cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хуссар Ирыстоны паддзахадон университет
Ахуыргæнæндоны сырæзт æмæ фыццаг азтæ
1931-æм азы 19 сентябры ауагъдæуыд Хуссар Ирыстоны адæмон ахуырады облæстон хайады сæрмагонд рабадт, цыран большевикты Æппæтцæдисон Коммунистон партийы 1931-æм азы 11 ноябры уынаффæмæ гæсгæ рахаста фæндон, цæмæй Сталиниры конд æрцæуа педагогон институт. Коллеги организацион-техникон куыстыты тыххæй равзæрста комитет Тыбылты Алыксандры сæргълæудæй. Комитеты скондмæ бацыдысты: Адæмон ахуырады облæстон хайадæй (Исакова А.), Централон Æххæстгæнæн Комитетæй (Битеты В.), партион Комитетæй (Гасситы И.) æмæ совпрофцæдистæй (Гæззаты Г.).
1932-æм азы 1 январы Сталиниры кадджын уавæры байгом ис педагогон институты фыццаг курс дыууæ хайадимæ: агробиологи æмæ физикон-математикон хайæдтæ. Студенттæ та уыдысты 20 адæймаджы. Курс уыдис æртæазон. Уæлрадон уавæртæ домдтой, цæмæй институтмæ истаиккой авд къласы ахуыр кæмæ уыд, ахæмты. 1931 азы фыццаг курсмæ бахастæуыд 31 курдиаты.
Кæй зæгъын æй хъæуы, уæлдæр скъола бакæнæн уыд раздæр дæр, фæлæ нæ Гуырдзыстоны меньшевикон хицауады 1917–1921 азты знагиуæгон хæст бахъыгдардта. Нæхи бынæттон кадртæ нæм кæй нæ фаг кодтой, уымæ гæсгæ хицауады æмбæлон оргæнты бахъуыдис нæ бæстæйы æндæр уæлдæр ахуыргæнæндæттæй специалистты æрхоныны сæр.
Фыццаг рæстæджыты педагогон институтæн нæ уыд йæхи агъуыст, уымæ гæсгæ фыццаг курсы ахуыртæ ауадзынæн хицæнгонд æрцыдысты аудиторитæн музыкалон скъола æмæ педагогон ахуыргæнæндоны агъуыстыты хатæнтæ.
Цасдæр рæстæджы агропединститут архайдта Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон театры агъуысты, стæй йæ раивтой Сталиниры педагогон ахуыргæнæндоны агъуыстмæ, уым сын рахицæн кодтой авд къласы. Институты администраци та уыд дыууæ чысыл хатæны. Институтæн нæма уыд нæдæр кабинеттæ, нæдæр лабораторитæ. Фыццаг рауагъд уыд 1935-æм азы.
1933–1934 ахуыры азы ма институты конд æрцыдысты æвзаг æмæ литературæйы факультет — ирон æмæ уырыссаг хайæдтæ.
1934–1935 ахуыры азы ногæй баконд факультеттæн уыдис сæхи кабинеттæ: физикæ æмæ математикæйы, ботаникон, зоологион, ирон æвзаг æмæ литературæйы, уырыссаг æвзаг æмæ литературæйы, æфсæддон кабинет, уымæй уæлдай ифтонггонд æрцыдис химион лаборатори.
1936 ахуыры азы ам райдыдтой кусын æртæ факультеты: æрдззонæн (3 курсы), æвзаг æмæ литературæ (2 курсы), физикæ æмæ математикæ (2 курсы). Абитуриенттæ уæлдæр ахуырмæ бацæуыны тыххæй æнæмæнгхъæугæ зонындзинæдтæ истой æдзухон цæттæгæнæн курсыты, афтæ ма кусæгон факультеты курсыты дæр.
Æрдззонæн факультеты 3 курсы ахуыр кодта 43 студенты, æвзаг æмæ литературæйы факультеты 2 курсы — 32 студенты; рабфакы 4 курсы уыдис 26 хъусæджы, цæттæгæнæн курсыты та — 17 адæймаджы. Æдæппæт — 122 студенты.
Педагогон кадртæ бацæттæ кæныны фарст уыдис облæсты партион æмæ паддзахадон оргæнты æрвылбоны хъусдарды нысан.
Наркомпросы уынаффæты нысан чындæуыд, зæгъгæ, «иу скъоламæ уæлдæр ахуыримæ ахуыргæнджытæй хауы æрмæстдæр дыууæ ахуыргæнæджы...». Уыцы уавæр наркомпросы æркодта уымæ, æмæ 1937 азы пединститут реорганизацигонд æрцыдис дыууæазон ахуыргæнджыты институтæй.
Фыццаг дæс азы тынг зын рæстæджытæ æрвыста институт æрмæст йæ саразыны æмæ организаци кæныны хъуыддаджы. Йæ ахуыргæнджытæй кæйдæрты рахуыдтой «адæмы знæгтæ». «Къласон знæгтæ», «контрреволюцион троцкисттыл» нымад æрцыдысты Багаты Серги (ахуыргæнæг), Зæгъойты Сарди æмæ Æлборты Никъала (студенттæ). Уыцы нысанæн ма ахуыргæнджытæй дæр чидæртæ сæрибар æрцыдысты сæ бынæттæй. Уыцы рæстæджы Сталиниры ахуыргæнджыты институты ректорæй нысан æрцыдис Хетæгкаты В.А., йæ хæдивæгæй та — Хъорнаты В.Г.
30-æм азты фæзындысты хæдархайгæ аивадон, спортивон æмæ политахуыры (ахуыр кодтой большевикты Æппæтцæдисон КП истори) къордтæ. Фæлæ дзы зонадон-студентон къордтæ нæма уыдис.
1806
1806 1806
Хуссар Ирыстоны паддзахадон университет
Ахуыргæнæндоны сырæзт æмæ фыццаг азтæ
Химион лаборатори æмæ 7 кабинеты тынг сарæзтой сæ къух цы предметтæ ахуыр кодтой, уыдоны лæмбынæг биноныг кæнынæн. Бынæттон кадртæй уыцы рæстæджы штаты куыстой 16 адæймаджы: Хетæгкаты В.А., Хъорнаты Б.Т., Коцты Н.С., Уанеты З.Н., Гæдиаты П.Ю., Плиты И.С., Гасситы И.Б., Нартыхты А.М., Бекъойты Д.Г., Харебаты А.Т., Чилæхсаты Н.И; æрцæуæггæгтæй: Т.С. Панпалов, В.Г. Арутюнов, С.М. Веллер, Д.Г. Гонашвили, А.Е. Гогуа.
Ахуыргæнджыты зонадон æмвæзад нырма дзуапп нæ лæвæрдта уæлдæр скъолайы домæнтæм. Бынæттон кадрты ’хсæн уыдис æрмæстдæр иу доцент, 8-æй — доценты хæстæ æххæстгæнæджы, иннæтæ уыдысты ахуыргæнджытæ æмæ ассистенттæ.
Ахуыргæнджыты институты зонадон-иртасæн куыстытæ нæма цыдис, бæлвырд цыдысты æрмæстдæр дарддæры перспективæты тыххæй фарстытæ æмæ сæ хицæн ахуыргæнджытæ нысан кодтой иртасæн темæтæ.
1937–1938 ахуыры азты ахуыргæнджыты институты уыдис 10 курсы, 105 студентимæ, рабфакы хъусджыты куы банымайæм, уæд.
1939-æм азы февралы мæймæ ахуыргæнджыты институтæн нæ уыд хисæрмагонд агъуыст. 1939 азы сентябры ахуыртæ райдыдтой йæхи сæрмагонд агъуысты æмæ йæ 1970 азы та схуыдтой педагогон институт.
1938–1939 ахуыры азты филологион факультеты конд æрцыдис ног хайад — гуырдзиаг æвзаджы факультет, æмæ студентты контингент дæр уый æмрæстæджы фæфылдæр 133-йæ 225-мæ. 1970 азы институты дирекци æрæвæрдта фарст бынæттон хицауады оргæнты раз историон факультет бакæныны тыххæй. Уый та баст уыд иумæйаг æмæ фыдыбæстон истори ахуыр кæныны æнæмæнгдзинадыл.
Историон факультетыл лекцитæ кастысты Уанеты З.Н., Хъуылымбегты Г.Ф., Бекъойты С.Г.
1941 азы институты сарæзтæуыд 8 кафедрæйы: педагогикæйы кафедрæ (йæ сæргълæууæг историон зонæдты кандидат Гæдиаты Пъетре), æрдззонæны (йæ сæргълæууæг профессор Гозбашьян Симон), марксизм-ленинизмы бындуртæ (йæ сæргълæууæг Хъуылымбегты Георги), историйы (йæ сæргълæууæг профессор Азатян Ганк), физикæ æмæ математикæйы (йæ сæргълæууæг доценты хæстæ æххæстгæнæг Панпалов Павел), гуырдзиаг æвзаг æмæ литературæйы (йæ сæргълæууæг доцент Бегиашвили Федыр).
Кафедрæты сарæзтой, фæлæ ирон æвзаг æмæ литературæйы, уырыссаг æвзаг æмæ литературæйы кафедрæтæ баззадысты сæрибарæй.
Литературæйы факультеты деканаты куыста Плиты И.С., æрдззонæны — Хъорнаты Б.Т. (Санахъоты Е.Ф. æндæр куыстмæ кæй ацыдис, уымæ гæсгæ).
Лезгистан
thumb|Лекъ кæм цæрынц, уыцы бæстæ Лезгистан кæнæ Лечъы бæстæ (Лезгистан), лекъ кæм цæрынц, Хуссар Дагъистаны æмæ Цæгат Азербайджаны бæстæйы æнæофициалон ном.
Колот
Колот у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы. Ис Лехурагомы.
Лезгистан
Категори:Дагъистаны истори Категори:Азербайджаны истори
Колот
Литературæ
Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Хуссар Ирыстоны паддзахадон университет
Ахуыргæнæндоны сырæзт æмæ фыццаг азтæ
Фыдыбæстæйы Стыр хæст кæй райдыдта, уый институты цардмæ бахаста ахъаззаг ивддзинæдтæ. Педагогон институт рацарæзтой æртæазон курсытæм, ахуыры аз та-иу райдыдта 1-æм августæй. Институты агъуысты бакодтой госпиталь, институт та ахастой скъолайы агъуыстмæ. Сырх Æфсады рæнхъытæм сидтонты нымæц кæй фæфылдæр ис, уымæ гæсгæ тынг фæкъаддæр хистæр курсыты студентты нымæц.
1805
1805 1805
Хуссар Ирыстоны паддзахадон университет
Ахуыргæнæндоны сырæзт æмæ фыццаг азтæ
Уымæй дарддæр сæ ныййарджытæ æфсадмæ мобилизаци кæмæн æрцыдысты, уыдонæн дæр ахуыр кæныны фадат кæй нæ уыдис, уымæ гæсгæ уагътой сæ ахуыр. Уый фæстиуæгæн кæцыфæнды курсытæ æхгæд æрцыдысты, студенттæ сын кæй нæ фаг кодта, уымæ гæсгæ.
Æфсадмæ фæсидтысты ахуыргæнджытæм дæр — фондзæй ацыдысты хæстмæ.
1941 азы институты уыдис 323 студенты, 1942–1943 ахуыры азы ма дзы баззад 125.
Институты ахуыры нывæзтмæ хаст æрцыдис Æппæтиумæйаг ахуыртæ. Æппæтиумæйаг æфсæддон цæттæдзинад хъуамæ ахуыр кодтаиккой студенттæ, ахуыргæнджытæ-административон персонал, уый фæстæ хъуамæ радтаиккой фæлварæнтæ — æхсынæй, къухы гранатæ æмæ къухы пулеметимæ архайынæй; уымæй дарддæр хъуамæ равдыстаиккой тактикон, æхсын, физикон, химион цæттæдзинад. Студенттæ фæлварæнтæ лæвæрдтой ахæм комплексæй: «Цæттæ у куыст æмæ хъахъхъæнынмæ».
Институты уагъд цыдис политикон хъомыладон куыст, уый ссис æнæхъæн ахуыры процессы æнæмæнгхъæугæ мадзал. Курсытæм фидаргонд агитатортæ кастысты лекцитæ актуалон темæтыл (фашизм æмæ фашистон агрессийыл, оккупацигонд территоритыл режимы тыххæй, фронтæн баххуыс кæныны тыххæй).
Бæдоатæ
Бæдоатæ (Бадоевы) сты ирон мыггаг.
Урухская
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуымы районы цæрæнрæттæ
Бæдоатæ
*
Хуссар Ирыстоны паддзахадон университет
Ныры уавæр
Абон Хуссар Ирыстоны паддзахадон университет у педагогон кадрты сæйраг цæттæгæнæн центр.
Университет стыр зиан баййæфта 2008-æм азы хæсты рæстæг, ныртæккæ ис ын дыууæ ахуыры бæстыхайы æмæ иу ног æмдзæрæн. Æмдзæрæн у æнæмæнг хъæугæ, дард районты чи цæры, уыдонæн — уæлдайдæр Ленингоры районæй æрбацæуæг студенттæн.
2011-æм азы сентябры райдыдта ног арæзтад — Хуссар Ирыстоны президент Кокойты Эдуарды ныхæстæм гæсгæ, Цхинвалы уыдзæнис æппæт Кавказы хуыздæр университеты комплекс.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зонад Хуссар Ирыстоны Категори:Уæлдæр ахуыргæнæндæттæ
Ямболы облæст
Ямболы облæст (Област Ямбол) у Болгарийы Хуссар-Скæсæйнаг регионы облæст. Йæ административон центр у Ямбол. Облæсты цæрынц 156 070 адæймаджы.
Цæгаты облæст æмарæн у Сливены облæстимæ, ныгуылæны — Хасковойы облæстимæ, скæсæны — Бургасы облæстимæ, хуссары та у паддзахадон арæн Турчы Республикæимæ.
868-æм аз
Амардысты
Категори:868
Ямболы облæст
Облæст цы территори ахсы, уый фæзуат у 3335,5 км², уый у æппæт Болгарийы территорийы 3,1 %.
Административон æгъдауæй облæст дихгонд у фондз хъæубæстæйыл:
Кæсæны цъупп
Кæсæны цъупп у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Гуысырайы цур.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
1664-æм аз
Амардысты
Категори:1664
1807
1807 1807moi nanca 1807 1807
Мусы мæлдзыг
Фиппаинæгтæ
Категори:Сасчытæ
Кæсæн дур
Кæсæн дур у къæдзæх Цæгат Ирыстоны. Ис Хæрисджыны цур.
Сахълæу
Сахълæу у ирон нæлгоймаджы ном.
Чанаккале (ил)
Чанаккале́ (Çanakkale ili) у ил (провинци) Турчы ныгуылæны.
Фиппаинæгтæ
Категори:Турчы провинцитæ
Гогунитæ
thumb|right|150px|[[Гогуниты Спартак]] Гогунитæ кæнæ Гогнитæ (Гогниевы, Гогуниевы) сты ирон мыггаг.
Истори
Фæснæлы цы Гогунитæ цæры, уыдонæн фыдæл ыслыгъдис Гуырдзыйæ. Уым сæ мыггаг уыд Гогунашвили.
Фиппаинæгтæ
*
Болонья
Болонья (Bologna, Bulåggna, Bononia, Felsina) у сахар Италийы цæгаты, Эмили-Романьяйы административон центр. Цæрынц дзы 376 792 адæймаджы (2009).
Фиппаинæгтæ
Категори:Эмили-Романьяйы сахартæ
Гудермес
Гудерме́с (Гуьмсе) у сахар Цæцæны, Гудермесы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæцæны сахартæ Категори:Гудермесы районы цæрæнрæттæ
Лекъаг адæм
Лекъæгтæ кæнæ лекъ (лезгияр, лекьер, лезгины) сты Кавказы цæрджытæ, сæ фылдæр хай цæры Дагъистан æмæ Азербайджаны. Уыдон дзурынц лекъаг æвзагыл. Лекъæгтæ сты пысылмæттæ.
Ахæлиу
Адæмы историон бæстæ у Лезгистан (лекъ кæм цæрынц, уыцы бæстæйы æнæофициалон ном).
Дагъистаны цæрынц Ахтыйы, Дербенты, Докузпарайы, Курахы, Магарамкенты, Сулейман-Стальскийы, Хивы районты.
Азербайджаны цæрынц Кусарыйы, Кубайы, Хачмазы, Габалайы, Исмаиллыйы, Огъузы, Шекийы районты. thumb|left|250px|Лекъ кæм цæрынц, уыцы бæстæ
Номдзыд лекъæгтæ
Категори:Дагъистаны адæмтæ Категори:Азербайджаны адæмтæ Категори:Кавказы адæмтæ
Хуыцауы дзуар
Хуыцауы дзуар — къайадыл аудæг æмæ сылгоймæгтæн цот кæныны хъомысдæттæг бардуаг.
Хæхбæсты Иры ’хсæн кадджын уыдис. Раздæр, стæмæй фæстæмæ, алы хъæуы дæр Хуыцауы дзуары номыл уыдис сæрмагонд кувæндон. Алы аз дæр октябыры мæйы кæрон йæ кувæндæтты кодтой куывдтæ. Уыцы бон-иу афæдзы дæргъы сывæллон цы бинонтæн райгуырд, кæнæ-иу сæ чызджы моймæ чи радта, уыдон дзуары номыл æргæвстой уæрыкк кæнæ нæл фыс æмæ-иу дзуарæй куырдтой, цæмæй сын сæ сылгоймæгты æнæнизæй уадза, æмæ сæ бон бауа нæлгоймаг цот фæфылдæр кæнын.
Хуыцауы дзуары бæрæгбон нымад уыдис хъæугуывдыл æмæ йæм, уыцы хъæубæстæй алидзæг адæмæй фæстæмæ, æцæгæлон адæм нæ уагътой.
Категори:Ирон мифологи
Мариехамн
Ма́арианхаминæ (Maarianhamina), Мариеха́мн (Mariehamn) у Аландты сæйраг сахар.
Зылын асинтæ
Зылын асинтæ у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Хидыхъусы цур.
Мариехамн
Фиппаинæгтæ
Категори:Финляндийы сахартæ Категори:Балты денджызы порттæ Категори:Аланды сакъадæхтæ
Зылын асинтæ
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
1808
1808 1808
Къаболаты Валери
Къаболаты Владимиры фырт Валери (райгуырдис 1958-æм азы 11 октябры Хæтæлдоны, Алагиры районы ЦИАССР, УСФСР, ССРЦ) — амалиуæгдар, æхсæнадон архайæг. Мæскуыйы ирон æхсæнады Советы сæрдар (националон-культурон æхсæнадон организаци) 2004 азæй 2015 азмæ. Организаци РКНК-йы (Кавказы адæмты Уæрæсейы Конгресс) æмсæрдар. Фонд «Благотворец»-ы бындурæвæрджытæй иу.
Цардафыст
Къаболаты Валодяйы фырт Валери райгуырд 1958 азы 11 октябры Хæтæлдоны, Цæгат Ирыстоны Алагиры районы Советон æфсады афицеры хæдзары. Каст фæци горæт Орджоникидзейы 50-æм скъола сызгъæрин майданимæ, 1982 азы та — Мæскуыйы разамынды институт æмæ сси «инженер-экономист по организации управления». У экономикон зонæдты кандидат (йæ диссертаци бахъахъхъæдта 2005 азы, темæ «Демографический потенциал и занятость населения в условиях экономического развития Республики Северная Осетия-Алания» ).
1982 азæй 1988 азмæ куыста УСФСР Минавтотрансы хайады цалдар позицитыл: техникон цæстдарды отделы радгæс механикæй, инженер-технологæй, автоколоннæйы сæргълæууæгæй, пъланон-кондады отделы хицауæй, куыстуаты сæйраг инженерæй, кондандон иугонды сæйраг инженерæй.
1988 азæй абоны онг у амалиуæгдар. Кодта арæзтадон куыстытæ, уагъта металлоконструкцитæ, девелопмент æмæ консалтингы куыст кодта, хъæууон-хæдзарадон хайады стæй æхсæнадон хæлцады архæйдта.
1994 азы æвзæрст æрцыд Мæскуыйы ирон æхсæнады Советы уæнгæй, 2004 азы та — Советы сæргълæууæгæй. Ацы бынатмæ æвзæрст æрцыд фондз хатты æмæ йæ ныууагъта 2015 азы, фæлæ баззад Советы хуымæтæг уæнгæй.
90-æм уæззау азты Батырты Ким, Хæблиаты Владислав æмæ Къаболаты Валери сарæзтой фонд «Благотворец», кæцы æхцайы фæрæзты руаджы æххуыс кодта пенсионертæн, иунæгæй чи баззад æмæ Мæскуыйы чи цард, уыдонæн (æппæт адæмы хæтты æмбæстæгтæн). Фонд куыста 2017-æм азы сентябры онг.
Советы сæргълæууæгæй куы куыста, уæд сарæзта материалон преми (1 000 доллæры) алы студентæн дæр, Ирыстонæй чи уыд æмæ институт сырх дипломыл каст чи фæци.
Ис ын бинонтæ: йæ бинойнаг Къаболаты Маринæимæ схъомыл кодта фондз сывæллоны, сæ цоты цот сты цыппар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Уæрæсейы амалхъом адæм Категори:Мæскуыйы ирон æхсæнад Валери
1809
1809 1809moi nanca 1809
Мархо
Мархо — иронау афтæ хонынц, авд къуырийы чи ахæссы æмæ Комахсæны хæдфæстæ чи райдайы, уыцы Стыр комбæттæнтæ.
Ирон адæмы цардæвæрд, иртасджытæй бирæтæ куыд зæгъынц, афтæмæй комбæттæнтæ уыдысты, ирон адæм, зæгъæн ис, æмæ биноныгæй кæй æххæст кодтой, чырыстон дины уыцы хæрз чысыл хай.
«Чырыстон ирæттæй бирæтæ, — фыста Тыхостаты Иналыхъ, — аргъуаны тыххæй бæлвырд ницы зыдтой, æрмæст дины догматтæ (сæйраг уавæртæ) нæ, фæлæ иу чырыстон куывд дæр нæ зыдтой æмæ не ’мбæрстой чырыстон бæрæгбæтты нысаниуæг, афтæмæй уæддæр æнувыдæй æххæст кодтой чырыстон комдарæнты домæнтæ».
Категори:Комдарæнтæ Категори:Ирон адæм Категори:Чырыстон дин
Виктори (Сейшелтæ)
Виктори (Victoria) у Сейшелты сæйраг сахар.
869-æм аз
Амардысты
Категори:869
1810
1810 1810
Дзебысатæ
Дзебысатæ (Дзебисовы, ჯებისაშვილი, გებისაშვილი ) сты ирон мыггаг.
1665-æм аз
Амардысты
Категори:1665
Дзæгъидоны рагъ
Дзæгъидоны рагъ у хохы рагъ Цæгат Ирыстоны. Ис Хидыхъусы цур.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хæхтæ
870-æм аз
Амардысты
Категори:870
Остравæ
Остравæ (Ostrava, Uostrawa) у сахар Чехийы, Морави-Силезийы крайы административон центр.
1811
1811 1811
Долыгъы ком
Долыгъы ком у ком Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Æрæфы район
Ичет
Ичет кæнæ Чертхъотæ у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы. Ис Лехурагомы.
Литературæ
Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Джетæйы дагъ
Джетæйы дагъ у айнæг Цæгат Ирыстоны. Ис Дзывгъисы сæрмæ.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хæхтæ
Тæгуыз
Тæгуыз кæнæ тæгуызгæрдæг (Sparganium, Ежеголовник) у кæрдæг зайæгойты мыггаг.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Форт-Росс
Форт-Росс (Форт-Росс, Fort Ross) у раздæры уырыссаг хъæу æмæ фидар Калифорнийы, 80 километры Сан-Францискойы æддæмæ. Форт-Росс уыди æппæты хуссарддæр уырыссаг хъæу Цæгат Америкæйы. Ныртæккæ уый у историон парк (историон хæзнайы объект).
Категори:Уæрæсейы раздæры колонитæ Категори:АИШ-ы музейтæ
Хацыртæ
Хацыртæ кæнæ Хачиртæ (Хачировы) сты ирон мыггаг.
Эдирне (ил)
Эдирне (Edirne) у ил (провинци) Турчы ныгуылæны.
Хацыртæ
Равзæрд
Сæ мыггаджы фыдæл уыд Хъаитт. Цардысты Къумбулты. Къумбулты ракуырдта ус, бинонты хицау ссис æмæ йæ цоты схуыдта йæхи номæй. Хачырты хистæртæй иуæй-иутæ дзурынц, зæгъгæ, дам, Кæсæг-Балхъары цы Хачирты мыггаг цæры, уыдон Дыгургомæй алидзгæ сты. Раджы кæддæр Къумбулты хъæуæй иу лæг фæлыгъд Кæсæг-Балхъармæ, уым кæцыдæр хъæуы æрцард, ракуырдта ус, рацыд ын зæнæг. Дыгурон Хачиртæ æмæ Кæсæг-Балхъары Хачиртæ кæрæдзи хæстæгдзинад зонынц, абон дæр лымæн æмæ уарзонæй цæрынц. Ис ма Хачирты мыггаджы тыххæй иу хабар. Ацы хабар йæ къухфысты ныууагъта ахуыргонд Е.Г. Пчелина. Пчелина фыссы, зæгъгæ, Хачырты мыггаг ис Хуссар Ирыстоны дæр, се ’рвадæлтыл сын нымайынц Туаты, Уалыты, Уæзæгты æмæ Задыты мыггæгты. Фæлæ кæд æмæ куыдæй æрбафтыдысты Хачыртæ Хуссар Ирыстонмæ, ацы мыггæгтимæ кæд бахæстæг сты, уый тыххæй Е.Г. Пчелина ницы фыссы. Дыгурон Хачирты мыггаджы хистæртæ дæр Хуссар Ирыстоны цæрæг Хачырты мыггаджы тыххæй ницы зонынц.
Эдирне (ил)
Фиппаинæгтæ
Категори:Турчы провинцитæ
Хацыртæ
Фиппаинæгтæ
*
Зруджы Майрæм
Зруджы Майрæм кæнæ Хозиты Майрæм у чырыстон аргъуан Цæгат Ирыстоны. Арæзт у Зруггомы доны рахиз былыл, Хидыхъус æмæ Фæзыхъæуы ’хсæн.
Истори
Куыд сбæрæг, афтæмæй аргъуан арæзт æрцыд XI æнусы. Йæ арæзты сæйраг нысан уыдис ирон адæмы ’хсæн чырыстон дин рапарахат кæнын.
Йæ систæ амад сты фаст æмæ лыггонд бур цына дурæй, дыууæ цъарæй, астæуæй — лыстæг цына дуры сæстытæ æмæ чъыруагъд. Йæ æддаг цъары дуртæй бирæтыл ис нывæфтыдтæ. Агъуыст у дæргъæццон, цыппæрдигъон. Йæ дæргъ скæсæнæй ныгуылæнмæ у 13 метры æмæ 20 сантиметры; фæрсмæ та — хуссарæй цæгатмæ — 7 метры æмæ 85 сантиметры; йæ бæрзæнд — 9 метры онг. Систы фæтæн сæ амадмæ гæсгæ у алыхуызон — 70–97 сантиметры. Йæ хурыскæсæн æмæ ныгуылæн систы ис æртыгай рудзгуытæ. Хуссарварс сисы та — 2 рудзынджы. Рудзгуыты ас æмæ бæрзæнд у алыхуызон. Сты нарæг æмæ дæргъæлвæс. Рухс тынгдæр дæттыны тыххæй куыд мидæмæ сты уæрæхдæр. Скæсæн æмæ ныгуылæн систы дыгай рудзгуытæ сты зæххæй 120 сантиметры бæрзæндæн.
Хуссарварс сисы ныгуылæн хайы рудзгуыты бынмæ уыдис дуар. Уый арæзт у тулдзфæйнæгæй. Æддейæ йыл хуыд ис нывæфтыд зест стыр тымбылсæрджын зæгæлтæй. Дуарыл ауыгъд ис æртæ цыбыр рæхысы, чи зоны, зæллаг кæныны тыххæй.
871-æм аз
Амардысты
Категори:871
Зруджы Майрæм
Истори
Мидæгæй къултæ амад сты рæсугъд, архитектурон тымбылгонд æмæ цæджындзгæндтимæ. Лæгъз сæрст къултыл зынынц сырхбын ахорæнтæй арæзт Чырысти æмæ æндæр зæдты нывтæ. Æмхуызон сты, Нузалы аргъуаны къултыл цы нывтæ ис, уыдонимæ. Цармæ хæстæг скæсæн æмæ ныгуылæн систы ныхас арауыны тыххæй æвæрд ис фæйнæ дурыны; хуссарварс сисы та — дыууæ.
Скæсæнырдыгæй сисы хуылфы хуссар æмæ цæгатæрдыгæй къуымты ис 4 чысыл уаты, 1–2 лæджы кæм бацæуа, ахæмтæ. Сæ бахизæнты бæрзæнд у 150 см, сæ фæтæн — 70 сантиметры. Уæттæй дыууæ æвæрд сты агъуысты пъолы æмвæз, дыууæ та — уыдоны хæд сæрмæ сисы дыккаг æмбисы, 4 метры бæрзонддæр. Бинæгтæ рухс кæнынц рудзгуытæй. Сæ нысан зын рахатæн у. Майрæмы агъуысты бындур хохаг сисы хуызæн амад у бынæттон къæй æмæ дойнаг дурæй чъыримæ. Бындур зæххы ацыд дыууæ метры бæрц, йæ фæтæн та у иу метр.
Куыд дзурынц, афтæмæй Зруггомы дон иу ивылды рæстæджы баирвæзт Майрæммæ хæстæг æмæ йын йæ цæгатварс сисы астæуккаг хай йæ фундаментмæ хæстæг рафæлдæхта.
Æвæццæгæн, уый уыдаид 1889-æм азы Туалгомы æмæ Душеты уезды зæххы нынкъуыстæй хæдзæрттæ куы ныккалдысты æмæ сын их сæ хортæ куы ныццагъта, уæд: ивылд дон аласта Майрæмы ныв. Уый фæстæ йæ кæмдæр Мæздæджы зæххыл ссардтой. Уыйадыл цасдæр рæстæджы фæстæ, 1897 азы, Мæздæджы арæзт æрцыдис Майрæмы номыл аргъуан-кувæндон, æмæ уæд Зруджы бæсты уырдæм цæуын байдыдтой дард губернæтæй дæр. Дон та фæстæмæ йæ зæронд фæндагмæ базылд æмæ уæдæй фæстæмæ уыцы нарæг уыдис фоснайæн бынат æмæ дзы Зруджы фосдарджытæ пайда кодтой æрæджыйы онг. Фос-иу стыр дурты фæстæ донмæ хызтысты, дон сæ ласта йæ нарæг фæндагыл æмæ сæ калдта, разæй цы стыр донзилæн мал уыдис, уырдæм, æмæ-иу бирæ раленк-баленчы фæстæ æрбахызтысты фæстæмæ. Фаллаг фарсмæ сын къæдзæхæй бахизæн нæ уыд.
1937-æм азы стыр къæвдаты фæстæ раивылдысты Зруггомы доны гуырæнтæ, тынгдæр та Къомы дон, æмæ стыр зиан æрхастой диссаджы архитектурон цыртдзæвæн Зруджы зæрин Майрæмæн.
Ивылд дон ныммур кодта, Майрæмы бынмæ йæ фæндагыл æнусты цы стыр дуртæ фæлæууыд, уыдон æмæ сæ комы къуымты байтыдта. Йæхи базылдта Майрæммæ æмæ йын йæ цæгатварс сисы хæлддзаг æмæ ныгуылæнырдыгæй къул æд бындуртæ рафæлдæхта æмæ сæ Зруггомы доны амæттаг бакодта. Сидзæрæй баззадысты Майрæмы скæсæн æмæ хуссарварс цудыд систæ. Майрæмы алыварс амад ис, дыууæ метры бæрц йæ бæрзæнд, 120 метры та йæ дæргъ кæмæн у, ахæм дурын быру.
Быруйы хуссарварс аргъуаны дуары комкоммæ уыдис дуар кæртмæ бахизынæн. Майрæм кувæндон куы сси, уæд дуар æхгæд æрцыдис. Уымæй цæгат-ныгуылæнæрдыгæй сисы ис рудзынг, ауыгъд ыл уыдис чысыл дзæнгæрæг, бæрæгбоны рæстæг дзы сыгъди мыдадзын цырæгътæ, æвæрдтой дзы мысайнæгтæ. Рудзынджы раз быруйы æмбуар амад ис, йæ сæр къæйтæй æмбæрзт кæмæн у, ахæм ныллæг — 50 сантиметры бæрзæндæн æмæ æртæ метры дæргъæн сис. Ам-иу æвæрдтой куывддонтæ сæ кувинæгтæ скувыны размæ.
Быруйы сæрыл кæрæй-кæронмæ æвæрд уыдысты саджы, сычъийы, галы æмæ фыры сыкъатæ. Уыдонимæ фосы сæрты стæгдартæ. Ома Майрæмы номыл æргæвст цы нывæндтæ æрцыдис, уыдоны сæрты къуыдыртæ æмæ сыкъатæ.
Ахъуыдыйаг у, ацы бæстыхæйттæм сæ сарæзтæй фæстæмæ цалцæг кæныны охыл æвнæлд кæй никуы æрцыдис, уыцы хъуыддаг. Зруггомы адæм сæ ком æдзæрæгæй куы ныууагътой, уæдæй нырмæ æнусы æрдæг рацыд, афтæмæй цæрæн хæдзæртты æмæ мæсгуыты систæн сæ фылдæр сæ бындзарæй афæлдæхтытæ сты, фæлæ Майрæмы быруйы систæ 800 азы размæ куыд уыдысты, уымæй бирæ нæ фендæрхуызон сты.
Майрæмы тыххæй Зруджы кадджын фыдæлтæ ныууагътой бирæ хабæрттæ. Зруггом, дам, æхгæд уыдис хъæдæй. Майрæм дæр уыдис тар хъæды астæу. Зруггомы дон уыдис гыццыл. Майрæмы бынты цыдис нарæг фæндагыл дыууæ къæдзæхы ’хсæнты. Майрæм сарæзтой грекъаг дæснытæ. Йæ систы æвæрд дурынтæ, хъæдæрмæг æмæ арæзтадон дур Гуырдзыстонæй, Дзедойы æмæ Зикъарайы æфцджытыл ластой сыфцæй кæнæ хастой бæхуаргъæй йе та æккойæ. Бæхтæ уаргъимæ кæм нæ цыдысты, галтæ сыфцæй кæм нæ ластой, уыцы къæдзæхты æмæ æрхыты дур лæвæрдтой къухæй къухмæ, хъæдæрмæг хастой се уæхсчытыл.
Аргъуан куынæуал бæззыд кусынмæ æмæ дзы Майрæмы кувæндон куы сарæзтой, уæд уый фæстæ Зруджы арæзт æрцыдис ног аргъуан, Майрæмæй 150 метры хуссарæрдæмдæр, уæлвæндаг, Хозиты лæгъз уæзæгыл, дон æмæ зæйæ тæссаг кæм нæу, ахæм бынаты. Йæ систæ амад сты бынæттон къæйбын дурæй чъыримæ. Æддейæ дæр æмæ мидæгæй дæр йæ къултæ сæрст сты чъырызмæстæй æмæ урс цагъд. Уымæн дæр Майрæмы хуызæн йæ дуар ис хуссарварс сисы ныгуылæн хайы. Йæ пъолтæ, йæ дуар æмæ хæрдмæхуыд фæйнæг уыдысты нæзыйæ. Йæ сæр уыд дыууæрдæм фæлдæхт æмæ хъуарийæ æмбæрзт. Йæ хурыскæсæн сисы ис дыууæ нарæг æмæ дæргъæццон рудзынджы. Йæ ныгуылæн фарсимæ иугонд уыдис дзæнгæрæгдзæгъдæн. Цы егъау дзæнгæрæг дзы ауыгъд уыд, уымæн йæ зæлланг хъуысти Зруггомы æппæт хъæутæм дæр.
Аргъуаны алыварс амад ис дурæй быру. Советон хицауад хæхбæстæм ног цард куы бахаста, уæд Зруджы цæрджытæ аргъуаныл фестырзæрдæ сты, æмæ йæ дуар æхгæдæй баззад.
1923–1924 азты Терчы облæстæй æрвыст лæгтæ раппæрстой аргъуаны дзæнгæрæг, ныппырх æй кодтой æмæ йæ аргъуаны зынаргъ дзаумæттимæ раластой Зругæй. Фæстæдæр комбæсты цæрджытæ аргъуаны агъуыстæй пайда кæнын байдыдтой ахуырадон-культурон æмæ хæдзарадон хъуыддæгтæн. Уыдис дзы куы скъола, куы хъæууон клуб, куы æмбалады къæбиц.
Æрвитæнтæ
Категори:Зруггом Категори:Цæгат Ирыстоны аргъуантæ Категори:Дин Ирыстоны
Урус-Мартан
Уру́с-Марта́н (Хьалха-Марта) у Цæцæны сахар, Урус-Мартаны районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæцæны сахартæ Категори:Урус-Мартаны районы цæрæнрæттæ
Гохавдæн
Гохавдæн у къæдзæх Цæгат Ирыстоны. Ис Дзывгъисы сæрмæ.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хæхтæ
Лурæгтæ
Lorlar fa:لر Lor
1812
1812 1812moi nanca 1812
Ханты-Мансийск
Ха́нты-Манси́йск у Ханты-Мансийы автономон зылды административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ханты-Мансийы автономон зылды сахартæ
1813
1813 1813
Денджыз
Денджыз кæнæ фурд у Дунейы фурды хай, кæцыйæн ис сурзæхх кæнæ дæлдон рельефæй конд арæнтæ. Ис ахæм денджызтæ, кæцытæ сты æндæр денджызы хай (Эгейы денджыз у Зæххастæуы денджызы хай).
Денджызтæ ахсынц Зæххы къорийы фæзуаты 70,8%, денджызты фæрцы сурзæххы боныхъæд вæййы ромылдæр. Денджызтæ хъазынц егъау роль азот æмæ доны зилдух кæныны. Денджызтæ иртасынц океанографтæ.
Париж (Техас)
Париж (Парис) (Paris) у сахар АИШ-ы. Æрбынат кодта штат Техасы цæгат-скæсæны.
Денджыз
Фиппаинæгтæ
*
Париж (Техас)
Фиппаинæгтæ
Категори:Техасы сахартæ
Тауиттæ (хъæу)
Тауиттæ у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы.
Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
Зæлæу
Зæлæу у хæрынæн бæзгæ кæрдæг.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
872-æм аз
Амардысты
Категори:872
Тыбауы хох
Тыбауы хох, вариант: Урсхох (Тбау-Хох) у хохы цъупп Кавказы. Ис Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы. Хохы бæрзæнд у 2980 метры.
Балты денджыз
Балты денджыз, кæнæ Балтикæйы денджыз, Балтийы денджыз (Балтийское море; Morze Bałtyckie, Ostsee, Oostsee, Östersjön, Østersøen, Itämeri, Läänemeri, Baltijas jūra, Baltijos jūra) у Цæгат Европæйы денджыз Атлантикон фурды. Йæ фæзуат у 415 000 км².
1667-æм аз
Амардысты
Категори:1667
Балты денджыз
Балты денджызы паддзахæдтæ:
Стырдæр былгæрон сахартæ:
Фиппаинæгтæ
Категори:Денджызтæ алфавитмæ гæсгæ *
Гутнатæ
Гутнатæ, вариант — Гутъынатæ (Гутновы, გუთნიაშვილი ) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Сукре (сахар)
Су́кре (Sucre, официалон ном у La Ilustre y Heróica Sucre) у Боливийы конституцион сæйраг сахар.
Категори:Боливийы сахартæ
1815
1815 1815moi nanca 1815
Касу
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
1816
1816 1816
Армаз
Армаз кæнæ Елхъантæ у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы.
Æддаг æрмæг
Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Стамбул (ил)
Стамбул (İstanbul ili) у провинци (ил) Турчы цæгат-ныгуылæны.
Фиппаинæгтæ
*
Астæуккаг хох
Астæуккаг хох у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Хилачъы комы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Нефтекумск
Нефтеку́мск у сахар Уæрæсейы Стъараполы крайы, Нефтекумсчы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Стъараполы крайы сахартæ
Менделеев, Дмитрий Иваны фырт
Менделеев Иваны фырт Дмитрий (Дмитрий Иванович Менделеев; райгуырдис 1834-æм азы 8 февралы Тобольсчы — амардис 1907-æм азы 2 февралы Бетъырбухы) у зындгонд уырыссаг химик æмæ экономист.
1869-æм азы раргом кодта элементты периодикон системæ. Уыцы системæ «Менделеевы таблицæ» дæр хонынц.
Фиппаинæгтæ
Категори:Уæрæсейы химиктæ
874-æм аз
Амардысты
Категори:874
1668-æм аз
Амардысты
Категори:1668
Хъыргъы
Хъыргъы, (, Ястреб-перепелятник) у тугдзых маргъ хъæрццыгъайы дæлбинонтæй.
Литературæ
Категори:Мæргътæ
Цъысымты ком
Цъысымты ком у ком Цæгат Ирыстоны. Ис Куырттаты комы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны кæмттæ
Нарыком
Нарыком (Нарское ущелье) у ком Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Туалгомы.
Кæс ноджы
Категори:Цæгат Ирыстоны кæмттæ
Бырнацтæ
Бырнацтæ, варианттæ сты Бурнацтæ , Бурнæцтæ (Бурнацевы) сты ирон мыггаг.
Равзæрд
Мыггаджы фыдæл Бырнац уыди кадджын Хетæджы къабазæй. Бырнац уыд Хетæджы иунæг фырт Георгийæн йæ иунæг фырт Мамийы æртыккаг фырт. Хетæджы фырт Георги цардис Гуыркъумты хъæуы, райгуырд ын дыууæ фырты — Мами æмæ Мамиа. Хистæр æфсымæр Мамийæн уыд æртæ фырты, сæ иу уыд Бырнац — Бырнацы мыггаджы фыдæл. Бырнац Гуыркъуымты хъæуы цæргæйæ бинонтæ æркодта æмæ йæ цоты мыггаг Бырнацтæй сси. Мыггаг куы сбирæ и, уæд æндæр рæттæм фæлыгъдысты — Уæлладжыры коммæ, Куырттаты æмæ Дайраны кæмттæм. Иутæ сæ æрбафтыдысты Дыгуры коммæ æмæ æрцардысты Стыр Дыгуры. Бырнацтæн хæстæг æрвадæлтыл нымад цыдысты: Кодзыртæ, Саутæтæ, Дзапартæ, Хлойтæ.
Фиппаинæгтæ
*
1818
1818 1818 १८१८
Æхсон уæйыг
Æхсон уæйыг — Даредзанты таурæгъты цæры Тесы къæдзæхты Фарастсæрон уæйыг. Иуыл у æхсонæй арæзт. Цирхъ æй нæ кæрды, фат дзы нæ хизы. Йæ хъæлæсæй цæхæр калы. Йæ мæлæт у йæхи цирхъæй. Амран ыл фæтых, йæ сæртæй йын аст ахауын кодта, фæлæ йæ фарæстæмæй сдзурын бауагъта, æмæ йæ уый ралгъыста: «Уæдæ Тандет-Тундеты чызг буц Тамар цалынмæ усæн дæ къухы бафта, уалынмæ дæ тых мауал уæд!». Уæйгуытæн се 'лгъыст цæуаг уыд, Амран цалынмæ буц Тамары усæн æрхаста, уæдмæ йæ тыхæй йæ бынаты æппындæр ницыуал уыд.
Алæгатæ
Алæгатæ — нарт цы æртæ мыггагæй Нарт уыдис, уыдонæй иу. Иннæ дыууæ мыггагæй — Æхсæртæггатæ æмæ Борæтæй — хъауджыдæр Алæгаты кой Нарты кадджыты тынг стæм у.
Алæгаты мыггаг хъуыстгонд у йæ зондæй, адонæй никуы ничи архайы нарты тæлæт — балцыты. Алæгаты мыггагæй хъайтарты номимæ эпосмæ бацыдис æрмæст æвзонг Тотрадз, кæцыйæн йæ бон бацис лæгæй — лæгмæ тохы æппæты номдзыддæр нартæй иуы — Сосланы — састы бынаты ныууадзын. Нарты диссаджы Уацамонгæ дæр ис Алæгатæм. Хъуыстгонд нæртон куывдтæ дæр вæййынц адоны хæдзары.
Категори:Нарты кадджытæ
875-æм аз
Амардысты
Категори:875
1669-æм аз
Амардысты
Категори:1669
876-æм аз
Амардысты
Категори:876
1819
1819 1819
Мæлгъæвæг
Мæлгъæвæг (МагІалбике, Малгобек) у Мæхъхъæлы сахар Терчы рагъы хуссары, Магасæй 43 км æддæдæр. Хæстон намысы сахар (2007-æм азы 8 октябрæй).
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæхъхъæлы сахартæ
Николсон, Джон (инæлар)
Джон Николсон (John Nicholson, 1822 азы 11 декабрь — 1857 азы 23 сентябрь) уыди Стыр Британийы Викторианаг дуджы инæлар.
Джон Николсон райгуырдис Дублины (Ирланди) дохтыр Александр Джеффри Николсон æмæ Кларæ Хоггы бинонты. Йæ мадыфсымæр Джеймс Хоггы æххуысы руаджы Джон сси афицер æмæ архайдта Англис æмæ Афгъанистаны ’хсæн фыццаг хæсты (1838–1842). Фæстæдæр Николсон æнтысджынæй службæ кодта Британийы Ост-Индаг компанийы. Уым службæгæнгæйæ лæг басгуыхти сипайты растад ныссæндыны хъуыддаджы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Стыр Британийы æфсæддонтæ
Хæныггом
Хæныггом у ком Цæгат Ирыстоны Алагиры районы, цæугæдон Хæныггомы доны дæргъмæ.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны кæмттæ
Гданьск
Гданьск (Gdańsk, Danzig) у цæгат Польшæйы сахар æмæ порт Балты денджызы былтыл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Померанийы воеводæйады сахартæ Категори:Польшæйы порттæ Категори:Балты денджызы порттæ
Себеттæ
Себеттæ (Себетовы) сты ирон мыггаг.
Равзæрд
Гæбутæ, Хъулатæ æмæ Себетты хонынц хæстæг æрвадæлтæ, иу артæй байуаргæ æфсымæртæй равзæргæ мыггæгтæ. Равзæрдысты Ос-Бæгъатыры фырты-фырт Цъæхилы дыккаг усæй, цардысты Дагомыхъæуы. Æфсымæртæ Дагомы сæ нæмттæй сарæзтой мыггæгтæ, æмæ фæзынди ног мыггæгтæ: Гæбутæ, Хъулатæ æмæ Себеттæ. Сбирæ сты æмæ сын зæххытæ нал фаг кодтой. Уымæ гæсгæ ацыдысты Дыгуры коммæ, Лезгормæ. Фæстæдæр Гæбутæ фæлыгъдысты Къæмунтыхъæумæ, Хъулатæ та Дымтæм.
Уыртатæ
Уыртатæ кæнæ Уртатæ (Уртаевы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
1820
1820 1820
1670-æм аз
Амардысты
Категори:1670
Кыркларели (ил)
Кыркларели (Kırklareli) у ил (провинци) Турчы ныгуылæны.
Категори:Турчы провинцитæ
Борæтæ
Борæтæ — нарты æртæ мыггагæй иу, йæ сæйраг миниуæг уыдис хъæздыгдзинад: фосы стыр дзугтæ, æнæнымæц бæхты рæгъæуттæ; сæ хъæздыгдзинадæй æппæлгæйæ, арæх кодтой хъуыстгонд нæртон куывдтæ.
Ирон Нарты кадджыты Борæтæ сты Æхсæртæггаты цыфыддæр знæгтæ.
Борæты мыггагæй зындгонд сты Бурæфæрныг — мыггаджы сæрæвæрæг — æмæ йæ авд фырты, кæцытæ сæ адзал ссардтой Батырадзы къухæй, йæ фыд Хæмыцы туг куы иста Батырадз, уæд.
Кайеннæ
Кайеннæ (Cayenne) у Францы Гвианæйы сæйраг сахар.
Борæтæ
Категори:Нарты кадджытæ
Кайеннæ
Фиппаинæгтæ
Категори:Францы сахартæ Категори:Францы Гвианæ
Егаргæрдæг
Егаргæрдæг кæнæ егар (Pedicularis, Мытник) у зайæгойты мыггаг.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
877-æм аз
Амардысты
Категори:877
1821
1821 1821 1821
Задыварс
Задыварс у айнæг Цæгат Ирыстоны. Ис Дзывгъисы сæрмæ.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хæхтæ
Æхсырдиан
Æхсырдиан — æхсыры бæрæгбон. Бæрæг æй кодтой сæрды райдайæны. Хъомгæсæн, фыййауæн урсагæй конд хуыздæр хуын чи сæрвыстаид, ууыл цыд ерыс æфсинты ’хсæн. Аргъгæнæг та сын уыдысты сæхæдæг, æмæ-иу уайтагъд хъæуыл айхъуыст хуыздæр æфсины ном. Уыцы бон уæлдай кадджындæр, дзадæджындæр уыдис хъомгæстæн, фыййæуттæн æмæ хуындзау сывæллæттæн, Хабархæссæг дæр уыдысты хуындзæуттæ.
Литературæ
Категори:Ирон бæрæгбæттæ
1671-æм аз
Амардысты
Категори:1671
Виллемстад
Виллемстад (Willemstad) у Кюрасаойы сæйраг сахар.
Категори:Кюрасао
878-æм аз
Амардысты
Категори:878
Сааремаа
Са́аремаа (Saaremaa «сакъадахон бæстæ», раздæры ном — Э́зель) у Эстонийы æппæты стырдæр сакъадах æмæ Балты денджызы æртыккæгæм стырдæр сакъадах Зеланди æмæ Готланды фæстæ. Йæ фæзуат у 2673 км².
Категори:Эстонийы сакъадæхтæ Категори:Балты денджызы сакъадæхтæ
Æхсырфæмбæлттæ
Æхсырфæмбæлттæ – ирон бæрæгбоны æмæ чындзхасты фынджы æгъдæуттæй иу; нуазæн (арахъхъ кæнæ бæгæны), æртæ чъирийы, сæ сæрыл физонæг – кусарты æртæ фæрсчы; æвæрынц сæ фынджы хистæры раз скувынмæ, фыццаг сидт ракæнынмæ.
Литературæ
Категори:Фынджы æгъдæуттæ Категори:Бæрæгбæттæ
Тахойты Игорь
Тахойты Игорь у Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы сæргълæууæг.
Æддаг æрмæг
Категори:Тахойтæ Категори:Цæгат Ирыстоны политиктæ
Уæллаг Фæснæл
Уæллаг Фæснæл уыдис хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Агънатæ, Байцатæ, Баликъотæ, Годзойтæ, Гогунитæ, Катаутæ, Мæрзахъултæ, Насхъидатæ, Охъазтæ, Тауаситæ, Тепсихъотæ, Хъубадтæ, Тухатæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
Индостан
Индостан (हिन्दुस्तान [Hindustān], ہندوستان [Hindostān], йæ этимологи у персайнаг: Hindū — Инд + -stān) у Азийы хуссары æрдæгсакъадах. Йæ фæзуат у 2 млн км².
Ныгуылæнырдыгæй æрдæгсакъадах æхсы Индийы фурд, скæсæнырдыгæй — Бенгалийы бакæлæн. Индостанæй хуссар-скæсæнырдыгæй æддæдæр æрбынат кодта дынджыр сакъадах Шри-Ланка.
Æрдæгсакъадахы хуссардæр стъæлф у Коморины сынæг (мыс Коморин).
Категори:Æрдæгсакъадæхтæ алфавитмæ гæсгæ
1822
1822 1822
Верхотурье
Верхотурье у сахар Уæрæсейы Свердловсчы облæсты. Цæрынц дзы 7,6 мин адæймаджы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Свердловсчы облæсты сахартæ
Коджаели (ил)
Категори:Турчы провинцитæ
Ацырухс
Ацырухс кæнæ Уацырухс, — Хуры тæмæндзаст чызг, авд уæйыджы хъомылгæнинаг; номдзыд нарты Сосланы фæстаг, æртыккаг бинойнаг.
Сосланæн Ацырухсы ракурыны æнæмæнг баххæстгæнинаг бадзырдтæй иу уыдис авд уæйыджы домæн — Аза-бæласы сыфтæ схæссын, æмæ уый тыххæй Сосланы бахъуыдис Мæрдты бæстæм балцы фæцæуын.
Наруаны дон
Наруаны дон у цæугæдон Гуырдзыстоны Хъазыбеджы муниципалитеты, Терчы фæрсагдон.
Ацырухс
Литературæ
Категори:Нарты кадджытæ
Гацъар
Гацъар кæнæ гасар (Gladiolus, Шпажник, Гладиолус) у бирæазон зайæгойты мыггаг.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
879-æм аз
Амардысты
Категори:879
1823
1823 1823 १८२३
Скъурфгомы дон
Скъурфгомы дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Куырттаты комы.
Ирон мифологи
Ирон мифологийы равзæрды архайдтой скиф — сæрмæт — алайнаг æмæ бынæттон кавказаг знæмтæ. Ирон мифологи ахуыры æмæ иртасыны хъуыддыджы сæйрагдæр гуырæн сты Нарты кадджытæ, сфæлдыстой сæ нæ рагфыдæлтæ нæ эрæйы агъоммæ VIII — VII æнусæй-нæ эрæйы XIII — XIV æнустæм.
Скъурфгомы дон
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Куырттаты комы цæугæдæттæ
Ирон мифологи
Термин "нарт" æмбарын кæнынц бирæ алыхуызты. Нарты эпосы иртасджытæн сæ иуæй-иутæ дзырд "нарт" æмбарын кæнынц дыууæ ирон дзырдæй — "нæ арт", иннæтæ та йæ бæттынц ирайнаг "нар"-имæ (нæлгоймаг). Аннæтæ та нарты адæмы "уынынц" Къаспы денджызы былгæрæтты цы историон знамтæ цардис, уыдон. Зынгæ ахуыргонд Абайты Васо куыд хъуыды кæны, афтæмæй "нарт" у монгойлаг дзырд "нара" — хур, алантæ — ирæттæ йæ æрбайстой XIII — XIV æнусы, ома, Сызгъæрин Орда Цæгат Кавказы æлдариуæг куы кодта, уыцы заман.
Термин "нарт" — равзæрдæн ис фидар морфологион æмæ космологион бындур, кæцыйыл арæзт цæуы æгас нарты эпос дæр.Фæлæ уæддæр уыцы цыртдзæвæны генезисы (сфæлдисыны) фарста у нартахурады сæйрагдæр проблемæтæй иу. Нарты кадджытæ æппæты рагондæр фæлтæртæ номхуындæй æмæ ирон мифологи æмткæй райсгæйæ, баст сты скиф — сæрмæтты дугимæ æмæ дзурæг сты бирæ скифаг æгъдæуттæ æмæ уагахастыл, кæцытæ фыст æрцыдысты Геродоты "Истори" — йы.
Кадджыты генезисы ирайнаг компонент кæй архайдта, уымæн æвдисæн сты эпосы иу къорд хъайтары номы. (Уæрхæг, Æхсар, Уырызмæг, Ацæмæз, Ацырухс, Уастырджи, Уацилла æмæ æнд.) Рагкавказаг компонентмæ хауынц эпосы иннæ хъайтарты нæмттæ (Хуыцау, Реком, Тæтæртупп, Таранджелоз, Мыкалгабыртæ, Æфсати, Сафа æмæ ин.). Нартзонджытæ — иртасджытæ нарты эпос дих кæнынц цалдæр сæйраг циклыл: Хуры, тæрккъæвдаты, тотемон æмæ этногонион.
880-æм аз
Амардысты
Категори:880
Ирон мифологи
Ирон мифологи тынг хъæздыг у, чырыстон дины размæйы системæйы иугонд чи ’рцыдис, ахæм равдыстытæй, фæлгонцтæй æмæ сюжеттæй. Муртакк хуыцæуттæй бирæтæ фæстæдæр райстой чырыстон хуыз.
Генетикæ
Генетикæ (арæзт у бердзенаг ныхасæй - genesis «равзæрд»). Генетикæ у организмты фæлдурæджджын æмæ фæдхаст закъæтты зонад.
Æддаг æрмæг
*
Чысиатæ
Чысиатæ кæнæ Чсиатæ (Чшиевы, Чсиевы, Кисиевы, ქისიშვილი) сты ирон мыггаг.
Чсиатæ цардысты Бисолты æфцæджы ’рдыгæй. Бисолтæй ралыгъдысты Гехаумæ. Гехауæй Ленингормæ æрлыгъдысты.
Фиппаинæгтæ
*
1824
1824 1824
Æхсæдтон
Æхсæдтон — мыггаг Нарты кадджыты.
Литературæ
Категори:Нарты кадджытæ Категори:Нарты мыггæгтæ
Æссонгом
Æссонгом у ком Цæгат Ирыстоны Куырттаты комы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны кæмттæ
Уæллаг Къитъриули
Уæллаг Къитъриули у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы.
Литературæ
Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Ла-Риохæ
Ла-Риохæ кæнæ Риохæ (La Rioja) у автономон æмбалад Испанийы цæгаты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Испанийы автономон æмбалæдтæ
Сакарья (ил)
Сакарья (Sakarya ili) у ил (провинци) Турчы цæгаты.
Категори:Турчы провинцитæ
881-æм аз
Амардысты
Категори:881
1825
1825 1825 1825
Мæгъæлда
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Æхсæвидар
Æхсæвидар –  фыдбылызхæссæг æхсæвдзу барæджы тар æндæрджы хуызы, хатгай та хæйрæг (хæйрæджытæн сæ тæккæ тæссагдæр æмæ фыдзæрдæдæр).
Адæймаг æй йæ фыны куы фена, уæлдайдæр та йæм хъалæй куы фæзына, уæд, ирон уырнындзинадмæ гæсгæ, уыцы лæг, уæззау низæй бирæ фæсæйыны фæстæ, амæлдзæн. Цæмæй уыцы фыдбылыз ма ’рцæуа, уый тыххæй «æххуысагур» цыдысты хъæуы дæснытæм, кæцытæ бæрæг магион архайды руаджы фæлвæрдтой Æхсæвидары «ных фæлæууын».
Литературæ
Категори:Ирон уырнынæдтæ Категори:Ирон мифологи
1674-æм аз
Амардысты
Категори:1674
Карабулак (Мæхъхъæл)
Карабула́к, вариант: Хъæрæболаг (Илдарха-ГӀала) у Мæхъхъæлы сахар (1995-æм азы онг — станицæ Карабулакская). Æрбынат кодта цæугæдон Сунжæйы былгæрон, Беслæнæй Грознамæ æфсæнвæндагон хаххыл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæхъхъæлы сахартæ
Аза-бæлас
Аза-бæлас — нарты кадджыты у алæмæттаг бæлас. Йæ сыфтæр та — æвдадзы хос. Зайы æрмæстдæр Мæрдты бæсты. Сосланæн авд уæйыджы хъомылгæнинаг — Ацырухсы ракурыны бадзырд уыдис Аза-бæласы сыфтæ схæссын, æмæ уый тыххæй бахъуыдис Мæрдты бæстæм балцы фæцæуын.
Литературæ
Категори:Нарты кадджытæ Категори:Зайæгойтæ нарты кадджыты
Изобильный
Изоби́льный у сахар Уæрæсейы Стъараполы крайы, Изобильныйы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Стъараполы крайы сахартæ
882-æм аз
Амардысты
Категори:882
1827
1827 1827
883-æм аз
Амардысты
Категори:883
Къозы цад
Къозы цад (ქვედის ტბა) у цад Хуссар Ирыстоны. Ис Куеды комы.
Литературæ
Категори:Хуссар Ирыстоны цæдтæ Категори:Къозы ком
Æхсæны дзуæрттæ
Æхсæны дзуæрттæ —  Æхсæны (хъæуæн иумæйаг) дзуæрттæ – хицæн хъæуæн кæнæ та æввахс хъæутæн иумæйаг дзуæрттæ. Æхсæны дзуæрттæ сты Дагомы зæронд Уастырджи, Саниба, Ныхасы Уастырджийы дзуар æмæ æндæртæ.
Литературæ
Категори:Ирон уырнынæдтæ Категори:Кувæндæттæ
Æхсæнадон фæлтæр
Фæлтæртæ æвдисынц æхсæнады дих иерархион системæтыл; уыцы системæтæм цы фæлтæртæ хауынц, уыдон кæрæдзийæ хицæн кæнынц сæ равзæрдмæ (мифологион кæнæ легендарон), се ’хсæнадон уавæрмæ æмæ сæ привилегитæм (уæлдай барлæвæрдтæм) гæсгæ. Ирон традицион æхсæнады бæрæг дардтой уæлдæр æвæрд æхсæнадон фæлтæртæ – бадилатæ, æлдæрттæ, цæргæсатæ, гагуатæ, уæзданлæгтæ æмæ дæлдæр æхсæнадон фæлтæртæ – адæмы хæттытæ, фæрссаг лæгтæ, хехестæ, хизантæ, кæвдæсардтæ, хъумайæгтæ æма цагъартæ.
Литературæ
Категори:Ирон æхсæнад
Сайфиддин Мирзозода
Æддаг æрмæг
Категори:Таджикистаны ахуыргæндтæ
1675-æм аз
Амардысты
Категори:1675
Быдарты дон
Литературæ
Категори:Гуырдзыстоны цæугæдæттæ Категори:Терчы фæрсагдæттæ
Турци
Турци́ (Турци, Ттурци) у хъæу Дагъистаны Лакаг районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Лакаг районы цæрæнрæттæ
Æртæ къухы
Æртæ къухы у кæрдæджы ном.
1828
1828 1828
Немыцаг æвзаг
Немыцаг æвзаг (Deutsch, deutsche Sprache) у немыцаг адæмы мадæлон æвзаг.
Категори:Гермайнаг æвзæгтæ Категори:Германы æвзæгтæ Категори:Австрийы æвзæгтæ
884-æм аз
Амардысты
Категори:884
Текирдаг (ил)
Текирдаг (Tekirdağ ili) у провинци (ил) Турчы ныгуылæны.
Категори:Турчы провинцитæ
Прая
Прая (Praia) у Кабо-Вердейы сæйраг сахар.
Категори:Кабо-Вердейы сахартæ
Тъуритæ
Тъуритæ (Туриевы) сты ирон мыггаг.
Равзæрд
Мыггаг нымад цæуы Ос-Бæгъатыры фырт Цæразоны къабазæй. Сæ мыггаджы фыдæл цард Уæлладжыры комы Цæразонты зæххыл. Фæлæ, кæцы хъæуы цардысты, уый бæлвырд ничи зоны. Тъуриты мыггаг æрвадæлтыл нымайынц Габеты, Маликъиты, Хъайтмазты, Жажиты æмæ Дзигойты.
Тъуриты мыггаг Стыр Дыгуры нымад цæуы рагон цæрæгыл, фæлæ сæ фылдæр фæлыгъдысты Сырх Дыгурмæ.
Фиппаинæгтæ
*
Меркосур
Меркосур (Mercado Común del Sur, Mercado Comum do Sul, Ñemby Ñemuha) у Хуссар Америкæйы бæстæты æхсæны базар.
Цæстдарджытæ
Категори:Хуссар Америкæ
Канары сакъадæхтæ
Канары сакъадæхтæ (Islas Canarias) у Испанийы автономон æмбалад æмæ архипелаг Атлантикон океаны.
Æхсæны лæгтæ
Æхсæны лæгтæ — (раст лæгтæ, хуыздæр лæгтæ) – ахæм номæй хуыдтой, тæрхонон хъуыддæгтæм-иу тæрхоны рæстæг йæ цæст чи дардта, уыцы лæгты.
Канары сакъадæхтæ
Фиппаинæгтæ
*
Æхсæны лæгтæ
Алы тæрхоны хъуыддаджы тыххæй дæр æвзæрстой иу – дыууæ, уæлдай вазыгджындæр хъуыддæгты рæстæг та фылдæр æхсæны лæгтæ. Æвзæрстой сæ, тæрхоны лæгты куысты фæлтæрддзинад кæмæ уыдис æмæ ирон хуымæтæг барады нормæтæ хорз чи зыдта, хъæубæстæ кад æмæ цыт кæмæн кодтой, уыцы ас æмæ зæронд нæлгоймæгты æхсæнæй.
Литературæ
Категори:Ирон æхсæнад Категори:Ирон барад
1829
1829 1829
Бæхысис
Бæхысис у кæрдæджы ном.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Мухаммед Али Раджаи
Раджаи уыди Ираны культурон революцийы фæтæг. Афтæ хуыдтой, Ныгуылæн йæ тæваг цæмæй ма æндава, уый охыл университеттæ æмæ æндæр уагдæттæ æхгæныны программæ.
1981-æм азы 30 августы, йæ инаугурацийæ дыууæ къуырийы куы рацыди, уæд Раджаи фæмарди террористон акты. Рæмудзæнхос срæмыгъдæуыд Раджаи, хицауады сæрдар æмæ Национ æдасдзинады Уæлдæр уынаффæдоны нымæрдары фембæлды рæстæг. Срæмыгъды фæстиуæгæн фæмардысты Раджаи, хицауады сæрдар æмæ ма æртæ адæймаджы.
Сафа
Сафа — къонайы дзуар ирон мифологийы, къонайы рæхыс саразæг æмæ йæ бардуаг, йæ лæвар адæмæн — къонайы рæхыс нымад цæуы æппæты ахсджиагдæр æмæ уæлфæдзæхстдæр дзаумайыл. Нарты кадджыты Сафа у уæларвцæрæг. Нартимæ йын ис хæлар ахастдзинæдтæ, у Нарты Уырызмæджы фырт Хъырым-Солтаны хъомылгæнæг-аталыхъ.
Иуæй-иу кадджыты æвдыст цæуы Хуыцау — куырды хуызы, арæх æй хонынц «æрвон» Сафа. Йæ номимæ баст сты бинонты циклы æгъдæуттæй иу къорд, куыд «авдæнбæттæнтæ», чындзцæуæг чызджы «хæрзбон»-ы æгъдау йæ фыды уæзæгæн æмæ йæ йæ мойы къонаимæ базонгæ кæныны фæтк.
Сафайы номимæ æмæ къонайы рæхысæн йæхиимæ баст сты ирон цардыуаджы иуæй—иу туджджынты бафидауын кæныны æгъдау æмæ ард хæрыны фæтк. Сафайы номæй ард бахæрын нымад уыдис уæлфæдзæхст хъуыддагыл.
Категори:Нарты кадджытæ
Хергъума
Кæс ноджы
Категори:Тырсыгомы хæхтæ
Куасатал
Куасатал у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Лалытæ, Цхуырбатæ, Бæззатæ.
Литературæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
8 мартъийы
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
885-æм аз
Амардысты
Категори:885
Æвзæгты номхыгъд дзурджыты нымæцмæ гæсгæ
40 милуан адæймагæй фылдæр кæуыл дзурынц, уыцы æвзæгтæ :
Фиппаинæгтæ
*
Цъæх цад (Къуыдаргом)
Цъæх цад у цад Хуссар Ирыстоны. Ис Къуыдаргомы Теделетмæ ’ввæхс.
Литературæ
Категори:Хуссар Ирыстоны цæдтæ Категори:Гуырдзыстоны цадтæ
1676-æм аз
Амардысты
Категори:1676
1830
1830 1830moi nanca 1830
886-æм аз
Амардысты
Категори:886
Къусбын
Этимологи
Къусбын афтæ йæ хонынц формæмæ гæсгæ: йæ тауинæгтæ кæм сты, уый æцæгæй дæр у къусы хуызæн.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Маргджын зайæгойтæ Категори:Куыдзы багангæстæ
Кюрасао
Кюраса́о (Curaçao, Kòrsou) у сакъадах Карибы денджызы, уыдис Нидерландты Антилы сакъадæхты хай. Йæ административон центр у сахар Виллемстад.
*
Уæрхæг
Уæрхæг — Нарты кадджыты Æхсæртæггаты мыггаджы сæрæвæрæг, фаззон æфсымæртæ Æхсар æмæ Æхсæртæджы фыд, дондунейы паддзахы чызг Дзерассæ-рæсугъды мой, йæ фыртты мæлæты фæстæ дзы Нарт хынджылæг кодтой, хаста сын сæ фос. Цæмæй нартæй йæ мæст райса, уый тыххæй-иу сын сæ рæгъæуттæ аскъæрдта æмæ сæ аппæрста айнæджы сæрæй, калдта сæ денджызы. Йæ цоты цот Уырызмæг æмæ Хæмыцы райгуырды фæстæ иу цасдæр куы рацыд, уæд æй уыдон сæ мыггаджы мæсыджы æрцæрын кодтой æмæ йын йæ чындз Дзерассæйы ракуырдтой.
1831
1831 1831moi nanca 1831 1831
Уæрхæг
Категори:Нарты кадджытæ
Æхсин
Æхсин — æнæлæгæй йæхæдæг лæгиуæг чи кæны, ахæм хъæздыг сылгоймаг.
Фылдæр хатт йæ лæг вæййы мард, кæнæ цæры, йæ хъæздыгдзинады тыххæй йæм мидæгмоймæ чи бацыд, æмæ рæстмæ сдзурыны бар дæр кæмæн нæй, йæ алы ныхасыл дæр ын «о» чи кæны, хион, намыс кæмæй ферох вæййы, ахæм лæгимæ. Йæ лæг уыцы уавæры йæ намыс нæ, фæлæ йæ ном дæр фесафы æмæ йыл-иу сбадт ном Æхсины лæг. Ахæмы фæлгонц ирдæй æвдисы Къоста йæ æмдзæвгæ «Æхсины лæджы».
Литературæ
Категори:Ирон æхсæнад
887-æм аз
Амардысты
Категори:887
Кастель-дель-Ово
Кастель-дель-Ово (Castel dell’Ovo; ома «айчы гæнах») у, Тиррены денджызы сакъадахтæй иуыл чи æрбынат кодта, уыцы астæузаманон фидар; нарæг сыджытбыруйы фæрцы баст у Неаполимæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Неаполь