cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сахалины облæст
Сахалины облæст у, сакъадæхтыл æппæтæй дæр чи лæууы, Уæрæсейы Федерацийы иунæг ахæм субъект. Йæ фæзуаты фылдæр хай у сакъадах Сахалин, чысылдæр хай та — Курилы сакъадæхтæ.
Облæсты цæрынц 497 899 адæймаджы (2010-æм азы сфыстмæ гæсгæ). Советон Цæдисы фехæлды фæстæ бирæ адæм ралыгъдысты Сахалины облæстæй бæстæйы æндæр рæттæм. Цæрджыты этникон сконд у ахæм:
Фиппаинæгтæ
*
Блог
Блог (blog — ) у онлайн боныг. Интернеты популярондæр жанртæй иу.
Æрвитæнтæ
Категори:Интернет
Сынтбадæн
Сынтбадæн, фонетикон вариант — Сыппадæн у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Къуыдаргомы.
Цардысты дзы Хуыбежтæ (Хуыбецтæ), Табутæ, Гæджитæ.
1827-æм аз
Амардысты
Категори:1827
Цъымарайы дидинæг
Цъымарайы дидинæг (Ledum; Багульник) — мыдæгхуызты бинонадмæ чи хауы, ахæм зайæгойты мыггаг кæнæ дæлмыггаг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Азербайджайнаг æвзаг
Азербайджайнаг æвзаг (азери дæр — Türk dili, Azərbaycan Türkcəsi, Türki dili) у тюркаг æвзæгтæй иу, огузаг къорды æвзаг (йæ къорды ма ис туркаг æвзаг, гагаузаг æвзаг, хъырымтæтæйраг æвзаг æмæ туркменаг æвзаг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Тюркаг æвзæгтæ
Хамгёнаг диалект
Хамгёнаг диалект у, Цæгат Корейы провинцитæ Хамгён-Пукто, Хамгён-Намдо æмæ Янгандойы кæуыл дзырдтой, корейаг æвзаджы уыцы диалект.
Ацы диалектыл дзурджыты фылдæр хай ныртæккæ цæры раздæры Советон Цæдисы территорийыл.
Пацъа
Пацъа кæнæ Пацъайы дон у цæугæдон Хуссар Ирыстоны, Стыр Леуахийы фæрсагдон.
Литературæ
Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
1190-æм аз
Амардысты
Категори:1190
Амстердам
Фиппаинæгтæ
Категори:Нидерландты сахартæ
Шиндара
Литературæ
Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Къæй (дур)
Къæйдур кæнæ къæй — цъæрттæ-цъæрттæй, фæлтæртæ-фæлтæртæй конд хæххон дуры мыггаг.
Категори:Хæххон мыггæгтæ
Суатъисы ком
Суатъисы ком у ком Тырсыгомы, цæугæдон Суатъисы доны дæргъмæ.
Литературæ
Категори:Тырсыгомы кæмттæ
Курильск
Кури́льск у Уæрæсейы сахар, Сахалины облæсты Курилы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Сахалины облæсты сахартæ
1191-æм аз
Амардысты
Категори:1191
Дисеу
Дисеу (დისევი) у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.
Мыггæгтæ
Сиукъатæ (Шикашвили), Табутæ (Мариамидзе), Мæргъитæ (Маргишвили), Гæбæратæ (Габарашвили).
Бæззаты Гиуæрги
Бæззаты Василийы фырт Гиуæрги (Георгий Базаев), (райгуырдис 1978-æм азы 26 августы Рустауы, Гуырдзыстон) — «Луч-Энергийы» футболист, æрдæгхъахъхъæнæг, Бæззаты Дзамболаты ’фсымæр.
Фиппаинæгтæ
Гиуæрги Категори:Уæрæсейы футболисттæ Категори:ФК «Аланийы» хъазджытæ Категори:Ирон спортсментæ Категори:ФК «Автодоры» хъазджытæ Категори:Футболисттæ алфавитмæ гæсгæ
Таухъазахтæ
Таухъазахтæ (Тавказаховы) сты ирон мыггаг.
*
1828-æм аз
Амардысты
Категори:1828
Хъуысаты Алан
Хъуысаты Таймуразы фырт Алан (Кусов Алан), (райгуырдис 1981-æм азы 11 августы Дзæуджыхъæуы) Уæрæсейы футболист, æрдæгхъахъхъæнæг. Ирыстоны футболон скъолайы хъомылгæнинаг. Йæ фыццаг тренер — Игорь Осинькин.
Æддаг æрмæг
Алан Категори:Уæрæсейы футболисттæ Категори:Дзæуджыхъæуы чи райгуырдис, уыдон Категори:ФК «Аланийы» хъазджытæ Категори:Ирон спортсментæ Категори:Футболисттæ алфавитмæ гæсгæ
Нидерландаг æвзаг
Нидерландаг æвзаг (de Nederlandse taal, het Nederlands) у нидерландаг адæмы мадæлон æвзаг. Дзурынц ыл 22 милуан адæймаджы.
*
Сырхкъоппагæрдæг
Сырхкъоппагæрдæг (Sanguisorba officinalis; Кровохлёбка лекарственная) у бирæазон кæрдæг зайæгой.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Бехъмар
Бехъмар (ბეყმარი) у хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Зилахар
Зилахар у æрдуз Цæгат Ирыстоны Алагиры районы Црауы комы, Алагиры ныгуылæнæрдыгæй, ахсы 10 гектары бæрц. Йæхи айтыгъта Уариты комы æмæ Змæстдоны астæу.
1192-æм аз
Амардысты
Категори:1192
Зилахар
Ирон мифологи
Нарты кадджытæм гæсгæ, Зилахар уыд нарты хъазæн фæз. Ам нарттæ сæ тых æвзæрстой, сæ арæхстдзинад æвдыстой лæгæй-лæгмæ тохы, фатæй мил æхсыны, кафыны ерысты æмæ алыхуызон хæстон хъæзтыты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны географи Категори:Нарты кадджытæ Категори:Нарты кадджыты географи
Дзарцъем
Дзарцъем (ძარწემი) у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Тамилнад
Тамилна́д кæнæ Тамил-Наду (தமிழ் நாடு; Tamil Nadu) у штат Индийы хуссары. Йæ сæйраг сахар у Ченнаи. Цæрынц дзы 72 милуан адæймаджы.
Фиппаинæгтæ
*
Елизаветæ II
Елизаветæ II,  Елизаветæ Александрæ Мария Виндзор (HM Queen Elizabeth II, Elizabeth Alexandra Mary Windsor; райгуырдис 1926-æм азы 21 апрелы Лондоны — амардис 2022-æм азы 8 сентябры Балморалы гæнахы, Шотландийы) — Стыр Британи æмæ Цæгат Ирландийы Иугонд Паддзахады ус-къарол (1953-æм азы 2 июнæй); уый у Нациты Æмбалады ус-къарол дæр. Англисы аргъуаны сæрдар, Британийы хотыхджын тыхты бæрзонддæр сæйрагкъамандыгæнæг, булкъон. Виндзоры династийæ у.
Фиппаинæгтæ
Категори:Стыр Британийы къаролтæ Категори:Лондоны чи райгуырдис, уыдон Категори:Виндзоры династи
Торманеули
Литературæ
Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Хæрæг
Хæрæг (Equus asinus asinus) у хæдзарон фос, хъæддаг хæрæджы дæлхуыз.
Къæлæу — хæрæджы лæппын.
1829-æм аз
Амардысты
Категори:1829
Бзарты Руслан
Бзарты Сулейманы фырт Руслан (райгуырдис 1958-æм азы 14 июны, Бакуйы) у ирон историк, æхсæнадон архайæг, ЦИПУ-йы профессор, историон зонæдты доктор, Республикæ Цæгат Ирыстон — Аланийы Æхсæнадон палатæйы уæнг.
Плиты Нодар
Плиты Артёмы фырт Нодар (райгуырдис 1948-æм азы 10 июлы Гуырдзыстоны Боржомы районы Сырххъæуы ) у ирон кафæг, Уæрæсейы Федерацийы сгуыхт артист, Цæгат Ирыстон—Аланийы адæмон артист. 1986—1993 уыдис Гуырдзыстоны адæмон кафты ансамблы артист.
Бзарты Руслан
Уацмыстæ
Категори:Цæгат Ирыстоны историктæ Категори:Историон зонæдты доктортæ Категори:Бакуйы чи райгуырдис, уыдон Категори:Зындгонд ирæттæ Категори:Ирыстоны æхсæнадон архайджытæ Руслан
Плиты Нодар
Фиппаинæгтæ
Нодар Категори:Боржомы муниципалитеты чи райгуырдис, уыдон Категори:РЦИ — Аланийы адæмон артисттæ
Цъæриттæ (хъæу)
Цъæриттæ кæнæ Цъæрит, Кæлмджын хъæу у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Цъалагомы.
Цардысты дзы Цъæриттæ, Гаглойтæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
1193-æм аз
Амардысты
Категори:1193
Урсдон (хъæу)
Урсдон:
Гуджаратаг
Гуджаратаг:
Азербайджанаг æвзаг
Azerí Azeri Asarbaiseáinis Azeri (taal)
1194-æм аз
Амардысты
Категори:1194
Русе
Ру́се (Русе, Rusçuk) у Болгарийы фæндзæймаг стырдæр сахар, лæууы Дунайы былгæрон, бæстæйы цæгаты. У Болгарийы стырдæр цæугæдоны порт. Русейæ райдайы, Дунайы болгайраг æмæ румынаг былтæ чи бæтты, иунæг ахæм хид (ууыл цæуы фæндаг E85 Клайпедæйæ Александруполисмæ), кусы 1954 азæй.
Цæрджытæ — 178 мин.
Русейы ис Уæрæсейы генералон консулад.
Истори
Нырыккон сахар Русейы территорийыл фыццаг цæрæнуат фæзынди 5000 азы агъоммæ. Ромы император Веспасиан сарæзта дзы фидар æмæ порт Сексагинта-Приста, уыцы фидар лæууыд Дунайы дельтæмæ чи цыд, уыцы ахсджиаг фæндагыл. 250 азы сахар ныддарæн кодтой гот, фæлæ III æнусы кæронмæ ромæгтæ ногæй йæ рацарæзтой.
Османты империйы Русе (Русчак хуынди) уыд егъау Дунейы вилайеты сæйраг сахар. right|thumb|200px|Рагон Ромы фыст дурыл
Политикон ситуаци
Хъæубæстæ Русейы кмет (мэр) у Божидар Иванов Йотов (хъæппæрисджын комитет), æвзæрстыты фæстиуæгмæ гæсгæ.
Æддаг æрмæг
Категори:Болгарийы сахартæ
Теуайы сындз
Теуайы сындз (Alhagi, Верблюжья колючка) у, хъæдурхуызты бинонадмæ чи хауы, ахæм сындзджын зайæгойты мыггаг.
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Хъæдурхуызтæ
Антарктидæ
Антарктидæ (ἀνταρκτικός — «Арктикæйы фаллаг») у Зæххыл æппæты хуссардæр континент. Йæ фæзуат у 14,4 млн км² (уымæй 1,6 млн км² шельфы цъититæ).
*
Эфиопи
Эфио́пи (ኢትዮጵያ), официалон ном у Эфиопийы Федеративон Демократион Республикæ (የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ) у Скæсæн Африкæйы паддзахад, хауы Африкæйы Сыкъайы регионмæ. Йæ сæйраг сахар у Аддис-Абебæ. Парламентон республикæ.
Цæрджыты нымæцмæ гæсгæ Эфиопи ахсы дунейы 13-æм бынат, цæрынц дзы 108 милуан адæймаджы. Уыдонæй кæсын-фыссын зонынц æрдæгмæ ’ввæхс. Сахарты цæрынц æрмæстдæр 21%, иннæтæ кæнынц хъæууон хæдзарады куыст — рæзын кæнынц къофи, бæмбæг, æфсирджынтæ, картоф.
Дæргъвæтин мидхæсты фæстиуæгæн 1993-æм азы Эфиопийæ ахицæн ног паддзахад — Эритрей, æмæ уый тыххæй Эфиопийæн нал и денджызмæ бацæуæн. Æхсæнадæмон базар кæнынæн бæстæ пайда кæны æнæбанымад паддзахад Сомалиленды порттæй. Афтæмæй у дунейы тæккæ бирæцæрæгджын паддзахад, денджызмæ бацæуæн кæмæ нæй, уыдоны ’хсæн.
Æддаг æрмæг
*
1195-æм аз
Амардысты
Категори:1195
Кастильоне, Бальдассаре
Бальдассаре Кастильоне, Новиларæйы граф, (Castiglione; 1478—1526) уыди итайлаг фыссæг.
Райгуырдис Мантуймæ хæстæг, службæ кодта æндæр æмæ æндæр итайлаг паддзæхтæм, уыди Урбинаг герцоджы минæвар Генрих VII Англисагмæ (1506) æмæ Людовик XII-мæ. 1525-æм азы Ромы папæйы нунцийæ æрвыст æрцыд Испанимæ.
Кастильонейы сæйраг уацмыс у диалогтæ «Галуанылæджы тыххæй» (уырыс. «О царедворце», «О придворном»). Уым фыссæг равдыста идеалон галуанылæджы тип, стæй уæздан æгъдæуттæй æмæ йæ заманы итайлаг æхсæнады цыргъзонд дзымандытæ. А чиныг ныффыссынæн Кастильонейы сразæнгард кодта Урбинойы уæздан æмæ ахуыргонд кæрт.
Уацмысы фыццаг редакци цæттæ уыди 1516-æм азы. Фæстаг (æртыккаг) мыхуыргонд æрцыд Венецийы 1528-æм азы, Альдæ Мунцийы бындарты типографийы. Фæстæдæр чиныг ратæлмац кодтой бирæ æвзæгтæм æмæ Кастельонейы ном сси зындгонд Италийы æмæ æндæр бæстæты.
Кастильоне фыста канд итайлагау нæ, фæлæ ма латинагау дæр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Итайлаг фысджытæ
Атоци
Атоци (ატოცი) у хъæу Гуырдзыстоны Карелы муниципалитеты. Ис Гуырдзыстон æмæ Хуссар Ирыстоны тæккæ арæныл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Карелы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Урсдон (Алагиры район)
Урсдон у хъæу Уæлладжыры комы, Хъæриуы хохы рæбын. Баззади-ма дзы цалдæр хæдзары цæрæгой. Хъæуы рæзты цæуы Урсдоны цæугæдон. Зындгонд у къæдзæхы амад Урсдоны фидарæй.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Æмбалтæ, Айлартæ, Дзугатæ, Дзыгастæ, Челæхсатæ, Гæцуатæ, Санатæ, Тъорозтæ, Цитджитæ, Тыджытæ, Гæздæнтæ, Костæ, Цъæхилтæ, Карсантæ, Таутиатæ.
Æддаг æрмæг
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Сырххъæу (Боржомы муниципалитет)
Сырххъæу кæнæ Бердзеныхъæу (წითელსოფელი, Цъителсопели — «сырх хъæу»)  у хъæу Гуырдзыстоны Боржомы районы. Ис Гудзареты комы. Цардысты дзы Джыккайтæ, Плитæ, Мæхъитæ, Осиатæ, Къозонтæ. Ныртæккæ æдзæрæг у.
Фиппаинæгтæ
Категори:Боржомы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Нахаг-дагъистайнаг æвзæгтæ
thumb|300px|right| {{legend|#E2E27E|[[Нахаг æвзæгтæ}} {{legend|#86CF8C|Солы-андиаг-цезаг æвзæгтæ}} {{legend|#4693B2|Даргъинаг æвзæгтæ}} {{legend|#3C3276|Лакаг æвзаг}} {{legend|#CAFE5B|Лекъаг æвзæгтæ}} {{legend|#FF3300|Хиналугаг æвзаг}}]] Нахаг-дагъистайнаг æвзæгтæ (иуæй-иу лингвисттæм гæсгæ цæгат-кавказаг æвзæгты дæлкъорд, иннæтæм гæсгæ — æвзæгты хицæн мыггаг) сты Дагъистан, Цæцæн æмæ Мæхъхъæлы хæлиугонд æвзæгтæ, дзурынц сыл 5,3 милуан адæймаджы бæрц.
Æддаг æрмæг
* Категори:Кавказы æвзæгтæ Категори:Уæрæсейы æвзæгтæ Категори:Евразийы æвзæгтæ
Гæнитыхъæу
Гæнитыхъæу (ხოდაბულა, [ходабула]) у хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы.
Литературæ
Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Хъайтмазтæ
Хъайтмазтæ кæнæ Хъайтмæзтæ (Кайтмазовы) сты ирон мыггаг.
Равзæрд
Хъайтмазтæй Гулийы чи цæры, уыдон Зæрæмæгæй балыгъдысты. Зæрæмæгмæ та Санибайæ æрцыдысты. Зæрæмæджы фæтуджджын сты Баситимæ, уæд сыстадысты æмæ Гулимæ балыгъдысты. Гулимæ чи 'рлыгъдис Хъайтмазтæй, уый Хазби хуынди. Хазбийы фырт та — Хъасай, Хъасайы фырт — Бæрæзг, Бæрæзджы фырт — Созырыхъо, Созырыхъойы фырт — Мурик. Цæуы йыл ныр цыппор азмæ æввахс.
Мардантæ (хъæу)
Мардантæ кæнæ Нæзыджын уыдис хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Испани
Испани, вариант у Испан (официалон ном у Испанийы Къаролад, Reino de España, Regne d'Espanya, Espainiako Erresuma) у Европæйы ныгуылæны паддзахад, НАТО æмæ Европæйы Цæдисы уæнг. Испанийы сæйраг сахар у Мадрид.
Сурвæндагон арæнтæ Йын ис:
Цæрджытæ
Официалон æвзаг — кастилаг; автономон облæстыты ма ноджы официалон æвзæгтыл нымад сты:
Фиппаинæгтæ
*
Балканы æрдæгсакъадах
Балканы æрдæгсакъадах у æрдæгсакъадах Европæйы хуссар-скæсæны.
Балканты бæстæтæ
* Категори:Æрдæгсакъадæхтæ алфавитмæ гæсгæ
Тæтæйраг
Тæтæйраг:
1196-æм аз
Амардысты
Категори:1196
Сидæмонтæ
Сидæмонтæ сты рагон ирон мыггæгтæй иу. Уæлладжыры комы иуæй-иу, стæй Куырттаты æмæ тæгиаты мыггæгтæ иууылдæр сты Сидæмонтæй. Уыдонмæ ма хауынц Хуссар Ирыстоны Цыхуырбатæ, Тедетæ, Биазыртæ æмæ æндæртæ.
Истори
Сидæмонтæ æппæты фыццаг æрцардысты Ксурты, Уæлладжыры, Æрыдоны галиу фарс, Урсхохы рæбын. Таурæгъмæ гæсгæ, Сидæмоны цæуæт ардыгæй æндæр рæттæм лидзын райдыдтой раджы, зæхх сын кæй нæ фаг кодта, уый тыххæй. Ксуртæй æппæты фыццаг чи ралыгъд, уыдон æрцардысты Æрыдоны рахиз фарс Бæрзондададжы. Таурæгъ куыд дзуры, уымæ гæсгæ Сидæмонтæй дыууæ æфсымæры Фата æмæ Наджы цуаны рæстæджы Æрхоны комы федтой иу бынат, ацы бынат цæрынæн сæ зæрдæмæ фæцыд æмæ дзы æрцардысты. Сырæзт дзы хъæутæ: Дæйыхъæу æмæ Цъус. Дæйыхъæуы æрцард Фатта, Цъусы та — Наджи. Дæйы фарсмæ ис хъæу Тъæра. Ам, зæгъы, цардысты Хунæрвады цæуæт. Таурæгъмæ гæсгæ, адон ногъайæгтæй равзæрдысты. Ацы мыггæгтæм хауынц: Гæззатæ, Илатæ, Кобестæ, Слонатæ, Дударатæ, Хосонтæ, Сахъмантæ. Адонæй Слонатæ æмæ Дударатæ алыгъдысты Тæгиаты коммæ. Сидæмонты цæуæт ма æрцардысты Цъусы хъæуы. Цæрынц дзы Реуазтæ, се ’рвадæлтæ сты Соппойтæ. Луары дæр Сидæмонтæ цардысты. Уыналы дæр Сидæмонтæ цæрынц. Ардæм æрлыгъдысты Ксуртæй цыппар æфсымæры: Суан, йæ цæуæт систы Суантæ, Дауыр — Дауыратæ, Мысык — Мысыккатæ æмæ Цæллаг — Цæллагтæ.
Таурæгъмæ гæсгæ, Бæрзондадагæй Фатта æмæ Наджийæ дарддæр алыгъдысты æртæ æфсымæры: Ростом, Бибилон æмæ Цитлосан. Таурæгъы ирон вариантмæ гæсгæ, ацы æфсымæртæ ардыгæй алыгъдысты, ам Ростомæн йæ фырт калмы хæстæй куы амард, уый фæстæ. Таурæгъы гуырдзиаг вариантмæ гæсгæ та, ацы æфсымæртæ ам нал бафидыдтой се ’рвадæлтимæ æмæ сæхи айстой Хуссар Ирмæ. Фыццаг Урстуалты æрбынат кодтой, фæлæ фæстæдæр алыгъдысты Гуырдзыстонмæ æмæ уым систы Чысаны ерыстаутæ. Ростом, Бибила æмæ Цитлосан Сидæмонтæй кæй уыдысты, ууыл дзырдæуы канд фольклорон таурæгъты нæ, фæлæ ма историон документты дæр, куыд зæгъæм «Хроника Ксанских эриставов»-ы. Уый фыст æрцыд 1405—1410 азты Ларгуисы кувæндоны Григол Бандасдзейы къухæй. Ацы цыртдзæвæны дыккаг хайы дзырд цæуы XIII æнусы кæрон æмæ XIV æнусы райдианы Чысангомы кæй фæзындысты Сидæмоны цæуæт æртæйæ, сæ кусæг адæмæй æвдайы ракодтой, афтæмæй. Ирыстоны сæ хæстæджытимæ фæхыл сты æмæ Захъхъайыл ахызтысты Туалгоммæ. Уым сын бар радтой æрцæрынæн, фæлæ диссаджы галуантæ куы райдыдтой аразын, уæд уый тасæй, зæгъгæ, ам сæхи схицæуттæ кæндзысты, æрвыст æрцыдысты ацы бæстæй æмæ бахаудтой Чысангоммæ. Уыцы заманы уым тох цыд æддагон знæгтимæ. Ростом сын йе ’фсымæртимæ æмæ йæ адæмимæ тынг баххуыс кодта, цæмæй се знæгтыл фæуæлахиз уыдаиккой, уымæн, æмæ уæд Ларгуисы хицау загъта Ростомæн: «Кæд дæ ам æрцæрын фæнды, уæд ракур, цæмæй дын бар лæвæрд æрцæуа, куы амæлай, уæд дæ Ларгуисы кувæндоны куыд баныгæной. Ам та ныгæнынц зынгæ адæмы, хицауиуæг чи кæны, ахæмты». Ростом æцæгдæр хистæртæн загъта йæ хъуыды æмæ баныхас кодтой, Ларгуисы кувæндоны кæй æрцæудзæн ныгæд, ууыл. Ростом Ларгуисы æрцард, адæм æй тынг бауарзтой йæ хъæбатырдзинады тыххæй. Адæмы хъаггæдта алы фыдбылызæй.
Фæстагмæ Ростом æмæ йæ цæуæт систы Чысангомы ерыстаутæ. Таурæгътæм гæсгæ, Сидæмонтæм хауынц Тæга æмæ Куырттайы цæуæт дæр. Иу таурæгъмæ гæсгæ, дыууæ æфсымæры Тæга æмæ Куыртта Æрыдоны доны сæрты ахызтысты æмæ Фыййагдоны комы æрцардысты Уæлæсыхы хъæуы. Ныр дзы хъæу нал ис. Ам ис дыууæ стыр зæппадзы. Куыд дзурынц, афтæмæй Тæга æмæ Куыртта æвæрд сты уыцы зæппæдзты. Тæгайы фырттæ Камбий æмæ Сана тынг фæхыл сты. Камбитæ фæцагътой Санаты, æрмæст ма сæ аирвæзт иу гыццыл лæппу, йæ ном Тотик, æмæ йæ Куырттаты иннæ цæрджытæ бамбæхстой. Уый тыххæй Камбитæ цæрджыты ардыгæй сурынвæнд скодтой. Уæд уыдон Камбийы дыууæ фырты амардтой. Камбийæн ма уыд æртæ фырты, æмæ уыдон алыгъдысты Дæргъæвсмæ. Фæстæдæр Камбитæй дыууæ æфсымæры: Тулат æмæ Кундух Дæргъæвсæй алыгъдысты Фæры доны коммæ æмæ уым сарæзтой хъæу — Саниба. Рекомы хохыл та кувæндон Саниба сарæзтой Тулат æмæ Кундухы цæуæт.
Цымыдисаг факттæ
Гуырдзиæгтæм æмбæлы мыггаг Сидамонидзе (სიდამონიძე).
Литературæ
*
Зыгъарæг
Зыгъарæг, (Meles meles) — сæлавырты бинонадмæ чи хауы, ахæм тугдзых цæрæгой.
Грекъ
Грекъ (Ελλάδα []) кæнæ Гречъы Республикæ (Ελληνική Δημοκρατία []) у Европæйы паддзахад, Европæйы Цæдис æмæ НАТО-йы уæнг. Гречъы фæзуат ахсы Балканы æрдæгсакъадахы хуссайраг хай æмæ 2 мин сакъадахы, æмæ æдæппæтæй у 131 940 км² (дунейы 94-æм). Цæрынц дзы 10 964 020 (2003-æм азы; уымæй у дунейы 70-æм).
Курта (Цхинвалы район)
Курта (ქურთა, Курта) у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.
Грекъ
Административон æгъдауæй дихгонд у 13 зылдыл (хуыйнынц периферитæ), периферитæ та дихгонд сты лыстæгдæр иуæгтыл — 51 префектурæйыл.
Курта (Цхинвалы район)
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Къадзатæ (Каджашвили), Хъоцытæ (Кочишвили), Гаглойтæ, Багатæ, Гæззатæ, Елбачитæ (Елбакидзе), Букылтæ, Бæзатæ, Тедетæ, Къæбыстæ, Тыбылтæ, Болататæ, Æлбортæ, Джиотæ, Кæркуыстæ, Баситæ (Басишвили).
Грекъ
Грекъ йæ хæдбардзинады бон бæрæг кæны 6 апрелы. Хæдбар паддзахад сси 1821-æм азы, Османты империйæ йæхи ссæрибар кæнгæйæ.
Курта (Цхинвалы район)
Фиппаинæгтæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Грекъ
Нырыккон Грекъ у дунейы ахсджиагдæр туристон бæстæтæй иу. Грекъ экспорт кæны хъæууон хæдзарады продукци. Гречъы компанитæм ис дунейы базарадон наутæй сæ фылдæр хай.
Плевен
Пле́вен (Плевен) кæнæ Плевнæ у Болгарийы цæгаты сахар, Плевены облæсты административон центр. Цæрджыты нымæцмæ гæсгæ у бæстæйы æвдæм стырдæр сахар.
Грекъ
Рагон Грекъ
Рагон Грекъ нымад у ныгуылæн цивилизацийы авдæныл. Нæ эрæйы агъоммæ III миназонмæ ’ввахс Криты сакъадахы фæзындис размæцыд минойаг цивилизаци, фæстæмæ сæ культурæ фæхæлиу ис материкыл. Фæстæдæр райдыдта критаг-микенаг (æндæр ныхасæй эгейаг) цивилизацийы дуг. Фæзындысты грекъаг полистæ; Стыр Грекъ, Къаннæг Ази æмæ Цæгат Сау денджызы былыл антикон колонитæ дæр.
Плевен
Истори
Сæрибаргæнæг хæсты рæстæг 1877−1878 азты сахар зындгонд сси йæ гарнизоны фондзмæййон æрхъулайæ. Æртæ хатты уырыссаг æфсад бырста фидармæ, фæлæ уый нæ фæрæстмæ. Дæргъвæтин блокадæйы фæстæ гарнизон йæхи радта уырыссæгтæн.
Грекъ
Рагон Грекъ
Полистæ Афинæтæ æмæ Спартæ фæуæлахиз сты Персийыл, фæлæ сæ уый фæстæ Фивтæ ныппырх кодтой.
Плевен
Истори
Уыцы бонтæ мысынæн сахары ис монумент-музей «Плевены эпопей», кæцы арæзт æрцыд 1977 азы, цауты юбилеймæ.
Грекъ
Фиппаинæгтæ
*
Плевен
Политикон ситуаци
Плевены хъæубæстæйы кмет (сæргълæууæг) у Найден Маринов Зеленогорски (æртæпартион коалицийæ), æвзæрстыты фæстиуæгмæ гæсгæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Плевены облæсты сахартæ
Фиджи
Фиджийы сакъадæхты Республикæ (фидж. Matanitu Tu-Vaka-i-koya ko Viti, फ़िजी गणराज्य / Fidźi Dwip-samuh Ganaradźja, Republic of the Fiji Islands) у паддзахад Сабыр фурды архипелагтæйы иуыл.
Фиджийы цæрджытæй 57,2 % (475 739 адæймаджы) сты фиджиаг адæмыхаттæй, бындурон цæрджытæ, 37,5 % (313 798 адæймаджы) та — фиджи-индийæгтæ. Англисаг æмæ фиджиаг сты бæстæйы официалон æвзæгтæ, индийæгты ’хсæн бирæтæ дзурынц ма хиндустанийы, хиндиаг æвзаджы диалектыл (Фиджийы хинди дæр æй хонынц). Фиджийы цæрæг индийæгты нымæц хауы эмиграцийы аххосæй.
Сæ динмæ гæсгæ Фиджийы цæрджытæ сты чырыстон (64,5 %, уыдонæй методисттæ — 35 %, католиктæ — 9 %, «Хуыцыауы æмбырды» уæнгтæ — 6 %, æвдæм боны адвентисттæ — 4 %, æндæр чырыстæттæ — 11 %), индуисттæ — 27,9 %, пысылмæттæ — 6,3 %, сикхæгтæ — 0,3 % (2007-æм азы сфыстмæ гæсгæ).
*
Хуыгаты Алан
Хуыгаты Анатолийы фырт Алан (райгуырдис 1989-æм азы 27 апрелы Дзæуджыхъæуы) — грекъ-ромаг хъæбысхæсты æхсæнадæмон къæпхæны спорты мастер, æхсæнадæмон серийы турнир «Гран-при Иван Поддубный»-ы уæлахиздзау (2012), Уæрæсейы чемпион (2012), Европæйы чемпионаты æвзист призёр (2011-æм аз), Сæрдыгон Олимпаг хъæзтыты чемпион (2012).
Лондоны олимпиадæйы грекъаг-ромаг хъæбысхæстæй ерысты Алан рамбылдта сызгъæрин майдан. 84 килограммы онг уæзы хæцгæйæ, финалы фæуæлахиз ис Карам Мохаммед Габер Ибрагимæн.
2019-æм азы августæй кусы Цæгат Ирыстоны спорты министрæй.
Фиппаинæгтæ
Категори:Уæрæсейы спорты сгуыхт мастертæ Алан Категори:Дзæуджыхъæуы чи райгуырдис, уыдон Категори:Цæгат Ирыстоны хъæбысæйхæцджытæ Категори:Ирон хъæбысæйхæцджытæ Категори:Олимпиаг чемпионтæ хъæбысхæстæй
1197-æм аз
Амардысты
Категори:1197
Рухсдзуар
Рухсдзуар у хохы цъупп æмæ хъæды ном. Ис Цæгат Ирыстоны Джызæлы цур. Хохы бæрзæнд у 1170 метры.
Картæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
1831-æм аз
Амардысты
Категори:1831
Кавказы æвзæгтæ
Кавказы æвзæгтæ сты, Кавказы территорийыл адæм кæуыл дзурынц, уыцы æвзæгты иугонд. Кавказыл цы нымайын, уый бæлвырд нæу, æмæ уый тыххæй æвзæгты номхыгъд дæр фидар нæу.
Классификаци
Сæ равзæрдмæ гæсгæ (генетикон классификаци), Кавказы æвзæгтæ хауынц афтæ хуынд кавказаг æвзæгты æртæ мыггæгтæм:
Иннæрдыгæй Кавказыл хæлиугонд сты æндæр мыггæгты æвзæгтæ дæр:
Æддаг æрмæг
Категори:Евразийы æвзæгтæ
Брил
Брил у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.
Литературæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Урсдон (цæугæдон Дыгуры районы)
Урсдон, дыгуронау Уорсдон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Дыгуры районы, Терчы галиу фæрсагдон.
Фæрсæгдæттæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Дыгуры районы цæугæдæттæ Категори:Æрыдоны районы цæугæдæттæ Категори:Терчы фæрсагдæттæ
Ионча
Ионча (იონჩა) у хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы, Гуырдзыстоны арæныл.
Литературæ
Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Делла Каса, Джованни
Джованни Делла Каса (Giovanni Della Casa; 1503–1556) уыдис италиаг фыссæг.
Райгуырдис Тосканæйы. Ромы папæ Павел III 1544-æм азы йæ снысан кодта Беневентойы архиепископæй æмæ Венецийы нунцийæ. Ам Джованни æгъатырæй цъист кодта протестантты æмæ 1549-æм азы рауагъта тобæгонд чингуыты индекс. Папæ Павел IV-ы заман Каза уыди паддзахадон нымæрдар.
Касайы уацмыстæй зынгонддæр у «Il Galateo, overo de’costume». Ацы чиныг арæзт у, хъомылгæнæг йæ хъомылгæнинагæн цы зондамындтытæ фæдæтты, уыдоны хуызы. Уацмыс ахуыр кæны уæздан æгъдæуттæ æмæ комплименттыл. Дзырд «Galateo» Касайы чиныджы фæрцы Италийы нысан кæнын райдыдта уæздан манерæтыл ахуырад.
Фиппаинæгтæ
Категори:1503-æм азы чи райгуырдис, уыдон Категори:1556-æм азы чи амардис, уыдон Категори:Италийы фысджытæ Категори:XVI æнусы фысджытæ Категори:Итайлаг фысджытæ Категори:Флоренцийы чи райгуырдис, уыдон
Беневенто
Беневенто (Benevento) у сахар Италийы. Ис Кампанийы регионы.
Цæрджыты нымæц у 63026 адæймаджы (2005). Фæзуат у 129 км². Посты индекс — 82100. Телефонон код — 0824.
Сахары бардуаг у San Bartolomeo. Йæ бон бæрæг кæнынц æрвылаз 24 августы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Кампанийы сахартæ
Далмаци
Рагæй Далмацийы цардысты иллириаг знæмтæ — далматтæ, либурнтæ æмæ æндæртæ, стæй уыдон йеддæмæ кельттæ æмæ фракиæгтæ.
Нæ эрæйы агъоммæ IV æнусы адриатикон былыл фæзындысты грекъаг колонитæ. Фæстæдæр, 229-æм, 228-æм æмæ 219-æм азты бæстæмæ бырсын райдыдтой ромæгтæ. Далмаци сси ромаг дунейы ахсджиагдæр бæстæтæй иу, суанг иуæй-иу императортæ уыдысты далмациаг равзæрдæй — зæгъæм, Диоклетиан.
VI æнусæй Далмаци уыдис Византийы дæлбар. Византиаг хицауиуæд даргъ нæ ахæста æмæ Далмаци байсын байдыдтой хорватæгтæ æмæ сербæгтæ.
IX æнусы далмациаг сахартæ уыдысты Хорватийы паддзахады сконды, XII æнусæй та фесты Венгрийы дæлбар.
Дæргъватин рæстæг, 1420—1797, Далмаци (сахар Дубровничы йеддæмæ) уыдис Венецийы республикæйы зæхх. XVI æнусы регионы мидæггаг хай байста Османты импери.
1945-æм азы Далмаци дихгонд æрцыдис Хорвати æмæ Черногорийы ’хсæн иумæйаг федералон паддзахад Югославийы сконды.
Далмаци у цымыдисаг туризмы бæстæ. Ис дзы денджызы найæн дæр, рагон фенддæгтæ фенæн дæр. Уæрæсейы граждæнтæн ис æнæ визæйæ бацæуыны бар Черногоримæ (кæддæриддæр) æмæ Хорватимæ (сæрдыгон).
Идон
Идон, хонынц ма йæ уидон дæр — бæхы сæрыл кæй кæнынц, уыцы гæрзтæ, идадз æмæ идадзы къæбæлтæ.
Категори:Бæхы дзаумæттæ
Токугава Ёсинобу
Кънйаз Токугава Ёсинобу (徳川 慶喜, 1837-æм азы 28 октябры — 1913-æм азы 22 ноябры) уыдис Токугавайы династийы 15-æм æмæ Японы фæстаг сёгун, зындгонд ма у куыд сёгун Кэйки.
Архайдта Японы бæстæ среформæтæ кæныныл. Йæ политикæйы мидæг Токугава æнцой кодта Францыл, йæ ныхмæлæуджытæ та — Стыр Британи æмæ АИШ-ыл.
Мэйдзийы Революцийы рæстæджы, 1867-æм азы, Токугавайæ байстæуыд тыхбар. Раппæрсты фæстæ йæ сургæ нæ кодтой, фæлæ йæхæдæг дæр паддзахады æхсæндзарды хъуыддæгты нал архайдта.
Политикæйæ куы ацыдис, уæд Токугава йæ зæрдæ лæвæрдта цуанæн, фат æхсынæн, къамтæ исынæн æмæ велосипедыл бадынæн.
1902-æм азы император Мэйдзи радта Токугавайæн йæхи дворяйнаг мыггагæн бындур æрæвæрыны бар æмæ йын Японы сæраппонд æнувыд куысты тыххæй балæвæрдта кънйазы уæлдæр титул.
Фиппаинæгтæ
Категори:Японы хицауиуæггæнджытæ Категори:Сёгунтæ Категори:Японы истори Категори:Японы чи райгуырдис, уыдон
Шведаг
Шведаг:
Уачъе
Уачъе у æдзæрæг хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Джинаты комы.
Цардысты дзы Гуыбатæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ Категори:Джинаты комы хъæутæ
Едзатæ
Едзатæ (Едзаевы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Тугъанты Махарбег
Тугъанты Сафары фырт Махарбег (райгуырдис 1881 азы Дур-Дуры — амардис 1952 азы) уыдис ирон нывгæнæг, публицист, фольклорон уацмыстæ æмбырдгæнæг æмæ иртасæг, педагог æмæ этнограф; Ирыстоны адæмон нывгæнæг, Гуырдзыстоны аивæдты сгуыхт архайæг.
Махарбеджы курдиат алкæм дæр йæхи равдыста тыхджын æмæ алывæрсыгæй.
Цардафыст
Йæ фыд Сафар уыдис Ирыстоны фыццаг ахуыргонд ботаник, агроном, каст фæцис Бонны университет. Ахуыры азты йæ зæрдæмæ хæстæг айста социал-демократон идеалтæ, архайдта йæхи фæллойæ цæрынмæ. Тугъанты уæздан мыггаг уымæй, кæй зæгъын æй хъæуы, разы нæ уыдысты, кусæг адæммæ хæлар цæстæй кæй кастис, уый йын нæ барстой. Сафары нал бафæндыди семæ иу цары бын цæрын (патриархалон бинонты сæргъы уыцы рæстæджы лæууыдис йæ фыды æфсымæр, Аслæнбег паддзахы æфсады инæлар, йæ кармæ гæсгæ уæдмæ службæйæ суæгъд ис).
Махарбеджы фыд Дур-Дуры балхæдта къаннæг (дыууæуатон) хæдзар. Суинаг нывгæнæг райгуырдис ам. Йæ мад Санаты Гацыры чызг Асиат, йæ рæстæгмæ гæсгæ райста хорз ахуырдзинад. Санаты æфсымæртæ, Гацыр æмæ Дзантемыр, Ирыстоны зындгонд сты куыд рухстауджытæ, адæмон сфæлдыстады фыццаг æмбырдгæнджытæ.
Махарбег райдианы ахуыр кодта Кизеры пансионы, фæстæдæр реалон училищейы (каст æй фæцис 1898 азы). Суанг уæд фæбæрæг ис йæ зæрдæргъæвддзинад ныв кæнынмæ. Иу рæстæджы Алыккаты Аннæмæ, Хетæгкаты Къостайы хорз зонгæмæ, бахатыди, цæмæй йын уый йæ фыццаг фæлварæнтæ Къостамæ равдиса. Алцы дæр йæхицæй аразгæ у, нырау æнувыдæй йæ нысанмæ куы тырна, уæд дзы нывгæнæг æнæмæнг рауайдзæни, зæгъгæ, Аннæ лæппуйæн Къостайы ныхæстæ куы рафæзмыдта, уæд ын стыр ныфсы хос фесты. Фæлæ йæ ныййарджытæм сæ фырты фæлтæрæнтæ хи ирхæфсынау кастысты. Æмæ йæ 1900 азы Бетъырбухмæ афæндараст кодтой, цæмæй фæлварæнтæ радта Хæххон институтмæ. Лæппу конкурсы нæ ацыди (геометрийæ «цыппар» кæй райста, уымæ гæсгæ), фæлæ сæхимæ нал аздæхти. Сфæнд кодта Къостайау уый дæр Аивæдты академимæ бацæуын. Уый тыххæй уал иу аз сахуыр кодта нывгæнæг Гольдблаты цæттæгæнæн скъолайы æмæ 1901 азы ссис Аивæдты академийы студент.
Йе сфæлдыстадон фыццаг къахдзæфтæ акодта хъуыстгонд Репины æрмадзы, курдиатджын педагогтæ Чистяков, Мясоедов, Саввинский æмæ иннæты разамындæй. Фæлæ Махарбеджы фæндыди фылдæр базонын. Уыйадыл 1903 азы ацыди Мюнхенмæ, нывгæнæг Антон Ашбейы скъоламæ. Мюнхен уыди ног аивады авангарды центр.
1907 азы Махарбег сыздæхтис йæ фыдызæхмæ. Дзæуджыхъæуы байгом кодта аивадон студи, уыди дæсны ахуыргæнæг æмæ æмрæстæджы — æнувыд ахуыргæнинаг: йæ адæмы культурæ, фольклор, этнографи æмæ археологи хуыздæр базоныны нысанимæ йын Ирыстоны иу къуым æнæсгæрст нал баззадис. Кърандасæй ныв кодта хохаг рагон хæдзæрттæ: сæ орнаменты характерон нывæфтыдтимæ, цæджындзты сæртыл хъæдæйскъахт фыры здыхт сыкъатимæ æмæ æндæр ахæм декоративон хæйттимæ, ныв кодта мæсгуытæ æмæ зæппæдзтæ, кувæндæттæ, хæдзары дзаумæттæ, æмбырд кодта кадджытæ æмæ таурæгътæ йæ фидæны кæттæгтæ æмæ суанг иртасæн куыстытæн æвæджиауы æрмæг. Ацы экспедициты фæстæ 1911 азы мыхуыры фæзындысты йæ «Дигорон кадæнгитæ», 1929 азы та — уац «Кто такие нарты?», автор дзы нымайы, зæгъгæ, нарты эпос равзæрдис ирæттæм.
Ирыстоны Советон хицауад куы æрфидар (1920 азы), уæд Махарбег ссис Терчы зылды аивадон-агитацион плакатты хайады сæргълæууæг (Теркавроста). Фыста цыргъ карикатурæтæ кулактæ, урсгвардионтæ, ног цардæн цæлхдуртæ чи аразы, уыдоны ныхмæ. 1924–1925 азты афтыди Бакумæ, уырдыгæй Туркменимæ, ахуыр кодта амы адæмты цард. Астæуккаг Азийы сахартæ æмæ змисджын быдырты сæмбæлди цымыдисаг типажтыл, разагъды архитектурæйыл, базонгæ, нырмæ кæй никуы федта, ахæм æрдзон ахорæнтæ æмæ фæзындтимæ. Нывæста сæ йæ акварельтæ æмæ кърандасæй нывты
Дзæуджыхъæумæ куы æрыздæхтис, уæд куыста Иры педагогон техникумы, уыдис аивадон къорды сæргълæууæг (1926–1930).
1930-æм азы Махарбег æрцарди Цхинвалы, амы Бæстæзонæн музейы байгом кодта аивадон студи æмæ национ нывты галерей. Ноджы йæ сæйраг нывгæнæгæй æрбахуыдтой Хуссар Ирыстоны паддзахадон театрмæ. Уæд æххæстæй рабæрæг сты Махарбеджы удыхъæды сæрмагонд æууæлтæ: йæ диссаджы куыстхъомдзинад æмæ сфæлдыстадон æрхъуыды, йæ æвидигæ энтузиазм. Фыста декорацитæ æмæ сæ, йæ къухы цы хæрз хуымæтæг æмæ кадавар æрмæг уыдис, уымæй йæхæдæг тынг саив кодта; арæзта актерты уæлæдарæсы эскизтæ, суанг ма грим дæр уыдис йæ бæрны. Иу ныхасæй, стыр лæггæдты бацыди Хуссар Ирыстоны театрæн.
1942 азæй фæстæмæ лæууыди Хуссар Ирыстоны наукон-иртасæг институты аивады хайады сæргъы, ныффыста бирæ иртасæн куыстытæ культурæ, фольклор æмæ аивады ахсджиаг фарстатыл.
1952 азы, июны кæрон, Махарбег æвиппайды æррынчын æмæ 4 июлы йæ цардæй ахицæн ис. Бирæ сфæлдыстадон фæндтæ йын баззадис æххæстгæнинагæй. Йæ гуырахстджындæр уацмыс «Нарты куывд»-ыл дæр кæронмæ нал бакуыста.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны нывгæнджытæ Категори:Хуссар Ирыстоны нывгæнджытæ Категори:Фольклористтæ Махарбег Категори:1881-æм азы чи райгуырдис, уыдон Категори:Дур-Дуры чи райгуырдис, уыдон Категори:1952-æм азы чи амардис, уыдон
1198-æм аз
Амардысты
Категори:1198
1832-æм аз
Амардысты
Категори:1832
Икъот
Икъот (იკოთი, Икот) у Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы хъæу Ленингорæй тæккæ цæгатæрдæм. Икъоты цæрынц 1089 адæймаджы, афтæмæй Ленингоры фæстæ у районы дыккаг стырдæр цæрæнран.
Хъулон хъил
Категори:Ирон мифологи
Æввахс Хурыскæсæн
300px|thumb|Æввахс Хурыскæсæн дунейы картæйыл thumb|300px|Физикон картæ Æввахс Хурыскæсæн кæнæ Æввахс Скæсæн у Азийы ныгуылæн хай æмæ Африкæйы цæгат-хурыскæсæйнаг хай.
Фиппаинæгтæ
*
Пичъиджын
Пичъиджын (ფიჭვიგვინა, [пичъвигвина]) у хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы.
Литературæ
Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Ерастъы
Ерастъы, дыгуронау Ерашти — ахæм ном ныффидар ис, XIX æнусы райдианы Дыгургомæй Мæздæджы быдыртæм цы дыгурæттæ алыгъдысты, уыдоныл. Афтæ сæ схуыдтой, Терчы къабæзтæй Ерастъы (Ерошта) кæнæ Дзерашти кæй хонынц, уымæ гæсгæ.
Литературæ
Категори:Ирон адæм
Урсдон (цæугæдон Уæлладжыргомы)
Урсдон кæнæ Урсдоны дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Уæлладжыры комы. Хъæриуы хохæй байдайы йæ цыд. У Æрыдоны рахиз фæрсагдон.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
1199-æм аз
Амардысты
Категори:1199
Тигр
Тигр (Panthera tigris) — æхсырæйхæсгæ тугдзых гæдыты мыггаджы хуыз, у дæлмыггаг стыр гæдытæм хаугæ пантерæты (Panthera) мыггаджы цыппар минæварæй иу. Ныхас «тигр» цæуы бердзенаг æвзагæй (tigris), уый та йæхæдæг цæуы рагперсайнаг *tigri, уидагæй «*taig» нысаниуæгимæ «цыргъ; цырд». Цалдæр ирон ныхасыздæхттыл ныхас «тигр»-ы бæсты дзурынц ныхас «стай», афтæ гуырдзиаг национ эпос «Стайыцармдарæджы» ирон тæлмæцы (вепъхи — тигр) тæлмæцгонд у куыд "стай", фæлæ нырыккон литературон ирон æвзаджы стай у æндæр цæрæгой.
XX æнусы бахастæуыд Æхсæнадæмон Сырх чиныгмæ æмæ Уæрæсейы Сырх чиныгмæ, æмæ æндæр бæстæты хъахъхъæнæн документтæм. 2010-æм азы уавæрмæ гæсгæ тигртыл цуан æппæт дунейы дæр хъодыгонд у.
Иртæсты истори
Тигры фыццаг зонадон афыст скодта Карл Линней йæ куысты «Systema naturæ», уыцы афысты йын радта ном Felis tigris. Фæстæдæр, 1858-æм азы уырыссаг натуралист Николай Северцов сфыссы ацы хуыз куыд Tigris striatus. 1867-æм азы бритайнаг зоолог Джордж Грей йæ сфыссы куыд Tigris regalis. 1929-æм азæй райдайгæйæ, тигры бахæссынц пантерæты мыггагмæ.
Гуымирытæ
Гуымирытæ кæнæ гуымиртæ — лæгæтты æмæ æнæбасæтгæ хæххон фидæртты цæрæг хъаруджын æмæ æнæхсæст уæйгуытæ нарты кадджыты. Нарт гуымирыты нымадтой, кæддæр сæ зæххыл чи цард, ахæм бынæттон адæмыл:
Тигр
Филогени
Кладистикон анализы базæйы бæлвырдгонд æрцыдис, хуызы сывзæрды æмæ апарахаты центр æвæрд кæй у Скæсæн Азийы.
Гуымирытæ
Кадджыты гуымирытæ иудадзыг нартимæ знæгтæ уыдысты. Нарт-иу сыл фæуæлахиз сты сайд æмæ хинæй.
Этимологи
Иуæй-иу ахуыргæндтæ куыд нымайынц, афтæмæй гуымирты этимологи амоны рагзаманты цæрæг адæм киммирийæгтæм.
Тигр
Филогени
Тигры зæххæй къахгæ баззайæгты реконструкци рæнхъ аххосæгтæм гæсгæ у дзæвгар зын: палеонтологион ссарæггæгты къаннæг нымæц, кæдон арæхдæр вæййынц тынг фрагментацигонд; æрмæджыты счизийы æвæццæгæнад æндæр хæстæгон хуызты баззайæгтæй æмæ арæх ссарæггæгты æнæдырыс датировкæ.
Гуымирытæ
Фиппаинæгтæ
Категори:Нарты кадджытæ
Тигр
Филогени
Тигры рагондæр къахгæ баззайæгтæ ссардæуыд цæгатаг Китайы æмæ сакъадах Явæйы. . Тигрмæ хæстæг фыдæлтыккон формæ «Panthera palaeosinensis» уыдис йæмæ абаргæйæ чысыл гæды, цардис Цæгатаг Китайы облæст Хэнаны плиоцены кæронæй плейстоцены райдайæнтæм. Ацы цæрæгойы ас уыдис æхсæйнаг нырыккон индиаг леопардты æмæ Зонды архипеладжы цæрæг тигры дæлхуызты астæу. Гæнæн ис, æмæ «Panthera palaeosinensis» уыдис леопарды егъау формæ кæнæ иумæйаг фыдæл дыууæ кæнæ фылдæр хуызæн нырыккон «Panthera»-ты мыггагæй. Хуыз Panthera palaeosinensis-ы дырыс таксономион уагæвæрд домы æххæстгæнæн иртæстытæ.
Ахастмæ гæсгæ бирæнымæцон тигры къахгæ баззайæгтæ, датировкæгонд цæуынц периодтæй рагафонæй æрæгмæ плейстоцены, бæрæг сты Китайæ, Суматрæйæ, Явæйæ; Индийы, Алтайы, Сыбыры æмæ æндæр районты тигртæ фæзындысты афтиддæр плейстоцены кæрон. Ноджы дæр ма ссардæуыдысты цалдæр стыр гæдыты ссарæггæгтæ, кæдон классификацигонд æрцыдысты куыд тигртæ, скæсæйнаг Берингийы территорийы, фæлæ уæддæр тигры къахгæ баззайæгтæ Цæгат Америкæйы территорийыл нырмæ бæрæггонд нæма æрцыдысты. Æхсайнаг асæй къаддæр тигртæ палеонтологион бæрæггæнæнтæм гæсгæ æрæгмæ плейстоцены цардысты Японы æмæ Сахалины. Ацы дæлхуызты къаннæгтæр ас, раст нырыккæтты хуызæн Зонды архипелагæй, æмбæрстгонд цæуы сакъадахон къаннæгдзинады фæзындæй.
Молекулярон-филогенетикон бæрæггæнæнтæ, райсдæуыдысты алыхуызон методты æххуысæй, фидар кæнынц æнгом хæстæгон бастдзинæдтæ Panthera мыггаджы æхсæн, æмæ бæлвырд кæнынц, хуыз тигр кæй ахицæн иумæйаг фыдæлтыккон къабазæй 2 миллуан азы размæ, цомахъæй, леопардæй æмæ ягуарæй бирæ раздæр. Афтæмæй, палеонтологион æмæ молекулярон-биологион бæрæггæнæнтæ тигры равзæрды тыххæй кæрæдзийы бæлвырд кæнынц.
Кæд молекулярон-биологион бæрæггæнæнтæм кæронмæ бæлвырдгонд нæма æрцыдис, скæсæйнаг Ази кæй у раст уыцы регион, кæм æрцыдис хуызы хицæндзинад иумæйаг фыдæлтыккон бинонтæй, ис бирæ æвдисæйнæгтæ, кæдонмæ гæсгæ уайы, раст ардыгæй тигртæ кæй райдыдтой парахат кæнын цæгат æмæ цæгатскæсæйнаг Азимæ æмæ Берингимæ, æмæ хуссармæ Зонды архипеладжы сакъадæхтæм, Индийаг субконтиненты арæнтæм. Тигры ахастмæ гæсгæ æрæгмæ фæзынд Индийы бæлвырдгонд цæуы уымæй дæр, æмæ тигртæ кæй нæ цæрынц сакъадах Шри-Ланкайы, уый уыдис материккæй хицæнгонд дунеон океаны уæлæмæ сцыдæй голоцены райдайæны. Палеонтологты цæстæнгасы астæу ис цавæрдæр хицæндзинæдтæ, нæ фидауынц тигртæ куыд æрцардысты централон æмæ хуссарныгуылæйнаг Азийы (каспийаг тигры ареал): иртасджыты иу хай нымайы кæй æрбафтыдысты уырдæм цæгатскæсæйнаг Индийæ, иннæ хай та — Сыбырæй нырыккон Хъазахстаны хуссарскæсæйнаг районтыл.
Зоогеографион бæрæггæнæнтæм гæсгæ æмæ ныры рæстæг уым кæй нæ цæрынц уымæ нæ кæсгæйæ, тигртæ хъуамæ цардаиккой сакъадах Калимантаны; фæлæ ссарæггагтæ, кæдон уый бæлвырд кæнынц сты цасдæр гуырысхойæгтæ. Фæлæ уæддæр туземцтæ знæм бисайайæ дзурынц, цы ссыртæ сæм ис, уыдон кæй сты хъæддаг тигрты, фæстæгтæ дзы мард æрцыдысты ацы туземецты фыдæлтæй 4-7 фæлтæры размæ. Уый дзуры ууыл æмæ тигр Калимантаны кæй сыскъуыдис иу 200 азы размæ. Калимантаныл тигртæ кæй уыдис ууыл ма дзуры дæндаджы ссард дæр лæгæт Ниайы сакъадахы малайзиаг хайы (Саравак), неолиты рæстæджы сывæлдæгты.
Æддаг бакаст
Тигр у егъаудæр æмæ уæззаудæр æппæт хъæддаг гæдыты æхсæн, фæлæ йæ алыхуызон дæлхуызтæ тынг хицæн кæнынц кæрæдзийæ асæй æмæ буары массæйæ. Тигры материкон дæлхуызтæ сты сакъадахонтæй дынджырдæр. Тæккæ егъаудæртæ сты индиаг (бенгайлаг) æмæ амураг (сыбыраг, уссуриаг) дæлхуызтæ. Амураг нæл тигрты бон у дæргъмæ айрæзын 3,5 метрмæ æнæ къæдзилæй æмæ хицæн равгты сæ уæз хæццæ кæны 300 кг онг. . Æхсайнагæй та амураг нæл тигртæ дæргъмæ æнæ къæдзилæй вæййынц 190-220 см, буары æхсайнаг уæзимæ 180-275 кг (тигры къæдзилы дæргъ арæхдæр вæййы 60-110 см).
Тедеты Зæлинæ
Тедеты Константины чызг Зæлинæ у Хуссар Ирыстоны паддзахадон университеты уырыссаг æвзаджы кафедрæйы сæргълæууæг, доцент, Республикæ Хуссар Ирыстоны уырыссаг æвзаг æмæ литературæйы ахуыргæнджыты ассоциацийы президент.
Тигр
Æддаг бакаст
Буары дæргъ æнæ къæдзилæй аллы хуызон дæлхуызты æхсæн æнкъуысы 1,4 м — 3,5 м онг. Къæдзил 60-90 (амураг тигрæн 110-115 см онг ).
Йæ бæрзæнд мæсыгмæты 1,15 м. Хъомыл нæл æрдзы арæхдæр фæласы 180-æй 250 кг (бенгайлаг æхсæйнагæй — 220 кг; Цæгатаг Индийы æмæ Непалы цæрæг бенгайлаг — 235 кг бæрц.). Сыл тигртæ сты бирæ къаддæр нæлтæй, амураг æмæ бенгайлаг дæлхуызты массæ хæццæ кæны 100-181 кг.
Тедеты Зæлинæ
У политикон парти «Иудзинад»-ы уæнг.
Сеттльмент
Сеттльмент кæнæ сетлмент (англ. settlement – цæрæнран, кæнт) — афтæ хуындæуы, XIX æнусы — XX æнусы райдианы Китайы иуæй-иу стыр сахарты мидæг хибаргонд сыхтæ (уырыс. кварталы). Уыдон хаццоны лæвæрд уыдысты фæсарæйнаг паддзахæдтæн.
Тедеты Зæлинæ
Фиппаинæгтæ
Зæлинæ Категори:Хуссар Ирыстоны филологтæ
Думастур
Ирон мыггæгтæ
Цардысты дзы Тедетæ, Костæ, Касатæ, Къæбыстæ, Саулохтæ, Уанетæ, Джергатæ, Джиотæ, Гасситæ, Битетæ, Магкотæ.
Тигр
Æддаг бакаст
Тигры сæрыкъуыдыры кондилобазалон дæргъ у 200 мм фылдæр. Фындзы сджыты фæстаг кæрæттæ бацæуынц уæллаг æфсæрты стджыты æмвæзы фæстæмæ.
Думастур
Фиппаинæгтæ
Категори:Ахметъайы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Тигр
Æддаг бакаст
Хомыл тигр, раст иннæ гæдыты хуызон, у 30 дæндаджы хицау. Уæллаг æмæ дæллаг æфсæртыл фæйнæ 6 раззаг дæндаджы, 2 ссыры; уæллаг æфсæрыл 3 премоляры æмæ 1 моляр; дæллаг æфсæрыл 2 пермоляры æмæ 1 моляр. Дæндагон формулæ:.
Сеттльмент
Сеттльмент уыдис экстерриториалон, æмæ хъахъхъæд цыдис, хаццоны йæ чи райста, уыцы паддзахады пъæлицæ æмæ гæрзифтонг тыхты руаджы. Кæд æмæ сеттльменты цæрджыты 95–97% уыдысты китайæгтæ, уæддæр сæ территорийыл Китайы закъæттæ хъомыс нæ дардтой, китайæгтæн та нæ уыдис, кæнты чи æрбынат кодта, уыцы æнæзмæлгæ мулк æлхæныны бар.
Тигр
Æддаг бакаст
Хорз размæцыд сты ссыртæ, сæ дæргъ хæццæ кæны 8 см онг, æххуыс кæнынц тигрæн амæттаг марын. Даргъ æмæ цæрдæг æвзаджы фæрстыл ис сæрмагонд къуыбыргондтæ, æмбæрзт сты ныхъхъæбæргонд эпителæй æмæ фадат дæттынц хицæн кæнын амæттаджы стæгдарæй дзидза. Уыцы къуыбыргондтæ ма ахъаз сты тигрæн хи хсгæйæ.
Сеттльмент
Китайы тæккæ стырдæр æмæ зындгонддæр сеттльментæ æрбынат кодтой Шанхайы: АИШ æмæ Британийы иумæйаг сеттльмент (Шанхайы муниципалон советы территори, Банд), Францы сеттльмент æмæ æндæртæ. Ныртæккæ а территоритæ сты уыцы сахарты сæйраг туристон бынæттæ.
Тигр
Æддаг бакаст
Тæлмты сæйраг функци — тугдзыхы маскировкæ цуаны рæстæг.
Сеттльмент
Æххæстæй сеттльментæ Китайы юрисдикцимæ бацыдысты 1943-æм азы. Категори:Колониализм Категори:Китайы истори
Тигр
Æддаг бакаст
Тигры характерон хуыз у ахъаззаг пыхсбыны, уым йæ уадзы æнæфиппайдæй уæвын. Аллыхуызон географион уавæртæм гæсгæ ивы, æмæ у сæйраг мадзал тигрты дæлхуызтæ хицæн кæнынмæ. Хъулон ныв канд хъуыныл конд нæу, фæлæ ма суанг цъарыл дæр ис, æмæ сырдæн йæ къуымбил куы æрдасай, уæддæр фæстæдæр разайгæ хъуыныл рацарæзт вæййы фыццагон ныв.
Тигры буар у массивон, даргъгонд, мускулджын, тасаг. Къæдзил даргъ, æмбæрцæй хъуынæй æхгæд. Сæр тымбылгонд. Хъустæ къаннæгтæ тымбылгондтæ. Хъисæй æмбæрзæн æнгом æмæ ныллæг хуссайраг дæлхуызтæн, бæрзонд æмæ хъуынджын — цæгатæгтæн.
Раззаг дзæмбытыл фæйнæ 5 æнгуылдзы, фæстæгтыл — фæйнæ цыппар, æппæт дæр мидæмæ быргæ ныхтимæ.
Тигртæ сты хорз размæцыд талынгон уынды хицæуттæ, цавæрдæр бæрæггæнæнтæм гæсгæ та сын цыдæр хайы ис хуызон уынд.
Пантерæты мыггаджы иннæ минæвæртты хуызон, тигрмæ дæр хурхы æмæ хъæлæсы уæнгбæттæнты арæзты тыххæй ис фадат рыхын, фæлæ арæхдæр йæ хъæлæс райхъуысы афтиддæр схъазынмæ куы фæхъавынц, уæд.
Ареал
Тигр у æрмæстдæр азиаг хуыз. Тигры историон ареал (ныр тынг дихтæгонд у арæх кæрæдзийæ дард æвæрд хицæн популяцитыл) ис Уæрæсейы Дард Скæсæны, Ираны, Афгъанистаны, Китайы, Индийы æмæ Хуссар-Скæсæн Азийы бæстæты, Зонды архипелагимæ (Индонезийы сакъадæхтæ).
Тигры цæрыны ареал арæзт æрцыдис Китайы цæгаты, плейстоцены райдайæнты (иу 2 милуан азы размæ). Дæс мин азы размæ тигртæ ацыдысты хуссармæ Гималайты сæрты, æмæ апарахат сты нæхъæн Индийыл, Малайы æрдæгсакъадахыл æмæ сакъæдæхтыл Суматрæ, Явæ æмæ Балийыл. Цалдæр æнусы размæ йæ цæрæнрæттæ арæнгонд уыдысты афтæ 50 градусы ц.у. (Хъазахстан), 50 градусы с.д. (Цæгат Иран), 140 градусы с.д. (Амуры донæфтæнæй), 8 градусмæ х.у. (Зонды сакъадæхтæ). Ныр ацы территориты фылдæр хайыл тигртæ цагъд æрцыдысы; егъаудæр популяцитæ баззадысты Индийы æмæ Индокитайы. Уæрæсейы гæрæтты гыццыл популяци ис афтиддæр Дард Скæсæны Денджызгæрон крайы æмæ Хабаровсчы крайы. Афтиддæр 1995 æмæ 2005 æзты астæу тигрты ареал Азийы фæцыбырдæр 40 %, афтæмæй уайы сæ раздæр территорийæ ма цæрынц афтиддæр 7 %.
Тигртæ цæрынц ландшафтты уæрæх спектры: уымæл тропикон хъæдтæ, мангрон цыфдзæсттæ æмæ хурхъæзы пыхсытæ тропикты, хус саваннæтæ, æрдæгæдзæрæгрæттæ, гом дурджын сопкæты æмæ тайгайы цæгаты. Хæхты хæццæ кæнынц 3000 м денджызы æмвæзæй.
Дæлхуызтæ
Æппæт хицæнгонд æрцыдысты тигры фараст хуызы, уыдонæй 3 нырид адæймагæй скъуыддзаггонд æрцыдысты.
Гибридтæ
Тигры гибридтæ фыццаг райдыдтой зынын XIX æнусы, зоопаркты хицæутты фæндыд æрбацæуджыты æрбасайын сæ уагдæттæм æфтиаг фæфылдæр кæныны тыххæй.
Хъуыстгонд сты цомахъ æмæ тигры астæу гибридтæ (арæхдæр амураг æмæ бенгайлаг дæлхуызтæ).
Урс тигр
Тигрæн ис бæрæг мутаци, уый фæрцы фæзыныц сырдтæ æххæст урс ахуырстимæ — бенгайлаг тигртæ сау-морæ тæлмтимæ уырс цармыл æмæ æрвхуыз цæстытимæ. Ахæм ахуырст тынг стæмхатт фембæлы хъæддаг сырдты астæу, фæлæ абаргæйæ арæх вæййы ахстуаты цæрæг популяциты. Урс тигрты фæзынды арæхдзинад — 1 сырд 10 000 æнæуый ахуырстимæ. Урс тигртæ хорз бирæ кæнынц ахстуаты. Фыццаг кой ацы тигрты тыххæй хауы 1951-æм азмæ, уæд цуангæнджытæй иу райста тигры хуыккомæй урс тигры лæппыны. Фæстæдæр ацы тигр схъазын кодтой æнæуый ахуырст сыл тигримæ æмæ дзы райгуырд цыппар æнæуый тигры. Фæстæдæр æй схъазын кодтой йæ цотæй иуимæ æмæ дзы рауад 3 тигры, уыдонæй дыууæ урсытæ. Ахстуаты цæрæг урс тигртæ æппæт дæр сты иу сырды байзæддæгтæ. Ныр дунейы зоопарчыты ис иу 130 урс тигры. Æмæ кæд сæ цармыл дырысæй зыныц сау тæлмтæ, уæддæр фæзынд мæнг хъуыды, урс тигртæ дам альбиностæ сты.
Зæрин тигр
Афтæ хонгæ сыгъзæрин алуынд — тæккæ стæмхаттæр æмбæлгæ хуызы ивд, расайы йæ реццесивон ген. Фыццаг койтæ ахæм хуыз тигримæ хъæддаг æрдзы фембæлды тыххæй хауынц XX-æм æнусы райдайæнмæ. Фыццаг уыдис рагъмæ хаст теори, кæцымæ гæсгæ ахæм хуыз фæзынд тигрты чысыл популяцийы мидæг, кæдон цардысты хъæздыг æлыгджын мæртимæ бæстæты, æнахуыр хуыз та сын æххуыс кодта цуан кæнгæйæ хи æфснайын. Теори базадис æнæбæлвырдгондæй. Ныр ахстæй цæрынц иу 30 сырды ахæм хуыз ахуырстимæ. Раст урс хуыз тигрты хуызæн адон дæр сты сæйрагдæр бенгайлаг дæлхуызæй, фæлæ сæ туджы цыдæр хай у амураг урс тигр Тонийæ, кæцы у Цæгат Америчы æппæт урс тигрты фыдæл. Парахатгонд рæдыд, кæцымæ гæсгæ ахæм хуыз тигртæ фæзындысты бенгайлаг æмæ амураг тигртæ хæццæ кæнынæй.
Æндæр вариацитæ
Хабæрттæ уыдис бенгайлаг тигрты астæу кæй фæзынд меланисттæ фæздæгхуыз кæнæ нæхъæнæй дæр сау цармимæ. Ноджы ма хъусынгæнинæгтæм гæсгæ бæрæггонд æрцыдысты тигрæ цъæх-фæныкхуыз ахуырстимæ (мальтиаг тигр). Ацы ахуырсты типты расайдтой цудгæ мутацитæ.
Биологи æмæ экологи
Цырд у куыд талынгæй афтæ боны рухсæй дæр. Цæуы дынджыр къахдзæфтæ кæнгæйæ. Бæлæстæм нæ быры. лæппынтæ æмæ æрыгон сырдтæ йæдтæмæ. Иттæг хорз кæны ленк — хуссайраг бæстæты тигртæ тæвды æдзухдæр сæзи фæнайынц. Сæ хъуын калынц аз дыууæ хатты — мартъийы æмæ сентябры.
Территориалон æмæ социалон уагахаст
Хъомыл тигртæ — территориалон сырдтæ сты, цæрынц иунæгтæй æмæ тызмæгæй хъахъхъæнынц сæ территоритæ. Сæ приватон зæххытæ тигртæ фæбæрæг кæнынц аллыхуызон мадзæлттæй. Территорийы бæрæггæнæн индивидуалон тæфæй у тигрты коммуникацийы сæйрагдæр фæрæзтæй иу. Мизынцагæй нысæнттæ тигртæ ныууадзынц сæйрагдæр вертикалон фæзойтыл: бæлæсты зæнджытыл, къæдзæхтыл, хибарæй лæуугæ къудзитыл æмæ а.д. Уыимæ тигр сысмуды дзаумамæ, стæй йæм чылдымырдæм разилы, къæдзил сисы вертикалон уæлæмæ. Мизынцъаг æддæмæ æппæрст æрцæуы пырхгонд цæхъалæй фæстæмæ, 30 см дæргæй кæнæ хæстæгдæрæй. Мизынцъагæй нысæнттæ вертикалон фæзойтыл тигртæ фæкæнынц зæххы æмвæзæй 60-125 см уæлдæр. Ноджы ма тигртæ нысан кæнынц территори мит кæнæ мæр хъæмпус кæнгæйæ. Тигртæ ма сæхи фæхафынц бæлæстыл æмæ сын сæ зæнгтæ цъæрæмыхст фæкæнынц.
Ахæм агрессивон территориалон уагахаст тигрты нæлты астæу арæх æркæны уæззау цæфтæм, хаттæй-хатт та иуы мæлæтмæ дæр. Афтæмæй арæхдæр тигртæ не схуыл вæййынц, æрхæцынц тасæфтауæг позæтæй æмæ мыртæй.
Тигры нæлтæ æнцонтæй æрцæрынц сылтимæ иу территорийыл, суанг ма фæдих кæнынц сæ амæттагæй дæр. Сылтæ дæр фæдих кæнынц сæ цуаны фæстиуджытæй, æмæ ма, нæлтæй уæлдай, сæхи æрд сырдтимæ дæр.
Хæлцад
Хъæдтаг æрдзы тигртæ сæхи æфсадынц сæфтæгджынтæй: бенгайлаг тигртæн сæ амæттаг сты ахæм хуызтæ куыд, саг индиаг замбар, аксис, хъæддагхуы æмæ нильгау; амураг тигрæн — уæздан саг, тæппытæ саг, хъæддагхуы, сæгуыт æмæ кабарга; суматрæйаг тигрæн — саг самбар, хъæддагхуы æмæ чепракон тапир. Ноджы ма тигрты бон у цуан кæнын егъау халхортыл — индиаг къамбец, гаур, æмæ цæгатаг саг. Уый йæдтæмæ ма хаттæй-хатт тигртæ фæхæрынц сæхицæн æнахуыр хæринаг, маймулитæ, сындзы уасджыты, тæрхъусты æмæ ма кæсаг дæр. Æххæст хæлцадæн тигры хъæуы 50-70 сæфтæгджыны афæдзмæ.
Хъуыстгонд у тигрты бон кæй у марын æндæр тугдзыхты, зæгъæм бирæгъты, леопардты, æлхъивгæлмыты æмæ хаттæй-хатт кæфхъуындарты дæр. Амураг тигртæ æмæ бур арстæ кæрæдзийæн тæссаг сырдтæ сты, ис бирæнымæцон хъусынгæнинæгтæ тигртæ кæй марынц сæ лæппынты æмæ ныххауынц хъомыл æрстыл дæр. Бур æмæ гималайаг æрсытæ сты амураг тигры хойраджы рационы 5-8 % (фылдæр сæ амарынц хъомыл тигртæ). Малайаг арс у тынг бырсæг, æмæ хаттæй-хатт атæры тигры йæ амæттагæй, фæлæ арæхдæр зыгъуыммæ рауайы; малайаг тигртæ цуаны фæцæуынц ацы æрсытыл.
Хъомыл индийаг пылтæ тигрæн æгæр стыр сты, уымæ гæсгæ стыр гæдытæ адонимæ фембæлынæй сæхи фæхизынц, фæлæ хаттæй-хатт амарынц æрыгон лæппынты.
Хъуыстгонд у иу цау тигр куы амардта индийаг сыкъафындзы хъомыл сылы. Хаттæй-хатт тигртæ цуан фæкæнынц хæдзарон цæрæгойтыл дæр, куыйтыл, хъуццытыл, бæхтыл æмæ хæрджытыл. Зайæгхал хойрагæй — æнгузтæй, кæрдæгæй, дыргътæй — тигртæ фæпайда кæнынц сæрды.
Йæ арæалы территорийыл æппæтыл дæр, тигр у хойраджы рæхысы уæлдæр цæг, æмæ йын æндæр тугдзых сырдтæ конкуренци самайыны хъом не сты. Хаттæй-хатт ахæм конкуренцийы хъом свæййынц мыггаг куыйты минæвæрттæ, кæдон цуаны фæцæуынц стыр балтæй — зæгъæм индиаг сырх бирæгъ. Хаттмæ тигр бахæры 30-40 кг зиза. Æххормаг хъомыл нæл сырдты бон у бахæрын хаттмæ дзидзайы 50 кг. Саджы кæнæ хъæддагхуыйы марды цур тигр баззайы цалдæр боны, уыдоны дæргъы фæхæры йæ амæттаджы. Хæринаг куы нæ вæййы уæд тигрæн феххуыс вæййы дæлцармон сайаг клетчаткæ, йæ бæзджын амураг тигрæн фæхæццæ кæны 5 см онг.