cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Айларты Измаил
Айларты Харитоны фырт Измаил (райгуырдис Хъæдысæры 1924-æм азы 22 августы — амардис 2018-æм азы 14 декабры) у ирон æмæ, Цæгат Ирыстоны культурæйы сгуыхт кусæг. Айларты Измаилы стырдæр уацмыс роман «Мамысоны æфцæгыл» у йæ райгуырæн бынаты тыххæй.
Цардафыст
Измаил райгуырд зæхкусæг бинонты астæу 1924-æм азы 22 августы Хуссар Ирыстоны Дзауы районы Хъæдысæры хъæуы. Айларты Измаилы фыд Дзаххотт (йæ аргъуыды ном Харитон) райгуырд Хъæдысæры 1887-æм азы. Измаилы мад Челдыты Мелыкъо амард 73-азыкконæй. Йæ фыдымад Чабæ уыди Нузалы цæрæг Хаситы чызг.
1936 азы Измаил ацахуыр кодта чысыл рæстæг Мамысоны комы Калачы хъæуы райдайæн скъолайы 4-æм къласы. 1937 азы ахуыр кæнын райдыдта Цæгат Ирыстоны Æрыдоны районы Кировыхъæуы астæуккаг скъолайы фæндзæм къласы æмæ 1941 азы каст фæци аст къласы программæ. Фыдыбæстæйы Стыр хæст кæй райдыдта, уый аххосæй та йын ам дæр дарддæр йæ ахуыр ахæццæ кæныны фадат нал уыди.
Дзæрæхы ком
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæхъхъæлы географи
Айларты Измаил
Цардафыст
Измаил æмдзæвгæтæ фыссын райдыдта Кировыхъæуы скъолайы 1938 азы. 1940 азы фыццаг хатт Æрыдоны районы газеты мыхуыргонд æрцыдысты Измаилы дыууæ æмдзæвгæйы æмæ йын ныфсы хос фесты.
Фыдыбæсты Стыр хæсты райдайæн бонтæ Измаилы æрыййæфтой Хъæдысæры. Дыууæ азы бакуыста Мамысоны æфцæгыл æфсæддон фæндаг аразджытимæ — цалцæггæнджытимæ, уый фæстæ уыд хыгъдхæссæг «Сталины номыл» колхозæн. 1945-1949 азты куыста йæ райгуырæн хъæуы скъолайы ахуыргæнæгæй.
1949 азы бацыд Цæгат Ирыстоны педагогон институты историон-филологон факультетмæ æмæ йæ каст фæци 1953 азы сырх дипломимæ.
Джинаты æфцæг
Джинаты æфцæг у æфцæг Цæгат Ирыстоны, Джинаты комæй Зруггомы ’хсæн.
Айларты Измаил
Æддаг æрмæг
Категори:Хъæдысæры чи райгуырдис, уыдон Категори:РЦИ — Аланийы культурæйы сгуыхт кусджытæ Категори:Ирон фысджытæ Категори:Ирон поэттæ Измаил
Джинаты æфцæг
Категори:Ирыстоны æфцджытæ Категори:Зруггом Категори:Джинаты ком
Дзуарет
Дзуарет (ჯვარეთი) у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.
718-æм аз
Амардысты
Категори:718
Усанет
Усанет (უსანეთი) у хохы цъупп Хуссар Ирыстоны, Цхинвалы район æмæ Ленингоры районы арæныл.
Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Дзуарет
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Залда
Залда у Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы хъæу.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Гæбæратæ, Хæбæлатæ, Тыбылтæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Члиана
Члиана (ქლივანა, [кливана]) у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Быцентæ, Бестаутæ, Болататæ, Елдзартæ, Къусратæ, Куыдзетæ, Хуыбиатæ, Цæбитæ, Табутæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Евро
Евро (ISO 4217 код: EUR) у еврозонæйы (Австри, Бельги, Герман, Грекъ, Ирланди, Испани, Итали, Кипр, Латви, Литва, Люксембург, Мальтæ, Нидерландтæ, Португали, Словаки, Словени, Финлянди, Франц, Эстони) официалон валютæ.
Еврозонæйы бæстæтæ:
Евройы бæстæтæ:
Æнафициалон евройы бæстæтæ:
Банкнотæтæ
Категори:Европæйы Цæдис Категори:Валютæтæ *
Аралы денджыз
Аралы денджыз (Арал теңізі, Orol dengizi ) у егъау цæхджын цад Хъазахстан æмæ Узбекистаны арæнтыл. Уымæ цы дыууæ стыр цæугæдоны æфтынц, Сырдарья æмæ Амударья, зæгъгæ, уыдоны дон-иу уагътой быдыртæм, уый тыххæй Аралы денджыз хус кæнын байдыдта. Йæ кæддæры фæзуатæй 10% фылдæр нæ баззад.
2008-æм азы кæронмæ раздæры цад у æртæ цады, æрмæстдæр йæ цæгатаг хай (æххæстæй Хъазахстаны у) у дзæбæх — Кокаралы донмарæны фæрцы йæ доны æмвæз рæзы, фæзынди дзы кæсаг дæр.
thumb|250px|Аралы денджыз азæй-азмæ thumb|250px|Кæддæры ахсджиаг кæсагдзуаны регионы наутæ сурзæххыл баззадысты
Аль-Махъризи
Фиппаинæгтæ
Категори:Историктæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Ахуыргæндтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Араббаг историктæ Категори:Каиры чи райгуырдис, уыдон
719-æм аз
Амардысты
Категори:719
Къуыдары æфцæг
Къуыдары æфцæг кæнæ Сæрдыгон у æфцæг Цæгат Ирыстон æмæ Хуссар Ирыстоны арæныл, Мамысонгомæй Къуыдаргомы ’хсæн.
Литературæ
Категори:Ирыстоны æфцджытæ Категори:Мамысонгом
Ухта
Ухта́ (Уква) у сахар Комийы Республикæйы. Цæрынц дзы 93,7 мин адæймаджы (2020).
Фиппаинæгтæ
Категори:Комийы сахартæ
Цæгат Ламардон
Цæгат Ламардон кæнæ Гуццаты ком у хъæу Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы. Ис Дæргъæвсы комы.
Хозитыхъæу
Хозитыхъæу кæнæ Хозитæ у æдзæрæг хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Зруггомы.
Цæгат Ламардон
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Кокайтæ, Гутцатæ, Дзебойтæ.
Хозитыхъæу
Цардысты дзы Хозитæ.
Литературæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ Категори:Зруггомы хъæутæ
720-æм аз
Амардысты
Категори:720
Цæгат Ютланди
Цæгат Ютланди (Nordjylland) у регион Данийы цæгаты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Данийы административон дих
Пуштунтæ
Пуштунтæ, паштунтæ (پښتون ныгуыл. [paʂtun], скæс. [paxtun], [pæχtun], پٹھان) кæнæ афгъайнæгтæ ( [æfʁɒːniː]) сты ирайнаг адæмтæй иу, цæрынц Афгъанистан æмæ Пакистаны.
Фиппаинæгтæ
Категори:Афгъанистаны адæмтæ Категори:Пакистаны адæмтæ Категори:Ирайнаг адæмтæ
Хуссар Дани
Хуссар Дани (Syddanmark) у регион Данийы хуссары.
Фиппаинæгтæ
Категори:Данийы административон дих
Хслеб (Дзауы район)
Хслеб, Æхслеб дæр (მსხლები) у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.
Литературæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Бургъустаны рагъ
Бургъустаны рагъ (Боргустанский хребет, Боргустан) у хохы рагъ Цæгат Кавказы, Хъæрæсе-Черкес æмæ Стъараполы крайы.
Категори:Хохы рæгътæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Цæгат Кавказ
Мария Шварновна
Всеволоды усæй уæвгæйæ рауагъта 12 сывæллоны (уымæй йæ лæджы фæсномыг). Уцы сывæллæттæй цыппар систы Владимиры стыр кънйæзтæ (Константин, Юрий, Ярослав æмæ Святослав).
Марияйы хо Аннæ дæр уырыссаг кънйазмæ чындзы фæцыдис — уый уыдис Черниговы кънйаз Мстиславы ус, уымæн райгуырдис цыппар сывæллоны.
Мария сæвæрдта цалдæр моладзандоны бындур, уыдонæй зындгонддæр у Владимиры Успенский Княгинин монастырь; ныр дæр кусы. Мария æмæ йæ хо Аннæйы ингæнтæ уыцы моладзандоны сты.
Марияйы ном растуырнæг чырыстæттæ арынц куыд усы ном.
Фиппаинæгтæ
Категори:Уырыссаг кънйæзты устытæ Категори:Аллон паддзахы сывæллæттæ Категори:Владимиры чи амардис, уыдон
Игоры фырт Святослав
И́горы фырт Святосла́в (Свѧтославъ Игорєвичь, Святослав Игоревич; 942 — 972 мартъи) — Киевы стыр кънйаз 945-æм азæй 972-æм азы онг, зындгонд сси куыд æнтыстджын æфсадфæтæг.
Византиаг ратæдзæнтæ хонынц æй Сфендослав (Σφενδοσθλάβος) кæнæ Свендослев.
Уырыссаг историк Николай Карамзин Святославы рахуыдта «нæ рагон историйы Алыксан Мачъыдон».
Святослав стыр кънйаз сси 3-аздзыдæй, йæ фыд Рюричы фырт Игорь 945-æм азы куы фæмард, уæд. Хæдбарæй æлдариуæг кæнын райдыдта 960-æм азы. Уый йæ дард балцы куы уыд, паддзахадæн разамынд-иу лæвæрдта йæ мад — æхсин Ольгæ.
Фиппаинæгтæ
Святослав Категори:Æфсадфæтæгтæ
Хайты Владимир
Хайты Владимир у Цæгат Ирыстоны адæмон нывгæнæг, скульптор. Куыд фæзæгъынц, йæ æрыгон кары хуыдтой йæ «Перс».
Йæ бинойнаг у зындгонд оперон зарæггæнæг, Музыкалон театры солисткæ Билаонты Долорес.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны нывгæнджытæ Категори:Цæгат Ирыстоны скульптортæ Владимир
Дзаттиатыхъæу
Дзаттиатыхъæу кæнæ Дæллаг Сыба (ქვემო სბა, Дзаттиатыкау, Нижний Сба) у Хуссар Ирыстоны Дзауы районы хъæу.
Цардысты дзы Дзаттиатæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Гизæйы Егъау Сфинкс
Гизæйы Егъау Сфинкс у мысираг сфинкстæй æппæты рагондæр æмæ егъаудæр иу, лæууы фараон Хефрены пирамидæ-зæппадзы фарсмæ. Кæддæр йæ сæрыл уыд паддзахы худ дæр, йæ ныхыл та — калмы фæлгонц, бартæ æмæ уæларвон тых, зонындзинæдтæ уымæ кæй сты, уый нысанæн. Йæ даргъ боцъо та æвдыста, паддзахиуæггæнæг уый кæй у. Йæ боцъойы хæйттæ — дуры къæрттытæ кæддæр ракъкъахтой йæ разы змисы бынæй, паддзахы худ æмæ калмæй ницыуал баззад, æрмæст ма сæрыл ис сæ фæдтæ. Хъыгдард баййæфта паддзахы бæрæгбоны сæрæмбæрзæн дæр.
Рæстæг æгъатыр у. Змисджын тых дымгæтæ, уадтæ йæ æнусты дæргъы дауынц иуæрдæм, иннæрдæм. Иу æмæ йæ дыууæ хатты нæ фæкодтой змисы бын. Змисджын тыгъд быдыры æрдзыхъæдæн зын ныффæразæн у: бон дзы тæвдæй сулæфæн нæй, æхсæв ихæнæй фæлæууæн. Тæвд æмæ уазал кæрæдзи сонтивд кæй кæнынц, уый фыдæй афæстытæ. Уæдæ 3,5 мин азы размæ Астæуккаг денджызы зылды бирæ зæххæнкъуыстытæ уыд, фæстагмæ сакъадах Криты фарсмæ срæмыгъта вулкан Санторин. Уæд зæхх афтæ тынг нызмæлыд, æмæ Егъау Сфинксы сæр бынтондæр бынмæ æрхауд. Змисы бынæй йæ къахын райдыдта фараон Аменхотеп II, адарддæр æй кодта Тутмос IV.
Мысыры фæстаг паддзæхтæ хорз аудыдтой сæ рагон кувæндæттыл, фæлæ сæм фæстæдæр тых кæнынмæ цæуын райдыдтой фыццаг ассирийæгтæ, стæй персайнæгтæ, бердзейнæгтæ, ромæгтæ, византийæгтæ, араббæгтæ. Мысыраг историк аль-Махъризийы фыстытæм гæсгæ 1378 азы суфиаг фанатик Мухаммад Саим аль-Дахр, бынаттон зæххкусджыты куы федта сфинксæн кувгæ, тынг смасты æмæ асаста сфинксы фындз. XVIII æнусы Мысыр уыд мамлюкты къухы — уыдон, сæхи сармадзанæй æхсыныл ахуыр кæнгæйæ, нысанæн равзæрстой Егъау Сфинксы сæр. Æмæ йæ, æвæццæгæн, иу æмæ дыууæ хатты нæ акъуырдтой. Фæстæдæр уыдоны бафæзмыдтой Наполеоны сармадзанæй æхсджытæ дæр.
1920-æм азты Егъау Сфинкс реставрацигонд æрцыд.
Фиппаинæгтæ
Категори:Рагон Мысыры культурæ Категори:Дунеон хæзна алфавитмæ гæсгæ
721-æм аз
Амардысты
Категори:721
722-æм аз
Амардысты
Категори:722
Элиста
Элиста́ (Элиста, Элст) у сахар Уæрæсейы, Хъалмыхъхъы сæйраг сахар. Цæрынц дзы 103,5 мин адæймаджы (2021).
Фиппаинæгтæ
Категори:Хъалмыхъхъы сахартæ
Æрхуы
Æрхуы, (Cuprum — «Cu») у химион элемент, пластикон згъæр.
Кæс ноджы
Категори:Химион элементтæ Категори:Згъæртæ
Нашвилл
Нашвилл, Нэшвилл (Nashville) у АИШ-ы сахар æмæ Теннессийы сæйраг сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Теннессийы сахартæ
Драматург
Драматург у (dramaturges), драмон уацмыстæ (пьесæтæ) чи фыссы, ахæм фыссæг. Драмон литературæйы хицæн хæдхуыз здæхт у, сæрмагондæй кинематограф æмæ телеуынæнæн литературон уацмыстæ фæлдисыны хъуыддаг — кинодраматурги. Литературон киносценаритæ чи фыссы, уый хуыйны кинодраматург.
Категори:Драматурги
Корейаг алфавит
Корейаг алфавит корейаг лингвисттæ сарæзтой 1443 азы къарол Седжоны заказмæ гæсгæ. Корейаг адæм сæ алфавитæй тынг сæрыстыр сты æмæ йæ кадæн сарæзтой сæрмагонд бæрæгбон — Хангылы бон.
Дамгъæтæ
Хуссайраг традицимæ гæсгæ, алфавиты нымайынц 24 дамгъæйы. Уыдон сты:
ㄱ ㄴ ㄷ ㄹ ㅁ ㅂ ㅅ ㅇ ㅈ ㅊ ㅋ ㅌ ㅍ ㅎ ㅏ ㅑ ㅓ ㅕ ㅗ ㅛ ㅜ ㅠ ㅡ ㅣ
Цæгатаг традицимæ гæсгæ, корейаг алфавиты ис 40 дамгъæйы (уыдон дывæргонд дамгъæты дæр нымайынц, æмæ уый тыххæй):
ㄱ ㄴ ㄷ ㄹ ㅁ ㅂ ㅅ ㅇ ㅈ ㅊ ㅋ ㅌ ㅍ ㅎ ㄲ ㄸ ㅃ ㅆ ㅉ ㅏ ㅑ ㅓ ㅕ ㅗ ㅛ ㅜ ㅠ ㅡ ㅣ ㅐ ㅒ ㅔ ㅖ ㅚ ㅟ ㅢ ㅘ ㅝ ㅙ ㅞ
Уæрæсейы цы корейаг дзырдуæттæ уагъд цæуынц, уыдон пайда кæнынц цæгат-корейаг системæйæ.
Транскрипци
Категори:Алфавиттæ Категори:Корейаг æвзаг
Уилца
Уилца (Вильса) у хохы цъупп Кавказы, Цæгат Ирыстоны. Йæ бæрзæнд у 3861 м.
Баситы Мысост
Баситы Мысост (райгуырдис 1911-æм азы Æрыдоны — амардис 1989-æм азы) у ирон фыссæг. Йæ цыбыр радзырдтæй зындгонд у.
Æддаг æрмæг
Категори:Ирон фысджытæ Категори:Æрыдоны чи райгуырдис, уыдон Категори:Баситæ
Палестинæ
Палестинæ (فلسطين, ܦܠܫܬ, ארץ-ישראל) у бæстæ Æввахс Хурыскæсæны. Уымæ хауынц Газæйы Сектор, Голаны уæлваз, Израиль, Иорданы ныгуылæн был æмæ Иорданийы ныгуылæн районтæ.
1850
1850 1850
Лицъи
Лицъи у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Урсдзуары комы.
Литературæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
723-æм аз
Амардысты
Категори:723
Центрон Ютланди
Центрон Ютланди (Midtjylland) у Данийы регион.
Фиппаинæгтæ
Категори:Данийы административон дих
Мæхæмæтты Ахуырбег
Мæхæмæтты Алиханы фырт Ахуырбег (райгуырд 1936 азы 30 октябры) у номдзыд ирон ахуыргонд, историон зонæдты доктор, Уæрæсейы Федерацийы зонад æмæ техникæйы сгуыхт архайæг, ЦИПУ-йы ректорæй 15 азæй фылдæр фæкуыста, ныр у уыцы ахуырдоны президент.
724-æм аз
Амардысты
Категори:724
Францусаг æвзаг
Idioma franzés arz:فرنساوى Франк теле Französische Sproch Pranses Франкі́искъ ѩꙁꙑ́къ Franski eml:Francês Franskt (mál) Fraincis Frangais 𐍆𐍂𐌰𐌽𐌺𐌰𐍂𐌰𐌶𐌳𐌰 फ़्रांसिसी भाषा ᐅᐃᕖᑎᑐᑦ/uiviititut Lingua Fransesa फांसे भाषा Fransk språk فرانسوي Phransya simi فرانسۇز تىل Łéngoa fransexe Francès Wufaraas
Абайты Хаджумар
Абайты Хъырымы фырт Хаджумар (райгуырдис 1925-æм азы Ногиры — амардис 1982-æм азы) у Ирыстоны хуыздæр оперон зарæггæнджытæй иу.
Цардафыст
Хæсты размæ Ногир чысыл хъæу уыдис. Электрон рухс, стæмтæй фæстæмæ, никæмæ уыдис, фæтæген цырагъы рухсмæ цардысты. Пианино кæнæ рояль цы сты, уый та зонгæ дæр ничи кодта. Хъæуы фæзы уыд æрмæст иу радиорепродуктор. Йæ цæрджытæ уыдысты цардбæллон адæм, æууæндыдысты хуыздæр фидæныл, цырагъау кæрæдзи уæлхъус лæууыдысты.
Немыц куы æрбахæстæг сты, уæд æй йæ ныййарджытæ арвыстой сæ хæстæджытæм Хуссар Ирыстонмæ. Знæгтæ сывæллæтты æрвыстой Германмæ, æмæ йын уымæй тарстысты.
Ацы ран, фыййау уæвгæйæ, хæххон уыгæрдæнты уынд æмæ дидинджыты хæрздæфæй йæ зæрдæ радис. Хæхтæ йын лæвæрдтой уарзты æмæ сæрыстырдзинады æнкъарæнтæ, æмæ-иу зæрдиагæй базарыд. Йæ зарджытæн ныхæстæ æмæ музыкæ фыста йæхæдæг.
Хæсты фæстæ Абайты Хаджумар фидарæй сфæнд кодта зарæггæнæг суæвын. Уыцы рæстæг Мæскуыйы консерваторийы вокалон факультеты байгом ирон хайад. Уырдæм ахуыр кæнынмæ бацыдис Хаджумар. Консерватори, Мæскуы ныххызтысты лæппуйы зæрдæйы. Студенттæн гæнæн æмæ амал уыдис Мæскуыйы Стыр театрмæ цæуынæн. Ацы ран Хаджумар хъуыста зындгонд зарæггæнджыты хъæлæстæм. Фыццаг цы оперæмæ байхъуыста, уый уыдис «Иван Сусанин» (Глинка). Сæйраг партийы дзы зарыд Максим Михайлов. Уымæн уыдис диссаджы бæзджын рæсугъд хъæлæс. Арæх хъуыста Римский-Корсаковы «Садко»-мæ.
Ахуыры фæстæ оперон зарæггæнæг Абайты Хаджумары фæхуыдтой Алма-Атайы оперæ æмæ балеты театрмæ. Ацы ран кодта æнтыстджын куыст. Йæ бæрны-иу ын бакодтой сæйраг ролтæ, хорзæхджын æй кодтой Кады гæххæттытæй, фæлæ уæддæр йæ зæрдæ уыд йæ райгуырæн Ирыстоны. Уый фæндыдис зарын йæ фыдæлты уæзæгыл, вокалон культурæйы рæзтыл кусын. «Мæн Ирыстон сахуыр кодта, схъомыл мæ кодта, æмæ дзы хæсджын дæн»,— арæх-иу дзырдта Хаджумар.
Фæндзайæм азты кæрон уый ссыдис Дзæуджыхъæумæ æмæ архайдта Мæскуыйы ирон литературæ æмæ аивады декадæйы. Хаджумар сси музыкалон лекторийы солист. Уыцы рæстæг уым зарыдысты Аннæ Авдеенко, Зинаидæ Минович, Едзиты Нинæ æмæ, зæгъæн ис, Мæскуыйы консерваторийы æппæт рауагъдонтæ. Ацы ран æвæрдтой оперæтæй скъуыддзæгтæ, арæзтой музыкалон спектаклты композицитæ, æмæ се ’ппæты дæр Хаджумар архайдта зæрдиагæй. Концертты аритæ æмæ романстæй уæлдай зарыд адæмон зарджытæ: «Вдоль по Питерской», «Эй, ухнем», «Дубинушка», «Ноченьку», «Хорз ус кæмæн вæййы», «Толдзæ».
Мусоргскийы сфæлдыстадыл концертты оперæ «Борис Годунов»-ы уый равдыста Борисы мæлæты ныв, азарыд «Песня о Блохе», зæгъгæ, уый. 1963 азы бæрæг кодтой Вердийы райгуырды 160 азы юбилей. Хаджумар оперæ «Сицилийская вечерня»-йæ бацæттæ кодта Прочилайы ари, къарол Филиппы ари оперæ «Дон Карлос»-æй. Зарыдис сæ тæккæ бæрзонддæр профессионалон æмвæзадыл.
Абайы-фырты камерон репертуармæ куы кæсай, уæд ма дзы бирæ зындгонд зарджытæ, романстæ, оперæтæй аритæ ис: «Дон-Жуан»-ы оперæ (Соло) Лепореллойы ари, Варягаг уазæджы зарæг оперæ «Садко»-йæ, Гунойы оперæ «Фауст»-æй, Мефистофелы куплеттæ, оперæ «Фатимæ»-йæ Наибы ари, ирон адæмон зарæг «Хъуыбады», «Садойнаг шахтерты зарæг» æмæ бирæ æндæртæ.
«''Æз Абайты Хаджумаримæ куыстон, ирон театры музыкалон къорд куы байгом, уæдæй фæстæмæ. Уый канд Ирыстоны курдиатджындæр зарæггæнджытæй нæ уыд, фæлæ æнæхъæн бæстæйы дæр. Мæн фæнды йæ вокалон сфæлдыстады иу цауы тыххæй радзурын.
''Лекъты Юри Украинæйæ куы æрыздæхтис, уæд сфæнд кодта оперон спектакльтæй стыр концерт сæвæрын. Уыцы концерт-спектаклы 1970 азы æз зарыдтæн Хаджумаримæ. Уый зарыд Куыройгæсы парти Даргомыжскийы оперæ «Русалка»-йæ. Мах зарыдыстæм Кънйаз æмæ Куыройгæсы зындгонд дуэт. Хаджумар афтæ хорз æмæ профессионалон зард кодта, æмæ абон дæр мæ цæстытыл уайы. Мах æм хъуыстам æмæ бирæ рæстæг фырдиссагæй нæ зæрдæтæ се ’муд не ’рцыдысты. Куыройгæсы арийы ис ахæм ныв, æмæ йæ чызг Наташæ йæ цæстытыл уайы цыма йын йæ сæр лæгъзытæ кæны æмæ дзуры: «Æмæ мæнæн уыдис чызг…» Ацы ран залы адæмыл мæ цæст ахастон æмæ федтон, адæм сæ цæссыгтæ куыд сæрфтой, бирæтæ та дзы æргомæй куыд куыдтой.''
«''Хаджумар гигант уыд. Ахæм зарæггæнджытæ Ирыстоны нал ис''», — адон та сты нæ республикæйы адæмон нывгæнæг Хайты Владимиры ныхæстæ.
Æддаг æрмæг
Категори:Цæгат Ирыстоны зарæггæнджытæ Категори:Зындгонд ирæттæ Хаджумар Категори:Ногиры чи райгуырдис, уыдон
Сфинкс
thumb|240px|Сфинкстæ [[Бетъырбухы аивæдты академи|Аивæдты академийы раз Бетъырбухы, Невайы былгæрон. Максим Воробьёвы ныв (1835)]] Сфинкс (Σφίγξ, Σφιγγός) у мифон цæрæгой, йæ скульптурæтæ кодтой рагон мысырæгтæ ингæнтæ хъахъхъæнынмæ. Сфинкс, зæгъгæ, ахæм ном сын радтой бердзейнæгтæ, сæ адæмон сфæлдыстады сфинкс у таурæгъон цæрæгой, адæмы дæр чи хæры, ахæм.
Мысыры абоны горæт Гизæйы фараон Хефрены пирамидæйы фарсмæ цы Егъау Сфинкс ис, уый ныр фондз мин азы бæрц рæстæг йæхиуыл дис кæнын кæны фæлтæрты. Иуæй йæ кондæй: йæ гуырыконд у домбайы (цомахъы), йæ сæр та таурæгъон адæймаджы æнгæс; иннæмæй та йæ асæй: йæ бæрзæнд у 20 метры, йæ дæргъ 57 метры, йæ уæхсчыты цур йæ фæтæн 11 метры бæрц, йæ сæр адæймаджы сæрæй у 30 хатты стырдæр. Уымæй арæзт у хохы фахсæй рафтаугæ иу дурæй. Бынтон диссаг та у йæ цæстæнгас — цыдæр сусæг хъуыды дзы цыма æмбæхст ис æмæ нын æй æргом барæй нæ зæгъы, уæхи зонд æй æрцахсæд, зæгъгæ, ныл сæрыстырæй йæхимид худы.
Сфинкстæ Мысыры бирæ ис. Æвæрд сты фараонты пирамидæты цур æмæ рагон кувæн галуантæм фæндæгтыл, раст цыма сæ хъахъхъæнгæ кæнынц, уыйау. Фæлæ ахуыргæндтæ куыд зæгъынц, афтæмæй сфинкстæ пирамидæтæ æмæ галуантæй раздæр арæзт æрцыдысты. 1832-æм азы дзы дыууæ Аменхотеп III кувæн галуаны цурæй æрбаластой Бетъырбухмæ æмæ сæ 1834-æм азы равæрдтой цæугæдон Невайы былгæрон. Ацы сфинкстыл цæуы 3,5 мин азæй фылдæр.
Категори:Грекъаг мифологи Категори:Мысираг мифологи
Зеланди (регион)
Зеланди (Sjælland) у Данийы регион.
Фиппаинæгтæ
Категори:Данийы административон дих
725-æм аз
Амардысты
Категори:725
Великие Луки
Вели́кие Лу́ки (Великие Луки) у Уæрæсейы сахар Псковы облæсты. Цæрынц дзы 92,8 мин адæймаджы (2017).
Фиппаинæгтæ
Категори:Псковы облæсты сахартæ Категори:Хæстон намысы сахартæ
Волков, Александр Александры фырт
Александр Александры фырт Волков (1951-2017) у Удмуртийы Республикæйы президент 2000-æм азæй фæстæмæ. Райгуырдис 1951-æм азы 25 декабры сахар Брянсчы, йæ адæмыхаттмæ гæсгæ уырыссаг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Удмуртийы политиктæ
Бæгъиатæ (хъæу)
Бæгъиатæ кæнæ Бæгъиат (Багиата) у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Цъалагомы.
Цардысты дзы Бæгъиатæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Казвин
Казви́н (Газвин) у сахар Ираны цæгаты, æмæ остан (провинци) Казвины административон центр æмæ стырдæр цæрæнран.
Цæрджыты нымæц — 331 мин адæймаджы.
Казвин у текстилон индустрийы артдзæст. Ам амал кæнынц бæмбæг, цыллæ, царм.
Сахаргæрон æрбынат кодта Ираны стырдæр электростанцæ.
Сахары ис, æфсæнвæндаджы хахх «Тегеран — Тебриз»-ы кæуыл цæуы, ахæм станцæ.
XVI æнусы Казвин уыди Сефевидты империйы сæйраг сахар.
Категори:Казвины сахартæ
Хозиты Барис
Хозиты Раздены фырт Барис (райгуырд 1956-æм азы 15 июны Æрыдоны районы Рассветы хъæуы ) у аивад æмæ литературæйы иртасæг, ЦИПУ-йы аивæдты факультеты декан, газет «Рæстдзинад»-ы сæйраг редактор.
ЦИПУ-йы филологон факультеты фæстæ ахуырмæ ацыд Ленинградмæ. 1983-æм азы каст фæци Ленинграды паддзахадон университеты журналистон факультет, фæстæдæр сси зонæдты кандидат (1987). У 12 чиныджы автор.
1990-æм азты уыд ЦИПУ-йы журналистикæйы кафедрæйы разамонæг, ЦИПУ-йы телеуынынады хицау.
Фиппаинæгтæ
Барис Категори:ЦИПУ Категори:Æрыдоны районы чи райгуырдис, уыдон
Номдар
Номдар у, предмет чи нысан кæны æмæ фарстатæн «чи? цы?» чи дзуапп дæтты, ахæм дзырдты хуыз (ныхасы хай). Номдар у сæйраг лексикæйы категоритæй иу. Хъуыдыйады мидæг номдар фылдæр хатт вæййы сæйрат кæнæ æххæстæгæнæны ролы.
Номдар нысан кæны предмет уыцы дзырды уæрæх æмбарæны: дзауматæ (стъол, рудзынг), гоймæгтæ (сывæллон, ус), буаргъæдтæ (ссад, дон), цæрæгойтæ æмæ организмтæ (гæды, кæсаг, вирус), факттæ æмæ цаутæ (ныхас, зынгсирвæзт, æрхæндæг), миниуджытæ, архæйдтытæ, уавæртæ.
Номдартæ вæййынц иумæйаг æмæ сæрмагонд. Иумæйаг нæмттæ сты, бирæ иумыггаг предметты нæмттæ чи нысан кæнынц, уыдон (гæды, тетрад). Сæрмагонд номдартæ сты, иугай предметты нæмттæ чи амонынц, уыдон (Мæскуы, Япон, Уырызмаг). Ирон, уырыссаг æмæ бирæ æндæр æвзæгты сæрмагонд нæмттæ фыссынц стыр дамгъæйæ.
Ирон æвзаджы номдар хицæн кæнынæн ис æрмæст семантикон æмæ синтаксикон бындур — грамматикæты фыссынц номы категорийы тыххæй. Иу дзырдæн, йæ хъуыдыйады ролмæ гæсгæ, ирон æвзаджы уавæн и миногон æмæ номдар:
Мемфис (Теннесси)
Мемфис (Memphis) у АИШ-ы сахар, Теннессийы штаты æппæты стырдæр сахар.
Номдар
Номдарæн ис грамматикон категоритæ, æвзагæй-æвзагмæ иухуызон не сты. Зæгъæм, ирон æвзаджы номдартæн ис нымæц æмæ хауæны категоритæ. Уырыссаг æвзаджы уыцы категориты йеддæмæ ис ма æрды категори дæр. Китайаг æвзаджы та нæдæр нымæцы категори, нæдæр хауæнтæ ис.
Мемфис (Теннесси)
Фиппаинæгтæ
Категори:Теннессийы сахартæ
Номдар
Фиппаинæгтæ
Категори:Ныхасы хæйттæ
726-æм аз
Амардысты
Категори:726
Ходы Камал
Ходы Хазбийы фырт Камал (райгуырдис 1941-æм азы 26 январы Зæронд Бæтæхъойыхъæуы — амардис 2021-æм азы 24 июны) у зындгонд ирон поэт, тæлмацгæнæг, литературон критик, Цæгат Ирыстон — Аланийы Фысджыты Цæдисы сæрдар (1990 азæй). Камал у Цæгат Ирыстоны гимны автор.
1970 азы каст фæци Мæскуыйы Горькийы номыл литературон институт. Фыста районты газеттæм, куыста Цæгат Ирыстоны телеуынынады, дæс азæй фылдæр разамынд лæвæрдта «Мах дуджы» критикæ æмæ публицистикæйы хайадæн. Чиныгуадзæн «Ир»-ы редакторæй куыста. 1985-1989 азты уыд Цæгат Ирыстоны паддзахадон драмон театры директор.
Æддаг æрмæг
Категори:Ирон фысджытæ Камал
Къара
Къара у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы.
Аостæ
Аостæ (Aosta, Aoste, Aoûta) у сахар Италийы цæгаты, автономон облæст Валле-д’Аостæйы сæйраг сахар.
Къара
Литературæ
Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Артём (сахар)
Артём у сахар Уæрæсейы Денджызгæрон крайы. Цæрынц дзы 105,6 мин адæймаджы (2020).
Фиппаинæгтæ
Категори:Денджызгæрон крайы сахартæ
Сулейманов, Назим Гаджибабайы фырт
Назим Гаджибаба оглы Сулейманов (райгуырдис 1965-æм азы 17 февралы Сумгаиты) у Азербайджаны футболист, размæбырсæг. Хъазыдис йæ бæстæйы æмбырдгонд командæйы. Зындгонд у куыд «Нефтчи» æмæ «Аланийы» хъазæг. «Алани»-йы ма куы хъазыдис, 1995-æм азы ссис Уæрæсейы чемпион.
Ныртæккæ кæны тренеры куыст Азербайджаны. У «Олимпик-Шувалан»-ы сæйраг тренер.
Фиппаинæгтæ
Категори:Советон Цæдисы футболисттæ Категори:Азербайджаны футболисттæ Категори:Уæрæсейы футболисттæ Категори:ФК «Аланийы» хъазджытæ Категори:Азербайджаны футболон тренертæ Категори:Футболисттæ алфавитмæ гæсгæ
Йёнчёпинг (лен)
Фиппаинæгтæ
Йёнчёпинг
Деххода, Али Акбар
Али Акбар Деххода ( — Ali Akbar Dehkhodâ), 1879–1959, 9 мартъи, Тæхраны) — ирайнаг лингвист, фыссæг æмæ политик. Ныффыста, милуан дзырдмæ ’ввахс кæм ис (æдæппæтæй 15 томы), персайнаг æвзаджы ахæм дзырдуат. У æмбисæндты чиныг саразæг (т. 1–4; рацыди 1929–1931 азты).
Цард æмæ æхсæнадон-политикон архайды афыст
Райгуырдис сахар Казвинæй рацæуæг бинонты. Йæ фыд фæзиан, лæппуйыл 10 азы куы цыди, уæд. Деххода каст фæци колледж политологийы дæсныйадыл. Уым уæлдай æнтыстджынæй йæхи равдыста æвзæгтæ зоныны.
Активонæй архайдта политикон хъуыддæгты, уыди Меджлисы Тегеран æмæ Керманæй депутат Меджлисы. Фæстæдæр куыста Тегераны университеты цур Юридикон скъолайы сæргълæууæгæй. 1903-æм азы Деххода араст ис Балкантæм ирайнаг минæварады кусæгæй, фæлæ дыууæ азы фæстæ рацыди фæстæмæ Иранмæ æмæ бацархайдта Ираны конституцион революцийы.
1906-æм азы Деххода М. Дж. Ширази æмæ М. К. Тебризиимæ уагъта сатирикон журнал «Эсрафилы хæтæл». Уым фæсномыгæй мыхуыр кодта, фельетонтæ (ацы жанр уыди ног персайнаг литературæйы), сæ иумæйаг сæргонд уыди «Арвистон» («Всякая всячина»). Стæй ма журналы фыста, æнæраст æмæ æнæзакъондзинады ныхмæ арæзт чи уыди, ахæм сатирикон радзырдтæ æмæ æмдзæвгæтæ.
Ираны Деххода æмæ йæ тохæмбæлттæ Мирза Джахангир Хан æмæ Гасем Хан дыууæ азы дæргъы мæхуыры уагътой хи газет, цалынмæ йæ сих Мохаммад Али-сах нæ сæхгæдта, уæдмæ. Дехходайы бахъуыди йæ сæр бафснайын Европæйы. Уым уæвгæйæ уый дарддæр фыста йæ уацтæ. Фæстæмæ йæ райгуырæн бæстæм раздæхти 1911-æм азы, Али-сахы куы раппæрстой, уæд. Уыцы аз Деххода сси Меджлисы депутат.
Йæ публицистон æмæ политикон архайды уæлдай ма Деххода йæхицæн скодта ном францаг æвзагæй литературон тæлмацты фæрцы. Уыдоны ’хсæн Монтескьейы чиныг «Закъæтты моны тыххæй» («De l'esprit des lois») дæр.
Деххода 1933-æм азæй уыди Тæхраны профессор. 40-æм азты райдианы та сси Ираны æвзаг æмæ литературæйы академийы уæнг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ираны лингвисттæ Категори:Ираны фысджытæ Категори:Ираны политиктæ
727-æм аз
Амардысты
Категори:727
Дзедойы æфцæг
Дзедойы æфцæг (перевал Дзедо) у æфцæг Цæгат Ирыстон æмæ Хуссар Ирыстоны арæныл.
Категори:Ирыстоны æфцджытæ
Ноксвилл
Но́ксвилл (Knoxville) у Теннессийы æртыккаг стырдæр сахар (Мемфис æмæ Нашвиллы фæстæ).
Фиппаинæгтæ
Категори:Теннессийы сахартæ
1854
1854 1854 ई सं १८५४
Дезик æмæ Цыган
thumb|300px|Дезик æмæ Цыган ракетæйы мидæг старты агъоммæ Дезик æмæ Цыган уыдысты, атмосферæйы уæлдæр сывæлдæгтæм ракетæйыл чи стахтысты, уыцы фыццаг дыууæ куыдзы. Сæ тахт уыдис 1951-æм азы 22 июлы полигон Капустин Ярæй (Астраханы облæст).
Эксперименты нысан уыдис адæймаджы космосмæ тахтмæ бацæттæ кæнын. Куыйтимæ ракетæ стахтис Карманы хаххыл уæлдæр, 101 километры онг, уый та нымад цæуы космосы тахтыл.
Куыйты фыццаг тахты тыххæй информаци бирæ азты дæргъы сусæг уыдис, фыццаг хатт уый тыххæй радзырдтой ахуыргæндтæ В. Б. Малкин æмæ А. А. Гюрджиан Калугæйы 1991-æм азы, зонадон конференцийы рæстæг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Куыйтæ космосы Категори:Зындгонд куыйтæ Категори:1951
Кæсагджын (хъæу)
Кæсагджын кæнæ Кæсаджджын у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Къуыдаргомы.
Цæрынц дзы Гæджитæ, Габутæ, Дзахотæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Канск
Канск у сахар Уæрæсейы Красноярсчы крайы. Цæрынц дзы 88,9 мин адæймаджы (2020).
Фиппаинæгтæ
Категори:Красноярсчы крайы сахартæ
Тахъазты Фидар
Тахъазты Мæхæмæты фырт Фидар (дыгуронау Тахъазти Мæхæмæти фурт Федар; райгуырдис 1960-æм азы 4 февралы Лескены) у зындгонд ирон ахуыргонд, филологион зонæдты доктор, ирзонæг, ирон æвзаджы æнувыд иртасæг, бирæ зонадон куыстыты автор.
728-æм аз
Амардысты
Категори:728
Тахъазты Фидар
Астæуккаг скъола каст фæци 1977-æм азы, уый фæстæ службæ кодта Советон Æфсады рæнхъыты. 1981-æм азы бацыдис Цæгат Ирыстоны паддазахадон университеты филологон факультетмæ, райста дзы ирон æмæ уырыссаг æвзаджы ахуыргæнæджы дæсныйад. Бирæ азты дæргъы ахуыргæнæгæй куыста Мæцутæйы, Толдзгуны, Дзæуджыхъæуы скъолаты.
Уый иртаста пысылмон дины бынат традицион ирон культурæйы, йæ кандидаты диссертаци дæр уыимæ баст у, йæ темæ уыдис: «Пысылмон тæваг ирæтты фольклорыл» (Исламские мотивы в фольклоре осетин). Тахъазы-фырт ратæлмац кодта Хъуыран дыгурон диалектмæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны лингвисттæ Категори:Зындгонд ирæттæ Фидар Категори:Лескены чи райгуырдис, уыдон
Мусхъæу
Мусхъæу, дыгуронау Мусгъæу, вариант: Масугъæу (Новоосетинская) у станицæ Цæгат Ирыстоны Мæздæджы районы.
Æддаг æрмæг
Категори:Мæздæджы районы цæрæнрæттæ
Халланд
Халланд (Halland):
1855
1855 1855
28 февралы
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
729-æм аз
Амардысты
Категори:729
Пакистан
Пакистан (Пысылмон Республикæ Пакистан) (پاکِستان) у азиаг паддзахад Индийы фурды былгæрон. Цæрынц дзы 148 милуан адæймаджы бæрц. Йæ сæйраг сахар у Исламабад. Пакистан фæзынди 1947-æм азы Бритайнаг Индийы уæрсты руаджы.
Халланд (лен)
Ха́лланд (Hallands län) у лен Швецийы хуссар-ныгуылæны, централон сахар у Хальмстад.
Литл-Рок
Литл-Рок (Little Rock — «чысыл къæдзæх») у сахар АИШ-ы хуссары, штат Арканзасы сæйраг сахар. Цæрынц дзы 193 524 адæймаджы (2010).
Халланд (лен)
Фиппаинæгтæ
Категори:Швецийы административон дих
Литл-Рок
Фиппаинæгтæ
Категори:Арканзасы сахартæ
1856
1856 1856
Хетæгкаты Владимир
Хетæгкаты Михаилы фырт Владимир (райгуырдис 1902-æм азы Цъунары хъæуы — амардис 1973-æм азы) уыдис ирон хореограф, педагог, професссионалон сценæйыл ирон кæфтытæ фыццаг чи æвæрдта æмæ кафыдис, уыдонæй иу.
1923-æм азы райдыдта ахуыр кæнын Мæскуыйы сахары, Скæсæны фæллойгæнджыты Коммунистон университеты. Уыцы азы уыдис йæ дебют Мæскуыйы сценæйыл.
Хетæджы-фырт уыдис Хуссар Ирыстоны театры бындурæвæрджытæй иу. 1931-æм азы та сси йæ сæйраг режиссёр æмæ директор. 1933-æм азы æрлæууыдис Гуырдзыстоны филармонийы сæргъы. 1935-æм азы Владимир архайдта кавказаг кафджыты гастролты Лондоны, иннæ азы та — Тбилисы чи уыдис, уыцы Æппæтгуырдзиаг олимпиадæйы (уырыс. Всегрузинская олимпиада).
Хæрзиуджытæ
Хетæгкаты Владимир уыдис Гуырдзыстоны ССР-ы сгуыхт артист æмæ бирæ кафæн фестивальты лауреат. Хорзæхджынгонд æрцыдис орден «Цыты нысан»-æй.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирыстоны хореографтæ Владимир
730-æм аз
Амардысты
Категори:730
Цоцитæ
Цоцитæ кæнæ Чочитæ (Цоциевы, Чочиевы, Чочишвили, ჩოჩიშვილი ) сты ирон мыггæгтæй иу.
Цоцитæ Астæуккаг Ерманмæ балыгъдысты Ортъеуы хъæуæй. Уырдæм та рафтыдысты Нары комы, Поты фæзæй. Уымы Цуцитимæ сты иу мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Дзæгъдзæгъгæнæг
Дзæгъдзæгъгæнæг кæнæ зырзыраг, дзæгъдзæгъаг (Papaver, Мак) у зайæгойты мыггаг.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Хъацæнтæ (хæринаг)
Тедеты Бахвæ
Цардафыст
Тедейы-фырт хъуыстгонд спортсмен ссис, Дзæуджыхъæуы футболон клуб «Алани»-йы хъазын куы райдыдта, уæд. Æдæппæтæй дзы фæхъазыдис 10 азы (1990–1992, 1994–1997, 1999–2001). Йæ хъазыны карьерæ куы фæцис, уæд Бахвæ цалдæр хатты уыдис «Алани»-йы сæйраг тренер (2002, 2003–2004, 2005).
Тедеты Бахвæ у, Уæрæсейы чемпионаты кæй бакъуырдта, уыцы пуртиты нымæцмæ гæсгæ «Алани»-йы рекордсмен — 50 пуртийы. Æдæппæтæй Уæрæсейы чеспионаты бакъуырдта 59 пуртийы æмæ уыцы бæрæггæнæнмæ гæсгæ æппæт хъазджыты номхыгъды ахсы 18-æм бынат.
1993–1994-æм азты Тедейы-фырт Уæрæсейы иугонд командæйы ахъазыдис 6 матчы æмæ бакъуырдта иу пурти. Уый размæ ма хъазыдис ССР Цæдисы æрыгон лæппуты æмæ фæсивæды командæты. 1990–1991 азты Бахвæ ахъазыдис 3 матчы ССР Цæдисы олимпаг иугонд командæйы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Уæрæсейы футболисттæ Категори:Уæрæсейы чемпионтæ (футбол) Бахвæ Категори:Цхинвалы чи райгуырдис, уыдон Категори:ФК «Аланийы» хъазджытæ Категори:Советон Цæдисы футболисттæ Категори:Ирон спортсментæ Категори:Футболон тренертæ
Ресы хох
Ресы хох у хохы цъупп Цæгат Ирыстон æмæ Хуссар Ирыстоны ’хсæн. Ресы хохы номыл Республикæ Хуссар Ирыстоны арæзт æрцыд информацион агентад «Рес».
Хохы бæрзæнд у 3285 метры.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Чжэн Хэ
Чжэн Хэ (1371 — 1435) — китайаг денджызы цæуæг æмæ дипломат. Скодта авд денджызон балцы (1405—1407, 1407—1409, 1409—1411, 1413—1415, 1417—1419, 1421—1422 æмæ 1431-1433 æзты).
1857
1857 1857
Чжэн Хэ
XV æнусы райдайæны сахар Нанкинæй хурныгуылæнмæ араст науты уæды заманы æппæтæй егъаудæр армадæ, йæ сæргъы адмирал Чжэн Хэ. Йæ бæрны уыди 300 науы 28 мин матросимæ — ахæм флот уымæй фæстæмæ фондз фондзыссæдз азы дæргъы иу паддзахадмæ дæр нал уыд. Наутæ куыд арæзтой Китайы, уый дæр стыр диссагæн баззад æнусты дæргъы, иннæ бæстæты ахæм наутæ аразын 350 азы фæстæ базыдтой.
Чжэн Хэйы наутæй иутæн сæ дæргь уыдис æнæхъæн 100 метры, сæ фæтæн та 50-мæ æввахс уыдысты бирæуæладзыгон, алæмæты рæсугъд фæлгонцгонд каютæтимæ. 1492 азы Колумб цы æртæ науыл фæраст, уыдонæн се стырдæры дæргь хæццæ кодта æрмæст 30 метрмæ.
Чжэн Хэ бахæццæ Африкæмæ, алы диссæгтæ дзы æрбаласта, уыимæ жирафтæ дæр. Куыд вæййы алы хатт дæр, афтæ та уымæ дæр хæлæггæнджытæ разынд æмæ йæ императоры цæсты бафтыдтой. Цытæ федтой, цытæ бавзæрстой, кæуылты æмæ куыд ленк кæнын æмбæлы дард бæстæтæм — æппæт уыцы фыстытæ йын басыгьтой.
Диссаг рауади Китайы хъуыддаг: Чжэн Хэйыл фæуæлахиз сты цыбырзонд ахуыргæндтæ. Мах, дам, æндæр бæстæты ницы хъуыддаг ис, зæгъгæ, сæ радыдæй император нал уагъта фурдты сæрты æндæр бæстæтæм ленк кæнын, ног наутæ аразын, чи сæм уыд, уыдон та сæхæдæг дæрæн ныккодтой. 3500 науæй флот байсæфт тæссармæ зондыл хæст ахуыргæндты азарæй, æмæ Китай бирæ æнусты дæргъы дунейы царды хъæрæй иппæрдæй баззад. Уыйхыгъд размæ рацыдысты Европæ, стæй та Америкæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Китайы зындгонд адæм Категори:Денджыздзаутæ Категори:Куньмины чи райгуырдис, уыдон
1858
1858 1858
731-æм аз
Амардысты
Категори:731
1860
1860 1860
Жуковский (сахар)
Жуко́вский (Жуковский) у сахар Уæрæсейы Мæскуыйы облæсты. Цæрынц дзы 107,5 мин адæймаджы (2021).
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæскуыйы облæсты сахартæ
Хальмстад
Ха́льмстад (Halmstad, ) у сахар æмæ порт Швецийы хуссар-ныгуылæны.
Фиппаинæгтæ
Категори:Швецийы сахартæ
Музей д’Орсе
right|thumb|300px|Музей д’Орсе Музей д’Орсе (Musée d’Orsay) у сурæтгæнæн аивады музей Парижы.
732-æм аз
Амардысты
Категори:732
1861
1861 1861
Хъуысатыхъæу
Хъуысатыхъæу (Кусово) у хъæу Цæгат Ирыстоны Мæздæджы районы, Хурыхъæумæ ’ввахс.
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæздæджы районы цæрæнрæттæ
Фыдыуани
Фыдыуани у фыдмигъæй, фыдкъæвдайæ, фыддымгæйæ, фосæй быдыртæ чи хъахъхъæны, уый. У карз æмæ йын адæм хъуамæ лæгъстæ кæной. Сылгоймæгтæ-иу скодтой чъиритæ æмæм сæ быдырмæ хастой. Куывтой, цæмæй сæ бахъахъхъæна. Фыдыуани æмæ Уацилламæ ис бирæ æнгæсæнтæ.
Категори:Ирон мифологи
1863
1863 1863
Астæу дон
Астæу дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Дыгуры районы. Уый у цæугæдон Урсдоны къабаз, Дур-Дуры фæрсагдон.
Цæугæдон Астæу доны былтыл лæууы сахар Дигорæ.
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
1862
1862 1862moi nanca 1862
733-æм аз
Амардысты
Категори:733
1865
1865 1865
Уфа
Уфа́ (Өфө) у стыр сахар Уæрæсейы, Башкортостаны сæйраг сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Башкортостаны сахартæ
734-æм аз
Амардысты
Категори:734
Орхус
Орхус (Århus) у Данийы дыккаг стырдæр сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Данийы сахартæ
Абу-Даби
Абу-Даби (أَبو ظَبِي ) у Араббы Иугонд Эмиратты сæйраг сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Араббы Иугонд Эмиратты сахартæ
Глазов
Гла́зов (Глазкар, Сингурт) у сахар Удмуртийы. Цæрынц дзы 91,9 мин цæрæджы (2021).
Фиппаинæгтæ
Категори:Удмуртийы сахартæ
Веттерн
Ве́ттерн (Vättern) у Швецийы дыккаг стырдæр цад. Йæ фæзуат у 1912 км².
Категори:Швецийы цæдтæ
Бразилийы импери
Наполеоны æфсад Португали куы баистой, португайлаг къарол Жуан VI йæ бинонтимæ ралыгъди Бразилимæ — Португалийы ахсджиагдæр колонимæ. Къарол царди Рио-де-Жанейройы 1821-æм азы онг. Уыцы рæстæг уый йæхæдæг Бразилийы статус фæбæрзонддæр кодта — йæ къаролады ног ном сси Португали, Бразили æмæ Альгаврæйы Иугонд Къаролад (1815). Жуан VI Лиссабонмæ куы цыди, уæд йæ фæстæ ныууагъта йæ фырт Педруйы — уый сси Бразилийы вице-къарол регент.
Уыцы иу аз Португалийы парламент, Бразилийы статус ногæй фæныллæгдæр уа æмæ йæ автономи аиуварс уа, ахæм уынаффæ рахæста. Португалийæ Бразилимæ æрбацыдысты æфсæддонтæ уыцы уынаффæ сæххæст кæнынæн. Бразилийы цæрджытæ растадысты, уыцы растадæн разамынд лæвæрдта регент Педру йæхæдæг — Португалийы парламентмæ уый ныффыста, адæм мæ курынц сæрибарыл тох кæнын, зæгъгæ.
Змисджыны комы дон
Картæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Бразилийы импери
1822-æм азы 12 октябры фехъусын кодтой, дон Педру Бразилийы фыццаг император кæй сси, уый. Йæ коронаци уыдис уыцы иу азы 1 декабры.
Португали йæ кæддæры колонийы хæдбардзинадыл сразы æрмæст 1825-æм азы.
Бразилийы импери уыдис, цагъарад чи аивта, Америкæйы фæстаг ахæм паддзахад. Цагъарад аивыны тыххæй закъон зындгонд сси куыд Сыгъзæрин закъон, уый скуыста 1888-æм азы. Уый фæстæ импери бирæ нæ бафæрæзта — æмæ 1889-æм азы император йæ тронæй аппæрст æрцыд, Бразили сси республикæ.
1867
1867 1867
Окуджава, Булат Шалвæйы фырт
Окуджава, Шалвæйы фырт Булат (1924-æм азы 9 майы, Мæскуы — 1997-æм азы 12 июны, Кламар) уыд советон æмæ уæрæсейаг поэт, композитор, фыссæг æмæ сценарист. Уый ныффыста 200 авторон æмæ эстрадон зарæджы бæрц.
Йæ фыд, Шалвæ Окуджава, уыд гуырдзиаг коммунист, партион архайæг, куыста Уралы. 1937-æм азы уый репрессигонд æрцыд, фехстой йæ уыцы иу аз. Йæ мад — сомихаг Ашхен Налбандян.
Фиппаинæгтæ
Категори:Советон Цæдисы фысджытæ Категори:Советон Цæдисы композитортæ Категори:Советон Цæдисы поэттæ Категори:Уæрæсейы фысджытæ Категори:Уæрæсейы композитортæ Категори:Уæрæсейы поэттæ
1868
1868 1868
1866
1866 1866
735-æм аз
Амардысты
Категори:735
Уылыбиатæ
Уылыбиатæ (Улубиевы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Сосланы бæрæгбон
Нæ рагфыдæлты уырныдта, Нарты байзæддæгтæ кæй сты, уый. Уымæн æвдисæн у Дыгургомы Сосланы кувæндон. Уыцы ран, обауы астæу ссардтой 2 метры дæргъæн стæгдар. У Мæцутæмæ ’ввахс. Вæййы сусæны мæйы фыццаг хуыцаубоны. У хоры æмæ фæллойы бæрæгбон. Кувæндонмæ цæуыны бар ис алкæмæндæр-сылгоймагæй, нæлгоймагæй. Кувæг адæм Сосланæй фæкурынц боныхорзæх, рæстæджы хорзæх. Сосланы бæрæгбон Дыгуры нартæккæ дæр кæнынц.
Категори:Ирон бæрæгбæттæ
Амазонкæ (нысаниуджытæ)
Амазонкæ:
Гури
Гу́ри (გურია) у историон бæстæ æмæ край (мхаре) Гуырдзыстоны ныгуылæны. Йæ сæйраг сахар у Озургети.
Категори:Гуырдзыстоны регионтæ
736-æм аз
Амардысты
Категори:736
Эр-Рияд
Эр-Рия́д (الرياض) у Сауды Араббы сæйраг сахар.
Категори:Сауды Араббы сахартæ
1869
1869 1869moi nanca 1869
1872
1872 1872
1873
1873 1873
1875
1875 1875
ОКАТО
ОКАТО (Общероссийский классификатор объектов административно-территориального деления) у, Уæрæсейы чи ис, æппæт ахæм объектты (хъæуты, сахарты, цæугæдæтты æ. а. д.) классификаци.
738-æм аз
Амардысты
Категори:738
Академи делла Крускæ
Академи делла Крускæ у, йе сконды италиаг æвзаджы лингвистикæ æмæ филологийы къабазы дæснытæ æмæ эксперттæ кæмæн ис, уыцы академион уагдон Италийы. Ис дзы 15 уæнджы. Уыдонæй æппынкъаддæр æхсæз хъуамæ уой, Академийы штаб-фатер кæм ис, уыцы Флоренцийы цæрджытæ. Академийы 15 уæнгæй фæстæмæ ма гæнæн ис æмæ дзы уа ассоциацигонд 15 италиаг корреспонденты æмæ 15 фасарæйнаг корреспонденты.
Академи делла Крускæ сæхгæдæуыд 1783-æм азы, 1811-æм азы та йæ Наполеон Бонапарт ногæй байгом кодта. Уагдоны бæрны уыдис «ногæй бакусын италиаг æвзаджы дзырдуатыл æмæ цæст дарын йæ сыгъдæгдзинадмæ». Паддзахы нысан уыдис, йæ хойæн кæй бабар кодта, уыцы герцогад Тосканæйы æнæбарвæндæй сфидар кæнын францаг æвзаг. 1809-æм азы 9 апрелы кæй рауагъта, йæ уыцы декретæй Наполеон ратта тоскайнæгтæн сæхи æвзагыл дзурыны бар. Уыцы декреты фыстæуыд, зæгъгæ, «италиаг æвзагæй Тосканæйы ис пайдагæнæн францаг æвзаджы æмрæнхъ трибуналты, нотариалон актты æмæ приватон гæххæттыты». Декреты ма фидаргонд цыдис, йæ бæрц 500 наполеоны кæмæн уыдаид, ахæм æрвылазон преми. Лæвæрд та цыдаид «сæ куыстытæй италиаг æвзаджы сыгъдæгдзинад бахъахъхъæнынæн тæккæ ахадгæдæр хайбавæрд чи скæндзæн, уыцы автортæн».
Ципрангом
Ципрангом, вариант: Шипрангом у ком Хуссар Ирыстоны, Тлигомы хуссарырдыгæй.
Литературæ
Категори:Хуссар Ирыстоны кæмттæ
Мельбурн
Ме́льбурн (Melbourne ) у Австралийы дыккаг стырдæр сахар (Сиднейы фæстæ). Уый у штат Викторийы сæйраг сахар.
Æрбынат кодта паддзахады хуссар-скæсæны.
*
1876
1876 1876
Кондотьер
thumb|Кондотьер. [[Леонардо да Винчийы ныв]] thumb|left|[[Артемизия Джентилески. Кондотьеры портрет, 1622-æм аз]] thumb|[[Андреа дель Кастаньо. Кондотьер Пиппо Спанойы портрет, Вилла Кардуччи]] Кондотьертæ (condotta-йæ — бардзырд æфсæддон куыстмæ райсыны тыххæй) — XIV—XVI æнусты Италийы æфсæддон къордты разамонджытæ, уыдысты сахар-коммунæты кæнæ паддзахты æфсæддон æххуырстытæ. Алы къорд дæр иу æрæмбырд ис йæ разамонæджы алфамбылай, уый сидти æмæ уæгъд кодта балы, фыста бадзырдтæ (кондоттæтæ) хæстон операцитæ кæныныл, иста мызд (soldo — «мызд», кæс салдат) æмæ фыста æххуырст æфсæддонтæн. Афтæ дæр-иу уыд æмæ кондотьертæ ахстой хицауиуæг сахарты, æмæ арæзтой синьоритæ. Кондотьерты рæнхъыты уыдис тынг бирæ авантюристтæ. Арæх кондотьертæ мызд райсты фæстæ иу аивтой иу хæцджыты лагерæй иннæмæ æмæ сæ æххуырсæгты тыхфæлгъауын кодтой.
Кæс ноджы
Категори:Астузаман Категори:Италийы истори
Ецъына
Ецъына у æдзæрæг хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы.
Истори
Лйайы доны галиу фарс, Ецъынайы комы рахиз былыл, Ецъынайы цардысты Дзанайтæ, Бырнацтæ æмæ Еналдытæ. Ам уыдис райдайæн скъола. Йæ фыццаг ахуыргæнæг уыдис Джиоты Тотрадзы чызг Мара. Раздæры ахуыргæнæг 86-аздзыд Бырнацты Лади куыд дзуры, афтæмæй скъола сарæзтой Гуыркъуымты комы цæрджытæ иумæйаг сходы уынаффæмæ гæсгæ сæхи хардзæй. Хъæдæрмæг ластой Хъæды сæрæй Мамысоны æфцæгыл. Скъолайы арæзтад баргонд уыдис йæ амидингæнджытæ Бырнацты Габо æмæ Джиоты Къостайæн.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Дзанайтæ, Еналдытæ, Бырнацтæ.
739-æм аз
Амардысты
Категори:739
Ецъына
Литературæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
1878
1878 1878
Керчь
Керчь (Керчь, Керч, Keriç,, Παντικάπαιον) у сахар Хъырымы скæсæны, Керчы донкъубалы былтыл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хъырымы сахартæ
Ног Хуссар Уэльс
Ног Хуссар Уэльс (New South Wales) у штат Австралийы хуссар-ыскæсæны. Йæ сæйраг сахар у Сидней.
Фиппаинæгтæ
*
Нассау (Багамтæ)
Нассау (Nassau) у Багамты сæйраг сахар. Ис Нью-Провиденсы сакъадахыл.
Категори:Багамтæ
Скæсæн (хъæу)
Истори
Семсайæ фæндаг дарддæр цæуы Гуыркъуымты комы доны былтыл хуымты æмæ фосхизæнты ’хсæнты. Куыд фалæмæ фæндаг йæхи исы уæлдæрæй-уæлдæр æмæ куы иу, куы иннæ хъæуы рæзты, доны рахиз-бахизгæнгæйæ, цæуы размæ — Лйамæ.
Скæсæны фидар къæдзæхы риуыл Дзидаханты бæрзонд мæсыджы фарсмæ æркъахыртæ сты хæдзæртты систæ. Ам цардысты Дзидахантæ æмæ Дзапартæ: ныр дзы цæрæг нал ис.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Дзапартæ, Дзидахантæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Кушанты паддзахад
Кушанты паддзахад уыд I-III æнусты дынджыр азиаг импери, йæ тæмæны Араббы денджызæй Къаспы денджызмæ аивазта. Тохайраг æвзæгтæй дзы пайда кодтой.
Кушанты паддзахад уыд бирæнацион, динтæ дæр дзы уыдысты бирæ. Кушайнаг культурæйы ис бердзенаг, китайаг æмæ индиаг тæваг.
Æддаг æрмæг
Категори:Азийы истори Категори:Историон бæстæтæ
Белгород
Бе́лгород (Белгород) у сахар Уæрæсейы, Белгороды облæсты сæйраг сахар. Йæ цæрджыты нымæц у 330 мин (2004), цæрджыты нымæцмæ азæй-азмæ æфты цæгатæй ардæм чи ’рцæуы, уыдон. Сахар у хъарм æмæ рæсугъд, хæринаджы æргътæ дзы сты аслам, æмæ уый тыххæй адæмы зæрдæмæ цæуы.
Белгородæй Мæскуымæ 695 километры и.
Истори
Белгород фæзынд VII æнусы кæрон, фыццаг хатт йæ кой чындæуы 997-æм азы. Белгороды гæнах уыд тынг ахсджиаг Киеваг Уæрæсейы арæнтæ печенег æмæ монголæй хъахъхъæнынæн. Уæд Белгородмæ æрвыстæуыд, закъонмæ гæсгæ кæй нæ амардтой, ахæм фыдгæнджытæ, сæ лæджы чи фæсæйдтой æмæ хъахбай устытæ.
Иу кæнæ дыууæ хатт нæ уыд Белгород бынтон сыгъд, æмæ уый тыххæй 1596-æм азы сахары фæзынд дурын гæнах. Уæдæй фæстæ суанг 1785-æм азмæ (Уæрæсе Хъырым тыхæй куы байста) хъырымаг тæтæрæй хъахъхъæнæн бынат уыди.
Нырыккон Белгород
Белгороды ис цалдæр уæлдæр ахуырады уагдоны.
Фиппаинæгтæ
Категори:Белгороды облæсты сахартæ Категори:Хæстон намысы сахартæ
Токаты Гогки
Токаты Ахмæты фырт Гогки (райгуырдис 1913-æм азы, Цæгат Ирыстоны Сечеры хъæуы — амардис 2005-æм азы 25 ноябры, Англисы графад Суррей) уыдис советон æмæ бритайнаг ахуыргонд, ракетодинамикæ æмæ космонавтикæйы специалист.
Ахуыры азтæ
Токайы-фырты мысинæгтæм гæсгæ, лæппу иунæг бон дæр нæ ахуыр кодта скъолайы. 1924-æм азы Гогки бацыдис Фæскомцæдисы рæнхъытæм. 1928-æм азы та сси коммунист. Йæхæдæг фæстæдæр куыд загъта, афтæмæй уæды азты уый уыди «æрыгон фанатик».
1928-æм азы Токайы-фырт афтыди Ленинградмæ, цыран ахуыр кодта рабфачы. Уырдæм æй арвыстой, Цæгат Кавказы фыццаг трактортæй иуыл — «Фордзон»-ыл трактористæй кæй куыста, уый фæрцы. 1932-æм азы Гогки каст фæци Бауманы номыл Уæлдæр техникон училище (ныртæккæ — Бауманы номыл Мæскуыйы паддзахадон техникон университет). 1937-æм азы фæскомцæдисон балцæгимæ ацыди Жуковскийы номыл Æфсæддон-уæлдæфон академимæ. Афæдз фæстæ Токайы-фырт сси уыцы академийы лабораторийы сæргълæууæг, 1938-æм азы райста диплом. 1941-æм азы йын лæвæрд æрцыд зонæдты кандидаты ном æмæ уыцы аз сси авиацион техникæйы факультеты декан.
Хæсты азтæ
Хæсты райдианæй службæ кодта бомбæкалæг авиацийы, фæлæ рæхджы йæ райстой фронтæй Мæскуымæ, ракетæтæ кæныны къабазы кусынмæ.
1881
1881 1881 1881
740-æм аз
Амардысты
Категори:740
Токаты Гогки
Авиацион проекттыл куыст
Фыдыбæстæйы Стыр хæсты заман Токайы-фырт куыста сусæг проекттыл æмæ уыциу рæстæг касти лекцитæ Мæскуыйы цалдæр техникон ахуырдоны. 1947-æм азы йын лæвæрд æрцыд дæлбулкъоны цин, æмæ уыцы аз æй экспертон къамисы иннæ уæнгтимæ арвыстой командировкæйы Скæсæн Берлинмæ — уым бæрæг кодтой, окупацийы советон зонæмæ чи бахауди, уыцы немыцаг ахуыргæндтæ-ракетæгæнджыты.
Бæрæгдзауы архайд
1945-æм азы Берлины, Соколовскийы амындæй, сси Цæдисон контрольгæнæн уынаффæдоны нымæрдар, æмæ уыцы бынаты кусгæйæ, йæ комкоммæ хицау уыди Георгий Жуков. Токайы-фырты куысты сæр уыди ахæм: хъуамæ æмбырд кодтаид Вернер фон Брауны гермайнаг ракетон программæйы, стæй хæстон хæдтæхджытæ кæныны тыххæй æппæт хабæрттæ. Ацы хæслæвæрд Токайы-фырт æххæст кодта Сергей Королевимæ иумæ. Гогкийы разамындæй Советон Цæдисмæ раластæуыд хæдтæхæг «Фоке-Вульф» (Focke-Wulf) саразæг Курт Танк (æндæр ратæдзæнтæм гæсгæ — йе ’мкусджытæй иуы).
1947-æм азы Токайы-фыртмæ фæсидтысты Кремльмæ æмæ бафæдзæхстой цæмæй, Германы цы реактивон бомбæкалджыты проекттæ ссардæуыд, уыдон АИШ-ы ныхмæ хæсты цас бæззынц, уый сбæрæг кæна. Ноджы йын бахæс кодтой Францæй радавын раззагдæр немыцаг инженертæй иуы — Эйген Зенгеры (Eugen Sänger).
Алыгъд
СМЕРШ æй æрцахсынмæ кæй хъавы, уый æнæнхъæлæджы базонгæйæ, Токайы-фырт йæ бинойнаг Азæимæ афтыди оккупацийы англисаг зонæмæ. Берлины бритайнаг сектормæ куы бацыдис, уæд ракуырдта политикон лигъдоны статус. 1947-æм азы йын лæвæрд æрцыд бритайнаг паспорт æмæ ног ном — Грегори Токати (уый размæ документты фыста «Григорий Токаев»), уый фæстæ цалдæр мæйы бритайнаг бæрæгдзаутæ æмбæхстой Гогкийы советон агенттæй. Советон Цæдисы ахуыргондæн фæсаууонмæ рахастой 25 азы рæстмæгæнæн-фæллойгæнæн лагеры фæбадыны тæрхон.
Токайы-фырт йæ рæстæджы ныффыста йæ алыгъды тыххæй чиныг. Йæ хабæрттæм сцымыдис сты чиныгуадзджытæ, фæлæ Токайы-фырты биографийы дзæвгар æрмæджытæ ныронг дæр сты сусæггонд.
Куыст англисаг проекттыл
Стыр Британийы æмбæстаг куы сси, уæд Токайы-фырт куыста паддзахады сусæг уагдæтты. 1960-æм азæй, Нортхэлнтон, зæгъгæ, уыцы Уæлдæр технологийы колледжы касти лекцитæ аэронавтикæйыл, 1961–1975-æм азты уыди колледжы сæргълæууæг, профессор (1967). Англисы зонадон архайдимæ Гогки æмрæстæджы касти лекцитæ АИШ-ы, Голландийы, Турчы, Ираны, Нигерийы университетты.
Публицисты архайд
Авиацион проекттыл архайды уæлдай, Токайы-фырт фыста публицистон уацтæ. Йæ публицистикæйы критикæ кодта советон режим (сæрмагондæй, уыди советон биологон хæцæнгæрзтæ аразыны ныхмæ, стæй Европæйы мидæг уыцы паддзахады политикæйы ныхмæ) æмæ уый охыл йæм сызнаг сты бритайнаг галиуонтæ (левые).
Америкæйы аэрокосмосон проекттыл куыст
1960-æм азты Токайы-фырт арвыстæуыд АИШ-мæ, Мæймæ адæймаджы арвитыны проектыл кусынмæ.
Ахуыргонды сгуыхтыты банымад
АИШ-ы Нью-Мексикойы штаты Лос-Аламосы зылды æрæвæрдæуыд ахуыргонды бронзæ бюст ахæм фыстимæ: G. A. Tokaty.
Лондоны цур университетон сахаргонды уынгтæй иуæн рардæуыд Токайы-фырты ном. Ситийы университеты Лондоны лорд-мэр (уыциу рæстæг у ацы ахуырдоны ректор) æрвылаз дæтты Токаты Гогкийы номыл стипенди.