cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Серро-Минчинчæ
Кæс ноджы
Категори:Андтæ Категори:Андты хæхтæ Категори:Андты вулкантæ Категори:Боливийы хæхтæ Категори:Боливийы вулкантæ Категори:Чилийы хæхтæ Категори:Чилийы вулкантæ
Туг исын
Туг исыны æгъдау рагон Иры
Нырма-иу марды нæма бавæрдтой, афтæ-иу марæгыл кæуын байдыдтой. Хъæубæстæ тæфæрфæс кæнынмæ цыдысты сæ дыууæтæм дæр: марды бинонтæм дæр æмæ марæджы хæдзармæ дæр. Иу марды фæстæ-иу дыууæты ’рдыгæй дæр æрцыдис бирæ мæрдтæ. Бирæ ирон мыггæгтæ-иу дæсгай азты дæргъы туджджынтæй баззадысты, æмæ афтæмæй сæфтысты уыцы мыггæгты хуыздæртæ. Туг исыны цаутæ фæкъаддæр кæнынмæ тырнгæйæ, ирон æхсæнад æнусты дæргъы сфæлдыста бирæ æгъдæуттæ туг исыны хъуыддагæн кæрон скæныны тыххæй. Арæхдæр дзы æмбæлдысты: марæджы мыггаг-иу туджы аргъ бафыста; марæджы мыггаг-иу марды мыггагæй йæхицæн лæппу скодта; марæджы мыггагæй-иу туджы аргъы хуызы моймæ лæвæрдтой чызг æфхæрд баййафæг мыггагмæ; кæй-иу амардтой, уый мад-иу марæгæй йæхицæн лæппу скодта æмæ афтæ дарддæр.
Категори:Ирон æхсæнад Категори:Ирыстоны истори Категори:Этнографи
Гогебашвили, Яков Симоны фырт
Цардафыст
Семинарæй йæ куы ацæуын кодтой, уæдæй фæстæмæ Гогебашвили йе ’ппæт хъарутæ дæр снывонд кодта йе ’мзæххонты ’хсæн ахуырдзинад парахат кæныны хъуыддагæн. 1879-æм азы Яковы æххуысæй æрæвæрдæуыд Гуырдзиæгты ’хсæн ахуырдзинад парахат кæныны æхсæнады бындур. Гогебашвили интеллигенцийы ’хсæн тагъд ссис авторитет, йе ’мтохгæнæг та ссис, гуырдзиаг наци сæндидзыны сæраппонд змæлдæн, суанг 1907-æм азы йæ тыхмарды онг, йæ сæргъы чи уыдис, уыцы Илья Чавчавадзе.
Гогебашвилийы тæккæ зындгонддæр уацмыс у, 1876-æм азы кæй рауагъта, уыцы абетæ («Дэда эна»). Ацы чиныг мыхуыргонд уыдис бирæ хæттыты.
Категори:Педагогтæ Категори:Гуырдзиаг фысджытæ Категори:Гуырдзыстоны æхсæнадон архайджытæ Категори:Гуырдзыстоны фысджытæ Категори:Пантеон Мтацъминдайы ныгæд чи ис, уыдон Категори:Гуры муниципалитеты чи райгуырдис, уыдон
Гогуниты Спартак
Гогуниты Артуры фырт Спартак (Гогниев Спартак) (райгуырдис 1981-æм азы 19 январы Дзæуджыхъæуы) у «Уралы» (Екатеринбург) футболист, размæбырсæг. Ирыстоны футболон скъолайы хъомылгæнинаг.
Фиппаинæгтæ
Спартак Категори:Уæрæсейы футболисттæ Категори:Дзæуджыхъæуы чи райгуырдис, уыдон Категори:ФК «Аланийы» хъазджытæ Категори:Ирон спортсментæ Категори:Футболисттæ алфавитмæ гæсгæ
1544-æм аз
Амардысты
Категори:1544
Бирдженд
Бирджент у сахар Ираны скæсæны æмæ провинци Хуссар Хорасаны административон центр. Цæрджыты нымæц — 183 мин адæймаджы.
Бирджент у паддзахады тæккæ активонæйдæр рæзаг сахартæй иу, æмæ у скæсæн Ираны æртыккаг стырдæр сахар, Мешхед æмæ Захеданы фæстæ.
Бирджент у дынджыр хъæууонхæдзарадон центр, стæй у уæдæрттæг, тырты, гауызты зындгонд экспортер.
1558
1558 १५५८ 1558
1557
1557 १५५७ 1557
1559
1559 १५५९
Венецийы бакæлæн
Венецийы бакæлæн (Golfo di Venezia, Beneški zaliv) у Адриатикæйы денджызы цæгаты бакæлæн; ис цæгат Италийы цæугæдон Пойы дельтæ æмæ Истрийы æрдæгсакъадахы ’хсæн. Æхсы Италийы, Словенийы æмæ Хорватийы былтæ.
Бакæлæнæн йæ ном ратта Венецийы Республикæ — йæ тæмæны уый æлдариуæг кодта æппæт Адриатикæйы регионы.
Географи
Бакæлæны рæстæмбис æрфад у 34 метры. Уырдæм кæлынц ахæм цæугæдæттæ: Таглименто, Пиав, Адидже æмæ Брентæ.
Бакæлæн кæй æхсы, уыцы былтыл цы сахартæ æрбынат кодтой, уыдонæй сæйрагдæртæ сты Венеци, Триест, Кьоджæ æмæ Пулæ.
Категори:Италийы бакæлæнтæ
Алтайы Республикæ
Алтайы Республикæ (Республика Алтай, Алтай Республика) у Уæрæсейы регионтæй иу. Алтайы крайимæ йæ ивддзаггæнæн нæй.
Фиппаинæгтæ
*
1545-æм аз
Амардысты
Категори:1545
Шахрестан
* Категори:Административон иуджытæ
Сан-Валентин
Сан-Валентины хох (Monte San Valentín) — хох Чилийы, Патагонийы.
Æрвитæнтæ
Категори:Андты хæхтæ Категори:Андты вулкантæ Категори:Чилийы хæхтæ
Белуджаг æвзаг
Белуджаг æвзаг (بلوچی) у белуджаг адæмы æвзаг. Хауы ирайнаг æвзæгтæм (цæгат-ныгуылæйнаг къорд). Æмбæлы Пакистаны, Ираны, Афгъанистаны, Туркменийы, Оманы æмæ Араббы Иугонд Эмиратты.
1560
1560 १५६० 1560
Белуджаг æвзаг
Мадæлон кæмæн у, уыцы адæймæгты нымæц у 7,5 милуанæй фылдæр, уыимæ Пакистаны — 6 милуанмæ æввахс, Ираны — 1–1,2 милуаны, Афгъанистаны — 200 мины, Оманы — 130 мины, ИАЭ-йы — 100 минмæ æввахс, Туркменийы — 38 мины.
Белуджаг æвзаг дихгонд у дыууæ бындурон диалектон къордыл — ныгуылæйнаг æмæ скæсæйнагыл. Пакистаны æмæ Афганистаны цæрæг белуджæгтæ пайда кæнынц, йæ бындуры араббаг графикæ кæмæн ис, ахæм фыссынадæй. Белуджаг текстты тæккæ рагондæр æвдисæйнæгтæ фыст æрцыдысты XVIII æнусы. ССР Цæдисы 1930-æм азты фæлвæрдтой пайда кæнын латинаг алфавиты фæрцы, 1990-æм азты райдианы Туркменийы та — кириллицæйы фæрцы.
Категори:Ирайнаг æвзæгтæ Категори:Афгъанистаны æвзæгтæ Категори:Ираны æвзæгтæ Категори:Пакистаны æвзæгтæ
Футбол
thumb|Футболон пурти Футбол (къахпорти дæр) у дыууæ командæйы æхсæн хъазгæ спорт. Хъазт цæуы дыууæ дуаримæ кæрдæг быдырыл, пуртийæ. Пурти дуæрттæм фылдæр хатт кæцы командæ бакъуыры, уыцы командæ рамбулы. XXI æнусы райдианмæ гæсгæ, футболæй хъазы 250 миллион адæймагмæ æввахс, æмæ уымæй у æппæты популярондæр спорт.
Этимологи
Футболы ном ирон æвзагмæ бацыд уырыссаг æвзагæй, уырдæм та англисаг æвзагæй. Англисаг æвзаджы хуыйны football, æмæ уый у арæзт дыууæ англисаг ныхасæй, foot æмæ ball-æй, кæдон нысан кæнынц фад æмæ пурти.
Зынгæ ирон футболисттæ
*
Хæрдог (зайæгой)
Хæрдог (Galium aparine, Подмаренник цепкий, Подмаренник льновый, Ясменник цепкий) у иуазон кæрдæг зайæгой. Уый у цъиувæдисы хуыз.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Нар
Нар (Нарыхъæу) у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы хæххон хъæу.
Географи
Хъæуæн йæ рахизвæрсты кæлы Лйайы дон, йæ галиувæрсты та — Фаллаг комы дон. Хъæу у æдас зæйæ, донæй æмæ лæсæнæй.
1546-æм аз
Амардысты
Категори:1546
1561
1561 १५६१ 1561
Нар
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Хетæгкатæ, Джиотæ, Мамитæ, Гоцъитæ, Дзидахантæ, Балатæ, Гуыбатæ, Дзапартæ, Бырнацтæ, Исахътæ.
Æрвитæнтæ
* Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Уæсæг (æфцæг)
Уæсæг у æфцæг Бады комæй Цмийаг комы ’хсæн.
Литературæ
Категори:Ирыстоны æфцджытæ Категори:Бады ком Категори:Туалгом
Убсу-Нур
Убсу-Нур (Увс нуур, тыв. Успа-Холь), нырыккон картæтыл Увс-Нуур дæр у стыр цæхджын цад Мангол æмæ Уæрæсейы ’хсæн арæныл, Манголы стырдæр цад йæ фæзуатмæ гæсгæ.
Категори:Манголы цæдтæ Категори:Уæрæсейы цæдтæ Категори:Цæхджын цæдтæ
Елхъантæ
Елхъантæ (Елкановы, Елканашвили, Елканидзе) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Едзитæ
Едзитæ (Едзиевы) сты ирон мыггаг.
Равзæрд
Едзитæ Дæргъæвсы цардысты, Хабæтæй уыдысты. Уым лæг амардтой. Лæг чи амардта, уый Едзи хуынд. Уым ын цæрæн бæстæ нал уыди æмæ Уæлладжырмæ ралыгъди йе 'фсымæр Дулаимæ. Дула Куырттаты комы Лæцы цæргæ баззади. Едзи та Уæлладжырмæ ацыд. Уым Ходы æрæнцадис æмæ Хъайтыхъты чызджы ракуырдта. Дыууæ лæппу йын райгуырд: Хан æмæ Хуындæджер. Дыууæйы дæр ын арс амардта. Уæд ма Едзийæн æрæджиау иу лæппу райгуырд, Семмырз, зæгъгæ. Семмырзæн рацыд фырттæ: Темырыхъо, Бæдзыхъо, Без, Нæкол.
Литературæ
*
Джуно (Аляскæ)
Фиппаинæгтæ
Категори:Аляскæйы сахартæ
1564
1564 १५६४
Майрæмадаг
Майрæмадаг — ахæм хъæу ис Алагирæй Дзæуджыхъæумæ куы фæцæйцæуай, уæд.
Майрæмадагмæ ’ввæхс ис цад, уым ирыстойнæгтæ сæ фæллад уадзынц.
Бындурæвæрд æрцыдис 1911-æм азы.
1563
1563 १५६३ 1563
Потыфæз
Потыфæз у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Цардысты дзы Цуцитæ æмæ Хаситæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
1565
1565 १५६५
1547-æм аз
Амардысты
Категори:1547
1566
1566 १५६६ 1566
Железнодорожный (Балашихæ)
Железнодорожный у Балашихæйы микрорайон. Ис Уæрæсейы Мæскуыйы облæсты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Балашихæ
1548-æм аз
Амардысты
Категори:1548
Хъуылæгоны рагъ
Хъуылæгоны рагъ у æфцæг Æрхонæй Холысты ’хсæн.
Литературæ
Категори:Ирыстоны æфцджытæ Категори:Æрхоны ком
1567
1567 १५६७ 1567
Померапе
Померапе (Pomerape) — стратовулкан Боливийы департамент Оруройы æмæ Чилийы облæст Арика-и-Паринакотæйы астæу. Йæ бæрзæнд — 6265 м. Вулкан Паринакотæимæ сты дывæр вулкан Невадос-де-Пайячатæ.
1568
1568 १५६८ 1568
Померапе
Æрвитæнтæ
Категори:Андты хæхтæ Категори:Андты вулкантæ Категори:Боливийы хæхтæ Категори:Боливийы вулкантæ Категори:Боливийы хæхтæ Категори:Боливийы вулкантæ
1569
1569 १५६९ 1569
Æхсампал
Æхсампал кæнæ æхсæмпæл (Anthriscus, Купырь ) — зайæгойты мыггаг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
1549-æм аз
Амардысты
Категори:1549
1570
1570 १५७०
1550-æм аз
Амардысты
Категори:1550
Википеди
Сайты хицау — америкæйаг æнæкоммерцион организации «Фонд Викимедиа», кæцыйæн ис 37 регионалон минæварады. Ном арæзт у англисаг дзырдтæй wiki («вики»; кæцы йæхæдæг у æрбайсгæ дзырд гаваййаг æвзагæй æмæ нысан кæны «тагъд») æмæ encyclopedia («энциклопеди»).
*
1571
1571 १५७१
Бæхгæрдæг
Бæхгæрдæг у хæмпæлгæрдæджы ном.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
1 февралы
1 февралы, иронау æртхъирæны мæйы 1-æм бон — азы 32-æм бон.
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Этник-радио
«Этник-радио» (Ethnic Radio) у 2006 азы фæлдыст интернетон радиостанцæты къорд, кæцытæ интернеты авæрд кæнынц музыкалон алæвæрдтæ.
«Этник-радио»-мæ ис гæнæн хъусын лæвар æмæ 24 сахаты æхсæвбоны, алæвæрдты хъуысы Уæрæсейы иуæй-иу дзыллæты (чувашæгты, удмуртæгты, марийæгты æмæ æндæрты) музыкæ æмæ зарджытæм.
Радиостанцæты нысан у алы бæстæты интернетæй чи пайда кæны, уыдон базонгæ кæнын Уæрæсейы дзыллæты хигъæдон музыкалон æгъдауимæ æмæ фадат раттын байхъусын уыцы дзыллæты адæмон музыкалон аивадмæ, кæцытæ сты дард сæ райгуырæн зæххытæй, кæнæ та бынтондæр нæ цæрынц Уæрæсейы.
Ацы интернетон нывæсты автор у Владислав Михайлов (Мæскуы).
Æрвитæн
Категори:Интернет
Врацæйы облæст
Врацæйы облæст (Област Враца) у Болгарийы Цæгат-Ныгуылæн регионы облæст. Йæ цæгаты Румыниимæ æмарæн у.
Врацæйы облæст ахсы 3619,7 км², цæрынц дзы 223 358 адæймаджы.
Облæсты цæгаты, Козлодуйы хъæубæстæйы, лæууы Болгарийы иунæг атомон электростанцæ.
Врацæйы облæсты хъæубæстæтæ
Административон æгъдауæй облæст дихгонд у 10 хъæубæстæйыл:
Æддаг æрмæг
*
1572
1572 १५७२
1551-æм аз
Амардысты
Категори:1551
Анкоридж
А́нкоридж (Anchorage) у Аляскæйы стырдæр сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Аляскæйы сахартæ
Фугæйы дон
Фугæйы дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Уæлладжыргомы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Уæлладжыргомы цæугæдæттæ
1573
1573 १५७३
Йацар
Йацар у кæрдæджы ном.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
1574
1574 १५७४ 1574
Шахадæ
Шахадæ (شهادة šahādah «æвдисæнад») у, иунæг Хуыцау (Аллах) æмæ Мæхæмæты пехуымпардзинадыл уырнындзинад чи æвдисы, уыцы пысылмон дины символ. У хъæугæ æмæ фаг домæн исламы райстæн.
Шахадæйы ахадындзинад пысылмон дины æвæрд у Анас ибн Маличы хадисыл. Уыцы хадисмæ гæсгæ, чидæриддæр куы зæгъа, кувыны æккаг Хуыцау Аллахы йеддæмæ кæй нæй æмæ Мæхæмæт йæ пехуымпæр кæй у, уæд уыцы лæджы Хуыцау æнæмæнг зындонæй æдде бакæндзæн.
Шахадæйы текст
Араббаг:
Тæлмац:
Пысылмон дины Аллах (الله) у Хуыцауы 99 номæй иу.
Категори:Пысылмон дин
Октябрьский (сахар)
Фиппаинæгтæ
Категори:Башкортостаны сахартæ
1575
1575 १५७५ 1575
Гуырдзыстоны тырыса
thumb|Æмахаст — 7:10 Гуырдзыстоны тырыса у Гуырдзыстоны паддзахадон символтæй иу. У урс кæттаг фондз сырх дзуаримæ — иу стыр централон æмæ цыппар гыццыл æмиасфарс. Исдуг нырыккон Гуырдзыстоны тырыса уыд Михаил Саакашвилийы Националон змæлды символ.
Гуырдзыстоны тырысаты галерей
Категори:Гуырдзыстон Категори:Европæйы тырысатæ
1552-æм аз
Амардысты
Категори:1552
1576
1576 १५७६ 1576
Парумæ
Парумæ (Paruma) — стратовулкан Боливийы департамент Потосийы æмæ Чилийы регион Антофагастæйы астæу. Йæ Бæрзæнд — 5407 м.
Парумæ хауы хæххон рагъмæ, кæцыйы æрбынат кодтой цалдæр стратовулканы. Парумæ лæууы йæ скæсæйнаг хайы, вулкан Олкæ йæ ныгуылæйнаг кæроны. Зæронддæр вулкан Серро-Парумæ лæууы скæсæнырдæм Парумæйæ.
Æрвитæнтæ
Категори:Андты хæхтæ Категори:Андты вулкантæ Категори:Боливийы хæхтæ Категори:Боливийы вулкантæ Категори:Чилийы хæхтæ Категори:Чилийы вулкантæ
12 февралы
12 февралы, иронау æртхъирæны мæйы 12-æм бон — азы 43-æм бон.
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Калакъода
Калакъода кæнæ талакъуда, талакъона (Arum, Аронник) у бирæазон зайæгойты мыггаг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
1553-æм аз
Амардысты
Категори:1553
1577
1577 १५७७ 1577
Керта
, кæнæ циркуль (circulus — зылд, зиллакк) у зиллакхахгæнæн мигæнæн.
Фиппаинæгтæ
Категори:Барæн гарзæгтæ
1554-æм аз
Амардысты
Категори:1554
Ираны административон дих
Иран административон æгъдауæй дихгонд цæуы провинцитыл — остантыл ( [ostān], бирæон нымæцы [ostānhā]). Алы провинцийы сæргъы ис инæлар-губернатор (остандар, ). Монархийы заман остандарты сæ бынатмæ нысан кодта сах, ныртæккæ та уыдон нысангонд æрцæуынц Мидхъуыддæгты министрады, стæй сæ сфидар кæны Исламон республикæйы президент.
1950-æм азы агъоммæ бæстæ дихгонд уыди 12 останыл. 1950–60-æм азы уыди 10 останы. 1970-æм азты æмбисмæ сæ нымæц схызти 23-мæ.
1986-æм азы Центрон остан дихгонд æрцыд Тæхран æмæ Меркезийыл.
1993–97-æм азты сарæзтæуыд остантæ Ардебиль, Кум, Казвин æмæ Голестан.
Ныры рæстæг каст цæуынц, Ираны административон дихмæ ивддзинæдтæ чи бахæсдзæн, ахæм проекттæ. Уыдонмæ гæсгæ арæзт хъуамæ æрцæуой ног остантæ: Талыш (Гилян æмæ Ардебилæй), Альборз (Тæхранæй), Тебес (Йездæй), Астæуккаг Азербайджан (Ныгуылæн æмæ Скæсæн Азербайджанæй), Эрдестан (Исфаханæй); уымæй уæлдай ма цалдæр останы хъуамæдихгонд æрцæуой ног остантыл: остан Систан æмæ Белуджистаны бæсты хъуамæ уа дыууæ останы: Систан æмæ Белуджистаныл, Фарсы бæсты — Ныгуылæн æмæ Скæсæн Фарс. Стæй ма проектты ис Тæхранæй саразын сæйраг сахары зылд.
Фиппаинæгтæ
*
1579
1579 १५७९ 1579
1580
1580 १५८० 1580
Дзæуджыхъæу
Дзæуджыхъæу, дыгур. Дзæуæгигъæу (Владикавказ) у Цæгат Ирыстоны сæйраг сахар. Цæрынц дзы 293 мин адæймагæй фылдæр (республикæйы цæрджытæй се ’мбис).
Сахары бынæттон хиуынаффæйады администрацийы сæргълæууæг у Милдзыхты Вячеслав.
Ном
Уырыссагау Дзæуджыхъæу у Владикавказ, ома «Кавказы хицауиуæггæнæг сахар».
Ирон ном йæн сæвæрдтой Быгъуылты Дзæуыгæй номæн, таурæгъмæ гæсгæ уый у Дзæуджыхъæуы бындурæвæрæг.
Советон рæстæджы, 1931-1944 æмæ 1954-1990 азты, уырыссаг æмæ ирон æвзаджы сахар хуындис Орджоникидзе. 1944-1954 азты сахары ном уыдис Дзæуджыхъæу (уырыссагау дæр — Дзауджикау). 1990-æм азы 20 июлы, «Цæгат Ирыстоны АССР-ы Паддзахадон суверенитеты тыххæй деклараци»-мæ гæсгæ горатæн раздæхтой йæ раздæры нæмттæ: Дзæуджыхъæу иронау æмæ Владикавказ уырыссагау.
Дзæуджыхъæуы мæхъхъæлон ном у Буро.
Истори
Уырыссаг фидар Владикавказ бындурæвæрæд æрцыд 1784-æм азы ирон хъæу Дзæуджыхъæуы фарс (æндæр верситæм гæсгæ мæхъхъæлон хъæу Зауры фарс), куыд фидар Арвыкомы мидæгмæ. Сахары статус радтой 1861-æм азы. 1903-æм азмæ уый ахста 740 дæсæтины фæзуат, уыдис дзы 103 уынджы, цæрджыты нымæц уыд 53 минæй фылдæр.
Дзæуджыхъæуы фидары бындурдзинады иукæны, Уырыс æмæ Гуырдзыйы æхсæн æмбалдзинады рæстæджы. 1783-æм азы 24 июлы Гуымы уыд къухфыст акт Гуырдзыстоны Уырысы хъахъæнæны тыхæй. Уыцы цау бацахста сæйраг пълан фарста Кавказ æмæ Фæскавказ æнцон æмæ æнæфыдбалазон иукæнын. Фидарæн ном радта (ус-паддзах) иператрицæ Цытджын Екатеринæ. Дзæуджыхъæуы чырыстон сыгъдæгдзинад æрцыд 1784-æм азы 6 майы.
Бахъахъахъæнæн хаххы æвæрд Мæздæгæй Кавказмæ февзæрын тынг æнææхцондзинад хохæгты хаймæ, уымæн æмæ уый дих кодтата фæндаг, кæцыйыл уыдон истон Гуырдзыстонæй ахстоныбадæгты æмæ цæ хизын кодта уæймæ Эндеримæ æмæ Анапæмæ.
1785 азы феæвзæрд Кавказаг рæнхъы арв-нæрæн, хохæгтæ арæхтæр байдыдтой фыдми бабырстытæ фидармæ. Мæздæгæй Дзæуджыхъæумæ гарнизоны нæ уыдысты амал бахъахъæнын Гуырдзыйы фæндаг фыдми бабырстытæй.
Фидар бынат базонæн уыд нырыккон агъуызттытимæ Хицауады хæдзар, 5-æм скъола-гимназ, Пушкины скверæй, Сæрибары фæзæй æмæ иннæ уынгтæй.
Фидар йæ алфамбылай æмæ йæ цæрджыты нымæц стыр æмæ парахтдæр кодта уæдæй раразмæ уæкæнын хъуыддаг, æмæ уæйкæнын адæмы хонын байдыта.
Дзæуджыхъæуы æддаг хуыз ивын райдыдта, фæзындысты дзы афицерты, мещанты, æлхæнджыты рæсугъд хæдзæрттæ.
1861 азы 31 мартъийы Дзæуджыхъæу райста сахары статус æмæ тагъд рæстæджы сси Терчы облæсты административон центр (1863).
Ам дæр æрбынат кодта къæнцылар, Терчы хъазахъхъаг хæстонады атам. Сахары размæцæуынæн бахуыс 1875 азы йæ кæй ба иуы кодта Ростовимæ æфсæнвæндагимæ.
Алы азты ам Дзæуджыхъæуы цардысты æмæ куыстой Хетæгкаты Къоста, культурæйы архайджытæ, Гæдиаты Секъа, Коцойты Арсен, Тугъанты Махарбег, Вахтангов Евгений. Дзæуджыхъæуы ма уыдысты Уырысы культурæйы стыр архайджытæ Грибоедов, Пушкин, Лермонтов, Толстой, Островский, Чехов, Булгаков, Шаляпин.
1904-æм азы 16 августы скуыста трамвайы фыццаг хахх.
XX æнусы райдайæны Дзæуджыхъæу у революцион æзмæлынæдты центртæй иу.
Советон период
Мидхæсты фæстæ цыбыр рæстæгмæ Дзæуджыхъæу уыдис, Терчы облæст æмæ Хъобаны облæсты иу хай чи баиу кодта, уыцы Хохаг Автономон Социалистон Советон Республикæйы сæйраг сахар.
1931-æм азы 2 сентябры сахар райста нæуæг ном — Орджоникидзе, зындгонд революционер Серго Орджоникидзейы кадæн. 1933-æм азы Орджоникидзе сси административон центр Цæгат Ирыстонæн. Сахары уыд лæмбынæг фылдæр индустриалон хайæдтæ, кæцытæ разындысты хъæддых индустриалон базæйæ Цæгат Ирыстонæн æмæ фæтагъд кадрты процесс. 1935 азы 10 ноябры æрцыд бæрæгбонджын гомдзинад Цæгат Ирыстоны драмон театрæн. 1936 - 1941 азмæ сценæйыл æвæрд æрцыд 38 пьесæ, 16 ирон авторы фыстытæй. Сахары сабыр цард хæлд æрцыд хæстæй. Немыц сарæзтой тыхджын группировкæ сахар бацахсынæн.
1942 азы 2 ноябры салдат Пётр Барбашов йæхи буарæй бахкæдта æзнæгты дзоты амбразурæ. Радтой ын Советон Цæдисы Хъæбатыры ном. Хæсты азты 30 мин Дзæуджыхъæуы цæрæджы скадджын сты ордентæ æмæ майдантæй. Сахар радта паддзахадæн 22 Советон Цæдисы Хъæбатыры æмæ 11 инæлары. Уæрæсейы Федерацийы уынафæмæ гæсгæ 2007 азы 8 октябры Дзæуджыхъæуæн радтой «Хæстон намысы сахар»-ы ном.
1581
1581 १५८१ 1581
Дзæуджыхъæу
Советон период
Хæсты фæстæ уæлдай лæмбынæг кодтой адæмон ахуырадмæ. Ногæй кусын райдыдтой музейтæ, библиотекæтæ, клубтæ. 1980-азты кæронмæ сахары уыд тыхджын индустрион базæ. Размæ цæуын байдыта машинæамайæнад æмæ згъæркусæн индустри, электрон индустри, машинæты цæлцæг, алыхуызон æмæ химион индустри, хъæд æмбырдкæнæн æмæ амайæн индустри.
Административон дих
Дзæуджыхъæу дихгонд у цыппар зылдыл:
Спорт
Дзæуджыхъæуы ис дыууæ футболон клубы — «Алани» æмæ «Автодор».
Фиппаинæгтæ
*
1555-æм аз
Амардысты
Категори:1555
1582
1582 १५८२
Цогойтæ
Цогойтæ (Цогоевы) сты ирон мыггаг.
Равзæрд
Цомайтæ æмæ Цогойтæ æрвадæлтæ сты. Ирон адæм тæтæримæ куы хæцыдысты, уæд ма ирæттæй цы чысылтæ баззад, уыдонæй иутæ Уæлладжыры коммæ баирвæзтысты æмæ æрцардысты Дагомы. Адæм куыд бирæ кодтой, афтæ зæхх фаг нал кодта. Алчи зæхх агуырдта æмæ сæхи фæйнæрдæм истой. Афтæмæй цуанæттæ Куырттаты комы ’рдæм афтыдысты. Зæхх сæ зæрдæмæ фæцыд æмæ уырдæм алыгъдысты.
Бæрзæндæджы ма куы цардысты, уæд сæ чидæр Хъобаны ’рдыгæй фæтуджджын æмæ уырдыгæй ралыгъдысты. Æхсæв зæппæдзты баззадысты. Уым лидзæг адæмæй иуæн лæппу райгуырд, ноггуырды уым ныууагътой йæ мадимæ, сæхæдæг дарддæр ацыдысты. Райсомæй устытæ донмæ ныццыдысты. Усы федтой æмæ хабар ракодтой. Лæгтæ ныццыдысты. Усы скодтой йæ сабиимæ. Лæппуйыл ном сæвæрдтой Цогой, ома цæуæггагæй гуырд. Уымæй смыггаг сты Цогойтæ æмæ Луары æрцардысты.
Бæрзæндæгæй Æрхонмæ чи слыгъди, уымæн дыууæ лæппуйы уыд: Мелыка æмæ Бердыхъо. Мелыкайæ цы цот рацыд, Цомайтæ уыдон сты. Мелыкайæн райгуырд авд фырты: Цомай, Хъаммæрза, Цопан, Тыхыл, Æлдахъ, Хъараса, Тæлын. Уыдонæй алкæй номыл мыггаг рацыд. Ныртæккæ дæр æрвадиуæг кæнынц уыцы мыггæгтæ. Абоны онг кæрæдзийæ чызг нæма ракуырдтой. Бердыхъойы цот та Икъа, Хуыдæл, Седан, Гæгæрц, Годжи. Уыдонæй дæр алкæй номыл мыггаг рацыд.
Фиппаинæгтæ
*
1583
1583 १५८३ 1583
1556-æм аз
Амардысты
Категори:1556
1584
1584 १५८४
2005-æм аз
Амардысты
*
Паринакотæ
Паринакотæ (Parinacota) — стратовулкан Чилийы цæгаты облæст Арика-и-Паринакотæйы æмæ Боливийы департамент Оруройы астæу. Йæ бæрзæнд — 6348 м.
Паринакотæ лæууы национ парк Лаукæйы, 145 км ныгуылæнырдæм Арикæйæ Централон Андты. Вулкан Помперапейымæ аразынц дывæр вулкан Пайячатæ, йæ разы лæууы цад Чунгарæ (Lago Chungará).
Æрвитæнтæ
Категори:Андты хæхтæ Категори:Андты вулкантæ Категори:Боливийы хæхтæ Категори:Боливийы вулкантæ Категори:Чилийы хæхтæ Категори:Чилийы вулкантæ
1585
1585 १५८५
Ситкæ
Ситкæ (Sitka) у Аляскæйы сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Аляскæйы сахартæ
1586
1586 १५८६ 1586
Фугæ (къуылдым)
Фугæ кæнæ Фугæйы цъупп у къуылдым Цæгат Ирыстоны. Ис Дæйыхъæуы цур.
Хуыбецтæ
Равзæрд
Хуыбежты фыдæлтæ Хуссар Ирмæ æрбафтыдысты Цæгат Ирæй Уæлладжыры комæй, Нары хъæуæй. Æрбынат кодтой Дзауы районы Сынтбадæны. Фæстæдæр уырдыгæй дыууæ æфсымæрæй Росе æмæ Шупл ралыгъдысты Знауыры районмæ, æрцардысты Къуыдары. Гуырдзы ацы хъæу хонынц Саджваре. Хуыбежтæ Къуыдаргомæй кæй ралыгъдысты, уымæ гæсгæ сæ хъæуыл сæвæрдтой «Къуыдар». Абон дæр ма дзы бирæ цæры Хуыбежтæй.
Фугæ (къуылдым)
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хæхтæ
Хуыбецтæ
Равзæрд
Хуыбежтæ ралыгъдысты Сахсаты хъæуæй æмæ æрбынат кодтой Сынтбадæны.
Фиппаинæгтæ
*
1557-æм аз
Амардысты
Категори:1557
Слас
Слас у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Туалгомы.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Гаджитæ æмæ Цуцитæ.
Æрвитæнтæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
1587
1587 १५८७ 1587
Уырыссаг æвзаг
Уырыссаг æвзаг (русский язык) у Уæрæсейы Федерацийы паддзахадон æвзаг. Славяйнаг æвзæгтыл дзурæг адæмæн се ’мбис дзурынц уырыссагау. Æппæт дунейы уырыссагау дзурын зонынц 285 милуан адæймаджы (уыдонæй æрмæст 146 милуан сты уырыссæгтæ), ома дзурджыты нымæцмæ гæсгæ ахсы цыппæрæм бынат, китайаг, англисаг æмæ испайнаг æвзæгты фæстæ.
Уырыссаг æвзагæй пайда кæнынц канд Уæрæсейы нæ, фæлæ æндæр бæстæты дæр. Хъазахстан, Хъиргъиз æмæ Белоруссийы (стæй де-факто хæдбар паддзахæдтæ Абхаз, Приднестровье æмæ Хуссар Ирыстоны) у официалон æвзæгтæй иу. Хъырым æмæ иуæй-иу Украинæйы облæстыты уырыссаг æвзагæн радтой регионы æвзаджы сæрмагонд статус, фæлæ 2014-æм азы фæстæ ахæм статус бæстæйы закъæттæй аиуварс кодтой.
Иугонд Нациты Организацийы цы æхсæз официалон æвзаджы ис, уыдонæй иу уырыссаг æвзаг у.
Куыд алы стыр æвзаг, афтæ уырыссаг æвзаг дæр йæ уæзы бын бакодта, уый æмрæнхъ кæмæй пайдагонд цæуы, уыцы чысылдæр æвзæгты.
Æддаг æрмæг
* Категори:Уæрæсейы æвзæгтæ Категори:Хъазахстаны æвзæгтæ Категори:Украинæйы æвзæгтæ Категори:Белоруссийы æвзæгтæ Категори:Германы æвзæгтæ Категори:Хъиргъизы æвзæгтæ Категори:АИШ-ы æвзæгтæ
Красноярск
Красноярск у Уæрæсейы сахар, Красноярсчы крайы сæйраг сахар. Лæууы егъау цæугæдон Енисейы былгæрон. Сахары цæрынц 1002 мин адæймаджы (2010).
Красноярскæн йæ бындур сæвæрдтой хъазахъхъæгтæ, Андрей Дубенский сæ сæргъы, 1628-æм азы. Уæд уыдис æфсæддон фидар (острог). Сахары статус райста 1690-æм азы. 1822-æм азæй — Енисейы губернæйы сæйраг сахар.
Красноярск у ахсдижаг транспортон æлхынцъ, наудзон цæугæдоныл лæууы, ууыл цæуы Транссыбираг æфсæнвæндаг дæр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Красноярсчы крайы сахартæ
1588
1588 १५८८
1558-æм аз
Амардысты
Категори:1558
1589
1589 1589 १५८९ 1589
1590
1590 1590 १५९०
Æртæиууоны кафедралон аргъуан (Тбилис)
Æртæиууоны кафедралон аргъуан, кæнæ Цъминда Самеба (წმინდა სამება, ома «Сыгъдæг Æртæиууон») у гуырдзиаг православон еклезийы сæйраг кафедралон аргъуан.
Кувæндон арæзт æрцыд 1995–2004-æм азты сахар Тбилисы, æмæ у Хуссар Кавказы тæккæ дынджырдæр динон бæстыхай.
Категори:Тбилисы аргъуантæ
1591
1591 १५९१ 1591
1559-æм аз
Амардысты
Категори:1559
1592
1592 1592 १५९२
Хъызылбаштæ
thumb|Хъызылбаш Хъызылбаштæ, кызылбаштæ (тюркагау амоны «сырхсæр», Qızılbaş, Qizilbāsh, Kızılbaş) — XV—XVI æнусты Иран, Анатоли æмæ Азербайджаны чи хатти, ахæм тюркаг цæугæцардгæнæг знæмты иугонд. Кæд сæ фылдæр тюркагау дзурæг адæм уыдысты, уыдоны ’хсæн уыд æндæр адæмты минæвæрттæ дæр — талышæгтæ, лурæгтæ, курдæгтæ æмæ æндæртæ.
Хъызылбаштæ, шииттæ уæвгæйæ, 12 шиитон имамы мысынæн дардтой, 12 рæдæнг таджы кæуыл уыди, ахæм сарыхътæ (сырхсæртæ, зæгъгæ, дæр сæ уый охыл схуыдтой). Уыди ма сын ахæм кæнон: дастой сæ сæртæ æмæ зачъетæ, æнæдастæй айдагъ бецыкк æмæ даргъ рихитæ ныууадзгæйæ.
Хъызылбаштæ æрбангом сты, сæ сихты резиденци Ардебилы кæмæн уыди, уыцы суфиаг орден сефевийы алыварс. XV æнусы дыккаг æмбисы уыдон, сæ сæргъы ардебилаг сихтæ, афтæмæй арæзтой стигъæн бабырстытæ Гуырдзыстонмæ.
Хъызылбашты элитæ æлдариуæг кодта Ираны суанг XVI æнусы кæронмæ, ома сах Аббас Фыццаджы реформæты онг. Уымæ гæсгæ Сефевидты Ираны арæх хуыдтой «хъызылбашты паддзахад» (зæгъæм, уæды заманы уырыссаг документты).
Хъызылбаштæ сты азербайджайнаг адæмыхатты компоненттæй иу.
Категори:Турчы истори Категори:Ираны истори Категори:Азербайджаны истори Категори:Азербайджайнаг адæм Категори:Тюркаг адæмтæ
1594
1594 १५९४
Адæймаг
Адæймаг (лат. Homo sapiens «зондджын адæймаг») у дыкъахыг æхсырæйхæсгæ цæрæгой. Адæймагæн ис вазыгджын магъз, уый фæрцы ис æм мигæнæнтæй архайын æмæ æвзагæй пайда кæныны фадат.
2008-æм азы æппæт адæймагады нымæц уыди 6,7 миллиард адæймаджы.
Цæгæраты Максим
Цæгæраты Николайы фырт Максим (1916—1990) у ирон фыссæг.
Йæ уацмысты ’хсæн уацау «Нæ фехъуыстон, ма зæгъ» æмæ æндæртæ.
Цæгæраты Максим у зынгæ фыссæг æмæ æхсæнадон кусæг. Максим райгуырдис 1916-æм азы 27 августы Алагиры. 1941 азы каст фæцис пединститут. Уыди хæсты, сси афицер, бирæ тугкалæн тохты равдыста лæгдзинад, хорзæхджын æрцыдис кады ордентæй.
Хæсты фæстæ куыста бæрнон бынæтты: уыди чиныгуадзæны сæйраг редактор, Ирон театры директор, журнал «Мах дуджы» редактор, республикæйы культурæйы министр, Фысджыты цæдисы сæрдар. Уыцы куыстытæ домдой бирæ рæстæг æмæ хъару, фæлæ уаддар Максим анувыд æмæ æнтысджынæй лæггад кодта ирон литерæтурæйæн — хаста йæм ног æмæ ног уацмыстæ.
1593
1593 1593 १५९३ 1593
1560-æм аз
Амардысты
Категори:1560
Цæгæраты Максим
Максим фыста æмдзавгæтæ, радзырдтæ, уацаутæ, романтæ. Ирон прозæйы зынгæ бынат ахсынц йæ уацаутæ «Сау хохы фыййау» (1961-æм аз), «Нæ фехъуыстон ма зæгъ» (1963-æм аз), «Балцы зарæг» (1965-æм аз), «Хæххон барæг» (1970-æм аз), роман «Райсомы мигъ» (1983-æм аз). Уыдоны автор хуызджын нывты æвдисы Ирыстоны цард, адæмы тох сæрибар æмæ амондыл, сæ хæстон сгуыхтытæ Фыдыбæстæйы Стыр хæсты, сæ хъазуатон куыст, сæ зонды тых æмæ сæ уды рæсугъддзинад. Максимæн бантыстис цардæгас фæлгонцтæ саразын, йæ геройтæ сты, адæмы амондыл чи тох кæны, хорз хъуыддаг аразын сæ хæсыл чи нымайы, ахæм адæймæгтæ. Йæ уацмыстæ тæлмацгонд æрцыдысты бирæ адæмты æвзæгтæм.
Максим цардæй ахицæн 1990-æм азы 2 декабры.
Категори:Ирон фысджытæ Максим Категори:Алагиры чи райгуырдис, уыдон
Лондон
Ло́ндон, туркаг ирон вариант у Лондра (London ) у Стыр Британийы æмæ Англисы сæйраг сахар, Европæйы дынджырдæр сахартæй иу. Лæууы цæугæдон Темзæйыл.
Лондоны ис бирæ фенддæгтæ: Вестминстеры моладзандон, фидар Тауэр, Сыгъдæг Пётры Аргъуан æмæ æндæртæ. Лондоны метрополитен у дунейы рагондæр.
Лондон бынат кæны нулон меридианы.
1595
1595 १५९५ 1595
Лондон
left|thumb|300px|[[Вестминстеры галуан цæугæдон Темзæйы хуссар былæй. Лондон, 2007-æм азы февраль.]]
Фиппаинæгтæ
* Категори:Мегаполистæ
Мисти (вулкан)
Ми́сти (El Misti) — вулкан Хуссар Америкæйы Перуйы территорийыл. Йæ бæрзæнд — 5822 м. 17 километры ныгуылæнырдæм лæууы Перуйы дыккаг сахар асмæ гæсгæ Арекипæ, йæ цæрджыты бæрц хæццæ кæны милуанмæ (2009). Сахары бирæ бæстыхæйттæ арæзт æрцыдысты Эль-Мистийы урс пироклистикон лæбырдтæй, уый тыххæй Ариекипæ арæх фæхонынц «Урс сахар». Цæугæдон Чили кæлы сахары уылты, æмæ ахизы Эль-Мистийы æмæ незаманы вулканон коплекс Чачанийы (6075 м) астæу каньоныл. Эль-Мистийæ хуссарырдæм лæууы вулкан Пичу-Пичу (5669 м).
thumb|left|Эль-Мистийы æмæ Арекипæйы спутниккæй конд къам Эль-Мисти — хуыст вулкан, фæстаг æдых вулканы сирвæзт регистрацигонд æрцыдис 1985-æм азы. Вулканон конусмæ гæсгæ Мисти у типикон стратовулкан, уыдонæн характерон у лавæйы лæбырдтыты æмæ хæлæн сирвæзтыты æртхутæгимæ радыгай ивд. Вулканæн ис æртæ концентрикон кратеры. Мидæггаджы ис кæсын фумаролон активондзинадмæ. XV æнусы вулканы тыхджын сирвæзт Арекипойы цæрджыты ассырда сахарæй.
1561-æм аз
Амардысты
Категори:1561
Мисти (вулкан)
Мидæггаг кратеримæ 1998-æм азы ссардæуыд æхсæз инкаг мумийы æмæ цалдæр артефакты. Уыдæттæ ссардта мæй куысты фæстæ экспедици кæцыйæн йæ разамонджытæ уыдысты Джон Рейнхард æмæ Хосе Антонио Чавес. Сарæггæгтæ æвæрд сты Андаг кувæндæтты музейы (Museo de Santuarios Andinos) Арекипæйы.
Кæс ноджы
Категори:Андты хæхтæ Категори:Андты вулкантæ Категори:Перуйы хæхтæ Категори:Перуйы вулкантæ
25 февралы
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Самцхе-Джавахет
Самцхе-Джавахет (სამცხე-ჯავახეთი) у бæстæ Гуырдзыстоны хуссары. Административон центр — Ахалцихе.
Æгкацатæ
Æгкацатæ (Агкацевы) сты ирон мыггаг.
Самцхе-Джавахет
Категори:Гуырдзыстоны регионтæ
Æгкацатæ
Фиппаинæгтæ
*
1596
1596 1596 १५९६
26 февралы
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Хохойтæ
Хохойтæ (Хохоевы) сты дыгурон мыггаг.
Равзæрд
Таурæгъмæ гæсгæ, Хохой, Биас æмæ Тохъау æфсымæртæ уыдысты. Сæ фыд та уыд Дзæхой. Куыд фæстагмæ Хохойы цот систы Хохойтæ, Биасы цот — Биастæ æмæ Тохъайы цот та — Тохъайтæ. Хохойтæ, Биастæ æмæ Тохъайтæ æрвадæлтæ сты.
Фиппаинæгтæ
*
1598
1598 १५९८
1562-æм аз
Амардысты
Категори:1562
1597
1597 १५९७ 1597
1599
1599 १५९९ 1599
1563-æм аз
Амардысты
Категори:1563
Цæхдзыд мæр
Цæхдзыд мæртæ арæх сты Андты Пунæйы регионы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Географи
Теуа
Теуа у дысæфтæгон цæрæгойты мыггаг.
Ла-Корунья
Фиппаинæгтæ
Категори:Галисийы сахартæ æмæ хъæутæ
Теуа
Категори:Дысæфтæгонтæ
23 февралы
23 февралы, иронау æртхъирæны мæйы 23-æм бон — азы 54-æм бон.
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
1601
1601 1601 १६०१
Æрчъынарет
Æрчъынарет кæнæ Æрдзынарæг (არკინარეთი) у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Къутæртæ, Цъæйтæ, Мæргъитæ. Цъæйтæ Хуссар Ирыстонмæ æрыфтыдысты Цæгат Ирыстоны Цъæйы комæй æмæ сæ мыггаджы равзæрд дæр баст у ацы комы номимæ. Мæргъиты мыггаг æрыфтыдысты Дзауы районы Тлийæ.
9 июны
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
1564-æм аз
Амардысты
Категори:1564
1600
1600 1600 १६००
Ирон фысджыты номхыгъд
Иронау чи фыста, уыцы фысджыты номхыгъд.
XXI-æм æнусы
* Категори:Номхыгъдтæ
22 февралы
22 февралы, иронау æртхъирæны мæйы 22-æм бон — азы 53-æм бон.
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
1603
1603 1603 १६०३ 1603
1565-æм аз
Амардысты
Категори:1565
1604
1604 1604 १६०४
21 февралы
21 февралы, иронау æртхъирæны мæйы 21-æм бон — азы 52-æм бон.
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
19 февралы
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
1605
1605 1605 १६०५
20 февралы
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
1607
1607 1607 १६०७
Шарлотт (Цæгат Каролинæ)
Шарлотт (Charlotte) у сахар АИШ-ы, штат Цæгат Каролинæйы æппæты стырдæр сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Каролинæйы сахартæ
1606
1606 1606 १६०६
Дæллагхъæу (Мæздæджы район)
Дæллагхъæу (Весёлое) у хъæу Цæгат Ирыстоны Мæздæджы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæздæджы районы цæрæнрæттæ
Дысæфтæгонтæ
Дысæфтæгонтæ кæнæ саджилсæфтæгджынтæ, къайсæфтæгджынтæ (, Парнокопытные) сты æхсырæйхæссæг цæрæгойты къорд.
Фиппаинæгтæ
*
Гёкчен, Сабиха
Сабиха́ Гёкче́н (Sabiha Gökçen; райгуырдис 1913-æм азы 22 мартъийы, Бурсæ — амардис 2001-æм азы 22 мартъийы, Анкара) уыдис Турчы фыццаг сылгоймаг-тæхæг, дунейы фыццаг сылгоймаг — æфсæддон тæхæг.
Сабиха уыдис Ататюрчы аст кæнгæ чызгæй иу. 1925-æм азы, чызгыл 12 азы куы цыдис, Ататюрк бæрæг кодта Бурсæйы сахар. Уым базонгæ ис чызджы биографиимæ æмæ, йе ’фсымæры барлæвæрдæй, Сабихайы йæхицæн чызг скодта. Турчы мыггæгты тыххæй закъон йæ тыхы куы бацыдис, уæд Ататюрк йæ чызгæн радта мыггаг Гёкчен (gök «арв»), фæлæ уыцы рæстæг Сабиха хæдтæхджытимæ ницы хуызы баст уыдис.
Фиппаинæгтæ
Категори:Турчы зындгонд адæм Категори:Бурсæйы чи райгуырдис, уыдон Категори:Анкарайы чи амардис, уыдон Категори:Дæсныйады фыццаг сылгоймæгтæ
Беркли (Калифорни)
Бе́ркли (Berkeley) у сахар АИШ-ы ныгуылæны, штат Калифорнийы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Калифорнийы сахартæ
Садонгом
Садонгом у ком Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Уый у Уæлладжыргомы хай.
Литературæ
*
Мыдыбындз
Мыддарды куыстæн цы стыр нысаниуæг ис хъæууон хæдзарады, ууыл бирæ фыстæуы мыхуыры. Мыд бирæ низты ныхмæ кæй у, уый бæстон æмбæрстгонд у алы адæймагæн дæр. Уый сбæлвырд кодта нæ медицинæ дæр æмæ сиды алы мыдгæс, алы цæрæгмæ дæр, цæмæй стыр хъусдард аздахой ацы ахсджиаг хъуыддаг райтынг кæнынмæ. Æмæ нæ мыдгæстæ дæр фæстаг рæстæджы ноджы егъаудæр хъусдард аздæхтой мыддарды куыст райтынг кæнынмæ æмæ сæ иузæрдион куысты руаджы сæ чыргъæдтæй райсынц дзæвгар мыд.
Гуылтæ
Мыдгæстæ сæ зæрдыл хъуамæ дарой, зæронд гуылты раивын кæй хъæуы, уый. Уымæн æмæ зымæджы иуæй-иу фæлгæттыл фæзыны рæмпæг дæр, стæй æнæуи дæр ныссау вæййынц æмæ сыл афтæмæй зивæгæй фæбадынц мыдыбындзытæ. Ахæм гуылтæн сæ чыртæ дæр слыстæг вæййынц æмæ сæ уый тыххæй ивын хъæуы æрвылаз дæр.
Цæугæ мыддард
Мыдгæстæй кæй фæнды фылдæр мыд райсын, уый сæ ласынц хуыздæр хизæнуæттæм, æфцæгрæбынтæм, алыгъуызон дидинджытæ парахатæй кæм ис, ахæм ранмæ æмæ мыддарды зынаргъ продукци райсынц фылдæр.
* Категори:Хъæууон хæдзарад
Дæллаг Къоз
Дæллаг Къоз (ქვემო ქოზი) у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Къуыдаргомы.
Цардысты дзы Габутæ, Хъæцмæзтæ, Хуыгатæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ Категори:Къозы ком
Габровойы облæст
Габровойы облæст (Област Габрово) у Болгарийы облæст бæстæйы центры. Йæ сконды 4 хъæубæстæйы ис: Габрово, Севлиево, Дряново æмæ Трявнæ.
Административон центр — сахар Габрово.
Облæсты территорийы фæзуат у 2023 км², цæрджыты нымæц — 137 461. Куыстхъом адæмæй 5,6% сты æгуыст.
Афæдзы растæмбис температурæ — 10 °C. Иуæй-иу ран хæхтæ митæй æмбæрзт баззайынц афæдз 110 боны дæргъы. Хъæддаг æрдз у хъæздыг, уымæн цуанонтæ æрбацæуынц Габровойы облæстмæ суанг фæсарæнтæй дæр.
Облæсты сæйраг индустрийы къабæзтæ сты арæзтад, къахæн индустри, раконды индустри. Индустриалон артдзæст у Севлиевойы хъæубæстæ (кондады 52,5%). Хъæууон хæдзарад облæсты нæ райтынг, уый тыххæй æмæ хæххон у, бæзнаг мæр дзы кадавар.
Болгари æмæ Уæрæсейы истори тынг ахсджиаг фарс уыд Шипкæйы æфцæджы хъахъхъæнынад (1877 азы дыккаг æмбис) — уыцы æфцæг Габровойæ 22 км хуссарырдæм у. Æрвылаз 3 мартъийы Шипкæйы æфцагыл болгайраг патриоттæ мысынц, Болгарийы хæдбардзинады сæрвæлтау чи фæмард, уыдоны нæмттæ.
2003 азы 3 мартъийы (Сан-Стефаны бадзырдыл къух æрфыссыны бон), Болгарийы ссæрибарыл 125 азы куы сæххæст, бæрæгбонмæ æрбацыд Уæрæсейы президент Владимир Путин дæр, йæ болгайраг коллегæ Георгий Пырвановы хонæгæй.
Фиппаинæгтæ
*
Цæцæн
Цæцæн, Цæцæны Республикæ (Нохчийн Республика, Нохчийчоь, Чеченская Республика, Чечня) у Уæрæсейы республикæ Цæгат Кавказы, æрбынат кодта Мæхъхъæл, Цæгат Ирыстон, Стъараполы край æмæ Дагъистаны ’хсæн, хуссары та у æмарæн Гуырдзыстонимæ. Цæцæны сæйраг сахар у Грозна. Республикæйы сæргълæууæг у Рамзан Кадыров.
Республикæйы фæзуат у 16 мин км². Цæрынц дзы 1,5 милуан адæймаджы (2021), уыдонæй сахарты — 35,3%.
Фиппаинæгтæ
*
1608
1608 1608 १६०८
69-æм аз
Амардысты
60er
1609
1609 1609 १६०९
Бремен
Фиппаинæгтæ
Категори:Германы сахартæ
1568-æм аз
Амардысты
Категори:1568
Къоз
Къоз:
1610
1610 १६१० 1610 १६१०
Зоологи
Зоологи (ζῷον — «цæрæгой» æмæ — «ахуырад») у биологийы къабаз, цæрæгойтæ чи иртасы, ахæм.
*
Слонатæ
Слонатæ (Слоновы, Ilal ) сты ирон мыггаг.
Литературæ
*
Шербрук
Шербрук (Sherbrooke) у сахар Канадæйы. Ис Квебечы провинцийы хуссары.
1569-æм аз
Амардысты
Категори:1569
Шербрук
Фиппаинæгтæ
Категори:Квебечы сахартæ
10 июны
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Хæдарцатæ
Фиппаинæгтæ
*
1613
1613 1613 १६१३
1612
1612 1612 १६१२
1570-æм аз
Амардысты
Категори:1570
1614
1614 1614 १६१४
Айлартæ
Равзæрд
Мыггаг равзæрд Ос-Бæгъатыры фырт Цъæхилы астæуккаг фыртæй Уæлладжыры комы, Урсдоныхъæуы. Айлартæ ацы хъæуы цæргæйæ сбирæ сты, æмæ сæ иуæй-иутæ зæххагур фæцыдысты æндæр рæттæм. Афтæмæй Айларты мыггагæй фæзынди Цъæйы, Арвыкомы, Хуссар Ирыстоны, Дыгургомы. Айлартæн хæстæг мыггæгтыл нымайынц Дзугатæ æмæ Æмбалты. Айларты мыггагæй Дыгуры коммæ чи æрбалыгъд, уыцы лæг, дам, Цъæйы кæйдæр амардта æмæ йæ туджджынтæй йæхи бафснайдта Дыгуры комы. Ам æрцард Хонсары хъæуы, ус ракуырдта æмæ ссис бындурон цæрæг. Фæстæдæр йæ цæуæтæй бирæтæ алыгъдысты Дымтæм, уырдыгæй та Къорамæ.
Литературæ
*
Гаглойты Федыр
Гаглойты Захары фырт Федыр (райгуырдис 1913-æм азы — амардис 1983-æм азы) у ирон фыссæг. Гафез, зæгъгæ, ахæм номæй дæр зындгонд.
Йæ уацмысты ’хсæн «Уæ бонтæ хорз, адæм!» (колхозон царды тыххæй) æмæ æндæртæ.
Фæсномыг
Йæ фæсномыг арæзт у йæ мыггаг, йæ ном æмæ йæ фыды номæй: Га — Гаглойты, Фе — Федыр, З — Захар = Гафез.
Цардафыст
Гафез райгуырди Бакуйы. Йæ фыд уыди нефтгуырæнты кусæг. 1918 азы ралыгъди Хуссар Ирыстонмæ. Ам Федыр каст фæци педтехникум, стæй та пединститут. Уый фæстæ куыста хъæууон скъолайы директорæй, газет «Коммунист»-ы редакцийы.
Фыдыбæстæйы Стыр хæсты райдайæны ацыд æфсадмæ, хæцыди Хъырымы фронты. Йæ хъæбатырдзинады тыххæй йын саккаг кодтой Сырх Стъалыйы орден, æндæр хæрзиуджытæ. Хæсты уæззау цæф фæцис æмæ дыккаг къорды инвалидæй сыздæхт Ирыстонмæ. Куыста газет «Коммунист»-ы редакцийы, журнал «Фидиуæджы» редакторæй, Гуырдзыстоны Фысджыты цæдисы Хуссар Ирыстоны хайады бæрнон секретарæй. Амарди 1983 азы.
Гафез джиппы рауагъта 20 чиныджы бæрц. Сæ сæйрагдæртæ сты «Фарн» (1952), «Уацмыстæ» (1955), «Тулдзы къох» (1956), «Дзаджейы рухс» (1961), «Поэмæтæ» (1963), роман «Уæ бонтæ хорз, адæм» (1966), «Цардбæллон» (1974), «Фыды артдзæст» (1983) æмæ æндæртæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон фысджытæ Федыр Категори:Ирæттæ Фыдыбæстæйы Стыр хæсты
1615
1615 1615 १६१५
Пелитæ
Фиппаинæгтæ
*
Веллингтон
Веллингтон (Wellington) у Ног Зеландийы сæйраг сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ног Зеландийы сахартæ
Зылын дуар
Зылын дуар кæнæ Зылындуар уыдис хъахъхъæнæн амаддзаг Къасарагомы.
Æрвитæнтæ
Категори:Ирыстоны истори Категори:Къасарагом
Асткъахыг
Асткъахыг (Octopoda; Осьминоги) у денджызы цæрæг къахсæр моллюск.
Ахуыргæндтæ раиртастой, асткъахыг тынг зондджын цæрæгой кæй у, уый. Уымæн ис канд цыбыр нæ, фæлæ дæргъвæтин мысæнуат дæр. Йæ нервыты системæ у тæккæ вазыгджындæр æндæр æнæрагъыстæг цæрæгойты ’хсæн.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Мæздæг
Мæздæг (Моздок, Мэздэгу) у Цæгат Ирыстоны Мæздæджы районы административон центр.
Истори
Сахары бындур æвæрд æрцыд 1759-æм азы, сахары статус та Мæздæг райста 1785-æм азы.
Цæрджытæ
Цæрынц дзы 41,5 мин адæймаджы (2021). Йæ цæрджыты нымæцмæ гæсгæ республикæйы ахсы дыккаг бынат.
Сæ адамы хаттмæ гæсгæ мæздæггæгтæ сты уырыссаг (хъазахъхъимæ хынцгæйæ) — 62,73%, ирон (уыдонæй бирæ дыгурон) — 7,66%, сомихаг — 6,12%, хъуымыхъхъаг — 4,55%, цæцæйнаг — 4,25%, кæсгон — 3,16% æмæ корейаг — 2,39%.
Инфраструктурæ
Мæздæджы ис дæс астæуккаг скъолайы, музыкалон скъола, бæстæзонæн музей, театр. Сахармæ ’ввæхс стыр æфсæддон аэродром.
Фиппаинæгтæ
*
Адæмон музыкæ
Адæмон музыкæ (кæнæ фольклорон, Folk music) у адæмы музыкалон æмæ поэтикон сфæлдыстад.
Категори:Музыкалон жанртæ
Мао Цзэдун
Ма́о Цзэду́н (1893 азы 26 декабры — 1976 азы 9 сентябры) — XX æнусы Китайы паддзахадон æмæ политикон архайæг, китайаг коммунизмы сæйраг теоретик.
1617
1617 1617 १६१७ 1617
1571-æм аз
Амардысты
Категори:1571
Мао Цзэдун
Æрыгон куы уыд, бацыд Китайы коммунистон партийы рæнхъытæм, 1930-æм азты та разамынд лæвæрдта провинци Цзянсийы коммунистон районтæм. Йæ хъудымæ гæсгæ, Китайы хъуыди сæрмагонд коммунистон идеологи, раззагдæр роль хъæууæттæн чи дæтты, ахæм.
1949-æм азы Мао Цзэдун расидти Китайы Адамон Республикæйы сæвзæрд. Уыцы паддзахады разамонæг уыди йæ амæлæты бонмæ.
Маойы къухы бафтыд йæ бæстæ баиу кæнын, кусæг адæмы цард цыдæр фæхуыздæр кæнын, фæлæ уыцы иу рæстæг политикон террор æмæ культурæйы хауын уыдысты карз.
Стырфæз
Стырфæз у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Стырфæзы цур ис стыр обау, уый хонынц Царциаты къæдзæх.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
1572-æм аз
Амардысты
Категори:1572
1618
1618 1618 १६१८ 1618
Монток
Монток (Montauk) у АИШ-ы чысыл сахар. Ис Лонг-Айленды скæсæны.
Фиппаинæгтæ
Категори:Нью-Йорчы сахартæ
Бабыз
Бабыз (Anatidae) у мæргъты бинонад. Бабызтæй сæ фылдæр ленкгæнæг мæргътæ сты. Хæрынц алыхуызон хæринаг: кæсæгтæ, дæлдон зайæгойтæ, сасчытæ, нæу æмæ хор.
Кæс ноджы
Категори:Мæргътæ
Диакъонтæ
Диакъонтæ (Диаконовы, Дьяконовы, Дяконовы, Диаконашвили) сты ирон мыггаг.
8 ноябры
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Сæгъысыф
Сæгъысыф (Lonicera, Жимолость) у зайæгойты мыггаг.
Диакъонтæ
Литературæ
*
Сæгъысыф
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
1573-æм аз
Амардысты
Категори:1573
Бабызвындз
Бабызвындз (Ornithorhynchus anatinus) у чысыл цæрæгой, йæ царды стыр хай доны чи ’рвиты.
Бабызвындзтæ сæ лæппынтæ нæ ныййарынц, фæлæ æйччытæ æфтауынц, кæд æхсырæйхæсгæ цæрæгойтæ сты, уæддæр.
Бабызвындзтæ цæрынц æрмæст скæсæйнаг Австралийы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
1619
1619 1619 १६१९ 1619
1620
1620 1620 १६२०
1574-æм аз
Амардысты
Категори:1574
Бурцъиу
Бурцъиу (, Обыкновенная иволга) у чысыл маргъ, зындгонд у йæ бур буарæй (хуыйны дæр афтæ уымæ гæсгæ) æмæ йæ зарынæй.
Категори:Мæргътæ
1621
1621 1621 १६२१ 1621
Ног Бæтæхъойыхъæу
Ног Бæтæхъойыхъæу у хъæу Цæгат Ирыстоны Рахизфарсы районы. Бындурæвæрд æрцыдис 1921-æм азы.
1622
1622 1622 १६२२ 1622
21 июны
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Провинстаун
Провинстаун (Provincetown) у Массачусетсы сахар.
Болгарийы растуырнæг еклези
thumb|350px|right|Сыгъдæг Александр Невскийы кафедралон аргъуан [[Софияйы]] Болгарийы растуырнæг еклези (Българска православна църква) — автокефалон бынæттон растуырнæг чырыстон еклези. Еклезийæн разамынд дæтты Болгарийы патриарх æмæ Сыгъдæг синод.
thumb|200px|left|Болгарийы еклезийы сауджын
Æддаг æрмæг
Категори:Еклезитæ Категори:Чырыстон дин Категори:Болгари
Пуризм
Пуризм (сыгъдæгизм) у, æвзаджы æрбайсгæ дзырдтæ къаддæр куыд уой, ацы уавæрмæ тырнæг змæлд.
Сæ пуризмæй зындгонд сты араббаг, исландиаг æмæ тамилаг æвзæгтæ. Æндæр æвзæгты пуризм дæргъвæтин политикæ нæ, фæлæ революцион процесс уыди — зынгæдæр дæнцæг у туркаг æвзаг. Бирæ æвзæгтæн сæ рæзынады иу къæпхæн уыди пуризмы фазæ (ахæмты ’хсæн дзуттаг, финнаг, хорватаг æмæ эстойнаг æвзæгтæ), фæстæдæр уыдон уыцы хъуыддагыл фæромыл сты. Ис иуæй-иу ахæм æвзæгтæ дæр, кæцыты пуризмы хъуыдытæн зынгæ нысаниуæг нæй: англисаг, польшæйаг, уырыссаг, япойнаг.
Пуризм æрмæст æрбайсгæ дзырдты ныхмæ (лексикон пуризм) нæ вæййы, фæлæ ис æм æндæр хуызтæ дæр:
Пуризм вæййы энтузиастты идейæ æмæ паддзахадон политикæ дæр.
Категори:Æвзагзонынад Категори:Æвзаджы политикæ
Хъазахтæ
Фиппаинæгтæ
Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
1623
1623 1623 १६२३
8 январы
8 январы, иронау тъæнджы мæйы 8-æм бон — азы 8-æм бон.
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Кигали
Кига́ли (Kigali) у Руандæйы сæйраг сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Руандæйы сахартæ
Цъæриттæ
Цъæриттæ кæнæ Цъæриттатæ (Царитовы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Дзæллыхъо
Дзæллыхъо (Дзэлыкъуэ къуажэ, Залукокоаже) у хъæу Кæсæг-Балхъары, Золкæйы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Золкæйы районы цæрæнрæттæ
1624
1624 1624 १६२४ 1624
1625
1625 1625 १६२५
1575-æм аз
Амардысты
Категори:1575
1576-æм аз
Амардысты
Категори:1576
Æхсырæйхæсджытæ
Æхсырæйхæсджытæ, иууон нымæц: æхсырæйхæсгæ , æхсырæйхæссæг (, Млекопитающие) — йæ лæппынты æхсырæй чи хæссы, уыцы цæрæгойты кълас.
Фиппаинæгтæ
*
11 июны
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
789-æм аз
Амардысты
Категори:789
Марохкæн
Марохкæн кæнæ ма-рох-кæн (Myosotis, Незабудка) у зайæгойты мыггаг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Кировы район
Кировы районы у Цæгат Ирыстоны районтæй иу. Йæ фæзуат у 360 кв. км. Районы административон центр у Елхот.
Фиппаинæгтæ
*
Мегрели æмæ Уæллаг Сари
Мегрели æмæ Уæллаг Сари (Суан) (სამეგრელო-ზემო სვანეთი — Самегрело æмæ Земо-Сванети) у регион (мхаре) Гуырдзыстоны ныгуылæны. Регионы административон центр — Зугдиди.
Гæлæбу
Гæлæбутæ кæнæ хæрвбазырджынтæ (Lepidoptera, Чешуекрылые) — стыр æмæ хъулон базыртæ кæмæн ис, ахæм тæхæг сасчыты къорд.
Фиппаинæгтæ
*
Бостон
Бо́стон (Boston) у сахар АИШ-ы цæгат-скæсæны, штаты Массачусетсы сæйраг сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Массачусетсы сахартæ
1577-æм аз
Амардысты
Категори:1577
1627
1627 1627moi nanca 1627 १६२७
Æргъайонтæ
Æргъайонтæ (Salmonidae, Лососёвые) сты кæсæгты бинонад.
Фиппаинæгтæ
Категори:Кæсæгтæ
1578-æм аз
Амардысты
Категори:1578
1628
1628 1628 १६२८ 1628
Æгъуызарты Æхсарбег
Æгъуызарты Тæтæрхъаны фырт Æхсарбег (райгуырдис 1922-æм азы Зджыды — амардис 1994-æм азы 11 ноябры) у ирон фыссæг.
Райгуырдис зæхкусæг бинонты ’хсæн, 1924-æм азæй цардис Ставд Дурты, 1935-æм азæй та Алагиры.
Æхсарбег къорд азы фæкуыста Цæгат Ирыстоны телеуынынады сæргълæууæгæй. Йæ уацмысты ’хсæн зынгæ бынат ахсынц романтæ «Куырды фырт», «Хурхæтæны» æмæ æндæр уацмыстæ.
1629
1629 1629 १६२९ 1629
Æгъуызарты Æхсарбег
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон фысджытæ Æхсарбег Категори:Алагиры районы чи райгуырдис, уыдон
Бурхъусгалм
Бурхъусгалм кæнæ донгалм, хоргалм, , зæринсæр (Natrix Natrix, Обыкновенный уж) у æнæмарг калм, æппæт Европæйы бирæ рæтты чи цæры, суанг Скандинавийы дæр.
Бурхъусгалмæн йæ ном сæвзæрдис, йæ «хъусты» цы бур стъæлфытæ сты, уыдон тыххæй. Йæ буар вæййы морæхуыз, цъæх кæнæ сау, буары дæллаг фарс ирддæр вæййы. Дæргъмæ вæййынц 120 сантиметры онг (айкæй куы райгуырынц, уæд æрмæст 18 сантиметры сты).
Бурхъусгалмытæ бирæ рæстæг æрвитынц доны, хæрынц хæфсытæ (стæм хатт кæсæгтæ æмæ мыстытæ дæр).
Ацы калм адæймагæн ницы зиан хæссы. Марг ын куы нæй, æмæ уый тыххæй йæхи хъахъхъæнынмæ тæрсын кæны: йæ сæр размæ æрбаппары, афтæмæй йæ дзыхх дæр гом нæ кæны.
thumb|230px|Бурхъусгалмы сæр
Фиппаинæгтæ
Категори:Кæлмытæ
1579-æм аз
Амардысты
Категори:1579
1630
1630 1630 १६३० 1630
Гæккуыритæ
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
1631
1631 1631 १६३१
1632
1632 1632 १६३२
1580-æм аз
Амардысты
Категори:1580
Доны ацц
Доны ацц кæнæ доны уæрцц, (Charadrii, Кулик) у мæргъты дæлкъорд.
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæргътæ
Истад
Истад (Ystad) у сахар Швецийы Сконейы провинцийы, Истады коммунæйы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Сконейы цæрæнрæттæ Категори:Швецийы сахартæ
1633
1633 1633 १६३३
Алматы
Алматы, Алма́-Ата́ (Алматы) у Хъазахстаны æппæты стырдæр сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хъазахстаны сахартæ
Къумбултæ
Къумбултæ у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы.
Истори
Аци гъæуи географион бунати туххæй финстан нæ æрмæги. Æвæрд æй Донифарси гъæумæ хæстæг æ хонсар-хорнигулæн æрдиги бæрзонди. Ес си рагон мæсуги ихæлддзæгтæ, æ алли фарс ба берæ рагон историон æма архитектурон циртдзæвæнтæ: уобæйттæ, циртитæ æма цæрæн хæдзæртти ихæлддзæгтæ. Дессагдæр ба æй, Къумбултæмæ хæстæг, адæм «Багъайтæ» ке хонунцæ, еци бунат. Фиццаг цæргутæ, дан, Къумбулти гъæуæй раздæр æрцардæнцæ Багъайти. Ами, дам, цардæнцæ нарти адæм дæр. Уомæн бæрæггæнæн бавдесунцæ Багъайти минкъий лигъз æрдозæ: ци дортæ си ес, уони адæм нимайунцæ Нарти нихæсбæл. Ами, дан, рæстæгæй-рæстæгмæ сæ унаффитæ федар кодтонцæ Нарти хестæртæ. Ахургæндтæ Багъайти иссердтонцæ еу цирти зингæй сугъд адæймаги бауæргъæдтæ (æстгутæ æма дзаумæуттæ — хъæппæлтæ). Еци сугъдтити истори абони бæлвурдæй неке ма зонуй. Еуетæ дзорунцæ, зæгъгæ, рагон цæргути фæткæ уотæ адтæй, сæ мæрдтæ содзгæ кодтонцæ, иннетæ ба зæгъунцæ, зæгъгæ, сæ мæрдтæ сугътонцæ æма син сæ фунук æма æвзалу ба æмбарзтонцæ арф къагъди еминæ æма халери незтæй фæййервæзуни туххæй.
Хъæдгæрон
Хъæдгæрон (Кадгарон) у Цæгат Ирыстоны Æрыдоны районы хъæу. Нæ рæстæджы йæ алыварс дæр сты хуымтæ.