cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ханмагомедов, Бейдуллах Гаджи-Курбаны фырт
Бейдуллах Гаджи-Курбаны фырт Ханмагомедов (райгуырдис 1927-æм азы 18 августы Дагъистаны Кондичы хъæуы, амардис 1999-æм азы 28 сентябры Махачкалайы) уыд зынгæ советон æмæ уæрæсейаг лингвист, кавказзонæг, табасарайнаг æвзаг иртасæг. Ныффыста табасарайнаг æвзаджы тыххæй къорд чиныджы, тæлмац кодта дунейы литературæйы уацмыстæ табасарайнаг æвзагмæ.
Цардафыст
Райгуырдис 1927-æм азы Кондичы хъæуы, ныры Хивы районы, табасарайнаг фыд æмæ лекъаг мады бинонтæн. Йæ фыдæлты ’хсæн уыдис Хуссар Дагъистаны зындгонд мулкджын адæймаг Гаджи-Кутай. Йæ мады фыд та уыд историк æмæ философ, поэт æмæ рухстауæг Гасан-эфенди Алкадари.
Хивы астæуккаг скъола куы фæци, 1942-45 азты куыста районы зæхбарæн хайады статистæй, стæй зоотехникæй. 1945-æм азы бацыд педагогон институтмæ, æвзаг æмæ литературæйы факультетмæ. Институт каст фæуыны фæстæ арвыстой йæ Табасараны районы Тиниты хъæуы уырыссаг æвзаг æмæ литературæйы ахуыргæнæгæй. 1952-æм азæй куыста Хивы астæуккаг скъолайы. 1953—54 азты, ахуырад æмæ фæсивадон политикæйы министрады хонæгмæ гæсгæ, уыд рауагъдад Дагучпедгизы табасарайнаг æвзаджы редактор. Фæстæдæр бацыдис Советон Цæдисы Зонæдты академийы Æвзагзонынады институты аспирантурæмæ.
1958-æм аз Бейдуллах Ханмагомедов бахъахъхъæдта филологон зонæдты кандидаты диссертаци, уый уыдис, табасарайнаг, лекъаг æмæ агъулаг æвзаджы тасындзаг куыд арæзт у, уый тыххæй. Уый фæстæ куыста Падагогикæйы зонадон-иртасæн институты мадæлон æвзæгты секторы, суанг ма уыцы секторы сæргълæууæг уыдис. 1970-æм азы бахъахъхъæдта докторы диссертаци табасарайнаг синтаксисы тыххæй, уыцы куысты бындурыл рауагъта чиныг «Табасарайнаг æвзаджы синтаксисыл очерктæ» («Очерки по синтаксису табасаранского языка»).
Канд морфологи æмæ синтаксис нæ иртæста, фæлæ ма бацæттæ кодта къорд чиныджы табасарайнаг скъоламæ. Æмбырд кодта табасарайнаг лексикæ, рауагъта табасарайнаг-уырыссаг дзырдуат (2001).
Тæлмац кодта Омар Хайям, Алишер Навои æмæ Низами Гянджевийы поэзи — ацы тæлмацтæ рухс федтой 2012 азы.
Æддаг æрмæг
Категори:Уæрæсейы лингвисттæ Категори:Советон Цæдисы лингвисттæ Категори:Кавказзонджытæ Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ Категори:Хивы районы чи райгуырдис, уыдон
Уан
Уан кæнæ Уаниты хъæу у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы. Ис Лехурагомы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Маммаев, Мисрихан Маммайы фырт
Маммаев Мисрихан Маммайы фырт (райгуырдис Кубачийы 1937-æм азы 28 ноябры) у археолог, историк, аивадзонæны доктор, Дагъистайнаг зонадон центры Истори, археологи æмæ этнографийы институты сæйраг зонадон кусæг, уыцы институты зонадон советы уæнг, Республикæ Дагъистаны зонады сгуыхт архайæг.
Цардафыст
1955 азы Мисрихан Маммаев каст фæци астæуккаг скъола.
1953 азæй ахуыр кодта зæрингуырды дæсныйад Кубачийы зæрингуырдты артель «Нывгæнæджы» (ныртæккæ Кубачийы аивадон комбинат). Йæ ахуыргæнæг дзы уыдис йæ фыд Мамма Маммаев, стæй та зындгонд дæсны, Дагъистаны АССР-йы аивæдты сгуыхт архайæг, Репины номыл УСФСР-йы паддзахадон премийы лауреат Г. Г. Чабкаев.
1955-57 азты уыцы артелы куыста зæрингуырдæй.
1957-æм азæй ахуыр кодта Дагъистаны паддзахадон университеты историон факультеты, кæцы каст фæци æнтыстджынæй 1962-æм азы.
Университет каст фæуыны фæстæ куыста Истори, æвзаг æмæ литературæйы институты (ныртæккæ у Уæрæсейы зонæдты академийы Дагъистайнаг зонадон центры Истори, археологи æмæ этнографийы институт). Кæстæр зонадон кусæгæй райдыдта, фæлæ фæстæдæр сси Археологийы хайады сæргълæууæг, хистæр зонадон кусæг.
Мисрихан Маммаев джиппæй рауагъта 170 зонадон куыстæй фылдæр, уыдоны ’хсæн 8 монографийы.
1971-æм азы уый бахъахъхъæдта кандидатон диссертаци рагастæузаманы Дагъистаны дæсныйæдты тыххæй.
1962-æм азы архайдта Ботлихы цæрæнраны къахæнты, Хунзахы районы иртасæнты, стæй бирæ азты дæргъы Дагъистаны æндæр æмæ æндæр районы археологон иртасæнты дæр.
1992-æм азы Мисрихан Маммаев бахъахъхъæдта докторы диссертаци Дагъистаны аивады тыххæй.
Фиппаинæгтæ
Категори:Историон зонæдты доктортæ Категори:Википеди:Æмдуггæгты биографитæ Категори:Уæрæсейы историктæ Категори:Уæрæсейы археологтæ
Быгъуатæ
Быгъуатæ (Бигуевы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Гыццыл Чъвареб
Гыццыл Чъвареб (პატარა ჭვარები) у æдзæрæг ирон хъæу Гуырдзыстоны Гуры районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуры муниципалитеты цæрæнрæттæ
Сындыртæ
Сындыртæ (Синдировы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Чжэцзян
Чжэцзя́н ( Tsek Kaon) у провинци Китайы. Йæ административон центр у Ханчжоу.
Фиппаинæгтæ
*
Гатеты Барис
Гатеты Тотры фырт Барис (Мануил) у ирон этнограф, этнографон фыстуац «Суеверия и предрассудки осетин» чи ныффыста, уый. Уыцы фыстуац у зынаргъ уацмыс, XIX-æм æнусы 70 азты ирон адæмы æхсæн дин æмæ æгъдæуттæ куыд уыдысты, уый тыххæй.
Цардафыст
Барис райгуырди 1841-æм азы, Уæлладжыры комы, Ходы хъæуы, хæххон бинонты ’хсæн.
1865-æм азы Барис каст фæцис Калачы дины семинар. Барис, Калачы семинары ахуыргæнгæйæ, ахуырмæ рæвдз кæй уыди, уымæ гæсгæ йæ уыцы æхсæнады правлени арвыста Хъазаны дины академимæ. Уый фæлварæнтæ радта рæстæмбис нысæнттимæ. Хъазаны дины академи Барис каст куы фæцис 1870-æм азы, уæд ссыд Калакмæ. Уым иуцасдæр рæстæг æнхъæлмæ фæкастис бынатмæ, стæй уый фæстæ æрцыди Дзæуджыхъæумæ.
Фиппаинæгтæ
Барис Категори:Ирон ахуыргæндтæ
Быдзытæ
Быдзытæ (Бидзиевы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Датъритæ
Датъритæ (Датриевы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Татевы университет
thumb|320px|Татевы университет Татевы университет у Сомихы иуыл стырдæр астæузаманы университет. Йæ бындур ын 1373-æм азы Татевы моладзандоны сæвæрдта Ованес Воротнеци.
Истори
Татевы моладзандоны æцæг кады æмæ рæзты заманыл нымайынц, йæ мидæг астæузаманы Сомихы иуыл стырдæр университет куы куыста. Сарæзтой æй XIV æнусы кæроны, æмæ æнусæрдæгы дæргъы уыл Ныгуылæн Сомихы иунæг университет. Университеты уыдис æртæ факультеты: философон-теологон, каллиграфиы æмæ миниатюрæйы, музыкæйы. Ам ахуыр кодтой философи, теологи, грамматикæ, физикæ, математикæ æмæ астрономи, каллиграфи, мадæлон æвзаг, литературæ, истори, архитектурæ, миниатюрæ æмæ къулыл нывгæныны аивад, нывкæнынады бындур, чингуыты оформленийы техникæ. Университет цæттæ кодта сановникты, теологты, педагогты и æмæ манускрипты раффысынады специалистты. Ахуыр дзы цыдис 7-8 азы дæргъы.
Татевы, 500 моладзанæй уæлдай цардысты философтæ, музыканттæ, фыссæджытæ, нывгæнджытæ. Университет йæ тæмæны бацыдис Ованес Воротнеци (1315—1388) æмæ дзы Григор Татеваци (1346—1410) куы куыстой ректортæй. Татевы университеты бындурæвæрæг, Ованес Воротнеци ахуыргæнæгæй куыста Гладзоры университеты. Татев куы æрцыдис, уæд йæ ахуыры программæ схуыздæр кодта. Йæ иуыл хуыздæр студентты ’хсæн уыдис Григор Татеваци, уый йæ хистæр зондамонæгы мæлæты фæстæ университет ног бæрзæндтæм систа. Сарæзта дзы дунесомихаг зонадон-культурон æмæ удон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Университеттæ алфавитмæ гæсгæ
Мыдзбыр
Мыдзбыр кæнæ фæстæмæдзу хæфс (Astacidae, Речные раки) — мыдзбырхуызты дæлтипмæ чи хауы, ахæм бинонад.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Стыр Чъвареб
Стыр Чъвареб (დიდი ჭვარები) у æдзæрæг ирон хъæу Гуырдзыстоны Гуры районы.
Ирон мыггæгтæ
Цардысты дзы Куыдзетæ, Козатæ, Дзыныхътæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуры муниципалитеты цæрæнрæттæ
Æхсаратæ
Æхсаратæ (Ахсаровы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Дзыныхътæ
Дзыныхътæ (Дзиниковы, ძინიყაშვილი) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Гадзынатæ
Гадзынатæ кæнæ Гæджынатæ (Гадзиновы, Гаджиновы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Катерини
Катери́ни (Κατερίνη) у сахар Гречъы. Ис Централон Македонийы.
Бичегкутæ
Бичегкутæ (Бичегкуевы) сты дыгурон мыггаг.
Литературæ
*
Зыхъуатæ
Зыхъуатæ (Зикуевы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Кайтаджы уцмийад
Кайтаджы уцмийад — V—XIX æнусты кайтаггаг æмæ хъуымыхъхъаг адæмы феодалон паддзахад Дагъистаны нырыккон Кайтаджы æмæ Дахадаевы районты зæххыл, уымæ ма хаудысты Сергокалайы, Дербенты æмæ Каякенты районты зæххыты хай.
Уцмийтæ (бынæттон æлдариуæггæнджытæ) бацæхстой Кайтагæй цæгатырдæм зæххытæ, даргъинаг адæм кæм цардысты, уыцы зæххытæ æмæ ма денджызгæрон быдыры иу хай, уым цардысты хъуымыхъхъ. Уый фæрцы сæ бон уыд, Дербент æмæ Фæскавказ Сызгъæрин Ордайы сæйраг сахар Сарайимæ чи иу кодта, уыцы рагон базарадон фæндагæй пайда кæнын. Уцмийады сæйраг сахар уыд Кала-Корейшы фидар бæрзонд къæдзæхыл. XIV æнусы уцмийад, кæцы Сыгъзæрин Ордайы фарс лæууыдис, ныддæрæн кодта Тамерланы æфсад, уыцы рæстæгæй сæдæ азы рацыдис цалынмæ Кайтаджы паддзахад ногæй фæрæвдз ис. Титул «уцмий»-ы равзæрд иу версимæ гæсгæ цæуы араббаг дзырд «исми»-йæ (номджын, намысджын), иннæ версимæ гæсгæ та — даргъинаг дзырд «уци»-йæ, кæцы нысан кæны «æфсымæр». Уцмийы титул лæвæрдтой фыдæй фыртмæ нæ, фæлæ мыггаджы хистæртæй иуæн — уый тыххæй иу кæнæ дыууæ хатты нæ фæхыл кодтой уцмийтæ сæ бынтыл.
XIII æнусы Кайтагмæ цыдысты католикон миссионертæ, фæстæдæр та — Сомих æмæ Гуырдзыстонæй чырыстон миссионертæ дæр. Уый фæдыл кайтаггаг цæрджытæй иуæй-иутæ чырыстон уырнджытæ систы. Уцмийтæ сæхæдæг уыдысты пысылмон, æмæ пысылмон дин парахат кодтой регионы.
Кайтаджы уцмийад Уæрæсейы империйы Кайтаджы-Табасараны зылдмæ бацыдис 1813-æм азы, уыцы рæстæгмæ та йæ къухы æфтыд æртæ егъау империты ’хсæн — Перс, Уæрæсе æмæ Турк — йæ хæдбардзинад хъахъхъæнын.
Æлдариуæггæнджыты номхыгъд
Кайтаггаг æлдариуæггæнджыты династи цæуы корайшит Чупанæй, кæцы цардис лекъаг хъæу Мазайы.
Литературæ
Категори:Дагъистаны истори Категори:Историон бæстæтæ
Бæдтиатæ
Бæдтиатæ (Бадтиевы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Цзянсу
Цзянсу́ у провинци Китайы. Йæ административон центр у Нанкин.
Фиппаинæгтæ
*
Кедæйы муниципалитет
Кедæйы муниципалитет (ქედის მუნიციპალიტეტი) у муниципалитет Ачъары. Йæ административон центр у Кедæ.
*
Габала
Категори:Азербайджаны сахартæ
Мыстайдæн
Мыстайдæн кæнæ къæйавг у минералты къорд.
Фиппаинæгтæ
Категори:Минералтæ
Гадрут
2020-æм азы октябры хæсты фæстиуæгæн сахар сси Азербайджаны дæлбар, уыцы уавæр фæстæдæр фидаргонд æрцыдис 2020-æм азы 10 ноябры сабырдзинады тыххæй бадзырды.
Категори:Азербайджаны сахартæ Категори:Уæлхох Карабахы сахартæ
Пущино
Пу́щино (Пущино) у сахар Мæскуыйы облæсты хуссары. Цæрынц дзы 20,7 мин адæймаджы (2020).
Пущино зындгонд у йæ биологон зонадон центрæй. Сахары мидæг ис 9 зонадон-иртасæн институты æмæ иу обсерватори. 1962-æм азæй ис æм «Биологон иртасæнты зонадон центры» статус, 2005-æм азæй у зонадон сахар (наукоград).
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæскуыйы облæсты сахартæ
Бронницы
Бро́нницы (Бронницы) у сахар Мæскуыйы облæсты. Цæрынц дзы 22,5 мин адæймаджы (2020).
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæскуыйы облæсты сахартæ
Крабтæ
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Чысыл Цъерет
Чысыл Цъерет кæнæ Гыццыл Церет (პატარა წერეთი) у хъæу Гуырдзыстоны Гуры районы.
Ирон мыггæгтæ
Цардысты дзы Букуылтæ, Болататæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуры муниципалитеты цæрæнрæттæ
Дæскъахджынтæ
Дæскъахджынтæ кæнæ дæскъахон мыдзбырхуызтæ (Decapoda) — бæрзонддæр мыдзбырты къласмæ чи хауы, уыцы цæрæгойты къорд.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Дидтау
Ирон мыггæгтæ
Цардысты дзы Фæрниатæ, Гуырцъытæ, Сагкатæ, Плитæ, Тадтатæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуры муниципалитеты цæрæнрæттæ
Наниаури
Наниаури у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Бестаутæ, Болататæ, Слантæ, Томайтæ, Цæндиатæ, Тъехтæ, Уалытæ, Къуезертæ.
Литературæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Ступино
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæскуыйы облæсты сахартæ
Пчелина, Евгения Георгийы чызг
Пчелина Евгения Георгийы чызг (1895—1972) — советон археолог æмæ кавказзонæг, Кавказы архитектурон бынтæ иртасæг.
Цардафыст
Райгуырдис Кутаисы, паддзахадон службæгæнæджы бинонтæн, йæ фыд уыд инæлар Бенедиктович Георгий Семёны фырт, йæ мад — абхазаг Шервашидзе Мария Александры чызг. 1914-æм азы ахуырмæ бацыдис Мæскуыйы арехологон институтмæ æмæ йæ каст фæци 1916-æм азы сыгъзæрин майданимæ. Йæ дипломон куыст уыди, сомихаг æмæ гуырдзиаг архитектурæ уырыссаг аразджытæн манголты бабырсты размæ цы тæваг дардта, уый тыххæй. 1917-æм азы ахуыр кæнын райдыдта МПУ-ы юридикон факультеты, 1915-æм азæй куыста алыхуызон музейты, 1920-32 куыста Мæскуыйы паддзахадон историон музейы.
Куыд ахуыргæнæг дæр стыр бавæрæн скодта зонадмæ: 1924-25 азты амыдта гуырдзиаг æвзаг Мæскуыйы скæсæнзонæны институты, 1930-32 музейты куысты кафедрæйы доцент Мæскуыйы музейты кусджыты зонындзинæдтæ уæллæгдæр кæныны институты. 1939-48 азты уыд Скæсæны хайады сæйраг зонадон кусæг Паддзахадон Эрмитажы. Музейы экспонатты фыццæг эшелонимæ ацыдис Свердловскмæ, уым хæстон рæстæджы дæр кодта зонадон куыст, фыста йæ кандидатон диссертаци æмæ йæ æнтыстджынæй бахъахъхъæдта 1944-æм азы.
Эрмитажмæ куы раздахтис, уæд адарддæр кодта йæ куыст Кавказы адæмты этнографи æмæ æвзæгты тыххæй, йæ докторы диссертаци бацæттæ кодта 1968-æм азы.
1952 азæй иста пенси. Йæ цардæй ахицæн Ленинграды 1972 азы.
Иртасæнтæ
Иртæста Фæскавказы архитектурæ, 1940-æм азы рауагъта Азербайджаны ССР-йы зæххытыл сомихаг аритектурæйы бынты тыххæй куыст.
Басгæрста Цæгат Ирыстоны алы ком дæр, фæлæ уæлдайдæр йæ хъус дардта Уæлладжыргоммæ. Нузалы аргъуан зæппæдзæй конд кæй у, уый фæнысан кодта, стæй та йæ быны ссардта хæстон ингæн, хуыдта уыцы амæддзаг XII-XIII æнусты ирон истори æмæ ирон-гуырдзиаг аххæстдзинæдты иунæг ратæдзæн. Цы ингæн ссардта, уый æнхъæл уыд Сослан-Дауыты ингæн (уый амардис 1207 азы), фæлæ иннæ ахуыргæндты хъуыдымæ гæсгæ (уыдоны ’хсæн Абайты Васо дæр) Ос-Бæгъатыры ингæн у (уый амардис 1306 азы).
Литературæ
Категори:Бетъырбухы чи амардис, уыдон Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ Категори:Кутаисы чи райгуырдис, уыдон Категори:1895-æм азы чи райгуырдис, уыдон
Уалытыхъæу
Литературæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Пъантънаур
Пъантънаур (პანტნაური) у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.
Литературæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Нинся-Хуэйы автономон район
Нинся́-Хуэйы автономон район у автономон регион Китайы. Йæ административон центр у Иньчуань.
Фиппаинæгтæ
*
Орхидейæ
Орхидейæ кæнæ орхидонтæ (Orchidaceae) — иухайон зайæгойты бинонад.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Зайæгойты бинонæдтæ
Османов, Ахмед Ибрагимы фырт
Ахмед Ибрагимы фырт Османов (райгуырдис 1 апрелы Хасавюрты, амардис 2020-æм азы 16 июны ) уыд советон æмæ уæрæсейаг историк, Уæрæсейы адæмты иуыл ногдæр историйы иртасæг, Кавказы социалон-экономикон æмæ политикон истори зонæг. Уæрæсейы зонæдты академийы уæнг-корреспондент 2003-æм азæй (Уæрæсейы историйы темæтыл).
Чистополь
Чи́стополь (Чистай) у сахар Уæрæсейы Тæтæрстаны, Чистополы районы административон центр. Цæрынц дзы 59 мин адæймаджы (2020).
Османов, Ахмед Ибрагимы фырт
Цардафыст
Райгуырдис Шавайы хъæуы Дагъистаны. Каст фæци Бабаюрты астæуккаг скъола (1954) æмæ Дагъистаны паддзахадон университеты историон-филологон факультет (1958). 1958—1960 азты куыста Марксизм-ленинизмы институты Дагъистаны филиалы кæстæр зонадон кусæгæй. 1960—1964 азты — Фæскомцæдисы Дагъистаны обкомы инструктор, пропагандæ æмæ агитацийы хайады сæрдары хæдивæг, секретарь, фыццаг секретарь. 1964—1966 азты ахуыр кодта Партийы уæлдæр скъолайы. ДАССР-йы уæлдæр советы депутат (1962—1966).
Чистополь
Фиппаинæгтæ
Категори:Тæтæрстаны сахартæ
Османов, Ахмед Ибрагимы фырт
Цардафыст
1966-æм азæй куыста Советон Цæдисы Зонæдты академийы Дагъистаны филиалы Истори, æвзаг æмæ литературæйы институты куыд кæстæр, стæй та хистæр зонадон кусæг; фæстæдæр — директоры хæдивæг зонады хъуыддæгтыл (1976—1992). 1992 азæй 2009-æм азы апрелмæ уыцы институты сæргъы уыдис.
Историон зонæдты кандидат (1969), историон зонæдты доктор (1980), профессор. 150 зонадон публикацитæй фылдæры автор. Дагъистаны зонадон центры президиумы уæнг, Дагъистаны историкты ассоциацийы æмсæрдар, Аграрон истори иртасыны фæдыл советæн йæ Цæгат Кавказы комитеты æмсæрдар, Дагъистан æмæ Уæрæсейы Федерацийы зонады сгуыхт кусæг.
Æддаг æрмæг
Категори:Уæрæсейы историктæ Категори:Историон зонæдты доктортæ Категори:СЦКП-йы уæнгтæ Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ Категори:Кавказзонджытæ
Сындзыуасджытæ
Сындзыуасджытæ (, Фазановые) сты мæргъты бинонад.
Ногхъæу (Тъбеты хъæусовет)
Ногхъæу у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Йовли
Йовли (Йовли, Йовли) у хъæу Мæхъхъæлы Дзæрæхы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дзæрæхы районы хъæутæ
Будтæф
Будтæф (Cistus) у бирæазон зайæгойты мыггаг.
Йæ ном баст у мыггаджы иуæй-иу зайæгойтæй ралæдæрсгæ хæрздæф чъиуимæ, кæцыйæ райсынц будтæфы зайсой.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Быдатæ
Быдатæ (Бидаевы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Зæрæмæггаг уагъылы
Зæрæмæггаг уагъылы (Rosa zaramagensis) у уагъылыйы хуыз, зайы Ирыстоны.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Махараштрæ
Махара́штрæ (महाराष्ट्र, Maharashtra) у Индийы штат. Штаты сæйраг сахар у Мумбаи. Æндæр стыр сахартæ сты Пунæ, Нагпур, Солапур. Цæрджыты нымæц у 112 млн адæймаджы.
Фиппаинæгтæ
*
Хуыгаты Сергей
Хуыгаты Зауырбеджы фырт Сергей (райгуырдис 1933-æм азы 15 майы Хуссар Ирыстоны Хуыгатыхъæуы) у ирон фыссæг æмæ поэт.
Цардафыст
Йæ бинонтæ 1944-æм азы ралыгъдысты Цæгат Ирыстонмæ æмæ æрцардысты Тарскæйы. Ам Сергей 1950-æм азы каст фæцис астæуккаг скъола æмæ бацыди Педагогон институты историон филологион факультетмæ.
Ахуыргæнæджы дæсныйад куы райста, уæд куыста Дагъистаны æмæ Цæгат Ирыстоны скъолаты, фæсаууонмæ ахуыр кодта Мæскуыйы Литературон институты.
Къорд дзы бакуыста телеуынæны редакторæй, уый фæстæ журнал «Мах дуджы» критикæ æмæ публицистикæйы хайады сæргълæууæгæй. 1981-æм азæй нырмæ у чингуыты рауагъдад «Иры» аивадон литературæйы хистæр редактор.
Сергей сæйраджыдæр у прозаикон уацмысты — романтæ, уацаутæ æмæ радзырдты автор. Фыссы æмдзæвгæтæ дæр. Æппæтæй ахадгæдæр сты йæ романтæ «Ацы хъарм хуры бын» æмæ «Нарты Фарнæг».
Литературæ
Журнал «Мах дуг», 2018 аз, №1, 104-æм фарс
Сергей Категори:Ирон фысджытæ Категори:Ирон поэттæ
Дре (Гуры муниципалитет)
Дре (დრე) у æдзæрæг хъæу Гуырдзыстоны Гуры районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуры муниципалитеты цæрæнрæттæ
Кумахов, Мухадин Абубекиры фырт
Мухадин Абубекиры фырт Кумахов (Къумахуэ Абубэчыр и къуэ Мухьэдин; райгуырдис 1928-æм азы 29 июлы, амардис 2008-æм азы 7 июны Мæскуыйы) уыд уæрæсейаг адыгъаг ахуыргонд-кавказзонæг, лингвист, компаративист. Филологон зонæдты доктор, профессор. Уæрæсейы зонæдты академийы сконды цы Æвзагзонынады институт ис, уый сæйраг зонадон архайæг.
Кавказзонынадмæ цы бавæрд скодта, уый тыххæй ын радтой Арнольд Чикобавайы номыл æхсæнадæмон преми. Кумахов уыдис Гуырдзыстоны зонæдты академи æмæ Европæйаг кавказзонджыты æхсæнады уæнг.
Цардафыст
Дзæвгар рæстæг фæкуыста Мæскуыйы Æвзагзонынады институты кавказаг æвзæгты хайады, йæ ус Зарæ Юсуфы чызг — уый дæр уыцы институт кусæг — куыд загъта, аст директоры, дам, аивгъуыдта. Фæстæдæр кусын райдыдта уыцы институты компаративистикæйы хайады, 1991-æм азæй 2005-æм азы онг уыцы хайадæн разаманд лæвæрдта.
М. А. Кумахов цæуылты куыста, уыдоны ’хсæн уыдысты ныгуылæн-кавказаг æвзæгты грамматикæ, грамматикæйы иумæйаг теори, типологи, компаративистикæ. Уый йеддæмæ ма иртæста фольклор, адыгъейæгты эпос æмæ йæ бастдзинад культурæимæ.
Хайад иста алыхуызон æхсæнадæмон форумты: Парижы, Лондоны (1990), Берлины, Мюнхены, Стамбулы æмæ афтæ дарддæр. 1991—1998 азты куыста хуынд профессорæй Швецийы Лунды университеты, уым ныффыста дыууæ монографийы (куыд профессор К. Вамлингы æмавтор).
Хайад райста Черкессаг энциклопедийы саразыны хъуыддаджы. Дыууæтомон чиныг «Кæсгон-черкесаг æвзаджы» сæйраг редактор (2006).
Мухадин Кумахов у 200 зонадон куыстæй фылдæры автор, уыдоны ’хсæн ныффыста 12 монографийы адыгъаг æвзæгты тыххæй: «Морфология адыгских языков», «Убыхский язык», «Словоизменение адыгских языков», «Сравнительно-историческая фонетика адыгских (черкесских) языков», «Очерки общего и кавказского языкознания» æмæ иннæтæ.
Голотæ
Голотæ (Голоевы, გოლოშვილი) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Магкотыхъæу
Магкотыхъæу кæнæ Магготы хъæу у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы, Цъоны хай.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Калмгæсаг
Калмгæсаг (Anguillidae, Угрёвые) — калмы хуызæн чи у, ахæм кæсæгты бинонад.
Хяни
Фиппаинæгтæ
Категори:Дзæрæхы районы хъæутæ
Калмгæсаг
Фиппаинæгтæ
Категори:Кæсæгтæ
Араукæ (департамент)
Ара́укæ (Arauca) у департамент Колумбийы. Йæ административон центр у сахар Араукæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Колумбийы департаменттæ
Пицес
Пицес (ფიცესი) у хъæу Гуырдзыстоны Гуры районы.
Ирон мыггæгтæ
Цардысты дзы Гæззатæ, Музатæ, Хæбæлатæ, Бестаутæ, Куымæриттатæ, Гаглойтæ, Болататæ, Бикъойтæ, Хъуылымбегтæ, Быдатæ, Куыдзетæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуры муниципалитеты цæрæнрæттæ
Капекк
Капекк, бирæон нымæц: капеччытæ — сомы сæдæйæм хай чи у, ахæм æхцайы иуæг. Цæуы Уæрæсейы, Белоруссийы æмæ Украинæйы (уым у гривнæйы сæдæйæм хай).
Бзитæ
Бзитæ (Бзиевы; ბზიშვილი  ) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Капекк
Раздæры капеккæй къаддæр згъæрæхцатæ дæр уыдысты — капеччы æрдæг хуындис деньга.
Фиппаинæгтæ
Категори:Згъæрæхца
Чунцин
Чунци́н у Китайы централон дæлбарады сахартæй иу.
Фиппаинæгтæ
Категори:Китайы сахартæ
Калдас
Калдас:
Картлис цховреба
«Картлис цховреба» ( — «Картлийы/Гуырдзыстоны цард») у æстæуккаг æнусты фыст гуырдзиаг азгайфыстыты æмбырдгонд, у гуырдзиаг историйыл иууыл ахсджиагдæр ратæдзæн. Сфæлдыстæуыд XII æнусы.
Гуырдзыстоны историйæ йеддæмæ стыр ахадындзинад йын ис Ирыстоны историйы иртасæнты: кæд иу алайнаг азгайфыст дæр нæ рæстæгмæ нæ фервæзт, Картлис Цховребайы ис ссарæн аллон паддзæхты æмæ аллон паддзахады цауты кой дæр: Урдуре, Дургулел, Ос-Бæгъатыр æмæ æндæртыл.
Азгайфыст
Азгайфыст æрæмбырдæуыд бирæ æндæрхуызон фыстытæй, кæцытæ фыст æрцыдысты IX—XIV æнусты. Сæ рафысты рæстæг æмæ чи сæ ныффыста, уый зонынадон æхсæнæды у æппынæдзух быцæуты сæр. Ахсджиагдæр автортыл нымайынц Леонти Мровели æмæ Джуаншер Джуаншерианийы. Кæд бирæ ахуыргондтæ æнхъæлынц, йæ фыццаг рауагъд XI æнусы кæй æрцыд, цалдæртæ, кæй æхсæн ахсджиагдæр бынат ахсы профессор Кирилл Туманов, афтæ æнхъалынц, æмæ 800-æм азмæ ’ввахс йæ фыссын байдыдтой. Йæ æрыгондæр тексттæ фыст æрцыдысты XIV æнусы. Каноныл кæй нымайынц, уыцы верси æрфидар кодта Картлийы паддзах Вахтанг VI XVIII æнусы.
Къухфыстытæ
Ныры рæстæджы кæмæй пайда кæнынц, уыцы къухфыстытæ сæхæдæг сты æрыгон: уыдонæн сæ рагондæр хуыйны Анасеули кæнæ Анна-ус-паддзахы къухфыст, æрфыстæуыд 1479-1495 азты фæлтæры. Æндæр къухфыст ис ноджы æрыгондæр, хуыйны Мариамисеули кæнæ Мариам-ус-паддзахы къухфыст, æрфыстæуыд 1633-1645/1646 азты. Фæлæ уыдонæй йеддæмæ ма ис Картлис цховребайы сомихаг тæлмæц, кæцы хуыйны Гуырдзиæгты истори (Patmut'iwn Vrats'): уый, иртæсджытæм гæсгæ, тæлмацгонд æрцыд XII æнусы, йæ рагондæр ирвæзгонд къухфыст та фыст æрцыд 1279-1311 азты.
Бæлвырдзинад
Бирæ нырыккон ахуыргæндтæ, се ’хсæн Иване Джавахишвили, афтæ æнхъæлынц, æмæ «Картлис цховребайы» рагондæр хайттæм гæсгæйæ иртасæг хъуамæ тынг æрæхстджын уа, уымæн æмæ æцæг историон цаутæ дзы баст сты æрымысгæ хъуыдытæ æмæ мифологимæ, æмæ бирæ хатт афтæ вæййы, æмæ историон цау мифологион сфалдыстадæй нæй гæнæн ахицæн кæнын. Фæлæ уæддæр критикон анализ æвдисы, «Картлис цховребайы» фылдæр хай æууæндгæгæнæн кæй у, уый: ацы текстты цаутæн сæ хай æндæр антикон рæстæгы авторты куыстыты дæр æвдыст цæуынц, КЦ йæхæдæг та æвдисы æрмæст Гуырдзыстоны цаутæ нæ, фæлæ йæ сыхæг бæстæты дæр: Ирыстон, Сомихыстон, æппæт Кавказ, Иран, хазартæ æмæ а. д.
Æддæг æрмæг
Категори:Литературон уацмыстæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Гуырдзыстоны истори
Кальдас
Ка́льдас (Caldas) у департамент Колумбийы. Йæ административон центр у сахар Манисалес.
Товма Мецопеци
Цардафыст
Райгуырдис Степаносы æмæ Шамшийы номджын бинонты. Бирæ кæй фæархайдта Мецопы хъæуы Каджеберуничы провинцийы, уый тыххæй ын радтой Мецопецийы фæсномыг. Райдайæн ахуырад иста 1386-æм азæй Мецопы моладзандоны Ованес Мецопецимæ. 1393—1401-æм æзты ахуыр кодта Харабасты моладзандоны дины семинары Саргис Апракуцинимæ æмæ Вардан Огоцванецимæ. 1406-æм азæй йæ ахуырад адарддæр кодта Татевы университеты Григор Татевацимæ. Рæхджы райста вардапеты (архимандриты) дины цытном. 1410-æм азы Айраратæй рацыдис Мецопмæ, уым хистæриуæг кодта 30 азæй фылдæр. Уыцы рæстæджы цы æвадат политикон уавæртты уыд, уыдоны тыххæй 1436-æм азы ацыд Багешмæ, 1437-æм азы — Мушмæ. Йæ дины разамынды рæстæджы Мецопы моладзандоны йæ тæмæны уыдысты зонад, культурæ æмæ ахуырад.
Хайад иста Эчмиадзинон синоды 1441-æм азы. Амардис уацы рæстæджы.
Куыстытæ
Историон куыст «Хроникæйы» автор, сомихаг æвзагы ахуыргæнæны чингуыты автор.
Æрвитæнтæ
Категори:Историктæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Сомихы историктæ
Дзахаты Дауыт
Дзахаты Юрийы фырт Дауыт (райгуырдис 1988-æм азы 10 октябры Дзæуджыхъæуы) у ирон футболист, «Аланийы» æрдæгхъахъхъæнæг.
Сывæллæтты æфсæнвæндаг Кырджалийы
Æфсæнвæндагыл иу цыд ахсы 20 минуты бæрц. Поезд цæуы 4 км/сахаты. Ис дзы 25 бынаты.
Билеты аргъ у иу лев (алы пассажирæн дæр, цыфæнды кары уа).
Фиппаинæгтæ
Категори:Кырджали
Вознесенская (Мæхъхъæл)
Вознесе́нская (Махьмад-хитӀе) у станицæ Мæхъхъæлы Мæлгъæвæджы районы.
Хосонты Хетæг
Хосонты Мураты фырт Хетæг (райгуырдис 1998-æм азы 18 июны Дзæуджыхъæуы) у ирон футболист, «Аланийы» æрдæгхъахъхъæнæг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Футболисттæ алфавитмæ гæсгæ Хетæг Категори:Уæрæсейы футболисттæ Категори:ФК «Аланийы» хъазджытæ Категори:Ирон спортсментæ
Къамбец
Къамбец у дысæфтæгон цæрæгойты мыггаг.
Дзыгуын — хъæддаг къамбец.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дысæфтæгонтæ
Колумбийы сахарты номхыгъд
Колумбийы сахартæ:
Basshunter
Basshunter, æцæг ном у Юнас Эрик Олтберг (Jonas Erik Altberg; 1984-æм азы 22-æм декабры Хальмстады) у Швецийы зарæггæнæг, продюсер, диджей.
Арчил Къахеттаг
Арчил уыдис Къахеты чырыстон æлдар (кънйаз), цард VIII æнусы. Гуырдзиаг растуырнæг еклезимæ гæсгæ у чырыстон сыгъдæг.
Дзаххот
Дзаххот у ирон нæлгоймаджы ном.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Арчил Къахеттаг
Арчилы царды тыххæй зонæм гуырдзиаг азгайфыстыты æмбырдгонд «Картлис цховребайы» руаджы. Арчилы гыццыл кой дзы цæуы Джуаншеры куысты, æмæ æндæр цыбыр азгайфыст, æнæзонгæ авторæй æмæ æнæбæрæг рæстæджы фыст, фæлæ Джуаншеры куысты фæстæ чи æрбафтæуыд, «Арчилы хъизæмардзинад» чи хуыйны æмæ Арчил хъизæмæргæнæг куыд сси, ууыл чи дзуры, уым.
Арчил уыдис Иберийы раздæры паддзæхты мыггагæн, Хосроидтæн, се фæдон, æмæ Къахеты æлдар Стефанозы (685-736) фырт. Æлдар куы уыд, уыцы рæстæг араббæгты ныббырстытæ Кавказмæ райдыдтой. Мирван ибн Мухаммад 735-737 азты цы экспедици кодта, уый тыххæй Арчил æмæ йе ’фсымæр Мириан алыгъдысты Егрисийы фæстæ Абазгимæ, æмæ уым бынæттон хицау Леон I-имæ баиу кодтой, цæмæй Анакопи араббæгтæй хъæхъхъæнын сæ бон уа. Уый фæстæ, Къахетимæ куы æрыздæхт, Арчил райдыдта йæ хæххон муртаккон дæлбарты æхсæн чырыстонад парахат кæнын.
Уый фæстæ сси Гуырдзиаг аргъуаны сыгъдæг, йæ мысæн бон у 4-æм июлы.
Литературæ
Категори:Хосроидтæ
Гуырцъыты Батырадз
Гуырцъыты Оледжы фырт Батырадз (райгуырдис 1998-æм азы 12 декабры Дзæуджыхъæуы) у ирон футболист, «Аланийы» æрдæгхъахъхъæнæг.
Æддаг æрмæг
Категори:Футболисттæ алфавитмæ гæсгæ Батырадз Категори:Уæрæсейы футболисттæ Категори:ФК «Аланийы» хъазджытæ Категори:Ирон спортсментæ
Южное (Мæхъхъæл)
Южное (Махьмад-хитӀе) у хъæу Мæхъхъæлы Мæлгъæвæджы районы.
Тъæрæс
Тъæрæс у ирон нæлгоймаджы ном.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
Аракел Сюнеци
Аракел Сюнеци (Առաքել Սյունեցի, райгуырдис 1350-æм азы — амардис 1425-æм азы) — сомихаг, философ, музыкант, грамматик , педагог æмæ аргъуаны архайæг XIV—XV æнусты.
Цардафыст
Ахуырад райста Татевы моладзандоны, Овнан Воротнецимæ æмæ йæ хæстæг Григор Татевацмæ. Скадджын æй кодтой вардапеты къæпхæнæй. Уый фæстæй уæрæхæй райдыдта архайын зонадон къабазыл Татевы. 1407-æм азы сси Сюничы алчер.
Йæ философон куыстыты уæрæх кæны Хуыцацуы космологион бæлвырдгæнæны теори, хæцы сенсуалон æмæ номиналон хъуыдыты ’вварс. Фыста бирæ панегриктæ, кæдоны ардта Сомихаг аргъуаны сыгъдæгты нæмттæ. Уыдис акростихы дæсны. Архайдта музыкæйы кабазыл дæр, йæ аргъуаны зарджытæй кæцыдæртæ нæ заманы онг дæр бахæццæ сты. Музыкæйы теорийыл куыстыты фыста сомихаг адæмон музыкæйы æмæ адæмон инструментты тыххæй.
Куыста æвзагахуырадыл дæр, ныффыста «Грамматикæйы цыбыр анализ». Йæ нымадмæ гæсгæ, æвзæгты иртæсæн, уæлдайдæр мадæлон æвзагы, «куырыхондзинады дунемæ дæгъæл у». Есаи Нчеци критикæ кæнгæйæ, Сюнеци грамматикæйы объектыл фыссынад æмæ зæл нæ нымадта, фæлæ иумæйаг фæлтæрæн, кæцы фыссæг æрæмбырд кæны æмæ йæ хи зондæй æрæмбары. Сомихаг лингвистикæйы Аракел Сюнеци сарæзта стыр къахдзæф физикон ныхасы сырæзты кабазыл архайгæйæ. Сюнеци йæ хъус дардта ныхасы оргæнты арæзтадыл æмæ функцитыл. Уæнгтæм каст куыд иппæрдæй афтæ иумæйагæй дæр баст ныхасы. Фыццаг хатт сын Аракел дæтты сæ биноныг классификаци. Йæ куыстыты снысан кодта ныхасы æртæ хуызы — мидæггаг, дзыхæй ныхас æмæ фыссыны ныхас.
Уымæй биноныгдæр анализ кодта номæн, мивдисæгæн æмæ номивæгæн, сарæзта бирæ мидисджын æмæ аив ныхасæппарæнтæ.
Сюнецийы литературон аивады иуыл ахсджиагдæр уацмыс у поэмæ «Адамы чиныг» (1403 аз) — сæфт дзæнæты, адæймаджы сæфт амонды тыххæй. Уацмысы автор гуырысхо кæны дины догмæтыл. Чиныг конд у æртæ поэмæйæ. Ацы уацмыс нымады у Сомихаг æстæузаманы литературæйы иуыл хуздæртæй. «Адамы чиныджы» æмдзæвгæтæй кæцыдæр ныхæстæ æрæвæрдтой зарæгыл дæр. Мыхуыры рацыд 1721-æм азы Константинополы. Тæлмацгонд у англисаг æвзагмæ.
Сюнеци амардис 1425-æм азмæ ’ввахс, баныгæдтой æй Шатинванчы моладзандоны Ехегнадзоры.
Уацмыстæ
Аракел Сюнеци уыдис æнтысджын автор, йæ мæлæты фæстæ ныууагъта егъау литературон бын:
Æрвитæнтæ
M. E. Stone, Texts and Concordances of the Armenian Adam Literature, Society of Biblical Literature: Early Judaism and its Literature, 12; Atlanta: Scholars Press, 1996.<span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на армянском языке">(арм.) -<span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)
Цъандар
Литературæ
Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Давид IV Аразæг
Давид IV Аразæг (рагуырд 1073-æм азы — амард 1125-æм азы 24 январы) уыдис иугонд Гуырдзыстоны фæндзæм паддзах 1089—1125 азты, хаудта Багратионты династимæ.
Давид уыдис, Гуырдзыстоны сыгъзæрин дуг (11-13 æнустæ) кæмæй райдыд, ахæм паддзах, æмæ æрæх йæ нымайынц уыцы дуджы иууыл стырдæр æмæ хуыздæр паддзахыл. Йæ хицауиуæджы рæстæджы бантыстис ын турк-сельджукты йæ бæстæйæ асурын, 1121-æм азы Дидгоры тох куы рамбылдта, уый фæстæ. Йе 'фсады æмæ хицауады реформæты руаджы бантыстис ын паддзахад баиу кæнын æмæ Кавказы стыр хайттæ Гуырдзыстоны бын байсын. Аргъуаны æмбал æмæ чырыстон культурæйы парахатгæнæг кæй уыд, уый охыл Гуырдзиаг растуырнæг еклези йæ чырыстон сыгъдæгыл нымайы.
Давид пысылмæттимæ уыд фæразон, æмæ йæ паддзахады пысылмæттæ фылдæрæй-фылдæр куы кодтой, уыдонæй иуæй-иуты кæй хуыдтой «Мессийæйы кард» (حسام المسيح) дæр æхцатыл фыст ис.
Категори:Гуырдзыстоны хицауиуæггæнджытæ Категори:Гуырдзыстоны истори Категори:Багратионтæ
Цæгат Сантандер
Цæгат Сантанде́р (Norte de Santander) у департамент Колумбийы. Йæ административон центр у сахар Кукутæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Колумбийы департаменттæ
Сантандер (нысаниуджытæ)
Сантанде́р (Santander):
Ереваны паддзахадон университет
Университеты кусынц 3150 кусæджы, уыдонæй 1190 сты ахуыргæндджытæ. Университеты цы ахуыргæнджытæ ис, уыдонæй 25 академичы, 130 профессоры, 700 доценты æмæ 360 ассистенты. 400 адæймаджы кусынц иртасæн центры, 1350 сты аспиранттæ, 8500 — студенттæ, уыдонæй 300 фæсарæнтæй.
Ахуыр кæнынц сомихаг æвзагыл, кæд фæсарæйнæг студентты хъæуы æххуыс, уæд англисаг æмæ уырыссаг æвзæгтыл дæр. Академион афæдз райдайы 1 сентябры æмæ йæ кæрон у 30 июны.
2010-æм азы ЕПУ уыд Сомихы хуыздæр университет, дунейы рейтингы та ахсы 954-æм бынат 20 мин уæгдоны ’хсæн (University Ranking by Academic Performance). Университет кусын байдыдта 1920 азы 31 январы — Александрополы уæйгæнджыты скъолайы бæстыхайы. 1920-æм азы фæззæгæй йæ бынат аивта æмæ куыста Ереваны педагагон семинары бындурыл.
Университеты фыццаг факультет уыд историон-æвзагзонæн, ахуыр дзы кодтой 262 студенты.
1991-æм азмæ Ереваны паддзахадон университеты уыд 17 факультеты, цæттæ кодтой специалисттæ 32 дæсныйадмæ гæсгæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Университеттæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Сомихы университеттæ Категори:Википеди:Викикъæбицмæ æрвитæн уацы мидæг
Кукутæ
Фиппаинæгтæ
Категори:Колумбийы сахартæ
Бугульма
Бугульма́ (Бөгелмә) у сахар Уæрæсейы Тæтæрстаны, Бугульмайы районы административон центр. Цæрынц дзы 59 мин адæймаджы (2020).
Фиппаинæгтæ
Категори:Тæтæрстаны сахартæ
Тбилисы паддзахадон университет
Иванэ Джавахишвилийы номыл Тбилисы паддзахадон университет (თბილისის ივანე ჯავახიშვილის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტი) у Гуырдзыстоны зæронддæр æмæ стырдæр уæлдæр ахуырады уагдон, зонад æмæ культурæйы ахсджиаг артдзæст. Кусы 1918-æм азæй.
Истори
1917-æм азы сарæзтæуыд Тбилисы университетæн йæ бындур æвæрыны æхсæнад. Сæйрагдæр инициаторыл нымад у историк Иванэ Джавахишвили, æндæр хæппæрисджынты ’хсæн уыдысты скæсæнзонæг Георгий Ахвледиани, историк Шалва Нуцубидзе, психолог Дмитрий Узнадзе, лингвист Акакий Шанидзе.
Университет кусын байдыдта 1918-æм азы 26 январы (8 февралы), Бетъырбухы университет байгом кæнынæй 99 азы куы рацыдис, уæд. Уыцы иу бон ма уыд сыгъдæг гуырдзиаг паддзах Давид IV Аразæджы (1073—1125) мысæн бон. 1918-æм азы 30 январы Иване Джавахишвили бакасти йæ лекци рагон гуырдзиаг литературæйы тыххæй.
Университеты фыццаг факультет уыдис философон. Бацæуæн экзаментæ нæ уыдысты, райстой-иу, кæй фæндыд, æппæт уыдæтты, чызджыты дæр (фыццаг абитуриенткæ уыд Медея Гамбашидзе ) — афтæмæй фыццаг студентты нымæц уыд 360 адæймаджы. Университеты фыццаг ректорæй равзæрстой химик Пётр Меликишвилийы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Университеттæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Гуырдзыстоны университеттæ
Уилæ (департамент)
Уи́лæ (Departamento del Huila) у департамент Колумбийы. Йæ административон центр у сахар Нейвæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Колумбийы департаменттæ
Плиты Константин
Плиты Игоры фырт Константин (райгуырдис 1996-æм азы 26 октябры Дзæуджыхъæуы) у Уæрæсейы футболист, «Уфæйы» централон хъахъхъæнæг. Константин у Плиты Зауырбеджы ’фсымæр.
Фиппаинæгтæ
Константин Категори:Уæрæсейы футболисттæ Категори:ФК «Аланийы» хъазджытæ Категори:Дзæуджыхъæуы чи райгуырдис, уыдон Категори:Ирон спортсментæ Категори:Футболисттæ алфавитмæ гæсгæ
Галуанты Людмилæ
Галуанты Графы чызг Людмилæ (Людмила Графовна Галаванова; райгуырдис 1937-æм азы Цхинвалы — амардис 2021-æм азы 20 октябры ) уыдис зындгонд ирон актрисæ æмæ драматург, Хуссар Ирыстоны адæмон артисткæ, Хетæгкаты Къостайы номыл премийы лауреат, Хъæрæсе-Черкесы сгуыхт артисткæ, поэтессæ, æхсæнадон архайæг.
2018-æм азы мыхуыр федта Галуанты Людмилæйы цардафыст «Мæ адæм, уæ разы лæууын æз ныфсджынæй». Ныффыста йæ «Рæстдзинад»-ы уацхæссæг Хетæгкаты Оксанæ. Чиныджы тираж у 500 экземпляры.
Фиппаинæгтæ
Людмилæ Категори:Хуссар Ирыстоны адæмон артисттæ Категори:1937-æм азы чи райгуырдис, уыдон Категори:2021-æм азы чи амардис, уыдон Категори:Цхинвалы чи райгуырдис, уыдон
Дабакънет
Литературæ
Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Каукæ
Ка́укæ (Cauca) у департамент Колумбийы. Йæ административон центр у сахар Попаян.
Чэнду
Чэнду́ у сахар Китайы, Сычуаны административон центр.
Сатцатæ
Сатцатæ (Сатцаевы) сты ирон мыггаг.
Чэнду
Фиппаинæгтæ
Категори:Китайы сахартæ
Сатцатæ
Фиппаинæгтæ
*
Саулохты Дауыт
Æддаг æрмæг
Категори:Футболисттæ алфавитмæ гæсгæ Сослан Категори:Уæрæсейы футболисттæ Категори:ФК «Аланийы» хъазджытæ Категори:Ирон спортсментæ
Леонти Мровели
Леонти Мровели уыдис XI æнусы цæрæг гуырдзиаг азгай уацфыссæг æмæ сауджын. Мровели йæ мыггаг нæу, фæлæ у миногон, кæцы æвдисы, Руисийæ кæй у, уый: куыд æнхъалынц, уыцы бынаты алчер уыд.
Леонти Мровелийы тыххæй цалдæр ныхасы ис «Картлис цховребайы» æрæгон аннотациты. Уый йеддæмæ æрмæст цалдæр хатт йæ кой ссарæн ис:
1) йæ ном ис 11-æм æнусы манускрипты Афоны хохæй, академик Марр кæй ссардта, ууым. Уыцы манускрипты мысынц цыдæр алчер Леонтийы, æмæ Марр йæ Леонти Мровелиимæ сбаст кодта, уымæн æмæ æндæр XI æнусы цæрæг алчерты ахæм номимæ историктæ нæ зонынц.
2) йæ кой иу хатт цæуы Евтимий Афойнаджы «Христосомы ныхасæппæрæнтæ сыгъдæг Матвейыл» тæлмацы; 3) йæ ном ссарæн ис 1066-æм азы фыстыты Трехвийы лæгатты централон Гуырдзыстоны. Уыцы лæгаты 1957-æм азы ссардтой расткъуым кæрдæгхуыз стелæйы, уыцы стелæйыл нынныв кодтой дзуар æмæ рафысстой 16-рæнхъон фыстæг гуырдзиаг нусхохуцури абетæй: «Æз, Леонти Мровели, уыцы лæгæт самадтон хуыцауты сурæтты æмæ Руисийы аргъуаны сывæллæтты ирвæзынмæ, Гуырдзыстон Арп-Арсланæй ныппырх куы уыд, уыцы рæстæджы».
Цалдæр иртæсджытæ æнхъалынц, Мровели æцæгæй VIII æнусы кæй цард, уый. Адоны æхсæн уыдис зынгонд гуырдзиаг историк Павле Инвороква. Ингвороква, Леонти Мровелийы уацмыстæ тынг сомихофилон кæй сты, уымæ бацамыдта, æмæ зæгъта, ахæм митæ фыссын уыд гæнæн æрмæст сомихæгты æмæ гуырдзиæгты ’хсæн фидар æхсæнконфессион бастдзинæдтæ кæд уыдысты, уыцы рæстæджы: VII-VIII æнусты, X-XI æнусты та адоны æхсæн динон быцæутæ цыдысты, сæ аргъуанты æхсæн та дихдзинад фæци. Æндæр иртасæг К. С. Кекелидзе критикон фиппаинæгтæ ууыл скодта, æвзагон æмæ лексикон хицæндзинадтæ санализ кодта, æмæ Мровелийы тексттæ æрыгондæр кæй сты, ахæм хæтдзаг рахасста.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуырдзыстоны истори
Дисиджыны дон
Дисиджыны дон у цæугæдон Хуссар Ирыстоны. Ис Къуыдаргомы.
Худалиани
Худалиани (ხუდალიანი) у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы.
Дисиджыны дон
Литературæ
Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
Худалиани
Литературæ
Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Кобесты Дмитрий
Кобесты Важæйы фырт Дмитрий (райгуырдис 1998-æм азы 31 июлы Дзæуджыхъæуы) у ирон футболист, «Аланийы» хъахъхъæнæг.
Æддаг æрмæг
Категори:Футболисттæ алфавитмæ гæсгæ Дмитрий Категори:Уæрæсейы футболисттæ Категори:ФК «Аланийы» хъазджытæ Категори:Ирон спортсментæ
Ломисхеу
Ломисхеу (ლომისხევი) уыдис хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы.
Вильявисенсио
Вильявисе́нсио (Villavicencio) у сахар Колумбийы, Метæйы департаменты административон центр.
Метæ (департамент)
Ме́тæ (Meta) у департамент Колумбийы. Йæ административон центр у сахар Вильявисенсио.
Фиппаинæгтæ
Категори:Колумбийы департаменттæ
Урсдон (цæугæдон Къуыдаргомы)
Урсдон у цæугæдон Хуссар Ирыстоны. Ис Дзалабеты цур.
Литературæ
Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
Фæсрагъы дон
Литературæ
Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
Цъыссымтæ (цæугæдон)
Цъыссымтæ у цæугæдон Хуссар Ирыстоны. Ис Дзалабеты цур.
Литературæ
Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
Чъалисубан
Чъалисубан у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Гарует
Гарует (გარუეთი) у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы.
Литературæ
Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Медзыдагом
Медзыдагом (მეჯუდის ხეობა) у ком Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы скæсæны.
Æрвитæнтæ
Категори:Хуссар Ирыстоны кæмттæ
Æрсытæ (мыггаг)
*
Сыфтæрхор
Сыфтæрхор (Chrysomelidae) у хъæндилты бинонад.
Фиппаинæгтæ
Категори:Сасчытæ
Чехов (Мæскуыйы облæст)
Чехов у сахар Мæскуыйы облæсты. Цæрынц дзы 72 мин адæймаджы (2020).
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæскуыйы облæсты сахартæ
ი
ი (Ини) у гуырдзиаг алфавиты 9-æм дамгъæ.
Категори:Гуырдзиаг алфавит
Хъæцмæзты Сослан
Хъæцмæзты Владимиры фырт Сослан (райгуырдис 1991-æм азы 14 июлы Дзæуджыхъæуы) у ирон футболист, «Аланийы» хъахъхъæнæг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Футболисттæ алфавитмæ гæсгæ Сослан Категори:Уæрæсейы футболисттæ Категори:ФК «Аланийы» хъазджытæ Категори:Ирон спортсментæ
Футæгджынтæ
Футæгджынтæ кæнæ футæгонтæ (Chenopodioideae; Маревые) сты зайæгойты дæлбинонад.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Бур хæрисы сыфтæрхор
Бур хæрисы сыфтæрхор (Galerucella lineola) — сыфтæрхорты бинонадмæ чи хауы, ахæм хъæндил.
Фиппаинæгтæ
Категори:Сасчытæ
Имбирь (зайæгой)
Имби́рь (Zingiber) у бирæазон зайæгойты мыггаг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Тъба
Тъба уыдис хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы. Ис Медзыдагомы.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Туатæ. Хъæуы ничиуал цæры, бирæтæ дзы алыгъдысты Къаспы районмæ Туатыхъæумæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Гогуниты Руслан
Гогуниты Спартачы фырт Руслан (райгуырдис 2002-æм азы 27 июлы) у ирон футболист, «Аланийы» размæбырсæг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Футболисттæ алфавитмæ гæсгæ Руслан Категори:Уæрæсейы футболисттæ Категори:ФК «Аланийы» хъазджытæ Категори:Ирон спортсментæ
Домодедово (сахар)
Домоде́дово у сахар Мæскуыйы облæсты, Домодедовойы сахары зылды административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæскуыйы облæсты сахартæ
Бутаты Аллон
Бутаты Аслæны фырт Аллон (райгуырдис 1996-æм азы 7 сентябры Дзæуджыхъæуы) у ирон футболист, «Аланийы» хъахъхъæнæг.
Бохтар
Бохта́р (Бохтар) у сахар Таджикистаны, Хатлоны облæсты административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Таджикистаны сахартæ
Теркс æмæ Кайкос
Тёркс æмæ Ка́йкос (Turks and Caicos Islands) у Стыр Британийы фæсденджызон территори.
Сырх донхæрис
Сырх донхæрис кæнæ сырххæрис (Salix acutifolia; Ива остролистная, Красная верба) у бæлас, хæрисы хуыз.
Исфара
Исфара́ (Исфара) у сахар Таджикистаны Согъды облæсты.
Категори:Таджикистаны сахартæ
Сыбираг нæзы
Сыбираг нæзы (Pinus sibirica, Сосна сибирская кедровая, Сибирский кедр) у нæзыйы хуыз.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Долгопрудный
Долгопру́дный у сахар Мæскуыйы облæсты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæскуыйы облæсты сахартæ
Пичъи
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Фосы цæхæра
Фосы цæхæра (Свёкла кормовая) у цæхæрайы дæлхуыз.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Зассеты Азæмæт
Æддаг æрмæг
Категори:Футболисттæ алфавитмæ гæсгæ Азæмæт Категори:Уæрæсейы футболисттæ Категори:ФК «Аланийы» хъазджытæ Категори:Ирон спортсментæ
Хорогъ
Хорогъ (Хоруғ) у сахар Таджикистаны, Хæххон Бадахшаны автономон облæсты административон центр.
Согъды облæст
Согъды облæст (Вилояти Суғд) у облæст Таджикистаны. Йæ административон центр у Худжанд.
Хорогъ
Фиппаинæгтæ
Категори:Таджикистаны сахартæ Категори:Хæххон Бадахшаны автономон облæсты цæрæнрæттæ
Согъды облæст
Фиппаинæгтæ
*
Хæххон Бадахшаны автономон облæст
Хæххон Бадахшаны автономон облæст (Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон) у автономон облæст Таджикистаны. Йæ административон центр у Хорогъ.
Фиппаинæгтæ
*
Хъоссайы дон
Хъоссайы дон (Коссайдон) у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Æрыдоны фæрсагдон.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Къасарагом
Гуры паддзахадон педагогон университет
Гуры паддзахадон педагогон университет (გორის სახელმწიფო სასწავლო უნივერსიტეტი) у уæлдæр ахуырады уагдон Гуырдзыстоны сахар Гуры, фæзындис 2007-æм азы, Гуры паддзахадон университет æмæ Цхинвалы паддзахадон университет куы баиу кодтой, уæд (Гуырдзыстоны хицауады уынаффæ № 176, 2007 азы 22 августы).
Фæскавказы ахуыргæнджыты семинар байгом и Гуры 1876-æм азы 12 сентябры æмæ йæ кусыны бирæ азты дæргъы бацæттæ кодта бирæ зынгæ ахуыргæнæджы. Йæ рауагъдæтты ’хсæн Важа Пшавела, Михаил Цъинамдзгъвришвили, Иа Къаргаретели æмæ иннæтæ.
1985 азы Баратишвилийы номыл паддзахадон педагогон институт среорганизаци кодтой, æмæ уый сси Гуры паддзахадон экономикон институт, 1997-æм азæй та — Гуры паддзахадон экономикон-гуманитарон институт.
1999 азы 16 июлы уагдонæн радтой университеты статус.
Цхинвалы паддзахадон педагогон институты бындур та арæзт æрцыдис 1932-æм азы æмæ йæ фыццаг азы уыдис дзы æрмæст агробиологон факультет. Фæстæдæр æндæр факультеттæ дæр фæзындысты, 1961-æм азы уæды Сталиниры паддзахадон педагогон институт йæ ном аивта æмæ сси Хуссар Ирыстоны паддзахадон педагогон институт. Уый уыдис Хуссар Ирыстоны автономон бæстæйы зонад æмæ ахуырады ахсджиаг артдзæст.
1991-æм азы Гуырдзыстоны хицауад Хуссар Ирыстоны йæ æлдариуæг куы нал кодта, Цхивалы институты иу хай æрцæрын кодтой Гуры, кæд æмæ Цхинвалы дæр йæ иннæ хай дарддæр куыста, уæддæр. 2000 азы июны Гуырдзыстоны президенты барамындмæ гæсгæ (Гуры архайгæ) Цхинвалы педагогон институтæн радтой паддзахадон университеты статус.
2007-æм азы дыууæ ахуыргæнæндоны — Гуры паддзахадон университет æмæ Цхинвалы паддзахадон университет — баиу кодтой, уæдæй фæстæмæ иугонд уагдоны ном у Гуры паддзахадон педагогон университет.
Ныртæккæ университеты кусынц 299 адæймаджы, уагдонæн ис 7 ахуыры агъуыст, библиотекæ, спортивон фæзтæ, лабораторитæ æмæ а. д.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуырдзыстоны университеттæ Категори:Университеттæ алфавитмæ гæсгæ
Лыбедь
Лы́бедь:
Ос-Бæгъатыр (нысаниуджытæ)
Гуырдзиаг азгайфыстытæм гæсгæ историйы уыдис цалдæр адæймаджы, ахæм ном чи хастой.
Гомгъат
Гомгъат у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Зæрæмæджы цур.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Лианæ
Лианæтæ — сæхигъæдæй сæ зæнг æмæ сæ къабæзтæ нæ уромынц. Хилынц æндæр зайæгойтыл.
Категори:Зайæгойты царды формæтæ
Суккуленттæ
Суккуле́нттæ (ацы дзырд латинаг æвзагæй цæуы succulentus — «донджын») — доны фæстауæрцæн сæрмагонд уæфтæгтæ кæм ис, ахæм зайæгойтæ.
*
Мамиты Гига
Гига райгуырдис 1909-æм азы 10 мартъийы Хуссар Ирыстоны Къостайыхъӕуы, мӕгуыр зӕхкусӕг лӕджы хӕдзары. Ахуыр кодта Къостайыхъæуы скъолайы, стæй та — Цхинвалы хъӕууон фӕсивӕды скъолайы. 1931-æм азы каст фӕцис Цӕгат Ирыстоны педагогон техникум (ныры педагогон институт) æмæ кусынмæ æрвыст æрцыд Хъобанмæ. Йæ ахуыр адарддæр кодта педагогон институты æмæ йæ каст фæцис 1936-æм азы, стæй та аспирантурæмæ бацыдис.
Фыдыбæстæйы Стыр хæсты рæстæг службæ кæнын райдыдта æмæ фæстæмæ раздæхтис æрмæстдæр 1949-æм азы. Ногæй байдыдта ахуырады кусын, 1958-æм азы бахъахъхъӕдта кандидаты диссертаци. Йæ царды фылдæр хай куыста Хуссар Ирыстоны педагогон институты лекторӕй.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон поэттæ Категори:Ирон фысджытæ Категори:Хуссар Ирыстоны фысджытæ Гига Категори:Цхинвалы районы чи райгуырдис, уыдон
Андижан
Андижан (Andijon, Андижон) у сахар Узбекистаны, Андижаны облæсты административон центр.
Категори:Узбекистаны сахартæ
Хуымæтæджы еуу
Хуымæтæджы еуу (Panicum miliaceum) у иуазон æфсирон зайæгой, еууы хуыз.
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Æфсирджынтæ
Хуымæтæгдæртæ
Хуымæтæгдæртæ кæнæ хуымæтæгонтæ, лæдæртонтæ (Protozoa, Простейшие) сты иучырæгон эукариотты полифилион къорд.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ