cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хазары каганад
Каганады паддзахадон дин æмæ хицауады тыххæй
Цымыдисаг фактæй зыны Каганады политикон сконд: динон хицауад уыди каганты (рагон хазайраг мыггаг Ашинты байзæддæгты) къухты, фæлæ æцæг хицауиуæг кодтой бектæ. Йæ хæдбар историйы дæргъы Каганад хицауиуæг уыди бектæ-Буланидтæй, кагантæ та æрвыстой сæ тюркаг муртаккаг дин æмæ сæ паддзахады сын æгъдау лæвæрдтой цыма æрдæг-Хуыцауттæн. Уæдыккон азфысджытæ, дунеон динты минæвæрттæй уæвгæйæ, арæх-иу фиппайдтой æмæ Каганады мидæг алыхуызон конфесситы минæвæрттæ цардысты æнæ кæрæдзиимæ знагдзинадæй. Хазары каганад у дзуттаг æхсæнад кæм равзæрдис æмæ ныффидар, ахæм рæттæй иу. Уый минæвæрттæ Каганады сæфты фæстæ алыгъдысты Европæмæ æмæ бацыдысты ашкеназиты кондмæ.
Каганады хæдзарад æмæ политикæйы тыххæй
Астæузаманон араббаг-персайнаг, славяйнаг, бердзейнаг, гуырдзиаг, сомихаг æмæ латинаг æвзагыл цы фыстæуыди, уыцы азфыстыты Каганад бæрæг æвдыст цæуы куыд Скæсæйнаг Европæйы паддзахад-гегемон. Каганады æддагон политикæйы бындур уыди сыхаг бæстæты байст: хазар кодтой стæрон бабырстæ Фæскавказ, Цæгат Кавказ, скæсæн-славяйнаг знæмты цæдисты зæххытæм æмæ алыхуызон цæугæцардгæнæг адæмыхæттытæм. Дæргъвæтин рæстæджы дæргъы тох кодтой арабимæ. Фæстæдæр Каганады æддагон политикæ арæзт цыди æхсæнадæмон базарады руаджы: Каганад æрбынат кодта сæйраг базарадон фæндæгты цур. Хазар джиппыуагътой сæхи æвзист æхца, фæлæ ацы фарста нырма у иртасинаг.
Каганады сæфты тыххæй
Каганад куыд сæрибар паддзахад фесæфт 966-æм (æндæр бæрæггæнæнтæм гæсгæ — 969-æм) азы уырыссаг кънйаз Святославы балæбурды охыл. Уый фæстæ Хазары каганад цалдæр дæсазы дæргъы уыди дæлбар, стæй куыд политикон уæвæг ахицæн ис.
Фиппаинæгтæ
Категори:Азийы истори Категори:Европæйы истори Категори:Историон бæстæтæ
Сорё
Сорё (Sorø) у сахар Данийы, Зеландийы регионы административон центр.
Категори:Данийы сахартæ
Зындон (ирон мифологи)
Зындон — æппæты дарддæр æхгæд къуым мæрдты бæсты ирон мифологийы. Йæ дæгъæл ис Барастырмæ. Мæрдтæ зындоны æфхæрд цæуынц паддзах Барастыры бардзырдмæ гæсгæ, уæлæуыл, æгас уæвгæйæ, цы тæригъæдты бацыдысты, уыдон хынцгæйæ.
Мæрдты бæстæйы иу хай, фыдгæнджытæ кæдæм бахауынц, уый. Уым сæ тæригъæдтæ фыдтухитæй фидынц. Чи дзы йæ къахæй ауыгъд у, чи – йæ цонгæй, чи – йе 'взагæй, чи та йæ хурхæй, сæ быны дойнаг дуртæ цырынæй судзынц. Уæлæуыл цы бирæ æвзæрдзинæдтæ фæкодтой, уыдон Мæрдты бæсты зындзинæдтæй фидынц: афæдз сæ кæмæн æртæ боны, кæмæн къуыри, кæмæн фылдæр – ахæм хъизæмар æвзарын тæрхонгонд у Мæрдты хицау Барастырæй. Уымæй уæлдай ма, уæлæуыл мæрдтæй йæхи чи куыд æвзæр дардта, ахæм, фæсмонгонды цардæй æрвитынц сæ рæстæг Мæрдты бæсты.
Категори:Ирон мифологи
Джиоты Арианæ
frame|right|Джиоты Арианæ Джиоты Арианæ (райгуырдис 1956-æм азы 1 октябры Цхинвалы) у Хуссар Ирыстоны ахуырад, зонад æмæ фæсивæдон политикæйы министр. Раздæр куыста Цхинвалы Сывæллæтты сфæлдыстадон галуаны директорæй (2001-2009).
Моймæдзыд у, ис ын чызг æмæ фырт — сæ дыууæ дæр цæрынц Мæскуыйы.
Æддаг æрмæг
Арианæ Категори:Цхинвалы чи райгуырдис, уыдон
Реджо
Реджо (Reggio, []):
70-æм аз
Амардысты
Категори:70
70er
Кобулет
Кобулет (ქობულეთი) у Ачъары курортон сахар, Гуырдзыстоны, Батумæй цæгатырдыгæй 21 км æддæдæр. Æрбынат кодта Сау денджызы былгæрон, субтропикон бæстыхъæды зонæйы. Сахар у Кобулеты муниципалитеты административон центр.
Цæрджыты нымæц — 16 546 адæймаджы (2014).
Ис дзы æфсæнвæндаджы станцæ.
Советон заман нымад уыди Сау денджызы былгæроныл курорттæй сæ тæккæ хуыздæртæй иуыл, уыди дзы бирæ фæлладуадзæн хæдзæрттæ æмæ æвдадзуæттæ. Кæд æмæ курорты инфраструктурæ нæ фесæфти æмæ кусы, уæддæр, советон рæстæгимæ абаргæйæ, фæлладуадзджыты нымæц дзæвгар фæкъаддæр ис.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ачъары сахартæ
Зассеты Роберт
Зассеты Роберт у Республикæ Цæгат Ирыстон — Аланийы хъæууон хæдзарады æмæ хойраджы министр.
Категори:Цæгат Ирыстоны политиктæ Роберт
71-æм аз
Амардысты
Категори:71
70er
72-æм аз
Амардысты
Категори:72
70er
Хабыцты Ларисæ
Хабыцты Батырбеджы чызг Ларисæ (райгуырдис Дзæуджыхъæуы, 1950-æм азы 29 декабры ) у Республикæ Цæгат Ирыстон — Аланийы парламенты сæрдар, уыцы парламенты историйы фыццаг сылгоймаг сæрдар. Уый у Цæгат Ирыстоны Аив гимнастикæйы федерацийы сæргълæууæг дæр.
Хабыцты Ларисæйы кандидатурæйыл схъæлæс кодтой 48 депутаты, уæды æмбырды цы 60 депутаты уыдысты, уыдонæй. Уæдмæ уый уыд парламенты иунæг сылгоймаг депутат.
Хабыцты Ларисæ каст фæци ЦИПУ-йы фæсарæйнаг æвзæгты факультет æмæ та кусын райдыдта 1973-æм азы Цæгат Ирыстоны медицинон училищейы англисаг æвзаг ахуыргæнæгæй. 1980-æм азы онг уый куыста Фæскомцæдисы оргæнты, стæй СЦКП-йы дæр. Парламентмæ йæ куы равзæрстой, уый агъоммæ 1994-99 азты куыста коммерцион банк «Иронбанк»-ы директорæй.
Фиппаинæгтæ
Ларисæ Категори:Цæгат Ирыстоны политиктæ Категори:XXI æнусы политиктæ Категори:СЦКП-йы уæнгтæ Категори:Дзæуджыхъæуы чи райгуырдис, уыдон Категори:Цæгат Ирыстоны паддзахадон университеты рауагъдонтæ
Тибеты автономон район
Тибеты автономон район (བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་; Bod rang skyong ljongs; ) у автономон регион Китайы ныгуылæны.
Манстер
Манстер (An Mhumhain, Munster) у провинци Ирландийы хуссар-ныгуылæны.
Категори:Ирландийы провинцитæ
Хъобан (цæугæдон)
Хъобан кæнæ Хъубан (Ὕπανις, Hypanis, Vardanes, Кубань, Къобан, Къвбина, Псыж, Псыжъ) у цæугæдон Цæгат Кавказы. Хъобаны дæргъ у 870 км. Бассейны фæзуат у 57 900 км².
Сæйраг фæрсагдæттæ сты Стыр æмæ Чысыл Зеленчук, Уарыпп, Лабæ, Белая.
Фиппаинæгтæ
*
Марийаг адæм
Мари́йаг адæм (мари, марий, мары, маре, мӓрӹ) у Уæрæсейы цæрæг адæмыхатт, раздæр сæ уырыссагау хуыдтой черемистæ. Дзурынц марийаг æмæ уырыссаг æвзæгтыл.
Уæрæсейы ис марийаг автономи: Республикæ Марий Эл, Волгæйы галиу былыл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Уæрæсейы адæмтæ
73-æм аз
Амардысты
Категори:73
70er
Лек
Лек (lek, бирæон нымæцы lekë) у Албанийы валютæ. Уадзын æй байдыдтой 1947 азы.
Иу лечы 100 киндаркæйы ис.
Æддаг æрмæг
Категори:Албани Категори:Валютæтæ
Раройы рагъ
Раройы рагъ кæнæ Туалты рагъ у хохы рагъ Хуссар Ирыстоны Дзаугомæй Чеселтгомы ’хсæн.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хуссар Ирыстоны хæхтæ
Хуэйаг адæм
Хуэйаг адæм (хуэй, хуэйцзу, «китайаг пысылмæттæ») 回族 (пиньинь: huízú, ома «адæмыхатт хуэй») у Китайы официалон 56 чысылдæр адæмыхæттытæй иу. Китайæгты хуызæн сты, китайагау дзурынц, фæлæ сæ динмæ гæсгæ сты пысылмон æмæ хæссынц исламы культурон бынтæ. Сты дæс милуан адæймаджы бæрц, цæрынц цæгат Китайы алы ран.
Китайæй чи рацыдысты, уыцы хуэйæгты баззæддæгтæ ХПÆ-ы хуыйнынц дунгантæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Китайы адæмтæ
Атлантæ
Атла́нтæ (Atlanta) у Джорджийы сæйраг сахар æмæ стырдæр сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Джорджийы сахартæ
Теделет
Литературæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Мæрдты бæстæ (ирон мифологи)
Мæрдты бæстæ — ирон адæймаджы уырнынадмæ гæсгæ Æцæг дуне. Адæймаг, дам, зæххыл цæры рæстæгмæ, уымæй дæр хъизæмары цардæй, фæлварæны хуызæн, æмæ уыцы фæлварæны йæхи чи куыд равдиса, ахæм хъысмæт ын уыдзæн йæ æнæфæугæ царды Мæрдты бæсты. Йæхи уæлæуыл, зæххон царды чи куыд равдыста, уымæ гæсгæ Мæрдты бæсты цы уавæрты сты, уый ирдæй æвдыст цæуы кадæг «Сослан Мæрдты бæсты»-йы. Ацы кадæг у царды философи, кæд ныхас мæрдтыл цæуы, уæддæр стыр ахъаз у цард бирæвæрсыгæй хуыздæр банкъарынæн, адæймагæн йæ митæ æмæ йæ хъуыддæгтæн раст аргъ скæнынæн.
Мæрдты бæсты хицау у Барастыр, йæ дуаргæс ставдæнгуылдз; Амултахъ, ног мæрдты Барастыры раз чи æрлæууын кæны, æмæ сын тæрхон кæимæ кæны, уый – Аминон. Мæрдты бæстæм Хуыцауы æвастæй фæндаг удæгасæй бацæуыны бар никæмæн ис. Æрмæст дзы Нарты Сослан дыууæ хатты уыд удæгасæй йæ тыхы фæрцы æмæ йын иу хатт фæстæмæ раздæхын Барастыры фæрцы бантыст, иннæ хатт та – йæ мард ус Бедухайы. Мæрдты бæстæйы ис авд дæлдзæхы, Зындон, Дзæнæт, Дзæнæты суадон, Цъæх нæу, Цæхæрадон, Зындоны цад, дæлимонты бынат, дæлимонты зындон æмæ æндæртæ. Мæрдты бæстæй фæстæмæ раздахæн нæй. Æрмæст дзы Уырызмæджы æнæном лæппу æмæ Хæмыц рæстæгмæ рацæуынц æмæ та баздæхынц.
Литературæ
Категори:Ирон мифологи
Быгъдатæ
Быгъдатæ (Бигдаевы) сты ирон мыггаг.
*
74-æм аз
Амардысты
Категори:74
70er
Хип-хоп
Ирон рэпертæ
æмæ æндæртæ
* Категори:Музыкалон жанртæ
Оман
Ома́н (عُمَانُ ) у Азийы паддзахад, Араббы æрдæгсакъадахыл.
thumb|200px|Оманы картæ
*
Каспийск
Каспи́йск (Каспийск) у сахар Дагъистаны, Къаспы денджызы былгæроныл. Сахары цæрынц 83,4 мин адæймаджы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дагъистаны сахартæ
Уæллаг Млет
Уæллаг Млет (ზემო მლეთა) у хъæу Гуырдзыстоны цæгаты. Ис Хады комы. Лæууы цæугæдон Арагуийы рахиз былыл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Душеты муниципалитеты цæрæнрæттæ
Цухъхъа
thumb|Урсыты раздзог [[Врангель, Николайы фырт Пётр|Пётр Врангель йæ парадон цухъхъайы]]
Усть-Каменогорск
Усть-Каменого́рск (Өскемен, Усть-Каменогорск) у сахар Хъазахстаны, Скæсæн Хъазахстаны облæсты административон центр.
Цухъхъа
Цухъхъатæ дардтой ирæттæ, балхъайрæгтæ, гуырдзиæгтæ, черкесæгтæ, абхазæгтæ, хъæрæсейæгтæ, цæцæйнæгтæ æмæ Кавказы æндæр адæмты минæвæрттæ, уыимæ ацы дарæс æмбæлыди Терчы æмæ Хъобаны хъазахъхъæгтæм.
Усть-Каменогорск
Фиппаинæгтæ
Категори:Скæсæн Хъазахстаны облæсты сахартæ
Цухъхъа
Ныртæккæ цухъхъа æрвылбоны царды нæ дарынц, фæлæ йын ис бæрæгбоны, райстбавæрды дарæсы нысаниуæг.
Цухъхъайы риуыл ис бæрцытæ — гилдзтæ хæссынæн.
Галерей
Категори:Кавказ
75-æм аз
Амардысты
Категори:75
70er
2015-æм аз
Амардысты
*
76-æм аз
Амардысты
Категори:76
70er
Сымыртгæ
Сымыртгæ (Rhamnus microcarpa; Жостер мелкоплодный) у зайæгойты хуыз.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Гавайи
Фиппаинæгтæ
*
Æхсæрджын (Цæгат Ирыстон)
Æхсæрджын, дыгуронау Æхсæргин уыдис хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы Одолайы цур.
Мыггæгтæ
Æхсæргини гъæу дæр хаудтæй Устур-Дигори зилдмæ. Еци гъæуи цардæнцæ: Бæлотæ, Гардантæ, Гегутæ, Къулитæ, Нафитæ, Сосрантæ æма Хъарабугъатæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
Цæгат Ирланди
Цæгат Ирланди (Northern Ireland, Tuaisceart Éireann, ольстер. шотл. Norlin Airlann) у Стыр Британийы административон æмæ политикон хай. Йæ административон центр у сахар Белфаст.
*
Къæдзæхджын хæхтæ
Къæдзæхджын хæхтæ (Rocky Mountains) у хæхты системæ Цæгат Америкæйы, Кордильерæты хай. Хæхтæ сты АИШ-ы ныгуылæны æмæ Канадæйы хуссары, 60 æмæ 32° ц. у. æхсæн. Дæргъмæ — 3200 км бæрц, уæрхмæ — 700 км.
Категори:АИШ-ы хæхтæ Категори:Канадæйы хæхтæ
Римини
Ри́мини (Rimini, Rèmin, Remne, Ariminum) у сахар æмæ курорт Италийы, регион Эмили-Романьяйы. Цæрынц дзы 142 мин адæймаджы.
Лæууы Адриатикон денджызы былыл, хох Монте-Титано æмæ Сан-Маринойы цур.
Фиппаинæгтæ
Категори:Эмили-Романьяйы сахартæ
Бон
Бон (кæнæ суткæ) у, Зæххы къори йæ сæмæныл иу æххæст фæзылд кæй дæргъы фæкæнынц, ахæм æмгъуыд. Уыцы фæзылдмæ хъæуы 24 сахаты (86400 секунды), уыимæ рухс рæстæг (хуымæтæджы æвзагыл хонынц æй бон) æмæ талынг рæстæг дæр (æхсæв).
Авд боны кæнынц иу къуыри. 28—31 боны кæнынц мæй.
Категори:Рæстæг
Ленстер
Ленстер (Laighean, Leinster) у провинци Ирландийы скæсæны.
Категори:Ирландийы провинцитæ
Лекъаг æвзаг
Лекъаг æвзаг (лезги чІал) у лекъаг адæмы мадæлон æвзаг, Дагъистаны паддзахадон æвзæгтæй иу.
Категори:Дагъистаны æвзæгтæ Категори:Лекъаг æвзæгтæ
77-æм аз
Амардысты
Категори:77
Бахъаты Михаил
Фиппаинæгтæ
Категори:ФК «Аланийы» хъазджытæ Категори:ФК «Анжийы» хъазджытæ Категори:Цхинвалы чи райгуырдис, уыдон Михаил Категори:Уæрæсейы футболисттæ Категори:Ирон спортсментæ Категори:Футболисттæ алфавитмæ гæсгæ
Лагодех
Лагодех (ლაგოდეხი) у къаннæггомау сахар (1962-æм азы онг — посёлок) Гуырдзыстоны, Къахеты Лагодехы муниципалитеты. Æрбынат кодта цæугæдон Лагодехы был, станцæ Цнорис-Цхалийæ цæгат-скæсæнмæ 38 км дарддæр.
Цæры дзы 5918 адæймаджы (2014-æм азы бæрæггæнæнтæ).
Индустри
Сахары ис цалдæр заводы: тамакойы ферментацион, дыргъты сæндуцæн, сæнæфсиры сæндуцæн, консервгæнæн æмæ эфиры зетигæнæн.
Ахуырад
Лагодехы ис хъæууонхæдзарадон техникум.
Сахъхъæд
Сахъхъæд (Ligustrum; Бирючина) у зайæгойты мыггаг.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Туалты рагъ
Туалты рагъ (დვალეთის ქედი, Двалетский хребет) у хохы рагъ Кавказы, Стыр хохы (Кавказы сæйраг рагъы) хай.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хæхтæ Категори:Хуссар Ирыстоны хæхтæ Категори:Тырсыгомы хæхтæ Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ
78-æм аз
Амардысты
Категори:78
70er
Хъауыраты Дауыр
Хъауыраты Дауыр (æцæг ном у Дзиойты Хъауырбеджы фырт Дауырбег; райгуырдис Заманхъулы 1942-æм азы) у ирон поэт.
Цардафыст
Хъауыраты Дауыр райгуырдис Заманхъулы 1942-æм азы. Астæуккаг скъолайы фæстæ ахуыр кодта Мæскуыйы Горькийы номыл Литературон институты, каст дзы фæци цыппар курсы. Куыста Кировы районы газет «Размæ»-йы редакцийы, стæй трест «Хъæуарæзтад»-ы хæдзарады сæргълæууæгæй.
Дауыр фыссы æмдзæвгæтæ, хъæлдзæг радзырдтæ, цалдæр чиныджы рауагъта сабитæн. Йæ уацмыстæ арæх фæзынынц «Мах дуджы», «Ногдзау»-ы, «Рæстдзинад»-ы æмæ кæсджыты зæрдæтæ балхæнынц сæ хъæздыг нывæфтыд æвзагæй, ахадгæ хъуыдытæй, рæстдзæвин юморæй, æнæхæрам, цардуарзон иронийæ.
Пиросмани, Никъо
Пиросманишвили Асланы фырт Николай (ნიკო ფიროსმანაშვილი) у XX æнусы зындгонддæр гуырдзиаг нывгæнджытæй иу. Райгуырдис 1862-æм азы Къахеты Мирзааны хъæуы зæхкусæджы бинонты.
Пиросманийы цардвæндаг
Нывгæнæг раджы баззадис сидзæрæй, æмæ йæ сæхимæ райста, йæ фыд мæлæты размæ кæмæ куыста, уыцы сылгоймаг. Никъо куы схъомыл, уæд хъавыдис байгом кæнын йæхи равдыстæгтæаразæн æрмадз. Фæлæ йын уымæй ницы рауадис æмæ райдыдта кусын уромæн кондукторæй æфсæнвæндаджы станцæйы. Уый фæстæ базар кодта дуканийы. Уалынджы ног XX æнусы райдайæны Никъо райдыдта ныв кæнын равдыстæгтæ хæрæндæттæ, дуканитæ, трактиртæ æмæ сæндæттæн.
Никъо уыди хæдахуыр нывгæнæг, æмæ йæ сфæлдыстады стиль нываивады хуыйны примитивизм. Фæстæдæр Пиросмани йæ нывтæ фæуæй кодта Къуары галиу былгæрон мæгуыр сыхты. Рæхджы йын фæзынди йæхи меценаттæ дуканиты хицæутты ’хсæн.
Йæ зæрдахаст уыди ныхмæдзыд æмæ фæлдурæджджын, æмæ уымæн Никъо фæцалх карз нозтыл. Иуæй-иуты зæрдыл нывгæнæг баззади бирæдзураг адæймагæй, иннæтæ дзырдтой, зæгъгæ, Никъо æхгæдзæрдæ адæймаг уыди.
XX æнусы райдайæны æппæт Калачы толты сæ къултæ Никъойы цъылинæгæй саразгæ уыдысты. Йæ царды Пиросмани уыдис зыбыты иунæг æмæ йæ бирæтæ нымадтой сæлхæрыл. Фыццаг Æппæтдунейон хæсты рæстæджы Уæрæсейы сфидар кодтой «хус зaкъон» æмæ уый охыл Калачы бирæ хæрæндæттæ æрцыдысты æхгæд. Уыцы рæстæг Пиросмани уыди æгуыст æмæ æнæхца.
Пиросманийы сфæлдыстады тыххæй
Йæ сфæлдыстадимæ дзыллæты базонгæ кодтой 1912-æм азы мæскуыйаг нывгæнджытæ Илья æмæ Кирилл Зданкевичтæ. Уыдон сæхæдæг йæ нывтæ фыццаг хатт федтой трактир «Варяг»-ы къултыл æмæ сæ бафæндыди фембæлын Никъоимæ йæхиимæ. Фæстæдæр, 1913-æм азы Мæскуыйы сарæзтæуыд нывгæнджыты-неопримитивистты равдыст «Мишень». Уым æндæр нывгæнджыты нывты ’хсæн æвдыст æрцыди, Илья Зданевич Тбилисæй кæй æрбаласта, Никъойы уыцы цалдæр нывы.
Пиросманийы нывты сюжетты ’хсæн сæйрæгдæртæ сты бæрæгбон, минас, адæм, цæрæгойтæ, рæсугъд чызджытæ, æрдз æмæ æндæртæ. Никъо сфæлдыста диссаджы сурæттæ: кæртгæс, хæринæггæнæг, зæхкусæг йæ сывæлæттимæ, рæсугъд чызджытæ.
Йе сфæлдыстады тыххæй-иу Никъо арæх афтæ дзырдта: "«Æдзард чызджыты куы ныв кæнын, уæд сын се ’ндæрджытæ æвæрын ацы сау царды сау фоныл, фæлæ уыимæ ма сын ис а цардмæ уарзондзинад сæ алыварс дидинджытæ æмæ сæ уæхсчы цур цъиу. Æз ныв кæнын уыцы чызджыты урс гобанæмбæрзæнтыл уымæн æмæ сын хатыр кæнын æмæ сын барын сæ тæригъæдтæ»."
Пиросмани йæ цæргæ-цæрæнбонты фæцарди мæгуырæй æмæ амарди 1918-æм азы кæцыдæр калакаг дæлхæдзары низ æмæ æххормагæй. Йæ ингæн кæм ис, уый бæрæг нæу.
Фиппаинæгтæ
Категори:Примитивизм Категори:Гуырдзыстоны нывгæнджытæ Категори:Гуырдзыстоны зындгонд адæм Категори:Къахеты чи райгуырдис, уыдон
Географион координатæтæ
Географион координатæтæ — рабæрæг кæнынц тæппы бынат Зæххы уæлцъарыл, кæнæ географион цъары.
Географион координатæтæ арæзт цæуынц сферон координатæты принциптæм гæсгæ. Ахæм координатæтæ бæззынц æндæр планетæтæн дæр æмæ уæларвон сферæйы дæр.
Уæрхад
Уæрхад \varphi~ — къуым бынæттон зениты здæхты æмæ экваторы фæзойы астæу, нымад цæуы 0-æй 90 °мæ экваторы дыууæрдыгæй дæр. Цæгаты æрдæгтымбылæджы географион тæппыты уæрхад (цæгаты уæрхад) нымад цæуы куыд æвæрццæг, хуссар æрдæгтымбылæджы та — æппæрццæг. Ноджы ма абсолютон асмæ гæсгæ стырдæр уæрхæдты тыххæй фæзæгъынц бæрзæндтæ, нолмæ хæстæджыты (ома экватормæ) тыххæй та — ныллæджытæ.
Зæххы формæ (геоид) къорийæ кæй хицæн кæны, уымæ гæсгæ географион уæрхад дæр цасдæр хицæн кæны геоцентрон уæрхадæй, т. е. къуымæй ацы тæппы здæхтмæ Зæххы цæнтрæй æмæ экваторы фæзойæ.
Бынаты уæрхад рабæрæг кæнæн ис ахæм астрономион кусæнгæрзты æххуысæй — секстант кæнæ гномон, ис ма спайдагæнæн системæтæй GPS æмæ ГЛОНАСС. Уæрхадимæ æмæ азы афонимæ йæ дæргъ баст у бонæн.
Ланчхути
Ланчху́ти (ლანჩხუთი) у сахар Гуырдзыстоны ныгуылæны, Ланчхуты муниципалитеты административон центр.
Географион координатæтæ
Дæргъад
Дæргъад \lambda~ — лæвæрд тæппы уылты цы мередианы фæзой цæуы, æмæ райдайæн нулон мередианы (уымæй райдайы дæргъады нымад) астæу къул. Ныр Зæххыл нулоныл нымад у Гринвичы зæронд обсерваторийы уылты, Лондоны хуссар-цæгаты цы меридиан цæуы, уый. Уымæ гæсгæ хуыйны Гринвичы меридиан. Дæргъæдтæ 0 -æй 180° скæсæны ’рдæм нулон меридианæй, хонынц скæсæйнæгтæ, ныгуылæны ’рдæм та ныгуылæйнæгтæ. Бахахх кæнын хъæуы æмæ уæрхæдтæй хъауджыдæр, дæргъæдты системæйы райдайæны меридиан хибар у, æмæ баст вæййы исты меридианыл фидыдмæ гæсгæ. Афтæ, Гринвич йæдтæмæ, раздæр нулонтæй æвзæрст цыдысты меридиантæ обсерваториты Парижы, Кадисы, Пулковойы (Уæрæсейы паддзахады территорийыл) æмæ а.д.
Ланчхути
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуырдзыстоны сахартæ
Географион координатæтæ
Дæргъад
Дæргъады дæлбар у бынæттон рæстæг.
Бæрзæнд
Географион цъары гæрæнты пайда кæнынц арæхдæр æмвæзад денджызы бæрзæндæй, нымад цæуы «лæгъзгонд» геоиды уæлцъары æмвæзæй. Ахæм æртæ координатæйæ систæмæ уайы ортогоналон, уый æнцондæр кæны нымаинæгтæ. Æмвæзад дæнджызы бæрзæндæй ма æнцойуат у атмосферон æлхъывдимæ басты тыххæй.
Зæххы уæлцъарæй дæрддзæг (уæлæмæ кæнæ дæлæмæ) арæх пайдагонд цæуы бынаты афысты рæстæг, фæлæ нæу координатæ цъары æнæлæгъзы тыххæй.
Географион координатæты системæ
Тæпп O- йы миниуæгыл Навигацийы нымад цæуы транспортон мадзалы (ТМ) массæты центр. Координатæты райдайæны ахызт инерциалон системæйы географионмæ (ома O_i æй) æххæст кæны уæрхады æмæ дæргъады нысаниуджытæм гæсгæ. Географион координатæты систæмæйы цæнтр (O_g) инерционалоны дæтты (Зæххы хуызæг къоригондыл куы нымайæм):
Сæмæнты здæхт географион координатæты систæмæйы (ГКС) æвзæрст цæуы алгоритммæ гæсгæ.
Æртæтигъон (трехгранник) XYZ-йы ориентаци, зæххы зилдухы æмæ транспортон мадзалы змæлды тыххæй æдзухдæр бынатæй рацух вæййы къуымон тагъддзинадтимæ.
Æрдæгуагъд азимуты координатæты системæ
Æцæгдзинадæй иууылдæр бахыгъдтæ нымад цæуынц ацы систæмæйы, æмæ уыйфæстæ, информацийы рацæуæны æрцæуы координатæты рацарæзт ГКС-мæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Географи
Сицилиаг æвзаг
Сицилиаг æвзаг (Lingua siciliana) у сицилиæгты æвзаг. Уый у ромайнаг æвзаг.
Категори:Ромайнаг æвзæгтæ Категори:Италийы æвзæгтæ
79-æм аз
Амардысты
Категори:79
70er
Амайгæ хох
Амайгæ хох у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Цъамады хъæумæ хæстæг.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Терчы хъазахъхъ
XVI æнусы уыдон цардысты Теркæй хуссарырдæм, фæлæ фæстæдæр ралыгъдысты цæугæдоны галиу былгæронмæ, цæгатырдæм.
Фыццаг дунеон хæст куы райдыдта, Терчы хъазахъхъаг æфсады рæнхъыты уыдис 260 мин адæймаджы бæрц (пайда кодтой 2,1 млн дæсæтины зæхх).
Советон дуджы, 1921-æм азы мартъийы 70 мины бæрц теркаг хъазæхъхъæгтæ депортацигонд æрцыдысты.
Æрвитæнтæ
Категори:Хъазахъхъаг адæм Категори:Кавказы адæмтæ
Делавэр
Делавэр (Delaware) у АИШ-ы штат. Уый сси зындгонд йæ экономикон политикæйы фæрцы: офф-шор у.
Фиппаинæгтæ
*
Франк, Леонгард
Леонгард Франк (Leonhard Frank) у немыцаг фыссæг. Райгуырдис сахар Вюрцбурджы 1882-æм азы 4-æм сентябры. Фæзиан ис Мюнхены 1961-æм азы 18-æм августы.
Цардафыст
Леонард Франк райста аивадон ахуыр Мюнхены. Йæ ахуыры сæр уыди нываивад æмæ графикæ. Суанг ма рауагъта литографиты альбом 1913-æм азы. Франк уыди пацифизмдзаст адæймаг æмæ уый тыххæй Фыццаг дунеон хæсты нæ архайдта æмæ алыгъди фæсарæнмæ. 1915—1918-æм азты фæцарди Швейцарийы. Уым фыссæг рауагъта, «Адæймаг хорззæрдæ у», зæгъгæ, уыцы чиныгмæ чи бацыди, ахæм антихæстон новеллæты цикл, æмæ 1920-æм йæ схорзæхджын кодтой Клейсты номыл премийæ. Берлинмæ раздæхыны фæстæ Леонард Франк кодта сæрибар артисты цæрдтытæ, профессийæн та равзæрста фыссæджы архайд. 1933-æм азы литераторы ногæй бахъуыди бафснайын йæ сæр фæсарæнты. Франк алыгъди Францмæ. Немыцаг æфсад уырдæм куы бацыди, уæд ацыд АИШ-мæ. Америкæйы фæцарди суанг 1950-æм азмæ. Уыцы аз фыссæг раздæхти йæ райгуырæн бæстæм.
Экспрессионизмы тæвагæй фыссæг йе ’ргом здæхта æхсæнадон темæтæм дæр. Суанг ма йæ фыццаг роман «Абырджытæ»-йы ирдæй райхъуысти æхсæнадон ахастыты критикæ.
Сфæлдыстад
Леонард Франк у бирæ романтæ, новеллæтæ, киносценаритæ, пьесæтæ æмæ очеркты автор. Фыссæджы уацмысты миниуджытæ сты: хæрзаив арæзт композици, «сойджын» æвзаг, тыхджын эмоцитæй ифтыгъд уавæртæ.
Йæ уацмысты зындгонддæртæ сты романтæ «Буржуа» (1924), «Оксенфурты нæлгоймæгты квартет» (1927), «Æртæ милуанæй æртæ гоймаджы» (1932), «Матильдæ» (1948), «Йесойы ахуыргæнинæгтæ» (1949), уацау «Михаэлы æрбаздæхт» æмæ æндæртæ.
Йе ’взонджы бонты хабæрттæ Франк радзырдта «Галиуырдыгæй, зæрдæ кæм ис, уым» (1952), зæгъгæ, уыцы автобиографион чиныджы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Немыцаг фысджытæ Категори:Германы фысджытæ Категори:Вюрцбурджы чи райгуырдис, уыдон Категори:Мюнхены чи амардис, уыдон
Ирон æвзаг
Иннæ æвзæгтимæ абарст
Кæд ирон æвзаг у ирайнаг, фæлæ уæддæр иннæ ирайнаг æвзагтæм хæстæг нал у. Ирæттæ не ’мбарынц, зæгъæм, персайнаг кæнæ пуштуйаг ныхас. Иухуызон баззадысты нымæцонтæ, иуæй-иу дзырдтæ, грамматикæйы категоритæй фылдæр хай та фендæрхуызон и. Фæлæ ирон æвзагæн æппæтæй хæстæг у ягнобаг æвзаг, чи æвзæры рагон согдиаг диалекттæй. Ягнобаг æмæ ирон æвзæгтæ сты фæстæг цæрæг цæгат-скæсæйнаг ирайнаг æвзæгтæ.
Зæгъæм, таджикагау «бæрзонд хох» у кӯҳи баланд — номдар миногоны раз лæууы, ис æм изафеты категори дæр (кæрон -и). Фæлæ миногоны барæн бæрц ирон æвзаджы æнгæс у: бæрзонддæр хох — кӯҳи баландтар.
Лексикæ абарынæн кæс мæнæ ахæм таблицæмæ:
Фыссынад
thumb|320px|Фыццаг ирон чиныджы къам frame|right|Ирон текст латинаг дамгъæтæй фыст. Скъуыддзаг [[1935-æм азы уагъд чиныгæй ирон фольклоры тыххæй]] thumb|300px|Ирон текст [[гуырдзиаг алфавит|гуырдзиаг дамгъæтæй, 1940-æм азы уагъд чиныгæй. Ахæм фыссынадæй фæпайда чындæуыд Хуссар Ирыстоны 1938—1953 азты]] XIX æнусы кæй ссардæуыд, уыцы Зеленчукы дурыл фыст у рагон ирон фыссынады фыццаг æвдисæйнаг. Фыццаг мыхуыргонд чиныг рауагъта Синоды типографи Мæскуыйы 1798-æм азы.
Фæстæдæр ирон мыхуыры цы фыссынад ныффидар, уый у уæрæйсейаг филолог Андреас Шёгрены конд. Уымæй ныммыхуыр кодтой Евангелийы фыццаг тæлмац, стæй аив литературæйы фыццаг фæлварæнтæ дæр.
1923—38 азты ирон фыссынад (æндæр адæмты фыссынады хуызæн) раивын кодтой латинаг алфавитмæ. Æппæтдунеон революцийы идейæ куы къаддæр популярон сси, уæд 1938 азы фæстæмæ йæ раивтой кириллон фыссынадмæ (Хуссар Ирыстоны та — гуырдзиаг алфавиты бындурыл фыссынадмæ ). 1954-æм азы Хуссары дæр фыссын æмæ мыхуыр кæнын райдыдтой æппæтирон кириллион алфавитæй.
Диалекттæ
Ирон æвзаджы ис дыууæ диалекты — ирон æмæ дыгурон (дигорон). Дыгурæттæ цæрынц Æрæфы æмæ Дыгуры районты, стæй Мæздæджы районы иуæй-иу хъæуы æмæ республикæйы сæйраг сахар Дзæуджыхъæуы.
Фиппаинæгтæ
* Категори:Уæрæсейы æвзæгтæ
Хуымæллæджы дон
Хуымæллæджы дон (Камбилеевка, Гӏалми) у Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæй иу, цæуы Горæтгæроны районы скæсæны.
Хуымæллæджы дон у республикæйы æппæты чъизидæр доны объект, уæлдайдæр Черменыхъæуæй дæлдæр цы донисæн ис, уым. Цæххы аммоний дзы нормативæй 14,8 хатты фылдæр у, фосфаттæ — 2,2 хатты фылдæр, уæззау згъæртæ — 9 хатты.
Хуымæллæджы донæй истæуы Цæлыччы къанауы дон.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Мæхъхъæлы цæугæдæттæ Категори:Терчы фæрсагдæттæ
Уæйыгбарзы рæбын
Уæйыгбарзы рæбын у хохы цъупп Гуырдзыстоны Тырсыгомы. Йæ бæрзæнд у 3358,6 м.
Литературæ
Категори:Тырсыгомы хæхтæ
80-æм аз
Амардысты
Категори:80
80er
Цъæззиу (хох)
Цъæззиу кæнæ Цъæжиу у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Алагиры районы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Сарыхъамыс
Сарыхъамыс кæнæ Дæллагхъæу (Sarıkamış) у сахар Турчы скæсæны. Ис Хъарсы провинцийы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Турчы сахартæ Категори:Хъарсы сахартæ æмæ хъæутæ
Молекулæ
Молекулæ у, дыууæ кæнæ фылдæр атомтæй арæзт чи у стæй хибарæй уæвынхъом чи у, ахæм хайыг. Ис ын иудадзыгон хъæдон æмæ бæрцон сконд.
Молекулæйы миниуджытæ баст сты цалдæр хъуыддагимæ:
Молекулæйæн вæййы цалдæр уавæры (уыцы иу рæстæджы молекулæ вæййы иу уавæры). Молекулæ исты æддагон факторты руаджы иу уавæрæй иннæ уавæрмæ хизынхъом у. Буаргъæды миниуджытæ баст сты, йе сконды цы молекулæтæ ис, уыдоны уавæр æмæ миниуджытимæ.
Категори:Хими
Фæсбайкалы край
Фæсбайкалы край (Забайкальский край) у Уæрæсейы Федерацийы субъект. Административон центр — Чита.
Синт-Трёйден
Синт-Трёйден (Sint-Truiden) у сахар Бельгийы цæгат-скæсæны. Ис Лимбурджы провинцийы.
Категори:Бельгийы сахартæ
Гибралтар
Гибралтар (Gibraltar) у Стыр Британийы фæсденджызон территори, Пиренейты æрдæгсакъадахы хуссары æмæ НАТО-йы æфсæддон-денджызон базæ.
81-æм аз
Амардысты
Категори:81
Гибралтар
right|thumb|300px|Гибралтар right|thumb|300px|Гибралтар
81-æм аз
Амардысты
80er
Гибралтар
Категори:Стыр Британи *
Æхсæрджын (Цхинвалы район)
Æхсæрджын (ახსარგინა, Ахсаргина, Ахсарджын ) у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Истори
Истори (бердзенаг дзырдæй historía) у, адæймагады ивгъуыд афон чи иртасы, ахæм æхсæнадон зонад.
Историон фæлтæртæ
*
Айнаг æвзаг
Айнаг æвзаг у айнаг адæмы æвзаг, дзурынц ыл япойнаг сакъадах Хоккайдойы. Дзурджыты нымæц бирæ нæу: 1-3 мины бæрц. Кæддæр Японы хицауад тынг архайдта айнаг æвзаг фесафыныл. Фæстаг азты дæргъы та энтузиасттæ архайын райдыдтой айнаг æвзаг бахъахъхъæныныл. Æдæппæт Японы цæрынц 150-200 мин айнаджы, æмæ уыдонæн сæ фылдæр хай нал зонынц сæ мадæлон æвзаг.
Æвзаджы ном айнагау у アイヌ イタㇰ (иронау уаид /Айну итак/); япойнагау та: アイヌ語.
Фыссынад
Айнаг адæм се ’взагыл фыссынц дыууæ хуызы: япойнаг фыссынад катаканæйæ æмæ латинаг алфавитæй дæр. Газет «Айну таймс» мыхуыр кæны æрмæджытæ, цы хуызы йæм сæ барвитынц, уыцы фыссынадæй.
Фонологи
Хъæлæсонтæ сты 5: i    u e     o    a
82-æм аз
Амардысты
Категори:82
Айнаг æвзаг
Фонологи
Æмхъæлæсонтæ та фылдæр: p  t   k   ʔ (хъæлæсы урæд) s      h     c (иуæй-иу хатт хъуысы куыд [ʧ], [ʦ], [ʤ], [ʣ]) w  y ([j]) m  n     r
82-æм аз
Амардысты
80er
Айнаг æвзаг
Фонологи
Айнаг æвзаджы нæй æмхъæлæсонты къордтæ.
Энклитикæ
Кæс ноджыдæр
Категори:Морфологи (лингвистикæ)
Даккæ
Даккæ (ঢাকা) у Бангладешы сæйраг сахар. Цæрынц дзы 7 млн адæймаджы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Бангладешы сахартæ
Мендосæ (сахар)
Мендосæ, Мендозæ (Mendoza) у Аргентинæйы сахар, провинци Мендосæйы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Аргентинæйы сахартæ
Проклитикæ
Проклитикæ (греч. proklino, ацы греъкаг дзырдæй: enklino — «(æз) размæ тасын кæнын») у, цавдон дзырды размæ чи лæууы æмæ йемæ иу цавдон комплекс чи аразы, ахæм дзырд.
Васко да Гама
Ва́ско да Га́ма (Vasco da Gama; райгуырдис 1460 кæнæ 1469-æм азы — амардис 1524-æм азы 24 декабры) у португайлаг денджыздзог Стыр географион ссардты дуджы. Историйы фыццаг хатт Европæйæ Индимæ цы экспедици аленк кодта, уыйы раздзог, Португалийы Индийы 6-æм губернатор æмæ Индийы 2-аг вице-къарол (1524 азы), Видигейрæйы фыццаг граф.
Бахрейн
Бахрейн (البحرين al-Bahrayn) у сакъадахон араббаг паддзахад Персы бакæлæны. Разамынды ын дæттынц аль-Халифайы мыггаг.
Васко да Гама
Васко да Гама райгуырдис 1460-æм азы (æндæр версимæ гæсгæ та 1469 азы) алкайды бинонты сахар Синишы, португайлаг хотыхдар Эстеван да Гама (1430-1497) æмæ Изабель Содрейæ. Васко уыди фондз фыртæн се ’ртыккаг (куыд хистæрæй): Паулу да Гама, уый дæр фæстæдæр Васкоимæ ленкбалцы ацыд Индимæ, Жуан Содре (йæ мады мыггаг райста), Васко йæхæдæг, Педро æмæ ма Эйрес да Гама. Ноджы ма Эстеван æмæ Изабелæн уыди иунæг чызг — Терезæ да Гама.
Да Гаматы мыггаг кæд паддзахады номдзыддæр нæ уыд, уæддæр уыди зæронд æмæ цытджыныл нымад, уымæн æмæ сæ иу фыдæл, Алвару Анниш да Гама, Реконкистæйы афон лæггад кодта къарол Афонсу III-мæ, æмæ мавырты ныхмæ хæсты йæхи иттæг кæй равдыста, уый охыл ын хотыхдары ном лæвæрд æрцыди.
Бахрейн
Бахрейны сæйраг сахар у Манамæ (155 мин цæрæджы).
*
Васко да Гама
Æрыгон азтæ
1480-ты Васко да Гама æд æфсымæртæ хыгъдæвæрд баисты Сантьягойы Орденмæ. Португайлаг историктæ куыд хъуыды кæнынц, уымæ гæсгæ математикæ, навигаци æмæ астрономийы ахуыр Васко райста Эворæйы. Гæнæн ис æмæ й' ахуыргæнджытæй уыдаит Аврам Закуто дæр. Йе ’рыгон æзтæй фæстæмæ Васко денджыз-тохты дæр иста хайад. 1492 францаг корсартæ куы бацахстой Гвинеййæ Португалимæ цæуæг португайлаг каравеллæ сызгъæринæй дзаг, уæд ын къарол бафæдзæхста францаг донвæрсты ацæуын æмæ цын цыдæриддæр наутæ ссара, уыдон бацахсын. æрыгон Васко йæ хъуыддаг замманайы тагъд æмæ эффектгъæдæй скодта, æмæ ма уый фæстæ Францаг къаролæн дæр æндæр цы баззадаит каравеллæ фæстæмæ раздахынæй дарддæр. Гъеуæд фыццаг хатт айхъуысти Васко да Гамайы ном.
Экспедицимæ бацæттæ
Экспедици уыди лæмбынæг цæттæ. Уымæн сæрмагондæй, нырма къарол Жуан II æгас куы уыди, уыдысты амад цыппар науы, фæлтæрд фурддзог Бартоломеу Диасæй къухдариуаггæнгæ, кæмæн уый размæ уыдысты сгарст Африкæйыуылтыл цæуæнтæ æмæ йæ хорз зытта цыформæ арызт хъуамæ уой наутæ, цæмæй уыцы дæтты балцæн фæбæззой. "Сан-Габриел" (флагман-нау) æмæ "Сан-Рафаел", кæцыйæ командæ кодта Васкойы æфсымæр Паулу. Ацы дыууæ уыдысты егъау æртæнаухъилон наутæ, сæ донахст 120-150 тоннæйы, цыппаркъуымон пæлæзтимæ, ноджы рæвдзой каравеллæ "Берриу" зул-пæлæзтимæ (йæ капитан — Николау Коэльо) æмæ цыппæрæм та — транспортон нау, хæлц æмæ дзаумæттæ ласынæн, йæ капитан Гонсалу Нуниш. Экспедицийы къухы уыдысты хуыздæр картæтæ æмæ навигацион гæрзтæ. Сæйраг штурмæнæй æвæрд æрцыд зындгонд наудзог Перу Аленкер, раздæр ма Диасимæ Хорз Ныфсы сынæгмæ ленкбалцыты цыди.
Ленкбалцы ацыдысты канд наудзгтæ нæ, фæлæ ма сауджын, писыр, астроном æмæ араббаг æмæ экваторон Африкæйы бынæттон æвзæгтæ зонæг, ахæмтæй цалдæр тæлмацгæнæджы. Экипажы бæрц уыди иу-150 адæймаджы, 10 дзы уыдысты тæрхонгонд фыдгæнджытæ, кæдонæй-иу хъуамæ спайда кодтаиккой æппæты тæссагдæр хъуыддæгты.
Ленкад бирæ мæйтæ кæй хъуамæ ахастаид, уый банымайгæ, науы трюмтæ тыхнад ныккодтой нуазæн дон æмæ алыхузон провизийæ. Дард ленкгæнæг наудзогтæн уыди стандартон рацион сæ рæстæгмæ гæсгæ: бындурон дзы уыдысты дзулы хус къæбæртæ æмæ тымбылхъæдур, кæнæ та чечевицæйæ кас. Афтæ ма сæ алкæмæдæр æмбæлди фæйнæ ’рдæгджиранка цæхвыдæй (кæцы-иу мархойы бæтты ивд цыди кæсагæй), доны 1,25 литры æмæ сæны дыууæ кружкæйы, иу-цъус дзмари æмæ оливæйы зети. Стæм хатт-иу цын, хæрд фендæрхуызоны охыл, лæвæрд цыдысты хъæдындз, нуры, цыхт æмæ хус чылауитæ.
Къазнайæ цы ’мбæлди, уымæй уæлдай ма алы наудзогмæ хауди мызд ленкады алы мæйæн фæйнæ 5 крузадойы, ноджы ма æфтиагæй цыдæр хай. Афицертæ æмæ штурмантæ, кæй зæгъын æй хъæуы, истой бирæ фылдæр.
Португайлæгтæ фыр серйозæй бацыдысты экипажы ифтонгады фарстамæ дæр. Флотилийы наудзогтæм уыди алыхуызон кардхуыз мигæнæнтæ, рæхойæнтæ, алебардæтæ, арбалеттæ, бахъаккæнынмæ дардтой сæракæй риуæмбæрзæнтæ, афицертæм æмæ салдатты иу хаймæ та уыдис згъæр-кирасæтæ. Армдаргæ ’хсæн мигæнæнты кой дзы никæцæй райхъуысь, фæлæ уæззау артиллерийæ уыдысты хæрзифтонг: æгæр-мæгуыр ма къаннæг "Берриуыл" уыди 12 сармадзаны, "Сан-Габриел" æмæ "Сан-Рафаел" та ластой фæйнæ 20.
Фиппаинæгтæ
Категори:Португалийы бæлццæттæ Категори:Стыр географион ссардты дуг Категори:Денджыздзаутæ
Византияйы импери
Византияйы импери, Византия, Рум , Урум (Βασιλεία των Ῥωμαίων, «Ромы импери»); IV æнус —1453-æм аз — Скæсæн Ромы империйы ном ныгуылæйнаг историографийы. Ном «Византияйы импери» (сахар Византиймæ гæсгæ, уый бынаты Ромы император Константин I Цытджын IV-æм æнусы райдайæны бындур сæвæрдта Константинополæн) паддзахад райста ныгуылæйнаг историкты куыстыты нырид йæ сæфты фæстæ. Сæхæдæг сæхи византиæгтæ хуыдтой ромæгтæ — грекъагау «ромейтæ», сæ паддзахад та — «ромаг», «ромейаг» (Βασιλεία των Ῥωμαίων).
Ныгуылæйнаг ратæдзæнтæ ма хонынц Византияйы импери «Романи» (Romania, Ρωμανία). Йæ царды фылдæр хай ныгуылæйнаг æмдуггæгтæ йæ хуыдтой «грекъаг импери», грекъæгты æлдариуæджы тыххæй культурæйы стæй цæрджыты нымæцы. Рагон Уырысы дæр йæ хуыдтой «Гречъы паддзахад», йæ сæйраг сахар та — «Царьград» (ома «паддзахы сахар»).
Византияйы империйы сæйраг сахар йæ историйы дæргъы æнæсцухгæнгæйæ уыдис Константинополь, астæузаманы егъаудæр сахартæй иу. Тæккæ уæрæхдæр территоритæ импери ахста император Юстиниан I-æмы рæстæджы. Уый фæстæ паддзахад цадæггай йæ зæххытæ сæфта, варвæрон къароладты, æмæ скæсæневропæйаг знæмты ныббырстыты фыдæй. Араббаг тыхæйбайсгæ хæстыты фæстæ импери ма ахста айдагъ Гречъы æмæ Чысыл Азийы территоритæ. IX—XI—æм æнусты цасдæр фæтынджы фæстæ, хъуыддæгтæ раивтой егъау сæфтытæм, бæстæйы хæлд дзуархæсджыты цæфты бын, æмæ бынсæфт сельджукты æмæ османты ныббырстыты фыдæй.
Цæрджытæ
Византияйы империйы этникон сконд уыдис тынг алыхуызон, уæлдайдæр йæ историйы фыццаг этапы: бердзенæгтæ, сомихæгтæ, сириæгтæ, коптæгтæ, дзуттæгтæ, Чысыл Азийы цæрæг эллинизацигонд знæмтæ, фракиæгтæ, иллириæгтæ, дакæгтæ. Территоритæ куы фæцыбырдæр сты (VI æнусы кæронæй), уæд ма иуæй-иу адæмыхæттыты хай баззадис йæ арæнты æддæрдыгæй — уыимæ иу ардæм æрбафтыдысты æмæ æрцардысты æндæр адæмыхæттытæ (готæгтæ IV—V æнусты, славяйнæгтæ VI—VII æнусты, араббæгтæ VII—IX æнусы, печенегтæ, половецæгтæ XI—XIII æнусты æмæ æнд. VI—XI æнусты Византияйы цæрджыты сконды уыдысты этникон къордтæ, кæдонæй фæстæдæр сæвзæрыд италиаг адæмыхатт. Византияйы экономикæйы, политикон царды æмæ культурæйы уæлиуæг кодтой бердзенæгтæ. Византияйы паддзахадон æвзаг IV—VI æнусты латинаг, VII-æм æнусæй æмæ империйы фæцарды кæронмæ бердзенаг.
Паддзахадон арæзт
Ромы империйæ Византия райста хицауиуæджы монархион формæ йæ саргъы императоримæ. VII-æм æнусæй паддзахады сæргълæууæджы арæхдæр хуыдтой автократор æмæ василевс (базилевс). дæргъвæтин рæстæджы æвæрд цыдис раздæры паддзахадон æмæ финансон фæтклæвæрды систæмæ. Фæлæ VI-æм æнусы кæронæй райдыдтой ахъаззаг ивддзинæдтæ. Реформæтæ тынгдæр баст уыдысты хъахъхъæнынадимæ (административон дих фемтыл экзархатты бæсты) æмæ грекъаг культурæйы æлдариуæгимæ (логофеты, стратегы, друнгариы æмæ æндæр хæсæдты баконд). X-æм æнусæй уæрæх кæнын райдыдта феодализм, ацы процесс расайдта феодалон аристократийы минæвæртты паддзахы бадæныл бафидардзинад. Империйы фæстаг бонмæ не ’нцайынц бирæнымæцон растæдтытæ æмæ тох императоры троныл.
Византияйы императортæ
Ныгуылæн Ромы Импери сæфты фæстæ 476-æм азы, Скæсæн Ромы Импери ма дарддæр цардис мин азы бæрц, историографийы уыцы рæстæгæй хуындис Византия.
Византияйы æлдариуæггæнæг къласы характерон миниуæг уыдис йæ бæрзонд мобилондзинад. Адæймаджы бон уыдис бынтæй фæндаг айгæрдын хицауадмæ, зæгъæм карьерæ скæнгæйæ æфсады æмæ бакусгæйæ хæстон кад. Афтæ зæгъæм император Михаил II уыдис æнæахуыр æххуырст, уыимæ ма йын уыдис мæлæты тæрхон рахастæуыд, император Лев V Сомихагæй, змæсты тыххæй æмæ йæ æфхæрд фæстæдæрмæ хаст æрцыдис 802-æм азы Ног азы бæрæгбоны тыххæй, Василий I уыд зæхкусæг, уый фæстæ та бæхты æууæрдæг зынгæ стыр хицаумæ. Роман I Лакапин дæр уыдис зæхкусджытæй рацæуæг, Михаил IV император суыны размæ уыдис æхцатæ ивæг, йæ иу æфсымæры хуызон.
Æфсад
Кæд Византия æфсад райста Ромы империйæ, уæддæр йæ арæзт хæстæг уыдис эллинон паддзахæдты фалангон системæмæ. Византияйы царды кæронмæ æфсад ссис сæйрагдæр æххуырст, æмæ хицæн кодта ныллæг хæстхъомдзинадæй. Фæлæ деталты уыдис куыстгонд хæстон фæтклæвæрды æмæ ифтонгкæныны систæмæ, мыхуыргонд цыдысты куыстытæ стратеги æмæ тактикæйыл, уæрæх пайдагонд цыдис алыхуызон техникон мадзæлттæй, зæгъæм знæгты ныххауды тыххæй фехъусынкæнынмæ арæзт цæуы маякты системæ. Зæронд ромаг æфсадæй хъауджыдæр тынг сырæзтис флоты нысаниуæг, уый «грекъаг арты» æххуысæй бацахсы æлдариуæг денджызы. Сасанидтæй фæзмыд цæуы æххæстæй згъæрджын бæхджын æфсад — катафрактаритæ. Уыимæ фесæфынц техникон вазыг æхсæнгæрзтæ, баллистæтæ æмæ катапультæтæ, иуварсгонд æрцыдысты хуымæтæгдæр дурæхсджытæй.
Дарддæр æфсад æмæ флот тынгæй-тынгдæр цæуынц заууатмæ, империйы фæстаг рæстæг та свæййынц сыгъдæг æххуырст сконды. 1453-æм азы Константинополь цæрджыты нымæцимæ 60 мины равæрдта æрмæст 5 минон хи æфсад æмæ 2,5 мины æххуырст. X-æм æнусæй Константинополы императортæ æххуырстой русты æмæ сыхаг варвæрон знæмтæй хæстонты. XI-æм æнусы этникон хæццæ варягтæ уыдысты зынгæ бынатыл уæззау фистæгæфсады, рог бæхæфсад та арæзт цыдис цæугæцардгæнæг знæмтæй.
Викингты балцыты дуг, XI æнусы райдайæны, кæронмæ куы æрхæццæ, уæд æххуырстытæ Скандинавийæ (æмæ ма викингтæй тыхæйбайст Нормандийæ æмæ Англисæй) Зæххастæуы денджызы сæрты баздæхтысты Византимæ. Фидены норвегиаг къарол Харальд Тызмæг цалдæр азы хæцыдис Варягаг гвардийы нæхъæн Зæххастæуон денджызы регионыл. Варягаг гварди хъæбатырæй хъахъхъæдта Константинополь дзуархæсджытæй 1204-æм азы æмæ пырхгонд æрцыдис сахары бацахсты рæстæг.
Экономикæ
Паддзахады скондмæ хаудтой хъæздыг зæххытæ бирæнымæцон сахартимæ — Мысыр, Чысыл Ази, Грекъ. Сахарты æрмгусджытæ æмæ сæудæджергæнджытæ иу кодтой корпорацитæм. Корпорацимæ бахауын уыдис привелеги, уырдæм бахизынмæ хъуыдис сæххæст кæнын аллыхуызон домæнтæ. Эпархæй (сахары сæрдар) æвæрд домæнтæ Константинополы 22 корпорацийæн уыдысты X æнусы иугонд уынффæты æмбырдгондмæ — Эпархы чиныгмæ.
Фæтклæвæрды системæ уыд тынг коррупцигонд, хъалонтæ тынг бæрзонд, фæлæ уæддæр Византияйы экономикæ дæргъвæтин рæстæджы уыдис тæккæ хъомысджындæр Европæйы. Базарад цыдис æппæт Ромы раздæры зæххытимæ ныгуылæны, æмæ Индийымæ (Сасанидты æмæ араббæгты сæрты) скæсæны. Араббаг тыхæйбайстты фæстæ дæр импери уыдис тынг хъæздыг. Фæлæ финансон хæрдзтæ дæр уыдысты тынг стыр, бæстæйы хъæздыгдзинад та сиддтис тынг хæлæгдзинад аллыварсцæрджытæй. Базарады цауддзинад (расайдтой, йæ италиаг сæудæджергæнджытæн цы уæлбартæ лæвæрд æрцыдысты, уыдон), Константинополы бацахст дзуархæсджытæй æмæ османты ныббырст æркодтой финансты кæронгæнæн цауддзинадмæ, æмæ паддзахады æрхаудмæ.
Зонад, медицинæ, барад
Византиаг зонад паддзахады уæвындзинады æппæт дæргъы уыдис æнгом баст антикон философийымæ æмæ метафизикæимæ. Ахуыргæнды сæйраг архайд уыдис æмхæст фæзойы, уым ахаста стыр æнтыстдзинæдтæм, зæгъæм дæнцæгæн ис æрхæссæн Софияйы стыр аргъуаны сарæзт æмæ грекъаг арты æрхъуыдыдзинад. Уыимæ сыгъдæг зонад зæгъæн ис æмæ размæ нæ цыдис, нæдæр гуырыдис ног теоритæ, нæдæр антикон хъуыдыгæнджыты идейæтæ тынгад кодтой. Юстианины дугæй раст фыццаг миназы кæронмæ наукон зонындзинад баййæфта тыхджын цауддзинад, фæлæ фæстæдæр та византиаг ахуыргæндтæ сæхи равдыстой, уæлдайдæр астрономийы æмæ математикæйы, фæлæ уый рауад персайнаг æмæ араббаг зонады æнтыстытыл æнцойгæнгæйæ.
Византиаг медицинæ уыдис зонады иу æнæбирæ фадыгтæй, кæм антикон рæстæджы хъауджы, уыдис прогресс æвдыст. Византиаг медицинæйы тæфаг йæхи бæрæг дардта куыд араббаг бæстæты, афтæ Сæндидзæны дуджы Европæйы дæр.
Империйы уæвындзинады фæстаг сæдæ азы Византия ахъаззаг фæцис рагон грекъаг литературæйы рапарахатæн Италийы. Уæды рæстæджы астрономийы æмæ математикæйы сæйраг ахуыргæнæн центр сси академи Трапезунды.
Барад
Юстиниан I реформæтæ барады фадыджы стыр тæфаг бахастой юриспруденцийы рæзтмæ. Византиаг тугтæрхонон барад уыдис дзæвгарæй ист Уырысæй.
Паддзахады фæдихдзинад Скæсæн Ромы æмæ Ныгуылæн Ромы империтыл
330-æм азы Ромы император Константин Цытджын расидтис йæ бæстæйы сæйраг сахарæй Византий, йæ ном йын аивгæйæ Константиномолмæ. Сæйраг сахары ахасты хъæуындзинад уыдис сидт фыццаджы дæр раздæры сæйраг сахар — Ром — дардæвæрд кæй уыдис паддзахады тæссаг скæсæйнаг æмæ цæгат-скæсæйнаг арæнтæй. Константинополæй хъахъхъæнынад саразын бирæ æнцондæр уыдис, Ромимæ абаргæйæ. Ноджы ма сæйраг сахары аивды аххосæгты фæамонынц Константины диноы зæрдæрардтæ: уый тынгдæр зæрдыл дардта чырыстон дин æмæ нæ уарзта, муртад парахад кæм уыдис, уыцы Ром.
Скæсæн æмæ Ныгуылæн империтыл кæронмæ фæдих сты 395-æм азы, император Феодосий Цытджын куы фæмард. Византияйы сæйраг хъауджыдзинад Ныгуылæн Ромы Империйæ уыдис йæ территорийыл æлдариуæг кæй кодта грекъаг культурæ. Хицæндзинæдтæ фылдæрæй-фылдæр кодтой, æмæ дыууæ сæдæ азы æмгъуыдмæ паддзахад æххæстæй райста индивидуалон бакаст.
Хæдхъом Византияйы сырæзт
Византия куыд хæдхъом паддзахад сырæзтис 330—518 азты периоды. Уæд Дунайы æмæ Рейны арæнты сæрты ромаг территоримæ хызтысты бирæнымæцон варвæрон, фылдæр гермайнаг знæмтæ. Скæсæны арæнтыл дæр уавæр æнцон нæ уыдис.
378-æм азы вестготтæ хъуыстгонд Адрианополы тохы, фæуæлахиз сты, император Валент фæмард æмæ Аларих нызаууат кодта æнæхъæн Грекъ. Фæлæ тагъд рæстæджы Аларих ацыдис ныгуылæны ’рдæм — Испани æмæ Галлимæ, уым готтæ бындур сæвæрдтой сæхи паддзахадæн, æмæ Византийæн уыдонæй тас нал уыдис.
V-æм æнусы дыккаг æрдæджы тас æфтауын райдыдта остготты паддзахад, Теодорих ныггæныстон кодта Македони, тæссаг уавæры уыдис Константинополь дæр, фæлæ ацыдис ныгуылæнмæ, бацахста Итали æмæ Ромы хæлддзæгтыл бындур сæвæрдта йæхи паддзахадæн.
Уавæр тынг æнкъуысын кодтой бирæнымæцон чырыстон ерестæ — арианон, несторианон, монофизитон. Ныгуылæны рагæй папад (уырыс. папство), Лев Цытджынæй (440—461) райдайгæйæ, фидар кодта папон монархи, Скæсæны та Александрияйы патриархтæ, уæлдайдæр та Кирилл (422—444) æмæ Диоскор (444—451), фæлвæрдтой сæвæрын папæйы бадæн Александрияйы. Уый йеддæмæ, уыцы змæстыты рæстæг уæлæмæ уæлдон кодтой зæронд националон хъаугъатæ, æмæ нырма цæрæг сепаратистон тенденцитæ; афтæмæй динон конфликттимæ æнгом стыхстысты политикон интерестæ æмæ нысæнттæ.
502-æм азы персайнæгтæ сног кодтой æфсæрст скæсæнæй, славяйнæгтæ æмæ булгайрæгтæ райдыдтой лæбурын Дунайæ хуссарырдæм. Мидызмæстытæ схæццæ сты кæройнаг гæрæнтæм. Сæйраг сахары цыдис карз тох «кæрдæгхуызтæ» æмæ «копрадзхуызты» (уæрдæтты командæты хуызтæм гæсгæ) партиты ’хсæн. Æппынфæстаг, фидар хъуыдæг цыдис ромаг традици, æмæ мынæг нæ уагъта хъуыдытæ ромаг дунейы иудзинады тыххæй, æнæсцухæй здæхта адæмы зонд Ныгуылæнмæ. Цæмæй ахæм æнæхъæддыхдзинад уавæрæй паддзахад рацыдаид, уый тыххæй хъуыдис фидар къух, бæрæг политикæ дырыс æмæ раст пълæнттимæ. Ахæм политикæ æххæст кодта Юстиниан I.
VI æнус. Император Юстиниан
518-æм азы император Анастасийы мæлæты фæстæ паддзахы бынатмæ схызтис гвардийы сæргълæууæг Юстин — македойнаг зæхкусджытæй рацæуæг. Паддзахиуæг кæнын уыдаид тынг зынвадат уыцы кæсын-фыссын нæзонгæ зæронд лæгæн, йæ цуры куы нæ разындаид йæ хæстæг Юстиниан. Юстины æлдариуæджы тæккæ райдайæнæй хицауад æцæгæй уыдис Юстинианы къухты. Уый дæр уыд Македонийы гуырд, фæлæ райста иттæг хорз ахуырад æмæ разындис тынг курдиатджын аллыхуызон миниуджытæй. 527-æм азы æххæст бартæ райсгæйæ Юстиниан бавнæлдта йæ фæндтæ æххæст кæнынмæ империйы фæстæмæ къæхтыл слæууыны тыххæй, æмæ императоры хицауиуæг фидар кæнынмæ. Цæдисы бацыдис ахадгæ диныздæхтимæ. Юстинианы рæстæг еретикты тыхæй ивтой официалон динмæ æртхъирæнгæнгæйæ граждайнаг барты истæй, æмæ суанг мæрдæфхæрдæй дæр.
532-æм азы онг æнæвдæлон уыдис сæйраг сахары ралæудтытæ цъист кæнынæй æмæ персайнæгты ныббырстытимæ тох кæнынæй, фæлæ тагъд рæстæджы йæ политикæйы сæйраг здæхт азылдис ныгуылæны ’рдæм. Варвæрон къароладтæ ивгъуыд æнусы æрдæгмæ ныллæмæгъ сты, цæрджытæ сидтысты империимæ баиумæ, æппынфæстаг гермайнæгты къаролтæ сæхæдæг дæр нымадтой Византийы домæнты закъондзинад. 533-æм азы æфсад, йæ сæргъы Велизарий афтæмæй, ныццавта вандайлæгты æмæ аллонты паддзахады Цæгат Африкæйы. Иннæ нысан сси Итали, уæззау хæст Остготты къароладимæ цыдис 20 азы æмæ фæцис византийæгты уæлахизæй.
554 æм азы Вестготты къароладыл ныххаугæйæ Юстиниан йæхи бакодта Испанийы хуссайраг хай дæр. Уыцы архайдтыты фæстиуæгæн бафиппайын ис æмæ империйы зæххытæ систы дыууæ хатты фылдæр. Фæлæ уыцы æнтыстытæ æрдомдтой паддзахады тыхты æгæр егъау хардзтæ, æмæ уымæй спайда кодтой персайнæгтæ, славянтæ, авартæ æмæ гуннтæ, кæдон стыр зæххытæ нæ байстой уыцы рæстæг, фæлæ ныггæныстон кодтой бирæ территоритæ Империйы скæсæны.
Византиаг дипломати дæр архайдта цæмæй æппæт иннæ дунейы уæллоз æвæрд æрцæуой империйы престиж æмæ æндæвд. Æхцаты æмæ хорзæхты æнтыстджын уæрсты, æмæ империйы знæгты астæу хæрзарæхстджынæй хъаугъатæ тыды руаджы Византийы дипломати дæлбар кодта варвæрон адæмыхæттыты, кæдон хæтыдысты монархийы арæнтыл. Византияйы æндæвды сферæмæ æфтауыны тыххæй ма парахат архайд цыдис чырыстон дины динамындæй. Миссионерты архайд, Сау денджызы былгæрæттæй Абиссинийы уæлвæзты æмæ Сахарæйы оазисты онг уыдис византиаг политикæйы характерондæр æвдисæнтæй иу.
Хæстон экспанси йæдтæмæ ма Юстинианы иннæ ахъаззагдæр хæслæвæрдтæй иу, уыдис административон æмæ финансон реформæтæ. Импреийы экономикæ уыдис уæззау кризисы, фæткдаруат хъыгдæрд уыд коррупцийæ. Цæмæй фæткдаруат рацарæзт æрцæуа, уый тыххæй император райдыдта æххæст кæнын закъондæттынады кодификаци, стæй реформæты рæнхъ, кæдон проблемæтæ бындурæй нæ аиуварс кодтой, фæлæ уæддæр цыдæр æххуыс фæсты. Нæхъæн империйыл стынг ис арæзтад, Антонинты «сызгъæрин рæстæджыты» рацыдæй егъаудæр. Ног тæмæн акалдта культурæ.
VI—VII æнустæ
Фæлæ номдзыддзинад æлхæд æрцыдис зынаргъ аргъæй — экономикæ фæхæлд хæстытæй, цæрджытæ смæгуыр сты æмæ Юстинианы ивджытæ (Юстин II (565—578), Тиверий II (578—582), Маврикий (582—602)) сæ цæст сæйрагдæр дардтой нырид хъахъхъæнынадмæ, æмæ рахастой политикæйы здæхт скæсæнырдæм. Юстинианы тыхæйбайсттæ рауадысты тæссонд — VI—VII æнусты кæронмæ Византийæ фæсæфта æппæт ист территоритæ скæсæны, баззад ма йæм уым афтиддæр Хуссар Итали.
Уыцы рæстæджы лангобардты æрбабырст айста Византияйæ Италийы æрдæг, 591-æм азы Персимæ хæсты рæстæг ахст æрцыдис Сомих, цæгаты дарддæр цыдис ныхмæлæуд славяйнæгтимæ æмæ авартимæ, кæдон 560-æм азты æрбынат кодтой Дунайыл. Фæлæ иннæ VII æнусы райдайæны персайнæгтæ хæст ногæй райдыдтой æмæ дзæвгар æнтыстытæ самал кодтой империйы бирæнымæцон змæстыты тыххæй.