cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бялæ (Варнæйы облæст)
Бялæ (Бяла) у скæсæйнаг Болгарийы курортон сахар, Сау денджызы былгæрон. У Варнæйы облæсты сконды, уыцы облæсты хуссайраг хайы, Бургасы облæстимæ арæнмæ хæстæг. Цæрджыты нымæц у 2377 адæймаджы (2008-æм азы декабры).
Сахарæй хуссарырдæм у Болгарийы хуыздæр пляжтæй иу — Кара дере. Кара дере у Варнæйы облæсты хуссайрагдæр пляж, стыр курорттæ дзы нæй, æмæ змисджын пляж, иннæ ахæмтимæ абæргæйæ, лæууы æнæвнæлдæй. Пляжмæ æрбацæуынц, сæхи палаткæйы цæрын кæй зæрдæмæ цæуы, ахæм туристтæ, стæй экстремалон спорты уарзджытæ.
Кара дерейæ хуссарырдæм у хъахъхъæд территори Иракли (Бургасы облæсты цæгаты) æмæ Эминейы сынæг. Эминейы фæстæ та — егъау курорттæ Свети-Влас æмæ Хурджын Был.
Фиппаинæгтæ
Категори:Варнæйы облæсты сахартæ
Нуэва-Эспартæ
Нуэва-Эспартæ (Nueva Esparta) у Венесуэлæйы 23 штаттæй иу. Штаты сæйраг сахар у Ла-Асунсьон.
thumb|left|300px|Нуэва-Эспартæйы картæ
Фиппаинæгтæ
Категори:Венесуэлæйы штаттæ
Цхинвал
Цхинвал кæнæ Чъреба (ცხინვალი) у Хуссар Ирыстоны сæйраг сахар (Гуырдзыстоны конституцимæ гæсгæ Цхинвал у Мидæггаг Картлийы Гуры муниципалитеты сахар). Цæры дзы 30,4 мин адæймаджы (2015).
Домбай-Ульген
Домбай-Ульген (Доммай ёлген) у хохы цъупп Кавказы, Хъæрæсе-Черкес (Уæрæсе) æмæ Абхазы арæныл. Уый у Абхазы æппæты бæрзонддæр хохы цъупп.
Цхинвал
Истори
Нырыкон Цхинвалы алфамблайы адæм цард бронзæйы æнусæй фæстæмæ.
Выршец
Выршец (Вършец) у сахар Болгарийы, Монтанæйы облæсты.
Домбай-Ульген
Категори:Абхазы хохы цъуппытæ Категори:Хъæрæсе-Черкесы хохы цъуппытæ
Цхинвал
Истори
Фыццаг хатт картлийаг хъæу Цхинвал æрхъуыдыгонд уыд гуырдзыйаг азфысджытæй 1398-æм азы, фæлæ фæстæдæр æссардæуыд документтæ, кæцытæ бæлвырд кæнынц, ома ам лæууыд фидар, III æнусы амад Паддзахы фырт Асфæгуырæй, кæцы у персайнаг династи Аршакидæй.
Выршец
Фиппаинæгтæ
Категори:Монтанæйы облæсты сахартæ
Цхинвал
Истори
XVIII æнусы райдайæны уыд чысыл «паддзахадон сахар» кæцыйы цардысты моладзандоны æхуырстытæ. Картли-Къахеты паддзахад куы баиу Уырысы паддзахадимæ уæдæй фæстæме Цхинвал уыд Гуырдзыйы губернæйы хай.
Сахары бынат ис уæгæнæн фæндагыл, кæцы иукодта Цæгат Кавказ Тифлисимæ æмæ Гуримæ. Æмæдзы цард хæцæ цæрджытæ: фылдæр дзуттæгтæ, сомихæгтæ, гуырдзыйæгтæ, ирæттæ æмæ уырыссæгтæ.
Централон статистикон комитеты бæрæггæнæнтæм гæсгæ ирæттæн сæ фылдæр хай цардысты Цхинвалы фадыджы (33 680 адæймаджы).
1918-1920 азты сахары уыдис ирæттæ æмæ гурыдзыйæгтæ æхсæн хæстон æзмæстытæ. Советон бардзинад æрфидар Сырх æфсадæй 1921 азы мартъийы мæйы.
Æмæ аз фæстæ 1922-мы Цхинвал официалон хъуыддагмæ гæсгæ сси Хуссар Ирыстоны автономон бæстæйы сæйраг сахар Гуырдзыйаг ССР-йы хайы. Фæстæдæр сахары цæрджыты нымæцы уыдысты фылдæр ирæттæ, Хуыссар Иры хъæутæй рацæугæтæ.
1955 азы сахары уыд 3 чиныгдоны, драматикон театр, музыкалон скъола, типографи, бæстæзонæн музей. 1935 азæй фæстæмæ Цхинвалы кусы пединститут (ныр та — Тыбылты Алыксандры номыл Хуссар Ирыстоны падздзахадон университет).
1989 азмæ гæсгæ сахары цардис 42 934 адæймаджы.
Æнустæм гæсгæ сахар йæ ном, æмæ йæ национ сконд бирæ хат ивта.
Хæсты размæ (1990-æмты) гуырдзиæгтæн сæ фылдæр хай сахарæй ныссæрфтой (уыдоны ’хсæн стыр гуырдзиагдзых уирæгты общинæ). Конфликты рæстæджы Цхинвал сси тохы аренæ гуырдзиæгты æмæ ирон æфсады ’хсæн.
Сочийы бадзырды фæстæ 1992 азæй сууанг 2004-æм азмæ уыд сабыр рæстæг, фæлæ ситуаци та быцъынæг кæнын райдыдта 2004 азы.
Цалцæг
2008 азы, хæсты фæстæ, райдыдта сахары цалцæджы рæстæг.
Цыдæр рæстæг Цæгат æмæ Хуссар Иры дзырд цыд фарста сахар рахæссыны тыххæй, фæлæ ныхасæй дарддæр хъуыддаг нал азмæлыд.
Бадзырдмæ гæсгæ (Хуссар Ирыстоны æмæ Уæрæсейы хицауадты ’хсæн) уырыссаг аразджыты дæлхайадæн СУ-155 августы кæрæтты (2008 азы) радтой 60 гектары ног микрорайоны арæзтадæн. Уыцы азы пъланмæ бахастой 80 000 квадратон метры арызт.
Хæсты рæстæджы газдадзæн Агара-Цхинвал (Гуырдзыйæ цæуы) хæлд æрцыд. 26 августы 2009 азы арызт æрцыд ног газуадзæн «Дзуарыхъæу-Цхинвал», кæцы цæуы Уæрæсейæ тæккæ дæр Хуссар Ирмæ.
2009 азы 31 августы байгом кодтой ног микрорайон «Московский».
Транспорт
Цхинвал Транскамæй баст у Цæгат Ирыстонимæ. Æрвылбон Дзæуджыхъæу æмæ Цхинвалы ’хсæн цæуынц дæс автобусон рейсы. Сахары мидæг цæуынц маршутон автобустæ.
Фиппаинæгтæ
*
Хæдарцаты Аслæнбег
Хæдарцаты Шамилы фырт Аслæнбег (райгуырдис 1953-æм азы 17 мартъийы Дзуарыхъæуы Алагиры районы ) у Республикæ Цæгат Ирыстон — Аланийы парламенты депутат (2003-æм азæй нырмæ), бюджеты, хъалонты, мулк æмæ кредитон организациты фæдыл комитеты сæрдары хæдивæг, аграрон фарстаты, экологи æмæ æрдзон ресурсты фæдыл комитеты уæнг.
Ис æм уæлдæр ахуырад — уый каст фæцис Хъæууон хæдзарады паддзахадон институт (дæсныйад «инженер-электрик»). Куыста хойраджы индустрийы куыстуæтты.
Хæдарцаты Аслæнбег у политикон парти «Рæстаг Уæрæсе»-йы уæнг.
Ис ын бинонтæ, у æртæ сывæллоны фыд.
Ирон æвзаг
2010-æм азы 25 мартъийы «Муниципалон арæзт Мæздæджы районы æмæ ацы районмæ хауæг цæрæн бынæтты æхсæн муниципалон исбон фæхицæн кæныны тыххæй» закъоны проект æвдисгæйæ, бюджетон комитеты сæрдары хæдивæг Хæдарцаты Аслæнбег, йæ конституцион барæй спайда кæнгæйæ, ныхас кодта иронау. Уыцы цау парламенты депутаттæм ахсджиаг фæкастис, æмæ уый тыххæй фыст æрцыдис парламенты сайты дæр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны парламенты депутаттæ Категори:Алагиры районы чи райгуырдис, уыдон Аслæнбег
Бæгъа
Бæгъа кæнæ чъирифыст, чъирифыссæн , чъири, гæдичъири , цыхтытæ, гогосæг , гогодзæг (Malva, Мальва) у зайæгойты мыггаг. Зайы Европæ, Ази, Цæгат Африкæ æмæ Цæгат Америкæйы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
1282-æм аз
Амардысты
Категори:1282
Вагин, Владимир Стефаны фырт
Ис æм дыууæ уæлдæр ахуырады: «физик» æмæ «инженер-эколог». Куыста Цæгат Ирыстоны алфамбылай æрдз хъахъхъæныны министрæй. Экономикон зонæдты доктор, профессор.
Беслæны теракт
Беслæны теракт æрцыд 2004-æм азы фыццæгæм сентябры. Уæд, Беслæны фыццæгæм скъолайы, террористтæ æрцахстой 1100 амынæты, кæдонæй 777 уыдысты сывæллæттæ. Теракт цыд æртæ боны, æмæ йæ кæронмæ амынæттæй 380 амардысты. Террористтæ уыдысты Шамиль Басаевæй æрвыст, чи Цæцæн Уæрæсейæ ахицæн кæныныл тох кодта. Сæ фылдæр уыдысты цæцæйнæгтæ æмæ мæхъхъæлæттæ.
Вагин, Владимир Стефаны фырт
Владимир Вагин хорзæхджынгонд у куыд РЦИ — Аланийы зонады сгуыхт архайæг.
Ис æм бинонтæ, у дыууæ сывæллоны фыд.
Категори:ЦКХМИ-йы ректортæ Категори:Цæгат Ирыстоны парламенты депутаттæ Категори:РЦИ — Аланийы зонады сгуыхт архайджытæ Категори:Ростовы облæсты чи райгуырдис, уыдон
Хуырзæнк
Хуырзæнк кæнæ билбатыхъ, кæнæ билбатуг (Heracleum mantegazzianum, Борщевик Мантегацци) у сæнчы хуыз.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Маргджын зайæгойтæ
1881-æм аз
Амардысты
Категори:1881
Азербайджаны манат
Æддаг æрмæг
Категори:Азербайджаны экономикæ Категори:Валютæтæ
Турк (нысаниуджытæ)
Турк нысан кæны:
Мидæггаг Челиат
Мидæггаг Челиат кæнæ Уæллаг Челиат, Токотæ (ზემო ჭელიათა) у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.
Цардысты дзы Мæхъитæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Ки-Уэст
Ки-Уэст (Key West) у Флоридæйы сахар æмæ континенталон Америкæйы Иугонд Штатты хуссардæр сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Флоридæйы сахартæ
Зым
Зым, кæнæ дзумаргъ, зумаргъ (Tetraogallus caucasicus; Кавказский улар, кавказская горная индейка) у мæргъты хуыз. Цæры Кавказы хæхты. Йæ буары дæргъ у 50-60 сантиметры бæрц, йæ уæз та — 1,6-2,4 кг.
Этимологи
Зым = зым маргъ.
Нæмттæ
Цуанон æвзагыл: зараг, дзиццы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæргътæ
Брянсчы облæст
Брянсчы облæст (Брянская область) у Уæрæсейы Федерацийы субъект. Йæ сæйраг сахар у Брянск (409 мин адæймаджы).
Брянсчы облæсты цæрынц 1,2 милуан адæймаджы, уыдонæй сæ фылдæр сты уырыссæгтæ (96%).
Фиппаинæгтæ
*
Чирчæ
Чирчæ (Kirkja, []; Kirke) у фарераг хъæу. Ис Фуглойы сакъадахыл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
1283-æм аз
Амардысты
Категори:1283
Быз
Быз (Биз) у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы хъæу. Ис Уæлладжыргомы. Йæ цæрджытæн сæ фылдæр уыдысты Цъамадæй æрлидзæг æмæ сæхи хуыдтой Сидæмонтæй.
Бызы зæронд раны ном у Æддаг хъæу кæнæ Зæронд хъæу, ног раны ном та Æргъайтæ.
Хъæумæ хæстæг ис Саубарæджы дзуар, адæймаджы къах кæдæм нæ хæццæ кæны, ахæм лæгæты. Саубарæг у къæрныхты æмæ абырджыты бардуаг.
Бызы комкоммæ Æрыдоны доны рахиз былыл, рагон фæндаг кæуылты цыди, уым къæдзæхы рындзыл нырма лæууы Чъырамад.
Мыггæгтæ
Бызы цардысты Уырымтæ, Кæсæбитæ, Пагæтæ, Тотыккатæ, Гозымтæ, Фардзинтæ, Бутатæ, Дудиатæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Ла-Асунсьон
Ла-Асунсьон (La Asunción) у сахар Венесуэлæйы цæгаты (Маргаритæйы сакъадахыл), Нуэва-Эспартæйы сæйраг сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Венесуэлæйы сахартæ
Фæдæгъд
Фæдæгъд кæнæ бæрæзе (Sambucus; Бузина) у дидинæджы зайæгойты мыггаг.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Мыдхæссæг зайæгойтæ
Каварнæ
Каварнæ (Каварна) у Болгарийы сахар Сау денджызы былгæрон. Цæрджыты нымæц у 12 040 адæймаджы.
Æддаг æрмæг
Категори:Добричы облæсты сахартæ
1882-æм аз
Амардысты
Категори:1882
Быдыры Дæргъæвс
Быдыры Дæргъæвс (Средний Урух) у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. Лæууы цæугæдон Æрæфы былыл.
1285-æм аз
Амардысты
Категори:1285
Быдыры Дæргъæвс
Æрвитæнтæ
*
Æргъай
Æргъай, (Salmo, Лосось) у кæсæгты мыггаг.
Хуызтæ
Категори:Кæсæгтæ
Едыс
Едыс (Едис, ედისა) у Хуссар Ирыстоны Дзауы районы хъæу. Ис Урстуалты.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Беджызатæ, Дзестæ, Дзукъатæ, Гугкатæ, Басатæ, Мæхъитæ, Мамитæ, Абегатæ.
Æрвитæнтæ
*
Уымæлхор
Уымæлхор (, сурх къозо Russula, Сыроежка) у, Russulaceae-йы бинонадмæ чи хауы, ахæм зокъоты мыггаг.
1883-æм аз
Амардысты
Категори:1883
Венеци
Вене́ци (Venezia) у Италийы сахар æмæ дунейы зындгонд туристон сахар йæ къанæутты фæрцы. Æрбынат кодта йе ’мном бакæлæны былгæрон.
Фиппаинæгтæ
Категори:Венетойы сахартæ
Хутъитæ (хъæу)
Хутъитæ у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Чеселтгомы.
Бурæхъæд
Бурæхъæд кæнæ бурæгъæд, (Frangula; Крушина) у къутæрты æмæ чысыл бæлæсты дæлмыггаг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Фæзы Челиат
Фæзы Челиат, æндæр варианттæ сты: Фæзыхъæу, Фæз, Дæллаг Челиат, Дзукъатыхъæу у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Бетховен, Людвиг ван
Фыдæлтæ
Людвиг ван Бетховен райгуырдис 1770-æм азы 16 декабры Бонны, аргъуыд æрцыд 17 декабры, Сыгъдæг Ремигийы католикон аргъуаны.
Йæ фыд, Иоганн Бетховен (1740–1792) уыдис зарæггæнæг, тенор, галуанмæхау капеллæйы. Мад, Мария-Магдалинæ (чызгæй Кеверих) (1748–1787), уыдис галуанмæхау шеф-хæринаггæнæджы чызг Кобленцы. Сæ цард баиу кодтой 1767-æм азы.
Йæ фыдыфыды ном уыдис Людвиг (1712–1773), уый дæр зарыдис уыцы капеллæйы тенорæй, фæстæдæр сси капельмейстер. Уый уыди Мехеленæй (Хуссар Нидерландтæ), æмæ уый тыххæй сæ мыггаджы раззаг хай у «ван» — ван Бетховен.
Сабийы бонтæ
Гыццыл Людвигæй йæ фыд хъавыдис саразынмæ дыккаг Моцарт æмæ йæ йæхæдæг райдыдта скърипкæ æмæ клавесинæй цæгъдыныл ахуыр кæнын. 1778 азы Кёльны лæппу фыццаг хатт ацъагъта сценæйыл. Фыд бамбæрста, йæ сывæллон вундеркинд кæй нæу, æмæ йын йе ’мкусджыты æхсæн ссардта ахуыргæнджытæ — иу дзы ахуыр кодта Людвиджы органæй цæгъдыныл, иннæ та — скърипкæйæ.
1780-æм азы Боннмæ æрцыди органист æмæ композитæр Кристиан Готлоб Нефе æмæ уый сси Бетховены æцæг ахуыргæнæг. Нефе уайтагъддæр бамбæрста, лæппумæ курдиат ис, уый. Базонгæ йæ кодта Бахы «Хорз темперацигонд клавир»-имæ, Генделы сфæлдыстадимæ, æмæ Бетховены хистæр æмдугонты уацмыстимæ (Ф. Э. Бах, Гайдн æмæ Моцарт). Нефейы фæрцы ма рухс федта Бетховены фыццаг уацмыс – вариацитæ Дресслеры маршы темæйыл. Людвигыл уæд цыдис 12 азы æмæ куыста галуанмæхау органисты æххуысгæнæгæй.
Бетховенты фыдыфыд куы амардис, уæд бинонты уавæр фæфыддæр ис. Людвиджы бахъуыдис ныууæдзын йæ скъолайы ахуыр, фæлæ уæдмæ базыдта латинаг æвзаг, ахуыр кодта итайлаг, францаг æмæ ма бирæ чингуытæ. Фæстæдæр, куы фæлæгдæр, уæд йæ фыстæджыты иуы раргом кодта:
Бетховены уарзондæр фысджытæ уыдысты рагон грекъæгтæ Гомер æмæ Плутарх, англисаг драматург Шекспир, немыцаг поэттæ Гёте æмæ Шиллер.
Уыцы рæстæджы Людвиг райдыдта фыссын музыкæ, фæлæ цы фыста, уыдон мыхуыр кæнынмæ нæ тагъд кодта. Бонны цы сфæлдыста, уыдонæн сæ фылдæрыл фæстæдæр бакуыста ногæй.
Лæппуйæ цы цамыстæ ныффыста, уыдонæй ма баззадис æртæ сонатæйы æмæ цалдæр зарæджы.
1787-æм азы Венæмæ ныххæццæ ис Бетховен æмæ йын Моцарт йæ импровизаци куы фехъуыста, уæд дзы хъæрæй сивæрзти: «Йæхиуыл алкæйдæр сдзурын кæнын кæндзæн!».
Фиппаинæгтæ
Категори:Музыканттæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Композитортæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Бонны чи райгуырдис, уыдон
Алжиры динар
Алжиры динар (‎دينار) у Алжиры националон валютæ. ISO 4217 код у DZD. 1 динар = 100 сантимы (سنتيم). Символ у (د.ج кæнæ DA).
Категори:Валютæтæ Категори:Алжир
Хордаланн
Хо́рдаланн (Hordaland) у Норвегийы раздæры провинци (фюльке). Административон центр — сахар Берген.
Фиппаинæгтæ
Категори:Норвегийы раздæры провинцитæ
Масеру
Масеру (Maseru) у Лесотойы сæйраг сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Лесотойы сахартæ
Китен
Китен (Китен) у Болгарийы Бургасы облæсты курорт Сау денджызы былгæрон. Цæрджыты нымæц у 1115 адæймаджы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Болгарийы курорттæ Категори:Бургасы облæсты сахартæ
1884-æм аз
Амардысты
Категори:1884
1287-æм аз
Амардысты
Категори:1287
Хельсинки
Хе́льсинки (Helsinki; Helsingfors) у Финляндийы сæйраг сахар Балты денджызы былтыл. Цæрынц дзы 564 870 адæймаджы.
Сиглюфьордюр
Сиглюфьёрдюр (Siglufjörður) у гыццыл кæсагахсæг сахар Исландийы цæгаты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Исландийы сахартæ
Центавр (стъалыгуппар)
Центавр (Centaurus) у Хуссар æрдæгтымбылæджы стъалыгуппар.
Категори:Стъалыгуппæрттæ
Пъырыпъыф
Пъырыпъыф (Physalis) у кæрдæг зайæгойты мыггаг.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Куыдзы багангæстæ
1288-æм аз
Амардысты
Категори:1288
1885-æм аз
Амардысты
Категори:1885
1289-æм аз
Амардысты
Категори:1289
Хъола
Хъола (ყოლა) у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Чеселтгомы.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Костæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Цъирæн (стъалыгуппар)
Цъирæн (Antlia) у Хуссар æрдæгтымбылæджы стъалыгуппар.
Категори:Стъалыгуппæрттæ
1290-æм аз
Амардысты
Категори:1290
Марибор
Ма́рибор (Maribor, Marburg an der Drau) у Словенийы дыккаг стырдæр сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Словенийы сахартæ
Поландбол
Категори:Интернет
Кет
Кет, дыгуронау Кетæ уыд хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы (Хæзныдонмæ ’ввахс).
Литературæ
Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
Ныгуылæн Норвеги
Ныгуылæн Норвеги, Ве́стланн (Vestlandet) у Норвегийы 5 регионтæй иу.
Фюльке
Категори:Норвегийы административон дих
1886-æм аз
Амардысты
Категори:1886
Гидрæ (стъалыгуппар)
Гидрæ (Hydra) у Хуссар æрдæгтымбылæджы стъалыгуппар.
Категори:Стъалыгуппæрттæ
Хуыдырбулкъ
Хуыдырбулкъ кæнæ хыдырбулкъ, дыгурон вариант дзикъули  (Brassica rapa, Репа) — къабускайы мыггагмæ чи хауы, ахæм зайæгойты хуыз.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Анадырь
Ана́дырь (Анадырь, Кагыргын) у сахар Уæрæсейы цæгаты, Чукоткæйы автономон зылды административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Чукоткæйы автономон зылды сахартæ
Хид (биологи)
Хид — æхсырæйхæссæг цæрæгойтæй иуæй-иутæ цы калынц сæ цармæй, уыцы цæхджын дон.
Æнгуз
Æнгуз, (Juglans regia; Орех грецкий) у сыфтæрызгъæлæны бæлас. Бæласы дæргъ у 25–35 метры бæрц.
Финляндийы бакæлæн
Финляндийы бакæлæн кæнæ Фины бакæлæн (Финский залив, Suomenlahti, Soome laht) у бакæлæн Балты денджызы скæсæны, йæ былтыл æрбынат кодтой æртæ паддзахады: Финлянди, Уæрæсе æмæ Эстони. Бакæлæнæн йæ ном равзæрдис, XVIII æнусы финнæгтæ кæм цæрынц, уыцы бæстæйы номæй.
Финляндийы бакæлæны фæзуат у 29,5 мин км², дæргъмæ у 420 км, уæрхмæ 70—130 км, рæстæмбис арфад — 38 м (максималон — 100 м).
1996-æм азы уавæрмæ гæсгæ Финляндийы бакæлæны Уæрæсейы хайы ис, дæлдон чи фæцис, ахæм 5000 объекты бæрц. Уыдонæй 2500 сты наутæ, 1500 — хæдтæхджытæ, æндæртæ сты сурзæххон транспортон фæрæзтæ (хæдтулгæтæ, танктæ) æмæ алыхуызон объекттæ (сармадзантæ, науæнгуыртæ).
Хæдзарадон ахадындзинад
Уæрæсейы территорийыл чи æрбынат кодта, Финляндийы бакæлæны уыцы портты сæйрагдæртæ сты:
Астæуккаг скъола № 2 (Мæздæг)
Астæуккаг скъола № 2 у Мæздæджы зæронддæр скъолатæй иу. Кусын байдыдта 1913-æм азы ахуыргæнæг Михаил Афанасьевы хъæппæрисæй. Скъола хæссы стыр уырыссаг поэт Александр Пушкины ном. 2002-æм азæй кусы йæ ныры бæстыхайы Форштадты уынджы.
Галон
Галон у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Садоны цур.
Астæуккаг скъола № 2 (Мæздæг)
2008-2009 ахуыры азы скъолайы куыстой лæвар къордтæ æмæ секцитæ: вокалы, кафыны, экологийы, информатикæйы, нывкæнынады, ирон æвзаджы æмæ æндæртæ.
Финляндийы бакæлæн
Хæдзарадон ахадындзинад
Финляндийы территорийыл —
Астæуккаг скъола № 2 (Мæздæг)
Скъолайы ахуыргæнæг Таматы Е.Б. фæуæлахиз ис ирон æвзаджы ахуыргæнджыты республикон конкурсы куыд «Ахуыргæнæг-новатор». Ирон æвзаджы уроктæ ис 1-æм къласæй æвдæм къласы онг, уыдонæй 2–7 кълæсты — къуыри æртæ урочы (ахуыры пъланмæ гæсгæ).
Галон
Литературæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Астæуккаг скъола № 2 (Мæздæг)
Скъолайы ис Пушкины æмæ Хæстон намысы музейтæ, сывæллæтты организаци уадзы сæхи газет — «Импульс».
Скъола № 2 хорз скъолайыл нымад у, æмæ уый тыххæй дзы ахуыр кæнынц æрмæст мæздæггаг сывæллæттæ нæ, фæлæ йæ алфамбылай цы хъæутæ ис, уыдоны цæрджыты сæвæллæттæ дæр (хъæутæ Садовæй, Кондратенко, Раздольнæй, Сухотскæй, Дæллагхъæу (Весёлое), Хъарачу (Комарово)). Ахуырдзауты нымæц у 681 (2008–2009 ахуыры азмæ гæсгæ), уыдон сты 26 адæмыхаттæй — сæ фылдæр уырыссæгтæ (373), ирæттæ (93) æмæ сомихæгтæ (70).
Финляндийы бакæлæн
Хæдзарадон ахадындзинад
Эстонийы территорийыл —
Астæуккаг скъола № 2 (Мæздæг)
Скъолайы адрис: Мæздæг, Форштадты уынг, 37.
Финляндийы бакæлæн
Хæдзарадон ахадындзинад
Ныртæккæ Финляндийы бакæлæны кусынц мæнæ ацы :
Астæуккаг скъола № 2 (Мæздæг)
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны скъолатæ Категори:Мæздæг
Несебыр
Несебыр (Несебър) у Болгарийы сахар, йæ зæронд хай лæууы, йæ дæргъ кæмæн 850 м æмæ уæрх 300 м у, ахæм æрдæгсакъадахыл Сау денджызы былгæрон. Сахарæн ис нырыккон хай дæр, ног хадзæрттимæ. Несебыры зæронд хай у ЮНЕСКО-йы дунеон хæзна.
Несебыр у ахсджиаг хъæубæсты административон центр, лæууы Бургасы облæсты цæгаты, Бургасæй 37 километры æдде.
thumb|left|250px|Несебыры архайгæ растуырнæг аргъуан æмæ йæ алфамбылай хадзæрттæ
Фиппаинæгтæ
Категори:Бургасы облæсты сахартæ
Нæзыджын (Цæгат Ирыстон)
Нæзыджын у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы хъæу. Ис Уæлладжыргомы Нузалы хъæумæ ’ввахс.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Таугазтæ, Дзитойтæ, Агънатæ, Хъуппетæ, Мзоктæ, Челдытæ.
Литературæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
1292-æм аз
Амардысты
Категори:1292
Пранг
Пранг кæнæ пыранг, — Европæмæ чи хауы, уый. Нырыккон ирон æвзаджы прангаг нысан кæны европæйаг.
Барзыхъæу
Барзыхъæу (Барзикау) у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Барзыхъæу æрбынат кодта Фыййагдоны рахизфарс, ныры Уæллаг Фыййагдонæй чысыл цæгатырдæмдæр.
1854-æм азы ам уыдис 22 хæдзары æмæ 242 цæрæджы. Хъæуы цæрджытæ фыццагдæр кодтой æмæ ныр дæр кæнынц фосдарыны æмæ цæхæрадæтты куыст. Раджы заманæй ма хъæуы баззадис 6 мæсыджы, 4 зæппадзы, 3 уæлмæрды æмæ 2 кувæндоны.
Сæ иуы æрбынат кодта фæсивæдон центр «Фыранк».
Фенддæгтæ
thumb|left|230px|Цырт Куырттаты комы Барзыхъæуы зындгонддæр цыртдзæвæнтæй иу у, Фыдыбæстæйы Стыр хæсты чи фесæфтис, уыцы хæстонты номыл. Цыртдзæвæн æвæрд æрцыдис хъæуы сæрмæ гыццыл обауыл. Скодта йæ скульптор Цорæты Дауырбег. Куырттаты комы цæрджытæй йын уыдис æххусгæнджытæ. Уыдонæй уæлдай æнувыддæрæй бакуыстой Хъуыбадты Джерихан, Гуыриаты Умар æмæ Циппус.
Фиппаинæгтæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Саумæсыг
Саумæсыг у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.
Пекин
Пекин (北京 «Цæгат сæйраг сахар»; официалон китайаг латинаг алфавитæй Běijīng; зæгъынц æй, ) у Китайы сæйраг сахар, дунейы дыккаг стырдæр сахар Шанхайы фæстæ.
Цæрджыты нымæц: 11 милуаны бæрц (административон иуæджы та 17,5 милуаны).
Фиппаинæгтæ
* Категори:Мегаполистæ
Мæймæбулкъ
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Сейдисфьордюр
Сейдисфьордюр (Seyðisfjörður) у хъæу Исландийы скæсæны. Цæрджыты нымæц: 802 адæймаджы (2005).
Фиппаинæгтæ
Категори:Исландийы сахартæ
1887-æм аз
Амардысты
Категори:1887
Куырттатæгтæ
Куырттатæгтæ сты Куырттаты комы цæрæг ирæттæ.
Категори:Ирон адæм Категори:Куырттаты ком
Къадат
Къадат у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы хъæу. Ис Куырттаты комы.
Истори
1854-æм азы Къадаты цардис 19 хæдзары, æдæппæт 171 адæймаджы. Хъæуæй ма баззадис мæсыджы хæлддзæгтæ æмæ цалдæр зæппадзы. Геологон-сгарæн куыстатæ куы кодтой хъæуы раз, уæд ын йæ цæрджыты арвыстой. Сæ иу хай æрцард Уырыхъæуы æмæ Уæллаг Фыййагдоны.
Мыггæгтæ
Къадаты цардысты Хъуылатæ, Мæзлуатæ, Налдыхъуатæ, Таучелатæ, Сехъотæ, Брциатæ, Гæгуылатæ, Калмантæ, Гуымецтæ, Габысатæ, Цехъотæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Сохс
Сохс у хохы цъупп Кавказы, Хуссар æмæ Цæгат Ирыстоны арæныл. Хохы бæрзæнд у 3100 метры.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Вестланн
Вестланн (Vestland) у провинци (фюльке) Норвегийы ныгуылæны.
Фиппаинæгтæ
Категори:Норвегийы фюльке
Ла-Игерæ
Ла-Игерæ (La Higuera) у хъæу Боливийы, Че Геварайы мæлæты бынат.
Категори:Боливийы цæрæнрæттæ
1293-æм аз
Амардысты
Категори:1293
Рекомы кувæндон
thumb|right|300px|Рекомы фыццагон хуыз
Рекомы кувæндон (дзуар) ис Цæгат Ирыстоны Алагиры районы, Цъæйы комы.
Æвæрд
Уæрæх хъуыстгонд ирон кувæндон Реком æвæрд у Цъæйы комы рæбынæй (Уæлладжыры комы хуссар-ныгуылæн фадыг), 9 км фалдæр хæххон уæлвæз фæндагыл Буронæй, денджызы æмвæзæй у 1946 м уæлдæр. Рекомы фæз цæгатырдыгæй гæрæнгонд у къæдзæхджын Цъæййаг рагъæй, хуссарырдыгæй цæугæдон Цъæйдонæй, кæлы тынг уырдыг тальвегыл. Цъæйы ком (Рекомы фæз у йæ хай) геоморфологикон æгъдауæй у типикон, хорз куыстгонд трог — цъитион архайды фæстиуæг. Хихджын хъæдтæй æхгæд æмæ рагътæй гæрæнгонд, йæ алфæмблай Адайы хохы æмæ Елбатты цъуппытæ, Схъасы æмæ Цъæйы цъититæ ацы бынат у уæлдай хæрзуынд. Иу 3 км фалдæр цæгатырдæм Рекомы фæзæй лæууы хъæу Уæллаг Цъæй.
Цæгат Ирыстоны рагон фенддæгты астæу Реком ахсы сæрмагонд бынат: арæзт у Хæххон Ирыстонæн традицион дурæй нæ, фæлæ хъæдæй, æмæ уымæй у уникалон. Хъæдæй арæзт цыртдзæвæнтæ Ирыстоны баззад стæмтæ, æмæ сæ астæу тæккæ хуыздæр æнæмæнгæй у Реком.
Иртæстыты истори
Рекомы тыххæй тæккæ рагондæр фыстытæй фыццаг хауы 18 æнусы кæронмæ, ныффыста йæ протопоп Иоанн Болгайраг йæ хъусынгæнæны астрахайнаг æмæ стъарапойлаг алчер Антониймæ 1780-æм азы 18 июлы:
Иннæ афыст, бирæ бæлвырддæр æмæ лæмбынæгдæр ныууагъта В.С. Толстой, уый сбæрæг кодта Реком 1847-æм азы.
thumb|right|250px|Рекомы къамтæ (1906-1911 азты)
Дарддæр Толстой йæ къухфысты фыссы:
В.С. Толстой фыццаг афтæ бæлвырд чи ныффыста Рекомы тыххæй. 1852-æм азы Реком федта А. Головин, уый фыста:
Ахъаззаг ногæй Головин ницы сбæлвырд кодта. thumb|right|250px|В.Б. Пфафы (уæле, 1871 аз) æмæ [[Всеволод Миллер|В.Ф. Миллеры (делæ, 1888 аз) конд нывтæ]]
Фылдæр информаци ис Рекомы тыххæй В.Б. Пфафмæ, уый уыдис Цъæйы 1896-æм азы:
1879-æм азы кувæндонмæ æркаст хъуыстгонд археолог-кавказовед П.С. Уварова, 1880-æм азы та академик В.Ф. Миллер. Уваровайы афыст иннæтимæ абаргæйæ ногæй ницы дæтты, фæлæ дзæвгар археологон фæлтæрды руаджы æркастис профессионалон цæстæнгасæй. Афтæ Уварова федта така, фæлæ бынатыл нал ссардта арц æмæ фатдон, уый дзуры ууыл æмæ Уварова куы æркаст Рекоммæ уæдмæ уыцы артефакттæ давд æрцыдысты, 1869-1879 азты астæу. Уварова фыццаг йæ цæст æрдардта дуæртты декормæ, æфсæйнагæй фæлыстгондæй, крестытæ схуыдта «византиаг цыппардигъон кресттæ». Мидæггаг дуар дæр фæлындгонд уыдис æфсæйнаг дзуарæй æмæ «бронзæйæ булавкæтæй, ахæмтæ нын æмбæлынц Ольшевскийы коллекцийы æмæ Комунтаг могильничы». Æцæгæй булавкæтæ бронзæйæ нæ уыдысты фæлæ æфсæйнагæй.
Всеволод Миллеры афыст ногæй ницы дæтты. Рекомы фæстæдæр афыстытæ дæр ногæй ницы æрмæг дæттынц, фæлæ бацамонын хъæуы Н.Я. Динникы, Г.А. Вертеповы, А.М. Дирры публикацитæ. Фæстаг йæ фыстæджы бæрæг кæны, куы æркаст Рекомы уæд «йæ мидæг уыдис бынтон афтид», нал дзы уыдис нæдæр фаттæ, нæдæр сырдты фигуркæтæ, нæдæр Ос-Бæгъатыры хæцæнгæрзтæ. 1910-æм азмæ Рекомы реликвитæ æххæстæй давд æрцыдысты.
Советон рæстæджы дæр Реком йæхимæ ласта иртасджыты. Фæбæрæг кæнын хъæуы А. Вязигины популярон уац æмæ А.Х. Магомедовы сæрмагонд уац, уым сæйраг бынат лæвæрд æрцыдис Рекомимæ баст ирон æгъдæуттæн æмæ фæткæн. Рекомы тыххæй ныффыстой сæ монографиты Калоты Барис æмæ Цыбырты Людвиг. Рекомыл бирæ азтæ фæкуыста Е.Г. Пчелина, уый йыл скодта егъау иртæстон куыст, фæлæ мыхуыргонд не ’рцыдис, баззадис Бетъырбухы Эрмитажы архивты.
Номы равзæрд
Зонадон æгъдауæй дзырд «реком»-æн ныронг нæй бæлвырд этимологион бындур.
В. С. Толстой 1848-æм азы фыста, зæгъгæ, «ныхас Рекомæн нæй нысаниуæг», фæлæ уайтагъд амоны адæмон этимологи, уый йын загъта Колыты А.: ирон ком, кæцы фæстæдæр фæстад Иреком. Ацы версийы фарс уыдис Е. Г. Пчелина дæр. Хъуыстгонд ма у ноджы иу адæмон этимологи дæр: Цъæйы комы ма фæхонынц «Хуры ком», уымæй рауад «Рыком» — «Реком».
Абайты Васо баста Рекомы ном гуырдзиаг ныхас «ркони»-имæ ома «тулдзты къох» — гæнæн ис æмæ дам кæддæр раджы ацы ран задысты тулдз бæлæстæ. Уыимæ хъуыстгонд у æмæ Рекомы фæзыл бæлас цыдæр абæрæг æгъдауæй бæлас нæ зайы бынтондæр.
Ноджы ма иу этимологи рагъмæ рахаста Л. И. Лавров, уый æмбарын кодта Рекомы ном араббаг «ракам» кæнæ «рукам»-æй ома тыгуыр, цæнд.
Хъуыстгонд археолог В. А. Кузнецов ацы хъуыддагимæ нысан кæны, 1 æнусы нæ дуджы агъоммæ ромаг автор Плиний кæй кой кæны, уыцы æвдадзы зайæгойы тыххæй, уый хуыйны «рекома», æмæ йæ кæй ластой, Понты денджызы (ома Сау денджызы) сæрмæ цы бæстæтæ хуыссынц, уырдыгæй.
Бæстыхайы цалцæгтæ
thumb|right|300px|Рекомы бæрæгбон Тæккæ рагондæр бæрæгдзырдтæ ацы хъуыддаджы тыххæй ныууагъта В.Б. Пфаф, уый фæбæрæг кодта Цъæйы цæрджытæ кæй нæ хъуыды кæнынц иу цау дæр, цæмæй Рекомы бæстыхаймæ æвнæлд æрцыд.
1998-æм азы Рекомы бæстыхай рацарæзтой. 2011-æм азы июны æбæрæг фыдгæнджытæ бæстыхаймæ бандзæрстой арт, ссардæуыд спичкæтæ. Кувæндон æппæтæй нæ басыгъд, æвæццæгæн райдыдта тыхджын къæвда.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон мифологи Категори:Цъæйы ком Категори:Кувæндæттæ
1294-æм аз
Амардысты
Категори:1294
Мароккойы сис
Wall (Western Sahara)
Транзистор
Транзистор у электрон элемент, кæцыйæ архайынц электрондых, æнæ механикон æзмæлдæй, тыхджындæр кæнынæн æмæ иргъæвынæн. Транзистортæ фылдæр арæзт вæййынц æрдæгуадзæг æрмæгæй, æмæ æртæ терминалæй, æддаг рæнхъимæ иу кæнынæн. Транзистортæ сты нырыккон электрон гæрзты ахсджиагдæр элементтæ.
Категори:Электрондых
1888-æм аз
Амардысты
Категори:1888
Картье, Жак
Жак Картье́ (Jacques Cartier; райгуырдис 1491-æм азы Сен-Малойы — амардис 1557-æм азы 1 сентябры Сен-Малойы) — францаг (бретойнаг) денджыздзау, фыццаг ахæм, Цæгат Америкæйы Францы колонийæн бындур чи æрæвæрдта. Сæххæст кодта æртæ экспедици йæ донбылтæм æмæ сси фыццаг ахæм европæйаг, картæмæ Сыгъдæг Лаврентийы бакæлæн æмæ Сыгъдæг Лаврентийы цæугæдоны былтæ æд зæххытæ чи бахаста. Радта сын ахæм ном — «Канадты бæстæ».
Кэбот æмæ Шампленимæ нымад у Канадæйы фыццагдæр байгомгæнæгыл.
Йæ райгуырды бæлвырд датæ бæрæг нæу, фæлæ райгуырдис 1492-æм азы июны фæстæ Бретаны цæгат-скæсæны. 1532-æм азы Бретань бацыдис Францы скондмæ, къаролты æмкъайады фæрцы.
Картьейы фыццаг экспедици уыдис 1534-æм азы. Уый базонгæ и алыхуызон индейаг знæмтимæ, сæ иуы минæвæртты æрбаласта йемæ Францмæ. Дыккаг экспедици ахаста 14 мæйы — уыдис 1535–36-æм азты, уый дæргъы бæлцæттæ ссардтой егъау Сыгъдæг Лаврентийы цæугæдон, иртæстой бынæттон зайæгойтæ. Къарол уымæй бузныг уыд æмæ Картьейæн балæвар кодта экспедицийы наутæй иу, «Гранд Эрмин», зæгъгæ.
1450-æм азы Картье ногæй афтыдис Америкæмæ, ацы хатт къаролы фындыдис цæмæй экспедици бындур æрæвæра колонийæн. Ацы хатт францæгтæ индейæгтимæ фæхыл сты, иуæй-иутæ дзы фæмардысты. Уый фæстæ Картьейы ног экспедицитæм нал æрвыстой. Йæ царды кæрон арвыста йæ райгуырæн сахары, уыдис португайлаг æвзагæй тæлмацгæнæг.
Амардис эпидемийы рæстæг, цот нæ ныууагъта.
Картьейы ном хæссы Монреалы фæзтæй иу.
Фиппаинæгтæ
Категори:Денджыздзаутæ Категори:Сен-Малойы чи райгуырдис, уыдон
Конденсатор
Конденсатор (латинаг condensare-йæ, «æнцъулын») у пассивон электрон элемент, кæцыйæ архайынц электрон ифтыгъд дарынæн. Йæ бон цас ифтыгъд у дарын, уый миниуæг хонынц бæрцуат, æмæ йæ барынц фарадтæй. Конденсатортæ вæййынц амад дыууæ электрон уадзæгæй, кæдон вæййынц кæрæдзимæ тынг æввахс æмæ диелектрикæй хицæнгонд. Конденсатортæй арæх пайда кæнынц электрон рæнхъыты.
Категори:Электрондых
Мароккойы æмбонд
thumb|370px|Бур у Мароккойы дæлбар территори Ныгуылæн Сахарæйы Мароккойы æмбонд у, йæ дæргъ 2500 километрæй фылдæр кæмæн у, ахæм иргъæвон амæддзæгты системæ Ныгуылæн Сахарæйы территорийыл. Уыцы системæ сарæзта Мароккойы хицауад, Мароккойы дæлбар территоритæ ПОЛИСАРИО-йы растджытæй хъахъхъæнынмæ. ПОЛИСАРИО дæсгай азты дæргъы Ныгуылæн Сахарæйы хæдбардзинадыл хæцы. Сахарæйаг растджытæ Мароккойы æмбонд хонынц Худинаджы æмбонд.
Хуымæллæг (зайæгой)
Хуымæллæг (Humulus, Хмель) у зайæгойты мыггаг, бæгæны дзы кæнынц.
Этимологи
Ныхас хуымæллæг фæзыны ныхасæй hauma-arayka — ариаг хаомæ. Ныхасæй хуымæллæг æвзарынц ацы зæйæгойы нæмттæ æппæт европæйæг æвзæгтыл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Амбедкар, Бхимрао Рамджи
Бхимрао Рамджи Амбе́дкар (Bhimrao Ramji Ambedkar, भीमराव रामजी आंबेडकर; райгуырдис 1891-æм азы 14 апрелы — амардис 1956-æм азы 6 декабры), фæсномыг «Бабасахиб»-æй дæр зындгонд, уыд индиаг националист, юрист, нæфæцагайгæ кастæйы политикон раздзог. Амбедкары къухы бафтыд хорз ахуырад райсын, уый уыд Индийы конституцийы проекты автор.
Амбедкар уыдис буддизмы хæлиугæнæг дæр. Йæхæдæг сси буддист æмæ йе ’мкастæйонты разæнгард-иу кодта буддисттæ фестынмæ.
Амард диабетæй, йæ мард ын басыгътой буддизмы æгъдаумæ гæсгæ. Йæ мæлæты фæстæ хорзæхджынгонд æрцыд Индийы уæлдæр орден Бхарат Ратнæ-йæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Индийы политиктæ Категори:Индийы философтæ Категори:Индийы политологтæ Категори:Индийы юристтæ
Мерседарио
Мерседарио (Cerro Mercedario) — Кордильерæ-де-ла-Рамадайы уæлдæр цъупп, Андты сæйрагдæр хæхтæй иу. Æвæрд у 100 км фалдæр Андты уæлдæр цъупп Аконкагуæйæ цæгатырдæм, Аргентинæйы провинци Сан Хуаны. Фыццаг йæм схызтысты 1934-æм азы польшæйаг альпинисттæ Адам Карпински æмæ Виктор Островски, сæ разамонæг та уыдис Константин Йодко-Наркиевски.
Фиппаинæгтæ
Категори:Аргентинæйы хæхтæ Категори:Аргентинæйы вулкантæ Категори:Хæхтæ алфавитмæ гæсгæ
Провиденс
Про́виденс (Providence) у Род-Айленды сæйраг сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Род-Айленды сахартæ
Антарктикон станцæты номхыгъд
thumb|Иртасæн станцæтæ Антарктикæйы кæмæ ис, уыцы паддзахæдтæ Антарктикæйы ис бирæ иртасæн полярон станцæтæ æмæ базæтæ. Уым алыхуызон бæстæты ахуыргæндтæ иртасынц уыцы егъау регионы биологи, географии, геологи æмæ метеорологи.
Антарктикæйы тыххæй бадзырдмæ гæсгæ цыфæндыдæр бæстæйæн ис йæхи станцæтæ аразын хуссар уæрхады 60-æм градусæй хуссарырдæм.
Æрвитæнтæ
* Категори:Номхыгъдтæ
Бараташвили, Никъолоз Мелитоны фырт
Бараташвили Мелитоны фырт Никъолоз (ნიკოლოზ მელიტონის ძე ბართაშვილი) — зындгонд гуырдзиаг поэт-романтик. Райгуырдис Тбилисы 1817-æм азы 15 (27) декабры. Йæ бинонтæ уыдысты номдзыд, фæлæ мæгуырмæ æрцæуæг кънйазты мыггагæй.
Ныййарджытæ
Йæ фыд Мелитон зыдта уырыссаг æмæ цалдæр кавказаг æвзаджы, æмæ службæ кодта чиновникæй Ермолов æмæ Паскевичы администрациты. Йе ’мдуггæгтæ куыд дзырдтой, афтæмæй Мелитон уыди мæстыгæр æмæ рæузæрдæ адæймаг. Фæстагмæ лæг ’рцыд мæгуырмæ, æмæ йæ æнæфыст хæсты уаргъ æрæнцади йæ бинонтыл. Никъолозы хъысмæтыл фæбæрæг ис йæ фыды æнамонд уавæр.
Поэты мад Евфимия (Ефимия) — поэт Григол Орбелианийы хистæр æмæ уарзондæр чызг — уыди хорзудыхъæдджын адæймаг æмæ Никъолоз йæ туджы рахаста йæ ныййарæджы уæздан миниуджытæ.
Цардафыст
Никъолозы мад уыди йæ фыццаг ахуыргæнæг. Поэты фыццаг чингуытæ уыдысты Псалтырь, Часослов æмæ Евангели. Йæ иуæй-иу æмдзæвгæты стиль æмæ лексикæ бæлвырд æвдисынц, Бараташвили иттæг хорз кæй зыдта раггуырдзиаг литературæйы уацмыстæ.
Дæсаздзыд Татойы (бинонтæ йæ буцæн афтæ хуыдтой) радтой Уæздæтты тбилисаг училищемæ. Ахуырдон 1830-æм азы сси гимназ. Уæды заман йæ удыхъæдыл тынг бандæвта зындгонд æхсæнадон-политикон архайæг Соломон Додашвили æмæ æндæр педагогтæ. Никъолоз уыди зæрдæргъæвд ахуырдзау, уыди хъæлдзæг æмæ цæрдæг, стæй, æвдисæнтæ куыд дзурынц, уыди цыргъзонд æмæ кафаг.
Гимназистты зæрдæмæ цыди литературæ, уарзтой кæсын Байроны, Гетейы, Мицкевичы, Пушкины, уагътой къухфыст журнал «Тифлисы гимназы дидинæг».
Йæ лæппуйы бонты Бараташвили фæсахъат кодта йæ къах æмæ йæ цæрæнбонтæм баззади къуылыхæй. Уыцы цау, æнæуый дæр æнкъараг лæппуйы, скодта мæстыгæнаг. 1835-æм азы, гимназ куы фæци, Бараташвили хъавыди бацæуын æфсæддон службæмæ кæнæ университетмæ. Йæ ныййарджыты нæ фæндыди цæмæй сæ фырт суа æфсæддон, фæлæ иннæрдæгæй та сын нæ уыди æхца уæлдæр ахуырдонмæ бацæуынæн.
Цæмæй йæ рынчын æмæ хæрзмæгуырмæ æрцæуæг фыдæн ахъаз фæуа, уымæн 18-аздзыд Никъолоз райдыдта кусын чиновникæй Кавказы тæрхондæтты уæлдæр уагдонмæ — Тæрхон æмæ бафхæрды экспедицимæ.
Æнамонд разынди Никъолозæн йæ хион цард дæр. Поэт бауарзта Екатеринæ Чавчавадзейы (Грибоедовы усы хо) æмæ куыд йын фæкасти йæ уарзт уыди æмзæрдиуæг, фæлæ йæ уарзон чызг хуыздæрæн равзæрста Мегрелы æлдариуæггæнæг кънйазы.
Нахичеваны уезды хицауæй азырдæг фæкуыста, афтæмæй 1844-æм азы йæ раивтой ног ахæм бынатмæ сахар Ганджамæ. Уым Никъолоз рæхджы фæрынчын фыдхъæд тæфсæгæй. Фæзиан уыцы низæй 1845-æм азы 9 (21) октябры 27-аздзыдæй.
Бавæрдтой йæ, Ганджайы фидары цы аргъуан уыд, уый кæрты. Æрмæст æнусы ’мбисы фæстæ, 1893-æм азы йæ буар баныгæдтой ног ран — Тбилисы. Вагзалы раз æрæмбырд ис цалдæр мин адæймаджы æмæ худаистæй загътой рухсаг. Табæт суанг Дидубейы уæлмæрдтæм фæхастой къух-къух. Бараташвилийы уæлингæн Илья Чавчавадзе скодта йæ зындгонд раныхас.
1938-æм азы поэты буар ныгæд æрцыд ног ран — кады зарджытæ кæуыл фæкодта, уыцы хох Мтацъминдайы, Гуырдзыстоны зынгæ архайджыты Мтацъминдайы пантеоны.
Сфæлдыстад
Службæйæ уæгъд рæстæг нывонд кодта литературон куыстæн. Æдæппæтæй поэт ныффыста æрмæст 36 æмдзæвгæйы æмæ историон поэмæ «Гуырдзыстоны хъысмæт», фæлæ уыцы уацмыстæй дæр Бараташвили сси гуырдзиаг дзырдаивады номдзыддæр минæвæрттæй иу.
Зындгонддæр уацмыс
Бараташвилийы лирикæйы æххæстдæр хуызæгыл нымад у æмдзæвгæ «Мерани». Ирон æвзагмæ йæ иттæг дæсны раивта зындгонд ирон поэт æмæ тæлмацгæнæг Бестауты Гиуæрги.
(Æфсургъ)
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуырдзиаг поэттæ
Утамыш
Утамыш (Оьтемиш) у хъæу Дагъистаны Каякенты районы.
Цъамад (Хуссар Ирыстон)
Цъамад (წამადი) у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Чеселтгомы.
Утамыш
Фиппаинæгтæ
Категори:Каякенты районы цæрæнрæттæ
Леви (Квебек)
Леви́ (Lévis) у Канадæйы сахар. Ис Квебечы провинцийы.
Рувасдымæг
Рувасдымæг (Alopecurus, Лисохвост) у æфсирон зайæгойты мыггаг.
Банджо
thumb|200px|Банджо Банджо (Banjo) у америкаг адæмон музыкалон инструмент.
Пикуль Валентины миниатюрæтæ
«Миниатюрæтæ» - советон фыссæг Валентин Пикулы историкон эссе-радзырдтæ. Алы миниатюрæ дзы дзуры уæрæсейы историйы тыгъдбыдырты сæфт удгоймæгтыл. Сæ хъайтартæ сты, куыд зындгонд амалгæнджытæ, афтæ хуымæтæджы адæм дæр, кæй ном никуы хъуысы, фæлæ кæдон стыр ахъаз фесты историйæн, канд уæрæсейæгæн нæ, фæлæ. Миниатюрæты фылдæр патриотон æнкъарæнтæй мидхъард сты. Куыд арæхдæр, миниатюрæ гуырыд иу æхсæвмæ, фæлæ сæйраг герой чи уыди, ууыл информаци базонын æмæ æрымбырд кæныныл-иу бæстон куыст бакæнын бахъуыдаид, хаттæй-хатт цалдæр азыдæргъы. Романты хъауджы, миниатюрæты-иу Пикулы бон уыд иуæй-иу хъуыдытæм æмæ сæрмагонд хабæрттæм ахаст, йæ хъайтарты дзыхæй нæ, фæлæ комкоммæ чиныгкæсмæ дзургæйæ зæгъын.
Рувасдымæг
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Æфсирджынтæ
Банджо
Категори:Америкаг фолк-музыкæ Категори:Музыкалон инструменттæ
Пикуль Валентины миниатюрæтæ
Миниатюрæты номхыгъд сæргæндтæй
Фæсарайнаг истори:
Фæсарайнæгтæ Уæрæсейы:
Пётры агъоммæ Уæрæсейы истори:
XVIII-æм æнусы Уæрæсейы истори:
Леви (Квебек)
Фиппаинæгтæ
Категори:Квебечы сахартæ
Ерохъæ
Ерохъæ (Ерокко, Ерокъуэ) у хъæу Кæсæг-Балхъары Лескены районы. Лæууы цæугæдон Лескены доны галиу былыл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Лескены районы цæрæнрæттæ
Цъамад (Хуссар Ирыстон)
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Костæ, Цыбыртæ, Бабатæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Уæлладжыры фæндаг
Уæлладжыры фæндаг (Военно-Осетинская дорога) у, Кавказы Сæйраг рагъыл (Стыр хохыл) чи цæуы æмæ Кутаис æмæ æфсæнвæндаджы станцæ Даргъкъох чи бæтты, уыцы фæндаг. Сарæзтæуыд 1897-æм азы. Ирон текстты йæ хонынц Уæлладжыры комы фæндаг æмæ Паддзахфæндаг, Æфсæддон-Ирон фæндаг , Мамысоны фæндаг.
Йæ дæргъ у 275 км. Фæндаджы бæрзонддæр фадыг у Мамысоны æфцæг (2911 м). Иры хæстон фæндагыл траспорты цыд баст у, ацы фадыгыл цы боныхъæд ис, уыимæ.
Административон æгъдауæй фæндаг дих у æртæ фадыгыл:
Транскавказы автомагистралы сарæзтæй фæстæмæ Иры хæстон фæндаджы транспортон ахадындзинад дзæвгар фæкъаддæр.
Æддаг æрмæг
Категори:Уæлладжыргом Категори:Мамысонгом Категори:Туалгом Категори:Цæгат Ирыстоны транспорт Категори:Хуссар Ирыстоны транспорт Категори:Гуырдзыстоны транспорт
1296-æм аз
Амардысты
Категори:1296
Пикуль Валентины миниатюрæтæ
Миниатюрæты номхыгъд сæргæндтæй
XIX-æм æнусы Уæрæсейы истори:
XX-æм æнусы Уæрæсейы истори:
Ахвледиани, Георгий Сариданы фырт
Ахвледиани, Георгий Сариданы фырт (райгуырдис 1887-æм азы 31 мартъийы, Дерчийы хъæуы — амардис 1973-æм азы 7 июлы, Тбилисы) уыдис советон æмæ гуырдзиаг.
Цардафыст
Георгий Ахвледиани райгуырдис Кутаисмæ хæстæг хъæу Дерчийы (Ныгуылæн Гуырдзыстон). 1910-æм азы бацыдис Харьковы универститеты историон-филологион факультеты славяйнаг-уырыссаг хайадмæ. Уым сахуыры фæстæ каст фæцис Бетъырбухы университет. 1918-æм азы Тбилисы æвæрд æрцыдис Гуырдзыстоны университеты бындур, æмæ уый фæдыл Ахвледиани сыздæхтис йæ райгуырæн бæстæмæ. Уым уый архайдта «Гуырдзыстоны университеты æхсæнады» къамисы. Ахуыргонд у Тбилисы университеты бындурæвæрджытæй иу, стæй Гуырдзыстоны Зонæдты академийы уæнг-бындурæвæрджытæй иу. 1939-æм азы Георгий сси ССР Цæдисы Зонæдты академийы уæнг-корреспондент, 1941-æм азы — Гуырдзыстоны ССР-ы Зонæдты академийы академик.
Дыккаг дунеон хæсты заман Г.С. Ахвледиани уыдис, фæцæфы тыххæй сæ дзурынхъомдзинад кæмæн фæсахъат, уыцы хæстонты дзæбæхгæнæг къорды сæргъы.
1951-æм азы Г.С. Ахвледиани слæууыдис æхсæнад «Знание»-йы Гуырдзыстоны хайады сæргъы.
Ахуыргонд ма уыдис Гуырдзыстоны лингвистикон æхсæнады сæрдар.
thumb|260px|Г.С. Ахвледиани редактор кæмæн уыдис, уыцы грамматикæйы чиныджы титул
Хайбавæрд ирон æвзаг иртасыны хъуыддагмæ
Г.С. Ахвледианийы иртæстыты объектты ’хсæн уыдис ирон æвзаг дæр. 1960-æм азы Тбилисы рацыдис ахуыргонды чиныг «Сборник избранных работ по осетинскому языку».
Ахвледиани уыдис дыууæтомон «Ирон æвзаджы грамматикæ»-йы редактор (I том — 1963, II том — 1969 ).
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон æвзаг иртасджытæ Категори:Тбилисы чи амардис, уыдон
1297-æм аз
Амардысты
Категори:1297
1889-æм аз
Амардысты
Категори:1889
Словенаг адæм
Словенæгтæ (Slovenci) сты хуссар славяйнæгтæ, Словенийы бындурон адæм. Уыдон дзурынц словенаг æвзагыл.
Категори:Славяйнæгтæ Категори:Словенийы адæмтæ Категори:Хорватийы адæмтæ
Чысангом
Чысангом кæнæ Чысаны ком (ქსნის ხეობა, Ксанское ущелье) у ком Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы, цæугæдон Чысандоны дæргъмæ.
Географи
Чысангомы ис Дзимыргом, Ломисы ком, Уехеры ком, Дочиты ком, Цъуртайы ком, Мудзыхгом, Алеугом, Баланы ком, Карцухы ком, Цъорцъохы ком, Цхразмайы ком, Цхаватъы ком æ. а. д.
Фиппаинæгтæ
*
Футæг
Футæг (бирæон нымæц: футæджытæ) (Atriplex hortensis; Лебеда садовая) у иуазон зайæгой, хæрынæн бæззы. Футæг у лебæдайы хуыз.
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Ушуая
Ушуа́я (Ushuaia) у Аргентинæйы провинцийы Арты Зæххы сæйраг сахар. Уый у дунейы æппæты хуссардæр сахар. Сахары газеттæй иу хуыйны «Дунейы кæроны боныг» (Diario del fin del mundo ).
Ушуая у туризмы ахсджиаг артдзæст. Сахары-иу æрлæууынц круизон наутæ, Антарктидæйы былгæронмæ дæр цæуынц туристон наутæ Ушуаяйæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Аргентинæйы сахартæ
Уырым
Уырым, дыгур. Урум:
Солондзы
Солондзы кæнæ солонджи, солондзи (Nigella, Чернушка) у кæрдæг зайæгойты мыггаг.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Колыты Владислав
thumb|175px|Колыты Владислав Колыты Владимиры фырт Владислав у Тæбæхсæуты Балойы номыл Цæгат Ирыстоны паддзахадон академион театры аивадон разамонæг, Цæгат Ирыстоны адæмон артист.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны культурæйы архайджытæ Владислав
Ругаланн
Ру́галанн (Rogaland) у фюльке Норвегийы ныгуылæны. Административон центр — сахар Ставангер.
Фиппаинæгтæ
Категори:Норвегийы фюльке
Æхсынкъмарæн
Æхсынкъмарæн кæнæ æхсынчъыхос, риухосгæрдæг, вариант: гуырыл ; (Matricaria chamomilla, Ромашка аптечная, Ромашка лекарственная) у иуазон халхуыз зайæгой.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Хосгæнæн зайæгойтæ
Къибирты Амырхан
Къибирты Яковы фырт Амырхан, дыгур. Къибирти Амурхан (райгуырдис 1944-æм азы Сырх Дыгуры) у дыгурон поэт æмæ тæлмацгæнæг.
Цардафыст
Къибирты Тимур райгуырдис Æрæфы районы Сырх Дыгуры хъæуы. Астæуккаг скъолайы фæстæ каст фæци Цæгат Ирыстоны паддзахадон университеты филологион факультет. Куыста ахуыргæнæгæй йæ райгуырæн хъæуы астæуккаг скъолайы, Æрæфы районы газет «Коммунист»-ы редакцийы.
Йе ’мдзæвгæтæ хицæн чиныгæй рацыдысты 1996 азы Дзæуджыхъæуы. Чиныджы ном — «Гъæдæрæхснæг». Æмдзæвгæтæ фыссынæй дарддæр Амырхан кæны тæлмац дæр — дыгурон диалектмæ раивта Э. Хемингуэйы «Зæронд лæг æмæ денджыз», Ч. Айтматовы «Урс нау», Пушкины, Лермонтовы, Феты, Къибирты Тимуры æмæ иннæты æмдзæвгæтæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон поэттæ Категори:Дыгурон поэттæ Категори:Ирон тæлмацгæнджытæ Категори:Сырх Дыгуры чи райгуырдис, уыдон Амырхан
Уæлхох Карабах
Уæлхох Карабах, вариант: Уæлхох Хъарабах (Dağlıq Qarabağ, Լեռնային Ղարաբաղ, сомих æй Арцах дæр хонынц) у кæддæры социалистон Азербайджаны автономон регион, ныр та æнæбанымад паддзахад (йæ хæдбардзинад дунейы паддзахæдтæ нæма банымадтой). Йæ президент у Бако Саакян.
Уæлхох Карабах у СНГ-2-ы уæнг.
Карабахы сæйраг сахар у Степанакерт.
Арцахы Хъайтарæй иу сси ирон лæг Абайты Мырза (1995).
Сахартæ
Уæлхох Карабахы ис 10 сахары.
Фиппаинæгтæ
* Категори:Æнæбанымад паддзахæдтæ
Обзор
Обзор у Болгарийы Бургасы облæсты Несебыры хъæубæстæйы курортон сахар Сау денджызы былгæрон. Лæууы Варнæ æмæ Бургасы ’хсæн цы фæндаг у, ууыл.
Цæрджыты нымæц — 2118 адæймаджы (2008 азы декабрмæ).
Обзоры истори
Сахарыл цæуы 3 мин азы. Фыццаг йæ бынаты уыд фракиаг хъæу Навлахос. Стæй йæ бынаты бердзенаг колонисттæ сарæзтой ног сахар Гелиополис (ома «Хуры сахар»). Ромаг баисты фæстæ нæ эрæйы агъоммæ фыццаг æнусы сахары фæзынд Юпитеры аргъуан, æмæ уый тыххæй сахарæн дæр радтой ног ном — Теополис («Хуыцау сахар»). Уыцы рагон аргъуаны хæлддзæгтæ баззадысты ныры онг сахары астæу.
Ромы импери дыууæ хайыл куы ныддих и, уæд Теополисы уыд византиаг императорты сæрдыгон резиденци. Фæстæдæр болгайрæгтæ сарæзтой уыцы ран фидар Козяк. Осмайнаг импери болгайраг зæххытыл æлдариуæг кæнын куы райдыдта, уыцы раны лæууæг хъæу хуынди Гёзекен (туркагау нысан кæны «Афæлгæст»). 1936 азы сахары ном раивтой болгайраг æмнысан дзырдмæ — Обзор. 1984 азы 9 сентябры Обзорæн радтой сахары статус.
Сахар-курорт
Обзор курортон бынат сси 1934 азы. Сахары пляжы дæргъ у 8 километрæй фылдæр, хæстæг сты Стара-Планинæйы хæхтæ. Хохы ис дзæбæхгæнæн суадæттæ.
Политикон ситуаци
Хъæубæстæйы кмет у Николай Димитров (хибар) равзæрстыты фæстиуæгмæ гæсгæ.
Царциатæ
Беджызаты Дудары куыст Царциаты кадджытимæ
Беджызаты Дудар æппæтæй стырдæр куыст бакодта Царциаты кадджытæ сæмбырд кæныныл. Уый размæ Царциаты таурæгътæ уыдысты рохуаты, ахуыргæндтæ æмæ сæм иртасджытæ сæ цæст уый бæрц нæ дардтой æмæ дзы рох бирæ цыдæртæ аззадис. Дудар йæхæдæг куыд зæгъы, афтæмæй Царциаты диссæгтæй йæ къухы цы бафтыд, уый таурæгъгæнджытæ Беджызаты Леуан æмæ Гæмсыры, Абайты Цицга, Бураты Захар, Тотраты Лексо, Мæхъиты Дауыт, Сланты Иликъо æмæ Михакъайы, Мамиты Тасо, Плиты Абе, Саппиаты Бесо æмæ иннæты фæрцы. Дудар куыд зæгъы афтæ:
Царциаты равзæрд
Царциатæ равзæрдысты Хур æмæ Мæйы фæндонæй. Сæ ныфс дæр уыдон сты, сæрбахъуыды рæстæг сæхи уыдоныл фæдзæхсынц. Таурæгътæм гæсгæ сфæлдыст цыдис афтæ. Хуыцау зæххон сыджытæй армыдзаг систа, йæ æрмтты йæ лыстæг мур æркодта, ракалдта йæ зæххыл, æмæ уыцы муртæй равзæрдысты хилджытæ, бырджытæ. Фæлæ Хур æмæ Мæйы зæрдæмæ нæ фæцыдысты. Уæд Хуыцау йæ æрмттæм стырдæр тулатæ систа æмæ сæ стыр къуыбæрттæй ракалдта. Уыдон фестадысты сырдтæ æмæ мæргътæ. Адон дæр Хур æмæ Мæйы зæрдæмæ нæ фæцыдысты, кæрæдзи кæй хордтой, уый аххосæй. Уый фæстæ ма Хуыцау сфæлдыста, адоныл уæлахиз чи кодта, уыдоны: еугуыппырты, гуымирты, уæйгуыты. Фæлæ дзы иутæ дæр Хур æмæ Мæйы зæрдæмæ нæ фæцыдысты. Уæд Хуыцау зæхмæ æрхызти, æлыгæй лæджы ныв скодта, къæдзæхты фæрчытæй йын фæрсчытæ скодта, суадон æм бауагъта, баарфæ йыл кодта. Æлыг фыды мур фестади, къæдзæхы фæрчытæ – стæг фæрсчытæ фестадысты, суадон та – туг. Хуыссы лæг, фæлæ дзы уд нæй, у æнæзмæлгæ. Уд та дзы бауагъта Уастырджи. Фæлæ хъусæй нæ хъусы. Галæгон ын баарфæ кодта, æмæ лæг йæ къахыл слæууыд. Фæйнæрдæм акасти, дуне йæ зæрдæмæ фæцыдис. Донбеттыр æй æрыхсадта, æмæ лæг радзæбæх ис, Зæххыл цæуæг сси. Мæй æмæ йæм Хур дзурынц: «Ацы Зæхх нæ рафæлдисгæ у, дæу та уымæй рафæлдисын кодтам, æмæ нырæй фæстæмæ Зæххæн хицау уыдзынæ махæй. Цæугæ цард кæндзынæ æмæ дæ ном Цæрцо фæуæд». Цæрцо систа цæрынтæ. Усæн Бонвæрноны куы æрхаста, уæд ныууагъта йæ цæугæцард, æрбынат кодтой æхсидгæ цады был, сырддзæрмттæй агъуыст сарæзтой, Уæларвæй æрхаугæ дурæй æрцъыккæхсон сарæзтой. Цæрцо цуаны цыд, саджы мæрдтæ хаста æмæ артыл физонæг кодта, Бонвæрнон та хæдзармæ касти. Цот сын рацыд, æмæ Цæрцойы номæй равзæрд мыггаг Царциатæ. Царциаты диссæгты дзырд цæуы Ахуыйы фондз фыртыл æмæ уыдоны байзæддагыл. Ахуыйæн ис хо дæр – Нагъуы. Иуæй-иу таурæгъгæнджытæ та йæ хонынц Нагъуыллæ. Уымæн Сау хохы фыййауæй ис фырттæ Базыг æмæ Æмбазыг, стæй Царциаты мæгуырдæр лæг Локайæ – Хуро.