cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ортабайтæ
Равзæрд
Ортабайтæ Дзинагъамæ æрбафтыдысты Асыйæ. Мыггаджы фыдæл Абай уыд асыйаг Абайты мыггагæй. Уым, дам, кæимæдæр фæтуджджын æмæ уый тыххæй æрбалыгъд Дыгуры коммæ, Дзинагъамæ. Йæ нæуæг цæрæнбынаты — Дзинагъайы йе 'цæг мыггаг не схъæр кодта, йæ ном та схуыдта Абай. Уый фæстæ Абай йæ мыггаг скодта Ортабайтæй æмæ афтæмæй Дзинагъайы фæзынд Ортабайты мыггаг. Абайæн йæ фыццаг цæуæты нæмттæ ничи хъуыды кæны, фæлæ, зæгъ, сæ иу хуынд Али. Уымæн уыд æртæ фырты: Алибег, Аслæнбег æмæ Дохчихъо. Ацы æфсымæрты цæуæт сты Ортабайты абоны фæлтæрæн сæ фыдæлтæ.
Фиппаинæгтæ
*
Озитæ
Озитæ (Озиевы) сты дыгурон мыггаг.
Равзæрд
Озиты фыдæл Дыгуры коммæ æрбафтыд Мæхъæлы бæстæй, уыд мæхъæлон. Æрцардысты Стыр Дыгуры. Уым Озитæ, Турчитæ æмæ Гетъоты нымадтой кæнгæ æфсымæртæй, равзæргæ мыггæгтыл. Ацы мыггæгтæ бирæ рæстæджы фæцардысты Стыр Дыгуры. Турчитæ ам уыдысты рагон цæрджытæ, Гетъоты фыдæл та æрбалыгъд Уæлладжыры комæй. Озитæ Стыр Дыгурæй фæлыгъдысты Сечермæ, Турчитæй сæ иутæ фæлыгъдысты Мæздæгмæ, иннæтæ — Толдзгунмæ. Гетъотæй ма бирæтæ абон дæр цæрынц Стыр Дыгуры.
Фиппаинæгтæ
*
Понтеведрæ (провинци)
Понтеве́дрæ (Pontevedra, Pontevedra) у провинци Испанийы. Ис Галисийы.
Цагъаты Анастасия
Цагъаты Дзаболы чызг Анастасия (райгуырдис 1919-æм азы 14 июлы Задæлесчы — амардис 2009-æм азы 19 январы) уыдис зынгæ иртасæг-лингвист.
Цардафыст
Цагъаты Анастасия райгуырдис Задæлесчы, ахуыр кодта Чырыстонхъæуы скъолайы. 1950-æм азы иттæг хорз каст фæцис Цæгат Ирыстоны паддзахадон педагогон институт, 1953-æм азы каст фæцис Тбилисы паддзахадон университеты аспирантурæ — уым йæ ахуыргæнджытæ уыдысты зындгонд иранисттæ, йæ зонадон разамонæг уыдис академик Георгий Ахвледиани.
Йæ диссертаци бахъахъхъæныны фæстæ куыста Цæгат Ирыстоны. Уыдис нормæдæттæг «Ирон æвзаджы грамматикæ»-йы автортæй иу. 1966-æм азæй фæстæ уыдис Цæгат Ирыстоны зонадон-иртасæг институты лингвистикæйы хайады разамонæг. 1971-æм азы рухс федта Цагъаты Анастасияйы монографи Цæгат Ирыстоны топонимийы тыххæй, 1972-æм азы уыцы чиныджы æрмæгыл уый бахъахъхъæдта докторы диссертаци.
1974-æм азы кусын райдыдта Мæскуыйы, Националон скъолаты институты профессорæй, уыцы бынатæй рацыд пенсимæ.
Куыстытæ
Анастасия Категори:Зындгонд ирæттæ Категори:Задæлесчы чи райгуырдис, уыдон Категори:Ирон æвзаг иртасджытæ
Хунан (фидар)
Хунан (Հնարակերտ, ხუნანი) — астæузаманон фидар æмæ бæстæ Къуары былыл. Владимир Минорскимæ гæсгæ, Хунан фæзынын кодта арæн Сомих æмæ Арраны ’хсæн. XII документты æмбырды Масуда ибн Намдары кой кæнынц, куыд Арраны арæнон бынаты тыххæй.
Ном
Рагон сомихаг ратæдзæнты йæ хонынц куыд Хнаракерт æви Хунаракерт. Рагон араббаг ратæдзæнты фидар хонынц Хунан. Гуырдзиаг ратæдзæнты Хунани.
Историон очерк
Хунани хаудис Иберийы паддзахадмæ. «Картлис цховребамæ» гæсгæ, ацы административон дих сарæзта Фарнаваз I.
III æнусы Мириан III хицауиуæджы рæстæджы, Перозы хонынц, куыд Хунанийы ерыстау.
V æнусы Вахтанг I Горгассалийы хицауиуæджы рæстæджы ерыстау уыдис Нерсаран. 485-æм азмæ ’ввахс Иберийы паддзах сæвæрдта Хунаны епрахийы бындур. Сомихаг ратæдзæнты алчер Хунани 505-æм æмæ 506-æм æзты уыд Иберийы прелаттæй сæ иу.
VIII æнусæй араббаг бабырсты фæстæ Гуырдзымæ, Хунани бацахста араббаг халифа æмæ Хунаны эмиратæн бындур сæвæрдæуыд. Тагъд рæстæджы Тбилисы эмиратæн бындур куы сæвæрдтой 736-æм азы, Хунаны эмир бакуымдта Тбилисы эмирæн.
Фиппаинæгтæ
Категори:Азербайджаны фидартæ
Понтеведрæ
Понтеве́дрæ (Pontevedra, Pontevedra ) у сахар Галисийы, Понтеведрæйы провинцийы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Галисийы сахартæ æмæ хъæутæ
Хърихъуппы цад
Хърихъуппы цад у цад Цæгат Ирыстоны. Ис Майрæмадагмæ ’ввæхс.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæдтæ
Барз (хъæу)
Барз у æдзæрæг хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Карцагомы.
Цардысты дзы Хестантæ, Насхъидатæ, Демыратæ.
Колибри
Коли́бри у чысыл мæргъты бинонад.
Майрæмададжы дон
Майрæмададжы дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Фыййагдоны фæрсагдон.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Зельвæ
Зе́львæ (Зэльва, Зельва) у сахарон посёлок Гроднойы облæсты, Зельвæйы районы административон центр.
Бæхтылæгъзæр
Бæхтылæгъзæр у æдзæрæг хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Карцагомы.
Зельвæ
Фиппаинæгтæ
Категори:Гроднойы облæсты цæрæнрæттæ
Бæхтылæгъзæр
Литературæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Новосиль
Новоси́ль (Новосиль) у рагон уырыссаг сахар Уæрæсейы Орёлы облæсты, Новосилы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Орёлы облæсты сахартæ
Ивандон
Ивандон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны. Кæлы Æхсæрысæрмæ ’ввæхс.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Чысафарс
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Чсиатæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Евлахы район
Евлахы район (Yevlax rayonu) у Азербайджаны районтæй иу. Районы административон центр у сахар Евлах.
Амасонас (Венесуэлæ)
Амасо́нас (Amazonas) у Венесуэлæйы 23 штаттæй иу. Штаты сæйраг сахар у Пуэрто-Аякучо.
Категори:Венесуэлæйы штаттæ
Малоархангельск (Орёлы облæст)
Малоарха́нгельск (Малоархангельск) у сахар Уæрæсейы Орёлы облæсты, Малоархангельсчы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Орёлы облæсты сахартæ
Гогыл дон
Гогыл дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны. Кæлы Цымийы хъæумæ ’ввæхс.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Кобайр
Кобайр (Քոբայր) — астæузаманы сомихаг моладзандон. Æрбынат кодта сахар Туманяны цур Сомихы Лорийы облæсты.
Æвæрдад
Аргъуан æрбынат кодта Сомихы, сахар Алавердийæ дæс километры дæрддзæгыл хуссары ’рдыгæй, cахар Туманяны цур Лорийы облæсты. Кобайр лæууы Дебеды цæугæдоны комы сæрмæ, базалтон Лорийы хæхты фæхстыл. Уæллаг хайы ’рдыгæй сты бынтон бæгънæг, фæлæ сæ рæбын у бæзджын зайæгхалæй æмбæрзт.
Фæсистори
Багратионты Георгий III æмæ йæ чызг Тамары хицауиуæджы заманы Гуырдзыстоны, сомихæгты æмæ гуырдзиаг паддзахады бастдзинад ноджы тынгдæр фæфидар ис. Сомихы цæгатаг хай сси Гуырдзиаг паддзахады хай. Хъалон æнæфидгæйæ пайда кодтой мидæггаг хæдуынаффæйæ. Уыцы заманы сбæрзонд сты сомихаг кънйазтæ Захаридты мыггагæй. Уыдон бирæ фæлтæрты дæргъы ахстой иуыл ахсджиаг бынæттæ æмæ уыдысты гуырдзиаг паддзахады иуыл зынгæ æмæ номдзыд архайджыты ’хсæн.
Моладзандоны истори
Моладзандон Кобайры бындур æрæвæрдтой XI-æм æнусы паддзахы устытæ Кюрикянты сомихаг мыггагæй. Сæ къухты йæ дардтой XII-æм æнусы дæргъы, æмæ ма гæнæн ис æмæ XIII-æм райдайæны дæ. Моладзандоны моладзантæ истой активон хайад сомихаг аргъуаны царды. XII-æм æнусы кæрон сомихаг аргъуаны цыдис аргъуаны гæрзты законддзинады тыххæй хъаугъатæ. Хъаугъайы хайад райстой Кобайры моладзантæ дæр. Уый тыххæй ныффыста йæ фыстæгы Киликийы Сомихы къарол Левон II-мæ архиепископ Тарса Нерсес Ламбронаци, кæцы бахъаст кодта Ани, Ахталы æмæ Кобайры моладзантыл сæ критикæйы тыххæй.
Фæндзай æзты æмбисы XIII æнусы Кюрикянты мыггаджы нæлгоймæгты хахх аскъуыдис, фæлæ куыд зыны афтæмæй, уый размæ, Кобайр сси Захаридты хистæр къалиуы мыгаггон моладзандон. 1261-æм азы монголтæ амардтой Захарийы, Шаханшийы хистæр фырты, фæстаг не сфæразта йæ фырты мæлæт æмæ йæхæдæг дæр амард. Шаханшах 1197-æм азы кæй райгуырд, уый куы банымайæм, уæд афтæ уайы æмæ Захаридтæ моладзандон сæхи бакодтой 220-æм æмæ 1261-æм æзты ’хсæн.
1276-æм - 1282-æм азы онг бынæттон моладзан Григоры хъæппæрисмæ гæсгæ моладзандоны самадтой агъуыстытæ, нывондхæссæн та срæсугъд кодтой фрескатæй. 1297-æм азы Захаридты бадзырдмæ гæсгæ самадтой дзæнгæрæгдон, уый фæстæдæр сси сæ мыггагон зæппадз. Цасдæр рæстæджы фæстæ сомихаг халкидонитæ ныууагътой моладзандон, æмæ уый баззад рохуаты. Кобай, нырма цалдæр æзты дæргъы æвдæлон куы уыд, уæд раздæхтис Сомихаг апостолон аргъуанмæ, ногæй бакодта йæ дыууæрттæ XVII—XVIII æнусты.
Галац
Гала́ц (Galaţi) у сахар æмæ порт Румынийы, Галацы жудецы административон центр.
Кобайр
Архитектурæ
Кобайры моладзандоны комплексы сæйраг агъуыстытæ сты XII—XIV æнусты амад. Уыдонмæ хауынц централон стыр аргъуан, дыууæ аргъуангонды, дзæнгæрагдон-зæппадз, хæрæндон æмæ уæлмæрд. Моладзандоны къултыл ис сомихаг æвзагыл фыстытæ, уыдон уыдысты арæзт аргъуан халкедониан куы сси, уый размæ. Кобайр сомихаг халкедониты куы сси, уый фæстæ фыстытæ арæзтой гуырдзиаг æвзагыл.
Галац
Категори:Румынийы сахартæ
Кобайр
Æрвитæнтæ
Категори:Моладзандæттæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Сомихы моладзандæттæ
Хуссар Чехийы край
Хуссар Чехийы край (Jihočeský kraj) у Чехийы крайтæй иу. Йæ административон центр у Ческе-Будеёвице.
Фиппаинæгтæ
Категори:Чехийы крайтæ
Нафталан
Нафтала́н (Naftalan) у Азербайджаны республикæйы дæлбарады сахар.
Дзапартæ
Дзапартæ (Дзапаровы) сты ирон мыггаг. Цардысты Нары, ‎Скæсæны, Цъасемы.
Нафталан
Фиппаинæгтæ
Категори:Азербайджаны сахартæ
Дзапартæ
Литературæ
*
Розеллæ (зайæгой)
Розе́ллæ кæнæ судайнаг уарди (Hibiscus sabdariffa) у гибискусы хуыз. Зæйæгойы дидинæджы хусгонд къусгондæй аразынц цайнозт каркаде.
Амасонас
Амасо́нас (Amazonas):
Розеллæ (зайæгой)
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Докузпарайы район
Докузпарайы район (Дукъузпара район, Докузпаринский район) у Дагъистаны районтæй иу. Йæ административон центр у Усухчай.
Фиппаинæгтæ
*
Пуэрто-Аякучо
Пуэрто-Аякучо (Puerto Ayacucho) у сахар Венесуэлæйы, Амасонасы штаты административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Венесуэлæйы сахартæ
Белёв
Белёв (Белёв) у сахар Уæрæсейы Тулæйы облæсты, Белёвы районы административон центр.
Тляратæйы район
Фиппаинæгтæ
*
Гухой
Гухой (ГутӀа) у хъæу Цæцæны Итум-Калейы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Итум-Калийы районы цæрæнрæттæ
Чекалин (сахар)
Чека́лин (Чекалин; 1944-æм азы агъоммæ — Лихвин) у сахар Уæрæсейы Тулæйы облæсты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Тулæйы облæсты сахартæ
Бабечы район
Бабечы район (Babək rayonu) у Азербайджаны районтæй иу. Районы административон центр у сахар Бабек.
Гибискус
Гиби́скус (Hibiscus) у зайæгойты мыггаг. Сæ дидинтæ сты фылдæр хатт стыртæ æмæ ирдхуыз.
Тухатæ
Тухатæ кæнæ Тухайтæ (Тухаевы, თუხარელი ) сты дыгурон мыггаг.
Равзæрд
Мыггаг раджы кæддæр æрцард Фæснæлы. Таурæгъмæ гæсгæ, бæрæг нæу сæ фыдæлы ном, стæй кæд æмæ цæмæн æрбафтыдысты Фæснæлмæ. Сæ фыдæлы хонынц алайнаг лæг, Тимуры тыхгæнджытæй удæгасæй чи раирвæзт, уыдонæй. Тухатæ Фæснæлæй фæлыгъдысты Мæздæджы районмæ Мусхъæумæ.
Бæстаджы дон
Бæстаджы дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны. Кæлы Зилахармæ ’ввæхс.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Моститæ
Моститæ (Мостиевы) сты дыгурон мыггаг.
Равзæрд
Моститæ Стыр Дыгурмæ æрбафтыдысты Асийæ. Ам бирæ рæстæджы фæцардысты, мыггаджы мæсыг дæр сарæзтой. Фæстагмæ уырдыгæй фæлыгъдысты Лескенмæ. Уым сыл низ сыстад, æмæ дыууæ æфсымæрæй фæстæмæ æрбалыгъдысты Стыр Дыгурмæ. Ацы æфсымæртæн сæ нæмттæ ничи хъуыды кæны. Фæлæ сæ цæуæтæй 1886 азы фыстыты Стыр Дыгуры цардысты дыууæ хæдзары: Хадойы фырт Абысал æмæ Мицъойы фырт Али. Фæстагмæ Моститæ ралыгъдысты Цыколамæ.
Фиппаинæгтæ
*
Ушкалой
Ушкалой (ЧӀиннах) у хъæу Цæцæны Итум-Калейы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Итум-Калийы районы цæрæнрæттæ
Æхсынцъыйаг
Æхсынцъыйаг кæнæ Æхсынцъыйаджы дон‎ у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Суары доны фæрсагдон. Кæлы Алагиры районы æмæ Дыгуры районы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Алтуд
Алтуд (Алтуд, Алътуд) у хъæу Кæсæг-Балхъары Прохладнæйы районы. Цæрынц дзы 5,5 мин адæймаджы (2017).
Фиппаинæгтæ
Категори:Прохладнæйы районы цæрæнрæттæ
Риани
Риани (Prunella) у кæрдæг зайæгойты мыггаг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Ясногорск (Тулæйы облæст)
Ясного́рск (Ясногорск) у сахар Уæрæсейы Тулæйы облæсты, Ясногорсчы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Тулæйы облæсты сахартæ
Дретæ
Дретæ (Дреевы) сты дыгурон мыггаг.
Равзæрд
Дреты мыггаджы фыд уыд Сатайы фырт Дре. Цард Лезгоры, куы слæг, уæд йе 'фсымæртæй байуæрста, бинонтæ æркодта æмæ йæ цæуæты мыггаг йæхи номæй рацыд — Дретæ. Бирæтæ сæ ралыгъдис быдырмæ — Хæзнидонмæ. Дрейы фырт Хъойбай Лезгоры фæтуджджын æмæ алыгъд Уæлладжыры коммæ, Зджыдмæ. Цалдæр азы фæстæ раздæхт Дыгуры коммæ æмæ Мæстиночъыхъæуы æрцард æмæ дзы уым Хъойбайты мыггаг равзæрд.
Фиппаинæгтæ
*
Коро
Ко́ро (Coro) у сахар Венесуэлæйы, Фальконы штаты административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Венесуэлæйы сахартæ
Моцкарой
Моцкарой (Моцкъара) у хъæу Цæцæны Итум-Калийы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Итум-Калийы районы цæрæнрæттæ
Калмсæргонд
Калмсæргонд (Dracocephalum, Змееголовник) у кæрдæг зайæгойты мыггаг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Хæтæгтæ
Хæтæгтæ (Хатаговы) сты дыгурон мыггаг.
Равзæрд
Ацы мыггаг нымад цæуы Доныфарсы рагондæр мыггагыл, фæлæ сæ фыццаг фыдæлтæ Доныфарсмæ кæцæй æрцыдысты, уый ничи зоны. Таурæгъмæ гæсгæ, Хæтæгтæй кæддæр иу лæг кæйдæр амардта æмæ Доныфарсæй алыгъд Уæлладжыры коммæ. Цасдæр рæстæджы фæстæ та уым дæр кæйдæр амардта æмæ Хæтæгæн йæ дыууæ æфсымæры ралыгъдысты Дыгуры коммæ. Уæлладжыры комы чи баззад, уыдон сты ирон Хæтæгты мыггаджы фæлтæртæ. Дыгурмæ чи ралыгъд, уыдон æрцардысты Мæстинокы хъæуы.
Фиппаинæгтæ
*
Гудамахъар
Гудамахъар (გუდამაყარი) у историон æмæ географион регион Гуырдзыстоны цæгаты. Цæрынц дзы гудамахъайрæгтæ. Цæгаты æмарæн у Хиуимæ, ныгуылæны — Хады комимæ, скæсæны та — Гуыданимæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуырдзыстоны историон регионтæ
Арагац
Арага́ц (Արագած), раздæр тюркагыл Алагёз — хицæнгонд хæххон массив Сомихы ныгуылæны ’рдыгæй, йæ бæрзæндмæ гæсгæ ахсы цыппæрæм бынат Сомихы уæлвæзы æмæ у иуыл бæрзонддæр хох нырыккон Сомихы. Йæ бæрзæнд у 4090 метры (4095 метры, Смитсоны институты бæрæггæнæнтæм гæсгæ). Хæххон массивы дæргъ скæсæнæй ныгуылæны ’рдæм у 40 км онг, цæгатæй хуссармæ — 35 км онг. Быннаг хайы фахс у хъæдæй æмбæрзт, уæлдæр та уыгæрдæнтæй. Арагацы бæрзæндæй пайда кодтой регион Хъарсы — Гюмрийы (Александрополь) — Ереваны цы æфсад архайдта, уыдонæн ориентиры хуызы.
Арага́ц у рагон сомихаг ном, уымæй уæлдай ма йæ зыдтой Арака́ц, Аркаде́з формæты. Йæ этимологи бæлвырдгонд нæу — гæнæн ис æмæ у урартаг паддзах Аргишийы I-ы номæй арæзт, Ереваны бындурæвæрæг (Эребуни) æмæ Армавиры (Аргиштихинили). Йæ хицациуæджы заманы Урартуйы арæнтæ хæццæ кодтой уыцы хохмæ. Фыдæлты таурæгъмæ гæсгæ оронимы равзæрд баст у сомихагты патриархы номимæ — Арай.
Геологи
Арагацæн ис 4 бæрзæндты, иуыл бæрзонд — цæгатаг (4090 м), ныгуылæны бæрзæнд — 4007 м, скæсæны — 3916 м, хуссары — 3879 м. Сæ уындмæ гæсгæ сты 200 км периметримæ конусы хуызæн. Бæрзæнды ’хсæн уæвы вулканы кратер, йæ арфад 350 м, йæ вæзн 2,5 км. Хæххон системæйы фæхстыл иуы 3190 м бæрзæндыл уæвы цад Кари.
Арагац у стратовулкан. Саразтæуыд плиоцен æмæ плейстоцены эпохæты райдайæны. Раздæр æнхъæлдтой æмæ вулкан активон уыд нырыккон периоды онг, фæлæ морфологикон æрмæджы æрæджыон аргоновы датировкæ сбæлвырд кодта æмæ фæстаг хатт вулкан активон уыд астæуккаг æмæ кæройнаг плейстоцены. Сомихаг вулканолог Караханяны ныхæстæм гæсгæ вулканы иуыл æвзонг конустæ, быннаг хайы кæдон сты, уыдон саразтæуыдысты 3 мин азы размæ. Арагацы фæхстæй цæуы бирæ цæугæдоны — Гехарот, Амберд, Наришд, Манташ, Гехадзор, Цахкаовит æмæ а. д. (хæлцад суадонæй, къæвдайæ æмæ митæй).
Туризм
Хуссар-скæсæны фахсы уæвы Браканы астрофизикон обсерватори, цæгаты-ныгуылæны — Манташы донæвæрæн. Хохы фахсыл 2140 метры бæрзæндыл лæууы галуан Амберд. Арагацы фæхстæ иртасгæйæ дзы бирæ рагон цæрæнбынæттæ æмæ дзуæрттæ ис ссарæн, фæлæ нырма сгарстгонд не сты.
Æддаг æрмæг
Категори:Сомихы хæхтæ Категори:Сомихы вулкантæ Категори:Вулкантæ алфавитмæ гæсгæ
Щёкино
Щёкино (Щёкино) у сахар Уæрæсейы Тулæйы облæсты, Щёкинойы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Тулæйы облæсты сахартæ
Берёзово (Ханты-Мансийы автономон зылд)
Берёзово (Берёзово) у сахарæнгæс посёлок Уæрæсейы Ханты-Мансийы автономон зылды, Берёзовойы районы административон центр. Цæрынц дзы 6,7 мин адæймаджы (2021).
Фиппаинæгтæ
Категори:Ханты-Мансийы автономон зылды цæрæнрæттæ
Мухудо
Мухудо кæнæ мухудо хъæдур (Cicer) — хъæдурхуызты бинонадмæ чи хауы, ахæм кæрдæг зайæгойты мыггаг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Тусхарой
Тусхарой (Тусхара) у хъæу Цæцæны Итум-Калейы районы.
Морави-Силезийы край
Морави-Силезийы край (Moravskoslezský kraj) у Чехийы крайтæй иу. Йæ административон центр у Остравæ.
Фиппаинæгтæ
*
Дзагуртæ
Дзагуртæ (Дзагуровы) сты дыгурон мыггаг.
Равзæрд
Дзагуырты мыггагæн сæ хистæртæ абон куыд дзурынц, уымæ гæсгæ, раджы кæддæр Мæстинокы хъæуы цард дыууæ æфсымæры, сæ иу хуынд Асланбег, иннæйы ном нæ хъуыды кæнынц. Æфсымæртæй, дам, сæ иу уыд дæсны æфсæйнаджы куыст кæнынмæ, уыди зæрингуырд. Хъæуы цæрджытæ сæ куы æлхæнгæ кодтой дзыбыры æфсæнтæ, фæрæттæ æмæ æндæр дзауматæ, куы та — кургæ. Сыхæгтæ дæр æмæ хъæуы цæрджытæ дæр куырдоны хæдзармæ лæджы номæй нал дзырдтой, фæлæ сæм дзырдтой дзагуыры номæй (ома, дзагуыр нын ратт, дзагуыр нын рауæй кæн). Цыбыр дзырдæй, æфсымæртæ сæ мыггаг, адæм сæм куыд дзырдтой Дзагуыртæ, зæгъгæ, афтæ ныффыстой.
Фиппаинæгтæ
*
Кировы район (Стъараполы край)
Кировы район (Кировский район) у район Стъараполы крайы хуссары. Районы административон центр у сахар Новопавловск.
Фиппаинæгтæ
Категори:Стъараполы крайы районтæ
14 июлы
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Баркисимето
Баркисиме́то (Barquisimeto) у сахар Венесуэлæйы, Ларæйы штаты административон центр.
Узловая
Узлова́я (Узловая) у сахар Уæрæсейы Тулæйы облæсты, Узловаяйы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Тулæйы облæсты сахартæ
Благовещенкæ (Кæсæг-Балхъар)
Благовещенкæ (Благовещенка, Благовещенкэ) у хъæу Кæсæг-Балхъары Прохладнæйы районы. Цæрынц дзы 299 адæймаджы (2010).
Этимологи
Благовещенкæйы хъæуыл йæ ном 1924 азы 25 мартъийы сæвæрдтой, чырыстон бæрæгбонмæ гæсгæ («Благовещение» — «Фарны уац»). Дыууиссæдз азы фæстæ (1964) йын йæ ном аивтой. Схуыдтой йæ Первомайское. Фæлæ та йын дæс æмæ ссæдз азы фæстæ йæ фыццаг ном радтой.
Благовещенкæйы ирæттæ
1957 азы Благовещенкæйы æрцардысты Гæззатæ (æртæ хæдзары), Саулохтæ — дыууæ, Мæхъитæ дыууæ, Джелытæ — цыппар, Бестаутæ, Хуыбатæ, Дзылыхтæ, Годжыцатæ æмæ Плитæ — иугай бинонтæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Прохладнæйы районы цæрæнрæттæ
Гучум-Кали
Гучум-Кали (Гучан-кхелли) у хъæу Цæцæны Итум-Калейы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Итум-Калийы районы цæрæнрæттæ
Гулатæ
Гулатæ (Гулаевы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Ершов (сахар)
Ершо́в (Ершов) у сахар Уæрæсейы Саратовы облæсты, Ершовы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Саратовы облæсты сахартæ
Туттургъан (мыггаг)
Туттургъан (Armoracia) у кæрдæг зайæгойты мыггаг.
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Суворов (сахар)
Суво́ров (Суворов) у сахар Уæрæсейы Тулæйы облæсты, Суворовы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Тулæйы облæсты сахартæ
Ангенты
Ангенты (Ангенты) у хъæу Мæхъхъæлы Дзæрæхы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дзæрæхы районы хъæутæ
Сьюдад-Гуаянæ
Фиппаинæгтæ
Категори:Венесуэлæйы сахартæ
Венёв
Венёв (Венёв) у сахар Уæрæсейы Тулæйы облæсты, Венёвы районы административон центр.
Къуылыхтæ (мыггаг)
Къуылыхтæ (Кулуховы, Кулухашвили) сты ирон мыггаг.
Равзæрд
Нани, Бæза, Дякон æмæ Нартых уыдысты æфсымæртæ. Раджы ралыгъдысты Нары комæй Хуссар Ирмæ, æрцардысты Къуыдаргомы. Нани уыд Хетæгкаты сиахс æмæ йын уыдон чызгæй райгуырд æхсæз фырты: Бошо, Шошела (фаззæттæ), Базыр, Хъарадзау, Солтан æмæ Доле. Нанийы цардæмбал — Хетæгкаты чызг куы фæзиан, уæд Нани æркодта дыккаг ус — Хуыбылон — Джиоты Уасилы къуылых чызг, къодибынаг. Нанийæн та Уасилы чызгæй дæр райгуырд лæппу. Иу цалдæр азы фæстæ Нани амард, ус цардис йæ сæрыхицауы лæппутимæ, хъомыл сæ кодта, хъомыл кодта йæхи лæппуйы дæр. Иуахæмы Уасил æрцыд йæ чызджы бæрæггæнæг, фæцин ыл кодтой æфсымæртæ. Уасил сæхимæ куы здæхт, уæд æфсымæртæн бамбарын кодта, зæгъгæ, мын мæ чызджы рауадзут иу цъус рæстæгмæ, цæмæй аулæфа, хъаст уæ ницы кæны, хорз æм кæсут, фæлæ... Æфсымæртæ нæ разы кодтой, иуæй æфсæрмы кодтой сæ фыдæй мæрдты бæстæм, афтæ, дам, зæгъдзæнис, мæ фырттæ мын мæ амæлæты фæстæ мæ ус æмæ мæ лæппуйы фæсырдтой. Адæм дæр афтæ ахъуыды кæндзысты.
Уæддæр сразы сты æфсымæртæ, æмæ Уасил акодта йæ чызг æмæ йæ хæрæфырты. Бонтæ ивгъуыдтой, азтæ цыдысты. Наниты æфсымæртæ нал абæрæг кодтой се 'фсымæр æмæ сæ дыккаг мады. Æнæуи-иу афарстой, куыд сты не 'фсымæр æмæ нæ дыккаг мад, зæгъгæ, æмæ иу сын зыдтой сæ хабæрттæ. Афтæмæй лæппу сыстыр. Уасил лæппуйы ныффыста йæ мыггагыл — Джиотыл. Уый куы фехъуыстой æфсымæртæ, уæд иу бон бæхтæ сифтыгътой, сæ хъаматæ айстой æмæ ацыдысты. Къуыдармæ уæд цæй фæндаг уыд æмæ Биазырты хъæу Котантойыл, Саманийы рагъыл ныццыдысты Хъорсеумæ — Тедеты хъæумæ. Уым сын уыд хæстæджытæ æмæ, дам, уыдонмæ аулæфæм. Фысым сæ фæрсы, фондз æфсымæрæй гæрзифтонгæй кæдæм цæут, зæгъгæ. Æмæ радзырдтой сæ балцы хабар, се 'фсымæр агурæг кæй цæуынц, уый. Фысымтæ сын загътой, зæгъгæ, Уасил ацы хъæуы ис, зианы, фаллаг сыхы, уæртæ. Уæд æм арвыстой. Уасил æрбацыд æфсымæртæм, кæрæдзи афæрстытæ кодтой, стæй сын Уасил загъта, зæгъгæ, сымахæн æфсымæр куы уыдаид, уæд æй афонмæ цæмæннæ агуырдтат, ныр, куы схъомыл, уæд уæ æрхъуыди? Ноджы ма бирæ хъæбæр ныхæстæ загъта Уасил. Ацы ныхæстæ æфсымæртæн уыдысты тынг хъыг. Æфсымæртæй иу Доле хуынд — æнæрцæф, фыдзонд, — хъама фелвæста æмæ хъуамæ Уасилы сæр ныццавтаид. Уасил хъама акъуырдта. Уæддæр æрныдзæвд йæ уæхскыл, цонг æрзæбул, лæг афæлдæхт. Æфсымæртæ йæ уым ныууагътой цæфæй, сæхæдæг сæ бæхтыл абадтысты æмæ Биазыртæм схæццæ сты. Биазыртæм ракодтой сæ хабар. Уасилы аластой хъæууон хосгæнæгмæ æмæ сдзæбæх. Уый фæстæ фæсидтис Уасил йе 'рвадæлтæм æмæ сын радзырдта йæ хабар. Уыдонæй дæр иутæ Уасилы азымджын кодтой, иннæтæ та — Наниты.
Абон Къуылыхтæ кæм цæрынц, уыцы зæхх уыд Уасилы. Æмæ уый загъта, зæгъгæ, ацы зæхх дæдтын мæ чызг æмæ мæ хæрæфыртæн йе 'фсымæрты фыдæнæн. Кæй ма бафхæрдтой, уый тыххæй йын йæ мыггаг ивын. Мæ чызг у къуылых æмæ ацы лæппуйæн йæ мыггаг нырæй фæстæмæ уыдзæн Къуылыхтæй, хъæу дæр хуындзæн Къуылыхтыхъæу. Уыцы бынаты сын сарæзта хæдзар, йæ хъус сæм дардта æмæ афтæмæй цардысты. Афтæ равзæрд Къуылыхты мыггаг.
Æрвитæнтæ
*
Панджаби
Панджа́би (ਪੰਜਾਬੀ, ) у индоариаг æвзæгтæй иу. Дзурынц ыл Индийы æмæ Пакистаны. Æдæппæт дзурджыты нымæц у 125 милуаны бæрц.
Категори:Индийы æвзæгтæ Категори:Пакистаны æвзæгтæ Категори:Индоариаг æвзæгтæ
Кочкионтæ
Кочкионтæ (Кочкионовы) сты дыгурон мыггаг.
Равзæрд
Кочкионты хиуæттæ ма хъуыды кæнынц, сæ фыццаг фыдæлтæй иу Цæрай кæй хуынд. Уымæн йæ ус уыд Хæбæлаты чызг. Уымæй йын уыд иунæг фырт — Нæуæг. Нæуæгæн уыд дыууæ фырты: Тазæрет æмæ Тазе. Уыдоны цæуæт цæрынц Дзæуджыхъæуы æмæ ма Ирыстоны æндæр хъæуты дæр.
Фиппаинæгтæ
*
Зехъетæ
Зехъетæ (Зекеевы, Eren ) сты дыгурон мыггаг.
Равзæрд
Ацы мыггаг Дыгуры коммæ, Нæуæгхъæумæ æрбафтыдысты Асыйæ. Ам цалдæр хæдзарæй цардысты хъæуæй иуфарсдæр, Бæртуйы комы. Иу рæстæг сыл зæй рацыд æмæ сæ фæласта. Фервæзтысты ма дзы иу хæдзары бинонтæ, фæлæ уым цæрын нал уæндыдысты, фæндыди сæ хъæуы саразын хæдзар, Хъамихъотæ сæ нæ бауагътой. Æндæр фадат сын куы нæ уал уыд, уæд хæдзар сарæзтой Бæтлойы комы, фæлæ уым сæ цæрæнфадæттæ нæ бæззыдысты æмæ алыгъдысты Цыколайы хъæумæ. Ацы цæрæнбынат ма абон дæр Нæуæгхъæуы цæрджытæ хонынц «Зехъеты хъæууат».
Фиппаинæгтæ
*
Цæджындзы хох
Цæджындзы хох у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Æрхонмæ ’ввахс.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Калининск
Кали́нинск (Калининск) у сахар Уæрæсейы Саратовы облæсты, Калининсчы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Саратовы облæсты сахартæ
Цорионтæ
Цорионтæ (Цорионовы) сты дыгурон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Фæдантæ
Фæдантæ (Фадановы) сты дыгурон мыггаг.
Равзæрд
Мыггаджы хистæртæ дзурынц, зæгъгæ, дам, Хутъæс, Хъиргъу, Къостан, Гуаццау æмæ Фадан уыдысты æфсымæртæ, иу фыды фырттæ. Сæ фыд Дзира Донысæрмæ æрбафтыд Асыйæ. Дзиратæ сæхи нымайынц, Гагуаты фæстæ Доныфарсы фыццаг чи æрцард, уыдоныл. Дзираты æфсымæртæй сæ иу — Хъутъæс, сæ хъæуккаг Хъанухътæй лæг амардта, уымæ гæсгæ æфсымæртæн Доныфарсы цæрæн на уыд. Хъутъæс, Хъиргъу æмæ Къостан фæлыгъдысты Уæлладжыры коммæ — Зджыдмæ. Зæронд Гуаццау æмæ æрыгон Фадан та сæхи бафснайдтой хъæуы кæмæдæр. Хъанухътæ сæ сæрмæ нæ бахастой зæронд æмæ сывæллоны амарын, æмæ сæ æрцæрын кодтой хъæуы æндæр ран, цæмæй сæ цæсты рæбынæй аиварс кодтаиккой. Уæд Хъанухъты сусæгæй Хъутъæс, Хъиргъу æмæ Къостан æрбаздæхтысты Дыгургоммæ. Хъиргъу æрцард Уæхæцъы, Къостан — Дзинагъайы, Хъутæс та алыгъд Кæсæгмæ — Аргуданмæ. Гуаццауæй уæлдай æфсымæртæ сæ нæмттæй сæхицæн сарæзтой мыггæгтæ æмæ фæзынди мыггæгтæ: Уæхъæцы — Хъиргъутæ, Дзинагъайы — Къостантæ, Доныфарсы — Фадантæ, Гуаццау та йæ мыггагæн ныууагъта йæ фыды ном Дзира — Дзиратæ.
Фиппаинæгтæ
*
Венёвы район
Венёвы район (Венёвский район) у Тулæйы облæсты муниципалон район. Йæ административон центр у Венёв.
Фиппаинæгтæ
*
Бийсар
Фиппаинæгтæ
Категори:Дзæрæхы районы хъæутæ
Берчъысатæ
Берчъысатæ кæнæ Беркъисатæ (Беркисаевы) сты дыгурон мыггаг.
Равзæрд
Берчъысатæ цардысты Хæнæзы. Берчъысатæй рацыд Тагъатæ æмæ Къабиртæ. Ацы мыггæгтæ алыгъдысты Дзинагъамæ, фæстæдæр Къабиртæ Мæздæгмæ алыгъдысты.
Мыггаг равзæрд Асыйы хохаг хъæуы цæрæг Беркъисы номæй. Беркъис уыд давæг лæг, давта бæхрæгъæуттæ, фос, мулк Асыйы, Кæсæджы, Дагъыстаны, Цæцæн-Мæхъхъæлы бæстæты. Давæггæгтæ та уæй кодта Гуырдзы æмæ Дыгуры кæмтты цæрджытæн. Кæй мулк давта, уыдон сфæнд кодтой йе ’рцахсын. Беркъис уый куы фехъуыста, уæд йæхи райста Дыгуры коммæ. Æрцард Урс хохы бæрзæндты иу лæгæты, Толоски, зæгъгæ, уым. Цард цуан кæнынæй. Уæд иу хатт æрхауд Хæнæзы хъæумæ, бауазæг æй кодтой ацы хъæуы цæрæг Дзиндзиты бинонтæ, зæронд лæг æмæ ус, зæнæг сын нæ уыд, æмæ Беркъисы æрцæрын кодтой семæ, кастысты йæм, куыд сæхи фырт. Зæронд ус æмæ лæг халерæйæ амардысты. Беркъис сæ æгъдауæй бавæрдта Хæнæзы хъæуы уæлмæрды, йæхæдæг цæргæйæ баззад Дзиндзиты хæдзары. Уый фæстæ Дзиндзиты мыггаджы кой ничиуал кодта. Ацы хæдзары цæргæйæ Беркъис йæ мыггаг йæхи номæй скодта, æмæ афтæмæй Хæнæзыхъæуы фæзынд Беркъисаты мыггаг.
Йæхи Беркъисатæй равзæргæ чи хоны, уыцы авд мыггагмæ хауынц: Биæстæ, Дзедатæ, Тохъайтæ, Уазæгтæ, Хохойтæ, Цæукъелтæ æмæ Дзоппойтæ (Цъоппойтæ). Ацы мыггæгты фыдæлтæ: Биас, Дзеда, Тохъа, Уазæг, Хохо, Цæукъел æмæ Дзоппо (Цъоппо) уыдысты æфсымæртæ, цардысты Асыйы. Адонæй дыууæ æфсымæры уым фæтуджджын сты æмæ фæлыгъдысты Хуссар Ирыстонмæ, уым куыстой иу хъæздыг кънйазмæ, фæлæ сæ ном, сæ мыггаг никæмæн дзырдтой. Æфсымæртæм сæ зонгæтæ уазæджы номæй дзырдтой, уымæ гæсгæ сæ мыггаг Уазæджы номæй ссис. Кæмæ куыстой, уыцы кънйазæн уыд иунæг чызг Тете. Уый бауарзта Уазæгты æфсымæртæй кæстæры æмæ алыгъдысты Дыгуры коммæ, Дзинагъайы хъæумæ, уырдыгæй та алыгъдысты Хæнæзмæ. Уым сæ бауазæг кодта Беркъис. Рæстæг цыд, уæдмæ Асыйы хъæуы дæр туджджынтæ бафидыдтой. Беркъис Асымæ уазæгуат арвыста Уазæгты лæппуйы. Уым ыл фæцин кодтой йæ хæстæджытæ. Йæ фыды æфсымæртæ æртæйæ йемæ рацыдысты. Хæнæз сæ зæрдæмæ фæцыд æмæ æрбалыгъдысты Бийас, Тохъа, Хохо, дзæвгар фæстæдæр та Дзедал, Цæукъел æмæ Дзоппо. Хæнæзыхъæуы цæргæйæ ацы æфсымæртæ дæр сæ мыггæгтæ скодтой сæхи нæмттæм гæсгæ æмæ Беркъисатæ æмæ Уазæгтæй уæлдай Хæнæзы фæзындысты мыггæгтæ: Биастæ, Дзедатæ, Тохъайтæ, Хохойтæ, Цæукъилтæ æмæ Цоппойтæ.
Уазæгты хистæртæ сæ мыггаджы фыдæлыл нымайынц Цъæхлæджы. Амæн, дам, йæ ус уыд æлдæртты мыггагæй, райгуырд сын æртæ фырты: Мæхæмæт, Ахмæт æмæ Цако. Адоны цæуæт æмæ цæуæты цæуæт фæстагмæ сбирæ сты æмæ сæ бирæтæ Хæнæзæй быдыры хъæутæм фæлыгъдысты: Сырх Дыгурмæ, Дур-Дурмæ, Сындзыхъæумæ, фæстæдæр та Мæздæджы районмæ Винограднæймæ.
Фиппаинæгтæ
*
Æхсырæгхуызтæ
Æхсырæгхуызтæ (Euphorbiaceae, Молочайные) сты зайæгойты бинонад.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Зайæгойты бинонæдтæ
Туймазы
Туймазы́ (Туймазы) у сахар Уæрæсейы Башкортостаны, Туймазыйы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Башкортостаны сахартæ
21 ноябры
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Пасто (Колумби)
Пасто (Pasto) у сахар Колумбийы, Нариньойы департаменты административон центр.
Категори:Колумбийы сахартæ
Гянт
Гянт (Гянт) у хъæу Мæхъхъæлы Дзæрæхы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дзæрæхы районы хъæутæ
Паро
Паро у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны, Лезгоры сæрмæ.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Къолца
Къолца у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны, Мæхчесчы сæрмæ.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Бæлонхуызтæ
Бæлонхуызтæ (, Голубеобразные) сты мæргъты къорд.
Мордвес
Мордве́с (Мордвес) у сахарæнгæс посёлок Тулæйы облæсты Венёвы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Тулæйы облæсты цæрæнрæттæ
Гуыззыттатæ
Гуыззыттатæ (Гузитаевы, გუზიტაშვილი) сты ирон мыггаг.
Равзæрд
Джызæлæй сты. Сæхи хæстæг хонынц Дадиантимæ æмæ Созантимæ. Дадианты фыды номæй хуыдтой Гæдæратæ.
Фиппаинæгтæ
*
Нигкотæ
Равзæрд
Нигкоты фыд Нигко Дыгургоммæ æрбафтыд раджы кæддæр Гуырдзыйæ. Цæрæнбынатæн равзæрста Къаматыхъæу. Æрхаста ус, райгуырд ын фырт Дзабо. Дзабойы фæсномыгæй хуыдтой Бичъо. Дзабойæн райгуырд фырт Саумæкъур, уымæн та йæ фырт Сосланæн уыд æртæ усы, Сосланæн йæ æртыккаг ус уыд Цопбойты чызг, уымæй йын райгуырд æртæ фырты, сæ нæмттæ сын ничи хъуыды кæны. Адон раджы кæддæр фæлыгъдысты Сындзыхъæумæ æмæ сæ мыггаг аивтой — Нигкоты бæсты ныффыстой сæхи Нигколтæй.
Фиппаинæгтæ
*
Лангепас
Лангепа́с (Лангепас) у сахар Ханты-Мансийы автономон зылды.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ханты-Мансийы автономон зылды сахартæ
Белебей
Белебе́й (Бәләбәй) у сахар Уæрæсейы Башкортостаны, Белебейы районы административон центр.
Еремян, Сурен Тиграны фырт
Сурен Еремян Тиграны фырт (Սուրեն Տիգրանի Երեմյան; 1908-æм азы 28 мартъийы Тбилисы — 1992-æм азы 17 декабры Ереваны) — советон æмæ сомихаг историк, Сомих ССР-ы зонæдты академийы академик.
Белебей
Фиппаинæгтæ
Категори:Башкортостаны сахартæ
Еремян, Сурен Тиграны фырт
Цардафыст
Сурен Тиграны фырт Еремян райгуырдис 1908-æм азы Калачы (Тбилисы) кусæг адæмы бинонты. Уый руаджы райста хорз ахуырад. 1928—1931 æзты Еремян ахуыр кодта историон-филологон факультеты Ереваны паддзахадон университеты. Уый фæстæ, 1932-æм азæй 1935-æм азы онг куыста аспирантæй Фæскавказон хайады Кавказиртасынады Институты Тбилисы. 1935-æм азы рацыд Бетъырбухмæ, ориенталистикæйы Институтмæ. Йæ ахуыргæнджыты æхсæн уыдысты зындгонд ахуыргæндтæ И. А. Джавахишвили, Я.Манандян, Н. Я. Марр, Струве. 1941-æм азы куыста институты Сомихы историйыл æмæ Кавказаг Албанийыл.
1941-æм азы раздæхт Ереванмæ, уым куыста Сомихы ССР-ы историйы институты, 1953-æм азмæ сси йæ директор. 1955-æм азы бахъахъхъæдта докторон диссертаци Сомихы ССР-ы зонæдты академийы уæнг, 1963-æм азы та — зонæдты академийы академик. 1965-æм азæй 1968-æм азмæ сси Сомихы ССР-ы зонæдты академийы Президиумы уæнг.
Гагуца
Гагуца у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны, Задæлесчы сæрмæ. Гагуца у Урсхохы хай.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Кимовск
Ки́мовск (Кимовск) у сахар Уæрæсейы Тулæйы облæсты, Кимовсчы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Тулæйы облæсты сахартæ
Нягань
Ня́гань (Нягань) у сахар Ханты-Мансийы автономон зылды.
Хъаздан
Хъаздан у ком Дыгургомы, цæугæдон Хъазданы доны дæргъмæ.
Нягань
Фиппаинæгтæ
Категори:Ханты-Мансийы автономон зылды сахартæ
Хъаздан
Литературæ
Категори:Дыгургом
Соледад (Атлантико)
Соледад (Soledad) у сахар Колумбийы. Ис Атлантикоы департаменты.
Хуссар Ирыстоны тырыса
thumb|Хуссар Ирыстоны тырыса Хуссар Ирыстоны тырыса у расткъуымон кæттаг, паддзахадон символтæй иу.
Тырысайы сфæлдисæгтыл нымайынц Цоциты Алан æмæ Гаглойты Юрийы. Уымæ гæсгæ Гаглойты Юри уыди, йæ хуызтæ чи разæрæвæрдта, уый, Цоциты Алан та уыцы хуызтæй йæ организаци «Адæмон Ныхасы» триколорджын нысан сарæзта. Фæстæдæр уыцы триколорæй пайда кæнын райдыдта æппæт хуссарирыстойнаг адæмон-сæрибæргæнæн змæлд, æмæ афтæ, Хуссар Ирыстон йæ суверенитет куы расидта, паддзахадон нысан сси.
Фыццаг хатт тырыса рæвдыстауыд 1987-æм азы, Цæгат Ирыстоны Нары, Хетæгкаты Къостайы райгуырæн боны банысан кæныны рæстæджы.
Хъазданы дон
Хъазданы дон, дыгуронау: Хъаздани дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы, Æрæфы галиу фæрсагдон.
Хуссар Ирыстоны тырыса
Тырысайы æртæ хуызы нысан кæнынц: урс — монон сыгъдæгдзинад, рухс фидæн, сырх — хæстон хъæбæтырдзинад æмæ тых, бур — фарн æмæ бæркады нысан. Йæ авторты хъуыдымæ гæсгæ тырысайы хуызтæ æвдисынц рагон индоевропæйæг æхсæнæды æртæкъæпхæнон арæзтад: дзуарылæгтæ сты урс, хæстонтæ сты сырх æмæ хуымæтæг кусджытæ сты бур. Нарты кадджыты æмæ ирон фольклоры дæр æй фенæн ис: Нарты Алæгатæ сты урс хуызы хæсджытæ, Æхсæртæггатæ сты сырх, æмæ Боратæ сты бур.
Хъазданы дон
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Дыгургомы цæугæдæттæ
Хуссар Ирыстоны тырыса
Хуссар Ирыстоны 19 сентябры бæрæг кæнынц Паддзахадон тырысайы бон.
Аушигер
Аушиге́р (Аушыджэр; Аушигер) у хъæу Кæсæг-Балхъары Цæрæчы районы. Цæрынц дзы 4,9 мин адæймаджы (2017).
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæрæчы районы цæрæнрæттæ
Къулитæ
Къулитæ (Кулиевы) сты дыгурон мыггаг.
Равзæрд
Таурæгъмæ гæсгæ, Къулитæ æмæ Сосрантæ равзæрдысты Цæргæсаты мыггагæй. Мыггæгты фыдæлтæ Къули æмæ Сосран уыдысты Цæргæсаты Цæргæсы фырты фырттæ, цардысты Къуссуйы. Къули æмæ Сосран Куссуйы слæгтæ сты, ракуырдтой устытæ æмæ сæ мыггæгтæ сæхи нæмттыл ныффыстой: Къули — Къулитæ, Сосран — Сосрантæ. Фæстæдæр дыууæ æфсымæры дæр Къуссуйыхъæуæй фæлыгъдысты Æхсæрджынмæ æмæ уым бындуронæй æрцардысты. Бирæтæ сæ фæлыгъдысты быдыры хъæутæм.
Фиппаинæгтæ
*
Брахмапутрæ
Брахмапу́трæ у стыр цæугæдон Хуссар Азийы. Хауы Гангмæ. Цæугæдоны дæргъ у 2896 км.
Нæмттæ
Тибеты йæ Мацанг æмæ Цангпо хонынц. Бангладешы йæ ном у Джамунæ.
Категори:Китайы цæугæдæттæ Категори:Индийы цæугæдæттæ Категори:Бангладешы цæугæдæттæ
Цадуаты дон
Цадуаты дон, дыгуронау: Цадуати дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы, Гуылæры доны фæрсагдон.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Дыгургомы цæугæдæттæ
Чайковский (сахар)
Чайковский (Чайковский) у сахар Уæрæсейы Пермы крайы, Чайковскийы сахары зылды административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Пермы крайы сахартæ
Гамкрелидзе, Реваз Валерианы фырт
Рева́з Валериа́ны фырт Гамкрели́дзе (райгуырдис 1927-æм азы 4 февралы Кутаисы) у советон æмæ уæрæсейаг ахуыргонд, математик. Советон Цæдисы Зонæдты академийы уæнг-корреспондент математикæйы хайады 1981-æм азæй, Уæрæсейы зонæдты академийы уæнг 2003-æм азæй, Гуырдзыстоны зонæдты академийы уæнг 1969-æм азæй.
Йæ фыдыфыд уыд юрист, Кутаисы зындгонд адвокат. Фыд каст фæцис Тбилисы университет æмæ куыста чингуыты рауагъдады; репрессигонд æрцыдис 1924-æм æмæ ма 1937-æм азы. Ахуыргонды мад моймæ ацæуыны фæстæ бацыдис Тбилисы университеты литературон факультетмæ. Йе ’фсымæр Тамаз Гамкрелидзе сси зындгонд лингвист æмæ скæсæнзонæг.
Скъоладзау ма куы уыдис, Гамкрелидзе йæ хистæр æмбал Иотам Карцивадзеимæ ахуыр кодта уæлдæр математикæ Николай Мусхелешвилийы ахуыры чиныг «Аналитикон геометрийы курс», зæгъгæ, уымæ гæсгæ. 1945-æм азы бацыдис Тбилисы университетмæ, фæлæ фыццаг курсы фæста раивта Мæскуымæ, каст фæцис Мæскуыйы паддзахадон университеты механикон-математикон факультет (1950).
Гамкрелидзейы куыстытæй сæ фылдæр сты топологийы тыххæй, стæй та дифференциалон æмбæрты теори æмæ вариацион хынцынады тыххæй. Стыр бавæрд бахаста оптималон процессты теоримæ.
1962-æм азы Реваз Гамкрелидзе, Лев Понтрягин, Владимир Болтянский æмæ Евгений Мищенко райстой Ленины номыл преми оптималон процессты математикон теори сфæлдисыны тыххæй.
Æддаг æрмæг
Категори:Уæрæсейы математиктæ Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ Категори:Физикон-математикон зонæдты доктортæ Категори:Советон Цæдисы математиктæ
Дзатцетæ
Дзатцетæ (Дзатцеевы) сты дыгурон мыггаг.
Хацыртæ (Цхинвалы район)
Хацыртæ (ხაჩირაანი) у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.
Дзатцетæ
Фиппаинæгтæ
*
Хацыртæ (Цхинвалы район)
Литературæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Кузнецк
Кузне́цк (Кузнецк) у сахар Пензæйы облæсты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Пензæйы облæсты сахартæ
Гулæртæ
Гулæртæ (Гуларовы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Дзайнухътæ
Дзайнухътæ (Дзайнуковы) сты дыгурон мыггаг.
Пахсæны район
Пахсæны район (Баксанский район, Бахъсэн район, Бахсан район) у Кæсæг-Балхъары район. Йæ административон центр у Пахсæн.
Фиппаинæгтæ
*
Дзайнухътæ
Фиппаинæгтæ
*
Богородицк
Богоро́дицк (Богородицк) у сахар Уæрæсейы Тулæйы облæсты, Богородицчы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Тулæйы облæсты сахартæ
Китайаг æвзаг
Китайаг æвзаг (汉语/漢語, Hànyǔ; 中文, Zhōngwén) — сино-тибетаг æвзæгты бинонтæм чи хауы, ахæм æвзæгты къорд. У ханæгты мадæлон æвзаг. Дзурынц ыл Азийы. Æдæппæт дзурджыты нымæц у 1,35 млрд. бæрц.
*
Къаматы комы дон
Къаматы комы дон, дыгуронау: Къамати коми дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы, Айгомæджы доны фæрсагдон.
Алиева, Диляра Алекпер кызы
Диляра (Диларæ) Алекпер кызы (Алекперы чызг) Алиева (Dilarə Ələkbər qızı Əliyeva; райгуырдис 1929-æм азы Тбилисы — амардис 1991-æм азы Гахы район) у советон-азербайджайнаг литературæ иртасæг, тæлмацгæнæг, картвелолог, филологон зонæдты доктор, Азербайджаны фысджыты цæдисы уæнг (1960-æм азæй), Гуырдзыстоны ССР-йы аивады сгуыхт кусæг, Азербайджаны ССР-йы Уæлдæр Советы депутат.
Цардафыст
Дилярæ Алиева райгуырдис 1929-æм азы 14 декабры Тбилисы, куырды бинонтæм. Каст фæцис астæуккаг скъола № 97 æмæ йæ ахуыр адард кодта Азербайджаны паддзахадон университеты скæсæнзонæн факультеты.
Университеты фæстæ бацыдис аспирантурæмæ Низамийы номыл æвзаг æмæ литературæйы институтмæ Бакуйы, уырдыгæй та йæ арвыстой Тбилисмæ, Шота Руставелийы номыл литературæйы институтмæ. Уым куыста йæ кандидатон диссертацийыл «Азербайджан æмæ Гуырдзыстоны бастдзинæдтæ XIX æнусы литературæйы», æмæ йæ бахъахъхъæдта 1954-æм азы.
Уый фæстæ Алиева бирæ азты дæргъы куыста Низамийы номыл институты, ахста дзы алыхуызон бынæттæ, уыдоны ’хсæн хистæр æмæ раззаг зонадон кусæджы бынат, литературон бастдзинæдты хайады сæргълæууæджы бынат дæр. 1984-æм азы бахъахъхъæдта йæ докторон диссертаци «Низами æмæ гуырдзиаг литературæ». 1988-æм азæй сси Азербайджаны адæмон змæлды архайæг, фæстæдæр æй равзæрстой Азербайджаны адæмон фронты советмæ. Уый йеддæмæ ма Дилярæ Алиева уыд Сылгоймæгты бартæ хъахъхъæныны æхсæнадæн йæ бындурæвæрджыты ’хсæн, демократон блокæй æвзæрст æрцыдис Азербайджаны ССР-йы Уæлдæр Советмæ.
1991-æм азы 19 апрелы цы машинæйыл цыдис ахуыргонд Айдын Мамедовимæ, уый аваримæ бахаудис Гахы районы, æмæ дыууæ бæлццоны дæр амардысты. Ныгæд æрцыдис Бакуйы кадджын уæлмæрдты дыккæгæм аллейыл.
Лекътæ
Лекътæ (Лековы) сты ирон мыггаг.
Литературæ
*
Уазитæ
Равзæрд
Ацы мыггаджы фыдæл уыд Уæлладжыры коймаг, Ос-Бæгъатыры къабазæй. Райгуырд Дæйыхъæуы. Уаниты мыггагæй иу, Уæлладжыры комæй раджы кæддæр балыгъд Дыгуры коммæ æмæ æрцард Нары. Уым бинонты хицау ссис. Хорз цардысты, фæлæ иу сывæллонæй дарддæр иннæтæ халерæйæ амардысты. Иубон Тъæпæн Дыгуры хицау Абысалты Хадзы йæ фæсдзауинтимæ Мæхческæй рацыд хъæуты бæрæг кæнынмæ. Бабæрæг кодта Фæрæскъæты, Хæнæзы, Задæлескы, æрбахæццæ Нармæ. Ам Уазиты хæдзары фос æнæ дон æмæ æнæ хæринагæй уасыдысты. Цыдæр бæллæх æрцыд, зæгъгæ, хæдзармæ бацыдысты æмæ бинонты мæрдтæй баййæфтой, æрмæст ма иу сывæллон йæ мард мады дзидзи дадта. Хабар фехъусын кодтой Хадзыйæн. Хадзы сын загъта, цæмæй йын сывæллоны йæ хæдзармæ схæссой. Куыд рабæрæг, афтæмæй, Нарыхъæуы Уазиты мыггагæй цард иунæг бинонтæ, хæстæг сын ничи разынд Дыгуры дæр. Хадзы сын сæ мулк æмæ сæ фос йæхи бакодта. Уазиты сывæллон разынд чызг, ном ыл сæвæрдтой Гумерхан. Уый Абысалтæм схъомыл, уыд уындджын. Йæ ракурын бирæты фæндыд, фæлæ Абысалтæ домдтой стыр ирæд. Уæддæр Гецаты Саусæр бафыста уыцы ирæд, ракуырдта чызджы. Гумерхан Гецаты мыггагæн уыд сæ фыццагдæр мадæлтæй иу.
Фиппаинæгтæ
*
Болохово
Бо́лохово (Болохово) у сахар Тулæйы облæсты Киреевсчы районы.
Япойнаг æвзаг
Япойнаг æвзаг (日本語, Nihongo []) у япойнаг адæмы мадæлон æвзаг. Дзурынц ыл Японы. Æдæппæт дзурджыты нымæц у 130 млн. бæрц.
*
Гасситы Æхсар
Гасситы Измаилы фырт Æхсар (Хсар ; райгуырдис 1929-æм азы Цхинвалы — амардис 2020-æм азы) у Хуссар Ирыстоны адæмон нывгæнæг, Гуырдзыстоны ССР-ы сгуыхт нывгæнæг.
Цардафыст
Гасситы Æхсар райгуырдис 1929-æм азы Хуссар Ирыстоны интеллигентон бинонты æхсæн. Йæ фыд æндæр æмæ æндæр рæстæджыты уыд Хуссар Ирыстоны паддзахадон педагогон институты ректор, афтæ ма уыд Цхинвалы Рухсады адæмон камиссариат æмæ газет «Хурзæрин»-ы редактор дæр. Йæ мад та куыста скъолайы директорæй. Æхсары бинонтæ стыр æфхæрд баййæфтой 37-æм азты репресситы рæстæджы. Йæ фыды йын уайтагъд æрцахстой æмæ йæ фехстой 1938 азы, фæлæ йæ бинонтæ æрæгмæ базыдтой. Мады та сбадын кодтой ахæстоны, куыд, зæгъгæ, у «адæмы знаджы» æмкъай, афтæ. Астаздзыд лæппуйы йæ фондзаздзыд хо æмæ нанаимæ ратардтой сæ хæдзарæй НКВД-йы кусджытæ. Æфхæрд бинонты æхсæвиуат кæнынмæ сæхимæ æрбакодта сæ сыхаг Дзадтиайы фырт. Уый сын фидарæй загъта, зæгъгæ, мын мæ бинонты иууылдæр куы амарат, уæддæр ацы адæмы æз уынджы нæ ныууаддзынæн. Æхсар йæ мысинæгты фæстæдæр куыд дзырдта, афтæмæй сæ хæдзары цы муртæ уыд, уыдон хæдзары рудзгуытæй ракалдтой æддæмæ. «Абон дæр ма мæ цæстытыл уайынц мæ фыды чингуытæ æдтæмæ куыд тахтысты æмæ зæххыл калдæй куыд уыдысты, уый. Нæ хæстæджытæ дæр нæ бауæндыдысты махмæ æххуысмæ æрбацæуын», – дзырдта-иу æрхæндæгæй нывгæнæг. Хæдзар куы асыгъдæг кодтой, уæд дзы æрбынат кодта НКВД-йы фæдагурæг. Гасситы бинонтæ цалдæр боны баззадысты сæ сыхæгтæм æмæ стæй рацыдысты æмæ æрцардысты сæ фарсмæ уынджы кæйдæр афтид ныккæнды æмæ дзы фæцардысты иуæндæс азы бæрц. Сывæллæттæ сæ мад æмæ сæ фыдмæ æнхъæлмæ кæсгæйæ, сæ фыдцарды бонтæ æрвыстой хъизæмарæй, кодтой дзы æнæады цард. Ахæм уавæры сæ æрæййæфта Стыр Фыдыбæстæйон хæсты уæззау дуг дæр. Кæм цардысты, уыцы ныккæнд уыд ахæм къаннæг, æмæ дзы дыууæ сынтæджы нæ цыдис, Æхсар-иу фынæй кодта стъолыл. Уæззау цард кодтой бинонтæ, фæлæ фæрæзтой. Йæ мысинæгты-иу радзырдта, зæгъгæ, кæм цардысты, уыцы ныккæндмæ бырыдысты мыстытæ æмæ цæмæй йæ хомæ ма бабырыдаиккой, уый тыххæй-иу æхсæв рæстмæ фынæй дæр нæ кодта. Уыдис-иу афтæ æмæ-иу Æхсары йæхицæй хистæртæ хыл кæнын кодтой хæрдыл. Кæрдзыны къæбæр, цыхты къæртт æмæ хъæдуры къус лæппуйæн уыдысты йæ буары цъæхты аргъ. Цæмæй сывæллæттæ æххормаг ма уыдаиккой, уый тыххæй-иу йæ нана къуымбилæй сбыдта цъындатæ æмæ-иу сæ ауæй кодта. Чысыл лæппу йæ нанайы фыдæбон хорз кæй æмбæрста, уæззау царды уаргъ кæй хастой, уый тыххæй Æхсар агуырдта царды фæрæзтæ æмæ дыууадæсаздзыдæй райдыдта кусын колхозы. Уыцы рæстæджы фæзындысты æрыгон лæппуйы фыццаг нывтæ дæр. Йæ мадмæ-иу цы фыстæджытæ æрвыстой, уыдоны-иу сныв кодта йæхи, йæ хо æмæ йæ нанайы.
Æхсары «троцкисты фырт» кæй хуыдтой, йæ сывæллоны бонты уæззау цард кæй кодта, уыдон егъау трагикон æмæ негативон фæд ныууагътой нывгæнæджы сфæлдыстады дæр. Йæ бирæ нывты адæмы рæгъмæ хæссы 1937-æм азы репресситы темæ. Йæ мад æмæ йæ фыдмæ бирæ азты дæргъы кæй æнхъæлмæ каст, ныййарджыты рæвдыд кæй агуырдта, уый дæр ирдæй зыны йе сфæлдыстады. Æрыгон лæппуйæн кæддæридæр йæ фарст уыдис, зæгъгæ, цæмæн, цæй тыххæй баййæфтой ахæм æфхæрд сæ бинонтæ. Йæ зæрдæ рыст кæмæй уыдис, уыцы темæтыл ныффыста ахæм нывтæ, куыд: «За что?», «Расстрел», «Выстрел в спину», «Исповедь», «Ожидание. Бабушка», «Воспоминание», «Ожидание у моста», «Мальчик болеет» æмæ бирæ æндæртæ. Гасситы Æхсары тыххæй ныр дæр æрымысынц йæ царды нывтæ йын тынг хорз чи зыдта, уыдон.
Стыр Фыдыбæстæйон хæсты фæстæ 1945-æм азы Гасситы Æхсар бацыд Цхинвалы нывгæнæн ахуыргæнæндонмæ. Нывгæнæн ахуыргæнæндон каст фæцис æнтыстджынæй æмæ стæй уый фæстæ фæлварæнтæ радта Мæскуыйы прикладон аивады институтмæ. Кæд Æхсарæн, цы ’мбæлдис, уыцы баллтæ нывæрдтой, уæддæр æй нал бауагътой институтмæ, «адæмы знаджы фырт» кæй у, уымæ гæсгæ. Уæд æрыгон лæппу дыккаг аз – 1951 азы, бацыдис ахуыр кæнынмæ Тбилисы нывгæнæн академимæ. Йæ ахуыргæнджытæ уыдысты Васили Шухаев æмæ Аполлон Кутателадзе, уыдонмæ бахъахъхъæдта йæ дипломон куыст дæр. Гасситы Æхсары студентон нывтæн сæ фылдæр æвæрд сты Академийы методикон фонды.
1956 азы Æхсары бинонтæ реабилитацигонд æрцыдысты æмæ сын фæстæмæ радтой сæ фатер.
Гасситы Æхсар Академийы фæстæ цасдæр рæстæг ацардис Гуырдзыстоны æмæ фыста пьесæтæ, арæзта театрæн декорацитæ æндæр æмæ æндæр спектакльтæм, Тбилисы Ш. Руставелийы номыл театры сценæйыл æххæст кодта рольтæ. Уый фæстæ та иу азæй фылдæр ацардис Ирыстоны æмæ дзы ныффыста этюдтæ. Ныв кодта Ирыстоны æрдз, адæмы, зæрæдты, мæсгуыты, цæрæгойты. Куыста горæт Налцыччы, Владимиры æмæ Рязаны ахуыргæнæгæй. 1961 азы та ссис СССР-ы нывгæнджыты цæдисы уæнг.
Йæ хойы амæлæт тынг бандæвта Æхсарыл æмæ бирæ рæстæг уыдис хъынцъымы æмæ нæ куыста. (Уый уыдис 1962 азы). Цæмæй йæ йæ маст цард æмæ трагеди ферох уыдаит, уый тыххæй ацыдис Цхинвалæй æмæ 1964 азы нывгæнæг ахуыр кæнынмæ бацыдис Мæскуыйы Суриковы номыл нывгæнæн институты цур аспирантурæмæ.
Ацы ран та йын къухдариуæг кодта Стыр театры сæйраг нывгæнæг В. Рындин. Мæскуыйы уæвгæйæ, Æхсар базонгæ æмæ схæлар ис ахæм нывгæнджытæ-шестидесятниктимæ, (фæсхæсты æнæофициалон аивады нывгæнджытæ) куыд Яковлев, Пятницкий, Ворошилов, Курочкин æмæ æндæртимæ. Уыдон æндæвдадæй Æхсар ныууагъта йæ аспирантурæ æмæ нал сразы ис Стыр театры нывгæнæгæй бакусыныл дæр. Цæмæй йын цæрæн хæдзар радтаиккой, уый тыххæй куыста уынгтæ сæрфæгæй. Уый фæстæ йæ царды ралæууыд ног рæстæг æмæ уæд ссардта йæхи уникалон, сфæлдыстадон стиль. Æхсар ссис зындгонд нывгæнæг. Персоналон равдыстытæ-иу сорганизаци кодта Цхинвал, Дзæуджыхъæу, Мæскуы æмæ Тбилисы. Йæ нывты йын балхæдтой Уæрæсейы æмæ фæсарæнты музейтæ. Райста сгуыхт нывгæнæджы кадджын ном дæр. Нывгæ-нæг «Зæронд Цхинвал»-ы темæйыл ныффыста бирæ уацмыстæ – «Ласточка», «Старый Цхинвал», «Зима в Цхинвале», «Еврейский квартал» æмæ æндæртæ. 1970-æм азы йæ зæронд мадмæ Æхсар йæ бинонтимæ цæрынмæ æрцыдис Хуссар Ирыстонмæ. Цхинвалмæ-иу æм арæх æрцыдысты йе ’мбæлттæ Мæскуыйæ – нывгæнджытæ, къамисджытæ аивадиртасджытæ. Хетæгкаты Къостайы номыл Хуссар Ирыстоны паддзахадон драмон театры заказмæ гæсгæ та 1980 азты декорацитæ сарæзта цалдæр спектаклæн.
Ныллæууыд 1989 аз, Хуссар Ирыстонмæ куы лæбурдтой гуырдзиæгтæ, уыцы аз. Блокадæ, æхстытæ, хæлцадон продуктты цухдзинад. Уый фæстæ та 1991 азы уыд зæххæнкъуыст. Афтæмæй сæмхæццæ сты трагикон цаутæ, тугкалд, адæмы рыст æмæ хъизæмæрттæ. Уыцы рæстæджы Æхсар ныффыста ахæм нывтæ: «Беженцы», «Землетрясение в Хахет», «Разоренный дом», «Сороковой день» æмæ æн-дæртæ. Уæззау 90-æм азты нывгæнæгæн стыр æххуыс бакодта йе ’ввахс æмбал Лев Мелихов, кæцы цардис Мæскуыйы æмæ йæ къухдариуæгады бын уыдис галерея. Ам Æхсарæн æлхæдтой йæ нывтæ æмæ афтæмæй бафæрæзта уæззау дугæн. Фæстаг азты нывгæнæгæн йæ бирæ нывтæ равдыстыты æвæрд цыдысты Мæскуы, Бетъырбух, Эдинбург, Берлин, Дрезден, Цюрих, Флоренци, Страсбург, Инсбрук æмæ æндæр рæтты.
2000-æм азы нывгæнæг ныффыста сæдæ уацмысы бæрц, сфæлхатт ма кодта йæ бирæфигурæйон композици «Айс æй, аназ æй», афтæ ма сфæлхат кодта йæ зæронд куыстыты композицитæй бирæты.
Фиппаинæгтæ
Æхсар Категори:Хуссар Ирыстоны нывгæнджытæ Категори:Цхинвалы чи райгуырдис, уыдон Категори:1929-æм азы чи райгуырдис, уыдон Категори:2020-æм азы чи амардис, уыдон Категори:Нывгæнджытæ алфавитмæ гæсгæ
Пачур
Пачур у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.
Литературæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Соликамск
Фиппаинæгтæ
Категори:Пермы крайы сахартæ
Соачæ
Соачæ (Soacha) у сахар Колумбийы, Боготайы горæтгæрон.
Фиппаинæгтæ
Категори:Колумбийы сахартæ
Киреевск
Фиппаинæгтæ
Категори:Тулæйы облæсты сахартæ
Бисойтæ
Бисойтæ (Бисоевы) сты ирон мыггаг.
Ибаге
Ибаге́ (Ibague) у сахар Колумбийы, Толимæйы департаменты административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Колумбийы сахартæ
Алымбег
Алымбег у ирон нæлгоймаджы ном.
Литературæ
Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Къостантæ
Къостантæ (Костановы) сты дыгурон мыггаг.
Равзæрд
Къостантæ Дзинагъайы хъæумæ æрбафтыдысты Туалгомæй, Хели, зæгъгæ, уыцы хъæуæй. Се ’рвадæлтыл нымайынц Доныфарсы цæрæг Дзираты мыггаджы. 1886 азы Къостанты мыггагæй Дзинагъайы цард æд бинонтæ Чермены фырт Абрен. Абрен уыд Къостаны фæстæ Дзинагъайы цæрæг Къостанты фыд.
Фиппаинæгтæ
*
Гаматæ
Гаматæ (Гамаевы) сты ирон мыггаг.