cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аракс
Географи
Йæ ратæдзæнтæй Бингёлы рагъæй Ахуряны цæугæдоны бакæлæны онг, Аракс у хæххон цæугæдон, йæ фылдæр хай цæуы нарæг комыл. Фыццаг цæуы цæгаты ’рдæм, стæй Мурцы цæугæдонимæ куы баиу вæййы, уæд фæзилы скæсæнмæ æмæ лыг кæны Хъарсы уæлвæз. Уый фæстæ Аракс бахауы нарæг коммæ, уыцы комы баиу вæййы Ахурянимæ ’мæ рахизы Арараты фæзмæ. Ам донбылтæ свæййынц ныллæг, цæугæдон та дих кæны фæрссагдæттыл. Ведийы цæугæдоны доныфтæнæй бындæр Аракс бахизы коммæ, кæцы йæ ракæны Нахичеваны фæзмæ. Нахчыванчайы бахауæнæй бындæр Аракс бацæуы каньонмæ ’мæ Къуар-Араксы дæлвæзы онг тæдзы фылдæр хаййæ ныллæг фæзыл. Фæстаг 100 км Аракс цæуы Муганы æмæ Милы фæзты донвæддыл æмæ хауы Къуармæ Сабирабады сахары территориалон арæнтæм ’ввахс.
Цæугæдоныл 1970-æм азы амадæуыд советон-ирайнаг (ныр азербайджанаг-ирайнаг) гидроæлхынцъ Аракс, 2010-æм азы дзы самадтой Худаферины ГЭС-ы ауæзт (ирайнаг территорий, кæцы контролгонд цæуы Уæлхох Карабахы Республикæйæ), 2012-æм азæй дзы аразынц ирайнаг-сомихаг Мегрийы ГЭС.
Уымæй уæлдай ма дзы арæзтæуы Ирайнаг-Азербайджайнаг ГЭС Гыс Галазы.
Аракс антикон авторты кустыты
Араксы кой цæуы антикон авторты куыстыты. Афтæ, зæгъæм, Аппин фыста æмæ Аракс хаудис Къуармæ. Старбон хуыдта Араксы Сомихы æмæ Атропатенæйы арæн. Антикон географмæ гæсгæ цæугæдон цыд Араксы фæзыл Сомихы йæ скæсæны арæны онг Къуары.
Фиппаинæгтæ
Категори:Турчы цæугæдæттæ Категори:Азербайджаны цæугæдæттæ Категори:Сомихы цæугæдæттæ Категори:Ираны цæугæдæттæ
Хуын
Хуын — исты фæтк æмæ æгъдауимæ баст чи у, ахæм лæвар — æртæ чъирийы, физонæг кæнæ фых дзидза, дурыны дзаг арахъхъ кæнæ бæгæны. Ноджы ма афтæ хонынц, дзуары бынмæ цы кувинæгтæ ахæссынц, кæнæ исты цины хъуыддаджы — чындзæхсæвы, сывæллоны райгуырды æмæ æндæр ахæмты фæдыл цы лæвæрттæ скæнынц, уыдон дæр.
Литературæ
Категори:Ирон æхсæнад
Бæхы хъæдур
Бæхы хъæдур (Vicia faba, Боб садовый кæнæ Боб конский) у, хъæдурхуызты бинонадмæ чи хауы, ахæм зайæгой. Бæхы хъæдур у хъæдурхосы хуыз.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Хъæдурхуызтæ
Брашов
Брашо́в (Brașov, Brassó) у сахар Румынийы, Брашовы жудецы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Румынийы сахартæ
Æлыг
Æлыг, — уымæлæй ивæзаг цъыф кæмæй арæзы æмæ дурын мигæнæнтæ, агуыритæ кæмæй аразынц, уыцы хохдуры мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Сомихы гæдытæ
Рагон заманы нырыккон Сомихы территорийыл уæвыд бирæ стыр гæдыты хуызты ареал.
Абоны бонмæ Сомихы стыр гæдыйы хуызтæй баззад æрмæст иу хуыз — разазиаг фæранк (Panthera pardus ciscaucasica) æмæ фондз хузы гыццыл гæдытæй — кавказаг стай (Lynx lynx caucasicus), хъамылы гæды (Felis chaus chaus), хъæддаг гæды (Felis silvestris), манул (Otocolobus manul) æмæ быдыры гæды (Felis silvestris lybica).
Иумæйаг информаци
Домбайты æмæ гепардты Сомихы территорийыл раджы ныццагъдтой, тигртæ ма дзы уыд XX æнусы райдайæны, фыранктæ ныр дæр цæрынц Сомихы территорийыл, фæлæ сæ нымæц у æрмæст 5-7 фыранчы бæрц. Сомихы цы домбайтæ ’мæ гепардтæ цард, уыдон хаудысты азиаг дæлуындмæ (Acinonyx jubatus venaticus — азиаг гепард, Panthera leo persica — азиаг цомахъ). Раздæр Сомихы территорийыл арæхæмбæлгæ цы тигртæ уыд, уыдон хаудысты турайнаг дæлуындмæ (Panthera tigris virgata — турайнаг тигр). Абоны бонмæ сæ нымайынц æдзæрæгты хуызы. Ныры заманы Сомихы цы фыранктæ цæрынц, уыдон хауынц фæсазиаг дæлуындмæ — Panthera pardus saxicolor. Уый у фыранкты стырдæр дæлуындтæй иу.
Фыранкты нырыккон ареал Сомихы территорийыл у 2856,8 км²-мæ ’ввахс, парахат кæны йæ хуссар æмæ хуссар-ныгуылæны рæтты ’рдæм дæр (Вайоц Дзор, Арарат, Сюник). Разазиаг фыранк 1970-æм азы райдайæны онг цардис цы бынæттæ банымадтам уыдонæй уæлдай ноджы Сомихы цæгатаг-скæсæны хайыл, Севаны цадæй цæгаты ’рдыгæй, фæлæ куыд фæстагмæ, афтæ сæ популяци уым бабын ис. 1987-æм азы разазиаг фыранк æфтыдгонд æрцыд Сомихы Сырх чиныгмæ.
Тугдзыхы ареал уæвы Гегамы, Даралагезы, Зангезуры, Баргушаты æмæ Мегрийы рæгътыл. Сомихы фыранкты уæвынæн цы сæйраг факторттæ хæссынц тас, уыдонмæ хауынц: æгæр арæх фосы хызт (халынц фыранкты биотоп), браконьерад, сыгъдтытæ æмæ адæймаджы архайд.
Фиппаинæгтæ
Категори:Сомихы æрдз
Хълиаты дон
Хълиаты дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Мамысондоны галиу фæрсагдон.
Котельнич
Коте́льнич (Котельнич) у сахар Уæрæсейы Кировы облæсты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Кировы облæсты сахартæ
Дзатте
Дзатте у ирон нæлгоймаджы ном.
Литературæ
Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Агуыри
Агуыри кæнæ агуыридур, — æлыг сыджытæй кæй аразынц, ахæм расткъуымон сыгъд дур арæзтадæн (систæ амайынæн).
Фиппаинæгтæ
*
Цъыфджын
Цъыфджын у Уæлладжыргомы хай. Ис Алагирæй Тæмисчъы ’хсæн.
Фиппаинæгтæ
Категори:Уæлладжыргом
Урсдон (Хуымæллæджы доны фæрсагдон)
Урсдон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Хуымæллæджы доны фæрсагдон.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Харьюмаа
Харьюмаа кæнæ Харью (Harjumaa) у зылд Эстонийы цæгаты. Йæ административон центр у Таллин.
Фиппаинæгтæ
Категори:Эстонийы административон дих
Сындзджын дурвæткъуы
Сындзджын дурвæткъуы (Crataegus laevigata, Боярышник обыкновенный кæнæ Боярышник колючий) у къутæр-бæлас, дурвæткъуыйы хуыз.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Мацумото (сахар)
Мацумо́то (松本市) у Японы сахар. Ис Наганойы префектурæйы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Японы сахартæ
Кирово-Чепецк
Ки́рово-Чепе́цк (Кирово-Чепецк) у сахар Уæрæсейы Кировы облæсты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Кировы облæсты сахартæ
Пикеринг (Онтарио)
Пи́керинг (Pickering) у сахар Канадæйы. Ис Онтариойы провинцийы хуссар-ныгуылæны, Торонтойы сахармæ ’ввæхс.
Фиппаинæгтæ
Категори:Онтариойы сахартæ
Дзамарасы комы дон
Дзамарасы комы дон у цæугæдон Гуырдзыстоны Тырсыгомы, Терчы фæрсагдон.
Литературæ
Категори:Тырсыгомы цæугæдæттæ Категори:Терчы фæрсагдæттæ
Араксы Республикæ
Истори
Уæрæсе æмæ Персы ’хсæн 1826—1828 азты хæсты фæстæ Туркманчайы бадзырдмæ гæсгæ Эривань æмæ Нахичеваны ханæдты зæххытæ байста Уæрæсе. 1828-æм азы ханæдтæ аиувæрс кодтой æмæ сæ бынаты фæзындис Сомихы облæст. 1849-æм азы та уымæ бафтыдтой Александрополы уезд, йæ ном та баивтой — сси Эриваны губернæ.
Октябры революцийы фæстæ, куыд иннæ хæццæгонд сомихаг-азербайджайнаг зæххытыл, афтæ Нахичеваны уезды дæр ссыгъди дыууæ адæмы ’хсæн антагонизм. Сомихаг æмæ азербайджайнаг гæрзифтон балтæ кæрæдзи цæгъдын байдыдтой.
Уый руаджы Сомихы бон баци Араксы тæрф бацахсын.
Бынæттон пысылмон цæрджытæй алкæй зæрдæмæ нæ фæцыдис ахæм песпективæ. Уæд осмайнаг къамандыгæнæг Якуб Шевки-паша срæзæнгæрд кодта бынæттон раззæгдæрты, цæмæй сæхицæн аразой ног хиуынаффæйады оргæнтæ æмæ сæхи гæрзифтонг балтæ дæр.
18 ноябры хъæу Камарлуйы æмбырды адæм расидтысты хæдбар Араксы Республикæ. Йæ хæдбардзинады тыххæй декларацийы мидæг фыст уыдис, республикæ пысылмон цæрджыты хъахъхъæнынымæ кæй арæзтæуы, уый.
Сомихаг æфсад декабры фæуæлахиз Араксы Республикæйы гæрзифтонг тыхтыл. Сомих Камарлу куы райстой, уæдæй фæстæмæ республикæ састы бынаты баззадис, азербайдажайнаг цæрæнуæттæ дæр нал æххуыс кодтой сæ кæддæры хицауадмæ. Республикæйы хæстон министр Ибрагим-бек алыгъдис Хъарсмæ, ууыл Араксы Республикæйы истори фæци.
Литературæ
Категори:Историон бæстæтæ Категори:Азербайджаны истори Категори:Сомихы истори
Цоциты Алан
Цоциты Резойы фырт Алан у Хуссар Ирыстоны раздæры политик æмæ æхсæнæдон архайæг, историон зонæдты доктор, организаци «Адæмон Ныхас»-ы бындурæвæрæг æмæ раздæры хицау, Хуссар Ирыстоны бындурæвæрджытæй иу. Зындгонд у куыд Ирыстоны тырысайы сфæлдисæг.
Абоны бонты цæры эмиграцийы Германы.
Алан Категори:Хуссар Ирыстоны политиктæ Категори:Цхинвалы чи райгуырдис, уыдон
Кавказаг хъæддаг гæды
Кавказаг хъæддаг гæды (Felis silvestris caucasica) у хъæддаг гæдыйы дæлхуыз, цæры Кавказы хæхты æмæ Турчы.
Цæрæнбынат
Кавказаг хъæддаг гæдытæн сæ фылдæр хай цæры Кавказы 2500—3000 метры бæрзæндыл. Ис ыл фембæлæн Цæцæны, Дагъистаны, Адыгейы, Цæгат Ирыстоны, Кæсæг-Балхъары хъæдты, уымæй уæлдай ма Стъараполы æмæ Краснодары крайы, Турчы. Æрбынат кæнынц хъæды æдзæрæг бынæтты (арæхдæр фæтæнсыфджын хъæдты) æмæ кæнынц иунæгон царды уаг. Сæ цардæн иуыл хорз биотоптæ сты æнæвналд фæтæнсыфджын хъæдтæ, фæлæ ма хъæддаг гæдыйыл ис фембæлæн Краснодары крайы хихджын хъæдты дæр æмæ йæ цуры цы районтæ ис, уым.
Сæ глобалон цæрæнбынаты ареал у æнæхъæн Кавказ æмæ Чысыл Ази. Фембæлæн сын кæм ис, уыцы рæстæгон кæнæ иудадзыгон бынæтты иумæйаг фæзуат у 1360 гектармæ ’ввахс. Уыцы бынæтты æрдз у алыгъуызон: къæдзхъæд, тæрсы къохтæ, соцъидæттæ, дурджын рæгътæ. Краснодары крайы æмæ Хъырымы районы хъæддаг гæдытæ сты уыцы гæдыты мыггаджы популяцийы иуыл фылдæр хай. Уæлдай бирæ дзы ис фæсхæхты.
Арæхдæр хæрынц мыстыхуыз æхсынджыты, стæм хатт — чысыл мæргъты. Сæ бындурон хæрд сын куынæ фаг кæна, уæд лæбурынц ноджы стырдæр сырдтæм — сындзыуасджытæм, тæрхъустæм æмæ ма уымæй уæлдай æвзонг сæфтæнгджытæм дæр. Хаттæй хатт æрбынат кæнынц гоймæгты цæрæнбынæты цур, сæ бон у мæ цуан кæной хæдзарон мæргътыл.
Гæдытæ ’взæр нæ ленк кæнынц, фæлæ ’нæ хъæугæдзинадæй донмæ нæ бауæудзысты.
Чысыл афыст
Кавказаг дæлуынд у иуыл стыртæй иу. Карджын нæлтæн сæ уæз вæййы 6-11 кг, мадæлтæн рæуæгдæр – 4-10 кг. Буары д– 4-10 дæргъ 63-75 см, у фидар, уæнгджы. Сæ тыхджын дзæмбытæ сты даргъ ныхтимæ, уыдоны руаджы æнцонтæй стыбры бæлæстæм.
Йæ дымæг у стыр æмæ ставд, цыма йæ кæрон лыг у. Нæл гæдыйы дымæг хæцццæ кæны 60% онг йæ буары иумæйаг дæргъæй. Йæ сæр у фæтæн, æмдымбыл, хъустæ биноныг, растæй лæууынц. Цæстытæ сты стыр, æнгасджын æмæ тынг лæмбынæг. Сæ хуыз фылдæр хæттыты бур-оливæхуыз. Йæ ахуырст арæхдæр у фæныкхуыз, кæддæрты охрахуыз. Йæ ныхы æмæ рæгъы дæргъыл зыны сау таг. Йæ фæхстæ гæнæн ис æмæ уой трахуыз тæгтимæ, урсдæр гуыбыныл вæййынц гыццыл тархуыз тæпппытæ. Йæ пух дымæг йын аивдæр кæныц 3-йæ 8-ы онг цæгы. Зымæгон периоды йæ хъуын свæййы бæзжындæр, пухдæр æмæ ноджы даргъдæр.
Хæлцад æмæ цардыуаг
Кавказаг хъæддаг гæды кæны æхгæд æмæ хицæнгонд цард, йæхи хуызæттимæ ’мбæлы æрмæст къайкæнынады рæстæджы. Хъæддаг гæдытæ сты территориалон сырдтæ. Иу гæдыйæн хъæуы территори 2-3 км² бæрц, кæцы уый хъахъхъæны æмæ банысан кæны. Миграци сын вæййы адæймаджы бавнæлды тыххæй кæнæ та хæлцад куы нæ уал фаг кæны.
Хæххон фæтæнсыфджын хъæдты ацы гæдытæ цуаны кæнынц гæккуыртыл, æхсынджытыл, чысыл мæргътыл æмæ стæм хатт бабырсынц ондатратæм, нутриятæм æмæ æвзонг сæфтæгджынтæм дæр. Уымæй уæлдай ма сæ рационы ис кæцыдæр кæрдæджытæ, кæсаг, сасчытæ æмæ ногмард хæдмæл.
Хъæддаг гæдыйы активондзинад арæхдæр вæййы изæрыгон, фæлæ сæрды йæ бон у æмæ бонæй дæр цæуа цуаны.
Нымæц æмæ хъахъхъæнынад
Хъæддаг гæдыты хуыз къаддæр кæны фыццагдæр уый тыххæй, æмæ къаддæр кæнынц сæ цæрæн бынæтты æрдзон биотиптæ, фæтæнсыфджын кавказаг хъæдтæ кæй калынц, уый аххосæй.
Дыккаг ахсджиаг фактор та уый мидæг ис, æмæ сæ бон у хæдзарон гæдытимæ тæрæн кæнын, уыдонимæ сын бирæ иумæйаг миниуджытæ ис. Уый аххосæй сæ хуызы генетикон сыгъдæгдзинад фесæфы. Кавказаг гæдытæ бацахстой Краснодары крайы экосистемæтæ. Кавказы æмæ ’ндæр районты сæ популяци чысыл у фæлæ иугæндзон.
Уæллаг Учкулан
Уæллаг Учкулан (Огъары Ючкъулан, Верхний Учкулан) у хъæу Хъæрæсе-Черкесы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хъæрæсейы районы цæрæнрæттæ
Крыз
Крыз (Qrız, КъирицӀ) у хæххон хъæу Азербайджаны Кубайы районы. Цæрынц дзы крызæгтæ.
Категори:Азербайджаны цæрæнрæттæ
Ошавæ
О́шавæ (Oshawa) у сахар Канадæйы. Ис Онтариойы провинцийы хуссар-ныгуылæны.
Фиппаинæгтæ
Категори:Онтариойы сахартæ
Сааремаа (зылд)
Са́аремаа (Saaremaa) у Эстонийы зылд. Йæ административон центр у Курессааре.
Фиппаинæгтæ
Категори:Эстонийы административон дих
Уржум
Уржу́м (Уржум) у сахар Уæрæсейы Кировы облæсты, Уржумы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Кировы облæсты сахартæ
Саурмаг I
Саурмаг I уыдис Иберийы дыккаг паддзах Фаранавазидты династийæ, паддзах Фарнавазы фырт.
Профессор Кирилл Тумановмæ гæсгæ йæ хицауиæуæджы рæстæг уыд 239-159 азты нæ дуджы агъоммæ. Гуырдзиаг азгайфыстытæм гæсгæ уæздæтты сусæгвæнды тыххæй алыгъд Дзурдзукы паддзахадмæ, йæ мады цæгат кæм уыд, уырдæм. Фæстæдæр та дзурдзукты, сæрмæтты («осеби» гуырдзиаг азгайфыстытæм гæсгæ) æмæ йæ гуырдзиаг фæрсыллæуджыты фæрцы паддзахы бынат фæстæмæ райста, гадзрахаттæй йæ бæстæ асыгъдæг кодта æмæ ног уæзданад сфæлдыста, бынтон йæ къухы чи уыд, ахæм. Куыд æнхъæлынц, Саурмагæн хион фырт нæ уыди, æмæ уый тыххæй йæ бынтæ райста йæ кæнгæ фырт Мириан.
Профессор Явус Ахмадов куыд амоны, Саурмаджы номæн ис ирайнаг равзæрд. Стæй ма куыд хъуыды кæны, афтæмæй йæ царды (хицауиуæггæнæны нæ фæлæ) азтæ уыдысты 237-162 азтæ нæ дуджы агъоммæ, уый тыххæй æмæ 72 азы дæргъы кæй хицаиуæг кодта, уый æууæндгæ нæу. Саурмагы хицауиуаджы фæстæг азтæ, йæ фыд Фарнавазы фæстæг азтау, абæрæг уыдысты Иберийы зæххыты уæрæхдæр кæнынадæй. Скæсæнырдыгæй йæ хай систы Эретийы зæххытæ, албайнаг знæмтæ кæм цардысты, нахаг-дагъистайнаг æвзагон къордмæ чи хауынц, уыдон. Афтæ Иберийы скæсæйнаг сыхæг сси Антропатенæ, хуссайраг Сомихыстон, ныгуалæны та Понты паддзахад. Фæлæ æгæр тыхджын уæзданадимæ мидаггæг тохы тыххæй æвæндонæй алыгъд йæ паддзахадæй. Стæй та йæ фарсыллæуджытæй стыр æфсад æрымбыргæйæ æвиппайды Картлимæ ныббырст, æмæ йе фсады бæрц æмæ ныббырсты æвиппайдыдзинады руаджы æнцонæй уæлахиздзау сси.
Йе знæгтæн сæ иу хай ныххатыр кодта, иннæты та ныццагъдта. Скодта хицауады системæйы реформæтæ, зæронд элитæты æрлæмæгъ кодта, лæггæдгæнджыты хайад та сыстыр кодта. Радта бирæ кад æмæ зæххытæ дзурдзуктæн. Ноджы ма дзурдзукты Къахет æмæ Картлийы цæгаттаг районтæм хонын байдыдта.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуырдзыстоны хицауиуæггæнджытæ Категори:Гуырдзыстоны истори Категори:Фарнавазидтæ
Джимарайы дон
Джимарайы дон, Джимарайы комы дон кæнæ Комы дон у цæугæдон Гуырдзыстоны Тырсыгомы, Терчы фæрсагдон.
Хохаг хъæдур
Хохаг хъæдур, дыгурон варианттæ сты гец , гес (Pisum, Горох) у, хъæдурхуызты бинонадмæ чи хауы, ахæм зайæгойты мыггаг.
Джимарайы дон
Литературæ
Категори:Тырсыгомы цæугæдæттæ Категори:Терчы фæрсагдæттæ
Хохаг хъæдур
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Хъæдурхуызтæ
Асахикавæ
Асахика́вæ (旭川市) у Японы центрон сахар. Ис Хоккайдойы префектурæйы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Японы сахартæ
Тъепы комы дон
Литературæ
Категори:Тырсыгомы цæугæдæттæ Категори:Терчы фæрсагдæттæ
Сау тута
Сау тута (Morus nigra, Шелковица чёрная) у бæлас, тутайы хуыз.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Ярвамаа
Ярвамаа (Järvamaa) у Эстонийы зылд. Йæ административон центр у Пайде.
Фиппаинæгтæ
Категори:Эстонийы административон дих
Бирæгъхъæдур
Бирæгъхъæдур (, Lupinus, Люпин) у, хъæдурхуызты бинонадмæ чи хауы, ахæм зайæгойты мыггаг.
Яранск
Яра́нск (Яранск) у сахар Уæрæсейы Кировы облæсты, Ярансчы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Кировы облæсты сахартæ
Хергъумайы дон
Хергъумайы дон у цæугæдон Гуырдзыстоны Тырсыгомы, Терчы фæрсагдон.
Крайовæ
Фиппаинæгтæ
Категори:Румынийы сахартæ
Хицæн комы дон
Хицæн комы дон у цæугæдон Гуырдзыстоны Тырсыгомы, Десы доны фæрсагдон.
Литературæ
Категори:Тырсыгомы цæугæдæттæ
Карт-Джурт
Карт-Джурт (Къарт-Джурт, Карт-Джурт) у хъæу Хъæрæсе-Черкесы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хъæрæсейы районы цæрæнрæттæ
Мураши
Мураши́ (Мураши) у сахар Уæрæсейы Кировы облæсты, Мурашийы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Кировы облæсты сахартæ
Людиново
Люди́ново (Людиново) у сахар Калугæйы облæсты, Людиновойы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Калугæйы облæсты сахартæ
Цълийы дон
Цълийы дон кæнæ Цълийы комы дон у цæугæдон Гуырдзыстоны Тырсыгомы, Терчы фæрсагдон.
Литературæ
Категори:Тырсыгомы цæугæдæттæ Категори:Терчы фæрсагдæттæ
Ляэне-Вирумаа
Ля́эне-Ви́румаа (Lääne-Virumaa) у Эстонийы зылд. Йæ административон центр у Раквере.
Свенети
Свенети (სვენეთი) у хъæу Гуырдзыстоны Гуры муниципалитеты.
Мишкольц
Фиппаинæгтæ
Категори:Венгрийы сахартæ
Æрхы быны дон
Æрхы быны дон у цæугæдон Гуырдзыстоны Тырсыгомы, Хицæн комы доны фæрсагдон.
Литературæ
Категори:Тырсыгомы цæугæдæттæ
Кёнделен
Кёнделен (Кенделен, Гунделен, Генделен)  у хъæу Кæсæг-Балхъары Эльбрусы районы. Цæрынц дзы 6,4 мин адæймаджы (2018).
Фиппаинæгтæ
Категори:Эльбрусы районы цæрæнрæттæ
Мириан I
Мириан I (кæнæ та Мирван, ) уыдис Иберийы паддзах 159-109 азты нæ дуджы агъоммæ, Фарнавазидты династимæ хаудта. Йæ номæн ис ирайнаг равзæрд, цæуы персиаг номæй Mihrbān, уый та йæхæдæг цæуы рагон персиаг номæй Mithrāpāna, кæцы нысан кодта, "Митрæйы æууæнк чи у, уый".
Мирианы кадæн ма зæгъынц, хохæгты ныббырст Къахеты зæххытыл кæй басæттын кодта, уый, æмæ Дайраны ком кæй æрфидар кодта, уый дæр. Мирианы фæстæ хицауиуæг кодта йæ фырт Фарнаджом.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуырдзыстоны хицауиуæггæнджытæ Категори:Гуырдзыстоны истори Категори:Фарнавазидтæ
Годахы рагъ
Годахы рагъ у хохы цъупп Хуссар Ирыстоны. Хохы бæрзæнд у 2657,9 метры.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Нолинск
Ноли́нск (Нолинск) у сахар Уæрæсейы Кировы облæсты, Нолинсчы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Кировы облæсты сахартæ
Хелтубани
Хелтубани (ხელთუბანი) у хъæу Гуырдзыстоны Гуры муниципалитеты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуры муниципалитеты цæрæнрæттæ
Кубрань (Хъæрæсе-Черкес)
Фиппаинæгтæ
Категори:Хъæрæсейы районы цæрæнрæттæ
Десы дон
Десы дон кæнæ Десы комы дон (დესიკომიდონი) у цæугæдон Гуырдзыстоны Тырсыгомы, Терчы фæрсагдон.
Литературæ
Категори:Тырсыгомы цæугæдæттæ Категори:Терчы фæрсагдæттæ
Шапсугаг адæм
Шапсугаг адæм (хином: адыгэ, шапсыгъ) — адыгъеты дæлэтнос, ивгъуыды уыдысты кæсгон знæмтæй сæ тæккæ егъаудæртæй. Цæрынц Адыгейы, Краснодары крайы (Туапсе æмæ Сочийы районты). Дзурынц адыгаг æвзаджы шапсугаг диалектыл.
Этнологи
Шапсугæгты этникон ном сæвзæрд æртæ тæккæ рагондæр мыггагæй, уыдон цардысты Шапсхо-цæугæдоны комы. Фыццаг хатт ацы номæй шапсугæгты схуыдтой XVIII-æм æнусы 20-æм æзты туркаг азфыстыты, уыдон афысстой адыгъейы тох Хъырымы ханты ныхмæ. 1724-æм азы ныддæрæн кодтой ныхилæг хъырымы тæтæры, хан Девлет-Гирейы та уацары райстой. 1743-æм азы уæрæсейаг документты ис бакæсæн шапсе-адæмы тыххæй, уыдон, дам, сыхаг кæнынц абазаг адæмтимæ æмæ сты «сæрмагонд æвзаг æмæ сæрмагонд бархъомысы хицæуттæ»
Иумæйаг бæрæггæнæнтæ
Шапсугæгтæ цæрынц Уæрæсейы Федерацийы, стæй сæ диаспорæтæ уæрæхгонд сты æнæуый адыгъаг адæмты диаспорæтæ бирæнымæцджын кæм сты, уыцы Турчы, Самы, Иорданийы, Израилы æмæ а.д. Уæрæсейы фылдæр цæрынц историон Шапсугийы территорийыл; Сочи, Туапсейы район, Адыгей. Бирæтæ адæмафысты рæстæг сæхи черкес кæнæ адыгейæгтæй бацамонынц. Советон бархъомысы рæстæг шапсугæгтæ нымад нæ цыдысты, æмæ фæрссаг æвдисæнтæм гæсгæ 1926-æм азы сæ нымæц уыд 4 мины бæрц. Уæрæсейы 2002-æм азы адæмы сфыстмæ гæсгæ бæстæйы цард 3,2 мин шапсугаджы. 2010-æм азы та 3,9 мины. Уыимæ зæгъын хъæуы æмæ шапсугæгты нымæц фылдæр кæй у, Адыгейæйы цæрæг шапсугæгты фылдæр «адыгейæгтæй» бацамонынц. Сауденджызбылгæрон шапсугæгтæ та черкес кæнæ адыгейæгтæй амынд цæуынц. Шапсугæгтæ дзурынц адыгейаг æвзаджы шапсугаг диалектыл, æмæ хауынц абхаз-адыгаг æвзагты мыггагмæ.
Уæрæсейы закъонтæм гæсгæ официалонæй нымад сты чысыл адæмыхаттыл.
Адыгъейы нымæц сауденджызон цæрæнрæтты Уæрæсейы 2010-æм адæмы афыстмæ гæсгæ:
Краснодары край:
Истори
Адыгъаг адæмы, уыдонимæ та шапсугты рагзаманы тыххæй нын дзурынц Майкъопы æмæ Меоты культурæты археологион ссарæггæгтæ.
Шапсугтæ адыгъаг адæмы егъаудæр къорд уыдысты æрмæст Сау Денджызы былгæройнон районы нæ, фæлæ æнæхъæн знæмты тыгуыры дæр егъаудæрты æмсæр нымад уыдысты. Хыцтой цалдæр сæдæ мины шапсугаджы, цардысты цæугæдæттæ Джубгæ æмæ Шахейы астæуты; ацы район хуындис Чысыл Шапсуг. Стыр Кавказы рагъы цæгатах фæхсты уæлхох хъæдæмбæрст, цæугæдæттимæ Антхир, Абин, Афипс, Вулан æмæ Шебш, хуындис Стыр Шапсуг.
Нырыккон иртæстытæ сбæрæг кодтой (Максидов Анатолй Ахмеды фырт, Чирг А.Ю.) рагон Шапсуги æнтыстджынæй кæй базар кодта Чысыл Азиимæ, уæлдайдæр Анатолиимæ.
Æрвитæнтæ
Категори:Адыгъаг адæмтæ
Боршод-Абауй-Земплен
Боршод-Абауй-Земплен (Borsod-Abaúj-Zemplén) у медье (провинци) Венгрийы. Йæ сæйраг сахар у Мишкольц.
Категори:Венгрийы медьетæ
Комы дон (Хъуды ком)
Комы дон у цæугæдон Гуырдзыстоны Хъуды комы, Арагуийы галиу фæрсагдон.
Литературæ
Категори:Хъуды комы цæугæдæттæ
Себеос
Себеос (Սեբեոս; VII æнусы райдайæны— 661-æм азы фæстæ ) — сомихаг историк VII æнусы, «Император Ираклы историйы» автор, кæцы нывонгдонд уыдис византийаг император Иракли I паддзахаддзинады дугæн (610—641). Уыдис фыццаг автор, кæцы сарæзта рагон пысылмон экспансийы афыст.
«Император Ираклы истори»
Себеосы истори конд у Сасанидты паддзахады Сомихы биноныг афыстæй, араббæгтæ йæ куы бацахстой 661-æм азы, уыцы заманы онг. Чиныджы ис византийы-сасанидты хæстытæ, уыцы тохты рæстæджы Сомихы фылдæр хатт рацыд Византиймæ. Себеос биноныгæй фыссы дæргъвæтин хæсты тыххæй, кæцы сцырен кодта Византийы сасанидон шахиншах Хосров II Парвиз (590—628), Маврикийы (582—602) куы амардтой, уый фæстæ. Персæйæгтæ уæд бахæццæ сты Константинополмæ, фæлæ император Иракли I-ы (610—641) византийаг æфсад сæ ныхмæ рацыдис æмæ бацахста Сасанидты сæйраг сахар — Ктесифон. Уый фæстæ дыууæ паддзахад дæр сæ къухтæ 'рфыстой фидыд бадзырды.
Фæстаг сæргондты Себеос фыссы араббæгтæ историон фæзмæ куыд рахызтысты, уый тыххæй, куыд бацахстой Халифаты паддзахад, Иран, Месопотами, Палестинæ, Сири, Сомих.
Малмыж
Малмы́ж (Малмыж) у сахар Уæрæсейы Кировы облæсты, Малмыжы районы административон центр.
Себеос
«Император Ираклы истори»
Фыццаг хатт Себеосы чиныг мыхуыры рацыд 1851-æм азы Константинополы.
Малмыж
Фиппаинæгтæ
Категори:Кировы облæсты сахартæ
Себеос
Æрвитæнтæ
Категори:Историктæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ Категори:Сомихы историктæ
Тъиндийаг адæм
Тъиндийæгтæ (тиндалы, идери, идарии, идарал, тиндинцы) сты адæм хæххон Дагъистаны Цъумадайы районы. Тъиндийæгтæ дзурынц нахаг-дагъистайнаг къорды андиаг-цезаг дæлкъорды тъиндийаг æвзагыл. Тъиндийæгты æхсæн пайда чындæуы солиаг æвзаг.
Категори:Дагъистаны адæмтæ Категори:Кавказы адæмтæ
Фæсæфцæг
Фæсæфцæг у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны Санибагомы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Скорсезе, Мартин
Ма́ртин Чарльз Скорсе́зе (Martin Charles Scorsese, райгуырдис 1942-æм азы 17 ноябры) у зындгонд режиссёр, сценарист, продюсер æмæ актёр. Райгуырдис штат Нью-Йорчы, уым дæр райдыта ахуыр кæнын æмæ йы фылдæр куыстытæ систа ацы сахары. Ног Голливуды эрæйы ахсы тынг ахсджиаг бынат.
«Тæхæг»
Киноныв у Говарды Хьюзы тыххæй, иу аффон йæ фыдæй йын баззади тынг стыр куыстуат. Æмæ куы сси кинокмпании хицау уæд систа тынг зынаргъ киноныв.
Хаугæрдæг
Хаугæрдæг (Vicia hirsuta, Горошек волосистый) у иуазон кæрдæг зайæгой, хъæдурхосы хуыз.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Хъæдурхуызтæ
Тортиза
Тортиза (თორტიზა) у хъæу Гуырдзыстоны Гуры муниципалитеты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуры муниципалитеты цæрæнрæттæ
Медынь
Меды́нь (Медынь) у сахар Калугæйы облæсты, Медыны районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Калугæйы облæсты сахартæ
Анания Ширакаци
Цардафыст
Райгуырдис Ширачы бæстæйы. Хаттæй-хатт йæхи хоны Ширакаванци, Ширакаваны бынаты номæй. Йæ фыды ном уыдис Ованнес. Сомихы райдайæн ахуырад куы райста, уæд араст ис дарддæры ахуырмæ Византиймæ. Феодосиополы (Карин) сахары ууылты æрбахæццæ IV Сомихы провинцимæ, уым ахуыр кодта математик Кристосатурмæ. Цыдæр рæстæгы фæстæ æрцыд Трапезундмæ, уым йæ ахуыргæнæг сси зындгонд ахуыргонд Тихик. Ширакаци йæхæдæг куыд фыссы, уымæ гæсгæ Тихик куыд сомихаг фыссынады зонæг. Ам фæцахуыр кодта 8 азы дæргъы. Ахуыры фæстæ раздæхтис Сомихмæ, уым райдыдта йæ зонадон æмæ ахуырадон архайынад. Йæ райгуырæн бынаты бакодта скъолатæ, ахуыр дзы цыдисквадривиумы бындурыл.
Куыстытæ
Сомихаг ахуыргонд ныффыста 20 куыстæй фылдæр, космографийыл æмæ географийыл:
Историон ратæдзæнтæй зындгонд у, æмæ Анастаст католикосы бадзырдмæ гæсгæ сарæзта сомихаг къæлиндар.
«Ашхарацуйц»
Ширакаци ныууагъта «Дунейы географион атлас», фылдæр зындгонд у куыд «Ашхарацуйц». Уым биноныгæй фыст цæуы Сомихы историон географийы тыххæй. Раздæр уыцы къухфысты авторыл нымадтой Мовсес Хоренацийы. Фыццаг хатт æй мыхуыры рауагътой 1683-æм азы Марселы.
Хроникæ
VII-æм æнусы анонимон «Хроникæйы» авторы дæр хонынц Анани Ширакацийы. Уым автор фыссы Персы, Вавилоны, Ромы, Византияйы æмæ æндæр бæстæты историйы тыххæй, пайда кæны Хоренацийы, Себеосы æмæ иннæты куыстытæй. «Хроникæ» райдайы Адамы замнæй æмæ фæвæййы 685-æм азæй, цæуы дзы хазарты бабырсты афыст Сомихы, Гуырдзыстоны æмæ Албанийы ныхмæ.
Литературæ
Категори:Астрономтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Сомихы историктæ Категори:Сомихы ахуыргæндтæ Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Фыстæджыты чиныг
thumb|Фыстæджыты чиныг Фыстæджыты чиныг (Գիրք թղթոց) — VII æнусы аргъуаны-динон документты сомихаг æмбырд. Конд у Сомихы, Гуырдзыстоны æмæ Ираны аргъуаны архайджыты рафыстытæй кæрæдзимæ.
Куыд дзурынц уымæ гæгæ, æмбырды сæйраг хай сцæттæ кодта католикос Комитас I Ахцеци (615—628). Стæй æм бафтыдтой ноджы 98 документы (фыстæгы), уыдон æххæссынц V—XIII æнусты заман. Иуыл рагон документ — Константинополы архиепископ Проклы фыстæг Саак Партевмæ. Æмбырд сарæзтой сомихаг аргъуан халкидонизмы ныхмæ тохы тыххæй. «Фыстæджыты чиныг» у Сомихаг аргъуаны рагон астæузаманы дуджы ахсджиаг историон ратæдзæн. Æмбырды æрмæджыты ис ахсджиаг информаци Фæскавказы иннæ бæстæты тыххæй дæр — Гуырдзыстоны æмæ Кавказаг Албанийы, уыцы дуджы социалон терминологийы аргъаг информаци.
Æмбырды хуызы чиныг баззад æрмæст иу къухфысты 1298-1299-æм æзты, рафыста йæ Товма Ромклаецы Киликийы Сомихы. Раздæр уыцы æмбырдгонд уыдис Константинополы библиотекæйы, ныр та вæййы къухфыстыты æвæрæны Бзоммары моладзандоны. Фыццаг рауагъд 98 фыстытæй конд мыхуырмæ бацæттæ кодтой Тифлисы (нырыккон Тбилис).
Билой хох
Билой хох у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны Дæргъæвсы комы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Быттыр адаг
Быттыр адаг у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны, Джимарайы сæрмæ.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Фейер (медье)
Фейер (Fejér) у медье (провинци) Венгрийы. Йæ сæйраг сахар у Секешфехервар.
Категори:Венгрийы медьетæ
Омутнинск
Омутни́нск (Омутнинск) у сахар Уæрæсейы Кировы облæсты, Омутнинсчы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Кировы облæсты сахартæ
Уелцæдтæ
Уелцæдтæ у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны Цъæйы комы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ Категори:Цъæйы ком
Фыры ных
Фыры ных у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Æрхоны комы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Пирамидалон гæдыбæлас
Пирамидалон гæдыбæлас (Populus nigra var. italica; Тополь пирамидальный) у сау гæдыбæласы дæлхуыз.
Фиппаинæгтæ
Категори:Бæлæстæ
Сардзели
Литературæ
Категори:Хъуды ком Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ
Хæрæнты сæртæ
Хæрæнты сæртæ у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Æрхоны комы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Пылвамаа
Пы́лвамаа (Põlvamaa) у Эстонийы зылд. Йæ административон центр у Пылвæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Эстонийы административон дих
Хæрæн (хох)
Хæрæн у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Æрхоны комы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Дагъистайнаг дзæбидыр
Дагъистайнаг дзæбидыр   кæнæ скæсæнкавказаг дзæбидыр, скæсæнкавказаг сагъ (Capra cylindricornis) — хæххон сæгъты мыггагæй тутсион æхсырдæй.
Æттаг бакаст
Скæсæнкавказаг дзæбидыр æттаг бакастæй у ныгуылæнкавказаг дзæбидыры хуызæн. Ис ын уый хуызæн массивон гуырыконд æмæ сæ асы бæрц дæр у кæрæдзимæ ’ввахс. Хицæндзинæдтæ зынынц скæсæнкавказаг дзæбидырæн йæ зачъетæ цыбырдæр кæй сты ныгуылæнкавказагæй, уый мидæг. Уымæй уæлдай ма йын ис стырдæр сытæ. Скæсæнкавказаг дзæбидырæн йæ сытæ æрдæгзылд нæ кæнынц, фæлæ спиралау здыхт сты, уымæй чысыл у пиренейаг сæгъы хуызæн. Нæлы сытæ дæргъæй свæййынц 1 метры бæрц æмæ дисы ’ппарынц фыццагæй дæр сæ стыр диаметры тыххæй. Мадæлты сытæ сты бирæ гыццылдæр, 30 см. дæргъæй фылдæр нæ ахæссынц. Скæсæнкавказаг нæл дзæбидырты дæргъ вæййы 130-150 см, сæ ас уæхсчыты 79-98 см, уæз — 55—100 кг. Мадæлтæ уæлæмæ срæзынц æрмæст 65-70 см уæхсчыты æмæ уæзæй та вæййынц 45—55 кг. Йæ зымæгон хъуын арæхдæр вæййы æндæр æмæ æндæр фæлгъуызтæ — тар морæйæ æнгуызы хуызмæ, сæрдыгон хъуын та бирæ урсдæр вæййы сырх фæлгъуызимæ. Йæ быннаг фарс уæллагæй алкуыдæр вæййы цъус урсдæр.
Цæрæнбынат
Ацы хуызы ареал у скæсæн Кавказы Уæрæсейы, Гуырдзыстоны æмæ Азербайджаны территоритыл. Куыд йæ ныгуылæн хæстæг, афтæ скæсæнкавказаг дзæбидырты популяци дæр XIX æнусы бирæ фæкъаддæр ис. Йæ аххосаг у æнæконтролог цуан. Кæцыдæр регионты уæддæр ацы сырдты нымæц ногæй сбирæ ис хъахъхъæнынады эффективон архæйдты руаджы. Скæсæнкавказаг дзæбидырты иумæйаг нымæц Сырх чиныгмæ МСОП-мæ гæсгæ у 10 мин дзæбидыры бæрц, дæлхуыз (МСОП-ы фыст у куыд хуыз Capra cylindricornis).
Уагахаст
Скæсæнкавказаг дзæбидыртæ цæрынц къæдзæхджын рæгътыл 800-йæ 4200-ы метры онг денджызы æмвæзæй уæлдæр бæрзæндыл. Уым сын ис фембæлæн куыд фæзтыл, афтæ дурджын рæтты дæр, уымæй уæлдай ма хъæды. Иннæ хæххон сæгъты хуызæн адон дæр иттæг хорз сты хæхтыл бырынмæ. Сæрды сæ арæхдæр фенæн ис ноджы уæлдæр бынæтты, зымæгон периодмæ абаргæ. Фæзззæджы ацы сырдтæ миграци кæнынц 1500-2000 километрмæ ввахс бындæр бынæттæм. Зымæджы скæсæнкавказаг дзæбидыртæ сæ рæстæг фылдæр æрвитынц гом, хурæйдзаг рæгътыл, сæрды та уарзынц аууондæр бынæттæ. Сæ хæрд у кæрдæгæй æмæ сыфтæрæй конд, фæстæгтæн уæлдай нысаниуæг вæййы зымæджы, сæрды та фылдæр кæрдæг фæхæрынц. Скæсæнкавказзаг дзæбидыртæ рæстæгæй рæстæгмæ скæнынц стыр дзугтæ, кæддæрты-иу дзы фендæуыд цалдæр сæдæ дзæбидырæй фылдæр. Стабилон гыццыл къордтæ, стыр дзугтæ кæдонæй рауайы, арæзтæуынц 10-12 сырдæй. Æмкъайады рæстæджы, уый ’рхауы ноябр-январмæ, иунæг нæлтæ ахæм къордтæм фæцæуынц мадæлты агурæг. Нæлты ’хсæн мадæлты тыххæй хъуыддаг арæх æрхауы карз тохы онг. Фæстæгтæ 150 бон вæййынц сывæрджын, уый фæстæ ныййарынц иу сæгуыты, стæм хатт дыууæйы.
Æрвитæнтæ
Категори:Дысæфтæгонтæ
Мяньян
Мянья́н у сахары зылд Китайы. Ис Сычуаны провинцийы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Китайы сахартæ
Ваш (медье)
Ваш (Vas, Eisenburg, Železna županija) у медье (провинци) Венгрийы. Йæ сæйраг сахар у Сомбатхей.
Категори:Венгрийы медьетæ
Белая Гора (Хъæрæсе-Черкес)
Белая Гора (Белая Гора) у посёлок Хъæрæсе-Черкесы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хъæрæсейы районы цæрæнрæттæ
Лузæ (сахар)
Лу́зæ (Луза) у сахар Уæрæсейы Кировы облæсты, Лузæйы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Кировы облæсты сахартæ
Аксаут (цæугæдон)
Аксаут (Хасаут, Схауат) у гуылфæг, донарæх, хæххон цæугæдон. Цæуы Стыр хохы (Кавказы сæйраг рагъы) цæгатаг фахсыл, у Чысыл Зеленчукы галиу донгуырæн. Уæвы Хъæрæсе-Черкесы территорийыл.
Географи
Аксаут у Хъæрæсе-Черкесы территорийыл цы иуыл донарæх цæугæудæттæ цæуы, уыдонæй иу. Райдайы Хасауты ихдонæй æмæ Марухæйы цæугæдонимæ куы баиу вæййы, уæд дзы сæвзæры Чысыл Зеленчук. Цæугæдоны дæргъ у 77 км, йæ донæмбырдгæнæн бассейны фæзуат та у 843 км²
Аксаут ратæдзы хуссарæй цæгатмæ бæрзонд хæххон рæгъты Мысты-Баши ’мæ Аксауты ’хсæн цы фæз цæуы, ууыл. Уыцы рæгъы хицæн хæйттæн ис сæхи алыгъуызон нæмттæ: Гитче-Тебердайаг, Ак, Бадукъаг, Хаджибейаг, Кыныр-Чат, Гидамаг æмæ иннæтæ. Æмткай фæзтыл æмæ кæмттыл кæцы дих кæны, уыцы хæххон рæгъты стыр баст, схонæн ис Аксаут-Тебердайаг. Йæ системæйы ис æртæ ’фцæджы: Алибек, Гитче-Теберда, Æвдай æртæййы, Хутый, Бадук, Муху æмæ æнд.
Этимологи
Тюркаг æвзагæй тæлмацы «Ак суат» (тюркаг æвзагыл Аксауты цæугæдон афтæ хуыйны) нысан кæны «урс (сыгъдæг) дон, бæхтæн дон кæм бадарынц». Хъæрæсейаг æвзагæй тæлмацы Аксаут нысан кæны: «Ак» — «урс», «Саут (Сауут)» — «згъæр», «згъæрхæдон»; ома «Урс згъæр (згъæрхæдон)».
Аксауты ком
Аксаут у Хъæрæсе-Черкесы тæкккæ рæсугъддæр бынæттæй сæ иу, уæвы Аксауты комы. Иуыл уæлхох бынат Ныгуылæн Кавказы, парахат кæны Эльбрусы онг, райдайы Стыр хохы фадыгæй, уымæ ’нгом лæууынц Марухы, Аксауты æмæ Чхалты кæмттæ.
Рагон заманæй адæм сæхицæн цæрæнбынæттæ кодтой уыцы дзæнæттон раны. Аксауты комы фыццаг хъæуты бындурæвæрджытæ уыдысты бердзенæгтæ - Туркæй æрцæуæккæгтæ. Ныр уыдон цæрынц Хасаут-Греческоейы хъæуы, уый парахатæй æрбынат кодта Аксауты донбылыл.
Кæмттыл æвæрд ис фæндæгтæ, фæлæ Марухыл хъæууат æрмæст бынæй ис. Аксауты фæстаг кæройнаг хъæууат у Рудничий (ныр бынтон адзæрæг сси), æрбынат кодта доны сæр. Аксауты ком зынгнонд у цæрынгæнæг ратæдзæнтæй, уыдон сты йæ территорийыл, сæрмагондæй Тулдзон Балкы хъæуы территорийыл. Уым гуылф кæны суадон, дон дзы бирæ мæйты дæргъы не ’взæр кæны. Бынæттон цæрджытæ куыд дзурынц уымæ гæсгæ, уый у «удæгас дон».
Фендтæгтæ
Аксауты галиу доны былыл, Хасаут-Греческоейы хъæуæй 10-12 км дæрддзæф уæвы, зæгъæн ис, æмæ квадратон мæсыг (6 x 6,3 м), конд у лæгъз дурæй чъыры таддагыл. Къулты бæзн — 1,4 м. Цæгатаг къул у 1,6 км бæрзонд.
Æрвитæнтæ
Категори:Хъæрæсе-Черкесы цæугæдæттæ
Хъистæ
Хъистæ у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Цъæйы комы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ Категори:Цъæйы ком
Хийумаа (зылд)
Хи́йумаа (Hiiumaa) у Эстонийы зылд. Йæ административон центр у Кярдлæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Эстонийы административон дих
Цуайнаг
Цуайнаг, дыгур. циуан у цæнгæтæй конд аг.
Орлов (сахар)
Орло́в (Малмыж) у сахар Уæрæсейы Кировы облæсты, Орловы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Кировы облæсты сахартæ
Цъылинаг
Цъылинаг, (Sorghum bicolor, Сорго двуцветное, Сорго веничное) — æфсирджынты бинонадмæ чи хауы, ахæм зайæгой. Цъылинаг у соргойы хуыз.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Æфсирджынтæ
Пешт (медье)
Пешт (Pest) у медье (провинци) Венгрийы. Йæ административон центр у Будапешт.
Фиппаинæгтæ
Категори:Венгрийы медьетæ
Цъетегъуат
Цъетегъуат у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Цъæйы комы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ Категори:Цъæйы ком
Хъуацхъец
Хъуацхъец кæнæ Хъуатхъедз у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Цъæйы комы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ Категори:Цъæйы ком
Тымбыл зокъо
Фиппаинæгтæ
Категори:Зокъотæ алфавитмæ гæсгæ
Четойы ком
Четойы ком у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Цъæйы комы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ Категори:Цъæйы ком
Зуевкæ
Зу́евкæ (Зуевка) у сахар Уæрæсейы Кировы облæсты, Зуевкæйы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Кировы облæсты сахартæ
Цыргъкъопп зокъо
Цыргъкъопп зокъо (Suillus luteus, Маслёнок обыкновенный, Маслёнок поздний) у, Suillaceae-йы бинонадмæ чи хауы, ахæм зокъоты хуыз.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зокъотæ алфавитмæ гæсгæ
Рожнява
Рожнява (Rožňava, Rosenau, Rozsnyó) у сахар Словакийы Кошицейы крайы.
Симпыри хох
Симпыри хох у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Цъæйы комы.
Рожнява
Фиппаинæгтæ
Категори:Словакийы сахартæ
Симпыри хох
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ Категори:Цъæйы ком
Æргайнаты бæрзонд
Æргайнаты бæрзонд у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны, Мæхчесчы сæрмæ.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Скъуыд хох
Скъуыд хох у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны, Саухохы хай. Ис Садонгомы.
Сангалийы ’фцæг
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирыстоны æфцджытæ
Скъуыд хох
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Вормс
Вормс (Worms, ) у сахар Германы. Ис Рейнланд-Пфальцы зæхх.
Фиппаинæгтæ
Категори:Рейнланд-Пфальцы сахартæ
Лазаревты скæсæйнаг æвзæгты институт
Ла́заревты скæсæйнаг æвзæгты институт (Лазаревский институт восточных языков) уыд уæлдæр ахуырады ахуыргæндон Мæскуыйы, кæцы райрæзтис сомихаг ахуырдонæй (сом. Լազարյան ճեմարան), йæ ном бирæ хатты ивта æмæ 1927-æм азы бацыдис Мæскуыйы скæсæнзонынады институты скондмæ.
Бæстыхæйттæ
Институты бæстыхæйттæ арæзт æрцыдысты, 1758-æм азы ма цы зæххы гæппæл балхæдта Л. Н. Лазарев, ууыл. Сæрйга бæстыхай арæзтой крепостнойтæ И. М. Подьячев æмæ Простаковтæ.
1828-æм азы Лазаревтæ балхæдтой иннæ хæдзар институты цур, уым æрбынат кодта институты типографи. 1830-æм азты уый нымад уыдис Мæскуйы хуыздæр типографитæй иуыл, мыхуырæй дзы цыдысты 13 æвзагыл ахуыры чингуытæ æмæ монографитæ, 1836-æм азы рацыдис «Сомихаг-уырыссаг дзырдуат». 1859-æм азæй типографимæ арендæмæ цыдис (Н. О. Эмин, 1863-æм азæй А. И. Мамонтов).
Зындгонд ахуыргæнджытæ
Е. Л. Лазарев 1811-æм азы ма расидта сомихаг мхитаристты æхсæнадмæ Венецимæ, цæмæй ын раттой хорз ахуыргæнджытæ суинаг ахуыргæнæндонмæ. Институты фыццаг азтæй куыстой дзы тынг хорз педагогтæ, уыдоны ’хсæн фæсарæйнаг дæр.
Ныры уавæр
Ныртæккæ институты хæдзары ис Сомихы Республикæйы минæвæрад Уæрæсейы, уым дæр кусы сомихаг хуыцаубойнон скъола «Верацнунд» («Возрождение», 1988 азæй).
Фиппаинæгтæ
Категори:Университетмæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Классицизм архитектурæйы Категори:Мæскуы
Татаев, Ваха Ахмеды фырт
Ваха Ахмеды фырт Татаев (райгуырдис 1914-æм азы 15 декабры Зæронд Юрты хъæуы Цæцæны (Терчы облæст) — амардис 1977-æм азы 13 августы Грознайы, Цæцæн-Мæхъхъæлы АССР-йы, УСФСР, ССРЦ) уыд Цæцæн-Мæхъхъæлы АССР-йы адæмон артист (1959), Цæцæн-Мæхъхъæлы АССР-йы Уæлдæр советы депутат (1958), Цæцæн-Мæхъхъæлы АССР-йы культурæйы министр (1958—1976).
Цардафыст
Ваха Татаев райгуырдис 1914-æм азы 15 декабры Цæцæны, ныртæккæ Толстой-Юрт цы хуыйны, уыцы хъæуы. 1929-æм азы бацыдис Грознайы рабфакмæ, уым дæр аивадон хæдархайды хайад иста. 1931-æм азы Ваха Татаевы снысан кодтой Горячеводскы клубы хицауæй, фæстæдæр та — Грознайы Челюскинæгты кинотеатры сæргъы слæууыд. 1938-æм азы онг «СевКавКино»-йы сæргълæууæджы хæдивæджы хæстæ æххæст кодта.
1938-æм азы Цæцæн-Мæхъхъæлы паддзахадон драмон театры артист æмæ директор сси. Сценæйыл хъазыдис бирæ рольтæ: Олеко Дундичы (Кац æмæ Ржевскийы спектаклы), Сурхойы («Сурхо, Адийы фырт»), капитан Ибрагимовы (Идрис Базоркины «Тамара»), Отелло (Уильям Шекспиры «Отелло»), инæлар Завьяловы (Афиногеновы «Накануне») æмæ æндæрты.
ГИТИС-ы цæцæн-мæхъхъæлон актёрты студийы сарæзыныл бирæ бакуыста. 1939—1941 азты уыцы студийы ахуыр кодта йæхæдæг, уыд хуыздæр студенттæй иу, иста Островскийы номыл стипенди.
Йæ ахуыр каст фæуын йæ бон нæ баци, райдыдта Фыдыбæстæйы Стыр хæст. Хæст куы райдыдта, уæд раздæхтис йæ театрмæ æмæ йæ куыс адарддæр кодта куыд артист æмæ директор. Уыцы-иу аз партийы уæнг сси. 1942-æм азы Татаевы снысан кодтой аивады хъуыддæгты фæдыл Управленийы хицауæй, фæлæ актёры куыст дæр кодта.
Хæсты рæстæг Татаев арæзта артистты бригадæтæ, цæмæй фронты æмæ госпитальты салдаттæн æххуыс уой сæ дæсныйадæй. Йæхæдæг дæр уыцы бригадæтимæ цыдис фронтмæ. Уыцы куысты фæдыл райста хæрзиуджытæ æмæ бузныджы грамотæтæ.
Депортацийæ раздæхтис 1957-æм азы æмæ уæйтагъд сси культурæ æмæ аивады хъуыддæгты тыххæй управленийы хицау Цæцæн-Мæхъхъæлы республикæйы рацæрæзты комитеты мидæг. 1958-æм азы снысан æй кодтой Цæцæн-Мæхъхъæлы культурæйы министрæй. Ссæдз азы дæргъы уыцы бынаты куыста æнтыстджынæй.
1976-æм азы ацыдис пенсимæ, иу афæдз нæма фæцис, афтæмæй амардис 1977-æм азы 13 августы.
Æддаг æрмæг
Категори:СЦКП-йы уæнгтæ Категори:Цæцæны артисттæ Категори:Грознайы чи амардис, уыдон Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Шанидзе, Акакий Гаврилы фырт
Ака́кий Гаври́лы фырт Шани́дзе (აკაკი გაბრიელის ძე შანიძე; райгуырдис 1887-æм азы Дæллаг Ногъайы хъæуы Озургеты уезды Кутаисы губернæйы  — амардис 1987-æм азы Тбилисы) уыд гуырдзиаг филолог, лингвист, литературæйы историк, фольклорист; Советон Цæдисы Зонæдты академийы уæнг-корреспондент 1939-æм азæй, Гуырдзыстоны ССР-йы Зонæдты академийы академик (1941).
Цардафыст
Акакий Шанидзе уыд йæ ныййарджыты цыппæрæм фырт, кæсын-фыссын базыдта йæ хистæр æфсымæртæй. Каст фæцис Кутаисы дины училище (1903).
Уый фæстæ ахуыр кодта Бетъырбухы университеты, у Николай Марры ахуыргæнинаг, фæлæ йæ æвзагзонынады теоритæй дард лæууыдис.
1918-æм азы уыд Тбилисы университеты бындурæвæрджыты ’хсæн, стæй дзы фæкуыста 70 азмæ ’ввæхс. 1920-æм азы 9-æм майы уыд, уыцы университеты йæ докторы диссертаци чи бахъахъхъæдта, фыццаг ахæм ахуыргонд. 1941-æм азы, Гуырдзыстоны ССР-йы Зонæдты академи куы байгом ис, йæ бæлвырд уæнгæй уæйтагъд æвзæрст æрцыдис Акакий Шанидзе.
Ереван Картæ
«Ереван Картæ» («Երևան քարտ») — 2017-æм азы Ереваны цы туристон абонемент фæлдыст æрцыд, уый. Картæдарæгæн бар дæтты лæвар бацæуæн сахары музейтæм (программæйы сконды ис 40 музейæ фылдæр, уыдонимæ Сомихы национ нывты галерейæ, Сомихы национ историон музей, Матенадаран, Нырыккон аивады музей), аттракционтæм, сахары экскурситæм, лæвар пайда кæнын æхсæнадон транспортæй, метро æмæ таксийæ, æргъæппæртстæй пайда кæнын программæйы лымæнон организациты. «Ереван Картæ» æмгуыст кæны Ереваны мэриимæ, Сомихы Республикæйы культурæйы министрад æмæ æндæр структурæтимæ сахары туризм нырыккон информацион технологиты руаджы рапарахат кæныны иумæйаг нысанимæ.
Шанидзе, Акакий Гаврилы фырт
Цардафыст
Шанидзе стыр бавæрæн бахаста XX æнусы картвелологимæ, картвелаг æвзæгты иртасынмæ, канд Советон Цæдисы нæ, фæлæ ма фæсарæны дæр (йæ ахуыргæнинаг уыдис норвегиаг картвелолог Ханс Вогт); бацæттæ кодта бирæ ног ахуыргæндтæ. Шанидзе мыхуырæй рацæуын кодта рагон гуырдзиаг тексттæ, гуырдзиаг æвзаджы диалектты тыххæй къорд куысты, Кавказы Албанийы тыххæй иртæстытæ.
Шанидзейы редакцийæ джыппæй рацыдис хевсураг æмæ суанаг поэзийы æмбырдтытæ, уый стыр ахъаз фæци гуырдзиаг фольклористикæйæн. Шота Руставелийы «Стайыцармдарæг» дæр уый рауагъта йæ рагон формæйы.
Ереван Картæ
Официалонæй программæ байгом 2017-æм азы 30-æм июны Сомихы Национ галерейæйы. 2009-2018-æм æзты Сомихы культурæйы Министры хæдивæг чи уыд, уыцы Арев Самуэлян бахынцыдта:
«Ереван Картæ»-йы девиз «Æнцондæр дын куыд у, сахар афтæ иртас» (Բացահայտիր քաղաքն ամենաարդյունավետ ձևով, Explore the city in the most efficient way).
Шанидзе, Акакий Гаврилы фырт
Хæрзиуджытæ
Йæ бирæ фæлæйтты тыххæй Шанидзе райста хæрзиуджытæ. Удоны ’хсæн
Æддаг æрмæг
Категори:Тбилисы чи амардис, уыдон Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ Категори:Филологон зонæдты доктортæ Категори:Гуырдзыстоны филологтæ Категори:Картвелологтæ Категори:Советон Цæдисы фольклористтæ
Ереван Картæ
Картæты хуызтæ
Ныры рæстæгмæ уагъ æрцыд картæйы цыппар хуызы, хицæн кæнынц архайды рæстæгмæ гæсгæ :
Фиппаинæгтæ
Категори:Ереван
Дзæгъæлком (Хуссар Ирыстон)
Дзæгъæлком кæнæ Дзæгъæл ком у ком Хуссар Ирыстоны. Ис Дзомагъгомы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дзомагъгом Категори:Хуссар Ирыстоны кæмттæ
Вятские Поляны
Вя́тские Поля́ны (Вятские Поляны) у сахар Уæрæсейы Кировы облæсты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Кировы облæсты сахартæ
Сольнок
Со́льнок (Szolnok ) у сахар Венгрийы, Яс-Надькун-Сольночы провинцийы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Венгрийы сахартæ
Кирс
Кирс (Кирс) у сахар Уæрæсейы Кировы облæсты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Кировы облæсты сахартæ
Олёкминск
Олёкминск (Өлүөхүмэ) у посёлок Якутийы, Олёкминсчы районы административон центр.
Силди
Силди (Силди, Сильди) у хъæу Дагъистаны Цъумадайы районы. Хъæуы цæрынц 175 адæймаджы (2018 азы), уыдонæй фылдæр хай сты солиаг адæмыхаттæй.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цъумадайы районы цæрæнрæттæ
Хурхæтæны бæрзонд
Хурхæтæны бæрзонд у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны, Мæхчесчы сæрмæ.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Кыштым
Кышты́м (Кыштым) у сахар Челябинсчы облæсты, Кыштымы сахары зылды административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Челябинсчы облæсты сахартæ
Æрæфмæты хох
Æрæфмæты хох у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Дыгургомы Мæхчесчы цур.
Авилæ (провинци)
Авилæ (Provincia de Ávila) у провинци Кастили æмæ Леоны. Йæ административон центр у Авилæ.
Æрæфмæты хох
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Авилæ (провинци)
Фиппаинæгтæ
Категори:Кастили æмæ Леоны провинцитæ
Цадуаты цъити (Æрæфы район)
Цадуаты цъити у цъити Цæгат Ирыстоны. Ис Дыгургомы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цъититæ
Цæргæсы хох
Цæргæсы хох у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны, Уæллагкомæй Уæлладжыргомы ’хсæн.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Тъинди
Тъинди (ТIинди) у хъæу Дагъистаны Цъумадайы районы. Хъæуы цæрынц 2,3 мин адæймаджы (2010 азы).
Фиппаинæгтæ
Категори:Цъумадайы районы цæрæнрæттæ
Цъæрит-хох
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Псыгансу
Псыгансу:
Карабаш
Караба́ш (Карабаш) у сахар Челябинсчы облæсты, Карабашы сахары зылды административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Челябинсчы облæсты сахартæ
Секешфехервар
Се́кешфехервар (Székesfehérvár ) у сахар Венгрийы, Фейеры провинцийы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Венгрийы сахартæ
Сомихы облæст
Сомихы облæст (Армянская область, Հայկական մարզ) уыд Уæрæсейы империйы рæстæгмæ административон иуæг (1828-1840), йæ сæйраг сахар уыд Эривань. Фæстæдæр сси Эриваны губернæ (ома хæстон администрацийы дæлбар нал уыдис).
Бениан-Бегони
Бениан-Бегони (ბენიან-ბეგონი) у хъæу Гуырдзыстоны Душеты муниципалитеты.
Южноуральск
Фиппаинæгтæ
Категори:Челябинсчы облæсты сахартæ
Бениан-Бегони
Фиппаинæгтæ
Категори:Душеты муниципалитеты цæрæнрæттæ
Слободской
Слободско́й (Слободской) у сахар Уæрæсейы Кировы облæсты, Слободскойы сахары зылды административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Кировы облæсты сахартæ
Зарагиж
Зарагиж (Зэрэгъыж; Зарагиж) у хъæу Кæсæг-Балхъары Цæрæчы районы. Цæрынц дзы 1,7 мин адæймаджы (2018).
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæрæчы районы цæрæнрæттæ
Сагдары дон
Сагдары дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Куырттаты комы, Фыййагдоны фæрсагдон.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Куырттаты комы цæугæдæттæ
Кечкемет
Кечкемет (Kecskemét ) у сахар Венгрийы, Бач-Кишкуны провинцийы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Венгрийы сахартæ
Сосновкæ (Кировы облæст)
Сосно́вкæ (Сосновка) у сахар Кировы облæсты Вятские Поляныйы районы.
Цъæритдон
Цъæритдон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Куырттаты комы, Фыййагдоны фæрсагдон.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Куырттаты комы цæугæдæттæ
Мырыкатæ
Фиппаинæгтæ
*
Бургос (провинци)
Бу́ргос (Provincia de Burgos) у провинци Кастили æмæ Леоны. Йæ административон центр у Бургос.
Фиппаинæгтæ
Категори:Кастили æмæ Леоны провинцитæ
Григор Татеваци
Григо́р Татеваци́ (Գրիգոր Տաթեւացի; райгуырдис 1346-æм азмæ ’ввахс, Тмогвийы фидары — амардис 1409-æм азы 25 кæнæ 27 декабры, Татевы моладзандоны) — сомихаг философ, теолог æмæ ахуыргæнæг, Татевы университеты ректор. Йæ ахуыргæнæг Ованес Воротнециимæ у сомихаг философийы татевы скъолайы сæйраг минæвар.
Цардафыст
Григор Татеваци райгуырдис 1346-æм азы Сомихы историон бæстæ Гугаркы. Йæ фыд Саргис уыдис æрмдæсны, йæ мад райгуырдис хъæу Парпийы. Бинонтæ фæлыгъдысты Арчешы провинцийæ, пысылмæтты бабырстыты тыххæй. Фырты райгуырды фæстæ бинонтæ æрбынæт кодтой Сюникы. Григорыл 14 азы куы сæххæст, уæд æй арвыстой Татевмæ моладзандонон съоламæ, уым йæ ахуыргæнæг сси зындгонд философ Ованес Воротнеци. Уый ссæдз азы дæргъы хъомыл æмæ ахуыр кодта лæппуйы, стæй та йæ смоладзан дæр кодта. Иерусалимы Григорæн йæ ахуыргæнæг радта вардапеты (архимандриты) цытном, стæй тæ, дыууиссæдз азы йыл куы сæххæст, уæд райста протоархимандриты цытном. Йæ хистæр зондамонæг куы амард, уæд æй ныстуанмæ гæсгæ, Татеваци фæивта пастырон архайды. 1390-æм азæй йæ цард арвыста Татевы моладзандоны, суанг йæ мæлæты онг 1409-æм азы.