cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Оруэлл, Джордж
Оруэлл аристократон мыггагæй кæй уыдис, уый йын баххуыс кодта бацæуын Лондоны элитарон Сыгъдæг Киприаны скъоламæ. 1917 азы Оруэлл райста сæрмагонд (номон) стипенди.
Æхсæзаздзыдæй фæстæмæ Оруэллмæ уыди иу фæндон — фыссæг суын. Иуæндæс азы йыл куы цыдис, уæд газетты нымыхуыр кодта патриотон æмдзæвгæ.
1921 азы Оруэлл каст фæцис Итоны колледж.
1922 азы Оруэллæн йæ ахуырад дарддæр кæнынæн æхца куы нæ разындис, уæд бацыдис паддзахадон полицæмæ æмæ араст ис Бирмæмæ, уым фæкуыста 1927 азмæ.
1923 азы Оруэлл нымыхуыр кодта йæ фыццаг уацмыстæ.
1927 азы Оруэлл йæ куыст ныууагъта æмæ раздæхтис Европæмæ, кæм сфæнд кодта фыссæг суын. Æхца кусгæйæ Оруэлл аивта бирæ професситæ. Уыди мигæнæнты æхсæгæй Парижы уазæгдзæрæны, хуымæллæг æмбырдгæнæгæй Кенты, букинисты æххуысгæнæгæй, ахуыргæнæгæй. Уыцы æзты тæлмæнтæ Оруэлл равдыста чиныджы «Куыдзы цард Парижы æмæ Лондоны» ("Down and Out in Paris and London"). Чиныг мыхуыры рацыдис 1933 азы. Эрик Блэры фæсномыг Джордж Оруэлл дæр уыцы аз фæзынди. «Джордж» уыд Англисы сыгъдæг армдарæг (уырыссагау святой покровитель), «Оруэлл» уыд цæугæдоны ном. Æрыгон фыссæджы нæ фæндыдис цæмæй йæ ныййарджытæ базоной, цавæр хъуагтæ байæфта сæ фырт Лондоны æмæ Парижы трущобæты.
1936 азы Джордж Оруэлл æмæ Эйлин О’Шонесси бацыдысты æмкъайады.
120-æм аз
Амардысты
Категори:120
Оруэлл, Джордж
Испанийы мидхæст куы байдыдта, уæд Джордж Оруэлл араст ис Барселонæмæ куыд лондонаг æрвылкъурион газетты корреспондент. Уым баиу ис партизанты къордимæ ПОУМ (POUM, Иугонд кусæг марксистон парти). Йæ ус ныууагъта йæ диссертаци æмæ араст ис йæ лæджы фæдыл. Эйлин О’Шонесси дæр райдыдта ПОУМ-ы кусын. Оруэлл тох кодта Арагойнаг æмæ Теруэйлаг фронтты, уым фæцæф ис фашистон снайперы нæмыгæй. 1937 азы Барселонæйы милицæ æмæ ПОУМ схуыдтой «троцкисттæ» æмæ «мыздыл лæгмартæ», æмæ Оруэлл алыгъдис Испанийы сусæг пъæлицæ йæ кæй сырдта, уый фыдæй.
Дыккаг дунеон хæст куы райдыдта, уæд Оруэллы фæндыдис хæстмæ ацæуын, фæллæ йæм фæгуырысхо кодтой рæуджы низмæ (туберкулез), æмæ йæ уый тыххæй æмæ йæ цæфы тыххæй нæ райстой. Оруэлл уæддæр бархи æфсæддон службæ кодта, уыд газет «Обсервер»-ы (Observer) корреспондентæй, Би-Би-Сийы фæлгæсæгæй.
1944 азы февралы Джордж Оруэлл фыст фæци йæхицæндæр тынг æнахуыр уацмыс — Сталин æмæ Советон Цæдисы тыххæй аргъау «Фосдарæн фермæ» ("Animal Farm"). Фæлæ йæ сатирæ ахæм æргом уыд æмæ уыцы уацмыс нæ мыхуыр кодтой Англисы дæр, Америкæйы дæр. Мыхуыргонд æрцыдис æрмæст 1945 азы, популярон сси 1950-тæм азты.
1945 азы Оруэллæн амардис йæ ус, æмæ Оруэлл йæ кæнгæ лæппуимæ ацыдис сакъадах Джурæмæ, Шотландийы денджызон былтæм ’ввæхс, æмæ æрцардис зæронд фермерон хæдзары. Ам райдыдта йæ куыст роман «1984»-ыл. 1949 азы роман «1984» мыхуыргонд æрцыдис Англисы æмæ АИШ-ы.
1950 азы 21 январы Джордж Оруэлл амардис рæуджыты низæй.
1984 аз ЮНЕСКО рахуыдта Джордж Оруэллы аз.
Фиппаинæгтæ
Категори:Англисаг фысджытæ Категори:Стыр Британийы фысджытæ
1909-æм аз
Амардысты
*
Инджынтæ
Инджынтæ у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ацы рагон хъæу хуыссы Уæлладжыры комы, Урсдоны цæугæдоны был. Ныр дзы ис иу хæдзар цæрæгой.
Бызыккатæ
Бызыккатæ, вариант Бызыктæ (Бзиковы, Бизикоевы, Бизиковы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Сæууес
Категори:Зайæгойтæ дыгуронау
121-æм аз
Амардысты
Категори:121
Савиес
Категори:Зайæгойтæ дыгуронау
Венесуэлæйы гимн
Зарæг Gloria al Bravo Pueblo («Æхсарджын адæмæн — кад») сси Венесуэлæйы паддзахадон гимн 1881-æм азы 25 майы президент Антонио Гусман Бланкойы барамындмæ гæсгæ. Йæ тексты автор у дохтыр æмæ журналист Висенте Салиас (Vicente Salias), композитор — Хуан Хосе Ландаэта (Juan José Landaeta).
30 июлы
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Къостайы проспект
Къостайы проспект (проспект Коста) у Дзæуджыхъæуы стырдæр проспект, цæуы хуссарæй цæгатмæ, Арвыкомы фæндаджы райдианæй автобусон вокзалмæ. Проспектæн йæ нырыккон ном радтой поэт æмæ рухстауæг Хетæгкаты Къостайы ном мысынæн. Раздæры Тбилисы уынг (Тбилисская) æмæ Ной Буачидзейы уынг уыцы проспекты иугонд æрцыдысты.
Проспекты дæргъы фылдæрыл цæуы трамвай.
Къостайы проспекты ахсджиаг бæстыхæйтты ’хсæн:
Категори:Дзæуджыхъæуы уынгтæ
122-æм аз
Амардысты
Категори:122
3 ноябры
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
.no
.no у Норвегийы уæллаг æмвæзады паддзахадон домен.
no
Цывдзæг
Цывдзæг у зайæгойы ном.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Юньнань
Юньна́нь у провинци Китайы хуссары. Административон центр — Куньмин.
Фиппаинæгтæ
*
Ханайтæ
Ханайтæ (Ханаевы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
951 Гаспрæ
thumb|200px|Астероид 951 Гаспрæ thumb|200px|Астероид 951 Гаспрæ
951 Гаспрæ у астероид. Григорий Неуймин ссардта ацы астероид 1916-æм азы 30 июлы.
Гаспрæ у курортон сахар Хъырымы, Ялтæмæ ’ввахс.
Категори:Астероидтæ
123-æм аз
Амардысты
Категори:123
Джакартæ
Джака́ртæ (Jakarta, Jakarta) у Индонезийы сæйраг сахар æмæ паддзахады æппæты стырдæр сахар.
Экономикæ
Джакартæ у паддзахады стырдæр индустриалон центр (27 мины куыстуатæй фылдæр).
Фиппаинæгтæ
Категори:Индонезийы сахартæ
.is
.is у Исландийы уæллаг æмвæзады паддзахадон домен.
is
Мидæггаг Картли
Мидæггаг Картли (შიდა ქართლი, []) у провинци (мхаре) Гуырдзыстоны. Йæ административон центр у Гур.
2016-æм азы Мидæггаг Картлийы цардысты 263 800 адæймаджы (æнæ Хуссар Ирыстоны зæххытæй).
*
Хуыскъ ададжы дон
Хуыскъ ададжы дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны. Ис Куырттаты комы, Цымытийы цур.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Куырттаты комы цæугæдæттæ
.fm
.fm у Микронезийы уæллаг æмвæзады паддзахадон домен. Ацы домен у популярон FM-радиостанцæты æхсæн. Кæс: last.fm.
fm
124-æм аз
Амардысты
Категори:124
Ерманыдон
Ерманыдон (ერმანისწყალი) у цæугæдон Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.
Ерманыдон йæ райдайæн исы Лæгъзцъитийы хохæй (3877 м).
Фиппаинæгтæ
Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
.gi
.gi у Гибралтары уæллаг æмвæзады паддзахадон домен.
gi
Миссисипи (штат)
Миссиси́пи (Mississippi) у АИШ-ы штат, цæугæдон Миссисипи денджызы кæм æййафы, уыцы ран.
Штаты цæрынц 2,9 милуан адæймаджы бæрц. Уыдонæй афроамерикæйæгтæ — 36,3% (æндæр штатты ’хсæн афроамерикæйæгты хаймæ гæсгæ штат ахсы фыццаг бынат).
Фиппаинæгтæ
*
Хъоппæг
Хъоппæг кæнæ хъобæгъ (Lilium; Лилия) у, хъоппæгхуызты бинонадмæ чи хауы, ахæм зайæгойты мыггаг.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Ивангород
Иванго́род (Ивангород, Jaanilinn) у сахар Ленинграды облæсты ныгуылæны, Эстонийы арæны фарсмæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ленинграды облæсты сахартæ Категори:Кингисеппы районы цæрæнрæттæ
Сагареджо
Фиппаинæгтæ
Категори:Къахеты сахартæ Категори:Сагареджойы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Бриндизи
Бриндизи (Brindisi) у сахар æмæ порт Италийы хуссар-скæсæны, регион Апулийы. Лæууы Адриатикон денджызы былыл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Апулийы сахартæ
Хъиардæттæ
Хъиардæттæ у цæугæдон Цæгат Ирыстоны. Ис Куырттаты комы, Гулийы цур.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Куырттаты комы цæугæдæттæ
126-æм аз
Амардысты
Категори:126
.ie
.ie у Ирландийы уæллаг æмвæзады паддзахадон домен.
ie
Поти
По́ти (ფოთი) у сахар Гуырдзыстоны ныгуылæны, регион Мегрели æмæ Уæллаг Сарийы, Сау денджызы порт. Сахары цæрынц 41 465 адæймаджы (2014).
Отъреу
Отъреу (ოტრევი) у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы. Хъæу кæны дыууæ дихы — Дæллаг Отъреу æмæ Уæллаг Отъреу.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Мазарини, Джулио
Джу́лио Мазари́ни (æххæст ном: Джулио Раймондо Мадзарино кæнæ Маццарино; Giulio Raimondo Maz(z)arino, йæ францаг ном: Жюль Мазарен, Jules Mazarin, 1602-æм азы 14 июль − 1661-æм азы 9 мартъи) уыди политикон архайæг æмæ Францы фыццаг министр (1642-æм азæй). Министр ссис кардинал Ришельейы амæлæты фæстæ.
Цардафыст
Райгуырдис 1602-æм азы 14 июлы Италийы регион Абруццойы, Пешинæйы сахаргонды. Мазарини куыста хъомысджын кънйаз Колоннамæ. Æрыгон Джулио кънйазы рекомендацимæ гæсгæ райдыдта кусын папы курийы, цыран уый равдыста йæхи арæхсджын дипломатæй. 1630-æм азы Мазарини арвыстæуыдис Францмæ, уым базонгæ ис Ришельеимæ æмæ афтæмæй ссис йæ агент Италийы. 1635-æм азæй уыди папæйы минæвары Ромы. Ришельейы протекцийы фæрцы 1636-æм азы ссис кардинал.
Ришельейы амæлæты размæйы курдиатмæ гæсгæ Людовик XIII снысан кодта (1642) Мазаринийы къаролы советы уæнгæй. Ацы уагдоны уыди æрмæст æртæ адæймаджы.
1643-æм азы къарол фæзиан ис. Ус-регентыл снысан чындæуыдис ус-къарол Аннæ. Æппæтдæр зыдтой Аннæ æмæ Ришельейы ’хсæн знагиуæг кæй уыдис, уый. Галуанæхсæнады фидарæй уырныдта, кардиналы хъузон Мазарини йæ бынатæй иуварсгонд кæй æрцæудзæнис. Фæлæ зæрдæскъæф итайлагæн бантыстис басæттын сæрыстыр ус-къаролы зæрдæ. Принцтæ æмæ титулджын уæздæттæ сызнаг сты «æнæмыггаг фаворитмæ». Фæлæ йæ хицауиуæджы фыццаг фондз азы радтой Францæн бирæ æнтыстдзинæдтæ æддагон политикæйы къабазы. Францы æфсад Æртыназыккон хæсты фæуæлахиз ис Испанийыл. Мазарини уыдис, хæсты архайджыты ’хсæн цы бадзырд (Вестфалы фидыд) фидаргонд æрцыд, уый саразджытæй иу.
Поти
Цæрджытæ
Æппæтцæдисон цæрджыты сфыстмæ гæсгæ (Советон Цæдисы фæстаг сфыст уыдис) Потийы цардис 50 922 адæймаджы.
Мазарини, Джулио
Цардафыст
Мидполитикæйы Мазарини цыдис Ришельейы фæндагыл: централизацигонд рентæ фылдæр кодта хъалонты фæуæлдæры хардзæй.
Поти
Сахары равзæрд
Потийы бынаты цы сахар рагзаманты лæууыдис, Фазис зæгъгæ, уыдис регионы рагондæр сахартæй иу. Грекъаг географ Страбон сбæлвырд кодта, ацы сахар Рионы цæугæдон æмæ Палеостомийы цады ’хсæн Сау денджызы былгæрон кæй лæууы, уый. Сахар хæлд æрцыдис, фæлæ дыууæ сæдæ азы фæстæдæр рагон грекъ дзы сарæзтой сæудæджергæнæн гæнæх. Аммиан Марцеллины рæстæджы ма дзы уыдис 400 салдаты гарнизон.
IV æнусы Фасисы куыста Колхиды академи, хуынди ма Уæлдæр риторикон скъола. Ахуыр дзы кодтой грекъ æмæ гуырдзы, сæ дыууæ æвзагыл дæр. Лæвæрдтой дзы риторикæ, философи, физикæ, математикæ, логикæ æмæ æндæр предметтæ.
Мазарини, Джулио
Мазарини æмæ Фрондæ
1648-æм азы Францы райдыдта мидхæст (Фрондæ). Мазаринийы ныхмæ ралæууыдысты, хъалонты бæрцæй чи хъæрзыдта, уыцы сæудæджергæнджытæ, æрмгусджытæ, æмæ, Ришелье сæ привилегитæ кæмæн байста, æмæ сæ фæстæмæ райсынмæ чи тырныдта, уыцы уæздæттæ. Змæст рæстæджы ма уыдис ахæм цаутæ æмæ зæхкусджытæ лæбурдтой уæздæтты зæхмулкмæ.
Поти
Сахары равзæрд
Поти сахары ном сси VII æнусы.
Валлийаг адæм
Валлийæгтæ (Cymry) сты кельтаг адæм, Уэльсы бындурон адæм.
Поти
Сахары нырыккон истори
Фыццаг уырыссаг революцийы рæстæг Поти сси стачкæтæ æмæ растæдты бынат.
Валлийаг адæм
Категори:Стыр Британийы адæмтæ
.pl
.pl у Польшæйы уæллаг æмвæзады паддзахадон домен.
Поти
Сахары нырыккон истори
1992-æм азы граждæйнаг хæст куы цыдис, Потийы кæрæдзийы ныхмæ тох кодтой звиадисттæ æмæ Тбилисы хицæуады хæстонтæ. 1993-æм азы 2 откябры сахар байстой звиадисттæ, Лоти Кобалия сæ сæргъы, афтæмæй. Фæлæ уыцы рæстæг гуырдзиаг хицæуады фарс балæууыдис Уæрæсейы Сай денджызы флоты денджызон пехотæ. Уыцы æххуысы фæрцы тагъд рæстæджы ныгуылæн Гуырдзыстоны фылдæр хай сси Шеварднадзейы хæстонты дæлбар.
Мазарини, Джулио
Мазарини æмæ Фрондæ
1648-æм азы сæрды Мазарини æмæ уæздæттæ, Парижы парламент, сæудæджергæнджытæ æмæ æрмгусджыты тох Мазиринийы ныхмæ уыдис йæ тæккæ тæмæны. Августы Парижы æппæт уынгтæ æхгæд уыдысты баррикадæтæй. Иуæй-иу тауыстæм гæсгæ тохгæнджыты зæрды уыдис штурмæй байсын Лувр.
Ус-къарол æд сывæллæттæ æмæ Мазарини сусæгæй рацыдысты сахарæй æмæ сæс сæр бафснайдтой фæссахары галуан Рейлы.
.pl
pl
Мазарини, Джулио
Мазарини æмæ Фрондæ
Фрондæйы архайджытæн алымыггаг интерестæ кæй уыдис, уый фæрцы, стæй компромиссты руаджы кардиналы къухы бафтыдис бафидауын йæ ныхмæлæуджытимæ. Фæлæ цард куыд равдыста, афтæмæй а фидыд разындис мæнгæфсон. Фрондæйы сæргъы æрлæууыдис туджы фыццаг принц æмæ нымаддæр æфсадфæтæгтæй иу — Луи Конде. Мазаринийы ныхмæлæуджытæ ерыс кодтой кардиналыл хуыздæр эпиграммæ æмæ памфлет (хуыдтой сæ «мазаринадæтæ») ныффыссынæй. Кондейы æрцахст смæстджын кодта æппæт æхсæнады дæр, æмæ уыцы цау ногæй баиу кодта принцты æмæ парламенты уæнгты.
Парламенты уынаффæмæ гæсгæ Мазарини бæстæйæ æрцыдис тард. Уæд кардинал æрбынат кодта Кельны. Фæлæ тард уæвгæйæ, Мазарини фыстæджыты фæрцы иудадзыг дардта бастдзинад ус-къаролимæ, Аннæйы фырт Людовик XIV та уыди йæ тæваджы бын. Дзырдтой, дам, Мазарини Кельнæй разамынд лæвæрдта, цыма Лувры бады, уыйау. Кардиналæн æнтыстис Фрондæйы фæтæгты ’хсæн тауын быцæудзинæдтæ.
Поти
Сахары нырыккон истори
2008-æм азы 14 августы сахар байстой уæрæсейаг хотыхджын тыхтæ, спутникæй конд къамтæ куыд æвдисынц, афтæмæй Потийы порты цы 6 хæстон катеры уыд, уыдон фæдæлдон кодтой. Хæст куы фæци, уæрæсейаг хæстонтæ сахарæй ацыдысты.
127-æм аз
Амардысты
Категори:127
Поти
Бæстыхъæд
Поти лæууы субтропикон денджызон бæстыхъæды зонæйы (Cfa Кёппены бæстыхъæдты классификацимæ гæсгæ).
Мазарини, Джулио
Мазарини æмæ Фрондæ
21 октябры æрыгон къарол кадджын уавæры бацыдис Парижмæ. Ацы цау нымад у Фрондæйы фæудыл. 1653-æм азы Мазарини раздæхтис Парижмæ æмæ йæ амæлæты бонмæ ахста фыццаг министры бынат.
Поти
Экономикæ
Поти нымад у Гуырдзыстоны ахсджиагдæр экономикон регионтæй иуыл. Йæ порт у Сау денджызы стырдæртæй иу, уый у Гуырдзыстоны сæйраг денджызон порт. 2008-æм азы апрелы паддзахад ауæй кодта порты акцитæй 51% араббаг компани Ras Al Khaimah Investment Authority-æн (ИАЭ).
Уый йеддæмæ сахары кусынц иуæй-иу индустриалон куыстуаттæ (нæуцæлцæггæнæн æмæ æндæртæ).
Мазарини, Джулио
Фиппаинæгтæ
Категори:Францы политиктæ Категори:1602-æм азы чи райгуырдис, уыдон Категори:Пешинæйы чи райгуырдис, уыдон Категори:1661-æм азы чи амардис, уыдон
Поти
Культурæ
Потийы кусы Валериан Гунияйы номыл паддзахадон драмон театр.
Литературæ
Категори:Гуырдзыстоны сахартæ Категори:Сау денджызы порттæ
Сурамели
Сурамели, XII—XV æнусты Гуырдзыстоны цæрæнран Сурамы хицæуттæ чи уыдысты, уыцы ерыстауты мыггаг.
Категори:Гуырдзиаг мыггæгтæ Категори:Ерыстаутæ
128-æм аз
Амардысты
Категори:128
Таншоннят
Таншоння́т (Tan Son Nhat, Tân Sơn Nhất) у Хошимины æхсæнадæмон аэропорт.
Медзырсхеу
Медзырсхеу кæнæ Медзырысхеу (მეჯვრისხევი, [меджврисхеви]) у хъæу Гуырдзыстоны, Хуссар Ирыстоны арæныл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуры муниципалитеты цæрæнрæттæ
Неуймин, Григорий Николайы фырт
1944-46 азты лæууыдис Пулковойы обсерваторийы сæргъы.
Астероидтæ
Григорий Неуймин ссардта 63 чысылдæр планетæйы, уыдонæй иу у 951 Гаспрæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Уæрæсейы астрономтæ Категори:Советон Цæдисы астрономтæ Категори:Тбилисы чи райгуырдис, уыдон
Гитлер, Адольф
Адольф Гитлер (Adolf Hitler, 1889-æм азы 20 апрелы, Браунау-ам-Инн, Австри-Венгри — 1945-æм азы 30 апрелы, Берлин, Герман) уыд Германы æфсады хицау, Æртыккаг Рейхы фюрер. Уый райгуырди 1889 азы 20 апрелы, цæугæдон Инны бæлгæрон, чи æрбынат кодта, уыцы гыццыл сахар Браунауы. Сахар ис Австри æмæ Германы ’хсæн арæныл.
Гитлеры фыдæлтæ
Йæ фыд уыд Австрийы таможнæйы кусæг Алоис Шикльгрубер (Alois Schicklgruber), йæ мад та зæхкусæджы чызг Кларæ Пёльцль (Klara Pölzl).
Гитлеры фыдæлты тыххæй бирæ информаци нæй. Йæ фыдыфыд Иоганн Георг Гитлер базонгæ ис зæхкусæджы чызгимæ. Йæ ном уыд Анна Мария Шикльгрубер æмæ куыста экономкæйæ Грацы.
1837-æм азы Аннæйæн райгуырдис Гитлеры фыд Алоис. Алоис хаста мыггаг Шикльгрубер 1876-æм азы онг, цалынмæ йæ официалон æгъдауæй нæ раивта Гитлерыл, уый тыххæй æмæ рахъомыл ис йæ фыдыфсымæр Иоганн Непомук Гитлеры хæдзары. Кларæ Пёльцль уыд Алоисæн йе ’ртыккаг ус, йæ лæгæй уыдис æртæ æмæ ссæдз азы кæстæр, æмæ ныййардта йын фондз сывæллоны, уыдонæй сырæзыди æрмæст дыууæ — Адольф æмæ йæ кæстæр хо Паулæ.
Цардафыст
1895-æм азы Гитлерыл æхсæз азы куы цыдис, уæд бацыдис адæмон скъоламæ Фишльхамы сахары. 1897-æм азы фæстæ йæ мад æй арвыста Ламбахмæ бенедиктон моладзандоны скъоламæ. Фæлæ йæ уырдыгæй рацух кодтой. Уый фæстæ бинонтимæ ацыдысты Леондингмæ, Линцы сахаргæронмæ. Уым 1900–1904 æзты Гитлер цыдис реалон скъоламæ Линцы, 1904-1905 æзты — Штейры. Гитлерыл æхсæрдæс азы куы цыдис уæд скъола ныууагъта.
1907-æм азы Гитлер ацыд Венæмæ, фæлæ бацæуæн экзаментыл Венæйы аивады академимæ фæкъуыхцы ис.
1908-æм азы амардис йæ мад. Æмæ фондз азы Гитлер фæкуыста нывгæнæгæй.
1913-æм азы Адольф Гитлер æрцардис Германы, Мюнхены сахары.
1914-æм азы хæст куы райдыдта Гитлер балæвæрдта курдиат Баварийы паддзахмæ цæмæй йæ бахæссой æфсады хыгъдмæ. Æмæ йæ арвыстой 16-æм Баварийы фистæгæфсæддон полкъмæ. Райдианы уыдис санитар, уый фæстæ æнæхъæн хæсты дæргъы куыста бастдзинады къабазы. Дыууæ хатты уыди цæф.
Шяуляй
Шяуля́й (Šiauliai, Šiaulē) у Литвайы стырдæр сахартæй иу. Цæрынц дзы 107 875 адæймаджы (2012). Уый у Шяуляйы уезды административон центр.
Гитлер, Адольф
Цардафыст
1914-æм азы декабры райста йæ фыццаг хæрзиуæг — Дыккаг къæпхæны Æфсæйнаг дзуар. 1918-æм азы 4 августы Гитлерæн балæвар кодтой Фыццаг къæпхæны Æфсæйнаг дзуар.
Шяуляй
Фиппаинæгтæ
Категори:Литвайы сахартæ
Гитлер, Адольф
Цардафыст
1919-æм азы Гитлер бацыдис Германы кусджыты партимæ. Дыууæ азы фæстæ Гитлер сси уыцы партийы разамонæг æмæ йыл сæвæрдта ног ном — Германы кусджыты национал-социалистон парти. Уыцы рæстæг дыууæ ныхасæй «НАцион-соЦИалист» равзæрдис термин — нацизм.
Гитлер ацыди æфсадæй. Уый сарæзта, адæмы рæгъмæ 1920 азы 24 февралы кæй рахаста, уыцы программæ. Партион æмбырдты хъахъхъæнынадæн Гитлеры партийы разамонджытæ сарæзтой морæхæдон лæгты къорд — СА (Sturmabteilung). Иннæ организаци — СС (Schutzstaffel), саухæдон лæгты къорд, сси Гитлеры йæхи гварди.
1923 азы 8 ноябры Гитлер æмæ Людендорф сарæзтой паддзахадон фæфæлдæхт. Фæлæ сæ фæфæлдæхт нæ фæрæстмæ и. Гитлеры аххосджын кодтой паддзахады ныхмæ гадзрахатæй рацæуынæй. 1924-æм азы 26 февралы йын рахастой ахастоны 5 азы фæбадыны тæрхон. Фæлæ ахæстоны фæци æрмæст фараст мæйы. Ахæстоны ныффыста йæ зындгонд чиныг «Майн кампф» («Мæ тох»). 1939 азы чиныг ратæлмац кодтой 11 æвзагмæ, æдæппæтæй йæ тираж уыд 5,2 милиуан экземпляры.
1930-æм азмæ Гитлер сси националон змæлдты æнæмæнг разамонæг.
Донгхой (аэропорт)
«Донгхой» у Донгхойы граждайнаг аэропорт.
Гитлер, Адольф
Цардафыст
1928-æм азы рейхстагмæ (Германы парламентмæ) æвзæрстыты нацисттæ райстой æрмæстдæр дыууадæс бынаты, коммунисттæ та 54.
Донгхой (аэропорт)
Категори:Вьетнамы аэропорттæ Категори:Куангбинь
Гитлер, Адольф
Цардафыст
1929-æм азы Гитлер сарæзта альянс Альфред Хубенбергимæ. 1930 азы рейхстагмæ æвзæрстыты Гитлеры партийæн радтой сæ хъæлæстæ æхсæз милиуан адæймагæй фылдæр æмæ парти райста рейхстагы 107 бынаты.
Чысайнæгтæ
Чысайнæгтæ кæнæ чысан (ксанцы, чисанцы), Хуссар Ирыстоны Ленингоры район æмæ Цхинвалы районы чи цæры, уыцы ирæттæ. Уыдон дзурынц чысайнаг ныхасыздæхтыл. Чысан цæрынц Чысангом, Лехурагом, Медзыдагом æмæ Чысыл Леуахийы комы.
Гитлер, Адольф
Цардафыст
1932-æм азы Гитлер сфæнд кодта президент суын. Фæлæ президенты бынаты баззадиc Пауль фон Гинденбург.
Чысайнæгтæ
Литературæ
Категори:Ирон адæм
Гитлер, Адольф
Цардафыст
1933-æм азы 30 январы Гинденбург снысан кодта Гитлеры Германы канцлерæй.
1933-æм азы 5 мартъийы æвзæрстыты нацистты парти фæфылдæр кодтой сæ быннæты нымæц рейхстаджы. Æмæ Гитлер райста хъæлæсты 52% æмæ сси президент.
1933 азы 24 мартъийы Рейхстаг райста уæлрадон закъон адæм æмæ рейхы хъахъхъæнынады тыххæй. Уыцы закъоны фондз пункты ахæм мидис уыд æмæ рейхстагæн йæ закъондæттæн бартæ аивтой, нымайгæйæ бюджетмæ цæстдард, конституцийы бараст æмæ бадзырдты ратификаци фæсарæйнаг паддзахæдтимæ. Уыцы бартæ радтой цыппар азмæ паддзахадон хицауадæн. Цалдæр мæйы дæр нæма рацыди афтæ иннæ партитæ æрцыдысты æхгæд, профцæдистæ та суæгъд чынди. 1933 азы октябры Герман рацыдис Нациты Лигæйæ.
1934-æм азы Гитлер баиу кодта канцлеры æмæ президентты бынæттæ æмæ сси Германы иунæгон хицауиуæггæнæг. Уыцы азы сæрды уый сфæнд кодта бабырсын Австримæ, фæлæ Муссолини йе ’фсæдтæ куы арвыста Австрийы арæнтæ хахъхъæнынмæ, уæд Гитлер йæ фæнд аивта.
1934 азы 2 августы Гинденбург куы амардис, уæд Гитлер йæхицæн радта «фюрер» (фæтæг) æмæ канцлеры ном, рейхспрезиденты пост та аивта. Æппæт æфсæддон офицерттæ хъуамæ ард бахордтаиккой иузæрдыгдзинадæн Адольф Гитлерæн.
1935-æм азы Гитлер радта Гиммлерæн бардзырд цæмæй уый сарæза концентрацион лагертæ. Сфидар чынди Нюрнберджы закъонтæ граждандзинад æмæ расæйы тыххæй, кæцытæ тобæ кодтой дзуттæгты æмæ немыцæгты (арийæгты) æхсæн къайад æмæ дзуттæгты цух кодтой граждандзинадæй.
1935 азы мартъийы Гитлер фехъусын кодта, 36 дивизийы кæмæн уыд, ахæм æдгæрзтæ æфсад кæй сарæзта. Уымæй комкоммæ саст æрцыдысты Версалы бадзырды домæнтæ.
Чавчавадзе
Чавчавадзе кæнæ Чъавчъавадзе (ჭავჭავაძე) — Къахеты кънйæзты мыггаг. Зындгонд сты XV æнусæй. Кънйæзты титул та æрфидар чындис Картли-Къахеты паддзах Константинæй лæвæрд грамотæйы 1726-æм азы, æмæ бавдыстæуыд, Иракли II 1783-æм азы Уæрæсеимæ цы трактат бафыста, ууыл æфтыд номхыгъды. XVI æнусы мыггаг адихтæ ис дыууæ къабазыл: хистæр — Хъуарелы æмæ Цинандалийы.
Гитлер, Адольф
Цардафыст
1936-æм азы Испанийы мидхæст куы райдыдта, уæд Гитлер æххуыс кодта испайнаг генералæн Франсиско Франкойæн. Испанимæ æрвыст æрцыдис легион «Кондор».
Чавчавадзе
Мыггаджы минæвæрттæ
Категори:Мыггæгтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Гуырдзиаг мыггæгтæ Категори:Гуырдзыстоны дворяйнаг мыггæгтæ Категори:Уæрæсейы дворяйнаг мыггæгтæ Категори:Чавчавадзе
Гитлер, Адольф
Цардафыст
1938 азы, мартъийы Гитлер сæххæст кодта «аншлюсс» Австрийæн æмæ баиу кодта Австри Æртыккаг рейхимæ.
Уыцы аз Гитлер райдыдта Чехословакийы Судетты немыцæгты «сæрибар кæныны» кампани. Нацисттæ Чехословакийы змæстытæ куы сарæзтой, уæд Стыр Британийы премьер Невилль Чемберлен æмæ Францы премьер Эдуард Даладье ацыдысты Германмæ æмæ скодтой Мюнхены бадзырд.
Иу аз дæр нæма рацыдиc, æфтæ рейхы скондмæ бацыдысты, дæс милуан адæймагæй фылдæр кæм цардиc, ахæм территоритæ.
Ног нысанæн Гитлер равзæрста Польшæ. Ныр æй хъуыдис Польшæйы къæлидор æмæ Данциг. Дыууæ фронтыл хæстæй аирвæзынмæ Гитлер райдыдта Мæскуыимæ баныхас.
1939-æм азы 23 августы нацистон Герман æмæ Советон Цæдис сæ къухтæ æрфыстой хæлар æмæ сабырдзинады тыххæй бадзырдыл æмæ баныхас кодтой, Польшæйы кæй адих кæндзысты, ууыл. Фæлæ Чемберлен Гитлерæн фехъуысын кодта Стыр Британи Польшæйы раз йæ хæс кæй сæххæст кæндзæн, уый.
1 сентябры Польшæйы райдыдта хæст æмæ Польшæ æрцыдис дихгонд Германы æмæ советон æфсæдты ’хсæн.
6 октябры Гитлер разæрæвæрдта Стыр Британийæн æмæ Францийæн саразын сæрибарыл бадзырд — йæ «фæстаг æнхъарæн». Фæлæ уæдмæ уыд бæрæг йæ ныхасыл йын æууæндын кæй нæй, уый. Иу мæйы фæстæ Гитлер фехъусын кодта хæсты райдайæны тыххæй.
Уый фæстæ æнæхъæн зымæгмæ 1939-1940 азты ахаста «Бадгæ хæст». Уыцы рæстæг Гитлер æмæ йе знæгтæ ницы архайд кодтой (не предпринимали никаких действий).
1940 азы мартъийы Гитлер æмæ йæ цæдисон Муссолини фембæлдысты Бреннеры æфцæгыл, æмæ Гитлер раргом кодта йæ фæндтæ Муссолинийæн.
1940 азы 9 апрелы гермайнаг æфсæдтæ æрбабырсыдысты Данимæ æмæ Норвегимæ. Иу мæйы фæстæ æххæст конд уыд «блицкриг» Бельгимæ, Нидерландтæм, Люксембург æмæ Францмæ. Иннæ къахдзæф уыди Стыр Британийы уæлдæфон бомбардировкæ. Фæлæ британиаг тæхджытæ æрмæст 15 августы 1940 азы æрæппæрстой 180 немыцаг хæдтæхджыты.
1941-æм азы 6 апрелы Гитлер бакодта йе ’фсæдтæ Грекъ æмæ Югославимæ, фæстæдæр та арвыста Африкæйаг корпус Ливи æмæ Мысырмæ. 22 июны гермайнаг æфсæдтæ ахызтысты советон арæн æмæ бабырсыдысты Балтиаг фронтæй Сау денджызмæ.
Хæрæгдым
Хæрæгдым (Axyris caucasica; Безвкусница кавказская) у кæрдæг зайæгой.
Гитлер, Адольф
Цардафыст
1941 азы 19 декабры Гитлер сæйраг къамандыгæнæг фельдмаршалы Вальтер фон Браухичы йæ бынатæй ацух кодта æмæ йæхи къухмæ райста къамандæкæнынад æфсæддон архайæдтыл.
Хæрæгдым
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Гитлер, Адольф
Цардафыст
Гитлеры æфсæдтæ хæрд кодтой тохты. 1943 азы февралы Фридрих фон Паулюс састы бынаты слæууыди. Муссолинийы режим ныккалди. Знæгты æфсæдтæ æмбылдтой тохты. Гитлерыл уæд цыди фæндзай æхсæз азы, фæлæ уыд ихсыд, фырзæронд лæджы хуызæн цыди.
1945-æм азы 29 апрелы Гитлер æмкъайады бацыдис йæ лымæнимæ Евæ Браун, уайтагъддæр ныффыста политикон ныстуан. Иннæ бон Гитлер йæхи дамбацайæ амардта, Евæ Браун та марг банызта. Сæ марды буæрттæ баппæрстой бæласдоны территорийыл цы дзыхъхъ уыдис, уырдæм æмæ сæ басыгъдтой.
Фиппаинæгтæ
Категори:Диктатортæ Категори:Фыдыбæстæйы Стыр хæст Категори:Германы истори Категори:Нацизм Категори:Браунау-ам-Инны чи райгуырдис, уыдон Категори:Химарджытæ
Чысты дон
Чысты дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны. Ис Куырттаты комы, Цымытийы цур.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Куырттаты комы цæугæдæттæ
Хъаджарты династи
Хъаджарты династи — сахты династи Ираны, æлдариуæг кодтой 1796—1925 азты. Равзардысты Занд династийы фæстæ.
Уыцы династийы сахтæн сæ номхыгъд
Æддаг æрмæг
Категори:Ираны разамонджытæ Категори:Паддзахты мыггæгтæ
Приатæ
Приатæ кæнæ Притæ (Приевы) сты ирон мыггаг.
Истори
Приатæ цардысты Сыбайы комы, нырма дæр сæ мæсыг Сыбайы донæн йæ галиуварс ис.
Литературæ
*
129-æм аз
Амардысты
Категори:129
Миссури (штат)
Миссу́ри (Missouri) у АИШ-ы штат. Цæрынц дзы 5,6 милуан адæймаджы бæрц.
Официалон æвзаг
АИШ-ы официалон æвзаг нæй. Уый тыххæй цалдæр штаттæ, уыдонимæ Миссури дæр, сфидар кодтой йæхи штаты официалон æвзаг. Миссурийы закъонмæ гæсгæ ахæм æвзаг у æрмæст англисаг.
Фиппаинæгтæ
*
Штат
Штаттæ (Staat «паддзахад, хицауиуæг») сты иуæй-иу федералон бæстæты административон хæйттæ. Зæгъæм, АИШ-ы 50 штаты ис. Штаты бартæ æмæ компетенци бæлвырд кæны паддзахады конституци.
Кæй сконды штаттæ ис, уыцы паддзахæдтæ сты:
Штаты сæргълæууæг (губернатор) у адæмы æвзæрст кæнæ паддзахады хицауæй нысангонд, бæстæмæ гæсгæ.
Алы штатæн дæр ис парламенты уæлдæр палатæйы йæхи минæвæрттæ. Уыцы минæвæртты нымæц вæййы æмхуызон (АИШ, Бразили), кæнæ та цæрджыты нымæцимæ баст (Индийы афтæ у).
*
130-æм аз
Амардысты
Категори:130
Электроцинк
Электроцинк у завод Дзæуджыхъæуы, хуызджын згъæркуысты стырдæр заводтæй иу. Уадзы цинк, зды, кадмий, сондоны туагад, цинк-алюминион æмтад, полипропилен.
21 октябры заводæн ссыгъди йæ электролизы цех. Зынг хуыссын гæнгæйæ фæмард иу адæймаг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны экономикæ Категори:Дзæуджыхъæу
Миннесотæ
Миннесо́тæ (Minnesota) у АИШ-ы штат. Цæрынц дзы 5 милуан адæймаджы бæрц. Сæйраг сахар — Сент-Пол. Стырдæр сахар — Миннеаполис. Æндæр сахартæ: Блумингтон, Дулут, Рочестер, Бруклин-Парк.
Цæрджытæ
Миннесотæйы цæрджыты этникон сконд у хигъæдон: æмæ æндæртæ.
Цæрджыты фылдæр хай сты чырыстæттæ.
Фиппаинæгтæ
*
Самтредиа
Самтре́диа (სამტრედია) у сахар Гуырдзыстоны ныгуылæны.
Фиппаинæгтæ
Категори:Имереты сахартæ Категори:Самтредиайы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Аргъонахъ
Аргъонахъ (Кавказская овчарка) у стыр æмæ тыхджын куыдзы мыггаг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Куыйтæ
Централон федералон зылд
Централон федералон зылд (Центральный федеральный округ) у Уæрæсейы европæйаг хайы административон иуæг. Зылды административон центр у Мæскуы.
Цæрджытæ
Централон федералон зылды цæрынц 37 121 812 ад. (26,16 % Уæрæсейы цæрджыты). Националон сконд:
Категори:Уæрæсейы Федерацийы федералон зылдтæ
Хъазыбеджы муниципалитет
Хъазыбеджы муниципалитет кæнæ Хъазыбеджы район, Сæнайы район (ყაზბეგის მუნიციპალიტეტი) у муниципалитет (район) Гуырдзыстоны цæгаты. Йæ административон центр у Сæна (Казбеги).
Фиппаинæгтæ
*
Ньюки
Ньюки (Newquay, Tewynn Pleustri) у Корнуоллы сахар æмæ порт. Цæрынц дзы 19 562 адæймаджы (2001).
Сен-Бартелеми
Сен-Бартелеми́, вариант: Сен-Бартельми (Saint-Barthélemy) у Францы фæсденджызон æмбалад Карибы денджызы.
Ньюки
Фиппаинæгтæ
Категори:Англисы сахартæ Категори:Корнуоллы сахартæ
Бæгæны
Бæгæны у зады ссадæй æмæ хуымæллæгæй кæнгæ алкоголон нозт.
Æддаг æрмæг
*
Сен-Бартелеми
*
Матерæ
Матерæ (Matera: «мæ зæхх») у сахар Италийы хуссары. Ис Базиликатæйы регионы.
131-æм аз
Амардысты
Категори:131
Матерæ
Сасси-ди-Матерæ
Сасси-ди-Матерæ (Sassi di Matera: «Матерæйы дуртæ») у ЮНЕСКО-йы Дунеон хæзнайы объект. thumb|left|300px|Сасси-ди-Матерæ
133-æм аз
Амардысты
Категори:133
Паневежис
Паневе́жис кæнæ Панявежи́с (Panevėžys, Poniewież) у Литвайы стырдæр сахартæй иу. Цæрынц дзы 97 343 адæймаджы (2013). Уый у Паневежисы уезды административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Литвайы сахартæ
132-æм аз
Амардысты
Категори:132
4 ноябры
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Мичиган
Мичига́н (Michigan) у АИШ-ы штат, йæ административон центр у сахар Лансинг. Цæрынц дзы 10 милуан адæймаджы.
Фиппаинæгтæ
*
Фареры сакъадæхты цæрджытæ
thumb|right|300px|Цæрджыты нымæцы рæзт
Кары структурæ
21,9% (нæлгоймæгтæ 5 489; сылгоймæгтæ 5 166) 64% (нæлгоймæгтæ 16 650; сылгоймæгтæ 14 482) 14,1% (нæлгоймæгтæ 3 233; сылгоймæгтæ 3 648) (2008)
Этникон сконд
thumb|right|200px|Фарераг чызг
Дин
Фарерæгтæ сты лютерантæ.
Цæрджыты бафтыд
Гуырынады бæрц: 13.25/1000 цæрджыты (2008)
Мæлгæдзинад бæрц: 8.67/1000 цæрджыты (2008)
Миграцийы коэффициент
-0.82 /1000 цæрджыты (2008)
Категори:Фареры сакъадæхтæ
134-æм аз
Амардысты
Категори:134
Девон (графад)
Девон (Devon) кæнæ Девоншир (Devonshire) у графад Англисы хуссар-ныгуылæны. Цæрынц дзы 1 135 000 адæймаджы (2007). Йæ административон центр у Эксетер.
Фиппаинæгтæ
*
Атом
Атом (бердз. ἄτομος «фæдихгæнæн кæмæн нæй») у химион элементæн йæ лыстæгдæр хайыг чи у, æмæ йе ’ппæт миниуджытæ чи хæссы, уый. Атом арæзт у аппæй æмæ аппы алыварс чи зилдух кæны, уыцы электронтæй. Апп арæзт у протонтæ æмæ нейтронтæй. Протонтæн ис æвæрццæг ифтыгъдæг, нейтрон у нейтралон. Атомтæ кæрæдзиимæ архайгæйæ аразынц молекулæтæ.
Хуымæтæг буаргъæд фæхицæнтæ вæййы иу типы атомтыл (кæд, зæгъæм, гелийы хуызæн иуатомон нæу, уæд), вазыгджын буаргъæд — цалдæр типы атомтыл.
Химион реакцийы фæрцы атом фæдихгæнæн нæй.
135-æм аз
Амардысты
Категори:135
Мыстулæг
Мыстулæг (, Mustela nivalis) у, хомхорты къласмæ чи хауы, ахæм чыcыл цæрæгой.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Даниаг адæм
Даниæгтæ (Danskere) сты Данийы бындурон адæм скандинавиаг равзæрдæй. Уыдон дзурынц даниагау.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дани
Тронадор
Тронадо́р (Cerro Tronador) — хуыст стратовулкан Хуссары Андты, Аргентинæ æмæ Чилийы астæу, сахар Бариллочейы цур. Испайнæгтæ йæ афтæ схуыдтой цъити лæбыргæйæ цы характерон мыртæ равзæрын кæны — уыдонмæ гæсгæ.
Сачхере
Сачхере (საჩხერე) у сахар Гуырдзыстоны, Сачхерейы муниципалитеты административон центр.
Тронадор
Цъититæ
thumb|300px|Цъити Гастано-Оверæмæ бакаст thumb|300px|Вентускеро-Негромæ бакаст Тронадор цымыдисаг у бирæнымæцон цъититы тыххæй. Цъититæ сты аст: Боныхъæды ивды тыххæй цъититæ алыхуызон ивддзинæддтæ исынц, къаддæр кæнынц кæнæ хаттæй-хатт рацаразынц сæ бæрцуат.
Сачхере
Фиппаинæгтæ
Категори:Имереты сахартæ Категори:Сачхерейы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Тронадор
Фыццаг сцыд
Торандоры цъуппмæ фыццаг схызтис 1934-æм азы 14 январы Герман Клауссен, иунæгæй æнæ æххуысгæнджытæй.
thumb|310px|right|Тронадоры сæйраг цъупп
Категори:Аргентинæйы хæхтæ Категори:Аргентинæйы вулкантæ Категори:Чилийы хæхтæ Категори:Чилийы вулкантæ Категори:Вулкантæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Андты хæхтæ Категори:Андты вулкантæ
Потенцæ
Потенцæ (Potenza) у сахар Италийы хуссары, Базиликатæйы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Базиликатæйы сахартæ
136-æм аз
Амардысты
Категори:136
Гули
Гули у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Куырттаты комы.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Къаболатæ, Хъайтмазтæ, Гугкатæ, Хуыдзиатæ.
Æрвитæнтæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Адамкус, Валдас
Валдас Адамкус (лит. Valdas Adamkus; райгуырд 1926-æм азы 3 ноябры Каунасы) у Литвайы президент. Уыцы бынатмæ бацыд 1998-æм азы 26 февралы бонæй 2003-æм азы 25 февралы онг æмæ та ногæй 2004-æм азы 12 июлы бонæй 2009-æм азы 12 июлы онг.
Агъа Мухаммад хан
Агъа Мухаммад хан (1742—1797) уыд Ираны сахтæ Хъаджарты династийы бындурæвæрæг, тюркаг хъаджар адæмы сæргълæууæг (адæмы номæй равзæрд династийы ном). Фондз азы йыл куы цыд, уæд æрдызт фæци йæ мыггаджы знæгтæй.
Адамкус, Валдас
1949-æм азæй 1992-æм азы онг цардис АИШ-ы. 29 азы службæ кодта федералон оргæнты.
Агъа Мухаммад хан
Сах куы сси, уæд йæхи тынг карз æлдарæй равдыста. Кæд ын æнтыстытæ дæр уыд (Ираны æлдариуæг фæфидар кодта Фæскавказ æмæ æндæр рæтты), уæддæр æй амардтой — сахæй иу азы дæргъы фылдæр нæ уыд. Агъа Мухаммады фæстæ Ираны сах сси йæ хæрæфырт Фатх Али сах.
Хур
thumb|right|Хур Хур (символ: ), дыгуронау Хор у Хуры системæйы централон æмæ иунæг стъалы. Хуры массæ кæны 99,866 % Хуры системæйы æмткæйон массæйæ.
Агъа Мухаммад хан
Агъа Мухаммад скодта Тæхран Ираны сæйраг сахар, уый агъоммæ уыдис хуымæтæджы хъæу.
Адамкус, Валдас
Адамкус у бирæ бæстæты хæрзиуджытæй хорзæхджынгонд.
Агъа Мухаммад хан
Фиппаинæгтæ
Категори:Ираны разамонджытæ
Хур
Категори:Хуры системæ
Адамкус, Валдас
Фиппаинæгтæ
Категори:Литвайы политиктæ Категори:Литвайы президенттæ Категори:XXI æнусы политиктæ
Худисæн
Худисæн у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Уарцъегомы.
Цардысты дзы Ногъайтæ.
Хуссар Ирыстоны административон дих
Хуссар Ирыстон дих кæны 4 районыл æмæ республикæйы дæлбарады сахар:
Хуссар Ирыстоны районтæ:
Республикæйы дæлбарады сахар: Цхинвал.
*
Чъандара
Чъандара (Platanus; Платан, Чинар, Чинара) у бæлæсты хуыз.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
137-æм аз
Амардысты
Категори:137
Наро-Фоминск
На́ро-Фоми́нск (Наро-Фоминск) у сахар Мæскуыйы облæсты, Наро-Фоминсчы сахары зылды административон центр. Цæрынц дзы 67 мин адæймаджы (2021).
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæскуыйы облæсты сахартæ
Хъæрæсе-Черкес
Хъæрæсе-Черкес (Хъæрæсе + Черкес), официалон ном у Хъæрæсе-Черкесы Республикæ, цыбырæй ХъЧР (Къарча-Черкес Республика; Къарачай-Черкес Республика; Къэрэшей-Шэрджэс Республикэ; Карашай-Шеркеш Республикасы; Карачаево-Черкесская Республика) у Уæрæсейы республикæ Цæгат Кавказы, лæууы Краснодары край, Кæсæг-Балхъар æмæ Стъараполы крайы ’хсæн, хуссары та — Абхаз æмæ Гуырдзыстонимæ арæн.
Географи
Республикæйы фæзуат у 14 100 км². Йæ сæйраг сахар у Черкесск.
Цæрджытæ
Республикæйы цæрынц 478 517 адæймаджы, уыдонæй 270 402 (56,6%) — хъæуты.
Густави
Густави (Gustavia) у фæсденджызон æмбалад Сен-Бартелемийы административон центр.
Хъæрæсе-Черкес
Цæрджытæ
ХъЧР иу кæны хъæрæсе (цæрджыты нымæцæй 41,0%), хъазахъхъ (уырысимæ 31,6%), черкес (11,9%), абаз (7,8%) æмæ ногъай (3,3%) кæм цæрынц, уыцы территоритæ. Хъæрæсе-Черкесы ис ирон хъæу дæр — Лабæ.
Густави
Фиппаинæгтæ
Категори:Францы сахартæ Категори:Сен-Бартелеми
Хъæрæсе-Черкес
Политикæ
Хъæрæсе-Черкесы Республикæйы президент у Рашид Темрезов (хъæрæсейаг), хицауады сæрдар у Индрис Кябишев (черкесаг).
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Кавказ *
Астæуккаг Ерман
Астæуккаг Ерман, Æхсæйнаг хъæу дæр (Средний Ерман) у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы, Урстуалты.
Цардысты дзы Фæрниатæ, Хъоротæ æмæ Туатæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Бийыны хъæз
Бийыны хъæз (Typha latifolia, Рогоз широколистный) у бирæазон цъымарайы зайæгой.
Саухох (Горæтгæроны район)
Саухох у хох Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы. Хохы бæрзæнд у 4636,1 метры. Ис Джимарайы хохы фарсмæ.
Æндæр нæмттæ
Дæргъæвсы комы цæрджытæ йæ хуыдтой Чырыстийы хох, Санибагомы цæрджытæ — Тымбыл цъити, Хъобангом æмæ Куырттаты комы цæрджытæ — Джимарай хох.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Сенаки
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуырдзыстоны сахартæ
Валлийаг æвзаг
Валлийаг æвзаг (Cymraeg кæнæ ) у валлийаг адæмы мадæлон æвзаг, дзурынц ыл Уэльсы. thumb|left|300px|Валлийаг æвзаджы зонынад
Категори:Кельтаг æвзæгтæ Категори:Уэльс
138-æм аз
Амардысты
Категори:138
139-æм аз
Амардысты
Категори:139
Тыбылты Алыксандр
Тыбылты Арсенийы фырт Алыксандр (райгуырдис Хуссар Ирыстоны Залдайы хъæуы 1887-æм азы — амардис 1937-æм азы Цхинвалы) у ирон фыссæг, журналист, литературон критик æмæ æхсæнадон архайæг.
Цардафыст
1895 азы бацыд Дзауы скъоламæ. Дзауы скъолайы фæстæ Алыксандр ахуыр кодта Калачы, лæппуты 5-æм гимназы æмæ йæ фæцис каст тынг хорз бæрæггæнæнтимæ 1897 азы. Уый фæстæ бацыд Одессæйы университетмæ историон-филологон факультетмæ, каст æй фæци 1915 азы фыццаг къæпхæны дипломимæ. Университеты фæстæ кусын райдыдта уырыссаг æвзаг æмæ литературæйы ахуыргæнæгæй Калачы, цы гимназы ахуыр кодта, уым (1915–1918 азты).
1918 азы Алыксандр æрыздæхт Хуссар Ирыстонмæ. Ирон раззагдæр интеллигенциимæ — Гаглойты Рутен, Хъоцыты Бидзина æмæ Уанеты Захаримæ (Шакро) сарæзтой фыццаг ирон гимназ. Фæлæ 1920 азы Гуырдзыстоны меньшевикты хицауад æрбабырста Хуссар Ирыстонмæ, æмæ гимназ æхгæд æрцыд. Советон хицауад куы æрлæууыд Хуссар Иры, уæд Тыбылты Алыксандр дæр æрыздæхт иннæ лыгъдæттимæ, æмæ дардтæр куыстмæ бавнæлдта.
1924 аз 1 январы Хуссар Ирыстоны рацыд мыхуыры фыццаг ирон газет мадæлон æвзагыл «Хурзæрин». Йæ бæрнон секретарæй нысангонд æрцыд Тыбылты Алыксандр; 1927 азы январæй Хуссар Ирыстоны райдыдта цæуын мадæлон æвзагыл литературон журнал «Фидиуæг». Хуссар Ирыстоны ма уыцы азты фæзынд журнал «Гутондар» дæр, фæлæ хæрз чысыл рæстæгмæ. Журналтæ «Фидиуæг» æмæ «Гутондар»-ы бындурæвæрджытæй æмæ сæйраг кусджытæй иу уыд Тыбылты Алыксандр. 1930 азты Хуссар Ирыстоны райдыдта кусын чиныгуадзæн «Хурзæрин», йæ правленийы уæнг уыд Алыксандр.
1930–1933 азты Хуссар Ирыстоны мыхуыры цыд газет «Большевикон цард». Алыксандр уыд редколлегийы уæнг æмæ йæ раззагдæр кусæг.
1935 азы Хуссар Ирыстоны мыхуыры фæзынд ног журнал «Æххуыс ахуыргæнæгæн». Ацы журналыл æппæт ахуыргæнджытæ дæр сæмбæлдысты стыр цинимæ. Йе ’рхъуыдыгæнæг æмæ йæ редколлегийы уæнг уыд Алыксандр.
Алыксандр тох кодта цæмæй Цхинвалы конд æрцæуа педтехникум. Техникум бакæнынæн хъуыд тых æмæ лæгдзинад. Ахæм тых разынд Алыксандр æмæ фыццаг ирон гимназ цы куырыхон адæмимæ байгом кодта, уыдонмæ. Æмæ сын 1924 азы бантыст Цхинвалы байгом кæнын педтехникум.
1931 азы, 1 апрелы Алыксандр сæрдариуæг кæмæн кодта, уыцы къамис уынаффæ рахаста, цæмæй Цхинвалы гом æрцæуа медучилище æртæ хайадимæ. Байгом уыцы аз Цхинвалы медучилище æмæ абон дæр, XXI æнусы, кусы æмæ цæттæ кæны кæстæр медицинон кусджытæ.
1932 азы 1 январы байгом Сталиниры педагогон институт: ирон, уырыссаг æмæ гуырдзиаг сектортимæ. Пединститутæн Алыксандр канд йæ аразæг нæ уыд, фæлæ ма йын йæ ахуырадон фæндаг дæр нывыл сæвæрдта æмæ дзы фæкуыста 1937 азмæ. Ацы институтæн ныр лæвæрд æрцыд университеты статус (Хуссар Ирыстоны паддзахадон университет) æмæ хæссы Тыбылты Алыксандры цытджын ном.
1922 азы 1 февралы Цхинвалы фæзынд «Литературон æхсæнад». Фæстæдæр, 1925 азы ацы «Æхсæнад»-æн лæвæрд æрцыд «Бæстæзонад æхсæнад»-ы ном, 1927 азы та — Бæстæзонæн институты ном. Алыксандр уыд раззагдæр кусæг, куыста æмæ иртæста бирæ æнæлыг фарстатæ, йæ зонд æмæ йæ хъаруйыл нæ ауæрдгæйæ.
1938 азы ацы институтæн лæвæрд æрцыд зонад-иртасæг институты статус, æмæ абон дæр æнтыстджынæй кусы æмæ хæссы Уанеты Захары (Шакройы) кадджын ном.
Афтæ ма Алыксандр дзырдта кæй хъæуы бакæнын музыкалон скъола, домдта хицауадæй, цæмæй арæзт æрцæуа театр. Æмæ 1925-1927 азты арæзт æрцыд Хуссар Ирыстоны паддзахадон драмон театр.
Алыксандр ирон æвзаджы проблемæтыл цы бирæ уацхъуыдтæ ныффыста, уыдонæн сæ ахадгæдæртæ сты: «Ирон æвзаг», «Цы ’взагыл ахуыр кæнын хъæуы ног скъолаты?», «Ноджы нæ ног графикæйы тыххæй», «Дæсгæйттæй нымад», «Раст фыссыны хъуыддаг», «Ирон пунктуацийы тыххæй», «Ирон орфографийы фарстатæ», «Терминологийы тыххæй», «Иумæйаг литературон æвзаджы тыххæй», «Об осетинской письменности», «Хуссар Ирыстоны диалекттæ» æмæ æндæртæ. Ацы чысыл уацхъуыдты номхыгъд дæр дзурæг у, Алыксандры сгуыхт хъуыддæггæ кæй уыдысты йæ адæмы сæраппонд æмæ уымæн фарнхæссæн. Алыксандры сфæлдыстад æмткæй у ирон зонады райдайæн, æмæ йын уый тыххæй ис стыр нысаниуæг нæ культурон царды историйы.
Тыбылты Алыксандр ма бирæ хорздзинæдтæ æрхастаид Ирыстон æмæ ирон адæмæн, фæлæ йын 1937-æм азы йæ цард æрлыг кодтой æгъатыр дуджы. 1955-æм азы реабилитацигонд æрцыдис. 1989-æм азæй фæстæмæ Алыкандры ном хæссы Хуссар Ирыстоны паддзахадон университет.
Æддаг æрмæг
Алыксандр Категори:Хуссар Ирыстоны ахуыргæндтæ Категори:Ирон æвзаг иртасджытæ Категори:Ирыстоны æхсæнадон архайджытæ Категори:Ирон фысджытæ
Монтанæ
Монта́нæ (Montana) у АИШ-ы цæгаты егъау штат, йæ æдæппæт фæзуат у 381 156 км2. Цæрынц дзы 930 мин адæймаджы бæрц.
Сайты ном у испайнаг æвзагæй байсгæ дзырд montaña («хох»). Монтанæйы ныгуылæн хай бирæ хæхтæ ис.
Фиппаинæгтæ
*
Дзебойтæ
Дзебойтæ (Дзебоевы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Литоваг адæм
Литовæгтæ (lietuviai) сты Литвайы бындурон адæм. Уыдон дзурынц литоваг æвзагыл.
Дин
XIV æнусмæ литовæгты фыдæлтæ уыдысты муртаттæ. Литва сси католикон 1387-æм азы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Литвайы адæмтæ Категори:Уæрæсейы адæмтæ
Лехура
Лехура (ლეხურა) у цæугæдон Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы æмæ Гуырдзыстоны.
140-æм аз
Амардысты
Категори:140
Къуыдаргом
Къуыдаргом кæнæ Къуыдар у историон æхсæнад Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Йæ стырдæр цæрæнран у Къуайса.
Цæрынц дзы къуыдайрæгтæ (ирон адæмы субэтникон къорд).
Номдзыд къуыдайрæгтæ
*
Реджо-ди-Калабри
Реджо-ди-Калабри (Reggio di Calabria, Riggiu Calabbria, Ῥήγιον, Rhegium) у сахар Италийы хуссары, регион Калабрийы. Лæууы Мессинæйы донкъубалы былыл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Калабрийы сахартæ
Фетх Али-сах
Фатх Али сах (1772-æм азы 25 сентябры — 1834-æм азы 24 октябры) уыд Хъаджарты династийы дыккаг Ираны сах. Сахы бынатмæ бацыд йæ фыдыфсымæр Агъа Мухаммад ханы мæлæты фæстæ 1797 азы.
Йæ æлдариуæджы рæстæг Иранмæ æрбабырстой колониалон империтæ: Франц, Стыр Британи æмæ Уæрæсе. Фатх Али сахæн ахæм хъару нæ разынди, уыдонæн ныхмæлæууыд скæнынæн, афтæмæй йæ бахъуыди цалдæр æнæпайда бадзырдыл йæ къух æрæвæрын (уыдоны ’хсæн Гуырдзыстоны тыххæй бадзырд).
Фатх Али сах тынг уарзта аивад æмæ йæ разтыл зылдта. Йæ æлдариуæджы рæстæг Ираны аивады уыд сæндидзæны дуг (Базгашт хуыины).
141-æм аз
Амардысты
Категори:141
Фетх Али-сах
Фатх Али сахæн уыди 158 усы, уыдонæй та 260 сывæллоны. Уымæй йæ династийæн æцæг бындур сæвардта.
Æддаг æрмæг
Категори:Ираны разамонджытæ
Уæллаг Ерман
Уæллаг Ерман кæнæ Мидæггаг Ерман (Верхний Ерман) у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы, Урстуалты.
Цардысты дзы Джелдытæ, Хъоротæ æмæ Габутæ.
Литературæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Бубы дон
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Мамысонгомы цæугæдæттæ
Топикæ (Канзас)
Топи́кæ (Topeka) у сахар АИШ-ы, Канзасы сæйраг сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Канзасы сахартæ
Тадж-Махал
Тадж-Махал (ताज महल, Taj Mahal) у мавзолей-мæзджыт Индийы сахар Агрæйы, Джамнæйы цæугæдоны былгæрон. Сарæзтæуыд Стыр Моголты император Сах-Джаханы бардзырдмæ гæсгæ, аргæ-арын чи амардис, йæ уыцы ус Мумтаз-Махалы ном ссарынæн. Фæстæдæр ам ныгæд æрцыдис Сах-Джахан йæхæдæг дæр.
Тадж-Махал («Тадж» дæр æй хонынц) нымад у архитектурон стиль Мугалы хуыздæр дæнцæгыл. Ацы стилы баиу сты персайнаг, индиаг æмæ пысылмон архитектурæйы æууæлтæ. 1983-æм азы Тадж-Махал ссис объект («Индийы цы пысылмон аивадон  ис æмæ æгас дунейы зæрдæскъæфт чи кæны, уыцы шедевртæй иу»).
Категори:Æппæтдунеон исбон Категори:Мавзолейтæ Категори:Пысылмон архитектурæ Категори:Индийы архитектурæ
Мэриленд
Мэ́риленд (Maryland) у АИШ-ы штат Чесапичы бакалæны былгæрон. Цæрынц дзы 5,296 милуан адæймаджы, ома иу квадратон километры 165.
Фиппаинæгтæ
*
Рабин, Ицхак
Ицха́к Раби́н (יצחק רבין; 1 мартъийы 1922 — 4 ноябры 1995) уыд Израилы æхсæзæм (1974—1977) æмæ иуæндæсæм (1992—1995) премьер-министр.
Рабины мæлæт
Митингы рæстæг Рабины амардта дзуттаг экстремист, æрыгон студент Игаль Амир. Амиры æртæ нæмгуытæй Рабин фæцæф æмæ фæмард рынчындоны.
Израилы ис æхсæнадон архайджытæ, уый Игаль Амир, дам, нæ уыд, чи зæгъы, ахæмтæ дæр. Рабины мæлæты тыххæй уыдон зылын кæнынц Шимон Пересы лæгты.
Патагони
thumb|right|200px|Патагони Патагони (Patagonia) у географион регион Хуссар Америкæйы хуссары, Рио-Колорадойы цæугæдонæй хуссарырдыгæй.
Рабин, Ицхак
Фиппаинæгтæ
Категори:Израилы политиктæ
Патагони
Галерей
*
Питтсбург
Питтсбург у штат Пенсильванийы дыккаг стырдæр сахар. Цæрынц дзы 311 647 адæймаджы (2009).
Фиппаинæгтæ
Категори:Пенсильванийы сахартæ
143-æм аз
Амардысты
Категори:143
Бураты Ацæмæз
Бураты Бузийы фырт Ацæмæз (райгуырдис 1990-æм азы 5 февралы Дзæуджыхъæуы) у Уæрæсейы футболист, размæбырсæг.
Гудзабар
Гудзабар (გუჯაბაური, Гуджабаури) у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы, Цхинвалы горæтгæрон.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Хоросан
Хоросан, хорасæ (Artemisia cina, Полынь цитварная) у кæрдæг зайæгой, скъæлдзойы хуыз.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Сигънах
Сигънах (სიღნაღი) у сахар Гуырдзыстоны. Ис Къахеты. Уый у Сигънахы муниципалитеты административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Къахеты сахартæ
Чъиуназ
Чъиуназ (Abies nordmanniana; Пихта кавказская, Пихта Нордмана) у хихджын бæлас, соцъийы хуыз. Зайы Кавказы æмæ Турчы.
Литературæ
Категори:Хихджын зайæгойтæ Категори:Бæлæстæ
144-æм аз
Амардысты
Категори:144
Гомер
Гомер (Ὅμηρος) уыдис Рагон Гречъы поэт-кадæггæнæг, уæвæн ис æмæ уый уа «Илиадæ» æмæ «Одиссея»-йы автор.
Гомеры царды тыххæй ницы зонындзинæдтæ ис. Бæрæг у, «Илиадæ» æмæ «Одиссея» фæлдыст æрцыдысты, уым цы цаутыл дзырдæуы, уыдонæй дзæвгар рæстæг куы рацыдис, уæд. Уымæй базонæн ис, Гомер нæ эрæйы агъоммæ XII-VII æнустæй иуы кæй цардис, уый.
Кæм райгуырдис, уый дæр барæг нæу. Йæ райгуырæн сахар сæхи хуыдтой авд сахары: Смирнæ, Хиос, Колофон, Саламин, Родос, Аргос, Афинæтæ. Геродот æмæ Павсаний куыд фыстой, Гомер амардис Иосы сакъадахыл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Рагон Гречъы поэттæ
Матвиенко, Валентинæ Иваны чызг
Матвиенко (Тютина) Иваны чызг Валентинæ (райгуырд 1949-æм азы 7 апрелы Шепетовкæйы сахары, Украинæйы) куыста Бетъырбухы губернатор æмæ сахары хицауады сæрдарæй 2003-æм азæй 2011-æм азы онг.
2011-æм азы сентябры Матвиенко нысангонд æрцыдис Уæрæсейы Федералон æмбырды Федерацийы Советы сæрдарæй. Уый у, Уæрæсейы цы бæрнон бынæттæ сылгоймæгтæ амæй размæ истой, уыдонæй æппæты уæлдæр.
Æддаг æрмæг
Категори:Уæрæсейы политиктæ Категори:Шепетовкæйы чи райгуырдис, уыдон
Уагадугу
Уагаду́гу (Ouagadougou, Ouagadougou ) у Буркина-Фасойы сæйраг сахар. Цæрынц дзы 2 453 500 адæймаджы (2019).
Сахар у хойрæгтæ æмæ текстилы индустрийы артдзæст. Сахары кусы Ныгуылæн Африкæйы стырдæр базартæй иу.
Сахар у баст Буркина-Фасойы сыхагон бæстæтимæ. Ис дзы æхсæнадæмон аэропорт дæр, кæцы хæссы президент Тома Санкарайы ном.
Категори:Буркина-Фасойы сахартæ
Местиа
Местиа (მესტია) у сахарæнгæс посёлок Гуырдзыстоны. У Местиайы муниципалитеты административон центр. Цæрынц дзы суанæгтæ — гуырдзиаг адæмы субэтникон къорд.
Фиппаинæгтæ
Категори:Местиайы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Депо «Пилæйы Зиллакк»
thumb|250px|Депо «Пилæйы Зиллакк»
Депо «Пилæйы Зиллакк» (stowarzyszenie Parowozownia Pilska Okrąglak) у Пилæйы сахары æхсæнад, кæцы арæзт æрцыд 2007-æм азы уалдзæджы. Пилæйы депо у XIX æнусы инженерон аивады зынгæ дæнцæг, æмæ æхсæнады нысан у Пилæйы депо ногæй скусын кæнын.
Пилæйы паровозты депо арæзт æрцыд 1870–1874 азты. Уæды рæстæджы æфсæнвæндаг рæвдз темпытæй рæзти пруссаг зæххытыл. Ацы депо йæ архитектурон амæлтты фæрцы ссис Европæйы цалдæр арæзтады фæзминаг объект. Цалдæр дæсазы фæстæ, XX æнусы 90-æм азты депо эксплуатацийæ систой æмæ æппынфæстаг баззад рохуатæй.