cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мазендеран
Мазендера́н у Ираны остантæй иу. Йæ сæйраг сахар — Сари.
Краснокумское
Красноку́мское у хъæу Стъараполы крайы Гуымы районы. Лæууы цæугæдон Подкумочы былыл.
Карлстад
Карлстад (Karlstad) у сахар Швецийы ныгуылæны, Вермланды провинцийы административон центр.
Краснокумское
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуымы районы цæрæнрæттæ
Мазендеран
Мазендеран фæзуат у 23 701 км². Цæрджыты нымæц — 2 920 657 адæймаджы (2006).
Карлстад
Фиппаинæгтæ
Категори:Швецийы сахартæ
Мазендеран
Фиппаинæгтæ
*
Сихъотæ
Сихъотæ кæнæ Сехъотæ (Сикоевы, Pırıl, Şengez, Haspolat ) сты ирон мыггаг.
Равзæрд
Сихъоты мыггаджы фыдæл, дам, Биазæр «Зæрæмæджы Сихъо» кæй хуыдтой, уый цæуæтæй уыд. Сихъоты Биазæр цардис Уæллаг Зæрæмæджы. Зæрæмæджы цæрджытæн зæхх нæ фаг кодта æмæ се ’хсæн зæххы тыххæй стыр хылтæ цыд. Иу ахæм хылы рæстæджы Сихъоты Биазæрæн йæ къухæй мард фæци йæ сыхаг лæг, æмæ алыгъд Дыгургоммæ, йæ хо Гуассæйы дæр йемæ акодта. Æрцардысты Доныфарсы. Ам сæ бауазæг кодтой Хъаиртæ. Биазæр сæм бацыд хъомгæсæй. Фæстæдæр бинонты хицау ссис. Хъайыртæ йын чызг радтой. Алыгъд Къумбулты хъæумæ. Биазæрæн Хъаирты чызгæй рацыд цæуæт. Йæ фырттæ: Дзамболат, Дабел, Габо æмæ Буцу. Адонæн дæр сæ цæуæт æмæ цæуæты цæуæт Къумбулты цардысты. Сæ фылдæр фæлыгъдысты Хæзныдоны хъæумæ, чи та сæ Туркмæ алыгъд, Францмæ сæ чи алыгъд, ахæмтæ дæр ис.
Фиппаинæгтæ
*
Сливены облæст
Сливены облæст (Област Сливен) у Болгарийы Хуссар-Скæсæйнаг регионы облæст. Йæ административон центр у сахар Сливен (95,4 мин ад.).
Географи
Облæст лæууы хæхтæ Стара-Планинæйы хуссарырдæм. Облæст цы территори ахсы, уый фæзуат у 3544,066 км², ома æппæт Болгарийы территорийы 3,19 %. Уыцы зæххæй хъæууон хæдзарады зæххытæ сты 52 %, цæрæнуæтты зæххытæ — 3,5 %, хæххон районтæ — 40 %.
Облæст æмарæн у:
Дæрддзæгтæ: Бургасы æхсæнадæмон аэропорт у Сливены облæстмæ хæстæгдæр, æмæ йæ цæрджытæ уымæй пайда кæнынц.
Цæрджытæ
Облæсты цæрынц 218 474 адæймаджы. Сахар Сливены йеддæмæ, облæсты ма ис æндæр фондз сахары — Нова-Загорæ, Кермен, Шивачево, Котел æмæ Твырдицæ. Уыимæ ма Сливены облæсты территорийыл ис 113 хъæуы.
Административон æгъдауæй облæст дихгонд у цыппар хъæубæстæйыл: Котел (21 195 цæрæджы), Нова-Загорæ (43 141 цæрæджы), Сливен (130 226 цæрæджы) æмæ Твырдицæ (14 607 цæрæджы). Цæрджыты æнгомад у 59 ад./км² (2006).
Хицауад
2004-2009 азты облæсты сæргълæууæгæй куыста Христинæ Чолакова, 2009-æм азы августæй облæсты сæргълæууæг у Марин Каврыков.
Фиппаинæгтæ
*
Æрыдоны семинар
thumb|right|300px|Æрыдоны семинар Æрыдоны семинар (Ардонская духовная семинария, официалон ном Александровская миссионерская духовная семинария) байгом ис 1887-æм азы Гуырдзыстоны экзарх Павелы бардзырдмæ гæсгæ куыд дины училище. Уымæн радих кодтой хуыздæр зæххы хай. 1895-æм азы Уæрæсейы Сенаты бардзырдмæ гæсгæ йæ бындурыл арæзт æрцыдмс Дины миссионерон семинар. Уый хъуамæ райдыдтаид цæттæ кæнын, чырыстон дин ирæтты ’хсæн парахат чи кодтаид, ахæм ахуыргæнджыты.
Уыцы рæстæджы Ирыстоны уымæй уæлдæр, кадджындæр скъола нæ уыд. Семинары ахуыр кодтой Епхиты Тæтæри, Коцойты Арсен, Барахъты Гино, Малиты Геуæрги, Дзанайты Иван (Нигер) æмæ ирон интеллигенцийы æндæр бирæ хуыздæр минæвæрттæ.
1918-æм азы семинары мидæг байгом ис адæмон гимназ. Йæ фыццаг директор уыд Цогойты Алихан. 1957-æм азæй семинары æртæуæладзыгон хæдзары уыдис скъола-интернат. Абон йæ хуыздæр рæстæджытæ не ’рвиты, йæ бæстыхай капиталон æгъдауæй у цалцæггæнинаг.
2006-æм азы Цæгат Ирыстоны сæргълæууæг Мамсыраты Таймуразы уынаффæмæ гæсгæ кæддæры семинары хæдзар радтой растуырнæг еклезийы Стъараполы-Дзæуджыхъæуы епархимæ; интернатæн та аразынц ног бæстыхай Æрыдоны; скъоладзаутæ та æндæр скъолайы ахуыр кæнынц «дыккаг сменæйы», фæссихор.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дин Цæгат Ирыстоны Категори:Æрыдон
1729
1729 1729 १७२९
823-æм аз
Амардысты
Категори:823
Сæтæлæг
thumb|230px|Сæтæлæг Сæтæлæг, у чысыл моллюск. Сæтæлджытæ цæрынц 2—5 азы, иуæй-иутæ та 30 азæй фылдæр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Моллюсктæ
Сари (сахар)
Са́ри ( Sārī, ) у сахар Ираны цæгаты, Мазендераны провинцийы административон центр. Цæрджыты нымæц — 262 мин адæймаджы.
Категори:Мазендераны сахартæ
1626-æм аз
Амардысты
Категори:1626
1730
1730 1730 १७३० 1730
Импрессионизм
Импрессиони́зм (impression — тæлмæн) — аивады здæхт, æппæтæй ирддæр йæхи рарвыста францаг хуызфыссынады XIX æнусы 70 — 90-æм азты.
Истори
1870-æм азы æрыгон нывгæнджыты къорд рахицæн ис Францаг Академийæ æмæ сарæзта йæхи æхсæнад - ахæм зондахастимæ, зæгъгæ, официалон нывкæнынады традицитæ дуджы домæнтæн дзуапп нал дæттынц. Аивады историмæ бацыдис импрессионизмы номимæ. Афтæ йæ рахуыдтой, æхсæнады фыццаг равдысты Клод Монейæн цы ныв уыдис («Тæлмæн. Хурыскаст», фр. Impression, soleil levant), уымæ гæсгæ.
*
Красногорск
Красного́рск (Красногорск) у сахар Мæскуыйы облæсты, Красногорсчы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæскуыйы облæсты сахартæ
824-æм аз
Амардысты
Категори:824
Мисьонес (провинци)
Мисьонес кæнæ Мисионес (Misiones) у Аргентинæйы цæгат-скæсæны провинци, Парагвай æмæ Бразилийы ’хсæн. Хуссары æмарæн у Корриентесы провинциимæ.
Провинцийы ном равзæрди иезуитаг мисситæй, 11 ахæмы уыдысты Мисионесы.
Мисионесы сæйрагдæр фенддæгтæ сты дунейы стырдæр æхсæрдзæн Игуасу æмæ рагон иезуитаг мисситы хæлддзæгтæ.
thumb|left|250px|Департаменттæ
Ссылки
Категори:Аргентинæйы провинцитæ
1731
1731 1731 १७३१
1627-æм аз
Амардысты
Категори:1627
825-æм аз
Амардысты
Категори:825
1732
1732 1732 १७३२
Макартур, Дуглас
Дуглас Макартур (англ. Douglas MacArthur; 1880-æм азы 26 январы — 1964-æм азы 5 апрелы) уыд америкаг армийы инæлар. Корейаг хæсты рæстæг 1951 азы Макартуры фæндыди аппон хæцæнгæрзтæй спайда кæнын, æмæ уый тыххæй разæнгард кæнынæй йæ аиуварс кодтой.
Невшехир (ил)
Невшехир (Nevşehir) у ил (провинци) Турчы центры.
Категори:Турчы провинцитæ
Сæкæры хъæз
Сæкæры хъæз (Saccharum officinarum) — æфсирджынты бинонадмæ чи хауы, ахæм зайæгой.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Æфсирджынтæ
Залиаг калм
Залиаг калм (варианттæ: зариаг, залмиаг ) — ирон адæмон сфæлдыстады — æнахуыр стыр æмæ тæссаг калм.
Литературæ
Категори:Ирон мифологи
1733
1733 1733 १७३३
1628-æм аз
Амардысты
Категори:1628
Сæпачъе
Сæпачъе, Сапачъе кæнæ Зепакъæ (Екатериноградская) у станицæ Кæсæг-Балхъары Прохладнæйы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Прохладнæйы районы цæрæнрæттæ
1734
1734 1734 १७३४
Хæнæз
Хæнæз, дыгуронау Хæнæзæ у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы.
Сыхтæ
Хæнæзи гъæуи адтæй æртæ синхи: Хуалласæн, Астæуккаг Хæнæзæ æма Къирихæра.
Мыггæгтæ
Цардæнцæ си муггæгтæ: Беркъисатæ, Биастæ, Гæматæ, Гурджибетæ, Дзедатæ, Дзоттæ, Къибиртæ, Седантæ, Фæтдзартæ, Тагъатæ, Тохъайтæ, Тæкъотæ, Тауиттæ, Уазæгтæ, Олисатæ, Хутъиатæ, Хохойтæ, Химилонтæ, Цæллатæ æма Цъопбойтæ.
Адырхатæ
Адырхатæ (Адырхаевы) сты ирон мыггаг.
1735
1735 1735 १७३५
826-æм аз
Амардысты
Категори:826
Вермланд
Вермланд (Värmland):
Хъысхъысæг
Хъысхъысæг кæнæ хъыс-хъысæг, хъысхъысгæнаг, цъиудзæхæра (Sedum telephium, Очиток обыкновенный, заячья капуста, очиток скрипун) у хæрынæн бæзгæ кæрдæг зайæгой.
Ацы кæрдæгмæ куы февналай, уæд æцæгæй дæр йæхи мидæг хъыс-хъысгонд кæны, уæлдайдæр йæ сыфтæ кæрæдзийыл куы аныдзæвынц, уæд. Уымæ гæсгæ йæ хонынц хъысхъысæг, уый дæр фылдæр зайы хъацæнджын рæтты. Кæнынц дзы цæхдон, стæй цæхæраджынтæ дæр.
Адæмон медицинæйы йын йæ сыфтæ æвæрынц хъæдгомыл, йæ донвых тъæнгты куыст нывыл кæны.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
1629-æм аз
Амардысты
Категори:1629
1736
1736 1736 १७३६
Терскæй
Терскæй (Терская) у станицæ Цæгат Ирыстоны Мæздæджы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæздæджы районы цæрæнрæттæ
Баликъотæ
Баликъотæ (Баликоевы) сты дыгурон мыггаг.
Равзæрд
Баликъоты фыдæл, дам, Дыгуры коммæ æрбафтыд Гуырдзыйæ. Фыццаг, дам, æрцард Дзæгъоныдоны рахиз фарс (Айгомугидон раздæр хуынд Дзæгъоныдон), Охъазтæ æмæ Тауаситы цур, уый фæстæ Баликъо слыгъд Фæснæлмæ, уым ус ракуырдта æмæ бинонты хицау ссис. Райгуырд ын фондз фырты: Бæгъа, Барæсбий, Агу, Дзилли, Слан.
Фиппаинæгтæ
*
827-æм аз
Амардысты
Категори:827
1737
1737 1737 १७३७
Уæлхох
Уæлхох кæнæ Буб, Бубы хох у хохы цъупп Хуссар Ирыстоны Къуыдаргомы.
Литературæ
Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
15 февралы
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
828-æм аз
Амардысты
Категори:828
Сомихаг æвзаг
Сомихаг æвзаг (Հայերեն լեզու) у скæсæйнаг индоевропæйаг æвзæгтæй иу, ис æм иумæйаг миниуджытæ балтаг, славяйнаг æмæ ирайнаг æвзæгтимæ.
Индоевропæйаг æвзæгты ’хсæн у тæккæ рагондæр фысгæ æвзæгтæй иу. Сомихаг алфавит сарæзта Месроп Маштоц 405—406 азты. Фыццаг журнал сомихагау — «Аздарар» («Уацхæссæг») — мыхуырæй рацыд Мадрасы (Инди) 1794-æм азы.
Рагон сомихаг тæлмацты фæрцы аирвæзтысты иуæй-иу рагон бердзенаг тексттæ. Сомихаг уацфыстытæ сты Кавказы историйы иртасынæн тынг ахъаззаг.
2005 азы сомихæгтæ сæ фыссынады 1600 азы бæрæгбон кодтой.
Фонологи
Сомихаг æвзаджы фонологийы ис 6 хъæлæсон фонемæйы æмæ 30 æмхъæлæсон фонемæйы.
Диалекттæ
Дыууæ сомихаг диалектон къордæй иу (скæсæйнаг, «ашхарабар») у нырыккон Сомихы паддзахадон æвзаджы бындур. Ныгуылæн диалекттыл дзурынц диаспорæйы сомихæгтæ АИШ æмæ Европæйы.
Литературæ
Нырыккон литературон сомихаг æвзаджы бындурæвæрæг уыд Абовян Хачатур, фыссæг æмæ этнограф.
Фиппаинæгтæ
Категори:Индоевропæйаг æвзæгтæ Категори:АИШ-ы æвзæгтæ Категори:Гуырдзыстоны æвзæгтæ Категори:Сомихы æвзæгтæ Категори:Уæрæсейы æвзæгтæ
Кемеровойы облæст
Кемеровойы облæст (Кемеровская область) кæнæ Кемеровойы облæст — Кузбасс (Кемеровская область — Кузбасс) у Уæрæсейы Федерацийы субъект Сыбыры федералон зылды. Йæ административон центр у Кемерово.
Фиппаинæгтæ
*
Гуыркъо
Фиппаинæгтæ
Категори:Дыргъ
1738
1738 1738 १७३८
Нигде (ил)
Нигде (Niğde ) у Турчы провинци (ил).
Категори:Турчы провинцитæ
Певек
Певе́к (Пээкин) у сахар Уæрæсейы цæгаты. Ис Чукоткæйы автономон зылды.
Фиппаинæгтæ
Категори:Чукоткæйы автономон зылды сахартæ
1630-æм аз
Амардысты
Категори:1630
Попокатепетль
Попокате́петль (Popocatépetl, Popōcatepētl) у активон вулкан Мексикæйы. Йæ бæрзæнд у 5426 м, уымæй уый у ацы бæстæйы дыккаг бæрзонддæр хох (Пико де Орисабойы фæстæ).
Категори:Мексикæйы вулкантæ
1739
1739 1739 १७३९
Хасиевы
Хасиевы — ирон мыггæгты уырыссаг вариант:
Бетъретæ
Бетъретæ у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Фаллагкомы. Ныртæккæ æдзæрæг у.
Цардысты дзы Джиотæ.
Литературæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ Категори:Фаллагкомы хъæутæ
Тахохтæ
Тахохтæ (Тахоховы) сты ирон мыггаг.
Равзæрд
Ацы мыггагæн йæ равзæрды истори цæуы Ларсæй. Сæ фыдæлтæй Ларсы чи цард, уыдонæй ма хъуыды кæнынц æрмæст Бабийы ном. Тахох цæрæнбынатæн равзæрста Уæллаг Уынал. Ам ус ракуырдта, ссис бинонты хицау æмæ йæ мыггаг йæхи номыл раивта — Тахохтæй. Райгуырд сын æртæ фырты: Гой, Уæхæнæз æмæ Бури. Бури Уыналы кæйдæр амардта æмæ уый тыххæй алыгъд Къобмæ, Уæхæнæз та алыгъд Дзæуджыхъæумæ, Гой та алыгъд Дыгуры коммæ æмæ æрцард Уæллаг комы, Къæмынты хъæуы. Тахохты мыггаг Къæмунты фылдæрæй фылдæр кодтой, зæххытæ сын нал фаг кодта æмæ быдыры хъæутæм фæлыгъдысты: Сындзыхъæу, Къора æмæ Сырх Дыгурмæ.
Фиппаинæгтæ
*
1740
1740 1740 १७४०
Æфсирджынтæ
Æфсирджынтæ, æфсирджын хортæ, хоргæрдæджытæ , тыллæг , хорæфсирджынтæ (Poaceae) сты зайæгойты бинонад.
Уыцы зайæгойтæ тынг ахсджиаг сты адæмæн, систы калориты сæйраг ратæдзæн. Бæстæмæ гæсгæ ахсджиагдæр сты пырындз, нартхор, мæнæу, кæнынц дзы кастæ, ссад, сæкæр. Хъæддагæй зайгæ æфсирджынтæ (кæрдæг) у хизгæ фосы сæйрагдæр хæринаг.
Фиппаинæгтæ
*
1631-æм аз
Амардысты
Категори:1631
1741
1741 1741 १७४१
Саухох (Цæгат Ирыстон — Хуссар Ирыстон)
Саухох у хох Хуссар æмæ Цæгат Ирыстоны арæныл. Хохы бæрзæнд у 3711 метры.
830-æм аз
Амардысты
Категори:830
Саухох (Цæгат Ирыстон — Хуссар Ирыстон)
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Софияйы сахары облæст
Софияйы сахары облæст (Област София-град) у Болгарийы облæст бæстæйы ныгуылæны. Облæсты административон центр у паддзахады сæйраг сахар — София.
Цæрджытæ
Мегаполис Софияйы йеддæмæ облæсты ма ис æндæр æртæ сахары: Банкя, Бухово æмæ Нови-Искыр. Уыимæ ма облæсты территорийыл лæууынц 34 хъæуы.
Административон æгъдауæй облæсты иу хъæубæстæ и — Столичнæ.
Фиппаинæгтæ
*
829-æм аз
Амардысты
Категори:829
1742
1742 1742 १७४२
Ардебиль (остан)
Ардеби́ль (اردبیل) у Ираны 31 остантæй иу. Йæ сæйраг сахар — Ардебиль.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ираны административон дих
1632-æм аз
Амардысты
Категори:1632
Хосонтæ
Хосонтæ (Хосоновы, Öğün ) сты ирон мыггаг.
Литературæ
*
Сивас (ил)
Сивас, вариант: Суаз (Sivas) у ил (провинци) Турчы.
Хуссар Америкæ
Хуссар Америкæйы цæрынц алы расæты минæвæрттæ. Сæ фылдæр дзурынц испайнагау кæнæ португайлагау (уый тыххæй регион схуындæуыд Латинаг Америкæ), фæлæ ма уым пайдагонд цæуынц бынæттон æвзæгтæ дæр (æппæты фылдæр — кечуаг).
Политикон дих
1530-æм азæй фæстæ бынæттон цæрджытæ систы испайнаг æмæ португайлаг тыхæйисджыты дæлбар. Европæйæ чи ’рбацыдис, уыдон радих кодтой сæхицæн колонитæ Хуссар Америкæйы территорийæ. XIX æнусы дæргъы уыцы колонитæй фылдæр хай систы хæдбар паддзахæдтæ.
Хуссар Америкæйы паддзахæдтæй, куыд йæ фæзуатæй афтæ йæ цæрджыты нымæцæй дæр, уыдонæй стырдæр у Бразили.
*
Дидинæгджын къабуска
Дидинæгджын къабуска (Brassica oleracea var. botrytis, Цветная капуста) у къабускайы дæлхуыз.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Стерлитамачы район
Стерлитамачы район (Стәрлетамаҡ районы, Стерлитамакский район) у муниципалон район Башкортостаны Республикæйы сконды. Районы администраци у Стерлитамачы, фæлæ уыцы сахар йæхæдæг у хицæн муниципалон иуæг — «сахарон зылд Стерлитамак».
Муниципалон районы фæзуат у 2227 км². Ис дзы 111 цæрæнраны, уыдонæй стырдæртæ: Куганак, Наумовкæ, Рощинский, Загородное æмæ Отрадовкæ.
Район у хъæздыг саумæр зæххытæй, хъæды фæзуат 5,1% у.
Цæрджытæ
2006-æм азы 1 январы цæрджыты нымæц уыд 35 281. Районы цæрынц уырыссæгтæ (36,5 %), башкирæгтæ (23 %), тæтæйрæгтæ (23 %) æмæ чувашæгтæ (14,7 %).
Экономикæ
Хъæууонхæдзарадон зæххытæ ахсынц 186,1 мин га (районы 83,6 %), уымæй 142,5 мин га сты хуымтæ.
Культурæ
Культурæйы сæйрагдæр артдзæст у районы Культурæйы галуан, 1991-æм азæй у хъæу Загородныйы. Уый йеддæмæ кусынц 29 культурæйы хæдзары, дæс хъæууон клубы.
Районы цæрджыты ’хсæн райтынг ис аивадон хæдархайд. «Адæмон коллективы» хуындад райстой уырыссаг зарæджы хор «Родники» («Суадæттæ»), чувашаг зарæджы ансамбль «Парне» («Лæвæр»), тæтæйраг зарæджы ансамбль «Ядкарь», кафты коллектив «Миляш», уырыссаг зарæджы ансамбль «Уральская рябинушка» («Уралы цъуй»), тæтæйраг зарæджы ансамбль «Гузель», уырыссаг зарæджы ансамбль «Рязаночка», мордоваг этнографион ансамбль «Вастома» («Фембæлд»).
Æддаг æрмæг
Категори:Башкортостаны районтæ
Крунуберг
Кру́нуберг (Kronobergs län) у лен Швецийы хуссары, провинци Смоланды. Йæ централон сахар у Векшё.
Фиппаинæгтæ
Крунуберг
Смоляны облæст
Смоляны облæст (Област Смолян) у Болгарийы хуссары хæххон облæст. Йæ административон центр у сахар Смолян (32 824 цæрæджы ), лæууы болгайраг сæйраг сахар Софияйæ хуссар-ныгуылæнырдæм.
Облæст цы территори ахсы, уый фæзуат у 3193 км².
Смоляны облæст æмарæн у
Цæрджытæ
2008 азы июлмæ облæсты цардысты 130 043 адæймаджы.
Сахар Смоляны йеддæмæ облæсты ис ма æндæр авд сахары — Девин (7090 цæрæджы ), Доспат (2527 цæрæджы ), Златоград (7808 цæрæджы ), Мадан (6929 цæрæджы ), Неделино (4784 цæрæджы ), Рудозем (4058 цæрæджы ), Чепеларе (5664 цæрæджы ). Уыимæ ма Смоляны облæсты территорийыл ис 234 хъæуы.
Административон æгъдауæй облæст дихгонд у 10 хъæубæстæйыл: left|250px|thumb|Смоляны облæст
Фенддæгтæ
Смоляны облæст у цымыдисæг хæххон регион. Ис дзы Болгарийы зымæгон туризмы зынгæдæр артдзæст курортон комлпекс Пампорово. Архитектурон æмæ историон фенддæгтæ дæр дзы бирæ ис.
Фиппаинæгтæ
*
Ленины проспект (Стерлитамак)
Ленины проспект (Проспект Ленина) у Стерлитамачы сæйраг уынг. Йæ дæргъ у 3,87 км.
Талахæрис
Талахæрис (Salix caprea; Ива козья, Бредина) у бæлас, хæрисы хуыз.
Литературæ
Категори:Бæлæстæ Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Мыдхæссæг зайæгойтæ
1743
1743 1743moi nanca 1743 १७४३
1744
1744 1744 १७४४
831-æм аз
Амардысты
Категори:831
1633-æм аз
Амардысты
Категори:1633
1745
1745 1745 १७४५
832-æм аз
Амардысты
Категори:832
Зозатæ
Зозатæ у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Фаллагкомы. Ныртæккæ æдзæрæг у.
Ардахан (ил)
Ардахан (Ardahan) у провинци (ил) Турчы цæгат-скæсæны.
Зозатæ
Цардысты дзы Джиотæ.
Ардахан (ил)
Категори:Турчы провинцитæ
Зозатæ
Фиппаинæгтæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ Категори:Фаллагкомы хъæутæ
Маруфи, Аббас
Аббас Маруфи (, райгуырдис Тæхраны 1957-æм азы 17 майы — амардис 2022-æм азы 1 сентябры) — ирайнаг фыссæг æмæ журналист. Йæ зындгонддæр уацмыс у роман «Мæрдты симфони».
Иртæста драматурги Тæхраны университеты, æмæ уыциу рæстæг куыста журналистæй æмæ ахуыргæнæгæй скъолайы.
Фæстæдæр, 1990–1995-æм азты Маруфи уыди литературон журнал «Гардун»-ы сæйраг редактор.
Йæ фыццаг мыхуыргонд чиныг уыди радзырдты æмбырдгонд «Хуры мидæг». Фыссæг ма у цалдæр æвæрд пьесæйы автор. Йæ фæстаг радзырдты æмбырдгонд «Тыфхъæды аромат» мыхуыргонд æрцыди АИШ-ы.
Уэлен
Уэле́н (Увэлен,, ) у Уæрæсейы æппæты скæсæйнагдæр хъæу, Чукоткæйы автономон зылды.
833-æм аз
Амардысты
Категори:833
Маруфи, Аббас
Аббас Маруфи сэмиграци кодта Иранæй, ныртæккæ цæры Германы.
Уэлен
Фиппаинæгтæ
Категори:Чукоткæйы автономон зылды цæрæнрæттæ
1746
1746 1746 १७४६ 1746
Маруфи, Аббас
Æддаг æрмæг
Категори:Ираны фысджытæ Категори:Ираны журналисттæ Категори:Тæхраны чи райгуырдис, уыдон
Спрингфилд (Иллинойс)
Спрингфилд (Springfield) у америкаг штаты Иллинойсы сæйраг сахар, йæ хицауадон, коммерцион æмæ культурон центр.
Спрингфилд
Спрингфилд:
Географи
АИШ-ы сахартæ:
1634-æм аз
Амардысты
Категори:1634
Цъедис (Оны муниципалитет)
Цъедис (წედისი) у хъæу Гуырдзыстоны Оны муниципалитеты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Оны муниципалитеты цæрæнрæттæ
Мыдгæрдæг
Мыдгæрдæг кæнæ лæсыф, ст.дыг. ныхас. арæнгæрдæг (Salvia officinalis, Шалфей лекарственный) у, мыдыбындзытæ мыд кæмæй æмбырд кæнынц, ахæм бирæазон зайæгой.
Йæ бæрзæнд вæййы 70 см онг. Йæ иу гектар мыд дæтты 200 килограммы онг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хосгæнæн зайæгойтæ Категори:Мыдхæссæг зайæгойтæ Категори:Хъацæнтæ (хæринаг)
Индоевропæйаг æвзæгтæ
thumb|300px|Индоевропæйаг æвзæгты ахæлиу: тар кæрдæгхуыз — цæрджытæй фылдæр дзурынц индоевропæйаг æвзæгтыл; рухс кæрдæгхуыз — индоевропæйаг æвзагыл дзурынц цæрджытæй къаддæр хай, фæлæ у бæстæйы официалон æвзаг Индоевропæйаг æвзæгтыл чи дзуры, уыдон цæрынц æппæт континентты дæр, æмæ сæ иумæйаг нымæц у 2,5 млрд адæймагæй фылдæр.
Индоевропæйаг æвзæгтæ равзæрдысты иу æвзагæй, кæцыйыл дзурæг адæм цардысты 8–10 мин азы агъоммæ. Кæм цардысты уыцы адæм уымæн зонад бæлвырд дзуапп нæма дæтты.
Мыггаджы сконд
Индоевропæйаг мыггагмæ хауынц мæнæ ахæм æвзаджы къордтæ: Уыдонæй анатолиаг, тохайраг æмæ италикаг къордтæй æвзæгтыл ничиуал дзуры.
* Категори:Евразийы æвзæгтæ
Вильнюс
Ви́льнюс (Vilnius) у Литвайы сæйраг сахар. Цæрынц дзы 622,5 мин адæймаджы (2016), ома бæстæйы стырдæр сахар у.
2001-æм азы сфыстмæ гæсгæ Вильнюсы цæрджытæй 57,8 % сты литоваг адæмыхаттæй, 18,7 % — польшæйæгтæ, 14 % — уырыссæгтæ, 4 % — белорусæгтæ.
Фиппаинæгтæ
*
834-æм аз
Амардысты
Категори:834
Симд (ансамбль)
Республикæ Хуссар Ирыстоны Галаты Барисы номыл кафт æмæ зарды паддзахадон ансамбль «Симд» у Хуссар Ирыстоны паддзахадон музыкалон коллектив. Йæ бындур сæвæрдта Галаты Барис 1936-æм азы.
Ансамбль хæссы ирон адæмон кафт симды ном. Ансамблы нырыккон аивадон разамонæг у Саулохты Сергей.
Йæ аивадон архæйды азты дæргъы паддзахадон ансамбль схъомыл кодта бирæ профессионалон цæгъдгæнджытæ, композитортæ, кафтамонджытæ æмæ кафджытæ.
Ансамблы тæккæ зындгондæр архайджытæй иу уыди Сагкаты Валери.
Æрвитæнтæ
Категори:Хуссар Ирыстоны культурæ
Ахметов, Серик Ныгметы фырт
Ахметов Ныгметы фырт Серик (Серік Нығметұлы Ахметов; райгуырдис 1958-æм азы 25 июны Темиртауы) у Хъазахстаны премьер-министр 2012-2014 азты.
Категори:Хъазахстаны политиктæ Категори:Хъазахстаны премьер-министртæ Категори:Темиртауы чи райгуырдис, уыдон
1748
1748 1748 १७४८
835-æм аз
Амардысты
Категори:835
Ленины проспект
Ленины проспект (Проспект Ленина) уыд Советон Цæдисы бирæ сахарты ахсджиаг уынджы популярон ном, Владимир Ленины кадæн.
Номхыгъд
Категори:Уынгтæ Категори:Ленины номыл объекттæ
1635-æм аз
Амардысты
Категори:1635
Вальядолид
Вальядоли́д (Valladolid) у сахар Испанийы, Кастили æмæ Леоны автономон æмбалады сæйраг сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Испанийы сахартæ
1749
1749 1749 १७४९
Велуантæ
Литературæ
Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ
Гибралтары донкъубал
Гибралтары донкъубал (Estrecho de Gibraltar, the Strait of Gibraltar, مضيق جبل طارق‎‎, Fretum Gaditanum) у, Пиренейты æрдæгсакъадах æмæ Африкæйы цæгат-ныгуылæйнаг донбылты ’хсæн чи кæлы, уыцы донкъубал; бæтты Зæххастæуы денджыз æмæ Атлантикон фурд.
Йæ дæргъ у 65 км, уæрх — 14–44 км, тæккæ арфдæр ран — 1181 метры.
Йæ хæрзвадат географион уавæры руаджы Гибралтары донкъубалæн ис стыр экономикон æмæ стратегион ахадындзинад. Донкъубалы былтыл æрбынат кодтой Испанийы порттæ Сеутæ, Ла-Линеа, Альхесирас, стæй Мароккойы порт Танжер. Ис ам Стыр Британийы эксклав — Гибралтар.
2003-æм азæй фæстæмæ Испани æмæ Марокко иумæ иртасынц донкъубалы бын æфсæнвæндаджы (æмæ/кæнæ автомобилон) тъунел саразыны фарста. Ис егъау хиды проекттæ дæр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Донкъубалтæ алфавитмæ гæсгæ
Куыдзвæдæг
Куыдзвæдæг у кæрдæджы ном.
1750
1750 1750 १७५०
1636-æм аз
Амардысты
Категори:1636
1752
1752 1752 १७५२
836-æм аз
Амардысты
Категори:836
1753
1753 1753 १७५३
837-æм аз
Амардысты
Категори:837
Гусары район
Гусары район, вариант: Кусарыйы район (Qusar rayonu, КцӀар район) у Азербайджаны районтæй иу, паддзахады цæгаты. Районы административон центр у сахар Гусар.
Цæрынц дзы лекъ — 90,6%, азербайджайнæгтæ — 9%.
Фиппаинæгтæ
Категори:Азербайджаны районтæ
1637-æм аз
Амардысты
Категори:1637
Козатыхъæу
Козатыхъæу кæнæ Козатæ у æдзæрæг хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Зруггомы.
Литературæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ Категори:Зруггомы хъæутæ
838-æм аз
Амардысты
Категори:838
1754
1754 1754 १७५४ 1754
839-æм аз
Амардысты
Категори:839
Хьюстон
Хьюстон (Houston) у сахар АИШ-ы хуссар-ныгуылæны, Мексикæйы бакæлæнæй 50 километры æддæмæ, штат Техасы стырдæр сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Техасы сахартæ
1755
1755 1755 १७५५
Агры (ил)
Агры (Ağrı) у ил (провинци) Турчы скæсæны.
Фиппаинæгтæ
Категори:Турчы провинцитæ
Гъесджейы хох
Гъесджейы хох кæнæ Гъесчейы хох, Гескъе у хохы цъупп Хуссар Ирыстон æмæ Гуырдзыстоны арæныл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ Категори:Къозы ком
Хъæддаг куыдз
Хъæддаг куыдз кæнæ макъабирæгъ, манкъа бирæгъ (Canis aureus) у бирæгъты мыггагмæ чи хауы, ахæм хъæддаг сырд.
Жиронæ (провинци)
Жиронæ (Girona), Херонæ (Gerona) у провинци Каталонийы. Йæ административон центр у Жиронæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Каталонийы провинцитæ
Ubuntu-йы шрифттæ
Ubuntu font family (Убунтуйы шрифты бинонтæ) у компьютерон шрифт. Йæ саразæг у Далтон Мааг. Ацы шрифт бæззы иронау фыссынæн дæр.
«Ды æнхъал дæ æмæ дæ хъæуы ног логотип, фæлæ æцæгæй дæ хъæуы ног шрифт».
Æрвитæнтæ
Категори:Сæрибар шрифттæ Категори:Убунту
Къуыпп (хъæу)
Къуыпп кæнæ Къуыппы хъæу у æдзæрæг хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Зруггомы.
Цардысты дзы Козатæ.
Тасмани
Тасма́ни (Tasmania) у Австралийы штат æмæ сакъадах. Йæ сæйраг сахар у Хобарт.
Софияйы облæст
Софияйы облæст (Софийска област) у ныгуылæн Болгарийы облæст. Йæ административон центр у паддзахады сæйраг сахар София, фæлæ уыцы сахар облæсты дæлбар нæу, ис æм хицæн административон иуæг — Софияйы сахары облæст.
Къуыпп (хъæу)
Литературæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ Категори:Зруггомы хъæутæ
Тасмани
Тасмани у дунейы 26-æм стырдæр сакъадах.
Софияйы облæст
Софияйы облæст цы территори ахсы, уый фæзуат у 7059 км². Облæст у хæххон, лæууы, Софияйы алфамбылай цæфхады хуызæн цы хæхтæ и, уыдоныл. Уыцы хæхты къахынц æрхуыйы æрзæт, Пирдопы та кусы æрхуыйы комбинат, кæцы Европæйы стырдæрыл нымад у.
Софияйы облæст æмарæн у:
Цæрджытæ
2008 азы облæсты цардысты 256 140 адæймаджы.
Облæсты ис 18 сахары — Божуриште (4970 цæрæджы ), Ботевград (22 104 цæрæджы ), Годеч (4604 цæрæджы ), Долна-Баня (4812 цæрæджы ), Драгоман (3419 цæрæджы ), Елин-Пелин (7045 цæрæджы ), Етрополе (11 687 цæрæджы ), Златицæ (5364 цæрæджы ), Ихтиман (13 792 цæрæджы ), Копривштицæ (2537 цæрæджы ), Костенец (7344 цæрæджы ), Костинброд (11 824 цæрæджы ), Момин-Проход (1757 цæрæджы ), Пирдоп (8105 цæрæджы ), Правец (4555 цæрæджы ), Самоков (28 150 цæрæджы ), Своге (8512 цæрæджы ), Сливницæ (7602 цæрæджы ). Уыимæ ма Софияйы облæсты территорийыл ис 265 хъæуы.
Административон æгъдауæй облæст дихгонд у 22 хъæубæстæйыл:
Фиппаинæгтæ
*
Фæзыхъæу (Алагиры район)
Фæзыхъæу кæнæ Фæз у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Зруггомы.
Литературæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ Категори:Зруггомы хъæутæ
Къайсауртæ
Къайсауртæ (კაიშაურნი [къаишаурни]) у хъæу Гуырдзыстоны цæгаты. Ис Хады комы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Душеты муниципалитеты цæрæнрæттæ
1756
1756 1756 १७५६
840-æм аз
Амардысты
Категори:840
Эрзурум (ил)
Эрзурум (Erzurum) у ил (провинци) Турчы скæсæны. Йæ административон центр у скæсæн Турчы размæцыддæр сахартæй иу — Эрзурум. Йæ фæзуатмæ гæсгæ провинци у бæстæйы цыппæрæм стырдæр (25 248 кв. км).
Эрзурумы бæстыхъæд у карз, континенталон. Рæстæмбисæй 114 боны дæргъы бæстæ митæй æмбæрзт лæууы.
Турк æмæ Уæрæсейы ’хсæн хæстыты рæстæг Эрзурум цалдæр хатты-иу байстой уæрæсейаг æфсæддонтæ. Фыццаг хатт йæ байстой 1829-æм азы (уый тыххæй Пушкин дæр фыссы йæ «Эрзуруммæ балц»-ы). Дыккаг хатт йæ байстой 1877-æм азы хæсты. Фæстаг хатт Эрзурум бахаудис уæрæсейæгты къухтæм 1916-æм азы, Фыццаг дунеон хæсты рæстæг (фæстæмæ йæ радтой Туркæн Брест-Литовсчы бадзырдмæ гæсгæ).
Провинцийы экономикæйæн ахсджиаг сси бынæттон Кемаль Ататюрчы номыл университет (Atatürk University), кæцыйы ахуыр кæнынц 40 мин студенты бæрц.
Фиппаинæгтæ
Категори:Турчы провинцитæ
1757
1757 1757 १७५७
1758
1758 1758 १७५८ 1758
1639-æм аз
Амардысты
Категори:1639
Финикс
Фи́никс (Phoenix, ) у Аризонæйы сæйраг сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Аризонæйы сахартæ
Ишимбай
Ишимба́й (Ишембай) у Башкортостаны сахар, Ишимбайы районы административон центр. Цæрджыты нымæц (2020-æм аз) — 64,4 мин адæймаджы. Стерлитамакæй 21 км æдде.
Фиппаинæгтæ
Категори:Башкортостаны сахартæ
841-æм аз
Амардысты
Категори:841
1759
1759 1759 १७५९
Сычъигæрдæг
Сычъигæрдæг (Dactylis glomerata; Ежа сборная) у æфсирон зайæгой.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Æфсирджынтæ
Бингёль (ил)
Категори:Турчы провинцитæ
Лимасол
Лимасол (Λεμεσός, Leymosun) у Кипры дыккаг стырдæр сахар.
Къаматæ
Къаматæ у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы.
Цъыфындзæр
Цъыфындзæр (Чефандзар) у цъыфдзаст Цæгат Ирыстоны. Ис Хæрисы комы.
Къаматæ
Истори
Адтæнцæ дууæ гъæуи: Къубуси Къаматæ æма Æндаг Къаматæ. Гъæутæ кæрæдземæ идард нæ адтæнцæ, се ’хсæн æдеугурæй ес 1,5 километри. Мæхчески æма Уæхъæци гъæутæ дæр сæмæ адтæнцæ хæстæг. Гъæутæ æвæрд æнцæ Айгомуги дон æма паддзахи надæн æ галеу фарс бæрзонд къолтæбæл, цæгати.
Цъыфындзæр
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны географи Категори:Дыгургом
Къаматæ
Истори
Къамати раздæри хестæр цæргутæ Кертибийти Кертибий, Магкити Цæппо, Гетъоти Елбиздухъ, уæдта ма никкидæр беретæ сæ рамæлæти фæсте ниууагътонцæ адæмæн берæ рагон таурæхътæ, кадæнгитæ, зартæ æма æгъдæуттæ. Аци зæронд лæгтæй берæ адæм фегъустонцæ къаматтаг рæсугъд кизгæ Дзандзирахъи туххæй уæззау таурæхъ, Цæлкости Гуймани хабæрттæ, Къобалти берæгъ, Секъинати сайтан — Æригани туххæй æма æнд.
Октябри революций фæсте Къамати гъæути цæргутæн лæвæрд æрцудæй барæ сæ цæрæн бунæттæ раййевун будури гъæутæмæ. 1929-30 æнзти Къубуси Къамати цæргутæ еугурæйдæр ралигъдæнцæ Сурх-Дигори гъæумæ. Ардæмæ ма еци æнзти фæллигъдæнцæ Æндаг Къаматæн дæр сæ фулдæр цæргутæ. 1925 анзи ба Гадатæй еу аул, Магкитæ æма Цæлкостæ фæллигъдæнцæ Æхсæрисæрмæ.
Мыггæгтæ
Æндаг Къамати гъæуи цардæнцæ муггæгтæ: Байхъултæ, Гетъотæ, Диготæ, Дедегкатæ, Кертибийтæ, Къобалтæ, Къеуростæ, Магкитæ, Фæтдзартæ, Синатæ, Тауиттæ, Тотойтæ, Хъарадзаутæ, Хохтæ æма Цæлкостæ. Къубуси Къамати цардæнцæ: Гадатæ, Диготæ, Секъинатæ.
Стъæлха
Стъæлха кæнæ хуыдзæхæра, тугсыгъдæггæнæн (Cichorium, Цикорий) у иуазыккон æмæ дыууæазыккон кæрдæгты мыггаг. Мыггагæй дыууæ хуызы сты рæзынгонд, цыппарæй æхсазмæ та — хъæддæг.
Хъæддаг уырыдзы — уидаджы ном.
Афыст
Стъæлхайæн ис, сыджытмæ арф чи фæцæуы, ахæм стæвд æлхуийон уидаг.
Пайда
Салатон стъæлха æмæ хуымæтæг стъæлха сты рæзынгонд. Уыцы зайæгойы уидаджы ис бирæ инулин (сезоны тæмæн 75%). Уый тыххæй уыцы уидагæй пайда кæнынц куыд къофийы суррогатæй.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Кадыры хос
Кадыры хос у кæрдæг зайæгой.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Къаматæ
Фиппаинæгтæ
Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ Категори:Дыгуронау фыст
1760
1760 1760 १७६०
Губайы район
Цæрынц дзы азербайджайнæгтæ, лекъ, хохаг дзутт, шахдагъы адæмтæ.
Хакаси
Хакаси (официалон ном у Хакасийы Республикæ, Республика Хакасия, Хакас Республиказы) у Уæрæсейы Федерацийы субъект. Йæ фæзуат у 61,5 мин км². Цæрынц дзы 532 319 адæймаджы (2010).
Губайы район
Категори:Азербайджаны районтæ
Хакаси
Фиппаинæгтæ
Категори:Хакаси
Аминон
Аминон — Мæрдты бæсты тызмæг дуаргæс ирон нарты кадджыты. Мæрдты бæстæм бацæуæн уыдис æрмæстдæр Хур аныгуылыны размæ. Аминон — сылыстæг удгоймаг – Мæрдты дунейы паддзах Барастыры бардзырдмæ гæсгæ гом кæны Мæрдты бæсты æфсæн дуæрттæ.
842-æм аз
Амардысты
Категори:842
Хуссар Ирыстоны хæст (2008)
thumb|Хæсты картæ Хуссар Ирыстоны дыккаг хæст (уырыссагау æй фæхонынц Фондзбонон хæст дæр, гуырдзиаг историографи йæ хоны Уæрæсейы-Гуырдзыйы хæст) уыд 2008-æм азы сæрды. 7 августы æхсæвыгон гуырдзиаг салдæттæ бабырстой Цхинвалмæ. Уыдон парахатæй пайда кодтой артиллери æмæ танктæй, уыцы бабырсты рæстæг амардысты Цхинвалы цæрджытæй бирæ, хæлд кæнæ сыгъд æрцыдысты бирæ амаддзæгтæ.
Уæрæсейы æфсад æмæ Хуссар Ирыстоны æфсæддонтæ бырстой размæ, байстой Гур æмæ ныппырх кодтой Гуырдзыстоны æфсаддон базæтæй бирæ.
Уыцы хæсты фæдыл Уæрæсейы Федераци (йæ президенты барамындтытæй) Республикæ Хуссар Ирыстон æмæ Абхазы Республикæйы хæдбардзинад банымадта.
Уыцы республикæты цы Тбилисы дæлбар территоритæ ма уыдысты (Ленингоры район, Цхинвалы районы гуырдзиаг хъæутæ æмæ «Уæллаг Абхаз»), уыдон бынæттон хицауæдтæм бахаудысты. Афтæмæй 2008-æм азы сæрды фæстæ Гуырдзыстоны кæддæры автономитæ Хуссар Ирыстон æмæ Абхаз сæ советон рæстæджы арæнтæм бацыдысты.
Æддаг æрмæг
Категори:Хæстытæ Категори:Хуссар Ирыстоны истори Категори:Гуырдзыстоны истори Категори:Абхазы истори
Хими
thumb|right|250px|Химикæттæ флаконты мидæг. Сæ нымады ис [[аммонийы гидроксид æмæ азоты туагад.]]
Хими (арæзт цæуы бердзенаг ныхасæй Chemia) у æрдззонæны ахсджиагдæр æмæ егъаудæр къабæзтæй иу; буаргъæдтæ, се сконд, сæ миниуджытæ æмæ уыимæ ма, химион реакциты фæрцы буаргъæдтыл цы ивддзинæдтæ æрцæуы, уыдон дæр, чи иртасы, уыцы зонад. Атомтæ, химион бастдзинæдты руаджы, молекулæтæй фестынхъом кæй сты, стæй буаргъæдтæ атомтæй арæзт кæй сты, уымæ гæсгæ хими сæйрагдæр иртасы, атомтæ æмæ, атомтæй чи сæвзæрди, уыцы молекулæты æмбастдзинæдтæ, стæй сæ архайд кæрæдзиимæ.
Химийы истори
Хими æвзæрын райдыдта 5000 азы размæ (æд-зонд адæймаджы дуджы). Адæймаг кæддæриддæр архайдта химион буаргъæдтимæ æмæ уымæн йæ фыццаг эксперименттæ — цæрмтæ æлдыгъ кæнын, хæринаг кæнын, арт кæнын — ис нымайæн практикон химийы райдианыл. Цадæггай практикон зонæнтæ фылдæр кодтой æмæ цивилизацийы рæзты райдианы адæймагæн йæ бон уыди иуæй-иу ахорæнтæ, эмальтæ, марг æмæ хостæ кæнын. Райдианы адæймаг пайда кодта биологон процесстæй: æнхъизын, æмбийын æмæ æндæртæй, фæлæ арт кæнын куы базыдта, уæд райдыдта пайда кæнын тайын кæныны, судзыны, æхсидыны процесстæй.
Химион дæсниæдты бындур æрæвæрдæуыди Рагон Мысыры (Египет). Згъæркуыст, керамикæ, авгкæнын, парфюмери, косметикæ — уæдыккон химийы ацы къабæзтæ, суанг нæ эрæйы агъоммæ дæр, уыдысты размæцыд. Цæвиттон, нырыккон доныстоны авджы сконд, зæгъæн ис, ницы хъауджы кæны, 6000 мин азы размæ Мысыры цы авгæй пайда кодтой, уый скондæй. Химион зонæнтæ, кæд сæ дзуарылæгтæ сусæг кодтой хи къорды мидæг, уæддæр куыддæртæй хъарыдысты æндæр бæстæтæм. Европæйæгтæм химион зонад бахауди фыццаджыдæр араббæгтæй, уыдон 711-æм азы Испани сæхи куы бакодтой, уæд. Арабб уыцы зонад хуыдтой «алхими» æмæ афтæмæй ацы ном ахæлиу Европæйы дæр.
Зындгонд куыд у, афтæмæй Мысыры, суанг нæ эрæйы агъоммæ 3000-æм азы, зыдтой кæнын æрхуы æмæ йæ баиугæндтæ (æндидзынгæнæгæн, ома «восстановителæн» пайда кодтой æвзалыйæ), стæй æвзист æмæ зды. Куыдфæстæмæ Мысыр æмæ Месопотамийы рапарахат ис бронзæйы кондад, цæгатаг бæстæты та — æфсайнаджы кондад. Уыцы заманы ахуыргæндтæн æнтысти теоретикон ссарæггæгтæ дæр. Зæгъæм, Китайы, нæ эрæйы агъоммæ XXII-æм æнусæй фæстæмæ, зындгонд уыди бындурон элементты теори (дон, зынг, хъæдвыд, сызгъæрин, сыджыт). Месопотамийы та фæзынди ахæм идейæ, зæгъгæ, дуне арæзт у ныхмæлæуддзинæдтæй: зынг — дон, хъарм — уазал, хус — уымæл æмæ афтæ дарддæр.
Нæ эрæйы агъоммæ V-æм æнусы Гречъы Левкипп æмæ Демокрит рапарахат кодтой, æппæт буаргъæдтæ атомтæй арæзт сты, зæгъгæ, кæм дзырдæуы, уыцы теори. Грекъаг философтæ аналогийы хуызы æркастысты фыстыты скондмæ æмæ рахатыдтой: мæнæ ныхас дзырдтыл куыд дих кæны, дзырдтæ та дамгъæтыл, афтæ æппæт буаргъæдтæ дæр арæзт сты бæрæг баиугæндтæй (молекулæтæй), уыдон та сæхæдæг арæзт сты, диххъом чи нæу, ахæм элементтæй — атомтæй.
Алхими
Нæ эрæйы агъоммæ IV—III-æм æнусты Азийы равзæрди, йæ дуджы философон зонæнтæ æмæ æрмгуысты фæлтæрддзинад, стæй магион æмæ мистикон теоритæ кæм баиу сты, ахæм зонад — алхими. Ссардæуыди ахæм ног элементтæ, куыд джынасу, сондон, фосфор, сбæрæг и цæххы бирæ типтæ; уæдмæ зындгонд уыдысты туагад HNO3 æмæ щёлочь NaOH. Уыцы заманы зындгонддæр алхимиктæ уыдысты Джабир ибн Хайян (Гебер), Ибн Сина (Авиценна) æмæ Абу-ар-Рази.
Нæ эрæйы VII-æм æнусы алхими бахæццæ и Европæмæ. Уыцы заман уæлдай популярон уыдысты хъæздыгад æвдисæг дзаумæттæ (предметы роскоши), уæлдайдæр сызгъæрин. Сæ популярондзинадæн уыдис бæлвырд аххосаг: уыдон уыдысты азиаг бæстæтимæ базар кæныны фæрæз. Алхимиктæ сæ хъус дардтой, практикон ахадындзинад кæмæн уыди, ахæм фарстатæм: сызгъæрин иннæ зъæртæй куыд самалгæнæн ис, згъæртæ куыд бакусинаг вæййынц æмæ æндæр ахæмтæм. Цадæггай араббаг алхими практикæйæ дард кодта æмæ куыдфæстагмæ раздæрау популярон нал уыди. Кæй зæгъын æй хъæуы, алхими парахат кодта тынг цадæггай. Уымæн уыди бæлвырд аххосæгтæ: кондады спецификæ, стæй зонæнтæ æрмæст фыдæй фыртмæ кæй лæвæрдтой. Европæйы зындгонддæр алхимиктыл нымад уыдысты Роджер Бэкон æмæ Раймонд Луллий. Алхимийы биноныг ивддзинæдтæ æрцыди æрмæст XVI æнусы, згъæркуыст æмæ медицинæ тынг рæзынгæнинаг кæй уыдысты, уый руаджы.
Хими куыд зонад
Хими куыд зонад сбæрæг ис XVI—XVII-æм æнусты, дунейы механистикон сурæтæн бындур чи æрæвæрдта, уыцы зонадон æнтыстыты руаджы. Уымæй уæлдай ма химион зонадæн ахъаз фесты индустрийы рæзт æмæ буржуазон æхсæнады фæзынд. Фæлæ уæддæр химийы фарста уыди быцæуаг: физикæйæ хъауджыдæр, хими бæрцытæй нæ уыди равдисæн æмæ уымæн-иу иуæй-иу ахуыргæндтæ хъуыды кодтой, зæгъгæ, хими бæрцытимæ архайæг зонад нæу, фæлæ у сгарыны (познание) æндæр хуыз. 1661-æм азы Роберт Бойль ныффыста чиныг «Химик-скептик». Ахуыргонд йæ куысты равдыста, буаргъæдты миниуджытæ, буаргъæдтæ цы хайыгтæй арæзт сты, уыдонимæ баст кæй сты. Зæгъæм, дыууæ буаргъæдæн фæйнæхуызон миниуджытæ кæй ис, уымæн аххосаг у, фæйнæхуызон хайыгтæй (корпускултæй) арæзт кæй сты. Ван Гельмонт иртаста судзыны процесс æмæ афтæмæй рабæрæг кодта, буаргъæд куы судзы, уæд йæ цур газ кæй сæвзæры. Газы æмбарынады уæлдай ма, ахуыргонд раргом кодта æвзалытуаг (углекислый) газ. 1672-æм азы Бойль раиртæста, згъæр зынджы куы фæдарай, уæд йæ массæ фылдæр кæй кæны, уый. Уыцы фæзынд афтæ бамбарын кодта, зæгъгæ, згъæр йæхимæ арты хайыгтæ исы.
Хъæрмад æмæ флогистон. Газтæ
XVIII-æм æнусы райдианы Шталь радта флогистоны теорийы формулировкæ. Штальмæ гæсгæ флогистон у, æрмæг куы судзы, уæд уымæй чи фæиппæрд вæййы, уыцы буаргъæд. 1774-æм азы Пристли раргом кодта туаггуыр, Кавендиш та 1766-æм азы — донгуыр.
1770–1790-æм азты Лавуазье химион æгъдауæй раиртæста цалдæр процессы: судзын, туагкæнын (окисление) æмæ улæфын, æмæ равдыста, зынг буаргъæд кæй нæу, фæлæ у химион процессы фæстиуæг. 1799–1806-æм азты Пруст рабæрæг кодта буаргъæды сконды æнæивгæдзинад (постоянство) закъон, 1808-æм азы та Гей-Люссак раиртæста гуырахстон ахастыты закъон (Авогадройы закъон). Дальтон йæ куыст «Химион философийы ног системæ»-йы (1808–1827) бæлвырдæй равдыста, атомтæ кæй ис, æмæ бавдыста æмбарынæдтæ: атомон уæз æмæ элемент (иухуызон атомты æмдзыгуыр).
Буаргъæды атомарон теорийы реинкарнаци
1811-æм азы Авогадро иу гипотезæ рæгъмæ рахаста, зæгъгæ, элементарон газты молекулæтæ дыууæ æмхуызон атомæй арæзт сты; фæстæдæр уыцы гипотезæйы бындурыл Канниццаро рацарæзта атомон-молекулярон теори.
1869-æм азы Д.И. Менделеев раиртæста Химион элементты периодон закъон æмæ саразта химион элементты периодон системæ. Ахуыргонд сбæлвырд кодта химион элементы æмбарынад æмæ равдыста, атомон массæ элементы миниджытимæ баст кæй у. Менделеев уыцы закъон рабæрæг кæнынæй бындур æрæвæрдта химийæн куыд бæрцытæ иртасæг зонадæн (количественная наука). Уый агъоммæ хими нымад уыди айдагъ афыстон æмæ хъæдиртасæг зонадыл (описательная качественная наука).
Радиоактивондзинад æмæ спектртæ
Буаргъæдты сконд раиртасынæн тынг сахадыдтой XIX-æм æнусы зонадон ссардтытæй. Ахуыргæндтæ иртæстой эмиссион спектрты тæнæг структурæ æмæ ныхъуырыны спектртæ (тонкая структура эмиссионных спектров и спектры поглощения) æмæ æрцыдысты ахæм хъуыдымæ, зæгъгæ, уæлдæрранымад спектртæ æмæ буаргъæдты атомты сконды ’хсæн ис бастдзинад. Радиоактивондзинад раргомы руаджы рабæрæг и, иуæй-иу атомтæ стабилон кæй не сты, стæй сын изотоптæ кæй ис æмæ æндæр атомтæй фестынхъом кæй сты.
Бындурон æмбарынæдтæ
Элементарон хайыгтæ
Атом æмæ атомы аппæй фæстæмæ, æппæт хайыгтæ сты элементарон (кæй зæгъын æй хъæуы, протонтæ уыцы къордмæ нæ хауынц).
Атом
Атом у химион элементæн йæ лыстæгдæр хайыг чи у, æмæ йе ’ппæт миниуджытæ чи хæссы, уый. Атом арæзт у аппæй æмæ аппы алыварс чи зилдух кæны, уыцы электронтæй. Апп арæзт у протонтæ æмæ нейтронтæй. Протонтæн ис æвæрццæг ифтыгъдæг, нейтрон у нейтралон. Атомтæ кæрæдзиимæ архайгæйæ аразынц молекулæтæ.
Хуымæтæг буаргъæд фæхицæнтæ вæййы иу типы атомтыл (кæд, зæгъæм, гелийы хуызæн иуатомон нæу, уæд), вазыгджын буаргъæд — цалдæр типы атомтыл.
Химион реакцийы фæрцы атом фæдихгæнæн нæй.
Молекулæ
Молекулæ у, дыууæ кæнæ фылдæр атомтæй арæзт чи у стæй хибарæй уæвынхъом чи у, ахæм хайыг. Ис ын иудадзыгон хъæдон æмæ бæрцон сконд. Молекулæйы миниуджытæ баст сты цалдæр хъуыддагимæ: 1) йæ сконды цы атомтæ ис, уыдонимæ; 2) куыд баст сты кæрæдзиимæ атомтæ; 3) цавæр бынат сын ис молекулæты хуылфы. Молекулæйæн вæййы цалдæр уавæры (уыцы иу рæстæджы молекулæ вæййы иу уавæры). Молекулæ исты æддагон факторты руаджы иу уавæрæй иннæ уавæрмæ хизынхъом у. Буаргъæды миниуджытæ баст сты, йе сконды цы молекулæтæ ис, уыдоны уавæр æмæ миниуджытимæ.
Буаргъæд
Классикон зонады хъуыдымæ гæсгæ материйы уæвынæн ис дыууæ физикон формæйы: буаргъæд æмæ быдыр. Буаргъæд у, æнцойады массæ кæмæн ис, материйы ахæм формæ. Æппæт буаргъæдтæ дæр сты корпускулæтæй (ома хайыгтæй) арæзт. Хими сæйрагдæр иртасы, атомтæ, молекулæтæ, ионтæ æмæ радикалтæй арæзт чи у, уыцы буаргъæдтæ. Ранымад хайыгтæ та арæзт сты элементарон хайыгтæй: электронтæ, протонтæ, нейтронтæ æмæ æндæртæй.
'''Хуымæтæг æмæ вазыгджын буаргъæдтæ. Химион элементтæ.'''
Сыгъдæг буаргъæдты ’хсæн равзарæн ис хуымæтæг æмæ вазыгджын буаргъæдтæ. Фыццæгтæ арæзт сты иухуызон химион элементтæй. Дыккæгты сконды ис цалдæр химион элементы.
Хуымæтæг буаргъæдтæ нæй хæццæгæнæн æмбарынæдтæ «атом» æмæ «химион элемент»-имæ Химион элемент у, йæ аппæн бæрæг æвæрццæг ифтыгъдæг кæмæн ис, ахæм атомты тип. Æппæт химион элементтæн ис сæрмагонд бынат (бæлвырд атомон номыримæ) Менделеевы элементты Периодон системæйы. Элементы фæткон номыры нысаниуæг æмæ уыцы элементы атомы аппы нысаниуæг сты æмхуызон, ома химион элемент у, иу фæткон номыр кæмæн ис, уыцы атомты æмдзыгуыр. Хуымæтæг буаргъæдтæ сты химион элементты хибарæй уæвыны формæ. Алы элементæн (ифстагæй фæстæмæ) уайы цалдæр хуымæтæг буаргъæды (химион терминтæй: аллотропон формæйы). Уыцы хуымæтæг буаргъæдтæ кæрæдзийæ хицæн кæнынц се скондмæ гæсгæ (зæгъæм, атомон туаггуыр О, æнæуый туаггуыр О2 æмæ озон О3) кæнæ сæ кристаллон хызæджы арæзтмæ гæсгæ (зæгъæм, элемент æвзалыгуырæн (С) уайы дыууæ хуымæтæг буаргъæды: алмаси æмæ графит). Кæй зæгъын æй хъæуы, хуымæтæг буаргъæдтæ вæййынц иуатомон æмæ бирæатомон.
Вазыгджын буаргъæдтæн ис ма æндæр ном: химион баиугæндтæ, уымæн æмæ ацы буаргъæдтæ фæзынынц хуымæтæг буаргъæдтæ химион реакцийы фæрцы куы баиу вæййынц, уæд.
Хуымæтæг буаргъæдтæ сты вазыгджын буаргъæдты химион реакцийы фæрцы уæнгтæ кæныны фæстаг формæтæ. Вазыгджын буаргъæдтæ, цы хуымæтæг буаргъæдтæй арæзт вæййынц, уыдоны миниуджытæ нæ бахъæхъхъæнынц (фесæфынц сæ). Ныры заман æмбарынæдтæ «синтез» æмæ «анализ»-ы æвæрд ис уæрæхдæр мидис. Хъæугæ буаргъæд реакцион хæццæйæ рахицæнгæнæн куы уа, уæд æй кæй фæрцы самалгæнæн ис, уыцы цыфæнды химион процесс хуыйны синтез. Анализ у, буаргъæды (кæнæ буаргъæдты хæццæйы) хъæдон æмæ бæрцон сконд чи раиртасы, уыцы химион процесс. Хъæдон æмæ бæрцон анализтæ сты аналитикон химийы хæйттæ.
Æппæт химион элементтæ, сæ миниуджытæм гæсгæ (ома хибар атомты миниуджытæм гæсгæ, стæй элементтæй цы хуымæтæг æмæ вазыгджын буаргъæдтæ арæзт æрцæуы, уыдоны миниуджытæм гæсгæ) дихгонд цæуынц дыууæ къордыл: згъæр æмæ æнæзгъæр элементтыл. Æнæзгъæр элементтæм хауынц (дзырдæй) элементы He, Ne, Ar, Kr, Xe, Rn, F, Cl, Br, I, At, O, S, Se, Te, N, P, As, C, Si, B æмæ Н. Иннæ элементтæ хауынц згъæрты къордмæ.
Ион у, протонтæ æмæ электронты бæрц æмхуызон кæмæн не сты, уыцы ифтыгъд хайыг (атом кæнæ молекулæ). Кæд ионы сконды электронты нымæц протонты нымæцæй фылдæр у, уæд йын ис æппæрццæг ифтыгъдæг æмæ йæ хонынц анион (дæнцæг: Cl-.). Кæд электронтæ протонтæй къаддæр сты (бæрцæй), уæд ионæн ис æвæрццæг ифтыгъдæг æмæ йæ хонынц катион (дæнцæг: Na+).
Радикал
Радикал у, йе сконды æнæкъай электрон (кæнæ электронтæ) кæмæн ис (ома хайыджы мидæг электронæн æмкъай электрон куы нæ вæййы), ахæм хайыг (атом кæнæ молекулæ). Фылдæр хатт химион бастдзинады архайынц дыууæ электроны. Æнæкъай электрон кæмæн ис, уыцы хайыг вæййы иттæг активон æмæ æндæр хайыгтимæ æнцонæй саразы бастдзинæдтæ. Уымæ гæсгæ, радикалы цард, рæстæмбис нымадæй, у хæрз цыбыр.
Химион бастдзинад
Химион бастдзинад у, атомтæ кæнæ атомты къордтæ кæрæдзийы цур урæд цæмæй вæййынц, уыцы тых. Ис рахицæнгæнæн химион бастдзинады цалдæр типы: ионон, ковалентон (полярон æмæ æнæполярон), згъæрон, донгуыры (водородный) æмæ æндæр бастдзинæдтæ.
Периодон закъон
Ацы закъон раргом кодта Д.И. Менделеев 1869-æм азы 1-æм мартъийы. Закъонæн ис раттæн ахæм формулировкæ: иу элементмæ цы химион миниуджытæ ис, уыдон та цалдæр элементы фæстæ разынынц æндæр элементмæ дæр.
Химион реакцитæ
Химион буаргъæдты кæнæ буаргъæдты алыхуызон хæццæты мидæг цы процесстæ цæуынц, уыдон сты химион реакцитæ. Химион реакциты фæрцы кæддæриддæр арæзт æрцæуы ног буаргъæдтæ.
Бæлвырдæй зæгъгæйæ, химион реакци у молекулæйы структурæйы ивыны процесс. Реакцийы фæрцы атомты нымæц молекулæйы мидæг кæнæ фылдæр кæны (синтез), кæнæ къаддæр кæны, кæнæ æнæ ивгæйæ баззайы (изомеризаци, атомты бынативд). Реакцийы дæргъы атомты ’хсæн бастдзинæдтæ æмæ сæ равæрд молекулæйы хуылфы æндæр кæнынц.
Химион реакцитæ æргом æмæ бæрæг кæнынц буаргъæды химион миниуджытæ. Химион реакцийы чи архайы, уыцы буаргъæд хуыйны реагент. Химион реакцийы фæрцы цы буаргъæд сæвзæры, уый та хуыйны реакцийы продукт.
Æмткæй райсгæйæ, химион реакци æвдыст цæуы афтæ: Реагенттæ → Продукттæ.
Номенклатурæ
Номенклатурæ у химион баиугæндтæн ном æвæрыны æгъдæутты æмбырдгонд. Ахургæндтæн цы химион баиугæндтæ зындгонд сты, уыдоны нымæц ныридæгæн у 20 милуанæй фылдæр, уыимæ ма сæ нымæцы рæзт бауромæн нæй æмæ уымæн, цæмæй сæ номмæ гæсгæ æнцон уа ногæй бавдисын сæ структурæ, æнæмæнг хъæуы сын ном æвæрын бæлвырд æгъдæуттæм гæсгæ. Органикон æмæ æнæорганикон баиугæндтæн ном æвæрынæн ис цалдæр номенклатурæйы. Уыдонæй стандартыл нымад у номенклатурæ IUPAC.
Химийы хæйттæ
Нырыккон хими у æрдззонæны уыйас уæрæх къабаз æмæ йын йæ бирæ хæйттæ сты нымад, кæд кæрæдзиимæ æнгом баст, фæлæ уæддæр, хæдбар зонадон дисциплинæтыл.
Цы объекттæ ахуыр кæны, уыдоны миниуджытæм гæсгæ хими дих у дыууæ къабазыл: органикон æмæ æнæорганиконыл. Физикон принциптæ æмæ эксперименталон бæрæггæнæнты бындурыл химион фæзындтæ чи бæлвырд кæны æмæ сæ иумæйаг закъонбæрцæдтæ бæрæг чи кæны, химийы уыцы къабаз хуыйны физикон хими. Ацы къабазмæ ма хауы квантон хими, электрохими, химион термодинамикæ, химион кинетикæ. Сæрмагонд хæйттыл нымад сты аналитикон æмæ коллоидон хими.
Нырыккон куыстады технологон бындур бæрæг кæны химион технологи. Ацы зонады сæр у:
а) цæттæ æрдзон æрмæджытæ химион æгъдауæй бакуысты ауæрдаг методтæ æмæ фæрæзтæ;
б) æрдзы мидæг чи нæй, ахæм химион продукттæ кæнын.
*
1761
1761 1761 १७६१
1641-æм аз
Амардысты
Категори:1641
843-æм аз
Амардысты
Категори:843
1762
1762 1762 १७६२
Ерæдзыпп
Фиппаинæгтæ
Категори:Топпытæ Категори:Ирыстоны истори
1763
1763 1763 १७६३
Башкираг æвзаг
Башкираг æвзаг — Башкортостаны дыууæ официалон æвзæгтæй иу, башкираг адæмы æвзаг. Дзурджыты нымæц — 1,4 млн, уыдонæй Башкортостаны — 1,3 млн.
Категори:Тюркаг æвзæгтæ Категори:Уæрæсейы æвзæгтæ
844-æм аз
Амардысты
Категори:844
Ацц
Ацц, бирæон нымæц: æ‎ццытæ‎ (Anas platyrhynchos) у бабызты бинонадмæ чи хауы, ахæм ленкгæнæг маргъ.
Категори:Мæргътæ
Липецчы облæст
Цæрджыты нымæц у 1 172 800 адæймаджы. Сæ фылдæр (95,3%) уырыссæгтæ.
Фиппаинæгтæ
*
1 декабры
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Битлис (ил)
Битлис кæнæ Битлиц (Bitlis) у ил (провинци) Турчы хуссар-скæсæны.
Фиппаинæгтæ
Категори:Турчы провинцитæ
1764
1764 1764 १७६४
Жиронæ
Фиппаинæгтæ
Категори:Каталонийы сахартæ
Хъыримаг
Хъыримаг — раджы заманы кадджын чи уыдис, ахæм топп.
Фиппаинæгтæ
Категори:Топпытæ Категори:Ирыстоны истори
Никоси
Никоси (Лефкосия) (Λευκωσία, Lefkoşa) у Кипры сæйраг сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Кипры сахартæ
Женевæ
Женевæ (Genève, Genf, Genava) у Швейцарийы дыккаг стырдæр сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Швейцарийы сахартæ
845-æм аз
Амардысты
Категори:845
1765
1765 1765 १७६५
Фæрæз
Фæрæз (ფარაზი) у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.
1643-æм аз
Амардысты
Категори:1643
Фæрæз
Литературæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ