cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Трио «Фæндыр»
1999-æм азы февралы мæйы Цæгат Иристоны театры сценæйы трио «Фæндыр» фыццаг хатт равдыста сæ концерт-премьерæ (режиссёр Карджынты Изабеллæ). Репертуары уыди националон музыкалон аивады хуыздæр мелодитæ, ирон композиторты уацмыстæ, триойы солисттæ та сæм бафтыдтой сæхи аранжировкæтæ.
Сондон
thumb|right|250px|Сондон Сондон, дыгуронау: сæуæндонæ (Sulphur — "S") у химион элемент.
Фиппаинæгтæ
Категори:Химион элементтæ
272-æм аз
Амардысты
Категори:272
Поморæгтæ
Поморæгтæ (помо́ры) сты уырыссаг адæмы субэтникон къорд. Поморæгты фылдæр хай цæрынц Архангельсчы облæсты. Поморæгтæ райстой хайад Сыбыры хион кæныны. Уыди сын Норвегийы былгæронимæ фидар бастдзинад, суанг ма сæвзæрди уырыссаг-норвегиаг пиджин (руссенорск).
Категори:Уæрæсейы адæмтæ Категори:Славяйнæгтæ
273-æм аз
Амардысты
Категори:273
Безантæ
Фиппаинæгтæ
*
Рейкьянесвити
thumb|right|300px|Рейкьянесвити Рейкьянесвити (Reykjanesviti) у Исландийы рагондæр маяк Рейкьянесы хуссар-ныгуылæны. Йæ бæрзæнд у 31 м.
Категори:Исланди
Ногхъæу (Тырсыгом)
Ногхъæу (ნოგყაუ) у ирон хъæу Гуырдзыстоны цæгаты. Ис Тырсыгомы. Сæнайæ уырдæм 23 километры и.
Мыггæгтæ
Къобы цардысты Абайтæ, Осиатæ, Тайсаутæ, Дзлиатæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Тырсыгом Категори:Хъазыбеджы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Архангельсчы облæст
Архангельсчы облæст (Архангельская область) у Уæрæсейы Федерацийы субъект. Архангельсчы облæсты сæйраг сахар у Архангельск.
Фиппаинæгтæ
*
Таранджелозы кувæндон
Таранджелозы кувæндон, адæмы куыд уырныд, сырæзтис Хуыцау Батрадзы мардыл цы æртæ цæссыджы æрæппæрста, уыдонæй иуæй. Уæлдай кадджындæр у Тырсыйы æмæ Тибы. Таранджелозы кувæндон ис Тырсыгомы Четойтыхъæумæ ’ввахс. Йæ бæрæгбон йын фæкæнынц Куадзæнæй æртæ къуырийы фæстæдæр хуыцаубоны.
Кувæндоны равзæрд
Нарты хъæбатыртæй иу Батрадз — куы фæмард, уæд Хуыцау æрæппæрста æртæ цæссыджы. Уыдон кæм æрхаудысты, уым арæзт æрцыд æртæ кувæндоны: Реком, Мыкалгабыр æмæ Таранджелоз. Таранджелоз у хорарæх æмæ хосарæхы бардуаг. Йæ кувæндон ис Тырсыгомы, хохы сæр.
Бæрæгбон
Алы аз дæр майы мæйы Тырсыгомы Таранджелозы номыл кодтой бæрæгбæттæ. Амы цæрджытæм уыдис уæлдай кадджын, нымадтой йæ комы дзуарыл. Йæ кувæндон ис бæрзонд хохы сæр, Четойты хъæумæ ’ввахс. Дзуары бынмæ иу æрæмбырд сты Тырсыгомы цæрджытæ, стæй Тырсыгомæй æндæр кæмттæм алидзæг адæм, аргæвстой иу цалдæр уæрыччы æмæ бæлвырд фæтк æмæ æгъдаумæ гæстæ табугæнгæйæ, Таранджелозæй куырдтой, цæмæй ратта стыр хорæрзад, дзаджджын кæрдæг, æнæниздзинад æмæ амонд кувæг адæмæн сæхицæн, æмæ сæ байзæддæггæн фидæны, фосы бахъахъхъæна алыхуызон низтæй.
Таранджелозæн табу кодтой Ирыстоны иуæй-иу æндæр рæтты дæр, зæгъæм: Тиб (Мамысонгом) æмæ Ерманы хъæубæстæ (Хуссар Ирыстон).
Æрвитæнтæ
Категори:Кувæндæттæ Категори:Ирон мифологи Категори:Тырсыгом
Сули
Категори:Венесуэлæйы штаттæ
Норвегийы æрдзон æмæ техникон зонæдты университет
thumb|right|300px| Норвегийы технологион университет (Norges teknisk-naturvitenskapelige universitet, NTNU; комкоммæйы тæлмац: Норвегийы æрдзон æмæ техникон зонæдты университет. Æхсæнадæмон ном: Norwegian University of Science and Technology) у, йæ студентты нымæцмæ гæсгæ бæстæйы дыккаг университет. Æрбынат кодта Тронхеймы. Ацы ахуырдон у Норвегийы техникон æмæ инженерон ахуырады сæйраг артдзæст, фæлæ уыимæ ма дзы ис райсæн ахуырдзинад æндæр къабæзты (медицинæ æмæ æнд.). Ахуырдон сарæзтæуыд 1996-æм азы цалдæр кусæндоны баиуы фæрцы: Норвегийы уæлдæр техникон скъола (йæ бындур æвæрд æрцыдис 1910-æм азы), Зонæдтæ æмæ аивæдты коллеги, Æрдзон истори æмæ археологийы музей, Медицинон факультет æмæ Тронхеймы музыкалон консерватори.
Университеты ис авт факультеты:
Университеты ма ис Æрдзон историйы музей æмæ чиныгдон.
Категори:Университеттæ Категори:Норвегийы ахуырдæттæ
Кæркуыстæ
Кæркуыстæ (Каркусовы, კარკუსაშვილი, კარკუზაშვილი, კარკუზოშვილი ) сты ирон мыггаг.
1 январы
1 январы, иронау тъæнджы мæйы 1-æм бон — азы 1-æм бон.
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Кæркуыстæ
Фиппаинæгтæ
*
274-æм аз
Амардысты
Категори:274
Айовæ
Айовæ (англ. State of Iowa, IA) у АИШ-ы штат. Цæрджыты нымæц: 2 926 мин адæймаджы (2000 азы).
Кæд хъæууон штат у, уæддæр дзы кæнынц уазалгæнæнтæ, æхсæн машинæтæ æмæ æндæр бирæ цыдæртæ.
Айовæйы цæрджытæй 35,7% сты кæддæры немыцаг мигрантты цот, 13,5% та — ирландиаг. Иннæ штаттæй хъауджыдæр, Айовæйы цæрджытæй бирæ сты католиктæ (23%).
Фиппаинæгтæ
*
Газат
Газат у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Фаллагкомы.
Цардысты дзы Мамиатæ.
Литературæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ Категори:Фаллагкомы хъæутæ
276-æм аз
Амардысты
Категори:276
Хурыхъæу
Хурыхъæу (Хурикау) у хъæу Цæгат Ирыстоны Мæздæджы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæздæджы районы цæрæнрæттæ
Сиукъатæ
Сиукъатæ ( Сиукаевы, Шиукаевы; სიუკაშვილი [Сиукашвили], შიუკაშვილი [Шиукашвили] ) сты ирон мыггаг.
277-æм аз
Амардысты
Категори:277
Сион (Хъазыбеджы муниципалитет)
Сион (სიონი) у хъæу Гуырдзыстоны цæгаты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хъазыбеджы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Набережные Челны
Набережные Члены (Яр Чаллы «цæугæдоны дурын был») у сахар Уæрæсейы Тæтæрстаны, Тукайы номыл районы центр. Цæрынц дзы 533 мин адæймаджы (2019).
Фиппаинæгтæ
Категори:Тæтæрстаны сахартæ
Бах, Иоганн Себастьян
Йæ царды дæргъы Бах ныффыста 1000 уацмысæй фылдæр музыкæйы алы жанры, оперæйæ æддæмæ. Фæлæ æппæтæй зындгонддæр сты йæ органы куыстытæ. Æндæртæ та йæ амæлæты онг афтæ зындгонд нæ уыдысты, æмæ сæ зыдтой æрмæст музыкæ уарзджыт чысыл хай. Йæ амæлæты фæстæ та цасдæр рæстæджы дæргъы уыдысты рохуаты. Фæлæ цалдæр дæс азы фæстæ, Венæйы классикон скъолайы композитортæ йæ уацмыстимæ кусын куы райдыдтой, стæй Феликс Мендельсон йæ уацмыс «Matthäus-Passion» Берлины куы равдыста, уæд дзыллæмæ фæзындис Бахы музыкæмæ интерес, æмæ азæй-азмæ кодта уæрæхдæр.
Литературæ
Категори:Композитортæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Германы композитортæ Категори:Эйзенахы чи райгуырдис, уыдон
Терренкур
Терренкур (terrain — ран, бынат; æмæ kur — хоскæнын) санитарон-культурон хоскæныны метод, дозæгонд физикон уæзисттæ, фистæгæй тезгъогæнгæ, хæрдмæ схызттæ хæххон рæтты сæрмагонд маршруттыл. Терренкур хъомысдæр кæны фæразондзинад, хуыздæр кæны зæрдон-тугдадзинон системæ æмæ улæфæн органты куыст, стимул кæны буарадты æмбаивд, нервты активад. Фылдæр-иу дохтыртæй хъусдард цæуы. Ерыны заманты «терренкур» фылдæр хатт нысан кæны хосгæнæн цыды охыл, сæрмагонд æвæрд маршруттæ.
XIX æнусы æмбисæй дохтыртæ байдыдтой хоскæныны методтæм хæстæгдæр уын, комбинацигондæй цыдысты змæлд æмæ климæтон факторты тæфагимæ. Нырма ма 1845 азы дохтыр Хартвиг (Hartwig) рекомендаци кодта сдзæбæх кæнынмæ алыбон къахæйдзыд, куыд денджызы уæвгæйæ, афтæ хæрдрæтты. 1862 азæй профессор Вербер (Werber) схуытта активон змæлд æппæты ахсджиагдæр уæлæмхасæн хæххон бæстыхъæды хъомысадмæ æмæ фæдзæхста йæ пациенттæн хосгæнæн фистдæгдзу хæххон надвæндæгтыл Герман æмæ Швейцарийы курортты. 1885 азы гермайнаг дохтыр Макс Эртель (Max Oertel), кæй фæрцы фæзынди термин терренкур дæр, сразæвæрд кодта фистæгæй тезгъо маршрутты дарддзæг, темп æмæ акъултыл амад, бæзнагад æмæ зæрдон-тугдадзинон рынтæ хоскæнæн методтæ. Эртелы метод уайтагъд апарахат ис Европæйы.
Уæрæсейы терренкуртæ райдыдтой зынын 20 æнусы райдианы. 1901 азы, Кисловодсчы, дохтыр Н.Н. Облинскийæ, кæцы сахуыр кодта Эртелы метод, уыд æвæрд фыццаг терренккурты маршруттæн сæ иу. Æрдзон ландшафт радта бар æхсæз маршруты скæнын Кисловодскы парчы территорийыл, кæм карзæй дозæгонд сты дæрддзаг, акъулы къуым, уæлденджызы бæрзæнд, æмæ æрмæст æрдзон ландшафтты рæсугъдад «quantum satis» — «цас бахъæуа». Кисловодсчы терренкуры маршруттæ æвæрд сты 800 метры уæлденджыз æмæ сты 1700-6000 метрыдæргъæн (сæ иумæйаг дæргъ у 30 км фылдæр).
Категори:Æнæниздзинад
2 январы
2 январы, иронау тъæнджы мæйы 2-æм бон — азы 2-æм бон.
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Михайловскæй
Михайловскæй (Михайловское, Michelsdorf) у хъæу Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы. Цæрынц дзы 10,2 мин адæймаджы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Горæтгæроны районы цæрæнрæттæ
Александр Баттенберг
Александр Йозеф Баттенберг (Prinz Alexander Joseph von Battenberg) уыд Болгарийы кънйаз 1879-æм азы 29 апрелæй 1896-æм азы 9 сентябры онг.
Райгуырд 1857-æм азы 5 апрелы Веронæйы (Итали) немыцаг уæзданы бинонты ’хсæн. Фыццаг Стыр адæмон æмбырд æй равзæрста Болгарийы кънйазы бынатмæ æртæ кандидаты ’хсæн.
Фиппаинæгтæ
Категори:Болгарийы политиктæ Категори:Болгарийы паддзæхтæ Категори:Веронæйы чи райгуырдис, уыдон
Дзукъатыхъæу (нысаниуджытæ)
Дзукъатыхъæу:
Алабамæ
Фиппаинæгтæ
*
Сервер
Сервер (англисаг дзырдæй to serve «лæггад кæнын») у сæрмагонд компьютерты хуыз. Сервертæ сты хуымæтæг компьютертæй тыхджындæр, аразынц сæ дæргъвæтин рæстæджы æнæрынцайгæ кусынæн. Сервертыл кусынц сайттæ æмæ æндæр, бирæ адæймæгтæ кæмæй пайда кæнынц, ахæм программæтæ.
Категори:Компьютер
Туаг (хæринаг)
Туаг (ტყემლის საწებელი, Ткемали) у æхсынцъыйæ арæзт гуырдзиаг хæринаг. У чысайнаг-къуыдайраг семантикон изоглоссæ.
Йоханнесен, Кай Лео
Kaй-Лео Йоханнесен (Kaj Leo Johannesen; райгуырд 1964-æм азы 28 августы Торсхавны) у Фарерты архайæг премьер-министр. Куыстыл балæууыд 26 сентябры 2008-æм азы.
Йоханнесен у футболист, дуаргæс, Фареры сакъадæхты æмбырд командæйы дæр хъазыдис.
Уымæ ис бинонтæ, хъомыл кæны æртæ фырты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Фареры сакъадæхты политиктæ Категори:Фареры сакъадæхты футболисттæ Категори:Футболисттæ алфавитмæ гæсгæ
Липецк
Ли́пецк (Липецк) у Уæрæсейы сахар, Липецчы облæсты административон центр. Цæрынц дзы 508,5 мин цæрæджы (2020).
Фиппаинæгтæ
Категори:Липецчы облæсты сахартæ
278-æм аз
Амардысты
Категори:278
Туспан (Веракрус)
Туспан (Túxpam) у сахар æмæ муниципалитет Мексикæйы, (штат Веракрусы).
Фиппаинæгтæ
Категори:Мексикæйы сахартæ Категори:Веракрусы муниципалитеттæ
Окона
Окона:
Кировыхъæу
Кировыхъæу, раздæры ном у Къардиуыхъæу (Кирово) у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрыдоны районы.
Истори
Ардæм лыгъдысты Мамысонæй, Зæрæмæгæй, Зругæй, Цъæйæ, Нарæй æмæ иннæ хъæутæй.
Æрвитæнтæ
Категори:Æрыдоны районы цæрæнрæттæ
Бендеры
Бендеры (Bender, Бендер, Бендеры, ) у сахар æмæ цæугæдоны порт Приднестровьейы.
279-æм аз
Амардысты
Категори:279
Бендеры
Категори:Приднестровьейы сахартæ
3 январы
3 январы, иронау тъæнджы мæйы 3-æм бон — азы 3-æм бон.
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Фуннингур
Фуннингур (Funningur, Funding) у Фареры сакъадæхты хъæу, Эстуройы сакъадахыл. Цæрджыты нымæц: 79 адæймаджы (2002).
Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
Маргрете II (Данийы ус-къарол)
Маргарита II (Маргрете Александрина Торхильдур Ингрид, Margrethe Alexandrine Þórhildur Ingrid, райгуырд 1940-æм азы 16 апрелы) у Данийы ус-къарол 1972-æм азæй æмæ паддзахады сæр.
Зындгонд у куыд нывгæнæг æмæ даниаг æвзагмæ тæлмацгæнæг дæр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Данийы зындгонд адæм Категори:1940-æм азы чи райгуырдис, уыдон Категори:Копенгагены чи райгуырдис, уыдон Категори:Данийы къаролтæ Категори:Глюксбургтæ
Годо, Антуан
Антуа́н Годо́  (Antoine Godeau; райгуырдис 1605 азы 24 сентябры, Дрёйы — амардис 1672 азы 21 апрелы, Вансы) уыдис францаг поэт æмæ дины кусæг, уыдис Францаг академийы фыццаг уæнгтæй иу.
Цардафыст æмæ сфæлдыстад
Францаг æвзаджы дзырдуатыл куыстыты уæлдай Годо фыста галантон æмдзæвгæтæ. Конрары æмбал æмæ тугхæстæг уæвгæйæ, уый арæх-иу бауайаг уыд, популярон кæм уыдис, уыцы Рамбуйейы салонмæ. Уым ын радтой фæсном «Nain de Julie» (Юлияйы карлик). 1636-æм азы Ришельё йæ снысан кодта Грасы епископæй, æмæ уæдæй фæстæмæ мадригалты бæсты фыссын райдыдта псаломтæ.
Сфæлдыстады ахадындзинад
Годо æгас ма уыдис, афтæ йæ ном уыдис хъуыстгонд, фæлæ францаг литературæйы манерджын салонон поэзийы культ куы фæцис, уæд йе сфæлдыстады популярондзинад бамынæг ис. Ныртæккæ йæ æмдзæвгæтæ цымыдисаг сты æрмæст литературæйы историктæн. Годо æмæ йе ’мсис æмбæлтты стилыл арæхстджынæй фæхудтис цыргъзонд Сент-Эвремон йæ уацмыс «Академистты комеди»-йы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Францаг поэттæ Категори:Францы поэттæ Категори:Францаг академийы уæнгтæ
Еспе
Еспе у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Фаллагкомы.
Истори
Цардысты дзы Мамиатæ.
Литературæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ Категори:Фаллагкомы хъæутæ
280-æм аз
Амардысты
Категори:280
Хуымæллæг (хъæу)
Хуымæллæг (Хумалаг) у хъæу Цæгат Ирыстоны Рахизфарсы районы.
Хуымæллæджы 1929-æм азы райгуырдис æмæ 1952-1958 азты куыста ахуыргæнæгæй Цæгат Ирыстоны фыццаг президент Галазты Æхсарбег.
Æрвитæнтæ
Категори:Рахизфарсы районы цæрæнрæттæ
Самтхо
Самтхо кæнæ Сантхо — Уастырджийы кувæндон Чысангомы.
Гуырдзыбетæ
Гуырдзыбетæ, Гуырдзыбектæ, дыгуронау Гурдзибетæ , Гурджибетæ , Гурдзибектæ , Гурджибектæ (Гуржибековы, Гурдзибеевы) сты дыгурон мыггаг.
Литературæ
*
Айдахо
Айда́хо (Idaho, []) у АИШ-ы цæгат-ныгуылæны штат.
Айдахойы сæйраг сахар у йæ стырдæр сахар — Бойсе. Айдахойы ис сахар Мæскуы (Moscow) кæй хуыйны, ахæм гыццыл сахар.
Фиппаинæгтæ
*
Змейкæ
Змейкæ (Змейская) у Цæгат Ирыстоны Кировы районы станицæ. Цæрынц дзы 6,8 мин адæймаджы (2013).
Зулчъытæ
Зулчъытæ,, иууон нымæц: золкъæ (Vermes, Черви), Линней кæй сбæлвырд кодта, ахæм цæрæгойты тип. Йе сконды уыдысты æнæрагъыстæг цæрæгойтæ æнæ уæнгкъахыг цæрæгойтæ. Биологтæ нал пайда кæнынц уыцы типæй XVIII æнусæй фæстæмæ.
Категори:Зæронд таксонтæ
Хъалнæгътæ
Хъалнæгътæ у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. Ис Дыгургомы.
Истори
Гъæу æвæрд æй Айгомуги донæн æ рахес фарс, Уæхъæци гъæумæ хæстæг. Гъæуи фиццаг цæргутæ сæ хæдзæрттæ исаразтонцæ тегъæбæл, Хонсари ци минкъий æндзæр адтæй гъæуи буни, уой ба аурстонцæ хумзæнхитæн. Се ’гуæрдæнтæ, уæдта сæ фонси хезнитæ ба адтæнцæ гъæумæ идард Уорс хонхи рæбунти. Уонæн сæ устурдæртæ — Тумæн, Цъахти хæра, Кафуни адагæ, будури ба — Саугъæди æрдозæ. Паддзахи фæндаг æма Айгомуги дон гъæумæ хæстæг ке адтæнцæ, алли афони дæр сæмæ уæрдун ке зилдæй, уомæ гæсгæ Хъалнæгъти гъæуи цæргутæн сæ царди уавæртæ Хонсарварс синхаг гъæути цæргутæй адтæнцæ дзæвгарæ хуæздæр.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Мæрзойтæ, Сагкатæ, Цохътæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ Категори:Дыгуронау фыст
281-æм аз
Амардысты
Категори:281
Амадэль Тур
«Амадэль Тур» — уæрæсейаг туристон компани, туроператор, архайы 2000-æм азæй фæстæмæ. Компани хицæн кæны йæ лæггæдты æгъдауæй стæг-хæцъæфон низæй рынчын инвалидтæн æмæ гемодиализы хъуаг чи æййафы, уыдонæн. Проект «Инватуризм с Амадэль Тур» рамбылдта Æппæтуæрæсеон проектты конкурсы «Социалон амалиуæгдар — 2012» фонд «Нæ фидæн»-ы æххуыссимæ.
Инватуризмы географикон æргом здæзхт у Гречъимæ. Амадэль Турæй уæлдай ма инвалидтæн ахæм балцытæ аразы бетъырбухаг компани «Либерти».
Инватуризм
Туристон компани «Амадэль Тур» арæзт æрцыдис 2000-æм азы. 2006-æм азы грекъаг курорт Лутракийы мэри балæггад кодта цалдæр хуызы улæфт инвалидтæн отелы бæзгæ фадæттимæ, цæуынхъом чи нæу, ахæм рынчынтæн. Уымæй уæлдай ма æнгом балæууыдысты гемодиализы центримæ уыцы горæты.
2012-æм азы «Амадэль Тур»-ы проект куы рамбылдта конкурсы «Социалон амалиуæгдар — 2012», уæд ын снысан кодтой æнæпроцентон æфстау 1,3 милуаны 5 азмæ. Æхцатæй бафыстой хаццон (иу 500 000 сомы аз), «туроператоры фингаранти» (100 000 сомы аз), æнæмæнг бахаст «Турæххуысы» иугондмæ (100 000 сомы аз), æмæ отелы депозиттæ. Forbes-мæ гæсгæ, ахæм тæрхон радта фадат туристикон лæггæдты абаргæ ныллæг æргътыл хæцын.
Стæг-хæцъæфон низæй рынчын адæмæн æнцонвадат сты отелтæ Лутракийы кæнæ сакъадахты Эвбейы, Криты æмæ Корфуйы. Гемодиализы хъуаг адæмæн ма сæ бон у Гречъы æддæ спайда кæнын Италийы, Испанийы, Турчы, Араббы Иугонд Эмиратты, Мексикæйы æмæ æндæр бæстæты хæрзиуджытæй.
Компани йæ сæйраг æфтиаг æмбырд кæны классикон туризмы æгъдæутты руаджы, уымæн æмæ афтид социалон амалиуæгад уадиссаг æфтиаг нæ хæссы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Уæрæсейы компанитæ Категори:Социалон амалхъомады организацитæ Категори:Социалон амалхъомад Уæрæсейы
4 январы
4 январы, иронау тъæнджы мæйы 4-æм бон — азы 4-æм бон.
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Æлборты Феликс
Æлборты Шалвæйы фырт Феликс (1935-æм азы 8 сентябры, Цхинвал — 2005-æм азы 28 июны) уыдис зындгонд ирон композитор.
1956-æм азы каст фæци Тбилисы музыкалон скъола, 1963-æм азы та — Тбилисы консерватори æмæ райста композиторы дæсныйад. 1961-æм азы сси Паддзахадон ансамбль «Симд»-ы сæргълæууæг æмæ сæйраг дирижёр. 1963 азы йæ хъуыдымæ гæсгæ Цхинвалы арæзт æрцыд музыкалон училищæ (абон хæссы йæ ном) æмæ сси йæ сæргълæууæг. 1979-æм азæй фæстæмæ куыста ма Хуссар Ирыстоны зонадон-иртасæн институты.
1990-æм азы Феликс сси Цæгат Ирыстоны гуманитарон æмæ социалон иртасæнты институты сæйраг архайæг. 1998-æм азæй фæстæмæ та — Цæгат Ирыстоны Паддзахадон ансамбль «Алан»-ы музыкалон разамонæг.
Композитор, ахуыргонд æмæ æхсæнадон кусæг, Уæрæсейы композиторты цæдисы уæнг, Цæгат Ирыстон, Хуссар Ирыстоны æмæ Гуырдзыстоны аивады сгуыхт архайæг, лæвæрд ын æрцыд Г. Свиридовы номыл майдан - Æлборты Феликс ма уыимæ куыста адæмон аивады фарстатыл.
Бирæ азты дæргъы концерттæ лæвæрдта куыд дирижёр, пианист, органист. Йе стыр курдиат æмæ йæ уæздандзинад æй скодтой адæмæн уарзон. Уæлдай зынгонд æмæ зæрдæмæдзæугæ сты йæ уацмыстæ кинонывтæ «Ах, любовь», «Во всём виновата Залина»-йы, оперæ «Фатимæ», бакуыста «Мæхæмæты зарæг»-ыл, бирæ зарджытæ æмæ цæгъдтытæ æрæмысыд ирон фæндырæн. Уымæй уæлдай ма ныффыста Хуссар Ирыстоны гимн. Стыр куыст бакодта ирон адæмы музыкалон аивады фарстатыл, йæ бындурыл рацыд чиныг «Музыкальная культура осетин».
Феликс бирæ скодта Ирыстоны музыкалон аивыды райрæзтæн. Йæ цард снывонд кодта йæ уарзон Ир æмæ йæ уарзон сфæлдыстадæн. 2005-æм азы уæззау низ æмæ æвирхъау мæлæт ын аскъуыдтой йæ цард, фæлæ йæ аивад æмæ йæ ном рох нæ уыдзысты.
Категори:Композитортæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Дирижёртæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Пианисттæ Категори:РЦИ — Аланийы аивæдты сгуыхт архайджытæ Феликс Категори:Цхинвалы чи райгуырдис, уыдон Категори:1935-æм азы чи райгуырдис, уыдон Категори:2005-æм азы чи амардис, уыдон
Томск
Томск (Томск) у сахар Уæрæсейы, Томсчы облæсты административон центр. Цæрынц дзы 568,5 мин адæймаджы (2021).
Фиппаинæгтæ
Категори:Томсчы облæсты сахартæ
Æртынес
Æртынес кæнæ Æрчъынес, Артынес у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Гуыркъуымтыкомы Сахсаты цур.
Истори
Гуыркъуымтæй фалдæр Артынесы цардысты Еналдытæ. Ацы мыггаг ма цæрынц Джинаты æмæ ацы комы тæккæ рæбинаг хъæу Лйайы дæр. Еналдыты Леуан уыдис активон архайæг Нары скъолайы арæзтады.
1944-æм азы Æртынесы цæрджытæ алыгъдысты быдырмæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
282-æм аз
Амардысты
Категори:282
Армавир (Уæрæсе)
Армави́р (Армавир) у сахар Уæрæсейы Краснодары крайы. Цæрынц дзы 187,8 мин адæймаджы (2010).
Æрбынат кодта Краснодары крайы скæсæны, Краснодарæй 202 километры дæрддзæф, Мæскуыйæ та — 1400 км. Æд горæтгæрон хъæууон зылдтæ кæны муниципалон сконд сахар Армавир.
Армавир у Цæгат Кавказы æфсæнвæндагыл ахсджиаг æлхынцъ, кусынц дзы дыууæ станцæйы — Армавир-Ростовский æмæ Армавир-Туапсинский.
Истори
XVIII æнусы райдиан адыгаг адæмты хсæн фидар кæнын байдыдта пысылмон дин. Уыдоны ’хсæн цы сомих цардысты (афтæ хуынд черкес-гайтæ кæнæ хохы сомих), уыдон сæ фыдæлты дин бахъахъхъæныны охыл сфæнд кодтой цæгатырдæм ралидзын — æмæ уый тыххæй хъаст бахастой Хъобаны хаххы хицау инæлæр-майор Г. Х. фон Зассæн: куырдтой цæмæй сын ратта бар уырысимæ æрцæрын æмæ уæрæсейаг граждандзинад райсын.
1839 азы черкессаг сомихæгты цæрæнран фæзындис цæугæдон Урупы бакæлæны цур. Ацы аз нымад у ног сахары гуырæнбоныл. Цæрæнран хъахъхъæдта дзыхъхъ æмæ сыджыт-быру. Райдиæн азты хъæуы цардысты 120 мыггаджы, фæлæ сæ нымæц рæзыдис, ног мыггæгтæ-иу æрлыгъдысты æмæ 1840-æм азмæ 400 мыггаджы уыдысты.
Кæд æмæ уыцы сомихæгты фыдæлтæ Сомихæй XIV æнусы ралыгъдысты, уæддæр хорз хъуыды кодтой чи сты æмæ кæцæй ралыгъдысты. Уый тыххæй сæ ног цæрæнран схуыдтой Армваир — рагон сомихаг сахары кадæн, нæ эрæйы агъоммæ Айрараты паддзахады сæйраг сахар чи уыдис.
1875 азы Армавирмæ бацыдис Владикавказы æфсæнвæндаг. 1908-æм азы аразын байдыдтой Туапсемæ æфсæнвæндаг дæр. 1914 азы Министрты советы уынаффæмæ гæсгæ Армавирæн радтой сахары статус.
Мидхæсты заман сахары власт æртæ хатты фæивта. Бынæттон советон хицæуад уагъта йæхи валютæ — Армавиры сом.
Географи
Армавир у Краснодары крайы æппæты скæсæйнаг сахар, лæууы Хъобаны галиу фарсыл, уыцы цæугæдонмæ Уарыпп кæм æфтауы, уыцы ран.
Экономикæ
Армавиры кусы хъармы электростанцæ. Ис резинæйæ конд дзауматы завод, бирæ рог æмæ хæринаггæнæг индустрийы куыстуæттæ.
Йæхи аэропорт сахары нæй, фæлæ цæрджыты бон у æндæр аэропорттæй атæхын кæмфæндыдæр — Стъараполы аэропорт у 110 км дæрддзæф, Краснодары аэропорт — 200 км.
Фиппаинæгтæ
Категори:Краснодары крайы сахартæ
Демыратæ
Демыратæ (Демировы, Демуровы) сты ирон мыггаг.
Дæллаг Окона
Дæллаг Окона (ქვემო ოქონა) у хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы.
Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Аляскæ
Аляскæ (англ. State of Alaska) у штат АИШ-ы цæгаты. Аляскæйы сæйраг сахар у Джуно.
283-æм аз
Амардысты
Категори:283
Аляскæ
Фиппаинæгтæ
*
284-æм аз
Амардысты
Категори:284
Доны хъазахъхъ
Доны хъазахъхъæгтæ (Донские казаки), дæллаг Доны чи цæры, хъазахъхъы уыцы хай.
Кæс
Категори:Хъазахъхъаг адæм
Андты хæхты номхыгъд
Ам æвдыст сты Хуссар Америкæйы, Андты 4000 м бæрзонддæр хæхтæ.
Кæс ноджы
Категори:Номхыгъдтæ Категори:Андтæ
285-æм аз
Амардысты
Категори:285
Опланн
О́планн (Oppland) у Норвегийы раздæры провинци (фюльке). Административон центр — сахар Лиллехаммер.
Фиппаинæгтæ
Категори:Норвегийы раздæры провинцитæ
Кёнигсберг
Кёнигсберг (Königsberg) уыдис Скæсæн Пруссийы сæйраг сахар 1945-æм азы онг. Потсдамы конферецимæ гæсгæ Кёнигсберг Уæрæсемæ ацыд. Абон Кёнигсберг у Калининград, Калининграды облæсты сæйраг сахар.
Категори:Калининград
Габатæ (хъæу)
Габатæ:
286-æм аз
Амардысты
Категори:286
Нæууы зокъо
Нæууы зокъо кæнæ нæууы сокъо, тамасокъо , Къуыдаргомы йæ хонынц таусокъо дæр (Agaricus, Шампиньон) у, Agaricaceae-йы бинонадмæ чи хауы, ахæм зокъоты мыггаг.
Архангельск
Архангельск (Архангельск) у Уæрæсейы сахар, Уæрæсейы рагондæр порттæй иу. Лæууы, Цæгат Двина Урс денджызы кæм æййафы, уыцы ран.
Нæууы зокъо
Фиппаинæгтæ
Категори:Зокъотæ алфавитмæ гæсгæ
Архангельск
Фиппаинæгтæ
Категори:Архангельсчы облæсты сахартæ Категори:Хæстон намысы сахартæ
Баринас (штат)
Баринас (Barinas) у Венесуэлæйы 23 штаттæй иу. Штаты сæйраг сахар у Баринас.
Кутаис
Кутаи́с (ქუთაისი) у сахар Гуырдзыстоны ныгуылæны. Æрбынат кодта цæугæдон Рионы фæйнæфарс. Денджызы æмвæзадæй у 125–300 метрæй уæлдæр.
Баринас (штат)
Категори:Венесуэлæйы штаттæ
Кутаис
Цæрджыты нымæц у 147 635 адæймаджы (2014-æм азы сфыст).
Транспорт
Кутаисæй 14 км æддæдæр ис аэропорт.
Фиппаинæгтæ
*
Уæллаг Окона
Фиппаинæгтæ
Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
287-æм аз
Амардысты
Категори:287
Мивоавур
Фиппаинæгтæ
Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
Аризонæ
Аризонæ (англ. State of Arizona, AZ) у АИШ-ы штат. Аризонæйы сæйраг сахар у Финикс.
Дуймович, Давор
Давор Дуймович (Давор Дујмовић; 1969-æм азы 20 сентябры — 1999-æм азы 31 майы) уыди югославиаг актёр.
Аризонæ
Фиппаинæгтæ
*
Дуймович, Давор
Фылдæр зындгонд у, режиссёр Эмир Кустурицайы цы æртæ кинонывы ахъазади, уыдоны фæрцы: Мирза — «Папа в командировке» (1985), Перхан — «Время цыган» (1988) æмæ Бата — «Андеграунд» (1995). Кустурица йемæ базонгæ ис Сараевойы сахары, иу фæндаггæрон кафейы. Даворы фыд, уыцы ранмæ хæстæг цы базар уыди, уым куыста уæйгæнæгæй, лæппу та йын кодта æххуыс. Режиссёр æй æрбахуыдта киноныв «Папа в командировке»-ы ахъазынмæ.
Киров (Кировы облæст)
Ки́ров (1934-æм азы агъоммæ — Вяткæ) у сахар Уæрæсейы Кировы облæсты. Цæрынц дзы 448,5 мин цæрæджы (2005).
Дуймович, Давор
1990-æм азты дыккаг æмбисы Дуймович уыди фыдæмхиц наркотиктæм æмæ киноты нал хъазыди. Фæлæ уыимæ, Баня-Лукæйы сахары цæргæйæ, Дуймович бавæрдта йæ хай ног паддзахады культурон политикæмæ — уый сарæзта, ног паддзахады культурæйæн ахъаз чи кæна, ахæм фонд.
Киров (Кировы облæст)
Киров лæууы цæугæдон Вяткæйы былыл. Уымæй Мæскуымæ у 896 километры.
Фиппаинæгтæ
Категори:Кировы облæсты сахартæ
Дуймович, Давор
Давор куы фæзиан ис, уæд йæ ном радтой культурон-информацион центрæн Баня-Лукæйы сахары.
Давор Дуймович хи æрцауыгъта дæргъвæтин депрессийы фæстиуæгæн.
Фиппаинæгтæ
Категори:Югославийы актёртæ
Сирнад
Сирнад у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Гуыркъуымтыкомы. Ныртæккæ Сирнад æдзæрæг у.
Истори
Сындзысæрæй чысыл бæрзонддæр Сирнаты цардысты Дзанайтæ. Хурæй æфсæст, зæй, дон, ныббырсæг æмæ знагæй æдас. Хæхты бæрзонд хизæнтæ сæ бар. Хуымзæхх гыццыл, кадавар. Ацы хъæу канд Нары кæмтты нæ, фæлæ Туалгомы æппæт хъæутæй дæр, æвæццæгæн, у бæрзонддæр. Чындзæхсæвты далалойы зарæгæн йæ райдайæн хуымæтæджы нæ уыди ацы хъæуæй: — «Ой даи далало, дам — æппæты сæр Сирнат. Ой, даи дадало, дам, сæ хор æрцыд сирваг».
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Дзанайтæ.
Литературæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Того
Того (Togo, æнæхъæн ном — République Togolaise —Тоголезаг Республикæ) у паддзахад Ныгуылæн Африкæйы, кæддæры Францы колони. Йæ сæйраг сахар у Ломе.
Административон дих
*
Виарайи
Виарайи (Вийарайи) (Viðareiði, []; Viderejde) у Фареры сакъадæхты æппæты цæгатагдæр хъæу. Цæрджыты нымæц: 342 адæймаджы (2005).
Сыбайы дон
Сыбайы дон (Сбадон) у цæугæдон Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.
Литературæ
Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
288-æм аз
Амардысты
Категори:288
Астрахань
Астрахань, Астрахан, мæздæггаг вариант — Астархан (Астрахань) у Уæрæсейы сахар, Астраханы облæсты сæйраг сахар. Лæууы Волгæйы былгæрон, Къаспы денджызмæ ’ввæхс.
Фиппаинæгтæ
Категори:Астраханы облæсты сахартæ
Цъебат
Цъебат у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы хъæу. Ис Нарыкомы.
Цæлыкк
Фиппаинæгтæ
Категори:Рахизфарсы районы цæрæнрæттæ
Цъебат
Цардысты дзы Коцитæ, Беритæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Лиллехаммер
Лиллехаммер (Lillehammer) у Норвегийы сахар æмæ муниципалитет.
1994-æм азы Лиллехаммеры уыдысты Зымæгон Олимпиаг хъазтытæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Норвегийы сахартæ
289-æм аз
Амардысты
Категори:289
Билаонты Долорес
Билаонты Долорес у зындгонд оперон зарæггæнæг, Музыкалон театры солисткæ. Райгуырд Буроны, у авд сывæллонæй иу.
1964-æм азæй куыста Цæгат Ирыстоны филармонийы, фæстæдæр — Музыкалон театры.
Йæ бинойнаг у скульптор Хайты Владимир.
Фиппаинæгтæ
Долорес Категори:Цæгат Ирыстоны зарæггæнджытæ Категори:Буроны чи райгуырдис, уыдон
Халоны зокъо
Халоны зокъо у зокъойы ном. Вæййы æмдымбыл, æмæхгæд, цалдæр боны фæстæ сбутъро вæййы, йæ рыг фæкæлы, куы йыл бахæцай, уæд йæ пыффытт фæцæуы, ардыгæй цæуы йæ дыккаг ном — пыффыттæг кæнæ та йæ хонынц халоны пыффыттæг. Дзырд «халоны» ма йæм æфтыд цæуы, хæрынæн кæй нæ бæззы, уый тыххæй.
Халоны зокъо Чысаны хонынц «пыс», йæ хуылф тутт кæй у, уый тыххæй. Урстуалты та йæ хонынц бæхы дзыкки.
Халоны зокъо куы спыс вæййы, уæд, информаторты ныхæстæм гæсгæ, йæ рыг хъусы куы бакæла, уæд адæймаг кæны къуырма. Уымæ гæсгæ ма йæ хонынц къуырмагæнаг дæр.
Литературæ
Категори:Зокъотæ алфавитмæ гæсгæ
Цеотæ
Цеотæ (Цеовы) сты ирон мыггаг.
*
Хилачъы ком
Хилачъы ком кæнæ Хилакъ (Хилакское ущелье) у ком Цæгат Ирыстоны Алагиры районы.
Хилачъы комы фыццаг хъæу у Гуытъиатыхъæу.
* Категори:Цæгат Ирыстоны кæмттæ
290-æм аз
Амардысты
Категори:290
Ахтубинск
Ахту́бинск (Ахтубинск) у сахар Уæрæсейы Астраханы облæсты. Цæрынц дзы 36,1 мин адæймаджы (2021).
Фиппаинæгтæ
Категори:Астраханы облæсты сахартæ
Забавушкæ
Адæмон хъазæнты сабиты музей «Забавушкæ» у интерактивон музей Мæскуыйы.
Музейы фонд нысанæвæрд у сабитæн æмæ дзы пайдагæнæн дæр æрмæст уыдонæн ис. Музейы экспонаттæй ис хъазæн æрмæст сабитæн. Музейы нысан у Уæрæсейы адæмон хъазæн бауарзын кæнын. Музейы цы къордтæ архайынц, уыдоны мадзæлттæ цæуынц аргъыл, æрмæст уый фæрцы æхгæд цæуынц хæрдзтæ. Музейы сæйраг амонæг къордтæ сты скъолаагъоммæйон сабитæ æмæ скъолайы кæстæр кары сывæллæттæ.
Истори
Æппæты сæрæй (1998-æм азы) музей арæзт æрцыд куыд адæмон аивад «Традиция»-йы уарзæг æхсæнад, йе скæнæг æмæ разамонæг та уыд Алексей Санкин. 2002-æм азы рухæны мæйы 5 боны æхсæнад сарæзта хæрзгæнæг акци «Адæмон хъазæны раздæхт». 2002-æм азы æртхъирæны мæйы 12-æм боны райдыдтой ног райтыгъды куыст, кæцыйыл æрцыдысты зонгæ 20 амалиуæгы минæвары 15 регионæй. Ацы райтыгъды райдиан æдзух æргъæвын кодтой æмæ уыцы рæстæджы официалон куыст нæ кодта. Фæлæ 2002-æм азы æртхъирæны 27-æм боны официалон бартæ райста .1990-æмты кæрон оргиназаци архайдта æрмæст сабион райтыгъдтимæ æмæ семинартимæ, музейæн æхцайы фæрæзтæй æххуыс кодтой алыхуызон спосортæ (уыдоны хсæн Фонд Сороса). Уый фæстæ музей хаццонæй райста бынат æмæ хи хæрдзтæ æмбæрзыны хъом сси. 2008-æм азы рухæны мæйы 16-18 бонты музей райста хайад фестиваль «Кремль – сабитæн»-ы. 2012-æм азы рухæны 3 боны музей байгом кодта райтыгъд «Фæткы раздæхт», кæцыйы сабитæн гæнæн уыд бавналын цыфæнды æкспонатмæ дæр. Алкæцы сывæллонæн дæр дæдтой иу æнæахуырст хъазæн, кæцыйы сабитæн сæ бон уыд сахурын музейы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Социалон амалхъомад Уæрæсейы Категори:Социалон амалхъомады организацитæ Категори:Музейтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Мæскуыйы музейтæ
Цæгат Ирыстоны административон дих
Цæгат Ирыстон дих кæны 8 районыл æмæ республикæйы дæлбарады сахар (Дзæуджыхъæу).
Категори:Цæгат Ирыстон
291-æм аз
Амардысты
Категори:291
292-æм аз
Амардысты
Категори:292
Троллейбус
thumb|240px|Дыккаг маршруты троллейбус [[Тельманы уынг|Тельманы уынджы, 2008 аз]] thumb|250px|right|Дунейы фыццаг троллейбус, 1882 аз Троллейбус (trolleybus) у æнæрельс транспортон фæрæз, электрон тыхæй змæлгæ, ток та æддаг гуырæнæй исы. Троллейбустæ кусынц дыууæтелон контактон хызæй, аккумулятор дæр дзы вæййы. Контактон хызы ток у æнæивгæ, йæ тынгад у 550 вольты.
Дунейы троллейбусон системæтæй сæ фылдæр сты Уæрæсейы.
Дзæуджыхъæуы троллейбустæ цæуынц 1976 азæй, уыцы иу аз троллейбусон системæтæ скуыстой æндæр Уæрæсейы сахартæ Волгодонск æмæ Таганроджы.
Категори:Транспорт
Хъабанты Тамарæ
Хъабанты Тамарæ Батырбеджы чызг (райгуырдис 1949-æм азы 24 апрелы) у Тæбæхсæуты Балойы номыл паддзахадон академион театры актрисæ, 2011-æм азæй у Уæрæсейы Федерацийы сгуыхт артисткæ.
Æрмæст театры нæ хъазыдис, уыдис æм кинойы ролтæ дæр — уыдонæй иу кинолентæ «11 фыстæджы Хуыцаумæ»-йы («11 писем к Богу», 2007).
Фиппаинæгтæ
Тамарæ Категори:РЦИ — Аланийы адæмон артисттæ Категори:Уæрæсейы Федерацийы сгуыхт артисттæ
Джегв
Джегв (Gjógv, []) у Фареры сакъадæхты хъæу сакъадах Эстуройы цæгаты. Цæрджыты нымæц: 49 адæймаджы (2006).
Фиппаинæгтæ
Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
293-æм аз
Амардысты
Категори:293
Есенатæ
Есенатæ (Есеновы, Özkan ) сты ирон мыггаг.
Мыггаджы ном
Есен балхъайраг æвзаджы амоны æнæниз.
Литературæ
*
Æвзист
Æвзист, (Argentum — Ag) у химион элемент, элементты периодон системæйы ахсы 47-æм бынат.
Категори:Химион элементтæ Категори:Згъæртæ
Дзаболаты Хазби
Дзаболаты Дударыхъойы фырт Хазби (1931-æм азы 16 апрелы, Цæгат Ирыстоны Алагиры районы Ногхъæу — амардис 1969-æм азы 28 январы) уыдис ирон поэт.
Цардафыст
Каст фæцис йæ райгуырæн хъæуы астæуккаг скъола. 1951–1954 азты службæ кодта Советон Æфсады, демобилизацийы фæстæ 1956-æм азы онг куыста геологон-сгарæн къорды Садоны, 1956-æм азæй 1960-æм азы онг та уыдис Буроны æрзæткъахæны шахтёр.
1960-æм азы Дзаболы-фырт бацыдис Горькийы номыл Литературон институтмæ. Каст æй фæцис 1965-æм азы.
Амардис Дзаболаты Хазби трагикон хуызы 1969-æм азы 28 январы.
Сфæлдыстад
Фыссæг Хъодзаты Æхсар ахæм аргъ скодта Хазбийы сфæлдыстадæн :
Цæгат Каролинæ
Цæгат Кароли́нæ (State of North Carolina) у АИШ-ы хуссæйраг штат.
Дзаболаты Хазби
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон поэттæ Хазби Категори:Быдыры Ногхъæуы чи райгуырдис, уыдон Категори:1931-æм азы чи райгуырдис, уыдон Категори:1969-æм азы чи амардис, уыдон
Цæгат Каролинæ
Штатæн йæ скæсæны у Атлантикон фурды был, йæ ныгуылæны та — Аппалачты хæхтæ.
Цæгат Каролинæ уыд фыццаг англисаг колони Цæгат Америкæйы (1580).
Дин
Сæ динмæ гæсгæ Цæгат Каролинæйы цæрджытæ сты:
Протестантон чырыстон динтæй тыхджындæр сты баптистон (цæрджытæй 47%), методистон (13%) æмæ пресвитерон (4%).
Ирыстонимæ бæстдзинад
Цæгат Каролинæйы курортон сахар Эшвилл у Дзæуджыхъæуы æфсымæрон сахар.
Фиппаинæгтæ
*
Къарджиатæ
Равзæрд
Къарджиаты æппæты фыдæл хуынди Цорæ. Цорæйæн райгуырди цыппар фырты: Епре, Арбай, Бакар, Созырыхъо. Йæ ус уыди Уарзиаты чызг. Цардысты Цымытийы. Цымытийы мыггаг та дихтæ кодтой Тази, Хъæлог, Бадзи æмæ Дадыг. Уыдон æфсымæртæ уыдысты. Тазийы цот уыдысты: Къарджиатæ, Талханатæ, Дзогкатæ, Гаппоатæ, Хъаратæ, Хъазитæ, Дзтиатæ. Уый фæстæ ныддихтæ сты мыггæгтæ. Уыдонæй иу фыды цот уыдысты: Дзогкатæ, Гаппоатæ æмæ Къарджиатæ. Къарджиатæй чызг чындзы нæ цыди, цалынмæ Гаппоатæм бацыдаид, æмæ йын уыдон æртæ чъирийæ скуывтаиккой, нæ чызг фæндараст фæу, зæгъгæ, уæдмæ.
Науæд та Гаппоатæй чызг куы цыдаид, уый та фæндараст кæнынмæ цыд Къарджиатæм. Ныртæккæ дæр æрвадыл нымайынц сæхи Дзокатæ æмæ Гаппоатимæ. Къарджиатæ цардысты хохы Куырттаты комы Цымытийыхъæуы. Уым сын зæхх фаг кæй нæ уыдис, уый тыххæй балыгъдысты Хидыхъусмæ. Бинонтæ бонæй-бон фылдæр кодтой, мыггаг дæр афтæ, сæ зæхх та къуындæгæй къуындæгдæр кодта æмæ та Къарджиатæй иу цалдæр хæдзары алыгъди Мæздæджы лæгъз быдыртæм, ам æрцардысты. Сæ иутæ та ралыгъдысты Хъæдгæронмæ, стæй Хæтæлдонмæ. Хуссар Ирмæ дзы чи афтыд, ахæмтæ дæр дзы ис.
Фиппаинæгтæ
*
Медведев, Дмитрий Анатолийы фырт
Медведев Анатолийы фырт Дмитрий (Дмитрий Анатольевич Медведев; райгуырдис 1965-æм азы 14 сентябры Ленинграды) у политикон æмæ паддзахадон архайæг, юридикон зонæдты кандидат, 2008-æм азы 7 майæй — 2012-æм азы 7 майы онг уыдис Уæрæсейы æртыккаг президент, уыцы азы 8 майæ 2020-æм азы 16 январы онг та уыдис хицауады сæрдар. Йæ кармæ гæсгæ у Уæрæсейы тæккæ æрыгондæр сæргълæууæг (1917-æм азæй ныры онг).
Райгуырдис Ленинграды, каст фæцис скъола, университеты райста юристы дæсныйад. Куыста сахары администрацийы æмæ кастис лекцитæ Бетъырбухы паддзахадон университеты юридикон факультеты. 1999-æм азæй фæстæмæ кусы Мæскуыйы.
Медведев у уырыссаг. Йæ фыдæлтæ, мады мыггагæй æмæ фыды мыггагæй дæр, уыдысты Курсчы губернæйы зæхкусджытæ. Йæ фыд — Афанасийы фырт Анатолий (1926—2004) — Ленсоветы номыл Ленинграды технологион институты профессор. Йæ мад — Вениамины чызг Юлия (р. 1939) — филолог, ахуыргæнæгæй куыста Герцены номыл Педагогон институты, фæстæдæр та — куыд музейы экскурсиамонæг.
2008 азы 26 августы Дмитрий Медведев бафыста дыууæ барамынды: «Республикæ Абхаз банымайыны тыххæй» æмæ «Республикæ Хуссар Ирыстон банымайыны тыххæй». Уыцы бармындтытæм гæсгæ Уæрæсейы Федераци уыцы дыууæ республикæйы базыдта куыд «суверенон æмæ хæдбар паддзахад».
Дмитрий Медведев активонæй пайда кæны интернетæй. Ис ын видеоблог. Кæд йæхæдæг комментаритæм дзуапп нæ дæтты, йæ администрацийы кусджытæ комментаритæ кæсынц æмæ интернеты пайдагæнджытæ ныридæгæн иуæй-иу хатт Медведевы блогмæ бахæссынц сæ хъæстытæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Уæрæсейы политиктæ Категори:Уæрæсейы президенттæ Категори:XXI æнусы политиктæ
Беруаты Егор
Беруаты Вадимы фырт Егор (1977-æм азы 9 октябры, Мæскуы) у Уæрæсейы театр æмæ кинойы артист, артист Беруаты Вадимы чызджыфырт.
Фильмографи
Категори:Актёртæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Зындгонд ирæттæ Категори:Уæрæсейы актёртæ Егор Категори:Мæскуыйы чи райгуырдис, уыдон
Бæрзы зокъо
Бæрзы зокъо кæнæ бæрзы бызычъи, тæгæры зокъо , тæрсы зокъо (Inonotus obliquus, Берёзовый гриб, Чага) у зокъойы ном.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зокъотæ алфавитмæ гæсгæ
294-æм аз
Амардысты
Категори:294
295-æм аз
Амардысты
Категори:295
Карабобо
Карабобо (Carabobo) у Венесуэлæйы 23 штаттæй иу. Штаты сæйраг сахар у Валенси.
Фиппаинæгтæ
Категори:Венесуэлæйы штаттæ
Хъаныхъуаты Бола
Хъаныхъуаты Дударыхъойы фырт Бола (Хъазыбеджы хох; 1869, Хъобан — 1922, станицæ Майскæй Кæсæг-Балхъары) уыд номдзыд ирон богал. Йæ ас уыд 2,27 метры æмæ йæ уæз уыд 214 кг.
Æрвитæнтæ
Категори:Ирон богæлтæ Бола Категори:Хъобаны чи райгуырдис, уыдон
Монгойлаг бæлцытæ Японмæ
thumb|400px|Бæхджын самурай хæцы монгойлæгты ныхмæ. 1293 азы ныв Монгойлаг балцытæ Японмæ (яп. 元寇 [генко]) уыдысты дыууæ — 1274 æмæ 1281 азы. Чингисханы фыртыфырт Хубилай уыдис уыцы хæстон кампанийы бæлхон. Уыцы балцытæй дыууæ дæр монгойлæгты къухмæ нæ бафтыдысты.
Дыккаг лæбурды рæстæг, 1281 азы, монгойлаг флоты бирæ наутæ фесæфтысты тайфунæй (æвирхъау уадæй). Уыцы уад япон схуыдтой «камикадзе», ома «хуыцæуы дымд».
Категори:Азийы истори
Чиуауæ
Чиуауæ (Chihuahua) у штат Мексикæйы цæгаты. Штаты сæйраг сахар у Чиуауæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Мексикæйы штаттæ
Тыбылтæ
Равзæрд
Тыбылтæ цæрынц Мидæггаг Хуыцъейы (Тройтæ), ноджы ма дзы цæрынц Джиотæ, Хæбæлатæ, Гатыгкотæ. Раздæр дзы æрцардысты Тыбылтæ. Уыдон æрбалыгъдысты Дæллаг Хуыцъейæ, фæлæ Дæллаг Хуыцъемæ та Ольгинскæйæ æрлыгъдысты, уымы Тыбылаты æрвадæлтæ сты. Дæллаг Хуыцъейы æрцардысты дыууæ фыдыфырты: Тотротæ æмæ Гæбитæ, æртыккаг фыдыфырт Тройтæ та Мидæггаг Хуыцъемæ æрбалыгъдысты, уæды онг уым хъæд уыд. Æрцардысты дзы æмæ йæ слæгуын кодтой. Тройтæй чидæртæ алыгъдысты Къахетмæ.
Терк (сахар)
Терк (Тэрч къалэ) у сахар Кæсæг-Балхъары, Терчы районы административон центр. Цæрынц дзы 19,5 мин адæймаджы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Кæсæг-Балхъары сахартæ Категори:Терчы районы цæрæнрæттæ
Грекъаг æвзаг
Грекъаг æвзаг (бердзейнаг, бердзенаг дæр æй хонынц; грекъагау кæнæ  дæр) у Грекъ æмæ Кипры паддзахадон æвзаг. Мадæлон æвзаг кæмæн у, уыдоны нымæц хæццæ кæны 12 милуанмæ. Грекъаг æвзаджы ахадындзинад Балканы регионы ногæй фæфылдæр ис — æппæты зынгæдæр Албани, Болгари æмæ Румынийы.
Грекъагау ма дзурынц стыр диаспорæйы минæвæрттæ дæр — АИШ, Австрали æмæ Канадæйы.
Грекъаг у дунейы рагондæр фысгæ æвзæгтæй иу. Грекъаг алфавитæй равзæрди кириллон алфавит (уыимæ ирон абетæ дæр).
Уыимæ кæс
Категори:Индоевропæйаг æвзæгтæ
296-æм аз
Амардысты
Категори:296
Ачинск
А́чинск (Ачинск) у сахар Уæрæсейы Красноярсчы крайы. Цæрынц дзы 105,5 мин адæймаджы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Красноярсчы крайы сахартæ
Софи Эллис-Бекстор
Софи Мишель Эллис-Бекстор (Sophie Michelle Ellis-Bextor, 1979-æм азы 10 апрелы, Хаунслоу, Лондон, Англис) у англисаг зарæггæнæг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Англисы зарæггæнджытæ Категори:Англисаг зарæггæнджытæ
Коцойтæ
Коцойтæ (Коцоевы) сты ирон мыггаг.
Литературæ
*
Ирландиаг адæм
Ирландиæгтæ (Éireannaigh, Irish people) сты кельтаг адæм, Ирландийы бындурон адæм. Бирæ ирландиæгтæ цæрынц АИШ æмæ Стыр Британийы.
Дзуг скъæрæн хох
Дзуг скъæрæн хох у хох Хуссар Ирыстоны Урстуалты. Ис Хъелы цады цур.
Ирландиаг адæм
Ирландиæгты националон æвзаг у ирландиаг, фæлæ сæ фылдæр хай дзурынц англисаг æвзагыл. Ирландийы ис сæрмагонд районтæ — Гэлтахттæ — ирландиаг æвзагыл кæм дзурынц, уым.
Дзуг скъæрæн хох
Литературæ
Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Ирландиаг адæм
Категори:Ирланди Категори:Стыр Британийы адæмтæ
Сыгъзæрин
Сыгъзæрин‎ кæнæ сызгъæрин, зæрин, (Aurum — Au) у элементты периодон системæйы 79-æм химион элемент.
Зæрин у Хуссар Ирыстоны æхцайы иуæгæн йæ ном дæр, республикæ уадзы æрмæстдæр зæрдылдарæн згъæрæхцатæ коллекционертæн.
Категори:Химион элементтæ Категори:Згъæртæ
297-æм аз
Амардысты
Категори:297
Гамсахурдиа, Звиад
Карьерæйы райдайæн
Йæ фыд Константин Гамсахурдиа (1883-1975) уыдис XX æнусы зындгонд гуырдзиаг фыссæг. Звиад сахуыр ис филологыл æмæ йæ профессионалон карьерæ райдыдта куыд тæлмацгæнæг æмæ литературон критик.
1955 азы Звиад Гамсахурдиа йе ’мбал Мераб Коставаимæ бындур æрæвæрдта сусæг къордæн æмæ йыл сæвæрдта ном Горгаслиани (афтæ хуындис рагон Гуырдзыстоны паддзæхты тырыса). Уыцы къорд хæлиу кодта хъусынгæнинæгтæ адæймаджы барты халыны цауты тыххæй.
1956 азы Гамсахурдиа ахст æрцыдис, советон русификацийы политикæйы ныхмæ Тбилисы цы демонстраци уыдис, уым. 1958 азы Гамсахурдиа ногæй æрцыдис ахст антикоммунистон литературæ æмæ прокламациты хæлиу кæныны тыххæй. Æхсæз мæйы арвыста психиатрион рынчындоны, уым ын радтой диагноз «психопат декомпенсациимæ».
Адæймаджы барты хъахъхъæныныл архайд æмæ ахæстон
1972 азы коррупцийы ныхмæ кампанийы рæстæджы Гамсахурдиа сси номдзыд æмæ райста католикон дин Гуырдзыстоны православон еклезийы. Гамсахурдиа уыди адæймаджы барты хъахъхъæныны хъæппæрисджын къорды бындурæвæрджытæй иу (1973).
1974 азы Гамсахурдиа уыдис фыццаг ахæм гуырдзиаг, Æхсæнадæмон Амнистийы (Amnesty Internetional) уæнг чи ссис.
1976-æм азы уый сси Гуырдзыстоны Хельсинкийы къорды бындурæвæрджытæй иу. 1989-æм азы къордæн рардæуыд æндæр ном — Гуырдзыстоны Хельсинкийы цæдис. Уыцы адæймаджы бартыл организацийæн Гамсахурдиа уыд йæ сæрдар.
Гамсахурдиа уыд архайдмæ тынг разæнгард сусæг самиздатон рауадзджыты организациты, кæцытæ уагътой политикон периодон газеттæ. Се ’хсæн ахæмтæ: «Окрос сацими» («Сызгъæрин царм»), «Сакартвелос моамбе» («Гуырдзыстоны фидиуæг»), «Сакартвело» («Гуырдзыстон») æмæ «Матиан» («Уацфыст»). Архайдта, Мæскуыйы чи цыдис, уыцы периодон рауагъд «Ныртæккæйы цауты хроникæ»-йы (редактор Сергей Ковалев).
Йæ фæдыл йын кæй цыдысты йæ хъуыдыты тыххæй æмæ йæ хаттæй-хатт ахæстоны кæй кодтой, уымæ нæкæсгæйæ, Гамсахурдиа бирæ хæттыты аирвæзтис карз æфхæрдæй. Æвæццæгæн, уый уыдис йæ мыггаджы ахадындзинад æмæ йæ политикон бастдзинады фæрцы. Йæ амонд æй ахаста Хельсинкийы къорд Советон Цæдисы Леонид Брежневы хицауиуæджы лæмбынæг къуылымпы куы сси, уæд.
Уæд Советон Цæдисы уыди æппæтадæмон асырд адæмон бартыл активистты. Гуырдзыстоны хицауад, Эдуард Шеварднадзе Гуырдзыстоны коммунистон партийы фыццаг нымæрдар куы уыди, ахæстоны бакодтой Гамсахурдиайы æмæ йе ’мбал диссиденты Мераб Коставайы. Ацы дыууæ адæймагæн рахастой тæрхон — æртæ азы каторгæйы куыстыты æмæ æртæ азы бæстæйы фæсарæн арвыст антисоветон архайды тыххæй.
Уыдон ахæст йæхимæ æркæсын кодта æхсæнадæмон организацитæ æмæ хицауиуæггæнджыты, АИШ-ы Конгрессы сæргълæууæг 1976 азы рæгъмæ рахаста фæндон, цæмæй Гамсахурдиа æмæ Коставайы лæвæрд æрцыдаид Нобелы сабырдзинады преми. Костава уыд æрвыст Сыбырмæ, Гамсахурдиа та — Дагъистанмæ.
1979 азы июны Гамсахурдиа суæгъдæуыд ахæстæй æмæ амнисти конд, фæлæ йæ амнистийы уавæртæ сты гуырысхойаг, уый тыххæй æмæ ахæстоны уыди йе ’мгъуыдæй æрмæст дыууе азы. Коставa фæци ахæстоны 1987 азмæ.
Зонадон куыст
Æвæццæгæн, фæуæлахиз уæвынмæ бæлгæйæ, Звиад йæ зонадон карьерæ дæр нæ уагъта. Уый уыди Гуырдзыстон литературæйы институты, Гуырдзыстоны зонæдты академимæ чи хауди, иртасджыты хистæр кусæг (уæнг) (1973-1977, 1985-1990), Гуырдзыстон паддзахадон университеты профессор (1973-1975, 1985-1990), Гуырдзыстоны Фысджыты цæдисы уæнг (1966-1977, 1985-1991), филологийы æппæт къабæзты уыдис философион зонæдты кандидат (1973) æмæ 1991-æм азы фæстæ зонæдты доктор.
Гамсахурдиа ныффыста бирæ зынгæ литературон уацмыстæ æмæ монографитæ; уый скодта бритайнаг, францаг æмæ америкаг литературæйæ тæлмацтæ. Уыдоны ’хсæн уыдысты: Шекспиры куыстытæ, Т. С. Элиоты куыстытæ, Бодлеры куыстытæ.
Гамсахурдиа уыди Шота Руставелийы сфæлдыстады зынгæ иртасæг æмæ ибераг-кавказаг культурæйы истори иртасæг.
Хæдбарады сæраппонд архайд
Советон разамонæг Михаил Горбачёв йæ æргом кæныны политикæ куы райдыдта, уæд Гамсахурдиа ахъазыд сæйраг роль дзыллон сæрибаргæнæн змæлдты аразыны Гуырдзыстоны (1987-1990 æзты), кæцыты йемæ цыди Мераб Костава. Мераб Коставайы рауагътой ахæстонæй 1987 азы. 1988 азы Гамсахурдиа сси Сыгъдæг Илиайы æхсæнады (Всегрузинское общество Святого Илии Праведного) бындурæвæрджытæй иу. Уыцы æхсæнад уыд динон æхсæнады æмæ политикон партиты комбинаци, кæцытæ систы Гамсахурдийæн йæхи политикон змæлды бындур. Иннæ азы Советон Цæдисы хотыхджын тыхтæ ныссæстой стыр демонстрацитæ, кæцытæ цыдысты 4-9 апрелы 1989 азы Тбилисы. Уыцы митæ сбæлвырд кодтой сæйраг цауты уæвын Советон Цæдисы хицауиуæджы дискредитаци бæстæйы мидæг.
Демократон реформæты размæцыд «сырæзыдис» æмæ фæкæны Гуырдзыстоны фыццаг демократон бирæпартион æвзæрстытæм, кæцытæ уыдысты царды уагъд 1990 28 октябры азы. Гамсахурдиайы æхсæнад, Гуырдзыстоны Хельсинкийы Цæдисы баиу ис оппозицион къордтимæ, цæмæй реформистон коалици, кæцыйыл ном уыд «Тымбыл фынг – Сæрибар Гуырдзыстон». Коалици фæуæлахиз ис, уый тыххæй æмæ ма Гуырдзыстоны коммунистон парти йæ 29,6% хъæлæстæ баиу кодта коалицийы 64% хъæлæстимæ. 1990 азы 14 ноябры Звиад Гамсахурдиа хъæлæсты фылдæрæй уыд æвзæрст Гуырдзыстоны Республикæйы Сæйраг Советы сæрдарæй.
Гуырдзыстон сарæзта референдум, цæмæй Советон Цæдисы агъоммæ сæм цы хæдбарад уыдис, уымæ ногæй æркæсой. Уыцы референдумы схъæлæсгæнджыты 90,08% йæ хорзыл банымадтой. Гуырдзыстоны парламент 1991-æм азы 9 апрелы райста хæдбарады деклараци Гуырдзыстоны паддзахады ногæй рацарæзтыл 1918-1921 æзты. Уымæ нæкæсгæйæ, уыцы декларацийыл Советон Цæдис не сразы ис, кæд æмæ бирæ фæсарæйнаг паддзахæдтæ сразы сты, уæддæр иумæйаг аргъ нæ райста иннæ азмæ. Гамсахурдиайы равзæрстой президентæй 26 майы 86,5% хъæлæстæй.
Президенты бынаты
Президент куы сси, уæд Гамсахурдиа сæмбæлыдис бындурон экономикон æмæ политикон зындзинæдтимæ. Уыдоны аххосæгты æхсæн банымайæн ис Гуырдзыстон æмæ Советон Цæдисы бастдзинæдты фехæлд. Бындурон проблемæ уыди чысыл этникон къордты змæлд. Ног паддзахады мидæг нæгуырдзиæгтæ уыдысты æппæт цæрджыты 30%. Кæд къаддæр хайæдты къордтæ хæцыдысты Гуырдзыстоны раздæхтмæ демократимæ, фæлæ 1990 азы октябры æвзæрстыты сæ бæрнлæгтæй уыд æрмæст 9 адæймаджы 245 депутатæй, æмæ сæ бæрнлæгтæ нæ уыдысты гуырдзиæгтæ.
Гуырдзыстоны хæдбарады размæ дæр националон къаддæр хайæдты позици уыд дайуаг æмæ æрбакодта æхсæнэтникон тыхдзинæдтæм Абхазы 1989-æм азы. Гуырдзиаг националисттæй кацыдæртæ хайджын уыдысты кампанийы девиз «Гуырдзыстон — гуырдзиæгтæн», кæцыйыл хæцыди Гамсахурдиа дæр. Кæмæдæр афтæ касти æмæ девизы нысаниуæг уыд æнæхъыгдаргæ æмæ йæ нысан уыд Советон Цæдисы уæлахиз æмæ гуырдзыйы русификаци кæронмæ æрхæццæ и. Иннæтæ йæ пайда кодтой цæмæй регионты, кæцыты къаддæр адæмыхаттытæ цардысты, сæ автономон статус аивой. Экстремисттæй ма кæцыдæртæ домдтой къаддæр адæмты æххæст тард.
Девиз æмæ уый хуызæн гыццыл къордты æхсæн сайдтой азар æмæ хæццæдзинад. Гыццыл къордты националисттæ дзуапп дæтгæйæ домдтой этникон цæрмыстыгъдты иугонд уæрæсейаг арæны дæргъмæ, кæнæ æххæст хæдбарад. Иннæ Советон республикæтæ лæууыдысты æмхуызон æхсæнэтникон зындзинæдты раз, уæлдайдæр уырыссаг гыццыл къордтæ Латвийы, Эстони æмæ Молдавийы, æмæ ма сомихаг гыццыл къордтæ Азербайджаны. Фæстæдæр, уыцы дыууыæ хабары æрбакодтой тохмæ. Цалынмæ уыдысты ахастмæ гæсгæ æмбæлгæ ахæтытæ бирæ гыццыл къордты æхсæн, уый арæх пайда кодтой бынæттон æмæ фæсарæйнаг цæстдарджытæ, æмæ сæ тыхтæ Мæскуыйы æмбаргæйæ пайда кодтой уыцы тынгад раздæры Советон республикæты хæдбарад халынмæ.