cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тарумовкæ
Тару́мовкæ (Тарумовка) у хъæу Дагъистаны, Тарумовкæйы районы административон центр. Хъæуы цæрынц 5,9 мин адæймаджы (2017 азы).
ბ
Категори:Гуырдзиаг алфавит
Калмхор
Калмхор (Circaetus gallicus, Змееяд) у тугдзых мæргъты хуыз.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Мæргътæ
Струнино
Стру́нино (Струнино) у сахар Уæрæсейы Владимиры облæсты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Владимиры облæсты сахартæ
Мамыкъаты Хъазыбег
Мамыкъаты Джеуæрджийы фырт Хъазыбег (райгуырди 1956-æм азы Цæгат Ирыстоны Сырх Дыгуры хъæуы) у ирон поэт.
Цардафыст
Астæуккаг скъола каст куы фæци, уæд бацыди Цæгат Ирыстоны паддзахадон университеты филологион факультеты ирон-уырыссаг хайадмæ. Бирæ азты дæргъы фæкуыста фирмæ «Хъазыбеджы». Ныртæккæ у журнал «Мах дуджы» поэзи æмæ драматургийы хайады сæргълæууæг.
Æмдзæвгæтæ фыссы иронау æмæ дыгуронау. Мыхуыры йын рацыди дыууæ чиныджы — «Мæйы сонатæ» (чиныгуадзæн «Алани», 1998) æмæ «æрвон рухс» (чиныгуадзæн «Ир»,2003).
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон поэттæ Хъазыбег Категори:Сырх Дыгуры чи райгуырдис, уыдон
Ленинаул
Ленинаул:
Дё-Севр
Дё-Севр (Deux-Sèvres) у департамент Францы. Йæ административон центр у Ньор.
Теджиатæ
Теджиатæ (Теджиевы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Суэц
Суэ́ц (السويس, as-Suways) у сахар æмæ порт Мысыры, Суэцы провинцийы административон центр.
Категори:Мысыры сахартæ
Терекли-Мектеб
Терекли́-Мекте́б (Терекли-Мектеб, Терекли-Мектеб) у хъæу Дагъистаны, Ногъайы районы административон центр. Хъæуы цæрынц 6,9 мин адæймаджы (2017 азы).
Фиппаинæгтæ
Категори:Дагъистаны цæрæнрæттæ
Гудзоны бакæлæн
Гудзо́ны бакæлæн (Hudson Bay, baie d'Hudson, ᑲᖏᖅᓱᐊᓗᒃ ᐃᓗᐊ Kangiqsualuk ilua) у Цæгат Ихджын фурды денджыз. Йæ фæзуат у 1 230 000 км².
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Ихджын фурд
Далгат, Эльмирæ Муртазалийы чызг
Далгат Муртазалийы чызг Эльмирæ (райгуырдис 1951-æм азы Дагъистаны Урахийы хъæуы) — уæрæсейаг -кавказиртасæг. Историон зонæдты доктор, профессор, Уæрæсейы зонæдты академийы истори, археологи æмæ этнографийы центры сæргълæууæг. Дагъистаны зонæдты сгуыхт кусæг.
Цардафыст
Эльмирæ Далгат райгуырд Дагъистаны æмæ РСФСР-ы сгуыхт ахуыргæнæг, Далгат Алибечы фырт Магометы бинонтæм. Бавæййы хъуыстгонд паддзахадон æмæ партион архайæг, Дагъистаны ВКПб-йы обкомы фыццаг нымæрдар, ДагъЦИК-ы сæргълæууæг Далгат Алибечы фырт Муртазалиййæн — у йæ ’фсымæры зæнæг.
Урахийаг хъуыстгонд Далгатты хæдзарвæндаджы минæвар.
1958-æм азы бинонтæ раивтой Сергокалайы хъæумæ, уым Эльмирæ бацыд Омарл Барыайы номыл фыццæгæм скъоламæ æмæ йæ каст фæцис 1968-æм азы зæрин майданимæ.
1969-æм азы бацыд Дагъистаны паддзахадон университеты историон факультетмæ, 1972-æм азы та йæ, ахуырадон æнтыстыты тыххæй, раивтой Ленинграды паддзахадон университеты историон факультетмæ. 1974-æм азы Ленинграды университеты историон факультеты курс сырх дипломимæ каст фæцис.
Радужный (Владимиры облæст)
Ра́дужный (Радужный) у æхгæд сахар Уæрæсейы Владимиры облæсты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Владимиры облæсты сахартæ
Далгат, Эльмирæ Муртазалийы чызг
Цардафыст
2000-æм азæй — историон зонæдты доктор. Диссертацийы темæ: «Дагъистаны зæххкусджытæ XIX—XX æнусты гæрæныл. Социалон-экономикон райрæзты проблемæтæ».
2004-æм азы йæ равзæрстой ДНЦ УЗА Дагъистаны историйы центры сæргълæууæгæй. Ацы центр у Истори, архелологи æмæ этнографийы институты зонадон дæлхайад, кусынц дзы зонæдты доктортæ — дæс, историон зонæдты доктортæм кандидаттæ та фараст.
Фæстаг азты Далгат иртасы XIX æнусы дыккаг хайы дагъистайнаг сахарты райрæзты проблематикæ. Уыцы центртæ стыр бавæрæн бахастой капиталистон æмахæстыты байтынгмæ, уыдысты культурæ æмæ индустриалон райтынджы джиртæ — æмæ уымæй дагъистайнаг æхсæнады уæлцъарыл зынгæ фæдтæ ныууагътой.
Далгат у 90 зонадон куысты автор, уыдоны астæу — 6 монографийы.
Фоджæ
Фо́джæ (Foggia) у сахар æмæ коммунæ Италийы, Фоджæйы провинцийы административон центр.
Хосонты Муссæ
Хосонты Муссæ (Musa Öğün, Мусæ Ёгюн; райгуырдис 1917-æм азы Сарыхъамысы — амардис 2007-æм азы 14 августы) уыдис ирон равзæрды Турчы политик.
Фоджæ
Фиппаинæгтæ
Категори:Апулийы сахартæ
Хосонты Муссæ
60-æм азты уыдис Турчы æфсæддон минæвар Советон Цæдисы.
Фиппаинæгтæ
Муссæ Категори:Турчы политиктæ Категори:Турчы ирæттæ
Крёз (департамент)
Крёз (Creuse, Cruesa) у департамент Францы. Йæ административон центр у Гере.
Даргъæрдуз
Литературæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Чъыбылатæ
Чъыбылатæ кæнæ Чъыбылтæ (Чибиловы, Кибиловы, კიბილაშვილი , ჭიბილაშვილი ) сты ирон мыггаг.
Крёз (департамент)
Фиппаинæгтæ
*
Далгат, Эльмирæ Муртазалийы чызг
Цардафыст
Йæ бæрны ис аспирантты бацæттæкæнынад, консультацитæ дæтты докторанттæн, ДПУ-йы историкон æмæ скæсæниртасæг студенттæн кæсы сæрмагонд курсытæ. Уацты æмбырдгонд «Дагъистаны историйы фарстатæ» сты йæ бæрнон редакцийы.
Чъыбылатæ
Фиппаинæгтæ
*
Уæллагсуахи
Уæллагсуахи (ზემო შუახევი, Земо Шуахеви) у хъæу Гуырдзыстоны Душеты муниципалитеты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Душеты муниципалитеты цæрæнрæттæ
Далгат, Эльмирæ Муртазалийы чызг
Æрвитæнтæ
Категори:Урахийы чи райгуырдис, уыдон Категори:Кавказзонджытæ
Къадзаты Станислав
Къадзаты Соброны фырт Станислав (райгуырди 1955-æм азы Кировыхъæуы) у ирон поэт.
Цардафыст
Астæуккаг скъола каст фæуыны фæстæ ахуыр кодта Цæгат Ирыстоны паддзахадон университеты. Каст дзы фæцис æртæ курсы, стæи аивта Мæскуыйы паддзахадон университеты журналистикæйы факультетмæ. Ахуыр фæци 1979 азы æмæ кусын райдыдта Цæгат Ирыстоны радиойы. 1989-1993 азты уыди журнал «Ногдзау»-ы бæрнон секретарь. Уый фæстæ ногæй рацыди Цæгат Ирыстоны радиомæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон поэттæ Станислав Категори:Кировыхъæуы чи райгуырдис, уыдон
Бирмингем (Алабамæ)
Фиппаинæгтæ
Категори:Алабамæйы сахартæ
Цъеутæ
Цъеутæ кæнæ Чъеутæ ( Цеовы, Чеовы ) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Лабрадоры денджыз
Лабрадоры денджыз (Labrador Sea, Mer du Labrador, Labradorhavet) у Атлантикон фурды денджыз. Йæ фæзуат у 841 000 км².
Категори:Денджызтæ алфавитмæ гæсгæ
Чъеутæ
Чъеутæ (Чеоевы, Чеовы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Сынтытæ
Сынтытæ (, Серая ворона) сты мæргъты мыггаг.
Иуæй-иу хуызтæ
Категори:Мæргътæ
Фæрсаг дон
Фæрсаг дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны.
Чикобава, Арнольд Степаны фырт
Арно́льд Степа́ны фырт Чикоба́ва (არნოლდ სტეფანეს ძე ჩიქობავა; 26 марта, Сачикобавойы хъæуы, Кутаисы губернæ — 5 ноября 1985) — советон гуырдзиаг, филологион зонæдты доктор, Гуырдзыстоны ССР-йы Зонæдты академийы академик (1941).
Цардафыст
1922-æм азы Чикобава каст фæцис Тбилисы паддзахадон университет (университеты фыццаг рауагъд). Кусын райдыдта университеты, уыдис дзы доцент (1926—1933) æмæ профессор (1933—1985), къорды азы (1933—1960) разамынд лæвæрдта кавказаг иртæстыты кафедрæйæн. Уый йеддæмæ ма куыста ибериаг-кавказаг æвзæгты хайады сæргълæууæгæй, Гуырдзыстоны Зонæдты академийы Æвзагзонынады институты (1936—1985). Цыбыр рæстæг ма акуыста уыцы институты директорæй дæр (1950—1952), ныртæккæ институт хæссы Чикобавайы ном.
1941-æм азы, Гуырдзыстоны ССР-йы Зонæдты академи куы фæзындис, ссис йæ уæнг, 1950—1963 азты та — президиумы уæнг.
Александровы район
Алекса́ндровы район (Александровский район) у Владимиры облæсты муниципалон район. Йæ административон центр у Александров.
Чикобава, Арнольд Степаны фырт
Цардафыст
Чикобава у Кавказы æвзæгты тыххæй бирæ публикацитæ æмæ дзырдуæтты автор. Уый хæцыдис «ибериаг-кавказаг» æвзæгты хæстæгдзинады теорийы фарс, ома уырныдта йæ, картвелаг, абхазаг-адыгаг æмæ нахаг-дагъистайнаг æвзæгтæн сæ фыдæл-æвзаг иу кæй уыдис, уый (нырыккон ахуыргæндтæй сæ фылдæр нал хъуыды кæнынц афтæ æмæ уыцы æртæ къорды нымайынц хицæн æвзæгты мыггæгтыл). Уыд «Ибериаг-кавказаг æвзагзонынады æрвылазон»-ы редактор (уагъд цыдис 1974-æм азæй).
Александровы район
Фиппаинæгтæ
*
Чикобава, Арнольд Степаны фырт
Цардафыст
Чикобава уыд, Н. Я. Марры «æвзаджы тыххæй ног теорийы» ныхмæ æнувыдæй чи тох кодта, уыдоны ’хсæн. Йæ къухы бафтыдис Иосиф Сталинмæ фыстæг раттын, Гуырдзыстоны компартийы уылты. Сталин фæстæдæр фембæлдис Чикобаваимæ, æмæ уыцы фембæлды фæстиуæгæн райдыдта «Правда»-йы гом дискусси марризмы тыххæй, кæцы фæци Сталины фыстуацæй «Марксизм и вопросы языкознания» (Марксизм æмæ æвзагзонынады фарстатæ), уый та советон зонады марризмы дуг æнустæм сæхгæдта.
Уыцы хабарæй Чикобава сси зындгонддæр советон лингвисттæй иу, бирæ студенттæ 1950-æм азты ахуыр кодтой йæ чиныг «Введение в языкознание» (1952) гæсгæ.
Чикобавайы ингæн ис Тбилисы университеты парчы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Тбилисы чи амардис, уыдон Категори:Филологон зонæдты доктортæ Категори:Кавказзонджытæ
Булкъатыхъæу (Хуссар Ирыстон)
Булкъатыхъæу у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Хæлиудоны комы (Къуыдаргом).
Литературæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Уыналгом
Уыналгом у ком Цæгат Ирыстоны Алагиры районы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны кæмттæ
Ньюарк (Нью-Джерси)
Ньюарк (Newark) у Нью-Джерсийы штаты стырдæр сахар, Эссексы зылды административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Нью-Джерсийы сахартæ
Мозель (департамент)
Мозе́ль (Moselle) у Францы департамент. Йæ административон центр у Мец.
Фиппаинæгтæ
*
Сырх денджыз
Фиппаинæгтæ
Категори:Денджызтæ алфавитмæ гæсгæ
Ленинаул (Казбековы район)
Фиппаинæгтæ
Категори:Казбековы районы цæрæнрæттæ
Цъесы дон
Цъесы дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Туалгомы цæугæдæттæ
Фоджæ (провинци)
Фо́джæ (Provincia di Foggia) у провинци Италийы. Ис Апулийы регионы. Сахар Фоджæ у провинцийы административон центр.
Категори:Апулийы провинцитæ
Кахраманмараш
Кахраманмара́ш (Kahramanmaraş) у сахар Турчы, Кахраманмарашы провинцийы административон центр.
Категори:Турчы сахартæ
Соттиты Аслæнбег
Соттиты Аланы фырт Аслæнбег (Сотиев Асланбек Аланович; райгуырдис 1999-æм азы 29 сентябры) у ирон хъæбысæйхæцæг, Уæрæсейы чемпионатты призёр, Уæрæсейы Федерацийы æхсæнадæмон къласы спорты мастер.
Æрвитæнтæ
Аслæнбег Категори:Ирон хъæбысæйхæцджытæ Категори:Уæрæсейы хъæбысæйхæцджытæ Категори:Уæрæсейы æхсæнадæмон къласы спорты мастертæ
Новолакское
Фиппаинæгтæ
Категори:Новолакскоейы районы цæрæнрæттæ
Тырфоны дон
Тырфоны дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
2022-æм азы январь
Фиппаинæгтæ
Категори:2022-æм азы мæйтæ
Толастæ
Толастæ (Толасовы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Донгæроны дон
Донгæроны дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны.
Бурæты æфцæг
Бурæты æфцæг у æфцæг Карцагомæй Уæлладжыргомы ’хсæн.
Донгæроны дон
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Бурæты æфцæг
Литературæ
Категори:Ирыстоны æфцджытæ
Кокайты Тотрадз
Кокайты Аврамы фырт Тотрадз (райгуырдис 1944-æм азы Четырсы) у ирон поэт, драматург æмæ тæлмацгæнæг.
Уæллаг Сонæ
Уæллаг Со́нæ (Haute-Saône) у департамент Францы. Йæ административон центр у Везуль.
Фиппаинæгтæ
*
Кокайты Тотрадз
Цардафыст
Йæ поэтикон уацмысты æххæстдæр æмбырдгæндтæ сты «Мæ дзуар» (Дзæуджыхъæу, 1994), «Æрвгæнæн» (Дзæуджыхъæу, 2004).
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон поэттæ Тотрадз Категори:Тырсыгомы чи райгуырдис, уыдон
Шах-Азиз, Смбат Симоны фырт
Смбат Симоны фырт Шах-Азиз (Шахазизян) (Սմբատ Շահազիզ; райгуырдис 1841-æм азы — амардис 1908-æм азы) — сомихаг поэт, публицист æмæ педагог.
Цардафыст
Дæс азмæ ахуыр кодта хæдзары, стæй уездон скъолайы, уый фæстæ йæ арвыстой Мæскуымæ Лазаревты институтмæ. Институт куы фæци, уæд баззад уым нырыккон æмæ классикон сомихаг æвзаджы ахуыргæнæгæй, æмрæстæджы та цæттæ кодта йæ ахуырад адарддæр кæнынмæ. 1867-æм азы райста скæсæнзонады (скæсæны æвзæгты) кандидаты къæпхæн Бетъырбухы университеты. Уый фæстæ дарддæр куыста ахуыргæнæгæй Лазаревты институты æртын азы бæрц — йæ куыстуæгъды онг 1897-æм азы. Шах-Азиз æргом кодта Уæрæсейы паддзахы сомихæгты ныхмæ цы режим уыд, уый æмæ турккаг дипломатийы дыдзæсгомдзинад.
Амард 1908-æм азы 5 январы Мæскуыйы. Баныгæдтой æй Сомихаг уæлмæрды Мæскуыйы.
Сфæлдыстад
Смбат райдыдта фыссын йæ студентон æзты, йе ’сфæлдыстадыл ын æндæвтой сомихаг поэттæ Рафаэл Патканян æмæ Хачатур Абовян. 1861-æм азæй райдыдта кусын журнал «Юсис апайл»-имæ («Цæгаты æрттивын», бындурæвæрæг Степан Назарян) цалынмæ йын йæ рауагъд нæ сæхгæдтой 1864-æм азы. 1860-æм азы Шах-Азиз мыхуыры рауагъта йæ фыццаг æмдзæвгæты æмбырд «Азатутян жамер» («Сæрибардзинады рæстæг»). Уый арызт уыд æртæ æмæ æртын æмдзæвгæйæ нырыккон æмæ классикон сомихаг æвзагыл.
Йæ поэтикон сфæлдыстады ’хсæн уыд: «Æвдæлон рæстæджы сахæттæ» (1858-æм аз, æмдзæвгæты æмбырд), «Леоны маст» (1865-æм аз, поэмæ); йæ прозæйы ’хсæн: «Публицисты хъæлæс» (1881-æм аз), «Мысинæгтæ Варданы бæрæгбоны тыххæй» (1901-æм аз), «Цалдæр ныхасы мæ кæсджытæн» (1903-æм аз).
Æрвитæнтæ
Категори:Сомихы поэттæ Категори:Мæскуыйы чи амардис, уыдон
Толпартæ
Толастæ (Толпаровы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Ададжы дон
Ададжы дон:
Леуантæ
Равзæрд
Таурæгъгæнæг Лескены хъæуккаг 95-аздзыд Бериты Хаджумар куыд радзырдта, уымæ гæсгæ Леуантæн сæ фыццаг фыд Леуан уыд. Леуан йæ фыдæй куы рахицæн ис, уæд йæ мыггаг йæхи номæй схуыдта. Леуанты мыггагæй ма раджы кæддæр Туалгомы Потыхъæуы дæр цардысты.
Фиппаинæгтæ
*
Чеджемты Геор
Чеджемты Зæкæрйайы фырт Геор (райгуырдис 1940-æм азы Заманхъулы) у ирон поэт æмæ нывгæнæг.
Цардафыст
Бакасти Заманхъулы хъæуы астæуккаг скъолайы, Цæгат Ирыстоны педагогон училищæйы ныв кæныны хайады, Мæскуыйы полиграфион институты. Куыста Æрыдоны районы газет «Путь к коммунизму»-йы, сывæллæтты журнал «Ногдзау»-ы редакцийы. Ныртæккæ у чиныгуадзæн «Ир»-ы аивадон редактор.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон поэттæ Категори:Цæгат Ирыстоны нывгæнджытæ Геор Категори:Заманхъулы чи райгуырдис, уыдон
Кано (сахар)
Ка́но у Нигерийы сахар, Канойы штаты административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Нигерийы сахартæ
Лæхададжы дон
Лæхададжы дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Эндр (департамент)
Эндр (Indre) у Францы департамент. Йæ административон центр у Шатору.
Дебальцево
Хæсты агъоммæ уыдис Украинæйы ахсджиагдæр æфсæнвæндагон æлхынцъытæй иу.
Фиппаинæгтæ
Категори:Донецчы облæсты сахартæ
Алардийы æфцæг
Алардийы æфцæг у æфцæг Уæлладжыргомæй Куырттаты комы ’хсæн.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирыстоны æфцджытæ
Дыхтау
Дыхта́у (Дых тау — «уырдыг хох») — Стыр Кавказы Фæрсаг рагъыл хохы цъупп. Тертиториалонæй уæвы Кæсæг-Балхъары республикæйы Кæсæг-Балхъары уæлхох æрдзæвæрæны территорийыл. Йæ бæрзæндмæ гæсгæ Кавказы æмæ Уæрæсейы ахсы дыккаг бынат, Эльбрусы фæстæ.
Хох у пирамидалон, арæзт у кристалликон породæтæй, хæрзбæрæг Сæйраг (5204,7 м) æмæ Скæсæйнаг (5180 м) цъуппытимæ. Сæ дыууæйы астæу цæуы нарæг дæлвæзгонд. Уымæй уæлдай ма Дыхтауы массивы альпинисттæ хицæн кæнынц 50-метрон жандарм  — Пушкины пик.
Дыхтауыл альпинистон маршруттæ 10-æй фылдæр айгæрстæуыд. Уæрæсейаг классификацимæ гæсгæ дзы тæккæ минималондæр зын у 4А. Цъуппмæ фыццаг хатт схызтысты 1888-æм азы Альберт Маммерти æмæ Зарфлу йæ хуссар-ныгуылæйнаг рагъыл (4Б).
Фиппаинæгтæ
Категори:Кæсæг-Балхъары хохы цъуппытæ
Логроньо
Логроньо (Logroño) у сахар Испанийы, Ла-Риохæйы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Испанийы сахартæ
Элязыг
Элязы́г (Elâzığ) у сахар Турчы, Элязыджы провинцийы административон центр.
Категори:Турчы сахартæ
Мехельта
Мехельта (МелъелтӀа) у хъæу Дагъистаны, Гумбеты районы административон центр. Хъæуы цæрынц 3,3 мин адæймаджы (2010 азы).
Булкъатыхъæу (Цæгат Ирыстон)
Литературæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Бриндизи (провинци)
Бри́ндизи (Provincia di Brindisi) у провинци Италийы. Ис Апулийы регионы. Сахар Бриндизи у провинцийы административон центр.
Категори:Апулийы провинцитæ
Ададжы дон (Уæлладжыргом)
Ададжы дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Уыналгомы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
2022-æм азы май
Фиппаинæгтæ
Категори:2022-æм азы мæйтæ
Мургъабы район
Мургъабы район (Ноҳияи Мурғоб) у административон иуæг (район) Хæххон Бадахшаны автономон облæсты. Йæ административон центр у Мургъаб.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хæххон Бадахшаны автономон облæсты районтæ
Мурси
Му́рси (Murcia) у сахар Испанийы, Мурсийы автономон æмбалады административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Испанийы сахартæ
Ибадан
Иба́дан (Ibadan, Ìbàdàn) у Нигерийы сахар, Ойойы штаты административон центр.
Категори:Нигерийы сахартæ
Османие
Османие́ (Osmaniye) у сахар Турчы, Османиейы провинцийы административон центр.
Категори:Турчы сахартæ
Орджоникидзевский
Орджоникидзевский (Орджоникидзевский) у сахарæнгæс посёлок Хъæрæсе-Черкесы Карачаевсчы сахары зылды.
Фиппаинæгтæ
Категори:Карачаевсчы сахары зылды цæрæнрæттæ
Алье
Алье́ (Allier, Alèir) у департамент Францы. Йæ административон центр у Мулен.
Фиппаинæгтæ
*
Фæйнæджы ком
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны кæмттæ
Таджы дон
Таджы дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, кæлы Кæрдзыны цур.
Парстаджы комы дон
Парстаджы комы дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, кæлы Елхоты цур.
Таджы дон
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Парстаджы комы дон
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Дылым
Дылым (Дылым, Дилим) у хъæу Дагъистаны, Казбековы районы административон центр. Хъæуы цæрынц 9,7 мин адæймаджы (2017 азы).
Фиппаинæгтæ
Категори:Казбековы районы цæрæнрæттæ
Æнæсæттаг дон
Æнæсæттаг дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, кæлы Кæрдзыны цур.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Булкъатæ
Булкъатæ (Булкаевы; ბულკაშვილი) сты ирон мыггаг.
Равзæрд
Булкъатæ равзæрдысты Бестауты мыггагæй. Бестаутæ цардысты Гудисы. Уырдыгæй сæ иу, йæ ном Булкъа, алыгъд Къуыдармæ, Хæлиудоны коммæ. Ам æрцард, йæ цæуæтмæ йын дзырдтой йæ номæй — Булкъатæ. Сæ хъæуы ном дæр схуыдтой Булкъатыхъæу. Фæстæдæр Булкъатæ алыгъдысты Къахетмæ.
Литературæ
*
Абетæ (мыггаг)
Фиппаинæгтæ
*
Луар æмæ Шер
Луар æмæ Шер (Loir-et-Cher) у Францы департамент. Йæ административон центр у Блуа.
Фиппаинæгтæ
*
Мара-Аягъы
Мара-Аягъы (Мара-Аягъы) у посёлок Хъæрæсе-Черкесы Карачаевсчы сахары зылды.
Цæрæктæ
Цæрæктæ (Цараковы) сты ирон мыггаг.
Гумбеты район
Гумбе́ты район (Гумбетовский район, Бакълъул мухъ) у Дагъистаны районтæй иу. Районы административон центр у Мехельта.
Фиппаинæгтæ
*
Пескарæ
Фиппаинæгтæ
Категори:Абруццойы сахартæ
Асабийы дон
Асабийы дон кæнæ Ацабийы дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, кæлы Хъахъхъæдуры цур.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Картахенæ
Картахе́нæ (Cartagena) у сахар Испанийы. Ис Мурсийы автономон æмбалады.
Фиппаинæгтæ
Категори:Испанийы сахартæ
Донецчы Адæмон Республикæ
Донецчы Адæмон Республикæ (Донецкая Народная Республика) у Украинæйы скæсæйнаг территорийæ 2014-æм азы чи радих, ахæм æнæбанымад паддзахад. ДАР-æн йæ хæдбардзинад базыдта Уæрæсейы Федераци (2022-æм азы февралы) æмæ Хуссар Ирыстон (2014-æм азы июны). Украинæ ДАР-ы дæлбар зæххытæ хоны «Уæрæсе рæстæгмæ кæй бацахста, ахæм территоритæ».
Республикæйы сæргълæууæг 2018-æм азæй у Денис Пушилин.
Категори:Æнæбанымад паддзахæдтæ
Безенги (альплагерь)
Безенги —  альпинистон ахуырадон-спортивон базæ Безенгийы комы Кæсæг-Балхъары уæлхох æрдзæвæрæны.
Лагеры æвæрд
Альплагерь «Безенги» æрбынат кодта Цæрæчы районы 2.200 метры денджызы æмвæзæй уæлдæр. Базæ дыууæ комы хæрхæмбæлд кæм фæвæййынц, уым æрбынат кодта. Кæмттæ кæнынц Цæгатаг массивмæ æмæ хъуыстгонд Безенгийы къулмæ, орографионæй рахизырдыгæй бафтынц Безенгийы цъитимæ (йе ’взагæй гыццыл дæлдæр), цъупп Брнойы дæлфæдды цурмæ. Денджызы æмвæзæй ацы ран уæлдæр у 2500 метры.
Куысты уаг æмæ равг
Майæ сентябры онг лагерь бабæрæг кæнынц 1,500 адæймаджы — хæхты активон улæфты фарсласджытæ, альпинисттæ.
«Безенги» нымад у Уæрæсейы хуыздæр альпинистон ахуырадон-спортивон базæты рæнхъы. Ам ацæуынц альпинистон дисциплинæтæй алыгъуызон ерыстæ,чемпионаттæ. Спортсментæ базæ бауарзтой уымæн, æмæ ардыгæй æнцон у къахбавæрæнтæ скæнын Безенгийы къулмæ (Стыр хохы тæккæ бæрзонддæр хай — айтыгъдæуыд 13 километры бæрц). Уымæй уæлдай йæ алфæмблæйтты сты Кавказы аст 5-минон цъуппытæй æхсæз; Дыхтау (5204 м.), Коштантау (5152 м.), Мижирги (5025 м.), Шхарæ (5182 м.), Пушкины цъупп (5100 м.) æмæ Джангитау (5058 м.). 2007-æм азæй Уæрæсейы альпинизмы федераци ам саразы æрвылазон централон скъола инструктор-методисттæ цæттæгæнынæн.
Лагеры тыххæй
Альпинистон лагерь Безенги сарæздæуыд 1959-æм азы. Ныры рæстæг дзы ис хæрæндон, дукани, цалдæр кафейы, абана, коттеджтæ æмæ хъæдын хæдзаргæндтæ, цатыртæ æвæрæн бынат. Уымæй уæлдай ма альплагеры ис этнографион хайад дæр. Ис дзы цалдæр хохаг хæдзары æмæ дыууæ мæсыджы — арæзт сты рагбалхъайрæгты æнгæс. Мæсгуытæй иу музейы функцитæ æххæст кæны. Мидæгæй дзы ис куыд этнографион æрмæджытæ, фылдæр балхъайрæгты мигæнæнтæ, афтæ картæтæ, хæххон маршрутты афыстытæ, сæрмагонд уæлæдарæс æмæ зæронд чингуытæ — æдæппæтæй сæдæгай равдисинаг экспонаттæ.
Алфæмбылæйтты
Лагеры алыварсты сты Кæсæг-Балхъары тæккæ бæрзонддæр æхсæрдзæнтæ дæр.
Æрвитæнтæ
Категори:Кæсæг-Балхъары географи
Мургъаб
Мургъаб (Мурғоб) у сахарæнгæс посёлок Таджикистаны Хæххон Бадахшаны автономон облæсты, Мургъабы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хæххон Бадахшаны автономон облæсты цæрæнрæттæ
Булкъаты къахыр
Булкъаты къахыр у æфцæг Цæгат Ирыстоны. Ис Мамысонгомы. Мамысонгомæй Булкъаты къахырыл фæндаг уыдис Хъæдысæрмæ.
Литературæ
Категори:Ирыстоны æфцджытæ Категори:Мамысонгом
Картахенæ (нысаниуджытæ)
Картахе́нæ:
Кагызман
Кагызман (Kağızman) у сахар æмæ район Турчы. Ис Хъарсы провинцийы.
Категори:Турчы сахартæ Категори:Хъарсы сахартæ æмæ хъæутæ
Константиновкæ
Фиппаинæгтæ
Категори:Донецчы облæсты сахартæ
Айнийы район
Айнийы район (Ноҳияи Айнӣ) у административон иуæг (район) Согъды облæсты. Йæ административон центр у Айни.
Категори:Согъды облæст
Ахматова, Раисæ Солтамурады чызг
Раисæ Солтамура́ды чызг Ахма́това (райгуырд 1928-æм азы 30 декабры, Грознайы, ССРЦ — амард 1992-æм азы 29 январы, Грознайы, Уæрæсейы) — цæцæйнаг советон поэт, Цæцæн-Мæхъхъæлы АССР-ы Адæмон поэт, Цæцæн-Мæхъхъæлы АССР-ы Фысджыты цæдисы сæрдар 1963-æм азæй 1985-æм азы онг.
Цардафыст
Райгуырд кусæджы бинонты 1928-æм азы 13-æм декабры. 1943-æм азы фæци Грознайы педагогон училище. Депортацийы æзты, 1946-æм азæй 1956-æм азы онг куыста ахуыргæнæгæй Хъазахстаны. 1956-æм азæй райдыдта кусын журналистæй. 1958-æм азы бацыд Уæлдæр литературон курстæм А. М. Горькийы номыл литературон институтмæ.
Раисæ Ахматова уыд фыццаг сылгоймаг, кæцыйы схорзæхдзын кодтой «Цæцæйнаг-Мæхъхъæлон адæмон поэт»-ы номæй. Фыццаг хатт цæцæйнаг литературæйы Ахматова йæ хъайтарты равдыста удгоймæгты хуызы, кæдон æхсæнады царды истой активон хайад. Цикл «Иууыл зынаргъдæр»-ы (æмбырд «Откровение») Ахматова фыста йæ райгуырæн бæстæйыл, дунейыл æмæ хæлардзинадыл. Йæ чингуытæ мыхуыры рацыдысты ССРЦ-йы бирæ адæмты æвзæгтыл. Уымæй уæлдай ма уыдысты тæлмацгонд хиндимæ, англисаг, францусагмæ, польшæйаг æмæ немыцаг æвзæгтæм.
Активон хайад иста æхсæнады царды. Уыдис Цæцæн-Мæхъхъæлы АССР-ы Фыссджыты цæдисы сæрдар 1961-æм азæй 1983-æм азы онг, Советон Цæдисы Коммунистон партийы XXII-æм съезды делегат. Бирæ æзты дæргъы уыд Дуне хъахъхъæнынады Советон Комитеты уæнг. Йæ царды фæстаг æзты уыд республикæйы Культурæйы уынаффæйадон фонды сæрдар.
Кæцыдæр иртасджытæ æнхъæлынц, æмæ йе ’мдзæвгæты архив (600 папкæйæ фылдæр) Фыццаг цæцæйнаг хæсты рæстæг фесæфт.
Аивады
1972-æм азы Иван Бекичев сарæзта Раисæ Ахматовайы скульптурон портрет.
Мысæн
2012-æм азы Раисæ Ахматовайы баргъæвтой Æппæтдунеон сылгоймæгты поэзийы антологимæ цæцæйнаг поэзийы минæварæй.
Вышний Волочёк
Вышний Волочёк (Вышний Волочёк) у сахар Уæрæсейы Тверы облæсты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Тверы облæсты сахартæ
Хистæр гутондар
Хистæр гутондар — афтæ хуындис, цæдисы уæнгтæ-иу фæлтæрдджындæр хуымгæнджыты æхсæнæй сæхицæн хистæрæн кæй равзæрстой, уыцы хуымгæнæг. Хуымгæнæг амыдта куысты фæтк, кастис кустæг фос æмæ кусæнгæрзты уавæрмæ; бæрæг кодта, цæдисы уæнггæй алчи дæр хъуамæ цы «хай» бахæсса, æмæ йын цал боны бахуым кæной, уый. Уыдис ын æнæивгæ æххуысгæнæг (иуæй-иу хатт ын радыгай æххуыс кодтой цæдисы уæнгтæ); хистæр гутондар ма йæ хæс уыдис цæдисы кусджытæн æрвылбон сихор амал кæнын.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон æхсæнад
Белозерск
Белозе́рск (Белозерск) у сахар Вологдæйы облæсты, Белозерсчы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Вологдæйы облæсты сахартæ
Хъуырман
Хъуырман, (عيد الأضحى ‘Īd ’al-’Aḍḥā) у пысылмон дингæнæг адæмы сæйраг бæрæгбон. Бæрæгбон вæййы, Комбæттæнæй — Рамаданæй — Уразайæ дæс æмæ ссæдз боны куы рацæуы, уæд — араббаг æвзагыл зу-ль-хиджжайы мæйы дæсæм боны.
Пысылмон диныл æууæндæг адæмæй алчидæр фæархайы Хъуырманы бæрæгбон скæныныл. Бæрæгбон ахæссы æртæ-цыппар боны. Сæйраг бæрæгбон вæййы пысылмон адæмы сæйраг кувæндон — Меккæйы.
Абæгатæ
Фиппаинæгтæ
*
Хъуырман
Фиппаинæгтæ
Категори:Пысылмон бæрæгбæттæ
Дæллагсуахи
Дæллагсуахи (ქვემო შუახევი, Квемо Шуахеви) у хъæу Гуырдзыстоны Душеты муниципалитеты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Душеты муниципалитеты цæрæнрæттæ
Сафед
Фиппаинæгтæ
Категори:Израилы сахартæ
Мистулатæ
Мистулатæ, вариант Мыстулатæ (Мистуловы) сты дыгурон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Мецамор
Мецамо́р (Մեծամոր) у сахар Сомихы. Ис Армавиры провинцийы.
Категори:Сомихы сахартæ
Айни (Таджикистан)
Категори:Таджикистаны цæрæнрæттæ
Атайтæ
Атайтæ (Атаевы) сты ирон мыггаг.
Равзæрд
Ацы мыггаг равзæрд Ос-Бæгъатыры фырт Сидæмоны къабазæй. Сæ рагфыд Атайтæн æрбафтыд Къæмунтыхъæумæ раджы кæддæр Гуырдзийы бæстæй. Сæ фыдæл Гуырдзымæ фæлыгъд Цæгат Кавказæй, йæ ном ын ничи хъуыды кæны. Атай Къæмунты куы æрцард, уæд йæ номмæ гæсгæ йæ мыггаг скодта Атайтæй, æмæ хъæуы фæзынд Атайты мыггаг. Атайæн йæ фыццаг цæуæты нæмттæ дæр ничи хъуыды кæны. Сæ хистæртæ ма хъуыды кæнынц иу цалдæр номы: Гæппуди, Хъуыбады, Додти, Гæбула. Атайты мыггаг куы сбирæ сты, уæд Къæмунтыхъæуæй алыгъдысты быдыры хъæутæм: Къорамæ, Урсдонмæ, Сындзыхъæумæ, Мостиздæхмæ, Змейкæмæ æмæ Сырх Дыгурмæ.
Фиппаинæгтæ
*
Æрвгъил
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон мифологи
Цагъатæ
Цагъатæ (Цагаевы) сты ирон мыггаг.
Истори
Цагъатæ, Гæмаонтæ æмæ Хъæлицтæ рацыдысты Куырттатæй. Уым сæ къухæй зиан æрцыд æмæ сæ сыстын кодтой. Хъæуæй хъæумæ хæтгæ цыдысты æмæ афтæмæй Задæлескмæ æрхæццæ сты. Сæ иуæн уыд ус — Лæууонты чызг. Уымæн йæ лæг Самур хуынд. Зæнæг сын нæ уыд æмæ Самур Стыр Дыгуры Хуадонты чызджы æрхаста. Райгуырд сын дыууæ фырты: Бидзо æмæ Гæуис.
Литературæ
*
Латинæ
Лати́нæ (Latina) у сахар æмæ коммунæ Италийы, Латинæйы провинцийы административон центр.
Гæвдынтæ
Гæвдынтæ, дыгуронау Гæвдунтæ (Гавдиновы) сты ирон мыггаг.
Равзæрд
Раджы кæддæр Къæмунты цард цыппар æфсымæры: Гæвдын, Мыстул, Мырза æмæ Амит. Гæвдын æмæ Мыстул Къæмунты устытæ ракуырдтой, систы бинонты хицæуттæ, сæ мыггæгтæ сæ нæмттæм гæсгæ скодтой æмæ Къæмунты фæзынди Гæвдынтæ æмæ Мыстултæ. Мыстултæй бирæтæ фæлыгъдысты Æрыдонмæ, Мæздæгмæ. Бирæтæ та сæ хъазахъхъæгтæ систы.
Фиппаинæгтæ
*
Гегкитæ
Гегкитæ кæнæ Геккитæ, уæллагкоймагау Джеджджитæ  ( Геккиевы, Гегкиевы, Гекиевы) сты дыгуырон мыггаг.
Истори
Уæлдæр куд финстан, уотæ Гегкити муггаг равзурдæй Къумбулти гъæуи Хъаитти Хъаййи фурт Гегкийæй. Гегки Гегкити муггаги фæлтæртæн адтæй сæ фиццаг фиддæл, исæнтæстæй ин фурт Дзагой, уомæн ба — Хъаирбег.
Хъаирбегæн — Цæппо, Цæппойæн — Алий. Алийæн ба адтæй аст фурти æма еунæг кизгæ. Фуртти нæмттæ хундтæнцæ: Дрис, Абе, Смали, Хъогъалухъ, Заурбек, Сæхмæт, Даукуй æма Хъурман, уæдта еунæг кизгæ Фæрæз.
Æнсувæрти кæстæр Хъурман кустагор рандæ ’й Америкæмæ æма уоми рамардæй, иннæ æнсувæртæ ба цæргæ байзадæнцæ Къумбулти гъæуи, æма си алкæмæндæр исæнтæстæй цæуæт æма цæуæти цæуæт. Фæстагмæ муггаги адæм Къумбулти гъæуи нимæдзæй исберæ ’нцæ, фæззиндтæй сæмæ хецæн аултæ. Хуæнхаг цæргутæн будуртæмæ раледзуни барæ лæвæрд ку æрцудæй, уæд Гегкитæн сæ фулдæр аултæ Октябри революций агъонмæ фæллигъдæнцæ Дæллаг Дидийнатæмæ, уордигæй ба фæстагдæр сæ еуетæ фæллигъдæнцæ Хæзнидонмæ, иннетæ Чиколамæ æма Лескенмæ. Еу аул ба ма си байзадæй цæргæ Донифарси гъæуи, уæдта етæ дæр 1930 анзи сæ цæрæн бунат раййивтонцæ Хæзнидонмæ.
Абони Гегки æма уой фуртти фæлтæртæ цæрунцæ Цæгат Иристони гъæутæ æма горæтти, уæдта ма Уæрæсей æндæр рауæнти дæр.
Уаллагкоми Гегкитæ.
Гегкитæ
(уæллагкоймагау Джеджджитæ).
Гегкити муггаг Уæллагкоми зилли Хонсари гъæуи кæд æма куд фæззиндтæц,еци гъуддаг кæронмæ исбæрæг кæнун нæ бон нæма иссæй.
Цидæр адтæй, уæддæр Хонсари гъæуи цæрæг Гегкити муггаги фиддæл адтæй Гегки. Е ами уосæ ракурдта, æ муггаг ба искодта æхе номбæл, Гегкитæбæл.
Хамæзайæн ба адтæй æртæ фурти: Гайсæн, Фацбай æма Деко.
Уони цæуæт ба адтæнцæ:
Гайсæнæн- Темболат, Темболатæн ба цæуæт не'сæнтæстæй;
Хамæзай æртиккаг фунт Фацбаййæн ба адтæй берæ цæуæт æма цæуæти цæуæт.
Адтæй ин цуппар фурти: Гæмæт, Хъæлицухъ, Хъæлисбий æма Беппа.
Гæмæтæн адтæй дууæ фурти: Михел æма Иван.
Михелæн- Барис,Маркс æма Максим;
Иванæн ба- Мухарбег, Таймураз æма Кертибий.
Фацбаййи дуккаг фурт Хъæлицухъæн адтæй дууæ фурти:Хадзимуссæ æма Сандир.
Хадзимуссæн исæнтæстæй æртæ фурти æма цуппар кизги.
Биццеутæ: Тæтæри, Батæрбег æма Азнаур;
Фацбаййи æртиккаг фурт Хъæлисбиййæн адтæй еунæг фурт-Огъалухъ, уомæн ба цæуæт не'сæнтæстæй.
Фацбаййи цуппæрæймаг фурт Беппаййæн дæр адтæй еунæг фурт- Майрæн, уомæн ба- Мурат, иннети ба нæ зонунцæ.
(Гегкити Муггаги рагон цæргути туххæй радзурдта 1992 анзи 29 январи Дзæуæгигъæуи Хонсари раздæри гъæуккаг- 70-анздзуд ГЕГКИТИ ХАДЗИМУССИ ФУРТ ТÆТÆРИ.)
Къутæртæ
Къутæртæ (Кутаровы; კუთარაშვილი) сты ирон мыггаг.
Литературæ
*
Осташков
Оста́шков (Осташков) у сахар Уæрæсейы Тверы облæсты, Осташковы районы административон центр.
Ново-Хамидие
Ново-Хамиди́е (Ново-Хамидие, Хьэмидиещӏэ) у хъæу Кæсæг-Балхъары Терчы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Терчы районы цæрæнрæттæ
Сех
Сех — хохы ном Нарты кадджыты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Нарты кадджыты географи
Алхан-Кала
Алха́н-Кала́ (Іалхан-ГІала) у хъæу Цæцæны Грознайы районы. Цæрынц дзы 11,9 мин адæймаджы (2017).
Фиппаинæгтæ
Категори:Грознайы районы цæрæнрæттæ
Ноф-ха-Галиль
Ноф-ха-Гали́ль (נוֹף הַגָּלִיל, نوف هجليل) у сахар Израилы, Цæгат зылды административон центр.
Новоазовск
Новоазо́вск (Новоазовськ, Новоазовск) у сахар Украинæйы Донецчы облæсты.
Категори:Донецчы облæсты сахартæ
Куляб
Куля́б (Кӯлоб) у сахар Таджикистаны Хатлоны облæсты.
Категори:Таджикистаны сахартæ
Аккатæ
Аккатæ кæнæ Агкатæ (Агкаевы, Аккаевы) сты ирон мыггаг.
Торжок
Фиппаинæгтæ
Категори:Тверы облæсты сахартæ
Агуыр
Агуыр — Нарты кадджыты цыдæр æбæрæг адæмыхатт. Се ’фсад афтæ бирæ сты, æмæ быдырты нæ цæуынц. Бырсынц нартæм, тых сын кæнынц.
Фиппаинæгтæ
Категори:Нарты кадджытæ
Абелатæ
Абелатæ (Абеловы) сты ирон мыггаг.
Тобойтæ
Тобойтæ (Тобоевы) сты ирон мыггаг.
Равзæрд
Тобойтæ цалдæр мыггаджы иумæйаг ном у. Уыцы мыггæгтæ сты Дзылыхтæ, Бытъæтæ, Дзæукъатæ æмæ Болаттæ. Тобойтæ æмæ Хъаратæ нымад сты, Къæмынты фыццаг чи æрцард, уыдоныл. Уырдæм Уæлладжыры комæй балыгъдысты. Къæмунты ма цардысты Хъæрджынтæ. Уыдон дæр Мызурæй ралыгъдысты.
Фиппаинæгтæ
*
Углегорск (сахар, Украинæ)
Углего́рск (Вуглегірськ, Углегорск) у сахар Украинæйы Донецчы облæсты.
Закан-Юрт
Закан-Юрт (Заки-Эвла) у хъæу Цæцæны Ачхой-Мартаны районы. Цæрынц дзы 6,5 мин адæймаджы (2017).
Фиппаинæгтæ
Категори:Ачхой-Мартаны районы цæрæнрæттæ
Пенджикент
Пенджике́нт (Панҷакент; > Panj(i)kat — «фондз сахары») у сахар Таджикистаны Согъды облæсты, Пенджикенты районы административон центр.
Тависток
Тависток (Tavistock) у Англисы сахар. Ис Девоны графады хуссары.
Категори:Англисы сахартæ
Абочитæ
Абочитæ (Абочиевы) сты ирон мыггаг.
Джульяно-ин-Кампанья
Джульяно-ин-Кампанья (Giugliano in Campania) у сахар Италийы. Ис Кампанийы регионы.
Марнæ (департамент)
Ма́рнæ (Marne) у департамент Францы. Йæ административон центр у Шалон-ан-Шампань.
Джульяно-ин-Кампанья
Фиппаинæгтæ
Категори:Кампанийы сахартæ
Ладенбург
Ладенбург (,, Lopodunum) у сахар Германы Баден-Вюртемберджы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Баден-Вюртемберджы сахартæ
Хангуассæ
Хангуассæ у ирон сылгоймаджы ном.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон сылгоймаджы нæмттæ
Агуыдзатæ
Агуыдзатæ (Агузовы, Polat ) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Немæн (сахар)
Не́мæн (1947-æм азы агъоммæ — Рагни́т, Ragnit) у сахар Уæрæсейы Калининграды облæсты, Немæны районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Калининграды облæсты сахартæ
Асетæ
Асетæ (Асеевы, Aşetey, Akman, Ergenç, Gencar ) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Бохотницæ
Бохотницæ (Bochotnica, []) у хъæу Польшæйы хуссар-скæсæны. Цырынц дзы 1001 адæймаджы (2021).
Колон (провинци)
Колóн (Colón) у Панамæйы провинцитæй иу. Провинцийы сæйраг сахар у Колон.
Чабæ (нысаниуджытæ)
Чабæ:
Чабæхан
Чабæхан (Чабæ), дыгур. Киабæхан (Киабæ) у ирон сылгоймаджы ном.
Этимологи
Ном Чабæхан цæуы араббаг æвзагæй Кааба + хан.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон сылгоймаджы нæмттæ
Уæллаг Акбаш
Уæллаг Акба́ш (Верхний Акбаш, Астэмрей) у хъæу Кæсæг-Балхъары Терчы районы.
Шалажи
Шалажи (Шалажа) у хъæу Цæцæны Урус-Мартаны районы. Цæрынц дзы 5,2 мин адæймаджы (2017).
Фиппаинæгтæ
Категори:Урус-Мартаны районы цæрæнрæттæ
Уæллаг Марнæ
Уæллаг Ма́рнæ (Haute-Marne) у департамент Францы. Йæ административон центр у Шомон.
Фиппаинæгтæ
*
Угледар
Угледа́р (Вугледар, Угледар) у сахар Украинæйы Донецчы облæсты.
Бежецк
Бе́жецк (Бежецк) у сахар Уæрæсейы Тверы облæсты, Бежецчы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Тверы облæсты сахартæ
Арашенда (Цхетайы муниципалитет)
Арашенда (არაშენდა) у хъæу Гуырдзыстоны Цхетайы муниципалитеты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цхетайы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Малокурганный
Малокурга́нный (Малокурганный) у посёлок Хъæрæсе-Черкесы Карачаевсчы сахары зылды.
Дыгурхан
Дыгурхан, вариант Дыгорхан , дыгур. Дигорхан у дыгурон сылгоймаджы ном.
2022-æм азы мартъи
Фиппаинæгтæ
Категори:2022-æм азы мæйтæ
Рионегро
Рионегро (Rionegro) у сахар Колумбийы. Ис Антиокийы департаменты.
გ
გ (Гани) у гуырдзиаг алфавиты æртыккæгæм дамгъæ.
Категори:Гуырдзиаг алфавит
Рионегро
Категори:Колумбийы сахартæ
Рошни-Чу
Рошни-Чу (Роьшни-Чу) у хъæу Цæцæны Урус-Мартаны районы. Цæрынц дзы 5,6 мин адæймаджы (2017).
Фиппаинæгтæ
Категори:Урус-Мартаны районы цæрæнрæттæ
Гусалтæ (Тырсыгом)
Гусалтæ кæнæ Гуссалтæ у ирон хъæу Гуырдзыстоны цæгаты. Ис Тырсыгомы.
Литературæ
Категори:Тырсыгом Категори:Хъазыбеджы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Соттитæ
Соттитæ (Соттиевы, Сотиевы ) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Чехойты Анатоли
Чехойты Георгийы фырт Анатоли (райгуырдис 1950-æм азы 20 апрелы Цхинвалы) — у партийы Хуссар Ирыстоны обкомы раздæры фыццаг нымæрдар, Уæрæсейы Паддзахадон Думæйы дыккаг (1995-1999) æмæ æртыккаг (1999-2003) æвзæрстыты депутат, Думæйы Æмхæларадон паддзахæдты не ’мбæстæгтимæ бастдзинæдтæ аразыны комитеты сæрдары хæдивæг.
Цардафыст
Йæ ныййарджытæ уыдысты службæгæнджытæ, Толик бацыд горæты æртыккæгæм скъоламæ. Йе ’мкъласон, журналист Харебаты Батрадз куыд фыссы, афтæмæй Анатоли уыд тынг уæздан æмæ зæрдæргъæвд. Ахуыргæнджытæ-иу ын йæ бæрны цы хæслæвæрд бакодтой, уый-иу алы хатт дæр сæххæст кодта иттæг хорз.
Иттæг хорз бæрæггæнæнтимæ скъола каст куы фæцис, уæд ахуыр кæнынмæ бацыд Дзæуджыхъæуы Цæгат Кавказы хæххон-металлургон институтмæ æмæ райста инженер-механичы дæсныйад. Æфсады службæ кодта Прибалтикæйы æфсæддон зылды ракетон æфсæдты. Йæ службæ цыдис тынг хорз, снысан æй кодтой взводы командирæй. Йе службæ куы фæцæйфæуд кодта, уæд æм æфсæддон зылды штабы бæрнон кусджытæ фæдзырдтой æмæ йын загътой, цæмæй баззайа æфсæддон службæйы. Анатоли сæ ныхасыл дыккаг нал загъта, фæлæ амард йæ фыд, æмæ æххуыс кæнын хъуыдис йæ мад æмæ йе ’фсымæртæн.
Кусын райдыдта завод "Вибромашина"-йы цехы хицауæй. Йæ зæрдæргъæвддзинад ын бафиппайдтой Хуссар Ирыстоны разамонджытæ æмæ йæ снысан кодтой фæскомцæдисы Хуссар Ирыстоны обкомы фæсивæдон туризм "Спутник"-ы бюройы сæрдарæй, равзæрстой йæ Цхинвалы партийы горкомы фыццаг нымæрдарæй. Уыд Хуссар Ирыстоны Адæмон контролы комитеты сæрдар, партийы Знауыры райкомы фыццаг нымæрдар, 1988 азы та ссис партийы Хуссар Ирыстоны фыццаг нымæрдар.
Бинонтæ
Анатоли æмæ йæ цардæмбал Азæ схъомыл кодтой лæппу æмæ дыууæ чызджы. Алчидæр сæ райста уæлдæр ахуырад, ссардта йæ цардвæндаг, æмæ сты амондджын.
Литературæ
Категори:1950-æм азы чи райгуырдис, уыдон Категори:Цхинвалы чи райгуырдис, уыдон Категори:Чехойтæ
Цæргæсты Дзамболат
Цæргæсты Муссæйы фырт Дзамболат (райгуырдис Кировыхъæуы ) у Ирон театры актёр, РЦИ — Аланийы адæмон артист.
Каст фæцис Мæскуыйы Щукины номыл театралон училище (1969). Кусы Ирон театры, зындгонд у бирæ спектакльтæй, уæлдайдæр та — комедион рольты фæрцы.
Фиппаинæгтæ
Категори:РЦИ — Аланийы адæмон артисттæ Дзамболат Категори:Ирон театры актёртæ Категори:Кировыхъæуы чи райгуырдис, уыдон
Майен (департамент)
Майен у департамент Францы. Йæ административон центр у Лаваль.
Фиппаинæгтæ
*
Шугънанаг æвзаг
Шугънанаг æвзаг (, забони шуғнонӣ ) у Памиры æвзæгтæй иу. Дзурджыты нымæц у 75 000 — 130 000 адæймаджы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Таджикистаны æвзæгтæ Категори:Афгъанистаны æвзæгтæ Категори:Памираг æвзæгтæ Категори:Ирайнаг æвзæгтæ
Гатыгкотæ
Гатыгкотæ (Гатикгоевы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Кортиатæ
Кортиатæ (Кортиевы, Кортишвили, Кортиашвили) сты ирон мыггаг.
Кортиаты мыггаджы зындгонд минæвæртты ’хсæн уыд Кортиаты Леван, инженер æмæ уæлдæр ахуырады кусæг.
Мёрт æмæ Мозель
Мёрт æмæ Мозель (Meurthe-et-Moselle) у департамент Францы. Йæ административон центр у Нанси.
Биазырты Кромвел
Биазырты Кудзийы фырт Кромвел (райгуырдис 1940-æм азы Чысангомы) у ирон поэт, историк, Цæгат Ирыстоны ахуыргæнджыты дæсныйад хуыздæргæнæн институты хистæр ахуыргæнæг.
Мёрт æмæ Мозель
Фиппаинæгтæ
*
Биазырты Кромвел
Цардафыст
Биазырты Кромвел райгуырдис Хуссар Ирыстоны Чысангомы, ахуыргæнæджы хæдзары. Каст фæци Цхинвалы 2-æм астæуккаг скъола æмæ Цæгат Ирыстоны паддзахадон университеты историон факультет.
Куыста уацхæссæгæй газетты редакциты, Тугъанты Махарбеджы номыл аивадон музейы, Хуссар Ирыстоны культурæйы министрæй. Ныртæккæ у Цæгат Ирыстоны ахуыргæнджыты дæсныйад хуыздæргæнæн институты хистæр ахуыргæнæг.
Йе ’мдзæвтæтæ мыхуыргонд цæуынц журналтæ «Фидиуæг» æмæ «Мах дуджы». Рауагъта дыууæ поэтикон чиныджы: «Реквием» (чиныгуадзæн «Хусар Алани», 2008), «Ирон сылгоймагмæ...» (чиныгуадзæн «Ир», 2010).
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон поэттæ Категори:Хуссар Ирыстоны историктæ Кромвел Категори:Ленингоры районы чи райгуырдис, уыдон
Созайтæ
Созайтæ (Созаевы) сты ирон мыггаг.
Æрвитæнтæ
*
Дæллаг Акбаш
Дæллаг Акба́ш (Нижний Акбаш, Инэркъуей цӏыкӏу) у хъæу Кæсæг-Балхъары Терчы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Терчы районы цæрæнрæттæ
Гусалтыхъæу
Гусалтыхъæу кæнæ Гусалтæ у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Зруггомы.
Цардысты дзы Гуссалтæ.
Литературæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ Категори:Зруггомы хъæутæ
Кæсæг-Балхъары уæлхох æрдзæвæрæн
Кæсæг-Балхъары уæлхох æрдзæвæрæн у Кæсæг-Балхъары уæвæг паддзахадон æрдзæвæрæн. Бачындæуыди 1976-æм азы январы. Йæ фæзуат хæццæ кæны 82649 гектармæ. Хъаггæнæн зонæйы фæзуат — 26000 гектары.
Уæлцъар
Стыр хох ам рауайы хъуыстгонд «Безенгийы сисы хуызы», ацы «сисы» хыццынц ахæм цъуппытæ; Гестолæ (4859 м.), Катынтау (4858,8 м.), Джангитау (5058 м.), Скæсæйнаг Джангитау (5033 м.) æмæ Шхарæ (5068 м.).
Æрдзæвæрæны тæккæ бæрзонддæр ран, Дыхтау, стæй Коштантау кæм сты, уыцы Фæрсаг рагъ конд у æртæ къабазæй — æртæ дæр цæугæдæттæй гæрст, уыдон сты Чегем, Безенгийы Цæрæк æмæ Балхъары Цæрæк. Ныгуылæйнаг къабаз хуыйны Каргашилы рагъ, амы цъуппытæ сты Салынгантау (4510 м.), Тютюргю (4242 м.) æмæ æндæртæ. Фæрсаг рагъы скæсæйнаг къабаз Цæрæчы донуат дих кæны дыууæ хайыл; Безенгийаг æмæ Балхъайрагыл. Сæйраг цъуппытæ ам, Дыхтау æмæ Коштантау йеддæмæ, сты Пушкины цъупп (5047 м), Мусостау (4421 м.) æмæ Мижирги (4928 м.).
Балхъары Цæрæк æмæ Æрæфы ’хсæн массив хуыйны Сугъаны Альпæтæ. Хох Сугъанæй ам рацæуы цалдæр къабузы, сæ цъуппытæ Гюльчи (4477 м.), Сабалах (3616 м.) æмæ æндæртæ.
Æрдзæвæрæны уæлъцар гæрдынц 256 цъитийы. Уыдонæй 194 сæ фæзуат аххæссыд 10 гектарæй фылдæр. Æдзард нивалон роны фæзуат у 45.502 гектары, кæнæ æрдзæвæрæны 60.7%.
Гидрологи
Ацы территори айгæрстой бирæ цæугæдæттæ, сæ бирæйы аххосаг — дзадджын ратæдзæнтæ, æнæнымæц цъититæ. Тæккæ егъаудæр дæттæ: Чегем, Безенгийы Цæрæк, Псыгансу, Хæзныдон. Бынаты ис цалдæр суары.
Флорæ æмæ фаунæ
Регистрацигонд хуызты нымæц: уæлдæр зайæгойтæ — 1200, кæсæгтæ — 1, донзæххонтæ — 1, хæлæгтæ — 3, мæргътæ — 128, æхсырæйхæссджытæ — 29.
Æрдзæвæрæны æдзух цæрынц: кавказаг дзæбидыр, хуымæтæджы рувас, хъæддагхуы, хъæддаг куыдз, бур арс, кавказаг хъæддаг гæды, хуымæтæджы стай, дурын æмæ хъæддаг сæлавыр, мыстулæг, хуымæтæджы æхсæрсæттæг, бурхил тæрхъус, тинуыры, морæдæндагонтæ, хæлынбыттыртæ. Дзырдæуы æмæ уыдысты фембæлдтытæ кавказаг фæранкимæ. Мæргътæй æмбæлынц стæмуæвæгтæ: дурдзæргæс, саухолыхор, саудзæргæс, урссæрхолыхор, могильник, сапсан, сырхбазыр къулылылхил, кавказаг саугарк, зым.
Æрвитæнтæ
Категори:Уæрæсейы æрдзæвæрæнтæ Категори:Кавказы хæхтæ
Уæрæсейы зонæдты академи
Уæрæсейы зонæдты академи (Российская академия наук) у Уæрæсейы Федерацийы зонæдты паддзахадон академи, бæстæйы фундаментон иртæстыты сæйрагдæр артдзæст.
* Категори:Национ академитæ Категори:Уæрæсейы зонадон организацитæ
Гехи (хъæу)
Гехи (ГихтӀа) у хъæу Цæцæны Урус-Мартаны районы. Цæрынц дзы 13,8 мин адæймаджы (2017).
Хъодалаты Герсан
Хъодалаты Зурабы фырт Герсан (райгуырдис 1938-æм азы Хуссар Ирыстоны Уæллаг Захъоры) у ирон поэт.
Цардафыст
Каст фæцис Хуссар Ирыстоны паддзахадон педагогон институт. Куыста Хуссар Ирыстоны радиойы, газет «Советон Ирыстон»-ы. Ныртæккæ у «Фидиуæджы» журналы сæйраг редактор.
Мыхуыры йын рацыди бирæ поэтикон чингуытæ, сæ ахсджиагдæртæ сты: «Бæлццон» (Цхинвал, 1964), «Ирон зæрдæ» (Цхинвал, 1968), «Æвронг зарæг» (Цхинвал, 1971), «Худыуæз» (Цхинвал, 1974), «Лæгдзырагъ» A977), «Табуафси» (Цхинвал, 1980), «Æртвæдис» (Цхинвал, 1983), «Куырыхон» (Цхинвал, 1986), «Уастырджи» (Цхинвал, 1989).
Домбай (курортон посёлок)
Домба́й (Домбай, Доммай) у курортон посёлок Хъæрæсе-Черкесы Карачаевсчы сахары зылды.
Фиппаинæгтæ
Категори:Карачаевсчы сахары зылды цæрæнрæттæ
Хъодалаты Герсан
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон поэттæ Герсан Категори:Ленингоры районы чи райгуырдис, уыдон
Дауыраты Дамир
Дауыраты Ханджерийы фырт Дамир (райгуырдис 1940-æм азы 17 августы Хуымæллæджы) у ирон поэт, фыссæг, журналист, Уæрæсейы Федерацийы æмæ Цæгат Ирыстоны культурæйы сгуыхт кусæг, Уæрæсейы æмæ Цæгат Ирыстоны Фысджыты æмæ журналистты цæдисты уæнг.
Цардафыст
Бакасти Хуымæллæджы хъæуы астæуккаг скъолайы, Дзæуджыхъæуы педагогон техникумы, Ростовы Уæлдæр партион скъолайы журналистикæйы факультеты. Куыста Кировы районы газет «Размæ»-йы бæрнон секретарæй, фæскомцæдисы æмæ СЦКП-йы райкомты, Рахизфарсы районы газеты редакторæй, Беслæны сахары мэрæй.
Нартыхты Михал
Нартыхты Димеры (Владимиры) фырт Михал (райгуырдис 1927-æм азы 12 июлы ГССР-йы Дæллаг Халацъаны хъæуы — амардис 1967-æм азы) у ирон фыссæг,,.
Цардафыст
1947-æм азæй ахуыр кодта Хуссар Ирыстоны паддзахадон педагогон институты (ныры университет), сси гуырдзиаг æвзаг æмæ литературæйы ахуыргæнæг. Йæ фыццаг æмдзæвгæ иронау рухс федта 1949-æм азы цхинвайлаг газет «Коммунист»-ы. Фæстæдæр куыста уыцы газеты (1953-54) æмæ гуырдзиаг æвзагыл газет «Сабчота Осети»-йы (1961–1963). Иу рæстæг журналисты куыст ныууагъта (цыдæр конфликты тыххæй) æмæ куыста гуырдзиаг æвзаджы ахуыргæнæгæй Думастуры, йæ фæстаг азты та — Дзауы радиойы сæргълæууæгæй.
Нартыхты Михал бирæ архайдта цæмæй ирон фысджытæ дæсныйадæй ма ацæуой. Джусойты Нафи куыд мысы:
Амардис дыууиссæдзаздзыдæй.
Фиппаинæгтæ
Михал Категори:Ирон поэттæ Категори:Ирон фысджытæ Категори:Къахеты ирæттæ Категори:Ахметъайы муниципалитеты чи райгуырдис, уыдон
Тюль (Франц)
Тюль (Tulle, Tula ) у сахар Францы, Коррезы департаменты административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Францы сахартæ
Таболтæ
Таболтæ (Таболовы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Мыртазтæ
Мыртазтæ (Муртазовы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Ньевр
Ньевр (Nièvre) у департамент Францы. Йæ административон центр у Невер.
Фиппаинæгтæ
*
Хушто-Сырт
Хушто-Сырт у хъæу Кæсæг-Балхъары Чегемы районы. Хъæууат Хушто-Сырты муниципалитеты сырæзты иунæг цæрæгджын пункт.
Æфсæндзæг
Æфсæндзæг (Железняк) — цалдæр минералты иумæйаг ном:
Хушто-Сырт
Географион уавæр
Хъæу æрбынат кодта Чегемы районы централон хайы, Чегемы цæугæдоны рахиз былыл, Чегемы комы дæлвæзы. Сахар Чегемы централон районæй у 50 километры дæрддзæф, Налцыччы сахарæй та 55 километры. Хъæууаты фæзуат у 26 км²-ы бæрц. Æмарæн кæны цæрæгджын пункты зæххытимæ — Дæллаг Чегемимæ цæгаты ’рдыгæй.
Цуцатæ
Цуцатæ (Цуцаевы) сты ирон мыггаг.
Хушто-Сырт
Географион уавæр
Цæрæгджын пункт æрбынат кодта республкæйы хæххон зонæйы. Йæ рельеф конд у хохы рæгъты хуызы — уыдон лæууынц хъæуы алыварс. Хъæууаты бæрзонддæр бынат у хох Чаты-баши, уый лæууы хъæуæн йæ хуссар-скæсæны ’рдыгæй. Хъæуæн йæ ныгуылæны ’рдынæй цæуы Качкорташы рагъ æмном хохимæ. Уыцы хохы бæрзæнд у 2 075 метры денджызы æмвæзæй уæлдæр.
Цуцатæ
Фиппаинæгтæ
*
Хушто-Сырт
Географион уавæр
Хъæуæй 3 километры дарддзæгыл хуссары ’рдыгæй æрбынат кодтой Чегемы æхсæрдзæнтæ, кæдон сты республикæйы иууыл популярондæр туристон бынæттæ.
Бæстыхъæд у рæстæмбис континенталон. Сæрд у уазалгомау, йæ рæстæмбис температурæ +20...+25°С, зымæг уазал, температурæ арæх æрхауы -10...−15°С бындæр. Фыццаг сæлдтытæ райдайынц октябры райдайæны.
Истори
1935-æм азы онг Хушто-Сырты хъæусовет уыд Балхъары зылды хай. Уый фæстæ хъæусовет куы сыстыр, уæд æй баиу кодтой ногарæзт Чегемаг районимæ.
1944-æм азы балхъайрæгты ахастой Астæуккаг Азимæ. Хъæу 13 азы дæргъы уыд æвæгæс. 1957-æм азы сæ ССРЦ-йы Сæйраг Совет куы среабелитаци кодта, уæд сын радтой бар цæмæй раздæхой сæ цæрæнбынæттæм. 1962-æм азы Хушто-Сырты рацарæзтгонд хъæуæн раздахтой Чегемы районы хъæууаты статус.
Сæ адæмы хатмæ гæсгæ дзы цæры
Бынæттон хиуынаффæйад
Хъæууаты бынæттон хиуынаффæйады структурæ арæзтæуы:
Инфраструктурæ
Хъæуы ис иу астæуккаг-ахуырадон скъола. Уымæй уæлдай ма дзы ис Культурæйы хæдзар æмæ мæзджыт.
Медицинон пункт дзы нæй, уый аххосæй хъæуы цæрджытæ цæуынц Дæллаг Чегемы рынчындомæ æви Чегемы сахары районон рынчындонмæ.
Экономикæ
Æфтиаджы фылдæр хай исынц туризмы руаджы. Хъæуы цур уæвынц Чегемы æхсæрдзæнтæ, уырдæм бацæуынц мингай туристы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Чегемы районы цæрæнрæттæ
Агара (Карелы муниципалитет)
Агара (აგარა) у сахарæнгæс посёлок Гуырдзыстоны Карелы муниципалитеты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Карелы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Псынашхо
Псынашхо́ (Псынашхо, Псынащхъуэ) у хъæу Кæсæг-Балхъары Терчы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Терчы районы цæрæнрæттæ
Шаами-Юрт
Шаами-Юрт (ШаӀми-Йурт) у хъæу Цæцæны Ачхой-Мартаны районы. Цæрынц дзы 4,6 мин адæймаджы (2017).
Правокубанский
Правокуба́нский (Правокубанский) у сахарæнгæс посёлок Хъæрæсе-Черкесы Хъæрæсейы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хъæрæсейы районы цæрæнрæттæ