cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Народы Кавказа (газет)
Истори
Газет «Народы Кавказа»-йы фыццаг номыр рухс федта Мæскуыйы 1997-æм азы 21 июны. 1998-æм азы 5 январæй фæстæмæ газет цæуы мæй дыууæ хатты Мæскуыйы, стæй Дзæуджыхъæу æмæ Цæгат Кавказы æндæр сахарты.
Тематикæ
Газеты сæйраг темæ — «Кавказы адæмты нырыккон культурæйы æппæт хъуыддæгтæ». Газеты коллективы къорд хатты схорзæджын кодтой Уæрæсейы æмæ Цæгат Кавказы республикæты алыхуызон призтæ æмæ кады гæххæтытæй.
Æрвылаз газет расиды, «Афæдзы адæймаг», зæгъгæ, ахæм конкурс. Йæ лауреаттæ свæййынц афæдзы хуыздæр спортсментæ, политиктæ, музыканттæ, алыхуызон професситы минæвæрттæ.
Æрвитæнтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны мыхуыр
Черкассыйы облæст
Черкассыйы облæст (Черкаська область, Черкасская область) у облæст Украинæйы. Административон центр — Черкассы.
Фиппаинæгтæ
*
БРИК
thumb|right|300px|БРИК-ы паддзахæдтæ: [[Бразили, Уæрæсе, Инди æмæ Китай]] thumb|300px|right|[[Сингх, Манмохан|Манмохан Сингх, Дмитрий Медведев, Ху Цзиньтао æмæ Луис Инасиу «Лула» да Силва]] БРИК (BRIC) у тагъд райхæлгæ паддзахæдты нæмттæй аббревиатурæ: Brazil (Бразили) + Russia (Уæрæсе) + India (Инди) + China (Китай) = BRIC.
Категори:Бæстæтæ
Кмет
Кмет — бирæ хуссар славяйнаг адæмтæм уыд бынæттон хиуынаффæйады формæ, хистæрты тæрхондоны уæнджы ном. Зæгъæм, Черногорийы кметтæ хуындысты, быцæу равзарынæн æвзæрст лæгты къорд (12 адæймаджы), кæцытæ хивæндæй кодтой тæрхоны куыст, арбитражон тæрхондоны хуызæн.
Нырыккон Болгарийы кмет у бынæттон (хъæубæстæйы, сахары районы кæнæ кметады) администрацийы хицауы хуындад.
Хихор кæсаг
Фиппаинæгтæ
Категори:Кæсæгтæ
Брут
Брут кæнæ Брутæ (кæддæры Санатыхъæу, Æлдараты хъæу ) у Цæгат Ирыстоны Рахизфарсы районы хъæу.
Истори
Рубайты Барисы раиртæстмæ гæсгæ, æппæты фыццаг (1830 азы) хъæу æрбынат кодта, ныртæккæ кæсагдарæн цадæн йæ донмарæн кæм ис, уый рахиз фарс. Ныртæккæ дæр хуыйны Хъæууат, хауы Заманхъулы зæххытæм. Цад цы фæзуат ахсы, уый раздæр хуындис Атагъа, уыди тынг цъымараджын дæлвæз, задис дзы, фистæгæй ацæуæн кæм нæ уыд, ахæм бæрзонд хъамыл, хæмпæлгæрдæг æмæ стыр хæрисбæлæстæ.
Цæрæнбынат равзарыны амидингæнджытæ уыдысты Санаты мыггаджы исбонджындæртæ. Фыццаг æрцæрджытæ дæр (сæ дæлбар адæмимæ), уыдон уыдысты, æмæ хъæуæн йæ фыццаг ном уыд Санатыхъæу, уырыссагау Шанаево. Ныртæккæ ахæм ном хæссы, йæ зæххыл чи ис, уыцы æфсæйнаг фæндаджы чысыл станцæ.
Цæрæнбынат бæллиццаг нæ уыд. Иуæй дзы, цъымара доны арæхæй, нуазыны дон нæ уыд, иннæмæй та йæ бацæуæн фæндæгтæ нæ бæззыдысты, стæй адæмы тынг тыхсын кодтой цъымарайы къогъотæ. Уымæ гæсгæ, адæм сæ цæрæнбынат раивтой уæлдæр ранмæ, фæндаджы цурмæ, æмæ пайда кæнын райдыдтой цъайы донæй. Райдайæны ам хуыснæгæй тынг тæссаг уыд, æмæ цæрджытæ сæ исбон бахъахъхъæныны охыл арæзтой бæрзонд бырутæ. Уый уагыл сæ сыхаг хъæуты цæрджытæ хонын байдыдтой Брутæ (ома, «Бырутæ»). Фæстæдæр хъæуæн йæ ном уырыссагау фыссын куы бахъуыд, уæд кæйдæр аххосæй кæройнаг дамгъæ æппæрст æрцыд æмæ хъæуыл баззади ном — Брут.
Бæлвырд куыд у, афтæмæй ирон адæмæн сæ цæрæнбынæттæ хохæй быдырмæ раивыны уынаффæ рацыди 1782 азы райдайæны. Уæдæй фæстæмæ хъæутæн зæххытæ уарыны бар алы рæстæджыты лæвæрд уыд инæлæрттæ П.П. Нестеров æмæ И.А. Вревскийы къамистæн, стæй Дзæуджыхъæуы комендант булкъон Широковæн. Куыд дзурынц, афтæмæй булкъон Санаты Индрис уыдонимæ уыди хорз зонгæ, уæлдайдæр И.А Вревскиимæ, арæх-иу уазæгуаты уыдысты сæ кæрæдзи хæдзæртты (Ныртæккæ Индрисы хæдзары бынаты цæрынц Къодойтæ). Гуырысхойаг нæу, Санаты булкъон-иу йæ хæлары иттæг хорз кæй сбуц кодта, уый, фæлæ ма уымæй уæлдай хъæуы разагъды лæгтæн бамбарын кодта, зæгъгæ, ацы уазæгæн исты хорз ракæнут æмæ уын зæххытæн сæ дзæбæхдæртæ ратта. Уыдон ын куывд сарæзтой æмæ йын уым кады нуазæнимæ балæвар кодтой сызгъæрин хъама æмæ рон. Уый афтæ райгондæй баззад æмæ сын бар радта сæ зæххыты арæнтæ сæхицæн сбæрæг кæнынæн.
Уыцы рæстæджы зæххæй цыбыркъух адæмæн ахæм бар Хуыцауы лæварæй зынаргъдæр уыд, æмæ уыдон дæр бацархайдтой: хуссар-ныгуылæнырдыгæй арæн бацыди Хъахъхъæдуры сæрты, æфсæйнаг фæндаджы фале дзæвгар бауад, аздæхти Беслæныхъæуырдæм æмæ чысыл станцæйæ уæлдæр, фæстæмæ æфсæнвæндаджы сæрты æрбахизгæйæ, æрбацыд Хуымæллæджы бынты Бруты хъæуысæрмæ. Уырдыгæй аздæхт Зилгæйырдæм æмæ, ныртæккæ Цæлыккмæ цы фæндаг цæуы, уый рахизфæрсты бахæццæ къуыбыртæм. Уым та галиуырдæм аздæхт æмæ, Заманхъул Хæтæлтæ цы зæххытæ хонынц, уыдон рæбынты æрхæццæ, хъæу фыццаг хатт кæм æрбынат кодта, уырдæм.
Цыбыр ныхасæй, революцийы фæстæ, колхозон арæзтады рæстæджы, стæй ма æрæджы дæр уыцы зæххытæй лæвæрд æрцыд Хъахъхъæдурæн, Хуымæллæгæн, Заманхъулæн. Уыдоныл æрæнцадысты совхозтæ «Цæлыкк» æмæ «Брут», стæй Къостайыхъæуы дæле цы Цымыти ис, уый. Афтæмæй ма абон Бруты Санайы-фырты номыл колхоз уыцы зæххытæн ахсы æрмæст сæ дæсæм хайы бæрц.
Хъæуы 1830 азы цал хæдзары æрбынат кодта, уый бæрæг нæу, фæлæ дзы 1866 азы уыд 92 хæдзары, ссæдз азы фæстæ (1886 азы) 132, 1900 азы — 147. Уыцы рæстæджы Уæрæсейы, зæххытæй парахатæй кæм пайда кодтой, уыцы рæтты сын се ’мбис хуым кодтой, иннæ та уагътой зæрæстон, мæр баулæфа, зæгъгæ. Афтæ кодтой брутæгтæ дæр, фæлæ ахæм гыццыл хъæу утæппæт зæххытæн се ’мбис дæр йæ бон бакусын нæ фæрæзта, æмæ зæхх бирæ кæмæ уыд, уыдон сæ æмбисыл кусынмæ лæвæрдтой иннæ хъæуты цæрджытæн (тыллæгæн йе ’мбис уадзын хъуыд зæххы хицауæн). Сæхицæн ма-иу ныууагътой, æнцонæн кæй бакуыстаиккой, ахæм фæзуæттæ. Йæ зæххытæ иууылдæр æмбисыл кусынмæ чи лæвæрдта, ахæмтæ дæр уыд. Уыдон сæхæдæг кусгæ нæ кодтой, æрмæст сæ цæст дардтой, сæ хуымтæ сын куыд кусынц, уымæ. Ахæмтæ уыдысты хъæуы исбонджындæртæ, æнæ уæнгдых куыстæй алцыдæр кæмæн уыд. Ахæм «уæлгоммæ хуысджытæ» Бруты уыд иннæ хъæутæй фылдæр. Уæлгоммæ хуысджыты ном та сыл хæлæггæнгæйæ сæвæрдтой, сæ хуымтæ сын чи куыста, уыдон.
Бæрæг куыд у, афтæмæй паддзахы заманы бирæ зæххыты хицæутты нымадтой уæздæттыл. Уыцы ном цыди фыдæй-фыртмæ цыфæнды куыстыл хæст уæвгæйæ дæр. Хохæй быдырмæ ралидзыны размæ дæр Санаты мыггаджы уыди уæздæттæ, фæлæ ныр бирæ зæххыты хицау куы баисты, уæд сæ нымæц фæфылдæр. Уыдоныл ма бафтыди уæздан лæгтæ Æлдаттатæй, Дзантиатæй, Къуындыхатæй, Мамсыратæй, Тугъанатæй, Хъаныхъуатæй. Уыйас уæздан лæгтæ æндæр хъæуты нæ уыд, æмæ уымæ гæсгæ Брутыл рагæй фæстæмæ æвæрд æрцыд, фæсномыджы хуызæн, дыккаг ном — Уæздæттыхъæу. Уæздан уæвын фæндонæй нæ уыд; бирæ зæхх, фос æмæ æндæр исбонæй уæлдай ма адæймагмæ хъуамæ уыдаид паддзахы хицауадæй сæрмагонд æвдисæндар — уæзданы гæххæтт. Æнæ уымæй уæздæтты æхсæнады уæнг уæвæн нæ уыд. Хъыгагæн-иу, арæх афтæ дæр рауад, æмæ мадызæнæг æфсымæртæй чидæр уыди уæздæттæй, иннæтæ та нымад уыдысты сау адæмыл.
Брутæй рацыд бирæ номдзыд адæм: поэт, «Мах дуджы» редактор Хъодзаты Æхсар, инæлар Царахаты Салам, фыссæг Хъаныхъуаты Инал, хъæбысæйхæцджытæ Наниты Пётр, Демыраты Эльбрус æмæ Æлдаттаты Ибрагим; этнограф, профессор Мысыкаты Мæхæмæт, профессор, историк Берозты Тотырадз, скульптор Санаты Барис æмæ æнд.
Фиппаинæгтæ
Категори:Рахизфарсы районы цæрæнрæттæ
Созопол
Sozopol Созопол
1933-æм аз
Амардысты
Категори:1933
Слантæ
Слантæ (Слановы, სლანაშვილი) сты ирон мыггаг.
Равзæрд
Слантæн се ’рвадæлтæ сты Хуыгатæ æмæ Быцентæ. Брытъаты сын ныр дæр ма сæ хуымты афтæ хонынц: Хуыгаты хуымтæ, Быценты хуымтæ. Хуыгатæ Брытъатæй алыгъдысты æндæр рæттæм.
Фиппаинæгтæ
*
Сырхнæмыг
thumb|left|300px|Сырхнæмыджы дидинджытæ
Кметад
Кметад (кметство) у Болгарийы административон дихы иуæг, хъæубæстæйы советы дæлбар иу кæнæ цалдæр чысылдæр хъæуы чи иу кæны, ахæм.
Закъонон бындур
Категори:Болгарийы административон дих
Гренланди
Гренланди (гренландиагау Kalaallit Nunaat, ома «Гренландиæгты Зæхх»; даниагау Grønland, ома «Кæрдæгхуыз Зæхх») у дунейы тæккæ стырдæр сакъадах.
Гренланди у Данийы паддзахады хай, фæлæ йын 1980-æм азæй фæстæмæ ис уæрæх автономи.
Милон
Милон, цæугæдон Милоны комы дон кæм кæлы, уыцы ком Хиуы. Ис Ухатмæ ’ввахс.
Литературæ
Категори:Хиу
Гренланди
Истори
Исландиаг адæм æрбаленк кодтой Гренландимæ 982-æм азмæ ’ввæхс. Уыдон дзы æртæ хъæуæн бындур æрæвардтой, сакъадахы тæккæ хуссар-ныгуылæны. Уым цардысты цалдæр æнусы дæргъы.
Сакъадахы ном, Кæрдæгхуыз Зæхх, зæгъгæ, исландиаг адæмæй баззад. Уыдоны балхон, Сырх Эрик (Eiríkur Rauði), сырд æрцыд йæ райгуырæн бæстæйæ, адæймаджы кæй амардта, уый аххосæй. Эрик ссардта йæхицæн ног цæрæнуат æмæ йæ, цæмæй ног цæрджытæ уырдæм гуылф кæной, уый тыххæй рахуыдта «кæрдæгхуыз», кæд дзы карз бæстыхъæд уыди, уæддæр. Цæрджыты нымæц, æцæгæй, рæзти, æмæ 1386-æм аз Гренланди норвегиаг паддзахады хай сси, стæй норвегиаг-даниаг иугонд паддзахады хай дæр.
Сæ сæвзæрдæй фондз æнусы куы рацыд, уæд æппæт Гренландийы хъæутæ æдзæрæг фесты, чи зоны, æмæ амы цæрджытæ æххормагæй фæмардысты — XV æнусы бæстыхъæд тынг фæкарздæр и. Ахуыргæндтæ цы стæгдартæ ссардтой, уыдонмæ гæсгæ фæстæг гренландиаг викингтæ хæлцхъуагæй цардысты.
Сакъадах æдзæрæгæй бирæ нæ лæууыди: Канадæйæ йæм æвæццæгæн, ихтыл æрбацыдысты эскимосаг (инуитаг) адæм. Стæй Европæйæ даниæгтæ æмæ æндæртæ.
Цæрджытæ
Ныр Гренландийы цæры 56 мин адæймаджы бæрц. Æрвылаз иу мин адæймагæй гуырынц 16,85 сывæлæтты. Ноггуырдты иу минæй амæлынц 18,26 сабийы. Царды рæстæмбис дæргъ у 68,07 азы.
Гренландийы цæрджыты ’хсæн ис АИШ-ы æфсæддонтæ дæр. Сакъадахмæ æрбацæуынц бирæ туристтæ Европæ æмæ Америкæйæ.
Æддаг æрмæг
* Категори:Сакъадæхтæ Категори:Цæгат Ихджын фурд
Арарат (облæст)
Арарат (Արարատ) у облæст (марз) Сомихы.
Категори:Сомихы марзтæ
2 мартъийы
2 мартъийы, иронау тæргæйтты мæйы 2-æм бон — азы 61-æм бон ( 62-æм бон).
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Фæрниатæ
Фæрниатæ (Фарниевы, ფარნიაშვილი ) сты ирон мыггаг.
Мыггаджы тыххæй
Фæрниаты тыххæй ис ахæм таурæгъ: Куырттаты комы цардысты бирæ уæлдæр Дзывгъисæй (Хилакъмæ хæстæг). Стæй дыууæ æфсымæрæн цæмæдæр сæ мыггагимæ цыдæр хыл рауад, æмæ уырдыгæй ралыгъдысты. Фæндагыл дзы иу фæмард, æмæ иннæ та Дзывгъисæй гыццыл уæлдæр æрцард. Уæд æм Гутнаты хистæртæ бацыдысты æмæ йæ бафарстой, чи дæ, цы дæ, цы ми кусыс ам, зæгъгæ. Æмæ сын йæ цард радзырдта. Уæд ын Гутнатæ ахæм дзырд радтой: райсомæй, дам, хуры аныгуылдмæ цы кæрдæг ныккæрдай, гъе уыцы зæхх дæу фæуæд, зæгъгæ. Уый дæр кæрдын райдыдта. Æмæ ацыди кæрдгæ æмрæнхъ нæ, фæлæ уыцы зæххæн йæ алыварс. Хур аныгуылд, æмæ ма йын дзы хæрзгыццыл баззад, фæлæ йын йæ цæвæг райстой. Æмæ уæд йæхæдæг зæххыл бахауд, æмæ дыууæ кæроны баиу кодта. Гутнатæн дæр сæ бон ницыуал баци, æмæ йын уыцы зæхх радтой.
Гъе уыцы Фæрнионæй рацыд, Цæгат Ирыстоны цы Фæрниатæ цæрынц, уыцы къорд сæ мыггагæй. Ис ма Фæрниатæ Дыгурмæ дæр, æмæ Хуссар Ирыстоны дæр.
Æрвитæнтæ
*
1934-æм аз
Амардысты
Категори:1934
Сахар
Сахар (горæт, калак дæр) у, йæ цæрджытæ кæмæн хъæууон хæдзарады æдде кусынц, ахæм цæрæнуат.
Цæрæнуат свæййы сахар закъонмæ гæсгæ. Иу бæстæйæ иннæмæ сахары критерийтæ иухуызон не сты: Данийы, зæгъæм, ис 250 адæймаджы кæм цæрынц, ахæм сахартæ, Японы та цæрæнуаты хъуамæ цæрой 30 мин адæймаджы, сæ цæрæнуатæй сахар скæнынмæ.
Нырыккон сахартæ
XX æнусы кæрон Уæрæсейы уыдис 1030 сахартæй фылдæр, уыдон мидæг цæрынц бæстæйы цæрджытæй 74%.
Чикаго
Чика́го (Chicago) у АИШ-ы æртыккæгæм стырдæр сахар (Нью-Йорк æмæ Лос-Анджелесы фæстæ). Уый у стыр финансон центр æмæ транспортон æлхынцъ.
Фиппаинæгтæ
*
Тунис
Тунис (تونس, Tunisie) у паддзахад Африкæйы цæгаты (афтæ хуынд Магрибы паддзахæдтæм хауы).
Галгæрдæг
Галгæрдæг кæнæ харедзи, харедзина (Helleborus, Морозник) у бирæазон кæрдæджыты мыггаг.
Тунис
Тунисы зæххыл уыдысты финикиаг сахартæ, уыдонæй зындгонддæр у Карфаген. VII æнусы уым æрцардысты араббæгтæ.
*
Сортавалæ
Со́ртавалæ (Sortavala, Sordavala, 1918-æм азы онг — Сердоболь) у сахар Карелийы. Æрбынат кодта Карелийы Республикæйы хуссар-ныгуылæны.
Фиппаинæгтæ
Категори:Карелийы сахартæ
Галгæрдæг
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Хосгæнæн зайæгойтæ Категори:Мыдхæссæг зайæгойтæ Категори:Маргджын зайæгойтæ
Цъинубан
Цъинубан (წინუბანი):
Сауды Арабб
Сауды Арабб (المملكة العربية السعودية) у араббаг къаролад Араббы æрдæгсакъадахыл. У Араббаг Паддзахæдты Лигæйы, Пысылмон Конференци æмæ ОПЕК-ы уæнг.
Сауды Араббы дунейы нефты фæстауæрцæй цыппæрæм хай (24%) у.
Пысылмон дины сыгъдæг бынæттæ Меккæ æмæ Мединæ сты Сауды Араббы, уый тыххæй Сауды Арабб ма хонынц «дыууæ мæзджыты бæстæ» дæр. Алы аз дæр Меккæмæ æрбацæуынц 2 милуан адæймаджы бæрц.
Сахартæ
Сауды Араббы царджыты 88% сты сахайрæгтæ. Йæ стырдæр æмæ сæйраг сахар у Эр-Рияд (7,1 млн адæймаджы).
Фиппаинæгтæ
*
Дикъло
Дикъло (დიკლო) у хъæу Гуырдзыстоны Ахметъайы муниципалитеты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ахметъайы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Хъоб
Хъоб уыдис хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Гæззатæ æмæ Гаглойтæ.
4 мартъийы
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
1935-æм аз
Амардысты
Категори:1935
Сурамы æфцæг
Сурамы æфцæг (სურამის უღელტეხილი) у, Стыр æмæ Чысыл Кавказ иу чи кæны, уыцы Сурамы хохрагъы æфцджытæй иу; ис ныртæккæйы Гуырдзыстоны территорийыл. У ацы рагъы тæккæ ныллæгдæр æфцæг (денджызы æмвæзадæй у 949 метрæй бæрзонддæр).
Æфцæгыл цæуы автомобилон соса æмæ æфсæнвæндаг (Хашур—Зестафонийы фæндаджы иу хай). 1933-æм азы Сурамы æфцæджы æфсæнвæндаг æрцыд электрификацигонд æмæ йыл Советон Цæдисы фыццаг хатт спайда чынди электровозтæй.
Категори:Гуырдзыстоны æфцджытæ
3 мартъийы
3 мартъийы, иронау тæргæйтты мæйы 3-æм бон — азы 62-æм бон ( 63-æм бон).
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Мæнтæг
Мæнтæг,, монтизæнкæ (Petasites, Белокопытник) у бирæазон кæрдæджыты мыггаг (20 хуызы).
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Горган
Рагзаманты сахар зындгонд уыди куыд Гиркани кæнæ Хиркана; фæстæдæр хуынди Астрабад кæнæ Астерабад (суанг 1937-æм азы онг). Стæй ма йын уыди ном Тапаристан (кæнæ Табаристан).
Категори:Голестаны сахартæ
Куысыфтæггонд
Куысыфтæггонд (Nuphar, Кубышка) у бирæазон доны зайæгойты мыггаг.
Черкассы
Черкассы (Черкаси, Черкассы) у сахар Украинæйы, Черкассыйы облæсты административон центр.
Куысыфтæггонд
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Черкассы
Категори:Черкассыйы облæсты сахартæ
Арташат
Арташат (Արտաշատ, Ἀρτάξατα, Neronia) у сахар Сомихы, Арараты провинцийы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Сомихы сахартæ
Репин, Илья Ефимы фырт
Репин Ефимы фырт Илья (райгуырд 1844-æм азы 5 августы Чугуевы, Харьковы губернæ — фæзиан 1930-æм азы 29 сентябры Куоккалæйы, уæд Финляндийы) у зындгонд уырыссаг нывгæнæг, бирæ зындгонд нывгæнджытæн сæ ахуыргæнæг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ Категори:Уæрæсейы нывгæнджытæ Категори:Бетъырбухы зындгонд адæм
Милоны комы дон
Милоны комы дон у цæугæдон Гуырдзыстоны Хиуы, Наруаны доны фæрсагдон.
Литературæ
Категори:Гуырдзыстоны цæугæдæттæ
Пахсæн
Пахсæн кæнæ Бакса́н, Бахсæн (Басхан):
1936-æм аз
Амардысты
Категори:1936
Хæныггомы дон
Хæныггомы дон кæнæ Хæныггом у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Куырттаты комы, Фыййагдоны фæрсагдон.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Куырттаты комы цæугæдæттæ
Сенегал
Сенегал (République du Sénégal) у Ныгуылæн Африкæйы паддзахад, Францы раздæры колони. Бæстæ у быдыр, бæрзæндтæ 500 метрæй уæлдæр не сты.
Залмысыф
Залмысыф кæнæ залм, галсæрмæнтæг, , лалум (Arctium, Лопух) у зайæгойты мыггаг.
Сенегал
Сæ динмæ гæсгæ сенегалæгтæ сты пысылмæттæ (94 %), чырыстæттæ дæр и — 5 % бæрц.
Залмысыф
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Сенегал
Адæмы 70 % цæрынц хъæууон районты.
Тулæйы облæст
Тулæйы облæст (Тульская область) у Уæрæсейы Федерацийы субъект Централон федералон зылды. Облæсты административон центр у Тулæ.
Тырныауз
Тырныа́уз (Тырны аууз) у сахар Кæсæг-Балхъары, Эльбрусы районы административон центр. Цæрынц дзы 20 566 адæймаджы (2018).
Тулæйы облæст
Фиппаинæгтæ
*
Сенегал
*
Наруан цæгат
Наруан цæгат у ком Хиуы. Ис Ухатмæ ’ввахс.
Литературæ
Категори:Хиу
Саунæмыг
Саунæмыг (Vaccinium myrtillus, Черника) у, саубын гагатæ чи дæтты, ахæм бирæазон зайæгой. Къудзийы бæрзæнд — 10—50 см.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Гагадыргътæ Категори:Мыдхæссæг зайæгойтæ
Магальянес æмæ Чилийы Антарктикæ
Магальянес æмæ Чилийы Антарктикæ (Región de Magallanes y de la Antártica Chilena) у регион Чилийы хуссары.
Мытхуйы дон
Мытхуйы дон кæнæ Къадаты дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Куырттаты комы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Куырттаты комы цæугæдæттæ
5 мартъийы
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
1937-æм аз
Амардысты
Категори:1937
Халацъан
Халацъан (ხალაწანი):
Манагуæ
Манагуæ (Managua) у Никарагуæйы сæйраг æмæ стырдæр сахар.
Манагуæйы бындур сæвæрдæуыди 1819 азы. Уæд кæсагахсджыты хъæу уыди. Бæстæйы сæйраг сахар сси 1852 азы, уый тыххæй æмæ лæууыд дыууæ ерысгæнæг сахарты ’хсæн (Леон æмæ Гранадæ, кæддæры сæйраг сахартæ).
2007 азы, æнтыстджын ахуырадон программæйы фæрцы, Манагуæ расидти, уый Централон Америкæйы фыццаг сæйраг сахар у, кæцыйы цæрджытæй æппæт кæсын-фыссын зонынц.
Номы равзæрд
Сахары ном Манагуæ фæзынд индейаг дзырд Мана-ахуак-æй. Уый нахуатлаг æвзаджы нысан кæны «доны цур» кæнæ «дон алфамбылай кæм у». Сахар кæм лæууы, уыцы банаты адæм цардысты æппынкъаддæр 6 мин азы дæргъы.
Сахары цæрджытæ
2004-м азы бæрæггæнæнтæм гæсгæ Манагуæйы цæры 1,723 милуан адæймаджы.
Географи
Уымæл тропикон боныхъæд, бæзнаг вулканон мæр æмæ егъау æдзæхх цад фадат дæттынц, цæмæй Манагуæ Централон Америкæйы сæйраг сахартæй тæккæ цъæхдæр уа.
Фиппаинæгтæ
Категори:Никарагуæйы сахартæ
Сюник
Сюни́к (Սյունիքի մարզ) у облæст (марз) Сомихы хуссары. Административон центр у сахар Капан.
Сюничы бирæ фенддæгты ’хсæн у Татевы моладзандон XI-X æнусты арæзт.
Категори:Сомихы марзтæ
Цъинубан (Ахметъайы муниципалитет)
Цъинубан (წინუბანი) у хъæу Гуырдзыстоны Ахметъайы муниципалитеты. Цæрынц дзы 336 адæймаджы (2014).
Фиппаинæгтæ
Категори:Ахметъайы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Тъæпæн хъæдур
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Хъæдурхуызтæ
Ресы ком
Литературæ
Категори:Тырсыгомы кæмттæ
Къорайы дон
Къорайы дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Фыййагдоны фæрсагдон.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Куырттаты комы цæугæдæттæ
Сурам
Сурам (სურამი) у сахарæнгæс цæрæнран (посёлок) Гуырдзыстоны; у зындгонд курорт.
Сурам æрбынат кодта, Гуырдзыстон ныгуылæн æмæ скæсæн хайыл чи дих кæны, уыцы Лихы рагъы хуссарварс. Баст у районы центр Хашуримæ æфсæнвæндаджы фæрцы. Астæузаманы (XII–XIII), стратегион Сурамы æфцæгмæ хæстæг чи уыди, уыцы цæрæнранæй скодтой дынджыр фидар. Уыцы фидар ныронг у уыцы регионы сæйрагдæр фенддæгтæй иу.
Уыцы фидар саразыны тыххæй таурæгъ радзырдта йæ уацмысы фыссæг Даниэл Чонкадзе (1830–1860), фæстæдæр чиныгмæ гæсгæ режиссёр Сергей Параджанов систа киноныв «Сурамы фидары тыххæй таурæгъ» (1984).
XII—XV æнусты Сурамы хицæуттæ уыдысты, сæхицæн мыггаг Сурамели чи райста, уыцы ерыстаутæ. XVII—XVIII азты фидар рацарæзтæуыд æмæ пайдагонд цыди Гиви Амилварийæ персы ныхмæ хæстæмбæлдтыты, фæстæдæр амаддзаг уыди Уæрæсейы æфсады базæ уырысы-турчы хæсты (1768–1774-æм азты).
Гуырдзыстон Уæрæсейы империйы скондмæ бацæуыны (1801) фæстæ Сурам парахат кæнын райдыдта куыд курорт.
1926-æм азæй Сурам у сахарæнгæс цæрæнран.
Сурамы фенддæгтæй иу у Мады Майрæмы æмæ Сыгъдæг Георгийы аргъуантæ. Цæрæнраны ис цалдæр санаторийы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хашуры муниципалитеты цæрæнрæттæ
Урми (цад)
Урми ( — Daryâche-ye Orumiye) у, ратæдзæн кæмæй нæй, ахæм стыр цæхджын цад Ираны цæгат-ныгуылæны. Йæ дæргъ у 140 километры, йæ уæрх та — 55 км, фæзуат — 5200 км2. Цады дон ахæм цæхджын у, æмæ дзы кæсаг дæр нæй.
Регионы дыууæ æндæр стыр цадтæ сты Ван Турчы æмæ Севан Сомихы.
Категори:Ираны цæдтæ Категори:Цæхджын цæдтæ
Ереван
Ереваны чи цæры, [jerevanciner], уыдонæй фылдæр хай дзурынц скæсæн-сомихаг æвзаджы еревайнаг диалектыл. Ацы диалекты ис бирæ дзырдта рагон сомихаг æвзаг грабарæй, диалектмæ зынгæ тæваг хæццæ кодта персайнаг æмæ уырыссаг æвзæгтæй. Сомихаг диаспорæйы цæрджытæй дунейы иннæ ратты сæ фылдæр дзурынц ныгуылæн-сомихаг æвзагыл. Мингай сомихæгтæ ралыгъдысты Ереванмæ регионы иннæ бæстæтæй (Ирак, Иран, Турк, Грекъ, Сири) советон дуджы фыццаг азты, 1921-æм азæй 1936-æм азы онг; уый руаджы Ереван сси иуадæмон сахар, иннæ советон республикæты хъауджыдар.
Географи
Ереван æрбынат кодта Арараты лагъз быдыры цæгат-скæсæны, Сомихы уæлвæзы астæу. Сахар цы платойыл лæууы, уый æртæ фарсæй æхгæд у хæхтæй — йæ цæгат-ныгылæны ис Арагацы хох, цæгаты — Канакеры хæхтæ, скæсæны та — Гегамы хæхтæ. Хуссарырдæм Ереваны фæз ныллæгдæр кæны цæугæдон Араксы ’рдæм, уый фæстæ та фенæн ис Арараты дыууæ цъуппы.
Ереваны рельеф тынг алыхуызон у, æмвæзады ивдтытæ сты 400 метры онг. Сахары ууылты аив комы мидæг кæлы Разданы цæугæдон.
Джебетъайы рагъ
Джебетъайы рагъ у æфцæг Цæгат Ирыстоны. Ис Мамысонгомы.
Литературæ
Категори:Ирыстоны æфцджытæ
Ереван
Географи
Ереваны генералон план сарæзта архитектурæйы академик Александр Таманян 1924-æм азы. Таманяны планы нымады сты рельефы хицæндзинæдтæ æмæ, сахары цы дымгæтæ арæхдæр вæййынц, уыдон дæр.
Ереваны бæстыхъæд у хус континенталон, рæстæмбис температурæ у 11,8 °C, сæрды +25 °C, зыæджы та −4-5 °C, æппæты фылдæр +42 °C, æппæты къаддæр −31 °C. Европæйы сæйраг сахарыт ’хсæн Ереваны ис стырдæр хъауджыдардзинад сæрды æмæ зымæджы рæстæмбис температурæты ’хсæн.
Истори
Ереваны бындурæвæрдыл нымад у Урартуйы фидар Эребунийы арæзтад паддзах Аргишти I-æмы барамындмæ гæсгæ. Нæ эрæйы агъоммæ 782 азы ардæм Сомихы уæлвæзы иннæ регионтæй ласт арцыдысты 6600 уацайраджы. Эребунийы ном та, ахуыргæндты хъуыдымæ гæсгæ, баст у этноним эри-имæ. Эребуни уыдис ныры Ереваны хуссайраг кæроны.
Сомихаг таурæгътæм гæсгæ Ереваны ной уыд библийаг Нойы хъæрахст «Еревац!» (Мæнæ уый!), Ной Арараты цъупп куы федта доны уæле, уæд. XVII æнусы балцгæнæг Жан Шарден фыссы: «''Эривань, сомихæгты ныхæстæм гæсгæ, у дунейы рагондæр сахар. Уыдон куыд фæзæгъынц, Ной йæ мыггагимæ æрцардис донивылды агъоммæ, уый фæстæ та дæлæмæ ныццыдис хохы цъуппæй''». Таурагъон верси у адæмон этимологийы дæнцæг, кæй зæгъын æй хъæуы.
Сомихаг астæузаманы ратæдзæнты Ереваны фыццаг кой цæуы 607-æм азы. 660-æм азы сахар араббæгты дæлбар баци. Фæстæдæр сомихаг хибардзинад куы рацарæзтой, Ереван æмæ йæ алфамбылай зæххытæ уыдысты Багратидты Анийы паддзахады.
XIII æнусы Ереваны райгуырдис поэт Тертер Ереванци.
Манголтæ сахары уагътой сæхи згъæрæхца, фыстой дзы сахары ном дæр. Манголты фæстæ сахары хицаутæ систы туркомантæ Кара-Коюнлу æмæ Ак-Коюнлу, уыдоны рæстæг Ереван уыд ахсджиаг культурæйы артдзæст.
Фыццаг уырыссаг-персайнаг хæсты рæстæг уырыссаг æфсæд Эриваны (Ереваны) фидар цалдæр хатты райсыныл архайдтой, æмæ уый æрмæстдæр Паскевичы къухы бафтыд (æмæ уый тыххæй уый райста Эриваны кънйазы кадджын ном) ; Туркманчайы бадзырдмæ гæсгæ Эриваны ханад Уæрæсейы империйы скондмæ бацыдис. 1828-æм азы уырыссаг паддзахы бардзырдмæ гæсгæ кæддæры Эриваны ханад æмæ Нахичеваны ханад баиу кодтой æмæ схуыдтой Сомихы облæст, кæцыйæн йæ сæйраг сахар сси Эривань (1849-æм азæй — Эриваны губернæ).
Фиппаинæгтæ
* Категори:Мегаполистæ
Терскол
Фиппаинæгтæ
Категори:Эльбрусы районы цæрæнрæттæ
Николаев
Никола́ев (Миколаїв, Николаев) у сахар Украинæйы, Николаевы облæсты административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Николаевы облæсты сахартæ
Уæрцц
Уæрцц, (Coturnix coturnix, Перепел) у маргъ. Йæ буары дæргъ у 16—20 сантиметры бæрц, йæ уæз та — 80—145 г.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Мæргътæ
Лос-Анджелес
Лос-Анджелес (Los Angeles, Los Ángeles; кæнæ L.A. æмæ Зæдты Сахар) у АИШ-ы сахар, Калифорнийы хуссары Сабыр океаны донбылы. Уый у Калифорнийы стырдæр сахар æмæ паддзахады дыккæгæм стырдæр сахар.
Фиппаинæгтæ
*
Марий Эл
Республикæ Марий Эл (Республика Марий Эл, Марий Эл Республик) у Уæрæсейы республикæ. Йæ сæйраг сахар у Йошкар-Ола.
Фиппаинæгтæ
*
Согъд
thumb|250px|Согъд, нæ э. а. 300 аз Согъд (Согдианæ æмæ Сугъд дæр; тадж. Суғд) уыди ирайнаг адæмты рагон цивилизаци. Согъдмæ хаудтой Самарканд, Бухара, Худжанд æмæ Кешы (Шахрибазары) зæххытæ.
Согъды цæрджытæ дзырдтой согъдаг æвзагыл, уый уыд рагон ирон (алайнаг) æвзагæн тынг хæстæг. Согъдаг æвзагæй баззад «ног согъдаг» (ягънобаг) æвзаг (йæ дзурджытæй фылдæр цæрынц Таджикистаны), у тæссаг уавæры.
Категори:Азийы истори Категори:Историон бæстæтæ
Бозат
Бозат (Bozat) у хъæу Турчы скæсæны, Хъарсы провинцийы, Сарыхъамысмæ хæстæг.
Цъахты сау хох
Цъахты сау хох у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Адайы комы.
Бозат
Ирон мыггæгтæ
Цардысты дзы Хосонтæ, Цъæхилтæ, Мырыкатæ, Кодзыртæ, Рубайтæ.
Цъахты сау хох
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Бозат
Фиппаинæгтæ
Категори:Хъарсы сахартæ æмæ хъæутæ Категори:Турчы ирæттæ
Гуылм
Гуылм (Setaria italica, Могар) у, æфсирджынты бинонадмæ чи хауы, ахæм зайæгойты хуыз. Уый у цупалгæрдæджы хуыз.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Æфсирджынтæ
Азнауртæ (хъæу)
Азнауртæ  кæнæ Æмзоратæ (Анзорей, Андзорей) у Кæсæг-Балхъары Лескены районы административон центр.
Себоргæ
Себоргæ (Seborga) у хъæу Италийы, регион Лигурийы хуссар-ныгуылæны.
Фиппаинæгтæ
Категори:Лигурийы сахартæ æмæ хъæутæ
Азнауртæ (хъæу)
Хъæу лæууы Лескены доны рахиз былыл, уымæй Налцыккмæ 32 км ис.
Фиппаинæгтæ
Категори:Лескены районы цæрæнрæттæ
1939-æм аз
Амардысты
Категори:1939
Рикиси
Рикиси (力士) у, сумойæ чи хæцы, уыцы хъæбысæйхæцджыты ном.
Категори:Сумо
Эребуни
thumb|300px|Эребунийы æмбонд, нырыккон реконструкци Эребуни (Էրեբունի) у, нæ эрæйы агъоммæй VI æнусы йæ цæрджытæ кæй ныууагътой, ахæм рагон сахар Сомихы территорийыл Ереванмæ хæстæг. Эребуни уыд Урартуйы сахартæй иу, уыдис дзы фидар гæнах æд дурæй конд донуадзæн.
Æхсауы дон
Æхсауы дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Куырттаты комы, Фыййагдоны фæрсагдон. Йæ донæфтæн ис хъæу Лæцы цур.
Эребуни
Эребуни æмæ Ереван æмхуызон кæй зæлынц, уый тыххæй Эребунийы сæвзæрды датæ арæх хонынц Ереваны бындурæвæрды датæ, кæд уыцы ран нæ эрæйы агъоммæ IV æнусæй нæ эрæйы III æнусы онг ницы цæрæнран уыд, уæддæр.
Æхсауы дон
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Куырттаты комы цæугæдæттæ
Эребуни
Æддаг æрмæг
Категори:Урарту
Бретань
Бретань (Bretagne, Breizh) у историон бæстæ æмæ регион Францы цæгат-хурныгуылæны.
Фиппаинæгтæ
*
Кельтаг æвзæгтæ
{{legend|blue|Шотланди}} {{legend|lime|Ирланди}} {{legend|red|Мэн}} {{legend|yellow|Уэльс}} {{legend|orange|Корнуолл}} {{legend|#E0B0FF|Бретань}}]] Кельтаг æвзæгтæ у индоеропæйаг æвзæгты хæстæг æвзæгты къорд. Ныртæккæ кельтаг æвзæгтæ баззайынц Европæйы ныгуылæны: Ирландийы, Уэльсы, Бретаны, Шотландийы.
Континенталон
Мард:
Фиппаинæгтæ
*
Согъдаг æвзаг
Согъдаг æвзаг у, рагон Согъды цæрджытæ кæуыл дзырдтой, уыцы æвзаг. Согъдаг æвзаджы нырыккон вариант хонынц ягънобаг æвзаг, дзурынц ыл чысыл адæмы хатт (ягънобаг адæм) абоны Таджикистаны.
Согъдаг æмæ ягънобаг сты скæсæйнаг ирайнаг æвзæгтæ æмæ генеологион æгъдауæй сты ирон æвзагæн тæккæ хæстæгдæр æвзæгтæ.
Согъдаг æвзаг иртасынмæ стыр бавæрд бахæстой советон æмæ уæрæсейаг ахуыргæндтæ, уæлдайдæр Александр Фрейман æмæ Владимир Лившиц.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирайнаг æвзæгтæ Категори:Мард æвзæгтæ
Астæуккаг Халацъан
Астæуккаг Халацъан (შუა ხალაწანი) у хъæу Гуырдзыстоны Ахметъайы муниципалитеты. Ис Пъанкъисы комы.
Цывзыгæрдæг
Цывзыгæрдæг кæнæ дойнаг цывзы, доны чызджытæ, судзагхал , судзаг кæрдæг (Горец перечный, Водяной перец) у кæрдæг зайæгойты хуыз. Зайы Цæгаты æрдæгтымбылæджы уымæл æмæ субтропикон рæтты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Хъацæнтæ (хæринаг)
Фареры сакъадæхты гимн
thumb|right|200px|Оригиналон къухæйфыст 1906 азы Tú alfagra land mítt ("Ды, мæ æппæты рæсугъддæр бæстæ"), официалон ном — Mítt alfagra land ("Мæ æппæты рæсугъддæр бæстæ") у Фареры сакъадæхты паддзахадон гимн.
Фæйнæджы дон
Фæйнæджы дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Карцадоны фæрсагдон.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
1941-æм аз
Амардысты
Категори:1941
Дæсæтин
Дæсæтин (уырыссаг дзырдæй десятина) у фæзуат барыны иуæг.
Дæсæтин у гектары æмбæрц (иу дæсæтины ис 1,0925 гектары).
Астрономи
Астроно́ми (ἄστρον — «стъалы» æмæ  — «закъон») у æрвон буæрттæ æмæ сæ системæтæ чи иртасы, ахæм зонад.
Астрономийæн йæ сæйраг хайтæ сты:
Ирон нæмттæ
Æрмæст иуцалдæр стъалыбардз æмæ стъалыйæн ис ирон нæмттæ: Фисынмæдзæуджытæ, Арвы цæджындз, Галгæс (Арктур), Авдхойы, Фыййауы Лæдзджытæ (Орион), Æрфæныфæд. Планетæтæй ирон ном ис æрмæст иуæн — Бонвæрнон.
Æддаг æрвитæнтæ
*
Рувас
Рувас, (Vulpes vulpes) у тугдзых сырд, æхсырæйхæссæг.
Йæ буары дæргъ у 60—90 сантиметры бæрц, къæдзилы дæргъ — 40—60 см, йæ уæз та — 6—10 кг.
Нæмттæ
Цуанон æвзагыл: сайæгой, хинæйдзаг, Сырдоны дымæг, рæстæмбæлæг, гæмби.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Куыдзхуызтæ
Тиб
Тиб у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Мамысонгомы.
Истори
Зæрæмæгæй 6—7 километры фалдæр Тибы зæхмæ иу уалдзæг Уæлладжыры комæй уынæг бацыдысты Кучи æмæ Боци. Фæзылдысты хуымты бынæттыл, уыгæрдæнтыл æмæ сæрвæттыл, федтой хъæдтæ æмæ дæттæ. Бынат сæ зæрдæмæ тынг фæцыди æмæ сæ бæрцыты цы хоры нæмгуытæ бахастой, уыдон байтыдтой хуымы бынæттæн равзæрст зæххыты. Æвзар фæзыныны афон куы ’рхæццæ, уæд сæм бæрæггæнæг бацыдис Кучи.
Æвзартæ куы федта, фæстæдæр ставд, нæрст æфсиртæ куы радтой, уæд дзы йæхицæн цæрæн бынат æркодта. Йæ мæсыг æмæ йæ хæдзæрттæ ныууагъта Стыр Мызуры йæ сыхæгтæн æмæ нæуджытæ аразын райдыдта Тибы стыр быдыры.
Ныууагътой Боцитæ æмæ Гусойтæ Ногхъæу, Мызур æмæ Суларты ’хсæн сæ чысыл хъæу æмæ балыгъдысты Тибмæ. Æрцахстой стыр хъугом æмæ дзы æрцардысты хицæнæй. Ам сырæзт Боцитыхъæу иуæй иннæ бæрзонддæр цыппар мæсыгимæ.
Тиб сси адæмæн уарзон цæрæн бынат æмæ йæм алы рæттæй лидзын байдыдтой алы мыггæгты минæвæрттæ. Æрцардысты дзы 9 мыггаджы авд хицæн хъæутæй; Тибы — Кучитæ, Икъотæ æмæ Багатæ; Нагъорайы — Джергатæ; Уелты — Гоцъойтæ, Тедетæ, Къадзтæ æмæ Айлартæ; Боциты хъæуы — Боцитæ; Тимцъынайы, Тадиты æмæ Уанты дæр — Кучитæ.
Алы хъæуы дæр уыдис мæсгуытæ, фæлæ азты дæргъы æдзæрæгæй æрцыдысты хæлддзаг уавæрмæ. Боциты цыппар мæсыгæй ма иу, Гомелайы мæсыг, у æнæхъæн.
Уелты цы 5 мæсыджы уыдис, уыдонæй ма лæууы Къадзты мæсыг. Ахæм уавæры ис Тадиты хъæуы Кучиты мæсыг дæр. Ацы æртæ мæсыджы æрæмбæрзын æмæ бахъахъхъæнынæн бирæ фæрæзтæ бæргæ нæ хъæуы. Уый стыр лæвар уаид фидæны фæлтæртæн.
Иннæ 18 мæсыджы: Боцитыхъæуы — Боциты 3, Уелты 4, Къадзты, Тедеты, Гоцъойты æмæ Айларты мæсгуытæ. Тибы Кучиты 6 æмæ Багаты мæсыг, Нагъорайы Джергаты мæсыг, Тимцъынайы Сыхайты, Сæхмæтты æмæ Бабайты 3 мæсыджы. Хæдзæртты хæлдтыты æхсæнæй уæлæмæ нал зынынц æмæ Тибы 7 хъæуы бакастæй зæрдæ уазал кæны.
Тибы авд хъæуы уыдысты дон æмæ зæйæ æдас рæтты. Сæ хуымзæххытæ, куырæйттæ æмæ дон уыдысты сæ алывæрсты. Суары фæзы Тибы зындгонд суар се ’ппæты дæр æфсæста.
Тиб куыд рæзти, афтæ сси Мамысонгомы культурон æмæ административон центр. Ам уыдис Тиб-Мамысоны приходы иумæйаг къæнцылар, райдайæн скъола, дукани æмæ посты хай. 1859-æм азы арæзт аргъуан.
1783-æм азы Мамысонгомы цы 17 хъæуы уыдис, уыдоны цардис 1304 хæдзары, уыдонæй Тибы 7 хъæуы — 210 хæдзары.
Сæ хуымзæххытæ уыдысты Тибы хъугом, Уелты фæз, Боциты хъугом, Уантæ, Силохтæ, Тимцъынайы хъугом, Сæхмæтты, Бæгъуыты, Блиты æмæ Джергаты хуымтæ.
Суг ластой Дзуары, Лæгуынты, Тымбыл, Чъырададжы, Стыр æмæ Къадзты хъæдтæй, Бæласы æмæ Цады сæртæй.
Хос карстой Бæгъуыты, Халацъайы, Арсы, Къадзты æмæ Сыхайты уыгæрдæнты, Бароны комы, Тецъы фæтæны, Къадзайы æмæ Чъыры адæгты, Бæххизæн æмæ Зруджы рæгътыл.
Сæ сæрвæттæ æмæ уыгæрдæнтæ дард, фæлæ парахат уыдысты Зруггомы, Халацъагомы, Тимцъынайы, Ракъададжы, Къæйты æмæ Суары кæмтты.
Коммунистон парти æмæ Советон хицауады стыр аудындзинады фæрцы 1966-æм азы Тибы райдыдтой бæрæггæнæн æмæ ныззилыны куыстытæ æмæ ныронг стонын кодтой суары 20 алыхуызон гуырæнæй фылдæр.
Уыдонæй иу разынд Трусковецкы суарæй хуыздæр, æмæ йæм бæстæйы алы кæрæттæй цæуын байдыдтой адæм æмæ, цатырты цæргæйæ, дзæбæх кæнынц ахсæнты, уыргты æмæ игæрты низтæ.
Тибы суæртты ахадындзинад у æгæрон бирæ, уымæ гæсгæ 11-æм фондзазоны райдыдтой Тибы санатори аразын.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Кучитæ, Боцитæ, Айлартæ, Тедетæ, Икъотæ, Гоцъойтæ, Къадзтæ, Багатæ, Джергатæ, Гамахартæ.
Æрвитæнтæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Цъахты цъити
Цъахты цъити у цъити Цæгат Ирыстоны. Ис Адайы комы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цъититæ
Мæнæргъы
Мæнæргъы, мæнæргъ (Rubus idaeus, Малина) у, сырхбын гагатæ чи дæтты, ахæм зайæгой.
Мæнæргъы нымад у бирæазон зайæгойыл. Йæ сæйраг æмæ фæрсаг уидæгтæ аныгъуылынц арф æмæ фæстагмæ амæлынц. Уыдоны бæсты ног таутæ рауадзынц ног уидæгтæ. Зæнгæй зæххы бын цы хай вæййы, уый ма иу азмæ ауадзы æндæр уидæгтæ дæр.
Мæнæргъы арæх у Ирыстоны уæлвонг-хæххон бынæтты.
Мæнæргъыйæ пайда кæнынц ног тындæй. Аразынц дзы вареннæ (мураба), компот æмæ адджын дæттæ (сироптæ). Мæнæргъыйы донæй ма аразынц лимонад, сæлдæг æмæ къуымæл. Мæнæргъыйы гагаты ис бирæ витаминтæ, лимоны, фолион, фæткъуыйы, аскорбинон туагæдтæ, каротин, глюкозæ, фруктозæ, сахарозæ æмæ æндæр пайдайаг буаргъæдтæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Гагадыргътæ
Хмельницкийы облæст
Хмельницкийы облæст (Хмельницька область, Хмельницкая область) у облæст Украинæйы. Административон центр — Хмельницкий.
Фиппаинæгтæ
*
Невадо-Аналлахси
Невадо-Аналлахси (Nevado Anallajsi) — стратовулкан Боливийы, Централон Андты.
Рувæстæ
Рувæстæ (Vulpes) сты тугдзых цæрæгойты мыггаг.
Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Куыдзхуызтæ
Хьютаун
Хьютаун (Hugh Town, Tre Huw) у Силлийы сакъадæхты хъæу. Цæрынц дзы 1068 адæймаджы.
Категори:Корнуоллы сахартæ
Сæнæфсир
Сæнæфсир (сæн + æфсир) кæнæ сæнæфсирбæлас (Vitis) — саубын гагатæ чи дæтты, ахæм зайæгой. Зайы хуссар бæстæты, уыимæ ма Ирыстоны быдырты дæр.
Сæнæфсирæй кæнынц сæн æмæ æндæр карз нозтытæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Зайæгойтæ Библийы
Хъоргъаны хох
Хъоргъаны хох у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Зæрæмæгмæ ’ввахс.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Дурындзæг
Дурындзæг (Nymphaea, Кувшинка) у доны зайæгойты мыггаг.
Сумо
250px|thumb|right|Япойнаг сумойы хъæбысæйхæцджытæ Сумо (яп. 相撲 Sumō) у япойнаг хъæбысхæсты хуыз. Япойнæгтæ сумойы нымайынц уæздан хæстон дæсниадыл.
Дурындзæг
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Сумо
Сумойы уагæвæрд
Сумойы хъæбысæйхæцджытæ (рикиси) хæцынц тымбыл бынаты æмæ цын ис дууæ сæйрагдæр уагæвæрды: йæ фады йеддæмæ æндæр буаруæнгæй зæххыл чи аныдзæва, кæнæ та хæцæн фæзы æдде фыццаг чи аныдзæва зæххыл, уый фæхæрды вæййы.
Сумо Ирыстоны
Цæгат Ирыстоны хъæбысæйхæцджытæ дæр сумойæ хæцынц. Уыдонæй тæккæ зындгонд систы Хъæдгæронæй рацæугæ æфсымæртæ Борадзаты Сослан æмæ Борадзаты Батырадз. Уыдоны йеддæмæ Уæрæсейæ рикиситæ нæй (2005-æм азы уавæрмæ гæсгæ).
Борадзаты æфсымæрты йеддæмæ сумойæ хæцы æндæр ирон богъал — Гаглойты Сослан (йæ фæсномыг Ваканохо).
1942-æм аз
Амардысты
Категори:1942
Цъæхилты Йахйа
Цъæхилты Мустафайы фырт Йахйа (Yahya Alpay; райгуырдис 1920 азы, Турчы — амардис 2004 азы) уыдис ирон поэт.
Цардафыст
Йахйа райгуырдис Турчы, Бозат, зæгъгæ, уыцы хъæуы. Йæ фыдæлтæ алыгъдысты Ламардонæй 1864 азы. Лæппуйы фыд Мустафа къорд азы фæцардис Бруты, уыдис молло. Йахйа бакастис Бозаты хъæуы æртæкъласон скъолайы, стæй та Хъарсы иуæндæсазон скъолайы. 1941 азы йæм фæсидтысты æфсадмæ, ссис афицер. Уый фæстæ 30 азы дæргъы уыдис паддзахадон куысты. Амардис 2004 азы.
Йахйайы æмдзæвгæтæ хицæн чиныгæй рацыдысты 1995 азы Дзæуджыхъæуы.
Йахйайы æмдзæвгæ
Мах дæр уыдыстæм
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон поэттæ Категори:Турчы поэттæ Йахйа Категори:Турчы ирæттæ Категори:Хъарсы провинцийы чи райгуырдис, уыдон
Ираны президент
Ираны президент — афтæ хуыйны, Иран 1979-æм азы монархи аппæрсты фæстæ республикæ куы сси, уæдæй фæстæмæ дзы цы паддзахадон бынат ис, уый. Фылдæр бæстæтæй хъауджыдæр, ам президент нæу паддзахады сæргълæууæг. Ираны сæргълæууæг у, равзæрстæй амæлынмæ йæ бынатыл чи кусы, уыцы Ираны уæлдæр разамонæг. Ираны президент æххæст кæны минæварон функцитæ, стæй хицауады сæрдары функцитæ (уыцы бынат куы айстæуыд, уæдæй фæстæмæ). Ираны президентæн нæй бар æвзæрст цæуын фæд-фæдыл дыууæ æмгъуыдæй фылдæр.
Ираны президенттæ
*
Уæллаг Халацъан
Уæллаг Халацъан (ზემო ხალაწანი) у хъæу Гуырдзыстоны Ахметъайы муниципалитеты. Ис Пъанкъисы комы.
Францы зонæдты академи
Францы зонæдты академи (Académie des sciences) у, 1666-æм азы Людовик XIV Жан-Батист Кольберы разæвæрæнмæ гæсгæ кæй сарæзта, уыцы зонадон огранизаци. Йæ нысан уыди Францы ахуыргæндты разæнгард кæнын æмæ сæ бартæ хъахъхъæнын.
Уæллаг Халацъан
Фиппаинæгтæ
Категори:Ахметъайы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Францы зонæдты академи
XVII æмæ XVIII æнусты ацы академи уыди зонадон иртасæнты хъуыддаджы раззагдæр уагдæттæй иу.
Уый у фыццаг ахæм академитæй иу.
Категори:Националон академитæ
Терчы губернæ
Терчы губернæ — УСФСР-ы губернæ 1921-æм азæй 1924-æм азы онг. Фæзынди, Терчы облæст куы ныддих кодтой, уæд. Губернæйы административон центр уыд Гуым (Георгиевск) (ныртæккæ Стъараполы крайы).
Терчы губернæйы зæххытæ 1924-æм азы 13 февралы бацыдысты егъау Хуссар-Скæсæны облæстмæ.
Категори:УСФСР Категори:Кавказы истори
1943-æм аз
Амардысты
Категори:1943
Лескены район
Лескены район (Лэскэн куей) у Кæсæг-Балхъары район. Йæ административон центр у Азнауртæ (Анзорей).
Никарагуæйы сахарты номхыгъд
thumb|200px|20 мин цæрджытæй фылдæр кæм и, уыцы сахартæ Никарагуæйы стырдæр сахар у йæ сæйраг сахар Манагуæ бæстæйы ныгуылæны.
Лескены район
Фиппаинæгтæ
*
Монастъер
Монастъер (მონასტერი):
Хуыкъади
Хуыкъади у къæдзæх Цæгат Ирыстоны. Ис Тибсылийы цур.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Карцагом
Карцагом у ком Цæгат Ирыстоны Алагиры районы, цæугæдон Карцадоны дæргъмæ.
Бæхтæ (мыггаг)
Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ *
Карцагом
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны кæмттæ
Ираны национ фронт
Ираны национ фронт (, кæнæ Jebhe Melli) у демократон, политикон оппозицион къорд. Йæ бындурæвæрджытæ сты Мохаммед Мосаддык æмæ националистон, либералон æмæ социалон-демократон политикон зондахастыл лæуд чи уыди, æндæр ахæм æнæдинон архайджытæ.
Цалдæр азы фронт хицауиуæг кодта, фæлæ 1953-æм азы путчы фæстæ парти тыхбарæй ацух кодтой æмæ дарддæр уыди оппозицийы.
Категори:Иран
Мёлле
Мёлле (Mölle) у хъæу Швецийы хуссары. Ис Сконейы провинцийы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Сконейы цæрæнрæттæ Категори:Швецийы сахартæ
Галы æрыскъæф
Галы æрыскъæф, галæрыскъæф, цæхæрадоны æрыскъæф, (Fragaria moschata, Клубника) у, лыстæг урс дидинджытæ кæуыл зайы æмæ хæрздæф сырхбын гагатæ чи дæтты, ахæм бирæазон кæрдæг зайæгой. Уый у æрыскъæфы хуыз.
Литературæ
Категори:Гагадыргътæ
Коста-Рикæ
Коста-Рикæ (Costa Rica «хъæздыг был»); Республикæ Коста-Рикæ (República de Costa Rica) у Централон Америкæйы паддзахад, Никарагуæ æмæ Панамæйы ’хсæн.
Цъама
Цъама у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Тибмæ ’ввахс.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Хуссар Ирыстон
Хуссар Ирыстон, кæнæ Хуссар Ир, официалон æгъдауæй Республикæ Хуссар Ирыстон кæнæ, 2017-æм азы референдумы фæстæ, Паддзахад Алани, у æрдæгпрезидентон республикæ. Ис Кавказы тæккæ астæу æмæ ахсы Стыр Кавказы хуссарварсы астæуккаг хай. Æмарæн у æрмæст дыууæ бæстæимæ: Уæрæсеимæ, цæгаты, æмæ Гуырдзыстонимæ, æндæр æрдæмты. Йæ сæйраг æмæ стырдæр сахар у Цхинвал (Чъреба). Хуссар Ирыстон ахсы 3900 км² æмæ у æппæты гыццылдæр бæстæтæй иу. Цæры дзы 60 мин адæймагмæ æввахс, æмæ уый тыххæй хауы æппæты æдзæрæгдæр бæстæтæм. Хуссар Ирыстон ахсы ахсджиаг геополитикон бынат.
XX æнусы райдианы æрцыд Уырыссаг революци. Уæд, Уæрæсейы импери ныппырх ис, æмæ йæ бæсты сæвзæрдис ССРЦ, кæцыйы Фæскавказы ирæттæ бахаудысты Гуырдзыстоны ССР-мæ. Уым цын 1922-æм азы рауæлдай кодтой автономи, æмæ йæ схуыдтой Хуссар Ирыстоны автономон бæстæ. 1990-æм азы автономи йæхи ГССР-æй ахицæн кодта æмæ цъус фæстæдæр та ССРЦ-йæ дæр. Гуырдзыстон ууыл нæ басаст æмæ уый тыххæй хæст байдыдта, кæцыйы, бирæ зæххытæ фесафгæйæ, Хуссар Ирыстон йæ хæдбардзинад бахъахъхъæдта. Уый фæстæ, суанг 2008-æм азы йонг Хуссар Ирыстон баззадис æнæнымадгондæй. Уæд æрцыд Гуырдзыстонимæ дыггаг хæст, æмæ уым дæр Хуссар Ирыстон, Уæрæсейы æххуысæй, йæ хæдбардзинад бахъахъхъæдта æмæ йæ зæххытæ фæстæмæ байста. Уый фæстæ Уæрæсе æмæ ма цалдæр бæстæйы Хуссар Ирыстон хæдбарыл банымадтой.
Бæстæты фылдæр Хуссар Ирыстон хæдбарыл нæ нымайынц, æмæ йын уый тыххæй ИНО-мæ æмæ бирæ æндæр æхсæнадæмон организацитæм бацæуæн нæй. Хæдбарыл æй чи нæ нымайы, уыдон-иу æй официалон гæххæтыты хонынц Цхинвалы регион кæнæ Раздæры Хуссар Ирыстоны автономон бæстæ.
Хуссар Ирыстон у Кавказы æдыхдæр паддзахаддæй иу, кыд экономикæйы, афтæ политикæйы дæр. Экономикæ у баст Уæрæсейыл, уымæн æмæ бюджетмæ цы ’хца цæуы, уымæн йæ фылдæр хай у Уæрæсейæ æрвыст æххуыс, æмæ импорт дæр фылдæр урдыгæй цæуы. Цæрыны уавæртæ дæр дзы Кавказы æндæр бæстæтæй æвзæрдæр сты. Культурæйæ Хуссар Ирыстон Кавказы æндæр бæстæтæй тынг уæлдай кæны, уый зыны ирон хæринæгты æмæ нозтыты, адæмон сфæлдыстады, литературæйы, ирон æвзаджы æмæ æндæрты.
Этимологи
Ирыстоны ном арæзт у Ирон адæмы æмбырдгæнæн ном æмæ фæсæфтуан -стон-æй, æмæ нысан кæны Иры бæстæ, ома ирон адæмы бæстæ. Ир-æн арынц цалдæр равзæрæны. Бирæ иртасджытæ дзурынц æмæ Ир рацыдис рагон ирайнаг arya æмæ aryana-йæ. Фæлæ Абайты Васойы хъуыдымæ гæсгæ кавказаг субстратæй ист у. -стон та у бæстæамонæн фæстæфтуан, æмæ цæуы рагон индоевропæйаг уидаг *stā--йæ, кæцы нысан кодта «лæууын».
Ирон адæмы фыдæлтæ
Нæ дуджы размæ VII æнусы скифтæй рахицæн сты сæрмæттæ. Уыдон фыццаг ахстой Волгæ (Идыл) æмæ хуссар Уралы æрдыгæй зæххытæ, фæлæ нæ дуджы размæ IV æнусæй байдыдтой Кавказ æмæ Сау денджызы æрдæм цæуын. Нæ дуджы размæ III æнусæй II æнусмæ сæрмæттæ скифты зæххытæ бацахстой, æмæ скифты та сæхимæ бакодтой. Антикон автортæ сæрмæтты дих кодтой аорстыл, алантыл, роксалантыл, сирактыл, языгтыл æмæ æндæртыл.
Алантæ
Алантæ рахицæн сты скæсæйнаг сæрмæттæй, æмæ тагъд сæрмæтты æндæр хæйттæ сæхимæ бакодтой. I æнусæй III æнусмæ Кавказ æмæ Доны æхсæн цы сæрмæттæ уыдис, уыдон æхсæн алантæ ахстой сæйраг бынат, æмæ уыдысты уыцы бæсты тыхджындæр адæм. Кавказæй цæгатæрдæм æрбынатгæнгæйæ, аланты хай биноныг цардмæ рахызтысты, фæлæ сæ фылдæр уæддæр цæугæ цард кодтой. Цы æндæр адæмтæ баййæфтой, уыдонимæ фыццагæй хæстон уавæры уыдысты, фæлæ стæй семæ хæццæ кæнын байдыттой.
Алантæ арæх цыдысты балцыты, Фæскавказ, Хъырым æмæ Астæуккаг Азимæ. Сæ æфсæддон тых тагъд ахъæр ис, æмæ сæ сыхаг паддзахæддæ арæх истой се ’фсадмæ. Уæлдайдæр, Иберийы æфсады алантæ уыдысты тынг бирæйæ, æмæ иу цын уæздæттæ суын æнцон уыдис. Ибериимæ алантæн уыдис хорз ахастытæ. Уый разынд алантæ æмæ иберийы уæздæттæ арæх кæй æмкъай кодтой, æмæ алантæ Иберийы сæрыл кæй хæцыдысты, уый мидæг.
IV æнусы гуннтæ скæсæнæй æрбабырстой, æмæ аланты ныппырх кодтой. Алантæй иу хай гуннтимæ Европæмæ ацыдысты æмæ уым апырх сты. Иннæ хай та Кавказæрдæм æввахсдæр æрцардысты. Цы зæххытæ ныууагътой, уыдоныл тюркаг адæмтæ бацардысты. Уыцы тюркаг адæмты ’хсæн уыдысты хазартæ, кæдон сысты Цæгат Кавказы тыхджындæр адæм.
V æмæ VI æнусты алантæ байдыттой Стыр Леуахийы комы цæрын. Уым, аланты размæ цардысты туаллæгтæ дæр. Уæды туаллæгтæ чи уыдысты æмæ цы æвзагыл дзырдтой, уый кæронмæ бæрæг нæу. Иу ахуыргæнттæ дзурынц ирайнæгтæ кæй уыдысты, иннæтæ та цæ кавказаг адæмимæ хæстæг кæнынц. Кавказаг адæмимæ цæ чи бæтты, уыдон афтæ зæгъынц æмæ IX æнусмæ кæронмæ салантæ сты.
VI æнусы алантæ Византия æмæ Сасанидты паддзахады хæсты хайад райстой. Уыдон хæцыдысты куы иуты сæрыл, куы та иннæты сæрыл. Иуæй-иу ахуыргæндтæ уый æмбарын кæнынц алантæ æххуырсты хæст кæй кодтой æмæ иугонд кæй нæ уыдысты, уымæй. Фæлæ æндæрты хъуыдымæ гæсгæ аланты хистæр, Саросий, барæй афтæ кодта, цæмæй иу исчи ма рамбула, æмæ аланты цур тыхджын паддзахад ма фæзына. Уыцы хæсты тыххæй Византия дæр æмæ Сасанидты паддзахад дæр сæ тыхтæ тынг фесафтой, æмæ цæ фæстæдæр Араббы халифат ныппырх кодта.
VII æнусы Араббы халифат йæ тыхы куы бацыд, уæд бабырста Кавказмæ дæр. Араббы халифат уæд хæцыд Византияимæ, æмæ хазартæ æмæ алантæ æнгомæй рахæцыдысты Византияйы сæрыл. Хæст цыд иу æнусмæ æввахс, æмæ-иу дзы куы иутæ уæлахиз кодтой, куы та иннæтæ. Фæстаг стыр тох æрцыд 737-æм азы. Уæд араббæгтæ сайдыл рацыдысты хазайрæгтыл, æмæ сын фехъусын кодтой сæ балц æрмæст аланты ныхмæ кæй цæуы, уый, фæлæ æцæг та Хазармæ бабырстой æмæ йæ ныппырх кодтой. Араббæгтæ сæхæдæг дæр бирæ тыхтæ фесафтой æмæ Кавказмæ нал бырстой. Уый фæстæ алантæ гыццыл рæстæгмæ Хазарæй фæхæдбар сты, фæлæ æрдæг æнусы фæстæ та Хазар йæ тыхы бацыд æмæ аланты сæхимæ бакодта.
Мæдзаска
Мæдзаска кæнæ Мадзаскæ у æдзæрæг хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. Ис Дыгургомы, Къуссуйы цур.
Цагъаты Анастасияйы куысты «Цæгат Ирыстоны топонимийы» Мадзаскæ у хизæны ном.
Хуссар Ирыстон
Хуссар Ирыстоны автономон бæстæ
Советон Цæдисы рæстæджы, цалдæр хатты фарст лæууыд Хуссар Ирыстон Цæгат Ирыстонимæ баиу кæныныл. Фæлæ Стыр терроры фæстæ, ирон интеллигенци тынг кæй фæцух ис, уый тыххæй дыууæ Ирыстоны иу кæныны тыххæй дзырд нал цыдис.
Мæдзаска
Литературæ
Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
Хуссар Ирыстон
Сæрибардзинад
1980-æм æзты кæроны ГССР-ы национализм парахат кæнын байдытта. Уæд уагъд цыдысты алыхуызон публикацитæ æмæ алæвæрдтæ, кæм ирæтты хуыттой æрцæугæ адæм, æмæ Хуссар Ирыстоны зæхх та гуырдзиаг адæмы зæхх. Уый тыххæй Хуссар Ирыстон æмæ Гуырдзыстоны кæрæдзимæ ахастытæ æвзæр кæнын байдыдтой, æмæ 1989-æм азы 10 ноябры Хуссар Ирыстоны автономон бæстæйы адæмон депутатты ныхас тæрхон рахаста цæмæй Хуссар Ирыстоны автономон бæстæ суа автономон республикæ. ГССР-ы стыр ныхас уый банымадта конституцийы æфхæрдыл, æмæ 23-æм ноябры, 1989-æм азы ГССР-ы къухдариуæггæнджытæ сарæзтой бирæминон балц Цхинвалмæ. Цхинвалы адæм уыцы балцы ныхмæ рацыдысты, æмæ дзы фæзындысты фыццаг амæттæгтæ.
1990-æм азы, 20-æм сентябры Хуссар Ирыстон йæхи схуыдта Советон Демократикон Республикæ, æмæ нысангонд æрцыдысты Уæлдæр Ныхасмæ æвзæрстытæ. Гуырдзыстоны Уæлдæр Ныхас уый банымадта æнæзакъоныл æмæ, 1990-æм азы 11-æм декабры, Хуссар Ирыстоны автономи систой. Уыцы тæрхæттæ Советон хицауад раздæхта, фæлæ уæд Советон Цæдис пырх кодта, æмæ йæ барамындтæн тых нал уыдис.
Уый фæстæ Хуссар Ирыстон æмæ Гуырдзыстоны ахастытæ ноджы тынгдæр æвзæр кæнын байдыдтой. 1991-æм азы 6-æм январы Гуырдзыстоны милици хæцæнгæрзтæ агурыны æфсонæй бацахста Цхинвал, æмæ байдыдтой адæмы ахсын æмæ сын фыдмитæ кæнын. Уымæ гæсгæ Цхинвалы адæм сæ ныхмæ растадысты æмæ сахар милицийы къухтæй байстой. Уымæй байдыдта хæст, æмæ Хуссар Ирыстон ноджы фидардæр слæууыд сæрибардзинады хаххыл. Уый адыл, 29-æм майы, 1992-æм азы Хуссар Ирыстоны Уæлдæр Ныхас расидта «Республикæ Хуссар Ирыстоны сæрибардзинады акт».
Хæст фæцис Дагомысы бадзырды бындурыл. Уый уыдис 1992-æм азы, 24-æм июны, æмæ дзы Уæрæсе, Гырдзыстон æмæ Хуссар Ирыстоны минæвæрттæ бадзырдтой бакæнын Æмхæццæ контролон къамис æмæ Фидауынгæнæн тыхтæ.
Хæдбардзинады банымад
2008-æм азы Гуырдзыстоны агрессийы фæстæ, Хуссар Ирыстон хæдбарыл банымадта Уæрæсе (2008-æм азы 26 августы), уый фæстæ та Никарагуæ (2008-æм азы 5 сентябры) , Венесуэлæ (2009-æм азы 10 сентябры) , Науру (2009) æмæ Сири (2018).
Президенттæ
2011-æм азы Хуссар Ирыстоны президенты æвзæрстытæ нæ фæрæстмæ, ног æвзæрстыты 2012-æм азы апрелы рамбылдта паддзахадон æдасдзинады комитеты раздæры сæрдар Тыбылты Леонид.