cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Метревели, Роин Викторы фырт
Цардафыст
1972-æм азæй уыд Гуырдзиаг советон энциклопедийы сæйраг редакторы хæдивæг.
1974-æм азы докторы диссертаци бахъахъхъæдта феодалон Гуырдзыстоны мидкъласон тохы тыххæй. 1986—1989 азты разамынд лæвæрдта А. С. Пушкины номыл Паддзахадон педагогон институтмæ. 1988-æм азæй бацыд Зонæдты академийы президиуммæ.
1991-æм азы 14 октябры Метревелийы снысан кодтой Тбилисы паддзахадон университеты ректорæй. Университетæн автономон статус ногæй куы фæзынд, уæд 1992-æм азы Метревелийы равзæрстой ректорæй, йæ дыккаг æмгъуыдмæ йæ равзæрстой 1997-æм азы. 2006-æм азы уый, университеты иннæ кусджытимæ, йæ куыстæй иппæрд æрцыд ног президент Саакашвилийы хъæппæрисæй.
1993-æм азæй у Гуырдзыстоны зонæдты академийы архайæг уæнг.
Дзуар
Дзуар:
Прато (провинци)
Прато (Provincia di Prato) у провинци Италийы. Ис Тосканæйы регионы.
Категори:Тосканæйы провинцитæ
Адыгъейаг
Адыгъейаг:
Гроссето (провинци)
Гроссе́то (Provincia di Grosseto) у провинци Италийы. Ис Тосканæйы регионы.
Владимировкæ (Гуырдзыстон)
Владимировкæ (ვლადიმიროვკა) у хъæу Гуырдзыстоны Ниноцъминдайы муниципалитеты. Хъæуы цæрынц 137 адæймаджы (2014).
Фиппаинæгтæ
Категори:Самцхе-Джавахеты цæрæнрæттæ
Нариньо
Нари́ньо (Nariño) у департамент Колумбийы. Йæ административон центр у сахар Пасто.
Категори:Колумбийы департаменттæ
Кæсуадз
Кæсуадз (Cyprinus, Карпы) у кæсуадзхуызты бинонады мыггаг.
Дыгуры зæд
Дыгуры зæд, дыгур. Дигори (и)зæд кæнæ Дигори Уасгерги — дыгуры сæйраг зæдтæй иу.
Адæмы таурæгътæм гæсгæ цæры Задæлескмæ ’ввахс, лæгæты, кæцы нымад цæуы йæ кувæндоныл дæр. Алы аз дæр-иу 15 январы, кувæндоны нывонд æрхæсгæйæ, райдыдтой бæрæгбоны куывдтæ, ахастой-иу æнæхъæн къуыри. Алы хæдзар дæр зæды номыл кодта кусарт — нæлфыс кæнæ уæрыкк æмæ комы бардуагæй куырдта, цæмæй скæна хорджын аз, фос бахиза низтæй æмæ кувæг адæмæн радта фарн æмæ æнæниздзинад.
Литературæ
Категори:Ирон мифологи
Бергамо (провинци)
Бе́ргамо (Provincia di Bergamo, Provincia de Bergom) у провинци Италийы цæгаты. Йæ административон центр у Бергамо.
Гаситæ
Гаситæ (Гасиевы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Зурабишвили, Саломе
Саломе Зурабишвили (, Salomé Zourabichvili) у гуырдзиаг æмæ францаг паддзахадон æрхайæг, Гуырдзыстоны республикæйы фæндзæм президент æмæ бæрзонддæр сæйрагкъамандыгæнæг, раздæры Францы минæвар Гуырдзыстоны. У Гуырдзыстоны историйы фыццагдæр сылгоймаг-президент.
У «Гуырдзыстоны фæндаджы» партийы сæрдар. Раздæры та уыд «Саломе Зурабишвилийы æхсæнæдон змæлды» сæрдар (2005-2006), Гуырдзыстоны Æддæгон хъуыддæгты министр, Францы минæвар Гуырдзыстоны, Францы Генералон национ хъæхъхъæнынады секретариат æхсæнадæмон фарстатæ æмæ стратегийыл сæрдар (2001-2003).
Цардафыст
Райгуырд Францы, гуырдзиаг политикон эмигранттæ Зурабишвили Зураб æмæ Зейнаб Кедиайы бинонты.
Йæ фыды фыд, Иван Зурабишвили, фыццаг Гуырдзыстоны республикæйы хицауады уæнг уыд 1918-æм æмæ 1921-æм азты.
1972-æм азы каст фæци Парижы политикон зонæдты институт, 1973-æм азы та АИШ-ы Колумбийы университет.
1974-æм азæй куыста Францы Фæсарæйнаг хъуыддæгты министрады.
1974-1977 азты уыд францаг минæварады Италийы æртыккаг секретарь, 1977-1980 азты та дыккаг секретарь Францы æппæтрæстæгон миссийы ИНОйы.
1980-1984 азты куста анализ æмæ прогнозкæнынады центры æддæгполитикон уагдоны централон аппараты.
1992 азы сси фыццаг секретар Францы æппæтрæстæгон миссийы НАТО-йы, 1993 азы та сси Францы æппæтрæстæгон бæрнлæджы ЕЦ-йы хæдивæг.
1996 азæй уыд министрады къабинеты техникон уыннæфæгæнæг, 1997 азæй та сси Францы ÆХъМ-ы инспектор.
1998-2001 азты куыста ÆХъМ-ы стратеги, æдасдзинад æмæ гæрзты æрæвæрды фарстатыл фæткдаруаты.
2001 азы сси Францы национ хъæхъхъанынады æхсæнадæмон фарстатæ æмæ стратегийыл генералон секретариаты сæрдар.
2003-æм азы сси Францы минæвар Гуырдзыстоны.
2004-æм азы мартъийы Гуырдзыстоны ногæвзæрст президент Саакашвили Зурабишвилийæн радта Гуырдзыстоны æмбæстагад æмæ Фæсарæйнаг хъуыддæгты министры бынат.
Йæ сæйрагдæр æнтыстыл уыцы бынаты нымайы Уæрæсейы æфсаддон базæтæ Гуырдзыстонæй кæй ракодтой, уый, æмæ хоны йæ Гуырдзыстоны историон æнтыстæй.
2005-æм азы 20 декабры Зурабишвилийы куыстуæгъдмæ рарвыстой, Гуырдзыстоны ног ÆХъМ-ы сæрдар сси Гела Бежуашвили. Куыстуагъдæй раздæр Зурабишвили «Рустави-2»-йы эфира дзырдта, парламенты спикер Нино Бурджанадзе ацы бæстæйы кланон диктатурæ саразынмæ кæй хъавы. уый, æмæ йæ оппонентты гуырдзиаг ныхас «каджи»-йæ схуыдта, кæцы нысан кæны «хъæуккаг/хъæддаг талынг лæг».
2018-æм азы президентон æвзæрстыты хайад райста куыд хæдбар кандидат («Гуырдзиаг бæллицы» парти уымæн æххуыс кодта ), æмæ 38,6% хъæлæсты райста æмæ дыккаг туры фæуæлæхиз (59,52 %). Уымæй сси Гуырдзыстоны фыццаг сылгоймаг президент.
Уæлæхизы фæстæ загъта, Уæрæсеимæ иумæ кæй нæ кусдзæн, уый — уымæн æмæ Уæрæсе, уымæ гæсгæ, у знаг æмæ оккупант.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуырдзыстоны президенттæ
Вичадæ
Вича́дæ (Vichada) у департамент Колумбийы. Йæ административон центр у сахар Пуэрто-Карреньо.
Фиппаинæгтæ
Категори:Колумбийы департаменттæ
Гуырдзыстоны президент
Гуырдзыстоны президент (საქართველოს პრეზიდენტი) у Гуырдзыстоны паддзахады сæргълæууæг. Гуырдзыстон 2017-æм азæй у парламентон республикæ, æмæ йæ президент уæлдайдæр церемониалон хæстæ æххæст кæны, хицауады сæрдарæн фæлдæр хъомыс ис.
Президенты æвзарынц фондз азмæ (2018-24 азты — æхсæз азмæ), дыууæ æмгъуыдæй фылдæр президент уæвæн нæй.
1991-æм азы декбры — 1992-æм азы январы бæстæйы сарæзтæуыд хæстон рафæлдæхт, уый фæстæ Гуырдзыстоны сæргъы слæууыд Эдуард Шеварднадзе, фæлæ президенты бынат 1995-æм афтид баззадис. 1995-æм азы 5 ноябры ног æвзæрстыты фæстиуæгæн Э. Шеварднадзе сси Гуырдзыстоны президент, ногæй йæ равзæрстой адæм 2000-æм азы 9 апрелы. Афтæ хуынд «уардиты революцийы» фæстæ Шеварднадзейы йе ’мгъуыды кæроны агъоммæ ацæуын бахъуыди.
Какета (департамент)
Какета́ (Caquetá) у департамент Колумбийы. Йæ административон центр у сахар Флоренси.
Фиппаинæгтæ
Категори:Колумбийы департаменттæ
Гуырдзыстоны президент
2004-æм азы 4 январы Гуырдзыстоны цæрджытæ президентæй равзæрстой Михаил Саакашвили. 2013-æм азы бæстæйы цыппар президент сси Георгий Маргвелашвили.
2018-æм азы 28 октябры æвзæрстытæ фæуæлахиз ис Саломе Зурабишвили.
Гуырдзыстоны ног конституцимæ гæсгæ (2017) паддзахад парламентон уагмæ куы рацæуы, уый тыххæй президенты æвзардзысты æппæт адæм нæ, фæлæ 300 æвзарæджы, се ’рдæг парламенты уæнгтæ уыдзысты, æндæр æрдæг та — регионты минæвæртæ.
Æддаг æрмæг
*
Паромы æфцæг
Паромы æфцæг, дыгуронау Пароми æфцæг у æфцæг Цæгат Ирыстоны. Ис Дыгургомы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирыстоны æфцджытæ
Суаны къæдзæх
Суаны къæдзæх (Чуўана, Шоана) у хохы цъупп Хъæрæсе-Черкесы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хъæрæсе-Черкесы хохы цъуппытæ
Касанаре
Касана́ре (Casanare) у департамент Колумбийы. Йæ административон центр у сахар Йопаль.
Фиппаинæгтæ
Категори:Колумбийы департаменттæ
Гибинони дон
Гибинони дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы, Æрæфы фæрсагдон.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Дыгургомы цæугæдæттæ
Шаракан
Шарака́н — Сомихаг рагондæр дины æмдзæвгæты æмбыдргонд, кæдон сфæлдыстой V-æм æнусæй XIII-æнусмæ периоды. Сомихаг историон традици бæтты Шараканты фæзынды райдиан Месроп Маштоцы æмæ Саак Партевы нæмттимæ. Нырыккон иртæсджытæ та уыцы хъуыды нымайынц æнæбæлвырдыл. Бæлвырд æмæ бирæ нысаниуæгджын шираканты автортæ сты католикос Саак II (VI-æм æнус), католикос Комитас Ахцеци (VII-æм æнус), католикос Ованес III Одзнеци (VIII-æм æнус), Степанос Сюнеци (VIII-æм æнус), католикос Петрос I Гетадарц (XI -æм æнус), католикос Нерсес Шнорали (XII-æм æнус), Нерсес Ламбронаци (XII-æм æнус), Хачатур Таронаци (XII-æм æнус), Ованес Ерзнкаци Плуз (XIII-æм æнус). Аргъуаны гимнты фыццаг æмбыдргонд сарæзта Погос Таронеци в XI-æм æнусы, раст уый йæ æмбыргонд схуыдта «Шаракан»
Афтæ ма хуыйны æмдзæвгæ (зарæг) уыцы æмбырдгондæй. Зарджытæ (шаракантæ) иу кæнынц шаркиты — рæгътæ, аргъуаны къæлиндарæй бæрæг бонæн нывондгонд. Шаркты æмбырдгонд — шаракноц.
Флоренси (Какета)
Флоренси (Florencia) у сахар Колумбийы, Какетайы департаменты административон центр.
Карнатакæ
Карна́такæ (ಕರ್ನಾಟಕ; Karnataka) у штат Индийы хуссар-ныгуылæны. Штаты сæйраг сахар у Бангалор.
Флоренси (Какета)
Категори:Колумбийы сахартæ
Гатчинæ
Га́тчинæ (Гатчина) у Уæрæсейы Ленинграды облæсты сахар Бетъырбухæй хуссарырдæм, Гатчинæйы районы административон центр. Гатчинæйы цæрынц 89,3 мин адæймаджы (2021-æм азы).
Карнатакæ
Фиппаинæгтæ
*
Гатчинæ
Фиппаинæгтæ
Категори:Ленинграды облæсты сахартæ
Слоним
Сло́ним (Слонім, Слоним) у сахар Белоруссийы Гроднойы облæсты, Слонимы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гроднойы облæсты сахартæ
Шаракан
Æрвитæнтæ
Категори:Сомихы культурæ
Шымкент
Шымке́нт (Шымкент) у Хъазахстаны стырдæр сахартæй иу. Ис Хъазахстаны хуссары.
Бадахшан (провинци)
Категори:Афгъанистаны административон дих
Изюмы район
Изюмы район (Ізюмський район, Изюмский район) у район Украинæйы Харьковы облæсты. Йæ административон центр у Изюм.
Весойлæгтæ
Весойлæгтæ кæнæ ирæттæ — сæ фылдæр Уæлладжыргом æмæ Куырттаты комæй рацæуæг камæн у, уыцы Мæздæггаг ирæтты иу хай. Мæздæджы фидармæ ’ввахс бындур æрæвæрдтой дыууæ хутæрæн (фæстæдæр сысты хъæутæ) — Дæллагхъæу (Веселæй) (бындур ын æрæвæрдта Уæлладжыры комæй ралидзæг мыггаг Хуыбецтæ 1896-æм азы) æмæ Уæллагхъæу (Новогеоргиевскæй) (бындур ын æрæвæрдтой Куыртаты комæй рацæуæг мыггыг Гуыриатæ æмæ Уæлладжыргомæй ралидзæг Гаситы мыггаг 1906-æм азы).
Изюмы район
Фиппаинæгтæ
*
Весойлæгтæ
Литературæ
Категори:Ирон адæм
Надиратæ
Надиратæ (Надировы, Надирашвили) сты ирон мыггаг.
Синд
Синд (سندھ; سنڌ; Sindh) у провинци Пакистаны хуссары. Йæ административон центр у Карачи.
*
Гильменд
Гильме́нд:
Мовсес Кертог
Мовсе́с Керто́г, зынгонд ма у куыд Мовсе́с Сюнеци́ (Մովսես Քերթող / Սիւնեցի) у сомихаг теолог æмæ грамматик VII—VIII-æм æнусты, рагон сомихаг Диониси Фракийаджы «Грамматикæйы аивады» æмбарынгæнджытæй, сæ иу.
Аивад
Мовсесы бакаст грамматикон зонадмæ Диониси Фракийаджы хъуыдыты хуызæн нæ уыд. Сæрмагондæй, Мовсес грамматикæ æмæ æндæр аивæдтæ æмбæрста рационалонæй.
«Аивады ратæдзæн — зонд, гениалон хъуыдыйы — аивады архайæг, аивад та — зонды стыргæнæг».
Фонетикæйы хицæн кодта мыр æмæ дамгъæ, йæ нымадмæ гæсгæ, дыккаг у фыццагы фæлгондз. Мыртæ дих кодта дыууæ хуызыл — «æмбаргæ уæвæгты хъæлæстæ» æмæ «æнæмбаргæты зæлтæ». Архайдта, цæмæй ссара æрдзы цы хъæлæсонтæ ис, уыдоны æххæст нымæц, æмæ радта бæрæггæнæн, кæцы дырысæй æвисдзæн хъæлæсонты æмæ мидвисагæй хицæндзинад. Ис ын цымыдисон хъуыдытæ хауæнты, тасынндзæгты тыххæй æмæ а.д.
Йæ теологион куыстытæй иуыл цымыдисаг у «Аргъуаны чины тыххæй райхæлд» (Յաղագս կարգաց եկեղեցւոյ). Уым,сæрмагондæй ис уникалон информаци астæузаманон сомихаг музыкæйы зонадоны æма аргъуаны музыкæйы тыххæй.
Нырыккон историктæ Мовсесы нымайынц «О таинстве Вардавара»-йы (Յաղագս Վարդավառին խորհրդոյ Յաղագս Վարդավառին խորհրդոյ ) куысты авторыл, традицимæ гæсгæ иу-æй æрфыссынц Мовсес Хоренацийыл.
Мысæн
Сомихаг апостолон аргъуан æй бафтыдта Сыгъдæгтæм. Йæ мысæн бон нысан кæны октябры, саббаты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Фысджытæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Сомихаг фысджытæ
Фæскавказы комиссариат
Фæскавказы комиссариат — коалицийы бындурыл арæзт рæстæгмæ хицауад, кæцыйы сæ хайад райстой гуырдзиаг меньшевиктæ, рахиз эсертæ, сомихаг дашнактæ æмæ азербайджайнаг мусаватисттæ. Ацы хицауад сарæзтой 1917-æм азы 28 ноябры (ног стильмæ гæсгæ) Тбилисы. Фæскавказы комиссариат аивта, йæ размæ чи уыд, уыцы ОЗАКОМ — Уæрæсейы Рæстæгмæ хицауады оргæн.
Фæскавказы комиссариат Советон Уæрæсейы ’рдæм знæджы цæстæй кастис, æххуыс кодта Цæгат Кавказы большевикты ныхмæ чи тох кодта, уыцы тыхтæм — Хъобан, Дон, Теркыл æмæ Дагъистаны. Националон æфсæддон къордты руаджы Фæскавказы комиссариат йæ дæлбар бакодта æппæт Фæскавказ, æрмæстдæр Бакуйæ æмæ йæ алфамбылай ныффидар советон хицауад. Афтæмæй 1918-æм азы райдиан Фæскавказы фæзындысты дыууæ тохгæнæг лагеры — сæ иуы центр уыд Бакуйы индустриалон район, сæ иннæйы — регионы рагæй ахсджиаг сахар Тбилисы.
Комиссариат архайдта вазыгджын æууæлты, сомихæгтæ æмæ азербайджайнæгты ’хсæн райтынг ис конфликт, туркаг æфсад бæстæ бацахсынмæ хъавыдис, цæрджытæй бирæтæ — уæлдайдæр та Кавказы фронты æфсæддонтæ — большевикты фарс лæууыдысты.
Уæлибæх
Уæлибæх кæнæ уæливых, уæлибых , хæбизджын , , цихтгун — тымбыл чъири ирон цыхтимæ.
Фæскавказы комиссариат
Фæскавказы сейм кусын куы байдыдта, комиссариат куыстуагъд æрцыдис. Сеймы сæрдар сси Н. Чхеидзе. 1918 азы 22 апрелы сейм расидтис Фæскавказы демократон федеративон республикæ, кæцы тагъд рæстæджы æртæ бæстæйыл ныппырх и: Азербайджан, Гуырдзыстон æмæ Сомих.
Ныгуылæн Герман
Ныгуылæн Герман, официалон ном у Германы Федеративон Республикæ (Bundesrepublik Deutschland) у Германы историон паддзахад. Фæзындис Дыккаг дунеон хæсты фæстæ, 1949-æм азы.
2023-æм азы январь
Фиппаинæгтæ
Категори:2023-æм азы мæйтæ
Лозер
Лозе́р (Lozère, ) у департамент Францы хуссары. Йæ административон центр у Манд.
Фæскавказы комиссариат
Литературæ
Категори:Сомихы истори Категори:Азербайджаны истори Категори:Гуырдзыстоны истори
Ныгуылæн Герман
Категори:Историон бæстæтæ Категори:Германы истори
Лозер
Фиппаинæгтæ
*
Уæлибæх
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон хæринæгтæ
Кандагар (провинци)
Кандага́р у провинци Афгъанистаны хуссары. Йæ административон центр у Кандагар.
Категори:Афгъанистаны административон дих
Бангалор
Фиппаинæгтæ
Категори:Карнатакæйы сахартæ
Бакуйы метрополитен
thumb|right|350px|Логотип thumb|right|350px|Бакуйы метрополитены схемæ Бакуйы метрополитен (Bakı metropoliteni) у Азербайджаны сæйраг сахары метрополитены системæ. Уый скуыста 1967-æм азы 6 ноябры æмæ 2022-æм азмæ йæ скондмæ хауынц хæххыты 40,3 км æмæ 27 станцæйы.
2024-æм аз
Амардысты
Категори:2024
Дадрæ æмæ Нагар-Хавели æмæ Даман æмæ Диу
Дадрæ æмæ Нагар-Хавели æмæ Даман æмæ Диу (Dadrá e Nagar-Aveli e Damão e Diu, Dadra and Nagar Haveli and Daman and Diu) у Индийы цæдисон территори. Административон центр у Даман.
Территори кæны цыппар дихы: Дадрæ, Нагар-Хавели, Даман æмæ Диуы сакъадах.
Категори:Индийы штаттæ æмæ территоритæ
2023-æм аз
Амардысты
Категори:2023
Цехъотæ
Цехъотæ (Цекоевы ) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Мухадзырты донбыластæрд
Мухадзырты донбыластæрд (Набережная мухаджиров) у Сухумы сахары уынг, раздæры Михайловская, цæуы Сау денджызы былгæрон. Уый у Сухумы зæронддæр уынг. Уарзынц æй туристтæ. Донбыластæрдæн йæ даргъ у 850 метры.
Мухадзырты донбыластæрдыл ис æрмæстдæр фистæгæй цæуæн. Йæ денджыгæрон фарс бирæ рæтты ис пляжтæ дæр.
Донбыластæрдæн йæ райдиан у Академик Сахаровы уынджы тигъыл, йæ кæрон та — Званы уынджы тигъыл. Дарддæр цы уынг цæуы, уый хуыйны Читанавайы уынг.
1921-æм азæй донбыластæрд хаста Ленины ном, 1937-æм азæй та — Шота Руставелийы ном.
1994-æм азы схуыдтой йæ мухадзырты донбыластæрд — XIX æнусы депортацигонд абхазæгты мысынæн.
Донбыластæрдыл ис бирæ кафетæ æмæ ресторантæ — уыдоны ’хсæн «Нартаа» æмæ «Брехакловка».
Изæрыгон кусынц цырæгтæ, ис бандæттæ.
Литературæ
Агумаа А. С. Старый Сухум: архитектура Сухума на рубеже XIX—XX века. Абгосиздат. Сухум, 2016 г. 304 с. илл. 400.
Фиппаинæгтæ
Категори:Сухум
Гильменд (цæугæдон)
Категори:Афгъанистаны цæугæдæттæ
Гильменд (провинци)
Категори:Афгъанистаны административон дих
Елуатæ
Елуатæ (Елоевы ) сты ирон мыггаг.
Харьянæ
Харья́нæ (हरियाणा, ਹਰਿਆਣਾ, Haryana) у штат Индийы цæгаты. Штаты сæйраг сахар у Чандигар.
Категори:Индийы штаттæ æмæ территоритæ
Залетæ
Залетæ (Залеевы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Жер (департамент)
Жер у департамент Францы хуссары. Йæ административон центр у Ош.
Фиппаинæгтæ
*
Пеликанхуызтæ
Пеликанхуызтæ (Pelecaniformes; Пеликанообразные) сты мæргъты къорд. Цæрынц донуæттæм хæстæг æмæ хæрынц кæсæгтæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæргътæ
Пондичерри
Пондичерри, Пудуччери, раздæры — Путтучче́ри кæнæ Пондише́ри (புதுச்சேரி, Pondichéry, Puducherry, पॉंडिचेरी) у Индийы цæдисон территори. Административон центр у Пондичерри.
Территори кæны цыппар дихы: Маэ (Араббы денджызы был), Пондичерри, Карайкал æмæ Янам (Бенгалийы бакæлæны был).
Категори:Индийы штаттæ æмæ территоритæ
Турсунзаде
Турсунзаде́ (Турсунзода) у сахар Таджикистаны, Турсунзадейы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Таджикистаны сахартæ
Талсæ
Талсæ (Tulsa) у Оклахомæйы дыккæгæм стырдæр сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Оклахомæйы сахартæ
Привольное (Стъараполы край)
Приво́льное у хъæу Стъараполы крайы Красногвардейскоейы районы. Ис Стъараполы край æмæ Ростовы облæсты тæккæ арæныл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Стъараполы крайы Красногвардейскоейы районы цæрæнрæттæ
Лот (департамент)
Лот (Lot, Òlt, Òut) у департамент Францы. Йæ административон центр у Каор.
Фиппаинæгтæ
*
Елдартæ
Елдартæ (Елдаровы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Погос Таронеци
Погос (Павел) Таронеци (Պողոս Տարոնեցի) — сомихаг теолог, философ, зынгæ аргъуаны архайæг XI—XII æнусты.
Цард æмæ аивад
Райгуырдис Тароны бæстæйы XI-æм æнусы æмбисы. Уыдис Сыгъдæг Апостолты моладзаны къухдариуæг Мусы, хаста вардапеты (архимандриты) титул. Зынгонд сси йæ анти-халкидонон æмæ анти-тонтракийон уацмысты руаджы. Таронеци иуыл зынгæ уацмыс у «Ромеон философ Феописты ныхмæ æрвыстæг» («Թուղթ ընդդէմ Թէոփիստեայ հոռոմ փիլիսոփայի»). Уыцы полемикон куыст уыд фыст сасуны æлдар Чордванел Мамиконяны, Торничы фырты (1073—1120) курдиатмæ гæсгæ, уый уыд дзуапп бердзенаг философ Феописты куыстæн.
Уацмысы фыццаг хайы Таронецы дзуры теологон фарстыты тыххæй, критикæ кæны Халкидоны æмбырды уынаффæтæ, дыккаг хайы анализ кæны фарстытæ, кæдон баст сты аргъуаны бæрæгбонтимæ, дзуры ахсджиаг хабæрттыл тондракиæгты, манихейты æмæ цатты протестанон змæлды тыххæй, кæцы парахат кодта уыдис Сомихы. Уыцы уацмыс ын æрбахаста стыр зынгæдзинад сомихаг сауджынты æхсæн. Смбат Спарапет æй хуыдта «цытджын вардапет», Маттеос Урхаеци та йæ хуыдта сомихæгты «дыккаг рухстауæг». 1122-æм азы Таронеци фæуæрæхдæр кодта «Æрвыстаг», бафтыда йæм ног полемикон ныхæстæ. Куыст мыхуыры рацыд Константинополы 1752-æм азы (Ованес Чнчины рауагъдад, 358 фарсы). «Æрвыстаджы» йеддæмæ ма Погос Таронацийæн баззад æндæр уацмыстæ дæр, сæрмагондæй:
кæдон нырма мыхуыргонд не ’рцыдысты. Уымæй уæлдай ма зындгонд уыдис йæ музыкалон аивады руаджы, Таронеци сарæзта фыццаг æмбырдгонд сомихаг аргъуаны гимнтæ — «Шаракан ». Амардис 1123-æм азы, баныгæдтой йæ Сыгъдæг Апостолты моладзандоны Мусы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Сомихы фысджытæ
Генуя (провинци)
Категори:Лигурийы провинцитæ Категори:Италийы раздæры провинцитæ
Од (департамент)
Од (Aude, Aude) у департамент Францы. Йæ административон центр у Каркасон.
Фиппаинæгтæ
*
Кундуз
Кундуз:
Афелий
Афе́лий кæнæ апоге́лий — планетæйы орбитæйы стъæлфытæй Хурмæ æппæтæй дарддæр чи у, уый.
Кæс ноджы
Категори:Орбитæтæ
Специ (провинци)
Спе́ци (Provincia della Spezia, Provinsa dea Speza) у провинци Италийы. Ис Лигурийы регионы.
Категори:Лигурийы провинцитæ
Саубарæг
Саубарæг у абырджыты бардуаг ирон мифологийы, талат кæнынмæ æмæ балцмæ чи цæуы, уыдоны чи хъæхъхъæны, ахæм.
Саубарæджы дзуар
Куыд дзурынц, афтæмæй Саубарæджы дзуар кæддæриддæр сау бæхыл æмæ сау дарæсы вæййы, давынмæ æмæ стигъынмæ цы фыдгæнджытæ фæцæуы, уыдон разæй. Саубарæджы дзуар кадджыты æвдыст цауы, куыд Уастырджийы антипод, афтæ, хицæн вариантты та – холыдзуан æхсæвдзу бирæгъты бардуагæй. Саубарæджы дзуар Уæлладжыры комы йеддæмæ никуы кувынц, Бызмæ хæстæг йæ номыл ис хъæды къох. Куыд дзырдтой, афтæмæй уыцы къохы йæ бон бамбæхсын уыдис алы фыдгæнæгæн дæр. Иуæй-иу таурæгътæм гæсгæ Саубарæджы къох уыдис фæрныджы дзуары бадæн дæр. Фæрныджы дзуары та нымадтой æппæт фыдгæнджыты, суанг марджыты бардуагыл дæр. Бызы хъæуы-иу алы уалдзæг дæр Саубарæджы номыл уыдис бæрæгбон, алы хæдзары дæр æргæвстой нæл фыс, хъæугуывдæн та – æхсæны фæрæзтæй æлхæд гал, стыр цæджджинæгты æхсыстой бæгæны, уагътой арахъхъ. Куывдмæ-иу æрцыдысты хæстæджытæ æмæ хъæуæй æндæр рæттæм алидзæг адæм. Бæрæгбон-иу ахаста иу цалдæр боны. Саубарæджы дзуар ХVII-ХVIII æн. райдианæй фæстæдæр нæ фæзындаид, ома йæ фæзынд ын ахæссæн ис иры мыггæгты ’хсæн тохы дугмæ, тæлæт-ныббырстытæ сабыргай æфтиаджы ахсджиаг фæрæз куы сысты, уыцы заманмæ. Къæрныхтæн æмæ абырджытæн уыдис сæхи æвзаг – «Абырджыты æвзаг».
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон мифологи Категори:Ирон уырнынæдтæ
Балх (провинци)
Балх (بلخ) у провинци Афгъанистаны цæгаты. Йæ административон центр у Мазари-Шариф.
Категори:Афгъанистаны административон дих
Тебо
Тебо у ирон нæлгоймаджы ном.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Кундуз (сахар)
Кунду́з (, Konduz) у Афгъанистаны сахар, Кундузы провинцийы административон центр.
Категори:Афгъанистаны сахартæ
Кундуз (провинци)
Категори:Афгъанистаны административон дих
Амур
Аму́р (Амур, ) у стыр цæугæдон Дард Скæсæны.
Фæрсæгдæттæ
Категори:Уæрæсейы цæугæдæттæ Категори:Китайы цæугæдæттæ
Чандигар
Чандига́р (चंडीगढ़; ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ; Chandigarh) у сахар Индийы цæгаты. Уый у Пенджабы æмæ Харьянæйы административон центр.
Фиппаинæгтæ
*
Тахар
Таха́р (, تخار) у провинци Афгъанистаны цæгат-скæсæны. Йæ административон центр у Талукан.
Категори:Афгъанистаны административон дих
Савонæ (провинци)
Саво́нæ (Provincia di Savona) у провинци Италийы. Ис Лигурийы регионы.
Категори:Лигурийы провинцитæ
Партизанон ныхмæлæуддзинад Балтикæйы
Партизанон ныхмæлæуддзинад Балтикæйы уыди эстойнаг, латвиаг æмæ литвайаг партизанты хотыхджын тыхх. Хуыттой cæ Хъæддаг æфсымæртæ, Хъæды æфсымæртæ (metsavennad, mežabrāļi, žaliukai), тыхх кодтой Советон Цæдисимæ Советон оккупацийы рæстæджы Дыккаг дунеон хæсты афоны æмæ йæ фæcтæ. Уый хуызæн анти-Советон Центрон æмæ Скæсæйнаг Европæйы хотыхджын къордтæ тыхх кодтой коммунистон хицауиуæгимæ Болгарийы, Польшæйы, Румынийы æмæ хурныгуылæйнаг Украинæйы.
Категори:Латвийы истори Категори:Литвайы истори Категори:Эстонийы истори
Даламан
Далама́н (Dalaman) у район æмæ сахар Турчы. Ис Муглæйы провинцийы.
Категори:Турчы сахартæ
Фетхие
Фетхие́ (Fethiye) у сахар Турчы. Ис Муглæйы провинцийы.
Категори:Турчы сахартæ
Нитрæ
Ни́трæ (Nitra) у Словакийы сахар, Нитрæйы крайы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Словакийы сахартæ
Сан-Томе
Сан-Томе́ (São Tomé) у Сан-Томе æмæ Принсипийы сæйраг сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Сан-Томе æмæ Принсипийы сахартæ
Чакобса
Чакобса уыдис Цæгат-Ныгуылæн Кавказы парахатгонд сусæг æвзаг, пайда уымæй кодтой кæсгон (черкесаг) адæм. Уыдис ирон цуанон æвзаг æмæ абырджыты æвзæгтæн сæ кæсгон эквивалент.
XVIII æнусы бæлццон Якоб Рейнеггс фыста Ныгуылæн Кавказы парахатгонд æвзаг Сиковширы тыххæй (Sikowschir), æмæ дзы 18 ныхасы уымæй рафысста: Paphle 'цæст', Brugg 'сæр', Baetāŏ 'хъус', Wũp 'топп', Kaepe 'бæх', Ptschakoaentsche 'теуа', Ptschakokaff 'хъуг', Tkemeschae 'сагъ', Fogabbe 'фыс', Naeghune 'арт', Scheghs 'дон', Uppe 'сылгоймаг', Aelewsae 'саби', Paschae 'æхца', Naekuschae 'дзул', Schuwghae 'пæлæз', Schufae 'къумбил' and Tewrettgllo 'давын'.
Зындгонд америкæйæг лингвист, Кавказы æвзагтыл специалист Джон Коларуссо куыд фыссы, афтæмæй уыцы æвзагæн йе ’ндæр ном уыдис Шиквошир (shikwoshir), уымæй пайда кодтой кæсгон уæллæг къласы адæм — æлдæрттæ æмæ уæздæттæ — æмæ йæ мидис уыд фонемæты ивддзинады æмæ ныхæсты рад хæццæ кæныны.
Уыцы æвзагыл фысста зындгонд немыцаг бæлццон, ориенталист Юлиус Генрих Клапрот дæр. Уый йæ 1807-1808 Кавказы балцы уæвгæйæ куыд фыста, афтæ-иу кæсгон адæм сæ балцтæм цæугæйæ пайда кодтой цалдæр сусæг æвзагтæй, сæ иу хуындис шакобше, иннæ та фаршибзе. Сæ фыццаг, Клапротмæ гæсгæ, кæсгон æвзагмæ ницы бар дары, фæлæ йæхæдæг уымæй ницы ныхæстæ зоны. Сæ дыккаг та аразт у "ри", "фе" æмæ æндæр фонемæтæ кæсгон æвзагмæ тъыссынæй: афтæ кæсгон schah "сæр" æмæ tdl'e "къах" сысты дзы "irisch'chari" æмæ "arukqari".
Америкæйæг фыссæг-фантаст Фрэнк Герберт йæ чиныг «Дюнæ» фысгæйæ, æндæр митæй йеддæмæ, удцырын кодта Кавказы культурæйæ дæр: афтæ йæ чиныджы ис рагон сусæг æвзаг чакобса, æрмæст уæздæттæ, сусæг ордентæ æмæ Арракисы цæрджытæ кæй зонынц, ахæм.
Фиппаинæгтæ
Категори:Кавказы сусæг æвзæгтæ
Прешов
Пре́шов кæнæ Пряшев (Prešov) у Словакийы сахар, Прешовы крайы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Словакийы сахартæ
Белосток
Фиппаинæгтæ
Категори:Подлясьейы воеводæйады сахартæ
Бодрум
Бодру́м (Bodrum) у район æмæ сахар Турчы. Ис Муглæйы провинцийы.
Категори:Турчы сахартæ
Сержипи
Сержи́пи (Sergipe) у чысыл штат Бразилийы скæсæны. Штаты сæйраг сахар у Аракажу.
Кенхи
Кенхи:
Хоккайдо
Хокка́йдо (北海道, アイヌ・モシル) у Японы дыккæгæм стырдæр сакъадах. Сакъадахы фæзуат у 83 400 км2.
Категори:Японы сакъадæхтæ Категори:Сабыр фурды сакъадæхтæ
Дерри
Де́рри кæнæ Лондонде́рри (Londonderry, Derry; ирл. Doire, или Doire Cholm Chille) у сахар Цæгат Ирландийы цæгат-ныгуылæны.
Категори:Цæгат Ирландийы сахартæ
Хъарацаты Аслан
Хъарацаты Хъазыбеджы фырт Аслан (райгуырдис 1993-æм азы 4 сентябры Дзæуджыхъæуы) у ирон теннисист, дыууæ Теннисы профессионалты Ассоциацийы (ATP-йы) турниры уæлахиздзау.
Фиппаинæгтæ
Категори:Теннисисттæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Уæрæсейы теннисисттæ Аслан
Риу-Гранди-ду-Норти
Ри́у-Гра́нди-ду-Но́рти (Rio Grande do Norte) у штат Бразилийы скæсæны. Штаты сæйраг сахар у Натал.
Сикоку
Сико́ку (四国) у Японы цыппæрæм стырдæр сакъадах. Сакъадахы фæзуат у 18 800 км2.
Категори:Японы сакъадæхтæ Категори:Сабыр фурды сакъадæхтæ
Кюсю
Кю́сю (九州) у Японы æртыккæгæм стырдæр сакъадах. Сакъадахы фæзуат у 40 600 км2.
Категори:Японы сакъадæхтæ Категори:Сабыр фурды сакъадæхтæ
Пешавар
Фиппаинæгтæ
Категори:Хайбер-Пахтунхвайы сахартæ
Алагоас
Алаго́ас (Alagoas) у чысыл штат Бразилийы скæсæны. Штаты сæйраг сахар у Масейо.
Фиппаинæгтæ
Категори:Бразилийы штаттæ
Сахалин
Сахали́н (Сахалин, 樺太, Karafuto) у Уæрæсейы стырдæр сакъадах. Йæ фæзуат у 76 600 км2.
Категори:Уæрæсейы сакъадæхтæ Категори:Сабыр фурды сакъадæхтæ
Холам
Холам кæнæ Хуæлæм, Хуæлам (Хулам) у æдзæрæг хъæу Кæсæг-Балхъары Цæрæчы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæрæчы районы цæрæнрæттæ
Хонсю
Хо́нсю́ (本州) кæнæ Хо́ндо (本島), Ниппо́н (日本) у Японы стырдæр сакъадах. Сакъадахы фæзуат у 227 969,74 км2, уымæй у дунейы 7-æм стырдæр сакъадах.
Японы стырдæр сахартæ уыцы сакъадахыл сты: Токио, Иокогамæ, Осакæ, Нагоя, Киото, Хиросимæ æмæ æндæртæ.
Категори:Японы сакъадæхтæ Категори:Сабыр фурды сакъадæхтæ
Кенхи (хъæу)
Шарой (Кенхи) у Цæцæны хъæу. Ис Шаройы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Шаройы районы цæрæнрæттæ
Бытъæ
Бытъæ у ирон нæлгоймаджы ном.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Аксай (Ростовы облæст)
Акса́й (Аксай) у сахар Уæрæсейы Ростовы облæсты. Цæрынц дзы 127,9 мин адæймаджы (2020).
Фиппаинæгтæ
Категори:Ростовы облæсты сахартæ
Окинавæ
Окина́вæ (沖縄本島) у Японы сакъадах, архипеаг Рюкюйы стырдæр сакъадах.
Категори:Японы сакъадæхтæ Категори:Сабыр фурды сакъадæхтæ
Хъæрæгъæс (Кæсæг-Балхъар)
Хъæрæгъæс (Карагач, Къэрэгъэш) у хъæу Кæсæг-Балхъары Прохладнæйы районы. Цæрынц дзы 5,5 мин адæймаджы (2017).
Фиппаинæгтæ
Категори:Прохладнæйы районы цæрæнрæттæ
Кицмаришвили, Эроси
Цардафыст
1993-æм азы Кицмаришвили байгом кодта телекомпани «Рустави-2».
2004-æм азы слæууыдис Гуырдзыстоны базарадон-индустрион палатæйы сæргъы. Уыцы иу рæстæг телеканалы хицау уыд.
2008-æм азы Кицмаришвилийы снысан кодтой Уæрæсемæ минæварæй, йæ кандидатурæ рæгъмæ рахаста президент Саакашвили йæхæдæг. Фæстæдæр ацыдис оппозицимæ, сарæзта йæхи политикон иуæг «Гуырдзиаг парти», афæлвæрдта йæ райгуырæн Рустауы мэр суæвын, фæлæ 2014-æм азы æвзæрстыты фембылды.
Кицмаришвилийæн уыдис æртæ сывæллоны. Уый уарзта теннис æмæ цыди альпинистон бæлцытæм.
2014-æм азы 15 июлы информацион агентæдтæ фехъусын кодтой, Кицмаришвилийы мард йæ хæдтулгæйы мидæг кæй ссардтой йæ хæдзары цур, уый тыххæй. Йæ сæр уыд нæмыгæй цæф, марды цур уыдис дамбаца. Цæуы слест.
Политик Сабурталойы уæлмæрдты ныгæд и, паддзахады иннæ зынгæ архайджыты ингæнты ’хсæн.
Æддаг æрмæг
Категори:Гуырдзыстоны политиктæ Категори:Тбилисы чи амардис, уыдон Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ Категори:2014-æм азы чи амардис, уыдон Категори:Рустауы чи райгуырдис, уыдон Категори:1965-æм азы чи райгуырдис, уыдон
Бзыбь (цæугæдон)
Бзыбь, Бзып (Бзыҧ, ბზიფი, зæронд ном у კაპოეტისწყალი) у цæугæдон Абхазы , райдайы Ныгуылæн Кавказы хæхты 2300 метры бæрзæндыл. Тымбыл кæны дон Стыр хохы хуссар къуылдымтæй, уый йеддæмæ ма хуссары æрдыгæй цы фæрссаг рæгътæ лæууы, уыдонæй — Гагрæйы рагъæй, Бзыбы рагъæй æмæ æндæртæй. Бзыбь æмæ Гегæ цы бынатты æмбæлынц, уым лæууы Гегæйы ком, дыууæ ’рдыгæй йыл æрхъула кодтой хæхтæ. Бзыбы йæ донæфтæнмæ ’ввахс рахизы фæзмæ æмæ дыууæ къабазæй кæлы Сау денджызмæ. Бзыбы донæфтæны лæууы æмном хъæу.
Цæугæдоны дæргъ у 110 километры, наудзыдæн нæ бæззы, йæ бассейны фæз у 1510 км². Бассейны чысыл фæзмæ нæкæсгæйæ, Бзыбь у тынг донарæх, уымæн æмæ Ныгуылæн Фæскавказ хицæн кæны къæвдаты уæлдай бæрзонд æмвæзæй. Дон кæлы нарæг комыл, уый æмбарын кæны доны æмвæзы дзæвгар дывæндытæ — 10-æй — 15 метры онг. Бирæ дзы ис фалер æмæ сауденджызон æргъай.
Юпшары цæугæдоны донысæры, Бзыбы бассейнмæ кæцы цæуы, уæвы зындгонд уæлхох цад Рицæ. Цадмæ донбылгæронæй цæуы автомобилон фæндаг, хайонæй цæуы Бзыбы дæлвæзыл. Цæугæдон у доны туризмы зындгонд трассæ.
Æртындæсæм километры Рицæмæ, Бзыбы цæугæдоны рахиз донбылыл уæвы карстæй конд Цъæх цад.
Литературæ
Категори:Абхазы цæугæдæттæ
Багапш, Сергей Василийы фырт
Сергей Василийы фырт Багапш (Сергеи Василий-иԥа Багаԥшь, სერგეი ვასილის ძე ბაგაფში; райгуырдис 1949-æм азы 4 мартъийы Сухумы — амардис 2011-æм азы 29 майы Мæскуыйы) уыд советон партион æмæ абхазаг паддзахадон архайæг, 2005-æм азæй 2011-æм азы онг Республикæ Абхазы дыккаг президент. Архайдта Сухумы протестты 1989-æм азы абхазырдыгæй, æмæ дзы фæцæф. Хæдбар Абхаз куы фæзындис, уæдæй фæстæмæ куыста хицауады бæрнон бынæтты. 2004-æм азы фæстæ дыууæ хатты æвзæрст æрцыдис республикæйы президентæй. Уый президент куы уыдис, Уæрæсейы Федераци Республикæ Абхаз хæдбар паддзахадыл банымадта (2008). Йæ дыккаг æмгъуыды дæргъы фæрынчын рæуджыты ракæй æмæ 2011-æм азы амардис Мæскуыйы рынчындоны.
Цардафыст
Сергей Багапш райгуырдис бирæсывæллонджын абхазаг бинонтæн 1949-æм азы 4 мартъийы Сухумы. Йæ фыды фыдыфыд — Раджап — мухадзыртæй æрыздæхтис фæстæмæ Туркæй Абхазмæ XX æнусы райдиан. Сергейæн йæ фыдыфыд Саид 1928-æм азы æрбынат кодта Джгердайы хъæуы.
Сухумы 10-æм абхазаг астæуккаг скъолайы фæстæ ахуыр кодта Гуырдзыстоны субтропикон хæдзарады институты, райста агрономы дæсныйад. Ахуыр куы кодта, куыста ма сæны заводы æмæ паддзахадон банчы инкассаторæй. Спорт уарзта, Советон Цæдисы адæмты спартакиадæмæ цыдис Абхазы баскетболон къорды капитанæй.
1973—74 азты службæ кодта советон æфсады, демобилизацийы фæстæ нысангонд æрцыдис фæскомцæдисы Абхазы обкомы инструкторæй.
Дарддæр куыста фæскомцæдис æмæ Гуырдзыстоны коммунистон партийы, уыд фæскомцæдисы Абхазы обкомы фыццаг секретарь (1980), стæй партийы Очамчырæйы райкомы фыццаг секретарь дæр. Абхазы национ змæлды фарс кæй лæууыд, уый тыххæй йæ йæ партион бынатæй айстой 1989-æм азы.
Лахор
Лахо́р (لاہور, Lahore, ) у Пакистаны стырдæр сахартæй иу. Ис Пакистан æмæ Индийы тæккæ арæныл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Пакистаны сахартæ
Тараз
Тара́з (Тараз) у сахар Хъазахстаны хуссары, Жамбылы облæсты административон центр.
Категори:Хъазахстаны сахартæ
Хъайтыхъо
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Суар
Суар, — цæххытæ æмæ микроэлементтæ кæм ис, уыцы дон кæнæ суадон.
Кæс ноджы
*
Бартикян, Рачья Микаелы фырт
Рачья (кæнæ Грач, Грачья, Рач ) Микаелы фырт Бартикян (Հրաչ Միքայելի Բարթիկյան; райгуырдис 1927-æм азы 7 июлы Афинæты, Грекъ — амардис 2011-æм азы 16 августы Ереваны, Сомих) уыд советон æмæ сомихаг ахуыргонд, византинист æмæ сомихзонæг. Сомихы зонæдты академийы Историйы институты астæузаманы хайады сæргълæууæг, профессор, историон зонæдты доктор, академик.
Цардафыст
Рачья Бартикян райгуырдис сомихаг бинонтæн 1927-æм азы 7 июлы Гречъы сæйраг сахар Афинæты. Грекъаг гимназ каст фæуыны фæстæ 1946-æм азы йæ ныййарджытимæ ссыди советон Сомихмæ, сæ сомих равзæрдмæ гæсгæ.
1953-æм азы æнтыстджынæй каст фæци Ереваны университеты историон факультет. Фондз азы фæстæ 1958-æм азы кандидаты диссертаци бахъахъхъæдта павликианаг змæлды тыххæй (чиныгæй рацыд 1961-æм азы). 1972-æм азы сси историон зонæдты доктор, йæ докторы диссертаци уыдис византиаг эпосы тыххæй æмæ уый куыд ахсджиаг у сомихзонæнмæ. 1980-æм азæй куыста Сомихы Историйы институты хайады сæргълæууæгæй.
Йæ цалдæр уацты радзуры павликианаг æмæ тондракиаг змæлдты тыххæй, йæ иннæ цымыдис у сомихаг-византиаг аргъуаны ахастдзинæдтæ X-XII æнусты.
Стыр бавæрæн бахаста Бартикян Византийы истори иртасæнтæм, Прокопи Кесариаг, Иоанн Скилицæ æмæ иннæ рагон авторты комментиргонд тæлмацтæ куы бацæттæ кодта, уæд.
Куыстытæ
Бартикян ныффыста 300 зонадон куыстæй фылдæр уырыссаг, сомихаг, грекъаг æмæ иннæ æвзæгтыл, уыдонæй 12 монографийы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Историон зонæдты доктортæ
Белуджистан (Пакистан)
Белуджиста́н (بلوچستان, Balocistán) у провинци Пакистаны ныгуылæны. Йæ административон центр у Кветтæ.
*
Хъæвдын
Хъæвдын у ирон нæлгоймаджы ном.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Эгикал
Эгикал кæнæ Эгикхал (Аьгекхала) у хъæу Мæхъхъæлы Дзæрæхы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дзæрæхы районы хъæутæ
Караганда
Караганда́ (Қарағанды) у сахар Хъазахстаны, Карагандайы облæсты административон центр.
Категори:Хъазахстаны сахартæ
Хайбер-Пахтунхва
Хайбе́р-Пахтунхва́ (خیبر پختونخوا, خیبر پښتونخوا , Khyber Pakhtunkhwa) у провинци Пакистаны цæгаты. Йæ административон центр у Пешавар.
Фиппаинæгтæ
*
Аки-Юрт
Аки-Юрт (Аьккхий-Юрт) у хъæу Мæхъхъæлы Мæлгъæвæджы районы.
Костанай
Костана́й (Қостанай) у сахар Хъазахстаны цæгаты, Костанайы облæсты административон центр.
Аки-Юрт
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæлгъæвæджы районы хъæутæ
Костанай
Категори:Костанайы облæсты сахартæ
Инарки
Инарки́ (Инаркъе) у хъæу Мæхъхъæлы Мæлгъæвæджы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæлгъæвæджы районы хъæутæ
Дрезна
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæскуыйы облæсты сахартæ
Дæвдæрæджы цъити
Дæвдæрæджы цъити (დევდარაკი, Девдоракский ледник) у цъити Цæгат Ирыстоны æмæ Гуырдзыстоны.
Дзамбег
Дзамбег у ирон нæлгоймаджы ном.
Дæвдæрæджы цъити
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цъититæ Категори:Гуырдзыстоны цъититæ
Дзамбег
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Семей
Семе́й (Семей; 2007-æм азы онг — Семипалатинск) у сахар Хъазахстаны Скæсæн Хъазахстаны облæсты.
Категори:Скæсæн Хъазахстаны облæсты сахартæ
Цыппу
Цыппу у ирон нæлгоймаджы ном.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Актау
Акта́у (Ақтау — «урс хох») у сахар Хъазахстаны, Мангистауы облæсты административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хъазахстаны сахартæ
Сидаковы
Сидаковы — ирон мыггæгты уырыссаг вариант:
Телауы муниципалитет
Телауы муниципалитет (თელავის მუნიციპალიტეტი) у муниципалитет (район) Гуырдзыстоны скæсæны. Йæ административон центр у Телау. Цæрынц дзы гуырдзиæгтæ (89,72 %), азербайджайнæгтæ (8,63 %) æ. æнд.
*
Астæузаман
Астæуккаг æнустæ кæнæ Астæузаман у Европæ æмæ Æввахс Хурыскæсæны историйы период Антиконады фæстæ æмæ Ног рæстæджы агъоммæ. Æмгъуыды азтæ сты 500—1500 (кæнæ 500—1800, хицæн историкмæ гæсгæ).
Астæузаман иртасæг зонад хуыйны медиевистикæ. Уæрæсейаг медиевистикæ Астæузаманы кæроныл нымайы XVI æнусы кæрон.
Фиппаинæгтæ
Категори:Истори
Ошы облæст
Ошы облæст (Ош облусу) у облæст Хъиргъизы хуссары. Йæ административон центр у Ош.
*
Кветтæ
Кве́ттæ (کوټه — «фидар») у сахар Пакистаны. Провинци Белуджистаны административон центр.
Категори:Пакистаны сахартæ
Нимроз
Нимро́з (نیمروز, ) у провинци Афгъанистаны хуссар-ныгуылæны. Йæ административон центр у Зарандж.
Иссык-Кулы облæст
Иссык-Кулы облæст (Ысык-Көл облусу) у облæст Хъиргъизы скæсæны. Йæ административон центр у Каракол.
*
Сидахъатæ
Сидахъатæ (Сидаковы, Zafer ) сты ирон мыггаг.
Гагуыз
Гагуыз, вариант: Гагуыдз у ирон нæлгоймаджы ном.
Сидахъатæ
Фиппаинæгтæ
*
Куровское
Куровско́е (Куровское) у сахар Мæскуыйы облæсты Орехово-Зуевойы сахары зылды. Цæрынц дзы 20,6 мин адæймаджы (2020).
Джалал-Абад
Джала́л-Аба́д (Жалал-Абад) у Хъиргъизы сахар, Джалал-Абады облæсты административон центр. Цæрджыты нымæц у 109 мины бæрц, уыдонæй фылдæр хай — хъиргъизæгтæ.
Куровское
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæскуыйы облæсты сахартæ
Айнæгдур
Айнæгдур (Гранит) у магмæйы хæххон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хæххон мыггæгтæ
Джалал-Абады облæст
Джалал-Абады облæст (Жалал-Абад облусу) у облæст Хъиргъизы ныгуылæны. Йæ административон центр у Джалал-Абад.
*
Чуйы облæст
Чуйы облæст (Чүй облусу) у облæст Хъиргъизы цæгаты. Йæ административон центр у Бишкек.
*
Гæдо
Гæдо у ирон нæлгоймаджы ном.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Ногъайы район (Дагъистан)
Ногъайы район (Ногайский район) у Дагъистаны районтæй иу. Ис республикæйы цæгаты. Районы административон центр у Терекли-Мектеб.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дагъистаны районтæ
Базырыхъо
Базырыхъо у ирон нæлгоймаджы ном.
Тасо
Тасо у ирон нæлгоймаджы ном.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Сагареджойы муниципалитет
Сагареджойы муниципалитет (საგარეჯოს მუნიციპალიტეტი) у муниципалитет (район) Гуырдзыстоны скæсæны, Азербайджаны арæнгæрон. Йæ административон центр у Сагареджо. Цæрынц дзы гуырдзиæгтæ (66,09 %), азербайджайнæгтæ (33,16 %) æ. æнд.
Фиппаинæгтæ
*
Нарыны облæст
Нарыны облæст (Нарын облусу) у облæст Хъиргъизы. Йæ административон центр у Нарын.
*
Ногъайы район (Хъæрæсе-Черкес)
Ногъайы район (Ногайский район, Ногай район) у Хъæрæсе-Черкесы районтæй иу. Районы административон центр у Эркен-Шахар.
Фиппаинæгтæ
*
Тъхъибулы муниципалитет
Тъхъибулы муниципалитет (ტყიბულის მუნიციპალიტეტი) у муниципалитет (район) Гуырдзыстоны. Йæ административон центр у Тъхъибул.
Фиппаинæгтæ
*
Хамырзæ
Хамырзæ у ирон нæлгоймаджы ном.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Ликино-Дулёво
Ликино́-Дулёво (Ликино-Дулёво) у сахар Мæскуыйы облæсты Орехово-Зуевойы сахары зылды. Цæрынц дзы 28,8 мин адæймаджы (2020).
Баткены облæст
Баткены облæст (Баткен облусу) у облæст Хъиргъизы хуссар-ныгуылæны. Йæ административон центр у Баткен.
Ликино-Дулёво
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæскуыйы облæсты сахартæ
Баткены облæст
*
Берд
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Андхрæ-Прадеш
А́ндхрæ-Праде́ш (ఆంధ్ర ప్రదేశ్, آندھرا پردیش, आन्ध्र प्रदेश, Andhra Pradesh) у штат Индийы хуссары. Штаты сæйраг сахар у Амаравати.
Фиппаинæгтæ
*
Нагаленд
Категори:Индийы штаттæ æмæ территоритæ
Рутул
Рутул (МыхІа) у хъæу Дагъистаны, Рутулы районы административон центр. Хъæуы цæрынц 4,1 мин адæймаджы (2002 азы), уыдонæй фылдæр хай сты рутулаг адæмыхаттæй.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дагъистаны цæрæнрæттæ
Пенджаб (Инди)
Фиппаинæгтæ
*
Куымæриттатæ
Куымæриттатæ (Кумаритовы, კუმარითაშვილი) сты ирон мыггаг.
Ахалкалачы муниципалитет
Ахалкалачы муниципалитет (ახალქალაქის მუნიციპალიტეტი) у муниципалитет (район) Гуырдзыстоны хуссары. Йæ административон центр у Ахалкалак.
Категори:Гуырдзыстоны муниципалитеттæ
Кералæ
Ке́ралæ (കേരളം; Kerala) у штат Индийы хуссары. Штаты сæйраг сахар у Тируванантапурам.
Даммам
Даммам кæнæ Эд-Даммам (الدمام) у сахар æмæ порт Сауды Араббы скæсæны, Персы бакæлæны былгæрон.
Фиппаинæгтæ
Категори:Сауды Араббы сахартæ Категори:Сауды Араббы порттæ
Котельники
Коте́льники (Котельники) у сахар Мæскуыйы облæсты. Цæрынц дзы 50,7 мин адæймаджы (2021).
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæскуыйы облæсты сахартæ
Таласы облæст
*
Джамму æмæ Кашмир (штат)
Джа́мму æмæ Кашми́р (, جموں اور کشمیر, ཇ་མུ་དང་ཀ་ཤི་མིར།, Jammu and Kashmir) у раздæры штат Индийы цæгаты. Штаты сæрдыгон сæйраг сахар у Сринагар, штаты зымæгон сæйраг сахар у Джамму.
Категори:Индийы штаттæ æмæ территоритæ
Ивантеевкæ
Иванте́евкæ (Ивантеевка) у сахар Мæскуыйы облæсты Пушкинойы сахары зылды.
Уарыны зокъо
Уарыны зокъо (Lycoperdon, Дождевик) у зокъоты мыггаг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зокъотæ алфавитмæ гæсгæ
Ассам
Асса́м (অসম, আসাম) у штат Индийы ныгуылæны. Штаты сæйраг сахар у Диспур.
Фиппаинæгтæ
*
Рошаль (сахар)
Роша́ль (Рошаль) у сахар Мæскуыйы облæсты Шатурæйы сахары зылды.
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæскуыйы облæсты сахартæ
Манипур
Манипу́р (মনিপুর; Manipur) у штат Индийы скæсæны. Штаты сæйраг сахар у Импхал.
Категори:Индийы штаттæ æмæ территоритæ
Бынгардон
Бынгардон кæнæ бындзæфхадон (Опёнок) у зокъоты æнæсистемон иумæйаг ном, æрзайы удæгас æмæ зайгæ бæлæсты бындзæфхæдты.
Пльзены край
Пльзены край (Plzeňský kraj) у Чехийы крайтæй иу. Йæ административон центр у Пльзень.
Бынгардон
Фиппаинæгтæ
Категори:Зокъотæ алфавитмæ гæсгæ
Цъæхыг
Цъæхыг (цъæхыгтæ) — кæрдæджыты уæллаг хæйттæ æмæ талатæ, кæцытæй пайда кæнынц хæринаг кæнгæйæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Кæрдæджытæ Категори:Халсæрттæ
Пльзены край
Фиппаинæгтæ
Категори:Чехийы крайтæ
Суацхур
Суацхур (შუაცხვირი, [шуацхвири]) у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Куымæриттатæ.
Литературæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Зеленогорск (Бетъырбух)
Зеленого́рск у Бетъырбухы горæтгæрон. Сахары раздæры ном — Терио́ки, Терийо́ки (Terijoki — тæлмацкæнæн ис куыд чъиуы цæугæдон).
Фиппаинæгтæ
Категори:Бетъырбухы горæтгæрæттæ
Гуылартæ
Гуылартæ (Гуларовы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Ладак
Лада́к (, लदाख, لدّاخ) у Индийы цæдисон территори. Территорийы сæйраг сахар у Лех.
Категори:Индийы штаттæ æмæ территоритæ
Ориссæ
Ори́ссæ (ଓଡ଼ିଶା, उड़ीसा, Odisha) у штат Индийы. Штаты сæйраг сахар у Бхубанешвар.
Категори:Индийы штаттæ æмæ территоритæ
Злины край
Злины край (Zlínský kraj) у Чехийы крайтæй иу. Йæ административон центр у Злин.
Фиппаинæгтæ
Категори:Чехийы крайтæ
Высочинæ (край)
Высочинæ (Kraj Vysočina) у Чехийы крайтæй иу. Йæ административон центр у Йиглавæ.
Фиппаинæгтæ
*
Хайбах (Цæцæн)
Ха́йбах (Хайбах, Хьайбах) у хъæу Цæцæны. Ис Галанчожы районы.
Категори:Галанчожы районы цæрæнрæттæ
Пардубицейы край
Пардубицейы край (Pardubický kraj) у Чехийы крайтæй иу. Йæ административон центр у Пардубице.
Фиппаинæгтæ
Категори:Чехийы крайтæ
Химачал-Прадеш
Категори:Индийы штаттæ æмæ территоритæ
Галанчож
Галанчож (Галанчож, Акха-Басс) у хъæу Цæцæны, Галанчожы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Галанчожы районы цæрæнрæттæ
Трипурæ
Трипу́рæ (ত্রিপুরা, Tripura) у штат Индийы скæсæны. Штаты сæйраг сахар у Агарталæ.
Категори:Индийы штаттæ æмæ территоритæ
Хотьково
Хотько́во (Хотьково) у сахар Мæскуыйы облæсты Сергиев Посады сахары зылды. Цæрынц дзы 21,3 мин адæймаджы (2020).
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæскуыйы облæсты сахартæ
Астæуккаг Чехийы край
Астæуккаг Чехийы край (Středočeský kraj) у Чехийы крайтæй иу. Йæ административон центр у Прагæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Чехийы крайтæ
Пересвет (сахар)
Пересве́т (Пересвет) у сахар Мæскуыйы облæсты Сергиев Посады сахары зылды. Цæрынц дзы 13,4 мин адæймаджы (2020).
Мизорам
Мизора́м (मिज़ोरम; Mizoram) у штат Индийы скæсæны. Штаты сæйраг сахар у Аиджал.
Пересвет (сахар)
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæскуыйы облæсты сахартæ
Мизорам
Категори:Индийы штаттæ æмæ территоритæ
Мегхалая
Мегхала́я (деванагари मेघालय; Meghalaya) у штат Индийы скæсæны. Штаты сæйраг сахар у Шиллонг.
Геленджик
Геленджи́к (Геленджик) у сахар Краснодары крайы.
Мегхалая
Категори:Индийы штаттæ æмæ территоритæ
Геленджик
Фиппаинæгтæ
Категори:Краснодары крайы сахартæ Категори:Уæрæсейы порттæ Категори:Сау денджызы порттæ
Мæлдзыг
*
Тыбылтыхъæу
Литературæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Либерецы край
Либерецы край (Liberecký kraj) у Чехийы крайтæй иу. Йæ административон центр у Либерец.
Акушайы район
Акуша́йы район (Акушинский район) у Дагъистаны районтæй иу. Йæ административон центр у Акуша.
Либерецы край
Фиппаинæгтæ
Категори:Чехийы крайтæ
Акушайы район
Фиппаинæгтæ
*
Оломоуцы край
Оломоуцы край (Olomoucký kraj) у Чехийы крайтæй иу. Йæ административон центр у Оломоуц.
Галгæф
Галгæф — денджызы чи цæры, ахæм стыр кæф.
Фиппаинæгтæ
*
Ныгуылæн Бенгали
Ныгуылæн Бенга́ли (পশ্চিম বঙ্গ Pościm Bôngo) у штат Индийы скæсæны. Штаты сæйраг сахар у Калькуттæ. Æндæр стыр сахартæ сты Хаорæ, Асансол, Дургапур, Силигури. Цæрджыты нымæц у 91,3 млн адæймаджы.
Краснозаводск
Краснозаво́дск (Краснозаводск) у сахар Мæскуыйы облæсты Сергиев Посады сахары зылды. Цæрынц дзы 12,8 мин адæймаджы (2020).
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæскуыйы облæсты сахартæ
Цхуырбатæ (хъæу)
Цхуырбатæ кæнæ Шихантур у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.
Литературæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Градец-Краловейы край
Градец-Краловейы край (Královéhradecký kraj) у Чехийы крайтæй иу. Йæ административон центр у Градец-Кралове.
Фиппаинæгтæ
Категори:Чехийы крайтæ
Белиз (сахар)
Бели́з (Belize City) у Белизы стырдæр сахар.
Категори:Белизы сахартæ
Ахалцихейы муниципалитет
Ахалцихейы муниципалитет (ახალციხის მუნიციპალიტეტი) у муниципалитет (район) Гуырдзыстоны. Йæ административон центр у Ахалцихе.
Категори:Гуырдзыстоны муниципалитеттæ
Бахутæ
Бахутæ у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.
Литературæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Шибойыхъæу
Шибойыхъæу у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.
Литературæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Уидагбын
Уидагбын кæнæ уидагдыргъ — зайæгойы хай, ставд уидаг, кæцыйæ пайда кæнынц хæрынæн, холлагæн.
Литературæ
Категори:Халсæрттæ
Карловы Варыйы край
Фиппаинæгтæ
Категори:Чехийы крайтæ
Андаманы æмæ Никобары сакъадæхтæ
Андаманы æмæ Никобары сакъадæхтæ (अंडमान और निकोबार द्वीप; Andaman and Nicobar Islands) у Индийы сакъадон цæдисон территори. Йæ сæйраг сахар у Порт-Блэр.
Категори:Индийы штаттæ æмæ территоритæ
Краснознаменск (Мæскуыйы облæст)
Краснозна́менск (Краснознаменск) у æхгæд сахар Мæскуыйы облæсты. Цæрынц дзы 43,2 мин адæймаджы (2020).
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæскуыйы облæсты сахартæ
Зазаки
Заза́ки (Kirmanckî, Kirdkî, Dimilkî, So-Bê, Zonê Ma) у ирайнаг æвзæгтæй иу, зазайы адæмы мадæлон æвзаг.
Категори:Ирайнаг æвзæгтæ
Сямынь
Фиппаинæгтæ
Категори:Китайы сахартæ
Цъхъалтъубойы муниципалитет
Цъхъалтъубойы муниципалитет (წყალტუბოს მუნიციპალიტეტი) у муниципалитет (район) Гуырдзыстоны. Йæ административон центр у Цъхъалтъубо.
*
Волновахæ
Волнова́хæ (Волноваха, Волноваха) у сахар Украинæйы Донецчы облæсты, Волновахæйы районы административон центр.
Категори:Донецчы облæсты сахартæ
Тревер, Камиллæ Василийы чызг
Камиллæ Василийы (Вильгельмы) чызг Тревер (райгуырдис 1892-æм азы 25 январы Бетъырбухы — амардисы 1974-æм азы 11 ноябры Ленинграды) уыд советон историк æмæ аивадзонæг. Историон зонæдты доктор. Советон Цæдисы зонæдты академийы уæнг-корреспондент 1943-æм азæй. Иртæста Астæуккаг Ази, Фæскавказ æмæ Ираны истори, культурæ æмæ аивад.
Цардафыст
Райгуырдис хуымæтæг уæрæсейаг немыцæгты бинонтæн. 1902-æм азы ахуыр кæнын байдыдта зындгонд бетъырбухаг немыцаг скъола St.Petri-Schule-йы, æмæ йæ каст фæци 1907-æм азы.