cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Къофи
Къофи, вариант: хъауа (قهوة ) у тæвд нозт, чиндæуы къофийы бæласы сурвых нæмгуытæй. Кофеин дзы кæй ис, уый тыххæй адæймаджы организмыл дары цыренгæнæг хъомыс.
Къофийы нæмгуытæй фыццаг пайда кодтой Эфиопийы. Уырдыгæй, эфиопаг тыхæйисджытимæ, къофи араббаг дунемæ бафтыдис, стæй — XVII æнусы — Венецимæ æмæ Европæйы æндæр хæйттæм.
Дунейы алы аз дæр нуазынц цыппарсæдæ миллиард къусы бæрц къофи. Уымæй къофи у æндæр нозтыты ’хсæн популярондæртæй иу.
Къофийы куыст фылдæр кæнынц Бразили, Колумби, Вьетнам, Индонези, Мексикæ, Инди æмæ Эфиопийы. Хохы хуыздæр зайы къофийы хуыз арабикæ, ныллæгдæр бынæтты та — робустæ. Робустæйы фылдæр кофеин ис, арабикæ та хуыздæр ад кæны.
Къофийы мыггæгтæ
Нымайдæуы нæуæдз зайæгойты хуызæй фылдæр, кæдон хауынц къофимæ.
Ис дыууæ бындурон къофи-бæласы хуызы, индустриалон масштабты пайдадзыд, æмæ уымæ гæсгæ, æуцы бæлæстæй æрцæугæ, къофигагаты: арабикæ æмæ робустæ. Æндæр æмæ æндæр аргълæвæрдтæм гæсгæ, æрмæст ацы дыууæ къофи-мыггаджы æххæст кæнынц скæнгæ къофийы 98%, кæцы цæуы дих æмахæстæй 70% — арабикæ, 30% — робустæ. Дунейы производствæйы æрмæст 2% скæнгæуы къофийы æндæр хуызтæй.
Къофийы æппæты хæлиудæр хуыз, арабикæ, зайы 600—2000 м уæлденджыз. Йæ нæмгуытæ, куыд фылдæр, вæййынц дæргъæццон формæ, лæгъз уæлцъар, "S"-дамгъæйау къæлæс линиимæ, кæцыйы-иу рог асурвыхы фæстæ баззайынц, цы къофигагаты муртæ нæ басыгъдысты кæронмæ, уыдон.
Историкон рапарахат
Фыццаг хатт Астæуккаг Скæсæнæй къофи сусæгхаст æрцыд суфиаг Баба Буданæй, Йеменæй Индимæ 1670 азы, авд къофигагайы йæ риуыл сбаста, афтæмæй сæ рахъуызын кодта æмæ сæ ныссагъта Майсор раны, æмæ афтæ фæзынди Индийы къофи. Уый размæ та алы экспортмæдзæуæг къофи фых æййæфта, кæнæ ма æндæрформæ стерилизаци цыди. Фæстæдæр ахæццæ Италимæ æмæ иннæ Европæмæ, Индонезимæ æмæ Америкæтæм.
1583 азы, Леонард Раувулф, гермайнаг терæпевт, йæ дæсазон балцæй сæздæхгæ, афтæ бамбарын кодта къофи циу: «Нуæзт у милау сау, цалдæр низы ныхмæ, уæлдайдæр та гуыбыннизты. Йæ нуазджытæ йæ исынц райсомæй, раст зæгъгæйæ, фарфор къусæй, кæцыйæ-иу алчидæр ахуыпп кæны æмæ йæ кæрæдзимæ адæттынц дарддæр. Кæнгæ у дон æмæ иу къудзийы дыргътæй, кæцы хуыйны бунну».
Голландиаг Ост-Индийы компани, уыд къофийы фыццаг импортгæнæг стыр бæрцытæй. Голланди ма тыллæг истой Явæ æмæ Цейлоныл дæр. Индонезиаг къофийы фыццаг экспорттæ Явæйæ Голландимæ æрцыдысты 1711 азы.
Бритайнаг Ост-Индийы компанийы архайды руаджы, къофи Англисы дæр спопулярон ис. 1654 азы бакæнгæ Оксфордаг Queen's Lane Coffee House ныр дæр ма ис. Франц базонгæ ис къофиимæ 1657-æм азы, Австри æмæ Польшæ — 1683 азы Венаг тохы фæстæ, саст туркæгты хæлц æмæ провизи куы бацахстой.
Цæгат Америкæмæ къофи бафтыди колониалон периоды æмæ сæрæй ахæм популярон нæ уыд, куыд Европæйы, уымæн æмæ ма алгоколон нозтмæ æмхиц уыдысты. Хæдбары сæраппонды хæсты рæстæджы та къофийы домæнтæ афтæ тынг схызтысты æмæ дилертæ æфтауцтæй се стæм фæстæуарцтæ раддæмæ кодтой æмæ æргътæ фыр-бырд скодтой. Уый ма уыд Бритайнаг сæудæжертæй цайы уæгъдæфтæн кæй фæкъаддæр ис, æмæ ма америкæйæгтæн сæ фылдæры иумæйаг резолюци — йæ нуазынæй æхсæнад бахизын «Бостоны цайцымæны» фæстæ.
1812 азы хæсты фæстæ, йæ заманы Британи рæстæгмæ æрбалыг кодта цайы иморт, америкæйæгты уартз къофимæ рæзыд. XVIII æнусы, йæ бартæ цайæн раттгæйæ, къофийы фæлхас æрхаудта Англисы. Уымæн æмæ цай æнцондæркæнæн уыд æмæ фæасламдæр ис Британийы уæлахизимæ Индийыл æмæ йæ цайы индустриимæ уым. , наудзогтæ Британийы Паддзахадон Науæфсадæй, къофийы бæсты сыгъд дзулы къæбæртæ ссастой тæвд доны.
Францаг лæг Габриел де Клийо æрхæста къофи талатæ Францаг территори Мартиникæмæ, Карибты, кæцыйæ цæуы, дунейы æппæты арæхдæр култивацигонд къофи – арабикæ. Къофи хорз зади йæ климæты æмæ апарахат ис Америкæты ’хсæн.
Санто-Домингойы территоритæ (ныр Гаити) райдыдта къофи култивацикæнын 1734 азæй, æмæ 1788 азмæ ифтонг кодта дунейы къофийæн йе ’рдæг. Цагъайрæгтæ цы уавæрты куыстой, уыдон уыдысты, тагъд æрцæугæ Гаитаг революцийы фактортæ. Къофийы индустри дзы фæстæмæ нал раздæхт.
Уæдмæ, Бразилимæ дæр ныххæццæ ис 1727 азы, кæд æмæ йын ницы уадиссаг импулс уыд суанг хæдбардзинад райсынмæ 1822 азы. Гъеуæд къофийы плантациты тыххæй, зæгъхъæдтæй ссыгъдæг кодтой стыр зæххытæ, фыццаг Рио-де-Жанейройы цур, стæй та Сан-Паулуйы. Централон Америкæйы бирæ бæстæтæ райдыдтой къофисадзын 19 æнусы дыккаг хайæ, цъус ма хъæуа иууылдæр, бацархайын кодтой туземон адæмы мастшабон бынатаивд æмæ эксплуатацийы. Тызмæг уавæртæ уыдысты растадты, фæфæлдæхтты æмæ зæххкусджыты тугджын басастты аххосæгтæ. Зынгæ уæлвæтк сæ уыди Костæ-Рикæ, кæцыйы цæттæ кусджыты хъуаг, бахызта стыр фермæты сконд. Гыццыл фермæтæ æмæ эгалитарон бартæ фæхуыздæр кодтой 19-20 æнусты змæстыты æмæ æнæсæрфаты уавæртæ. Къофи сси ахсджиаг «æрмæхцайы тыллæг», райтынггæнгæ бæстæтæн. Сæдæ милуанæй фылдæр адæмæн, парахатгæнæг бæстæты, къофи у сæ сæйраг, кæнæ иунæг æхцафтæн. Ноджы ма сси ахсджиаг экспортаг Африкæйы стонтæн, зæгъæм, Угандæ, Руандæ æмæ Эфиопийæн, куыд бирæ Централон Америкæйы бæстæтæн.
Литературæ
Категори:Нозтытæ
1797-æм аз
Амардысты
Категори:1797
1124-æм аз
Амардысты
Категори:1124
Зымæгон ныгуылæн
Зымæгон ныгуылæн у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Цъæйы комы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ Категори:Цъæйы ком
1125-æм аз
Амардысты
Категори:1125
Ямайкæ
thumb|300px|Ямайкæйы картæ Ямайкæ (Jamaica) у сакъадахон паддзахад Карибы денджызы.
*
Воавур
Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
Зæлму
Зæлму у хох Цæгат Ирыстоны. Ис Цъамадмæ ’ввæхс.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
1126-æм аз
Амардысты
Категори:1126
1120'erne
Нюнорск
Ню́норск (nynorsk, «ног норвегиаг»), кæнæ Ног норвегиаг, у Норвегийы дыууæ официалон фыссæн æвзæгтæй иу. Иннæ у Букмол. Æвзаджы стандарт сфæлдыста Ивар Аасен, XIX æнусы æмбисы. Йæ хæс уыд норвегиаг альтернативæ радтын даниаг æвзагæн, кæцыйæ уæд тынг архайдтой.
Норвегийы муниципалитеттæй 27% расидтой Нюнорск сæ официалон æвзагæй. Уыцы муниципалитетты цæры Норвегийы адæмы 12%.
Категори:Норвегиаг æвзаг
Къодибын
Къодибын у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Дзаугомы.
Литературæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Бестауты Бала
Бестауты Бала у Республикæ Хуссар Ирыстоны Æрдзон ресурстæ æмæ экологийы паддзахадон комитеты сæрдар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хуссар Ирыстоны хъахъхъæнынады министртæ Категори:Хуссар Ирыстоны политиктæ Бала
Букмол
Бу́кмол (bokmål — «чингуыты ныхас») у Норвегийы 2 официалон фыссæн æвзæгтæй иу.
1798-æм аз
Амардысты
Категори:1798
Скæсæн Европæ
thumb|200px| <font color=#4080FF>██ [[Цæгат Европæ
<font color=#00FFFF>██ Ныгуылæн Европæ
<font color=#FF8080>██ Скæсæн Европæ
<font color=#00FF00>██ Хуссар Европæ]] Скæсæн Европæ у Европæйы скæсæйнаг хай.
Скæсæн Европæйы бæстæтæ
* Категори:Европæ
Гронинген
Гронинген:
1127-æм аз
Амардысты
Категори:1127
1120'erne
Зæрин цъити
Зæрин цъити у хох Цæгат Ирыстоны. Ис Дæргъæвсмæ ’ввæхс.
Таучелатæ
Таучелатæ (Таучеловы) сты ирон мыггаг.
*
Швецийы сахарты номхыгъд
Швецийы сахартæ (Städer i Sverige):
Бестауты Айвар
Бестауты Айвар у Хуссар Ирыстоны Республикон рынчындоны хирургийы хайады сæргълæууæг, уæлдæр къæпхæны дохтыр.
2011-æм азы уыдис Хуссар Ирыстоны президенты бынатмæ кандидаттæй иу. Æвзæрстыты агъоммæ йæ кандидатурæ аиста Тæсойты Дмитрийы æххуысæн (уый та райста хъæлæсты 9,1% ).
Фиппаинæгтæ
Айвар Категори:Хуссар Ирыстоны политиктæ Категори:Хуссар Ирыстоны дохтыртæ
Колумби
*
Кочубей (Дагъистан)
Кочубей у хъæу Дагъистаны Тарумовкæйы районы. Æрбынат кодта Прорвæйы доныбыл. Рагон ном у Сау Базар (цагъайрæгты базар уым уыд, таурæгътæм гæсгæ). У Тарумовкæйы районы стырдæр хъæу. Йæ ном равзæрдис И. Кочубейæ, (уыди Сырх Æфсады комбриг).
Фиппаинæгтæ
Категори:Тарумовкæйы районы цæрæнрæттæ
Скæсæйнаг славяйнæгтæ
Скæсæйнаг славяйнæгтæ (Восточные славяне, Усходнія славяне, Східні слов'яни) — скæсæныславяйнаг æвзæгтыл чи дзуры, уыцы адæмтæ.
Скæсайнаг славяйнæгтæ
Категори:Славяйнæгтæ
1128-æм аз
Амардысты
Категори:1128
Цæргæсбадæн
Цæргæсбадæн у хох Цæгат Ирыстоны. Ис Дæргъæвсмæ ’ввæхс.
Манголы сахарты номхыгъд
Манголы сахартæ:
Цæргæсбадæн
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
1128-æм аз
Амардысты
1120'erne
Манголы сахарты номхыгъд
* Категори:Номхыгъдтæ бæстæмæ гæсгæ
1799-æм аз
Амардысты
Категори:1799
Къæдзæхджын рагъ
Къæдзæхджын рагъ у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Сæнайы хохмæ ’ввæхс.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Абу Нувас
Абу Нувас (أبو نواس, «Къæбæлдзыг»; æцæг ном уыдис Хасан ибн Хани) — Гарун-аль-Рашиды дуджы зындгонд араббаг поэт. Райгуырд VIII æнусы райдиан (иуæй-иу ратæдзæнтæм гæсгæ 762-æм азы Басрæйы), фæмард 810-æм азы (кæнæ 815, 816).
Адæмыхаттмæ гæсгæ Абу Нувас уый персайнаг, дзыллæйы ныллæгдæр цъæрттæй. Европæйаг иртæсджытæ йе сфæлдыстад абæрынц-иу Анакреон æмæ Гейнеимæ.
Гедонизмы тыххæй канд зарджытæ нæ фыста, фæлæ, дам, ахæм цард дæр кодта.
Фиппаинæгтæ
Категори:Араббаг поэттæ
1129-æм аз
Амардысты
1120'erne
Рагъ (хъæу)
Рагъ у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Дзаугомы.
Литературæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
1130-æм аз
Амардысты
Категори:1130
Базоркин, Идрис Муртузы фырт
Идрис Муртузы фырт Базоркин (Идрис Муртуза воI Базоркин; 1910 азы 15 июны, Терчы облæсты Назраны зылды Базоркинойы хъæу — 1993 азы 31 майы, Мæхъхъæлы Республикæ, Назран) уыди мæхъхъæлон советон фыссæг, поэт æмæ драматург; фыста уырыссаг æвзагыл.
Цардафыст
Идрис райгуырдис Базоркинты мыггаджы хъæу Базоркинойы (æндæр ном — Мочко-юрт). Ацы хъæуы бындур æрæвæрдта фыссæджы фыдыфыды æфсымæр Базоркин Мочко (ныртæккæ — Цæгат Ирыстоны Горæтгæрон районы Черменыхъæу).
Базоркинты мыггаг хауы, хæххон Мæхъхъæлы Эги-Калы хъæуæй чи рацыдиc, уыцы Газдиевты ахилмæ. Фыссæджы фыдыфыд Бунухо уыди, паддзахы æфсады инæлар чи сси, ахæм фыццаг мæхъхъæлæттæй иу. Йæ æхсæз фырты куы рахъомыл сты, уæд райстой уæды заманмæ гæсгæ хорз ахуыр, фæстæдæр систы мæхъхъæлон интеллегенцийы минæвæрттæ. Идрисы фыд Муртуз-Али (Бунухойы æртыккаг фырт) уыди паддзахы æфсады инæлар, æмæ революцийы фæстæ, мидхæсты рæстæг ног режимы фарс кæй нæ уыди, уый охыл афтыди Персимæ æмæ уым 1924-æм азы амарди. Фыссæджы мад Греттæ уыди, францаг уидæгтæ кæмæн уыди, уыцы швейцариаг инженер де-Гратцейы чызг. Йæ фыд куыста Дзæуджыхъæуы. Греттæ бауарзын кодта суинаг фыссæгæн уырыссаг æмæ ныгуылæн-европæйаг культурæ. Сылгоймаг амардис Дзæуджыхъæуы, 1923-æм азы. Афтæмæй Идрис баззадис зыбыты сидзæрæй.
Райдианты Идрис ахуыр кодта Дзæуджыхъæуы гимназы цæттæгæнæн къласы, фæлæ фæсреволюцион змæстыты фыдæй йæ ахуыр адарддæр кодта йæ райгуырæн хъæуы медресейы.
1924-æм азы Базоркин бацыдис Мæхъхъæлон педагогон техникуммæ (Дзæуджыхъæу). Уым ахуыры рæстæг Идрис райдыдта фæлварын йæ тыхтæ литературæйы — йæ фыццаг уацмыстæ уыдысты, къухфыст журнал «Красные ростки»-йы («Сырх билцъытæ») чи рацыдис, уыцы æмдзæвгæтæ.
Идрис Базоркины ахуыргæнджытæй иу уыди профессор-лингвист Немировский. Йæ зæрды уыди, цæмæй студент равзæрстаид æвзагзонынады къабаз. Уымæн Идрисы бахъуыдаид ныууадзын йæ литературон архайд æмæ æххæстæй хи снывонд кæнын æвзæгтæ иртасынæн. Фæлæ суинаг фыссæг не сразы ис, уымæн æмæ уæдмæ йæхицæн скарста, йæ цард дзырдаивадимæ кæй сбæтдзæн. 1930-æм азы, педагогон техникум каст фæуыны фæстæ Базоркин бацыди Цæгат Кавказы педагогон институты (Дзæуджыхъæу) æхсæнадон-литературон хайадмæ. Уыцы азты Идрис фыста радзырдтæ, пьесæтæ, æмдзæвгæтæ, уацтæ.
1932-æм азы Базоркин æмæ Мухарбек Шадиевимæ иумæ рауагътой мæхъхъæлон æвзаджы ахуырычиныг хъæууон скъолаты фыццæгæм кълæстæн. Чиныджы нывтæ скодта Базоркин йæхæдæг. 1932–1934-æм азты Идрис уыциу рæстæг ахуыр кодта Орджоникидзейы (Дзæуджыхъæуы) æмæ куыста ахуыргæнæгæй Мæхъхъæлы хæххон хъæуты. 1934-æм азы Орджоникидзейы сахары Мæхъхъæлы национ рауагъдад «Сердало»-йы («Рухс») рацыдис фыссæджы радзырдтæ æмæ æмдзæвгæты æмбырдгонд «Назманч» («Зарæггæнæг»). Уыцы аз Базоркин ссис ССРЦ-ы фысджыты цæдисы уæнг.
1934–1935-æм азты, куыддæр Цæцæн æмæ Мæхъхъæл баиу чындис, афтæ Базоркин раивта йæ цæрæнбынат Грознайы сахармæ.
Херхестæ
Херхестæ у æдзæрæг хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Зруггомы.
Литературæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ Категори:Зруггомы хъæутæ
Базоркин, Идрис Муртузы фырт
Цардафыст
Грознайы уыцы заман райдыдта кусын Цæцæн-Мæхъхъæлы театралон студи. Йæ кусджытæ (уыдонимæ Базоркин дæр) æрвыст æрцыдысты стажировкæмæ Шота Руставелийы номыл Тбилисы паддзахадон театрмæ. 1935–1938-æм азты литератор куыста Орджоникидзейы, педагогон рабфачы завучæй (ахуырады хайады хицау).
1937-æм азы Базоркин ныффыста мæхъхъæлон литературæйы фыццыг пьесæ «На заре». Уацмысы ныхас цæуы 1919-æм азы Цæгат Кавказы урсгвардионты ныхмæ тох чи кодта, уыдоны тыххæй. 1938-æм азы пьесæ æвæрд æрцыд иронау Цæгат Ирыстоны паддзахадон театры сценæйыл (тæлмацгæнæг — Токаты Асæх).
1938-æм азы (уæдмæ Мæхъхъæл æмæ Цæцæн иугонд уыдысты) Базоркин, иннæ мæхъхъæлон интеллегенттау ацыди Орджоникидзейæ (Цæгат Ирыстоны æмæ Мæхъхъæлы раздæры иумæйаг центр) Грознамæ. Уым фыссæг куыста Цæцæн-Мæхъхъæлы паддзахадон драмон театры литературон хайады сæргълæууæгæй. 1943-æм азы фыссæг сфæнд кодта литературон къабазы дæр архайын.
1944-æм азы 23 февралы мæхъхъæлæттæ хаст æрцыдысты Астæуккаг Азимæ (Цæгат Хъазахстанмæ, стæй æндæр рæттæм). Афтæмæй фыссæг бахауди Хъиргъизмæ. Уым кусын райдыдта Фрунзейы (Бишкечы сахары раздæры ном) оперæ æмæ балеты театры. Хаст литератортæм нæ уыди фыссыны æмæ сæ уацмыстæ мыхуыр кæныны бар, æмæ уымæн Базоркин, фæстæдæры реабелитацийыл зæрдæ даргæйæ, архайдта йæ фидæны уацмыстæн æмбырд кæнын æрмæг.
1956-æм азы цæцæны æмæ мæхъхъæлы интеллигенцийы минæвæртты къордимæ фыссæг æрцыди Мæскуымæ, паддзахады сæргълæуджытимæ фембæлынмæ — ныхас дзы цыди репрессигонд адæмты среабелитаци кæныныл.
1958-æм азы Базоркин ныффыста, мæхъхъæлон литературæйы фыццаг ахæм чи уыди, уыцы авантюрон (приключенческий) уацау «Призыв». Йæ бындурæн литератор райста æцæг цаутæ — Дзæуджыхъæуы 1918-æм азы райдианы мидхæсты хабæрттæ.
Фрунзейы оперæ æмæ балеты театры ма куы куыста, уæд Идрис цæст дарын райдыдта фидæны зындгонд хореограф Махмуд Эсамбаевы фыццаг къахдзæфтæм. Фæстæдæр Базоркин ныффыста, кафæджы цардвæндаг йæ бындурæн кæмæн райста, ахæм очерк «Труд и розы». Ацы уацмысмæ гæсгæ сарæзтæуыд, «Я буду танцевать!», зæгъгæ, уыцы кинонывы сценари. Фильм систæуыд 1963-æм азы студи «Азербайджанфильм»-ы. Махмуд Эсамбаев дзы ахъазыди йæхæдæг йæхи; уымæй уæлдай дзы ахъазыдысты зындгонд артисттæ Тæбæхсæуты Владимир, Лейлæ Абашидзе æмæ æндæртæ.
1960-æм азы мыхуыры рацыди Идрис Базоркины уацмысты дыууæтомон æмбырдгонд мæхъхъæлон æвзагыл (уырыссагау кæй ныффыста, йæ уыцы уацмыстæ мæхъхъæлонмæ автор раивта йæхæдæг). 1963-æм азы рухс федта йæ уырыссаг уацмысты иутомон чиныг.
Йæ боныджы литератор ныффыста: "«1963-æм азы 15 февралы, мæ литературон „ивгъуыдæн“ кæрон скæнгæйæ, дыууæ томы мæхъхъæлонау рауадзгæйæ, иу — уырыссагау, æмæ фильмы хъуыддаг сæххæстгæнгæйæ, райдыдтон систематизаци кæнын романæн æмбырдгонд æрмæг»." Йæ роман-эпопей Базоркин фыста Дзæрæхы комы йын цы дачæ уыди, уым. Чиныг сси йæ царды сæйраг фæллой.
Йæ æндæр уацмыстау ацы роман дæр Базоркин ныффыста уырыссаг æвзагыл, æмæ уымæн ныронг у быцæуаг ахæм фарста, зæгъгæ, кæцы литературæмæ хауы ацы чиныг — уырыссаг æви мæхъхъæлонмæ. Романæн стыр аргъ скодтой ахæм критиктæ куыд Джусойты Нафи, Хæдæрцаты Азæ, Удзият Далгат, Григорий Ломидзе æмæ æндæртæ.
1972-æм азы кæрон Базоркины хъæппæрисæй Цæдисы Коммунистон партийы ЦК-мæ æрвыст æрцыд, Цæгат Ирыстоны Горæтгæрон район Цæцæн-Мæхъхъæлæн фæстæмæ раттыны фарста кæм æрæвæрдæуыд, ахæм коллективон фыстæг.
1973-æм азы январы Грознайы сахары мæхъхъæлæттæ сарæзтой ацы курдиатæн баххуысы охыл митинг. Митинг саразджыты, уыдонимæ Идрис Базоркины дæр, фæзылын кодтой национализмæй, фыссæджы ацух кодтой партийы рæнхъытæй, йæ чингуытæ ист æрцыдысты чиныгдæттæй, йæ ном та аппæрстой ахуырычингуытæй æмæ хрестоматитæй.
Фыссæджы зæрды уыди адарддæр кæнын роман. Йæ хъуыдымæ гæсгæ эпопей хъуамæ арæзт уыдаид æртæ хайæ: фыццаг — «Из тьмы веков» — фæуд кæны 1918-æм азы хабæрттæй; дыккаг (йæ рагагъоммæйы ном — «Обитатели башен») хъуамæ фæуд кодтаид 1941-æм азы цаутыл, æртыккаджы («Тайна замка Ольгеты») ныхас цыдаид 1958-æм азы размæйы цауты тыххæй.
1992-æм азы ир æмæ мæхъхъæлы конфликты рæстæг, цæмæй искæйырдыгæй провокаци ма æруагъдæуа, уымæн Цæгат Ирыстоны хицауады минæвæрттæ раластой фыссæджы йæ цæрæнбынатæй (Дзæуджыхъæуы фатерæй), йæ мулк та (уыимæ романы дарддæры хæйтты къухфыстытæ) аластой æнæзонгæ адæм. Къухфыстыты хъысмæт ныронг бæрæг нæма у.
1992-æм азы ноябры, куыддæр конфликты æргом фазæ фæцис, афтæ Базоркины аластой Мæхъхъæлмæ. Уым фыссæг фæзиан 1993-æм азы 31 майы. Баныгæдтой йæ йæ мыггагон хъæу Эгикалы.
Литературæ
Категори:Мæхъхъæлон фысджытæ Категори:Уырыссаг фысджытæ
Дампъалет
Дампъалет кæнæ Донбын у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Санахъотæ, Багатæ, Тыджытæ, Гæбæратæ, Харебатæ, Хъоцытæ, Тъехтæ, Кæркуыстæ, Тедетæ, Жажитæ, Дзигойтæ, Дзæгъойтæ, Кокойтæ.
Литературæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
1800-æм аз
Амардысты
Категори:1800
Æлборты Барысби
Æлборты Андрейы фырт Барысби (Барис) (райгуырдис 1886-æм азы Ольгинскæйы — амардис 1968-æм азы) уыдис зынгæ ирон ахуыргонд-филолог æмæ педагог.
Цардафыст
Æлборты Барысби райгуырдис Ольгинскæйы зæхкусæджы хæдзары. Ахуыр кодта сæ хъæуы дины скъолайы, стæй та Дзæуджыхъæуы реалон училищæйы. 1914-æм азы каст фæци Киевы университеты историон-филологион факультет.
Барысби йæ цард æнæхъæнæй дæр радта зонадон æмæ педагогон куыстæн. Фыццаг уыд Винницæйы æцæг училищæйы ахуыргæнæг, стæй уырдыгæй раивта Мæздæджы реалон училищæмæ.
Поэзи
Поэзи (ποίησις «сфæлдыстад») — ныхасы аивадон сфæлдыстад, арæхдæр æмдзæвгæты формæйы. Æмдзæвгæтæм ис рифмæ æмæ метр.
1131-æм аз
Амардысты
Категори:1131
Гронинген (сахар)
Гронинген (Groningen,, Grunnen) у сахар Нидерландты цæгаты, провинци Гронингены административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Нидерландты сахартæ
Оренбурджы облæст
Оренбурджы облæст (Оренбургская область) у Уæрæсейы Федерацийы субъект Волгæйы федералон зылды. Облæсты административон центр у Оренбург.
Фиппаинæгтæ
*
Дисней, Уолт
Уолтер Элайас «Уолт» Дисней (Walter Elias «Walt» Disney,, — ) уыд америкæйаг нывгæнæг-мультипликатор, кинорежиссёр, актёр, сценарист æмæ продюсер, компани «Walt Disney Productions»-ы бындурæвæрæг.
1132-æм аз
Амардысты
Категори:1132
Дисней, Уолт
У фыццаг зæлон, фыццаг музыкалон æмæ фыццаг æххæстметражон мультфильмтæ скæнæг.
Фиппаинæгтæ
Категори:АИШ-ы режиссёртæ Категори:Чикагойы чи райгуырдис, уыдон
Цомартатæ
Цомартатæ (Цомартовы, Yılmaz ) сты ирон мыггаг.
Кингстон (Ямайкæ)
Ки́нгстон (Kingston, Kinston) у Ямайкæйы сæйраг сахар.
Цомартатæ
Мыггаджы ном
Цомарт (Чомарт) амоны рæдау.
Кингстон (Ямайкæ)
Фиппаинæгтæ
Категори:Ямайкæйы сахартæ
Цомартатæ
Литературæ
*
Цуратæ
Фиппаинæгтæ
*
Хъелы дон (Гуырдзыстон)
Хъелы дон кæнæ Къуымау дон (Арагвистави) у цæугæдон Гуырдзыстоны, Арагуийы рахиз фæрсагдон.
Хъылма (зайæгой)
Хъылма у мастæй мастдæр кæрдæг, хохы зайы, скъæлдзойы хуызæн.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Сёдертелье
Сёдертелье (Södertälje) у сахар Швецийы. Ис Стокгольмы провинцийы.
1801-æм аз
Амардысты
Категори:1801
1133-æм аз
Амардысты
Категори:1133
Моностих
Моностих у уацмысы формæ, арæзт у иу рæнхъæй. Моностих ма фæхонынц «иурæнхъон» дæр.
Категори:Литературон формæтæ
Лермонтов, Михаил Юрийы фырт
Михаил Юрийы фырт Лермонтов (3 (15) октябры 1814, Мæскуы — 15 (27) июлы 1841, Гуымы Хъæрмæдон) уыд уырыссаг афицер, фыссæг æмæ поэт.
Мирнæй
Мирнæй у хъæу Цæгат Ирыстоны Мæздæджы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæздæджы районы цæрæнрæттæ
Лермонтов, Михаил Юрийы фырт
Фиппаинæгтæ
Категори:Уырыссаг фысджытæ Категори:Уырыссаг поэттæ Категори:Уæрæсейы поэттæ Категори:Уæрæсейы фысджытæ
Новомосковск (Тулæйы область)
Novomoskovsk
LiveJournal
LiveJournal (LiveJournal, LJ, Живой журнал, ЖЖ) у онлайн боныгтæ (блогтæ) аразыны платформæ.
Уыцы интернет-службæ фæзындис 1999-æм азы 18 мартъийы америкаг программист Брэд Фицпатричы хъæппæрисæй (Brad Fitzpatrick),.
2007-æм азы декабрæй LiveJournal у уæрæсейаг фирмæ СУП-ы исбон.
Системæйы статистикæмæ гæсгæ ис дзы 23 милуан регистрацигонд архайæгæй фылдæр. Уыдонæй фылдæр хай (64,9 %) сты сылгоймæгтæ. Бæстæмæ гæсгæ LiveJournal-ы статистикæ у ахæм:
Æрвитæнтæ
Категори:Интернет
Абхазаг негртæ
Абхазаг негртæ кæнæ Кавказы негртæ сты абхазаг адæмы чысыл расæ-этникон негроидон къорд. Сæ фылдæр хай цæрынц Кодоры донæфтæны æрбынатгæнæг абхазаг хъæу Адзюбжæйы æмæ уый алфамблай хъæуты (Члоу, Поквеш, Агдарра, Меркула æмæ æнд.)
Равзæрд
Абхазаг негрты равзæрды тыххæй специалисттæм нæй иумæйаг цæстæнгас. Фылдæр историктæм гæсгæ Адзюбжæйы алфамбылай цалдæр хъæуы негртæ æрцардысты XVII æнусы. Иу версимæ гæсгæ уыдон уыдысты, кънйазтæ Шервашидзетæ (Чачба) цитрусон дыргъты плантацитыл кусынæн кæй балхæдтой, уыцы саудзарм цагъартæ.
Зындгонд куыд у, афтæ XIX æнусы æппæт негртæ дзырдтой абхазагау æмæ сæхи хуыдтой абхазæгтæ. Иннæ абхазæгтæ дæр сæ нымадтой сæ адæмы иу хайыл.
Абхазаг негрты æдæппæты нымæц бæлвырдгонд нæу æмæ уый фæдыл ис æндæр æмæ æндæр бæрæггæнæнтæ: иу хабаргæнджытæм гæсгæ бæстæйы цæры æппынкъаддæр цалдæр негрон бинонтæ, иннæтæм гæсгæ «цалдæр хъæуы».
Бæлвырд зонæнтæ нæй, цы диныл хæст сты, уый тыххæй дæр. Уырнинагдæр уый у, æмæ негртæ хæст сты иу нæ, фæлæ æндæр æмæ æндæр динтыл — се ’хсæн уыди кæнæ ныр дæр ис куыд чырыстæттæ, афтæ пысылмæттæ æмæ иудейтæ дæр.
Категори:Абхазы цæрджытæ
Ивгъуыд
Ивгъуыд — ныридæгæн цы цаутæ сæххæст сты, уыцы рæстæджы хаххы хай.
Хъуаз
Хъуаз кæнæ хъæуаз, кæнæ рæубес , уозрек. ныхас. робес (Лань) у, сагты бинонадмæ чи хауы, ахæм цæрæгой.
Ивгъуыд
Категори:Рæстæг
Сиэтл
Сиэ́тл (Seattle) у Америкæйы Иугонд Штатты стырдæр сахартæй иу, денджызон порт Сабыр фурды былгæрон, лæууы штат Вашингтоны. Кæд штаты стырдæр сахар у, уæддæр йæ сæйраг сахар нæу — штаты администраци бады Олимпийы сахары.
Хъуаз
Фиппаинæгтæ
Категори:Дысæфтæгонтæ
Сиэтл
Фиппаинæгтæ
*
1134-æм аз
Амардысты
Категори:1134
Ганæ
Ганæ (Ghana) у паддзахад Ныгуылæн Африкæйы Атлантикон фурды былыл. Колонион рæстæджы хуындис Сызгъæрин Был. XVI æнусы, ам цы сызгъæрин къахтой, уый уыдис дунейы къахинæгты дæсæм хай.
Зындгонд сси, мидæггаг Ганæйы регионты цы ашантиаг адæм цæрынц, уыдоны тох Британийы империйы ныхмæ XIX æнусы.
Сæ динмæ гæсгæ Ганæйы цæрджытæй 68,8% сты чырыстæттæ.
Ганæ у Африкæйы хъæздыгдæр бæстæтæй иу. Уый экспорт кæны сызгъæрин, какао, хъæд, кæсаг, бокситтæ, алюминий, марганы æрзæт, алмаситæ.
*
Субъект (философи)
Субект - ахæм удгоймаг, æддаг дуне чи йæ практикон архайдæй хъомысгæнгæ базонынвæны.
Крафт, Иван Иваны фырт
Иван Иваны фырт Крафт (райгуырдис 1859-æм азы, Шушенское — амардис 1914-æм азы 21 ноябры) уыдис зынгæ æхсæнадон æмæ паддзахадон архайæг, этнограф, Якутсчы облæст æмæ Енисейсчы губернæйы губернатор.
Райгуырдис польшæйаг бинонты ’хсæн, рагæй фæхицæн ис йæ бинонтæй. Йæ карьерæ райдыдта бурятаг хъæуы, куыста дзы писырæй. Базыдта бурятаг æвзаг æмæ бурятаг адæмы царды уаг. Этнографимæ интерес уый дардта æгас царды дæргъы. Фæстæдæр-иу иртæста хъазахаг æмæ якутаг адæмты æвзаг æмæ культурæ.
Якуты облæсты сæргъы куы уыдис (1907—1913), уæд бирæ куыста æнæниздзинад хъахъхъæныны хъуыддаг фæхуыздæр кæныныл, ахуырад парахат кæныныл, райтынг кодта хъæууон хæдзарад æмæ доны транспорт. Йæ æнтыстытæ бирæ уыдысты, æмæ 2001-æм азы йæ кадæн Якутскы сæвæрдтой цыртдзæвæн.
Æддаг æрмæг
Категори:Уæрæсейы этнографтæ
Сæрибардзинад
Сæрибардзинад — субъектæн ахæм ахастдзинад æвдисæн хъуыды й' архæйдтæм, кæцыйы у се сбæрæгкæныны аххосæг æмæ уыдон та не сты æвæрцæй бадзырдгонд æрдзон, социалон, гоймагæхсæн-коммуникативон, мидиндивидуалон, кæнæ мыггаг-индивидуалон фактортæй.
* Категори:Адæймаджы бартæ Категори:Æхсæнад Категори:Философон терминтæ Категори:Этикæ Категори:Политикон философи Категори:Политикæ Категори:Идеологитæ
Эспоо
Э́споо (Espoo; Esbo — Эсбю) у сахар Финляндийы хуссары, Балты денджызы былгæрон. У паддзахады дыккаг стырдæр сахар.
Эспоойы хæдскæсæны ис Хельсинкийы сахар. Эспоо у «сæйраг сахары регион» чи скæнынц, уыцы цыппар хъæубæстæйæ иу (æндæртæ сты Хельсинки, Вантаа æмæ Кауниайнен).
Фиппаинæгтæ
Категори:Финляндийы сахартæ
Комортæ
Комо́ртæ (Comores, جزر القمر), официалон ном у Коморты Цæдис (Union des Comores, الإتّحاد القمريّ) кæнæ Коморты сакъадæхтæ у сакъадахон паддзахад Индийы фурды.
*
Горбачёв, Михаил Сергейы фырт
Михаил Сергейы фырт Горбачёв (1931-æм азы 2 мартъийы, Привольное, Цæгат Кавказы край, УСФСР, ССРЦ — 2022-æм азы 30 августы, Мæскуы, Уæрæсе) у советон политикон æмæ æхсæнадон архайæг, Советон Цæдисы фыццаг æмæ иунæг президент, СЦКП-ы лидер (1985-1991).
1135-æм аз
Амардысты
Категори:1135
Кадæг
Кадæг, — фæндыры цагъдимæ кæй зарынц æмæ хицæн мелоди кæмæн ис, ахæм эпикон зарæг, таурæгъ.
Ирон адæмон сфæлдыстады кадджытæм хауынц æрмæстдæр Нарты æмæ Даредзанты таурæгътæ, стæй цалдæр героикон зарæджы (историон æмæ легендарон хъайтарты зарджытæ кадджытыл нымад нæ цæуынц æмæ сæ фæзарынц æнæ музыкалон фæсдзыд).
Категори:Адæмон сфæлдыстад
1802-æм аз
Амардысты
Категори:1802
Белот
Белот (ბელოთი) у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
1136-æм аз
Амардысты
Категори:1136
Махфуз, Нагиб
Нагиб Махфуз (1911-æм азы 11 декабры, Каир — 2006-æм азы 29 августы; نجيب محفوظ) у зындгонд мысираг фыссæг-романист, драматург, сценарист æмæ араббаг дунейы иунæг Нобелы премий лауреат литературæйæ.
Цардафыст
Нагиб Махфуз райгуырд Каиры 1911-æм азы, паддзахадон кусæджы бинонтæм. Каиры университеты ахуыр кодта философи æмæ литературæ, 1934-æм азы каст фæци философийы факультет.
1972-æм азы онг куыста куыд паддзахадон кусæг, разамынд-иу лæвæрдта Кинойæн æххуысгæнæн фондæн, уыди Культурæйы министрады консультант.
Йæ уацмыстæм гæсгæ либералон фыссæг уыди, уымæй бирæтæ разы нæ уыдысты. 1994-æм азы фыссæгæн балæбурдта фанатик æмæ йæ йæ кардæй фæцæф кодта.
Махфуз фæмард 2006-æм азы 29 августы.
Æдæппæтæй Нагиб Махфуз ныффыста 50 роман æмæ уацауы фылдæр. Уыдонæй се ’рдæг кинофильмты бындур фесты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Литературæйы Нобелы премийы лауреаттæ Категори:Араббаг фысджытæ Категори:Мысыры фысджытæ
Королёв (Мæскуыйы область)
Korolyov (city) Koroliov Korolëv Королёв (Московская область)
Джыккайты Джемал
1996-æм азæй 2006-æм азы онг куыста РХИ-йы æнæниздзинад хъахъхъæныны министрæй.
Æддаг æрмæг
Джемал Категори:Хуссар Ирыстоны политиктæ
Мæй
Мæй — рæстæг барыны иуæг, баст у Мæйы зилдухимæ æмæ рæстæмбисæй у, Мæй Зæххы алыварс цас цæуы, уыцы æмгъуыд.
Литературæ
Категори:Рæстæг Категори:Къæлиндар *
Цоритæ
Цоритæ (Цориевы, Karaaslan, Şahingöz, Yıldız ) — сты дыгурон мыггаг.
Равзæрд
Цориты мыггагыл ма ис æндæр таурæгъ дæр. Кетыхъæуы цæрджытæй туджджын чи уыд, уыдон се ‘цæг мыггæгтæ нæ хъæр кодтой æмæ сæ сыхæгтæ æмæ хъæуы цæрджытæ схуыдтой æндæр, æрымысгæ нæмттæй, хуыдтой сæ Цоритæй.
Фиппаинæгтæ
*
Иркутсчы облæст
Иркутсчы облæст (Иркутская область) у Уæрæсейы Федерацийы субъект Сыбыры федералон зылды. Облæсты административон центр у Иркутск.
Фиппаинæгтæ
*
Железнодорожный (Мæскуыйы область)
جيليزنودوروجني Железнодорожний Schelesnodoroschny (Moskau) Zheleznodorozhny, Moscow Oblast Ĵeleznodoroĵnij Železnodorožnõi Železnodorožnyi Jeleznodorojny Železnodorožnyj (Oblast' di Mosca) Železnodorožnas Zjeleznodorozjny (oblast Moskou) Zjeleznodorozjnyj (Moskva oblast) Żeleznodorożnyj (obwód moskiewski) Jeleznodorojnîi Железнодорожный (город) Zjeleznodorozjnyj 熱烈茲諾多羅日內
1137-æм аз
Амардысты
Категори:1137
Вестервик
Вестервик (Västervik) у сахар Швецийы, лен Кальмары. Æрбынат кодта Балты денджызы былгæроныл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Швецийы сахартæ
1803-æм аз
Амардысты
Категори:1803
Къæбысты Георгий
Ныртæккæ Къæбысты Георги бады ахастоны, аххосджын цæуы æхгæд акционерон æхсæнад «Остелеком»-ы кусгæйæ йæ æххæстбартæ кæй уæлдæр кодта, уый тыххæй.
Фиппаинæгтæ
Георгий Категори:Хуссар Ирыстоны политиктæ
Исландийы сахартæ
Исландийы сахартæ:
Æддаг æрмæг
*
Тедеты Дзамболат
Тедеты Ильяйы фырт Дзамболат (райгуырдис 1968-æм азы 23 августы Цхинвалы) у ирон хъæбысæйхæцæг, майор, Уæрæсейы сгуыхт тренер, Уæрæсейы Федерацийы уæгъдибар хъæбысæйхæцджыты æмбырдгонд командæйы сæйраг тренер (2001—2012 æмæ 2016-æм азæй ныры онг).
Фиппаинæгтæ
Категори:Уæрæсейы сгуыхт тренертæ Дзамболат Категори:Ирон хъæбысæйхæцджытæ Категори:Украинæйы ирæттæ
Вьетнамы хæст
Вьетнамы хæст (Chiến tranh Việt Nam, Vietnam War), Индокитайы дыккаг хæст дæр, у Вьетнамы историйы æмгъуыд, XX æнусы дæргъвæтиндæр æмæ карздæр хæстытæй иу. Уыцы хæст стыр тæваг дары АИШ æмæ Вьетнамы нырыккон культурæмæ.
Цæгат Вьетнамы хицæуад уыд коммунистон, æмæ уый тыххæй АИШ-ы политиктæ уыцы ног бæстæмæ знæджы цæстæй кастысты. Фыццаг, АИШ æххуыс кодта Францæн, стæй, Женевæйы фидыд йæ тыхы куы бацыд, уæд АИШ-ы политиктæ сфæнд кодтой Францы бæсты коммунизмы ныхмæ тох адарддæр кæнын.
Уыцы Индокитайы дыккаг хæст дихкæнæн ис æртæ периодыл:
АИШ-ы йеддæмæ Вьетнамы Демократион Республикæйы ныхмæ тох кодтой æндæр паддзахæдты æфсæдтæ: Австрали, Ног Зеланди, Хуссар Корей, Таиланд æмæ Хуссар Вьетнам. Цæгатæн дæр æндæр паддзахæдтæ æххуыс кодтой — уæлдайдæр Советон Цæдис, КАДР æмæ Китайы Адæмон Республикæ.
Хæсты фæстиуæгæн цæгаты тыхтæ фæуæлахиз сты, фæсарæйнаг хæстонтæ ацыдысты, Вьетнам иугонд æрцыд. Хуссар Вьетнамы стырдæр сахар Сайгон иугонд Вьетнамы схуыдтой Хошимин — номдзыд раздзог Хо Ши Мины номыл.
Категори:Вьетнамы истори Категори:АИШ-ы истори
Урсдоны комы рагъ
Урсдоны комы рагъ у хохы рагъ Хуссар Ирыстонæй Гуырдзыстоны ’хсæн.
Литературæ
Категори:Хуссар Ирыстоны хæхтæ Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ Категори:Къозы ком
Челæхсаты Владимир
Челæхсаты Степаны фырт Владимир у РХИ-йы парламенты III æмæ IV æвзæрсты депутат. 2011-æм азы уыдис Хуссар Ирыстоны президенты бынатмæ кандидаттæй иу.
Владимир Категори:Хуссар Ирыстоны политиктæ
Хурыхъугом
Хурыхъугом у хурджын бæстæ. Уæлдай фылдæр хурбонтæ вæййы Ирыстоны кæмттæй Уæлладжыры, Куырттаты, Дæргъæвсы, Гæналы, Дыгуры, æмæ иумæ хауынц Хурыхъугоммæ. Хуры хъугæмттæ сты мидгомдæр, хъармдæр, хорджындæр, стæй удæн æнæниздæр. Зымæг уымыты уары къаддæр мит.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны географи
Бибылты Анатолий
Бибылты Ильяйы фырт Анатолий (райгуырдис Цхинвалы, 1970-æм азы 6 февралы) у Хуссар Ирыстоны 4-æм президент, политик æмæ æфсæддон архæйæг, раздæр парламенты сæрдар.
1992-æм азы каст фæцис Рязаны уæлдæр уæлдæфон-десантон командыгæнæг училище, ахуыры дæргъы йæхи хорз равдыста спорты.
1992-æм азы Псковы десанты дивизийы сконды архайдта сабыргæнæг операцийы Хуссар Ирыстоны.
1994-1996 уыдис РХИ-йы иргъæфы министрады сæрмагонд ротæйы командир.
1996-1998 азты куыста Киевы.
1998-æм азæй 2008-æм азы онг службæ кодта, Хуссар Ирыстоны цы цыппарфарсыг сабыргæнæг тыхтæ уыдысты, уыдоны Цæгат Ирыстоны батальоны.
2011-æм азы æвзæрстытæ
2011-æм азы уыдис Хуссар Ирыстоны президенты бынатмæ кандидаттæй иу, фыццаг туры райста æппæты фылдæр хъæлæстæ (25,44%) æмæ дыккаг турмæ рацыдис.
Бибылты Анатолийы фарс президенты æвзæрстыты хæцыдысты раздæры архайгæ президент Кокойты Эдуард, политикон парти «Иудзинад» æмæ коммунистон парти. Æвзæрстыты фыццаг туры фæстæ Бибылы-фырты фарс слæууыдысты иуæй-иу раздæры кандидаттæ дæр, уыдоны ’хсæн Хъотайты Алан.
2017-æм азы æвзæрстытæ
Президенты æвзæрстыты фæдыл 2017 азы Бибылы-фырт архайгæ президент Тыбылты Леонидыл фæуæлахиз æмæ райста хъæлæсты 54,8 %.
Фиппаинæгтæ
Анатолий Категори:Хуссар Ирыстоны политиктæ Категори:Хуссар Ирыстоны президенттæ
1138-æм аз
Амардысты
Категори:1138
Порту-Алегри
Порту-Алегри (Porto Alegre) у Бразилийы сахар æмæ муниципалитет, штат Риу-Гранди-ду-Сулы сæйраг сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Бразилийы сахартæ Категори:Бразилийы штатты сæйраг сахартæ
Скæсæны дон
Скæсæны дон (Скæсæн + дон) у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Алагиры районы.
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
1139-æм аз
Амардысты
Категори:1139
1804-æм аз
Амардысты
Категори:1804
Угандæ
Угандæ у Центрон Африкæйы паддзахад. Угандæйы сæйраг сахар у Кампалæ.
Ираны экономикæ
Ираны экономикæ националон кондады бæрцмæ гæсгæ дунейы ахсы 15-æм бынат, æмæ Ныгуылæн Азийы, стæй ОПЕК-ы паддзахæдты ’хсæн у тæккæ стырдæр.
2007-æм азы ÆМП-йы бæрæггæнæнтæм гæсгæ Туркæй фæразæй ис, æмæ афтæмæй ссис æгас Пысылмон дунейы стырдæр экономикæ. 2007-æм йæ ÆМП-йы бæрцуат уыди $852,6 млрд, ÆМП-йы рæзт та — 5,8 %.
Истори
1970-æм азты агъоммæ Иран фыццаджыдæр уыди аграрон бæстæ. 1970-æм азты райдианы хицауды сæрдар Амир-Аббас Ховейды кабинет ныгуылæйнаг, сæйрагдæр америкаг компаниты фæрцы кодта экономикæйы индустриализаци æмæ арæзта ирайнаг куыстад нырыкконгæнæн мадзæлттæ. Фæлæ ирайнаг æхсæнад кълæстæ æмæ сословитыл цæхгæр дихгонд кæй уыди, стæй 1978-æм азы карз политикон уавæр, кæй сæвзæрди, уый охыл «Урс революци» нæ радта, цы йын æнхъæлдтой, ахæм фæстиуджытæ. Ираны райдыдтой, бирæ адæм кæм архайдтой, ахæм куыстурæдтытæ, куыстады бæрæггæнæнтæ та цæхгæр æрхаудысты. 1979-æм азы февралы-апрелы уыди дугивæн рæстæг — æппæрст æрцыд сахы режим æмæ Пысылмон революцийы фæрцы сфидар чынди дингæнджыты тыхбар. Пысылмон республикæйы разамынд кæй расидти, уыцы ног экономикон курсы нысæнттæ уыдысты: Ираны экономикæ ныгуылæйнаг паддзæхæдты дæлбарадæй суæгъд кæнын æмæ бæстæгты куыдфылдæры куыстыл бафтауын.
1980-æм азты дæргъы Ираны экономикон рæзт къуылымпы кодта ирайнаг-иракаг хæст.
1990-æм азтæм, революцийы размæйы бæрæггæнæнтимæ абаргæйæ, Ираны цæрджыты нымæц фæдывæр ис, уыимæ ирайнæгты фылдæр хай сты æнахъомтæ. Бæстæгтæ райдыдтой ивылын хъæутæй сахартæм æмæ уый æвзæрырдæм фæбæрæг ис. XX æнусы Иран сси хæлцы продуктты стырдæр импортертæй иу.
Пысылмон революцийы æнæгуырысхойаг æнтыстытæй сты ахуырад æмæ æнæниздзинад хъахъхъæныны хъуыддаджы райрæзт. Ног хицауад бирæ æхца хардз кодта зонады къабазæн, цæмæй ныгуылæйнаг специалисттæ ивд æрцæуой хионтыл, стæй æнахуыргонддзинад сыскъуынынæн. Уыимæ ныртæккæ дæр ирайнаг экономикæйы егъаудæр проблемæтæй иу у æгуыстдзинады æмвæзад.
1990-æм азты активонæй райдыдта рæзын инфраструктурæ, фыццаджыдæр транспортон: Иран æмбæрзт æрцыд, хæрхъæд автомагистралты хызæй, фæлæ ныры онг ма, æхсæнвæндаджы транспортæй чи пайда кæны, уыдоны нымæц у хæрз гыццыл.
Рапарахат ис автомобильтæаразыны къабаз, стæй дырыс машинæаразынад. Цæмæй куыстады къабаз тагъддæр райрæза, уымæн хицауад активонæй кæны куыстуæтты приватизаци. 2000-æм азты нал фаг кодтой экономикæ ифтонг чи кæны, уыцы нефтгуысты хъарутæ æмæ уый охыл сæвзæрди электроэнергийы дефицит æмæ Иран райдыдта æлхæнын тынг бирæ бензин фæсарæнты. 2007-æм азмæ, бæстæйы цы хардзгонд чи цыди, уыцы бензины 40% уыди æрбаласгæ. Ахæм уавæр банывыл кæнынæн хицауад аразы алыхуызон мадзæлттæ.
*
Омало (Тушети)
Фиппаинæгтæ
Категори:Ахметъайы муниципалитеты цæрæнрæттæ
1140-æм аз
Амардысты
Категори:1140
Цъоппойтæ
Цъоппойтæ, вариант Дзоппойтæ (Цоппоевы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Полтавæйы облæст
Полтавæйы облæст (Полтавська область, Полтавская область) у облæст Украинæйы. Административон центр — Полтавæ.
Фиппаинæгтæ
*
Нарты ныхас
"Нарты ныхас" ирон эпосимæ баст материалон культурæйы цыртдзæвæн; ис Лæцы хъæуы, Куырттаты комы. "Нарты ныхас" у чысыл фæзуат, къæлæтджын бандæтты æнгæс енъау дуртимæ, фыдæлты таурæгътæм гæсгæ сыл бадтысты нарты эпосы хъайтартæ- Уырызмæг, Сослан, Батырадз æмæ æндæртæ.
Категори:Ирон мифологи
Горет
Ис дзы дыууæ хъæуы: Дæллаг Горет кæнæ Хацыртыхъæу æмæ Уæллаг Горет кæнæ Куыдзетыхъæу. Хацыртыхъæуы цардысты Хацыртæ, Куыдзетыхъæуы цардысты Куыдзетæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Гона
Гона (გონა) у хъæу Гуырдзыстоны цæгаты. Ис Рацъы.
Категори:Оны муниципалитеты цæрæнрæттæ
Централон—Африкаг Республикæ
የመካከለኛው አፍሪካ ሪፑብሊክ Republica Zentroafricana केन्द्रीय अफ्रीकी गणराज्य 中央アフリカ Chawpi Afrika Republika केन्द्रीय अफ्रीका गणराज्य Gaska-Afrihká republihkka Ottura Afriqa Jumhuriyiti Центрально-Африканська Республіка Ilẹ̀ Olómìnira Orílẹ̀-èdè Àrin Áfríkà
Фидар
Фидар кæнæ хъаллæ — иргъæвон амаддзаг. Ирыстоны зындгонд сты дыууæ хуызы фидæрттæ.
Мæсыгджын фидар (Галуан)
Арæзт вæййы мæсыгæй æмæ дурамад сисæй йæ алыварс. Арæх ма ахæм комплексмæ æфтыд цæуы гæнах.
Айнæджы (лæгæты) амад фидар
Ахæм фидæрттæ Цæгат Ирыстоны ис æртæ: Ацы æртæ фидары амад æрцыдысты аланты дуджы.
Хуссар Ирыстоны фидæрттæ:
Фиппаинæгтæ
Категори:Амаддзæгтæ Категори:Фортификаци
1141-æм аз
Амардысты
Категори:1141
Нючёпинг
Ню́чёпинг (Nyköping) у сахар Швецийы, Сёдерманланды провинцийы административон центр. Æрбынат кодта Балты денджызы былгæроныл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Швецийы сахартæ
Кучы сакъадæхтæ
Кучы сакъадæхтæ (Cook Islands, кучы æвзаг: Kūki 'Āirani) у Сабыр океаны архипелаг.
Охриды Сыгъдæг Климент
Охриды Климент у номдзыддæр историон архайджытæй иу, табу йын кæнынц Болгари æмæ Македонийы. Охриды Клименты ном хæссынц Скопьейы стырдæр аргъуан æмæ Софияйы паддзахадон университет.
Фиппаинæгтæ
Категори:Чырыстон сыгъдæджытæ Категори:Болгарийы зындгонд адæм Категори:Македонийы зындгонд адæм
Хъаиртæ
Хъаиртæ кæнæ Хъайыртæ (Каировы) сты ирон мыггаг.
Истори
Хъаиртæ цардысты Уæлладжыры комы, Садонмæ хæстæг, Куырæйтты хъæуы. Иуахæмы Хъаирты лæджы къухæй фæмард сæ хъæуккаг лæг. Уый уыд Хъайтыхътæй. Хъайтыхътæ сæ туг исын сфæнд кодтой. Хъаирты Титт йæ цыппар фыртимæ ралыгъди Дыгуры коммæ, Стыр Дыгурмæ. Фæлæ сæ Хъайтыхътæ ам дæр ссардтой. Хæст самадтой, уым та Хъайтыхътæй иу лæг фæмард. Хъаирты Титты цыппар фырты хуындысты: Аго, Цъеу, Бурахъ æмæ Кит. Æфсымæртæ алыгъдысты Доныфарсмæ, устытæ ракуырдтой æмæ сын рацыд цæуæт. Бирæтæ сæ ралыгъд Цыколамæ, Хæзныдонмæ, Лескенмæ.
Конгойы Демократон Республикæ
Конгойы Демократон Республикæ (République Démocratique du Congo) у паддзахад централон Африкæйы.
*
Дзерантæ
Дзерантæ (Дзерановы; ჯერანაშვილი, ძერანაშვილი ) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
1805-æм аз
Амардысты
Категори:1805
1142-æм аз
Амардысты
Категори:1142
Бордо
Бордо́ (Bordeaux, Bordèu) у стыр сахар Францы хуссар-ныгуылæны, Ног Аквитанийы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Францы сахартæ
Куритибæ
Курити́бæ (Curitiba) у сахар Бразилийы хуссары, штат Паранайы сæйраг сахар.
1143-æм аз
Амардысты
Категори:1143
Кæсæбитæ
Кæсæбитæ (Касабиевы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Хуыгатæ
Хуыгатæ (Хугаевы, ხუგაშვილი ) сты стырдæр ирон мыггæгтæй иу.
Мыггаджы равзæрд
Цыдæр таурæгътæм гæсгæ, сæ равзæрд цæуы Мамысонæй. Уырдыгæй сæ рагфыдæл Гуылар афтыдис Къуыдаргоммæ. Гуыларæн уыдис æртæ фырты: Коцой, Теблой, Зассе æмæ Хуыга. Фæстæдæр уыдон Къуыдаргомы фесты хицæн мыггæгтæ: Коцойтæ, Теблойтæ, Зассетæ æмæ Хуыгатæ. Иннæ версимæ гæсгæ, Гуылар йæ фырттимæ æрбацыдис Ручъы комæй: "«Хуыга... уыди цуанон лæг, лидзгæ та Брытъатæй, уартæ Урстуалтæй»"
Хуыгаты æрцард Къуыдаргомы
Фыццаг хъæу, уыдон кæм æрцардысты се ’рвадæлтимæ, уыди Часавал. Уый æрбынат кодта тæккæ Хуыгаты хохы рæбыны. Иннæ Хуыгатæ ацыдысты дæлæмæ æмæ бындур æрæвæрдтой Æхсæрджыны комы мидæг сæ дыккаг хъæу — Æхсæрджынæн. Æртыккаг хъæу, Хуыгатæ кæм ’рцардысты, æрбынат кодта Часавалы бакомкоммæ ’мæ йæ ном уыди Шеубан. Стæй Рацъы хохы рагъы цæгатаг къуылдымы цур равзæрдис Хуыгаты цыппæрæм хъæу — Хæрдысæр. Уый фæстæ Хуыгатæ сарæзтой сæ фæстаг хъæу — Мыртгæджын. Ацы хъæу лæууыдис скæсæйнаг кæроны Дуалы нарæг хохы хизæны, Сембулы хъæуы цур. Афтæмæй, Хуыгатæм уыди фондз хъæуы. Цасдæр рæстæг куы рацыдис, уымæй фæстæмæ уыдон æндæр кæмттæм лидзын райдыдтой: Рацъ, Дзауы ком, Цхинвал, Къахет, Гурмæ ’мæ æнд.
Æддаг æрмæг
*
Тæторс
Тæторс у хæххон ран Цæгат Ирыстоны. Ис Æрæфы районы ныгуылæны.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны географи
Хуыцау
Ирон уырнынады æмæ мифологийы
Нарты каджыты Хуыцау фæцис уæларвцæрджыты фарс Нартимæ тохы, у номдзыд нарт Батрадзы марджытæй. Хуыцауы номимæ баст сты æртæ ирон кувæндоны — Реком, Мыкалгабыртæ, Таранджелоз, кæцытæ фæзындысты, Батрадзы куы бабын кодта, уæд ыл цы æртæ цæссыджы æрæппæрста, уыдон кæм æрхаудысты, уыцы ран. Хуыцау Нарты ралгъыста, сæхи Хуыцауимæ æмдых æмæ æмбар кæй схуыдтой, уымæ гæсгæ, æмæ сæ æппынфæстæг сафгæ дæр фæкодта, æнустæм кады фæдыл æнустæм цардыл йæ къух чи ауыгъта, уыцы нæртон адæмы. Ирон адæмы хъуыдымæ гæсгæ, Хуыцаумæ нæ уыд, сæ царды алыхуызон къабæзтимæ баст чи уыдаид, ахæм сæрмагонд функцитæ, æмæ йын уымæ гæсгæ нæ уыдис сæрмагонд кувæндон æмæ нæ агуырдта «персоналон» нывонд æмæ кувинæгтæ. Рагзаманты иуæй-иу ирон хъæуты уыдис Хуыцауы кувæндæттæ. Зæгъæм, Хуыцауы дзуар Лæцмæ ’ввахс Куырттаты комы.
Ирон адæм Хуыцауæн уæлдай кад æмæ аргъ кæй кæнынц, ууыл дзурæг у, цыфæнды фынгыл дæр фыццаг сидт кæддæриддæр кæй уыдис æмæ кæй вæййы Хуыцауы номыл.
Ирон адæм æнусты дæргъы мингай азты табу кæны, кувы æмæ нымдгæнгæ царды хорздзинæдтæ куры Дунескæнæг Иунæг Стыр Хуыцауæй. Хуыцау ирон мифологийы у æппæт рафæлдисæг æмæ ис æппæты сæргъы. Зæххыл цыдæриддæр цæуы, уыдон иууылдæр – Хуыцауы фæндонæй. Уый сфæлдыста зæхх, дон, уæлдæф æмæ адæймаджы дæр. Уыимæ схæцын йæ ныфс ничи хæссы, ничи йыл фæуæлахиз уыдзæн. «Батрадз зæдтæ æмæ дауджытæн сегасыл дæр тых уыд, – загъд ис Нарты кадджыты, – Хур æмæ Хуыцауæй фæстæмæ». Йæ ныхмæ чысыл фæлæууын дæр нæ бафæрæзта Даредзанты Амран. Нæ йыл фæтых сты Нартæ дæр иумæ æмæ «фыдвæды бæсты равзæрстой æвæд».
Дунескæнæг Иунæг Стыр Хуыцау. Дунерадтæг. Дунеуромæг æмæ ахæм æндæр гуырахстджын дзырдтæ æмæ дзырдбæстытæй хонынц ирон адæм Хуыцауы. Алцыдæр йæ бон у, зæдтæй йæм алчидæр хъусы, дауджытæ дзы стъæлфынц. Бердзенты мифологийы Зевс куыд у, афтæ æнæ Хуыцауы барвæндæй дзы стыр хъуыддаг бакæнын йæ бон никæмæн у. Фæлæ уый Зевсау ирон Олимп – Уазайы цъуппыл зæдтимæ нæ бады. Ис бæрзонд уæларвы. Уырдыгæй æврæгъты сæрты дæр йæ цæст дары Зæххмæ, адæмы цардмæ æмæ йæм ивддзинæдтæ хæссы.
Адæмæн цæрæнбон, хъысмæттæ æмæ амæндтæ уары. Алцыдæр уыны æмæ зоны: хæрзиуæг кæмæн дæттын хъæуы, æфхæринаг чи у. Уымæ гæсгæ Хуыцауыл æууæндæг алы ирон дæр йæхи хъахъхъæны йæ фыдæхæй. Æнæнхъæлæджы куы фæрæдийы, уæд уайтагъд йæхи араст кæны ахæм ныхæстæй: «Хуыцау, бахатыр мын кæн мæ рæдыд, зонгæ-зонын æй нæ бакодтон». Кæнæ: «Нæзонæджы хатыр мын бакæн». Хуыцау хæрзгæнæджы дæр уыны æмæ фыдгæнæджы дæр. Фыдгæнæджы тæригъæд, дам, æртæ фæлтæрмæ хæссы. Уый тыххæй ирон адæм афтæ фæзæгъынц: «Хуыцау тагъд нæ кæны, галуæрдоны цæуы. Абон куынæ уа, райсом æй уæддæр баййафдзæн йæ фыдæх». Хуыцауæн ныхмæвæрд тых Зæххыл ис дæлимонмæ. Уый йын сайы йе сконд адæмы рæдыд фæндагмæ. Æргомæй йæ бон ницы у, стæй йæ тых æвдисын дæр нæ уæнды, фæлæ йæ сусæг зджилæнтæй адæмы зонд хæццæ кæны. «Дæлимоны хай фæу», зæгъгæ, ахæм æлгъыст хуымæтæджы нæй ирæттæм. «Хуыцау æгъатыр у, кæмæн цы хъæуы, уый зоны», – фæзæгъынц ирон адæм. Хуыцауы фыдæхæй карздæр ницы ис Зæххыл. Адæмæн хæрзиуæг кæны зæдтæ æмæ дауджыты æххуысæй, æфхæргæ дæр – уыдоны фæрцы. Фæлæ йæм дзы æнæхонгæ иу дæр нæ цæуы. Æрмæст Уастырджийæн ис бар, куыд фæзæгъынц, æнæбахойгæйæ Хуыцауы дуарæй бахизын. Уастырджи у Хуыцау æмæ ирон адæмы хсæн дыууæрдæм минæвар. Уый рарвиты зæххон хабæрттæ бæлвырдæй базонынмæ, адæмы бафæрсынмæ, мæгуырæн феххуысмæ, фыдгæнæджы бафхæрынмæ.
Æрмæст иунæг хатт Нартмæ йæ минæвар у зæрватыкк (Кадæг «Нарты сæфт»). Ацы кадæджы: «Хуыцау смæсты ис (Нартæм) æмæ сæм Уастырджийы рарвыста, æмæ сæ Уастырджи ралгъыста: «Уæ боны куыст иу голладжы дзагæй фылдæр ма кæнæд!» Хуыцауы никуы ничи федта. Зæхмæ искуы æрцыд, уый никуы загъд ис ирон адæмон сфæлдыстады. Æрмæст иу таурæгъ «Амран æмæ цуанон»-ы зæххон лæг Амран фены Хуыцауы, йе стыр мады мады æфсымæры. Се ’хсæн рауайы ныхас дæр. Тызмæг, быцæу ныхас цыд Амраны ’рдыгæй. Уæд æм Хуыцау фæхудти: – Амран, мемæ хæцынæн ницы скæндзынæ ды. Хуыцау æм ехс раппæрста æмæ дзуры Амранмæ: – Уæдæ ма мæм гъе уый сдæтт. Амран æрæвнæлдта ехсмæ æмæ йæ змæлын дæр нæ фæкодта. Хуыцау æм фæмæсты æмæ йæ дзуæрттæн Уæрсæджы хохыл бабæттын кодта.
Ирон адæмау Нартæ дæр нæлгоймагæй, сылгоймагæй сæхи фæдзæхсынц Иунæг Стыр Хуыцауыл. Сатана йæхæдæг уа, Нартæ, зындзинады куы бахауынц, уæд уайтагъд æртæ мыдамæсты ракæны, уæлвонг ранмæ ссæуы æмæ Хуыцаумæ скувы. Йæхи йын зындоны цады æппарынвæнд куы скæнынц, уæд та ныццыди доны былмæ æмæ сбадт, Сослан цы дурæй райгуырдис, ууыл æмæ скуывта: «Хуыцау, ахæм маргъ ратæхын кæн, æмæ мын Сосланмæ мæ ныхас чи фæхæццæ кæна!» Йæ курдиат ын кæдфæнды дæр сæххæст кæны Хуыцау.
Хуыцау Нарты кадджыты, Даредзанты таурæгъты æмæ æппæт ирон адæмон сфæлдыстады дæр у иу дæр нæ, фæлæ иунæг. Дунескæнæг. Дунейыл йæ армдарæг, Иунæг Стыр. Ахæм миниуджытæ, гæнæнтæ, хæстæ дзы нæдæр иу зæдмæ, нæдæр иу дуагмæ хауынц. Уæд æй иуæй-иу хатт, цымæ, Хуыцæутты Хуыцау цæмæн фæхонынцæ? Уымæй йын ирон адæм йæ кад, намыс æмæ стырдзинад бæрзонддæр сисынмæ фæхъавынц. Ома, æппæт зæдтæ æмæ дауджытæ уый дæлбар сты, уый цы сфæнд кæна, уымæн аивæн нал ис, йæ зонд, йæ хъару æппæтыл дæр тых у, æппæтыл дæр æххæссы. Ахæм хуызы ма дзурынц æрмæст Хурзæринмæ: Хурты Хурзæрин. Дзырдбæстытæ Хуыцæутты Хуыцау, Хурты Хурзæрин сты сæ уаздзинад сын тынгдæр равдисыны охыл. Хуыцау æмæ Хурзæрин, стæй та Уастырджи сты ирон дины сæйрагдæртæ. Фæстаг дыууæйыл дæр цæуы æрмæстдæр Хуыцауы бар. Хуыцау у иунæг. Алы адæмтæ йæ хонынц алыхуызон нæмттæй, фæлæ сæ кувын, сæ курдиат цæуы иу ранмæ, адæм хохы цъупмæ алырдыгæй куыд хизой, афтæ, æмæ уый чи нæ æмбары, уый та ис дæлимоны ахæсты, æмæ йæм иннæ адæммæ цы фыдæхы зонд ис, уымæн хъомыс ма уæд! Дуне Хуыцау рафæлдыста. Алцыдæр Хуыцауæй аразгæ у. Хуыцауы цæст уынаг у. Хуыцауы æваст ницы ис. Æнæ Хуыцауæй цæрæн нæй. Нæ цард æгасæй дæр Хуыцауы къуыхы ис. Дзуæрттæ дæр Хуыцауы сты. Хуыцауы дзырдтыл дыууæ зæгъæн нæй. Æмбал кæнæм нæй, уый у иунæг кадджын Стыр Хуыцау, йæ хорзæх уæ уæд! – ахæм хъуыдытæ бæттынц Хуыцауимæ ирон адæм.
Чырыстон дины
Æппæтылхæцæг, арвы æмæ зæххы кæй уынæм æмæ кæй нæ уынæм, уыдон æппæты Сфæлдисæг. Чырыстон дины Хуыцау — Æртæиууон — Фыд, Фырт æмæ Сыгъдæг Уд.
Пысылмон дины
Пысылмонæн, Аллах у Æппæтхъомысджын Сфæлдисæг æмæ дунетыл Хæцæг, ницæй хуызæн у, æмæ йæмæ абарæн ницæимæ ис.
Литературæ
Категори:Дин
1144-æм аз
Амардысты
Категори:1144
Аргентинæйы сахарты номхыгъд
Аргентинæйы сахартæ:
* Категори:Номхыгъдтæ бæстæмæ гæсгæ
1806-æм аз
Амардысты
Категори:1806
Гергеты аргъуан
Гергеты аргъуан (წმინდა სამება [цъминда самеба]) — Æртæиуоны аргъуан Гергеты хъæуы Гуырдзыстоны.
Географион бынат
Цы ран ис, уый денджызы æмвæзадæй у 2170 метрæй бæрзонддæр. Æрбынат кодта Сæнайы хохрæбын, Арвыкомы фæндаггæрон гуырдзиаг хъæу Гергеты, Терчы фæрсагдон Чхерийы рахизварс, Сæнайы посёлочы хæдсæрмæ. Аргъуанмæ фистæгæй цæуын хъæуы æртæ сахаты бæрц, ис хæдтулгæйæ дæр схизæн — уый сахаты ’рдæг ахсы.
Истори
Арæзт æрцыд XIV æнусы. Аргъуаны цур ис, астæузаманæй чи баззади, ахæм дзæнгæрæгдон. Тбилисмæ перс куы бырстысты, уæд Гергеты рæстæгмæ æфснайд æрцыд Сыгъдæг Нинойы дзуар.
Советон заман аргъуан уыди æхгæд. ССРЦ-ы фехæлды фæстæ аргъуан фæстæмæ радтой Гуырдзиаг православон еклезийæн.