Загрос æмæ Эльбурсы ’хсæн фæзуатыл ис Централон плато. Денджызы æмвæзадæй нымайгæйæ, йæ рæстæмбис бæрзæнд у 900 метры. Платойы скæсæйнаг хай æмбæрзт у дыууæ стыр цæхдзастæй (русск. солончак): Деште-Кевир æмæ Деште-лут. Ацы территори, цалдæр оазисæй фæстæмæ, у æдзæрæг.
Ираны ис æрмæст дыууæ стыр дæлвæзы: Хузестаны быдыр (хуссар-ныгуылæны) æмæ Къаспы былгæройнаг дæлвæз (цæгаты). Фыццыг у Месопотамы дæлвæзы иу хай æмæ Ираны территорийыл адæргъ ис 120–160 километрыл, Загросы къæдзæхрагъы онг. Ацы дæлвæз денджызы æмвæзадæй 3–5 км бæрзонддæр никуы вæййы. Къаспы былгæройнаг дæлвæз адæргъ ис денджызы былгæроны дæргъмæ 640 километрыл, йæ уæрх та 40 километрæй стырдæр нæ вæййы. Иуæй-иу рæтты былгæройнаг хахх Эльбурсы хохрæбынæй цæуы 2 км æддæдæр. Персы æмæ Оманы бакæлæнты былгæрæттыл дæлвæзтæ нæй, уымæн æмæ Загрос хæццæ кæны комкоммæ былгæройнаг хахмæ.
Гидрологи
Ираны нæй стыр цæугæдæттæ, ис дзы æрмæст иунæг наудзæуæн дон — Карун. Уый гуыры Загросы æмæ фылдæр кæлы бæстæйы хуссар-ныгуылæны, Хузестаны территорийыл. Цæугæдонылдзог транспорт пайдагонд цæуы сæйраджыдæр сахартæ Ахваз æмæ Хорремшехры ’хсæн, Карун цæугæдон Арвандрудмæ кæм бакæлы, уыцы 180-километрон фадыгыл. Каруны иумæйаг дæргъ у 950 км. Иннæ ахадгæ цæугæдæттæ сты Кархе, Дез æмæ Заянде.
Бирæ чысыл æмæ цыбыр цæугæдæттæ ис Ираны цæгаты, уæлдайдæр Мазендераны. Уыдон иууылдæр гуырынц Эльбурсы æмæ бакæлынц Къаспы денджызмæ. Централон Ираны цæугæдæттæ донарæх вæййынц æрмæст, хæхты мит куы тайы, уыцы рæстæг, афæдзы фылдæр хай та уыдон басур вæййынц.
Афæдзы дæргъы чи никуы басур вæййы, бæстæйы уыцы донуæттæй иу у цæхджын цад Урмия Хуссар Азербайджаны. Æниу, йæ цæххарæхы тыххæй удæгас организмтæ дзы нæ цæрынц. Ираны иннæ цадтæ: Бахтаган, Гавхуни, Нейриз, Паришан, Неор, Саве. Цалдæр чысыл цады ма ис бæстæйы скæсæны — Систан æмæ Белуджистаны, Афгъанистан æмæ Пакистанимæ цы арæн ис, уымæ хæстæг. Ираны цы цыбырнымæц æдзæхх цадтæ ис, уыдон æрбынат кодтой Эльбурсы хохрæбын, Тæхранæй цæгатырдыгæй.
Бæстыхъæд
Ираны уæлиуæг кæны ариадон бæстыхъæд. Къаспы денджызы былгæроны дæргъмæ территорийыл ис субтропикон бæстыхъæд.
Бæстæйы цæгаты зымæджы температурæ арæх вæййы æппæрццæг, июлы та хатгай схизы 30 градусмæ. Афæдзмæ рæстæмбис нымадæй уымæл ныгуылæйнаг облæстыты æруары 1700 мм, хусхæссаг скæсæйнаг облæстыты та — 680 мм. Сæрды æдзæрæгрæтты температурæ арæх вæййы 40 градусæй уæлдæр. Ираны ныгуылæны, Загросы хæхты зымæджы фылдæр хатт вæййы æппæрццæг температурæ, стæй ма дзы арæх вæййаг сты тыхджын митуæрдтытæ æмæ дымгæтæ.
Персы æмæ Оманы бакæлæнты былгæрæттæ сты æнтæф æмæ уымæл тропикон бæстыхъæды зонæйы. Уымы зымæгон температурæ у +16...18°С, сæрдыгон — +24…30°С. Абаргæйæ дзы афæдзмæ æруары бирæ дæлдзырæттæ (русск. осадки): хæхты фæхстыл 1000 миллиметрмæ ’ввахс, быдырбæсты — 600 миллиметры онг.
*
1636
1636 1636 १६३६
Хуыбылты Арсен
Хуыбылты Арсен (райгуырдис 1990-æм азы 13 декабры Дзæуджыхъæуы) у «Енисейы» футболист, æрдæгхъахъхъæнæг. Ирыстоны футболон скъолайы хъомылгæнинаг.
Фиппаинæгтæ
Арсен Категори:Уæрæсейы футболисттæ Категори:Дзæуджыхъæуы чи райгуырдис, уыдон Категори:ФК «Аланийы» хъазджытæ Категори:Ирон спортсментæ Категори:Футболисттæ алфавитмæ гæсгæ
Куыдзхуызтæ
Куыдзхуызтæ (Canidae) у хомхорты къордмæ чи хауы, ахæм цæрæгойты бинонад.
Фиппаинæгтæ
*
1583-æм аз
Амардысты
Категори:1583
Зæххастæуденджызон бæстыхъæд
Зæххастæуденджызон бæстыхъæд (кæнæ Зæххастæуы денджызы регионы бæстыхъæд) у Зæххастæуы денджызы алфмабылай территориты типикон чи у, ахæм бæстыхъæд (климæт). Арæх æмбæлы континентты ныгуылæйнаг былгæрæттыл, экваторæй цæгатырдыгæй æмæ хуссарырдыгæй, йæ уæрхад 30° æмæ 45° кæмæн у, уыцы рæтты. У субтропикон бæстыхъæды хуыз.
Географи
Зæххастæуы денджызы бассейны уæлдай, зæххастæуденджызон бæстыхъæд ма ис ахæм рæтты: Калифорнийы дзæвгар хайы, Хуссар Африкæйы Республикæйы провинци Ныгуылæн Кейпы, Чилийы ныгуылæйнаг хайы, Ныгуылæн Австралийы былгæрон районты æмæ Хуссар Австралийы æрдæгсакъадах Эйры.
Перты (Австрали) сæрд вæййы æнтæф æмæ хус (суткæйы иууыл бæрзонддæр температурæ у 30 °C, баддзæгты (осадки) бæрц декабрь-февралы у 34 мм), зымæг та уымæл æмæ уазалгомау (суткæйы иуыл бæрзонддæр температурæ у 8 °C, баддзæгты бæрц июнь-августы у 450 мм). Уый у зæххастæуденджызон бæстыхъæды типикон дæнцæг.
Категори:Бæстыхъæд
Бартын (ил)
Бартын (Bartın) у провинци (ил) Турчы цæгаты.
Категори:Турчы провинцитæ
1639
1639 1639 १६३९ 1639
Дзывылдар
Дзывылдар кæнæ дзыбылдар (Paridae; Синицевые) у чысыл мæргъты бинонад.
Категори:Мæргътæ
1584-æм аз
Амардысты
Категори:1584
1638
1638 1638 १६३८ 1638
1640
1640 1640 १६४० 1640
Потсдам
Потсда́м (Pótsdam, Podstupim) у сахар Германы скæсæны. Уый у Бранденбурджы сæйраг сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Бранденбурджы сахартæ
1641
1641 १६४१ 1641
Холихед
Категори:Уэльсы сахартæ
1643
1643 1643 १६४३
Дзылы
Дзылы, варианттæ сты: гуда, гудала (Spinus spinus, Чиж) у чысыл саскхор маргъ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæргътæ
1642
1642 1642 १६४२
Хæлуарæгæнгæстæ
Хæлуарæгæнгæстæ кæнæ хæлуарæгхуызтæ (Arachnida, Паукообразные) сты бирæкъахджынты цæрæгойты кълас.
Узбекистан
Узбекистан (O‘zbekiston) у паддзахад Азийы, кæддæры Узбекистаны Советон Социалистон Республикæ. Йæ сæйраг сахар у Ташкент. Узбекистаны фæзуат у 447 400 км².
Узбекистанæн канд йæхицæн денджызмæ рацæуæн нæй, фæлæ йæ æппæт сыхаг бæстæтæн дæр афтæ.
thumb|400px|right|Узбекистаны административон дих
*
1586-æм аз
Амардысты
Категори:1586
1644
1644 1644 १६४४
Гуыбатыхъæу (Цæгат Ирыстон)
Гуыбатыхъæу у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Джинаты комы.
Литературæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ Категори:Джинаты комы хъæутæ
Сеул
Сеу́л (서울, — «сæйраг сахар») у Хуссар Корейы сæйраг сахар æмæ паддзахады æппæты стырдæр сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хуссар Корейы сахартæ
1645
1645 1645 १६४५ 1645
1646
1646 1646 १६४६ 1646
Лланруст
Лланруст (Llanrwst) у сахар Уэльсы цæгаты.
Категори:Уэльсы сахартæ
790-æм аз
Амардысты
Категори:790
1587-æм аз
Амардысты
Категори:1587
Кюстендилы облæст
Кюстендилы облæст (Област Кюстендил) у Болгарийы Хуссар-Ныгуылæн регионы облæст. Йæ административон центр у сахар Кюстендил.
Къора (Уæлладжыргом)
Къора уыдис хъæу Цæгат Ирыстоны Уæлладжыргомы. Ис Мызуры посёлочы цур. Ам кæддæр цардысты Хъуппетæ.
Кюстендилы облæст
Облæсты цæрынц 155 907 адæймаджы (2008 азы 15 июлмæ).
Къора (Уæлладжыргом)
Фиппаинæгтæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Кюстендилы облæст
Цæгаты облæст æмарæн у Перничы облæстимæ, скæсæны — Софияйы облæстимæ, хуссары — Благоевграды облæстимæ, ныгуылæны та — Серби æмæ Македониимæ.
Облæст цы территори ахсы, уый фæзуат у 3084,3 км² (Болгарийы фæзуатæй 2,7 %).
Административон æгъдауæй облæст дихгонд у фараст хъæубæстæйыл: thumb|left|200px|Кюстендилы облæсты хъæубæстæтæ
Кюстендилы сахары йеддæмæ облæсты ма ис æндæр 6 сахары — Бобов-Дол, Бобошево, Дупницæ, Кочериново, Рилæ æмæ Сапарева-Баня. Æдæппæт цæрæнуæтты нымæц у 182.
Кюстендилы облæсты лæууы болгайраг нацийы сæйрагдæр кувæн бынæттæй иу — Рилæйы моладзандон. 1983 азы ЮНЕСКО йæ рахуыдта дунейы культурæйы хæзна. Хæххон моладзандоны алфамбылай цы зæххытæ и, уыдоныл 1986 азы арæзт æрцыд æрдзæвæрæн «Рилы моладзандоны хæхтæ» (3676,5 га).
Облæсты ис, сæ бæрзæнд 2000 метрæй фылдæр кæмæн у, дæсгай ахæм цъуппытæ: Голям купен (2731 м), Чернæ полянæ (2716 м), Рилец (2713 м), Поповæ капæ (2704 м) æмæ æндæртæ.
Фиппаинæгтæ
*
Байбурт (ил)
Байбурт (Bayburt) у провинци (ил) Турчы цæгат-скæсæны.
Иберо-Америкæ
Ибе́ро-Аме́рикæ (Iberoamérica) — бæрæггæнæн, кæцы нысан кæны Европæйы æмæ Латинаг Америкæйы испайнаг- æмæ португайлагдзургæ паддзахæдтæ.
Термин ист у Иберийы (Пиренейты) æрдæгсакъадахы номæй, кæцыйыл сты Испани æмæ Португали. Афтæ сæ схуыдтой уымæн æмæ XVI-XVII æнусты испайнæгтæ æмæ португайлæгтæ бабырстой Централон æмæ Хуссар Америкæйы зæххытæм.
Истори
Иберо-Америкæйы истори байдыдта испайнаг æмæ португайлаг конкистадорты балцытæй Хуссар Америкæйы бæстæмæ.
XVI-XVII æнусты Испани Централон Америкæйы æмæ Хуссар Америкæйы зæххытæ баиу кодта иу империйы.
Æддаг æрмæг
Категори:Латинаг Америкæ Категори:Испанийы истори
Комплексон анализ
Комплексон анализ кæнæ Комлексон ивæджы функциты теори (КИФТ) у математикон анализы хай, кæцы иртасы комплексон нымæцты функцитæ.
Истори
Комплексон анализ у математикæйы класикон хæйттæй сæ иу. Уый фæзынд XIX-æм æнусы. Йæ фæзынд æмæ уæрæхгонд баст у Ейлер, Гаусс, Риман, Коши, Вейерштрасс æмæ æндæр ахуыргæндтимæ.
Бындур хъуыдытæ
Комплексон анализ архайы комплексон нымæцтæй æмæ комплексон функцитæй.
Комплексон нымæц
Комплексон нымæц z хонынц æцæг нымæцты радæвæрд фæлыст (x æмæ y). Фыццаг нымæц, x, хонынц æцæг хай, дыггаг, y, та мæнг хай. Уыцы нымæцтæ z-мæ гæсгæ нысан кæнынц афтæ: x = Re z, y = Im z.
Дыууæ кæмплексон нымæцы æмæ  хонынц æмиас æрмæст еуæд, кæд x_1 = x_2 æмæ  y_1 = y_2. Сæ суммæ цын хонынц комплексон нымæц. Сæ бæрон та комплексон нымæц. Раппарын æмæ дих кæнын бæрæггонд цæуынц куыд æфтауын æмæ хатт кæныны зыгъуынмæ операцитæ.
Комплексон нымæц z = x + iy-ы æмæвæрд хонынц комплексон нымæц x - iy. Нысан æй кæнынц уæлыйæ хаххæй. Зæгъæм z-ы æмæвæрд фыст кæны афтæ: \bar{z}.
Комплексон функци
Комплексон функцитæ сты ахæм функцитæ, кæм сæрибар æмæ баст ивæгтæ дыууæдæр сты комплексон нымæцтæ. Комплексон анализы ацы функцитæ арæх сæттынц æцæг æмæ мæнг хæйттыл:
Æндæр ныхæстæй f(z) функцийы хæйттæ æмæ v = v(x,y) сты дыууæ параметримæ баст æцæг функцитæ.
Фиппаинæгтæ
Комплексон анализ
1647
1647 १६४७
1649
1649 1649 १६४९ 1649
1588-æм аз
Амардысты
Категори:1588
1650
1650 1650 १६५० 1650
Гайахуызтæ
Гайахуызтæ (Cetacea) сты æхсырæйхæсгæ цæрæгойты инфрæкъорд.
Лауызгæнæн
Лауызгæнæн у ирон адæмы бæрæгбон, кæцы аразынц Стыр мархойы æртыккаг æмæ цыппæрæм сабатæхсæв. Уыцы бон ирон адæм нымайынц мæрдты боныл æмæ сæ номыл кæнынц лауызтæ.
Æртыккаг сабатæхсæвы лауызгæнæн хонынц Фыццаг кæнæ Стыр лауызгæнæн, цыппæрæмы та Дыккаг кæнæ Гыццыл лауызгæнæн.
Гайахуызтæ
Фиппаинæгтæ
*
Лауызгæнæн
Этимологи
Ныхас лауыз рацыд тюркаг lawas ныхасæй, кæцы нысан кæны тæнæг кæрдзын.
Æддаг æрмæг
Лауызгæнæн
1648
1648 १६४८
Ногхъæу (Хъæрæсе-Черкес)
Фиппаинæгтæ
Категори:Хъæрæсейы районы цæрæнрæттæ
1651
1651 1651 १६५१
1652
1652 1652 १६५२ 1652
Хъæддагхуы
Хъæддагхуы кæнæ джир (дыгуронау тускъа, цуанон æвзагыл: бузна, бузнаг ; Sus scrofa) у хъæддаг цæрæгой. Йæ уæз вæййы дыууæ сæдæ килограммы онг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дысæфтæгонтæ
Агъулаг адæм
Агъулæгтæ (, агулы) сты Кавказы цæрджытæ, сæ фылдæр хай цæры Дагъистаны Агъулы районы. Уыдон дзурынц агъулаг æвзагыл. Агъулæгтæ сты пысылмæттæ.
thumb|left|250px|Агъулæгтæ кæм цæрынц, уыцы бæстæ
Категори:Дагъистаны адæмтæ Категори:Кавказы адæмтæ
1653
1653 1653 १६५३ 1653
Болу (ил)
Болу (Bolu) у провинци (ил) Турчы цæгат-ныгуылæны.
Категори:Турчы провинцитæ
1589-æм аз
Амардысты
Категори:1589
792-æм аз
Амардысты
Категори:792
Ловечы облæст
Ловечы облæст (Област Ловеч) у Болгарийы Цæгат-Централон регионы облæст.
Административон центр у сахар Ловеч (42 134 цæрæджы ).
Облæст цы территори ахсы, уый фæзуат у 4132 км², ома бæстæйы территорийы 3,7 %.
Облæст æмарæн у
Цæрджытæ
Административон æгъдауæй облæст дихгонд у 8 хъæубæстæйыл: left|250px|thumb|Ловечы облæсты хъæубæстæтæ
thumb|220px|[[XIV æнусы арæзт Сыгъдæг Ильяйы аргъуан Тетевены сахары, Ловечы облæст]]
Фиппаинæгтæ
*
Хъуппетæ
Хъуппетæ (Купеевы) сты ирон мыггаг.
Литературæ
*
Уаллон
Уаллон, бирæон нымæц: уаллæттæ (Lumbricina, Земляные черви, Дождевые черви) у цæгон зулчъыты хуыз. Уаллон сыджыты зайæнад фæхуыздæр кæны æмæ уымæй стыр пайда хæссы хъæууон хæдзарадæн.
Гиресун (ил)
Гиресун (Giresun) у ил (провинци) Турчы цæгаты.
Уаллон
Категори:Зулчъытæ
Гиресун (ил)
Категори:Турчы провинцитæ
1654
1654 1654 १६५४
Хæлуарæг
Хæлуарæг, (Araneae) у бирæкъахджынты цæрæгойты къорд.
1655
1655 1655 १६५५ 1655
Абердарон
Абердарон (Aberdaron) у хъæу Уэльсы цæгаты.
Категори:Уэльсы сахартæ
Алагир
Алагир (уæллаг + Ир) у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы сæйраг сахар.
Уæртджын хæфс
Уæртджын хæфс кæнæ уартхæфс (Testudines) — хилджыты къласмæ чи хауы, уыцы цæрæгойты къорд.
Алагир
Кæддæр Алагир æрзæткъахджыты посёлок уыди.
Истори
thumb|330px|Алагиры пълан-схемæ
Æрвитæнтæ
*
1590-æм аз
Амардысты
Категори:1590
1656
1656 1656 १६५६ 1656
Гюмюшхане (ил)
Гюмюшхане (Gümüşhane) у ил (провинци) Турчы цæгат-скæсæны.
Категори:Турчы провинцитæ
Майрæмы карк
Майрæмы карк (Coccinellidae, Божьи коровки) у хъæндилты бинонад.
Æндæр варианттæ сты чыс.ныхас. зырры, зырры Мариа, куадзæны хъæндил. Дзимыргомы, Дзауы комы, Къуыдаргомы дæр æй хонынц куадзæны бæх.
Фиппаинæгтæ
Категори:Сасчытæ
Кырджалийы облæст
Кы́рджалийы облæст (Област Кърджали) у облæст Болгарийы хуссары. Административон центр у сахар Кырджали. Облæст цы территори ахсы, уый фæзуат у 3 216 км², ома бæстæйы территорийы 2,9 %.
Кырджалийы облæст æмарæн у:
Паддзахадон арæн облæсты разтæн стыр ахъаз у арæны сæрты æмгуыстад аразынæн. Облæсты территорийыл цæудзæн Æппæтевропæйаг транспортон къæлидор №9: Хельсинки — Бетъырбух — Мæскуы — Псков — Киев — Любашевкæ — Кишинёв — Бухарест — Русе — Димитровград — Маказæ — Александруполис. Уыцы къæлидоры рацарæзт у облæсты администрацийæн хуыздæр фидæны ныфс.
Кырджалийы сахарæй Пловдивы аэропортмæ фæндаг у 100 км даргъ; хæстæгдæр порт, Бургасмæ, — 255 км; Грекъимæ арæныл арæнгæсты пост «Капитан Андреево»-мæ — 133 км. Ног хæстæгдæр арæнгæсты пост — Маказæ — 2011-æм азы октябрæй цæттæ у, фæлæ нæма кусы, уый тыххæй æмæ грекъаг фарсæй фæндаджы арæзтад нæмæ фæци карз кризисы аххосæй.
Облæсты ис зды æмæ цинчы æрзæт, къахынц æй. Облæсты цæрджытæ кусынц ма хъæдæрмæджы, згъæркуысты, текстилы, дарæсы, тамакойы æмæ æндæр индустриты.
Историон фенддæгтæ æмæ Скæсæйнаг Родопыты рæсугъд æрдз фæдат дæттынц туризмæн дæр. Облæсты бон у æдæппæт 900 туристты бæрц æрхонын.
Цæрджытæ
thumb|left|Карамфилы хъæуы уынд. Кырджалийы облæст Облæсты цæрджыты нымæц 2008 азы 15 июлмæ — 173 417 адæймаджы.
Сахар Кырджалийы йеддæмæ (50 868 цæрæджы ) облæсты ис æндæр цыппар сахары: Ардино (4439 цæрæджы), Джебел (3292 цæрæджы), Крумовград (5605 цæрæджы) æмæ Момчилград (9306 цæрæджы). Уыимæ ма Кырджалийы облæсты территорийыл ис 465 хъæуы.
Кырджалийы облæст у, туркаг адæм цæрджыты фылдæр хай кæм сты, Болгарийы иунæг ахæм территори. Бынæттон турк сты 105 мины бæрц, ома цæрджыты 63,6% (сахар Кырджалийы — 62%).
Административон æгъдауæй облæст дихгонд у авд хъæубæстæйыл: thumb|230px|[[1902 азы Кырджалийы алфамбылай зæххыты этникон сконд. Сырхбын хуыз — туркаг цæрджытæ, цъæх — болгайраг. Зæронд болгайраг картæйы фрагмент]]
Политикæ
thumb|300px|Туркаг адæмы ахæлиу нырыккон Болгарийы картæйыл. Кырджалийы облæсты сты цæрджытæй фылдæр хай thumb|300px|[[Крумовграды центр, дарды фенæн ис мæзджыты дзылат. 2006 азы конд ныв]]
Фиппаинæгтæ
*
1591-æм аз
Амардысты
Категори:1591
Пулхели
Пулхели (Pwllheli) у сахар Уэльсы цæгаты.
Категори:Уэльсы сахартæ
Цат
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
793-æм аз
Амардысты
Категори:793
1658
1658 1658 १६५८
Кæсаглас
Кæсаглас (дыгуронау: кæсалглас; Ardeidae, Цаплевые) у мæргъты бинонад. Сæ фылдæр хуызтæ цæрынц колонитæй, хаттгай иннæ хуыз мæргътимæ хæццæйæ.
Категори:Мæргътæ
Цеджетæ
Цеджетæ кæнæ Седжетæ у æдзæрæг хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Фаллагкомы, Захъхъайы доны галиу былыл.
Ныртæккæ æдзæрæг у. Цардысты дзы Балатæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ Категори:Фаллагкомы хъæутæ
1659
1659 1659 १६५९
1592-æм аз
Амардысты
Категори:1592
Сталины преми
Сталины преми уыд Советон Цæдисы цæрджыты æнтыстытæ разæнгæрдгæнæн хæрзиуæг (1940—1953). 1966-æм азы фæстæ хуынди Советон Цæдисы паддзахадон преми.
Лауреаттæ
thumb|150px|right|Сталины премийы майдан посты маркæйыл
Елхот
Елхот (Эльхотово) у Цæгат Ирыстоны хъæу, Кировы районы административон центр. Елхоты цæрынц бирæ пысылмæттæ.
Хъæуы истори райдыдта 1838-æм азы.
Ис дзы колхоз «Кавказ», дзулфыцæн æмæ консервгæнæн заводтæ, хоры комбинат.
1660
1660 1660 १६६०
Карабюк (ил)
Карабюк (Karabük) у Турчы провинци.
Фиппаинæгтæ
Категори:Турчы провинцитæ
Лабæ
Лабæ (имени Коста Хетагурова — «Хетæгкаты Къостайы номыл хъæу») у ирон хъæу Хъæрæсе-Черкесы, сахар Карачаевскæй 5 км цæгатырдæм. Бындур ын æрæвæрдта номдзыд поэт Хетæгкаты Къостайы фыд Леуан.
Фиппаинæгтæ
*
Авар
thumb|right|150px|Авар Дагъистаны картæйыл Авар кæнæ Аваристан (Аваристан), солы кæм цæрынц, уыцы бæстæ Дагъистаны.
794-æм аз
Амардысты
Категори:794
Авар
Фиппаинæгтæ
Категори:Дагъистан
Тынгæрдæг
Тынгæрдæг (Thymus serpyllum, Тимьян ползучий) у бирæазон зайæгой.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Хосгæнæн зайæгойтæ Категори:Мыдхæссæг зайæгойтæ
Къадз
Къадз, æндæр нæмттæ сты хæфсхæрæг, урс кæсаглас (Ciconiidae) у мæргъты бинонад.
Цæрынц тыгъды быдырты, донмæ ’ввахсдæр. Хорз тæхынц. Бирæ хуызтæ уазал рæстæг фæцæуынц хъармдæр бæстæтæм.
1661
1661 1661 १६६१ 1661
1593-æм аз
Амардысты
Категори:1593
7 июны
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
1662
1662 1662 १६६२
Гнугъ
Гнугъ (ქნოღო) у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы. Ис Чысыл Леуахийы комы.
Цардысты дзы Хуыбиатæ.
Литературæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Консепсьон
Консепсьон (Concepción) у Чилийы сахар, регион Био-Биойы административон центр.
Сахары фæзуат у 221,6 км². Цæрынц дзы 216 000 адæймаджы (2002).
Фиппаинæгтæ
Категори:Чилийы сахартæ
Монтанæйы облæст
Монтанæйы облæст (Област Монтана) Болгарийы Цæгат-Ныгуылæн регионы облæст. Административон центр — сахар Монтанæ.
Облæст цы территори ахсы, уый фæзуат у 3635 км².
Облæст æмарæн у
Цæрджытæ
left|240px|thumb|Монтанæйы облæсты хъæубæстæтæ Административон æгъдауæй облæст 11 хъæубæстæйыл дихгонд у:
Фиппаинæгтæ
*
1663
1663 1663 १६६३ 1663
Бады ком
Бады ком у ком Цæгат Ирыстоны. Ис Уæлладжыргомы.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Нартыхътæ, Дзуццатæ, Дзасохтæ, Чехойтæ, Быгъдатæ, Ханайтæ, Мыртазтæ, Губатæ, Дзустæ, Цуцатæ, Ногъайтæ æмæ Слонатæ.
Фиппаинæгтæ
*
795-æм аз
Амардысты
Категори:795
Гроднойы облæст
Фиппаинæгтæ
*
1594-æм аз
Амардысты
Категори:1594
1664
1664 1664 १६६४
Мамсыраты Таймураз
Мамсыраты Дзамбеджы фырт Таймураз (райгуырдис 1954 азы 13 апрелы, Беслæны) у Ирыстон æмæ Уæрæсейы политик, уыдис Цæгат Ирыстоны æртыккаг президент (2011-æм азæй — сæргълæууæг) 2005 азы 7 июнæй 2015 азы 5 июньмæ. У политикон парти «Иугонд Уæрæсе»-йы уæнг. 2015-æм азæй у Федерацийы Советы уæнг.
У бинонджын, ис ын æртæ чызджы æмæ иу фырт. Йæ сывæлæттæй дыууæ, фырт æмæ чызг, амынæттæй уыдысты Бесланы фыццæгæм скъолайы.
Æддаг æрмæг
Категори:Уæрæсейы регионты сæргълæуджытæ Категори:Цæгат Ирыстоны политиктæ Категори:XXI æнусы политиктæ Таймураз Категори:Беслæны чи райгуырдис, уыдон Категори:СЦКП-йы уæнгтæ
Анатоми
Анатоми (бердзенаг дзырд anatome-æй «афадын») у буары сконд чи иртасы, уыцы зонад, биологийы къабаз.
Адæймаджы анатомийæ дарддæр ма ис цæрæгойты æмæ зайæгойты анатоми.
Анатомийы бындурвæрджытыл нымад сты антикон дуджы ахуыргæндтæ Аристотель æмæ К. Гален. Мах æмдугонтæй та А. Вазелий æмæ У. Гарвей.
*
Пакистаны премьер-министрты номхыгъд
thumb|Премьер-министр Гилани (2008-æм азæй) Пакистаны премьер-министрты номхыгъд Бритайнаг Индийы радихæй (1947-æм аз) ныры онг.
Пакистаны премьер-министр у хицауады сæрдар. Равзæры йæ Пакистаны Национ ассамблей.
Ныртæккæ премьер-министр у Юсуф Раза Гилани (къамыл), кусы 2008-æм азы 25 мартъийæ.
Пакистаны премьер-министртæ
Æдæппæт премьер-министры бынаты куыстой ссæдз адæймаджы, уыдонæй æртæ æвзæрст цыдысты дыууæ-æртæ æмгъуыдмæ (Беназир Бхутто æмæ Зия-уль-Хак дыууæ, Наваз Шариф — æртæ).
х. æ. — бартæ æххæстгæнæг.
Фиппаинæгтæ
<references group="сн"/>
Æддаг æрмæг
* Категори:Премьер-министрты номхыгъдтæ
Кастамону (ил)
Кастамону́ (Kastanomu ili) у ил (провинци) Турчы цæгаты, Сау денджызы регионы.
Саухæлуарæг
Саухæлуарæг (Latrodectus tredecimguttatus, Каракурт) у хæлуарджыты хуыз.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хæлуарæгæнгæстæ
Цыдæрæджы дон
Цыдæрæджы дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Бады комы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Бады ком
1665
1665 1665 १६६५ 1665
796-æм аз
Амардысты
Категори:796
Ботаникæ
Ботаникæ (арæзт цæуы бердзенаг ныхасæй — botane «кæрдæг, зайæгой»). Ботаникæ у зайæгойты иртасæн зонад, биологийы сæйраг хæйттæй иу.
Ботаникæйы бындурвæрæгыл нымад у Теофраст.
1666
1666 1666 १६६६
Цъебойтæ
Цъебойтæ (Цебоевы, Цебовы) сты дыгурон мыггаг.
Равзæрд
Дыгургомы Цъебойты мыггаг куыд фæзынд, уый тыххæй ис дыууæ таурæгъы. Иу таурæгъмæ гæсгæ, Цъебойты мыггагæн йæ фыдæл уыд Астаны аст фыртæй иу. Цъебо, дам, райгуырд Мæхческы, Астанты хæдзары. Мæхческы хъæуæй (Къубусæй) ралыгъд Уæхъæцмæ, йæ мыггаг йæ номыл раивта — Цъебойтæ, зæгъгæ.
Дыккаг таурæгъмæ гæсгæ та, Цъебойты фыдæл Цъебо Дыгургоммæ æрбафтыд Гуырдзыйæ. Астан, Цъебо æмæ Джапар уыдысты гуырдзиаг кнйазы фырттæ. Уым фæтуджджын сты æмæ сæхи райстой Дыгургоммæ. Астан æрцард Махческы, Цъебо — Уæхъæцы, Джапар та Цъебомæ хæстæг Узунæгы кувæндонмæ хæстæг.
Фиппаинæгтæ
*
Бидартæ
Бидартæ, вариант Быдартæ (Бидаровы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
1667
1667 1667 १६६७
Океани
Океа́ни у дунейы географион æмæ геополитикон регион Сабыр океаны.
Кырджалийы уынг
Кырджалийы уынг (улица Кырджалийская) у Дзæуджыхъæуы уынгтæй иу. Йæ ном ын радтой æфсымæрон сахар Кырджалийы (Болгари) кадæн.
Кырджалийы уынджы ис 35-æм микрорайоны бирæуæладзыгон цæрæн хæдзæрттæ.
Категори:Дзæуджыхъæуы уынгтæ
1668
1668 1668 १६६८ 1668
Кёльн
Кёльн (Köln, Kölle, Colonia Agrippina) у сахар Германы ныгуылæны, Цæгат Рейн-Вестфалийы стырдæр сахар.
Орду (ил)
Орду (Ordu ili) у ил (провинци) Турчы цæгаты.
Категори:Турчы провинцитæ
.рф
.рф у Уæрæсейы кириллон уæллаг æмвæзады паддзахадон домен.
Æрвитæнтæ
рф
Суарх
Суарх у æдзæрæг хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Захъхъагомы.
Истори
1922-1925 азты хъæуы цæрджытæ алыгъдысты быдырмæ.
Цардысты дзы Калотæ æмæ Битартæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Ломпадь
thumb|Ломпады цады уынд Людиновойы сахарæй Ломпадь у Калугæйы облæсты стырдæр аразгæ цад, йæ иу былыл лæууы сахар Людиново (уый тыххæй Людиновойы донуат дæр æй хонынц). Цады фæзуат у 8,7 км², йæ арфдæр бынаты и 13-16 м, æппæт доны бæрцуат — 30 млн. м³.
Донуат сарæзтæуыд амалгæнæг Никитæ Демидовы фæндмæ гæсгæ XVIII æнусы.
Ломпады цад æмæ йæ рæсугъд алфамбылæйттæ сты Калугæйы облæсты сæрмагондæй хъахъхъæд территориты номхыгъды.
Фиппаинæгтæ
Категори:Уæрæсейы донуæттæ Категори:Калугæйы облæст
797-æм аз
Амардысты
Категори:797
1669
1669 1669 १६६९ 1669
Пазарджичы облæст
Пазарджичы облæст (Област Пазарджик) у Болгарийы Хуссар-Централон регионы облæст.
Административон центр — сахар Пазарджик (79 687 цæрæджы ).
Облæст цы территори ахсы, уый фæзуат у 5549 км². Облæст æмарæн у
Цæрджытæ
2008 июлмæ облæсты цардысты 302 204 адæймаджы. Сахар Пазарджичы йеддæмæ облæсты ма ис æндæр 12 сахары — Батак (3723 цæрæджы ), Белово (4232 цæрæджы ), Брацигово (4571 цæрæджы ), Велинград (25 730 цæрæджы ), Ветрен (3403 цæрæджы ), Костандово (4411 цæрæджы ), Панагюриште (19 146 цæрæджы ), Пештерæ (20 958 цæрæджы ), Ракитово (8542 цæрæджы ), Септември (8772 цæрæджы ), Стрелчæ (4553 цæрæджы ) æмæ Сырницæ (3658 цæрæджы ). Уыимæ ма облæсты территорийыл и 104 хъæуы.
thumb|left|200px|Пазарджичы облæсты хъæубæстæтæ Административон æгъдауæй облæст дихгонд у 11 хъæубæстæйыл:
Фиппаинæгтæ
*
1670
1670 1670 १६७० 1670
Скъамо
Скъамо кæнæ сыкъамо (Fritillaria, Рябчик) у бирæазон зайæгойты мыггаг.
Уый у хъоппæджы хуызæн, хæрынæн бæззы, йæ æппытæ дæр сты хъоппæджы æппыты хуызæн, йæ зæнг хъоппæгæй у ныллæгдæр, йæ дидинæг — игæрхуыз, ис дзы урсбын хъулæттæ дæр. Кæны лыстæг зæнг, зайы йыл цалдæр нарæг сыфы, йæ дидинæджы хæдрæбын фæкъул вæййы цæджы хуызæн, уымæ гæсгæ йын йæ дидинæг хонынц хъусцæг кæнæ хъусæг.
Хос дзы кодтой хъæдгомæн, игæрæн æмæ тъæнгтæн.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Кокойты Эдуард
Кокойты Джабейы фырт Эдуард (райгуырдис 1964-æм азы 31 октябры Цхинвалы), уыдис Хуссар Ирыстоны дыккаг президент.
Фæци Цхинвалы 5-æм скъола, уый фæстæ ахуыр кодта ХИППИ-ы физикон культурæйы факультеты. У спорты мастер. Куыста электромонтёрæй Цхинвалы. Гуырдзыстоны агрессийы рæстæджы (1989-1992) сарæзта йæхи хæцæг бригадæ. 1993—1997 азты куыста Мæскуыйы РЦИ-А-йæ депутат Чехойы-фырты æххуысгæнæгæй. Уый фæстæ нысангонд æрцыдис РХИ-ы минæварæй Уæрæсейы. Уым куыста 2001 азы онг. 2001 азы йæ равзæрстой РХИ-ы Президентæй.
Президенты бынатæй ацыдис 2011-æм азы 9 декабры, æвзæрстыты фæстæ. Ныртæккæ разамæнд дæтты политикон парти «Иудзинад»-æн.
Категори:Хуссар Ирыстоны политиктæ Категори:Хуссар Ирыстоны президенттæ Эдуард Категори:Цхинвалы чи райгуырдис, уыдон
1597-æм аз
Амардысты
Категори:1597
Хихджын зайæгойтæ
Хихджын зайæгойтæ кæнæ хихджынтæ (Pinophyta; Хвойные) у зайæгойты хайад.
Фиппаинæгтæ
*
1671
1671 1671 १६७१
Параибæ
Параибæ (Paraíba) у штат Бразилийы скæсæны. Штаты сæйраг сахар у Жуан-Песоа.
Фиппаинæгтæ
Категори:Бразилийы штаттæ
Хохтæ
Хохтæ (Хоховы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Биологи
Биологийы къабæзтæ
æмæ æндæртæ.
*
Ризе (ил)
Ризе (Rize) у провинци (ил) Турчы цæгат-скæсæны.
*
Бæрзджыны рагъ
Бæрзджыны рагъ кæнæ Бæрзджын рагъ у æфцæг Бады комæй Буроны ’хсæн.
Литературæ
Категори:Ирыстоны æфцджытæ Категори:Бады ком
1672
1672 1672 १६७२
Мумбаи
Мумба́и кæнæ Мумба́й (मुंबई, Mumbai), 1995-æм азы агъоммæ — Бомбе́й (Bombay) у сахар Индийы ныгуылæны, Араббы денджызы былгæрон. Йæ цæрджыты нымæц у 13,6 милуанæй фылдæр, уымæй у Индийы стырдæр сахар. Канд уый нæ, фæлæ у бæстæйы ахсджиагдæр экономикæ, финанстæ æмæ ирхæфсæнты артдзæст. Сахары портмæ хауы Индийы фурдыл уæзласты 70%.
798-æм аз
Амардысты
Категори:798
Мумбаи
Мумбаи у Махараштрæйы штаты административон центр.
Этникон сконд
Сæ адæмыхатмæ гæсгæ Бомбейы цæрджыты æрдæг сты маратхæгтæ, цыппæрæм хай та — гуджаратæгтæ. Бомбеймæ кусынмæ æрбацæуынц адæм Индийы алы регионтæй, уый тыххæй дзы алыхуызон адæмыхатт æмæ дины минæвæрттæ цæрынц. Алы 1000 нæлгоймагæн хауы æрмæст 933 сылгоймаджы, уый тыххæй æмæ дзы бирæ рæстæгмæ кусджытæ цæрынц, сæ фылдæр налгоймæгтæ.
Дин
1990-æм азты райдианæй динты ’хсæн уавæр скарз ис — вæййы дзы суанг теракттæ æмæ быцæутæ дæр. 2006-æм азы срæмыгъдæуыд æфсæнвæндаг. Теракты азарæй фæмардис 209 адæймаджы, авдсæдæйæ фылдæр та фесты цæфтæ. 2008-æм азы ноябры террористты дæс лæбурдæй фæмардис 173 адæймаджы, 308 фæцæф сты, цалдæр ахсджиаг амаддзаджы æрцыдысты хæлд.
Æвзæгтæ
Кæрæдзи ’хсæн Бомбейы цæрджытæ дзурынц, бамбаийа-хинди, зæгъгæ, ахæм хæццæ æвзагыл. Уый у хиндийы хуымæтæгдæргонд здæхт бирæ англисаг, гуджаратаг æмæ маратхаг дзырдтæ фразæтимæ хæццæйæ. Популярондæр индиаг фильмты геройтæ дзурынц уыцы здæхтыл.
Культурæ
Бомбей у Индийы кинойы авдæн æмæ ахсджиагдæр артдзæст. Бомбейы кинотæ исынæн цы фæрæзтæ ис, уыдонæн ис иумæйаг ном Болливуд (америкæйаг Голливуды хуызæн). Æрвылаз Болливуд рауадзы 150–200 ног кинонывы.
Бæстыхъæд
Мумбаийы бæстыхъæд (климæт) у тропикон, афæдзы фылдæр хай боныхъæд у хус, фæлæ июнь æмæ июлы бирæ фæуары мусонты аххосæй. Мусонтæ куы ’рбацæуынц, уæд Мумбаийы дæттæ арæх раивылынц. Иннæ стыр фарста сахарæн у йæ уæлдæфы сыгъдæгдзинад, æрвылаз мингай цæрджытæ мæлынц, уæлдæф æгæр чъизи кæй у, уый тыххæй.
Сахары истори
Бомбей цы сакъадæхтыл лæууы, уыдон 1534-æм азы Португали байста Гуджаратæй. Португайлаг амидингæнджыты руаджы бынæттон цæрджытæ райдыдтой исын чырыстон дин.
Манчестер
Манче́стер (Manchester) у сахар Англисы цæгат-ныгулæны.
1673
1673 1673 १६७३ 1673
Мумбаи
Сахары истори
Фæстæдæр, 1661-æм азы, Португали уыцы сакъадæхты къорд балæвæр кодта Англисы къарол Карл II-æн куыд португайлаг принцессæ Екатеринæ де Брагансæйы чындзы дзаума.
Нырыккон Бомбейы бындур æвæрд æрцыд 1672-æм азы. Сакъадæхты фыццаг бритайнаг губернатор сси Джордж Оксенден. 1784-æм азмæ сакъадæхтæ баиу сты донмарæнтæ æмæ соса фæндæгты фæпцы.
Манчестер
Фиппаинæгтæ
Категори:Англисы сахартæ
Мумбаи
Сахары истори
Сахары тагъд рæзт баст уыдис бæмбæджы сæудæджеримæ — уæлдайдæр АИШ-ы мидхæсты рæстæг (1861—1865).
Литературæ
* Категори:Мегаполистæ
1598-æм аз
Амардысты
Категори:1598
13 апрелы
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Джавахишвили, Михаил
Михаил Джавахишвили (მიხეილ ჯავახიშვილი; 1880-1937) уыдис гуырдзиаг фыссæг.
Категори:Гуырдзыстоны ахуыргæндтæ Категори:Гуырдзыстоны зындгонд адæм Категори:Гуырдзиаг фысджытæ Категори:Марнеулы муниципалитеты чи райгуырдис, уыдон
Млет
Млет (მლეთა):
1674
1674 1674 १६७४ 1674
1675
1675 1675 १६७५ 1675
Цмийаг ком
Цмийаг ком (Цыми + ком) у ком Цæгат Ирыстоны Алагиры районы, цæугæдон Цмийаг комы доны дæргъмæ.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны кæмттæ
Хынцæг
Хынцæг:
799-æм аз
Амардысты
Категори:799
Искандер, Фазиль Абдулы фырт
Фазиль Абдулы фырт Искандер (Фазиль Абдул-иҧа Искандер; райгуырдис 1929-æм азы 6 мартъийы — 2016-æм азы 31 июлы, Переделкино, Мæскуы) у Абхазы зындгонддæр фысджытæй иу, советон æмæ уæрæсейаг прозаик æмæ поэт. Фыссы уырыссаг æвзагыл.
1676
1676 1676 १६७६
1599-æм аз
Амардысты
Категори:1599
Искандер, Фазиль Абдулы фырт
Фазиль райгуырдис сахар Сухумы. Йæ фыд, ирайнаг адæмыхаттæй, революцийы размæ уыдис агуыридургæнæн заводы хицау. 1938 азы йæ ратардтой Советон Цæдисæй, æмæ уæдæй фæстæмæ Искандер æй никуы федта. Хъомыл æй кодтой йæ абхазаг мады æрвадæлтæ Чегемы хъæуы (Абхазы).
Сыгъзæрин майданимæ каст фæцис уырыссаг скъола Сухумы. Бацыдис Библиотекон институтмæ Мæскуыйы, æмæ æртæ азы дзы куы фæахуыр кодта, уæд йæхи раивын кодта Горькийы номыл Литературон институтмæ (каст æй фæцис 1954 азы).
1954–1956 азты куыста журналистæй Курсчы æмæ Брянсчы. 1956 азы ссис Паддзахадон рауагъдады (Госиздат) Абхазы хайады редактор. Фæкуыста дзы 1990-æм азтæм. 1990-æм азты райдианы æрцардис Мæскуыйы.
Йæ æмдзæвгæты фыццаг чиныг «Хæххон къахвæндæгтæ» («Горные тропы») рацыдис Сухумы 1957 азы. 1950-æм азты кæроны мыхуыр кæнын райдыдта журнал «Юность»-ы.
Прозаикон уацмыстæ фыссын райдыдта 1962 азы. Чиныгкæсæг дзыллæтæ йæ ном базыдтой 1966 азы, йæ уацау «Созвездие Козлотура» журнал «Новый мир» куы ныммыхуыр кодта, уæд.
Фыссæджы сæйраг чингуытæ фыст сты хицæнхуыз жанры: эпопей-роман «Чегемаг Сандро» («Сандро из Чегема»), эпос (радзырдты цикл) «Чикы сабибонтæ» («Детство Чика»), фæсномыг уацау «Кроликтæ æмæ æлхъивгæлмытæ» æмæ æнд.
Фазилы бирæ уацмысты сюжет райхæлы, йæ сабидуджы зынгæ хай кæм арвыста, уыцы Чегемы хъæуы.
Фыссæгæн куыд æхсæнадон архайæгæн уыдис авторитет — иу æмæ дыууæ хатты нæ радзырдта чысылнымæц адæмты сæрыл. 1989 азы оппозицийы тыхты номæй æвзæрст æрцыдис Советон Цæдисы Уæлдæр Советы 12-æм æрсидты депутатæй (Абхазы АССР-æй).
Ныртæккæ цæры Мæскуыйы, æмæ у Мæскуыйы абхазæгты диаспорæйы хистæр.
Бинонтæ
Ус ракуырдта 1960 азы. Йæ бинойнаг у поэтессæ Антонинæ Хлебникова. Ис сын фырт æмæ чызг. 2011 азы уалдзæджы сбæрæг кодтой сыгъзæрин чындзæхсæв, æмæ уый фæдыл мыхуыры рауагътой се ’мдзæвгæты иумæйаг чиныг «Мит æмæ сæнæфсир».
Фиппаинæгтæ
Категори:Уырыссаг фысджытæ
Фыдхос
Фыдхос, (Carum, Тмин) у, аууондархуызты бинонадмæ чи хауы, ахæм бирæазон кæнæ дыууæазон зайæгойты мыггаг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Урс бæрз
Урс бæрз (Betula litwinowii, Берёза Литвинова) у зайæгой, бæрзы хуыз.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
1600-æм аз
Амардысты
Категори:1600
Самсун (ил)
Самсун (Samsun) у провинци (ил) Турчы цæгаты.
1677
1677 1677 १६७७
Самсун (ил)
Фиппаинæгтæ
Категори:Турчы провинцитæ
800-æм аз
Амардысты
Категори:800
1679
1679 1679 १६७९
Валенси
Вале́нси (Valencia):
1601-æм аз
Амардысты
Категори:1601
1678
1678 1678 १६७८
Валенси (сахар)
Вале́нси (Valencia, València) у Испанийы сахар, Валенсийы автономон æмбалады административон центр. Уый у паддзахады æртыккаг стырдæр сахар.
Булаты дон
Булаты дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Бады комы.
Валенси (сахар)
Фиппаинæгтæ
Категори:Испанийы сахартæ
Баутцен
Ба́утцен (Bautzen, Budyšin) у Германы сахар Саксонийы. Баутцен у лужицæйы сорбæгты «сæйраг сахар».
Фиппаинæгтæ
Категори:Саксонийы сахартæ
Перничы облæст
Перничы облæст (Област Перник) у облæст Болгарийы ныгуылæны.
Йæ административон центр у сахар Перник (84 827 цæрæджы ), Болгарийы сæйраг сахар Софияйæ хуссар-ныгуылæнырдæм.
Цæрджытæ
2008 азы июлмæ облæсты цардысты 142 519 адæймаджы.
Сахар Перничы йеддæмæ, облæсты ма ис 5 æндæр сахары — Батановци (2362 цæрæджы ), Брезник (4234 цæрæджы ), Земен (1995 цæрæджы ), Радомир (15 437 цæрæджы ), Трын (2688 цæрæджы ). Уыимæ ма Перничы облæсты ис 165 хъæуы.
Административон æгъдауæй облæст дихгонд у 6 хъæубæстæйыл: left|220px|thumb|Перничы облæст
Фиппаинæгтæ
*
1680
1680 1680 १६८० 1680
14 апрелы
14 апрелы, иронау — хуымгæнæны мæйы 14-æм бон — азы 104-æм бон (даргъ азы 105-æм бон).
Галуантæ (хъæу)
Галуантæ у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Галуантæ, Гаглойтæ, Козатæ, Гæззатæ, Цъæриттæ, Медойтæ, Багатæ, Чилæхсатæ, Зæгъойтæ, Дзæгъиатæ.
Æрвитæнтæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
1681
1681 1681 १६८१
Синоп (ил)
Синоп (Sinop) у ил (провинци) Турчы цæгаты.
Категори:Турчы провинцитæ
Урс фæрв
Урс фæрв (Alnus incana, Ольха серая, Ольха белая) у зайæгой, фæрвы хуыз.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Цъата дон
Цъата дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы, Дæргъæвсгомы. Уый у Стырдоны фæрсагдон.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Дæргъæвсы комы цæугæдæттæ
1682
1682 1682 १६८२
1602-æм аз
Амардысты
Категори:1602
Плевены облæст
Плевены облæст у Болгарийы 28 облæстытæй иу, лæууы бæстæйы цæгаты, Дунайы дæлвæзы.
2001 азы адæмы сфыстмæ гæсгæ облæсты цардысты 311 985 адæймаджы, уыдонæй фылдæр хай сты болгайрæгтæ — 280 475 адæймаджы. 16 931 адæймаджы сæхи схуыдтой туркæгтæ (уыдоны ’хсæн иуæй-иу пысылмон цигайнæгтæ) æмæ 9 777 адæймаджы — цигайнæгтæ.
275 112 адæймаджы сæ диныл нымайынц православие, 15 681 адæймаджы сты пысылмæттæ, 7065 адæймаджы — католиктæ.
283 626 адæймагæн сæ мадæлон æвзаг у болгайраг, 14 947 адæймагæн — туркаг, 8861 адæймагæн та — цигайнаг.
Фиппаинæгтæ
*
Арты Зæхх (Аргентинæ)
Арты Зæхх, Антарктидæ æмæ Хуссар Атлантикæйы сакъадæхтæ (Provincia de Tierra del Fuego, Antártida e Islas del Atlántico Sur) у провинци Аргентинæйы хуссары.
Фиппаинæгтæ
Категори:Аргентинæйы провинцитæ
Кордовæ (Аргентинæ)
Ко́рдовæ (Córdoba) у сахар Аргентинæйы центры.
Фиппаинæгтæ
Категори:Аргентинæйы сахартæ
1683
1683 1683moi nanca 1683 १६८३
802-æм аз
Амардысты
Категори:802
1603-æм аз
Амардысты
Категори:1603
Анталья
Анта́лья (Antalya) у сахар Турчы хуссары, Антальяйы провинцийы административон центр.
Категори:Турчы сахартæ
Сачъерппайы дон
Сачъерппайы дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Цъæйы комы, Цъæйдоны фæрсагдон.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Цъæйы комы цæугæдæттæ
1684
1684 1684 १६८४
Зира
Зира (Cuminum cyminum, Зира) у, аууондархуызты бинонадмæ чи хауы, ахæм кæрдæг зайæгой.
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Хъацæнтæ (хæринаг)
15 апрелы
15 апрелы, иронау — хуымгæнæны мæйы 15-æм бон — азы 105-æм бон (даргъ азы 106-æм бон).
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Цæгат Хынцæг
Цæгат Хынцæг у хъæу Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы. Ис Дæргъæвсгомы.
Литературæ
Категори:Горæтгæроны районы цæрæнрæттæ Категори:Дæргъæвсы ком
1685
1685 1685 १६८५
1604-æм аз
Амардысты
Категори:1604
1686
1686 1686 १६८६ 1686
803-æм аз
Амардысты
Категори:803
Уарцъе
Уарцъе (Варце) у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы.
Истори
Комы рæбын Хъуртайы цардысты Ногъайтæ. Бирæ саунæмыгдзауты-иу бауазæг кодтой саунæмыг афон. Уарцъегом у цыбыр. Æрдзы рæсугъддзинадæй хайджын. Хуссæрттæ сты цæрæн бынæттæ, хуымзæххытæ, фосхизæнтæ æмæ хосгæрст зæххытæ. Цæгæттæ сты хъæдджын æмæ халсарджын бынæттæ. Алы мыггагæн дæр уыдис хицæн хъæд, хицæн уыгæрдæнтæ æмæ сæрвæттæ. Ацы ком раздæры адæм хуыдтой Уары ком.
Сыхтæ
Уарцъейы ис 3 сыхы:
Фиппаинæгтæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Тохъат (ил)
Тохъат (Tokat) у ил (провинци) Турчы цæгаты. Йæ административон центр у сахар Тохъат.
Фиппаинæгтæ
Категори:Турчы провинцитæ
Йазы бæрзонд
Йазы бæрзонд у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Дыгургомы, Стыр Дыгуры цур.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
1688
1688 1688 १६८८
1687
1687 1687 १६८७
Брытъиаты Елбыздыхъо
Брытъиаты Цопаны фырт Елбыздыхъо (райгуырдис 1881-æм азы Дæллагхъæуы, амардис 1923-æм азы) уыдис ирон фыссæг æмæ драматург, ирон театры бындурæвæрæг.
Цардафыст
«Ир сæ историон рæзты XIX æнусы кæрон схызтысты бæрзонд къæпхæнмæ, стыхджын сты сæ хъуыды æмæ сæ царды домæнтæ, æмæ сын фæзынд разагъды лæгтæ — Къоста, Секъа, Арсен. Хъуыди сæ театр, æмæ адæмæй рантыст ног курдиат — Брытъиаты Елбыздыхъо» (Джыккайты Шамил. Фарнхæссаг аивад. // Брытъиаты Елбыздыхъо. Уацмыстæ. Дз.: «Ир», 2002.).
Елбыздыхъо 1906-æм азы (Къоста куы амардис, уыцы аз) бацыдис Уæрæсейы кусджыты социал-демократон партийы рæнхъытæм. Уыцы аз ныффыста йæ тохмæсидæг трагеди «Хазби».
Йæ уацмысты ’хсæн: æмæ æндæртæ.
Елбыздыхъо цыдæриддæр фыста, ууыл кæддæриддæр бæрæг дардтой йæ политикон зондахаст, йæ революцион архайд, йæ цард. Йæ фыццаг пьесæ «Уæрæседзау» йæ рæстæджы цаутæм цыма ницы бар дары йæ мидисмæ гæсгæ, афтæ зыны. Уый бынтон афтæ нæу. Ныхас цæуы, магусайæ цæлуарзаг, фæсдзæуины «диныл» чи бафтыд, ахæм ницæйагыл. Муссæ йæ фыдæлты фарныл йæ къух систа, йе ’дылы митæй йæ хъæуккæгтæн смаст кодта, æмæ йæ сæнттæ цæгъдгæ ныууагътой. Йæ мадæлон æвзагæй хъазæнхъул кæй сарæзта, тынгдæр та сæ уый бафхæрдта, уый сын байдзаг кодта сæ масты дзæкъултæ.
Ссæдзæм æнусы райдианы Елбыздыхъойы æмдугонтæ фыстой комедитæ — Гуырдзыбеты Блашка, Кочысаты Розæ, Хъороты Дауыт. Цæсты ахадыдтой, фæлæ цард хицæн худæг хабæрттæй вазыгджындæр хæссы, кæд сын арф социалон уидæгтæ разыны, уæддæр.
Елбыздыхъо рахызт драматургийы зындæр, ахсджиагдæр жанртæм — драмæ æмæ трагедимæ. Æрмæстдæр уыцы жанрты ис равдисæн æххæстæй, бирæвæрсыгæй цардыуаджы, удварны хæрзтæ æмæ карз быцæутæ, мæлæтдзаг тох сæрибары сæрвæлтау, историйы æмæ мифологийы хъайтарты утæхсæн æмæ бæллицтæ. Ахæм цæстæнгас, ахæм æмбарынад сси Елбыздыхъойы эстетикæйы æрдзон миниуджыты сæйрагдæр.
Драматургæн йæ дыккаг пьесæ «Худинаджы бæсты — мæлæт» социалон мотивтæй бирæ хъæздыгдæр разынд. Цæвиттон, бæллæхтæ расайдтой пъырыстыфы æгæнон митæ, æмæ Хъырымы цард ныссуйтæ, фыдгæнæг дзы сарæзтой йæ æфхæрд царды æууæлтæ. Фыдæлты фарнæй цыдæртæ ныддардта дымгæмæ, куырыхон зондыл хæст Ахмæты мæрдтæм барвыста. Кад æмæ номыл мæлынц сæ дыууæ дæр, фæлæ ныхасы фæтк, æфсармы уæз æмæ домæнтæ фæйнæхуызон æмбарынц.
Пьесæ арæзт у патриархалон царды нывтæй, æрмæст сæйрагдæр уый у, æмæ фыдбылызты амидингæнæг паддзахы хицауады минæвар кæй у. Уый аххосæй ауадысты мæгуыр хохæгтæ æддæг-мидæг. Иу туг, иу стæг сты, фæлæ сын бафидауæн нæй, алчидæр сæ йæхирдыгонау æмбары рæстад, ныхасы фарн, æгъдауы домæнтæ, æмæ худинаджы бæсты мæлæт саккаг кодтой сæхицæн.
Уыцы трагеди дæр драматург нымайы æлгъыстаг цагъайраджы царды фæстиуæгыл, æмæ йæ ныхмæ сыстад, Уæрæсейы революцион тымыгъ куы сабухта, уый хæдразмæ. Куырмæлхынцъ сты рæстæг æмæ фыссæджы сфæлдыстад.
Ирон драматургийы сæрæвæрæн трагеди «Хазби» Елбыздыхъойы сфæлдыстады дæр, стæй нæ литературæйы историйы дæр ахсы сæрмагонд бынат. Фыццаг ирон историон драмæ сси æмæ рагæй нырмæ ацы уацмыс нымад у нæ литературæйы бæрзонддæр æнтыстытæй иуыл.
Фыссæг йе ’мдугонтимæ йæ рæстæджы дудаг сагъæстæ æмæ цаутыл дзуры историкы æвзагæй. Бантыст ын истори æмæ нырыккон цард, ома йæ заманы хъуыддæгтимæ сбæттын, быцæуты цыргъаг ног дуджы тохмæ саразын. Историйы факттæ, цаутæ, хъуыддæгтæ фыссæг æвдисы, иртасы аивадон фæлгонцты, йæ зондахаст, революцион змæлды активон архайæджы дунеæмбарынад куыд домы, куыд амоны, афтæ.