cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Депо «Пилæйы Зиллакк»
53.1425°N, 16.75222°W
Æддаг æрмæг
Категори:Польшæйы транспорт
Цигайнаг интеграцийы декадæ
Цигайнаг интеграцийы декадæ (дæсазон æмгъуыд) у сæрмагонд программæ европæйаг цигайнæгты цард фæхуыздæр кæнынæн. Саразтой уыцы программæ авд паддзахады: Болгари, Венгри, Македони, Румыни, Серби æмæ Черногори, Хорвати æмæ Чехи; æппæт уыдоны цæрынц бирæ цигайнæгтæ.
Цигайнаг адæмы дæсазон райдыдта 2005-æм азы.
Категори:Цигайнаг адæм Категори:Европæ
145-æм аз
Амардысты
Категори:145
Небраскæ
Фиппаинæгтæ
*
Новосибирск
Новосибирск у Уæрæсейы сахар, Новосибирсчы облæсты административон центр. Цæрынц дзы 1,6 млн адæймаджы (2020). Лæууы цæугæдон Обы былыл.
Сахары кусы Уæрæсейы зонæдты академийы сыбираг хайад.
Фиппаинæгтæ
Категори:Новосибирсчы облæсты сахартæ Категори:Цæугæдон Обыл сахартæ Категори:Мегаполистæ
Кортес, Эрнан
Фернандо Кортес Монрой Писарро Альтамирано (Fernando Cortés Monroy Pizarro Altamirano, райгуырдис Медельины, Бадахосы провинци, 1485-æм азы — амардис Кастильеха-де-ла-Куэстæйы, Севильяйы провинцийы, 1547-æм азы 2 декабры), фылдæр æй зонынц ахæм номæй: Фернандо, Эрнандо, Фернан кæнæ Эрнан Кортес (Hernán Cortés) — испайнаг конкистадор, тыхæй байста Мексикæ æмæ ныддæрæн кодта ацтекаг паддзахад. Паддзах Карл V ын радта маркизы титул (Marqués del Valle de Oaxaca).
Кортесы руаджы европæйæгтæ 1520-æм азтæй пайда кæнынц ваниль æмæ шоколадæй.
Цардафыст
Эрнан Кортесы царды хабæрттæ сты кадавар, уый охыл историктæн зын у ацы ахсджиаг историон адæймагæн æххæст аргъ скæнын.
Кортес райгуырдис мæгуыр испайнаг уæздан лæджы (идальгойы) хæдзары. Йæ къухы бафтыдис Саламанкæйы университетмæ бацæуын, фæлæ дыууæ азы йеддæмæ дзы нæ фæахуыр кодта. Йæ ахуыры рæстæг базыдта латинаг æвзаг æмæ барады тыххæй цыдæртæ (уый йæ фæстæдæры фыстæджытæй зыны).
1506-æм азы ацыдис Ног Дунемæ, Санто-Домингойы æрыгон Кортесæн радтой колонисты статус æмæ йæхи хæдзар аразыны бар (репартимьенто). Лæппу уыдис губернатор Овандойы дард хион, æмæ йæ уый снысан кодта сахар Асусæйы нотариусæй.
1510-æм азы Кортес баиу ис, Диего Веласкесы разамындæй Кубæ бацæхсынмæ чи цыдис, уыцы балимæ. Балы службæ кодта куыд хæзнадар, æргътæ кодта стыгъд хæзнатæ æмæ сæ фæндзæм хай æрвыста Испанийы къаролæн. Кубæйы Эрнан Кортес схъæздыг ис æмæ дзы баззадис цæрынмæ.
Фыццаг наутыл бахæццæ сты Юкатаны былмæ, стæй цæугæдон Табаскойы донæфтæнмæ. Уырдыгæй сурзæххыл фæцыдысты бæстæйы астæумæ, ссардтой сæхицæн цæдисонтæ æмæ 16 августы бахæцццæ сты ацтекты сæйраг сахар Теночтитланмæ.
1540-æм азы Европæмæ æрыздæхтис æмæ Америкæмæ никуы ма цыдис. Бацархайдта 1541-æм азы экспедицийы Алжирмæ, фæлæ уыцы хæстон операци нæ фæрæстмæ.
Амард æмæ ныгæд и Испанийы, Севильяйы сахары. Фæстæдæр йæ мард æппынкъаддæр аст хатты æндæр ранмæ равæрдтой, ныртæккæ Кортесы ингæн у Мексикæйы, йæ фæстаг фæндонмæ гæсгæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Конкистадортæ Категори:Испанийы истори Категори:Мексикæйы истори Категори:Бадахосы провинцийы чи райгуырдис, уыдон
Сантæ-Крус (провинци, Аргентинæ)
thumb|right|300px|Сантæ-Крус thumb|right|300px|[[Цъити]] Сантæ-Крус (Santa Cruz) у провинци Аргентинæйы хуссары.
Категори:Аргентинæйы провинцитæ
Шахмæттæ
Шахмæттæ — уæлыстъол логикон хъазт, кæцы йæхи мидæг æмиу кæны аивад, зонад æмæ спорты элементтæ. Ацы хъазт бирæ рæстæджы дæргъы нымад цыди æрмæст уæлдæр æхсæнады ирхæфсæныл (ома, уæздæтты хъазтыл). Сæвзæрди æхсæзæм æнусы Индийы æмæ-ма абоны онг дæр ахсджиаг бынат ахсы хъæзтыты ’хсæн.
Фæхъазынц дзы дыууæйæ бæлвырд уагæвæрдтæм гæсгæ. Æрвылаз æххæстгонд цæуынц бирæ æхсæнадæмон æмæ æндæр ерыстæ шахмæттæй. Бирæты цæстæнгасмæ гæсгæ шахмæттæ ахъаз сты зонды куыст, мысæн æмæ сфæлдыстадон хъуыдыйады рапарахатæн.
Сæвзæрд
Ал-Бируни йæ чиныг «Инди»-йы ныффыста рагон цымыдисаг таурæгъ. Уыцы таурæгъмæ гæсгæ шахмæттæ ’рхъуыды кодта иу индиаг брамин. Æмæ йе ’рымысты тыххæй раджайæ ’рдомдта ницæййаг мызд: йæ ног хъазты хъазæн фæйнæгыл цал бацыдаид, уал мæнæуы нæмыджы. Фыццаг чырæджы хъуамæ æвæрд æрцыдаид иу нæмыг, дыккаджы — дыууæ, æртыккаджы — цыппар æмæ а.д. Куыд рабæрæг ис, афтæмæй æнæхъæн дунейы дæр уыйбæрц мæнæу не ’рæмбырд уыдаид. Рауади дзы уыйбæрц, æмæ дзы байдзаг кæнæн уыдаид, 180 км³ бæрцуат кæмæн ис, ахæм хордон.
Ныр-ма йæ чи зæгъдзæн, уыдис уыцы хъуыддаг, æви нæ, фæлæ шахмæттæ Индийы кæй сæвзæрдысты, уый у бæлвырд.
Æхсæзæм æнусы райдианы цæгат-хурныгуылæйнаг Индийы сæвзæрди, шахмæттæм хæстæгдзинад чи дары, ахæм хъазт — чатурангæ, зæгъгæ. Хуызæй хъазт уыди шахмæтты хуызæн, фæлæ сæ хицæн кодта дыууæ миниуæгæй: хъазджытæ уыдысты дыууæ нæ, фæлæ цыппар (хъазыдысты дыууæгæйттæй къай къайы ныхмæ); хъазты цыд баст уыди хъазæн хъулты æхстимæ. Алы хъазæгæн дæр дæлбариуæг кодтой фæйнæ цыппар фигурæйы (ладья, бæх, пыл, паддзах) æмæ фæйнæ цыппар пешкæйы. Бæх æмæ паддзах цыдысты шахмæтты куыд цæуынц, афтæ, фæлæ уæдыккон ладья æмæ пыл сæ нырыккон æрвадæлтæй уыдысты бирæ лæмæгъдæр. Ферзь дзы бынтон нæ уыдис. Хъазт рамбулынæн хъуыдис знаджы æфсад ныццæгъдын.
Араббаг рацарæзт
Араббаг дунейы шахмæттæ тынг рапарахат сты, 847 азы фæзынди фыццаг чиныг шахмæтты теорийы тыххæй (йæ авторы ном уыд Аль-Алли).
*
Лужков, Юрий Михаилы фырт
Лужков, Михаилы фырт Юрий (райгуырдис 1936-æм азы 21 сентябры Мæскуыйы — амардис 2019-æм азы 10 декабры Мюнхены) уыдис Мæскуыйы дыккаг мэр (1992—2010).
Хъæдысæр (Тлигом)
Хъæдысæр у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Тлигомы.
Лужков, Юрий Михаилы фырт
Æддаг æрмæг
Категори:Мæскуыйы мэртæ
Хъæдысæр (Тлигом)
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Дзассохтæ.
Тырымылы
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Хъæдысæр (Тлигом)
Мыггæгтæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ Категори:Тлигомы хъæутæ
146-æм аз
Амардысты
Категори:146
Кæрог
Кæрог, , кæурæги (Bunias, Свербига) у иуазон, дыууæазон кæнæ бирæазон зайæгойты мыггаг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Конакри
Конакри́ (Conakry) у Гвинейы сæйраг сахар. Цæрынц дзы 1,66 млн адæймаджы (2014).
Категори:Гвинейы сахартæ
147-æм аз
Амардысты
Категори:147
Сыгъдæг Патрик
Сыгъдæг Па́трик (St.Patrick, Saint Patrick, Sanctus Patricius, Patricus, Naomh Pádraig) — чырыстон уас, Ирланди æмæ Нигерийы бардуаг. Кадылдард у католицизм æмæ хицæн протестантон еклезиты (зæгъæм, англикайнаджы, пресвитериайнаджы, лютерайнаджы); растуырнæг еклезиты йын æрмæст иу-цалдæр æхсæнады куывдæуы, æгас растуырнæг (православон) еклезитæй йын кад кæныны фарста нырма н’ аскъуыдздзæг ис.
Сыгъдæг Патричы номыл æппæт дунейыл дæр бирæ аргъуантæ ис конд, сæ номддзыддæр у Сыгъдæг Патричы стыр аргъуан Дублины, 1191-æм азы амад. XVIII æнусы стыр аргъуаны сæйраг клирик уыди фыссæг Джонатан Свифт.
Сыгъдæг Патричы бон
Кæнынц æй 17 мартъийы Ирландийы, Цæгат Ирландийы æмæ куыд паддзахадон бæрæгбон Канадæйы провинци Ньюфаундленд æмæ Лабрадоры; æндæр бæстæты та ацы бон пабты кæнынц фылдæр, зырхыны тыххæй.
Йæ боны хъуамæ дардæуой кæрдæгхуыз пысултæ (Чикагойы ма цæугæдон дæр куы сзæрæ кæнынц). Фæлæ йæ райдианæй, суанг XVII æнусмæ, цалынмæ 1798 азы растады афон ирландаг салдæттæ сæ уæлæ кæрдæгхуыз униформæ не скодтой, уæдмæ Патричы хуызыл нымад уыди копрадзхуыз.
Катандзаро
Катандзаро (Catanzaro) у сахар Италийы хуссары, Калабрийы сæйраг сахар. Лæууы Ионион денджызы былыл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Калабрийы сахартæ
Сандино, Аугусто Сесар
Аугусто Сесар Сандино Кальдерон (Augusto César Sandino; 1895 18 майы — 1934 21 февралы) уыд никарагуæйаг политикон архайæг, национ-сæрибаргæнæг хæсты раздзог. Йæ фыд уыд бонджын зæхкусæг Грегорио Сандино, йæ мад та — мæгуыр кусæг сылгоймаг.
1921 азы Аугусто Сандино Консервативон партийы зындгонд архайæджы фырт, чысыл ма бахъуыд, амардта, уый йæ мады ралгъыста, æмæ уый тыххæй. Уый фæдыл Сандинойы бахъуыд бæстæйæ ацæуын. Уый царди Гондурас, Гватемалæ æмæ Мексикæйы. Йæ фыды фæндæй 1926 азы раздæхт Никарагуæмæ (уæдмæ йæ фыдракæнды ивгъуыдад фæци).
Никарагуæйы уый бацыд оппозицимæ. Æндæр растджытимæ йæ къухы бафтыд АИШ-ы æфсад бæстæйæ ацæуын кæнын. Фæлæ фæстæдæр гадзрахатæй йæ бацæхста Анастасио Сомосæ Гарсиæ æмæ йæ амардта.
Сандинойы ном хæста Национ сæрибаргæнæг сандинистты фронт, 45 азы фæстæ уыцы змæлд Сомосæты диктатурæ аппæрста.
Цъус (зайæгой)
Цъус, у кæрдæг зайæгойы ном.
Сандино, Аугусто Сесар
Фиппаинæгтæ
Категори:Революционертæ Категори:Никарагуæйы политиктæ Категори:Социалисттæ Категори:Никарагуæйы чи райгуырдис, уыдон
Цъус (зайæгой)
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Сыгъдæг Патрик
Сыгъдæг Патричы бон
*
Хъу­гом (Тлигом)
Хъу­гом у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Тлигомы.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Мæргъитæ.
Серравалле
Серравалле (Serravalle) у сахар-комуннæ (кастелли) Сан-Маринойы цæгаты.
Категори:Сан-Маринойы сахартæ
Æвзагзонынад
Æвзагзонынад (æвзагахуырад дæр, лингвистикæ дæр) у, æвзæгтæ чи иртасы, ахæм зонад.
Æвзагзонынадæн йæ иртасинаг у:
Æвзаг иртасынæн цæттæ нæу, лингвист æвзаджы системæ ныхасы факттæй рацаразы. Ныхасы архайды фæстиуæгæн фæзынынц тексттæ — гъе тексттæ иртасынæй базонæн и æвзаджы структурæ. Иуæй-иу хатт системæйы хицæн хæйттæ сбæлвырд кæнынæн аразынц лингвистикон эксперименттæ дæр.
Æвзагзонынады иртæстытæ ахъаз сты æвзæгтæ ахуыр кæнынмæ, кæссын-фыссыны зонындзинæдтæ парахат кæнынмæ, дзырдуæттæ æмæ тæлмацгæнæн программæтæ аразынмæ, ног терминтæ æрымысынмæ æмæ афтæ дарддæр.
Къабæзтæ
Иумæйаг æмæ сæрмагонд æвзагзонынады иртæст цæуы æвзагон системæйы алы къæпхæн дæр:
Æвзæгты бирæхуызондзинад
Æвзагзонынады сæрмагонд хæйттæ сæ иртасинагмæ гæсгæ дих кæнынц афтæ:
Цардæгас æвзæгтæ
æмæ æндæртæ.
Мард æвзæгтæ
æмæ æндæртæ.
*
148-æм аз
Амардысты
Категори:148
Тержола
Фиппаинæгтæ
Категори:Имереты сахартæ
149-æм аз
Амардысты
Категори:149
Екатеринбург
Екатеринбу́рг (Екатеринбург) у Уæрæсейы сахар, Свердловсчы облæсты административон центр. Цæрынц дзы 1 412 346 цæрæджы (2014 азы).
Фиппаинæгтæ
*
Facebook
300px|right Facebook («Фейсбу́к») у популярон социалон хыз.
Æрвитæнтæ
Категори:Социалон хызтæ
Нью-Хэмпшир
Нью-Хэмпшир кæнæ Нью-Гэ́мпшир (New Hampshire) у АИШ-ы штат бæстæйы цæгат-скæсæны. Цæрынц дзы 1,3 милуан адæймаджы бæрц.
Фиппаинæгтæ
*
150-æм аз
Амардысты
Категори:150
150er
Иранистикæ
Ира́нзонынад йе ирани́стикæ у, ирайнаг æвзæгтæ чи иртасы, æвзагзонынады уыцы хай. Ацы зонад фæзындис, XIX æнусы кæрон ахуыргæнджытæ рагон ирайнаг æвзæгтыл фыстытæ куы иртæстой, уæд.
Ирон адæмæй рацыдис цалдæр зындгонд иранисты, се ’хсæн тæккæ зынгæдæр у Абайты Васо.
Фиппаинæгтæ
Категори:Æвзагзонынад *
Балкайнаг цæдис
Италийы-турчы хæст (1911—1912) куы фæци, Балканы бæстæты хицæуттæ бамбæрстой, сæ ныхмæлæууыны æрхайд баиу кæнын кæй хъæуы, уый. Уыцы хъуыды, Уæрæсейы империйы разæнгардæй, 1912-æм азы 13 мартъийы сси Болгари æмæ Сербийы ’хсæн кæрæдзийы хъахъхъæныны тыххæй бадзырд. Уый хуызæн бадзырдтыл фæстæдæр сæ къухтæ æрфыстой Грекъ æмæ Черногорийы хицæуттæ дæр. Афтæ сæвзæрди балканы бæстæты альянсты хыз, Турчы (æмæ фактон æгъдауæй Австри-Венгрийы) ныхмæ.
Италиимæ хæсты фæстиуæгæн Турчы паддзахад тынг фæлæмæгъдæр, уыдис дзы мидæг быцæуттæ дæр. Уымæй пайда кæнгæйæ, 1912-æм азы 8 октябры Черногори расидти Турчы ныхмæ хæст. 13 октябры æндæр цæдисон паддзахæдтæ дæр Туркмæ бадардтой ультиматумтæ, стæй 17 октябры расидтысты хæст. Афтæ Балканы Фыццаг хæст райдыдта.
Уыцы хæсты Балкайнаг цæдисы æфсæдтæн бантыст осмайнаг æлдариуæгæй европæйаг зæххытæ ссæрибар кæнын.
Фæлæ цæдисы æнтыстдзинад дард нæ ахæста — райдыдтой цæдисонты ’хсæн быцæуттæ Македони æмæ Добруджæ дихкæнынады тыххæй. Уымæй райдыдта Дыккаг Балкайнаг хæст: Болгари æрбабырста Грекъ æмæ Сербимæ, уыцы дыууæйæн та баххуыс кодтой Румыни æмæ Турк. Болгари фембылды, хæсты фæстиуæгæн уый бахъуыди æндæр паддзахæдтæм раттын ахсджиаг сахар Одрин (ныр дæр Турчы), Хуссар Добруджæ æмæ æндæр зæххытæ.
Категори:Æфсæддон-политикон блоктæ Категори:Гречъы истори Категори:Болгарийы истори Категори:Черногорийы истори Категори:Сербийы истори Категори:Турчы истори
151-æм аз
Амардысты
Категори:151
150er
Кампобассо
Фиппаинæгтæ
Категори:Молизейы сахартæ
Цюрих
Цю́рих (Zürich) у сахар Швейцарийы цæгат-ыскæсæны, Цюрихы кантоны административон центр.
Немæн
Фиппаинæгтæ
Категори:Белоруссийы цæугæдæттæ Категори:Литвайы цæугæдæттæ Категори:Калининграды облæсты цæугæдæттæ
Агуырды системæ
Агуырды системæ
Rambler
*
Манго
Манго у мангойы зайæгойы дыргъ. Мангойы дыргътæ сты фæскъауджын æмæ хæрзад, сæ цъар-иу вæййы сырх, зæрæ æмæ бур хæццæтæ, йæ фæлмæн та бур, кæнæ оранжгъуыз.
Ныхас «манго» цæуы малайлаг (Индийы æвзæгтæй иу) ныхас «манга»-йæ æмæ йæ португайлæгты фæрцы иннæ европæйаг æвзæгтæ дæр базыдтой.
Хойраджы аргъад
Мангойы 100г мидвыды ис иу-:
Категори:Дыргътæ
Быцентæ (мыггаг)
Быцентæ (Биченовы) сты ирон мыггаг.
*
Лопес Перес, Ригоберто
Ригоберто Лопес Перес (Rigoberto López Pérez; 1929-æм азы — 1956-æм азы 21 сентябры, Леон, Никарагуæ) — никарагуæйаг поэт, композитор æмæ растæг, диктатор Анастасио Сомосайы амарæг.
Ригоберто йæ хæлæртты къордимæ бадзырдтой диктатор Анастасио Сомоса амарын стæй революци саразын. 21 сентябры кадджын изæры рæстæг Ригобертойы къухы бафтыд диктатормæ бахæстæг уын æмæ йæ дамбацайæ фехсын. Уыцы иу ран æрыгон революционер бирæ цæфтæй фæмард, фæлæ йæ цыппар нæмыджы Сомосайы буармæ бацыдысты.
Сомосайы аластой Панамæйы къанауы госпиталмæ, фæлæ уым дæр не сдзæбæх и æмæ аст боны фæстæ 29 сентябры амард. Никарагуæйы ног президент сси йæ фырт, Луис.
Æддаг æрмæг
Категори:Никарагуæйы революционертæ Категори:Никарагуæйы поэттæ Категори:Никарагуæйы композитортæ
Бæх
Бæх (нæл — уырс, дыг. урс, сыл — ефс , йæфс , дыг. æфсæ; лæппын — байраг, дыг. къизиу ; Equus ferus caballus) у хæдзарон фос. Бæхтæ чи иртасы, уыцы зонад хуыйны иппологи.
Адæм бæхæй пайда кæнынц уæргътæ æмæ адæймæгтæ ласынæн.
Кæддæр бæхджын хæстонтæ дæр уыдысты æфсады ахсджиаг хуыз, фæлæ танчы рапарахаты охыл бæхæфсадæн ахсджиаг ахыдындзинад нал ис.
Иуæй-иу адæмтæ æхсызгонæй хæрынц бæхыфыд, бæхы ’хсыр (æмæ уымæй конд хъуымыз) у æнæниздзинадæн стыр пайда.
Тетрицъхъаро
Тетрицъхъаро (თეთრიწყარო) у сахар Гуырдзыстоны, Тетрицъхъаройы муниципалитеты административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуырдзыстоны сахартæ
Ушгули
Ушгули (უშგული) у хъæу Суаны (Гуырдзыстон). Цæрынц дзы суанæгтæ — гуырдзиаг адæмы субэтникон къорд.
Хъæу кæны 5 дихы — Жибиани, Чвибиани, Ланджуриши, Чажаши æмæ Мурхъмели.
Фиппаинæгтæ
Категори:Местиайы муниципалитеты цæрæнрæттæ Категори:Сари
Джинатдон
Джинатдон (Джинат, Гинат) у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Алагиры районы, Туалгомы. Уый у Захъхъайы доны фæрсагдон.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
153-æм аз
Амардысты
Категори:153
150er
Кокойты Амандæйы хабар
Фиппаинæгтæ
Категори:Цензурæ Категори:Хуссар Ирыстон
Балканы хæстытæ
thumb|Ярослав Вешины конд ныв Балканы хæстыты темæйыл Балканы хæстытæ у, Фыццаг дунеон хæсты тæккæ агъоммæ Балканы æрдæгсакъадахыл цы дыууæ хæсты рацыдысты, уыдоны иугæнæг ном. Хæстыты фæстиуæгæн Турчы бахъуыд йæ европæйаг зæххытæй стырдæр хай Балканы цæдисы паддзахæдтæм раттын.
Балканы Фыццаг хæст уыд сæрибаргæнæг тох османты æлдариуæджы ныхмæ. Балканы цæдисы паддзахæдтæ (Болгари, Грекъ, Серби æмæ Черногори) фæуæлахиз сты æмæ ног зæххытæ кæрæдзийы ’хсæн дих кæнын байдыдтой.
Уыцы рæстæг цæдисонты ’хсæн райдыдтой быцæуттæ — æмæ Балканы Дыккаг хæст ныггуыпп кодта. Уыцы хæсты фæстиуæгæн Болгарийы бахъуыд, йæ ныхмæ цы паддзахæдтæ хæцыдысты, уыдонæй алкæмæндæр зæхх раттын. Османты империйы скондмæ фæстæмæ бацыд сахар Одрин (Эдирне).
Фæстæдæр Балканы æрдæгсакъадахыл арæнтæ ивтой Фыццаг æмæ Дыккаг дунеон хæсты фæстæ. Алы хатт дæр мингай бынæттон цæрджыты æндæр ран æрцæрын кодтой, сæ адæмыхаттмæ гæсгæ.
Категори:Хæстытæ Категори:Гречъы истори Категори:Болгарийы истори Категори:Черногорийы истори Категори:Сербийы истори Категори:Турчы истори
Бырытъат
Бырытъат, вариант: Брытъат кæнæ Сланты хъæу у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Урстуалты. Цæрынц дзы 6 адæймаджы (2015).
Цардысты дзы Букылтæ, Хуыгатæ, Слантæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Либревиль
Либревиль (Libreville) у Габоны сæйраг сахар. Цæрынц дзы 703 939 адæймаджы (2013).
Категори:Габоны сахартæ
15 октябры
15 октябры, иронау кæфты мæйы 15-æм бон — азы 288-æм бон ( 289-æм бон).
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Шинкуба, Баграт
Литературон сфæлдыстад
Баграт Шинкуба у бирæ зындгонд уацмысты автор, уыдоны ’хсæн: роман «Последний из ушедших» (ныхас дзы цæуы, XIX æнусы Туркмæ чи алыгъди æмæ æцæгæлон бæсты туркæгты астæу чи батади, уыцы убыхаг адæмы тыххæй; сæйраг геройы прототип у убыхагау чи дзырдта, уыцы фæстаг адæймаг Тевфик Есенч), поэмæ «Песнь о скале», бирæнымæц æмдзæвгæтæ (уыдоны ’хсæн, æгас Абхазы хъуыстгонд чи у, уыцы «Калыбельная махаджиров»).
Хорзæхтæ
Шинкуба уыди Социалистон Фæллойы Хъайтар æмæ Дмитрий Гулиайы номыл премийы лауреат.
Фиппаинæгтæ
Категори:Абхазы фысджытæ Категори:Абхазы историктæ Категори:Абхазы лингвисттæ
154-æм аз
Амардысты
Категори:154
150er
Альбукерке
Альбукерке (Albuquerque, []) у сахар АИШ-ы хуссары, штат Нью-Мексикойы стырдæр сахар. Цæрынц дзы 541 615 адæймаджы (2010).
Лæууы цæугæдон Рио-Грандейы былыл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Нью-Мексикойы сахартæ
Трабзон
Трабзо́н (раздæры ном у Трапезу́нд; Trabzon, Τραπεζούντα, Trapezunta) у сахар æмæ порт Турчы цæгаты, Сау денджызы былыл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Турчы сахартæ
Бестаутæ
Бестаутæ (Бестаевы) сты ирон мыггаг.
*
155-æм аз
Амардысты
150er
Квуйвуйк
Квуйвуйк (Kvívík, []) у Фареры сакъадæхты хъæу. Ис Стреймойы сакъадахы ныгуылæны.
Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
Крукшенк, Джордж
Фиппаинæгтæ
Категори:Стыр Британийы нывгæнджытæ Категори:Карикатуристтæ Категори:Лондоны чи райгуырдис, уыдон Категори:1792-æм азы чи райгуырдис, уыдон Категори:1878-æм азы чи амардис, уыдон
156-æм аз
Амардысты
Категори:156
Нью-Джерси
Нью-Дже́рси (New Jersey) у АИШ-ы штат бæстæйы цæгат-скæсæны. Цæрынц дзы 8 717 мин адæймаджы (2005-æм азы).
XX æнусы кæронмæ Нью-Джерси сси Нью-Йорчы сахары егъау агломерацийы хай. Штаты цалдæр зылды бацыдысты АИШ-ы хъæздыгдæр зылдты номхыгъдмæ: Сомерсет (7-æм), Моррис (10-æм), Хантердон (13-æм), Берген (21-æм), Монмаут (42-æм).
Фиппаинæгтæ
*
Гогатæ
Гогатæ (Гогаевы) сты ирон мыггаг.
Равзæрд
Гогаты мыггаг рацыд Туалгомæй. Мыггаг равзæрд зындгонд Хетæджы байзæддагæй. Георгийы фырт Дзала, уый фырт — Хъайсын, Хъайсыны фырт Гога раджы кæддæр Нары комæй зæххагур æрбафтыд Уæлладжыры коммæ æмæ æрбынат кодта Цъæйыхъæуы. Ам йæ мыггаг йæхи номæй — Гогатæ, зæгъгæ, скодта, æмæ афтæмæй Цъæйы фæзынд Гогаты мыггаг. Гогатæй иу лæг Дыгуры коммæ æрбалыгъд, æрцард Стыр Дыгуры зылды Моски хъæуы, ус ракуырдта æмæ бинонты хицау сси.
Гогаты мыггагæн хæстæг æрвадæлтыл нымад цæуынц: Дзалатæ, Дамбегтæ æмæ Сырхаутæ.
Зындгонд Гогатæ
*
Виченцæ
Виченцæ (Vicenza, Vicenzsa) у сахар Италийы цæгаты, Венетойы регионы. Цæрынц дзы 116 мин адæймаджы. Виченцæ у паддзахады стыр индустриалон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Венетойы сахартæ
Гулиа, Георгий
Гулиа Дмитрийы фырт Георгий (1913-æм азы 14 мартъийы, Сухум, Уæрæсейы импери — 1989-æм азы 18 октябры, Мæскуы) уыди советон уырыссаг фыссæг; равзæрдæй уыди абхазаг. Гулиайы уацмысты бындур сты, Абхазы адæмы цард æмæ фæллойы хабæрттæ, стæй автор йæхæдæг, уым кусгæйæ, цы тæлмæнтæ рахаста, уыдон.
Сабибонтæ æмæ сфæлдыстадон куысты райдиан
Георгий Гулиа райгуырдис нырыккон абхазаг литературæйы бындурæвæрæг æмæ ныртæккæйы абхазаг фыссынад саразæг Дмитрий Гулиайы бинонты ’хсæн.
Фæскавказы бастдзинады инженерты институт каст куы фæци, уæд райдыдта кусын йæ дæсныйадмæ гæсгæ, архайдта Сау денджызы былыл æфсæнвæндаг арæзтады. Лæппу ма куы уыди, уæд йæм рабæрæг ис сфæлдыстадон курдиат, кодта нывтæ. Йæ нывтæ æмæ графикæйы тыххæй йын 1943-æм азы лæвæрд æрцыд Гуырдзыстоны аивæдты сгуыхт кусæджы ном.
1930-æм азты Георгий акодта фыццаг къахдзæфта литературæйы. Уæды заман ныффыста сывæллæттæн цыбыр радзырдтæ æмæ уацаутæ. Хицæн чиныгæй рацыдысты 1937-æм азы (æмбырдгонд «Рассказы у костра»).
Хæсты фæстæ Гулиа æрцарди Мæскуыйы. Уым æй фæхуыдтой кусынмæ «Литературон газет»-ы редакцимæ.
1947-æм азы Георгий бавнæлдта нырыккон абхазаг фæсивæды цардыл уацмыс ныффысынмæ, æмæ уый охыл ацыди Абхазмæ йæ чиныгæн æрмæг æмбырд кæнынмæ. 1948-æм азы роман «Весна в Сакене» æрцыд мыхуыргонд журнал «Новый мир»-ы. Чиныгкæсджытæ йыл сæмбæлдысты æхсызгонæй. 1949-æм азы ацы уацмысы тыххæй Гулиайæн лæвæрд æрцыд Сталины æртыккаг къæпхæны преми.
Йæ дарддæры сфæлдыстад
Йæ фыццаг романы хæд фæстæ Гулиа рауагъта, уыимæ тематикон æгъдауæй баст чи уыдысты, ноджы ахæм дыууæ чиныджы: «Добрый город» (1949) æмæ «Кама» (1951). Ацы æртæ романы иумæ сты трилоги «Друзья из Сакены» (фæстаг хатт редакцигонд æрцыд 1954-æм азы).
Ныры дуджы хабæрттыл ныхас цæуы йæ иннæ уацмысты. 1961-æм азы мыхуырæй рацыд роман «Каштановый дом». Фыст у ахуыргæнæг сылгоймаджы боныджы хуызы — университет каст фæуыны фæстæ уый кусынмæ æрвыст æрцыд абхазаг хъæу Дубовая роща-мæ. Уыцы ран æрыгон педагог базыдта ног адæмы, базонгæ ис сæ цардыуаг æмæ æгъдæуттимæ. 1961-æм азы фыссæгæн рацыди роман «Пока вращается земля». Уацмысы сæйраг герой у вирусолог Иконников, кусы Эксперименталон патологи æмæ терапийы институты Сухумы сахары. Чиныджы рæгъмæ хаст æрцыдысты æгъдау æмæ этикæйы ахсджиагдæр фарстатæ, ныхас дзы цæуы ахуыргонды, зонадон кусæджы моралон хæсы тыххæй; уыдонæй уæлдай ма автор йæ романы йе ’ргом здахы нырыккон аивад æмæ литературæйы проблемæтæм.
Кæд ма ныры дуджы темæ фыссæджы дарддæр дæр сайдта йæхимæ, уæддæр уый фылдæр йе ’ргом аздæхта историон æмæ историон-биографион романы жанрмæ. Йæ сфæлдыстадон фæндаджы ацы здæхтæн сæрæвæрæн скодтой, XIX æнусы уырысы-турчы хæсты заман Абхазы историйыл фыст романтæ: «Черные гости» (1950) и «Водоворот» (1959). Уый фæстæ фыссæг сарæзта йæ фыды аивадон биографи «Дмитрий Гулиа. Повесть о моем отце» (1963).
Историон хабæрттыл кæй ныффыста, Гулиайы уыцы уацмысты ’хсæн зынгæдæр бынат ахсы ацы трилоги: «Фараон Эхнатон» (1968), «Человек из Афин. Хроника в шести книгах» (1969), «Сулла» (1971).
1970–80-æм азты Георгий Гулиа сфæлдыста, юмор æмæ цыргъзондæй йедзаг чи сты, ахæм къаннæг радзырдтæ æмæ новеллæтæ. Уыдон бацыдысты йæ «къаннæг прозæйы» бирæнымæц æмбырдгæндтæм. Фæстаг азты ма ныффыста цалдæр чиныджы, канд Абхазы тыххæй нæ, фæлæ æндæр адæмты æмæ бæстæты тыххæй. Уымæй уæлдай ма у Александр Блок, Михаил Лермонтов, Омар Хайям æмæ Рембрандты аивадон цардафыстыты автор.
Дзауы район
Дзауы район у Хуссар Ирыстоны цæгатаг хайы. Йæ сæйраг сахар у Дзау. Районы сæргълæууæг у Багаты Руслан.
Гулиа, Георгий
Фиппаинæгтæ
Категори:Советон Цæдисы фысджытæ Категори:Уырыссаг фысджытæ Категори:Сухумы чи райгуырдис, уыдон Категори:Мæскуыйы чи амардис, уыдон Категори:Абхазы фысджытæ
Дзауы район
Географи
Дзауы район географион равæрдмæ гæсгæ у хæххон район æмæ дзы арæх вæййы æрдзы æнæнхъæлæджы хивæнд митæ, куыд сæрды, афтæ зымæджы дæр.
Дзауы район у Хуссар Ирыстоны æппæты стырдæр район. Дзауы районы ис Къуыдаргом æмæ Урстуалтæ.
Фиппаинæгтæ
*
157-æм аз
Амардысты
Категори:157
Хамихъотæ
Хамихъотæ (Хамикоевы, Хамиковы) сты ирон мыггаг.
Истори
Сырх Дыгуры цæрæг Хамихъоты Урусбийы ныхæстæм гæсгæ, сæ фыдæл Дыгургоммæ æрцыд Гуырдзыйæ. Кæцæй æрцыдис, уый хуындис Магъали Цедиси. Цæмæн ралыгъдис сæ фыдæл ардæм, уый нæ зоны. Хамихъотæ фыццаг цардысты Нæуæгхъæуы, Стыр Дыгурмæ æввахс, фæлæ стæй ралыгъдысты Сырх Дыгурмæ. Хамихъотæй дарддæр ма Нæуæгхъæуы цардысты Гацолатæ, Гæтæгтæ, Тетцойтæ, Сабетæ. Гæтæгтæ Туркмæ алыгъдысты.
Таурæгъы æндæр вариантмæ гæсгæ, мыггаджы фыдæл Хамихъо цард Гуырдзыйы Рехуаты хъæуы, йæ мыггаг уыд Руситæй. Уым, дам, ын уыд мыггаджы мæсыг. Хамихъо Гуырдзыйы кънйазы амардта æмæ уырдыгæй ралыгъд. Æрбалыгъд йе ’ртæ фыртимæ Дыгуры коммæ æмæ æрцард Гуылæры комы Нæуæгхъæуы. Уыцы хъæуы, дам, Хамихъойы размæ цæрæг нæ уыд. Хамихъо Нæуæгхъæуы йæ мыггаг йæхи номæй раивта æмæ фæзындис Хамихъоты мыггаг.
Тъхъибул
Тъхъибул (ტყიბული) у Гуырдзыстоны сахар Имереты.
Хамихъотæ
Фиппаинæгтæ
*
Тъхъибул
Тъхъибулы райгуырдис зындгонд ирон зарæггæнæг Сагкаты Валери, йæ бинонтимæ ралыгъдис уырдыгæй Хуссар Ирыстонмæ, дыууæдæсаздзыд куы уыдис, уæд.
Фиппаинæгтæ
Категори:Имереты сахартæ
Хъуысаты Тимур
Хъуысаты Владимиры фырт Тимур (райгуырдис 1979-æм азы 23 сентябры Беслæны) у уæрæсейаг тележурналист, репортёр, Уæрæсейы Федерацийы журналистты цæдисы уæнг; 2010-æм азы июлæй у ПТРК «Алани»-йы директор.
Цардафыст
1996-æм азы каст фæцис Дзæуджыхъæуы А.В. Луначарскийы номыл 5-æм гимназ (профилон предмет уыдис англисаг æвзаг), 2001-æм азы та Цæгат Ирыстоны паддзахадон университеты æхсæнадæмон журналистикæйы хайад.
4-æм курсы студент уæвгæйæ, Хъуысайы-фырт ссис, Уæрæсейы Федерацийы президенты стипенди исыны гом конкурсы уæлахиздзау æмæ уый фæрцы 2000–2001-æм ахуырадон азы уыдис Вестминстеры университеты стажёр.
Практикон журналистикæйы къабазы Тимур активонæй кусын райдыдта 17-аздзыдæй. 1997-æм азы йæ райстой Паддзахадон информацион агентад «Иринформ»-мæ. Уым Хъуысайы-фырт бацæттæ кодта мин репортажæй фылдæр республикон æмæ федералон телеканалтæн.
2002-æм азы слæууыдис республикæйы хицауады пресс-центры сæргъы, 2004-æм азы цалдæр мæйы дæргъы уыдис Цæгат Ирыстоны президент æмæ хицауады администрацийы информацион-аналитикон управленийы констультант. Уыцы аз æй снысан кодтой ПТРК «Алани»-йы сæрдары хæдивæгæй (информацион программæты директор).
2005-æм азы фæззæджы, Еврокъамисæн Уæрæсейы цы минæварад ис, уым æй фæхуыдтой Евроцæдисмæ стажировкæ кæнынмæ.
2006-æм азы райдыдта кусын телеканал «Russia Today»-йы. Уым слæууыдис Цæгат Кавказы корпункты сæргъы. Æмрæстæджы ма 2007–2008-æм азты уыдис «ЦИПУ-йы ТВ»-йы («ТВ СОГУ») сæргълæууæг æмæ разамынд лæвæрдта ног телеканалы аппаратон-студион комплексы проект кæныныны куыстытæн.
2008-æм азы сыздæхтис ПТРК «Алани»-мæ æмæ дзы райдыдта кусын директоры хæдивæджы бынаты (информацион программæты службæйы хицау).
2010-æм азы июлы Хъуысаты Тимуры снысан кодтой Æппæтуæрæсеон паддзахадон телерадиокомпанийы Цæгат Ирыстоны филиал ПТРК «Алани»-йы директорæй.
Нью-Йорк (штат)
Ацы штаты стырдæр сахар у Нью-Йорк, дунейы тæккæ ахадгæ сахартæй иу.
Фиппаинæгтæ
*
Дзуарзæнджы бæрзонд
Дзуарзæнджы бæрзонд кæнæ Дзуарызæнг у хохы цъупп Хуссар Ирыстон æмæ Гуырдзыстоны арæныл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ Категори:Къозы ком
Дæллаг Новгород
Дæллаг Но́вгород (Нижний Новгород) у стыр сахар Уæрæсейы, Дæллаг Новгороды облæсты административон центр. Цæрынц дзы 1,2 млн адæймаджы (2021).
thumb|300px|Дæллаг Новгород [[XVII æнусы фыццаг æмбисы (А. Олеарийы чиныджы «Московийæм балцы радзырд» (1656)]] thumb|300px|right|Дæллаг Новгород ([[Ока (Волгæйы фæрсагдон)|Окайы рахиз фарс) æмæ хъæу Канавино (галиу фарс) XIX æнусы кæроны.]] thumb|300px|Дæллаг Новгороды центр (Большая Покровская уынг)
Фиппаинæгтæ
Категори:Дæллаг Новгороды облæсты сахартæ
Къæбыстæ
Къæбыстæ (Кабисовы, კაბისაშვილი) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
158-æм аз
Амардысты
Категори:158
Гоасадалур
Гоасадалур (Gásadalur, []) у фарераг хъæу Воары сакъадахыл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
Ялтæ
Ялтæ (Ялта, Ялта, Yalta) у сахар Хъырымы Сау денджызы былтыл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хъырымы сахартæ Категори:Ялтæйы горсовет
Хъаз
Категори:Мæргътæ
Булацатæ
Булацатæ (Булацевы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
160-æм аз
Амардысты
Категори:160
160er
159-æм аз
Амардысты
Категори:159
150er
Аль-Бируни
Абу Райхан Мухаммад ибн Ахмад ал-Бируни (райгуырдис 973-æм азы 4 сентябры Кяты — амардис 1048-æм азы 9 декабры Газнийы) у Хорезмы зынгæ ахуыргонд, фыста истори, географи, филологи, астрономи, математикæ, геодези, минералоги, фармакологи æмæ зонады æндæр къабæзтыл дæр.
Йæ ахуыргæнæг уыд математик æмæ астроном Ибн Ирак. Гурганджы эмир Кят куы байста, ал-Бируни кусынмæ ацыд Реймæ, уым куыста ал-Ходжандиимæ. Стæй куыста Гурганы, æмæ уырдыгæй раздæхти Хорезммæ. Хорезмы куыста хорезмшахтæ Али (997—1009) æмæ Мамун II цур. Стæй, султан Махмуд Газневи Хорезмы зæххытæ куы бацæхста, ал-Бирунийы хъуыд султанимæ кусын. Султан Махмудимæ балцы куы ацыд, уæд цалдæр азы дæргъы царди Индийы æмæ уыцы бæстæйы тыххæй ахсджиаг чиныг ныффыста.
Зонадон куыстытæ
thumb|300px|[[Мæй (планетæ)|Мæйы фазæтæ æвдисæг ныв ал-Бирунийы чиныгæй]] Йæ фыццаг чиныг уыди «Хронологи, кæнæ ивгъуыд фæлтæрты цыртдзæвæнтæ» (1000 аз). Уыцы чиныджы сыфтыл ныхас кæны къæлиндары алыхуызон системæтыл, стæй аразы егъау хронологион таблицæ, суанг Библийы патриархты рæстæгæй.
1030 азы фыст фæци йæ куыст «Инди, кæнæ индиаг адæмы зонындзинæдты æмбарынгæнæн чиныг». Уым ал-Бируни бæлвырд радзырдта индиæгты цард, культурæ, зонад, динтæ æмæ философион системæты тыххæй. Уым дæр ис шахмæтты тыххæй зындгонд таурæгъ.
Йæ куыстытæй 45 сты астрономийы тыххæй, уыдонæй сæйраг у «Мас‘уды канон астрономи æмæ стъалыты тыххæй».
Фиппаинæгтæ
Категори:Ахуыргæндтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Математиктæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Астрономтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Алхимиктæ
Социалон амалхъомад
Социалон амалхъомад — амалиуæгдарыккон архайд, йæ нысан — социалон лыггæнинаг фарстатæ райхалын, кæнæ, æппынкъаддæр се ’ндæвд фæлæмæгъдæр кæнын. Раиртасæн æй ис амынд сæйрагдæр миниуджытæм гæсгæ:
«Социалон амалхъомдзинад — ног амæлттæ агурæг архайд, фыццаджыдæр йæ ных саразы æхсæнады социалон проблемæтæм, кæнæ сæ æппынкъаддæр фæлæмæгъдæр кæнынмæ фæтырны, уыимæ архайы хардзæмбæрзты æмæ æнæфæцудындзинады бындурыл».
Фиппаинæгтæ
*
Четойтæ
Четойтæ (Четоевы, Кетоевы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Нью-Мексико
Нью-Мексико (New Mexico) у штат Америкæйы Иугонд Штатты хуссары.
Фиппаинæгтæ
*
Куырттат
Куырттат (Куртат) у хъæу Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Горæтгæроны районы цæрæнрæттæ
Лепрозори
Лепрозори (leprosus — хъотырæй рынчын, хъотырджын λεπρη — хъотыр) — хъотырджынты кæм дзæбæх кæнынц, ахæм сæрмагонд бынат, йæ куыст у хъотырæй рынчынты рабæрæг кæнын, адæмæй ахицæн кæнын æмæ сæ дзæбæх кæнын. Лепрозоритæ арæзт æрцæуынц хъæууон бынæтты. Лепрозорийы мидæг вæййы стационар, амбулатори æмæ эпидемиологион хæйттæ. Рынчынтæн лæвæрд æрцæуынц цæрæнбынæттæ, вæййы сын зæххыл кусыны æмæ æрмгуыст кæныны фадæттæ. Йæ низмæ гæсгæ рынчын арвиты ам цалдæр мæйæ — бирæ азтæм. Лепрозорийы кусджытæ дæр фæцæрынц лепрозорийы рынчынты цæрæнбынæттæй дих кæнынц бæлæстæй æмæ æндæр исты ахæмтæй.
Иуæй-иу бæстæты (зæгъæм, Бразилийы, Индийы æмæ æнд.) рынчынты сæ бæрцы тыххæй лепрозоритæм не ’рвитынц фæлæ сæ дзæбæх кæнынц æнæуый рынчындæтты.
Самарæ
Сама́рæ (Самара) у сахар Уæрæсейы, Волгæйы галиу былыл, Самарæйы облæсты сæйраг сахар. Цæрынц дзы 1,14 млн адæймаджы (2021).
Фиппаинæгтæ
Категори:Самарæйы облæсты сахартæ
Гранмæ (яхтæ)
Гранмæ (Granma) у, 1956-æм азы кубæйаг революционертæ рахызтысты Кубæйы былгæронмæ кæмæй рахызтысты, уыцы моторджын яхтæ.
«Гранмæ» у 18-метрон яхтæ, арæзт æрцыдис 1943-æм азы æмæ йæ бæрц уыдис 12 адæймагыл нымад. 1956-æм азы 10 октябры фæсаууонмæ æлхæд æрцыд кубæйаг диссидентты къордæй Фидель Кастройы фарслæуджытæй 15 мин мексикаг доллæрæй америкаг компани «Schuylkill Products Company, Inc».Фæстæдæр 25 ноябры «Гранма» рацыд Мексикаг порт Туспанæй æмæ 2 декабры сакъадах Кубæмæ бахæццæ кодта 82 адæймаджы. Уыдонимæ уыдысты Че Гевара, Эрнесто Камило Сиэнфуэгос, Рауль Кастро æмæ Кубæйы революцийы æндæр архайджытæ. Сакъадахмæ рахизгæйæ сæ уайтагъд ссардтой Кубæйы диктатор Фульхенсио Батисты æфсæдтæ. Фиделы къорды баззадис 12 адеймаджы, æнæуый та фервæзтысты 17-æй. Ныр яхтæ «Гранмæ» у Революцийы Музейы хай.
Яхтæйы ном æвæрд æрцыдис:
Категори:Кубæйы истори Категори:Кубæйы революци Категори:Че Гевара
Команданте
Команданте (comandante) у æфсæддон чин, æмбæлы, испайнаг æвзаг цы бæстæты рапарахат ис, уыцы бæстæты (иуæй-иу хатт у «комендант», «командир», зæгъæм, хæдтæхæджы командир). Испанийы æфсады ацы чин нымад у майоры чиныл, Венесуэлæйы æфсады — дæлбулкъоныл. Фыццаг Испанийы æфсады ацы номæй хуыдтой капитаны ротæйы хистæры — куы-иу райста рæстæгмæ хистæры бартæ дыууæ кæнæ фылдæр ротæйыл æмæ сæ командиртыл.
Кубæйы революцийы рæстæг 1956-1959 азты — уæлдæр чин растджыты æхсæн, уыдон барæй кæрæдзийæн майорæй уæлдæр чинтæ нæ лæвæрдтой. Тæккæ зындгонддæр уыдонæй — Фидель Кастро, Че Гевара, Камило Сьенфуэгос. Командантæйы ном хаста Гвиней-Бисауы президент Жуан Бернарду Виейра. Чин команданте нымад у уæлдæр чиныл Колумбийы æфсæдты.
Категори:Кубæйы истори Категори:Кубæйы революци Категори:Че Гевара
Сакраменто (Калифорни)
Сакраме́нто (Sacramento) у Калифорнийы сæйраг сахар.
Балкайнаг æвзæгты цæдис
Балкайнаг æвзæгты цæдис у индоевропæйаг æвзæгты къорд, кæцыйы уæнгтæ иу къабазæй не сты, фæлæ се ’хсæн сæвзæрди бæрæг иудзинад. Уыцы иудзинады разындытæ ссардæуыдысты сæ фонологион, морфологион, синтаксикон, лексикон, дзырдарæзтон æмæ фразеологион æмвæзты.
Цæдисы уæнгтæ сты албайнаг, иуæй-иу славяйнаг, ромайнаг æвзæгтæ æмæ, къаддæр бæрцы, бердзенаг æвзаг.
Балкайнаг цæдисы æвзæгты фесæфти мивдисæджы æбæлвырд формæ (инфинитив). Мæнæ уыцы æвзæгтыл фыст фразæ «Мæн фæнды фыссын»:
Финнаг славист Йоуко Линдстедт разæвæрдта балкайнаг миниуджыты барæн — «балканизацийы индекс». Йæ иртæстмæ гæсгæ, æппæты «балкайнаггонддæр» æвзаг у македойнаг (йæ индекс у 12):
Фиппаинæгтæ
Категори:Æвзæгты цæдистæ Категори:Европæйы æвзæгтæ
Абациатæ
Абациатæ, Абацитæ дæр (Абациевы) сты ирон мыггаг.
*
161-æм аз
Амардысты
Категори:161
160er
162-æм аз
Амардысты
Категори:162
Цъанцъахийы хох
Цъанцъахийы хох (ჭანჭახი, Чанчахи) у хохы цъупп Хуссар Ирыстон, Уæрæсе æмæ Гуырдзыстоны арæныл.
Литературæ
Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ
Цæргæс
Цæргæс у стыр тугдзых мæргъты мыггаг. Йæ буары дæргъ у 75—88 сантиметры бæрц.
163-æм аз
Амардысты
Категори:163
Балканы Фыццаг хæст
Балканы Фыццаг хæст у Балканы цæдисы (Болгари, Серби, Грекъ æмæ Черногорийы) хæст Османты Турчы ныхмæ (1912—1913), Балканы хæстытæй иу.
163-æм аз
Амардысты
160er
Балканы Фыццаг хæст
Италиимæ хæсты фæстиуæгæн Турчы паддзахад тынг фæлæмæгъдæр, уыдис дзы мидбыцæуттæ дæр. Уымæй пайда кæнгæйæ, 1912-æм азы 8 октябры Черногори расидти Турчы ныхмæ хæст. 13 октябры æндæр цæдисон паддзахæдтæ дæр Туркмæ бадардтой ультиматумтæ, стæй 17 октябры расидтысты хæст. Афтæ райдыдта Балканы Фыццаг хæст.
Уыцы хæсты Балканы цæдисы æфсæдтæн бантыст османты æлдариуæгæй европæйаг зæххытæ ссæрибар кæнын.
Балканы Фыццаг хæст ныфс лæвæрдта бирæ адæмæн, Балканы регионы æдде дæр. Афтæмæй уырыссаг композитор Василий Агапкин Балканы хæсты цауты фæдыл 1912-æм азы ныффыста йæ номдзыд марш «Славяйнаг сылгоймаджы хæрзбон» (Прощание славянки). Агапкин уыцы маршæй ссардта, сæ хæстæджытæ фронтмæ кæмæн ацыдысты, æппæт уыцы славяйнаг сылгоймæгты ном. Тамбоваг композиторы марш ныртæккæ у Тамбовы облæсты гимн.
Балканы Фыццаг хæст куы фæци, цæдисонтæн сæ бон нæ разынд кæрæдзийы ’хсæн ног зæххытæ байуарын æмæ та райдыдта ног хæст, Балканы Дыккаг хæст, Болгарийы йæ хонынц Цæдисонты ’хсæн хæст дæр (Междусъюзническа война). Уый куы фæци (1913), уæд 1914-æм азы райдыдта Фыццаг дунеон хæст.
Гулиа, Дмитрий
Гулиа Иосифы фырт Дмитрий (Дырмит Иасыф-иҧа Гәлиа или Гач Урыс-иҧа Гәлиа) (1874-æм азы 9 (21) февраль, Уарчæйы хъæу — 1960-æм азы 7 апрель, Агудзерæйы хъæу, Абхазы АССР) уыди абхазаг фыссæг, Абхазы адæмон поэт (1937), абхазаг фысгæ литературæйы бындурæвæрæг.
Балканы Фыццаг хæст
Фиппаинæгтæ
Категори:Хæстытæ Категори:Гречъы истори Категори:Болгарийы истори Категори:Черногорийы истори Категори:Сербийы истори Категори:Турчы истори
Гулиа, Дмитрий
Дмитрий ахуыр кодта ахуыргæнджыты семинары Гуры сахары. Фæстæдæр акуыста ахуыргæнæгæй.
1892-æм азы К.Д. Мачаварианиимæ иумæ сарæзтой абхазаг алфавит.
Йе ’мдзæвгæты фыццаг æмбырдгонды поэт равдыста йе ’нæуынондзинад, абхазаг адæмы æфхæрджыты ныхмæ, æргомæй фыста йæ адæмы ирд æмæ амондджын фидæнмæ кæй бæллы.
1921-æм азы Гулиа сарæзта фыццаг абхазаг театралон къорд. Уыцы къорды сæргълæууæг Дмитрий уыдис йæхæдæг. Уымæй уæлдай ма Гулиа уыдис фыццаг абхазаг газет «Апсны»-йы редактор.
Ахуыргонд ныгæд у Сухумы сахары центры, йæ номыл Музей-хæдзары кæрты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Абхазы фысджытæ
Оклахомæ
Оклахомæ (Oklahoma) у Америкæйы Иугонд Штатты штат.
Хашур
Хашу́р (ხაშური) у Гуырдзыстоны сахар, Хашуры муниципалитеты административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуырдзыстоны сахартæ Категори:Хашуры муниципалитеты цæрæнрæттæ
164-æм аз
Амардысты
Категори:164
160er
Энциклопеди
thumb|[[Брокгауз æмæ Ефрон|Брокгаузы энциклопеди, 1902]] Энциклопеди у алыхуызон темæтыл зонындзинæдты æмбырдгонд. Термин равзарди бердзенаг дзырдтæй: εγκύκλιος παιδεία «ахуыры зылды мидæг»; терминæй спайда кодтой XVI æнусы.
165-æм аз
Амардысты
Категори:165
Энциклопеди
Энциклопедитæ вæййынц: æмæ иннæтæ.
165-æм аз
Амардысты
160er
Энциклопеди
*
Гуытъиатæ
Гуытъиатæ (Гутиевы) сты ирон мыггаг.
*
Цигайнаг адæм
Фиппаинæгтæ
Категори:Адæмыхæттытæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Уæрæсейы адæмтæ Категори:Болгарийы адæмтæ
Челябинск
Челябинск у Уæрæсейы сахар, Челябинсчы облæсты административон центр. Цæрынц дзы 1,2 млн цæрæджы (2016).
Фиппаинæгтæ
Категори:Челябинсчы облæсты сахартæ
Остин (Техас)
Остин (Austin) у сахар АИШ-ы хуссар-ныгуылæны, Техасы сæйраг сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Техасы сахартæ
Пинол
Никарагуæйæгтæн пинол нуазын ахæм тыхджын традици у, æмæ уымæй сæрыстыр дæр вæййынц. Фæзæгъынц, зæгъгæ, «Soy puro Pinolero; ¡Nicaragüense por gracia de Dios!» (ома, «Дæн сыгъдæг пинол-нуазæг, дæн никарагуæйаг [лæг] Хуыцауы хорзæхæй!»). Ацы фразæ фыццаг хатт уыди Тино Лопес Геррæйы зарæг «Мæ Никарагуæ»-йы æмæ уымæй рапарахат. Президент Даниэль Ортега дæр йæ ныхæсты пайда кæны уыцы фразæйæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Нозтытæ Категори:Никарагуæйаг хæринæгтæ
Æбаты Æхсарбег
Æбаты Мæхæмæты фырт Æхсарбег (1923 азы 14 декабры, Дигорæ — 1982 азы 13 майы, Дигорæ) уыд Советон Цæдисы Хъæбатыр (1944).
Хорзæхтæ
Категори:Советон Цæдисы хъæбатыртæ Æхсарбег Категори:Дигорайы чи райгуырдис, уыдон
Джигатæ
Джигатæ (Джигаевы) сты ирон мыггаг.
Фыдыбæстæйы Стыр хæст
Фыдыбæстæйы Стыр хæст (хуссары арæхдæр Стыр Фыдыбæстæйон хæст; Великая Отечественная война) у Советон Цæдис æмæ фашистон Германы ’хсæн æвирхъау хæст (1941—1945).
Уари
Уари у тугдзых мæргъты мыггаг. Уаритæ зындгонд сты сæ цырд тæхынæй, сæ иу хуыз — сапсан — тæхы суанг 322 км/сахаты.
Дунейы бирæ адæмтæ уаритæй пайда кодтой цуан кæнынæн.
Литературæ
Категори:Мæргътæ
Фыдыбæстæйы Стыр хæст
Советон авиацийы сгуыхтдзинад
Хъайтардзинады цæвиттон æвдыстой советон хæдтæхæгскъæрджытæ Стыр Фыдыбæстæйон хæсты рæстæджы.
Тæхæг Талалихин В. Мæскуыйы арв куы хъахъхъæдта, уæд æхсæвыгон йæ хæдтæхæгæй комкоммæ фæцæф кодта фашистон бомбæзгъалæджы. Советон Цæдисы Хъайтар Ковзан Б. хæсты рæстæджы ахæм цæфтæ 4 хатты фæкодта фашистты.
Капитан Гастелло Н. Ф. эскадриль райста бардзырд знаджы аэродромыл бомбæтæ æркалыны тыххæй. Уыцы рæстæджы Гастеллойы хæдтæхæгмæ бахауд знаджы сармадзаны нæмыг. Хæдтæхæг ссыгъд. Хъуыд парашюттыл рагæпп кæнын. Фæлæ бынæй уыд знаджы территори æмæ сын тæссаг уыд уацары акæнынæй. Хуыздæрæн равзæрстой мæлæт. Гастелло йæ судзгæ хæдтæхæг сарæзта, знаджы машинæтæ æмæ бензины цистернæтæ цыран уыдысты, уырдæм.
Хæсты дæргъы Советон Цæдисы Хъайтары нæмтты аккаг систы 2000 хæдтæхæгскъæрæгæй фылдæр æмæ 65 хæдтæхæгскъæрæгæн та уыцы ном радтой дыккаг хатт. Дыууæйæн та сæ риутæй æрттивынц Хъайтары фæйнæ æртæ Сыгъзæрин Стъалыйы. Уыцы нæмттæ зындгонд сты æнæхъæн дунейæн — Покрышкин А. И. æмæ Кожедуб И.Н.
Хæсты дыккаг бон Александр Покрышкин дæрæн райдыдта знаджы хæдтæхджыты. Хæсты азты уый акодта 550 хæстон атахты, уыдонæй 137 уыдысты уæлдæфон тохтæ æмæ æрæппæрста знаджы 59 хæдтæхæджы.
Кожедуб Иван хæсты размæ æнтысгæйæ каст фæци аэроклуб æмæ йæ уым ныууагътой инструкторæй, куыд хуыздæр хæдтæхæгскъæрæг, афтæ. Уый фронтæн цæттæ кодта хæдтæхæгскъæрджыты. Æрмæст 1943 азы уымæн бантыст фронтмæ бахауын. Дыууæ азы мидæг уый æрæппæрста знаджы 62 хæдтæхæджы. Акодта 330 хæстон атахты, хайад райста 120 уæлдæфон тохы.
Хъæбатыр скъæрджытæ куынæг кодтой знаджы фронтты æмæ хъазуатон фæллойгæнджытæ фæсчъылдым арæзтой хæдтæхджытæ. Алы советон хæстон хæдтæхæг дæр йæ хайбавæрд хаста знагыл фæуæлахизы хъуыддагмæ. Авиацион сæудæджерад фронтæн радта 100 мин хæстон хæдтæхæгæй фылдæр: куынæггæнджытæ Яковлев æмæ Лавочкины, штурмгæнæг Ильюшины, бомбæкалджытæ Петляков, Ильюшин, Туполевы.
Фыдыбæстæйон хæсты фронтты тынг пайда кодтой не штурмгæнæг Ил-2. Фашисттæ йæ хуыдтой «Сау мæлæт».
Яковлев А. С. конструкторон бюройы хæдтæхджытæ Як-1, Як-3, Як-7, Як-9 уыдысты нæ авиацийы бындурон парк. Як-3 уыди иууыл рогдæр куынæггæнæг хæдтæхæг фыдыбæстæйон хæсты.
1942 азы сæрды фронты фæзынд ног куынæггæнæг - Лавочкины конструкци Ла-5. Сталинграды цур тохты куынæггæнæг полктæ Ла-5 хæдтæхджытæн уыд стыр æнтыстытæ. Уыцы хæдтæхæгыл Курскы къæлæтауы тохты фесгуыхт Кожедуб И. 62 фашистон хæдтæхæджы иууылдæр æрæппæрста йæ сармадзан «Лавочкин»-æй.
Советон авиаци стыр бавæрд бахаста знагыл тагъддæр фæуæлахизы хъуыддагмæ.
Ирæттæ Фыдыбæстæйы Стыр хæсты
Ирæттæ хъæбатырæй сæхи равдыстой хæсты рæстæг...
Æндæр хæстонтæ
æмæ мингай æндæртæ.
Фиппаинæгтæ
*
Лиссабон
Фиппаинæгтæ
*
Джигатæ
*
166-æм аз
Амардысты
160er
Годжысаты Георгий
Годжысаты Шотайы фырт Георгий (райгуырдис 1991-æм азы 16 январы Дзæуджыхъæуы) у «Аланийы» футболист, размæбырсæг.
Карьерæ
Ирыстоны футболон скъолайы хъомылгæнинаг. 2009-æм азы уыдис футболон клуб «Сменæйы» (Бетъырбух) хъазæг. 2010-æм азæй у «Аланийы» футболист.
Фиппаинæгтæ
Категори:ФК «Аланийы» хъазджытæ Категори:Дзæуджыхъæуы чи райгуырдис, уыдон Георгий
Сари
Сари  кæнæ Суан ,  (სვანეთი [сванети],  [шван]) у историон бæстæ Гуырдзыстоны цæгат-ныгуылæны. Уымы цæрджыты фылдæр хай сты суантæ.
Сари дих кæнынц дыууæ хайыл, Сарийы рагъ се ’хсæн, афтæмæй: Уæллаг Сари æмæ Дæллаг Сари. Иуæй-иу хатт хицæн кæнынц Абхазы Сари дæр. Уый у, XX æнусы райдиан суантæ кæм æрцардысты, Кодоры комы ахæм уæллаг хай.
Фиппаинæгтæ
*
Хоби (сахар)
Хоби (ხობი) у сахар Гуырдзыстоны цæгат-ныгуылæны.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуырдзыстоны сахартæ
Темрюк
Темрю́к (Темрюк) у сахар Краснодары крайы. Сахар æрбынат кодта цæугæдон Хъобаны былгæроныл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Краснодары крайы сахартæ
Арагон
Араго́н (, Aragó ) у Испанийы автономон регион.
Арагоны фæзуат у 47 650 км2.
Цæрынц дзы 1,2 млн адæймаджы бæрц, уыдонæй се ’рдæг — регионы сæйраг сахар Сарагосæйы. Арагон у Испанийы тæккæ æдзæрæг бынат, хъæуты дзы бирæ адæм нæ баззади.
Æддаг æрмæг
*
Суангкъуылдымы дон
Суангкъуылдымы дон у цæугæдон Хуссар Ирыстоны, Цъанцъахийы фæрсагдон.
Литературæ
Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
Бæлта
Бæлта (Балта) у хъæу Цæгат Ирыстоны, Дзæуджыхъæуы горæтгæрон. Лæууы цæугæдон Терчы галиу былыл, Арвыкомы фæндагыл.
Чилийы вулканты номхыгъд
Кæс ноджы
* Категори:Вулкантæ алфавитмæ гæсгæ
167-æм аз
Амардысты
Категори:167
160er
168-æм аз
Амардысты
Категори:168
160er
Трейд-маркетинг
Трейд-маркетинг (уæйгæнæн маркетинг, клиентон маркетинг, trade marketing, customer marketing) - маркетинджы риуздæхттæй иу, товарæрвитæн цæгыл хъомысгæнгæ, уæйтæ фæфылдæр кæныны бар ратты. Товарæрвитæн рæгъмæ хауынц "рауадзæг - фæстаг фæлхасгæнæг"-рæхысы алкæцы цæгтæ (дистрибьютыр, уæйгæнæн бынат, уæйты командæ)
Орегон
Штат у æрдзон ресурстæй хъæздыг, къахынц дзы никель, цинк æмæ хромы æрзæт.
Орегоны ис бир цадтæ, уыдонæй Крейтеры цад у АИШ-ы тæккæ арфдæр.
thumb|left|300px|Худы хох (mountain Hood) фенæн ис [[цад Триллиумы цъарыл. АИШ-ы штат Орегон]]
Фиппаинæгтæ
*
Айран
Айран (Ayran, Այրան, Уйран) у туаг æхсыры мыггаг, æмбæлы тюркаг æмæ кавказаг адæмтæм. Фæкæнынц æй туаг æхсыры бактеритæй. Фæйнæ хуызы конд айранæн гæнæн ис æмæ уа сойады æндæр æмæ æндæр бæрц.
Категори:Нозтытæ
Трейдер
Трейдер - уæйгæнæг, спекулацигæнæгæг, хи хъæппæрисæй архайгæ æмæ рауæй-бауæй кæныны процессæн комкоммæ йæхицæй спайда кæнын фæндгæнæг.
Монблан
Монбла́н (Mont Blanc, Monte Bianco, дзырдæй-дзырдмæ «Урс Хох») у хохы цъупп Ныгуылæн Альпæты, Франц æмæ Италийы арæныл. Уый у Францы æппæты бæрзонддæр хохы цъупп.
Категори:Францы хæхтæ Категори:Италийы хæхтæ Категори:Хæхтæ алфавитмæ гæсгæ
169-æм аз
Амардысты
Категори:169
160er
Пенсильвани
Пенсильвани (Pennsylvania) у АИШ-ы штат. Цæрынц дзы 12 милуан адæймагæй фылдæр.
Фиппаинæгтæ
*
170-æм аз
Амардысты
Категори:170
Дыгуры район
Дыгуры район,, у район Цæгат Ирыстоны ныгуылæны. Районы административон центр у сахар Дигорæ.
Фиппаинæгтæ
*
Рио-Негро (провинци)
Рио-Негро (Río Negro) у провинци Аргентинæйы центры.
Фиппаинæгтæ
Категори:Аргентинæйы провинцитæ
Олимпи (Вашингтон)
Фиппаинæгтæ
Категори:Вашингтоны сахартæ
Ростов-Доныл
Росто́в-Доныл (Ростов-на-Дону) у Уæрæсейы сахар, Ростовы облæсты сæйраг сахар. Цæрынц дзы 1058,0 мин адæймаджы (2005). 2000 азæй у Хуссар федералон зылды административон центр. Хæстон намысы сахар (2008).
Сахары фенддæгты ’хсæн йæ зæронддæр бæстыхæйттæй иу — сомихаг аргъуан Сурб Хач (1792).
Фиппаинæгтæ
Категори:Ростовы облæсты сахартæ Категори:Мегаполистæ
Хони
Хони (ხონი) у Гуырдзыстоны ныгуылæны сахар, Имереты провинцийы мидæг. Сахар æрбынат кодта цæугæдон Цхенисцкалийы галиу фарсыл, Кутаисæй 25 км ныгуылæнырдæм.
Сахары статус 1921-æм азæй.
Фиппаинæгтæ
Категори:Имереты сахартæ
Бахъатæ
*
Буратæ
Буратæ (Бураевы) сты ирон мыггаг.
Истори
Бураты мыггаг Мидæггаг Уыналæй рацыд. Ныр дæр ма дзы ис Буратыдзуар. Уым сæ тыхджын мыггæгтæ домдтой. Уæд Буратæй иу лæг Захъхъамæ алыгъди. Уым дæр ын уый бæрц бынат нæ уыди æмæ та уырдыгæй дæр алыгъд Дзауы районмæ, Къабузтæм. Уым æрцарди. Пæррæст æмæ Бура æфсымæртæ уыдысты. Буратæ Къабузты куы ’рцардысты, уæд Тотратæ тыхджын мыггаг уыдысты æмæ сæ тыхсын кодтой, æддæмæ ракæсын сæ нæ уагътой. Тотратæй алы фыдыфыртæн дæр уыди мæсыг. Афтæмæй Гоготæ æмæ Огъуатæ сæ мæсгуыты бабадтысты æмæ хæцын байдыдтой кæрæдзиимæ. Гоготæ лæгæй фæцух сты æмæ сæ Огъуатæ æддæмæ ракæсын нал уагътой. Стæй Гогатæ Тотратæй æндæр фыдыфырт Ахлæуы балхæдтой, цæмæй Дауыты амара, фæлæ Дауыт йæхæдæг амардта Ахлæуы.
Литературæ
*
Джаггер, Бьянкæ
Бьянкæ Джаггер (Bianca Jagger, райгуырд куыд Bianca Pérez-Mora Macías 1950 азы 2 майы Манагуæйы ) у никарагуæйаг-бритайнаг æхсæнадон архайæг, адæймаджы барты сæрвæлтау тохгæнæг, йæхи фонды сæрдар. Йæ æрыгон бонты уыдис модель æмæ актриссæ, у Мик Джаггеры фыццаг ус (уыдон рахицæн сты 1978 азы).
Фиппаинæгтæ
Категори:Пацифисттæ Категори:The Rolling Stones