cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бокситогорск
Бокситого́рск у сахар Ленинграды облæсты, Бокситогорсчы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ленинграды облæсты сахартæ
Мангейм
Ма́нге́йм кæнæ Манха́йм (Mannheim, Manne, ) у сахар Германы. Ис Баден-Вюртемберджы цæгат-ныгуылæны.
Фиппаинæгтæ
Категори:Баден-Вюртемберджы сахартæ
Урми
Урми:
Йиглавæ
Йи́главæ (Jihlava, Iglau) у сахар Чехийы, Высочинæйы крайы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Чехийы сахартæ
Зеленодольск (Уæрæсе)
Зеленодо́льск (Яшел Үзән, Зеленодольск) у Тæтæрстаны сахар, Волгæйы галиу былыл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Тæтæрстаны сахартæ
Нацърет
Нацърет (ნაწრეტი) у хъæу Гуырдзыстоны Гуры муниципалитеты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуры муниципалитеты цæрæнрæттæ
Сегъæууат
Сегъæууат кæнæ Морæх у хъæууат Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Эрбиль
Эрби́ль (اربيل — Arbīl; Hewlêr) у Ирачы Курдистаны сæйраг сахар. Цæрынц дзы 1 милуан адæймаджы (2021).
Категори:Ирачы сахартæ
Ахалшен (Къаспы муниципалитет)
Ахалшен (ახალშენი) у хъæу Гуырдзыстоны Къаспы муниципалитеты. Ис Гуырдзыстон æмæ Хуссар Ирыстоны тæккæ арæныл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Къаспы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Къодисцхъаро (Къаспы муниципалитет)
Фиппаинæгтæ
Категори:Къаспы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Либерец
Ли́берец (Liberec) у сахар Чехийы, Либерецы крайы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Чехийы сахартæ
Ясудж
Фиппаинæгтæ
Категори:Кохгилуйе æмæ Бойерахмеды сахартæ
Хорремабад
Хорремаба́д  у сахар Ираны, Лурестаны административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Лурестаны сахартæ
Урми (сахар)
У́рми (, Urmiyê, ) у сахар Ираны, Ныгуылæн Азербайджаны административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ныгуылæн Азербайджаны сахартæ
Керман
Фиппаинæгтæ
Категори:Керманы сахартæ
Зенджан
Зенджа́н  у сахар Ираны, Зенджаны провинцийы административон центр.
Категори:Зенджаны сахартæ
Семнан
Семна́н  у сахар Ираны, Семнаны провинцийы административон центр.
Категори:Семнаны сахартæ
Кванмён
Кванмён (, Gwangmyeong-si) у сахар Хуссар Корейы. Ис Кёнгидойы провинцийы. Цæрынц дзы 314 мин адæймаджы (2010).
Дархъа
Фиппаинæгтæ
Категори:Сачхерейы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Кванмён
Кванмён у Сеулы горæтгæрон.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хуссар Корейы сахартæ
Æндретæ
Æндретæ (Андреевы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Боджнурд
Боджну́рд  у сахар Ираны, Цæгат Хорасаны административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Хорасаны сахартæ
Воткинск
Во́ткинск (Воткинск; Вотка Кар) у сахар Удмуртийы. Æрбынат кодта цæугæдон Ижы былыл. Цæрынц дзы 96,8 мин адæймаджы (2021).
Хамадан
Хамада́н ( Hamadân; Həmədan; Ahmatan) у сахар Ираны, Хамаданы провинцийы административон центр.
Даситæ
Даситæ кæнæ Дашитæ (Дасиевы, Дашиевы) сты дыгурон мыггаг.
Воткинск
Фиппаинæгтæ
Категори:Удмуртийы сахартæ
Даситæ
Фиппаинæгтæ
*
Хамадан
Фиппаинæгтæ
Категори:Хамаданы сахартæ
Мухарбег
Мухарбег у ирон нæлгоймаджы ном.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Махарбег
Махарбег у ирон нæлгоймаджы ном.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Босыктæ
Босыктæ (Босиковы, Босикашвили) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Балх (сахар)
Балх (, بلخ) у Афгъанистаны сахар, ис паддзахады цæгаты.
Бушир (остан)
Буши́р (  — Būshehr) у Ираны остантæй иу, бæстæйы хуссары.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ираны административон дих
Шехре-Корд
Ше́хре-Корд кæнæ Ше́хркорд ( — «курдæгты сахар») у сахар Ираны, Чехармехаль æмæ Бахтиарийы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Чехармехаль æмæ Бахтиарийы сахартæ
Тарусæ
Тару́сæ (Таруса) у сахар Калугæйы облæсты, Тарусæйы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Калугæйы облæсты сахартæ
Скæсæн Азербайджан
Фиппаинæгтæ
*
Габойтæ
Фиппаинæгтæ
*
Дзæбе
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Илам
Ила́м у сахар Ираны хурыскæсæны, Иламы провинцийы административон центр.
Категори:Иламы сахартæ
Керман (остан)
Керма́н ( — Kermân) у Ираны остантæй иу.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ираны административон дих
Курдистан (остан)
Курдиста́н ( — Kordestân; Kurdistan) у Ираны остантæй иу.
Чехармехаль æмæ Бахтиари
Чехармеха́ль æмæ Бахтиа́ри ( — Cahârmahâl o Baxtiyâri) у Ираны остантæй иу.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ираны административон дих
Курдистан (остан)
Фиппаинæгтæ
*
Æргъæу
Æргъæу (перламутр) — æрттиваг буаргъæд; чырынтæ, лæгъзтæ æмæ æндæр ахæмтæн цъар цы æрттиваг буаргъæдæй кæнынц, уый.
Фиппаинæгтæ
Категори:Композиттæ
Дзиойтæ
Дзиойтæ (Дзиоевы) сты ирон мыггаг.
Истори
Дзиойты мыггаг Уæлладжыры, Ксурты цардысты. Уым хъæуимæ фæбыцæу сты æмæ Куырттаты коммæ Дзуарыхъæумæ балыгъдысты, уырдыгæй та Джызæлмæ ралыгъдысты, Къуындыхаты Муссæ Хъобанæй быдырмæ куы лыгъди, уæд. Уый фæстæ Муссæ Туркмæ куы алыгъди, уæд та Бердыхъæумæ балыгъдысты. Дзиойты мыггаг æрвадиуæг кæнынц Кадитæ мæ Баскатимæ. Уыдон æрвад уыдысты Ксурты. Куырттаты та сын æрвад уыдысты Дауиатæ, Хатъизатæ. Дзиойтæ раздæр нарон уыдысты. Уым сæ Джиуотæ хуыдтой. Фæлæ сæ фыд Дзио Ксуртæм куы æрлыгъд, уæд уый номыл рацыди мыггаг.
Литературæ
*
Æрвыг
Æрвыг — хус заманты арвы цъæх-цъæхид сыг, арæхдæр абады хæхты, цъититы сæрмæ бонрæфтыл кæнæ фæссихæртты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гляциологи
Ныгуылæн Азербайджан
Ныгуылæн Азербайджан ( Âzarbâyjân-e Qarbi, غربی آذربایجان, Qərbi Azərbaycan, Parêzgeha Urmiyê ,پارێزگای ئورمیە) у Ираны остантæй иу.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ираны административон дих
Джехром
Джехро́м у сахар Ираны. Ис Фарсы провинцийы, Ширазæй хуссарырдæм 170 км æддæдæр. Цæрджыты нымæц — 141 мин адæймаджы (2016).
Куысыфтæг
Куысыфтæг, бирæон нымæц: куысыфтæджытæ — насы мыггагмæ чи хауы, ахæм дурыны хуызæн зайæгой; хæргæ йæ нæ кæнынц, фæлæ йын йæ хуылф расыгъдæг кæнынц æмæ дзы пайда кæнынц исты тæнгъæд (сæн, дон) исынæн.
Джехром
Фиппаинæгтæ
Категори:Фарсы сахартæ
Куысыфтæг
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Илам (остан)
Ила́м у Ираны остантæй иу, бæстæйы ныгуылæны.
Гагкотæ
Гагкотæ кæнæ Гакойтæ (Гагкоевы) сты дыгурон мыггаг.
Илам (остан)
Фиппаинæгтæ
Категори:Ираны административон дих
Гагкотæ
Истори
Таурæгъмæ гæсгæ, ацы мыггæгтæн сæ фыдæл уыд Хъибил (йæ фыды ном æмæ йын йæ мыггаг ничи зоны). Хъибилы цæуæты тыххæй ис дыууæ таурæгъы. Фыццаг таурæгъмæ гæсгæ, Хъибилæн уыд цыппар фырты: Гагко, Аппи, Густи æмæ Дзилих. Дыккаг таурæгъмæ гæсгæ, Хъибилæн уыд дыууæ фырты: Гагко æмæ Аппи. Уыдонæй сæ иуæн уыд дыууæ фырты: Густи æмæ Дзилих. Дыууæ таурæгъы дæр æвдисынц, Гагко, Аппи, Густи æмæ Дзилих Хъибилæй кæй равзæрдысты, уый. Хъибил æмæ йæ цот кæцæй æрбафтыдысты Гæлиатмæ, уый бæстон бæрæг нæу. Хъибилы фырттæ сæ нæмттæй скодтой мыггæгтæ æмæ Гæлиаты хъæуы фæзынд нæуæг мыггæгтæ: Гагкотæ, Дзилихтæ, Аппитæ æмæ Густитæ.
Литературæ
*
Цæгат Хорасан
Цæгат Хораса́н ( Xorâsân-e Šemâli) у Ираны остантæй иу. Йæ сæйраг сахар — Боджнурд.
Фиппаинæгтæ
*
Кохгилуйе æмæ Бойерахмед
Кохгилуйе æмæ Бойерахмед ( — Kohgiluyeh o Buyer-Ahmad) у Ираны остантæй иу. Йæ сæйраг сахар — Ясудж.
Ленкораны район
Ленкораны район (Lənkəran rayonu) у Азербайджаны районтæй иу, паддзахады хуссары. Районы административон центр у сахар Ленкорань.
Фиппаинæгтæ
Категори:Азербайджаны районтæ
Керманшах (остан)
Фиппаинæгтæ
Категори:Ираны административон дих
Леричы район
Леричы район (Lerik rayonu) у Азербайджаны районтæй иу, паддзахады хуссары. Районы административон центр у сахар Лерик.
Категори:Азербайджаны районтæ
Ярдымлыйы район
Ярдымлыйы район (Yardımlı rayonu) у Азербайджаны районтæй иу, паддзахады хуссары. Районы административон центр у сахар Ярдымлы.
Категори:Азербайджаны районтæ
Астарайы район
Астара́йы район (Astara rayonu) у Азербайджаны районтæй иу, паддзахады хуссары. Районы административон центр у сахар Астара.
Эльбурс
Эльбу́рс ( ) у хохы системæ Ираны. Æрбынат кодта Къаспы денджызы былгæроны дæргъмæ. Эльбурсы ис Ираны бæрзонддæр цъупп — хуыст вулкан Демавенд (денджызы æмвæзадæй 5610 метры бæрзонддæр).
Астарайы район
Категори:Азербайджаны районтæ
Альборз
Альборз ( — Ostān-e Alborz) у Ираны остантæй иу.
Эльбурс
Категори:Ираны хæхтæ
Альборз
Фиппаинæгтæ
Категори:Ираны административон дих
Хохатæ
Хохатæ (Хохаевы) сты ирон мыггаг.
Литературæ
*
Казвин (остан)
Казви́н ( — Qazvin) у Ираны остантæй иу. Йæ сæйраг сахар — Казвин.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ираны административон дих
Йезд (остан)
Йезд у Ираны остантæй иу. Йæ сæйраг сахар — Йезд.
Яссы
Я́ссы (Iași) у сахар Румынийы цæгат-скæсæны. Сахары цæрынц 362 мин адæймагæй фылдæр.
Астара (Азербайджан)
Астара́ (Astara, ) у сахар Азербайджаны хуссары, Астарайы районы административон центр.
Йезд (остан)
Фиппаинæгтæ
*
Астара (Азербайджан)
Категори:Азербайджаны сахартæ
Цъыззы
Цъыззы (Eleocharis, Болотница) у донуарзаг кæрдæджыты мыггаг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Масаллыйы район
Масаллы́йы район (Masallı rayonu) у Азербайджаны районтæй иу, паддзахады хуссары. Районы административон центр у сахар Масаллы.
Тæхран (остан)
Тæхран ( Tehrân) у Ираны остантæй иу. Йæ сæйраг сахар — Тæхран.
Фиппаинæгтæ
*
Зенджан (остан)
Зенджа́н ( Zanjân; Zəncan) у Ираны остантæй иу. Йæ сæйраг сахар — Зенджан.
Фиппаинæгтæ
*
Хамадан (остан)
Хамада́н ( Hamadân) у Ираны остантæй иу. Йæ сæйраг сахар — Хамадан.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ираны административон дих
Камбри
Ка́мбри (Cumbria) у церемониалон графад Англисы цæгат-ныгуылæны. Йæ административон центр у Карлайл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Англисы графадтæ
Кент
Кент (Kent) у церемониалон графад Англисы. Йæ административон центр у Мейдстон.
Фиппаинæгтæ
Категори:Англисы графадтæ
Эссекс
Э́ссекс (Essex) у церемониалон графад Англисы. Йæ административон центр у Челмсфорд.
Фиппаинæгтæ
Категори:Англисы графадтæ
Бедфордшир
Бедфордшир (Bedfordshire) у церемониалон графад Англисы. Йæ административон центр у Бедфорд.
Фиппаинæгтæ
Категори:Англисы графадтæ
Вустершир
Ву́стершир (Worcestershire, ) у церемониалон графад Англисы. Йæ административон центр у Вустер.
Фиппаинæгтæ
Категори:Англисы графадтæ
Дидахо
Дидахо уыдис хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Куыдзетæ, Гуыззыттатæ, Болататæ, Хуыбылтæ, Къусратæ, Дудайтæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Чешир
Че́шир (Cheshire) у церемониалон графад Англисы. Йæ административон центр у Честер.
Фиппаинæгтæ
Категори:Англисы графадтæ
Гэмпшир
Гэ́мпшир кæнæ Хэ́мпшир (Hampshire) у церемониалон графад Англисы. Йæ административон центр у Уинчестер.
Ланкашир
Ла́нкашир (Lancashire) у церемониалон графад Англисы. Йæ административон центр у Престон.
Фиппаинæгтæ
Категори:Англисы графадтæ
Глостершир
Глостершир (Gloucestershire, ) у церемониалон графад Англисы. Йæ административон центр у Глостер.
Фиппаинæгтæ
Категори:Англисы графадтæ
Тайн æмæ Уир
Тайн æмæ Уир (Tyne and Wear, Тайн-энд-Уир) у церемониалон графад Англисы цæгат-скæсæны.
Фиппаинæгтæ
Категори:Англисы графадтæ
Дорсет
До́рсет (Dorset ) у церемониалон графад Англисы. Йæ административон центр у Дорчестер.
Фиппаинæгтæ
*
Кæрдæг
Кæрдæджытæ кæнæ кæрдæг зайæгойтæ — уæлдæр зайæгойты цæрындзинады формæ, сыфтæ æмæ зæнгтæ кæмæн ис, ахæм зайæгойтæ, æмæ сын кæцытæ амæлынц рæзындзинады рæстæгы кæрон. Нæй сын иугæндзон зæххы уæлейæ хъæдвыд зæнг.
Фиппаинæгтæ
*
Дербишир
Де́рбишир (Derbyshire, ; ) у церемониалон графад Англисы. Йæ административон центр у сахар Матлок.
Сомерсет
Со́мерсет кæнæ Со́мерсетшир (Somerset) у церемониалон графад Англисы. Йæ административон центр у Тонтон.
Дербишир
Фиппаинæгтæ
Категори:Англисы графадтæ
Уилтшир
Уи́лтшир кæнæ Ви́льтшир (Wiltshire, кæнæ ) у церемониалон графад Англисы. Йæ административон центр у Троубридж.
Нортамберленд
Норта́мберленд (Northumberland ) у церемониалон графад Англисы цæгат-скæсæны. Йæ административон центр у сахар Морпет.
Сомерсет
Фиппаинæгтæ
Категори:Англисы графадтæ
Уилтшир
Фиппаинæгтæ
Категори:Англисы графадтæ
Нортамберленд
Фиппаинæгтæ
Категори:Англисы графадтæ
Беркшир
Бе́ркшир (Berkshire) у церемониалон графад Англисы. Йæ административон центр у сахар Рединг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Англисы графадтæ
Дарем (графад)
Да́рем (Durham ) у церемониалон графад Англисы. Йæ административон центр у сахар Дарем.
Бакингемшир
Фиппаинæгтæ
Категори:Англисы графадтæ
Скæсæн Сассекс
Скæсæн Сассекс кæнæ Скæсæн Суссекс (East Sussex ) у церемониалон графад Англисы. Йæ административон центр у Льюис.
Фиппаинæгтæ
Категори:Англисы графадтæ
Равалпинди
Равалпи́нди (راولپنڈی, Rawalpindi, ) у Пакистаны сахар. Равалпинди уыдис сæйраг сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Пакистаны сахартæ
Скæсæн Йоркшир
Фиппаинæгтæ
Категори:Англисы графадтæ
Ныгуылæн Сассекс
Ныгуылæн Сассекс кæнæ Ныгуылæн Суссекс (West Sussex) у церемониалон графад Англисы. Йæ административон центр у сахар Чичестер.
Фиппаинæгтæ
Категори:Англисы графадтæ
Ныгуылæн Йоркшир
Ныгуылæн Йоркшир (West Yorkshire, Уэст-Йоркшир) у церемониалон графад Англисы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Англисы графадтæ
Шропшир
Шропшир (Shropshire) кæнæ Салоп (Salop) у церемониалон графад Англисы. Йæ административон центр у Шрусбери.
Суррей
Су́ррей кæнæ Саррей (Surrey, Сарри) у церемониалон графад Англисы. Йæ административон центр у Кингстон-апон-Темс.
Нортгемптоншир
Нортге́мптоншир (Northamptonshire) у церемониалон графад Англисы. Йæ административон центр у сахар Нортгемптон.
Фиппаинæгтæ
Категори:Англисы графадтæ
Линкольншир
Линкольншир (Lincolnshire) у церемониалон графад Англисы. Йæ административон центр у Линкольн.
Фиппаинæгтæ
Категори:Англисы графадтæ
Стаффордшир
Ста́ффордшир (Staffordshire) у церемониалон графад Англисы. Йæ административон центр у Стаффорд.
Ноттингемшир
Фиппаинæгтæ
Категори:Англисы графадтæ
Кембриджшир
Кембриджшир (Cambridgeshire) у церемониалон графад Англисы. Йæ административон центр у сахар Кембридж.
Лестершир
Ле́стершир (Leicestershire) у церемониалон графад Англисы. Йæ административон центр у Гленфилд.
Кембриджшир
Фиппаинæгтæ
Категори:Англисы графадтæ
Стаффордшир
Фиппаинæгтæ
Категори:Англисы графадтæ
Оксфордшир
О́ксфордшир (Oxfordshire) у церемониалон графад Англисы. Йæ административон центр у Оксфорд.
Фиппаинæгтæ
Категори:Англисы графадтæ
Южноукраинск
Южноукраи́нск (Южноукраїнськ, Южноукраинск) у сахар Украинæйы Николаевы облæсты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Николаевы облæсты сахартæ
Вознесенск
Вознесе́нск (Вознесенськ, Вознесенск) у сахар Украинæйы Николаевы облæсты, Вознесенсчы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Николаевы облæсты сахартæ
Новополоцк
Новопо́лоцк (Наваполацк) у сахар Белоруссийы Витебсчы облæсты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Витебсчы облæсты сахартæ
Оршæ
О́ршæ (Орша) у сахар Белоруссийы Витебсчы облæсты, Оршæйы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Витебсчы облæсты сахартæ
Мозыры район
Мозыры район (Мазырскі раён, Мозырский район) у район Белоруссийы Гомелы облæсты. Йæ административон центр у Мозырь.
Фиппаинæгтæ
*
Мозырь
Мо́зырь (Мазыр, Мозырь) у сахар Белоруссийы Гомелы облæсты, Мозыры районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гомелы облæсты сахартæ
Солигорск
Солиго́рск (Салігорск) у сахар Белоруссийы Минсчы облæсты, Солигорсчы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Минсчы облæсты сахартæ
Оршæйы район
Оршæйы район (Аршанскі раён, Оршанский район) у район Белоруссийы Витебсчы облæсты. Йæ административон центр у Оршæ.
Фиппаинæгтæ
*
Молодечно
Молоде́чно (Маладзечна, Молодечно) у сахар Белоруссийы Минсчы облæсты, Молодечнойы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Минсчы облæсты сахартæ
Осиповичи
Осипо́вичи (Асіповічы) у сахар Белоруссийы Могилёвы облæсты, Осиповичийы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Могилёвы облæсты сахартæ
Спассчы район (Рязаны облæст)
Спассчы район (Спасский район) у Рязаны облæсты муниципалон район. Йæ административон центр у сахар Спасск-Рязанский.
Фиппаинæгтæ
Категори:Рязаны облæсты районтæ
Кораблинойы район
Кораблинойы район (Кораблинский район) у Рязаны облæсты муниципалон район. Йæ административон центр у сахар Кораблино.
Фиппаинæгтæ
Категори:Рязаны облæсты районтæ
Хорасан (Эрзурум)
Хорасан (Horasan) у сахар æмæ район Турчы. Ис Эрзурумы провинцийы.
Категори:Турчы сахартæ
Нефтечалайы район
Категори:Азербайджаны районтæ
Нефтечала
Нефтечала́ (Neftçala) у сахар Азербайджаны, Нефтечалайы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Азербайджаны сахартæ
Ван (Турчы сахар)
Ван (Van; Wan; Վան) у сахар Турчы, Ваны провинцийы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Турчы сахартæ
Битлис
Битлис (Bitlis) у сахар Турчы, Битлисы провинцийы административон центр.
Категори:Битлисы цæрæнрæттæ
Татван
Татван (Tatvan; Tetwan‎; Դատվան) у сахар Турчы. Ис Битлисы провинцийы.
Топал, Мехмет
Мехме́т Топа́л (Mehmet Topal; райгурыдис 1986 азы 3 мартъийы Малатьяйы) у Турчы профессионалон футболæй хъазæг, хъазы «Истанбул Башакшехир»-ы клубæн йæ мидæг хъахъхъæнæгæй. Йæ фæсномыг у Хæлуарæг (Örümcek) йæ даргъ къæхтæй куыд арахджынæй архайы, уымæ гæсгæ.
Куыд Турчы иугонд командæйы уæнг, Топал дыууæ хатты хъазыдис Европæйаг чемпионаты.
Клубон карьерæ
Топал райгуырдис Малатьяйы сахары, йæ футболон карьерæ райдыдта 13-аздзыдæй. Куы сырæзтис, уæд йæ фыццаг хъæзтытæ уыдысты «Дарданел Спор»-ы сконды (3-аг дивизионы клуб).
2006-æм азы сентябры райстой йæ «Галатасарай»-мæ.
Стамбулмæ куы æрбацыдис, уæд йæ фыццаг сезоны фæзындис фæзы æрмæстдæр 11 хатты.
2008-æм азы уалдзæг Топал йæ контракт адæргъ кодта фондз азмæ. Рæстæмбис сезоны хъазыдис 22 хъазты æмæ бацыдис Турчы иугонд командæмæ дæр. Уыцы рæстæг дам-думтæм гæсгæ Топалы агуырдтой Англисаг клубтæ, фæлæ баззадис йæ райгурæн бæсты.
2010-æм азы хъазынмæ ацыдис «Валенси»-мæ. Уыцы аз 14 сентябры уый 90 минуты хъазыдис «Валенси»-йы сконды туркаг клуб «Бурсаспор»-ы ныхмæ (4–0). 2012 азы июлы Топал раивта «Фенербахче»-мæ. Уый бафыста цыппар азы контракт, фыстой æм 2 милуан евройы алы аз дæр. Уый хайад райста 27 хъазты, æмæ йæ клуб рамбылдта Турчы чемпионат футболæй.
2019-æм азæй Топал хъазы «Истанбул Башакшехир»-ы сконды.
Иугонд командæйы
Топалы равзæрстой Европæйы чемпионатмæ 2008-æм азы, æмæ уый хъазыдис алы хъазт дæр (иунæг хъазты йеддæмæ) Австри æмæ Швейцарийы.
2016-æм азы май Топал сси командæйы капитан, туркæгтæ Англисы ныхмæ куы хъазыдтой Манчестеры, уæд. Къуырийы фæстæ Топал бакодта йæ фыццаг гол Черногорийы командæйы ныхмæ хъазгæйæ Антальяйы. 2016-æм азы Европæйы чемпионатмæ дæр æй райстой, æмæ дзы хъазыди куыд мидæг хъахъхъæнæг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Турчы футболисттæ
Барисахо
Барисахо (ბარისახო) у хъæу Гуырдзыстоны Душеты муниципалитеты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Душеты муниципалитеты цæрæнрæттæ
Хайдарабад
Хайдараба́д:
Хъазиты Михаил
Хъазиты Зурабы фырт Михаил (მიხეილ ყაზიშვილი; райгуырдис 1899-æм азы 30 мартъийы — амардис 1944-æм азы 21 мартъийы) уыди советон æфсæддон.
Телинганæ
Телинганæ (తెలంగాణ, तेलंगाना, تلنگانہ) у Индийы штат. Штаты сæйраг сахар у Хайдарабад.
Агры
Агры́ (Ağrı) у сахар Турчы, Агрыйы провинцийы административон центр.
Телинганæ
Фиппаинæгтæ
*
Хъазиты Михаил
Цардафыст
Райгуырдис Тбилисы, æмæ схъомыл ирон бинонты ’хсæн, сау куыст чи кодта, æмæ уыцыиу рæстæг дзы царди бирæ ирæттæ уым. Æрыгонæй йæ ахуыр кодта Тбилисы гимназы дæр, æмæ скъолайы фæстæ 1920-æм азы, уæд гуырдзиаг æфсадмæ акодтой.
Агры
Категори:Турчы сахартæ
Хъазиты Михаил
Цардафыст
1941-æм азæй 1944-æм азы онг, Дыккаг дунеон хæсты рæстæг уый сæргъы Советон æфсады уыд, хуындад булкъон. Хæсты рæстæг Украинæйы, æмæ хæцыдысты йæхæдæг та тынг фæцæф æмæ фæстæдæр йæ амардтой (44 азы куы цыд, уæд амард).
Фиппаинæгтæ
Михаил Категори:СЦКП-йы уæнгтæ
Тетрицъхъаройы муниципалитет
Тетрицъхъаройы муниципалитет (თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტი) у муниципалитет (район) Гуырдзыстоны. Йæ административон центр у Тетрицъхъаро.
Категори:Гуырдзыстоны муниципалитеттæ
Садахло
Садахло (სადახლო, Sadaxlı) у сахарæнгæс посёлок Гуырдзыстоны Дæллаг Картлийы. Ис Марнеулы муниципалитеты, Гуырдзыстон æмæ Сомихы тæккæ арæныл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Марнеулы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Хайдарабад (сахар, Инди)
Хайдараба́д кæнæ Хайдераба́д (హైదరాబాదు, حیدر آباد, Hyderabad) у сахар Индийы, Телинганæйы штаты административон центр. Цæрынц дзы 6,8 милуан адæймаджы (2011).
Фиппаинæгтæ
Категори:Телинганæйы сахартæ
Осхъопила
Осхъопила (ოსყოფილა), ома «раздæры ирон», кæнæ та наосари (ნაოსარი, «ирæттæй рацæуæг») у гуырдзиаг дзырд, кæцы амоны, хуссар ирæттæй хохæй быдырмæ чи ралыгъди æмæ Гуырдзыстоны цард æмæ æгъдæуттыл чи сахуыр кодта, ахæмты.
Раздæр, Октябры революцийы онг, уыцы ныхасæн уыди æндæр нысаниуæг, ацы дзырдæй пайда кодта Гуырдзиаг еклези, æмæ уый амыдта, гуырдзиаг аргъуанæй дзуарæфтыд чи уыдысты, ахæм ирæтты: гуырдзиаг аргъуанмæ гæсгæ йе ’ууæнк чырыстæттæ иууылдæр уыдысты гуырдзиæгтæ, аргъуанæн йæ иунæг æвзаг уыди гуырдзиаг, ирон адæм та уымæй чырыстоныл нымад нæ уыдысты, фæлæ «муртаккон» диныл хæст адæмыхаттыл.
Ирæттæй рацæугæ иуæй-иу мыггæгтæ бынтон ассимиляцигонд сысты æмæ ныртæккæ нымад сты гуырдзиаг мыггæгтыл. Ахæм мыггæгтæй рацыдысты Советон Цæдисы разамонæг Иосиф Сталин æмæ «Цхинвалы диктатор» меньшевик Къоста Хъазишвили.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуырдзыстоны ирæттæ
Цивильск
Циви́льск (Ҫӗрпӳ) у сахар Чувашийы Республикæйы цæгат-скæсæны, Уæрæсейы европæйаг хайы астæу. Сахар у Цивильсчы районы административон центр.
Сахар лæууы Чебоксарæй 36 км æдде, дыууæ паддзахадон нысаниуæджы автомагистральты тигъыл — Дæллаг Новгородæй Хъазанмæ (М7) æмæ Цивильскæй Ульяновскмæ (А151).
1781-æм азæй сахарæн уыд уезды сахары статус. Йæ æфсæддон нысаниуæг XVII æнусæй фымынæгдæр, фæлæ уый сси базарадон æмæ индустриалон центр.
Цæрджытæ
Цæрджыты нымæцмæ гæсгæ 2019-æм азы Цивильск уыд Уæрæсейы Федерацийы 1115 сахарæй 789-æм бынаты.
Экономикæ
Сахары ис цалдæр куыстуаты, уыдоны ’хсæн автомашинæтæ цæлцæггæнæн завод, æхсыры завод, дзулфыцæн комбинат, хуымæллæджы фабрикæ æмæ æндæртæ.
Цивильскæн йæ фенддæгты ’хсæн уæлдай зындгонд у Тихвины Мады Майрæмы моладзандон (XVII æнусæй), ис дзы бирæ рагон хæдзæрттæ æмæ æргъуантæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Чувашийы сахартæ
Надтеречное
Фиппаинæгтæ
Категори:Уæлтерчы районы цæрæнрæттæ
Хъазишвили, Къоста
Къоста Хъазишвили (კოსტა ყაზიშვილი, Хъазиты Къоста) уыдис ирон равзæрды гуырдзиаг æфсæддон æмæ революционер. Уый райгуырд 1884-æм азы, æмæ схъомыл сæудæджер бинонты ’хсæн Гуры.
Иуæй-иу ирон æмæ гуырдзиаг историктæ дæр йæ ныв кодтой хъæбатыр адæймагæй, иннæтæ та мæнгард æмæ фæлывдæй, хонынц ма йæ «Цхинвалы диктатор» дæр.
Цхинвалы змæст
1917-æм азы уырыссаг паддзахы æфсадæй рацыд, æмæ революцийы фæстæ Гуырдзиаг адæмон гвардимæ бацыд. Къоста уыд меньшевик æмæ 1918-æм азы уалдзæджы гуырдзиаг хицауад Цхинвалмæ бæрнлæг кæнынмæ йæ рарвыста. Уым Къоста райдыдта бынæттон гуырдзиаг цæрджыты ирон сæрибардзинадыл змæлды ныхмæ ардауын, ирæттæ Гуырдзыстоныл гадзрахатæй кæй рацыдысты, уый дзырдта.
1918-æм азы мартъийы райдианы Хъазишвили рацыд Хъорнисы хъæумæ ’мæ сфæнд кодта уый цæрджытæй сæ хæцæнгæрзтæ айсын. Бынæттон цæрджытæ йемæ быцæу кæнын райдыдтой, сæ гæрзтæ йын нæ радтой æмæ йæхи гæрзтæ йын фæцæй истой. Уый фæстæ Хъазишвили æрдомдта Гуры адæмон гвардийы æххуыс: йе ’ххуысмæ рацыдысты цалдæр гвардионты къорды, хицæуиуæг уыдонæй кодтой Гуры сахары хицау, æлдар Георги Мачабели æмæ социалист Сандро Кецховели. 13-æм мартъийы уыдон бацыдысты гуырдзиаг хъæу Ередмæ ’мæ уыдонæй дæр сæ хæцæнгарзтæ айсынмæ хъавыдысты. Ереды цæрджытæ не сразы сты æмæ райдыдтой кæрæдзийы æхсын меньшевиктимæ. Ирон растадонтæ хабар фехъуыстой, ередæгты æххуысмæ фæзындысты, меньшевикты бал ныппырх кодтой æмæ Хъазишвили, Мачабели æмæ Кецховелийы уацармæ акодтой.
Ирон большевиктæ йæ амардтой 1918-æм азы 19 мартъийы Цхинвалы, йемæ амардтой Мачабели æмæ Кецховелийы дæр. Aцы тохæй райдыд Хуссар Ирыстоны 1918-1921 азты хæст.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хуссар Ирыстоны истори
Заза Джугашвили
Заза Джугашвили (ზაზა ჯუღაშვილი) уыд фыд Иван Джугашвили æмæ Сталины фыдæн йæ фыдыфыд. Йæ бинойнаг уыд Туаты мыггагæй (гуырдз. Тваури).
Райгуырдис 1780 азмæ ’ввахс Джеры хъæуы. 1804-æм азы змæст Хады комы фæстæ, хъæу Стыр Лиломæ æрцыд.
Мыггаг
Заза уыд фыййау, æмæ иуæй-иу ахуыргӕндты хъуыдымӕ гæсгæ, цы ирон мыггаг Дзугаты уыдис æмæ уый равзæрд ирон дзырдæй «дзуг». Кæнæ ма ис æндæр верситæ дæр цы мыггаг Джугашвили равзæрд гуырдзиаг дзырдæй «джоги» (ჯოგი) иу дзырд «дзуг»-æн гуырдзиагау.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хуссар Ирыстоны чи райгуырдис, уыдон
Стыр Лило
Стыр Лило (დიდი ლილო) у хъæу Гуырдзыстоны. Ис Тбилисмæ хæстæг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Тбилисы цæрæнрæттæ
Джугашвили, Виссарион Иваны фырт
Виссарион (Бесо) Джугашвили (ბესარიონ ჯუღაშვილი) уыд Иосиф Сталины фыд, куыста къахыдарæс хуыйæгæй. Кæд æмæ Сталинæн дыууæ æфсымæры уыдис, сæ дыууæ дæр сæ сабибонты амардысты, афтæмæй Иосиф уыдис Виссарионы иунæг фырт.
Виссарион Джугашвили райгуырдис 1850 азмæ ’ввахс, хъæу Стыр Лилойы (ис Тбилисмæ хæстæг). Гурмæ куы ралыгъдис, уæд дзы байгом кодта къахыдарæс хуыйæн æрмадз сахары уырыссаг сыхы, йæ клиенттæй фылдæр хай уыдысты уырыссаг æфсæддонтæ. 1872-æм кæнæ 1874-æм азы уый ракуырдта Екатеринæ (Кеке) Геладзе, Гамбареулийы хъæуæй рацæуæг æрыгон чызг, кæцыйыл цыдис 16 азы. Фæстæдæр Виссарион расыггæнаг сси, йæ бизнес фехæлдис, æмæ уый йæ бинонтæй ахицæн Тбилисмæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Тбилисы чи амардис, уыдон
Галич, Милан
Ми́лан Га́лич (Милан Галић; 1938-æм азы 8 мартъийы, Зренянин — 2014-æм азы 13 сентябры, Белград) — Югославийы футболист, размæбырсæг. Райста хайад 1960-æм азы Европæйы чемпионаты, 1960-æм азы Олимпиадæйы æмæ 1962-æм азы дунейы чемпионаты футболæй.
Футболон карьерæ
У фæсивæдон командæ «Пролетер»-ы хъомылгæнинаг, 1958-æм азæй 1966-æм азы онг хъазыдис Белграды «Партизан»-ы, кæй сконды сси Югославийы цыппар хатты чемпион (1960/61, 1961/62, 1962/63 æмæ 1963/64) æмæ хъазыди Европæйы чемпионты хъалацы финалы (1966). 1966-æм азы ацыдис Льежмæ «Стандард»-ы хъазынмæ æмæ дзы баззадис 1970-æм азы онг. 1970-æм азы Галич раивта францаг «Реймс»-мæ, уым дæр йæ карьерæ фæци 1973-æм азы.
Иугонд командæйы сконды
Югославийы иугонд командæйы йæ фыццаг хъазт уыдис 1959-æм азы 31-æм майы, Болгарийы ныхмæ. Уæд Галич бакуырдта иу гол. Европæйы чемпионаты финалы хъазгæйæ, Советон Цæдисы командæйы ныхмæ, бакуырдта гол, фæлæ Югославийы командæ фембылды ис (1:2) æмæ райста æвзист майдан. Æмткæй райсгæйæ иугонд командæйы сконды Милан Галич хъазыдис 51 хатты æмæ бакуырдта 37 голы. Уымæй фылдæр голтæ уыцы командæйы хъазджытæй бакуырдта æрмæстдæр Степан Бобек.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ Категори:Югославийы футболисттæ
Марадонæ, Диего Армандо
Дие́го Арма́ндо Марадо́нæ (Diego Armando Maradona, испайнагау зæлы куыд: [ˈdjeɣo maɾaˈðona]; райгуырдис 30 октябры 1960, Ланусы, провинци Буэнос-Айрес, Аргентинæ) — аргентинаг футболист, хъазыдис куыд размæбырсæг, бырсæг æрдæгхъахъхъæнæг. Хъазыдис клубтæ «Архентинос Хуниорс», «Бока Хуниорс», «Барселонæ», «Наполи», «Севилья» æмæ «Ньюэллс Олд Бойз»-ы сконды. Аргентинæйы иугонд командæйы сконды ахъазыдис 91 хатты æмæ дуармæ бакодта 34 голы.
Марадонæ у сахар Буэнос-Айресы кадджын гражданин. Йæ ном хæссы клуб «Архентинос Хуниорс»-ы ног стадион (гом æрцыдис 2003-æм азы декабры). 2005-æм азы Марадона райста Аргентинæйы сенаты Фаустино Сармиэнтойы номыл преми.
Марадонæ йæ хъазæджы карьерæ куы фæци, уæд куыста телекомментаторæй Аргентинæ æмæ Италийы. Иуæй-иу киноты дæр ахъазыдис рольтæ.
2008-æм азы октябрæй 2010-æм азы июлы онг Марадонæ куыста Аргентинæйы иугонд командæйы сæйраг тренерæй.
Марадонæйы сабибонтæ
Диего Армандо Марадонæ райгуырдис 1960 азы 30 октябры 5 сахатыл, уыдис хуыцаубон. Уый райгуырдис сахар Ланусы, Буэнос-Айресы цур, кусæг бинонты ’хсæн — йæ фыд куыста Тритумолы куыройы, йæ мад та, Дальмы Сальвадоры Франко, кастис йæ сывæллæттæм хæдзары. Марадонæ сси йæ ныййарджыты фæндзæм сывæллон, фæлæ сæ фыццаг лæппу: йæ разæй райгуырдысты цыппар хойы, Ритæ, Анæ, Эльзæ æмæ Мария.
Нарсисо Бинаньянайы иртастæм гæсгæ, Марадонæйы мыггаджы уидæгтæ сты Италийы, суанг ма Марко Полоимæ баст сты. Йæ фыдæлты ’хсын уыдысты хорватæгтæ дæр.
Дæс мæйы йыл куы цыдис, уæд базыдта цæуын. Йæ сабибонтæй згъордта пуртиимæ, фæлæ цы хъазт хъазыди йе ’мбæлттимæ, уый футбол нæ уыдис.
Марадонæйыл авд азы куы цыдис, йæ хæстæг Бето йын балæвар кодта æцæг пурти. Диегойы зæрдæмæ афтæ тынг фæци ацы лæвар, æмæ суанг ма фынæй кодта пуртиимæ. Ацы пуртийæн стыр аргъ кодта æмæ æнæхъæн зымæджы дæргъы кæртмæ йæ нæ хаста, иуæй-иу хатт ахъазыд хæдзары цур йæ хотимæ.
Футболы йæ фыццаг къахдзæфтæ куы кодта, йæ уарзондæр позици уыдис либеро (уæгъдибар хъахъхъæнæг). Сахатгай уый хъазыдис иннæ лæппутимæ «Авд фæзы» ран, азтæ куы цыдысты, афтæмæй Диего йæ ныфс арæхдæр хаста размæ бырсыныл. Фæстæдæр уый сси йæ кæрты хуыздæр хъазджытæй иу, æмæ æндæр скъоладзæуты фæндыди цæмæй семæ хъаза иу коммандæйы. Йæ скъолайы цы командæ уыдис, уый мидæг дæр хъазын райдыдта. Йæ фыды фæндыди цæмæй Диего хуыздæр ахуыр кæна, æмæ иуæй-иу хатт гыццыл Диегойы нæ уагътой хъазынмæ. Йæхæдæг куыд мысы, ахæм бонты-иу фæкуыдта дзæвгæр рæстæг. Йæ ныййарджыты тыххæй бирæ хорз ныхæстæ фæзæгъы, иу хатт загъта: «Мæ ныййарджытæ мæхицæй мæй куы курой, уæд мæ бон цы уа, уый скæндзынæн цæмæй сын раттон мæй. Æмæ уый ницы уаид, уыдон мæн тыххæй цас сарæзтой, уыимæ абаргæйæ».
Марадонæйы карьеры статистикæ
Диего Марадонæйы статистикæй æтмкæй райсгæ :
Политикæ
Марадонæ уарзы Кубæ æмæ Фидель Кастройы. Йæ автобиографион чиныг «Эль Диего»-йæ ссардта Кастройы ном.
1986-æм азы ФИФА-йы дунеон чемпионаты рæстæг Англисы командæйы ныхмæ хъазгæ йæ къухæй бакъуырдта иу гол, фæлæ тæрхонгæнæг йæ нæ бафиппайдта. Асиф Кападиайы 2019-æм азы документалон фильмы йæхæдæг куыд радзырдта, тынг хорз зыдта, уыцы гол йæ къухæй кæй бакъуырдта, уый. Фæлæ не схъæр кодта йæ къухы кой уый тыххæй æмæ уыцы голæй раст цыма йæ маст систа англисæгтæй Мальвины сакъадахтыл хæсты тыххæй. Марадонæйы ацы гол зындгонд сси куыд «Хуыцауы къух» (La mano de Dios).
Фиппаинæгтæ
Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ Категори:Википеди:Викирардтæй йæ ратæдзæнтæ чи исы, ахæм уацтæ Категори:ФИФА 100 Категори:Аргентинæйы футболисттæ Категори:ФК «Барселонæйы» хъазджытæ
Коткин, Стивен
Стивен Коткин (Stephen Mark Kotkin; райгуырдис 1959-æм азы 17 февралы) у америкаг историк, политолог, советолог, Принстоны университеты кусы историйы профессорæй æмæ уæрæсейаг иртасæнты хайады директорæй (1995-æм азæй фæстæмæ).
Стивен Коткин иртасы сталинизмы дуджы советон æхсæнад, уый йеддæмæ ма — Сыбыры истори XVIII—XX æнусты. Уый у Иосиф Сталины лæмбынæг æртæтомон биографийы автор.
Фиппаинæгтæ
Категори:Википеди:Æмдуггæгты биографитæ Категори:Википеди:Викирардтæй йæ ратæдзæнтæ чи исы, ахæм уацтæ Категори:1959-æм азы чи райгуырдис, уыдон Категори:АИШ-ы историктæ
Галифакс
Галифакс:
Мукачево
Мука́чево (Мукачево) у сахар Украинæйы Фæскарпаты облæсты, Мукачевойы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Фæскарпаты облæсты сахартæ
Коткæ
Коткæ (Kotka) у сахар æмæ стыр порт Финляндийы хуссары, Балты денджызы былгæрон.
Фиппаинæгтæ
Категори:Финляндийы сахартæ
Хохаг Автономон Социалистон Советон Республикæ
Хохаг Автономон Социалистон Советон Республикæ (ХАССР) уыдис УСФСР-ы сконды республикæ (1921-æм азы 20 январæй 1924-æм азы 7 июлы онг), йæ фæзуатмæ бахаудысты Уæрæсейы империйы кæддæры Терчы облæст æмæ Хъобаны облæсты иу хай.
1921-æм азы Хохаг ЦИК бауынаффæ кодта дыууæ ног зылды саразын: Дыгурон — дыгурæттæ кæм цæрынц, уым, æмæ Сунжæйаг — хъазахъхъæгтæ ма кæм цардысты, уыцы зæххыл. 1922-æм азы сæрды Дыгурон æмæ Ирон зылдтæ баиу кодтой. 1924-æм азмæ республикæйы баззадысты цыппар зылды: Дзæуджыхъæуы (Ирон), Назраны (Мæхъхъæлон), Сунжæйы хъазахъхъаг зылд æмæ, хицæнæй, сахар Дзæуджыхъæу.
Хохаг АССР-йы скондæй рахицæн кодтой автономон зылдтæ (фæстæдæр автономон облæстытæ) — Кæсгон (1921-æм азы 1 сентябры), Хъæрæсейаг (1922-æм азы 12 январы), Цæцæйнаг (1922-æм азы 30 ноябры) æмæ Балхъайраг (1922-æм азы 16 январы).
Уыцы хицæн автономиты саразынмæ зылдта нарком А. И. Микоян, кæцы 1924-26 азты уыдис Æппæтуæрæсейаг коммунистон партийы Цæгат-Кавказаг крайкомы фыццаг секретарь.
1924-æм азы 7 июлы ВЦИК-ы декретæй Хохаг АССР аиувæрсгонд æрцыдис, йæ бынаты сарæзтæуыд Цæгат-Ирон, Цæцæйнаг æмæ Мæхъхъæлон автономон облæстытæ, Сунжæйаг хъазахъхъаг зылд æмæ хицæнæй ВЦИК-ы дæлбар сахар Владикавказ (Дзæуджыхъæу).
Литературæ
Категори:Уæрæсейы истори Категори:Кавказы истори
Иванов, Валентин Козьмайы фырт
Валенти́н Козьмайы фырт Ивано́в (райгуырдис 1934-æм азы 19 ноябры Мæскуыйы — амардис 2011-æм азы 8 ноябры Мæскуыйы) у советон футболист, размæбырсæг, Советон Цæдисы иугон командæйы капитан, советон æмæ уæрæсейаг тренер. 1956-æм азы олимпиаг чемпион, 1960-æм азы Европæйы чемпион, Советон Цæдисы спорты сгуыхт мастер (1957), сгуыхт тренер (1988). Чилийы 1962-æм азы чи цыдис, уыцы дунейы чемпионаты хуыздæр бомбардир.
Клубон карьерæ
Валентин Иванов йæ сабибонтæй уарзта футбол, хъазыдис йæ кæрты командæйы. 15-аздзыдæй кусын байдыдта слесырæй, хъазыди заводы командæйы, уым æрыгон футболисты федта Георгий Жарков. 1952-æм азы Валентин бацыдис командæ «Торпедо»-мæ æмæ иу афæдзы фæстæ йæ сæйраг сконды хъазын байдыдта. Йемæ «Торпедо»-йы хъазыдысты уæды зындгонд футболисттæ Эдуард Стрельцов, Валерий Воронин, Славæ Метревели, Геннадий Гусаров, Виктор Шустиков æмæ ма бирæ æндæртæ. Клубæн йæ хуыздæр аз уыдис 1960-æм, уæд æмклубонты къухмæ бафтыд Советон Цæдисы чемпионат æмæ хъалац рамбулын, уыцы иу рæстæг Советон Цæдисы иугонд командæ сси Европæйы чемпион.
Иванов йæ цард æнæхъæнæй радта иу клубæн. Хъазын куы фæци, уæд сси клубы тренер. Клубæн куы разамынд лæвæрдта, командæ ногæй сси Советон Цæдисы чемпион (1976).
Рацæразты рæстæг æнцон нæ уыдис Ивановæн. 1992-æм азы уый ацыдис Мароккомæ æмæ дзы иу афæдз куыста «Раджа»-йы тренерæй. 1993-æм азы раздæхтис Уæрæсемæ æмæ куыста «Асмарал»-ы. 1998-æм азы та ногæй сси «Торпедо»-йы разамынддæттæг.
Иугонд командæйы
Советон Цæдисы иугонд командæйы Иванов хъазыдис 59 матчы, бакуырдта 26 голы (уымæй у æртыккаг хуыздæр бомбардир Олег Блохин æмæ Олег Протасовы фæстæ).
Бинонтæ
Ивановы бинойнаг Лидия дæр спорты басгуыхтис, уый уыд олимпиаг чемпионкæ. Йæ фырт Валентин та сси футболон тæрхонгæнæг. Йæ бинойнагимæ футболис базонгæ и Мельбурны олимпиадæйæ тæхгæ-тæхын.
Фиппаинæгтæ
Категори:Советон Цæдисы футболисттæ Категори:Мæскуыйы чи амардис, уыдон Категори:Википеди:Викирардтæй йæ ратæдзæнтæ чи исы, ахæм уацтæ Категори:Европæйы чемпионтæ футболæй Категори:Советон Цæдисы сгуыхт тренертæ Категори:Фæскомцæдисы уæнгтæ
Хæххон республикæ
Цæгат Кавказ æмæ Дагъистаны Иугонд Хохæгты Цæдис (1917-æм азы маййæ октябры онг), Цæгат Кавказы Цæдисы Адæмты Республикæ кæнæ, цыбырæй, Хæххон республикæ (1918-æм азæй) уыдис Цæгат Кавказы территорийыл автономон паддзахад, расидтой йæ 1917-æм азы 1 майы Цæгат Кавказы адæмты æмбырдгонды сахар Дзæуджыхъæуы, Ольгинскæйы сылгоймæгты гимназы агъуысты. Уыдис Дагъистан æмæ Терчы облæсты хæххон зылдты зæххытыл. 1918-æм азы апрелы Цæдисы ЦК хæдбардзинад расидта. Официалон æгъдауæй та хæдбардзинад расидысты 1918-æм азы 11-æм майы, Батумы сабырдзинады конференцийы.
thumb|right|250px|Хæххон Республикæйы хицауад
Фиппаинæгтæ
Категори:Кавказы истори
Зæронд Цæрæк
Зæронд Цæрæк (Докъушыкъуей, Старый Черек) у хъæу Кæсæг-Балхъары Æруаны районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Æруаны районы цæрæнрæттæ
Исилькуль
Исильку́ль (Исилькуль) у сахар Уæрæсейы Омсчы облæсты, Исилькулы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Омсчы облæсты сахартæ
Исаева, Асет Марцары чызг
Асет Марцары чызг Исаева (1915 азы 5 сентябры, Надтеречное, Цæцæн, Терчы облæст, Уæрæсейы импери — 1971 азы 5 мартъийы, Грозна, Цæцæн-Мæхъхъæлы АССР, УСФСР, ССРЦ) уыд Цæцæйнаг паддзахадон драмон театры актрисæ. 1961-æм азæй — Цæцæн-Мæхъхъæлы АССР-йы адæмон артисткæ, 1968-æм азæй — УСФСР-йы сгуыхт артисткæ.
Цардафыст
Театралон студийы æрыгон сылгоймаг базонгæ кодта Саид Бадуевы æфсымæр Мовждинимæ. Тагъд рæстæджы уыдон сæ цард баиу кодтой, кæд сæ хæстæджытæ уый ныхмæ уыдысты, уæддæр. Бинонтæм райгуырдис дыууæ чызджы. Мовждин æмæ Асет кусын байдыдтой Цæцæны паддзахадон драмон театры.
Депортацийы рæстæг 1944-æм азы бинонтæ фæиппард сты. Асет йæ мад æмæ йæ сывæллæттимæ цардис Узбекистаны сахар Аурахиматы. Кусын æй хъуыдис æрзæты комбинаты.
Фæстæдæр Асеты къухмæ бафтыдис йæ бинонты Чимкентмæ аласын. Уым базыдта, йæ лæг Мовждин йæ хæстæджытимæ Меркейы хъæуы кæй цæры, уый. Асет ацыдис йæ лæгимæ цæрынмæ, кусын райдыдта хъæдфадæны. Изæрыгæтты та-иу сæ ног хæдзар арæзтой.
1956-æм азы реабилитацийы фæстæ цæцæйнаг артисттæн иннæты разæй фæстæмæ раздæхыны бар радтой.
Цæцæн-Мæхъхъæлы театр ногæй райдыдта кусын, æмæ Исаева ссис йæ сæйргадæр актрисæтæй иу. Цы пьесæты хъазыдис, уымæ адæм гуылф кодтой.
1961-æм азы райста Цæцæн-Мæхъхъæлы адæмон артисткæйы кадджын ном, 1968-æм азы та сси Уæрæсейы советон федеративон социалистон республикæйы сгуыхт артисткæ.
Асет Исаева амардис 1971-æм азы 4 мартъийы дыккаг инфарктæй.
Бинонтæ
Йæ чызг Раисæ Гичаева у театр æмæ кинойы артисткæ, УСФСР-йы сгуыхт артисткæ. Йæ иннæ чызг — Тамарæ Исаева сси актрисæ æмæ режиссёр, у Цæцæны Республикæйы аивæдты сгуыхт кусæг.
Æддаг æрмæг
Категори:Цæцæны артисттæ Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ Категори:Цæцæны чи райгуырдис, уыдон
Калачинск
Кала́чинск (Калачинск) у сахар Уæрæсейы Омсчы облæсты, Калачинсчы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Омсчы облæсты сахартæ
Псынабо
Псынабо́ (Псынабэ) у хъæу Кæсæг-Балхъары Æруаны районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Æруаны районы цæрæнрæттæ
Тюкалинск
Тюкали́нск (Тюкалинск) у сахар Уæрæсейы Омсчы облæсты, Тюкалинсчы районы административон центр.
Называевск
Называ́евск (Называевск) у сахар Уæрæсейы Омсчы облæсты, Называевсчы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Омсчы облæсты сахартæ
Вилючинск
Вилю́чинск (Вилючинск) у сахар Уæрæсейы Камчаткæйы крайы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Камчаткæйы крайы сахартæ
Уæллаг Лескен
Уæллаг Лескен (Ипщэ Лэскэн, Верхний Лескен) у хъæу Кæсæг-Балхъары Лескены районы.
Елизово
Е́лизово (Елизово) у сахар Уæрæсейы Камчаткæйы крайы, Елизовойы районы административон центр.
Рахов
Ра́хов (Рахів) у сахар Украинæйы Фæскарпаты облæсты, Раховы районы административон центр.
Елизово
Фиппаинæгтæ
Категори:Камчаткæйы крайы сахартæ
Рахов
Фиппаинæгтæ
Категори:Фæскарпаты облæсты сахартæ
Малоярославец
Малояросла́вец (Малоярославец) у сахар Калугæйы облæсты, Малоярославецы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Калугæйы облæсты сахартæ
Дыккаг Лескен
Дыккаг Лескен (Етӏуанэ Лэскэн, Второй Лескен) у хъæу Кæсæг-Балхъары Лескены районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Лескены районы цæрæнрæттæ
Жуков (сахар)
Жу́ков (Жуков) у сахар Калугæйы облæсты, Жуковы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Калугæйы облæсты сахартæ
Озёрск
Озёрск:
Шлиссельбург
Шлиссельбу́рг (Шлиссельбург) у сахар Ленинграды облæсты Кировсчы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ленинграды облæсты сахартæ
Черняховск
Черняхо́вск (1946-æм азы агъоммæ — И́нстербург, Insterburg) у сахар Уæрæсейы Калининграды облæсты, Черняховсчы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Калининграды облæсты сахартæ
Славск
Славск (1946-æм азы агъоммæ — Хайнрихсвальде, Heinrichswalde) у сахар Уæрæсейы Калининграды облæсты, Славсчы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Калининграды облæсты сахартæ
Стрежевой
Стрежево́й (Стрежевой) у сахар Уæрæсейы Томсчы облæсты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Томсчы облæсты сахартæ
Фролово
Фро́лово (Фролово) у сахар Уæрæсейы Волгограды облæсты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Волгограды облæсты сахартæ
Ног Одессæ
Ног Одессæ (Нова Одеса) у сахар Украинæйы Николаевы облæсты.
Категори:Николаевы облæсты сахартæ
Советск (Калининграды облæст)
Сове́тск (1946-æм азы агъоммæ — Тильзи́т, Tilsit) у сахар Уæрæсейы Калининграды облæсты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Калининграды облæсты сахартæ
Берих
Берих (Берих) у хъæу Дагъистаны Цъунтъайы районы. Цæрынц дзы дидойæгтæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цъунтъайы районы цæрæнрæттæ
Колпашево
Колпа́шево (Колпашево) у сахар Уæрæсейы Томсчы облæсты, Колпашевойы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Томсчы облæсты сахартæ
Егар
Егар (Борзая собака) — цуанон куыйты къорд.
Фиппаинæгтæ
Категори:Куыйтæ
Мензелинск
Мензели́нск (Минзəлə) у сахар Уæрæсейы Тæтæрстаны, Мензелинсчы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Тæтæрстаны сахартæ
Озёрск (Калининграды облæст)
Озёрск (1946-æм азы агъоммæ — А́нгерапп, Angerapp) у сахар Уæрæсейы Калининграды облæсты, Озёрсчы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Калининграды облæсты сахартæ
Асино
А́сино (Асино) у сахар Уæрæсейы Томсчы облæсты, Асинойы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Томсчы облæсты сахартæ
Кедровый (Томсчы облæст)
Кедро́вый (Кедровый) у сахар Уæрæсейы Томсчы облæсты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Томсчы облæсты сахартæ
Къубалтил
Къубалтил (, Вертишейка) — хъæдхойты бинонадмæ чи хауы, ахæм маргъ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæргътæ
Баштанкæйы район
Баштанкæйы район (Баштанський район, Баштанский район) у район Украинæйы Николаевы облæсты. Йæ административон центр у Баштанкæ.
Фиппаинæгтæ
*
Сыбираг сæлавыр
Сыбираг сæлавыр (Martes zibellina, Соболь) у тугдзых гыццыл сырд, сæлавыры хуыз.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Баштанкæ
Башта́нкæ (Баштанка) у сахар Украинæйы Николаевы облæсты, Баштанкæйы районы административон центр.
Категори:Николаевы облæсты сахартæ
Гурьевск (Калининграды облæст)
Гу́рьевск (1946-æм азы агъоммæ — Но́йхаузен, Neuhausen) у сахар Уæрæсейы Калининграды облæсты, Гурьевсчы районы административон центр.
Давид-Гареджа
Давид-Гареджа (დავითგარეჯა) у лæгæтты мидæг кæй сарæзтой, ахæм моладзандоны комплекс Къахеты æдзæрæг быдыры. Арæзтад райдыдта V æнусы æмæ ахæццæ IX æнусмæ.
Бырæг цъиу
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæргътæ
Гурьевск (Калининграды облæст)
Фиппаинæгтæ
Категори:Калининграды облæсты сахартæ
Давид-Гареджа
Советон дуджы моладзандоны иу хай бахаудис Азербайджаны территоримæ, æмæ 1991-æм азæй фæстæмæ сси дыууæ паддзахады ’хсæн ахастдзинæдты дайуаг фарста. Гуырдзыстоны хицауады фæндыдис ацы ахсджиаг зæхх иннæмæй баивын. Бакуйы та ууыл нæ разы кодта, уый тыххæй æмæ, аргъуан цы бæрзондыл лæууы, уымæн ис стратегион ахадындзинад. 2006-æм азы Азербайджаны фæсарæйнаг хъуыддæгты министры хæдивæг цæхгæрæй загъта, территоритæй баивыны тыххæй ныхас кæнæн кæй нæй, уый.
Азербайджаны зонæдты академийы Историйы институты директор Ягуб Махмудов загъта, зæгъгæ, канд Давид Гареджийы моладзандоны зæххытæ нæ, фæлæ ма æппæт Скæсæйнаг Гуырдзыстон рагон Азербайджаны зæххытæ кæй сты, Тифлис та — рагон азербайджайнаг сахар. Махмудовы ныхæстæм гæсгæ, Азербайджан аргъ кæны дыууæ адæмы ’хсæн цы хæлардзинад ис, уымæн, æмæ уый тыххæй йæ зæхх фæстæмæ нæ домы, цалынмæ гуырдзыйы ’рдыгæй провокацитæ нæй.
Азербайджан æмæ Гуырдзыстон хæдбар паддзахæдтæ куы систы, уæд сарæзтой арæн бæлвырдгæнæг къамистæ. Сæ иумæйаг арæны 480 км æрцыдысты бæлвырдгонд, бæлвырдгæнинаг ма сты 166 километры. Дыууæ бæстæйы депутаттæ рæгъмæ рахастой аргъуаны тыххæй бафидауыны фæндон.
2019-æм азы апрелы, Куадзæны рæстæг, Азербайджаны арæнгæстæ ногæй сæхгæдтой Удабнойы моладзандонмæ фæндаг, нæ дзы уагътой сауджынтæ, уырнджытæ æмæ туристтæ Гуырдзыстоны ’рдыгæй. Удабнойы фæндаг байгом чындæуыд дыууæ паддзахады фæсарæйнаг хъуыддæгты министртæ куы аныхас кодтой ацы фарстайыл, уæд.
Фиппаинæгтæ
Категори:Моладзандæттæ алфавитмæ гæсгæ
Цагеры муниципалитет
Цагеры муниципалитет (ცაგერის მუნიციპალიტეტი) у муниципалитет (район) Гуырдзыстоны. Йæ административон центр у Цагери.
Категори:Гуырдзыстоны муниципалитеттæ
Гусев (сахар)
Гу́сев (1946-æм азы агъоммæ — Гумби́ннен, Gumbinnen) у сахар Уæрæсейы Калининграды облæсты, Гусевы районы административон центр.
Мæтых
Мæтых, — æцæг мæтыхты бинонады цалдæр хуызы сасктæ. Сасктæн сæ бон у егъау балтæ кæнын (сæ нымæц сæдæ миллион цæрæгтæ), кæцытæ миграци кæнынц дзæвгар дæрдзæгты.
Гусев (сахар)
Фиппаинæгтæ
Категори:Калининграды облæсты сахартæ
Мæтых
Мæтыхæн йæ биологийы хицæндзинад у йæ царды дыууæ фазæйы уæвындзинад — иунæгон æмæ балон цард. Æддейæ бакæсгæйæ мæтыхонтæ хицæн кæнынц цъысцъысæгтæй æмæ дзындзтæй рихийы дæргъæй.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Ошмяны
Ошмя́ны (Ашмяны, Ошмяны) у сахар Белоруссийы Гроднойы облæсты, Ошмяныйы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гроднойы облæсты сахартæ
Сыбираг халон
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæргътæ
Островец
Острове́ц (Астравец, Островец) у сахар Белоруссийы Гроднойы облæсты, Островецы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гроднойы облæсты сахартæ
Снигирёвкæ
Фиппаинæгтæ
Категори:Николаевы облæсты сахартæ
Ног Буг
Ног Буг (Новий Буг) у сахар Николаевы облæсты Баштанкæйы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Николаевы облæсты сахартæ
Мосты (сахар)
Мосты́ (Масты, Мосты) у сахар Белоруссийы Гроднойы облæсты, Мостыйы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гроднойы облæсты сахартæ
Дидгоры тох
Дидгоры тох (დიდგორის ბრძოლა) 1121-æм азы дыууæ æфсады, æнусты гуырдзиаг æмæ туркаг-сельджук, цæугæдоны раз цы тох уыд. Гуырдзыстоны стыр уæлахиздзинад æрхаста, æмæ уый фæрцы æнусты «сыгъзæрин дуг» (ოქროს ხანა) райдыдта, уыцы рæстæг Гуырдзыстоны æппæты тыхджындæр паддзахад куы систы. Тохы быдыры, цыппæрæмы паддзах Давид IV фæрцы йе ’фсад уæлахизмæ хæсты акодта, æмæ иннæ аз, 1122-æм азы гуырдзиæгтæ сын сæ сæйраг сахар Тбилис бацахстой. Уый фæстæ та «диссаджы уæлахиз» (ძლევაჲ საკვირველი) гуырдзиаг азфыстыты афтæ хуыдтой. 12 августы гуырдзиагæн зæххыл дæр бæрæг кæндзысты Дидгоры тох уæлахиз.
Абон, ацы тохы быдыр уый ис Тбилисмæ ныгуылæнырдыгæй. Алы аз бæрæгбон хуыдта «Дидгороба» (დიდგორობა) кӕй цӕуы тохы бон.
Ацы хъуыды тох æрцыд рæстæджы дугæй дзуары стæртæ хæст Астæуккаг Скæсæны, чырыстæттæ пысылмæтты ныхмæ кæй сарæзтой. Æмæ стæй, æппынкъаддæр сæдæ дзуархæсджытæ Францы, æрзæгай кипчактæ донаргъуыд адæймагæй фылдæр æмæ фондзсæдæ аланты æфсæддонтæ та гуырдзиæгты ’рдыгæй тох кодта. Французаг рæстæджы цæрæг историк Уолтер Канцлеры ныффыста, уый паддзах Давид IV, йе ’фсады æфсæддонтæн загъта тынг зæрдæмæхъаргæ ныхæстæ:"«Чырыстийы æфсæддонтæ! Кæд нæ уырнындзинады сæрыл хъæбатыр кæй тох кæнæм, удон фæуæлахиз бирæ знæгтыл, æрмæст Хæйрæджы лæггадгæнджытæй нæ, фæлæ ма Хæйрæг йæхи дæр... Не знæгтæ куы æрæмбырд, мах ныббырст хæцдзыстæм!»"
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуырдзыстоны истори
Несвиж
Не́свиж (Нясвіж) у сахар Белоруссийы Минсчы облæсты, Несвижы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Минсчы облæсты сахартæ
Ивье
Фиппаинæгтæ
Категори:Гроднойы облæсты сахартæ
Хæргæфс
Хæргæфс, вариант у хъадыр (Equus asinus asinus × Equus ferus caballus) — нæл хæрæг æмæ ефсæй равзæргæ хæдзарон цæрæгой. Бакæсгæйæ хæргæфс куыд цæрæгой, афтæ лæууы бæх æмæ хæрæджы ’хсæн. Асæй у бæхы æмиас æмæ у уый хуызæн йæ буары арæзтмæ гæсгæ, фæлæ хицæн кæны йæ сæры, синты æмæ сæфтæджыты формæйæ æмæ хъусты дæргъæй.
Свислочь (сахар)
Сви́слочь (Свіслач, Свислочь) у сахар Белоруссийы Гроднойы облæсты, Свислочы районы административон центр.