cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сан-Карлос (Никарагуæ)
Сан-Карлос (San Carlos) у Хуссар Никарагуæйы сахар, Рио-Сан-Хуаны департаменты сæйраг сахар. Сан-Карлосы цæры 12174 адæймаджы (2005), цы сахары алфамбылай адæм цæрынц, уыдонимæ 37461.
Сан-Карлос лæууы, Никарагуæйы цадæй Сан-Хуаны цæугæдон кæм ракæлы, уыцы ран. Гæнæн ис æмæ уыцы ран цæудзæн, Атлантикон æмæ Сабыр фурдты чи сбæдтзæн, уыцы Никарагуæйы къанау.
Фиппаинæгтæ
Категори:Никарагуæйы сахартæ
Куырæйтты ком
Куырæйтты ком (Тагаурка) у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Терчы фæрсагдон. Кæлы Арвыкомы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Терчы фæрсагдæттæ Категори:Арвыком
Бэнкси
«Бэ́нкси» (Banksy) у зындгонд бритайнаг граффити нывгæнæг.
Æрвитæнтæ
Категори:Стыр Британийы ныры нывгæнджытæ Категори:Бристолы чи райгуырдис, уыдон
Зеленоградск
Зеленогра́дск (1946-æм азы онг — Кранц, Cranz) у Уæрæсейы курортон сахар Балты денджызы былыл, кæддæры немыцаг Кранц.
Фиппаинæгтæ
Категори:Калининграды облæсты сахартæ
Стыр Леуахи
Згъуыбиргомы Стыр Леуахийы ном у Згъуыбиры дон.
Гуырдзы
Гуырдзы нысан кæны:
Стыр Леуахи
Фиппаинæгтæ
Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Гуырдзыстоны цæугæдæттæ
НормаСахар
«НормаСахар» — цифрон медицинон проект. Уæрæсейы фыццаг онлайн-сервис сæкæрнизæй рынчын чи у, уыдоны уавæр цæстдарынмæ. Сæрмагонд мобилон æфтуаны æххуысæй сервис цæст дары рынчыны туджы глюкозæйы ивынадмæ. Уый йеддæмæ, сервис рынчынæн бацамоны инсулины хъæугæ бæрц æмæ бар дæтты дардыл райсын дохтыры уынаффæ. «НормаСахар» ноджы разæвæры рынчынтæн барвæндон медицинон фæдзæхсынады программæ сæкæрниз кæмæн и, ахæмтæн. 2015-æм азы хуымгæнæны мæйы онг порталы лæггæдтæ уыдысты лæвар, фидын хъуыд æрмæст дохтырты уынаффæ райсыны тыххæй.
Истори
Сайты скæнæг у дохтыр-эндокринолог Александр Подгребельный. 2000-æм азты æмбисы уый бафæлвæрдта скæнын уый хуызæн исты, фæлæ уæд проект не скуыста. Уыцы рæстæг амалиуæгдарæг интернет дуканийы уæй кодта инсулины помпæтæ æмæ кодта кафеттытæ гипогликемийы фæхъызтытæ æхгæнынæн.
2011-2012-æм азты Подгребельный райста грант 50 мин доллæры Microsoft Seed Fund Финансировæнийы Фондæй æмæ 100 мин доллæры стартап-акселераторæй «Главстарт». 2012-æм азы скуыста порталы фæлвæрд верси. Проекты ном æрхъуыды кодта Михаил Зуев, компанийы акционертæй иу. 2013-æм азы кæфты мæйы æхцайы фæрæзтæ 25 мин доллæры радих кодтой интернет-инициативæты парахаткæныны фондæн. Уыцы аз проект æвдыст уыд Уæрæсейы Федерацийы Президент Владимир Путинæн. 2015-æм азы проекты автортæ разæрæвæрдтой сæ клиенттæн гæнæн архайын барвæндон медицинон фæдзæхсынады программæйы:
Лæггад куыд кусы
Сайты регистрацигонд чи у, уыдонæн гæнæн ис пайда кæнын порталы лæггæдтæй сæрмагонд мобилон æфтуан «НормаСахар Доктор»-ы æххуысæй. Уый рынчынæн дæтты бар бончиныг дарын хи æнæниздзинады информациимæ, туджы глюкозæйы бæрцы ивдтытимæ, æвзалыдæттæ цас бахордта рынчын (сыйты базæйы ис информаци алы хæринаджы æвзалыдæттæ цас и, ахаем 10 мин номы) æмæ инсулин бæрц. Адæймаг йæхæдæг бары сæкæры бæрц глюкометрæй, бæрæггæнæнтæ та бахæссы программæмæ чырæг телефоны æмæ компьютеры æххуысæй. Ис ахæм глюкометртæ, кæцытæ сæхæдæг бахæссынц информаци бончиныджы интернетимæ бастдзинад куы фæзыны, уæд.
Алы сахат дæр кæмфæнды уæвгæ интернет куы уа, рынчынæн гæнæн и банымайын артæккæ йæ инсулин цас хъæуы, уый. Ис бадзурын дохтырмæ, кæцы æфтуаты фæрцы æркæсдзæн пациант йæхи куыд хаты æмæ рынчыны историмæ гæсгæ ратдзæн хуыздæр рекомендацитæ.
«НормаСахар» у фыццаг уæрæсейаг сервер, кæцы онлайн лæггад кæны сæкæрнизæй рынчынтæн. Фæлæ АИШ-ы æмæ ма цалдæр паддзахады ахæм аххуыс фæзынд бирæ раздæр. Афтæ, Израилы кусы компани «Диабетикон информацийы бюро», кæцы кæны консультаци диабетæй рынчынты алы бæстæтæй телефонæй, электрон постæй æмæ Skype-æй. Компанийы бындурæвæрæгæн Ицхак Чайковскийæн йæ зæрдæмæ фæцыдысты уæрæсейаг амалиуæгдарты фыццаг къахдзæфтæ.
Критикæ
2015-æм азы хуымгæнæны мæйæ сервер лæвар нал у. Хуымгæнæны мæйы дыккæгæм бонæй сайт домы абонентон фиддон. Мæй йын хъæуы фидын 98 сомы. Иу къуыримæ кæцыдæр рафыссæгты бафæндыд серверæй ацæуын, фæлæ сайты бындурæвæрджытæ зæгънц, сæ ног клиенттæ фæфылдæр сты: иу къуыримæ сайты регистраци скодтой сæдæ адæймагæй фылдæр.
Серверæй лæвар архайын ныр бар и æрмæст регистраци чи скодта уыдонæн æмæ æрмæст фыццаг фондз боны. Уый фæстæ уыдоны дæр хъæудзæн фидын алы мæй æхца.
Интернеты ис ссарын бирæ хъæстытæ компанийы куыстыл. Адæм хонынц проект рынчынтыл хынджылæгыл, кæцытæн сæ бон нæу сæхицæн смартфон балхæнын. Ноджы иу хъæндзинадыл хонынц гаранти кæй нæй, æмæ программæ хъæугæ рæстæг кæй нæ асæтдзæн, уый.
Уæрæсейы ма и иу компани, кæцы кусы куыд онлайн-бончиныг диабетæй рынчынтæн — Dia-Lifе. Гом быцæу проектты ’хсæн нæ рацыд, фæлæ Dia-Lifе-ы бындурæвæрæг дисы бацыд портал «НормаСахар»-ы бетæ-версийы рауагъды фæстаæ, уымæн æмæ раздæр йæ компанийæн зонгæ стартап-акселератор ’хца нæ радих кодта.
Коммерсант æвæры проект «НормаСахар» æмрæнхъ уæрæсейаг социалон амалхъомады фадыгы стартап «Царды цæппæр»-имæ (Кнопка жизни), сæ тырнындзинад нырыккон уæрæсейаг æнæниздзинады системæ аивыны тыххæй.
Фиппаинæгтæ
Категори:Социалон амалхъомад Уæрæсейы Категори:Медицинон лæггæдтæ
Æндæрниан
Æндæрниан — æндæр адæмы минæвар, æндæр æвзагæй дзурæг, хицæн адæмыхатт.
Литературæ
Категори:Ирон дзырдтæ
Фæснæл
Фæснæл кæнæ Дæллаг Фæснæл, дыгуронау Фæснæли Æрдозæ (Фæснæлы Æрдуз) у хъæу Дыгургомы.
Сау æлхой
Сау æлхой, дыгуронау Сау æлхойнæ у хохы цъупп Кавказы. Лæууы Цæгат Ирыстон æмæ Гуырдзыстоны астæу. Йæ бæрзæнд у 4011 метры.
Фæснæл
Истори
Фæснæли æрдозæн ма ес æндæр нæмттæ дæр, хонунцæ ма ’й «Дæллаг Фæснæл», «Дууæ дони» æма «Къанторæ». Аци æртæ номемæй сæ еуебæл Дигоргоми цæргутæй еске бафæрсæ, æма дин байамондзæнæй еци еу рауæнмæ — Фæснæли Æрдозæмæ.
Сау æлхой
Æрвитæнтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Фæснæл
Истори
«Дæллаг Фæснæл» хуннуй уой туххæй; æма ма и коми ес Уæллаг Фæснæли гъæу дæр, æвæрд æй Сонгути донæн æ рахес фарс, бæрзонд Хонсари. «Дууæ дони» ба хуннуй, Сонгути дон æма Сарди дони æхсæн æвæрд ке ’й, уомæ гæсгæ; «Къантори» ном ба ’й адæм хонунцæ, 1905-аг анзи уалæнгæ Бельгий акционерти къанторæ (канцеляри) аци æрдози ке адтæй, уой туххæй.
Фæснæли Æрдози бунат æй æндзæри, дууæ комей æхсæн, æ рахес фарс уайуй Сонгути дон, æ галеу фарс ба — Сарди дон (аци дон дæлдæр æфтуйуй Сонгути донбæл).
Æрдози алли фарс ци уæлмæрдтæ, циртдзæвæнтæ æма обæйттæ ес, етæ бæззунцæ æвдесæнæн, ами рагон рæстæгути дæр адæмтæ ке цардæнцæ, уой туххæй.
Уæлдæр ранимад кустуæттæ Фæснæлæй ку раеуварс æнцæ, уæд ма ами цæргæ байзадæнцæ æртæ бийнонти, æндæр си цæрæг нæбал адтæй. Фал 1950-1980 æнзти ба и дууæ æрдоземæ дæр фæрсаг гъæутæй æрлигъдæнцæ беретæ æма абони дæр цæрунцæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ Категори:Дыгуронау фыст
Ацылыхъ
Ацылыхъ кæнæ Ацылыхъхъ (Ачалуки):
357-æм аз
Амардысты
Категори:357
Реюньон
Реюньон (Réunion) у Францы сакъадахон фæсденджызон территори Индийы фурды. Реюньоны сæйраг сахар у Сен-Дени. Регионы фæзуат у 2 512 км², цæрынц дзы 808 250 адæймаджы. Экономикæйы бындурон къабæзтæ сты: туризм æмæ хъæууон хæдзарад (банантæ, манготæ).
right|thumb|300px|Питон-де-ла-Фурнез right|thumb|300px|Реюньоны картæ
Цæрджытæ
right|300px|thumb|Plaine-des-Palmistes right|300px|thumb|
358-æм аз
Амардысты
Категори:358
Реюньон
Цæрджытæ
*
Ахсиаг
Ахсиаг у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. Ис Уæллагкомы. Ныртæккæ æдзæрæг у.
Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
Кард
Кард (ном равзæрд мивдисæгæй кæрдын) у кæрдæн инструмент æмæ цыргъаг хæцæнгарз. Йæ кусæн хай у цыргъ ком, хъæбæр буаргъæдæй конд. Ком вæййы иурдыгæй цыргъ кæнæ та дыууæрдыгæй цыргъ.
Адæймагады историйы кард кæддæридæр ахсджиаг уыдис; сæрмагонд куысты автор Ричард Бёртон зæгъы: «Адæймагады истори у карды истори».
Æфсæн хæцæнгарзы фæзындæй æфсæн кард сси уæлахизхæссæг. Уымæ гæсгæ сси æппæты зынаргъдæр хæзна, йæ хъомысы уыдтой магион тых æмæ сакралон мидис. Скифтæ ард хордтой æмæ карз сомы кодтой кардæй. Скиф Тохсары фырт зæгъы: «Ард дын хæрын Дымгæ æмæ Кардæй...». Лукианмæ гæсгæ, скифтæн Дымгæ æмæ Кард уыдысты хуыцæуттæ.
Кæс хъама дæр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цыргъаг хæцæнгæрзтæ Категори:Инструменттæ
Кострома
Кострома у сахар Уæрæсейы, Костромайы облæсты административон центр. Цæрынц дзы 276,7 мин цæрæджы (2016).
Фиппаинæгтæ
Категори:Костромайы облæсты сахартæ
Калоты Барис
Калоты Алыксандры фырт Барис (райгуырдис 1916-æм азы, Байыкомы, Захъхъайы — амардис 2006-æм азы 23 октябры Мæскуыйы) уыдис Ирыстон æмæ Кавказы этнограф, кавказзонынады специалист; историон зонæдты доктор; уыдис Советон Цæдисы зонæдты Академийы Кавказы секторы Этнографийы институты хистæр зонадон кусæг.
Цардафыст æмæ зонадон архайд
Йæ сабибонтæ Калойы-фырт арвыста Цæгат Ирыстоны хæххон хъæу Захъхъайы. 1927 азы сæ бинонтæ хохæй ралыгъдысты быдырмæ — Къостайыхъæумæ. Ам иуæндæсаздзыд Барисæн фыццаг хатт фæцис ахуырмæ бацæуыны фадат. 1931 азы йæ ахуыр ахæццæ кодта дарддæр — бацыдис Ростовы рабфачы изæрон хайадмæ. Æнцон нæ уыдис æрыгон лæппуйæн: бонæй кусгæ кодта (паравозтæ цалцæггæнæн заводы — ахуыргæнинаг-слесырæй), изæрæй та — ахуыр. Рабфак каст куы фæцис, уый фæстæ Барис сси Цæгат Ирыстоны Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон педагогон институты историон факультеты студент. Институт каст фæцис æнтыстджынæй æмæ куыста ахуыргæнæгæй. Фæлæ Фыдыбæстæйы Стыр хæст цæхгæр ивддзинæдтæ бахаста Барисы биографимæ, стæй Калоты бинонты цардмæ. Фронтмæ ацыдысты Барисы кæстæр æфсымæртæ. Уыдонæй иу — курдиатджын ирон поэт — Калоты Хазби 1943 азы Курскы сырхзынг къæлæтауы йæ цард нывондæн æрхаста Райгуырæн бæстæйы сæраппонд. Иннæ æфсымæр — Солтанбег, бирæ фæрахау-бахау кодта хæстон рыг æмæ уæззау фæндæгтыл, ныртæккæ у медицинон службæйы инæлар-лейтенант.
Калойы-фырт райдианы йæхæдæг службæ кодта артиллерион полчъы, фæстæдæр æй арвыстой политкусджыты курсытæм. Ам хæстон цæттæдзинады фæзилæнтæ базыдта Фыдыбæстæйы Стыр хæсты сгуыхт капитан Бухреидзейы батальоны. Фашистты ныхмæ тохты архайдта Калинины фронты, стæй та знагæй горæттæ Курск, Воронеж æмæ Белгород ссæрибар кæныны хæстыты. 1943 азы фæцис уæззау цæф æмæ æрвыст æрцыдис фæсчъылдыммæ, службæ кодта Мæскуыйы гвардион-минæхсæн æфсæддон хæйттæ цæттæгæнæг штабы политхайады инструкторæй.
1946 азы Барис ссыдис Ирыстонмæ, 14 хæстон хорзæхы йæ риуыл, афтæмæй.
Калойы-фырт хуымæтæджы нæ дзырдта афтæ: йæ ахъаззагдæр зонадон куыст — монографи «Ирæттæ» фыст æрцыдис М. О. Косвены уынаффæмæ гæсгæ.
Барис диссертаци куы бахъахъхъæдта, уæд æй ныууагьтой Этнографийы институты. Уæдæй абонмæ уæхскуæзæй фæллой кæны ам, у хистæр зонадон кусæг.
Калойы-фырты зонадон биографийы ахсджиагдæр рæстæг схонæн ис 50-æм азты райдиан. Уæд Абайты Васо Ленинградæй æрцыдис Мæскуымæ æмæ Барисимæ ССР Цæдисы зонæдты Академийы куыстой иумæ. Нæ нацийы сæрыстырдзинад Абайты Васойы æххуысæй Калойы-фырт ныллæууыдис ирон адæмы равзæрды фарстатæ, Нарты кадджытæ, ирон мифологи æмæ венгриаг ясты цардыуаг иртасыны фæндагыл.
Калоты Барис диссертаци бахъахъхъæдта 1951 азы, цыдис ыл 35 азы. Уæдæй абонмæ дæр рацыдис уал азы. Фæлæ уыцы рæстæджы Барис цы хæрзхъæд æмæ мидисджын зонадон куыстытæ ныффыста, уыдонмæ батæхуды кæндзæн кæцыфæнды егъау ахуыргонд дæр. Йæ куыстыты æхсæн ис монографион раиртæстытæ, дæсгай зонадон уацтæ, дунеон конгресстæ æмæ æппæтцæдисон сесситæм цы докладтæ æллæ хъусынгæнинæгтæ цæттæ кодта, уыдон, стæй этнографион литературæйы фæдыл рецензитæ.
Ахуыргонды зонадон хъуыдыкæнынад здæхт у ирзонынадмæ. Иртæста ирон адæмы æмæ  культурæйы фарстатæ. Йæ кандидатон диссертаци фыст уыди Мæздæджы ирæтты историон-этнографион фарстатæ сбæлвырд кæныны фæдыл. Ацы куысты Калойы-фырты къухы бафтыдис, XVIII-æм æнусы кæрон хохаг ирæттæй быдырмæ чи ралыгъдис, уыдоны культурæ æмæ цардыуаджы сæйрагдæр миниуджытæ адæмы рæнхъмæ рахæссын.
Калойы-фырты историон-этнографион монографи «Ирæттæ» ахсы сæрмагонд бынат йæ зонадон куыстыты ’хсæн. Мыхуыры рацыдис рауагъдад «Наука»-йы 1967 азы. Фæстæдæр ыл автор ногæй бакуыста æмæ йæ джиппы рауагъта 1971 азы. Чиныджы ирдæй æвдыст æрцыдысты ирон адæмы æрмæгон культурæимæ цыдæриддæр баст ис, уыцы фарстатæ: цæрæнуат, хæлц, дарæс; æхсæнадон ахастытæ: патриархалон-мыггагон царды баззайæццæгтæ, бинонты цардыуаг, дин, рухсад, культурæ, национ рæзты фарстатæ æмæ æндæр ахæмтæ. Ахуыргонд цы фарстатыл дзуры, уыдон иууылдæр иртæст цæуынц арф, мидисджын сты зонадон æгъдауæй. Чиныджы æнтыстæн ма ахъазгæнæг у уый дæр, æмæ фыст æрцыдис хъæздыг быдырон этнографион æрмæджы бындурыл. Автор монографийы æрмæг æрæмбырд кодта æрмæст Цæгат æмæ Хуссар Ирыстоны нæ, фзглæ ма ирæттæ кæддæр цæрынмæ кæдæм фæлыгъдысты, уыцы зæххытæ — Гуырдзыстон æмæ Стъараполы крайы дæр.
Хæрзгæнæн импульс (преми)
Истори
Премийы бындур æвæрд уыд 2011-æм азы, йæ нысан уыд фыдыбæстон хуыздæр социалон амалиуæгдарты сразæнгард кæнын æмæ паддзахады хъус бадарын социалон амалхъомад парахаткæныны фарстатæм Уæрæсейы. Фыццаг хорзæхджын кæныны мадзал скодтой 2012-æм азы.
Калоты Барис
Цардафыст æмæ зонадон архайд
1967 азы мыхуыры рацыдис цымыдисаг чиныг «Ирæттæ уырыссаг æмæ фæсарæйнаг бæлццæтты фыстыты». Сарæзта йæ æмæ йын разныхас, фиппаинæгтæ ныффыста Барис. Чиныгмæ хаст æрцыдысты, куыд XIII — XVII æнусты ахуыргонд бæлццæтты (Юлиан, Рубрук, Ламерти, Барбаро, Шарден), афтæ XVIII—XIX æнусты ахуыргæндты (Штедер, Клапрот, Рейнегс, Гюльдинтштет) хъуыдытæ ирæтты тыххæй. Æмбырдгонды ис дзæвгар æрмæг алантæ-ирæтты историйæ.
Хæрзгæнæн импульс (преми)
Истори
2015-æм азæй преми хорзæхгонд цæуы авд номинацийы. Æхсæнадон советы уæнгтæм хауынц Регионалон социалон программæты Фонд «Нæ фидæн»-ы бындур æвæрджытæ, бизнесмен Вагит Алекперов, Волоколомскы метрополит Иларион(Алфеев), эстрадон зарæггæнæг Лев Лещенко, Арктикæ иртасæг Артур Чилингаров æмæ æндæртæ.
Калоты Барис
Цардафыст æмæ зонадон архайд
Калоты Барис удуæлдай фыдæбон бакодта ирæтты равзæрды уидæгтæ сбæлвырд кæныны хъуыддагыл дæр. Докторы ном райсыны фæдыk, диссертаци ныффыста ацы фарстатыл.
Хæрзгæнæн импульс (преми)
Истори
Æртæ азмæ преми райстой дæсгай адæймæгтæ Уæрæсейы фылдæр регионтæй.
2012-æм азы премийы лауреаттæ
2012-æм азы преми исынмæ размæ хаст уыд 194 номинанты, уыдонæй 30 уыдысты хорзæхгонд. Афтæ преми уыд лæвæрд «Фермерты скъола»-йæн, хъæууон-хæдзарадон куыстуатæн, конд дзы и хорзгæнæн курсытæ зын æнахъомтæн æппæт Уæрæсейæ. Ноджы «Фермерты скъола» кæны профессионалон здæхт сывæллæттæн-инвалидтæн, ахуырдæтты студентытæн, кæцытæ хи цæрæнуатæй хъуаг æййафынц. Уыцы аз преми райстой Коломнæйы пастилайы куыстуат-музей бындурæвæрджытæ. Уыдон сног кодтой зæронд уырыссаг адджинаджы рауагъд æмæ сæ куыстуаты фæдзырдтой цыбыр фадæттимæ адæмы аххуысмæ. Уæлахиздзауты ’хсæн уыд компани «Либерти», кæцы парахат кæны инвалидтæн туризм.
Калоты Барис
Цардафыст æмæ зонадон архайд
Ахадгæ сты Калойы-фыртæн йæ иннæ зонадон куыстытæ дæр: «Этнографи æмæ фольклоры цæвиттонтæ ирæтты равзæрды тыххæй», «Ирæттæм мард бавæрыны æмæ хисты æгъдæуттæ сты этногенезы суадон», «Ирæтты этнографион бастдзинæдтæ Астæуккаг Азиимæ», «Скифтæ-сарматтæ-алантæ-ирæтты параллельтæ», «Ирæтты этногенез æмæ этникон истори Абайты Васойы куыстыты» æмæ бирæ æндæртæ.
Хæрзгæнæн импульс (преми)
2013-æм аз
2013-æм азы номинаци «Социалон амалхъомад парахаткæныны хуыздæр корпоративон программæ»-йы рамбылдта проект «АГР». Иумæ йæ скодтой авиакомпани «Северсталь» æмæ Череповецы мэри. Проект здæхт у чысыл æмæ астауккаг бизнес регионы стынг кæныныл, уыдонимæ социалон амалхъомад дæр.
2014-æм аз
2014-æм азы номинаци «Хуыздæр фæсивæдон проект социалон амалхъомады сферæйы» лауреаттæ систы мæскуыйæгтæ Антон Кучумов æмæ Максим Попов. Дыууæ амалиуæгдары райдыдтой тынгад кæнын воркаут æмæ скодтой æнгæс проекттæ кæрæдзимæ нæкæсгæйæ. Иннæ номинацийы «Хи бавæрд социалон амалхъомад парахаткæнынæн» фыццаг бынат бацахста Алексей Маврин Бетъырбухæй. Уый бындур æрывæрдта «Æвджид»-æн (уырыс. «Опека») – Уæрæсейы стырдæр пансионаты хыз зæронд адæмæн.
Фиппаинæгтæ
Категори:Социалон амалхъомад Уæрæсейы Категори:Хæрзиуджытæ алфавитмæ гæсгæ
Калоты Барис
Цардафыст æмæ зонадон архайд
«Дунейы адæмты мифтæ», зæгъгæ, ацы энциклопедийæн Калойы-фырт ныффыста, ирон мифологийы тыххæй дзы цы уацтæ ис, уыдон; «Кавказы адæмтæ», зæгъгæ, чиныджы та ныммыхуыр кодта, Такъоты Надяимæ кæй ныффыста, уыцы уац ирæтты этнографийы тыххæй.
Калойы-фырт стыр цымыдис кодта, XIII æнусы Венгримæ аланты знæмтæ-ястæй чи алыгъдис, уыдоны историмæ. Уыдис сæм дыууæ хатты. Ясты тыххæй цы куыстытæ ныффыста, уыдоны равдыста цымыдисаг ирон-ясаг этнографион параллельтæ.
Фæлæ Калоты Барис канд ирон этнографимæ нæ дардта йæ хъус. Ныффыста бирæ зонадон раиртæстытæ æгас Кавказы тематикæйæ, æвзæрдта кавказаг хицæн адæмты этнографийы фарстатæ, къорд азы дæргъы куыста, Кавказ этнографион æгъдауæй чи иртæста, уыцы ахуыргæндтæ Всеволод Миллер æмæ Максим Ковалевскийы зонадон бынтæ сахуыр кæныныл. «В. Ф. Миллер — Кавказзонæг», зæгъгæ, Калойы-фырты ацы чиныг рацыдис 1963 азы. Уый стыр цымыдис равзæрын кодта этнографион зонады. В. Ф. Миллер rавказзонынады йæ фыстытæй, уæлдайдæр та ирæтты тыххæй кæй ныффыста, уыдонвей, йæхицæн удæгасæй ныссагъта æнæкъухбакæнгæ цырт.
Академик Миллеры зонадон бынтæ æххæссынц Кавказзонынады алы къабазыл дæр. Уыдон Калойы-фырт æвзæрста лæмбынæг.
Фæстæдæр ахуыргонд бацæттæ кодта ног егъау монографи «М, М. Ковалевский æмæ Кавказы хæххон адæмты тыххæй иртасæн куыстытæ». Мыхуыры рацыдис 1976 азы Мæскуыйы. Чиныджы æздыст цæуы зынгæ ахуыргонды цард æмæ зонадон архайд. Ковалевскийæн Кавказы бантыстис хæххонты барады фæдыл иттæг цымыдисаг æрмæг æрæмбырд кæнын. Уый ссис дунеон зонады исбон. Монографийы автор раст аргъ скодта Ковалевскийы куыстæн ирæтты тыххæй. Уац хуыйны «Нырыккон æгъдæуттæ æмæ рагфыдæлты закъон». Барисы чиныджы тыххæй М. О. Косвен загъта: «...Калойы-фырты чиныг у, йæ мидис, йæ ахадындзинедæй канд ирæтты æхсæн нæ, фæлæ æмткæй Кавказы этнографион литературæйы дæр æмбал кæмæн нæй, ахæм зонадон фæллой».
1981 азы рауагъдад «Наука»-йы мыхуыры рацыдис Калоты Барисы радон монографион иртасæн куыст «Зæххы куыст Цæгат Кавказы адæмтæм». Чиныджы дзырдæуы зæхгуысты системæйыл, хæдзарадон кусæнгæрзтыл, традицион бæрæгбæттæ æмæ æгъдæуттыл, хъæздыг у картографион иллюстративон æрмæгæй. Уыцы æрмæг Барис æрæмбырд кодта, ирæттæ, цæцæн, мæхъхъæл, кæсæг æмæ балхъайрæгтæ кæм цæрынц, уыцы зæххытыл. Зындгонд этнографæн йæ къухы бафтыдис зæхгуысты лскалон æмæ этникон хицæндзинæдтæ раиртасын.
Ацы монографийæ дарддæр ма Цæгат Кавказы адæмты тыххæй Барис ныффыста уацтæ «Кавказы адæмтæ» (цæцæн æмæ мæхъхъæлы æгъдæуттыл), зонадон куыстытæ дагъистайнаг агъулæгты тыххæй («Агъулæгты историон-этнографион очерктæ», «Агъулæгты хъæутæ æмæ цæрæнуæттæ», «Агъулæгты зæхгуысты ахастытæ»), стæй цымыдисаг раиртæстытæ адыгейæгты культурæ æмæ ирон-балхъайраг этнографион параллельты тыххæй.
Калоты Барис уыциу рæстæг йæ хъус дардта æрыгон ахуыргæндты хъомыл кæнынмæ. Йæ аспиранттæй бирæтæ кусынц Цæгат Кавказы академион институттæ æмæ уæлдæр ахуыргæнæндæтты. Барис уыдис ССР Цæдисы зонæдты Академийы Этнографийы институты зонадон къæпхæнтæ дæттыны сæрмагонд советы уæнг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны историктæ Категори:Историон зонæдты доктортæ Категори:Кавказзонджытæ Категори:Байыкомы чи райгуырдис, уыдон Категори:Мæскуыйы чи амардис, уыдон Барис
1303-æм аз
Амардысты
Категори:1303
Ерцъойы цад
Ерцъойы цад у цад Хуссар Ирыстоны. Ис Къуыдаргомы. Хонынц æй Цъоны цад дæр.
Къалацу
Къалацу у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны, Дыгургомы. Йæ бæрзæнд у 4036 метры.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Бабиат
Бабиат у æдзæрæг хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Фаллагкомы.
Истори
1944-æм азы Бабиаты цæрджытæ алыгъдысты быдырмæ.
Цардысты дзы Джиотæ, Еналдытæ æмæ Балатæ.
359-æм аз
Амардысты
Категори:359
Никарагуæйы цæугæдæтты номхыгъд
Никарагуæйы цæугæдæттæй сæ фылдæр æфтынц Карибы денджызмæ.
Æндæр ахсджиаг цæугæдæттæ сты:
Фиппаинæгтæ
*
Андиаг æвзаг
Андиаг æвзаг — у андиаг адæмы æвзаг.
Дзурджыты нымæц
2002-æм азы Æппæтуæрæсеон сфыстмæ гæсгæ андиагау дзурджыты нымæц у 24 мин адæймаджы, фæлæ гæнæн и æмæ уыцы нымæц фылдæр уа.
Диалекттæ
Андиаг æвзаг у андиаг æвзæгтæй иу. Уымæн ис уæллаг-андиаг (хъæутæ Анди, Гагатли, Риквани, Зило) æмæ дæллаг-андиаг (Муни, Кванхидатли) диалектты къорд ныхасыздæхтытæ. Диалектты мидæг ис мырон (уæллаг-андиаг диалекты нæй мыр «кьI») æмæ морфологион (цæвиттон, дæллаг-андиаг диалекты ис æртæкъласон системæ) хъауджыдзинæдтæ.
Андиаг æвзаджы ис номон къласы фондзуæнгон системæ, Рикванийы ныхасыздæхты та — æхсæзуæнгон; ис ма аффективон хауæны форманты конды мидæг къласон æвдыстæгтæ: рахицæнгæнæн ис локализацийы 7 серийы, æнæуый та нысан «мидæг» нымæцы миниуæгмæ гæсгæ (иуон нымæц - «ла/-а», бирæон нымæц - «-хъи», дæнцæгæй: «гьакъу-ла» (хæдзары мидæг), фæлæ «гьакъоба-хъи» (хæдзæртты мидæг); мивдисæджы нымæцы æвдыстæуы аблаутæй: «имуво воцци в-усон» (фыд æрвады ссардта), фæлæ «имуво воццул в-осон» (фыд æрвадæлты ссардта).
Фыссынады тыххæй
Андиаг æвзагæн ис хигъæдон фыссынад кириллон алфавиты бындурыл.
Æрвитæнтæ
Категори:Дагъистаны æвзæгтæ Категори:Солы-андийы-цезы æвзæгтæ
Маньчжоу-го
Маньчжоу-го (Маньчжуры паддзахад, 大滿洲帝國 «Даманьчжоу-диго» — Маньчжуры Стыр Импери), уыд, Японы æфсæддон администраци кæй сарæзта, ахæм дæлбар паддзахад (импери) нырыккон Китайы цæгат-скæсæны. 1945-æм азы 19 августы сырхæфсæддонтæ Маньчжоу-гойы император Пу Ийы æрцахстой аэропорт Мукдены — йæ зæрды уыдис алидзын АИШ-ы æфсадмæ. 1949-æм азæй Маньчжоу-го бацыдис Китайы Адæмон Республикæйы скондмæ.
Нациты Лигæ Маньчжоу-гойы хæдбардзинад банымайыныл не сразы ис, æмæ уый охыл 1934-æм азы Японы импери рацыдис уыцы организацийæ. Уæды дунейы цы 80 паддзахады уыди, уыдонæй Маньчжоу-го банымадтой 23, се ’хсæн Советон Цæдис æмæ Герман.
Чи кæд банымадта Маньчжоу-го: æмæ æндæртæ.
Категори:Историон бæстæтæ Категори:Китайы истори
360-æм аз
Амардысты
Категори:360
Сан-Хуан (цæугæдон)
Сан-Хуан (Río San Juan) у наудзæуæн цæугæдон Никарагуæйы хуссары, у Никарагуæ æмæ Коста-Рикæйы ’хсæн паддзахадон арæны хай. Цæугæдон Никарагуæйы цадæй ракæлы æмæ Атлантикон фурды Карибы денджызмæ æфты. Цæугæдоны дæргъ у 192 км.
XIX æнусы, Калифорнийы сыгъзæрин тæфсæг куы уыди, Сан-Хуаныл мингай адæм цыдысты АИШ-ы скæсæйнаг былгæронæй ныгуылæнмæ. Ацы наудзæуæн маршруты саразæг уыдис Корнеллиус Вандербильт, Америкæйы хъæздыгдæр траспортон «къаролтæй» иу, «Accessory Transit Company»-йы хицау.
Категори:Никарагуæйы цæугæдæттæ
Уæллаг Саниба
Уæллаг Саниба у хъæу Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы.
Æрвитæнтæ
Категори:Горæтгæроны районы цæрæнрæттæ
361-æм аз
Амардысты
Категори:361
Инкотермс
Уагæвæрдтæ фыццаг мыхуыр уыдысты 1936 азы, Æхсæнадæмон базарадон палатæйæ, йæ фыццаг редакци хуынди «Инкотермс-1936». Барæстытæ æмæ йæм бафтыдтæ уыдысты фæстæдæр конд, 1953, 1967, 1976, 1980, 1990, 2000, 2010 æзты.
Хиу
Хиу (ხევი, [хеви]) у историон æмæ географион регион Гуырдзыстоны цæгаты. Цæрынц дзы хиуæгтæ (гуырдзиаг адæмы субэтникон къорд) æмæ ирæттæ.
Инкотермс
Сæргæндтæ
Алы базонæн термин у æртæдамгъон æббревиатурæ, фыццаг дамгъæ амоны тæпп, хæстæ уæйгæнæгæй кæм ахизынц æлхæнæгмæ:
Хиу
*
Инкотермс
Сæргæндтæ
Инкотермс-2010-ы сты нысангонд 11 термины, кæдонæй 7 бæззынц бындурон фæласты алыхуызон транспортæн дæр.
Ноджы ма Инкотермс-2010-ы нысанггонд сты 4 термины, кæдон хауынц æрмæстдæр денджыз-транспортмæ æмæ территориалон дæтты транспортмæ:
Категори:Æхсæнадæмон стандарттæ
Ходы æфцæг
Ходы æфцæг у æфцæг Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Ходы цур.
Аймара (æвзаг)
Аймара́ (Aymar aru) у Хуссар Америкæйы индейæгты æвзæгтæй иу, кæддæры Инкаг империйы адæмон æвзаг. Аймараг у кечуайы хæстæг æвзаг.
Ходы æфцæг
Литературæ
Категори:Ирыстоны æфцджытæ
Аймара (æвзаг)
Аймараг æвзаджы ис æрмæст æртæ хъæлæсоны — /а/, /и/ æмæ /у/.
«Мах фыд» аймарагау
Nanacana aukiha alapacha
cancta sutima hamppatita
cancpa kapac cancañamo
nanacaru hutpa munañama lurata cancpa
Huruna ttanttaha nanacaru churita.
Huchanaha pampacha kita cami-sau
nanacaru huchachasirinaca pampachapta utkamaraqui:
Hani hucharu tincuistati:
Take nankata kespiakita.
Категори:Боливийы æвзæгтæ Категори:Перуйы æвзæгтæ
2013-æм аз
Амардысты
*
2014-æм аз
Амардысты
*
363-æм аз
Амардысты
Категори:363
Ван Гог, Винсент
Винсе́нт Виллем Ван Гог (Vincent Willem van Gogh, 30 мартъийы 1853, Нидерландтæ — 29 июлы 1890, Овер-сюр-Уаз, Франц) у дунейы номдзыд нидерландаг æмæ францаг нывгæнæг-постимпрессионист.
Индийы фурды Британийы территори
Индийы фурды Британийы территори (British Indian Ocean Territory) у Стыр Британийы сакъадахон фæсденджызон территори Индийы фурды хуссары.
*
1305-æм аз
Амардысты
Категори:1305
Комсомольск-Амурыл
Комсомо́льск-Аму́рыл (Комсомольск-на-Амуре) у сахар Уæрæсейы, Хабаровы крайы. Цæрынц дзы 241 мин цæрæджы (2021).
Фиппаинæгтæ
Категори:Хабаровы крайы сахартæ
Захъхъайы хох
Захъхъайы хох у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Йæ бæрзæнд у 3709 метры.
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Мосцицкий, Игнаций
Цардафыст
thumb|left|[[Пилсудский, Юзеф|Юзеф Пилсудский, Игнаций Мосцицкий æмæ Казимир Бартель. 1926-æм азы 4 июны]] Игнаций райгуырдис 1867-æм азы, 1863-æм азы Польшæйы цы растад уыдис, уый архайæджы бинонты ’хсæн. Скъола каст фæцис Варшавæйы, уый фæстæ 1891-æм азы йæ ахуыр кæронмæ ахæццæ кодта политехникон институты Ригæйы сахары.
1897-æм азы уый уыдис ассистент университеты Фрибурджы (Швейцари). Уым Мосцицкий куыста азоты туагад амал кæныны ног мадзæлттыл, иртæста нефтгуыст, нефт сыгъдæггæнын æмæ æндæр проблемæтæ. 1920–1926 азты уый куыста Политехникон институты Львовы сахары: уыдис физикон хими æмæ техникон электрохимийы профессор, стæй ректор 1925/1926 ахуыры азы.
Мосцицкий у Тарновæйы азоты баиугæндты фабричы бындурæвæрæг. Фабрикæ кæм æрбынат кодта, уыцы квартал ныртæккæ хæссы ахуыргонды ном.
Политикон архайд
1892-æм азæй Мосцицкий уыдис Польшæйаг социалистты фæсарæйнаг цæдисы уæнг. Майы фæфæлдæхты (1926 аз) фæстæ Юзеф Пилсудскийы рекомендацимæ гæсгæ æвзæрст æрцыдис Польшæйы президентæй æмæ 1926-æм азы 1 июнæй æххæст кодта уыцы хæстæ.
1939-æм азы сентябры советон æфсæдтæ Польшæйы скæсæйнаг зæххытæм куы бацыдысты, уæд Мосцицкийы бахъуыдис бафснайын йæ сæр æмæ уый охыл алыгъдис Румынимæ. Уым хæсты кæронмæ æрцыдис тыхурæд (уырыс. был интернирован) æмæ 25 сентябры уый радта йæ президенты бынат инæлар Болеслав Веняве-Длугошевскийæн. Фæлæ ууыл не сразы сты Францы хицауад æмæ бадомдтой, цæмæй президенты бынат бацахса Владислав Рачкевич. Игнаций Мосцицкий сæххæст кодта уыцы домæн.
1939-æм азы декабры Мосцицкий йæ бинонтимæ æрбынæттон ис Швейцарийы. Уым арвыста Дыккаг дунеон хæсты азтæ.
Йæ марды буар кæм уыдис, уыцы урнæ рахастæуыдис Варшавæмæ 1993-æм азы.
Лингва-франкæ
Лингва-франкæ (lingua franca) у, цардархайды иуæй-иу къабæзты кæмæй пайда кæнынц, этникон къордты ’хсæн коммуникативон бастдзинæдтæ аразыны ахæм фæрæз.
Мосцицкий, Игнаций
Фиппаинæгтæ
Категори:Польшæйы химиктæ Категори:Польшæйы президенттæ Категори:Польшæйы чи райгуырдис, уыдон Категори:Швейцарийы чи амардис, уыдон
Лингва-франкæ
Дæнцæгæн æрхæссæн ис Африкæйы кæмæй пайда кæнынц, уыцы æвзæгтæ суахили æмæ хауса. Арæх лингва-франкæ-йы ахадындзинад вæййы пиджинтæн. Лингво-франкæ-йæ пайдагæныны къабæзтæ куы рауæрæх вæййынц, уæд гæнæн ис æмæ феста койне.
Термины равзæрд
Астæузаманы Зæххастæуы денджызы регионы равзæрди, сæйрагдæр араббаг æмæ туркаг сæудæджергæнджытæ европæйæгтимæ (Хæстæг Скæсæны сæ хуыдтой «франктæ») дзурынæн кæмæй пайда кодтой, ахæм хæццæ (пиджинизацигонд) æвзаг. Йæ нæмттæй иу уыди «сабир» (абар: латинаг sapere — «æмбарын»). Йæ бындуры уыди италиаг æмæ провансайлаг лексикæ, фæлæ ма йæм æрбафтыди дзырдтæ испайнаг, грекъаг, араббаг, персайнаг æмæ туркаг æвзæгтæй. Æвзагæй пайда кодтой суанг XIX æнусы онг.
Уыцы æвзаг хуыдтой «лингва-франкæ». Фæстæдæр уыцы дзырдæн фæзынди æндæр нысаниуæг — адæмты ’хсæн бастдзинады фæрæз.
Категори:Æвзаг
Тыгъуыжыхъо Хъызбæч
Тыгъуыжыхъо Хъызбæч (Тыгъужъыкъо Къызбэч; Тугужоко Кызбэч, Хаджи Хуз-бек, Казбич, Кизбеч; 1777-æм аз, Черкес — 1840-æм аз) уыд адыгъейы легендарон разамонæг Черкесы хæдбардзинады сæраппонд хæсты рæстæджы. Йæ мыггаг у зынгæ шапсугаг Шеретлыхъойы æлдæрттæй.
Адыгъейаг фолклоры ис таурæгътæ, кæцыты Хъызбæч æвдыст у куыд хуыздæр тохгæнæджы дæнцæг. Зæронд уæвгæйæ æмæ бирæ цæфты фæстæ уый разамыдта черкесаг бæрджытæй Кавказы хæсты рæстæджы. Уымæн амардтой йæ фырттæй иууылдæр. Скодта хадж Меккæмæ. Амардис бирæ цæфты фыдæй.
Цымыдисаг факттæ
Иртасджытæн ис ахæм хъуыдыйад æмæ Лермонтовы Казбич равзæрдис Хъызбæчы хынцмæ.
Литературæ
Категори:Кавказы истори Категори:Адыгъейаг адæм
Знаменск
Знаменск у сахар Уæрæсейы Астраханы облæсты цæгаты. Цæрынц дзы 32,1 мин адæймаджы. Сахар лæууы космодром Капустин Яры цур, ракетуадзджытæй бирæ дзы цæрынц.
Сахары ис 4 астæуккаг скъолайы, 2 гимназы, Астраханы паддзахадон университеты филиал.
Сахар мыхуыры сыфтæм æрбафтыд, 2009-æм азы 19 июлы стыр быцæу дзы куы æрцыди, уæд. Быцæуы чи архайдта, уыдонæй иуæй-иу загътой, адæмты ’хсæн быцæу кæй уыди, уый — бынæттон цæцæйнаг диаспорæйы æрыгæттæ, дам, уырыссаг спортсментимæ фæхыл сты. Милицæйы кусджыты версимæ гæсгæ, дыууæ фыдгæнæг къорды уæнгтæ сæ хæдтулгæты фæндагыл цæугæ кæрæдзийыл сæмбæлдысты æмæ уый фæдыл фæхыл сты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Астраханы облæсты сахартæ
364-æм аз
Амардысты
Категори:364
1306-æм аз
Амардысты
Категори:1306
Арль
Арль (Arles, Arle) у сахар Францы хуссары. Цæрджыты нымæц — 52 600 адæймаджы (2005).
thumb|right|200px|[[Винсент ван Гог: Арлы æхсæвы кафе]]
Фиппаинæгтæ
Категори:Прованс — Альпæтæ — Æрвхуыз донбылы сахартæ
Дунейы стырдæр административон иуæгты номхыгъд
thumb|500px|Дунейы 50 стырдæр административон иуæгтæ Дунейы стырдæр административон иуæг йæ фæзуатмæ гæсгæ у Уæрæсейы Федерацийы субъект Республикæ Саха (Якути). Йæ фæзуат у 3,1 млн км² фылдæр, ома паддзахады фæзуатæй 17 %, дунейы сурзæххы 2,3 %. Йæ фæзуатæй Якути æмиас у Индиимæ (уый та у дунейы æвдæм стырдæр паддзахад).
Æндæр егъау административон иуæгтæ сты:
Æддаг æрмæг
Категори:Географи Категори:Номхыгъдтæ
Иваново
Иваново (Иваново) у Уæрæсейы сахар, Ивановойы облæсты сæйраг сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ивановойы облæсты сахартæ
366-æм аз
Амардысты
Категори:366
365-æм аз
Амардысты
Категори:365
Корнаг æвзаг
Корнаг æвзаг (Kernowek, Cornish) у кельтаг æвзæгтæй иу.
Натуралон нымæц
Математикæйы натуралон нымæцтæ сты ахæм нымæцтæ, кæдонæй архайынц нымайыны æмæ ранымады рæстæджы.
Ныртæккæ кæронмæ бæрæг нæу хауы нуль натуралон нымæцтæм æви нæ. Иутæм гæсгæ натуралон нымæцтæм хауынц позитивон æгас нымæцтæ {1, 2, 3...}, иннæтæм гæсгæ та æнæнегативон æгас нымæцтæ {0, 1, 2, 3...}.
Нысан
Математикæйы натуралон нымæцты æмбырды бæрæг нысан у N кæнæ \mathbb{N}.
Цæмæй кæронмæ бæрæг уа æмæ нуль хауы æмбырдмæ, уый тыххæй нысанмæ бафтауынц индекс кæнæ суперскрипт "0". Цæмæ бæрæг уа æмæ нуль нæ хауы æмбырдмæ, уый тыххæй та æфтауынц суперскрипт "*" кæнæ индекс "1".
Фиппаинæгтæ
Категори:Нымæцтæ Категори:Математикæ Категори:Æгас нымæцтæ
Хъивоны æфцæг
Хъивоны æфцæг, (перевал Кивон, Кион) кæнæ Суары æфцæг, Суарæфцæг , дыгуронау Сауæрæфцæг (Саварафцаг) у æфцæг Цæгат Ирыстоны, Дыгургомæй Уæлладжыры комы ’хсæн. Ис Зджыды цур.
Литературæ
Категори:Ирыстоны æфцджытæ
367-æм аз
Амардысты
Категори:367
1307-æм аз
Амардысты
Категори:1307
Гакъон æхсæрдзæн
Гакъон æхсæрдзæн кæнæ Мыкалгабырдон ис Цæгат Ирыстоны Цъæйы комы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Æхсæрдзæнтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Цæгат Ирыстоны æхсæрдзæнтæ Категори:Цъæйы ком
Коауилæ
Коауилæ (Coahuila de Zaragoza) у штат Мексикæйы цæгат-скæсæны. Штаты сæйраг сахар у Сальтильо.
Фиппаинæгтæ
Категори:Мексикæйы штаттæ
368-æм аз
Амардысты
Категори:368
Дагъистан æмæ Цæцæны имам
Дагъистан æмæ Цæцæны имам у титул, кæцы æвæрдтой адæмон-сæрибарон тохы дины разамонæгыл Кавказы хæсты рæстæджы. У Цæгат Кавказы эмирады æмæ Имамады уæлдæр архайæг.
Имамтæ
Категори:Дагъистаны истори Категори:Цæцæны истори Категори:Мæхъхъæлы истори Категори:Кавказы истори
Зæххастæуы денджыз
Зæххастæуы денджыз кæнæ Æхсæнзæххы денджыз (Mare Mediterraneum) у денджыз Африкæ, Ази æмæ Европæйы ’хсæн. Йæ фæзуат у 2 500 000 км², рæстæмбис арф у 1 541 м, максималон та — 5 121 м. Атлантикон фурдимæ баст у Гибралтары донкъубалæй.
Кобулеты муниципалитет
Кобулеты муниципалитет (ქობულეთის მუნიციპალიტეტი) у Ачъары цæгат-ныгуылæны район. Йæ административон центр у сахар Кобулети. Лæууы Сау денджызы скæсæн былгæроныл.
Зæххастæуы денджыз
Зæххастæуы денджызы ма рахицæн кæнынц ахæм денджызтæ: Альбораны денджыз, Балеары денджыз, Лигурийы денджыз, Тиррены денджыз, Адриатикон денджыз, Ионион денджыз, Эгейы денджыз æмæ Леванты денджыз (Киликийы денджыз æмæ Кипры денджыз). Зæххастæуы денджыз бассейнмæ хауынц Мармæр денджыз, Сау денджыз, Азовы денджыз.
Кобулеты муниципалитет
*
Сыфнæзы
Сыфнæзы, вариант: сыфтæрбæлас (Larix, Лиственница) — нæзыхуызты бинонадмæ чи хауы, ахæм бæлæсты мыггаг.
Аз
Аз (бирæон нымæц: азтæ кæнæ æзтæ) у рæстæг барыны иуæг. Аз = 365 (366) боны.
Зæххастæуы денджыз
Фиппаинæгтæ
Категори:Денджызтæ алфавитмæ гæсгæ *
Сыфнæзы
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Аз
Категори:Рæстæг *
Мартъиани
Мартъиани (მარტიანი) у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы.
Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Фыййагдон (хъæу)
Фыййагдон кæнæ Фиййагдон, Фыййаджыбыл у быдираг хъæу Цæгат Ирыстоны Æрыдоны районы.
Фыййаджыбылы цардысты Гæрисатæ, Гутынатæ, Гаппуатæ, Гайттатæ, Чъерджиатæ, Фæрниатæ, Созанатæ, Гуыбиатæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Æрыдоны районы цæрæнрæттæ
Масатепе
Масатепе (Masatepe) у чысыл сахар Никарагуæйы Масайæйы департаменты. Цæрынц дзы 28,7 мин адæймаджы (уыдонæй 12,3 мин, сахары алфамбылай цы хъæутæ ис, уыдоны).
Цæрджытæй сæ фылдæр католиктæ сты, фæлæ ис дзы Иегъовæйы æвдисæнты стыр æхсæнæд дæр — масатепейаг адæмæй 30% уыцы диныл хаст сты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Никарагуæйы сахартæ
Корнаг æвзаг
Æддаг æрмæг
Категори:Корнуолл Категори:Кельтаг æвзæгтæ
Уæллаг Дуан
Уæллаг Дуан (ზემო დვანი) у хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Цъоис
Цъоис у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Къуыдаргомы.
369-æм аз
Амардысты
Категори:369
Цъоис
Фиппаинæгтæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Хъивон (хох)
Хъивон у хохы цъупп Кавказы Цæгат Ирыстоны. Лæууы Уæллагком æмæ Уæлладжыргомы астæу. Йæ бæрзæнд у 3420,5 метры.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
370-æм аз
Амардысты
Категори:370
1308-æм аз
Амардысты
Категори:1308
Венерæ (планетæ)
Benus (planeta) Venuso Artizar Veenus Ribhinn (planaid) Venus Венера ശുക്രന്‍ (ഗ്രഹം) Venus (planetă) शुक्र Венера (планета) Venüs (gezegen)
Фæссалыгæрдæныкомы дон
Фæссалыгæрдæныкомы дон (Фашалгардон) у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Уæлладжыры комы.
Этимологи
Фæссалыгæрдæныкомы дон = фæс + Салыгæрдæн + ком.
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Брытъиаты Созырыхъо
Брытъиаты Ауызбийы фырт Созырыхъо (райгуырдис 1892-æм азы 28 декабры, Куырттаты комы Дæллагхъæу — амардис 1961-æм азы 11 майы) уыдис ирон фыссæг.
371-æм аз
Амардысты
Категори:371
Брытъиаты Созырыхъо
Брытъиаты Ауызбийы фырт Созырыхъо райгуырдис Куырттаты комы Дæллагхъæуы. Октябры революцийы размæ Созырыхъо каст фæцис реалон училище Дзæуджыхъæуы.
Цæгат Ирыстоны Советон тыхбары ныффидары фæстæ Созырыхъо уыдис бынæттыл хицауиуæг организаци кæныны хъуыддаджы инструктор, бирæ рæстæджы дæргъы куыста республикæйы газет «Рæстдзинад»-ы редакцийы. 1932-æм азы уый бацыдис Ленинграды паддзахадон университеты филологион факультетмæ, æмæ йæ каст фæуыны фæстæ (1937) активон куыст кодта Хуссар Ирыстоны зонадон-иртасæн институты; фæстæдæр та ахста газет «Коммунист»-ы редакторы хæдивæджы бынат.
1939-æм Брытъиаты Созырыхъо рацыдис цæрынмæ Цæгат Ирыстонмæ. Ам уыдис Цæгат Ирыстоны зонадон-иртасæн институты кусæг, чиныгуадзæны директор.
Терминологион къамисы куы куыста, уæд активонæй архайдта ирон æвзаджы терминологийы унификацийыл. Нарты эпосы комитеты нымæрдар уæвгæйæ, Созырыхъо уыдис нарты кадджыты æмиугонд текст мыхуырмæ цæттæгæнджытæй иу (эпос мыхуырæй рацыдис 1946-æм азы). Брытъиайы-фырт бирæ бафыдæбон кодта ирон адæмон аргъæуттæ мыхуыры рауадзыныл.
Созырыхъойы уацтæ фыццаг хатт рухс федтой 1916 азы. Йæ уацхъуыдтæ Хетæгкаты Къостайы тыххæй, ирон адæмы хъизæмар царды тыххæй мыхуыргонд цыдысты газет «Терек»-ы.
Созырыхъо ирон æвзагмæ раивта А. С. Пушкины («Капитанская дочка» æмæ æнд.) къорд уацмысы, Фадеевы «Разгром» æмæ «Молодая гвардия», Бичер Стоуы «Хижина дяди Тома» æмæ æндæртæ.
Амардис фыссæг 1961-æм азы 11 майы.
Категори:Ирон фысджытæ Категори:Ирон драматургтæ Категори:Ирон журналисттæ Созырыхъо Категори:Куырттаты комы Дæллагхъæуы чи райгуырдис, уыдон
Вилья, Панчо
Хосе́ Дороте́о Ара́нго Ара́мбула (José Doroteo Arango Arámbula, 1878-æм азы 5 июны —  1923-æм азы 23 июлы, фылдæр хъуыстгонд уыд куыд «Франси́ско Ви́лья» (Francisco Villa) кæнæ «Па́нчо Ви́лья» (Pancho Villa) уыдис растджыты раздзогтæй иу Мексикæйы революцийы рæстæг.
Гду
Гду (გდუ) у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы.
Вилья, Панчо
Цардафыст
Райгуырдис мæгуыр зæхкусджыты хæдзары. 1912-æм азы Паскуаль Ороскойы контрреволюцион растады рæстæг сæмбырд кодта бæхджынты бал, æмæ хицауады æфсæдтимæ архайдта растад басæттыныл. Хицауы бартæ йæхимæ инæлар Уэрта куы райста, уæд Вилья райдыдта растад хицауады ныхмæ æмæ сарæзта Цæгатон дивизи, уый архайдта Чиуауæйы æмæ Коауилæйы. Уæртæйы режим куы æрхаудта уæд Эмилиано Сапатаимæ цæдисы райдыдта тох Каррансы хицауадимæ, 1914-æм азы декабры йе ’фсад бацахста Мехико, фæлæ йæ 1915-æм азы январы ныууагъта.
Гду
Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Клайпедæ
Кла́йпедæ (Klaipėda, Memel) у Литвайы æртыккаг стырдæр сахар. Цæрынц дзы 148 мин адæймаджы (2018).
Фиппаинæгтæ
Категори:Литвайы сахартæ Категори:Балты денджызы порттæ
Вилья, Панчо
Цардафыст
1916-æм азы 9 мартъийы Вилья балимæ АИШ-ы арæнтыл ахызтир æмæ ныххаудта сахар Колумбусыл, штат Нью-Мексикойы, æмæ расайдта АИШ-ы æфсæдты ныббырст. Уый фæстæ тох кодта Каррансы хицауадимæ æмæ АИШ-ы бабырсгæ æфсæдтимæ иумæ. АИШ-ы æфсæддонтæн сæ бон нæ бацис æрцахсын æмæ сæ маст райсын Вильяйæ 1917-æм азы фæстæмæ раздæхтысты.
1920-æм азы Вилья бафидыдта Мексикæйы президент Адольфо Уэртоимæ æмæ ныууагъта революцион тох. 1923-æм азы æхст æрцыдис йæхи хæдтулгæйы сахар Идальго-дель-Паррал штат Чиуауæйы æмæ фæмард.
Фиппаинæгтæ
Категори:Мексикæйы революционертæ
Стыр æлхой
Стыр æлхой, дыгуронау Устур æлхойнæ у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. Йæ бæрзæнд у 4057 метры.
Æрвитæнтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Хи куыстыл архайæг сылгоймæгты ассоциаци
Хи куыстыл архайæг сылгоймæгты ассоциаци (Self-Employed Women's Association of India) — индиаг æнæсаудæджерон организаци профцæдисы хуызы, кæцы иу кæны 1 милуан æмæ 500 мин сылгоймаджы Индийæ. Уыдон фидынц уæнгон бахастытæ. Сеппæтдæр сæхицæн кусынц хи куыстыл архайгæйæ кæнæ чысыл куыстуаттæн фæтк дæтгæйæ.
У организаци Ахсæнадæмон профсоюзты конфедерацийы уæнг.
Йæ архайды Ассоциаци йæ разы æвæры дыууæ нысаны:
2015-æм азмæ Хи куыстыл архайæг сылгоймæгты ассоциацийы структурæмæ хауд бирæ саудæджерон æмæ æнæсаудæджерон организацитæ. Сæрмагондæй банчы дæлхайад SEWA Bank æмæ фæдзæхстадон компани Vimco SEWA.
Организаци
thumb|right|250px|Хи куыстыл архайæг сылгоймæгты ассоциацийы уæнгты продукци. Дукани Мумбайы Хи куыстыл архайæг сылгоймæгты ассоциаци бындурæвæрæг уыд Эла Бхатт 1972-æм азы.
Ассоциацийы сæрглæууæгтæ сты сылгоймæгтæ. Сæйраг куысты бынæттæ дих сты афтæ: Эла Бхатт (кадджын бындурæвæрæг), президент — Бханубен Данабхаи Соланки, президенты хæдивæг — Маналибен Шах; президенты хæдивæг — Манибен Харибхаи Патани; президенты хæдивæг — Гаурибен Рамабхаи Брахман; генералон секретарь — Джиотибен Макван; секретарь — Матталбен Шах; къазнадар — Намрата Бали.
Ассоциацийы сæйраг офис и Ахмадабады, Гуджараты, Индийы.
Хи куыстыл архайæг сылгоймæгты ассоциацийы æппæт уæнгтæ дих конд сты цыппар хуызыл цы куыст кæнынц, уымæ гæсгæ: хæдзары кусджытæ, уæйгæнджытæ, товартæ хæлиу гæнджытæ, лæггæдтæ æввонггæнджытæ æмæ товартæ уазгæ чи кæны, ахæм чысыл куыстуæттæ.
Ассоциацийæн æххуыс кæны Æппæтдунеон банк.
Хадзы-Мурат
Хадзы-Мурат (ХIажи Мурад. Амардис 1852-æм азы 5-æм майы) у Имам Шамилы æртыккаг наиб, солыйы ханты æмдзидзи, райгуырд Хунзахъы (Дагъистан).
1309-æм аз
Амардысты
Категори:1309
Хадзы-Мурат
У хохæгты разамонджыты ’хсæн сæрæндæр æмæ зындгонддæртæй иу. У Лев Толстойы уац «Хадзымураты» персонаж.
Йæ фæндаг райдайы 1834-æм азы, йе ’мдзидзи Османы Дагъистан æмæ Цæцæны дыккаг имам Хамзатбеджы ныхмæ сусæгвæнды куы сархайдта, гъе уæд. Стæй та сси зынгæ фидауæг солиаг адæм æмæ Уæрæсейы æфсæдты ’хсæн. 1836-æм аз Хадзымурат азымджынгонд æрцыдис Шамилимæ сусæг бастдзинæдтæ кæй дардта, уымæй æмæ уый охыл инæлар Клюки-фон-Клугенауы бардзырдмæ гæсгæ йæ æрцахстæуыд, уый фæстæ йæ арвыстой Темырхъан-Шурамæ, фæлæ уырдыгæй алыгъдис, къæдзæхæй агæпп кодта, афтæмæй. Бирæ историктæ æнхъæлынц æмæ Хадзы-Мурат тох кодта Шамилы ныхмæ, фæлæ афтæ нæу.
Уырыссæгтæ йæм зæрдæхсайгæ ахаст кæй дарынц, уый уынгæйæ Хадзы-Мурат афæлвæрдта алидзын хæхбæстæм, фæлæ амардис хъазахъхъæгты ныхмæ тохы Нухайы хъæумæ ’ввахс (Азербайджан).
Хадзымурат уыд хохæгты разамонджытæй тæккæ легендарон æмæ хъæбатыр архайæг.
Хи куыстыл архайæг сылгоймæгты ассоциаци
Истори
1968-æм азы Эла Бхаттæйæн разæвæрдтой слæуын сылгоймæгты Индийы текстилон промышленности куысджыты Профцæдисы сæргъы.
Йæ куысты Элæйæн хъыг уыд, закъон хæдзары кусæг сылгоймæгты бартæ кæй нæ хъахъхъæдта, амалиуæгты кусджытимæ абаргæйæ. Уыцы фарст лыггæнынмæ Эла Бхатт бафæлвæрдта сылгоймæгты байу кæнын текстилон промышленности Профсцæдисы йæ президент Арвинда Башайы фæрцы. 1972-æм азы та бындур æрывæрдта Хи куыстыл архайæг сылгоймæгты ассоциацийæн. Арвинд Баш сси ног Ассоциацийы Президент, Эла Бхатт та 1972-æм азæй 1996-æм азмæ уыд йæ генералон нымæрдар.
Профцæдисы фыццаг уæнгтæ систы 600 уаргъæвæрæг сылгоймаджы, сæ сæрыл уæззæутæ чи хæссы, ахæмтæ.
Ассоциацийы тынгады фæрцы фæзынд бирæ коопративтæ æмæ æмбæладтæ. Иутæ æххуыс кæнынц хца дæтгайæ æмæ ахуыр кæнынæй, дæсныйад уæлдæркæнынæй æмæ медицинон лæггæдтæй. Иннæтæ ахуыр кæнынц сывæллæтты равдауæндæтты æмæ аразынц цæрæнуаты программæтæ.
1980-æм азы райдайæны Ассоциаци баныхас кодта индиаг хицауадимæ чи не æххæссы, уыцы мадæлтæн æххуыс дæттыны тыххæй.
2009-æм азы Ассоциаци йæ куыст кодта æнæниздзинады бирæ алыхуызон здæхты. Уый у медицинон лæггæдты лæвæрд 60 стационарон медицинон центрты æмæ змæлгæ медицинон легерьты фæрцы, санитарон рухс тауыны куыст, бынæттон афтекты аслам хосты уæй кæныны куыст, психикон æнæниздзинады хъахъхъæд, фыдæлтæй базайгæ хосты рауагд æмæ маркетинг.
Рæстæгмæ Хи куыстыл архайæг сылгоймæгты ассоциаци йæ тæфаг фæуæрæх кодта Индийæ дарддæр, змæлд сси æппæтдунеон. Ассоциаци сразæнгард кодта иннæ бæстæты цæрджыты дæр саразын ахæм организацитæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Социалон амалхъомад Индийы
Валенси (автономон æмбалад)
Валенси кæнæ Валенсийы æмбалад (Valencia, Comunidad Valenciana, Comunitat Valenciana) у автономон æмбалад Испанийы хуссар-скæсæны.
Фиппаинæгтæ
*
Хуссар Дæллаг Калифорни
Хуссар Дæллаг Калифорни (Baja California Sur) у штат Мексикæйы. Штаты сæйраг сахар у Ла-Пас.
Фиппаинæгтæ
Категори:Мексикæйы штаттæ
Таганрог
Таганро́г (Таганрог) у Уæрæсейы сахар Ростовы облæсты. Цæрынц дзы 269,0 мин адæймаджы (2006). Хæстон намысы сахар у.
Сахар лæууы Азовы денджызы Таганроджы бакæлæны былыл, нымад у сывæллæтты денджызон курортыл.
Таганроджы чи райгуырдис, уыцы зындгонд адæмæй уæлдай кадджын у фыссæг Антон Чехов (1860–1904).
Транспорт
1976-æм азы фæстæ Таганроджы уынгты цæуынц троллейбустæ, уыцы иу аз троллейбусты системæтæ скуыстой ма Уæрæсейы æндæр дыууæ сахары: Волгодонскы æмæ Дзæуджыхъæуы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ростовы облæсты сахартæ Категори:Уæрæсейы порттæ
372-æм аз
Амардысты
Категори:372
Лебæда
Лебæда (Atriplex; Лебеда) у кæрдæг зайæгойты мыггаг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
2012-æм аз
Амардысты
*
Урс хæдзар
Урс хæдзар (the White House), зæгъгæ, афтæ хуындæуы АИШ-ы президенты цæрыны æмæ кусыны агъуыст сахар Вашингтоны.
Урс хæдзар арæзт у палладион стилмæ гæсгæ (архитектор Джеймс Хобан). Аразын æй райдыдтой 1792-æм азы, æмæ 1800-æм азы 1 ноябры агъуыст уыди цæттæ. Уыцы бон йæ фыццаг хицау ссис АИШ-ы дыккаг президент Джон Адамс.
Райдианы йæ хуыдтой «Президенты галуан», термин «Урс хæдзар»-æй та фыццаг хатт спайда чынди 1811-æм азы. Фæлæ ацы ном официалон хуыз райста æрмæст 1901-æм азы, президент Теодор Рузвельты баруынаффæмæ гæсгæ.
1909-æм азæй президенты кусæнуат у, бæстыхайы галиу хайы чи ис, уыцы Дæргъдымбыл кабинет.
Урс хæдзар нывгонд æрцыд 20 доллæры банкнотæйыл.
Категори:Вашингтон
1310-æм аз
Амардысты
Категори:1310
373-æм аз
Амардысты
Категори:373
Коринто
Коринто (Corinto) у чысыл сахар Сабыр фурды былгæрон Никарагуæйы Чинандегæйы департаменты. Йæ бындур ын сæвæрдтой 1863, æмæ йæ ном райста бердзенаг порт Коринфы номæн.
Ижевск
Иже́вск (Ижевск, Иж, Ижкар) у сахар Уæрæсейы, цæугæдон Ижы былтыл. Ижевск у Удмуртийы сæйраг сахар. Цæрынц дзы 646,3 мин адæймаджы (2017). Сахары фæзуат у 31 560 га.
Коринто
Коринто у Никарагуæйы сæйраг денджызон порт. Ис дзы контейнерон терминал, кæлæг уæргътæ райсыны фадат æмæ æндæр хъæугæ фадæттæ. У бензины импортæн Никарагуæмæ сæйраг фæндаг.
Коринтойы портмæ бирæ хатты лæбурдтой АИШ-ы æфсæддонтæ. Фыццаг хай АИШ-ы интересты хъахъхъæнæг денджызон фистæгæфсæддонты къорд былмæ рахызтысты 1896 азы 2 майы.
1983 азы АИШ-ы æфсæддонтæ æнæзакъонæй срæмыгътой 3,2 млн галлоны (12 млн литры бæрц) артаг.
Ижевск
1921-æм азы 10 июны Ижевск сси Вотякаг автономон облæсты (ома Удмуртийы) сæйраг сахар.
Коринто
Фиппаинæгтæ
Категори:Никарагуæйы сахартæ Категори:Никарагуæйы порттæ
Ижевск
Сахары ис трамвайы 12 æмæ троллейбусы 11 маршруты.
Пысылмон республикæ
Пысылмон республикæ у, пысылмон дингæнджыты къухы дзæвгар тыхбар (власть) кæм ис, ахæм теократон паддзахадон арæзты хуыз; æмбæлы Хæстæг Скæсæны. Ахæм арæзты формæйæн ис куыд традицион пысылмон монархийы, афтæ европæйаг республикæйы æууæлтæ.
Пысылмон республикæйы фылдæр закъæттæ æнцайынц шариаты бындурыл.
Ахæм паддзахæдтæм бахæссæн ис Иран, Афгъанистан, Мавритани æмæ Пакистан (æниу, 1956-æм азы Пакистаны цы конституци сфидар чынди, уымæ гæсгæ ацы паддзахад у æнæдинон, æмæ йæ пысылмон кæй хуындæуы, уымæн ис айдагъ символикон-культурон нысаниуæг).