cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Социалон амалхъомад Уæрæсейы
Паддзахадон æмæ регионалон æххуыс
2014-æм азмæ августы мæймæ Стратегион хъæппæристы агентады æмæ Уæрæсейы эконимикæйы райрæзты Министрады æххуысæй райдыдтой кусын 12 инновациты центры социалон сферæйы, фæлæ сæ куысты æнтыстдзинæдтæ, куыд æмбæлди, афтæ нæ айхъусын кодтой ахæм специализацийы рауагъдæдтæ.
2015 азы бюджеты æвæрд ис 160 милуан сомы социалон лæггæдты сферæмæ хицæн инвесторты æрбафтауыны проекттæ субсиди кæнынæн. Афтæмæй кæцыдæр горæтон проекттæ эксперттæ фæнысан кодтой куыд æнтыстджынтæ.
Череповецы сахары хицауадæй Северсталь-имæ иумæ сарæзтæуыд НП «Сахар райтынгады агентад» (agr-city.ru), кæцыйæн йæ архайды здæхтыттæй сæ иу ссисоциалон амалхъомадгæнджытæн æххуысдзинад: финансон, мулкъон, информацион-консультацион æмæ бизнес-ахуырад. Майы 2012-æм азы Агентад баиу кодта бадзырд Фонд «Нæ фидæн»-имæ, кæцыйæ Череповец сси Фонды регионалон æмбал Волгограды облæсты.
Афæлгæст
Стратегион хъæппæристы агентады бæрæггæнæнтæм гæсгæ, 2014-æм азмæ Уæрæсейы социалон амалхъомады куыст кæны æрмæст 1% æввахс компанитæ, абарстæн Европæйы уыцы бæрæггæнæн æввахс кæны 25%.
Инфраструктурон проекттæ
Сæйраг роль социалон амалхъомады аразæн, парахат æмæ æххуысдзинады хъазы Вагит Алекперовы Фонд «Нæ фидæн». Фылдæр æххуыс кæны æхайы фæрæзтæй (æфстаутæ, гранттæ æмæ капиталы мидæг архайддзинад) æмæ консультацитæ дæттынæй (æргом консультацитæ, ахуырад, фæлтæрд баивдæн ахъазкæнынад, æндæр организицитимæ æмбæлгæ ахаст аразынад, социалон амалхъмадгæнджыты æмæ кондадты æмбæлад арæзтад). Фонд дæтты æнæпроцентон æфстаутæ архайгæ бизнесæн 10 милуанæй дарддæр авд азмæ, 500 мины йæнгты райдайаг амалхъомадгæнджытæн. Æрвылаз Фонд фæдæтты премии «Хæрзгæнæны импульс» социалон амалхъомады райрæзт æмæ размæцыды бавæрды тыххæй, ноджы фæаразы проектты конкурс «Социалон амалхъомадгæнæг». Фонд сарæзта æмæ ныр дæр хæцы дыууæ тематикон порталы: «Ног бизнес: социалон амалхъомад» (nb-forum.ru), кæцы хъусын кæны Уæрæсейы æмæ дунейы социалон кондадты æмæ амлхъомадгæнджыты æнтыстдзинæдтæ, æмæ «Социалон хъуыдыты банк» bank.nb-forum.ru), кæцы йæ мидæг дары социалон кодадты идейæты информации, бантыстджын кæнæ æнтыстмæ цæттæ. Алекперовы Фонд у социалон амалхъомады темæйы иртасæн сæйраг фæндхæссæг, зонадон æмæ æхсæнадон дискуситы æмæ закъæттæй дæрдтыл зилæнты организатор.
Æхсæнрегионалон æхсæнадон организаци «Фæсивæды æнтыстдзинæдтæ» (Junior Achievement Russia), æххæст кæны цалдæр специализированон программæтæ амалхъомадгæнджыты ахуырадæй, уыдон нымæцы программæ «Социалон амалхъомад» дæр, кæцы у нысан 15–18 аздзыд фæсивæдæн (sep.ja-russia.ru), æмæ мастер-класстæ социалон амалхъомадгæнджытæн.
Хæрзгæнæн фонды «Ивддзинæдты размæ» (Reach for Change, reachforchange.org/russia) конкурсон бындурыл æххуыс кæны проекттæн, кæцытæ здæхт сабиты æмæ æнахъомты цард фæхуыздæр кæнынмæ. Конкурсы хайад райсын йæ бон у кæйфæндыдæр, сæ проекттæ уынаффæтæм гæсгæ арæзт кæмæн сты: социалон уæлархайд, масштабируемость, финасон фидардзинад, дæргърæстæгмæ размæцыды фадат. Фæуæлахиз проекттæн дæттынц финансон æххуыс, проекты инициаторæн мызд раттæн æмæ консультацитæ æмæ Фонды партнертæй ахуырад бафтаугæ.
Дунейы сæйраг социалон амалхъмадгæнджытæн æххуысы Фонд «Ашока» (АИШ) Уæрæсейы зонгæ нæу, фæлæ уæрæсейаг социалон амалхъомадгæнджытæн сæ бон у сæ официалон сайты (ashoka.org) фæрцы семæ баиу уын. Фонд дæтты финансон æххуыс, аразы тренингтæ, размæ кæны проекттæ æмæ цырын кæны информацион баивд.
Олег Дерипаскайы компани Русал байгом кодта Красноярсчы Уæрæсейы фыццаг Социалон сферæйы инновациты центр. Центрæн йæ архайды здæхт у æрбафтауын ахæм адæмы, кæцытæ фæхæст сты амалхъомадыл, ноджы ма чысыл æмæ астуккаг бизнес æмæ социалон здæхт НКО-ты размонджыты, цæмæй баххуыс уой регионты социалон проблемæты райхалын кæнын социалон бизнес-проектты руаджы. 2010 азы айхъусын кодта программæ «РУСАЛы территории», кæцыйы фæрцы æнтыст æрцыдысты 50 проекты 150 милуан сомы инвестициты бæрцимæ.
Социалон амалхъомады æхуысдзинад декларации кæны микрофинансон организациты уылты. 2002-æм азæй Уæрæсейы кусы Уæрæсейы микрофинансон центр (УМЦ), кæцы Сфæлдыстадон лабораториимæ «Грамин», Yunus Centre æмæ Yunus Social Business иумæ аразы прокттæ.
Социалон амалхъомадмæ йе ’ргом здахы классикон банкон сферæ, иртасæнтæ æмæ ацы сферæйы социалон программæтæ аразгæйæ.
Афтæ Банк «Уралсиб» 2015-æм азмæ дæтта йæхи кредитон продукт æмæ иста хайад иумæйаг проекты ОПОРЫ России æмæ Фонд «Нæ фидæн»-ы. Ацы проектты кредитгæнæн ставкæтæ рæввахс кодтой ЦБ УФ рефинансгæнæн ставкæтæм. Уыимæ ма финансисттæ цæттæ уыдысты баххæстаг раттын юридикон æмæ бухгалтерон консультацитæ, хайад тренингты æмæ æххуыс фæлтæрд амалхъомадгæнджытæй.
Иуæй-иу банкты, зæгъæм, ГАÆ «МСП Банк» (Внешэкономбанк) социалон продуктæ социалон амалхъомадгæнджытæн 2015 азмæ нæ уыд, фæлæ уыди райсын кредит ныллæг ставкæйæ социалон амалхъомады проекттæн.
Историон проекттæ
Уæрæсейаг социалон амалхъомады историон дæнцæгтæй сæ иу нымад кæны XIX æнусы кæрон цы куысты хæдзар рацарæзт куыстуарзты хæдзармæ æмæ сæрмагондæй Куыстуарзты хæдзар Кронштадты, уый.
Æрыгон проекттæ
Æрыгон социалон амалхъмады облæсты зынгæ ногдзаутæн сæ иу сси 2005-æм азы проект «Царды Цæппæр», кæцы дæтта фыццаг медицинон сигнализацийы системæ Уæрæсейы — экстренон æххуысы сидт инвалидтæн æмæ зæрæдтæн. Цалдæр хицауы ивд баййафгæ æмæ паддзахадон заказты æххуысæй 2017 азæй раздæр нæ кæны æфтиаг исыны фæнд.
Фиппаинæгтæ
*
437-æм аз
Амардысты
Категори:437
438-æм аз
Амардысты
Категори:438
Вилково
Вилково (Вилкове, Вилково) у сахар Украинæйы, Одессæйы облæсты. Лæууы цæугæдон Дунайыл. Æнæофициалон ном: «Украинæйы Венеци».
Категори:Одессæйы облæсты сахартæ
Талышаг æвзаг
Талышаг æвзаг у талышаг адæмы мадæлон æвзаг; хауы ирайнаг æвзæгты къорды цæгат-ныгуылæн дæлкъордмæ. Æмбæлы Талышстаны (уый у, талыштæ кæм цæрынц, уыцы бæстæйы æнæофициалон ном — Азербайджаны хуссар æмæ йемæ æмарæн чи у, Ираны уыцы районтæ).
Прокопьевск
Прокопьевск у уæрæсейаг сахар Кемеровойы облæсты. Цæрынц дзы 218,9 мин адæймаджы (2005).
Талышаг æвзаг
Дзурджыты нымæц хæццæ кæны 500 мин адæймагмæ; æнæофициалон бæрæггæнæнтæм гæсгæ талышагау дзурынц 900 мин адæймагмæ æввахс.
Прокопьевск
Фиппаинæгтæ
Категори:Кемеровойы облæсты сахартæ
Талышаг æвзаг
Категори:Ирайнаг æвзæгтæ
Салы быдыр
Салы быдыр (Сальские степи) у цæугæдон Салы алфамбылай регион Донæй скæсæнырдæм. Салы быдыры фылдæр хай хауы Ростовы облæстмæ.
Уыцы хус регионмæ советон власт æрцæрын кодта Фæскавказы малаканты, 1921-æм азы Хъарсы облæст Туркмæ куы радтой, уæд.
Павлодольскæй
Павлодольскæй (Павлодольская) у Цæгат Ирыстоны Мæздæджы районы станицæ.
frame|left|Посты хайад æмæ Сбербанк
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæздæджы районы цæрæнрæттæ
1339-æм аз
Амардысты
Категори:1339
439-æм аз
Амардысты
Категори:439
440-æм аз
Амардысты
Категори:440
Арвы цæджындз
thumb|right|300px|Арвы цæджындз. NASA-йы къам Арвы цæджындз кæнæ Арвы сæмæн (Полярная звезда) у Чысыл Арсы стъалыбардзæн йæ сæйраг (æрттивагдæр) стъалы (Чысыл Арсы α).
Æндæр стъалыйы ном у Ахсахъ-Темыр, Ахсахътемыр, Хъазантемыр , дыгуронау Ахсахъ-Темур.
Фиппаинæгтæ
Категори:Стъалытæ
Бокарёв, Анатолий Алексейы фырт
Бокарёв, Алексейы фырт Анатолий (1910—1941) — дагъистайнаг æвзæгты зындгонд иртасæг. Æрыгонæй фæмард Фыдыбæстæйы Стыр хæсты тохы быдыры.
Цардвæндаг
Зындгонд сси солиаг филологиимæ баст куыстыты фæрцы. Куыста Уæрæсейы Зонæдты Академийы æвзагзонынады институты, кавказаг æвзæгты хайады. Фæмард Фыдыбæстæйы Стыр хæсты.
Зонадон сфæлдыстад
Йæ сæйраг куыстытæ рухс федтой æрмæст хæсты фæстæ — 1949-æм азы. Уыдоны ’хсæн: солиаг æвзаджы синтаксисы бæстон афыст, чамалинаг æвзаджы грамматикон очерк (ныры онг бæстондæр).
Фиппаинæгтæ
Категори:Советон Цæдисы лингвисттæ
Бендер
Бендер (ბენდერი) у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Къудухтæ, Дзæгъиатæ, Адзитæ æмæ Хохатæ.
Топонимтæ
Бендеры ис ахæм микротопонимтæ: Къопы фæз, Сыгъзæрин къус, Фæсхъæу, Хъæубын, Ломтæ, Хъугом, Хуыдзых, Ласет, æмæ æндæртæ.
Литературæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
441-æм аз
Амардысты
Категори:441
Амуры облæст
Амуры облæст (Амурская область) у Уæрæсейы Федерацийы субъект Дард Скæсæны. Йæ административон центр у сахар Благовещенск.
Фиппаинæгтæ
*
Рыбинск
Ры́бинск у сахар Уæрæсейы Ярославлы облæсты. Цæрынц дзы 184,6 мин адæймаджы (2020).
Фиппаинæгтæ
Категори:Ярославлы облæсты сахартæ
Хъотайтæ
Хъотайтæ (Котаевы, ყოთაშვილი ) сты ирон мыггаг.
1340-æм аз
Амардысты
Категори:1340
Хъотайтæ
Равзæрд
Хъотайтæ æмæ Хъоцытæ æрвадæлтæ сты. Хистæр мыггаг уыд Хъоцытæ. Хъотайтæн сæ хъæу дæр — Хъотайтыхъæу — уыд Чеселты комы. Хъотайтæ æмæ Хъоцытæ кæрæдзийæ чызг нæ куырдтой.
Æрвитæнтæ
*
Вифлеем
Вифлее́м (بَيْتَ لَحْم Bayt Laḥm — «дзидзайы хæдзар», בֵּית לֶחֶם Bēṯ Leḥem — «дзулы хæдзар») у Палестинæйы паддзахады сахар. Ис Цæугæдон Иорданы Ныгуылæн Былы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Палестинæйы паддзахады сахартæ Категори:Библийы рæттæ
София
Софи́я (София) у Болгарийы сæйраг сахар (1879-æм азæй фæстæмæ) æмæ Европæйы Цæдисы стырдæр сахартæй иу. Цæрынц дзы 2 милуан адæймаджы бæрц, уыдонæй официалон æгъдауæй регистрацигонд — 1 317 мин. Болгарийы индустрийы æхсæзæм хай у Софияйы. Сахар у бæстæйы ахсджиагдæр æфсæнвæндæджы æлхынцъ.
Софийы сахары кмет (мэр) 2009-æм азы ноябрæй у Йорданкæ Фандыкова (Йорданка Фандъкова), у Болгарийы премьер-министр Бойко Борисовы æмпартион (парти ГЕРБ-æй).
Фиппаинæгтæ
*
Керкуолл
Керкуолл (Kirkwall; Kirkwaa; Baile na h-Eaglais) у сахар Шотландийы цæгаты, Оркнейы сакъадæхты сæйраг сахар.
Категори:Шотландийы сахартæ
Нижневартовск
Нижнева́ртовск (Нижневартовск) у сахар Уæрæсейы Ныгуылæн Сыбыры, Ханты-Мансийы автономон зылды. Цæрынц дзы 277,6 мин адæймаджы, уымæй у зылды дыккаг стырдæр сахар (Сургуты фæстæ).
Фиппаинæгтæ
Категори:Ханты-Мансийы автономон зылды сахартæ
Къаурийы дон
Къаурийы дон кæнæ Къауридон (Кауридон) у цæугæдон Цæгат Ирыстоны. Уый у Гæналдоны рахиз фæрсагдон.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Персы бакæлæн
Персы бакæлæн ( — xalij-e fârs) у Иран æмæ Аравийы æрдæгсакъадахы ’хсæн бакæлæн. Ормузы донкъубалæй баст у Оманы бакæлæнимæ, Араббы денджызимæ æмæ Индийы фурдимæ. 1960-тæм азтæй иуæй-иу араббаг паддзахæдтæ рæгъмæ æрхæстой бакæлæны ном баивыны идейæ: араббагау æй райдыдтой Араббы бакæлæн хонын (الخلیج الفارسی ). Ацы ном араббаг дунейы æдде нæ рапарахат ис, Иугонд Нациты Организаци æмæ æндæр организацитæ дарддæр пайда кæнынц раздæры номæй.
Персы бакæлæны былгæрон ис ахæм паддзахæдтæ: Оман, Араббы Иугонд Эмираттæ, Сауды Арабб, Катар, Бахрейн, Кувейт, Ирак æмæ Иран. Персы бакæлæнмæ кæлынц цæугæдæттæ Тигр æмæ Евфрат.
Персы бакæлæны регион нефтарæх кæй у, уый охыл ын ис тынг ахсджиаг геополитикон ахадындзинад. XX æнусы кæрон регионы цыдысты дыууæ стыр хæсты: Иран æмæ Ирачы ’хсæн хæст (1980—1988) æмæ Персы бакæлæны хæст (1991).
Гидрологион, гидрохимион æмæ æндæр æууæлтæм гæсгæ Персы бакæлæн у денджыз.
Фиппаинæгтæ
Категори:Денджызтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Индийы фурд
Æнæхин? Тынг æнæхин
'''«Æнæхин? Тынг æнæхин»''' (Наивно? Очень) — проект социалон амалхъомады фадыджы, уæрæсейаг сæрмагонд компани, кæцы архайы сувенирон æмæ фæлындæн æмæ къухæйконд дзаумæттæ уæйы куыстыл. Уыдон аразынц уæззау психикон низтæй рынчынтæ. Бындур æвæрд йын æрцыд 2011-æм азы Мæскуыйы зындгонд актрисæ Нелли Уваровайæ. Кусгæ та дзы кодтой Мæскуыйы технологон колледжы «Особые мастерские» кæй хонынц, уыдоны ахуырдзаутæ æмæ рауагъдонтæ.
Истори
Компани фæзынд 21-æм Мæскуыйы технологон колледжы бындурыл. Уым социалон адаптацийы æмæ профессионалон цæттæкæныны центры куыстой «Особые мастерские» кæй хонынц, уыдон. Уым ахуыр кодтой уæззау психикон низтимæ адæм. 2010-æм азы сæрды зындгонд актриса Нелли Уварова Уæрæсейы академион фæсивæдон театры иннæ актертимæ æвæрдимæ ралæууыд уыцы ахуырдоны равдыст-армукъайы. Уæд Нелли Уварова æрхъуыды кодта баххуыс кæнын ахуырдзаутæн – скодта сæрмагонд онлайн-дукани, цы дзаумæттæ кæнынц, уыдон уæй кæнынæн:
Афтæмæй, 2011-æм азы регистрацигонд уыд Æнæххæст бæрнондзинады æхсæнад «Æнæхин? Тынг æнæхин», уыймæ Уваровайæн административон фарстаты æххуыс чи кодта, Елена Вахрушева сси æхсæнады директор. Сæ дыууæйæн рауад срæвдз кæнын продукцийы рауагъд. Куыстуаты клиенттæ, мæскуыйаг дуканитæй дарддæр, систы Иркутскы, Челябинскы, Тюмены, Хъазаны æмæ Бетъырбухы дуканитæ. Фæнд кодтой байгом кæнын сæргай уæйы хи дукани. Уымæн сайт Planeta.ru-йы райдыдтой æмбырд кæнын æхца, фæлæ амалиуæгдары сæмбырд кодтой 377 мин сомы, хъæугæ та цæ кодта 500 мин сомы.
2014-æм азы компани рамбылдта регионалон социалон программæты фонд «Нæ фидæн»-ы æппæтуæрæсеон конкурс социалон амалиуæгдарты ‘хсæн. Æртæ азмæ цын радих кодтой æнæпроцентон æфстау 4 милуаны æмæ 136 мин сомы. Уыцы аз компанийы конд дзаумæттæ уæй кæнын райдыдтой «Лукоил»-ы бензинкæнæн станцæты. Уый уыд Вагит Алекперовы конд хæрзгæнæг программæ «Больше, чем покупка».
Арæх проекты акциты алы хуызы архайдтой Уæрæсейы академион фæсивæдон театры кусджытæ æмæ иннæ разагъдномтæ: поэт Евгений Клюев, режиссертæ Юрий Грымов, Карбаускис Миндаугас, Алексей Бородин, нывгæнæг Вероника Павленко, актертæ Виктор Добронравов, Григорий Антипенко, актриса Вера Зотова, Чулпан Хаматова, Лиза Арзамасова, Елена Ксенофонтова, Алена Бабенко, Елизавета Боярская, Ольга Ломоносова, Юлия Такшина, хотæ Анна æмæ Надежда Михалковтæ, уацхæссæг Светлана Сорокина, телевиденийы кусджытæ Иван Ургант, Татьяна Лазарева æмæ æндæртæ.
Архайд
Компанийы сæйраг нысан уыййас нæу æфтиаг исын, цас уæззау психикон низтæй рынчын чи у, уыдоны реабилитаци, социалон адаптации æмæ цын куыст ссарын. Æппæт куыст кæнынц инвалидтæ: аутизмæй, олигофренийæ, Дауны синдромæй, шизофренийæ æмæ æндæр низтæй рынчынтæ. Алы кусæг мæй исы мызд (15 мин сомы 2014-æм азы бæрæггæнæнтæм).
Фиппаинæгтæ
Категори:Социалон амалхъомад Уæрæсейы
443-æм аз
Амардысты
Категори:443
Уæлхъæриу
Уæлхъæриу у хизæнуæттæ Куырттаты комы Хъæриуы хохы рæбын.
Литературæ
Категори:Куырттаты ком
444-æм аз
Амардысты
Категори:444
1341-æм аз
Амардысты
Категори:1341
Фонсека Амадор, Карлос
Карлос Фонсека Амадор (Carlos Fonseca Amador; 1936-æм азы 23 июны — 1976-æм азы 7 ноябры) уыд никарагуæйаг революционер, «Национ Ссæрибары Сандинистон Фронты» бындурæвæрджытæй иу, профессор, революцион змæлды теоретик.
Фонсека райгуырд Матагальпæйы, Никарагуæйы цæгат-ныгуылæны. Йæ фыд, Карлос Фаусто Амадор, уыд бонджын къофигæнджыты мыггагæй. Цалынмæ йæ фырт астæуккаг скъоламæ цæуын байдыдта, нæ базыдта, йæ фыд кæй у, уый. Фонсекайы мад уыдис мæгуыр гæрзтæхсæг сылгоймаг Хустинæ Фонсека (Justina Fonseca), Амадорæй басывæрджын æнæкъайадæй. Карлос Фонсека йæ мады тынг уарзта, уымæн цыт кодта. Кæд æмæ испайнаг традицимæ гæсгæ йæ ном хъуамæ фыстаид Амадор Фонсека (фыды мыггаг, уый фæстæ та мады мыггаг), йæхи фыста æдзух куыд Фонсека Амадор (мады мыггаг фыццаг бынаты).
Леоны университеты куы ахуыр кодта, бацыд Никарагуæйы социалистон партимæ (Partido Socialista Nicargüense); йемæ чи ахуыр кодта, уыдон дæр разæнгард кодта уыцы партимæ бацæуынмæ.
1956 азы 21 сентябры Леоны, кадджын изæры рæстæг, Ригоберто Лопес Перес диктатор Анастасио Сомосайы амарыны фæлвæрд акодта. Ригобертойы уыцы бынаты фехстой, Сомоса та, 1936 азæй бæстæйæн хицауиуæг чи кодта, цалдæр боны фæстæ цæфтæй амард Панамæйы рынчындоны. Фыдракæнды æмархайджыты агуыргæ, Национ Гвардийы службæгæнджытæ æрцæхстой политикон змæлдты фæсивæд. Фонсека дæр, кæд марæджы бынтон нæ зыдта, бахауд ахæстонмæ, фæбадти дзы дыууæ мæйы бæрц.
1976 азы 7 ноябры Карлос Фонсекайы, уæд Сандинистты Фронты генералон секретарь куы уыди, амардтой. Йæ сæр æмæ йæ къухтæ алыг кодтой æмæ Манагуæмæ ’рбаластой, Анастасио Сомосайы (кæстæры) бардзырдмæ гæсгæ. Æртæ азы фæстæ сандинисттæ фæуæлахиз сты, Сомоса та бæстæйæ ралыгъд АИШ-мæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Никарагуæйы политиктæ Категори:Социалисттæ Категори:Никарагуæйы чи райгуырдис, уыдон
Абруццо
Абру́ццо (Abruzzo) кæнæ Абру́цци (Abruzzi) у Италийы административон регион. Административон центр — Л’Акуилæ.
Фиппаинæгтæ
*
1342-æм аз
Амардысты
Категори:1342
Хъемулта
Хъемулта (Кемулта) у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Багатæ, Гусалтæ, Коцтæ, Биазыртæ, Хуыбецтæ, Цыхуырбатæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Цæугæдон Иорданы Ныгуылæн Был
Цæугæдон Иорданы Ныгуылæн Был (الضفة الغربية‎‎) у Палестинæйы автономийы ныгуылæн хай.
Категори:Палестинæ (паддзахад) Категори:Палестинæ
445-æм аз
Амардысты
Категори:445
Згъудер (хъæу)
Згъудер (ზღუდერი) у хъæу Гуырдзыстоны Карелы муниципалитеты.
Цардысты дзы Гаглойтæ, Медойтæ, Абайтæ, Мæргъитæ, Гуыбатæ, Бестаутæ, Зæгъойтæ, Цыхуырбатæ, Тедетæ, Джабитæ, Чилæхсатæ, Елбачитæ, Плитæ, Цъæриттæ, Кокойтæ, Тулойтæ, Цыбыртæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Карелы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Рейн
Рейн (Rhein, Rhin, Rijn) у цæугæдон Ныгуылæн Европæйы. Йæ дæргъ у 1 233 км. Бассейны фæзуат 185 000 км². Рейны бындурон фæрсагдæттæ сты: рахизырдыгæй — Неккар, Майн, Вуппер, Иттер, Дюссель, Рур; галиуырдыгæй — Ааре, Мозель, Маас.
Доны астæуккаг хардз дæллаг гуылфæны у 2 330 м³/с. Рейны донвæд наудзон у 952 км уæлæмæ суанг Базелы уонг.
Рейны былы бындурон сахартæ сты (дæлæйæ уæлæмæ): Арнем (Нидерландтæ), Дюссельдорф, Кёльн, Бонн, Майнц, Мангейм, Вормс (Герман), Страсбург (Франц), Базель (Швейцари).
Категори:Германы цæугæдæттæ Категори:Швейцарийы цæугæдæттæ Категори:Нидерландты цæугæдæттæ Категори:Францы цæугæдæттæ
Балта
Балта (ბალთა) у хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Нижнекамск
Нижнекамск (Тубəн Кама) у уæрæсейаг сахар Тæтæрстаны. Цæрынц дзы 226,9 мин мин адæймаджы.
Сухум
Суху́м (სოხუმი; Аҟəа «Ахъуа») у Абхазы сæйраг сахар. Лæууы Сау денджызы былыл. Сахары зæронддæр уынгыл нымад у Мухадзырты донбыластæрд.
Цæрджытæ
Сухумы цæры (2003) :
Фиппаинæгтæ
*
Кæрдинагхуым
Кæрдинагхуым у хохы цъупп Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Йæ бæрзæнд у 1737,8 метры.
Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Дыгур (субэтникон къорд)
Дыгурæттæ кæнæ дыгур, дыгуронау дигорæнттæ сты ирон адæмы субэтникон къорд. Уыдон цæрынц Цæгат Ирыстоны ныгуылæны: Æрæфы æмæ Дыгуры районты, Мæздæджы районы иуæй-иу хъæуты дæр. Уыдон дзурынц ирон æвзаджы дыгурон диалектыл.
Кæс ноджы
*
Путин, Владимир Владимиры фырт
Пу́тин Владимиры фырт Владимир (Владимир Владимирович Путин; райгуырдис Бетъырбухы 1952-æм азы 7 октябры) у Уæрæсейы президент.
Ир (субэтникон къорд)
Ир (Ирæттæ) сты ирон адæмы субэтникон къорд. Уыдон цæрынц Цæгат Ирыстоны цæгаты, хуссары æмæ централон хайы æмæ дзурынц ирон æвзаджы ирон диалектыл.
Путин, Владимир Владимиры фырт
Фиппаинæгтæ
Категори:Уæрæсейы политиктæ Категори:Уæрæсейы президенттæ Категори:Уæрæсейы премьер-министртæ Категори:СЦКП-йы уæнгтæ Категори:XXI æнусы политиктæ
Телау
Телау (თელავი ) у сахар Гуырдзыстоны, Телауы муниципалитеты сæйраг сахар.
Телауы цæры 19 629 адæймаджы (2014).
Телауы зындгонд адæм
Сахары райгуырдысты:
Телауы ис Сталинæн йæ фыд Виссарионы ингæн.
Фиппаинæгтæ
Категори:Къахеты сахартæ Категори:Телауы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Эйнштейн, Альберт
Эйнштейны зындгонд раргомты ’хсæн: æмæ æндæртæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ахуыргæндтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Пацифисттæ Категори:Социалисттæ Категори:Германы физиктæ
Фисынмæдзæуджытæ
thumb|right|300px|Фисынмæдзæуджытæ Фисынмæдзæуджытæ, Фисынмæ цæуджытæ кæнæ Лæдæртæ   (Большая Медведица, ) у стъалыгуппар арвы Цæгат æрдæгтымбылæджы.
Лæдæртæ ирон адæмон сфæлдыстады
Ирон адæмон сфæлдыстады Лæдæрты тыххæй ахæм таурæгъ ис: Раджы, зæдтæ æмæ адæм иумæ хæтæнты куы хаттысты, уæд иу фыдлæг Ахсахътемыр дæр семæ хатти, зæххон адæймаг уæвгæйæ. Бон ын иу афон донмæ æнæцæугæ нæ уыд.
Уыцы рæстæг зæххыл цардис авд æфсымæры, Лæдæртæ, зæгъгæ. Уыдонæн тых кодта Ахсахътемыр. Куы нал дзы фæрæзтой, уæд загътой: «Æрвылбон донмæ цæуы æмæ Донбеттырæн лæгъстиаг у. Цæуæм æмæ дзы æмцег схæссæм, кæд æмæ нæ уый тасæй ныууадзид. Кæд уымæй фæтæрса, æндæр лæгæй нæ тæрсы». Ацыдысты æмæ Донбеттырæй æмцег схастой.
Ахсахътемыр уый куы базыдта, уæд загъта: «Бæрæг уыдзæни, кæд æз Донбеттырæй фæтæрсон, уæд». Уый фæстæ бацыд æмæ сын сæ æмцеджы амардта. Лæдæртæ æрдиаггæнгæ Донбеттырмæ ныццыдысты æмæ йын загътой, цы цау сыл æрцыд, уый. Донбеттыр сын загъта: «Иу афон мæнмæ цæудзæн, æмæ йæ уæд амарут».
Ахсахътемыр уый куы базыдта, уæд донмæ нал ныццыд, фæлæ ссыд арвы астæумæ æмæ уым сбадт. Дыууæ уырсы та йæхицæн хъахъхъæнæг баурæдта.
Лæдæртæ, донмæ цæудзæн, зæгъгæ, доны ’рдæм фисынты цæуын райдайынц. Куы фæрухс вæййы, уæд ма йæ арвыл бæргæ суынынц æмæ йæм фæраст вæййынц, фæлæ уæдмæ æрбабон кæны, æмæ сын рухсы фесæфы». Афтæ алы æхсæв дæр арвыл Лæдæртæ сурынц Ахсахътемыры æмæ йæ баййафынæн ницы фæрæз арынц.
Фиппаинæгтæ
Категори:Стъалыгуппæрттæ
Гудиашвили, Ладо
Гудиашвили Давиды фырт Ладо (ლადო გუდიაშვილი; райгуырдис 1896 азы 18 мартъийы Тбилисы (Калачы) — амардис 1980 азы 20 июлы) у XX æнусы зынгæдæр гуырдзиаг нывгæнджытæй иу.
Цардвæндаг
Ладо Гудиашвили райгуырдис 1896-æм азы Тбилисы, æфсæнвæндаджы станцæйы кусæджы бинонты. 14-аздзыдæй бацыди аивадон училищемæ. Ацы ахуырдон каст фæуыны фæстæ куыста скъолайы нывгæныны ахуыргæнæгæй. 1915-æм азы йæ райгуырæн сахары сарæзтæуыд, Гуырдзыйы аивады архайджыты ’хсæн йæ ном зындгонд чи скодта, уыцы фыццаг сæрмагонд равдыст. Гудиашвили сси, гуырдзиаг интеллектуалтæ хионыл кæй банымадтой, ахæм адæймаг. Нывгæнæг базонгæ ис, Паоло Яшвили кæй сарæзта, уыцы символист-поэтты къорд «Æрвцъæх сыкъатæ»-йы уæнгтимæ; архайдта, гуырдзиаг архитектурæйы æвдисæйнæгтæ чи ахуыр кодта, уыцы археологион экспедициты; халдих кодта бирæ рагон фрескæтæ. Ладо уыциу рæстæг куыста нывгæнæг æмæ графикæй. 1919-æм азы кæй сарæзтæуыд, гуырдзиаг аивады уыцы равдысты æвдыст æрцыди Гудиашвилийы фæндзай ныв æмæ акварелæй фылдæр.
1915-æм æмæ 1918-æм азты ’хсæн базонгæ ис, йæ нывгæныны æрмдзæфыл тынг чи бандæвта, уыцы Никъо Пиросманиимæ.
Ладо æмбæрста, гуырдзиаг аивады дарддæры рæзтæн фæсарæйнаг аивадимæ бастдзинæдтæ кæй хъæуы, æмæ уымæн 1919-æм азы, нывгæнджытæ Давид Какабадзе æмæ Шалвæ Кикодзеимæ иумæ ацыдысты, уæды заман дунеон аивады ардзæстыл нымад чи уыди, уыцы Парижмæ.
Гудиашвили фæцарди Парижы æхсæз азы, йæхи нывтæ арæх алыхуызон равдыстыты æвдисгæйæ. 1925-æм азы Францы рацыди, æнæхъæнæй Ладойы сæфлдыстадыл фыст чи уыди, критик Морис Реналы уыцы чиныг.
25 майы
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Гудиашвили, Ладо
Цардвæндаг
Парижы цæргæйæ Ладо дардта бастдзинæдтæ бирæ нывгæнджытимæ, уыдоны ’хсæн Пабло Пикассо, Морис Утрилло, Амедео Модильяни, Игнасио Сулоага, Михаил Ларионов æмæ Наталия Гончароваимæ.
Гудиашвилийы равдыстытæ арæзт цыди канд Парижы нæ, фæлæ ма Марселы, Лионы æмæ Бордойы, гæццыл фæстæдæр та Лондоны, Ромы, Брюсселы, Амстердамы, Берлины æмæ Нью-Йорчы. Кæд Европæйы нывгæнæг нымад уыди æнтыстджыныл, уæддæр йын зын уыди йæ райгуырæн бæстæйæ дард цæрын æмæ 1925-æм азы раздæхти фæстæмæ Калакмæ.
1972-æм азы нывгæнæджы схорзæхджын кодтой ССРЦ-ы адæмон нывгæнæджы номæй, 1976-æм азы та — Социалистон фæллойы хъайтары стъалыйæ.
Гудиашвили æгас ма уыди, афтæмæй йæ куыстытæ хаст æрцыдысты алыхуызон зындгонд музейтæм, уыдонимæ — Скæсæны адæмты аивады Мæскуыйы Паддзахадон музеймæ æмæ Гуырдзыстоны аивæдты Тбилисы Паддзахадон музеймæ.
Нывгæнæг фæзиан 1980-æм азы июлы, цыди йыл 84 азы. Баныгæдтой йæ Мтацъминдайы. Тбилисы багом чындæуыд Ладо Гудиашвилийы музей-хæдзар.
Сфæлдыстад
Нывгæнæг йæхæдæг йæ сфæлдыстад æмæ йæ стилы тыххæй лæмбынæг никуы дзырдта æмæ хуыздæрæн-иу радта хæрз хуымæтæг дзуаппытæ.
Гудиашвили, стæм хатт йеддæмæ, натурæйæ нæ ныв кодта. Уымæн æвдисæн у, йæ нывты ’хсæн натюрмортты нымæц чысыл кæй у.
Йæ нывты арæхдæр æмбæлынц адæймаджы (фылдæр хатт сылгоймаджы) æмæ цæрæгойы сурæттæ. Йæ лирикон нывты фенæн ис бæхы, хъуазы кæнæ маргъы; эпиконты та — арсы, маймулийы кæнæ, аргъæутты чи æмбæлы, ахæм кæфхъуындарты. Нывгæнæг хаста цæрæгойты суанг портреттæм дæр. Зæгъæм, Пиросманийы портреты ис газель, Галинæ Улановайы портреты та — хъуаз.
Ладо уыди дæсны график æмæ йæ нывты арæхсджынæй æвдыста змæлд. Уый уæлдай бæрæгæй зыны йæ графикон куыстыты æмæ, чингуытæн кæй сарæзта, уыцы нывты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Советон Цæдисы нывгæнджытæ Категори:Гуырдзыстоны нывгæнджытæ
Карцадон
Карцадон кæнæ Карцагомдон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Фыййагдоны фæрсагдон.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Куырттаты комы цæугæдæттæ
Дуглас (сакъадах Мэн)
Категори:Мэны сакъадах
1343-æм аз
Амардысты
Категори:1343
1901
1901 1901moi nanca 1901 sah:1901 сыл
447-æм аз
Амардысты
Категори:447
Нур-Трёнделаг
Нур-Трёнделаг (Nord-Trøndelag) у Норвегийы раздæры провинци (фюльке). Административон центр — сахар Стейнхьер.
Фиппаинæгтæ
Категори:Норвегийы раздæры провинцитæ
Благовещенск
Благовещенск (Благовещенск) у Уæрæсейы сахар, Амуры облæсты административон центр. Цæрынц дзы 225,7 (2021) цæрæджы.
Пермы край
Пермы край (Пермский край) у Уæрæсейы Федерацийы субъект Волгæйы федералон зылды. Административон центр — Пермь.
Благовещенск
Фиппаинæгтæ
Категори:Амуры облæсты сахартæ
1344-æм аз
Амардысты
Категори:1344
448-æм аз
Амардысты
Категори:448
Шенер, Айдан
Айдан Шенер (Aydan Şener; райгуырдис 1963-æм азы 1 мартъийы) — туркаг модель æмæ киноактрисæ, хъуыстгонд у Феридейы ролæй сериалы «Нæзыцъиу — зараг цъиуы».
Цардафыст
Айдан Шанер райгуырдис 1963-æм азы 1 мартъийы чысыл сахар Килисы, Турчы хуссар-скæсæны. Айданы фыдырдыгæй хæстæджытæ ралидзгæ уыдысты Хъазанæй. 1877-æм азы йæ фыдыфыды фыд цæмæй аргъуыд ма ’рцæуа уый тыххæй æд бинонтæ фæсарæнтæм алыгъдис. Уæд бирæ пысылмæттæ, цæмæй чырыстон дин ма райсой, уый тыххæй райгуырæн бæстæ уагътой æмæ лыгъдысты фæсарæнтæм.
Йæ мад у хъырымаг тæтæйраг.
Айдан Шенер хæрзчысыл куы уыд, уæд йæ ныййарджытæ ралыгъдысты Бурсæмæ, æмæ уым фæци каст астæуккаг скъола.
Æстдæсаздзыдæй Айдан Шенер рамбылдта хæрзуынддзинады конкурс «Мисс Турк» æмæ йæ бæстæйæ ацыдис конкурс «Дунейы Миссмæ» 1981-æм азы. Фæлæ уым коронæ саккаг кодтой венесуэлаг Пилин Леонæн. Титул «Турчы Мисс» куы райста, уæд йæхи æнтыстджынæй равдыста моделон бизнесы, уымæн æмæ пысылмон Турчы рæсугъд маникенщицæтæ арæх нæ уыдысты. Арæх архайдта рекламæйы.
Тагъд рæстæджы æрцыдис йæ кинойы дебют. Уый уыдис Феридейы роль сериалы «Нæзыцъиу — зараг цъиуы» зындгонд туркаг фыссæг Решад Нури Гюнтекины чиныгмæ гæсгæ, æмæ йын ацы роль æрхаста дунеон кад. Ныййарджытæ йæ ныхмæ нæ цыдысты æмæ йын алы сфæлдыстадон райдыды æххуыс кодтой. Консервативон туркаг æхсæнады реакци дæр разындис æвæрццæг. Æгæр хæрзæххæст уыдис Айданы героинæ, цæмæй йæ зæрдæмæ ма райстаиккой. Ныры рæстæгмæ ацы киноныв Турчы у тынг популярон. Æрвылаз æй февдисынц телеуынады.
1983-æм азы Айдан чындзы ацыдис Айхана Акбинмæ. Уæд уыдис Турчы иугонд комадæйы хъазæг футболæй. Фондз азы фæстæ сын райгуырдис чызг Эджем (Ecem). Фæлæ 1991-æм азы ахицæн сты. Йæхæдæг Айдан куыд дзуры:
Ныр цæрынц дыууæйæ йæ чызгимæ.
Айдан Шенер — пысылмон у, фæлæ царды пысылмон æгъдæуттыл карзæй нæ хæцы. Афтæ сæрбæттæн æмæ паранджа, зæгъæн ис, æмæ никуы дардта, нымадта сæйрагдæр у цæмæй Аллах уды уа. Хуыцау æй уырны, уырны йæ зæдты æххуыс зын сахаты, адæймаджы хъысмæт рагацау уынаффæгонд кæй у. Нымайы, сылгоймаг æмæ нæлгоймагæн иухуызон бартæ кæй хъуамæ уой.
Тынг уарзы цæрæгойты. Хæдзары йæм цæрынц дыууæ куыдзы.
Кинокарьерæ
Айдан Шенеры ном дунейыл айхуыстис, уарзондзинады тыххæй тæккæ хъуыстгонддæр чингуытæй иуы экранизацийы Феридейы ролы куы ахъазыдис, уæд. Уый уыдис зындгонд туркаг фыссæг Решад Нури Гюнтекины чиныгмæ гæсгæ ист киносериал «Нæзыцъиу — зараг цъиу».
Актрисæйы иу хъуыстгонд куыст ма ссис сериал «Æрфæны фæд». Айдан ахъазыдис сæйраг ус-герой Зюлялы роль.
Йæ Муаллæ-ханым та кинонывæй «Нысангонд уардитæ» (Mühürlü güller) — æртæ æмбал чызгæй иу, раздæр уыдысты кæй фæхонынц «æхсæвхиз гæлæбутæ» ахæмтæ, фæлæ кинонывæн уыдис амондджын кæрон.
Сæйрагдæр хъазыдис драмон æмæ мелодрамон сериалты. Айдан Шенер йæхæдæг куыд нымайы афтæ:
Арæх актрисæйы ис фенæн популярон шоутæ æмæ телеравдыстыты.
Хъазаны бабæрæг
2004-æм азы Айдан Шенер Республикæ Тæтæрстаны Культурæйы Министрады хуындмæ гæсгæ бабæрæг кодта Хъазан. Уæрæсемæ æрбатахтис йæ фыдимæ, уый тынг фæндыдис йæ фыдæлты зæхх фенын. Актрисæ суазæг кодтой тæтæйраг-туркаг лицейы рауагъдон хъазтизæры, уыд æхсæнадæмон конференцийы Æппæтдунеон Евразийы сахарты бынты баконды, æмæ ма архайдта национ тæтæйраг бæрæгбон Сабантуйы. Тæлмацгæнæгæй æрбахуыдтой Фатих Кутлуйы, уый тæлмац кæны туркагмæ нырыккон тæтæйраг авторты, æмæ у хъуыстгонд туркаг рок-зарæггæнæг Кемаль Кутлуйы æфсымæр. Фæстæдæр Айдан æмæ йæ фыд балымæн сты Фатихимæ.
2007-æм азы актрисæ ногæй бабæрæг кодта Хъазан. Ацы хатт Айдан æрцыдис III-æм æхсæнадæмон пысылмон кинойы фестиваль «Сыгъзæрин минбар»-ы кадджын сыхгæдмæ. Мустафа Балчикимæ балæвар кодта æхсæнадæмон организаци ТЮРКСОЙы сæрмагонд лæвар киноныв «Бабай»-ы режиссёр Альберт Шакировæн.
Йе ’рбацыды тыххæй Айдан загъта афтæ:
Æрвитæнтæ
Категори:Турчы зындгонд адæм Категори:Турчы актрисæтæ
Дзанайты Сослан
Дзанайты Тотрадзы фырт Сослан (Сослан Тотразович Джанаев; райгуырдис 1987-æм азы 13 мартъийы Дзæуджыхъæуы) у Уæрæсейы футболист. «ЦСКА-йы» (Мæскуы) сывæллæтты спортивон скъолайы хъомылгæнинаг. Футболон клуб «Терчы» æмæ Уæрæсейы дыккаг иугонд футболон командæйы дуаргæс.
Фиппаинæгтæ
Категори:Уæрæсейы футболисттæ Сослан Категори:Дзæуджыхъæуы чи райгуырдис, уыдон Категори:Ирон спортсментæ Категори:Футболисттæ алфавитмæ гæсгæ Категори:ФК «Аланийы» хъазджытæ
24 майы
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Барыкин, Александр Александры фырт
Барыкин Александры фырт Александр (Барыкин Александр Александрович) (райгуырдис 1952-æм азы 18 февралы, Берёзово, Ханты-Мансийы автономон зылд — амардис 2011-æм азы 26 мартъийы, Оренбург) — Уæрæсейы зындгонд рок-музыкант, зарæггæнæг, поэт æмæ композитор.
Уый ракуырдта ирон чызг Галинæйы. Йæ бинойнагимæ схъомыл кодтой иу лæппу — Георгий, цæры Аргентинæйы.
Ныгæд æрцыдис Мæскуыйы Троекуровойы уæлмæрдты.
Æддаг æрмæг
Категори:Музыканттæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Уæрæсейы зарæггæнджытæ Категори:Ханты-Мансийы автономон зылды чи райгуырдис, уыдон
449-æм аз
Амардысты
Категори:449
1345-æм аз
Амардысты
Категори:1345
1903
1903 1903moi nanca 1903 1903 sah:1903 сыл 1903
Новодвинск
Новодвинск (Новодвинск) у Уæрæсейы сахар. Лæууы Цæгат Двинайы былыл, Архангельскæй 20 километры хуссарырдæм.
Фиппаинæгтæ
Категори:Архангельсчы облæсты сахартæ
1904
1904 1904moi nanca 1904
450-æм аз
Амардысты
Категори:450
Дзрисса
Дзрисса уыдис хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Туалгомы.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Отартæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
1346-æм аз
Амардысты
Категори:1346
Стейнхьер
Стейнхьер (Steinkjer) у Норвегийы коммунæ, Трёнделаджы провинцийы (фюлькейы) административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Норвегийы сахартæ
1905
1905 1905 1905 sah:1905 сыл 1905
Хъонтхора
Хъонтхора, чыс.ныхас. басгæрдæг (Anethum graveolens, Укроп) у иуазон халхуыз зайæгой.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Хъацæнтæ (хæринаг)
Цъипор
Цъипор (წიფორი) у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.
451-æм аз
Амардысты
Категори:451
Цъипор
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Луийы номыл квартал
«Луийы номыл квартал» — Пензæйы реабилитационон центр, ис дзы цæрыны фадат. Центры цæттæ кæнынц хæдхъом цардмæ æнæ ныййарджыты æххуысæй баззайгæ æвзонг инвалидты. Сæвæрдтой йыл джаз-зæлвидыцоны Луи Армстронгы ном. Центры цæрыны фадатæн кæцыдæр хай фидынц коммунæйы цæрджытæ.
Истори
Центр байгом и джеоргуыбайы мæйы 1 бон 2014-æм азы Пензæйы Бæрзы фæрсуынджы. Йæ бындурæвæрæг у æхсæнадон организаци «Благовест». Проект сарæзтой шоу «Минута славы»-йы уæлахизæг Даниил Анастасьин æмæ инвалидты организацийы «Мы вместе»-йы президент, Бетъырбухаг æхсæнадон архайæг Юрий Кузнецов. Уæрæсейы Фæллойы министрад рахицæн кодта 400 мин сомы, хæдзары цы ’мбæлы, ахæм техникæйæ сифтонг кæнынæн.
Центр фыццаг цæрджытæ уыдысты Нижнеломовсчы интернаты æмæ Сердобсчы ветеранты хæдзары рауагъддзаутæ.
Уыцы аз цыппурсы мæйы Социалон технологиты теплицæмæ гæсгæ, центр рахуыдтой азы социалон проекттæй иууыл хуыздæр сæ иуæн, кæцы фæивта Уæрæсейы гражданон активизмы цæстæнгас.
Центры архайд
Центрæн радтой легендарон джазон зæлвидыцоны Луи Армстронгы ном. Ахæм фæнды бындурыл æвæрд ис идейæ, зæгъгæ цард дæр у джазы хуызæн, æмæ арæзт у ипровизацитæй æмæ арæнæвæрдтæй.
Центр кусы цард, ахуыр, куыст формулæ гæсгæ. Коммунæ-общежитийы цæрджытæн дæттынц фадат сомбны хи фæндаг саразын, сæ интерстæм гæсгæ райсын дæсныйад æмæ куыст ссарын. Æрцæрын сæ кæнынц Луийы номыл квраталы 3-4 азмæ, раттынц сын хицæн цæрæн уаттæ, куысты бынæттæ. Проекты автортæ куыд зæгъынц, афтæ рæстæджы æмгъуыдмæ инвалидтæ цæттæ уыдзысты царды зындзинæдтæ фæразынмæ æмæ куыстæн и цæрæнуатæн сæхæдæг амал кæндзысты.
Центры фыццаг боны сæвзæрдæй фæстæмæ инвалидтæ фыстой сæ пенсийы ’рдæг (6 000 сомы) проекты хæрдзтæ фидынæн. Фæлæ уый фаг нæ уыди. Хæдзары фæзынди хи мыхуыры лаборатори. Фыццаг уæй кæнынмæ рæвæрдтой кружкæтæ сæхи аразт фыстытимæ æмæ нывтимæ. Стæй фæнд кодтой фотостуди, салон красоты, флористикон магазин æмæ сæрмагонд кафе инвалидтæн бакæнын. Проекты авторты ныфс уыди, рæстæгмæ инвалидтæн хæдзар æнæхъæнæй сæ бон дарын кæй суыдзæн, æмæ ма хи амалхъомады куыст кæнын дæр кæй базондзысты. 2014 азы центры цæрджыты дарынæн æрвылмæй хъуыдис 65 000 сомы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Пензæ Категори:Социалон амалхъомад Уæрæсейы
Уазайы хох
Уазайы хох, варианттæ: Уаз, Уазы къуыпп, дыгуронау Уазай хонх (Ваза-Хох) у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы.
Уазайы хох мифологийы
Кадджытæм гæсгæ, у зæдты бадæн, сæ тæрхондон. Уырдæм уæларвæй æртæхынц зæххон хъуыддæгтыл уынаффæ кæнынмæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ Категори:Нарты кадджыты географи
452-æм аз
Амардысты
Категори:452
Ичъына
Ичъына у ирон адæмы бæрæгбон, баст у фосдардимæ.
Кодтой йæ, фос-иу сæрдыгон хизæнтæй фæззæджы хæдзармæ куы скъæрдтой, уыцы афон, æмæ-иу уыд Фæззæджы Тутыры стырбоны хæдфæстæ. Йæ аразæн бон уыдис къуырисæр, стæмдæр хатт та — цыппæрæм кæнæ хуыцаубон.
Раджы заманты Ичъына уыдис иумæйаг ирон стырбон, кодтой йæ Ирыстоны алы ран дæр, фæлæ йæ уæддæр иууыл парахатдæрæй кодтой Чеселтгомы, Æрыдоны, Æрæфы алыварс хъæуты.
Ичъына вæййы рагвæззæгæй æрæгвæззæгмæ рахизыны рæстæджы, фосæлвынæн афон. Уый у фосдарыны культимæ баст стырбон.
Æрвитæнтæ
Категори:Ирон бæрæгбæттæ
Харт, Армандо
Армандо Энрике Харт Давалос (Armando Enrique Hart Dávalos, райгуырдис 1930-æм азы 13 июны - 26 November 2017) — Кубæйы политикон архайæг, 26 июлы змæлды уæнг æмæ Кубæйы революцийы архайæг, ахуырады министр (1959—1965-æм æзты) æмæ культурæйы министр (1976—1997-æм æзты). Аиде Сантамариайы лæг æмæ Селия Харты фыд.
Категори:Кубæйы революционертæ
Сацъала
Сауцъала, Сацъала кæнæ Нартыхтыхъæу дæр (შუაჭალა, Шуацала, Сауцала) у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Цардысты дзы Нартыхтæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Æгайтæ
Æгайтæ кæнæ Гайтæ (Агаевы) сты ирон мыггаг.
*
Лйа
Лйа (Лья):
Луар
Луар у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Уæлладжыргомы, Уыналы комæй Æрхоны комы ’хсæн.
Истори
Уыналы комæй Æрхоны комы æхсæн ис Луары чысыл ком. Ардæм, Луары хъæумæ, Æрхоны комæй æрлыгъдысты æртæ æфсымæры — Цого, Къадза æмæ Æлбор. Уайтагъд Къадза балыгъд Туалгоммæ, Æлбор — Хуссар Ирыстонмæ æмæ скодтой мыггæгтæ Къадзатæ æмæ Æлбортæ. Адæмон æмбисондмæ гæсгæ, Фатта æмæ Наджи Бæрзонд адагæй Дæй æмæ Цъусмæ куы лыгъдысты, уæд хъæуы хистæртæ æрæмбырд сты ныхасмæ æмæ бауынаффæ кодтой: Наджийæн раттæм усæн, куыройы сывæллонæй кæй ссардтам æмæ буцæн кæй схъомыл кодтам, уыцы чызджы. Наджи чызгæй ус не скодта. «Балæвар» æй кодта йе ’рдхорд Цогойæн.
Уыдонæй Луары равзæрдысты Цогойтæ. Цогойтимæ ма Луары цардысты Бесатæ, Слохтæ æмæ Цыбыртæ. Фæстæдæр фæцыдысты фæйнæрдæм, æмæ Луар æдзæрæгæй баззад. Сæ бæрзонд мæсгуытæ æвдисынц кæддæры цардуарзаг адæмы фæд. Суг амал кодтой Сæгъæргæвдæн ададжы. Сæ кадавар хуымзæххытæ уыдысты: Балыбыны хуым, Болийы хуым, Сæныччы хуым, Къардиуы сæр æмæ Уæлдзуар, Ходы æмæ нæууы уыгæрдæнтæ, Тæтæры рагъ, Уары дарæн, Хъарм адаг, Хъомхизæн æмæ Сæгъæргæвдæн адæгтæ уыдысты сæ уыгæрдæнтæ æмæ сæ сæрвæттæ. Пайда кодтой Чехсыры хуымы суадонæй.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Цогойтæ, Бесатæ, Слохтæ, Цыбыртæ.
Литературæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
1907
1907 1907moi nanca 1907 1907 sah:1907 сыл 1907
1906
1906 1906moi nanca 1906 1906 sah:1906 сыл 1906
Тыхост
Ирон адæмы уалдзыгон бæрæгбонты æхсæн сæрмагонд бынат ахсы Тыхост кæнæ Тхост. Ацы бардуаджы номыл Цæгат Ирыстоны, уæлдайдæр та Уæлладжыры комы æмæ Куырттаты комы арæзтой бæрæгбон Куадзæнæй фондз къуырийы фæстæдæр. Æргæвстой гал æмæ кодтой иумæйаг хъæугуывд. Тхост нымад цыдис карз бардуагыл.
Ирон адæм æм сидтысты иууыл тыхстдæр сахаты, зæгъæм, хурвæлтæр-иу бирæ куы ахаста, сæ халсар-иу æнæдонæй куы сæфтис æмæ сын-иу Уациллайы номыл куывд дæр куынæ баххуыс кодта ацы хъуыддаджы, æрмæст ахæм рæстæджы. Фольклорон уацмысты Тхост æвдыст цæуы Уациллайы хæлары хуызы. Æмæ уæдæ Тхостæн дæр йæ бон уыдис хъæздыг хор æрзайын кæнын, хурвæлтæры рæстæджы къæвда рауадзын, их, тыхдымгæ æмæ сахкъæвдатæй бахизын.
Тхостмæ куывтой афтæ:
Тхост цæмæй къæвда рауагътаид, уый тыххæй-иу суадонæй дон рауагътой, Тхосты номыл цы стыр дуры цур куывтой, уыцырдæм, дуры-иу донæй бапырх кодтой, стуры сойæ дæр-иу æй байсæрстой.
Литературæ
Категори:Ирон бæрæгбæттæ
Баренцбург
Баренцбург (Баренцбург, Barentsburg) у Шпицбергены стырдæр сахар, Лонгйиры фæстæ.
Цæрджытæ
Цæрынц дзы уæрæсейæгтæ æмæ украинæйæгтæ, æдæппæт 500 адæймаджы бæрц. Къахынц дзы дурæвзалы компани «Арктикуголь»-æн.
Шпицбергены сæрмагонд статусмæ гæсгæ йе ’рдзон хæзнатæ дзы къахæн и цалдæр бæстæйæн, уый тыххæй Советон Цæдис (æмæ ныртæккæ Уæрæсе) дзы активонæй къахы æвзалы.
Категори:Уæрæсейы цæрæнуæттæ фæсарæнты Категори:Норвегийы сахартæ Категори:Шпицберген
Эуст-Агдер
Э́уст-Агдер (Aust-Agder) у Норвегийы раздæры провинци (фюльке). Административон центр — сахар Арендал.
Фиппаинæгтæ
Категори:Норвегийы раздæры провинцитæ
453-æм аз
Амардысты
Категори:453
Тæгæрдон
Тæгæрдон у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы.
Рейны æхсæрдзæн
Рейны æхсæрдзæн (Rheinfall) у Швейцарийы æхсæрдзæн, Нойхаузен-ам-Райнфаллы фарсмæ. Йæ бæрзæнд у 23 м, доны фæтæн у 150 м, доны хардз у 460 м³/с.
Тæгæрдон
Фиппаинæгтæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Рейны æхсæрдзæн
Галерей
Категори:Швейцарийы æхсæрдзæнтæ
454-æм аз
Амардысты
Категори:454
12 январы
12 январы, иронау тъæнджы мæйы 12-æм бон — азы 12-æм бон.
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
1908
1908 1908moi nanca 1908 1908 sah:1908 сыл 1908
1348-æм аз
Амардысты
Категори:1348
Лийайы дон
Лийайы дон кæнæ Лйайы дон (Льядон) у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Туалгомы. У Нарыдоны фæрсагдон.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Гуыркъуымтыком
1909
1909 1909 1909 sah:1909 сыл 1909
7 январы
7 январы, иронау тъæнджы мæйы 7-æм бон — азы 7-æм бон.
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
21 декабры
21 декабры, иронау цыппурсы мæйы 21-æм бон — азы 355-æм бон ( 356-æм бон).
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Ирон диалект
Ирон диалект у ирон æвзаджы дыууæ диалектæй стырдæр.
1910
1910 1910 1910 sah:1910 сыл 1910
Ирон диалект
Æддаг æрмæг
Категори:Ирон æвзаг
Покахонтас
frame|right|Европæйы конд Покахонтасы портрет Покахонтас уыд индейаг æхсины ном, уый царди 1595—1617 азты. Йæ ном зындгонд сси, уый англисаг бæлцон Джон Смиты марыны тæрхонæй куы фервазын кодта, уæд.
1614-æм азы Покахонтас моймæ ацыд англисаг лæг Джон Рольфмæ æмæ та йемæ ацыд Стыр Британимæ. Уыцы бæстæйы уый царди йæ амæлæты бонмæ. Баныгæдтой йæ Кенты провинцийы.
Ног Каледони
Ног Каледони (Nouvelle-Calédonie) у Францы фæсденджызон территори Сабыр океаны.
*
455-æм аз
Амардысты
Категори:455
Рейхенбахы æхсæрдзæн
Рейхенбахы æхсæрдзæн (Reichenbachfall) у æхсæрдзæн Швейцарийы, Майрингены фарсмæ. Йæ бæрзæнд у 250 м, доны хардз у 30 м³/с.
right|300px|thumb|
Категори:Швейцарийы æхсæрдзæнтæ
Памплонæ
Пампло́нæ (Pamplona) кæнæ Ирунья (Iruña, Iruñea) у сахар Испанийы цæгаты, Наваррæйы автономон æмбалады сæйраг сахар.
456-æм аз
Амардысты
Категори:456
Наваррæ
Наваррæ:
Псков
Псков (Псков) у Уæрæсейы рагондæр сахартæй иу, Псковы облæсты сæйраг сахар. Цæрынц дзы 200,1 мин адæймаджы (2005).
6 январы
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Псков
thumb|right|250px|Æртæиууоны аргъуан thumb|right|250px|Иоанн Развæдгæнæджы аргъуан (XII æнус)
Фиппаинæгтæ
Категори:Псковы облæсты сахартæ
Таутиатæ
Таутиатæ (Таутиевы, Tavtay ) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
1911
1911 1911moi nanca 1911 1911 sah:1911 сыл 1911
1350-æм аз
Амардысты
Категори:1350
457-æм аз
Амардысты
Категори:457
Арендал
А́рендал (Arendal ) у сахар æмæ муниципалитет Норвегийы хуссары. Арендал уыди Эуст-Агдеры провинцийы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Норвегийы сахартæ
458-æм аз
Амардысты
Категори:458
Дæллаг Баджин
Дæллаг Баджин (ქვემო ბაღიანი) у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы. Ис Дзимыргомы.
Дæллаг Баджин уыдис Баджины фæзы астæуты цы дон цæуы, уый бæрзонд фарсыл, цардысты дзы Бедойтæ æмæ Битъæртæ.
Литературæ
Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
1912
1912 1912 sah:1912 сыл
Азитæ
Азитæ кæнæ Адзитæ, Аджитæ (Адзивы, Азиевы, Аджиевы) сты ирон мыггаг.
1351-æм аз
Амардысты
Категори:1351
Азитæ
Фиппаинæгтæ
*
1914
1914 1914 1914 1914
1913
1913 1913moi nanca 1913 1913 sah:1913 сыл 1913
459-æм аз
Амардысты
Категори:459
Триполи
Три́поли (طرابلس الغرب Ṭarābulus al-Gharb) у Ливийы сæйраг сахар, лæууы Зæххастæуы денджызы былгæрон. Цæрынц дзы 1 милуан адæймагæй фылдæр.
Категори:Ливийы сахартæ
1352-æм аз
Амардысты
Категори:1352
Джорджтаун
Джорджтаун (Georgetown) у Гайанæйы сæйраг сахар.
Категори:Гайанæйы сахартæ
Къора (Хуссар Ирыстон)
Къора у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы. Ис Дзимыргомы.
Цардысты дзы Къоратæ æмæ Хетъетæ.
Литературæ
Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Кристангтæ
Кристангтæ (кристантæ дæр, порт. cristãos — чырыстæттæ, хином — gente cristang) сты, хæццæ азиаг-португайлаг уидæгтæ кæмæн ис, ахæм адæмыхæттыты къорд. Кристангтæ цæрынц, Азийы бæстæты Португалийæн цы фидæрттæ уыдис, уыдонмæ хæстæг районты. Сты католикон диныл хæст; сæ фыдæлтау цардамал кæнынц кæсаг æмæ креветкæтæ ахсынæй.
Кристангты фæзындæн фæахъаз сты, иуæй португайлаг конкистадортæ æмæ сæудæджергæнджыты æмкъайæдтæ туземаг сылгоймæгтимæ (фылдæр хæзгултæ æмæ цагъайрæгтимæ), иннæмæй католикон миссионерты архайд ХVI—ХVIII æнусты. Кристангты мадæлон æвзагыл нымад уыдис малайаг-португайлаг креолон æвзаг, фæлæ эмиграцийы фыдæй, стæй деколонизацийы руаджы кристангтæ бындурон (автохронон) æхсæнады кæй тайынц, уый тыххæй уый ныртæккæ лæууы сæфты къахыл. Иуæй-иу хатт æвзаг хуындæуы кристанг; дихгонд у, арæх фæйнæхуызон субстрактон бындур кæмæн ис, ахæм диалектты къордыл.
Португалийы колониалон импери слæмæгъы заманы кристангтæ тард цыдысты голландиаг æмæ бритайнаг интервентты ’рдыгæй, гуырысхойаг элементтыл нымад кæй уыдысты, уый охыл. Къорд раны (Скæсæн Тимор) кристангтæн æнтыстис аразын архайд куыд ног колонизаторты, афтæ йæ къæхтыл ногæй слæууæг бынæттон элитæйы (пысылмон æмæ индуистон) ныхмæ.
Категори:Малайзийы адæмтæ Категори:Индонезийы адæмтæ
1916
1916 1916moi nanca 1916 1916
1917
1917 1917 1917
461-æм аз
Амардысты
Категори:461
Петропавловск-Камчатский
Петропавловск-Камчатский у сахар Уæрæсейы, Камчаткæйы крайы административон центр, Сабыр фурды былыл ахсджиаг порт. Цæрынц дзы 179,0 мин адæймаджы (2011).
Фиппаинæгтæ
Категори:Камчаткæйы крайы сахартæ
Гуццатæ
Гуццатæ (Гуцаевы) сты ирон мыггаг.
Гуыбатæ
Равзæрд
Гуыбатæ равзæрдысты нарыхъæуккаг Гуыбайæ. Гуыба, Хетæджы байзæддаг, æрцард Джинаты. Джинаты Гуыбатæй иутæ алыгъдысты Цымимæ æмæ фæстагмæ сæхи хонын байдыдтой Гуыбатæ — Хетæгкатæ.
Гуццатæ
Равзæрд
Ацы мыггаг цард хохаг хъæу Гнугъы, Цхинвалы районмæ хауд. Хъæуы ма цардысты Мæлдзыгатæ, Гуыззыттатæ, Чысиатæ, Хъабантæ. Уый фæстæ иууылдæр ралыгъдысты быдыры хъæу Цъунармæ, ныры Къостайыхъæумæ. Ам цардысты Хетæгкатæ, Мамитæ, Бигъуылатæ. Уыдон ралыгъдысты Цæгат Ирыстонæй Нарыхъæуæй æмæ ам сæ хъæу схуыдтой Цъунар, ома, Цъуснар.
1353-æм аз
Амардысты
Категори:1353
Гуццатæ
Фиппаинæгтæ
*
Гуыбатæ
Литературæ
*
Бад
Мыггæгтæ
Бадыхъæуы цардысты Дзасохтæ, Чехойтæ, Хапсæтæ, Губатæ, Дзусатæ, Хъайтмазтæ, Нартыхътæ.
Литературæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Баддон
Баддон кæнæ Бадон дон у Цæгат Ирыстоны цæугæдон, Æрыдоны фæрсагдон.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Бады ком
Цъурта
Цъурта (ჭურთა) у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы.
Литературæ
Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Хъæрæсейаг адæм
Хъæрæсейæгтæ (хинæмттæ къарачайлыла, таулула) сты Цæгат Кавказы цæрджытæ, Хъæрæсе-Черкесы бындурон адæм. Хъæрæсейæгты фылдæр хай цæрынц Уæрæсейы, сты Хъæрæсе-Черкесы титулон адæмыхæттытæй иу, уыцы республикæйы цæрджытæй 41,0%. Уыдон дзурынц хъæрæсейаг-балхъайраг æвзагыл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Кавказы адæмтæ Категори:Тюркаг адæмтæ
Балтийск
Балтийск (1626—1946 æзты сахар хуынди Пиллау, Pillau, Piława) у сахар Уæрæсейы Калининграды облæсты. Цæрынц дзы 34 мин адæймаджы (2010).
Фиппаинæгтæ
Категори:Калининграды облæсты сахартæ Категори:Балты денджызы порттæ
Сонгайаг адæм
Сонгайаг адæм (сонгай кæнæ сонгой) сты хуссар Сахарæйы цæрæг адæм, цæугæдон Нигеры былгæрæттыл. Уыдон цы бæстæты цæрынц, сты Мали, Нигер, Бенин æмæ Буркина Фасо. Сæ нымæц 5 милуанæй фылдæр у. Уырнджытæ пысылмон диныл хæст сты.
Астæузаманы сонгайæгтæ сарæзтой Сонгайы импери, йæ тæмæны азтæ уыдысты XV—XVI æнусты.
Сонгайæгтæ кæнынц зæхкуыст, ахсынц кæсаг.
1918
1918 1918 1918 1918
Сонгайаг адæм
thumb|Мæзджыт Санкоре сонгайаг сахар [[Тимбуктуйы]]
Литературæ
Категори:Африкæйы адæмтæ Категори:Нигеры адæмтæ Категори:Малийы адæмтæ
462-æм аз
Амардысты
Категори:462
Адены бакæлæн
А́дены бакæлæн (خليج عدن) у Индийы фурды Араббы денджызы хай. Йæ дæргъ у 890 километры. Цæгаты йæ был у Араббы æрдæгсакъадах (Йемены паддзахад). Хуссары æмæ ныгуылæны та йæ был у Африкæйы континенты зæхх (Сомали æмæ Джибути).
1354-æм аз
Амардысты
Категори:1354
Адены бакæлæн
Адены бакæлæн Баб-эль-Мандебы донкъубалы фæрцы баст у Сырх денджызимæ. Бакæлæнæн ис экономикон ахадындзинад — йæ донвæндагыл нефт цæуы Персы бакæлæнæй Европæмæ.
XXI æнусы ам скарз ис пиратты проблемæ.
Категори:Бакæлæнтæ алфавитмæ гæсгæ
463-æм аз
Амардысты
Категори:463
1919
1919 1919moi nanca 1919 1919 1919
1920
1920 1920 1920 1920
Тамбовы облæст
Тамбовы облæст (Тамбовская область) у Уæрæсейы Федерацийы субъект. Йæ административон центр у Тамбов.
Царциаты ингæнтæ
Царциаты ингæнтæ сты ингæн Тырсыгомы, хъæу Суатъисы цур.
464-æм аз
Амардысты
Категори:464