cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Григор Татеваци
Цардафыст
Пысылмæтты быбырстыты тыххæй Татеваци 1402-æм азы æрцардис Мецопы моладзандоны. Уыцы заманы сомихаг аргъуан тох кодта, Ромы паддзахадыл цы сомихæгтæ сразы сты, уыдонимæ. Уыцы тохы Татеваци дæр иста хайад — уый уыд униатствæйы æмæ католикон аргъуаны ныхмæ, æмæ йæ хъуыдыйæ сомихаг католикты аргъуанæй фæиппæрд кодтой.
Григор Татеваци сси фæстаг архайæг, Сомихаг аргъуан сыгъдæгты номхыгъдыл кæй банымдта, уыдонæй. Номдзыд теологты мысинаг бон — сыгъдæг католикос Ованес Одзнецийы æмæ сыгъдæг ахуыргæнджыты Ованес Воротнеци æмæ Григор Татевацийы — Сомихаг Аргъуан нысан кæны Стыр мархойы æртыккаг къурийы сабаты.
Философи
Григор Татевацийы философон æмæ теологион бын у тынг уæрæх. Йæ сæйраг уацмыстыл бандæвта Давид Анахты философи. Григоры куыстыты ахсджиаг бынат ахсы хуыцау æмæ æрдзы ахасты фарст. Йæ хъуыдымæ гæсгæ, материалон дуне иугæндзон ивы, уый руаджы у æнусон. Йæ куыстыты ма фыссы паддзахад æмæ барды фарстытыл.
Куыстытæ
Ныууагъта уæрæх литературон бын. Татеваци у бирæ теологион æмæ философон кустыты автор.
Григор Татевацийы зæппадз
Сыгъдæг Григор Татеваци ныгæд у Татевы моладзандоны Сурб Погос-Петрос аргъуаны хуссар къулы цур.
Фиппаинæгтæ
Категори:Сомихы фысджытæ Категори:Сомихы философтæ
Узин
Узин (Узин) у сахар Украинæйы Киевы облæсты. Ис Белая Церковы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Киевы облæсты сахартæ
Дурян, Петрос
Петро́с Абраами́ Дуря́н (Պետրոս Աբրահամի Դուրեան, æцæг мыггаг уыдис Змбая́н (Զըմպայեան); райгуырд 1851-æм азы 20 майы — амард 1872-æм азы 21 январы) — зынгонд сомихаг поэт.
Цардафыст
Петрос Дуря райгуырдис 1851-æм азы Константинополы Скютары районы мæгуыр куырды бинонты. Æхсæз азæй бацыд Сюктары училищемæ, уый фæци 1867-æм азы. Æхсæрдæс аз ыл куы сæххæст, уæд бафæлвæрдта йæхицæн исты куыст ссарын, цæмæй йæ мæгуыр бинонтæн баххуыс кæна. Фыццагæй Петрос уыд афтекгæсы аххуысгæнæг, уый фæстæ куыста секретарæй æмæ стæй та хæдзарон ахуыргæнæгæй. Фæлæ уыдон Петросы бæллиццаг хъуыддæгтæ нæ уыдысты. Уый фæндыд цæмæй суа поэт æмæ куса æрмæст поэзийы охыл, бæллыди æмдзæвгæтæ фыссынмæ ’мæ номдзыд поэт суæвынмæ. Училищийы куы ахуыр кодта, уæд дæр литературæ йæ зæрдæмæ тынг цыд æмæ йæхицæн снысан кодта йæ царды кæронмæ ’мдзæвгæтæ кæй фысдзæн, уый. Йæ бæллиццы сæххæст æввахс кодта, йæ цард театримæ куы сбаста. Фæлæ ам йæхи иунæг хатыд. Æниу театрæй йæ зæрдæ рухс кодта Дурянæн. Уый фыста йæ пьесæтæ æмæ-иу кæддæрты сценамæ дæр рахызт.
1871-æм азы поэтæн фæзындысты рæуджыты низы фыццаг бæрæггæнæнтæ. Фыццагæй сæм йæ хъус нæ бадардта æмæ дарддæр фыста йæ уацмыстæ, фæлæ йæ тарниз æппынфæстаг басаста. Йæ царды фæстаг аз арвыста хуыссæнтæй æнæ стгæйæ. Æхсæвы 21 январы 1872-æм года азы поэт амард.
Фиппаинæгтæ
Категори:Сомихаг поэттæ
Гвидаке
Гвидаке (გვიდაქე) у хъæу Гуырдзыстоны Душеты муниципалитеты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Душеты муниципалитеты цæрæнрæттæ
Туагсыф
Туагсыф, (Oxalis, Кислица) у иуазон кæнæ бирæазон, зайæгойты мыггаг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Британийы Виргины сакъадæхтæ
Британийы Виргины сакъадæхтæ (British Virgin Islands) у сакъадахон паддзахад Карибы денджызы, Стыр Британийы хай.
*
Алгъаты дон
Алгъаты дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Алагиры районы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Туалгомы цæугæдæттæ
Ньиредьхазæ
Ньи́редьха́зæ (Nyíregyháza, Birkenkirchen) у сахар Венгрийы, Сабольч-Сатмар-Береджы провинцийы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Венгрийы сахартæ
Дзуары комы дон
Дзуары комы дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Алагиры районы.
Советск (Кировы облæст)
Сове́тск (Советск) у сахар Уæрæсейы Кировы облæсты, Советсчы районы административон центр.
Дзуары комы дон
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Мамысонгомы цæугæдæттæ
Советск (Кировы облæст)
Фиппаинæгтæ
Категори:Кировы облæсты сахартæ
Таращæ
Тара́щæ (Тараща) у сахар Украинæйы Киевы облæсты. Ис Белая Церковы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Киевы облæсты сахартæ
Лахъон дон
Лахъон дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Фыййагдоны фæрсагдон.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Куырттаты комы цæугæдæттæ
Урс Холуницæ
Урс Холуни́цæ (Белая Холуница) у сахар Уæрæсейы Кировы облæсты, Урс Холуницæйы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Кировы облæсты сахартæ
Хъвелани
Хъвелани (ყველანი) у хъæу Гуырдзыстоны Душеты муниципалитеты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Душеты муниципалитеты цæрæнрæттæ
Æвзалыдон
*
Веспрем (медье)
Ве́спрем (Veszprém) у медье (провинци) Венгрийы. Йæ административон центр у Веспрем.
Категори:Венгрийы медьетæ
Дзыхъелы дон
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Мамысонгомы цæугæдæттæ
Мидæггаг комы дон
Мидæггаг комы дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Захъхъайы доны фæрсагдон.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Туалгомы цæугæдæттæ
Хъулон уыры
Хъулон уыры кæнæ æнæдым гæлæу, къуда уыры (Cricetinae, Хомяки) у æхсынæгты дæлбинонад.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Хоситы хъæу
Хоситы хъæу кæнæ Кахвепынар‎ (Kahvepınar) у ирон хъæу Турчы. Ис Сивасы провинцийы.
Сомихы æрдзы паддзахадон музей
Сомихы æрдзы паддзахадон музей (Հայաստանի բնության պետական թանգարան) у музей Ереваны.
Хоситы хъæу
Истори
Раздæр дзы æдæппæт цард 60 хæдзары. Цæргæ та дзы кодтой ахæм мыггæгтæ: Хоситæ, Гæбæратæ, Кокайтæ, Салитæ, Баллатæ, Бимбасатæ, Мырыкатæ æмæ Бызæтæ. Кодтой фылдæр фосы куыст.
Сомихы æрдзы паддзахадон музей
Истори
Æрдзонзонадон музей сфæлдыстæауыд 1952-æм азы раздæр зонадон атеизмы музей кæм уæвыд, уыцы бæстыхайы. Йæ нырыккон ном та райста 1960-æм азы. .
Хоситы хъæу
Фиппаинæгтæ
Категори:Сивасы цæрæнрæттæ Категори:Турчы ирæттæ
Сомихы æрдзы паддзахадон музей
Истори
1999-æм азы аивта ног бæстыхаймæ (72-æм скъолайы раздæры бынатмæ). 2000-æм азмæ Агаронян Левон æмæ Беллæйы мысайнаджы хъæстæ фæуæвгæ бæстыхайы реставраци сцырын, æмæ 2004-æм азы байгом сæйраг экспозици.
Экспозици
Музейы фондты ис 6 мин экспонатæй фылдæр. Коллекци æвдисы Сомихы æрдзы хицæндзинæдтæ. Ис дзы æхсырæйхæссджыты, мæргъты, рептилиты, донзæххонты, кæсгуыты, уырынгонты, хæлуарджыты быдыргътæ. Фонды сконды стæгдартæ, цæрмттæ, моллюсктæ. Гербарийтæ, рагзайæгойты æмæ сырдты къахæнтæ, минералты хуызæ, нывтæ, къамтæ. .
Фонды скондмæ бацыдысты Агаронянты бинонты сæрмагонд коллекци, стæй моллюскты коллекци — уый музейæн балæвар кодта сомихаг уидæгтимæ уругвайаг филантроп Педро Гайфеджаян.
Музейы нысæнттæ
Музейы нысæнттæ фидаргон æрцыдысты 2003-æм азы 27-æм февралы. Уыдон сты экологон хъомылад æмæ зонад тауын. Уыдоны сæраппонд уагдон æххæст кæны ахæм мадзæлттæ:
Библиотекæ
Музейы сконды архайы библиотекæ, уыцы сæрмагонд фонд нымадæуы 1726 иуæгæй. Литературæйы 90% сты æрдз æмæ æрдзимæ баст фæзындты тыххæй.
Фиппаинæгтæ
Категори:Музейтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Сомихы музейтæ Категори:Ереван
Кусесчы бæрзонд
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Торревьехæ
Торревьехæ (Torrevieja, Torrevella) у сахар Испанийы. Ис Аликантейы провинцийы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Испанийы сахартæ
Бурцъиутæ
Бурцъиутæ (Oriolus, Иволги) у зараг цъиуты мыггаг.
Категори:Мæргътæ
Атмосферæ
Атмосфе́рæ у æрвон буары уæлдæфы бæзджын цъар. Йæ бинаг арæн æндзæвы зæххы уæлцъарыл. Йæ уæллаг арæн цы ран ис, уый зын зæгъæн у, уымæн æмæ куыд уæлæмæ атмосферæ кæны тæнæгæй-тæнæгдæр æмæ æппын фæстаг свæййы, планетты ’хсæн тыгъдад куыд афтид у, афтæ.
Этимологи
Атмосферæ грекъаг дзырд у. Иронау уый амоны ἀτμός «тæф» æмæ «тымбылæг/cферæ».
Литературæ
*
Павловск
Па́вловск:
Цъкъере
Цъкъере (წკერე) у хъæу Гуырдзыстоны Душеты муниципалитеты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Душеты муниципалитеты цæрæнрæттæ
Пуриаты дон
Пуриаты дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Захъхъайы доны рахиз фæрсагдон.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Туалгомы цæугæдæттæ
Хайду-Бихар
Хайду-Бихар (Hajdú-Bihar) у медье (провинци) Венгрийы. Йæ административон центр у Дебрецен.
Тæхгæдон (Захъхъагом)
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Туалгомы цæугæдæттæ
Павловск (Воронежы облæст)
Па́вловск (Павловск) у сахар Уæрæсейы Воронежы облæсты, Павловсчы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Воронежы облæсты сахартæ
Гогыз
Гогыз, вариант у гуркъури (Meleagris gallopavo; Индейка) у мæргъты хуыз.
Илтоза
Илтоза (ილტოზა) у хъæу Гуырдзыстоны Душеты муниципалитеты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Душеты муниципалитеты цæрæнрæттæ
Калач (сахар)
Кала́ч (Калач) у сахар Уæрæсейы Воронежы облæсты, Калачы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Воронежы облæсты сахартæ
Базалет
Базалет (ბაზალეთი):
Урсдон (цæугæдон Туалгомы)
Урсдон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Стырдоны фæрсагдон.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Туалгомы цæугæдæттæ
Хъарабаджахъ
Хъарабаджахъ кæнæ Болиаты æмæ Чеджемты хъæу (Karabacak) у ирон хъæу Турчы. Ис дыгурон хъæу Пойразлыйы фарсмæ.
Цардысты дзы Чеджемтæ, Болиатæ, Цомартатæ, Саламатæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Йозгаты цæрæнрæттæ Категори:Турчы ирæттæ
Сомбатхей
Со́мбатхей (Szombathely, Steinamanger, Sambotel, Sombotel, Kamenec) у сахар Венгрийы, Вашы провинцийы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Венгрийы сахартæ
Гогызтæ
Гогызтæ (Meleagris) сты мæргъты мыггаг.
Категори:Мæргътæ
Кастельон-де-ла-Планæ
Кастельо́н-де-ла-Пла́на (Castellón de la Plana, Castelló de la Plana ) у сахар Испанийы, Кастельоны провинцийы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Испанийы сахартæ
Сæрдыдон
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Туалгомы цæугæдæттæ
Богучар
Богуча́р (Богучар) у сахар Уæрæсейы Воронежы облæсты, Богучары районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Воронежы облæсты сахартæ
Чосер, Джефри
Æвзаг
Чосеры тыххæй фæдзурынц, уый, дам, англисагау фыссыны традицийы бындурæвæрæг у. Кæй зæгъын æй хъæуы, уый уыдис ног литературон æвзæгтæ сфæлдисыны иумæйаг тендецийы мидæг — Дантейы дæнцæджы фæдыл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Англисаг поэттæ Категори:Астæузаманы поэттæ
Мамсыраты Музаффæр
Мамсыраты Мураты фырт Музаффæр (Muzaffer Timurlenk) у ирон поэт. Музаффæр райгуырдис 1946-æм азы Хъарсы.
Цардафыст
Скъолайы ма куы ахуыр кодта Музаффæр, уæд райдыдта фыссын æмдзæвгæтæ. Йæ амондæн, 1971 азы Ирыстоны зынгæдæр журналистгæй иу, Мамсыраты Мурат балцы уыд Турчы. Фембæлд йе ’рвадæлтимæ, базонгæ Музаффæримæ дæр. Бакаст ын йе ’мдзæвгæтæ æмæ дзы иуцаддæры бахаста йæ чиныг «Æцæгæлон бæстæ»-мæ (1986). Афтæ фыццаг хатг ирон чиныгкæсæг базыдга туркаг ирон поэт Мамсыраты Музаффæры ном. Йе ’мдзæвгæтæ æмæ радзырд мыхуырæй рацыдысты газет «Рæстдзинад» æмæ журнал «Мах дуг»-ы фæрстыл дæр.
Музаффæр фыссы дыууæ æвзагыл дæр. Хъыгагæн, фæстаг азты активондæрæй архайы туркаг ’взагыл. Иæ фыццаг æмдзæвгæты æмбырдгонд дæр туркаг æвзагыл рацыд— «TUTSAK». Фæлæ та тагъд ирон поэзи уарзджытæ базонгæ уыдзысты Музаффæры ног æмдзæвгæтимæ йæ мадæлон æвзагыл дæр.
Ныртæккæ Музаффæр ис пенсийы, фæлæ йе сфæлдыстадон куыст нæ уадзы. Ис ын бинонтæ: дыууæ лæппуйы æмæ фырты фырт. Цæры Стамбулы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон поэттæ Категори:Турчы поэттæ Музаффæр Категори:Турчы ирæттæ
Тунхæ
Категори:Колумбийы сахартæ
Бекеш (медье)
Бекеш (Békés) у медье (провинци) Венгрийы. Йæ сæйраг сахар у Бекешчабæ.
Ароидонтæ
Ароидонтæ (Araceae, Ароидные) сты иухайон зайæгойты бинонад.
Эртиль (сахар)
Эрти́ль (Эртиль) у сахар Уæрæсейы Воронежы облæсты, Эртилы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Воронежы облæсты сахартæ
Алчагартæ
Алчагартæ (Алчагъырлары, Алчагировы) сты æссон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Асиаг мыггæгтæ
Азербайджайнаг гæккуыри
Азербайджайнаг гæккуыри (Darevskia raddei) — гыццыл гæккуыри, хауы къæдзæхы гæккуыритæм.
Ахуырст
Гæккуырийы буары дæргъ у 76 мм, йæ къæдзил дзы дыууæ хатт даргъдæр у. Йæ æфцæггот у чысыл цыргъгонд. Йæ сæр зынгæ фæтæн. Йæ гуыры хæрв у лæгъз æмæ рæстæмбис къуыппгонд. Йæ хъуыры астæуккаг хаххыл ис 20-æй 29-мæ хæрвы. Буары астæуы алыварс гæккуритæн ис 48-æй 62-йы бæрц хæрвы. Зæнджы уæллаг фарсы хæрв бæрцмæ гæсгæ чъылдымы хæрвæй фылдæр нæу.
Гæккуырийы буары уæллаг фарс у морæхуыз, змисхуыз кæна тарбур сау хуызмæ ’ввахс. Чъылдымы таг арæзт у бирæнымæцон тар тæппытæй, сæ фæтæн æнæхъæнæй у чъылдымы айас (хаттæй-хатт бакъорд вæййынц дыууæ параллелон рæгъы). Гæккуырийы буары быннаг фарс у урсгонд, арвхуыз кæнæ цъæхгонд хуыз. Нæлтæн бирæкæнынады рæстæджы сæ фæрстæ свæййынц копрадзхуыз кæнæ фиалкæхуыз.
Хæлцад
Гæккуриты хæлцадмæ хауынц: хъæндилтæ, хæлынбазырджынтæ, дыбазыронтæ, гæлæбутæ, æмæ ’ндæр сасчытæ, уымæй уæлдай ма хæлуарджытæ, бирæкъахонтæ, моллюсктæ ’мæ уаллæттæ.
Бирæкæнынад
Гæккуыриты мадæлтæ айк æфтауын райдайынц июны æмбисы, хæхты аикфтауæн райдайы июлы æмбисы — августы райдайæны. Мадæлтæ ’фтауынц 2-5 айчы. Инкубацион период вæййы 55 боны. Лæппынтæ фæзынынц июлы кæроны-сентябры райдайæны. Сæ дæргъ вæййы 24-27 мм.
Давид Анахт
Философон архайад
Давид Анахт ахуыр кодта Александрияйы неоплатоник Олимпиодоранмæ.
Азербайджайнаг гæккуыри
Ареал
Азербайджайнаг гæккуырийæн арæх фембæлæн ис Чысыл Кавказы, Сомихы æмæ Азербайджаны хæххон территоритыл, цæрынц ма Къуары уæллаг кæлæны æмæ хуссар Гуырдзыстоны. Ацы гæккуырийы ма фенæн ис цæгат-скæсæны Турчы æмæ цæгат-скæсæны Ираны. Бирæ айнæджы гæккуриты хуызæн, ауыл дæр ис фембæлæн хæххон цæугæдæтты дурджын донбылтыл, ставд дурты цъæлтыл, хъæдты. Йæ цардуаты бæрзæндмæ гæсгæ, гæккуыри активон вæййы февралы кæроны кæнæ мартъийы райдайанæй сентябры кæнæ ноябры райдайæны онг.
Давид Анахт
Философон архайад
Æнæбастæтгæйы фæсномыг райста, æдзух иу философон быцæуты кæй рамбылдта, уый тыххæй. Философион архайд кодта Византийы, асджын кары раздæхтис Сомихмæ. Амардис Цæгат Сомихы. Йæ уацмыстæ баззадысты сомихаг æмæ бердзенаг æвзæгтыл.
Азербайджайнаг гæккуыри
Хуызы систематкæ
Аразтæуы æртæ дæлхыхы формæйæ, уыдон æрбынат кодтой Фæскавказы:
Давид Анахт
Философон архайад
Давид Анахты философи фыст у æртæ уацмысы: «Философийы бæрæггæнæнтæ», «Порфирийы „Баконды“ анализ », «Аристотелы "Категориты" райхæлд», «Аристотелы "Аналитикты" райхæлд». Æмиу кæны классикон платонизм Аристотел æмæ Пифагоры ахуырады элементтимæ. Йæ куыстыты фыссы бирæ философон фарстыты тыххæй: æрдзы æмæ философон зонады нысангонд, адæймаджы фæрæзтыл дунейы хаттæны æмæ æнд.
Азербайджайнаг гæккуыри
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Давид Анахт
Æрвитæнтæ
Категори:Дины философи Категори:Сомихы ахуыргæндтæ
Тарантино, Квентин
Квентин Тарантино (Quentin Jerome Tarantino, райгуырдис 1963-æм азы 27 мартъийы) у Америкæйы Иугонд Штатты зындгонд режиссёр, сценарист, продюсер æмæ актёр. Йæ кинонывтæ сты дзаг сау юморæй, эстетизацион лæгдыхдзинадæй, æнахуыр сюжетон хаххтæй ’мæ тынг бирæ æрвитæнтæй иннæ кинонывтæм æмæ поп культурæмæ.
Цардафыст
Райгуырдис Ноксвиллы (Теннессийы штаты), Квентин схъомыл Лос-Анджелесы. Йæ карьерæ сæрибар режиссёрæй та райдыдта, йæ фыццаг киноныв «Æрра куыдзтæ» (Reservoir Dogs) куы рауагъта, гъе уæд. Журнал EMPIRE хуыдта «Æрра куыдзты» æппæт кинемæтогрæфы хуыздæр сæрибар кинонывæй. «Криминалон чтиво» (Pulp Fiction), йæ дыккаг кино, уый дæр æрцахста тынг стыр уарзт цы адæмы æхсæн, цы критикты æхсæн. Тарантино рамбылдта тынг бирæ киноакадемион хорзæхтæ. 2015-æм азы декабры, йæ стыр бавæрды киноиндустрийæйы, Тарантинæйæн радтой йæхи стъал Голливуды кады аллейайы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Актёртæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Режиссёртæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Ноксвиллы чи райгуырдис, уыдон Категори:АИШ-ы кинорежиссёртæ
Стырдон (Захъхъайы доны фæрсагдон)
Стырдон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Захъхъайы доны фæрсагдон.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Туалгомы цæугæдæттæ
Уаракъуырайы дон
Уаракъуырайы дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Уарцъегомы.
Хъайапынар
Цардысты дзы Сæбæтхъуатæ, Бзартæ, Милдзыхтæ, Мусаллатæ, Æлбегтæ, Рубайтæ, Болиатæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Йозгаты цæрæнрæттæ Категори:Турчы ирæттæ
Салитæ
Салитæ (Салиевы, შალიბაშვილი, Aydın ) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Ноград (медье)
Но́град (Nógrád) у медье (провинци) Венгрийы. Йæ сæйраг сахар у Шальготарьян.
Категори:Венгрийы медьетæ
Вальедупар
Вальедупар (Valledupar) у сахар Колумбийы, Сесары департаменты административон центр.
Эльче
Э́льче (Elche, Elx) у сахар Испанийы. Ис Аликантейы провинцийы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Испанийы сахартæ
Бзæтæ
Бзæтæ кæнæ Бызæтæ (Бзаевы, Açık ) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Чъырыкомы дон (Цæгат Ирыстон)
Чъырыкомы дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Садонгомы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Садонгомы цæугæдæттæ
Вергилий
Пу́блий Верги́лий Маро́н (Publius Vergilius Maro; райгуырд нæ эрæйы агъоммæ 70-æм азы 15 октябры, амард нæ эрæйы 19-æм азы 21 сентябры) уыдис, латинаг æвзагыл чи фыста, ахæм зындгонд поэттæй иу. Йе ’мдзæвгæты фылдæр сты ромаг мифологиимæ баст. Йæ зындгонддæр поэмæ у «Энеидæ».
Цардафыст
Таурæгъмæ гæсгæ Вергилий райгуырдис Мантуямæ хæстæг хъæуы, Фæсальпаг Галлийы регионы. Ахуыргæндты хъуыдымæ гæсгæ, уый уыдис умбриаг, этрускаг кæнæ та кельтаг равзæрдæй. Йæ номы иртæсæнтæ куыд æвдисынц, йæ мыггаг уыдис регионы рагондæр ромаг цæрджытæй. Вергилий йæхæдæг йæ мыггаджы равзæрды тыххæй ницы æвдисæн ныууагъта.
Æддаг æрмæг
Категори:Рагон Ромы фысджытæ Категори:Латинаг поэттæ
Киндио
Кинди́о (Quindío) у департамент Колумбийы. Йæ административон центр у сахар Армени.
Фиппаинæгтæ
Категори:Колумбийы департаменттæ
Италиаг калакъода
Италиаг калакъода (Arum italicum, Аронник итальянский) у кæрдæг зайæгой, калакъодайы хуыз.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Бобров (сахар)
Бобро́в (Бобров) у сахар Уæрæсейы Воронежы облæсты, Бобровы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Воронежы облæсты сахартæ
Африкæйы Цæдис
Африкæйы Цæдисы ныры сæргълæууæг у Руандæйы президент Пол Кагаме (2018-æм азы январæй).
АЦ хъавы иумæйаг валютæ æмæ пайдайаг иумæйаг базар саразынмæ.
Æддаг æрмæг
Категори:Æхсæнадæмон организацитæ *
Рубас (цæугæдон)
Рубас (Рубасчай) — Дагъистаны Табасараны, Курахы æмæ Дербенты районты кæлæг цæугæдон.
Цæугæдонæн йæ дæргъ — 92 км. Донæмбырдгæнæн бассейны фæзуат — 1180 км².
Географи
Йæ ратæдзæн мидæггаг Дагъистаны рæгътæй иуы цæгат-скæсæйнаг рагъы, Джуфу-Дагъы хохæй хуссар-скæсæнырдæм. Бакæлы Къаспы денджызмæ хъæутæ Арабляр æмæ Моллакенты цур.
Гидрологи
Цæугæдонæн йæ хæдхуыз миниуæг у афæдзы хъарм рæстæджы ивылæн режимы кæй уæвы. Зымæджы та йæ дæттæ æрмынæг вæййынц. Аздæргъы йæ донхардзы тæккæ егъаудæр бæрæггæнæнтæ вæййынц тæркуарынты рæстæг. Сæрдыгон сахаджын ивылдтытæ хатт катострофикон уавæрмæ æртæрынц. Афæдзы æхсæйнаг доны хардз — 1,01 м³/с, максималон — 59,3 м³/с.
Фæрсагдæттæ
Тæккæ дынджырдæр фæрсагдæттæ: — Афначай, Ханагчай, Крачаг-су, Камышчай. Цæугæдонмæ йæ дæллаг хайы арæх ауадзынц Самур-Дербенты къанауы лæсæн.
Цæугæдоны иртæстытæ æмæ донхæдзарадон нысаниуæг
Цæугæдон иртæстой гидрологион постыты — Хучни æмæ Хошмензилы. Рубасы дæттæй пайдачындæуы донхæрæн — Рубасы хъæуæй 3 км уæлдæр райдайы Куйбышевы номыл донхæрон къанау.
Литературæ
Категори:Дагъистаны цæугæдæттæ Категори:Къаспы денджызмæ кæлæг цæугæдæттæ
Донгуырон
Донгуырон у цæугæдон Хуссар Ирыстоны. Ис Урстуалты, Къабузты хъæуы цур.
Бимбасатæ
Бимбасатæ (Бимбасовы, Iyigün ) сты ирон мыггаг.
Залæ (медье)
Залæ (Zala, []) у медье (провинци) Венгрийы. Йæ сæйраг сахар у Залаэгерсег.
Категори:Венгрийы медьетæ
Путумайо
Путума́йо (Putumayo) у департамент Колумбийы. Йæ административон центр у сахар Мокоа.
Фиппаинæгтæ
Категори:Колумбийы департаменттæ
Басилатæ
Басилатæ кæнæ Басилтæ (Басилаевы, Басиловы, Tekel ) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Ботъитæ
Ботъитæ (Ботиевы, Timur ) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Скæсæйнаг калакъода
Скæсæйнаг калакъода (Arum orientale, Аронник восточный) у кæрдæг зайæгой, калакъодайы хуыз.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Кæсаджджыны дон
Кæсаджджыны дон у цæугæдон Хуссар Ирыстоны, Пацъайы рахиз фæрсагдон.
Литературæ
Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
Острогожск
Острого́жск (Острогожск) у сахар Уæрæсейы Воронежы облæсты, Острогожсчы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Воронежы облæсты сахартæ
Комы дон (Пацъайы фæрсагдон)
Комы дон у цæугæдон Хуссар Ирыстоны, Пацъайы рахиз фæрсагдон.
Литературæ
Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
Ибн Баттутæ
Абу Абдуллах Муха́ммад ибн Абдулла́х ат-Танджи́, фылдæр зындгонд куыд Ибн Батту́тæ (محمد ابن بطوطة; æппæтæй أبو عبد الله محمد بن عبد الله اللواتي الطنجي بن بطوطة; райгуырдис 1304-æм азы Танжеры — амардис 1368-æм кæнæ 1369-æм азы) уыдис бербераг пысылмон ахуыргонд æмæ иртасæг.
Дæс æмæ ссæдз азы дæргъы Ибн Баттутæ федта пысылмон дунейы фылдæр хай (суанг ма дард африкæйаг султааттæ), æмæ бирæ æндæр бæстæты дæр, уыдоны ’хсæн Африкæйы Сыкъа, Ныгуылæн Африкæ, Астæуккаг Хурыскæсæн, Центрон Ази æмæ Китай. Цы балцафыстытæ ныууагъта, уыдон ныр дæр сты Астæузаманы тыххæй ахсджиаг ратæдзæнтæ.
Категори:Зындгонд адæм Категори:Астæузаманы ахуыргæндтæ Категори:Араббаг фысджытæ
Залаэгерсег
За́лаэгерсег (Zalaegerszeg, Egersee) у сахар Венгрийы, Залæйы провинцийы административон центр.
Фынæйы зырзыраг
Фынæйы зырзыраг (Papaver somniferum, Мак снотворный) у дзæгъдзæгъгæнæджы хуыз.
Сæ æнæрæгъæд къоппытæй исынц опиум (сбæзджынгонд æхсыргонд донгъæд), кæцыйæ аразынц препараттæ (папаверин æмæ æнд.) æмæ наркотиктæ, сæ тауинагтæй та — техникой сой.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Хитау зырзыраг
Хитау зырзыраг (Papaver rhoeas, Мак самосейка) у дзæгъдзæгъгæнæджы хуыз.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Кайтаджы район
Кайта́джы район (Кайтагский район,, Хайдакълы якъ) у Дагъистаны районтæй иу. Æрбынат кодта Дагъистаны хуссары. Районы административон центр у Маджалис.
Магноли
Магно́ли (Magnolia) — магнолихуызты бинонадмæ чи хауы, ахæм зайæгойты мыггаг.
Кайтаджы район
Фиппаинæгтæ
*
Магноли
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Гæлиатæ (мыггаг)
Гæлиатæ кæнæ Гæлитæ (Галиевы) сты дыгурон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Андерсен, Ганс Христиан
Ганс Христиан Андерсен (Hans Christian Andersen; 1805 азы 2 апрелы Оденсе – 1875 азы 4 августы Копенгаген) уыдис даниаг фыссæг. Кæд ма фыста пьесæтæ, бæлцыты афыстытæ, новеллæтæ æмæ æмдзæвгæтæ, Андерсен фылдæр зындгонд у йе ’ргъæутты фæрцы. Андерсены сфæлдыстад канд сывæллæттæ нæ уарзынц, фæлæ ма алы кары адæймæгтæ дæр дунейы бирæ бæстæты.
Æдæппæт Андерсены æргъæуттæ сты æппынкъаддæр 3381, уыдонæй иуæй-иутæ тæлмацгонд æрцыдысты 125 æвзагмæ æмæ систы бирæ нациты иумæйаг зонды хай.
Æппæты зындгонддæр æргъæутты ’хсæн сты «Къаролы ног дзаумæттæ», «Булæмæргъ» «Чысыл доны чызг», «Митын æхсин», «Фыдуынд бабызы цъиу» æмæ ма æндæртæ. Сæ сюжеттæм гæсгæ æвæрд цæуынц спектакльтæ, балеттæ æмæ кинонывтæ дæр. Ирон æвзагмæ Андерсены таурæгъты раивын байдыдта Æмбалты Цоцко, «Митын æхсин» йæ тæлмацы мыхуырæй рацыдис 1923-æм азы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Даниаг фысджытæ Категори:Æргъæуттæ фысджытæ Категори:Оденсейы чи райгуырдис, уыдон Категори:Копенгагены чи амардис, уыдон
Арекипæ
Ареки́пæ (Arequipa, Arequipa, Ariqipa) у сахар Перуйы хуссары, Арекипæйы регионы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Перуйы сахартæ
Сринагар
Сринагар (سرینگر; श्रीनगर; Srinagar) у сахар Индийы, Джамму æмæ Кашмиры цæдисон территорийы сæрдыгон сæйраг сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Джамму æмæ Кашмиры сахартæ
Адæтæ
Адæтæ кæнæ Адатæ (Адаевы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Лопъан (цæугæдон)
Лопъан кæнæ Лопъаны дон (ლოპანისწყალი) у цæугæдон Хуссар Ирыстоны æмæ Гуырдзыстоны, Ныгуылæн Пронейы рахиз фæрсагдон.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Гуырдзыстоны цæугæдæттæ
Новохопёрск
Новохопёрск (Новохопёрск) у сахар Уæрæсейы Воронежы облæсты, Новохопёрсчы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Воронежы облæсты сахартæ
Ованес Воротнеци
Оване́с Воротнеци́, Ова́н (Иоа́нн) Воротнеци́ (Հովհան Որոտնեցի; райгуырдис 1315-æм азы — амардис 1386-æм азы) — сомихаг философ, педагог, аргъуаны æмæ политикон архайæг.
Цардафыст
Райгуырдис 1315-æм азы, Сюничы æлдары Иване Орбеляны фырт. Ахуырад райста Гладзоры университеты Есаи Нчецимæ. 1345-æм азы сæвæрдта Татевы университеты бындур, кæцы сси уыцы заманы иуыл стыр зонадон æмæ культурон центр Сомихы. Тох кодта сомихаг аргъуаны бахъахъхъæныныл, уымæй уæлдай ма униатты-католикты ныхмæ. Цалдæр азы дæргъы фæцис Ныгуылæн Сомихы, уый фæстæ йæ ахургæнинагимæ сомихаг философ æмæ теолог Григор Татевацимæ ацыдис Иерусалиммæ, стæй та раздæхт Сюникмæ.
Йæ бын у конд Аристотелы «Категориты» æмæ Порфирийы «Баконды» уæрæх райхæлдæй.
Ованес Воротнецийы ахуыргæнæг æмæ фæдон уыдис Григор Татеваци, уый спарахат кодта Ованес Воротнецийы динон-философон ахуырад.
Вортнеци амардис 1386-æм азы 6 январы Апракунисы моладзандоны. Баныгæдтой йæ сыгъдæг Георгийы номыл Ернджачы моладзандоны Нахичеваны. Сомихаг аргъуан æй банымадта сыгъдæгты номхыгъдмæ.
Итраписы дон
Литературæ
Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
Бекешчабæ
Бе́кешчабæ (Békéscsaba) у сахар Венгрийы, Бекешы провинцийы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Венгрийы сахартæ
Болачатæ
Болачатæ (Болатчылары, Болатчиевы) сты æссон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Асиаг мыггæгтæ
Поворино
Пово́рино (Поворино) у сахар Уæрæсейы Воронежы облæсты, Поворинойы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Воронежы облæсты сахартæ
Адотæ
Фиппаинæгтæ
*
Трухильо (Перу)
Трухи́льо (Trujillo) у сахар Перуйы, Ла-Либертады регионы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Перуйы сахартæ
Ахуырад
Ахуырад дæтты адæмæн зонындзинæдтæ æмæ дæсныйæдтæ. Канд уый нæ, фæлæ нырыккон ахуырад ахуырдзауæн амоны, куыд ис ссарæн ног информаци æмæ уымæй куыд пайда кæнын хъæуы.
Ахуырады хуызтæ
Ахуырады алыхуызон вæййы предмет кæнæ ахуырдзауы кармæ гæсгæ. Ис ма формалон æмæ æнæформалон (уæлæмхасæн) ахуырад дæр.
Османтус
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Афайы цырыхъхъытæ
Афайы цырыхъхъытæ у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Цъæйы комы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ Категори:Цъæйы ком
Байтугъантæ
Фиппаинæгтæ
*
Адтутæ
Адтутæ (Адтуевы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Феминизм
Фиппаинæгтæ
* Категори:Политикон идеологитæ
Кубрик, Стэнли
Стэнли Кубрик (Stanley Kubrick; райгуыдис 1928-æм азы 26 июлы — амардис 1999-æм азы 7 мартъийы) уыдис АИШ-ы зындгонд режиссёр. Хонынц æй XX æнусы хуыздæр режиссёртæй иу.
Джамму (сахар)
Джа́мму (, جموں, Jammu) у сахар Индийы, Джамму æмæ Кашмиры цæдисон территорийы зымæгон сæйраг сахар.
Категори:Джамму æмæ Кашмиры сахартæ
Кубрик, Стэнли
«Спартак»
Киноныв в рагон ромаг гладиатор Спартачы тыххæй.
Æрдзигомы сæр
Æрдзигомы сæр у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Бызы хъæуы цур.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Кубрик, Стэнли
«Лолита»
1962-æм азы Кубрик ралыгъдис Стыр Британимæ æмæ дзы иста йæ ног киноныв, «Лолитæ», зæгъгæ. Кинойы бындур у Владимир Набоковы æмном роман.
Фиппаинæгтæ
Категори:Режиссёртæ алфавитмæ гæсгæ Категори:АИШ-ы кинорежиссёртæ
Шамилы район
Шамилы район (Шамильский район, Шамилил мухъ) у Дагъистаны районтæй иу. Районы административон центр у Хебда.
Дагъ
Дагъ — зæххы уæлцъарыл комы хуызæн счъил бынат зæххы уæлцъарæн йæхицæй.
Фиппаинæгтæ
Категори:Геологи
Къæйдон
Къæйдон у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Æрхоны комы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Хевеш (медье)
Хевеш (Heves, ) у медье (провинци) Венгрийы. Йæ административон центр у Эгер.
Категори:Венгрийы медьетæ
Каудуары къахыр
Каудуары къахыр у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Æрхоны комы.
Цорцæхъуатæ
Цорцæхъуатæ (Цорцакаевы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Аццетæ
Аццетæ, вариант: Адцетæ (Аццеевы , Адцеевы ) сты ирон мыггаг.
Каудуары къахыр
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Салинас (Эквадор)
Салинас (Salinas) у Эквадоры сахар. Ис Санта-Эленæйы провинцийы.
Адылджери
Адылджери (Адильгирей) у ирон нæлгоймаджы ном.
Салинас (Эквадор)
Категори:Эквадоры сахартæ
Æртæ рагъы иугæнæн
Æртæ рагъы иугæнæн у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Æрхоны комы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Рындзты нук
Рындзты нук у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Æрхоны комы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Хинкъали
Хинкъали (ხინკალი) — Гуырдзиаг хæринæгтæй иу, Гуыдан, Хад æмæ Хевсуреты хохбæстæты мидæг цы хъæбынты мыггаг равзæрд, уый. Хæринаг парахатгонд у канд Гуырдзыстоны нæ, фæлæ ма Кавказы æндæр рæтты æмæ ивгъуыд ССРЦ-ы бæстæты дæр. Гуырдзиаг хинкъалитæ сæ кондмæ æмæ арæзты фæрæзмæ гæсгæ дагъистайнаг хинкъалимæ иухуызон не сты, уымæн æмæ уыцы дагъистайнаг хæрд сæ хуызмæ гæсгæ у æндæр æмæ хауы хæнкъæлты мыггагмæ итайлаг пастæ, украинаг галушкæтæ, корейаг рамэн æмæ ацы хуызы иннæ адæмыхæттыты хæринæгтимæ. Советон æмæ уæрæсейаг картвелолог Георги Климовмæ гæсгæ, дзырд хинкъали у солиаг æвзагæй æрбайсгæ æмæ цæуы бирæон нымæцы номдарæй ххинкI-ал, кæцыйæн йæ уидыг ххинкI нысан кæны «донвыхт хыссæйы лыггаг».
Хæринаджы конд
Хинкъалиты гахæ аразынц стурфыдæй/родыфыдæй кæнæ хуыйыфыдæй (арæх — стурфыд хуыйыфыдимæ), стæм хатт — фысыфыдæй/уæрыччыфыдæй. Гахæ вæййы лыггонд (классикон вариант) кæнæ фаршы хуызы. Æнæмæнгæй æм бафтауынц бирæ алыхуызон хъацæнтæ æмæ цæхæрагæрдæджытæ. Хинкъалитæ ма вæййынц цыхтимæ дæр (арæхдæр сулугуни), уый вегитарианонтæн у дзидзайы бæсты. Вегетириайнаг хинкъалитæ ма вæййынц зокъотимæ. Хинъалиты стыр ассортимент цы хæрæндæтты вæййы, уым ма хинкъалитæ вæййынц зокъо æмæ цыхтимæ, гогызы фыдимæ ’мæ ма рачъыфыдимæ дæр.
Хинкъалиты цæттæ кæнынады ахсджиаг элемент у сæ формæйы хуыз. Тридицимæ гæсгæ, гуырдзиаг устытæ хинкъали куы аразынц, уæд дзы йæ цъуппыл ныууадзынц гыццыл «къуди» хыссæйæ. Хинкъалийы бындуры (йæ къудимæ бацæуæны) хъуамæ 18-æй цъусдæр æнцъылды ма уа. Афтæ сыл æнцон у хæцын; ноджы ма йæ къуди афтæ тагъддæр ауазал вæййы. Йæ къуди йын арæхдæр аппарынц (уымæй уæлдай ма къудитæм гæсгæ ’нцон у базонын, чи цал хинкъалийы бахордта). Арæзт хинкъалитæ сфыцынц æхсидгæ доны (иуыл æмбæлгæ вариант) æви цурынц. Цыдæр хæрæндæтты хинкъалиты алы хуызмæ дæр алыхуызон гахæимæ равæрынц куыд фых, афтæ сурвых вариант дæр.
Гæгулатæ
Гæгулатæ кæнæ Гæгуылатæ (Гагуловы, Yalçın ) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Эгер (сахар)
Э́гер (Eger, Erlau) у сахар Венгрийы, Хевешы провинцийы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Венгрийы сахартæ
Патханкот
Патханкот (ਪਠਾਨਕੋਟ, Pathankot) у сахар Индийы, Патханкоты зылды административон центр.
Категори:Индийы Пенджабы сахартæ
Бутурлиновкæ
Бутурли́новкæ (Бутурлиновка) у сахар Уæрæсейы Воронежы облæсты, Бутурлиновкæйы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Воронежы облæсты сахартæ
Серафимович (сахар)
Серафимо́вич (Серафимович) у сахар Уæрæсейы Волгограды облæсты, Серафимовичы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Волгограды облæсты сахартæ
Магнолихуызтæ
Магнолихуызтæ (Magnoliaceae, Магнолиевые) сты зайæгойты бинонад.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Зайæгойты бинонæдтæ
Ваупес
Ваупе́с (Vaupés) у департамент Колумбийы. Йæ административон центр у сахар Миту.
Фиппаинæгтæ
Категори:Колумбийы департаменттæ
Дзансохтæ
Дзансохтæ (Дзансоховы, Kılıç, Altun, Tuncer ) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Лаго-Наки
Лаго-На́ки (Лэгъо-Накъ) у плато Ныгуылæн Кавказы, йæ бæрзæнд 2200 метры онг (æхсæйнаг бæрзæнд 2000 метры). Хъуыстгонд у йæ альпаг хизæнтæй.
Гуавьяре (департамент)
Фиппаинæгтæ
Категори:Колумбийы департаменттæ
Лаго-Наки
Иумæйаг бæрæггæнæнтæ
Территориалонæй плато зæгъæн ис æмæ æххæстæй дæр ис Адыгейы Майкъопы районы сконды, чысыл хæйттæ Курджипсы цæугæдоны комы æмæ ныгуылæны Мессойы хохы рæгътыл бахаудтой Краснодары крайы Апшеронсчы районы скондмæ.
Территори, Апшеронсчы районы уæвæг хæйтты йеддæмæ, сты Кавказы æрдзæвæрæны сконды. Плато æрдзæвæрæнмæ балæвæрдæуыд Адыгейы Республикæйы уынаффæмæ гæсгæ, уый рауагъдæуыд 1992-æм азы 13-æм августы № 234 номыримæ, хуыйны «О передаче Кавказскому государственному биосферному заповеднику высокогорного пастбища Лагонаки».
Бынаты ис туристон базæ хохкъахдзоныгъон фахсимæ. Платойы уылты цыд Æппæтсоюзон туристон маршрут № 30, ныр хуыйны «Эколого-туристон мартшрут 1». Платойы, цæугæдæтты фæрсты, кæмдæрты баззад реликтон самшиты хъæдтæ.
Лагонакийы сæ тыхы сты карстон процесстæ. Хъуыстгонд сты Стыр æмæ Чысыл Азшизы лæгæттæ.
Географи
Цæугæдæтты ратæдзæнтæ æмæ чысыл къадатæ гæрдынц чъырдур, æмæ дзы рауайынц арф нарджытæ айнæг къултимæ. Бирæнымæцон каньонтæ æмæ дурджын денджызтæ ацæуæнтæ æхгæнынц.
Платойæ ратæдзынц цæугæдæттæ Белая, Курджипс æмæ Цица.
Флорæ
Фугæ, хилæг æхсæлы, бурдидинæг, марохкæн, цъамалæг, дадитæ, нæзы, бæрз, чесæ, тæрс.
Æрвитæнтæ
Категори:Адыгейы географи Категори:Уæрæсейы платотæ
Цъаридзæгат
Цъаридзæгат у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. Ис Бæртуйы комы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Швиц (сахар)
Швиц (Schwyz) у сахар Швейцарийы, Швицы кантоны административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Швейцарийы сахартæ
Гезейы æфцæг
Гезейы æфцæг, дыгуронау Гезей æфцæг у æфцæг Кæсæг-Балхъар æмæ Гуырдзыстоны ’хсæн. Фæсæфцæг ис гуырдзиаг хъæу Гезе.
Фиппаинæгтæ
Категори:Кæсæг-Балхъары æфцджытæ Категори:Гуырдзыстоны æфцджытæ
Кезиатæ
Кезиатæ (Gezay ) сты ирон мыггаг.
Цардысты Турчы Селимы сахары.
Фиппаинæгтæ
*
Лех (Инди)
Лех (, लेह) у сахар Индийы, Ладачы административон центр.
Категори:Индийы Пенджабы сахартæ
Елбиры хох
Елбиры хох у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. Ис Бæртуйы комы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Комаром-Эстергом
Комаром-Эстергом (Komárom-Esztergom) у медье (провинци) Венгрийы. Йæ административон центр у Татабанья.
Категори:Венгрийы медьетæ
Хæрисонтæ
Хæрисонтæ (Salicaceae; Ивовые) у бæлæсты æмæ къутæрты бинонад.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Бар (сахар, Украинæ)
Бар (Бар) у сахар Винницæйы облæсты Жмеринкæйы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Винницæйы облæсты сахартæ
Амёбæ
Амёбæ (Amoeba) у хæрзхуымæтæг иучырон цæрæгой.
Цæры лæугæ дон, сыджыт æмæ цæрæгойты хуылфыты.
Категори:Иучыронтæ
Гуайни
Гуайни́ (Guainía) у департамент Колумбийы. Йæ административон центр у сахар Иниридæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Колумбийы департаменттæ
Гутенберг, Иоганн
Иоганн Гуттенберг (Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg; райгуырдис 1390-æм азты — амардис 1468-æм азы 3 февралы), уыдис немыцаг типограф. Зындгонд сси йæ мыхуыр кæныны куысты тыххæй 1450-æм азты, æмæ нымад у, типографи чи æрхъуыды кодта, уыцы адæймагыл.
Гутенберг райгуырдис Майнцы, сæудæджеры хæдзары. Хуымæтæг адæймаджы цард кодта, æмæ уый тыххæй, уыцы рæстæджы æндæр бирæ адæймæгтау, йæ царды тыххæй бирæ зонындзинæдтæ ссарæн нæй, æмæ хорз цардафыст уымæн нæй.
Гутенберг æрхъуыды кодта металлон æмтад мыхуыр кæнынæн; мыхуыры ахорæн; наборы дамгъæтæ сфидар кæныны амал; æмæ ног мыхуыры тæрх. Ивгæ наборы идейæ ног нæ уыдис — Гутенберджы размæ уымæй пайда кодтой Китайы, кæс Мыхуыркæнынад.
Набор куы нæма фæзынди, адæм кодтой алы хицæн фарс згъæр кæнæ хъæдæрмæгæй. Набор куы фæзындис, фарс наборгæнджытæ аразын байдыдтой хицæн дамгъæтæй. Уый фæрцы мыхуыркæнынад сси тагъддæр æмæ асламдæр. Уымæй та æрцыдис «информацион срæмыгъд» — цыбыр рæстæгмæ адæм байдыдтой алыхуызон темæтыл чингуытæ уадзын.
Гутенберг хорз амалиуæгдар нæ разындис, йæ типографи йын байста йæ партнёр Иоганн Фуст.
Фиппаинæгтæ
Категори:Мыхуыркæнынад Категори:Саразджытæ Категори:Германы зындгонд адæм Категори:Майнцы чи райгуырдис, уыдон
Бирæазон зайæгойтæ
Бирæазон зайæгойтæ — дыууæ азæй фылдæр цæрæг зайæгойтæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойты физиологи
Цъада
Фиппаинæгтæ
Категори:Хунзахъы районы цæрæнрæттæ
Амырхан
Амырхан кæнæ Амурхан у ирон нæлгоймаджы ном.
Ном Амырхан арæзт у дыууæ дзырдæй амыр æмæ хан-æй.
Литературæ
Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Татабанья
Та́табанья (Tatabánya, Totiserkolonie) у сахар Венгрийы, Комаром-Эстергомы провинцийы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Венгрийы сахартæ
Инулин
Инулин (C6H10O5)n — органикон буаргъæд, зайæгойты бынты æвæрд фæстауæрцы полисахарид.
Къусджытæ (зайæгой)
Къусджытæ у зайæгойы ном.
Сан-Андрес æмæ Провиденси
Сан-Андрес æмæ Провиденси (San Andrés y Providencia) у департамент Колумбийы. Йæ административон центр у сахар Сан-Андрес.
Къусджытæ (зайæгой)
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Сан-Андрес æмæ Провиденси
Фиппаинæгтæ
Категори:Колумбийы департаменттæ
Шомодь (медье)
Шо́модь (Somogy) у медье (провинци) Венгрийы. Йæ административон центр у Капошвар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Венгрийы медьетæ
Фарнаджом
Фарнаджом уыдис Иберийы цыппарæм паддзах, Мириан I-æн йæ фырт. Къухдариуæг кодта 109-90 азты нæ дуджы агъоммæ. Хаудта Фарнавазидты династимæ. Æндæр Фарнавазидтау, уыцы паддзахы тыххæй информацийы иунæг ратадзæн у Леонти Мровелийы «Картлийы паддзæхты цард», Картлис цховребайы хай чи у, уыцы XI-æм æнусы фыст азгæйфыст.
Фарнаджомæн уыд фырт, Мириан, парфиаг паддзахы кæрты чи хъомыл кодта, уый. Йæ фыды амæлæты 60 азы фæстæ Мирианæн бантыст паддзахы бынат фæстæмæ райсын.
Литературæ
Категори:Гуырдзыстоны хицауиуæггæнджытæ Категори:Гуырдзыстоны истори Категори:Фарнавазидтæ
Къутæр
Къутæр кæнæ къудзи — зайæгойты царды уаг; йæ тæккæ рæбынæй къалиутæ чи ауадзы, иумæйаг зæнг кæмæн нæй, ахæм бирæазон зайæгойтæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ
Кæсагхор сынт
Кæсагхор сынт (Phalacrocorax, Баклан) у доны ленкгæнæг, арæхдæр сау сисвæлыст мæргъты мыггаг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæргътæ
Анакондæ
Анакондæ, хуымæтæджы анакондæ кæнæ цъæх анакондæ (Eunectes murinus) у кæлмыты хуыз.
Цæры Хуссар Америкæйы тропикты цæугæдæтты, царды фылдæр хай ленк кæны.
Æппæты даргъ анакондæ ахст æрцыд Венесуэлæйы, йæ дæргъ уыдис 5,21 метры, йæ уæз та — 97,5 кг. Сылтæ сты нæл-кæлмытæй бирæ стырдæр. Анакондæйы знæгты ’хсæн сты крокодилтæ — уый хæрынц лæппынтæ æмæ нæл-анакондæты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Кæлмытæ
Мыстахс
Мыстахс,   — тугдзых мæргъты дæлбинонад.
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæргътæ
Безансон
Безансо́н (Besançon) у Францы сахар, Дуйы департаменты административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Францы сахартæ
Цъымарайы мыстахс
Цъымарайы мыстахс (, Болотный лунь) у тугдзых маргъ.
Категори:Мæргътæ
Огъузы район
Огъузы район (Oğuz rayonu) у Азербайджаны районтæй иу. Районы административон центр у сахар Огъуз.
Категори:Азербайджаны районтæ
Тольнæ (медье)
Тольнæ (Tolna) у медье (провинци) Венгрийы. Йæ административон центр у Сексард.
Ду (департамент)
Фиппаинæгтæ
*
Гарнисджы ком
Гарнисджы ком у Уæллагкомы хай. Комы кæлы Гарнисджин дон кæнæ Халбиаты дон.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны кæмттæ Категори:Уæллагком
Мæсгуытæ (хох)
Мæсгуытæ у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. Ис Бæртуйы комы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Газимагомедов, Магомедрасул Мухтары фырт
Магомедрасу́л Мухтары фырт Газимагоме́дов (Магомедрасул Мухтарович Газимагомедов; райгуырдис 1991-æм азы 8 апрелы Дагъистаны Тъиндийы хъæуы) у солыйаг хъæбысæйхæцæг, Дунейы дыууæхаттон чемпион (2015, 2018), Уæрæсейы спорты сгуыхт мастер.
Исраилова, Сацитæ Магомеды чызг
Саци́тæ Магомеды чызг Исраилова (райгуырдис Грознайы) у Цæцæны Республикæйы Националон библиотекæйы директор, Цæцæны Нывгæнджыты цæдисы уæнг, Цæцæны Республикæйы Æхсæнадон палатæйы уæнг, Цæцæны культурæйы сгуыхт кусæг, Грознайы кадджын гражданин.
Сацитæ Исраилова райгуырдис Грознайы. 1983-æм азы каст фæци астæуккаг скъола æмæ кусынмæ æрбацыдис 12-æм библиотекæйы сывæллæтты хайадмæ. 1984-æм азы сси лæггад кæныны хайады сæйраг библиотекарь.
1990-æм азы фæсаууоны каст фæцис Краснодары паддзахадон культурæйы институт. Уыцы-иу аз сси сахары библиотекæйы лæггад кæныны хайады сæргълæууæг, 1992-æм азы та — Грознайы иугонд библиотекон системæйы директор.
Бæртуйы дон
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Дыгургомы цæугæдæттæ
Сабиха Гёкчены номыл æхсæнадæмон аэропорт
Сабиха Гёкчены номыл æхсæнадæмон аэропорт (SAW; İstanbul Sabiha Gökçen Uluslararası Havalimanı) у Турчы стырдæр сахар Стамбулы дыккаг ахсджиагдæр аэропорт, æрбынат кодта сахарæн йæ Азиаг фарс. Кусын райдыдта 2001-æм азы 8 январы.
Исраилова, Сацитæ Магомеды чызг
2000-æм азы йæхи хъæппæрисæй библиотекæйы бæстыхай сыгъдæг кæнын райдыдта, куыста фондтæ фæфылдæр кæныныл дæр. Сахары централон библиотекæ культурæйы артдзæст сси, кæцы куыста хæлд сахары бынтыл.
Сабиха Гёкчены номыл æхсæнадæмон аэропорт
Аэропорт хæссы сылгоймаг-тæхæг Сабиха Гёкчены ном.
Исраилова, Сацитæ Магомеды чызг
2000-æм азæй у парти «Яблоко»-йы уæнг, йæ Цæцæны хайады активон архайæг.
Сабиха Гёкчены номыл æхсæнадæмон аэропорт
Фиппаинæгтæ
Категори:Турчы аэропорттæ Категори:Стамбул
Исраилова, Сацитæ Магомеды чызг
2014-æм азы сси Цæцæны Республикæйы Националон библиотекæйы директор, уыцы бынаты аивта Эдилбек Хасмагомадовы.
Æддаг æрмæг
Категори:Грознайы чи райгуырдис, уыдон Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Хвайни
Хвайни (Хъвайни) у хъæу Дагъистаны Цъумадайы районы. Хъæуы цæрынц 260 адæймаджы (2010 азы), уыдонæй фылдæр хай сты солыйаг адæмыхаттæй.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цъумадайы районы цæрæнрæттæ
Бæртуйы ком
Бæртуйы ком, дыг. Бæртуй ком у ком Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. Ис Дыгургомы. Комы мидæг кæлы Бæртуйы дон.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны кæмттæ Категори:Дыгургом
Гарнисджин дон
Гарнисджин дон кæнæ Халбиаты дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы.
Сындзсыф
Сындзсыф (Asplenium scolopendrium; Костенец сколопендровый, Олений язык) у бирæазон цил.
Гарнисджин дон
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Дыгургомы цæугæдæттæ
Сындзсыф
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Акнада (Цъумадайы район)
Акнада (Акнада) у хъæу Дагъистаны Цъумадайы районы. Хъæуы цæрынц 120 адæймаджы (2010 азы), уыдонæй фылдæр хай сты солыйаг адæмыхаттæй.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цъумадайы районы цæрæнрæттæ
Думон цæгат
Думон цæгат кæнæ Зды хох ( кæнæ Изди хонх) у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. Ис Уæллагкомы Хуссары сæрмæ.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Ла-Пас (Боливийы департамент)
Ла-Пас (La Paz) у департамент Боливийы. Йæ административон центр у сахар Ла-Пас.
Фиппаинæгтæ
Категори:Боливийы департаменттæ
Мыхуыркæнынад
Дуне бынтондæр чи аивта, ахæм æрымыстытæй иу у мыхуыркæнынад. Уый ссис, идейæтæ æмæ зонындзинæдтæ парахат чи кодтаид, ахæм хъомысджындæр фæрæз.
Мыхуыркæнынад зындгонд у VIII æнусæй, фыццаг мыхуыр кæнын райдыдтой Китай æмæ Корейы цæрджытæ.
Мыхуыркæнынад фæзындис Европæйы æрмæстдæр XV æнусы. Ссис асламдæр æмæ тагъддæр, Иоганн Гутенберг уыцы процесс куы фæхуыздæр кодта, уæдæй фæстæмæ.
Мыхуыры фæрцы канд зонындзинæдтæ нæ парахат кодтой, фæлæ ма идеологитæ дæр. Мыхуыры капитализмы фæрцы фæзындысты нырыккон нацитæ æмæ национализм. Адæм фылдæр пайда кæнын байдыдтой сæ бынæттон æвзæгтæй — уый размæ та фыстой фылдæр латинагау (Европæ куы райсæм), кæнæ æндæр стыр классикон æвзæгтыл: араббагау, китайагау.
Ирон æвзагыл фыццаг мыхуыргонд чиныг рухс федта 1798-æм азы Мæскуыйы. Уый уыдис дыууæ æвзагыл фыст «Цыбырæй катехизис» славяйнаг дамгъæтæй.
Кочабамбæ (департамент)
Кочаба́мбæ (Cochabamba) у департамент Боливийы. Йæ административон центр у сахар Кочабамбæ.
Категори:Боливийы департаменттæ
Эстергом
Э́стергом (Esztergom) у сахар Венгрийы цæгаты. Ис Комаром-Эстергомы провинци æмæ Словакийы тæккæ арæныл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Венгрийы сахартæ
Акнада (Кизилюрты район)
Фиппаинæгтæ
Категори:Кизилюрты районы цæрæнрæттæ
Уæнг (фонетикæ)
Уæнг у æппæты къаддæр фонетикон-фонологон иуæг, иу раулæфтæй загъд æрцæуы. Æппæт дзырдтæ конд цæуынц уæнгтæй, æппынкъаддæр иу уæнгæй.
Уæнг æмхъæлæсонæй куы фæвæййы, уæд æй æхгæд уæнг хонынц. Хъæлæсонæй куы фæвæййы, уæд гом уæнг у. Ирон æвзаджы ис гом уæнгтæ дæр («нана», «та», «дæ») æмæ æхгæд уæнгтæ дæр («саст», «мыр»), фæлæ иуæй-иу æвзæгтæ вæййынц, æмæ æрмæстдæр иу джыппæй конд уæнгтæ дзы ис (зæгъæм, гавайаг æвзаджы ис æрмæстдæр гом уæнгтæ).
Фиппаинæгтæ
Категори:Фонетикæ
Неологизм
Дзырд нал ис схонæн неологизм, хуымæтæг ныхасмæ куы бацæуы, уæдæй. Ахæм дзырдтæ дзырдуаттæм дæр хаст æрцыуынц.
Категори:Дзырдтæ
Джаркханд
Джаркха́нд (झारखंड; Jharkhand) у штат Индийы скæсæны. Штаты сæйраг сахар у Ранчи. Æндæр стыр сахартæ сты Джамшедпур, Дханбад.
Фиппаинæгтæ
*
Пандо (департамент)
Категори:Боливийы департаменттæ
Пъерæны дон
Пъерæны дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы.
Ахмæт
Ахмæт — у ирон нæлгоймаджы ном.
Сексард
Фиппаинæгтæ
Категори:Венгрийы сахартæ
Пъерæны дон
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Дыгургомы цæугæдæттæ
Ахмæт
Араббаг æвзаджы сæвзæрд ацы ном. Амыдта кадджын, цытджын.
Нарыдон (Дыгургом)
Нарыдон кæнæ Колæ, дыгуронау: Наридон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы.
Ахмæт
Литературæ
Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Нарыдон (Дыгургом)
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Дыгургомы цæугæдæттæ
Шекийы район
Шеки́йы район (Şəki rayonu) у Азербайджаны районтæй иу. Районы административон центр у сахар Шеки.
Категори:Азербайджаны районтæ
Елатьмæ
Фиппаинæгтæ
Категори:Касимовы районы цæрæнрæттæ
Уттаракханд
Уттаракха́нд (उत्तराखंड, Uttarakhand) у штат Индийы цæгаты. Штаты сæйраг сахар у Дехрадун.
Категори:Индийы штаттæ æмæ территоритæ
Исмаиллыйы район
Исмаиллы́йы район (İsmayıllı rayonu) у Азербайджаны районтæй иу. Районы административон центр у сахар Исмаиллы.
Категори:Азербайджаны районтæ
Дауыт
Дауыт — у ирон нæлгоймаджы ном.
Ном Дауыт, Дауит, Давид равзæрди дзуттыты æвзаджы, дзырдтой йæ Дауд, йæ нысаниуæг уарзон адæймаг.
Литературæ
Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Чукисакæ (департамент)
Чукисакæ (Chuquisaca) у департамент Боливийы. Йæ административон центр у сахар Сукре.
Категори:Боливийы департаменттæ
Сурæ дон
Сурæ дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Дыгургомы цæугæдæттæ
Шальготарьян
Ша́льготарьян (Salgótarján) у сахар Венгрийы, Нограды провинцийы административон центр.
Агъсуйы район
Агъсуйы район (Ağsu rayonu) у Азербайджаны районтæй иу. Районы административон центр у сахар Агъсу.
Шальготарьян
Фиппаинæгтæ
Категори:Венгрийы сахартæ
Агъсуйы район
Категори:Азербайджаны районтæ
Джодхпур
Джодхпу́р (जोधपुर, Jodhpur) у сахар Индийы, Джодхпуры зылды административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Раджастаны сахартæ
Монархи
Монархи у ахæм хицауиуæджы хуыз, кæцыйы паддзахады сæр у монарх, æмæ уыцы бынат райсы йæ фыдæлтæй. Монархтæ хицауиуæг кæнынц сæ амæлæты бонмæ (иуæй-иу хатт та сæ къух сисынц сæ бынатыл). Монархитæй сæ фылдæр сты фыдæй-фыртмæ, фæлæ ис ахæмтæ дæр, кæцыты паддзахы бынатмæ æвзарынц (адæм нæ, фæлæ исты нарæг къорд) — афтæ уыди Польшæйы, афтæ у Ватиканы. Монархы йæ бæстæмæ гæсгæ хонынц къарол, паддзах, император, кайзер, сах, эмир æмæ султан.
Монархи у дунейы рагондæр хицауиуæджы хуызтæй иу. Фыццаг монархитæ фæзындысты, знæмы фæтæг йæ бынат йæ фыртмæ раттын куы сфæнд кодта æмæ адæм ууыл куы сразы сты, уæд. Афтæ фæзындысты фыццаг династитæ. Рæстæг цыдис, æмæ монархы бынтæ райсыны фæткойтæ кодтой вазыгджынæй вазыгджындæр.
Абоны монархтæй бирæ архайынц æрмæстдæр церемониты, фылдæр тых ис æвзæрст хицауад æмæ парламентæн (афтæ хуынд конституцион монархи). Иуæй-иу монархитæ та абоны онг сты абсолютон — ахæмтæй сты Бруней, Оман æмæ Свазиленд.
Удайпур
Удайпу́р (, Udaipur) у сахар Индийы, Удайпуры зылды административон центр.
Категори:Раджастаны сахартæ
Уюни (сахар)
Уюни (Uyuni) у сахар Боливийы.
Категори:Боливийы сахартæ