cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мызур
Истори
Фæстæдæр Садоны æрзæткъахæнтæ кусын куы райдыдтой, уæд уæлвæз ралæгъз кодтой, къæдзæх арф бакъахтой æмæ дзы сарæзтой æрзæтссæн фабрик. Фабрикаразджытæн æмæ йæ кусджытæн бахъуыд рæстæгмæ цæрæн бынæттæ аразын. Рæстæг куыд цыдис, афтæ уæлвæзы иу иннæйы фæдыл аразын байдыдтой кусджыты хæдзæрттæ, æмæ Мызурыбын сси кусджыты стыр хъæу. Фабричы тых сырæзти ног нырыккон техникæйы руаджы. Ныртæккæ ссы Садоны, Æрхоны, Холысты æмæ Зджыды æрзæткъахæнты æрзæт.
Садоны æмæ Зджыды æрзæт фабрикмæ цæуы хæхты сæрты ауыгъд телтыл вагæтты. 1941 азы 17 майы УСФСР-ы Сæйраг Советы Президиумы Указмæ гæсгæ Мызурыбын сси Мызуры посёлок.
Ныр ам ис кусджыты стыр æмæ райдзаст клуб, фарастуæладзыгон цалдæр хæдзары, æфснайæн кассæ, посты хай, кинотеатр, скъола, сывæллæтты цæхæрадон, посёлочы депутатты æххæстком, алыхуызон дуканитæ. Кæртытæ æмæ уынгтæ æмбæрзт сты асфальтæй.
Посёлочы царды фадæттæ æмных лæууынц горæты цæрджыты царды фадæттимæ. Горæттæ Алагир, Беслан, Дзæуджыхъæу æмæ бирæ хъæутæй Мызурмæ цæуынц автобустæ. Мызуры посёлокмæ цæгатæй бæрзонд къæдзæхы риуæй зыны Къорайы хъæу. Ам кæддæр цардысты Хъуппетæ. Сæ хæдзары хæлдтыты ’хсæн æрдæгкалдæй лæууы сæ мæсыг.
Æрвитæнтæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
603-æм аз
Амардысты
Категори:603
Базиликатæ
Базиликатæ (Basilicata) кæнæ Лукани (Lucania) у административон регион Италийы хуссары.
Фиппаинæгтæ
*
Бенгайлаг адæм
Бенгайлаг адæм (বাঙ্গালী/বাঙালি []) у Хуссар Азийы стырдæр адæмтæй иу, Бангладешы æмæ Индийы штат Ныгуылæн Бенгалийы сæйраг цæрджытæ. Æдæппæт нымæц у 220 милуанæй фылдæр.
Бенгалийы цæрджыты æнгомад тынг райрæзти, æмæ уый тыххæй бенгалæгтæ æндæр бæстæтæм лидзынц. Сауды Араббы иу милуаны бæрц цæрынц, ис уыдон бирæ æндæр бæстæты дæр.
1446-æм аз
Амардысты
Категори:1446
Бенгайлаг адæм
Сæ динмæ гæсгæ бенагалæгтæ дихгонд адæм сты: Индийы бенгалæгтæй фылдæр хай сты индуисттæ, Бангладешы та — пысылмæттæ.
Категори:Индийы адæмтæ Категори:Бангладешы адæмтæ
Сатъат
Истори
Зæрæмæгæй чысыл фалдæр, дæлвæндаг, Æддаг æмæ Мидæггаг Сатъаты, доны был Тъæпæн хъæуы цардысты æфсымæртæ: Туатæ, Къæбыстæ, Уалытæ æмæ Харебатæ. Фæстæдæр, XVI æнусы Къæбыстæ, Уалытæ æмæ Харебатæ зæххагур ацыдысты Хуссар Ирыстонмæ æмæ æрцардысты, Дзауы районы Хуыцъейы. Уырдыгæй Къæбыстæ алыгъдысты Сыгъдтæм, Уалытæ Чысангоммæ Зонкъары хъæумæ.
Назрань
Назра́нь (Наьсаре) у сахар Уæрæсейы, Мæхъхъæлы Республикæйы стырдæр сахар. Цæрынц дзы 130,2 мин адæймаджы (2005).
Сатъат
Истори
Фалдæр, уæлвæндаг, къæдзæхы фидарыл сæ лыстæг мæсыджы алыварс æрбатымбыл сты Цæргæстæ. Ацы цалдæр хъæуæн сæ иумæйаг ном у Сатъат. Туаты 3 мæсыджы дзы хæдзæртты астæуæй сæхи гæзæмæ æвдисынц.
Назрань
2000-æм азы онг Назрань уыди Мæхъхъæлы сæйраг сахар, фæлæ уый фæстæ сæйраг сахар сси Магас.
Фиппаинæгтæ
*
Сатъат
Истори
Сатъаты комкоммæ Пушы хъæуы цардысты Мамиатæ, Мецъытæ æмæ Цæргæстæ.
Сæ хуымзæххытæ, сæрвæттæ æмæ уыгæрдæнтæ уыдысты Пешы комы. Сæ куырæйттæ — Мамысоны доны был. Мецъытæ Пушмæ балыгъдысты Мызурæй, Мамиатæ та — Нарæй.
Фиппаинæгтæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
605-æм аз
Амардысты
Категори:605
Нарьян-Мар
Фиппаинæгтæ
Категори:Архангельсчы облæсты сахартæ Категори:Ненны автономон зылды цæрæнрæттæ
Бирæгъ
Цуанæтты æвзагыл: тугдзых, зыдыка, фыдбылыз, фыдгуыбын, хъилхъусæг, къуыбырхъус, цъæх кæрцджын, дæргъдым, бегъуырыхъо, æнамонд.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Куыдзхуызтæ
606-æм аз
Амардысты
Категори:606
Экокластер
Экокластер (æнæххæст бæрнондзинады æхсæнад) — хъæууон хæдзарадон компаниты барвæндон иугонд. Архайы экологикон сыгъдæг продукцийы æмæ экологон лæггæдты кондад, ракуыст æмæ уæй кæныныл Уæрæсейы базары. Кусы 2011-æм азæй, органикон хойрæгты стырдæр куыстуæтты хсæн ахсы уæллаг бынæттæй иу. Социалон амалхъомады фадыджы кусгæйæ, проект разæнгардæй пропагандæ кæны сындæг хæрыны концепции.
Истори
2009-æм азы амалиуæгдар Александр Коновалов (раздæр Владимир Довганимæ иумæ фæтк лæвæрдтой компании «Эдельстар»-æн) балхæдта цыппар гектары зæхх Мæскуыйы облæсты Шаховы районы æмæ дзы сарæзта хи фермæ «Коновалово». Кусы органикон хъæууон хæдзарадон принциптыл — пайда кæнынц æрмæст æрдзæй лæвæрд холлæгтæ æмæ добавкæтæй. Æдæппæт зæхх æлхæныныл æмæ цæмæй проект æххæстæй кусын райдайа бахардз кодтой 32 милуан сомы. Фыццаг рæстæг, æхсыр фылдæр уæй кодтой æмбæлттæн æмæ сыхæгтæн, сæйраг клиенттæ уыдысты хæстæг коттеджон цæрæнуæтты цæрджытæ, Ног Ригæйы æмæ Рублёвскы шоссейы ’хсæн чи цæры, уыдон.
Коноваловы нæ фæндыд куыстуат уæрæх кæнын, тæссаг уыд продукцийы хъæд фесæфынæй. Парахат кæныны бæсты, сфæнд кодта саразын базарады маркæ, кæцы баиу кодтаид бирæ гыццыл хæдзарады. Сæ разы уыдон хъуамæ æвæрой нысан аразын экологикон æдасдзинады продукци. Алкæцы партнер, кæцыйы фæнды кусын базайрадон маркæйы бындурыл, алы мæй фиды бахаст, уыимæ йын дæттынц ветеринарон цæстдард, аудит, фосæн холлæгты æмæ халсартæн мыггаг æлхæныны цæстдард — уый тыххæй бæстон информаци фыст вæййы иумæйаг сайты, ифтонг кæнынц упаковкæйæ, маркетингон æххуысæй æмæ цын ауæйы гаранти дæттынц. Афтæмæй, 2011-æм азы регистрацигонд уыд æнæххæст бæрнондзинады æхсæнад «Экокластер». Фыццаг аз иугонд сымбырд кодта йæ бренды бындурыл натуралон экопродукцийы æввонггæнджытæ сæдæйæ фылдæр. Уыдысты 30 Уæрæсейы регионæй æмæ 12 дунейы бæстæйæ. Афæдзы æрзылд уыд 12 милуан сомы, хцайы пайда та уыд 60%.
2012-æм азы компани рауагъта царды фыццаг уæрæсеон экодуканийы франшизæ æмæ бакуыста æхгæд хуызы экофермæйы франшизæйы проект. Кæд раздæр базайрæгтæ уæй кодтой интернеты онлайн-сервисы æххуысæй, уæд ныр «Экокластер» байгом кодта хъæу Лужкийы, Истрæйы районы, сæрмагонд дукани. Фæстæдæр фæзындысты æндæр дуканитæ дæр, афтæмæй фæзынд егъау дуканиты хыз. Хцайы пайда схызт 60 милуан соммæ, бренды иумæйаг аргъ та сси 100 милуан сомы. 2014-æм сомы компани бафыста æмгуыстаы бадзырд регионалон социалон программæты фондимæ «Нæ фидæн». Иумæ райдыдтой парахат кæнын социалон амалхъомады практикæ, йæ нысан – хъæутæ сыгас кæнын æмæ Мæскуыйы цæрджыты сифтонг кæнын экологикон хæринæгтæй. Уыцы аз компанийы продукцы уæй кæнын райдыдтой «Лукойл»-ы цалдæр бензинкæнæн станцæты. Уый конд уыд хæрзгæнæн программæ «Больше, чем покупка»-йы фæрцы, арæзт бизнесмен Вагит Алекперовæй.
Газет «Коммерсант»-ы бæрæггæнæнтæм гæсгæ, 2015-æм азы «Экокластер» сси органикон хæринæгты стырдæр уадзæг Уæрæсейы, слæууыд æмрæнхъ ОАО «Русское молоко» и ООО «Эфирмасло».
Архайд
Иугонды æппæт уæнгты сæйраг нысан – уадзын, сæввонг æмæ уæй кæнын Уæрæсейы экологикон сыгъдæг продукци æмæ экологикон лæггæдтæ. Тæфаг дарын экологикон сыгъдæг продукцийы цивилизацион базары райрæзтыл æмæ царды уадзын нырыккон æхсæнадæмон экостандарттæ. Компани пропагандæ кæны нæзагъд аразгæ буарæдтæн, зæгъæм, хъацæнтæ, пестицидтæ, гербицидтæ, рæзты регулятортæ, нæзагъд отантибиотиктæн, æмульгатортæн, стабилизатортæн, аддæттæг добавкæтæн, консерванттæн продукци кæныны афоны, аххæст нæзагъд ГМОйæн. Продукци цæуы хæдбар экспертизæ Генетикон æдасдзинады Æппæтнационалон ассоциацийæ æмæ бæрæггонд цæуынц сæрмагонд нысанæй «Биологически безопасно». Иугондæй аразт уыд хи уæйы системæ, кæцы æфтауы дуканиты хыз æмæ æмраст хæццæ кæны базайрæгтæ æлхæнджытæм, кæцытæ фæдзæхст уыдысты интернет дуканийы.
Компани дæтты экологикон туризмы лæггæдтæ, зæгъæм, фермæ «Коновалово»-йы арæзт уыдысты дыууæ хæдзар-отелы 18 уазæджы фаг, кусынц кафе æмæ абанæ. Уазджытæн сæ бон у базонгæ уæвын хъæууон хæдзарадон куыстимæ, фосимæ бакусын æмæ архайын продукци куыд кæнынц, уым.
Социалон нысаниуæг
Иугонд «Экокластер» активонæй æмгуыстад кæны федералон æмæ регионалон хицауады органтимæ, æххæст кæны социалон æмæ ахуарадон программæтæ æнæниздзинады царды уаг аразыныл, æрдзмæ арæхсгæ ахаст, ног кæны культурон бын, регионы агро æмæ биоалыхуызонад бахъахъхъæнын, хъæуы цæрджытæн дæтты кусæн бынæттæ.
Иугонды сæрдар Александр Коновалов лæууы активон граждайнаг позицийыл, архайы æппæт профилон мадзæлты, у Уæрæсейы Федерацийы Хъæууон хадзарады министрады кусæн къорды уæнг.
Критикæ
Кооператив LavkaLavka-йы бындурæвæрæг Борис Акимовы хъуыдымæ гæсгæ «Экокластер»-ы бизнес модельмæ æвæрд уыд интересты ныхмæлæуд: «Коновалов æрмæст æхсыры куыст куы кæнид, æмæ кластермæ хонид æндæр продукции чи кæны, уыдоны, уый бамбарин. Фæлæ многопрофилон фермæ, æндæр куыстуæтты арбахонгæйæ, уыцы гайлайы чи кусы, быцæу кæндзысты сæхæдæг сæхиимæ».
Фиппаинæгтæ
Категори:Социалон амалхъомад Уæрæсейы
Бакыркёй
Бакыркёй (Bakırköy) у район Стамбулы. Æрбынат кодта сахары Европæйы хайы.
1447-æм аз
Амардысты
Категори:1447
Хорзы импульс
Преми «Хорзы Импульс»  – æрвылазон уæрæсейаг преми, бындурæвæрд æрцыд Регионалон социалон программæты фонд «Нæ фидæн»-ы тыхамæлттæй. Хорзæхгонд цæуы Уæрæсейы социалон амалхъомады райрæзтмæ æмæ раразæнгардмæ уæлдай бавæрдтыты тыххæй. Сæ къухты сын æй ныссадзынц социалон амалиуæгдæртæн, журналисттæн æмæ дзыллæйæн информаци парахатгæнæг фæрæзтæн. Уымæй уæлдай ма дзы ратонын бантысы паддзахадон структурæты разамонджытæн дæр.
Фидæны аззайæг
Преми равзæрдæуыд 2011-æм азы, йæ нысан у цыбыр æмæ лæмбынæг — фыдыбæстаг социалон амалиуæгдарты фæразæнгарддæр кæнын æмæ паддзахады цæст раздæхын социалон амалхъомады райрæзты фарстатæм Уæрæсейы. . Фыццаг хорзæхгæндтæ æрхыгъд сты 2012-æм азы.
2014-æм азы преми хорзыл банымадтой Дмитрий Медведев, Сергей Нарышкин, æмæ Валентина Матвиенко]. Иумæйаг хорзæхгæнинаг фонд ссис 2 милуан 400 мин сомы бæрц.
С 2015-æм азæй преми хорзæхгонд цæуы 7 номинацийы. .
Премийы æхсæнадон цæдисмæ бахаудтой Регионалон социалон программæты фонд «Нæ фидæн»-ы бындурæвæрæг амалиуæгдар Вагит Алекперов, Волоколамсчы митрополит Иларион (Алфеев), эстрадон зарæггæнæг Лев Лещенко, Арктикæ иртасæг Артур Чилингаров æмæ æндæртæ.
Æртæ азмæ премийæ хорзæхгонд æрцыдысты дæсгай æмæ дæсгай удгоймæгтæ, уымæй дæр Уæрæсейы фылдæр регионæй.
2012-æм аз
2012-æм азы премимæ балæвæрдæуыд 194 номинанты, æртындæс дзы бахаудтой хорзæхгондты номхыгъдмæ. Зæгъæм, преми радтой «Фермерты скъолайæн», уый у хъæууон-хæдзарадон амалхъомады уæнг, раноггæныны курсытæ дзы цæуынц æдзæсгом æрыгæттæ æппæт Уæрæсейæ. Раст уыцы аз ма преми райстой коломенскоейаг фабрик-музей Коломенаг пастила»-йы бындурæвæрджытæ. Рацарæзтой незаманты цы уырыссаг адджинаг конд цыд, уый, æмæ сæ куыстуаты спайда кодтой цыбыргонд фадæттимæ адæмæй. . Хорзæхгонд æрцыд компани «Либерти» дæр, Уæрæсейы бирæ ахæм компанитæ нæй, кæдон парахат кæнынц инвалидты туризм.
2013-æм аз
В 2013-æм азы иу номинацийы году в одной из номинаций («Хуыздæр корпоративон программæ социалон амалхъомады») фæуæлахиз «АГР»-ы æмæ авиокомпаини «Северсталь»-ы иумæйаг проект, йæ нысан уыдис регионы социалон амалхъомад чысыл æмæ æмбисон бизнесы сферæты райрæзын кæнын. .
2014-æм аз
2014-æм азы номинацийы «Хуыздæр фæсивæдон проект социалон амалхъомады» лауреаттæ систы мæскуыйæгтæ Антон Кучумов æмæ Максим Попов. Дыууæ амалиуæгдары дæр бавдæлыдысты æмæ воркаут рапарахат кодтой кæрæдзимæ нæ кæсгæйæ. Фыццаг бынат та номинацийы «Сæрмагонд бавæрд социалон амалхъомады райрæзты» райста петербургаг Алексей Маврин Уæрæсейы зæрæдтæн егъаудæр пансионатты хыз «Опека» чи сарæзта, раст уый.
Æрвитæнтæ
Категори:Социалон амалхъомад Уæрæсейы
Имам Шамил
Шамил (Шамил имам, 1797—1871) уыдис Цæгат-Скæсæны Кавказы хохæгты разамонæг, 1834-æм азы йын уыдис имамы титул. Уый баиу кодта Ныгуылæн Дагъистан æмæ Цæцæны (фæстæдæр Черкес дæр), сарæзта теократион паддзахад Имамат. Йæ уацары онг, Уæрæсейы æфсады Гунибы бабырсты дæргъы, тох кодта Уæрæсейы колониалон политикæйы ныхмæ.
Уацары куы бахаудис, уæд æй æрцæрын кодтой Калугæмæ, стæй Киевмæ. Йæ царды фæстаг азты скодта хадз Меккæмæ æмæ уым амардис. Ныгæд дæр уым æрцыдис.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гимрыйы чи райгуырдис, уыдон Категори:Уæрæсейы истори Категори:Кавказы истори Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ Категори:XIX æнусы политиктæ
607-æм аз
Амардысты
Категори:607
Цæрикъаты Тарас
Цæрикъаты Таймуразы фырт Тарас (райгуырдис 1989-æм азы 17 июны Дзæуджыхъæуы) у «Аланийы» футболист, къорды капитан, хъахъхъæнæг (раздæр уыдис размæбырсæг).
Фиппаинæгтæ
Тарас Категори:Уæрæсейы футболисттæ Категори:ФК «Аланийы» хъазджытæ Категори:Дзæуджыхъæуы чи райгуырдис, уыдон Категори:Ирон спортсментæ Категори:Футболисттæ алфавитмæ гæсгæ
608-æм аз
Амардысты
Категори:608
609-æм аз
Амардысты
Категори:609
Цъамад (Цæгат Ирыстон)
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Уырымтæ, Бирæгътæ, Кæсæбитæ, Созæтæ, Тагатæ, Уататæ, Тлаттæ, Хъайттатæ, Бицъотæ, Черчестæ, Ханайтæ, Гагкайтæ, Ботъотæ, Фардзинтæ, Борæтæ, Дзæрæхохтæ, Датитæ, Мадзатæ, Тохсыртæ, Мурастæ, Годжыцатæ.
Къамтæ
thumb|355x355px|Бицъоты зæппадз Цъамады|альт=|æнæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Измир
Изми́р (İzmir), Сми́рнæ (Σμύρνη) у сахар æмæ порт Турчы ныгуылæны, Измиры провинцийы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Турчы сахартæ
Гаванæ
Гаванæ (La Habana, æххæст ном у San Cristóbal de La Habana) у Кубæйы сæйраг сахар, паддзахады экономикон æмæ культурон центр. Йæ фæзуат у 724 км².
Фиппаинæгтæ
Категори:Кубæйы сахартæ
Тверы облæст
Тверы облæст (Тверская область) у Уæрæсейы Федерацийы субъект. Йæ административон центр, стырдæр сахар, культурæ æмæ индустрийы артдзæст у Тверь (409 мин цæрæджы).
Облæст сарæзтой 1935-æм азы, 1990-æм азы онг йæ ном уыдис Калинины облæст (йæ сæйраг сахары номмæ гæсгæ).
Цæрджыты нымæц у 1 361 006 адæймаджы (2002). Сæ фылдæр (92,5%) уырыссæгтæ. Облæсты ис карелаг адæмы рагон дæлкъорд (Тверы карелæгтæ), 14 мин адæймагæй фылдæр сты. Сахарты цæрынц сомихæгтæ, тæтæйрæгтæ æмæ æндæр адæмыхæттытæ.
Фиппаинæгтæ
*
610-æм аз
Амардысты
Категори:610
1448-æм аз
Амардысты
Категори:1448
Гаспрæ
Гаспрæ (Гаспра, Гаспра, Gaspra) у курортон сахарæнгæс посёлок Хъырымы, Ялтæмæ ’ввахс.
Лæууы Сау денджызы былгæрон Ялтæйæ 12 км ныгуылæнырдæм.
951 Гаспрæ у астероид.
Каппадоки
Каппадоки (Καππαδοκία, Cappadocia, Կովպադոկիա, Kapadokya, ) у историон бæстæ Турчы центры. Каппадокийы фылдæр хай æрбынат кодта Невшехиры провинцийы.
Гаспрæ
Категори:Хъырымы цæрæнрæттæ Категори:Ялтæйы горсовет
Каппадоки
Категори:Турчы географи
Ходы дон
Ходы дон кæнæ Сау сыджытты дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Алагиры районы, Садондоны фæрсагдон.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Ксуртæ
Ксуртæ кæнæ Ксурт у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Уæлладжыргомы.
Истори
Стыр Мызуры галиу фарс Урс хохы хъæбысы нæзы хъæды астæу Ксурты æрцардысты Урсдоны комæй балидзæг Сидæмоны байзæддæгтæ: Баскатæ, Кадитæ, Бидетæ, Уырыстæ, Беджызтæ, Бæройтæ æмæ Дауиатæ. Йæ фыццаг æрцæрджытыл нымад сты Баскатæ. Хъæуы цурты кæлы Ксурты диссаджы хæрзад æмæ уазал дон, кæцы зындгонд у Уæлладжыры комы цæрджытæн. Хъæуы цардæфсæст цард æвдисынц Баскаты æртæ мæсыджы æмæ галуан.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Баскатæ, Кадитæ, Бидетæ, Беджызтæ, Бæройтæ, Дауиатæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
611-æм аз
Амардысты
Категори:611
Фыццаг дунеон хæст
Фыццаг дунеон хæст (1914-æм азы 28 июлы — 1918-æм азы 11 ноябры) уыдис историйы дынджырдæр хæстытæй иу. Дыккаг дунеон хæсты онг йæ популярондæр ном уыдис хуымæтæджы Стыр Хæст, термин «дунеон хæст» фæзынди 1920-æм азы. Иуæй-иу историктæм гæсгæ дзурæн ис иу дæргъвæтин хæсты тыххæй 1914-æм азæй 1945-æм азы онг.
Хæсты фæстиуæгæн фæмардысты 10 млн адæймагæй фылдæр æмæ 22 млн цæфтæ фесты, фехæлдысты цыппар империйы: Австри-Венгри, Герман, Османты импери æмæ Уæрæсейы импери. Уыдоны бынаты фæзындысты ног хæдбар паддзахæдтæ (Польшæ, Чехословаки, Литва æмæ иннæтæ), кæцытæ фæстæдæр хайад райстой Дыккаг дунеон хæсты. Цы адæм хæсты аххосæй фæмард сты, уыдонæн ма бафтауын хъæуы испайнаг гриппы пандемийы æмæ æндæр хæцгæ низты (тиф æмæ халеры) зиантæ.
Фыццаг дунеон хæсты Уæрæсейы импери архайдта Антантæйы цæдисы сконды. Хæстæй рагагъоммæ рацыдис Октябры революцийы фæстиуæгæн.
*
Мёльндаль
Æрвитæнтæ
Категори:Швецийы сахартæ
612-æм аз
Амардысты
Категори:612
1449-æм аз
Амардысты
Категори:1449
Волгограды облæст
Волгограды облæст (Волгоградская область) у Уæрæсейы Федерацийы субъект. Йæ административон центр у Волгоград.
Сау денджызы регион
Сау денджызы регион (Karadeniz Bölgesi) у Турчы регионтæй иу.
Регионы провинцитæ
Категори:Турчы регионтæ
Хозиты Яков
Хозиты Ясоны фырт Яков (райгуырдис 1916-æм азы 8 февралы Хозитыхъæуы — амардис 1938-æм азы 9 июлы Дзæуджыхъæуы) уыд зындгонд ирон поэт.
Цардафыст
1922-æм азы Хозиты бинонтæ сæ цæрыны бынат аивтой хохæй быдырмæ æмæ бацардысты Кировыхъæуы. 1930-æм азы Яков каст фæци скъола æмæ дарддæр ахуыр кодта Дзæуджыхъæуы Фыццæгæм фæлварæн скъолайы, иу азы фæстæ та хъæууон хæдзарады техникумы. 1932 азы сентябры Яков сси Цæгат Ирыстоны педагогон институты литературон факультеты студент.
Æмдзæвгæтæ фыссын Яков райдыдта лæппуйæ ма куы уыди, уæд. Æмæ уый фæрцы йын тынг æхсызгон уыд ахуыр кæнын литературон къорды «Ног талатæ». Къорды уыди тынг архайдмæ разæнгард. 1932 азы фыццаг хатт нымыхуыр кодтой йе ’мдзæвгæтæ прессæйы. 30-ты æзты республикæйы уагътой 14 газетты æмæ журналы ирон æвзагыл æмæ се ’ппæты дæр æрыгон поэт мыхуыр кодта йе ’мдзæвгæтæ.
1936 азы Хозиты Яков каст фæци институт æмæ бацыди аспирантурæмæ Цæгат Ирыстоны зонадон-иртасæг институты. Аспирантæй уæвгæйæ 1938 азы 9 июлы амардис Терчы доны найгæйæ. Цыдис ыл 22 азы. Нигер ын йæ ном ссардта æмдзæвгæйы «Ахуыссыди заринаг зæрдæ», схуыдта æрыгон поэты Майы фаззон — ома, майау рæсугъд æмæ цыбыр уыд йæ цард.
Сфæлдыстад
Хозиты Яков ныффыста бирæ поэтикон уацмыстæ. Тынг курдиатджын æмдзæвгæтыл нымад сты «Республикæ», «Терчы хъаст», «Ног Ирыстон», «Цины зарæг», «Октябры сидтон», «Арæнтыл» æмæ æнд. Фыста сывæллæттæн дæр. «Гæлæбу æмæ скъоладзау», «Сывæллæттæ æмæ афæдзы афонтæ», «Сывæллæттæн ныстуан» æмæ æндæртæ.
Йе ’мдзæвгæйы «Республикæ» поэт Ирыстонмæ дзуры:
Æндæр æмдзæвгæйы («Ног Ир») бамбарын кæны уыцы «нæ дуджы æвзаджы» хабар:
«Æмткæй Яковы лирикæ у ныфс æмæ сгуыхты поэзи», — зæгъы Хозийы-фыртыл Джыккайты Шамил.
Хозиты Яковы сфæлдыстады зынгæ бынат ахсы аивадон тæлмац. Яков ратæлмац кодта ирон æвзагмæ А. С. Пушкины «Паддзах Салтаны тыххæй аргъау», М. Ю. Лермонтовы æмдзæвгæтæ Кавказы тыххæй кæй ныффыста, уыдон, Ф. Шиллеры «Уалдзыгон зарæг», Ш. Руставелийы «Стайыцармдарæг», М. Горькийы «Чызг æмæ мæлæт», В. В. Маяковскийы æмдзæвгæтæй кæцыдæртæ.
Категори:Ирон поэттæ Яков Категори:Хозитыхъæуы чи райгуырдис, уыдон Категори:Дзæуджыхъæуы чи амардис, уыдон
Дурбан
Ду́рбан (Durban, eThekwini) у Хуссар Африкæйы Республикæйы дыккаг стырдæр сахар. Æрбынат кодта паддзахады скæсæны, Квазулу-Наталы провинцийы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хуссар Африкæйы сахартæ
614-æм аз
Амардысты
Категори:614
Æмбалтæ
Æмбалтæ (Амбаловы) — ирон мыггаг. Цъамады хъæуæй рацæуджытæ. Æрвадиуæг кæнынц Зæнджиатимæ, Агънатимæ, Карсанатимæ, Цъæхилтимæ æмæ Цæбитимæ.
Цъамады хъæуæй ралидзджытæ нымад сты стыр ирон мыггæгтæй цалдæры бындурæвæрджытыл.
Фиппаинæгтæ
*
Æхсæнадæмон фонетикон алфавит
thumb|Фонетикон алфавиты дæнцæг: аббревиатурæ IPA куыд зæлы англисагау Æхсæнадæмон фонетикон алфавит (International Phonetic Alphabet, IPA; Alphabet phonétique international, API) у латинаг алфавиты бындурыл конд нысæнтты системæ æвзæгты зæлтæ транскрипци кæнынмæ. Уыцы алфавит сарæзта æмæ йæ дарддæр парахат кæны Æхсæнадæмон фонетикон ассоциаци.
Фонетикон афлавиты таблицæтæ англисагау
Æмхъæлæсонтæ (Consonants):
800px
Хъæлæсонтæ (Vowels):
Категори:Æвзагзонынад
Корсикæ
Корсикæ (Corse, Corsica) у Зæххастæуы денджызы цыппæрæм стырдæр сакъадах æмæ Францы регион.
Фиппаинæгтæ
*
Кисловодск
Кислово́дск (Кисловодск, Нарсана, Нартсанэ) у сахар Стъараполы крайы. Цæрынц дзы 128,9 мин адæймаджы (2005).
Националон сконд
Кисловодсчы цæрынц (2008):
Фиппаинæгтæ
Категори:Стъараполы крайы сахартæ
Аланья
Ала́нья (Alanya) у сахар Турчы хуссары.
615-æм аз
Амардысты
Категори:615
616-æм аз
Амардысты
Категори:616
Джибути
thumb|200px|left|Джибутийы картæ Джибути (جيبوتي) у чысыл паддзахад Цæгат Африкæйы, Сырх денджызы былгæрон (Джибутийы арæнты йæ дæргъ у 314 километры), хауы Африкæйы Сыкъайы регионмæ. Францы кæддæры колони, 1977 азы сси хæдбар.
Бæстæйы фылдæр хай у дурджын æдзæрæгран. Къæвдатæ сты стæм, уый тыххæй халсæрттæ дзы нæ зайы, æмæ уымæн сты æндæр бæстæтæй ласинаг.
Административон æгъдауæй дихгонд у 5 зылды æмæ, зылды æмдых чи у, ахæм сахарыл.
Цæрджытæ
Цæрджыты нымæц у милуаны ’рдæджы бæрцмæ æввахс. Сæ динмæ гæсгæ сты сунниттæ (94%) æмæ чырыстæттæ (6%).
Экономикæ
Экономикæйы бындур у денджызон транспорт. Джибути у Эфиопийы сæйрагдæр порт. АИШ (ИНО-йы номæй) Сомалимæ куы балæбурдта, уæд Джибути иста хорз æфтиаг. 2001 азæй Джибути АИШ-æн æххуырсты хуызы дæтты æфсæддон базæ Лемонье, кæддæры Францы фæсарæйнаг легионы казармæтæ. Базæйы командæгæнæг у Джон Хекман.
*
Сантьяго-де-Компостелæ
Сантьяго-де-Компостелæ у сахар Испанийы, Галисийы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Галисийы сахартæ æмæ хъæутæ
Дзывгъис
Дзывгъис у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Куырттаты комы.
Хъæуы цур ис Дзывгъисы дзуар.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Цоколатæ, Хæутатæ, Гутнатæ, Елхъанатæ, Абацитæ, Кучитæ, Фæрниатæ, Бекуатæ, Уызегатæ, Хуыцъистатæ, Хабыцтæ, Хъыргъатæ, Дзахсортæ, Схантæ.
Æрвитæнтæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
1450-æм аз
Амардысты
Категори:1450
Тæмисчъы дон
Тæмисчъы дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Алагиры районы, Æрыдоны фæрсагдон.
Тæмисчъы донмæ хауынц Асламыдон, Дурдзæфтыдон, Сычъитыдон æмæ Топпыхосыдон.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Алагиры районы цæугæдæттæ
Араббы Иугонд Эмираттæ
Араббы Иугонд Эмираттæ (الإمارات العربية المتحدة — al-ʾImārāt al-ʿArabīyah al-Muttaḥidah; АИЭ) у федеративон паддзахад Азийы, Персы бакæлæны былгæрон.
Араббы Иугонд Эмираттæйы сæйраг сахар у Абу-Даби. Уый президент у Халифа бен Заид аль-Нахайян, Абу-Дабийы эмир.
Эмиратты цæрынц 4,5 милуан адæймаджы бæрц, уыдонæй фылдæр — фæсарæнтæй æрбацæуæг кусджытæ.
Иугонд Эмиратты сконды ис 7 эмираты: Абу-Даби, Аджман, Дубай, Рас эль-Хайма, Умм эль-Кувейн, Фуджейрæ æмæ Шарджæ. Паддзахады сæргълæууæг у стырдæр эмират Абу-Дабийы эмир; сæйраг сахар дæр у Абу-Даби.
2010-æм аз
Амардысты
*
Араббы Иугонд Эмираттæ
АИЭ-йы ис бирæ нефт, уый экспорт у паддзахадон æфтиаджы бындур. АИЭ-йы сæйраг базарадон партнёр у Япон.
*
617-æм аз
Амардысты
Категори:617
Уæрæсейы гидроэлектростанцæты номхыгъд
Гидроэлектростанцæтæ, 1000 МВт фылдæр хъомыс
* Аразынц ма йæ.
Гидроэлектростанцæтæ, 100 МВт—1000 МВт хъомыс
* Аразынц ма йæ.
** Консервацигонд.
Гидроэлектростанцæтæ, 10—100 МВт хъомыс
* Реконструкци.
Гидроэлектростанцæтæ, 10 МВт къаддæр хъомыс
* Нæ кусы.
** Реконструкци.
Гидроаккумуляторон электростанцитæ
* Аразынц æй
Æддаг æрмæг
* Категори:Номхыгъдтæ:Уæрæсе
Йемен
Йемен (اليمن) у паддзахад Азийы. Ис Араббы æрдæгсакъадахы хуссары.
right|thumb|Йемены картæ
Кæс ноджы
*
618-æм аз
Амардысты
Категори:618
Masarang
Фонд Masarang (Yayasan Masarang) у æнæкоммерцион организациты æхсæнадæмон къорд, конд æрцыдис социлон æмæ экологин фарстатæ лыг кæнынмæ социалон амалхъомады принципты бындурыл. .
Организаци
Фонды бындур чи сæвæрдта у нидерландаг микробиолог, эколог æмæ цæрæгойты бартæ хъахъхъæнæг Вилли Смитс (Willie Smits).
Къорды фыццаг организаци регистрацигонд æрцыдис Индонезийы 2001-æм азы, сакъадах Сулавесийы цæгаты. Фæстæдæр фæзындысты нидерландаг хайад (2010-æм азы) æмæ та Гонконгы хайад (Masarang HK Society Limited, 2011).
Организацийы нысан у алыварс ардз хъахъхъæнын æмæ бынæттон цæрджыты бартæ æмæ гæнæнтæ фæуæрæх кæнын.
2015-æм азы барæггæнæнтæм гæсгæ фонды хъæппæрисæй ныссагътой милуан бæласæй фылдæр Сулавесийы цæгаты. Уымæй фæфылдæр уарынтæ, фæхуыздæр сты хъæууон хæдзарады æууæлтæ, фæзындысты ног кусæн бынæттæ. .
Пальмон сæкæры завод Масаранг
Организацийы сæйрагдæр проект сси Пальмон сæкæры завод Масаранг (The Masarang Palm Sugar Factory). Заводы цæуы сæкæры пальмæйы (Arenga pinnata) раконд. Ахæм пальмæтæ фæсæдзынц хъæдтæ сног кæныны мадзæлты рæстæг. Ахæм пальмæйæ исынц адджынгæнæн æмæ биоартаг.
Заводы архайд у фонды æфтиаджы сæйрагдæр равзæрæн. Куыстуат архайы экологион принциптыл, пальмæйы дон хъарм кæны хæстæг электростанцæ цы пар кæны, уымæй. Уый фæкъаддæр кодта хъæд цæгъдыны практикæ, уый тыххæй æмæ традицион раконды пайда кодтой сугæй. Куыд фехъусын кæнынц, афтæ завод дæтты куыст 6 мин фермерты мыггæгтæй фылдæрæн æмæ цæгъдынæй хъахъхъæны 200 мин кв. м. хъæд. .
Пальмæйы сæкæры завод байгом кодта Индонезийы президент Сусило Бамбанг Юдойоно.
Æрвитæнтæ
Категори:Æнæкоммерцион организацитæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Социалон амалхъомад Индонезийы Категори:Экологион организацитæ Категори:Социалон амалхъомады организацитæ
Димитровград
Георгий Димитровы ном хæссынц æртæ сахары:
Виго
Ви́го (Vigo, Vigo) у сахар æмæ порт Испанийы цæгат-ныгуылæны. Ис Галисийы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Галисийы сахартæ æмæ хъæутæ
1451-æм аз
Амардысты
Категори:1451
619-æм аз
Амардысты
Категори:619
Елбаттæ
Елбаттæ кæнæ Уелбаттæ (Уилпата) у хохы цъупп Кавказы, Цæгат Ирыстоны. Йæ бæрзæнд у 4649 м.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ Категори:Цъæйы ком
Ирак
*
Мамсыраты Дæбе
Мамсыраты Хабийы фырт Дæбе (райгуырдис 1909-æм азы 9 августы, Быдыры Дæргъæвсы — амардис 1966-æм азы 21 августы) уыдис ирон фыссæг, поэт, драматург.
Цардафыст
Мамсыраты Дæбе райгуырдис Цæгат Ирыстоны, Быдыры Дæргъæвсы. 1919-æм азы йын бынат æркодтой Æрыдоны семинары цур пансионаты. Уым уый ахуыр кодта йæ сæхгæныны онг (1921). 1924-æм Дæбе адарддæр кодта йæ ахуыр хъæууон скъолайы. 1926-æм азы та бацыдис Ирыстоны педагогон техникуммæ. Ам Мамсыры-фырт уыдис, зындгонд педагог Гуыриаты Гагуыдз йæ сæргъы кæмæн уыдис, уыцы литературон къорды уæнг. Техникум каст куы фæцис, уæд 1930-æм азы райдыдта кусын ахуыргæнæгæй Заманхъулы хъæуы скъолайы. Уыциу рæстæг ма фæсаууонæ ахуыр кодта Ростовы педагогон институты литературон факультеты. 1933-æм азы Мамсыраты Д. бацыдис Ленинграды истори, философи æмæ литературæйы институтмæ, фæлæ æртыккаг курсы фæстæ йе ’нæниздзинады уавæры фыдæй ныууагъта йæ ахуыр æмæ раздæхтис Ирыстонмæ. Ам Дæбе куыста газеттæ æмæ журналты редакциты, уыдис Цæгат Ирыстоны фысджыты цæдисы сæрдар, иу рæстæг ма уый равзæрстæуыд ЦИ АССР-ы Уæлдæр Советы депутатæй.
Ирон литературæмæ стыр хайбавæрды тыххæй Мамсыраты Дæбе хорзæхджын æрцыдис Ленины орденæй, Хетæгкаты Къостайы номыл литературон премийæ. Мамсыраты дæбе амардис 1966-æм азы 21 августы. thumb|250px|Мамсыраты Дæбе (фыццаг рæнхъы галиуырдыгæй æртыккаг)
Сфæлдыстад
Мамсыраты Дæбейы курдиат уыдис бирæвæрсыг æмæ рæдау. Ирон фысджытæй уыйбæрц чингуытæ ничи рауагъта. Куыста алы жанрты: поэзи, прозæ, драмæ. Кодта тæлмац. Фыста нывæджытæ, критикон уацтæ.
Поэзи
Мамсыры-фырты сфæлдыстадон архайд райдыдта æмдзæвгæтæй. Ирон газетты фыццаг хатт фæзындысты 1927-æм азы, 1931-æм азы та уыдон мыхуыры рацыдысты хицæн æмбырдгондæй («Фыццаг къахдзæфтæ»). Дæбейы поэзи сæйраджыдæр æвзæрдис партион политикон домæнтæй æмæ у рифмæгонд газетон публицистикæ, нæ ахады ирон поэзийы историйы.
Драмон уацмыстæ
Сценæйы дзы цардхъом разындис æрмæст «Æфхæрдты Хæсанæ» — уæлмонц романтикон драмæ, уый цæры йæ сюжеты хъаруйæ. Дæбе йæ пьесæ «Зорттаты Майрæм»-ы тыххæй 1949 азы фыста:
Ахæм карз тæрхон Дæбе йæхицæн хæссы æнæконфликты теоримæ гæсгæ. Пьесæйы æвдыст цæуы колхозы сæрдар — «йæхи расай-басай чи кодта хæстæй фервæзыны тыххæй, уыцы Додти, расыггæнаг æмæ тынг хæлд адæймаг». Соцреализмы домæнтæм гæсгæ уацмысы архайæг у типикон, Додти у æппæт сæрдарты иугонд фæлгонц. Ахæм персонажæн бынат нæ уыдис советон сценæйы 40-æм азты. Пьесæйы «нæй нырыккон царды æцæгдзинад» — уый уыдис хицауады хатдзæг, æмæ йæ тыхбар ныббаста Дæбейæн дæр. Ахæм уавæрты рæзæн нæ уыдис æцæг драмон аивадæн.
Прозæ
Йæ радзырдтæ хицæн чиныгæй рацыдысты 1937-æм азы («Царды къæпхæнтыл»). Фæстæдæр мыхуыры рацыдысты йæ чингуытæ: роман «Фæлтæртæ» (1949), сывæлæттæн фыст радзырдты æмбырдгонд «Джерихан» (1941), пьесæ «Хъæбатыр лæппу» (1944), æмдзæвгæтæ æмæ поэмæты æмбырдгонд «Суадæттæ» (1942), радзырд «Адæмы мæт» (1943) æмæ æндæртæ.
Фыдыбæсты Стыр хæсты азты кæй ныффыста, йæ уыцы уацмысты фылдæр хай æвæрд æрцыдысты Ирон театры сценæйыл.
1946-æм азы мыхуыргонд æрцыдис драмон поэмæ «Чермен». Фыссæджы уацмысты æххæст æмбырдгонд æхсæз томæй рацыдис 1965–1971-æм азты.
Æддаг æрмæг
Категори:Ирон фысджытæ Категори:Цæгат Ирыстоны фысджытæ Дæбе Категори:Быдыры Дæргъæвсы чи райгуырдис, уыдон
620-æм аз
Амардысты
Категори:620
Новомосковск (Уæрæсе)
Новомосковск у сахар Уæрæсейы Тулæйы облæсты. Цæрынц дзы 122,3 (2020) цæрæджы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Тулæйы облæсты сахартæ
17 июны
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Æддаг Гебридтæ
Æддаг Гебридтæ кæнæ Ныгуылæн сакъадæхтæ (Outer Hebrides, Na h-Eileanan Siar) сты сакъадæхты къорд Шотландийы ныгуылæны. Æддаг Гебридтæ сты Шотландийы 32 зылдтæй иу. Зылды административон центр у Сторновей. Цæрджыты нымæц: 26 300 адæймаджы (2007).
Фиппаинæгтæ
Категори:Шотландийы сакъадæхтæ Категори:Шотландийы зылдтæ
621-æм аз
Амардысты
Категори:621
1452-æм аз
Амардысты
Категори:1452
Галисиаг æвзаг
Галисиаг æвзаг (Galego) у ромайнаг æвзæгтæй иу. Дзурынц ыл Галисийы (Испанийы автономон æмбалад).
Кæс
Категори:Ромайнаг æвзæгтæ Категори:Испанийы æвзæгтæ
622-æм аз
Амардысты
Категори:622
623-æм аз
Амардысты
Категори:623
Ардзинба, Владислав Григорийы фырт
Ардзинба Григорийы фырт Владислав (Владислав Григори-иҧа Арӡынба; райгуырдис 1945-æм азы 14 майы, Эшерайы хъæуы Абхазы — амардис 2010-æм азы 4 мартъийы, Мæскуыйы) уыд Абхазы паддзахадон æмæ политикон архайæг, зындгонд советон скæсæниртасæг, хеттолог. 1990-æм азæй 2005-æм азы онг уыдис Республикæ Абхазы сæргъы, 1994–2005 азты — республикæйы президент.
Фиппаинæгтæ
Категори:Абхазы президенттæ Категори:Мæскуыйы чи амардис, уыдон Категори:Историон зонæдты доктортæ Категори:Хеттологтæ Категори:Уæрæсейы лингвисттæ Категори:Абхазы лингвисттæ Категори:Абхазы чи райгуырдис, уыдон
624-æм аз
Амардысты
Категори:624
Мæстæдон
Мæстæдон (Мастадон) у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Дыгуры районы, Суары доны фæрсагдон.
Дур-Дур (цæугæдон)
Дур-Дур кæнæ Дур-Дуры дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Дыгуры районы.
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Дыгуры районы цæугæдæттæ
Sun Cruise Resort & Yacht
Sun Cruise Resort & Yacht — уазæгдон сахар Чондончжины (Jeongdongjin), Республикæ Корейы.
У тематикон отель круизон науы стилы, фæлæ æрбынат кодта сурзæххы. Йæ дæргъад у 165 метры (541 футы), бæрзондад 45 метры (148 футы), нымад цæуы ахæм хуызтæй фыццагыл.
Амад у къæдзæхы сæрыл æмæ уый тыххæй уæлвонг у денджызы уæлхъус. Афтæмæй туристтæм кæсы цыма нау ныссагъди тæнæг ран. Ацы уазагдоны комплекс самайгæйæ (кæцы ссис фенинаг), Чондочжин райста фылдæр популярондзинад Корейы ’хсæн æмæ æгас дунейы дæр.
Отелы ис 211 номыры, уыйхыгъд апартаменттæ; ис дзы æхсæз рестораны, кæцыты хорз уынынц корейаг æмæ европæйаг хæринагæй, æмæ уыдон дарддæр уæлхæдзары зилгæ бар, кæцыйæ гом у горизонтмæ панорамон уынд. Спортивон агъуысттæй нымайæн ис гольфы быдыр, волейболон фæзыг æмæ фитнес-клуб. Уыййеддæмæ — караоке-бар æмæ бассейн денджыздонимæ. Отелы цур æрбынат кодта ландшафтон дыргъдонимæ парк, цад æмæ фæлгасæн фæзыг рухсдзыд пъолимæ.
Уыйхуызæн тематикон отель «Титаник» гом у Турчы (Анталийы) 2003-æм азы.
Æрвитæнтæ
Категори:Курорттæ
1453-æм аз
Амардысты
Категори:1453
Сторновей
Сторновей (Steòrnabhagh; Stornoway) у сахар Шотландийы цæгат-ныгуылæны. Лæууы Льюис сакъадахыл. Уый у Æддаг Гебридты сæйраг сахар.
Категори:Шотландийы сахартæ
625-æм аз
Амардысты
Категори:625
Куыйан
Куыйан кæнæ Куйан (Куян) у хъæу Кæсæг-Балхъары Терчы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Терчы районы цæрæнрæттæ
Серпухов
Серпухов (Серпухов) у сахар Мæскуыйы облæсты. Цæрынц дзы 125,4 мин адæймаджы (2021).
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæскуыйы облæсты сахартæ
626-æм аз
Амардысты
Категори:626
Æмбалты Цоцко
Æмбалты Бицойы фырт Цоцко (аргъуыды ном — Увар; райгуырдис 1871-æм азы Æрыдон — амардис 1937-æм азы) у педагог, рухстауæг, этнограф, адæмон сфæлдыстад æмбырдгæнæг, æвзагиртасæг æмæ тæлмацгæнæг.
Цардафыст
Ахуыргæнæджы æмæ æхсæнадон куыстæй уæлдай Цоцко архайдта адæмон сфæлдыстад æмбырд кæныныл, уырыссаг æмæ немыцаг æвзагæй зындгонддæр фысджыты уацмыстæ тæлмац кæныныл («Вильгельм Телль», Шиллер, «Макары фын» — Короленко æмæ а.д.).
Цоцкойы зæрдæмæ тынг цыдысты фыссæг Андерсены аргъæуттæ. Уыдонæй дæр цалдæр ратæлмац кодта ирон æвзагмæ («Фыдуынд бабызы цъиу» «Булæмæргъ»).
Цоцко стыр аргъ кодта Къостайæн. Йæ амæлæтæй йæхи бабыны онг фæдардта сау Хетæджы-фырты зианы фæдыл, нал адаста йæхи.
2007-æм азы Цæгат Ирыстоны Республикæйы Æмбалты Цоцкойы номыл сарæзтæуыд журналистикæйы къабазы кусджытæн сæрмагонд преми.
Фиппаинæгтæ
Цоцко Категори:Æрыдоны чи райгуырдис, уыдон Категори:Ирыстоны æхсæнадон архайджытæ
Эшера
Эшера (Ешыра) у Абхазы Сухумы районы хъæу. Зындгонд у куыд хæдбар Абхазы фыццаг президент Владислав Ардзинбайы райгуырды бынат.
Категори:Сухумы районы цæрæнрæттæ
Башкортостан
Башкортоста́н кæнæ Башкири (Башҡортостан) у Уæрæсейы Федерацийы субъект. Фæзуат — 143600 км², цæрджытæ — 4 067 000 адæймаджы. Башкортостаны сæйраг сахар у Уфа.
Фиппаинæгтæ
*
Суары дон
Суары дон, дыгуронау Сауæрдон (Савердон, кæнæ Саурдон) у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Дыгуры районы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Ачхой-Мартан
Ачхой-Мартан (ТӀехьа-Марта) у хъæу Цæцæны, Ачхой-Мартаны районы административон центр. Хъæуы цæрынц 20,2 мин адæймаджы (2010).
Фиппаинæгтæ
Категори:Ачхой-Мартаны районы цæрæнрæттæ
627-æм аз
Амардысты
Категори:627
Льюис (сакъадах)
thumb|right|300px|Льюис Шотландийы картæйыл Лью́ис (Lewis, Leòdhas []) (Isle of Lewis, Eilean na Leòdhais) у Æддаг Гебридты сакъадах æмæ Льюис æмæ Харрисы цæгат хай.
Категори:Æддаг Гебридтæ
Донецчы облæст
Донецчы облæст (Донецька область, Донецкая область) у облæст Украинæйы хуссар-скæсæны. Административон центр — Донецк.
Облæст у бæстæйы ахсджиагдæр индустрион центр, дæтты æппæт индустрион раконды 20%. Сæйрагдæр къабæзтæ сты дурæвзалы къахæн, коксохими, уæззау машинæарæзтад.
Донецчы облæсты ис денджызон порт Азовы денджызы былгæрон — Мариуполь.
Каддафи, Муаммар
thumb|Каддафи Муаммар бен Мухаммед Абу Меньяр Абдель Салям бен Хамид аль-Каддафи (معمر القذافي — , райгуырдис 1942-æм азы 7 июны сахар Сирты — амардис 2011 азы 20 октябры сахар Сирты) уыдис Ливийы политикон æмæ паддзахадон архайæг, Ливийаг революци æмæ паддзахады æцæг лидер растады агъоммæ; булкъон.
Категори:Ливийы политиктæ Категори:XXI æнусы политиктæ Категори:Сирты чи райгуырдис, уыдон Категори:Сирты чи амардис, уыдон
Цæгат Ирыстоны чысылдæр ГЭС-тæ
Æппæт республикæйы чысылдæр ГЭС-ты иунæг хицау (Павлодольскæйы ГЭС-ы йеддæмæ) у акционерон æхсæнад «ГидроОГК».
Æддаг æрмæг
Категори:Уæрæсейы гидроэлектростанцæтæ Категори:Цæгат Ирыстоны электростанцæтæ
1454-æм аз
Амардысты
Категори:1454
628-æм аз
Амардысты
Категори:628
Ирон цыхт
Ирон цыхт — хъуджы кæнæ фысы æхсырæй ахсын у ирон адæмы рагон куыст. Хъуыстгонд у канд Кавказы нæ, фæлæ ма æппæт Уæрæсейы дæр (ирон цыхтæн ис паддзахадон стандарт — ГОСТ). Йæ æргом æм æрыздæхта Бетъырбухы æфсæддон-медицинон академи дæр, лабораторийы дзы систой анализ æмæ йын лæвæрд æрцыд бæрзонд бæрæггæнæн.
Цыхт ахсыны бар лæвæрд у сылгоймагмæ. Процесс у ахæм: æхсыр æрцæуы фæрсудзæны уылты уагъд стæй йæм бафтауынц ахсæн. Сахатмæ æхсыр бацахсы, æмæ йæ уæд хъæуы къухæй æрбамбырд кæнын, стæй та ныккæнын цыхтахсæн мигæнæны. Айзæрдынц йыл цæхх. Рæстæгæй рæстæгмæ цыхт афæлдахынц иу фарсæй иннæмæ.
Цыхт бæззы куыд айдагъæй хæрынмæ, афтæ чъиритæ, дзыкка кæнынмæ дæр. Зымæгмæ цыхтытæ хæндыджы сцæхджын кæнынц.
Æддаг æрмæг
Категори:Ирон хæринæгтæ
Сиддхартха Гаутама
Гаута́ма Бу́ддæ (गौतम बुद्ध) уыдис легендарон удгоймаг, сарæзта ахуыр «Цыппар уæздан æцæгдзинады», цардис Индийы нæ эрæйы агъоммæ VI—V æнусты. Куы райгуырдис, уæд ын радтой ном Сиддхаттха Готама (пали) / Сиддхартха Гаутама (санскрит) — «Готамæйы байзæддаг, йæ нысæнттæ æнтыстджынæй æххæстгæнæг», фæстæдæр йæ хонын райдыдтой Буддæ «райхъал уæвæг». Гаутамæйы ма уыимæ фæхонынц Сакьямуни кæнæ Шакьямуни ома «зондджын Сакьяйы мыггагæй», кæнæ Татхагата (तथागत, «Афтæ æрбацæуæг»).
Буддæ у цалдæр дины персонаж: канд буддизмы нæ, фæлæ, зæгъæм, боны æмæ индуизмы. Астæуккаг æнусты фæстаг индиаг Пуранты (зæгъæм, Бхагавата-пуранæйы) æрцыдис Вишнуйы аватарæйыл нымад Баларамайы бæсты.
Буддæйы цард
Гаутамæйы фыд уыдис Каппилаваттхуйы паддзах Магадхæйы, æмæ Гаутамæ райгуырдис паддзахы фыртæй, йæ цард хъуамæ арвыстаид бонджынæй æмæ æппæтæй дæр æххæстæй. Таурæгъмæ гæсгæ райгуырды размæ Гаутамæ йæ мадмæ фыны фæзындис урс пылы сурæты. Бæрæгбоны рæстæг уæныкæсæг (уырыс. провидец) Аситæ загъта, зæгъгæ, ацы саби суыдзæн кæнæ стыр паддзах, кæнæ диссаджы сыгъдæг адæймаг. Йæ фыд бæллыдис, цæмæй уый суа зындгонд паддзах æмæ йæ уый охыл фæиппæрд кодта дины ахуырад æмæ адæймаджы тухиты зонадæй.
Лæппуйыл æхсæрдæс азы куы сæххæст ис, уæд ын фыд ракуырдта йе ’мгар чызг Ясодхарæйы, æмæ сын райгуырдис фырт Рахул. Гаутамæйы фыд æххæст кодта йæ фырты алцæмæй дæр.
Иухатт, йæ мойы боныл æртындæс азы куы рацыдис уæд Гаутамæ цалхдар (уырыс. колесничий) Чаннæимæ рацæйцыдис йæ галуанæй æмæ федта «Цыппар равдысты»: зæронд къуылых, рынчын адæймаг, æмбийгæ мард æмæ цардиппæрд (уырыс. отшельник). Гаутамæ уæд бамбæрста царды хъысмæт — зæрондкæнын, рынчындзинад æмæ мæлæт æнæмæнг кæй æрцæуынц, мæгуыртæ хъæздгуытæй бирæ фылдæр кæй сты, æмæ фæстагмæ хъæздгуытæ дæр рыг кæй фестынц. Уый бамбаргæйæ Гаутамæ 29-аздзыдæй ныууагъта йæ хæдзар, йæ бинонты æмæ йæ мулк æмæ сси цардиппæрд.
Йæ бынтæ ныууадзгæйæ йæ царды нысан сæвæрдта тухитæй куыд фервæзæн ис, уый базонын. Райдыдта ахуыр кæнын йогикон медитаци дыууæ цардиппæрд брахманы разамындмæ гæсгæ æмæ кæд ацы хъуыддаджы уæллоз къæпхæнтæм схызтис, уæддæр йæ куыст нымадта æнæнтыстыл.
Йæхиуыл скодта цæугæцардгæнæг моладзаны дзаума æмæ араст ис хуссар-скæсæны Индимæ. Райдыдта тызмæг цардиппæрды цардыл ахуыр кæнын æмæ йæхи тухæнæй марын. Æхсæз азы фæстæ мæлæты дуарыл лæугæйæ фæхатыд, тызмæг аскезон методтæ ногæй йын кæй ницы дæттынц. Уæд ныууагъта йæ буар удхарæй марын æмæ афтид медитаци йæ куыст скодта, æмæ рабæрæг кодта астæуккаг фæндаг — хи домæнтæ дæр иууыл æххæст кæнынмæ ма бæллын æмæ дæхи удхарæй дæр ма марын. Фикус бæласы бын сбадти (уый тыххæй ацы бæласы райдыдтой хонын Бодхийы бæлас), æмæ ард бахордта, уæлæмæ кæй нæ сыстдзæн, цалынмæ æцæгдзинад нæ базона, уæдмæ. Æнæнхъæлæджы йæм æрцыди куырыхон зонд. Уæдæй фæстæмæ йæ хонын райдыдтой Буддæ. Уый у санскритаг дзырд æмæ амоны: Рухс зонды хицау. Афтæмæй «райхъал ис», майы мæй цалхыдзаг куы уыд, уыцы рæстæг. Уæд ыл цыдис 35 азы. Уæд æй райдыдтой хонын Гаутамæ Буддæ кæнæ афтиддæр «Будда». Йæ хъуыдытæ Буддæ парахат кодта, цæугæдон Ганджы был цы сахар уыд, уым — Бенарессы. Йæ хъуыдыты апп та арæзт у цыппар хайæ, цыппар фарнхæссæг къабазæй:
Уыцы рæстæг Буддæ хъуамæ равзæрстаид — разыйæ баззайа йæхи суæгъдыл æви æндæр адæмы дæр ууыл ахуыр кæнын байдайа. Æнхъæл уыдис æмæ дуне гæнæн ис æмæ ахæм арф æмбарындзинадмæ цæттæ нæма у, фæлæ уæддæр кæроны сфæнд кодта Сарнатхмæ ацæуын æмæ фыццаг динамынд бакæсын Саджы бæласдоны. Уыцы амынды раргом кодта «Цыппар уæздан æцæгдзинады» æмæ астæуккаг фæндаджы домæнтæ.
Йæ царды дарддæр цы 45 азы фæцард, уыцы рæстæг балцы цыдис цæугæдон Ганджы дæлвæзыл астæуккаг Индийы, амыдта йæ ахуырад алы хуызон адæмæн, уыдонимæ ерысгæнæг динты æмæ философиты фарсхæцджытæн дæр. Йæ дин уыдис æргом алы расæ æмæ кълæстæн дæр æмæ йын нæ уыд ницавæр кастон структурæ. Бындур æрæвæрда буддистон моладзанты комуннæ («Сангхайæн»), цæмæй йæ ахуырад ма фæсæфа йæ кæройнаг «Ниббаны» фæстæ æмæ дунейæ ацæуыны фæстæ. Йæ фæдыл араст сты уыцы коммунæмæ мингай ног здæхтытæ.
Уæд расидтис — æххæст кæй райхъал, кæй бамбæрста адæймаджы тухиты æмæ удхорты аххос æмæ цы хъæуы уый аиуварсгæныныл. Уыцы æнкъарæн раргом кодта «Цыппар уæздан æцæгдзинады». Иууылбæрзонддæр райхъалдзинад, цыфæнды фæлдисондæн йæ бон кæмæ у бахæццæ уын, хуыйны ниббана (пали; нирванæ — санскрит).
Куы йыл цыдис 80 азы, уæд сфæнд кодта дунейæ ацæуын. Бахордта йæ фæстаг хойраг, снывонд ын æй кодта куырд Чунда, æмæ йæхи æвзæр хатын райдыдта. Йæ фæдонтæй ма иу хатт бæлвырд базыдта, йæ ахуырад раст æмбæрст æмæ хъахъхъæд кæй æрцæудзæн æмæ майы цæлхдзаг мæйы амардис. Йæ фæстаг ныхæстæ уыдысты: «Хæйттæй амад цы у, уый æрбайсæфы. Æнувыд ут!»
Буддæ Гаутама æгъдаумæ гæсгæ уыдис кремацигонд, басыгъды фæстæ цы æртхутæг баззадис, уый дих æрцыдис аст хайыл, хæйттæ бавæрдтой аст сæрмагонд арæзт фæхты бын.
Царды хронологи
Сæйрагдæр амонæн Буддæйы царды рæстæджы тыххæй у буддистон император Ашокæйы паддзахиуæджы райдайæн. Ашокæйы эдиктты бындурыл æмæ‐иу минæвæртты кæмæ арвыста, уыцы эллинаг паддзæхты паддзахиуæджы рæстæгмæ гæсгæ, ахуыргæндтæ датæ æвæрынц Ашокæйы хицауиуæг 268 аз нæ эрæйы агъоммæ. Палийаг равзæрæнтæ дзурынц Буддæ фæмард ацы хабарæй 218 аз раздæр. Иууылдæр равзæрæнтæ дзурынц Буддæ амард цыппар æмæ ссæдзаздзыдæй, æмæ уыдæттæм гæсгæ рауад датæ 566-486 азты нæ эрæйы агъоммæ. Уый у «даргъ хронологи» (long chronology) кæй хонынц, уый. Альтернативон «цыбыр хронологийы» (short chronology) бындур сты санскритаг равзæрæнтæ цæгат-индиаг буддизмы Скæсæн Азийы чи баззадис. Ацы версимæ гæсгæ Буддæ амардис 100 азы раздæр Ашокæйы паддзахадиуæджы размæ, æмæ уый дæтты ахæм датæ: 448—368 азтæ нæ эрæйы агъоммæ. Уыимæ иуæй-иу скæсæйнаг традициты Буддæйы мæлæты датæйыл нымайынц 949, кæнæ 878 аз нæ эрæйы агъоммæ, Тибеты та — 881 аз нæ эрæйы агъоммæ.
Радиоæвзалыгуыр анализ æвдисы, иуæй-иу цæрæнрæттæ, Буддæ кæй бабæрæг кодта Палийаг канонмæ гæсгæ, нæ уыдысты нырма арæзт, адæм дзы нæма æрцардысты мах дуджы 500-æм азы размæ (±100 азы) æмæ уый дызæрдыгыл æфтауы датæ 486 аз нæ эрæйы агъоммæ. Уый едтæмæ ма цы информаци йы джайнизмы историйыл дзуры Буддæ æмæ Махавира, джайнты раздзог, дыууæйæ дæр амардысты 410 æмæ 390 азты астæу.
Интернет æрмæджытæ
Категори:Буддизм Категори:Лумбинийы чи райгуырдис, уыдон
629-æм аз
Амардысты
Категори:629
Иордани
Иорда́ни (الأردن, Al-ʾUrdunn []) у паддзахад Ныгуылæн Азийы.
*
Сирт
Сирт (سرت) у Ливийы сахар. Уым райгуырдис Ливийы раздзог Муаммар Каддафи. Сиртæй Аль-Хумсмæ уæрæсейаг специалисттæ аразынц ног æфсæнвæндаг.
Категори:Ливийы сахартæ
Курчалой
Курчалой (Курчалой-Эвла) у хъæу Цæцæны, Курчалойы районы административон центр.
Саунæ
thumb|right|Саунæ Саунæ (фин. sauna) у, Финляндийы чи равзæрдис æмæ уырдыгæй æндæр бæстæтæм чи ахæлиу ис, абанайы уыцы хуыз.
Категори:Абана Категори:Финлянди
Алжир
Алжир, æнæхъæн ном у Алжиры Адæмон Демократион Республикæ (الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية, Āl-Jamhūrīâ āl-Jazāỷrīâ āl-Dīmuqrāṭīâ āl-Şebīâ; берб. ⵟⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴻⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⴻⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⵣⵣⴰⵢⵔⵉⵜ) у паддзахад Цæгат Африкæйы, кæддæры Францы колони (1830—1962). Йæ сæйраг сахар у Алжир. Алжиры фылдæр хай у æдзæрæгран Сахарæйы. Суданы радихы фæстæ Алжир сси Африкæйы стырдæр паддзахад.
Истори
XVI æнусæй XVIII æнусы онг Алжир уыдис Османты империйы сконды. XIX æнусы та райдыдта францаг колонизаци.
Географи
Кæс: Алжиры сахарты номхыгъд.
Уæрæсеимæ бастдзинæдтæ
Уæрæсейы компанитæ «Роснефть» æмæ «Стройтрансгаз» хайад исынц нефт æмæ æрдзон газ къахыны Алжиры территорийыл.
Фиппаинæгтæ
*
Шотландиаг адæм
Шотландиæгтæ (Albannaich; Scots) сты Шотландийы бындурон адæм.
Категори:Шотланди Категори:Стыр Британийы адæмтæ
Гæздæнты Гайто
Гæздæнты Бæппийы (Иваны) фырт Гайто (Георгий) (райгуырдис 1903-æм азы 23 ноябры (6 декабры), Бетъырбухы — амардис 1971-æм азы 5 декабры, Мюнхены) уыдис ирон равзæрды уырыссаг фыссæг-эмигрант.
Цардафыст
Райгуырдис 1903 азы 6 декабры Бетъырбухы, хъæды хæдзарады специалисты бинонты ’хсæн. Йæ фыды профессийы тыххæй бинонтæ арæх ивтой сæ цæрæнбынат. Царды фыццаг цыппар азы Гайто арвыста Бетъырбухы, Кабинеты уынджы (ныртæккæ Рæстдзинады уынг, улица Правды). Уый фæстæ бинонтæ цардысты Сыбыры, Тверы губернæйы, Полтавæйы, Харьковы.
1919-æм азы, 16-аздзыдæй, Гæздæны-фырт бацыдис Бархионты змæлдмæ, «хæст цы у, уый базоныны охыл» («Вечер у Клэр»). Фæстæмæдзæуæг урсыты æфсадимæ Гайто æрæфтыдис Хъырымы, уый фæстæ Турчы. Константинополы фыст æрцыдис йæ фыццаг радзырд («Гостиница грядущего», 1922). Болгарийы сахар Шумены Гæздæны-фырт каст фæцис гимназ.
1923-æм азы та æрцардис Парижы. Уым Гайто арвыста йæ царды фылдæр хай. Райдайæнты дзы куыста уаргъхæссæгæй, паровозтæ æхсæгæй, завод «Ситроен»-ы кусæгæй. Кæд йæ эмигранты цард уыдис зын, уæддæр ын бантыстис каст фæуын Сорбоннæйы историон-филологион факультет.
1929-æм азы рухс федта йæ фыццаг роман «Вечер у Клэр». Уацмыс уайтагъд йæхимæ æркæсын кодта куыд чиныгкæсджыты, афтæ критикты дæр. А фæстæгтæ йæ схуыдтой, Владимир Набоковимæ иумæ, æрыгон фæлтæры тæккæ курдиатджындæр фыссæг. Гайто йæ фыццаг уацмысты фæрцы йæхицæн хорз литературон ном скæнгæйæ, арæх сæ мыхуыр кодта, эмиграцийы тæккæ нымаддæр журнал «Современные записки»-йы.
Гæздæны-фырты роман «Александр Вольфы æндæрг» (Призрак Александра Вольфа; 1945–48) куыддæр рацыдис мыхуыры, афтæ тæлмацгонд æрцыдис æппæт сæйраг европæйаг æвзæгтæм.
Фæлæ кæд йæ литературон архайд уыдис æнтыстджын æмæ нымад, уæддæр Гайто кæрдзыны къæбæр ссарыны охыл бирæ азты дæргъы фæкуста æхсæвон таксистæй. Уыйбæрц рæстæджы дæргъы Парижы мæгуыргурты цардæй цы федта, уый æвдыст æрцыдис йæ роман «Ночные дороги»-йы (1941).
Хæсты азты Гæздæны-фырт цардис оккупацигонд Парижы. Архайдта Ныхмæлæуды змæлды, уыдис сусæг журналы редактор.
1953-æм азæй суанг йæ амæлæты бонмæ Гæздæны-фырт куыста радиостанцæ «Свобода»-йы журналистæй æмæ редакторæй. Уым Гайто амыдта уырыссаг литературæйыл дзурæг радиоалæвæрдтытæ.
Гæздæнты Гайто амардис 1971-æм азы 5 декабры Мюнхены сахары. Ныгæд æрцыдис Сент-Женевьев де Буайы уæлмæрдты, Парижмæ хæстæг.
Гайто йæ уацмыстæ фыста уырыссагау, иронмæ сæ тæлмац кодтой Гусалты Барис (рухс федтой журнал «Мах дуджы»), Безаты Фаризæ (роман «Александр Вульфы æндæрг» æмæ æртæ радзырды кæм ис, ахæм чиныг рацыдис 2021-æм азы . 2021-æм азы ма журнал «Ирæф»-ы дыгурон æвзагыл рацыдис Гайтойы документалон чиныг «Франци зæнхæбæл» («Je m’engage a defendre», 1946), ратæлмац æй кодта Миндзайты Валентинæ.
Гайто æмæ масонад
1932-æм азы фыссæг æмæ критик Михаил Осоргин æрбакодта Гæздæны-фырты масонты ложæ «Цæгат стъалы»-мæ. Уым Гайто ахста æндæр æмæ æндæр бынæттæ, 1961-æм азы та ссис ложæйы Мастер.
Фиппаинæгтæ
Категори:Уырыссаг фысджытæ Гайто Категори:Уæрæсейы фысджытæ Категори:Францы фысджытæ Категори:Бетъырбухы чи райгуырдис, уыдон Категори:Мюнхены чи амардис, уыдон Категори:Зындгонд ирæттæ Категори:1903-æм азы чи райгуырдис, уыдон
630-æм аз
Амардысты
Категори:630
1455-æм аз
Амардысты
Категори:1455