cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Масайтæ
Масайты цард
Æрыгон масайæгтæ сты æфсæддонтæ — хонынц сæ морантæ. Уыдонæн сæ цæрæнуат у хибарæй, æппындæр ницы кусынц, æрмæст хæстон хъæзтытæй хъазынц, кафынц, хæзгултæ дарынц — «дæу у, мæн у»-тæ сæм нæй, афтæмæй; арæх цуан кæнынц цомахътыл, фыййæутты цыфыддæр знæгтыл.
Фос у масайты цардæн йæ астæу. Фаджысæй аразынц сæ хæдзæрттæ, сæ бæрæгбонты нуазын хъуцты туг æмæ афтæ дарддæр.
Домбайдзуан
Цомахъимæ тох кæнын у алы мораны стырдæр бæллиц. Топп æмæ æрдынæй се сæфт уынынц, сæ сæрмæ сæ нæ хæссынц, хотыхæн сæм ис æрмæстдæр æрцытæ. Домбай ма кæд нæу хъæбатыр, уæд чи, фæлæ дардмæ дæр бæрзонд масайаджы куы бафиппайынц, уæд дзы сæхи иуварс айсынц æвæстиатæй. Фæлæ морантæ та семæ схæцынæй цъæх арт уадзынц æмæ къордæй домбайыл æрхъула кæнынц — уыцы хæстмæ бакæсын та диссаг куыд нæу! Домбай ныббогъ ласы, кæд мæ фæтæрсиккой, зæгъгæ, фæлæ йæм морантæ хæстæгæй-хæстæгдæр куы фæцæ-уынц алырдыгæйты, се ’рцытæ йæм ныддаргæйæ, уæд æй, цы амалæй ма раирвæза æрхъулайæ, ууыл йæ сæр хойын бахъæуы.
Искæуыл сæ йæхи уыциу уагъдæй бауадзы æмæ йæ кæнæ маргæ акæны, кæнæ йæ мæлæтдзаг цæф фæкæны, фæлæ йæхæдæг дæр хуыздæр ран нæ бахауы — æнæмæнг æй амарынц, ныххуынчъытæ йæ кæнынц се ’рцытæй. Йæ æвирхъау дзæмбыйы фæдтæ кæуыл ныууадзы масайæгтæй, уый та цæргæ-цæрæнбонты йæхицæй хъал вæййы. Æппæтæй стырдæр сгуыхтыл та сæм нымады у, домбайы йæ къæдзилы рæбынæй куы ацахсай, уæд уый — домбай уыцы сахат фæкуыддæр вæййы, æмæ йæ уæд морантæ æнцондæрæй амарынц, ома сæхиуыл къаддæр фыдбылызтæ æрцæуы. Æртæ хатты чи сарæхсы домбайы къæдзилмæ фæлæбурын, уый кад æмæ намыс та æнустæм æмбисондæн баззайынц.
Ныры рæстæджы сæ нал уадзынц домбæйттыл цуан кæнын, фæлæ уæддæр сусæгæй сæ куыст кæнынц, науæд рæсугъд чызджы зæрдæ цæмæй æрфæлмæн кæндзынæ?.. Искæмæй дыууæ хъуджы, науæд та æнæхъæн рæгъау дæр куы адавай, уæд сæм уый дæр сæрæндзинадыл нымад у. Масайты уырны, кæддæр æппæт дунейы фос сæхи кæй уыди, уый.
Масайты равзæрд
Ахуыргæндтæ куыд сбæлвырд кодтой, афтæмæй, дам, масайтæ сæ равзæрдмæ гæсгæ сты араббæгтæ — сындæггай-сындæггай Нилы гуырæнтæм лыгъдысты æмæ схæццæ сты бынæттон цæрджытимæ. Рагæй-æрæгмæ дæр ацы адæм се ’нæбасæттонæй хъуыстгонд сты: кæддæрты африкæйæгты цагъайрæгтæн куы уæй кодтой, уæд иу лæгдзуангæнæг дæр йæ ныфс нæ бахаста масайты бæстæм бацæуын. Гъемæ иунæг масай дæр цагъайраг не сси!
Уæдæ абон дæр тынг сæрыстыр сты, æфхæрд нæ барынц. Масайаг лæг æнæ арц санчъех дæр нæ акæндзæн. Арцимæ фæндаджы былыл баддзæн, уæдæ мæ кæд исчи йæ машинæйы авæрид, зæгъгæ; фос дæр æд арц хизы; уæдæ æндæр хъæумæ дæр уазæгуаты æнæ арц никæд ацæудзæн. Йæ арц кæй къæсæргæрон æрсадза масайаг лæг, уыцы хæдзары хицау æй хъуамæ тынг сбуц кæна, йæ хæдзар уый æвджид бакæна, суанг ма йæ усы дæр.
Категори:Африкæйы адæмтæ
771-æм аз
Амардысты
Категори:771
Æхсæрджын
Æхсæрджын у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Къуыдаргомы.
Цардысты дзы Хуыгатæ.
Æрвитæнтæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Хелцуа
Хелцуа у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Уалытæ, Гобозтæ, Чысиатæ, Бестаутæ, Мæлдзыгатæ, Къуезертæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Октябрьскæй
Октябрьскæй (Октябрьское) у хъæу Цæгат Ирыстоны Мæздæджы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæздæджы районы цæрæнрæттæ
Бровцев, Вадим Владимиры фырт
Вадим Владимиры фырт Бровцев (райгуырдис 1969-æм азы 26 июлы Озёрск) у Хуссар Ирыстоны паддзахадон архайæг, Республикæйы премьер-министр 2009-æм азы 5 августæй фæстæмæ.
Бинонтæ
Ис ын бинонтæ, хъомыл кæны фырт æмæ чызджы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хуссар Ирыстоны премьер-министртæ
Сконе (провинци)
Ско́не (Skåne) у историон провинци Швецийы хуссары.
Категори:Швецийы провинцитæ
772-æм аз
Амардысты
Категори:772
Норойри
Норойри (Norðoyri, []; Nordøre) у фарераг хъæу, Боройы сакъадахыл. Цæрджыты нымæц: 83 адæймаджы (2007).
Фиппаинæгтæ
Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
Перт æмæ Кинросс
Перт æмæ Кинро́сс (Perth and Kinross, Peairt agus Ceann Rois) у Шотландийы 32 зылдтæй иу.
Фиппаинæгтæ
Категори:Шотландийы зылдтæ
773-æм аз
Амардысты
Категори:773
Мысыкаты Мæхæмæт
1901-æм азы ссис Одессæйы университеты медицинон факультеты студент. Йæ царды уавæртæ хорз кæй нæ уыдысты, иудадзыг æхцахъуаг кæй æййæфта, уымæ гæсгæ уæгъд рæстæг кодта кусгæ дæр. Университет каст фæци 1907-æм азы æмæ интернæй бацыд Одессæйы сахары рынчындонмæ. Афæдзы фæстæ кусын райдыдта уыцы рынчындоны прозектурæйы хайады. Одессæйы цæргæйæ ныффыста докторы диссертаци «Ирæтты антропологийæн æрмæджытæ» («Материалы для антропологии осетин»). Джиппы йын æй рауагътой 1916-æм азы. Афæдзы фæстæ æрыгон профессоры раивтой губернæйы рынчындонмæ прозекторы бынатмæ. Уымæй дарддæр лекцитæ кастис сахары медицинон техникумты.
1924-æм азы Мæхæмæты равзæрстой Одессæйы зонадон-техникон æхсæнады сæрдарæй. Зæрдиагæй архайдта адæмон университеттæ аразыныл. Уыцы аз ссыдис Дзæуджыхъæумæ æмæ кусын райдыдта Хæххон педагогон институты анатомийы кафедрæйы сæргълæууæгæй. Фæстæдæр ын йæ бæрны бакодтой адæймаджы физиологийы кафедрæ дæр. Уыдис институты советы уæнг.
Уыцы рæстæг ССР Цæдисы зонæдты академи ногæй бавнæлдта ирон-уырыссаг-немыцаг дзырдуат аразынмæ (1913 азы дзырдуат аразæг В. Ф. Миллер амард æмæ куыст бакъуылымпы), æмæ уыцы хъуыддагмæ йе ’ххуысы хай бахаста Мысыкаты Мæхæмæт дæр. Дзырдуат æртæ томæй рацыди 1927–1934 азты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Бруты чи райгуырдис, уыдон Категори:Цæгат Ирыстоны ахуыргæндтæ Категори:1881-æм азы чи райгуырдис, уыдон Мæхæмæт
Гамбург
Га́мбург (Hamburg) у порты сахар æмæ Германы 16 зæххытæй иу, цæугæдон Эльбæ Цæгат денджызмæ кæм æфты, уыцы ран. Гамбург у бæстæйы дыккаг стырдæр сахар (Берлины фæстæ), цæрынц дзы 1,7 милуан адæймаджы. Сахары цæрджытæй 15% бæрц сты æндæр бæстæтæй æрбацæуæг адæм, сæ фылдæр туркæгтæ, польшæйæгтæ æмæ уырыссæгтæ.
Кино
Кино:
Фæсæвæрд
Ирон æвзаджы фæсæвæрдтæ бирæ сты: фæстæ, æхсæн, размæ, тыххæй æмæ æндæртæ.
Категори:Ныхасы хæйттæ
Хараре
Хара́ре (Harare) у сахар Африкæйы, Зимбабвейы сæйраг сахар у.
774-æм аз
Амардысты
Категори:774
Хараре
Категори:Зимбабвейы сахартæ
Хъолхъа
Хъолхъа кæнæ Хъолайы цъити  (Колка) у цъити Цæгат Ирыстоны.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цъититæ
Хъарс
Хъарс (Kars) у сахар Турчы скæсæны, Сомихы арæнмæ хæстæг, Хъарсы провинцийы административон центр.
Бæстыхъæд
Хъарсы алфамбылай бæстæйы бæстыхъæд у хæрз карз. Мит дзы уары афæдз 50 боны, зæххыл баззæйы 100 боны. Ныллæгдæр регистрацигонд температурæ у -36,9 °C.
Хъарсы фидар
Хъарсы фидар зындгонд сси, XIX æнусы дæргъы Уæрæсейы æфсадæй цы бирæ æртыхстыты бахаудта, уыдоны фæрцы. Уыдонæй зынгæдæр у 1855-æм азы æртыхст, Хъырымы хæсты рæстæг.
Ныртæккæ фидар кусы куыд музей. Хъарсы фенддæгты ’хсæн у фидары мæсгуытæ, мæзджыт æмæ Джелал Бабайы мавзолей.
Сахары истори
Зындгонд куыд у, афтæмæй Хъарс уыди сомихаг æлдæртты йæхи династийы сæйраг сахар, Вананды регионы артдзæст. IX æнусы уый бацыд Багратидты Сомихмæ, суанг уыцы паддзахады сæйраг сахар уыд (928—961).
963-æм азы Багратидты сæйраг сахар Анимæ хаст æрцыд, Хъарс та ногæй сси Вананды хæдбар паддзахады артдзæст.
1065-æм азы бынæттон æлдариуæггæнджытæ сæ сахар радтой Византиаг империйæн, фæлæ тагъд рæстæджы сахар бацæхстой сельджукаг туркæгтæ.
1206-æм азы Хъарс бацæхстой гуырдзы æмæ йæ Закариды (Закарид-Мхаргрзелийы) мыггагæн радтой. 1230-æм азты кæронмæ сахар ногæй сси туркаг эмирты дæлбар.
Уый фæстæ цыдæр хæдбар тюркаг эмиртæ æлдариуæг кодтой уыцы раны, стæй 1534-æм азы Хъарсы байста Османты импери. Осмайнæгтæ сахары фидар рацæразтой афтæ хорз, æмæ сын бантысти персайнаг Надир-Сахы æртыхст бафæразын (1731).
Ныры дуг
1807-æм азы Уæрæсейы æфсад фыццаг хатт бабырста Хъарсмæ. XIX æнусы дæргъы уыди цалдæр ахæм цауы, æмæ 1878-æм азы, Сан-Стефанойы бадзырдмæ гæсгæ, Хъарс сси Уæрæсейы империйы Хъарсы облæсты сæйраг сахар.
Уый фæстиуæгæн 1878-1881 азты 82 минæй фылдæр пысылмон уырнджытæ ралыгъдысты мидæггаг Туркмæ, уыдонæй 11 мины бæрц Хъарсæй. Уыцы иу рæстæг бирæ грекъæгтæ æмæ сомихæгтæ æрбалыгъди сахармæ Османты импери æмæ Фæскавказæй. 1892-æм азы цæрджыты сфыстмæ гæсгæ Хъарсы облæсты цардысты: уырыссæгтæ (7%), грекъæгтæ (13,5%), курдæгтæ (15%), сомихæгтæ (21,5%), туркæгтæ (24%), карапапахæгтæ (азербайджайнæгтæм хæстæг этникон къорд; 14%) æмæ туркменæгтæ (5%). Уырыссаг æрбалидзджыты ’хсæн удимингай малакантæ æмæ духобортæ, уый тыххæй æмæ сæ пехуымпартæм гæсгæ Арараты алфамбылай, дам, сæвзæрдзæн ног адæймагад.
thumb|300px|Уæрæсейаг дуджы бæстыхай Хъарсы Уæрæсейаг дугæй сахары баззадис, сæ архитектурæйы миниуджытæй Дзæуджыхъæу æмæ æндæр кавказаг сахарты æнгæс чи сты, бирæ ахæм хæдзæрттæ. Сахар тынг райрæзтис: 1878-æм азы дзы цардис 8,7 мин адæймаджы, 1914-æм азы та — 54 мин (ома уæды Дзæуджыхъæуы æмиас уыди).
1918-æм азы мартъийы, Брест-Литовсчы фидыдмæ гæсгæ, Уæрæсе Османты империмæ фæстæмæ радта Хъарс, Батум æмæ Ардаган. Фæлæ уæдмæ Хъарсы æцæг тыхы уыдысты сомихаг æмæ уырыссаг æфсад. Туркæгты къухы бафтыдис Хъарс сæхицæн райсын 1918-æм азы апрелы, фæлæ уыцы азы октябры, бритайнаг æфсад хъуыддагмæ куы бацыд, сæ бахъуыд æй фæстæмæ радтын. 1919-æм азы Хъарс уыдис Сомихаг Республикæйы Вананды провинцийы сæйраг сахар.
Уыцы змæст рæстæджы хъарсаг цæрджытæй бирæтæ æндæр рæттæм лидзын байдыдтой, уыимæ Дзæуджыхъæумæ дæр ралыгъдысты бирæ малакантæ æмæ грекъæгтæ. Советон хицауад, Туркæй ралидзын кæмæн фæндыдис, уыцы адæмæн радта æнæсаст зæххытыл æрцæрыны бар, æмæ уыдонæй бирæ æрбацыдысты Ростовы облæсты скæсæны цы Салы быдыр и, уыцы ранмæ (ныры Целинайы район). Салы быдыры цард æнцон нæ уыди, æмæ, кæмæн ахæм фадат разынд, уыдон афтыдысты сахартæм, уыимæ Дзæуджыхъæуы Малаканты сыхбæстæм дæр.
1920-æм азы 30 октябры Хъарс бахаудис Турчы дæлбар, æмæ уæдæй фæстæмæ у уыцы паддзахады сконды. Дыккаг Дунеон хæсты фæстæ Советон Цæдисы æддаг хъуыддæгты министр Вячеслав Молотов туркаг минæвармæ загъта, Хъарсы алфамбылай зæхх фæстæмæ раттын хъæуы, зæгъгæ. Дыууæ паддзахады гæрзджын быцæумæ сæхи цæттæ кæнын байдыдтой, фæлæ хæст не ’рцыдис, сахар баззадис Турчы сконды.
Хъарсы облæсты Турк æмæ Сомихы ’хсæн цы арæн ис, уый Турчы Республикæ сæхгæдта 1993-æм азы 4 апрелы, сомихаг гæрзифтонг тыхтæ Уæлхох Карабах куы байстой, уый тыххæй. Уæдæй нырмæ арæн æхгæд у. Бынæттон администрацийы тынг фæнды арæн ногæй байгом кæнын, Хъарсы мэр Наиф Алибейогълуйы ныхæстæм гæсгæ уый стыр ахъаз уаид регионы экономикæ сæндидзын кæнынмæ.
Фиппаинæгтæ
*
Перт (Шотланди)
Перт (Perth, Peairt, Perth) у сахар Шотландийы, Перт æмæ Кинроссы зылды административон центр.
Категори:Шотландийы сахартæ
Микладалур
Микладалур (Mikladalur) у фарераг хъæу Калсойы сакъадахыл. Цæрджыты нымæц: 44 адæймаджы (2005).
Фиппаинæгтæ
Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
Ливерпуль
Ливерпу́ль (Liverpool) у сахар Англисы цæгат-ныгуылæны.
Категори:Англисы сахартæ
Разæвæрд
Разæвæрд — цы дзырды разæй лæууы, уый ахаст æндæр дзырдтæм цы æххуысгæнæг ныхасы хай æвдисы, уый.
Ирон æвзаджы арæхдæр сты фæсæвæрдтæ. Разæвæрдтыл нымайынц æрмæстдæр æд æмæ æнæ. Æндæр индоевропæйаг æвзæгты та арæхдæр сты разæвæрдтæ, уыимæ ирайнаг къорды æвзæгты дæр.
Категори:Ныхасы хæйттæ
775-æм аз
Амардысты
Категори:775
776-æм аз
Амардысты
Категори:776
Мичуриныхъæу
Мичуриныхъæу (Мичурино) у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрыдоны районы.
Мичуриныхъæуы цæрынц Калотæ, Икъотæ, Гаджитæ, Дзускатæ, Хъайтмазтæ, Хуырымтæ, Дзытиатæ, Балатæ, Цехъойтæ, цæры дзы бирæ уырыссæгтæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Æрыдоны районы цæрæнрæттæ
777-æм аз
Амардысты
Категори:777
Хърупс (цæугæдон)
Хърупс кæнæ Хърупсы дон у чысыл цæугæдон Цæгат Ирыстоны, кæлы Алагиры цур. Уый у Цраудоны фæрсагдон.
Этимологи
Цагъаты Анастасияйы версимæ гæсгæ ацы дзырд кæсгон-черкесаг æвзагæй цæуы: къру «хърихъупп» + псы «дон».
Адæмон этимологи: Хърупсы уыд цъымара зæхх, æдзухдæр дзы хæфсытæ æхсæвæйбонæй уасыдысты, хъуыр-хъуыр кодтой. Уымæ гæсгæ сæ схуыдтой Хърупс.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Алагиры районы цæугæдæттæ
Уанцъылы
Уанцъылы, дыгурон вариант: уанцъили, манцъули (Sambucus ebulus, Бузина травянистая) у бирæазон зайæгой, фæдæгъды (бæрæзейы) хуыз.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Аккрæ
Аккрæ (Accra) у стыр сахар Африкæйы, Ганæйы сæйраг сахар. Цæрынц дзы 2 милуан адæймаджы бæрц (2005).
Кæс ноджы
Категори:Ганæйы сахартæ
Сплит (сахар)
Сплит (Split, Spalato) у Хорватийы сахар. Уый у Далмацийы æппæты стырдæр сахар æмæ паддзахады дыккæгæм стырдæр сахар. Сплит у Адриатикон денджызы курорт.
Хангылы бон
thumb|300px|«Хунмин джæным»-ы тексты хай корейаг дамгъæтæй æмæ китайаг иероглифтæй Хангылы бон (한글날) у сæрмагонд бæрæгбон, кæцы цыт кæны корейаг алфавитæн. Корейаг фыссынад кæддæр уыдис китайаг иероглифты бындурыл, фæлæ 1446-æм азы паддзах Седжон байхъусын кодта ног фыссынады проект — «Хунмин джæным» («Раст мыртæ адæмы ахуыр кæнынæн»).
Сплит (сахар)
Фиппаинæгтæ
Категори:Хорватийы сахартæ
Хангылы бон
Хангылы бон бæрæг кæнынц 9 октябры Хуссар Корейы æмæ 15 январы Цæгат Корейы. Хуссар Корейы Хангылы бон 1991-æм азы агъоммæ уыд æнцойбон, фæлæ амалхъом адæмы фæндонмæ гæсгæ уыцы бæрæгбон æнцойбон нал у, корейæгтæ дзы кусынц.
Категори:Корейаг æвзаг
Цъолд
Цъолд у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Цæлыччы къанау
Цæлыччы къанау цæуы Зилгæйы сæрмæ, скæсæны ’рдыгæй, дарддæр цæуы, Хуымæллæджы, Бруты, Заманхъулы, Даргъ-Къохы æмæ Кæрдзыны хъæуты зæххытыл. Цæлыччы быдырты хæдзарæдты хъæздыг зæххыты донæй бафсадын уыдис стыр хъуыддаг. Уым тынг бирæ тыхстдзинæдтæ æййæфтой ахсджиаг хъæууонхæдзарадон куыстыты рæстæг. Алы бон дæр уыдон ласын хъуыдис 10 километры дæрддзæгæй; бирæ рæтты бæхты бричкæтимæ, уæрдæттимæ кодтой дон ласыны куыст.
Кæд хæслæвæрд зæхх æркъахынæй уыдис 3,5 кубометры, уæд иу адæймаг дæр ахæм нæ уыд, йæ нормæ чи не ’ххæст кодта. Уыдис, дыууæ—æхсæз хатты фылдæрæй чи ’ххæст кодта йæ хæс, ахæмтæ дæр.
Йæ дæргь 47 километры кæмæн уыдис, секундмæ 5 кубометры дон кæуылты калдис, уыцы къанау арæзт фæцис 16 кусгæ бонмæ, æмгьуыдæй 4 боны раздæр, уый æмæ лæгдыхæй, бел æмæ киркæйы руаджы. Уæд нæма уыдысты бульдозертæ, экскаватортæ æмæ æндæр мæркъахæн техникæ. 1940 азы 14—15 майы фыццагдæр фæлварынæн къанауыл дон уагьд æрцыдис йæ райдайæнæй йæ кæронмæ.
Цæлыччы быдырты цы колхозонтæ куыстой, уыдон пайда кæнын райдыдтой къанауы донæй.
Топографион картæ
Категори:Цæгат Ирыстоны географи
Хусар
Фиппаинæгтæ
Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
778-æм аз
Амардысты
Категори:778
779-æм аз
Амардысты
Категори:779
Цæгат Кавказы федералон зылд
Цæгат Кавказы федералон зылд (Северо-Кавказский федеральный округ) у административон иуæг Цæгат Кавказы. Зылды центр у Гуымы Хъæрмæдон (Пятигорск). Уæрæсейы президенты æххæстбарджын минæвар Цæгат Кавказы федералон зылды нысангонд æрцыдис Александр Хлопонин (1965-æм азы гуырд). Цæмæй йæ къухы фылдæр бар уа, радтой ын вице-премьеры бынат дæр.
Æддаг æрвитæнтæ
Категори:Уæрæсейы Федерацийы федералон зылдтæ
780-æм аз
Амардысты
Категори:780
Гектар
Гектар у фæзуат барыны иуæг. Иу гектары ис 10 000 квадратон метры кæнæ 100 ары. Гектартæй барынц хуымты фæзуат.
Гектар у дæсæтины æмбæрц (иу дæсæтины ис 1,0925 гектары).
Гектартæ цыбыргондæй фыссынц га (зæгъæм, 500 га).
Категори:Фæзуат барыны иуæгтæ
Уыртаты Константин
thumb|Уыртаты Константины къам Уыртаты Барисы фырт Константин (райгуырдис 1965-æм азы 17 июлы Таджикистаны, Душанбейы сахары) у Цæгат Ирыстоны финансты министр. У ирон, ис æм уæлдæр ахуыргонддзинад.
1988 азы каст фæцис Цæгат Ирыстоны Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон университет. Йæ ахуырмæ гæсгæ куысты экономикæ у йæ дæсныйад.
1994 азы йæ дæсныйад уæлдæр кодта Г. В. Плехановы номыл Уæрæсейаг экономикон академимæ хауæг менеджертæ цæттæ кæныны Центры Мæскуыйы Дæсныйад уæлдæргæнæн институты «Банчы хъуыддаг: валютон-экономикон операцитæ коммерцион банкты», зæгъгæ, уыцы программæмæ гæсгæ.
1984-1988 азты уыд Цæгат Ирыстоны паддзахадон университеты студент. 1988-1991 азты уыд ЦИПУ-йы фæскомцæдисы комитеты секретары хæдивæг, секретарь.
1991-1992 азты уыд Дзæуджыхъæуы чысыл куыстуат «Альянс»-ы директоры хæдивæг.
1994-1999 азты куыста Дзæуджыхъæуы Акционерон коммерцион банк «ОсБанк»-ы правленийы сæрдары хæдивæгæй, сæрдарæй.
1999-2000 азты уыд Дзæуджыхъæуы Акционерон коммерцион банк «Регионы Рæзты Банк»-ы (гом Акционерон æхсæнад) правленийы сæрдар.
2000-2002 азты — РЦИ-Аланийы финансты министр.
2002-2004 азты куыста РЦИ-Аланийы Хицауады Сæрдары фыццаг хæдивæгæй, РЦИ-Аланийы финансты министрæй.
2004 азы 14 сентябрæй фæстæмæ у РЦИ-Аланийы финансты министр.
Абуджæ
Абу́джæ (Abuja, Abùjá) у Нигерийы сæйраг сахар 1991-æм азы декабрæй. Бæстæйы базарадон центр æмæ стырдæр сахар у Лагос, Абуджæйы та бадынц президент, хицауад, æндæр паддзахæдты минæвæрттæ æмæ а. д.
Абуджæ рацарæзтой Нигерийы астæуккаг регионы япойнаг дизайнер Кэндзойы пъланмæ гæсгæ. Цæрынц дзы 776 мин адæймаджы бæрц.
Категори:Нигерийы сахартæ
Арарат
Арарат (Արարատ, Ağrı Dağı,, Çîyaye Agirî) у вулканы массив Турчы, Сомихы арæны фарсмæ. Арараты цъупп у Турчы бæрзонддæр бынат (5165 м).
Абон Арараты хох ис Турчы зæххыл, йе скæсæн арæнтæм хæстæг. Кæд 1921-æм азæй фæстæмæ Арарат Сомихы нал у, уыцы хох нымад у Сомихы ахсджиагдæр символтæй иуыл. Арараты ныв у Сомихы гербыл æмæ æхцайыл, Арараты цъупп иттæг хорз зыны Ереванæй, æмæ cомихæгтæ уый тыххæй нымайынц Арарат сæ хохыл.
Категори:Турчы хæхтæ Категори:Сомихы культурæ
Цæрукъаты Алыксандр
Цардафыст
Цæрукъаты Алыксандр райгуырдиc 1918 азы Цæгат Ирыстоны Хъарман-Сындзыхъæуы мæгуыр зæхкусæджы хæдзары. Йæ фыд æнувыдæй тох кодта ног социалистон цардарæзты сæрвæлтау, фæлæ йæ 30-æм азты æнаххосæй æрцахстой æмæ амардтой. Уыцы бæллæх арф фæд ныууагъта поэты зæрдæйы суанг йæ амæлæты онг.
Алыксандр бакасти хъæууон скъолайы, кусæг факультеты, ахуыргæнджыты институты, пединституты. 1957-æм азы та каст фæци Мæскуыйы Горькийы номыл Литературон институт. Бирæ рæстæг фæкуыста ахуыргæнæгæй йæ райгуырæн хъæуы, фæстæдæр та — Цæгат Ирыстоны чиныгуадзæны.
Уый фыссын райдыдта 1930 азты, фæлæ йе сфæлдыстад йæ хуыз скалдта æнусы дыккаг æмбисы. Поэтæн йæ зындгонддæр чиныг у «Арвæрдын» (1959). Уыцы чиныджы тыххæй Джыккайты Шамил афтæ загъта:
1960-æм азты ирон литературæмæ цы фæсивæд æрбакъахдзæф кодта, уыдонæн Алыксандры æмдзæвгæты чиныг «Арвырдын» (джиппы йæ рауагътой 1959 азы Дзæуджыхъæуы) стыр хæрзты бацыдиc — цы йæ тæмæнкалгæ, нывджын æвзаг, цы йе ’нæнцой цырен хъуыдытæ, цы йæ арф мидсагъæстæ-риссæгтæ... Уыйразмæйы рифмæбыд хус лозунгтæй, тутт ныхæстæй-сидтытæй зæрдæцъæх чи фæциc, уъщы рæзгæ литературон фæлтæрæн Алыксандры «Арвырдын»-ы хуызтæ сæ зæрдæтæ сбазырджын кодтой, тæхыны монц сын радтой.
Мæнæ куыд фыссы Хъодзаты Æхсар Алыксандры сфæлдыстады тыххæй :
Алыксандры æмдзæвгæ
thumb|230px|Цъæрукъаты Алыксандры чиныг «Сагъæс»-ы цъар
Тæлмацы куыст
Цæрукъаты Алыксандр ирон æвзагмæ раивта Дж. Родари, А. Барто, К. Чуковскийы æмдзæвгæтæ, тæлмац ма кодта советон республикæты æмæ социалистон бæстæты поэтты уацмыстæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон поэттæ Категори:Ирон тæлмацгæнтыджæ Категори:Ирон актёртæ Алыксандр Категори:Хъарман-Сындзыхъæуы чи райгуырдис, уыдон
Вестманнаэйяр
Ве́стманнаэ́йяр (Vestmannaeyjar) у гыццыл архипелаг Исландийы хуссары. Йæ фæзуат у 16 км². Архипелаг у 1 стыр сакъадах (Хеймаэй — айдагъ цæрæгджын сакъадах) æмæ 13 гыццыл сакъадæхтæй. Цæрджыты нымæц: 4075 адæймаджы (2006).
Вестманнаэйяр лæууы мæргъты фæлтæхæны фæндагыл.
Этимологи
Исландиагау Вестманнаэйяр нысан кæны «ныгуылæн адæмы сакъадæхтæ».
Истори
1627 азы турчы флот æмæ бербериаг пираттæ сакъадæхтæ байстой æмæ адæмы атæлæт скодтой. Архипелаг у зындгонд Суртсейы фæрцы (сакъадах фæзынди 14 ноябры 1963 азы).
Категори:Исландийы сакъадæхтæ
781-æм аз
Амардысты
Категори:781
Комсомольскæй
Хъæуы цæрджытæ 2010-æм азы октябры сбæрæг кодтой сæ хъæуы 100 азы юбилей — уый фæдыл арæзт æрцыдысты кадджын мадзæлттæ.
782-æм аз
Амардысты
Категори:782
Къоб
Къобы ис Уастырджийы кувæндон — Къобы Уастырджи.
Географи
Къоб лæууы Наруаны доны былыл.
Мыггæгтæ
Къобы цардысты Туатæ, Кцойтæ, Хъаратæ, Касатæ, Сæлбитæ, Абайтæ, Мысостатæ, Кобылтæ, Бæтатæ, Цæболтæ, Такъæтæ.
Зындгонд къобæгтæ
Васойы хистæр æфсымæр Семён дæр (райгуырд 1890-æм азы) сси ахуыргонд. Уый бирæ архайдта Хуссар Ирыстоны хъæууон хæдзарад фæнывыл кæныныл.
Æрвитæнтæ
Категори:Хъазыбеджы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Къаспы муниципалитет
Къаспы муниципалитет (კასპის მუნიციპალიტეტი) у муниципалитет (район) Гуырдзыстоны. Йæ административон центр у Къасп.
Фиппаинæгтæ
*
Æфсæнæрзæт
Æфсæнæрзæт у æрдзон буаргъæдтæ, сæ мидæг æфсæйнаг кæмæн ис æмæ уыцы æфсæйнаг ратайæн кæмæй ис, ахæмтæ. Ис магнетитон, гематитон, лимонитон, сидеритон æмæ æндæр æфсæнæрзæты хуызтæ.
Дунейы цы сгæрст æфсæнæрзæт ис, уый 160 миллиард тоннæмæ хæццæ кæны — уый мидæг ис 80 миллиард тоннæйы сыгъдæг æфсæйнаг. Дунейы фылдæр æрзæт ис Украинæйы, фæлæ се ’рзæт афтæ хорз нæу — уымæ гæсгæ фылдæр æфсæйнаг ис Бразили æмæ Уæрæсейы.
Сгæрст æфсæнæрзæт дунейы бæстæты:
Æппæт дунейы сгæрст æфсæйнаг æрзæты мидæг:
2003-æм азы фылдæр æфсæнæрзæт чи импорт кодта:
XVI æнус
Категори:XVI æнус
Æфсæнæрзæт
Категори:Пайдаджын æрзæттæ
69
60er 69 (توضيح) ६९
1265
1265 १२६५ 1265
Суртсей
Суртсей (Surtsey) у Исландийы æдзæрæг сакъадах, Æппæтдунеон быны объект. Уый у паддзахады æппæты хуссардæр ран. Сакъадах фæзынди 1963-æм азы 14 ноябры. Йæ фæзуат у 1,5 км².
Категори:Сакъадæхтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Исландийы вулкантæ Категори:Исландийы сакъадæхтæ
783-æм аз
Амардысты
Категори:783
Верн, Жюль
Жюль Габриэ́ль Верн (Jules Gabriel Verne; райгуырдис 1828-æм азы 8 февралы Нанты — амардис 1905-æм азы 24 мартъийы Амьены) у францаг географ æмæ фыссæг. Йæ уацмыстæ ахъаз кодтой зонадон фантастикæйы райрæзты.
Цæлыккатыхъæу
Цæлыккатыхъæу (Цаликово) у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
1300
1300 १३००
784-æм аз
Амардысты
Категори:784
XV æнус
Категори:XV æнус
1301
1301 १३०१
1302
1302 १३०२
XIV æнус
Категори:XIV æнус
1303
1303 १३०३
785-æм аз
Амардысты
Категори:785
Фæрæскъæттæ
Фæрæскъæттæ (Фараскатта) у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы.
Истори
Дигори коми Фæрæскъæтти гъæу дæр нимад æй рагон гъæубæл. Адтæй си æртæ синхи, æма сæ худтонцæ Дæллаг æма Уæллаг Фæрæскъæттæ, уæдта Хъарцати синх æма Хъалай тегъæ. Гъæуи арæнтæ: цæгатæрдигæй — Задæлески зилди зæнхитæ æма Хъалай тегъæ, хорискæсæни — Уорс хонх, хонсар æма хорнифтуйæн æрдигæй ба Мæхчески зæнхитæ æма Айгомуги дон.
Цалдæн, дан, Фæрæскъæтти гъæуи адæм нæма ’рцардæй, уæди агъоммæ гъæуи бунат адтæй гъæдæ, задæй си фæурæ бæлæстæ. Гъæди астæу ци Æрдозæ адтæй, уомæй пайда кодтонцæ синхаг гъæути цæргутæ, сæрдæ си никкæрдиуонцæ сæ фонсæн хуасæ, фонс даруни туххæй си аразтонцæ фæурæ гъæдæй ’скъæттæ. Гъæуæн æ ном дæр рагон адæм аци æрдози номмæ гæсгæ равардтонцæ — Фæрæскъæттæ.
Гъæуи фиццагидæр æрцардæнцæ Хъарцати гъæуæй æрбаледзæг адæм. Аци гъæу æхуæдæг ба адтæй æвæрд Фæрæскъæттæмæ хæстæг Хъалай тегъи хонсарбæл, арæзт æрцудæй раги кæддæр (мангол-тæтæри æрбалæборуни размæ).
Гъæуæн æ хонсарæрдиги ци лигъз будур ес, уой гъæуи цæргутæ худтонцæ Стъона. Ами рæстæгæй-рæстæгмæ гъæуи адæм æрæмбурд уиуонцæ, æвзурст лæгтæ ба си хастонцæ тæрхонтæ царди уавæртæ хуæздæр кæнуни туххæй, федаун си кодтонцæ тоггинти, хастонцæ си хъодий тæрхон цард ихалгутæн æма æнд.
Тъæпæн Дигори гъæутæй раздæр Дзиуарæ арæзт æрцудæй Фæрæскъæтти гъæуи, «Дзæппази дзиуарæ», зæгъгæ.
Гъæути цæргутæн еци дзиуари бунат адтæй ковæндонæ. Адтæй ма, æвæдзи, гъæути æндæр ковæндæнттæ дæр, фал «Дзæппази дзиуарæ»-й кадгиндæр ба еци рæстæги нæма адтæй Тъæпæн Дигорæн.
Цалдæн Мæхчески гъæуи арæзт нæма æрцудæй дзиуарæ, уæдмæ синхаг гъæути хестæр адæм ковунмæ цудæнцæ Фæрæскъæтти «Дзæппази дзиуарæмæ». Ами абони дæр ауигъдæй лæууй Темирати муггаги тъæригъоси рæхис.
Фæрæскъæтти гъæу æма Хъазахти синх астæу къулдуни хонсари раги кæддæр æвæрд æрцудæнцæ æмвæрстæ Дигорон-Айдарухъ æма æ фурт Хъабани мæрдтæ.
Фæрæскъæтти гъæуи рагон цæргутæн дæр сæ царди уавæртæ, се ’гъдæуттæ адтæнцæ æмхузон Дигори коми иннæ гъæути цæргути хæццæ. Абони ма аци гъæуи цæргæ байзадæнцæ цалдæр бийнонти, иннетæ ба фæллигъдæнцæ æндæр рауæнтæмæ.
Мыггæгтæ
Фæрæскъæтти гъæуи цардæнцæ муггæгтæ: Айдартæ, Бесатæ, Гæбæйратæ, Дзагкойтæ, Дзарасутæ, Колитæ, Маматæ, Легкойтæ, Рæмонтæ, Темиратæ, Текъитæ, Худæлтæ, Хъабантæ æма Чегемтæ. Хъалай тегъæбæл ба — Хъалатæ, Цæукъатæ, Елджиартæ æма Гæтийтæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ Категори:Дыгуронау фыст
786-æм аз
Амардысты
Категори:786
1304
1304 १३०४ 1304
1305
1305 १३०५
Хуссар федералон зылд
Хуссар федералон зылд (Южный федеральный округ) у Уæрæсейы европæйаг хайы цалдæр хуссар регионы чи иу кæны, ахæм административон иуæг. Зылды администраци у Ростов-Доныл сахары.
Зылды сконд
<mapframe latitude="47.9" longitude="39.6" zoom="4" width="280" height="300" align="right" />
Цæрджытæ
Хуссар федералон зылды ныры территорийыл 2002-æм азы цардысты 13 798 404 ад. (9,45 % Уæрæсейы цæрджыты). Националон сконд:
Категори:Уæрæсейы Федерацийы федералон зылдтæ
XIII æнус
Категори:XIII æнус
1306
1306 १३०६
787-æм аз
Амардысты
Категори:787
XVII æнус
Категори:XVII æнус
Карл Марксы цъупп
Карл Марксы цъупп (Қуллаи Карл Маркс) у Шахдарайы рагъы бæрзонддæр цъупп Таджикистаны (6726 м). Цъуппыл цы цъититæ ис, уыдоны æдæппæт фæзуат у 120 км². Цъуппмæ фыццаг чи схызтысты, уыдысты советон альпинисттæ 1946-æм азы.
Цъуппы раздæры ном уыдис Сабыргæнæг Паддзахы цъупп, Уæрæсейы император Александр III-æмы кадæн. Советон дуджы цъуппæн радтой æндæр ном, коммунизмы теоретик Карл Марксы номыл.
Æддаг æрмæг
Категори:Таджикистаны хæхтæ Категори:Памир
Турчы хъæлæс
Турчы хъæлæс (Türkiye'nin Sesi Radyosu) у Турчы паддзахадон радиойы æхсæнадæмон службæ. Уымæ фехъусæн ис цыбыр уылæнты, спутникæй Turksat 3A æмæ интернеты.
Къубалты Алыксандр
Къубалты Бызийы (Захары) фырт Алыксандр (райгуырдис 1871-æм азы, Бæтæхъойыхъæуы — амардис ахæстоны 1930-æм азты) уыдис ирон поэт æмæ фыссæг, йæ дæсныйадмæ гæсгæ юрист.
1307
1307 १३०७
1308
1308 १३०८
Къубалты Алыксандр
«Хорз ирон хæдзар уыдысты Къубалтæ», — зæгъы йæ цардфыссæг. Йæ фыд Бызи уыд ахуыргæнæг. Афтæмæй зæрдæргъæвд лæппу рæзт æмæ рахъомыл ис, ирон хæрзæгъдау æмæ ахуырады рухс кæм баиу сты, ахæм уавæрты. Ахуыр кодта хъæууон скъолайы, уый фæстæ Дзæуджыхъæуы гимназы. 1898 азы каст фæци Киевы университеты барадон хайад. Сси адвокат æмæ йæ цæргæбонты кодта уыцы куыст.
Москæ
Москæ (Моска) у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
Къубалты Алыксандр
Алыксандр райста хорз ахуырад. Уыди сыгъдæг интеллигент, фæлмæнзæрдæ æмæ аудæг адæймаг. Йæ рæстæджы цард фæйлыдта знæт фурдау тохы тымыгътæй. Алыксандр никуы бацыди уыцы уылæнты, нæ абухта сæ фыцæны. Фæлæ иуварс нæ лæууыд культурон цардæй, йæхи нæ хызта рухсады куыстæй. Уыди æнувыд архайæг «Хæххон адæмы ахуырады æхсæнад»-ы (Общество распространения образования среди горцев). Æхсæнадæн хъуыдис фæрæзтæ, æмæ Алыксандр æвзыгъдæй арæзта литературон изæртæ, театрон æвдыстытæ. 1907 азы Дзæуджыхъæуы фæзынд чиныгуадзæн æхсæнад «Ир». Алыксандр уым дæр куыста зæрдиаг æмæ хъæппæрисджынæй. Йæ хæдзар ирон фæсивæдæн уыд культурон артдзæст, нæртон фысымуат. Поэт ахуыры фæндагыл арæзта иры кæстæрты, æххуыс æмæ сын ахъаз кодта æппæт мадзæлттæй.
Къубалы-фырт уыдис барадхъахъхъæнæг. Фæлæ йæ бон нæ баци йæхи бавæрын, рæстæджы фыдæхæй йæхи бахизын. Æртынæм азты бæстæйыл сыстад хæрамы рын, уæлдай тынгдæр фæзынд Ирыстоныл, бафтыд фысджытыл æмæ сæ кодта га-гадзагьд. Хахуырты азар басыгъта Алыксандры дæр. 1937 азы зæронд поэт бахауд ахæстонмæ æмæ бабын, нал разынд йæ царды фæд. Фæлæ ирдæй зыны, ирон поэзийы цы фæд ныууагьта, уый.
Сфæлдыстад
Поэт йæ лæппуйы бонтæ арвыста Бæтæхъойыхъæуы. Уым ис рæсугъд хигъæдон æрдз: хохæн хох у, быдырæн — быдыр. Фæлæ уымæй уæлдай уыцы зæхх у Ирыстоны арæн. Уæды заманы ма ир æмæ кæсæджы быцæутæ уыдысты æвзонг мысинæгтæ — зæрдæргьæвд лæппу сæ хъуыста канд зарджыты æмæ кадджыты нæ, фæлæ, чи сæ æрæййæфта, уыдоны ныхæсты дæр. Йæхæдæг æвдисæн уыд ир æмæ хъулгъайы хъаугъатæн, тыхми æмæ æхсары быцæутæн. Таурæгъон æрдз, хъайтарон цаутæ æмæ кады зарджытæ лæппуйы кодтой романтикæйы уацары. Скъолаты литературæйæ цы ахуыр кодта, уыдонæй йын, кæй зæгъын æй хъæуы, æхцондæр уыдысты, Кавказы цард æвдыст кæм цæуы, уыцы уацмыстæ.
«Æфхæрдты Хæсанæ»
1897 азы хицæн чиныгæй рацыд кадæг «Æфхæрдты Хæсанæ». Уыцы хъуыддаг уыд ахъаззаг æхсæнадон æмæ культурон фæзынд ирон царды. Уый тыххæй Байаты Гаппо фыста уæл монцæй: «''Сызгъæрин сахат! Рох дын нæй. Нæ хохы æмæ быдыры зæдтыл-дауджытыл ног зæд бафтыд — Ирон литературæйы зæд!''» (Газет «Ног цард», 1920, № 7).
Предгорнæй
Предгорнæй (Предгорное) у хъæу Цæгат Ирыстоны Мæздæджы районы.
Къубалты Алыксандр
«Æфхæрдты Хæсанæ»
Алы чиныгæн дæр ис хъысмæт æмæ истори. Рухс у «Æфхæрдты Хæсанæ»-йы хъысмæт, хъæздыг æмæ мидисджын у йæ истори. Фарны уацау кадæг уайтагьд æрзылд Ирыстоныл Мæздæгæй Гудзаретмæ, айхъуыст хъæуæй хъæумæ, адæм æй зарæгау айстой сæ зæрдæмæ. Кадæг сси адæмон.
Адæмон æви Къубалы-фырты кадæг
«Æфхæрдты Хæсанæ» æмткæй нæу фольклорон кадæджы хуызæн. Фольклорон традицитæ дзы бæлвырд-бæрæг кæй зынынц, уый историон фæтк у. Алы адæмты поэзи дæр сæвзæрд æмæ рæзыд адæмон сфæлдыстады бындурыл, литературæ йæ рæзты фыццаг къæпхæнтыл парахатæй пайда кæны фольклор æмæ йæ традицитæй. Афтæ уыд Алыксандры куыст дæр. Фæткы сæрты æрмæст Къостайы гени ахызти, фæлæ уый, æмбал кæмæн нæй, ахæм фæзынд у.
«Æфхæрдты Хæсанæ» амад у, карст дуртау, нывыл æмдзæвгæтæй, уыдонæн ис иугъæдон бæлвырд ритмикон нывæст, йæ рæнхъытæ дæстæгтæй сты æмбæрц æмæвæрдтæ. Ахæм стихамад нæ зыны фольклорон кадджыты нæ, фæлæ зæронд историон зарджыты дæр. Адæмон кадæджы цаутæ цæуынц фæд-фæдыл, рæстæгмæ гæсгæ. Хæсанæйы кадæджы бирæ цаутæ базонæм, куы ’рцæуынц, уый фæстæ. Зæгъæм, Солæманы хабæрттæ фехъусæм æрæджиау Госæмайы хъарæгæй; фæсбайдиан базонæм, фаззæттæ сидзæрæй куыд рæзыдысты, уый.
Фольклорон кадæджы сюжет нæ зоны æмæ нæ быхсы лирикон фæзилæнтæ. «Æфхæрдты Хæсанæ»-йæн поэтикон фидауц дæттынц лирикон фæзилæнтæ: Госæмайы мысинæгтæ, Саукуыдзы уавæр, Косерханы тыхстытæ.
Æппынфæстаг, уацмысы æвзаджы зынынц, ирон фольклорæн хицон чи нæ у, уырыссаг æндæвдадæй чи фæзынд, ахæм синтаксисон æууæлтæ: «Сымах фæцардыстут ысхойгæ къæбæрæй, кæцы уын æппæрста уæ фыды налат ус»; «даргъхъуырджын сау æвгтæ дæ сæрыл хойдзынæ, цалынмæ асæттой...»; «кæмæ ма цæудзынæн цырагъы рухсимæ, боныцъæх афоныл давæггаг ласгæйæ!» æмæ а.д.
Фольклор æмæ æмткæй ирон æвзагæн æцæгæлон уыдысты инверсион дзырдбæстытæ: «Нал уыныс арвы цъæх, нал уыныс зæххы сау». Бибо йæхи тыххæй йæ зарæджы цы дзырдта, уыдон Алыксандр уырыссаг æвзагмæ раивта, ирон æвзаджы домæнтæм гæсгæ: «Чтоб не видеть мне синего неба (цъæх арв), ни зелени наших полей» (нæ быдырты цъæх кæрдæг).
Ацы æвдисæнтæй зыны, уацмысы поэты сфæлдыстадон æрмдзæф бæрæг кæй дары, уый.
Кадæджы авторы фарст æндæр хуызы æвзæрста профессор Æлборты Барысби. Уый æрцыд ахæм хатдзæгмæ, зæгъгæ, Алыксандры размæ Хæсанæйы тыххæй нæ уыд нæдæр кадæг, нæдæр историон зарæг, уацмыс сæрысуангæй у поэты сконд, уый иры дзыллæйæн ахæм адджын фæци, æмæ йæ мотивмæ гæсгæ скодтой хъайтарон зарæг («Фидиуæг», 1961, № 1).
Æцæгдзинад, æвæццæгæн, ис дыууæ цæстæнгасæн сæ астæу. Уацмыс у Алыксандры сæрмагонд сфæлдыстад, фæлæ йæ поэт снывæста адæмон поэзийы бындурыл, йæ куыст цыдис фольклорон традициты ссадвæдыл, сæйраг фæрæз ын уыд кадæджы поэтикæ, уыимæ йыл бæлвырд-бæрæгæй æндæвта европæйаг романтизм дæр.
Кадæг романтизмы уæлдæфæй кæй улæфы, ууыл дзуры Къостайы ахаст дæр. Къостайæн хъыг уыд, Байаты Гаппо «Къубалы-фырты чиныг» сахъат орфографийыл кæй рауагьта, уый (фыстæг Цæлыккаты Юлианæмæ, 1899, 5 июль). Æндæр фыстæджы Къоста хъазгæмхасæн фыссы, зæгъгæ, хастæй куы суæгъд уон, уæд мыл Дзæуджыхъæуы кæндзысты цинтæ, Витя мын хъæрæй кæсдзæн «Æфхæрдты Хæсанæ», Сеня та мын азардзæн Марсельезæ (фыстæг Цæлыккаты Аннæмæ, 1899, 12 августы). Фæлæ Къоста Алыксандры тыххæй загъта карз ныхас дæр: «Къубалы-фырты, хъыгагæн, нæ зонын, федтон æй æрмæст иу-дыууæ хатты. Йæ кадæг «Æфхæрдты Хæсанæ»-мæ гæсгæ йын куы аргъ кæнæм, уæд мæм афтæ кæсы, цыма бæстон æмæ арф нæ хъуыды кæны цард æмæ поэзийæн сæ мидис æмæ сæ нысаныл» (фыстæг Цæлыккаты Аннæмæ, 1899, 7 сентябры).
Бæлвырд у иу хъуыддаг: Къостайæн гуырысхойаг нæ уыд, кадæг Алыксандры сфæлдыст кæй у, уый. Фæлæ уæд уыди цардивæн рæстæг, карз уыдысты социалон быцæутæ. Уавæр афтæ уыд аивады дæр. Поэзийы згæйау æвдæрзтой декадентон методтæ. Романтизмы дуг аивгъуыдта. Къоста тох кодта реалистон аивадыл, «Æфхæрдты Хæсанæ» та романтизмы æвзар уыд. Сфæлдыстадон методтæ материализм æмæ идеализмау кæрæдзи нæ быхсынц. Классицисттæ реалисттæ Лопе де Вега æмæ Шекспиры драматургтыл нæ нымадтой, романтиктæ Стендаль æмæ Гюго дур дурыл нал ныууагьтой классицистты принциптæй. Дон æмæ артау иумæ нæ фидауынц реализм æмæ символизм.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон поэттæ Алыксандр Категори:Зæронд Бæтæхъойыхъæуы чи райгуырдис, уыдон
Предгорнæй
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæздæджы районы цæрæнрæттæ
Турчы хъæлæс
Истори
Фыццаг æхсæнадæмон хъусынкæнынад скуыста Турчы 1937-æм азы 8 январы. Йæ сæйраг нысан уыдис Хатайы конфликт Сириимæ æрбæстон кæнын æмæ йæ фыццаг программæ уыдис уæды Турчы премьер-министр Исмет Инёнюйы ныхас араббаг æвзагыл.
Цыргъæгтæ
Цыргъæгтæ, цыргъаг хæцæнгæрзтæ сты, æнæ рæмудзæн æрмæджытæй чи кусы, ахæм хæцæнгæрзтæ. Уыдоны ’хсæн тæккæ зындгонддæр сты æхсаргард, кард æмæ хъама.
Турчы хъæлæс
Ныры куыст
Туркаг æвзаджы йеддæмæ «Турчы хъæлæс»-ы программæтæ æрвылбон цæуынц 30 æвзагыл: азербайджайнагау, албайнагау, англисагау, араббагау, болгайрагау, боснийагау, венгриагау, грекъагау, гуырдзиагау, испайнагау, италиагау, китайагау, македойнагау, немыцагау, персайнагау, румынагау, сербагау, тæтæйрагау, сомихагау, туркменагау, узбекагау, уйгурагау, уырыссагау, францагау, хорватагау, хъазахагау, хъиргъизагау, стæй дари, пушту æмæ урдуйыл. Уыцы программæты боны æдæппæт дæргъ у 58 сахаты.
Цыргъæгтæ
мини|[[Япон|Япойнаг катанæйы ком]] мини|центр|500px|[[Пруссиаг кард]]
Турчы хъæлæс
Ныры куыст
Уырыссаг æвзагыл программæ 2010 азты цæуы арæхдзинадыл 11965 кГц 17:00—18:00 Мæскуыйы рæстæгмæ гæсгæ.
Цыргъæгтæ
*
Турчы хъæлæс
Æддаг æрмæг
Категори:Турчы радиостанцæтæ Категори:Æхсæнадæмон радиостанцæтæ Категори:Туркаг æвзаг
1309
1309 १३०९
Дмитров
Дми́тров у сахар Уæрæсейы Мæскуыйы облæсты. Цæрынц дзы 68,4 мин адæймаджы (2021).
1310
1310 १३१०
Темырханты Сослан
Темырханты Гаврилы фырт Сослан (Вано) (райгуырдис 1881-æм азы 2 апрелы Мæздæджы, амардис 1925-æм азы апрелы Дзæуджыхъæуы) уыдис ирон фыссæг æмæ историк, Уæрæсейы æфсады афицер.
Йæ цард
Сослан цардис уæззау æмæ вазыгджын рæстæджы, æхсæнадон уавæртæ знæт фурдау раив-баив куы кодтой, уыцы фыдæвзарæн æмæ рæстæвзарæн дуджы. Йæ разы уыдис хицæн фæндæгтæ æмæ дзы иу равзарынæн хъуыдис кæнæ бынтон хуымæтæг зонд, кæнæ титаны хъару. Сосланмæ уыдонæй иу дæр нæ разындис, æмæ удхар кодта дыууæ арты астæу, куы иу фæндагыл фæлвæрдта йæ амонд, куы та иннæуыл.
Темырханты Сослан райгуырдис 1881-æм азы 2 апрелы Мæздæджы. Йæ ныййарджытæ Гаврил æмæ Екатеринæ кодтой зæххы куыст. Сосланæн йæ аргъуыды ном у Вано, æмæ уыцы номимæ бацыдис ирон литературæ æмæ историмæ.
XVIII æнус
Категори:XVIII æнус
Темырханты Сослан
Йæ цард
Темырхантæ уыдысты бирæ бинонтæ. Цоты хистæр — Сослан. Уый бакастис реалон скъолайы. 1901—1904 азты ахуыр кодта Тбилисы (Калачы) æфсæддон скъолайы æмæ уырдыгæй æфсадмæ рацыдис подпоручикы цинимæ. Архайдта уырыссаг-япойнаг хæсты æхсарджынæй: хорзæхджын æрцыдис Сыгъдæг Аннæйы орденæй.
Сослан зæрдæйæ уыд адæмы фарс, разы нæ уыд æхсæнадон цардæвæрдæй, фæлæ дзы æфсæддон ард домдта паддзахад хъахъхъæнын. Сосланы йæ зонд æмæ йæ зæрдæ здæхтой литературæмæ, йæ хæс та — æфсæддон службæмæ. Уыйадыл лæг иудадзыг уыдис æндыгъд психологон уавæры. Фадат ын нæ уыд æппæт тыхтæй сфæлдыстадон куыст кæнынæн. Бирæ азты (1907—1920) фысгæ дæр ницы кодта, æвзыгъддæрæй цыдис æфсæддон фæндагыл. 1908 азы сси поручик, 1914 азы — капитан, 1915 азы та — дæлбулкъон. Намысджынæй хæцыдис Фыццаг дунеон хæсты, райста Сыгъдæг Владимиры орден. Уыцы æнтыстыты хал ын аскъуыдта Октябры революци.
Мидхæст саста бирæ фæлтæрты цардвæндаг, уыдонимæ фыццаджыдæр æфсæддон æмæ сфæлдыстадон интеллигенцийы хъысмæттæ. Уæлдай зын уавæры бахаудтой, бæлвырд политикон позицитыл чи нæ лæууыдис, уыдон; сæ цард сын А. Толстой схуыдта «хождение по мукам». Мидхæсты карз уылæнтæ дыууæрдæм раппар-баппар кодтой Сосланы дæр. Уый суанг 1905 азæй фæстæмæ тох æмæ цардæвæрд ивыны фæрæз æнхъæлдта «учредительское собрание». Октябры революци равзæрста æндæр, радикалон фæрæзтæ. «Уымæ гæсгæ, — дзуапп дæтты Сослан советон тæрхондоны, — мæхи атигъ кодтон большевиктыл, фæлæ нæ баиу дæн урсгвардионтимæ дæр, æлгъаг мын уыди сæ реакциондзинад». Уыйхыгъд бацыдис æмæ куыста Хæххон республикæйы хицауады, уыцы хицауад Дзæуджыхъæуæй йæхи Дагъистанмæ куы айста, уæд дæр.
Йе сфæлдыстад
Темырханы-фырт сфæлдыстадон куыст кæд райдыдта, уый бæрæг нæу. Фыста иронау (уый æнахуыр диссаг у мæздæггаг лæппу, стæй афицерæн), ирон мыхуыр та фæзынд æрмæст 1906—1907 азты. Йæ фыццаг уацмыстæ фæзындысты газет «Ног цард»-ы (1907). Автор сыл йæ ном нысан кодта цыбырæй — Вано. Уымæ гæсгæ, Сослан хъодыгонд куы уыд, ног фæлтæртæ йын йæ кой дæр куы нæ хъуыстой, уæд йæ уацмыстæ рæдыдæй хыгъд æрцыдысты æндæр Ванойы номыл. Фæлæ рæстдзинад раргом.
«Минас»
Ванойы фыццаг мыхуыргонд уацмыс у цыбыр радзырд «Минас». Æвдыст дзы цæуы фыццаг уырыссаг революцийы рæстæг. Фыссæг йæ уацмысы аппæн райста чысыл цау афицерты цардæй. Хæрз хуымæтæг сты радзырдæн йæ сюжет æмæ йæ композицион нывæст. Нæй дзы хуызджын нывтæ, бæлвырд сурæттæ, психологон иртасæнтæ. Уыйхыгъд уацмыс хæссы парахат информаци, арф гом кæны конфликты аххосаг, фæлгонцы архайджыты зондахаст, хъæздыг æрмæг дæтты царды æцæгдзинад иртасынæн.
Советон политикæ паддзахы афицерты æвдыста сау хуызы, демократон политикæ уыдоны кæны идеализаци. «Адæймагдзинад, уæздандзинад, кад хъахъхъæнын сæ туджы уыд уырыссаг афицертæн», — кæсæм Ванойы чиныджы разныхасы. Объективон æцæгдзинад домы алы хъуыддагмæ дæр æппæтвæрсыгæй кæсын. Афицертæ сты адæймæгтæ æмæ вæййынц алыхуызон. Лермонтовы фарсмæ уыд Мартынов дæр. Достоевскийы иу романы уырыссаг инæлар йæ куыйтæн хæрын кæны мæгуыр гыццыл лæппуйы йæ мады раз. Афицерты «адæймагдзинад» æмæ «уæздандзинадæн» æнусон карз тæрхон у Лев Толстойы хрестоматион радзырд «Балы фæстæ» («После бала», 1903).
Вано афицеры цард зыдта æддаг бакастæй нæ, фæлæ мидæгæй æмæ йæ æвдисы бæлвырд æмæ бæстон. Йæ хъайтартæ сты къуымых солдафонтæ. Ис сын æвæлмон цард, æмæ минас кæнынц, нуазынц, дзурынц «æнаккаг æмбисæндтæ». Æрхæссынц сæ «заманы змæстыты кой», æмæ уæд раргом вæййы, уыдон æнæхсæст циниктæ кæй сты, уый. Æппæт быцæутæ кæнынц адæм æмæ революционерты аххос. Пъагонджынтæн адæм сты «æвзæр», «сæфт», «кусын нæ уарзынц», афтæмæй сæ хъæуы зæхх æмæ бар. Ахæм зондыл сæ сахуыр кодтой паддзахы хъузæттæ, фæсдзæуин фысджытæ. Уыдон фыстой, зæгъгæ, адæм мæгуырæй уымæн цæрынц, æмæ сты «магуса æмæ къупритæ». Ацы дауты Лев Толстой хуыдта æнаккаг хахуыртæ æмæ дзырдта бонджынтæн: «Адæм сыдæй мæлынц уымæн, æмæ мах тъæпп хауæм фырæфсæстæй» («Письма о голоде»). Ахæм хуызы æвзары уавæртæ Вано дæр æрыгон афицеры номæй.
Уацмысы персонажтæ сты хиппæлой, æнæфсарм, æгъатыр. Уыцы миниуджытæй æххæстдæр у хъазахъхъаг булкъон. Пулемёттæй адæмы Харьковы куыд цагъта, уыцы хабар дзуры уæлмонцæй, йæ фыдракæнд æм кæсы стыр æфсæддон æмæ патриотон сгуыхт. Адæм æй схуыдтой «тугхор, удхæссæг». Лæппу-афицер нæ быхсы ахæм цинизм æмæ зæгъы: «Гæрзтæджын Японæй лидзгæ кодтам, ныр æнæгæрзтæ адæмыл нæ лæджыхъæд æвзарæм. Худинаг кæд уый нæу, уæд циу?!» «Уæздан» афицертæ нæ быхсынц раст ныхас дæр: ахст æрцыд рæстылдзурæг, æнхъæлмæ йæм кæсы кæнæ Сыбыры каторгæ, кæнæ æфсæддон трибунал.
«Залкалм» æмæ æндæр таурæгъон æмбисæндтæ
Вано йæ уацмыстæ мыхуыры уагъта 1907 азы дыккаг æмбисы, фысгæ дæр сæ, æвæццæгæн, кодта уыцы бонты. Уæдмæ революци саст æрцыд. Ралæууыд æвирхъау реакци. Тох æмæ сау реакцийы фæстиуджытæ бæлвырд æвдисынц Цомахъы элеги «Рох бæсты хъарæг», Брытъиаты Елбыздыхъойы аллегорион радзырд «Цад» æмæ æндæртæ. «Цад»-ы традицитыл нывæст у Ванойы къаннæг уацмыс «Залкалм» (1907).
«Залкалм»-æн контрастон ныв у «Сæрдыгон уарын». Ам Вано æвдисы фæскъæвда хур боны æууæлтæ, æмæ уымæй зыны авторы оптимизм.
«Иу таурæгъ нæ цардæй»
Ахаем цæвиттонтæ сты хос ирон литературон æвзагæн.
«Иры истори»
1907-æм азы фæстæ Вано ныууагъта литературон куыст. Уыйхыгъд бавдæлд истори фыссынмæ. æрæмбырд кодта, уæды рæстæгмæ иры тыххæй цы зонадон æрмæг уыд, уый æмæ уымæй ранывæста «Иры истори». Уый хицæн чиныгæй рацыд 1913 азы Дзæуджыхъæуы. Вано арф æмбæрста историйы нысаниуæг æмæ йæ чиныг ныффыста иронау, сыгъдæг литературон æвзагæй, — уыцы хъуыддаг дæр уыд зынгæ æнтыст. Автор зонадон нысанæй уæлдай йæ хæсыл нымадта ирон адæмæн фыдæлты цæвиттонтæй сæ национ æмæ патриотон æнкъарæнтæ цырын кæнын, иры къабæзтæ иу кæнын. Вано йæ раздзырды фыста: «Мах куы зониккам, нæ фыдæлтæ чи уыдысты æмæ сæ къухæй цы нæртон хъуыддæгтæ цыди, уый, уæд хъал уаиккам нæ ирон номæй æмæ нæ сæр æгадмæ нæ уадзиккам». Ацы ахъаззаг куыст канд истори нæу, фæлæ у литературон хæзна дæр, ис ын бæлвырд культурон ахадындзинад.
«Ос-Бæгъатыр»
Вано историон очерктæ фыста 1920-æм азты дæр. Йæ уац «Ос-Бæгъатыр» (1922) бæрзонд исы адæмы намыс, кад кæны фæтæджы патриотон сгуыхтæн. Уый фыссы, зæгъгæ, «Ос-Бæгъатыры рæстæг амондджын дуг уыд ирæн, æмæ сын уæд бантысти се знæгты дæр басæттын, сæ исбон дæр сарæх кæнын, æмæ уый фæрцы уæд бархийæ æдæрсгæ, æнæхъуагæй цардысты, æнтысти сын бирæ æмæ сæ хъуыддæгтæй равдыстой, ирон уды хъарутæ стыр кæй сты æмæ ирæн сæ бон кæй у, баиу уæвгæйæ, стыр хъуыддæгтæ бакæнын». Вано идеализаци кæны Ос-Бæгъатыры дуг, фæлæ йæ хъуыдытæн ис бæрзонд нысан — историон оптимизмæй адæмы ифтонг кæнын.
Темырханы-фырты куыст революцийы фæстæ
Октябры революцийы фæстæ Темырханы-фырт сси хауæггаг. Уыцы рæстæджы фыста очерктæ, æмбырд кодта адæмон сфæлдыстад. Цы аргъæуттæ æмæ таурæгътæ ныффыста, уыдон сты сыгъдæг адæмон, ис сын хигъæдон сюжеттæ, дæттынц хъæздыг æрмæг мæздæггаг ирæтты æвзаджы хъæд æмæ сæ культурæ зонынæн.
Уацмыс «Хохдзау»
Ванойы уацмыс «Хохдзау» (1920) йæ жанрмæ гæсгæ у фæндаггоны боныг. Автор йæ балцы хабæрттæ дзуры нывæфтыд æвзагæй, æвдисы, фольклор æмбырд кæнгæйæ, цардæй йæ цæст цæуыл æрхæцыд, уыдæттæ.
Дæргъæвсгомы цардæй йæ цæст цæуыл æрхæцыд, уыдæттæ. Дзуры фæндæгты æдзæллаг уавæрыл, адæмы царды уаг æмæ фынджы этикетыл, хохæгты æрмæгон æмæ монон культурæйыл.
Фыссæг йæ боныджы рæгъмæ хæссы бирæ таурæгътæ æмæ историон хабæрттæ. Уый иртасы адæмон уацмысты ахадындзинад, йæ иу персонажы номæй уыдон хоны «стыр хæзна», уымæ гæсгæ зарджытæ сты зæрдæрухсгæнæг, кадджытæ — ныфсдæттæг, таурæгътæ — цардæмбарынгæнæг, иумæйагæй «уыдон сты зонды хæринаг æмæ уды тавæг, лæджы хъару уыдонæй рæзы, хорз фæнд уыдонæй гуыры». Боныджы автор — хохдзау — йæ фиппаинæгты аргъ кæны, цы уыны, уыдонæн. Уымæн ирон æгъдау у «лæджы уæздангæнæг, хи ауадзын æй чи нæ уадзы, хорзмæ йæ чи разæнгард кæны», ахæм хъуыддаг. Вано арф иртасы ирон куывды æхсæнадон æмæ культурон ахадындзинад:
Афтæ, куывд уыди царды скъола, адæмы психологон æмæ намысон уавæр чи рухс кодта, ахæм æхсæнадон хъуыддаг. Уацмысы ис ахъаззаг ирон куывд — гаджидау. Уый у зонды суадон, уым ирдæй зыны ирон адæмы традицион культурæ, сæ гуманизм, сæ бæллицтæ æмæ сæ фæндиæгтæ.
«Фæллой» æмæ æндæр этюдтæ
Темырханы-фырт сæйраджыдæр уыди нывгæнæг нæ, фæлæ рухстауæг. Йæ нысан — адæмы намысон идеалтыл ахуыр кæнын. Иæ уацты дæр нæй æппæтвæрсыг бæстон ныхас иу кæнæ иннæ проблемæйыл, автор хъуыддагæн æвдисы æрмæст йæ бындурон миниуæг, йæ сæйраг мидис, йæ апп. Уымæ гæсгæ йæ уацтæ дæр сты этюдтæ.
Вано царды фæрæзтæй ахъаззагдæрыл нымадта фæллой, куыст («Фæллой»). Фæллой адæмæн аразы царды фадат, адæм «рæсугъд æмæ уæздан цард фæллойы фæрцы ссарынц», адæмæн «фæллой сбæрзонд кæны йæ культурæ, срайдзаст кæны йæ бæстæ». Фыссæджы идеал у бархи цард, сæрибар адæймаг. Бархи цардæн аразæн ис æрмæст зонд, ахуырад æмæ сæрибар фæллойы фæрцы. Сæрибар адæймаг цæры æмæ кусы бархийæ, «æрмæст йæхиуыл дары йæ зæрдæ, æмæ æнамонддзинадæй йæ ныфс нæ сæтты, амондæй та хъал нæ кæны» («Зонд æмæ бархи», 1922). Сæрибар адæймаджы æууæлтæй иу у мадæлон æвзаг зонын. Ваномæ гæсгæ, æвзаг у адæмы иугæнæг тых, сæ культурæйы сæрæвæрæн, национ хиæмбарынадæн йæ сæйраг рахæцæн. «Фæлæ æцæгæлон æвзагыл чи райдайы дзурын, — зæгъы Вано арф философон хъуыды, — уый, кæй æвзагыл дзуры, уыдоны цæстæй кæсы алцæмæ дæр æмæ бархийæ йæхи зондæй хъуыды кæнын йæ бон нæу».
Хигъæдон цæстæнгасæй кæсы Вано дины хъуыддагмæ дæр. Уый ирон дин æвæры дунеон мæнг, идеологон динты ныхмæ, хоны йæ, «рухсмæ разæнгард чи кæны, ныфс чи дæтты царды тохы», ахæм фæрæз. Вано бæлвырд терминæй нæ хаты ирон дины мидис, фæлæ дзы иртасы æрдзон уырнынад, муртак дин, æмæ пантеизмы æууæлтæ. Фыссы, зæгъгæ, ирæн «сæ аргъуан у Хуыцауы рухс дуне», уый у къухæйконд аргъуантæн се ’ппаты рæсугъддæр, уым «сæ динамонæг сты таурæгътæ, зарджытæ, аргъæуттæ, æмбисæндтæ, уацмыстæ», уыдон æмбарын кæнынц царды рæстдзинад, «йæ сау æмæ йæ урс», хорз æмæ уæздан цы у, уый, афтæмæй дæттынц ныфс, уды рухс æмæ бæрзонд бæллицтæ. Бæзнаг æмæ ахсджиаг у, адæмæн зонд æмæ цар, хос фольклор æмæ литературæ кæй сты, уыцы хатдзæг. Уый у, æвронг реалистон хъуыды æмæ æргом кæны дзырдаивады æрдз, йæ идейон æмæ эстетикон нысаниуæг.
Темырханы-фырт иры истори цыбыртæй ранывæста уырыссагау дæр («Осетины». Исторический очерк. 1920). Очерк фыст у уæлмонцæй, фактты сæ аууон кæнынц æнкъарæнтæ, фæлæ йæ нысан уыд хуымæтæг æмæ рухс: гыццыл адæмы историйы фæрцы ныфсджын æмæ сæрыстыр кæнын, сæ тыхтыл сæ баууæндын кæнын, историон-культурон арæзтадмæ разæнгард кæнын. Уыцы нысан æргом кæны Ванойы гуманизм, йæ куысты мидис.
Литературæ
Категори:Ирон фысджытæ Категори:Ирыстоны историктæ Сослан Категори:Мæздæджы чи райгуырдис, уыдон Категори:Дзæуджыхъæуы чи амардис, уыдон
Рæмонатыхъæу
Рæмонатыхъæу (Рамоново) у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Одола
Одола кæнæ Уодола (Одола) у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы.
Æрвитæнтæ
Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
1311
1311 १३११
1312
1312 १३१२
XIX æнус
Категори:XIX æнус
Иудей
Иудей (יְהוּדָה, Иехудæ; אֶרֶץ יְהוּדָה, Эрец-Иехуда, «Иехудæйы Зæхх») у географион бæстæ нырыккон Израиль æмæ Ныгуылæн Былгæроны зæххыл.
Уыцы номæй хонынц рагон Иудейы паддзахад æмæ Рагон Ромы провинци Иудей дæр.
1313
1313 १३१३
Иудей
Фиппаинæгтæ
Категори:Азийы географи Категори:Библийы рæттæ
1314
1314 १३१४
Республикæ
Республикæ (res publica «иумæйаг хъуыддаг») у паддзахадон хицауиуæджы хуыз, кæцы йæ сæйраг хицауад æххæст кæнынц бæрæг æмгъуыдмæ æвзаргæ оргæнтæ.
Дунейы паддзахæдтæй сæ фылдæр сты республикæтæ.
Бындурон миниуджытæ
Республикæйы бындурон миниуджытæ сты:
Республикæйы хуызтæ
Категори:Политикæ Категори:Политологи
Дæргъæвсы æфцæг
Дæргъæвсы æфцæг кæнæ Джысджиу (Даргавский перевал, Зелёный дæр) у æфцæг Цæгат Ирыстоны, Дæргъæвсы комæй Санибагомы ’хсæн.