cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Browse Happy
Browse Happy фæзынд 2004-æм азы августы, куыд Internet Explorer-ы ныхмæ тохгæнæг сайт. Йæ бакæнæг уыд Web Standards Project. Йæ хæс уыд интернеты архайджыты Internet Explorer-ы бæсты æндæр сгарæнтæй пайда кæнын сахуыр кæнын. Йæ бындур уыд Internet Explorer-ы æдасдзинад кæй нæ уыд, уый, æмæ уый бæсты амыдта Mozilla Firefox, Opera кæнæ Safari-йæ пайда кæнын. 2005-æм азы июны Web Standards Project расидта Internet Explorer-ы ныхмæ тох кæнын сæ хъуыддаг кæй нал у, æмæ радта сайт Матт Мулленуегмæ, Automattic-ы бындурæвæрæгмæ.
Æддаг æрмæг
Категори:Сайттæ
1017-æм аз
Амардысты
Категори:1017
Хуыгатыхъæу
Хуыгатыхъæу, Хуыгатæ кæнæ Чъелетæ у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы ныгуылæны. Уымæн хæстæгдæр хъæу у Битетæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Болататыхъæу
Болататыхъæу у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы. Ис Чысыл Леуахийы комы.
Литературæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Малагасиаг адæм
Малагасиаг адæм дих кæнынц цалдæр этникон дæлкъордыл, хонынц сæ знæмтæ дæр. Уыцы къордты мидæг ис дыууæ стырдæр хайы: хохæгтæ æмæ былгæройнæгтæ. Хохæгтæ сты Скæсæны Азийæ æрбацæуæг цæрджыты фæдонтæ, былгæройнæгтæ та — Африкæйы чи æрбацыдысты, уыцы адæм. Кæд сæ уындмæ гæсгæ иухуызон не сты (монголоидтæ æмæ негроидтæ), фæлæ уæддæр сæхи нымайынц иу адæмыл.
frame|right|Натали Андриæ, малагасиаг зарæггæнæг (райг. 1985-æм азы)
Равзæрд
Малагасиæгты равзæрды фарста у вазыгджын. Сакъадахы рагон цæрджытæ негроидтæ нæ уыдысты. Нæ эрæйы агъоммæ X-VI æнусты Мадагаскармæ лидзын байдыдтой индонезиæгтæ. Семæ æрбахастой монголоидон антропологон хуыз, сæхи æвзаг, сæ сæрмагонд культурæ. Индонезиæгтæ æмæ бынæттон знæмты кæрæдзион архайдæй равзарди нырыккон малагасиаг адæм.
Малагасиаг таурæгътæм гæсгæ рагзаманы Мадагаскар уыдис дзæвгар стырдæр сакъадах, уыдис ма скæсæны зæхх, кæцы фæстæдæр фæдæлдон и.
XVIII æнусы æлдариуæг кодта паддзах Рамбоазаламæ. Уый æнтыстджынæй иу кодта Мадагаскары зæххытæ æмæ знæмтæ. Уый, дам, загъта: «Нæ арæн у денджыз». Афтæ дæр разынди: æппæт сакъадах баиу ис иу паддзахады сконды.
XIX æнусы дæргъы хæдбар малагасиаг паддзахад сарæзта йæхи индустри, фæзындысты дзы периодикон мыхуыр æмæ æнæниздзинады хъæхъхъанынад, лæвар ахуырадон системæ. 1896-æм азы Франц йæхимæ байста æппæт сакъадах, йе ’фсад тыхджындæр уыд, стæй знæмты кæрæдзийы ныхмæ фæхыл кодтой, æмæ уый тыххæй.
Æрмæст 1960-æм азы Мадагаскар ногæй сси хæдбар паддзахад.
Экономикæ
Малагасиæгты фылдæр хай кусы хъæууон хæдзарады. Кæнынц пырындзы куыст, цæуынц кæсагдзуаны, дарынц фос (зебу).
Æддаг æрмæг
Категори:Африкæйы адæмтæ Категори:Мадагаскары адæмтæ
1018-æм аз
Амардысты
Категори:1018
Перпиньян
Перпиньян (Perpignan, Perpinyà) у Францы сахар, Скæсæн Пиренейты департаменты административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Францы сахартæ
Цъиуæра
Цъиуæра кæнæ Рехуат, вариант: Рохуат (ჭიორა; [чъиора]) у хъæу Гуырдзыстоны цæгаты. Ис Рацъы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Оны муниципалитеты цæрæнрæттæ
Тлигом
Тлигом кæнæ Тылигом у ком Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Цъалагомы.
Тлигом 1980-æм азты федзæрæг, 1989-æм азы журнал «Фидиуæг» фыста, зæгъгæ, Тлигомы, дам, æрмæстдæр иу хæдзар баззадис — Мæргъиты Бало æмæ йе ’фсин Бетион кæм цардысты, уый.
Хъæутæ
Тлигомы ис ахæм хъæутæ:
Литературæ
*
Графский (Стъараполы край)
Гра́фский (Графский) у хутæр Стъараполы крайы Курскаяйы районы. Ис Стъараполы край æмæ Цæгат Ирыстоны тæккæ арæныл.
1743-æм аз
Амардысты
Категори:1743
Къурупа
Къурупа, кърупа , касаг — алыхузон культурæты цъæл кæнæ æнæхъæн нæмгуытæй конд хæлцадон продукт.
Фиппаинæгтæ
*
Роли (Цæгат Каролинæ)
Роли (Raleigh) у Цæгат Каролинæйы сæйраг сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Каролинæйы сахартæ
Хъаноб
Хъаноб (ყანობი) у хъæу Гуырдзыстоны цæгаты, Хъазыбеджы муниципалитеты. Лæууы Терчы галиу былыл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хъазыбеджы муниципалитеты цæрæнрæттæ
1019-æм аз
Амардысты
Категори:1019
Рейкьянес
Ре́йкьянес (Reykjanesskagi) у æрдæгсакъадах æмæ вулканы системæ Исландийы хуссар-ныгуылæны.
Уралы федералон зылд
Зылды сконд
thumb|right|350px|Уралы федералон зылд
Категори:Уæрæсейы Федерацийы федералон зылдтæ
Рейкьянес
Рейкьянесы ис зынгсахы (лавæ) быдыртæ, тæвд суадæттæ æмæ сондоны суадæттæ.
Рейкьянесы сахартæ
Категори:Исландийы географи
Рæмонаты Геор
Рæмонаты (Рæмонты) Харитоны фырт Геор (райгуырдис 1953-æм азы Цæгат Ирыстоны Къамсхойы) у ирон поэт.
Цардафыст
Геор райгуырди Цæгат Ирыстоны, чысыл хæххон хъæу Къамсхойы. Ахуыр кодта Буроны астæуккаг скъола-интернаты. 1971 азæй 1973 азмæ уыди Советон Æфсады. 70-æм азты йæ бинонтæ æрбалыгъдысты Алагирмæ. Ам Геор куыста хъæдгуыстгæнæн фабрикæйы, фæстæдæр та — электрондыхуромæнты заводы (уырыс. Завод сопротивлений).
Поэты æмдзæвгæты фыццаг æмбырдгонд рацыди 1991-æм азы, йæ ном — «Фæлварæн» (чиныгуадзæн «Ир»). 2002-æм азы ма йын чиныгуадзæн «Ир» рауагъта поэтикон чиныг «Рухс æмæ Тар».
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон поэттæ Категори:Цæгат Ирыстоны поэттæ Категори:Къамсхойы чи райгуырдис, уыдон Геор
1020-æм аз
Амардысты
Категори:1020
Генуя
Генуя (Genova []; Zena) у сахар æмæ порт Италийы цæгаты, Лигурийы сæйраг сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Лигурийы сахартæ æмæ хъæутæ
Гагиевы
Гагиевы — ирон мыггæгты уырыссаг вариант:
Мыггаг Гагиевы ис æндæр адæмыхæттытæм дæр — уыдоны ’хсæн мæхъхъæлон мыггаг дæр (ГIаги Балха).
1744-æм аз
Амардысты
Категори:1744
Боливи
Боли́ви (Bolivia, Buliwya, Wuliwya, Volívia) у Хуссар Америкæйы паддзахад. thumb|left|300px|[[Ла-Пас (Боливи)|Ла-Пас]] thumb|left|300px|[[Уюни (цæхбын зæхх)|Уюни]] thumb|left|300px|Боливийы картæ
*
Солиаг æвзаг
Солиаг æвзаг кæнæ солыйаг æвзаг (магӀарул мацӀ [] кæнæ авар мацӀ []) у солы адæмы мадæлон æвзаг æмæ солы-андийы-цезы адæмыхæттыты бынæттон æвзаг. У Дагъистаны паддзахадон æвзæгтæй иу.
Октябры революцийы размæ солиаг æвзагыл фыссынад уыди араббаг алфавитæй (фæлæ кæсын-фыссын бирæ адæм нæ зыдтой). Уымæй фæстæмæ (1924 азæй) æмæ 1937 азы онг солы фыстой латинаг алфавитæй. Стæй солиаг æвзагæн сфидар кодтой кириллон алфавит. Солиæгты фылдæр хай дзурынц дыууæ æвзагыл, сæхи æвзагыл йеддæмæ дзурынц уырыссагау (Уæрæсейы чи цæры, уыдон), кæнæ туркагау (туркаг солы), кæнæ азербайджайнагау (Азербайджаны Закаталæйы районы).
Фыссынад
Категори:Уæрæсейы æвзæгтæ Категори:Дагъистаны æвзæгтæ *
Меринæ
Меринæ у малагасиаг адæмы этникон дæлкъорд, Имеринæйы паддзахад чи сарæзтой, уыцы адæм. Цæрынц Мадагаскары мидæггаг уæлвазы, Антананаривуйы алфамбылай. Сæ нымæц у 3 милуаны бæрц.
Меринæйæгтæ дихгонд сты кастæты хуызæн къордтыл.
Бабочиты Руслан
Бабочиты Омарбийы фырт Руслан (райгуырдис 1950-æм азы, Цыколайы) у дыгурон поэт.
Цардафыст
Руслан райгуырдис Цæгат Ирыстоны, Цыколайы хъæуы. Йæ райгуырæн хъæуы скъола каст куы фæцис, уæд бацыдис Цæгат Ирыстоны паддзахадон университеты филологион факультетмæ. Иуцасдæр акуыста ахуыргæнæгæй, стæй та — партион æмæ советон оргæнты. Ныртæккæ у Æрæфы районы администрацийы культурæйы хайады сæргълæууæг.
Руслан литературон куыстыл фæцалх ис, скъоладзау ма куы уыд, уæд. Йе ’мдзæвгæты фыццаг чиныг «Фиди фарнæ» рацыдис 1981-æм азы Дзæуджыхъæуы. Уый фæстæ ма рауагъта дыууæ поэтикон æмбырдгонды: «Авдæни зар» (чиныгуадзæн «Ир», 1990) æмæ «Цыколайаг изæртæ» (чиныгуадзæн «Ир», 2003).
Цитатæ
Поэт æмæ литературæиртасæг Хъодзаты Æхсар ахæм аргъ скодта Русланы сфæлдыстадæн :
Пифагор
Пифагор Самосаг (Πυθαγόρας ὁ Σάμιος, Pythagoras; 570—490 нæ эрæйы агъоммæ) уыд рагон грекъаг философ æмæ математик, пифагореизмы сфæлдисæг. Геродот йæ хуыдта «зынггонддæр эллинаг зонынджын».
Фиппаинæгтæ
Категори:Рагон Гречъы философтæ
Хæмпæлгом
Хæмпæлгом у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Ленингоры район
Ленингоры район (ახალგორის რაიონი — Ахалгуры район, Ленингорский район) ис Хуссар Ирыстоны хурыскæсæн хайы. 1989-1992 азты Гуырдзыстоны агрессийæ фæстæмæ æмæ августы 2008 азы Гуырдзыстоны бабырсты онг районы фылдæр хай уыдис Тбилисы юрисдикцийы. Ацы районы административон центр у Ленингор.
Фиппаинæгтæ
*
Лулæ
Лулæ кæнæ лулæкæрдæг, лулæдидинæг (Phelypaea coccinea, Дифелипея красная) у кæрдæг зайæгой. Зайы Кавказы æмæ Хъырымы.
Адæмон медицинæйы дзы хос кодтой хъæдгомæн, уымæ гæсгæ йæ Хуссар Иры иннæ кæмтты хонынц сырхы хос. Лулæкæрдæджы донвыхæй сæрстой хъæдгом.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Шелеур
Шелеур у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы. Ис Чысыл Леуахийы комы.
Цардысты дзы Хуыбиатæ.
Литературæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Кэмерон, Дэвид
Дэвид Уильям Дональд Кэ́мерон у Стыр Британийы премьер-министр (уыцы бынатмæ бацыдис 2010-æм азы 11 майы), Стыр Британийы Консервативон партийы разамонæг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Стыр Британийы премьер-министртæ Категори:Стыр Британийы политиктæ Категори:XXI æнусы политиктæ
Габеты Юри
Цардафыст
Юрий райгуырдис Дыгуры районы Мустыздæхы (Мостиздæх). Йæ фыд Слангери фæмард Фыдыбæстæйы Стыр хæсты, æмæ лæппу йе ’нахъом хоимæ баззади сидзæргæс мады æвджид. Хæрз сабийæ бавзæрста царды уæз. Скъола кæронмæ каст фæуын дæр йæ къухы нæ бафтыдис — мæгуыр бинонты къæбæры мæт бадомдта. Юрий куы фæлæгдæр, уæд-иу йе ’мбæлтты къордимæ ацыдис Хъазахстанмæ æмæ æндæр рæттæм кусынмæ.
Фæстагмæ йыл æвирхъау низ стых ис — йæ зонд дзæгъæлтæ кæнын райдыдта. Амардис 1985-æм азы.
1022-æм аз
Амардысты
Категори:1022
Выборг
Вы́борг (Выборг, Viipuri, Viborg, Wiborg) у Ленинграды облæсты сахар, Выборджы районы административон центр. Цæрджыты нымæц 2009-æм азы 1 январмæ у 77766 адæймаджы, 2008-æм азы дæргъы уыцы нымæц 171 адæймагæй фæфылдæр и. Гатчинæйы фæстæ Выборг у Ленинграды облæсты дыккаг стырдæр сахар.
Выборг кæд стыр сахар нæу, уæддæр дзы ис бирæ фенддæгтæ, уыдоны ’хсæн Выборджы гæнах, Алвар Аалтойы библиотекæ, парк Монрепо, Сахаты мæсыг æмæ сæдæгай æндæртæ. Сахармæ æрбацæуынц бирæ туристтæ, сæ фылдæр — Уæрæсейы æндæр регионтæй æмæ Финляндийæ.
Истори
1293 азæй 1710 азмæ Выборг уыд Швецийы фидар. 1403 азы Швецийы къарол Эрик Выборгæн радта сахары статус.
1710 азы, Ништадты фидыды бадзырдмæ гæсгæ, Выборг бацыдис Уæрæсейы империйы скондмæ (фæстæдæр сси автономон Финляндийы Стыр кънйазады хай).
Октябры революцийы фæстæ Финлянди расидтиc йæ хæдбардзинад, ууыл советон хицауад сразы ис. Афтæмæй Выборг сси ног паддзахады ахсджиагдæр сахартæй иу. Зымæгон хæсты фæстиуæгæн 1940 азы Выборг бацыдис Советон Цæдисы скондмæ, йæ финнаг цæрджытæ æппæтæй ралыгъдысты Финляндийы мидрегионтæм.
1941-æм азы Герман Советон Цæдисмæ куы балæбурдта, уæд Финляндийы æфсад дæр йемæ — финнаг историктæ уыцы хæст хонынц Дарддæргæнæн хæст. Уыцы хæсты рæстæг финнæгты къухы бафтыдис Выборг фæстæмæ бацахсын. Советон æфсад уырдæм раздæхтис æрмæст 1944-æм азы 20 июны — уыцы бонæй фæстæмæ сахар æдзухдæр уыдис Уæрæсейы Федерацийы сконды.
Дзедойы хох
Дзедойы хох кæнæ Дзедо у хохы цъупп Цæгат Ирыстон æмæ Хуссар Ирыстоны арæныл. Хохы бæрзæнд у 3451,7 метры.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Уваровское (Стъараполы край)
Ува́ровское (Уваровское) у хъæу Стъараполы крайы Курскаяйы районы. Ис Стъараполы край æмæ Цæгат Ирыстоны тæккæ арæныл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Курскаяйы районы цæрæнрæттæ
Абайты Эдуард
Абайты Алыксандры фырт Эдуард (райгуырдис 1953-æм азы Ногиры) у ирон поэт æмæ журналист.
Цардафыст
Абайы-фырт у дыууæ поэтикон чиныджы автор: «Кæрдæгдзон къæвдатæ» (чиныгуадзæн «Ир», 1991), «Донгуырæн» (чиныгуадзæн «Ир», 2000).
Цитатæ
Поэт æмæ литературæиртасæг Хъодзаты Æхсар ахæм аргъ скодта Эдуарды сфæлдыстадæн :
Фиппаинæгтæ
Категори:Журналисттæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Ирон поэттæ Категори:Цæгат Ирыстоны поэттæ Категори:Цæгат Ирыстоны журналисттæ Эдуард Категори:Ногиры чи райгуырдис, уыдон
Хуан Сяньфань
Хуа́н Сяньфа́нь (13 ноябры 1899 азы — 18 январы 1982 азы) уыд XX æнусы китайаг профессор æмæ историк, чжуанæгты историйы специалист. Йæ зындгонддæр чиныг — «Чжуанæгты цыбыр истори» (壯族通史/壮族通史).
Ешилькёй
Ешилькёй кæнæ Сан-Стефано (Yeşilköy, Άγιος Στέφανος, Сан Стефано) у сых Стамбулы.
Хуан Сяньфань
Æддаг æрмæг
Категори:Ахуыргæндтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Историктæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Китайы историктæ Категори:Фусуйы чи райгуырдис, уыдон
Ешилькёй
Категори:Стамбул
1745-æм аз
Амардысты
Категори:1745
Цил
Цил кæнæ пакасыфджын, пакасыф, (Polypodiophyta) у рагон зайæгойты хайад.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Рæмонаты Сослан
Рæмонаты Людвичы фырт Сослан (райгуырд 1991-æм азы 1 январы Цхинвалы) у ирон хъæбысæйхæцæг, 2014-æм азы дунейы чемпион.
2016-æм азы ссис Олимпиаг чемпион уæгъдибар хъæбысхæстæй 65 кг уӕзы категорийы, Олимпиадæйы фӕстаг бон финалон тохы басаста азербайджайнаг Тогрул Асгаровы 11-0 хыгъдӕй.
Лæггад кæны Уæрæсейы хотыхджын тыхты, ис ын капитаны цин.
Уæрæсейы чемпионатты ралæудтытæ
Категори:Ирон хъæбысæйхæцджытæ Сослан Категори:Олимпиаг чемпионтæ хъæбысхæстæй
Чавчавадзе, Александр
Чавчавадзе (Чъавчъавадзе) Гарсеваны фырт Александр уыд зындгонд гуырдзиаг поэт-романтик, политикон æмæ æфсæддон архайæг.
Хæдзарвæндаг
Александры мад Мария (Майа) Авалишвили нымад уыди æвæджиауы рæсугъд æмæ иттæг ахуыргонд сылгоймагыл. Фæцарди Мария 1836-æм азмæ, ныгæд æрцыд Къахеты, моладзандон Шуамтайы.
Цардвæндаг
Александр уыди Гарсеван æмæ Марияйы иунæг сывæллон. Ахуыр кодта суинаг поэт Бетъырбухы тæккæ хуыздæр приватон пансионтæй иуы (1795–1799-æм азты). Мадæлон æвзаг æмæ литературæ сахуыр кодта йæ мады фæрцы. Фæстæдæр йæ ахуыргæнæг сси йæ мадыфсымæр Георгий Авалишвили — зындгонд географ, драматург æмæ тæлмацгæнæг. 1799-æм азы бинонтæ æрыздæхтысты райгуырæн бæстæмæ æмæ Александр йæ ахуыр адарддæр кодта ныййарджытæ æмæ фæсарæйнаг гувернерты цæстдардæй.
1804-æм азы Александр æстдæсаздзыдæй алыгъди йæ хæдзарæй æмæ баиу ис, гуырдзиаг падзахиуæг ногæй сфидар кæнынæн Хады комы (Мтиулетийы) растад чи саразта, уыцы гуырдзиаг паддзахыфырт Парнаозы къордимæ. Растады архайджытæ, уыдонимæ Александр Чавчавадзейы, бакодтой ахæстоны. Лæппуйы æрластой Тбилисмæ æмæ йын рахастой Тамбовмæ ахæссыны тæрхон. Тамбовы бирæ нæ фæци: йæ фыды курдиатмæ гæсгæ император Александр I суагъд кодта лæппуйы. Суинаг поэтмæ фæсидтысты Бетъырбухмæ æмæ уым ист æрцыд Пажты корпусмæ. 1809-æм азы Александр райста дæлпоручикы цин æмæ сси лейб-гвардийы гусарты полчъы афицер.
1811-æм азы Чавчавадзе, поручикы цинимæ æрыздæхти Гуырдзыстонмæ æмæ архайдта Кавказы цы хæстæмбæлдтытæ уыди, уыдоны.
1813–1814-æм азты архайдта Наполеоны ныхмæ хæсты æмæ Парижы байсты. Уæды рæстæг Александр уыди сæйраг командыгæнæг М. Б. Барклай де Толлийы адъютант. Лейпциггæрон хæстæмбæлды хæцыны тыххæй Чавчавадзейы схорзæхджын кодтой, «За храбрость», зæгъгæ, фыст кæуыл уыди, ахæм сыгъзæрин хотыхæй. Уымæй уæдай ма йын лæвæрд æрцыд францаг «Намысы легионы» орден. Исдуг Чавчавадзеимæ иу полчъы фæслужбæ кодтой П. Я. Чаадаев, Н. Н. Раевский и П. П. Каверин.
1817-æм азы Чавчавадзе булкъоны цинимæ раздæхти Гуырдзыстонмæ. 1821–1822-æм азты та уыди номдзыд нижегородаг драгунты полчъы командир. Александр Чавчавадзе æхсарæй архайдта уырыссаг-персаг æмæ уырыссаг-туркаг хæстыты. Фесгуыхти фидæрттæ Диадин, Топрах-кале æмæ Баязеты байстыты.
Фæслужбæ кодта Чавчавадзе суанг инæлар-лейтенанты цин райсыны онг.
1832-æм азы сусæгвæнды тыххæй слест куы фæци, уымæй чысыл фæстæдæр А. Чавчавадзе хаст æрцыд Тамбовмæ, фæлæ уым бирæ нæ фæци æмæ йæм фæсидтысты Бетъырбухмæ. Цалдæр азы фæстæ Александр ссыди фæстæмæ йæ райгуырæн бæстæмæ.
Александр Чавчавадзе йæ цардæй ахицæн 1848-æм азы 6 ноябры, æнæнхъæлæджы чи ’рцыд, ахæм æнамонд цауы тыххæй: тарст бæхты æрсабыр кæнынмæ бæхтæрæгæн æххуыс куы кодта, уæд йæ коляскæйæ рахауди æмæ дурастæрдыл йæ сæр ныццæвгæйæ дзыхъмард фæци. Баныгæдтой йæ Къахеты, рагон моладзандон Шуамтайы, сæ мыггагон зæппадзы.
Æнæуый информаци
Категори:Гуырдзиаг поэттæ
Пысылмон дин
thumb|[[Мысыры мæзджыт]] thumb|right|300px|Пысылмон дины ахæлиу Пысылмон дин, (Ислам дæр, الإسلام) у дунеон динтæй иу. Чырыстон дин æмæ иудаизмы иумæ пысылмон дин сты авраамон динтæ. Йæ бындурæвæрæг у Хуыцауы пехуымпар Мæхæмæт. Пысылмон дины сыгъдæг чиныг у Хъуыран. Пысылмæттæ хъуамæ æрвылбон фондз хатты кæной ламаз. Цæмæй пысылмон суай, уый тыххæй хъæуы зæгъын шахадæ.
Чырыстон дины Хуыцауы фырт Йесо Чырысти пысылмон дины у пехуымпар.
Цæгат Кавказы адæмты фылдæр хай сты пысылмæттæ.
Пысылмон дин Ирыстоны
Ирæтты иу хай (уæлдайдæр дыгурæттæ) сты пысылмæттæ, фæлæ уыдоны ’хсæн бирæ сæхи пысылмæттыл нымайынц æрмæст традицимæ гæсгæ: ламаз нæ кæнынц, мæзджытмæ нæ цæуынц. Пысылмон хъæутæ Ирыстоны сты Зилгæ, Елхот, Цыкола, Заманхъул æмæ æндæртæ.
Фиппаинæгтæ
*
Имеринæ
Имеринæ кæнæ Меринæйы паддзахад уыдис, францаг колонизацийы агъоммæ Мадагаскары фылдæр хайы чи æлдариуæг кодта, ахæм паддзахад.
Меринæ у малагасиаг адæмы дæлкъордтæй иу. Сæ къухы бафтыдис размæдзыд паддзахад саразын сакъадахы мидæггаг уæлвæзыл. Фыццаг иугæнæг паддзахы ном баззадис историйы куыд Андрианампоинимеринæ (XVIII æнусы кæрон). Йæ политикæйы девиз уыдис: «Мæ хуымы арæн денджыз уæд».
Паддзах Радамæ I æлдариуæг кодта 1810-1828 азты. Йæ къухы бафтыдис æппæт сакъадах йæ дæлбары баиу кæнын. Уымæн æххуыс кодтой Стыр Британийы салдæттæ æмæ политиктæ, цæмæй Францы тæваг регионы фæкъаддæр уа, уый тыххæй. Бритайнаг æххуысы баивдæн Меринæйы паддзахад сразы чырыстон дины хæлиугæнджытæ бæстæмæ бауадзын.
thumb|200px|right|Ранавалунæ I Радамæ I куы амардис, уæд йæ бынат бацахста йæ 33-аздзыд ус Ранавалунæ I (æлдариуæг кодта 1828-1861 азты). Ранавалунæ I Мадагаскары историйы баззадис куыд Тызмæг Ранавалунæ: уый сакъадахон паддзахадæй ратардта чырыстон миссионерты, мингай марын кодта йе ’мбæстæгты, чырыстон диныл æнувыд чи уыдис, ахæмты. Йæ ныхæстæм гæсгæ, чырыстон дин малагасиаг рагфыдæлты дин нæ уыдис æмæ уый тыххæй ууыл хæцæн нæй. Францаг сæудæджертæ æмæ иуæй-иу малагасиаг уæздæттæ йæ бынатæй йæ аиуварс кæнынмæ кæй хъавынц, уый куы базыдта, уæд паддзахадæй арвыста æппæт фæсарæйнæгты дæр. Уымæй Мадагаскар бахаудис изоляцийы, фæкъаддæр базарад.
Тызмæг Ранавалунæйы фырт Радамæ II æрмæст æртæ азы æлдариуæг кодта (1861-1863). Фæстаг Мадагаскары паддзæхтæ уыдысты:
1897-æм азы Франц йæхи бакодта сакъадах, ууыл Меринæйы паддзахады истори фæцис. Ранавалунæ III æмæ йæ хæстæджыты арвыстой Алжирмæ.
Категори:Мадагаскар Категори:Историон бæстæтæ
1023-æм аз
Амардысты
Категори:1023
Цхинвалы район
Цхинвалы район ис Хуссар Ирыстоны артдзæсты. Ацы районы сæйраг сахар у Цхинвал.
Фиппаинæгтæ
*
1024-æм аз
Амардысты
Категори:1024
1746-æм аз
Амардысты
Категори:1746
Гаджитæ
Гаджитæ (Гагиевы) сты ирон мыггаг.
Равзæрд
Нары хъæуккаг Гаджийы байзæддаг, æрцардысты Сласы, сарæзтой дзы фидар-гæнахъ æмæ хæстон мæсыг тæккæ айнæджы рындзыл. Сласы Гаджитæн дæр фæстагмæ зæхх нал фаг кодта æмæ фыдыфырттæй фæлыгъдысты — сæ иутæ Нардоны галиуварс Горийы æрцардысты, иннæтæ Нардоны рахизфарс, Тибслийы, аннæтæ — Мидæггаг Зруджы, Таугазтыхъæуы æрбынат кодтой. Гаджийы байзæддагæй царди Джинаты комы Уарцъейы хъæуы æмæ Хуссар Иры Джоджорайы доны был Стырмæсыджы дæр. Стыр мæсыджы Гаджитæй иу — Таймаз — æрцард Леты. Уым йæ фырттæ Къора æмæ Хъайсынæй равзæрд мыггæгтæ Къоратæ æмæ Хъайсынтæ. Афтæмæй Къоратæ, Хъайсынтæ, Гаджитæ сты æртæ хицæн мыггаджы, сæ рагон фыдæл ты уыди Хетæг.
Сласы Гаджитæй иу — Исахъхъ — ахицæн йæ фыдыфыртæй, æрцард Цъасымы хъæуы æмæ йæ байзæддаг сæхи хонын байдыдтой Исахътæй. Ныртæккæ Ирыстоны хъæуты, стæй Стъараполы крайы Лабæйы хъæуы цæрæг Исахътæ дæр сты Гаджийы цотæй баззайгæ мыггаг.
Æрвитæнтæ
*
Хæрдмæдзог цъиу
Хæрдмæдзог цъиу кæнæ хæрдмæдзу, гоппой цъиу , джиго-цъиу , джигоцъиу , ныгъуыли у чысыл мæргъты бинонад.
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæргътæ
Хафнир
Хафнир (Hafnir) у хъæу Исландийы хуссар-ныгуылæны. Æрбынат кодта Рейкьянесы æрдæгсакъадахы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Исландийы цæрæнрæттæ
Фæсрагъ
Фæсрагъ (Фасрах ) у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.
Цардысты дзы Зассетæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
1025-æм аз
Амардысты
Категори:1025
Раро
Раро у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.
Раройы райгуырдис ирон фыссæг Къæбысты Зауыр, Хуссар Ирыстоны культурæйы сгуыхт кусæг.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Биазыртæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Севастополь
Севастополь (Севастополь, Севастополь, Aqyar) у Уæрæсейы федералон нысаниуæджы сахар, Уæрæсейы Сауденджызон флоты базæ.
thumb|left|300px|1 — [[Гагарины район (Севастополь)|Гагарины район 2 — Ленины район 3 — Нахимовы район 4 — Балаклавæйы район 10 — сахар Инкерман (Балаклавæйы район)]]
Фиппаинæгтæ
*
1747-æм аз
Амардысты
Категори:1747
Миннеаполис
Миннеа́полис (Minneapolis) у сахар АИШ-ы цæгаты, штат Миннесотæйы стырдæр сахар. Лæууы цæугæдон Миссисипийы былыл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Миннесотæйы сахартæ
1026-æм аз
Амардысты
Категори:1026
Зал
Зал кæнæ залгæрдæг (Acorus calamus, Аир обыкновенный) у бирæазон кæрдæг зайæгой.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Ахриев, Чах Эльмурзæйы фырт
Ахриев Эльмурзæйы фырт Чах (1850-æм азы 22 майы, Фуртоуг, Дзæрæхы ком — 1914-æм азы 12 майы, Дзæуджыхъæу) уыд мæхъхъæлон рухстауæг, этнограф, дæс азæй фылдæр фæкуыста Елизаветполы губернæйы (Азербайджаны) паддзахадон зæххыты хъуыддæгты фæдыл чиновникæй. Ахриевы иртасæнтæ тынг ахсджиаг сты мæхъхъæлон адæмы истори, рагон дин, традицитæ æмæ эпос æмбарынæн.
Авд азы йыл куы цыдис, уæд райстæуыд Дзæуджыхъæумæ амынæтæй цæрынмæ. Амынæты цард кæд уæззау уыдис, уæддæр лæппутæн фадат уыдис ахуырад райсынæн. Чах ахуыр кодта æфсæддон кантонистты скъолайы, стæй ацыдис Стъараполы гимназмæ.
Гимназ каст фæуыны фæстæ дыууæ азы дæргъы (1868—1870) цардис йæ райгуырæн хъæуы. Уыцы дыууæ азы дæргъы иртаста йæ адæмы цардыуаг, фольклор æмæ традицитæ — уыдæтты тыххæй фыста этнографион уацтæ. Фæстæдæр уыдон мыхуырæй цыдысты Тбилисы «Кавказы хохæгты тыххæй æмбырдгонд»-ы (Сборник сведений о кавказских горцах) æмæ газет «Терские ведомости»-йы.
1870-æм азы Ахриевы къухы бафтыдис Нежины лицеймæ бацæуын (сахар Черниговы цур). Цыппар азы дзы ахуыр кодта æмæ уыцы лицей каст фæцис 1874-æм азы — уымæй сси, уæлдæр ахуырад чи райста, фыццаг ахæм мæхъхъæлон. Сси юрист æмæ йæ куыст райдыдта Фæскавказы (Тбилисы). Фæстæдæр куыста Дзæуыджыхъæуы, уырдыгæй та æрвыст æрцыдис Елизаветполы губернæмæ.
Ахриевæн райгуырдис дыууæ фырты æмæ иу чызг.
Библиографи
Ахриевæн цы уацтæ мыхуырæй рауадзын бантыстис, уыдон сты:
Æддаг æрмæг
Категори:Уæрæсейы этнографтæ
Ульяновсчы облæст
Ульяновсчы облæст (Ульяновская область) у Уæрæсейы Федерацийы субъект. Йæ административон центр у Ульяновск. Облæст æмарæн у ацы субъекттимæ: Самарæйы облæст, Саратовы облæст, Пензæйы облæст, Мордови, Чуваши æмæ Тæтæрстан.
Облæсты 25 % æмбæрзт у хъæдæй.
Облæсты сæргълæууæг у Морозов Сергей.
Цæрджытæ
Æдæппæт цæрджыты нымæц у 1 292 174 адæймаджы, уыдонæй 72,8% цæрынц сахарты. Националон сконд 2002-æм азмæ гæсгæ:
280px|right|thumb|Ульяновсчы облæсты административон дих
Фиппаинæгтæ
*
Дон (цæугæдон)
Галерей
Категори:Уæрæсейы цæугæдæттæ
Ахты
Ахты́ (Ахцегь) у хъæу Дагъистаны хуссары, Ахтыйы районы административон центр. Лæууы цæугæдон Самуры былыл.
Худгæ кукабаррæ
Худгæ кукабаррæ (Dacelo novaeguineae) у Австралийы зындгонддæр мæргътæй иу. Тугдзых маргъ, йæ буары дæргъ у 50 см бæрц, ис ын даргъгомау бырынкъ. Йæ хъæлæсы мыртæ сты адæймаджы худæджы хуызæн.
Ахты
Фиппаинæгтæ
Категори:Ахтыйы районы цæрæнрæттæ
Худгæ кукабаррæ
Кукабаррæйы къамтæ
Категори:Мæргътæ
Лацъаур
Лацъаур у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы. Ис Чысыл Леуахийы комы.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Хуыбиатæ.
Литературæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
1748-æм аз
Амардысты
Категори:1748
Белоруссаг адæм
Белоруссæгтæ (беларусы) сты славяйнаг адæм, Белоруссийы бындурон адæм.
Категори:Славяйнæгтæ Категори:Белоруссийы адæмтæ Категори:Уæрæсейы адæмтæ
1028-æм аз
Амардысты
Категори:1028
Мырзагантæ
Мырзагантæ (Марзагановы) сты ирон мыггаг. Мырзагантæ равзæрдысты 1628-æм азы Хæрисджыны хъæуы Куырттаты комы. Сæ мыггаг, сæ фыд æмæ сæ мад цы хуындысты, уый бæрæг нæу, фæлæ уыдысты æртæ æфсымæры: Дзебыс, Мырзаган æмæ Моурау. Æфсымæртæй хистæр уыд Дзебыс, райгуырд 1620-æм азы. Уый кæстæр — Мырзаган — 1628-æм азы, æмæ сæ кæстæр æфсымæр Моурау — 1630-æм азы.
Æфсымæртæ чысыл куы рахъомыл сты, уæд кæимæдæр фæтуджджын сты. Цæмæй дарддæр фыдбылыздзинад мауал æрцæуа, уый тыххæй Дзебыс æмæ Мырзаган рæстæгмæ ацыдысты Хуссар Ирмæ. Моурау баззадис Хæрисджыны.
Цасдæр рæстæг куы рацыдис, уæд Дзебыс æмæ Мырзаган базыдтой, сæ кæстæр æфсымæр сæ фыды мæсыг ауæй кодта Гуытъиатæн, зæгъгæ. Дзебыс бафæдзæхста Мырзаганæн: «Ацу æмæ бабæрæг кæн не ’фсымæр Моурау, æмæ кæд æцæг мæсыг ауæй кодта, уæд æй ма бауадз калын». Мырзаган æрцыдис Хæрисджынмæ, федта сæ фыды мæсыг æрдæгкалдæй, стæй сæ бынтæй дæр уæй æрцыдис. Моурау афтæ фенхъæлдта, Дзебыс æмæ Мырзаган бытондæр алыгъдысты Хуссар Ирмæ æмæ уым мыггагмæ æрцардысты. Мæсыджы дуртæй Гуытъиатæ амадтой сæхицæн хæдзæрттæ. Уыцы æрдæгкалд мæсыг-гæнах абон дæр лæууы Хæрисджыны. Мырзаган, мæсыг, стæй бынтæй цы уæйгонд æрцыдис, уыдон фæстæмæ балхæдта. Моурауæн Мырзаган куы бауайдзæф кодта, цæмæн афтæ бакодтай, зæгъгæ, уæд ын уый ахæм дзуапп радта: «Сымах, мæ хистæртæ, уæ сæртæ бафснайдтат, алыгъдыстут Хуссар Ирмæ, æмæ уымæн ныууæй кодтон нæ бынтæ. Æз лидзын Уæлладжыры коммæ æмæ мæ мыггаг фыссын Моурауттæй».
Уæд ын Мырзаган афтæ зæгъы: «Мах Хуссар Ирмæ ацыдыстæм рæстæгмæ, дæхæдæг æй зоныс. Стæй ды нæ кæстæр æфсымæр куы дæ, уæд дæу мах рох кæнæм? Никуы! Фæлæ дæ кæд фæнды Уæлладжыры коммæ лидзын, уæд бæар дæхи, æцæг афæрсæм нæ хистæр Дзебысы, уый сæрты ахизын не ’мбæлы, уымæн дæр йæ цæст æвзæр нæ бауарздзæн махæн».
Мырзаган арвыста Дзебысмæ, Хуссар Ирмæ. Дзебыс Хæрисджынмæ куы æрыздæхт, уæд ын Мырзаган æппæт хабæрттæ дæр радзырдта. Дзебыс лæмбынæг байхъуыста Мырзаганы ныхæстæм, стæй куы бамбæрста Моурауы фæндон, уæд сабырæй загъта: «Мах стæм æфсымæртæ, кæрæдзийы æмбарæм, æмæ абонæй фæстæмæ дæр хъуамæ афтæ уа. Кæд Моурауы фæнды Уæлладжыры коммæ алидзын, уæд, табуафси, бар ын дæттæм. Мæнæн дæр мæ зæрдæмæ фæцыдысты Хуссар Ирыстоны быдыртæ æмæ цæрæнбынæттæ, уæлдайдæр та Дзимыры, æмæ уæ кæд фæнды, уæд æз та æрцæрон уыцы бæстæйы». Дзебыс æмæ Моурау бафарстой Мырзаганы, дæумæ та цы фæндон ис, зæгъгæ. Уый сын загъта, загъгæ, кæд мын бар дæттут, уæд æз баззайдзынæн нæ фыдæлты бæстæйы - Хæрисджыны.
Уыцы ныхæсты фæстæ æфсымæртæ сæ фæнд сиу кодтой æмæ куыд баныхас кодтой, афтæ Дзебыс алыгъдис Дзимырмæ, Хуссар Ирыстонмæ æмæ йæ мыггаг ныффыста Дзебысатæй. Уæдæй фæстæмæ равзæрд Дзебысаты мыггаг. Моурау алыгъдис Уæлладжыры коммæ, уый та йæ номмæ гæсгæ ныффыста Моураутæй, æмæ равзæрд Моурауты мыггаг.
Мырзаган баззад цæргæйæ Хæрисджыны, йæхи ныффыста Мырзагантæй, афтæ равзæрд Мырзагантæ мыггаг дæр.
Литературæ
*
Лукашенко, Александр Григорийы фырт
Лукашенко Григорийы фырт Александр (Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка; Александр Григорьевич Лукашенко; райгуырдис 1954-æм азы 30 августы, Копысь, Витебсчы облæст, БССР) у белоруссаг политик, Белоруссийы президент (1994-æм азæй), Белоруссийы Хотыхджын Тыхты Сæйраг къамандыгæнæг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Белоруссийы политиктæ Категори:Белоруссийы президенттæ Категори:XXI æнусы политиктæ Категори:Витебсчы облæсты чи райгуырдис, уыдон
Серноводское
Серноводское:
1749-æм аз
Амардысты
Категори:1749
ЦСКА (ФК, Мæскуы)
ЦСКА у Мæскуыйы футболон клуб. Къорды бындурæвæрд æрцыди 1911 азы. Йæ сæйраг тренер у Слуцкий Леонид. Клубы президент у Гиннер Евгений. 2001–2003 æмæ 2004–2008–æм æзы Гæззаты Валери кусы футболон клуб «ЦСКА»-йы сæйраг тренерæй. Йæ къухы бантыстис, командæ УЕФА хъалацы скæнын (2004/2005 ).
Майами
Фиппаинæгтæ
Категори:Флоридæйы сахартæ
ЦСКА (ФК, Мæскуы)
Æддаг æрмæг
Категори:Футболон клубтæ
Арвыком
Арвыком кæнæ Дайраны ком, дыгурон зæронд вариант: Тæран (Дарьяльское ущелье, დარიალის ხეობა) у Терчы доны ком Уæрæсе æмæ Гуырдзыстоны арæныл.
Этимологи
Персайнагау хуынди «аланты кулдуары» (перс. Дар-и Алан), æмæ афтæ йæ хуыдтой адæм аланты номмæ гæсгæ, чи кæй къухы уыд. Персайнагау та ном «дар» нысан кæны «дуар» æмæ «ком». æппынфæстаг, ацы ком схуыдтой «Дариали» гуырдзиаг æвзагыл, æмæ мæхъхъæлонау «Даьра Аьле», æмæ дыууæ дзырды дæр равзæрд тæлмац персайнаг дзырдæй.
Дæллаг Хъæни
Дæллаг Хъæни кæнæ Майрæмыхъæу у хъæу Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы.
Арвыком
Фиппаинæгтæ
*
Дæллаг Хъæни
Фиппаинæгтæ
Категори:Горæтгæроны районы цæрæнрæттæ Категори:Санибагом
Таймазты Артур
Таймазты Барисы фырт Артур (райгуырдис 1979-æм азы 20 июлы, Ногир, Цæгат Ирыстон) у зындгонд ирон уæгъдибар хъæбысæйхæцæг, 3 хатты (2004, 2008 æмæ 2012-æм азы) Олимпион хъæзтыты чемпион.
2016-æм азы йæ кандидатурæ бахаста Уæрæсейы Федерацийы Паддзахадон думæмæ депутатты æвзæрстытæм парти «Иугонд Уæрæсе»-йæ.
Подгорицæ
Подгорицæ (Подгорица, Podgorica) у Черногорийы æппæты стырдæр сахар æмæ паддзахады де-факто сæйраг сахар, фæлæ паддзахады конституцимæ гæсгæ Черногорийы официалон сæйраг сахар у Цетине.
Категори:Черногорийы сахартæ
Куырммыст
Куырммыст кæнæ куырм мыст (Talpidae) — æхсырæйхæсгæ цæрæгойты бинонад.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Америкæйы Иугонд Штаттæ
Америкæйы Иугонд Штаттæ кæнæ Америчы Иугонд Штаттæ (the United States of America) у президентон республикæ, арæзт у фæндзай штатæй æмæ иу федералон районæй. Бæстæйы фылдæр хай ис Цæгат Америкæйы. Уым йæ 48 штаты ахсынц зæххытæ Сабыр фурдæй Атлантикон фурдмæ, цæгаты сты æмарæн Канадæимæ, хуссары та — Мексикæимæ. Йæ штаттæй иу, Аляскæ, ис Цæгат Америкæйы цæгат-ныгъуылæны, æмæ йын ис арæн Канадæимæ, скæсæны, æмæ Уæрæсеимæ, ныгъуылæны. Гавайи, штат, у Сабыр фурды архипелаг. Уый йеддæмæ ма Сабыр фурды æмæ Карибы денджызы дары цалдæр территорийы, кæдон штаттæ не сты. АИШ-ы сæйраг сахар у Вашингтон, стырдæр сахар та Нью-Йорк. Йæ зæххыты фæзуат у 9,83 милуан км², æмæ у æртыккаг стырдæр бæстæ. 314 милуан цæрæгимæ дæр ахсы æртыккаг бынат. АИШ у зæххы стырдæр экономикон æмæ политикон тыхтæй иу.
Абоны АИШ-ы зæххытыл фыццаг бацардысты рагон индейæгтæ. Уыдон Цæгат Америкæмæ бацыдысты 15 000 азы размæ, æмæ сæ фæдæттæ уым нырмадæр цъусæй цæрынц. Индейæгтæ тынг цъус кæнын байдыдтой Европæйæгты колонизаци XVII æнусы куы байдыдта, уый фæстæ. Колонизаци фылдæр цыд Англисæй. АИШ-ы бындур равзæрд Атлантикон фурды былыл æртындæс бритайнаг колонийæ, кæдон сарæзтой сæхи экономикæ æмæ политикон системæ. Уыдон растадысты братайнæгтæ сын сæ хъалонты политикæмæ кæй бырстой, уый тыххæй. Уый бындурыл 1775-æм азы байдыдта хæст. 1776-æм азы 4-æм июлы уыцы æртындæс колонийы минæвæрттæ рауагътой Хæдбардзинады Сидт, кæцымæ гæсгæ сæвзæрд АИШ. Ног бæстæ, Францы æххуысæй, Британийы рамбылдта. АИШ-ы нырыккон конституци ист æрцыд 1778-æм азы 17-æм сентябры. Уымæ гæсгæ АИШ-ы штаттæ систы иу республикæйы хай.
АИШ у ИНО-йы Æдасдзинады Ныхас æмæ НАТО-йы уæнг.
Административон дих
АИШ-ы сконды ис 50 штаты.
Фиппаинæгтæ
*
Фуртоуг
Фуртоуг кæнæ Фуртог (Фуртовг, Фуртоуг) у хъæу Мæхъхъæлы хуссары, Дзæрæхы районы, цæугæдон Мæхъхъæлдоны рахиз фарсыл. Ис Мæхъхъæл æмæ Цæгат Ирыстоны тæккæ арæныл.
Фуртоуджы райгуырдысты этнограф Чах Ахриев (1850) æмæ революционер Гапур Ахриев (1890).
Фиппаинæгтæ
Категори:Дзæрæхы районы хъæутæ
Серноводское (Стъараполы край)
Серново́дское (Серноводское) у хъæу Стъараполы крайы Курскаяйы районы. Ис Стъараполы край æмæ Цæгат Ирыстоны тæккæ арæныл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Курскаяйы районы цæрæнрæттæ
1750-æм аз
Амардысты
Категори:1750
Новолакскоейы район
Новолакскоейы район (ЦӀуссалакрал район, раздæры Аухы район) у Дагъистаны районтæй иу. Æрбынат кодта Дагъистаны ныгуылæны. Районы административон центр у Новолакское.
Фиппаинæгтæ
*
Одессæ
Оде́ссæ (Одеса, Одесса) у сахар æмæ порт Украинæйы хуссары, Одессæйы облæсты административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Одессæйы облæсты сахартæ
1031-æм аз
Амардысты
Категори:1031
Гæналдон
Гæналдон (Геналдон) у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы. Йæ дæргъ у 22 километры. Цы комыл цæуы, уый Гæналгом хуыйны.
Фæрсагдæттæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Гыбыттæ
Гыбыттæ уыдис хъæу Тырсыгомы, Суатъисы доны рахиз былыл. Ныртæккæ æдзæрæг у. Гыбыттæ уыдис Четойтыхъæуы хай.
Мæлдзыгатæ (хъæу)
Мæлдзыгатæ у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.
Гыбыттæ
Литературæ
Категори:Тырсыгом
Мæлдзыгатæ (хъæу)
Цардысты дзы Мæлдзыгатæ.
Литературæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Гватемалæ
Гватемалæ (Guatemala) у паддзахад Централон Америкæйы.
* Категори:Централон Америкæ
Цъиуыхъеллау
Цъиуыхъеллау (Fallopia convolvulus, Горец вьюнковый, Гречишка вьюнковая) у иуазон кæрдæг зайæгой. Йæ зæнг у дзæгъæлдзуйы зæнджы хуызæн.
Ирон хосгæнджытæ йын йæ уидаг æнтыдтой арахъхъимæ æмæ дзы сæрстой стæгнизæй рынчыны буар, йæ сыфтæ йын æвæрдтой хъæдгомыл.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
1032-æм аз
Амардысты
Категори:1032
Польшæйы сахарты номхыгъд
Польшæйы сахартæ:
2006 азы Польшæйы уыд, сахары статус кæмæн и, 889 ахæм цæрæнуаты.
100 000 цæрæгæй фылдæр кæм и, уыцы сахартæ (2004)
Категори:Номхыгъдтæ бæстæмæ гæсгæ *
Саакашвили, Михаил Николозы фырт
Михаил Саакашвили (მიხეილ ნიკოლოზის ძე სააკაშვილი, райгуырдис 21 декабры 1967 азы Тбилисы) у Гуырдзыстоны æртыккаг президент, Гуырдзыстон æмæ Украинæйы политик æмæ æхсæнадон архайæг. Президенты бынатмæ йæ равзæрстой 2004-æм азы, Уардиты революцийы фæстæ. Дыккаг æмгъуыдмæ æвзæрст æрцыд 2008-æм азы æмæ ацы бынаты куыста 2013-æм азы ноябры онг.
1984-æм азы Михаил Саакашвили каст фæци Калачы астæуккаг скъола № 51, райста сыгъзæрин майдан.
1989-90 азты службæ кодта советон æфсады куыд арæнгæс. 1992-æм азы каст фæцис Киевы паддзахадон университеты æхсæнадæмон ахастыты факультет æмæ сцыди Гуырдзыстонмæ, куыста адæймаджы бартæ хъахъхъæныны комитеты юристæй. Уæд райста грант æмæ ахуырмæ ацыдис Францмæ, Адæймаджы барты æхсæнадæмон институтмæ. Афæдзы фæстæ та куыд АИШ-ы паддзахадон департаменты стипендиат æрвыст æрцыдис Колумбийы университетмæ (Нью-Йорк), уым 1994 азы райста барады магистры къæпхæн. Уый фæстæ ахуыр кодта Джордж Вашингтоны университеты Вашингтоны сахары, стажировкæ кодта Барады европæйаг академийы (Флоренци) æмæ Æхсæнадæмон барады академийы (Гаагæ).
Куыста Норвегийы сæйраг сахар Ослойы уымы Адæймаджы барты институты, фæстæдæр та — америкаг юридикон фирмæйы Patterson, Belknap, Webb & Tyler, кæцы ХПА-ы нефты гуырæнтыл америкаг проектты интерестæ хъахъхъæдта.
1995-æм азы Саакашвили раздæхтис Тбилисмæ, æрхуыдта йæ йе ’мбал Зураб Жвания. Гуырдзыстоны æмбæстæгты цæдисы уæнг сси, æмæ йæ уайтагъд равзæрстой Гуырдзыстоны парламенты депутатæй. 1996-æм азы разамынд лæвæрдта конституцион æмæ юридикон фарстаты фæдыл парламенты комитетæн. 1998-æм азы слæууыд йæ партийы парламенты фракцийы сæргъы. 1999-æм азы ногæй депутат сси уыцы иу партийæ.
2000-æм азæй куыста куыд Гуырдзыстоны минæвар Европæйы парламентты ассамблейы (ПАСЕ). Фæлæ уыцы азы октябры снысан æй кодтой юистицийы министрæй, афтæмæй йæхи суагъд кодта депутаты бартæй. Министры бынаты Саакашвили тох кодта наротикты ныхмæ, домдта наркотикон буаргъæдты æнæмæнг экспертизæ чиновниктæн, йæхи туг-иу анализтæм радта; æнæзакъонон хуызы цы мулкъ балхæдтой, уый чиновниктæй райсыны фæтк æрæвæрын æй фæндыди; Ичкерийы минæварад сæхгæнын æмæ цæцæйнаг сепаратисттимæ ахастдзинæдтæ фехалыныл фидар лæууыдис. 2001-æм азы домдта Гуырдзыстоны иугонд коммунистон партийы архайд фæивар кæнын, уыцы парти «закъонон хицауад раппарынмæ кæй хъавы, уый тыххæй».
2001-æм азы куыстуæгъдмæ ацыдис, Эдуард Шеварднадзе æмæ йæ хицауады уæнгты коррупцийыл куы базилын кодта, уый фæстæ. Сарæзта йæхи политикон организаци, «Националон змæлд», зæгъгæ; йæ рæнхъытæм бацыдысты 20 мин адæймаджы.
2002-æм азæй — Тбилисы закъондæттæг æмбырды сæрдар.
2003-æм азы 2 ноябры Гуырдзыстон ахицæн сты парламентмæ æвзæрстытæ, фæлæ сæ фæстиуджытæ оппозицион партиты лидерты зæрдæмæ нæ фæцыдысты æмæ итогтыл не сразы сты. Блокто «Национ змæлд», «Бурджанадзе-Демократы» æмæ «Патиашвили-Иудзинад» райдыдтой ныхмæлæууыны акцитæ.
2003-æм азы 22 ноябры оппозиционертæ, сæ къухты уардитæ («Уардиты революци»), афтæмæй байстой парламенты бæстыхай. Эдуард Шеварднадзе куыстуæгъды ацыд.
2004-æм азы Саакашвилийы «Национ змæлд» баиу кодта Зураб Жванияйы «Иугонд демократтимæ». Ног блокæн радтой ном «Национ змæлд — Демократтæ», йæ бындурыл фæстæдæр фæзындис Саакашвилийы ног парти — «Иугонд национ змæлд».
2003-æм азы 26 ноябры Саакашвили размæконд æрцыдис куыд дыууæ блочы иумæйаг кандидат — «Бурджанадзе — демократтæ» æмæ «Национ змæлд»-æй. Ног президенты æвзæрстытыл 2004-æм азы 4 январы Саакашвилийыл схъæлæс кодтой æвзарджыты 96,27 %. Уыцы иу азы мартъийы Саакашвили æмæ Бурджанадзейы иугонд блок райста 76 % фылдæр парламенты.
2007-æм азы сентябры Гуырдзыстон кæддæры хъахъхъæнынады министр Иракли Окруашвили сарæзта йæхи парти «Иугонд Гуырдыстоны сæрæппонд» æмæ архайæг хицауад коррупци æмæ зындгонд политиктæ марыныл зылын кæнын байдыдта. Окруашвилийы бацахстой æмæ, егъау ахæстаргъ куы бафыста, æрмæстдæр уæд Гуырдзыстонæй ратæрдтой (уый ацыд Францмæ). Уымæй раивылдысты 2007-æм азы ноябры протесттæ, Саакашвилийы хицауад тынг кæрз сæ æрсабыр кодта, сæдæгай адæм фæцæф сты.
2008-æм азы августы мæйы сфидар кодта Хуссар Ирыстонмæ бабырсты тыххæй барамынд (кæс Хуссар Ирыстоны хæст), цхинвайлаг администрацийы дæлбар зæххыл «конституцион фæтк фæстæмæ æрфидар кæныны» æфсонæн.
Михаил Саакашвили хайад иста Украинæйы Оранжхуыз революцийы 2004 азы, Евромайданмæ дæр цæуын байдыдта. Уый нымад у уыцы цауы ахсджиагдæр архайджытæй иуыл, уым зылын кодта Уæрæсе, уый Укрæйынæйы рейдерты хуызы кæй бацæхста, ууыл.
2015-æм азы 30 майы Саакашвили нысангонд æрцыдис Одессæйы облæсты паддзахадон администрацийы сæргълæууæгæй. Уыцы бынаты куыста 2016-æм азы 7 ноябры онг, куыстæй куы ацыд, йæ рейтинг уыдис 26 %.
2015 азы 4 декабры Гуырдзыстоны президент Георгий Маргвелашвили Саакашвилийы Гуырдзыстоны граждандзинадæй фæцух кодта, уый иннæ бæстæйы граждандзинад кæй райста, уый тыххæй (Гуырдзыстоны президенты барамынд № 378). Уыцы иу бонæй нал уыд политикон парти «Иугонд национ змæлды» сæрдар.
2017-æм азы 26 июлы Украинæйы президент Пётр Порошенко Украинæйы граждандзинад дæр Саакашвилийæ райста, 2015-æм азы йæ анкетæйы мæнг информаци кæй бацамыдта, уыцы аххосæй. Уыцы бон Саакашвили уыд балцы АИШ-мæ. Афтæмæй кæддæры Гуырдзыстоны президент сси граждандзинад кæмæ нæй, ахæм адæймаг.
2017 азы ноябры социалон хыз Facebook-ы равæрдтой италиаг режиссёр Джана Мичессоны документалон фильм, кæцы равдыста Саакашвилийы бастдзинад, Евромайданы адæмы чи ахста, уыцы снайпертимæ. Ацы информаци сбæрæг кодта гуырдзиаг æфсады инæлар Тристан Цителашвили дæр æмæ мидхъуыддæгты министр Александр Чикаидзе. Официалон слест нæма сбæрæг кодта, ацы снайпертæ чи уыдысты, уый.
Ногæй Гуырдзыстоны
2021-æм азы сентябры Саакашвилийы æрцæхстой гуырдзиаг барадхъахъхъæнæг оргæнтæ, уый æнæзакъонæй Гуырдзыстонмæ бацæуынмæ куы хъавыдис, уæд. Уæдæй фæстæмæ бады Рустауы ахæстоны, кæны дзы нæхæрыны протест. Йе ’нæниздзинад ын кæй фæцудыдта, уый тыххæй йæ аластой Глданийы ахæстоны 18-æм дзæбæхгæнæн уагдонмæ. 20 ноябры Саакашвили сразы ис юстицийы министрады хъарæныл æмæ ласт æрцыдис Гуры æфсæддон госпитальмæ, уый тыххæй æмæ дохтыртæ загътой, уый тынг рынчын, дам, у æмæ интенсивон терапи йæ хъæуы.
Мыггаг
Михаил Саакашвили райгуырдис Тбилисы 1967 азы 21 декабры. Йæ мад, Гиули Аласания, у профессор-историк, Гуырдзыстоны астæузаман иртасæг. Йæ фыды фыдæлтæ сомихаг адæмæй рацыдысты, йæ фыд — дæсниадмæ гæсгæ у медик, ацыд æндæр бинонтæм Михаилы райгуырды размæ. Михаилы хъомыл кодтой мад æмæ мады ног лæг — профессор-психолог, стæй мадыфсымæр дипломат Темур Аласания дæр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуырдзыстоны политиктæ Категори:Украинæйы политиктæ Категори:Гуырдзыстоны президенттæ Категори:XXI æнусы политиктæ Категори:Тбилисы чи райгуырдис, уыдон
Магарамкент
Магарамкент (Мегьарамдхуьр) у хъæу Дагъистаны хуссары, Магарамкенты районы административон центр.
Хъæуы цæрынц 6,3 мин адæймаджы (2002 азы), уыдонæй фылдæр хай сты лекъаг адæмыхаттæй.
Фиппаинæгтæ
Категори:Магарамкенты районы цæрæнрæттæ
Хуссар Европæ
thumb|200px| <font color=#4080FF>██ [[Цæгат Европæ
<font color=#00FFFF>██ Ныгуылæн Европæ
<font color=#00FF00>██ Хуссар Европæ]] Хуссар Европæ у Европæйы хуссар хай.
Хуссар Европæйы бæстæтæ
* Категори:Европæ
Фрейд, Зигмунд
Зигмунд Фрейд (Sigmund Freud, æххæст ном Сигизмунд Шломо Фрейд (Sigismund Schlomo Freud; 1856-æм азы 6 майы, Фрайберг, Австри-Венгри, нырыккон Пршибор, Чехи — 1939-æм азы 23 сентябры, Лондон) уыд австриаг психолог, психиатр æмæ невролог, психоанализы бындурæвæрæг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Австрийы психологтæ
Курта (Ленингоры район)
Курта (ქურთა) у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы.
Чили
Чили, Чилийы Республикæ дæр (Chile; República de Chile) у паддзахад Хуссар Америкæйы, Сабыр фурды былы дæргъмæ фурд æмæ Андты ’хсæн, раздæры Испанийы колони. Чилийæн ис арæн Перу, Боливи æмæ Аргентинæимæ. Фурды былы дæргъ Чилийы у 6,4 мин километрæй фылдæр.
Курта (Ленингоры район)
Фиппаинæгтæ
Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Чили
Чилийы у цæгатæй хуссармæ тынг ивæзт (4300 км), æмæ уымæ гæсгæ ис дзы тынг алыхуызон бæстыхъæд. Бæстæйы цæгаты у дунейы сурдæр æдзæрæгран Атакамæ, хуссарырдæм у фæлмæн бæстыхъæды таг, хуссары та — уазал территоритæ, мит арæх кæм фæуары.
Истори
Чили йæхи хæдбар расидтис 1810-æм азы, фæлæ бынтондæр ссæрибар уын йæ къухы нæ бафтыдис 1818 азы онг. Сабыр фурды чи уыдис, уыцы хæсты фæрцы Чили йæ нырыккон цæгаты зæххытæ йæхи бакодта (уæдмæ уыдысты Перу æмæ Боливийы территори), уыцы рæстæгæй хæст кæнæ быцæу бæстæйы никуы уыдис, уыцы регионы иннæ бæстæтæй хъауджыдæр. Æрмæст 1973—1990, 17 азы дæргъы, дзы æлдариуæг кодта инæлар Пиночет, йæ заманы дунейы тугмондагдæр диктатортæй иу.
Чили у Хуссар Америкæйы сабыр æмæ хъæздыгдæр паддзахæдтæй иу. Йæ политикон æнæзмæстдзинад æмæ экономикон сæрибардзинад раппæлинагыл нымад уыдысты, цалынмæ 2019-мæ азы дзы милуангай адæм протестмæ нæ рацыдсты, уæдмæ. Протесттæ адаргъ сты дыууæ азмæ æмæ фесты конституцийы реформæйыл.
Цæрджытæ
Чилийы цæрынц 16,3 милуан адæймаджы (2007 азы аргъгонд).
Дин
Чилиæгтæн сæ фылдæр сты католиктæ (70%). Протестантон еклезиты чырыстон уырнджытæ (лютерантæ, æвдæм боны адвентисттæ, методисттæ æмæ æндæртæ) сты 15%, Иеговæйы æвдисæнтæ — 1%, атеисттæ æмæ агностиктæ сты 8%.
Дины сæрибарадзинад хъахъхъæд у закъонтæй, паддзахад ницы еклезиимæ баст у.
Фиппаинæгтæ
*
Африкæ
Африкæ у æхсæз континенттæй иу æмæ æхсæз дунейы хæйттæй иу. Континеты фæзуат у 30 065 000 км², ома æппæт дунейы сурзæххы 20,3%. Африкæйы ис 53 паддзахады, 4 ма сты æнæбанымад. Африкæйы цæрынц иу миллиард адæймаджы бæрц.
Африкæ лæууы Европæйæ хуссарырдыгæй æмæ Азийæ хуссар-ныгуылæнырдыгæй. Африкæйы ныгуылæйнаг былгæрон æхсы Атлантикон фурд, скæсæны та — Индийы фурд. Африкæ æмæ Европæйы ’хсæн ис Зæххастæуы денджыз, Африкæ æмæ Азийы ’хсæн — Сырх денджыз æмæ Суэцы къанау.
Африкæйы цæгаты ис дунейы стырдæр æдзæрæгран — Сахарæ. Уыцы ранæй хуссарырдыгæй хъæдтæ æмæ саваннæтæ сты фылдæр.
Африкæйы зындгонддæр цæрæгойтæ сты жираф, зебрæ æмæ пыл.
1033-æм аз
Амардысты
Категори:1033
Африкæ
XV æнусæй фæстæмæ Африкæ уыдис колонизацигонд. 1900-æм азмæ æгас континет дихгонд уыди европæйаг бæстæты ’хсæн — стырдæр колонитæ байстой Стыр Британи, Франц, Герман, Бельги æмæ Итали. Деколонизацийы процесс райдыдта æрмæст Дыккаг дунеон хæсты фæстæ.
Африкæ иртасæг зонад хуыйны африканистикæ.
Фиппаинæгтæ
*
Словенийы сахарты номхыгъд
Словенийы сахартæ:
10 стырдæр сахары (2002 азы нымæцтæ)
* Категори:Номхыгъдтæ бæстæмæ гæсгæ
1751-æм аз
Амардысты
Категори:1751
Мæлдзыгатæ
Мæлдзыгатæ (Малдзиговы,  მალძიგაშვილი , მანჯიკაშვილი , მაჯიგაშვილი ) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Хуссар Ирыстоны президенты æвзæрстытæ (2011)
2011-æм азы 13 ноябры Хуссар Ирыстоны цыдис президенты æвзæрстыты фыццаг тур.
Бюллетентæ джиппæй рацыдысты æппæт 17 кандидаты нæмттимæ, æмæ, йæ кандидатурæ чи аиста, уыцы æхсæз адæймаджы нæмттæ æвзæрстыты къамисы кусджытæ-иу ахахх кодтой къухæй.
Æвзæрстыты дыккаг турмæ 11 кандидатæй рацыдысты Джиоты Аллæ æмæ Бибылты Анатолий. Тур ахицæн ис 2011-æм азы 27 ноябры, æмæ дзы Джиоты Аллæ райста 56,74% хъæлæстæ. Æвзæрстыты официалон фæстиуæг нæма хъуыстгонд у. Конституци æмæ закъонмæ гæсгæ, æвзæрст президент йæ бармæ бацæуы æвзæрстыты фæстиуджытæ фехъусын кæныны фæстæ дæсæм боны.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хуссар Ирыстон
Скифтæ
Скифтæ (Σκύθαι) уыдысты ирайнаг æвзагыл дзурæг цæугæцардгæнæг знæмтæ, ирон адæмы рагон фыдæлтæ. Дзырдтой ирайнаг скифаг æвзагыл.
Скифтæ æрбынат кодтой ныры хуссар Уæрæсейы æмæ Украинæйы быдырты.
Культурæ
Скифтæ уыдысты хæстмондаг адæм, æмæ æфситæ сæ царды хай у, уый. Саргъ æмæ æгъдæнцæйттæй фыццаг пайда кæнын чи райдыдта, уыдоны ’хсæн уыдысты скифтæ дæр. Скифаг хæстон нæлгоймаг-иу куы амард, уæд-иу ын йæ æфсæды дæр амардтой æмæ-иу æй стыр кадимæ баныгæдтой йе ’ппæт фæлыстимæ. Паддзах-иу куы амард, уæд-иу скифтæ кодтой стыр кусæрттæ, æмæ-иу уыцы фыдохы бонты сæ туг рауагътой æмæ-иу сæ сæртæ ныддастой. Скифтæ сæ фæстæ ныууагътой мингай обæуттæ (ингæнтæ). Обæутты цы бирæ аивгæнæнтæ ссардтой, уыдон æвдисынц скифты æрвылбоны цард.
13 ноябры
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Скифтæ
Культурæ
Историк Геродот куыд фыссы, афтæмæй скифтæм уыд тынг æгъатыр æгъдæуттæ, зæгъæм, се знæгты сæргæхцытæй-иу сæхицæн скодтой нуазæн къустæ.
Поэт Анакреонт фыццаг скифты сæн нуазын тыххæй фыста:
ἄγε δηὖτε μηκέτ' οὕτω (Æрцæут æмæ ногæй та [сæны къус] æркæны)
πατάγωι τε κἀλαλητῶι (Фæлæ ацы хатт, цæй уæдæ мах дæр нуазут нæ сæн)
Σκυθικὴν πόσιν παρ' οἴνωι (уыцы скифты хуызæн, уый нæ кæнæм)
μελετῶμεν, ἀλλὰ καλοῖς (Хъæрæй ныхас)
ὑποπίνοντες ἐν ὕμνοις.
1034-æм аз
Амардысты
Категори:1034
Физикæ
Фи́зикæ (рагон бердзенаг æвзагыл φύσις «æрдз») у зонад æхсæны дунейы закъонбæрцады тыххæй.
*
Харьков
Хáрьков (Харків; Харьков) у Скæсæн Украинæйы стырдæр сахар, Харьковы облæсты административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Харьковы облæсты сахартæ
Дон
Дон у химион буаргъæд, донгуыры оксид. Йæ химион формулæ у Н2O.
Зæххы къорийы 71% у донæй æмбæрзт (фурды рæстæмбис æрфад у 4 км).
Доны хъæбæр формæ у их (æмæ мит).
Категори:Буаргъæдтæ Категори:Оксидтæ
Чжуанаг адæм
Чжуанæгтæ, чжуан (Bouxcuengh ; ) — Хуссар Китайы бындурон адæмтæй иу, у Китайы 56 официалон этникон къордæй тæккæ стырдæр. Æдæппæт чжуанæгты нымæц у 16 178 811 адæймаджы (2000-æм азы сфыст). Чжуанæгтæ цæрынц Гуансийы провинцийы (14,24 млн ад., уыдонæй фылдæр Гуанси-Чжуаны автономон районы), стæй Юньнань (1,14 млн) æмæ Гуандуны (570 мин).
Чжуанæгтæй бирæ цалдæр æвзагыл дзурынц: чжуанаг æвзаджы йеддæмæ зонынц китайаг æвзаг (йæ кантонаг формæйы), мяо, яо æмæ дунаг æвзæгтæ.
Литературæ
Категори:Китайы адæмтæ Категори:Тайаг адæмтæ
Цæрæчы район
Фиппаинæгтæ
*
20 октябры
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Хуыгæрдæг
Хуыгæрдæг кæнæ лыстæг галыкъах (Inula germanica; Девясил германский) у кæрдæг зайæгой, тоблахъы хуыз.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ