cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Транскам
Истори
Ныртæккæ цæуы Транскамы иу хай (23 километры даргъ) рацаразыныл куыст. Пъланмæ гæсгæ кустытæ хъуамæ фæуой 2020-æм азмæ, уæдмæ хæдтулгæтæн ацæуыны бар у æрмæстдæр фæндаджы иу фарсыл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны транспорт Категори:Хуссар Ирыстоны транспорт
Шалмеликисшвили
Шалмеликисшвили сты гуырдзиаг мыггаг.
Равзæрд
Шалмеликисшвилитæ уыдысты ирон æлдæрттæ. Туалтæй ралыгъдысты Карталинимæ Палавандовты зæххытæм.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуырдзиаг мыггæгтæ
Гæдиуасæн
(Vanellus vanellus, Чибис) у чысыл маргъ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Дыгурон дзырдтæ Категори:Мæргътæ
Ужегтæ
Ужегтæ (Ужеговы) сты дыгурон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Заволжье (сахар)
Заво́лжье (Заволжье) у сахар Дæллаг Новгороды облæсты Городецы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дæллаг Новгороды облæсты сахартæ
Перейрæ (сахар)
Пере́йрæ (Pereira) у сахар Колумбийы, Рисаральдæйы департаменты административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Колумбийы сахартæ
Курскаяйы район
Курскаяйы район (Курский район) у район Стъараполы крайы хуссар-скæсæны. Районы административон центр у станицæ Курская.
Район æмæ йæ сæйраг хъæуæн йæ ном дæтты цæугæдон Хъуырæ.
Фиппаинæгтæ
*
Ковылкино
Ковы́лкино (Лашма Ош) у сахар Уæрæсейы Мордовийы, Ковылкинойы районы административон центр. Цæрынц дзы 18,8 мин адæймаджы (2020).
Биробиджан
Биробиджа́н (ביראָבידזשאַן, ) у Уæрæсейы сахар, Дзутты автономон облæсты сæйраг сахар. Цæрынц дзы 70,4 мин цæрæджы (2021).
Гæдиуасæнтæ
(Vanellus, Чибисы) сты мæргъты мыггаг.
Биробиджан
Фиппаинæгтæ
Категори:Дзутты автономон облæсты сахартæ
Гæдиуасæнтæ
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Мæргътæ
Цæболты Хетæг
Цæболты Николайы фырт Хетæг (райгуырдис 1991-æм азы 17 ноябры Дзæуджыхъæуы) у Уæрæсейы хъæбысæйхæцæг (70 кг онг уæз), Уæрæсейы чемпион (2014), дунейы чемпион (2014), Уæрæсейы æхсæнадæмон къласы спорты мастер.
Æрвитæнтæ
Категори:Уæрæсейы хъæбысæйхæцджытæ Категори:Дзæуджыхъæуы чи райгуырдис, уыдон Хетæг Категори:Ирон хъæбысæйхæцджытæ Категори:Цæгат Ирыстоны хъæбысæйхæцджытæ Категори:Сербийы хъæбысæйхæцджытæ Категори:1991-æм азы чи райгуырдис, уыдон Категори:Уæрæсейы æхсæнадæмон къласы спорты мастертæ
Хъæндзæргæс
Литературæ
Категори:Нарты кадджытæ
Фæсалæфсир
Фиппаинæгтæ
Категори:Æфсирджынтæ
Дæгуйтæ
Дæгуйтæ (Дагуевы, Zorlu ) сты дыгурон мыггаг.
Рисаральдæ
Фиппаинæгтæ
Категори:Колумбийы департаменттæ
Дæгуйтæ
Фиппаинæгтæ
*
Салхъазантæ
Салхъазантæ (Салказановы) сты ирон мыггаг.
Истори
Рагон таурæгътæм гæсгæ, дам, мыггæгтæ Салхъазантæ, Боцитæ, Барахътæ, Нанитæ æмæ Къочитæ равзæрдысты Хъалæгаты мыггагæй. Ацы мыггæгтæн сæ фыдæлтæ уыдысты æфсымæртæ — Салхъазан, Боци, Барахъ, Нани æмæ Къочи. Цардысты Уæлладжыры комы, Мызуры хъæуы. Салхъазан æмæ Къочи алыгъдысты Дыгургоммæ æмæ æрцардысты: Салхъазан — Гæлиаты фарсмæ Цирохсы хъæуы, Къочи та — Доныфарс. Салхъазан Цирохсы ус ракуырдта, бинонтæ скодта æмæ йæ мыггаг рауагъта йæ номыл — Салхъазантæ.
Фиппаинæгтæ
*
Тъæпæн фæткъуы
Тъæпæн фæткъуы (Ранетка, Ранет у фæткъуыбæласы хуыз.
Чочели
Чочели (ჩოჩელი) сты гуырдзиаг мыггаг.
Равзæрд
Икъоты цæрæг Чочели — Пицхелаури Венера Иосифы чызг куыд дзуры, уымæ гæсгæ йæ фыдæлтæ уыдысты Цоцитæй. Йæ фыд æмæ йæ фыды æфсымæртæ хорз хъуыды кодтой, Цоцитæй кæй сты æмæ Ортъеуæй кæй уыдысты, уый. Чочелитæ цæрынц Ленингоры районы Гезевреты хъæуы. Ортъеуæй рафтыдысты зæххагур, æрцардысты æлдæртты зæххытыл Гуры районы, стæй та алыгъдысты Ленингоры районмæ. Чочелитæ сæ ирон хæстæджытимæ сæ бастдзинад нæ сæфтой.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуырдзиаг мыггæгтæ
Годабрелидзе
Равзæрд
Ацы мыггагæн йæ фыдæлтæ уыдысты ирон кънйаз Годайы цæуæт. Года алыгъд Имеретмæ. Имереты паддзах Александры Трактаты нысан у куыд кънйаз. Годабрелидзетæ цæрынц Имерет æмæ Картлийы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуырдзиаг мыггæгтæ
Бадтиатæ
Бадтиатæ (Бадтиевы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Колхидæйаг чеса
Колхидæйаг чеса (Buxus colchica, Самшит колхидский) у æнусонцъæх бæлас.
Темников
Те́мников (Темников, Темникав, Чополт) у сахар Уæрæсейы Мордовийы, Темниковы районы административон центр. Цæрынц дзы 5,8 мин адæймаджы (2020).
Фиппаинæгтæ
Категори:Мордовийы сахартæ
Кингстаун
Кингстаун (Kingstown) у Сент-Винсент æмæ Гренадинты сæйраг сахар. Цæрджыты нымæц: 16,5 мины бæрц.
Хинæбæлас
Хинæбæлас (Cinchona, Хинное дерево) у бæлас. Зайы Хуссар Америкæйы.
Бурдули
Бурдули (ბურდული) сты гуырдзиаг мыггаг.
Хинæбæлас
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Бурдули
Равзæрд
Таурæгъмæ гæсгæ, Млеты æмæ Ардхветы цы Бурдулиты мыггаг цæры, уыдоны фыдæлтæ Ирыстонæй æрцыдысты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуырдзиаг мыггæгтæ
Беэр-Шева
Беэ́р-Шева́ кæнæ Бе­ер­ше­ба (בְּאֵר שֶׁבַע; بئر السبع; библ. Вирсави) у сахар Израилы хуссары.
Фиппаинæгтæ
Категори:Израилы сахартæ
Манисалес
Маниса́лес (Manizales) у сахар Колумбийы, Кальдасы департаменты административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Колумбийы сахартæ
Гобеджишвили
Гобеджишвили (გობეჯიშვილი) сты гуырдзиаг мыггаг.
Алибектæ
Алибектæ, вариант: Алибегтæ (Алибековы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Гобеджишвили
Равзæрд
Таурæгъмæ гæсгæ, раджы кæддæр Туалгомы цардысты æртæ æфсымæры — Гобеджи (გობეჯი), Иа (ია) æмæ Хамиджа (ხამიჯა). Фæлæ XIII æнусы кæроны ирæттæ куы тырныдтой тыхæй байсын Мидæггаг Картли, уæд уыцы заманы æфсымæртæ фæлыгъдысты Рацъмæ. Ам æрбынат кодтой æмæ сæ нæмттæм гæсгæ равзæрдысты уæздан мыггæгтæ. 1840 азы æрфыстмæ гæсгæ сæ фылдæр хай цардысты Оны районы хъæуты: Нигвзнара, Ончеви, Урау, Хъиб, Цъиуæра, Хурути. Гобеджишвилитæ сæхи мидæг дих кæнынц цалдæр къабазы: Ермелеени, Гогеени, Нинеени, Путувеени.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуырдзиаг мыггæгтæ
Переяславль
Переясла́вль:
Арциз
Арци́з (Арциз) у сахар Одессæйы облæсты Болграды районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Одессæйы облæсты сахартæ
Король и Шут
«Король и Шут» (уырыссаг æвзагæй «Паддзах æмæ Быдзæу») — уырыссаг хоррор-панк къорд.
Къорд йæ архайд райдыдта Ленинграды 1988-æм азы æмæ фæци 2014-æм азы, йæ бындурæвæрæг Михаил Горшенев куы фæзиан, уæд.
Æддаг æрмæг
Категори:Уæрæсейы музыкæ Категори:Панк
Бындзмар
Бындзмар кæнæ бындзмарæн зокъо, сырх зокъо (Amanita, Мухомор) у зокъоты мыггаг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зокъотæ алфавитмæ гæсгæ
Æвзæнхъурæ
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Переславль-Залесский
Пересла́вль-Зале́сский (Переславль-Залесский) у сахар Уæрæсейы Ярославлы облæсты. Цæрынц дзы 39,1 мин адæймаджы (2017).
თ
თ (Тани) у гуырдзиаг алфавиты 8-æм дамгъæ.
Категори:Гуырдзиаг алфавит
Переславль-Залесский
Фиппаинæгтæ
Категори:Ярославлы облæсты сахартæ
Ришон-ле-Цион
Ришо́н-ле-Цио́н (רִאשׁוֹן לְצִיּוֹן) у сахар Израилы хуссары.
Категори:Израилы сахартæ
Тенерифе
Тенери́фе (Tenerife) у Испанийы сакъадах, Канары сакъадæхты æппæты стырдæр сакъадах.
Фиппаинæгтæ
Категори:Испанийы сакъадæхтæ Категори:Канары сакъадæхтæ
Сабайтæ
Сабайтæ (Сабаевы, საბაშვილი) сты дыгурон мыггаг.
Равзæрд
Таурæгъмæ гæсгæ, Гæмостæ, Сабайтæ æмæ Биастæ равзæрдысты æртæ æфсымæры — Гæмос, Сабай æмæ Биасы нæмттæй. Кæддæр цардысты Даргъоны æрдузы, фæлæ сæ хъыгдардтой кæсгон хъæутæй тыхгæнджытæ æмæ алыгъдысты Дыгургоммæ. Къумбулты хъæуы æрцардысты æмæ сæ нæмттæй фæзынд мыггæгтæ: Сабайтæ, Гæмостæ, Биастæ.
Фиппаинæгтæ
*
Козаты Исидор
Козаты Софроны фырт Исидор (райгуырдис 1929-æм азы 3 майы Хъорнисы — амардис 1986-æм азы) — ирон поэт.
Парлæ
Парлæ (Parla) у сахар Испанийы. Ис Мадриды автономон æмбалады.
Фиппаинæгтæ
Категори:Испанийы сахартæ
Козаты Исидор
Цардафыст
Исидор каст фæци хъæууон скъола æмæ Хуссар Ирыстоны паддзахадон педагогон институты ирон æвзаг æмæ литературæйы факулътет.
Козаты Исидор куыста бирæ бæрнон бынæтты, уыдоны ’хсæн Хуссар Ирыстоны радиокомитеты сæйраг редакторæй, газет «Советон Ирыстон»-ы редакцийы культурæйы хайады сæргълæууæгæй æмæ газеты бæрнон нымæрдарæй. Дыууæ хатты æвзæрст æрцыд Хуссар Ирыстоны фысджыты цæдисы сæрдарæй.
Рацыдис ын къорд поэтикон чиныджы, сæ зынгдæртæ сты: «Хæхты фæдисон» (Цхинвал, 1963), «Мæ зарæг — Ирыстон» (Цхинвал, 1969), «Æгъуыссæджы сагъæстæ» (Цхинвал, 1981).
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон поэттæ Категори:Хуссар Ирыстоны фысджытæ Исидор Категори:Хъорнисы чи райгуырдис, уыдон
Хъауратæ
Хъауратæ (Кауровы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Реха (Цъалкъайы муниципалитет)
Реха (რეხა) у хъæу Гуырдзыстоны Цъалкъайы муниципалитеты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цъалкъайы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Гудели
Гуделидыг. дзырд у дидинæджы ном.
Аглонæйы край
А́глонæйы край (Aglonas novads, Aglyunys nūvods) у Латвийы крайтæй иу. Йæ административон центр у Аглонæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Латвийы крайтæ
Энтре-Риос
Энтре-Риос (Entre Ríos) у провинци Аргентинæйы цæгат-скæсæны. Административон центр — Парана.
Категори:Аргентинæйы провинцитæ
Фульдæ
Фульдæ (Fulda) у Гессены сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гессены сахартæ
Тæух
Тæухдыг. дзырд кæнæ таух, тæухъ (Galega orientalis, Козлятник восточный) у мыдхæссæг зайæгой.
Багаты Спартачы фырт Алан
Багаты Спартачы фырт Алан (райгуырдис 1991-æм азы 7 апрелы Дзæуджыхъæуы) у ирон футболист, «Аланийы» хъахъхъæнæг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Футболисттæ алфавитмæ гæсгæ Алан Категори:Уæрæсейы футболисттæ Категори:ФК «Аланийы» хъазджытæ Категори:Ирон спортсментæ
Марган
thumb|right|250px|Марган Марган кæнæ марганец (Manganum — «Mn») у химион элемент, æвзистхуыз згъæр.
Цъеретели
Цъеретели (წერეთელი) сты гуырдзиаг мыггаг.
Марган
Фиппаинæгтæ
Категори:Химион элементтæ Категори:Згъæртæ
Цъеретели
Равзæрд
Таурæгъ куыд амоны, афтæмæй Цъеретелитæ ирæттæ сты, сæ фыдæлтæ цардысты Ирыстоны æмæ сæ дæлбар уыд Цадары зылд. Тамерлан куы ’рбабырста, уæд гуырдзиаг æмæ ирон кънйæзтæй бирæтæн тыххæй пысылмон дин райсын кодта. Цъеретелийы нæ фæндыд чырыстон дин ныууадзын æмæ алыгъд Кæсæгыл Имеретмæ. Уый уыди 1395 азы. Имереты паддзах Константин II ыл цингæнгæ сæмбæлд, радта йын кънйазы ном, стæй Сачхер цæрæнбонты уый куыд уа. Цъеретелитæй иутæ Уырысмæ дæр алыгъдысты 1724 азы паддзах Вахтанг æмæ Бакаримæ æмæ сæхи ныффыстой Церетеловтæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуырдзиаг мыггæгтæ
Саров
Саро́в (Саров) у æхгæд сахар Уæрæсейы Дæллаг Новгороды облæсты.
Марбелья
Марбе́лья (Marbella) у сахар Испанийы хуссары. Ис Малагæйы провинцийы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Андалусийы сахартæ
Цъайтæ
Цъайтæ — сæхи афтæ хуыдтой Мæздæджы быдыртæм алидзæг ирæттæ; фæстæдæр уыцы номæй хонын байдыдтой, уым цы фыццаг ирæттæ æрцардис, уыдон дæр. Сæ фылдæр уыдысты Куырттаты комæй æмæ Тæгиаты æхсæнадæй алидзæг ирæттæ.
Истори
Фыццаг ирæттæ — æрлидзджытæ уыцы быдырты фæзындысты 1764-æм азы, Мæздæджы фидары бындурæвæрдæй иу аз фæстæдæр. Афтæ сæ схуыдтой, фидæны æрцæрæнуæтты хутæрты цы цъайтæ къахтой, уыдонмæ гæсгæ. Ирæттæ цæрæнуатæн йæхи хуыдтой цъай, сæхи та — цъайтæ. Фыццаг æрлидзджыты æхсæн фенæн уыдис Цæгат Ирыстоны æппæт кæмттæй рацæуæг минæвæртты; цъайтæ сæ фылдæр уыдысты ирæттæ, фыццаджыдæр, Куырттаты комæй рацæуæг ирæттæ.
ХVIII æнусы чи фæзынд, уыцы фыццаг цъайты (хутæрты) ’хсæн уыдысты:
Цъайтæ цæрæг ирон адæмæн уырыс — Иры ахастдзинæдты рæзты хъуыддаджы уыдис стыр ахадындзинад; уыдон уыдысты Мæздæджы уырысты æмæ хæхбæсты цæрæг ирон адæмы кæрæдзийыл чи баста, ахæм сæйраг бæттæг цæг: ХVIII-ХIХ æнусы райдайæны ирон адæмы историйы æмæ этнографийы фарстатæм йе ’ргом чи аздæхта, уыцы ныгуылæн европæйаг æмæ уырыссаг ахуыргæндтæ-иу ирон царды хабæрттæ базыдтой Цæгат Ирыстоны алы кæмттæй рацæуæг цъайтæ.
Литературæ
Категори:Ирон адæм
Бари
Бари:
Ленины номыл къанау
Ленины номыл къанау (канал им. Ленина, раздæры ном у Эристовский канал) у къанау Кæсæг-Балхъары, Стъараполы крайы, Цæгат Ирыстоны æмæ Цæцæны. Къанау райдыдта Крупско-Ульяновскийы хутæры æмæ фæци Николаевскаяйы станицæйы цур.
Дауиатæ
Дауиатæ (Дауевы) сты ирон мыггаг.
Ленины номыл къанау
Ацы къанау Дзæрæстæйы цæрджытæ Неволкъæ хонынц.
Дауиатæ
Фиппаинæгтæ
*
Ленины номыл къанау
Топографион картæ
Категори:Кæсæг-Балхъары географи Категори:Стъараполы крайы географи Категори:Цæгат Ирыстоны географи Категори:Цæцæны географи
Авилæ
А́вилæ (Ávila) у сахар Испанийы, Авилæйы провинцийы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Испанийы сахартæ
Хосгæнæн къаппа-къуппа
Хосгæнæн къаппа-къуппа (Taraxacum officinale, Одуванчик лекарственный) у къаппа-къуппайы хуыз.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Хосгæнæн зайæгойтæ
Харсеной
Фиппаинæгтæ
Категори:Шатойы районы цæрæнрæттæ
Бидетæ
Бидетæ (Бидеевы) сты ирон мыггаг.
Валкæйы край
Ва́лкæйы край (Valkas novads) у Латвийы крайтæй иу. Йæ административон центр у Валкæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Латвийы крайтæ
Теберда (цæугæдон)
Номы равзæрæн
Цæугæдоны уырыссаг ном рауад хъæрæсейаг Те(й)бердийæ, XIX æнусы фыстытæм гæсгæ. Ацы топоним цалдæр варианты тæлмацгæнгæ у. Сæ иумæ гæсгæ Теберда (Теберди) хъæрæсе-балхъайрагау амоны «фæрсаг цæрæнран» (комкоммæ тæлмацы «асхойын»). Хицæн фæрсаг цæрæнрæттæ комы, æвæццæгæн уыд XVI—XVII æнусты, гæнæн ис æмæ ном дæр уæд фæзынд. Гæнæн ис æмæ дзырд «Теберда» хъæрæсе-балхъайраг «таб джерди»-йæ, ома «æнцой бынат»-æй рауад. Уымæй уæлдай ма рæгъмæ æрхæссынц дзырдбаст «тейри берди», ома «хуыцауы лæвар».
Географи
Донвæд хуырджын у, зырдуртæй рæдзæгъдгонд, æхсæрдзæнджын. Кæлы Кавказы сæйраг рагъæй æмæ бахауы Хъобанмæ галиуырдыгæй. Теберда зæгъæн ис æмæ бирæдонджын у, йæ лæсæн цырд, æрвхуызгонд æмæ рæсуг дæттимæ. Цæугæдоны арф ком æхгæд у æгайнæг хихджын хæдтæй æмæ хæссы зæрдылæмбæлгæ рæсугъддзинад. Тебердайы комы æррæбинаг сты цалдæр æвæджиау рæсугъд хæххон цады.
Йæ хæлцад арвистонгонд, фылдæр дзы (55%) ахсы цъити-митджын æфтиаг (Тебердайы бассейны нымадæуы 100 цъитийы бæрц). Тæккæ донджындæр хæссы июль — августы. Доны æхсæнафæдзон хардз, донæфтæнæй 45 км дæрддзæджы — 27,2 м³/с. Зымæгон цæмджын, иугуыр æрсдонджын нæ вæййы. Цæугæдоныл æрбынат кодтой сахар æмæ курорт — сæ дыууæ дæр Тебердатæ. Донæфтæны сахар Карачаевск.
Цæугæдоны комы цæуы Сухумы æфсæддон фæндаг.
Цæугæдоны сæрты, йæ ратæдзæнты районы — Тебердайы æрдзæвæрæн.
Литературæ
Категори:Хъæрæсе-Черкесы географи Категори:Хъæрæсе-Черкесы цæугæдæттæ
Урс дзæнхъа
thumb|right|250px|Урс дзæнхъа Урс дзæнхъа (Хрусталь) — здыйы туаггонд (кæнæ барийы оксид) кæмæн ис, уыцы авг.
Фиппаинæгтæ
*
Балахна
Балахна́ (Балахна) у сахар Уæрæсейы Дæллаг Новгороды облæсты, Балахнайы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дæллаг Новгороды облæсты сахартæ
Куыдзыгусты цъай
Куыдзыгусты цъай (Пиев хутор) уыдис цъай (хутæр) Стъараполы крайы Курскаяйы районы. Бындурæвæрд æрцыдис 1700-æм азы.
Цардысты дзы ирæттæ (цъайтæ). Ныртæккæ Куыдзыгусты цъай æдзæрæг у.
Литературæ
Категори:Курскаяйы районы цæрæнрæттæ
Урусудз
Урусудздыг. дзырд (Anchusa officinalis, Воловик лекарственный, Анхуза лекарственная) у кæрдæг зайæгой.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Зайæгойтæ дыгуронау
Бари (элемент)
thumb|right|200px|Бари Бари (Barium — «Ba») у химион элемент, элементты периодон системæйы ахсы 56-æм бынат.
Фиппаинæгтæ
Категори:Химион элементтæ
Антофагастæ (регион)
Антофагастæ (Región de Antofagasta) у регион Чилийы цæгаты. Йæ сæйраг сахар у Антофагастæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Чилийы регионтæ
Табырджан
Табырджан кæнæ гугын фыс, дыгур. таврицан, митъис (меринос) у хицæн мыггагæй лыстæгдзарм фыс.
Фиппаинæгтæ
Категори:Фыс
Поважскæ-Бистрицæ
По́важскæ-Би́стрицæ (Považská Bystrica, Waagbistritz, Vágbeszterce) у сахар Словакийы Тренчины крайы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Словакийы сахартæ
Дзæнхъа
thumb|right|250px|Дзæнхъа Дзæнхъа кæнæ дзæгъгъа (, горный хрусталь) у минерал, дзæнхъадуры æгъуыз, рухсдзыд хуыз.
Фиппаинæгтæ
Категори:Минералтæ
Богородск
Богоро́дск (Богородск) у сахар Уæрæсейы Дæллаг Новгороды облæсты, Богородсчы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дæллаг Новгороды облæсты сахартæ
Антофагастæ
Антофага́стæ (Antofagasta) у Чилийы сахар, Антофагастæйы регионы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Чилийы сахартæ
Мадонæйы край
Ма́донæйы край (Madonas novads) у Латвийы крайтæй иу. Йæ административон центр у Мадонæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Латвийы крайтæ
Чанданнагар
Чанданнагар (চন্দননগর; раздæры ном — Чандернагор) у сахар Индийы Ныгуылæн Бенгалийы штаты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ныгуылæн Бенгалийы сахартæ
Соргити
Соргити (სორგითი) у хъæу Гуырдзыстоны Оны муниципалитеты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Оны муниципалитеты цæрæнрæттæ
Салæгатæ
Салæгатæ (Салагаевы) сты дыгурон мыггаг.
Равзæрд
Салæгаты хистæртæ куыд нымайынц, уымæ гæсгæ сæ фыдæл Салæга уыд, Тимуры ныхмæ чи тох кодта, уыцы алантæй. Фæлæ Салæга кæмæй уыд, чи уыд йæ фыд, Стыр Дыгуры Одолайы хъæумæ куыд æрбафтыд, уый таурæгъгæнджытæ нæ зонынц. Салæгаты абоны фæлтæртæ сæ фыдæлтыл нымайынц Бадзай, Темболат æмæ Даукуйы. Сæ байзæддагæй ма абон дæр ис цæрджытæ Чырыстонхъæу æмæ Цыколайы.
Фиппаинæгтæ
*
Суари
Фиппаинæгтæ
Категори:Згъæрæхца
Тасойы цъай
Тасойы цъай (Джикаев хутор) уыдис цъай (хутæр) Стъараполы крайы Курскаяйы районы. Бындурæвæрд æрцыдис 1746-æм азы кæнæ 1846-æм азы.
Емылыкк
Емылыкк кæнæ емлык (, табунная, необъезженная лошадь; неук) — саргъæвæрд кæуыл нæма уыд, ахæм бæх; æнæдомд бæх.
Тасойы цъай
Цардысты дзы ирæттæ (цъайтæ). Ныртæккæ Тасойы цъай æдзæрæг у.
Фиппаинæгтæ
Категори:Курскаяйы районы цæрæнрæттæ
Володарск
Волода́рск (Володарск) у сахар Уæрæсейы Дæллаг Новгороды облæсты, Володарсчы районы административон центр.
Дæллаг Икъорта
Дæллаг Икъорта у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.
Володарск
Фиппаинæгтæ
Категори:Дæллаг Новгороды облæсты сахартæ
Дæллаг Икъорта
Литературæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Емылыкк
Фиппаинæгтæ
Категори:Бæхтæ
Тебердайы æрдзæвæрæн
Тебердайы æрдзæвæрæн (ФПБУ «Тебердайы паддзахадон æрдзон биосферон æрдзæвæрæн») — паддзахадон æрдзон биосферон æрдзæвæрæн. Тебердайы æрдзæвæрæн йæхи æрытыгъта Стыр Кавказы цæгатаг фæхстыл, Хъæрæсе-Черкесы Хъæрæсейы, Зеленчукы æмæ Уарыппы районты.
Истори
1935-æм азы Хъæрæсейы æххæсткомы уынаффæмæ гæсгæ сфæлдыстæуыд бынатон ахадынады æрдзæвæрæн, 1936-æм азы 5 мартъийы та ВЦÆК æмæ УСФСР-ы № 40 уынаффæйадмæ гæсгæ рахасдæуыд «Тебердайы уæлвæзон акклиматизацион паддзахадон æххæст æрдзæвæрæн сфæлдисыны» фæндон. Уыцы уынаффæйадмæ гæсгæ æппæт æрдзæвæрæны территорийыл хъæды эксплуатаци, цуан æмæ кæсагахст иваронд æрцыдысты. Уыимæ гæнæн уыд хизæнтæй пайда кæнын стæй бынаты курортон æууæлтæ фæлгъауын.
1951-æм азы ССРЦ-ы Министрты Цæдисы цур æрдзæвæрæнты Сæйраг управленийæн дæлбаргонд æрцыд. .
1955-æм азы Тебердайы æрдзæвæрæн дæлбаргонд уыд ССРЦ-йы хъæууон хæдзарады Министрадæн, стæй йæ алæвæрдтой УСФСР-ы Министрты Цæдисы цур цуанон хæдзарады Сæйраг управленимæ. .
1991-æм азæй Тебердайы æрдзæвæрæн уыд УФ-йы алфæмблайон фалдзусхизæн Паддзахадон комитеты (Уæрæсейы Госкомэкологи) дæлбар.
2000-æм азæй Тебердайы æрдзæвæрæн ис УФ-йы æрдзон ресурсты æмæ экологийы Министрады (Уæрæсейы Минприроды) дæлбар. 1971-æм азы Тебердайы æрдзæвæрæнæй рахицæн кодтой Домбайы туристон комплексты территори, йæ æмтгæйон фæзуат 112, 5 гектары.
2009-æм азæй Тебердайы æрдзæвæрæны хъаггæнынады æвджид бакодтой йæ фæзуат 74 900 гектары кæмæн у, уыцы федералон нысаниуæджы Паддзахадон æрдзон заказник «Даутаг».
Æрдзæвæрæны сконд
Арæзт у дыууæ хайæ: Тебердайы (66, 059 га) æмæ Архызы (19, 270 га). Уымæй уæлдай мæ дзы ис биосферон полигон дæр, йæ фæзуат 27 277 га, иу кæны куыд æрдзæвæрæны дыууæ кластерон хайы, афтæ ма æмарæн у Кавказы биосферон æрдзæвæрæнимæ дæр. Афтæмæй Тебердайы æрдзæвæрæны иумæйаг фæзуат у 112606 га.
Æрдз
Æвæрд у Стыр хохы цæгатаг фæхстыл. Территорийы 31,7 % бацахстой хъæдтæ, 20 % — уыгæрдæнтæ, 8,5 % — цъититæ, 38,4 % — къæдзæхтæ æмæ лæбырдтæ, 0,7 % — дæттæ.
Æрдзæвæрæны хынцтытæм гæсгæ ис 180 цады онг. Сæ рæсугъдзинадæй хъуыстгонд сты Бадучы цæдтæ. Сæ максималон арф 30-50 метры. Цæдты фылдæр хай ис денджызы æмвæзæй 2000 м. уæлдæр æвæрд. Бирæтæ зынвадат, зынбацæуæн сты. Сæ фылдæры равдзæрд баст у цъититы тайæнтимæ. Уымæ гæсгæ сæ кар дæр 200-1000 азæй фылдæр нæ хæссы, Тебердайы сахары уæвæг Каркель-цад нæ нымайгæйæ, уый рагон Тебердайы цъитийы батады руаджы сфæлдыстæуыд, хынцтытæм гæсгæ донæвæрæныл цæуы 8000-10000 азы.
Æрдзæвæрæны цæугæдæттæ дæр миты æмæ цъитийы хæлцæй цæрынц, сæ нымæц — 30 доны. Къулрæгътыл кæлын сæ кæй бахъæуы, уымæ гæсгæ донкъæстæртæ æмæ æхсæрдзæнтæ арæх айгæрдынц, зæгъæм Алибечы æмæ Хутыйы æхсæрдзæнтæ.
Тæккæ егъаудæр цæугæдæттæ сты: Теберда, Аманауз, Алибек, Домбай-Ульген, Гоначхир, Бадук, Уллу-Муруджу. Архызаг хайы та егъаутæр Кизгыч у.
Æрдзæвæрæны ис 109 цъитийы, сæ иумæйаг фæз у 74,3 км². Цъититы тыххæй зæгъгæ ской кæнын хъæуы зæйрæгъты тыххæй дæр, уыдон нымадæй сты 530, æмæ зымæг стæй уалдзæг æнхъæлцау сты тыхджын зæйтæй.
Æрдзæвæрæны тæккæ ныллæгдæр ран — Дамагат-цæугæдоны донæфтæн — денджызы æмвæзæй 1260 м. уæлдæр. Тæккæ бæрзонддæр бынат та — хох Домбай-Ульген, йæ бæрзæнд 4047 м. Æрдзæвæрæны территорийы 85 % ис денджызы æмвæзæй 2000 м уæлдæр.
Флорæ æмæ фаунæ
Æрдзæвæрæны хуызгай зайынц 1207 зайæгойы, хъуынайы 470 хуызы, хъуынабынтæ дзы 300 фылдæр банымадтой, зæххон донхæлттæ — 100-йæ ахызтысты, зокъотæ — 500. Уыдæттæй 272 Кавказы эндемиктæ сты, 26 та хаст æрцыдысты Уæрæсейы Сырх чиныгмæ.
Æхсырæйхæсджытæ æрдзæвæрæны ис 46 хуызы, мæргътæ — 225, рептилитæ 10 хуызы, амфибитæ — 7, кæсæгтæ — 3.
Уырынгæттæ дзы банымадтой 3000 хуызæй фылдæр.
Цæрæгойты 31 хуыз Уæрæсейы Сырх чиныгмæ хаст æрцыдысты.
Æрвитæнтæ
Категори:Уæрæсейы æрдзæвæрæнтæ Категори:Хъæрæсе-Черкесы географи Категори:Уæрæсейы биосферон резерваттæ
Сырх хъæлæрдзы
Сырх хъæлæрдзы (Ribes rubrum) у хъæлæрдзыйы хуыз. Йæ къудзиты бæрзæнд хæццæ кæны 1–2 метрмæ.
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Гагадыргътæ Категори:Мыдхæссæг зайæгойтæ
Азот
thumb|right|200px|[[Тæнæг азот]] Азот (Nitrogenium — «N») у химион элемент, æнæтæф газ, элементты периодон системæйы ахсы 7-æм бынат.
Категори:Химион элементтæ Категори:Газтæ
Сахдагъ
Сахдагъ кæнæ Шахдаг (Şahdağ) — Стыр Кавказы скæсæны хайыл хохы цъупп, Фæрсаг рæгъы. Ис Азербайджаны.
Этимологи
Топоним Шахдагæн ис тюркаг-персайнаг равзæрд, перс. «сах»-æй (паддзах) æмæ тюрк. «дагъ»-æй (хох).
Афыст
Тарбур Шахдаг æнæ митын бæрзæндтæй у стыр галуаны хуызæн, йæ æрдзы скондæй-иу адæмы дисы баппары. Фылдæр у арæзт чъырдурæй æмæ доломиттæй, йæ бæрзæнд у 4243 метры бæрц. Йæ ландшафт конд у ихдæттæй, æхсæрдзæнтæй æмæ уæлхохаг фæзтæй. Шахдагы массивы ныгуылæны ’рдыгæй, айнæджыты ’хсæн 3700-3800 метрмæ æввахс бæрзæндыл уæвынц дыууæ цады. Фæндаг сæм цæуы Шахдагы ныгуылæны «кулдуары» ууылты. Уыцы уынгæг комыл тæдзы Шахнабады цæугæдæтты фæрсагдæттæй иу. Уыцы ’рдыгæй Шахдаг тынг хæлы дымгæ ’мæ къæвд цы эрози фæзынын кæнынц, уый тыххæй. 3700 м уæлдæр бæрзæнддыл ис ихдæттæ. Ихдæтты фæз фæстаг дæс азы къаддæр кæны. Ныры уысммæ йæ фæз у 1.1 км². Æнусон салд райдайы 2500—2600 м бæрзæндыл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Кавказы хохы цъуппытæ Категори:Азербайджаны хохы цъуппытæ
Гæбы
Гæбы кæнæ джыбы, (, Acari, Клещи) у бирæкъахджынты цæрæгойты дæлкълас.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хæлуарæгæнгæстæ
Сылмæнæу (мыггаг)
Сыл кæнæ сылмæнæу (Secale, Рожь) у æфсирон зайæгойты мыггаг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Уæллаг Икъорта
Уæллаг Икъорта у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы. Хъæуы ис Икъортайы аргъуан.
Литературæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Долни-Чифлик
Долни-Чифлик (Долни чифлик) у сахар Болгарийы Варнæйы облæсты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Варнæйы облæсты сахартæ
Идæ-Вирумаа
И́дæ-Ви́румаа (Ida-Virumaa) у зылд Эстонийы цæгат-скæсæны. Йæ административон центр у Йыхви.
Кхулнæ
Кху́лнæ (খুলনা ) у Бангладешы стырдæр сахартæй иу.
Категори:Бангладешы сахартæ
Бирæкъахджынтæ
Бирæкъахджынтæ кæнæ уæнгонкъахонтæ, уæнгонкъахджынтæ (Arthropoda, Членистоногие) у цæрæгойты тип.
Фиппаинæгтæ
*
Бизертæ
Бизертæ (بنزرت Binzart, Biserta, Bizérte) у сахар Тунисы цæгаты. Лæууы Зæххастæуы денджызы былгæроныл.
Категори:Тунисы сахартæ
Гелдаган
Гелдаган (Гелдагана) у хъæу Цæцæны Курчалойы районы.
Нове-Замки
Но́ве-За́мки (Nové Zámky, Neuhäusel, Érsekújvár, Uyvar) у сахар Словакийы Нитрæйы крайы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Словакийы сахартæ
Къулбит
Къулбит у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.
Цардысты дзы Джиотæ (Джиошвили), Гæбæратæ (Габарашвили), Бестаутæ, Табутæ (Мариамидзе), Цоцитæ (Окропиридзе).
Литературæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Цъыфдзасты назгæрдæг
Цъыфдзасты назгæрдæг (Equisetum palustre, Хвощ болотный) у бирæазон кæрдæг зайæгой, назгæрдæджы хуыз.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Сергач
Серга́ч (Сергач) у сахар Уæрæсейы Дæллаг Новгороды облæсты, Сергачы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дæллаг Новгороды облæсты сахартæ
Рапламаа
Рапламаа (Raplamaa) у зылд Эстонийы ныгуылæны. Йæ административон центр у Раплæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Эстонийы административон дих
Цапарух
Цапарух у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы. Ис Чысыл Леуахийы комы.
Цардысты дзы Дыгъуызтæ.
Хаорæ
Ха́орæ, вариант — Хаурæ (হাওড়া, हावड़ा) у стыр сахар Индийы Ныгуылæн Бенгалийы штаты, Хаорæйы зылды административон центр.
Бындзхор
Бындзхор кæнæ дыдынхор (, Осоед) у стыр тугдзых маргъ.
Хаорæ
Фиппаинæгтæ
Категори:Ныгуылæн Бенгалийы сахартæ
Бындзхор
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæргътæ
Фосы булкъ
Фосы булкъ (, Турнепс) у, къабускайы мыггагмæ чи хауы, ахæм зайæгой. Фосы булкъ у хуыдырбулчъы дæлхуыз.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Шахунья
Шаху́нья (Шахунья) у сахар Уæрæсейы Дæллаг Новгороды облæсты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дæллаг Новгороды облæсты сахартæ
Сахорце
Сахорце (სახორცე) у хъæу Гуырдзыстоны Гуры муниципалитеты.
Амбуаз
Амбуа́з (Amboise) у Францы сахар. Ис Эндр æмæ Луарæйы департаменты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Францы сахартæ
Даттей сифæ
(Hieracium umbellatum, Ястребинка зонтичная) у бирæазон зайæгой, хъæрццыгъагæрдæджы хуыз.
Сахорце
Ирон мыггæгтæ
Цардысты дзы Годжыцатæ, Дзыныхътæ, Хацыртæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуры муниципалитеты цæрæнрæттæ
Вырумаа
Вырумаа (Võrumaa, Võromaa) у зылд Эстонийы хуссар-скæсæны. Йæ административон центр у Выру.
Фиппаинæгтæ
Категори:Эстонийы административон дих
Хилджытæ
Фиппаинæгтæ
*
Лудхианæ
Лудхиа́нæ кæнæ Лудхия́нæ (ਲੁਧਿਆਣਾ, Ludhiana) у сахар Индийы, Пенджабы штаты стырдæр сахар, Лудхианæйы зылды административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Индийы Пенджабы сахартæ
Окиан
Окиан (ოქიანი) у хъæу Гуырдзыстоны Гуры муниципалитеты.
Ирон мыггæгтæ
Цардысты дзы Хæбæлатæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуры муниципалитеты цæрæнрæттæ
Урсдон (Пацъайы фæрсагдон)
Литературæ
Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
Мамысантысых
Мамысантысых (მამისაანთუბანი [мамисаантубани]) у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Кокойтæ, Бестаутæ, Тедетæ, Туатæ (თვაური), Хацыртæ.
Литературæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Майрæмыдон
Майрæмыдон кæнæ Майрæмы дон:
Тартумаа
Та́ртумаа (Tartumaa) у зылд Эстонийы скæсæны. Йæ административон центр у Тарту.
Категори:Эстонийы административон дих
Фрик (поэт)
Фрик (Ֆրիկ; райгуырдис 1234-æм азмæ ’ввахс — амардис 1315-æм азмæ ’ввахс) у сомихаг поэт. Фрик у йæ псевдоним, йæ ’цæг ном бæрæг нæу. Фыццаг сомихаг поэт, кæцы фыста астæусомихаг æвзагыл.
Цард æмæ сфæлдыстад
Йæ биографи баззад æрмæстдæр йе ’мдзæвгæты. Бæрæг сты æрмæст йæ фыды æмæ йæ фыды ’фсымæры нæмттæ — Тагвош æмæ Додоны. Авторы сфæлдыстадмæ гæсгæ уый райгуырд монголтæ Сомих тыххæй куы байстой, уыцы заманы райдайæны. Цардис Скæсæны Сомихы тæтæр-мангойлаг æфсад æй куы байста, уæд. Америкæйаг ахуыргонд Р. Томсоны хъуыдымæ гæсгæ поэт райгуырд Сюничы. Гæнæн ис æмæ Фрик йæхæдæг дæр уыд монголты уацары. Фыццагæй уыд бонджын, фæлæ йæ фæллой куы фесæфта, уæд æн æбарыйæ уæвгæйæ хъаллоны бæсты залогы ратта йæ фырты. Æхца бафидын йын йæ бон нал бантыст.
Алыхуызон ратæдзæнтæм гæсгæ поэты æмдзæвгæтæй баззад 45-мæ ’ввахс кæнæ 50-æй фылдæр. Уыдонæн сæ иуыл хуыздæртæ бацыдысты æппæтдунеон литературæйы хæзнадонмæ. Фрик у æхсæнадон протесты поэзийы бындурæвæрæг. Йæ сфæлдыстады хай фыст у классикон рагсомихаг æвзагыл, иннæ хай æмбиссомихаг æвзагыл. Автор йæхæдæг фыста: «фыссы афтæ æргом, цæмæй алкæмæндæр æмбæрстгонд уа». Поэты сфæлдыстады ис уарзондзинады лирикæ дæр: уый ’хсæн иуыл зынгонд у æмдзæвгæ «Уарзондзинады дидинæг» «Цветок любви»). Фыста ма æмдзæвгæтæ чырыстон ахуырады стилы зæххон царды æнæпайдайы тыххæй («Сердце мое, отчего ты забилось?»). Фрикы поэзийы бæлвырдгонд у хуымæтæг адæмты æнæуынондзинад феодалон æфхæрдмæ ’мæ монголтæм, адæмы зындзинæдтæ æмæ хъуыдытæ. Æмдзæвгæйы«Хъастытæ» æмæ иннæ уацмысты Фрик йæхи ’вдисы куыд стыр патриот, кæцы фауы монголты æгъатырдзинад. Уыимæ иумæ Фрик йе ’мдзæвгæты иуы ’вдисы йæ хорз ахаст Аргун-ханмæ.
Литературæ
Категори:Сомихаг поэттæ Категори:Сомихы поэттæ Категори:Зындгонд адæм алфавитмæ гæсгæ
Хъолайы дон
Хъолайы дон у цæугæдон Хуссар Ирыстоны, Чеселты доны фæрсагдон.
Хива
Хива́ (Xiva) у сахар Узбекистаны Хорезмы облæсты, Хивайы районы административон центр.
Категори:Узбекистаны сахартæ
Лысково
Лы́сково (Лысково) у сахар Уæрæсейы Дæллаг Новгороды облæсты, Лысковойы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дæллаг Новгороды облæсты сахартæ
Сæгъгæрдæг
Сæгъгæрдæг (Galega officinalis, Козлятник лекарственный) — хъæдурхуызты бинонадмæ чи хауы, ахæм зайæгой.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Хъæдурхуызтæ
Цæхæрахор
Цæхæрахор кæнæ хъугдæй (Gryllotalpidae; Медведки) у сасчыты бинонад.
Фиппаинæгтæ
Категори:Сасчытæ
Чаренц, Егише
Егише́ (Елисей) Чаре́нц (Եղիշե Չարենց, æцæг ном — Егише́ Согомоня́н Абгары фырт; райгуырдис 1897-æм азы Хъарсы, Уæрæсейы империйы (ныры Турчы) — амардис 1937-æм азы 27 ноябры Ереваны) — сомихаг поэт, прозаик æмæ тæлмацгæнæг, сомихаг литературæйы классик. «Æртæйы декларацийы» автортæй сæ иу.
Царафыст
Райгуырд базаргæнæджы бинонты.
Амардис 1937-æм азы 27 ноябры Ереваны ахæстон рынчындоны. Поэты ингæны бынад нырмæ дæр бæрæг нæу. Фæсмæрдон сси реабелитацигонд 1950-æм азты.
Бинонтæ
Йæ фыццаг бинойнаг Арпеник амард, сывæлæттæ сын нæ уыд. 1930-æм азы базонгæ ис Изабеллæ Нязоваимæ æмæ йæ ракуырдта иу азы фæстæ. 1932-æм æмæ 1935-æм æзты сын райгуырд дыууæ чызгы: Арпеник (йæ фыццаг бинойнаджы ном) æмæ Анаит. Арпеникæн райгуыр цалдæр фырты, Анаитæн та (кæцы сси литературовед) геолог Арамом Базянимæ райгуырд чызг Асмик, уый райста Чаренцы мыггаг, йæ мады фыды номыл.
Сфæлдыстад
Сатирикон роман «Наирийы бæстæ», поэмæ «Дантейы легендæйы» автор. Æмдзæвгæты йеддæмæ ма тæлмац кодта сомихаг æвзагмæ А. С. Пушкины, В. Маяковскийы, И. Гётейы, Э. Верхарны уацмыстæ, уымæй дарддæр ма æрмæджытæ стыр литературон архайджыты æмæ нырыккон поэзийы тыххæй.
Фиппаинæгтæ
Категори:Уæрæсейы революционертæ Категори:Сомихаг поэттæ Категори:Советон Цæдисы тæлмацгæнджытæ Категори:Тæлмацгæнджытæ алфавитмæ гæсгæ Категори:XX æнусы поэттæ Категори:Советон Цæдисы поэттæ Категори:Сомихы поэттæ Категори:Поэттæ алфавитмæ гæсгæ
Хуымы мыст
Хуымы мыст (Arvicolinae, Полёвки) — æхсынæгты къордмæ чи хауы, ахæм цæрæгойты дæлбинонад.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Хуымæтæджы цъуй
Хуымæтæджы цъуй (Sorbus aucuparia, рябина обыкновенная) у дыргъхæссæг бæлас, цъуйы хуыз.
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Майрæмыдон (Хуссар Ирыстон)
Майрæмыдон у цæугæдон Хуссар Ирыстоны, Чеселты доны фæрсагдон.
Литературæ
Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
Тъам
Тъам (ტამი) у хъæу Гуырдзыстоны Гуры муниципалитеты.
Ирон мыггæгтæ
Цардысты дзы Годжыцатæ, Дзыныхътæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуры муниципалитеты цæрæнрæттæ
Бероун
Бероун (Beroun) у сахар Чехийы. Ис Астæуккаг Чехийы крайы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Чехийы сахартæ
Хорезмы облæст
Хорезмы облæст (Xorazm viloyati) у облæст Узбекистаны. Йæ административон центр у Ургенч.
*
Хоры сындз
Хоры сындз, (Lactuca tatarica, Латук татарский) у бирæазон кæрдæг зайæгой.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Назы мæцъхор
Назы мæцъхор (Dendroctonus micans; Лубоед большой еловый) у саск.
Фиппаинæгтæ
Категори:Сасчытæ
Ляэнемаа
Ляэнемаа (Läänemaa) у зылд Эстонийы ныгуылæны. Йæ административон центр у Хаапсалу.
Семёнов (сахар)
Семёнов (Семёнов) у сахар Уæрæсейы Дæллаг Новгороды облæсты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дæллаг Новгороды облæсты сахартæ
Майрæмыдон (Куырттаты ком)
Майрæмыдон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Куырттаты комы, Гулийы цур.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Куырттаты комы цæугæдæттæ
Зикъарайы дон
Зикъарайы дон у цæугæдон Хуссар Ирыстоны, Чъырыкомы доны фæрсагдон.
Литературæ
Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
Чъырыком
Чъырыком у ком Хуссар Ирыстоны. Ис Чеселтгомы.
Сариаг æвзаг
Категори:Картвелаг æвзæгтæ Категори:Кавказы æвзæгтæ
Даргъбырынчъытæ
Даргъбырынчъытæ (Curculionidae, Долгоносики) сты сасчыты бинонад.
Чъырыком
Географи
Комы сæйраг дон у Чъырыкомы дон.
Даргъбырынчъытæ
Фиппаинæгтæ
Категори:Сасчытæ
Чъырыком
Литературæ
Категори:Хуссар Ирыстоны кæмттæ Категори:Чеселтгом
Вараждин
Вара́ждин (Varaždin, Warasdin, Varasdinum, Varasd) у сахар Хорватийы, Вараждины жупанийы административон центр.
Хомутов (сахар)
Хо́мутов (Chomutov, Komotau) у сахар Чехийы. Ис Устийы крайы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Чехийы сахартæ
Вараждин
Фиппаинæгтæ
Категори:Хорватийы сахартæ
Пярнумаа
Пярнумаа (Pärnumaa) у зылд Эстонийы хуссар-ныгуылæны. Йæ административон центр у Пярну.
Фиппаинæгтæ
Категори:Эстонийы административон дих
Первомайск (Дæллаг Новгороды облæст)
Первома́йск (Первомайск) у сахар Уæрæсейы Дæллаг Новгороды облæсты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дæллаг Новгороды облæсты сахартæ
Ургенч
Урге́нч (Urganch) у сахар Узбекистаны, Хорезмы облæсты административон центр.
Категори:Узбекистаны сахартæ
Чъырыкомы дон (Хуссар Ирыстон)
Литературæ
Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
Кавказы æрдзæвæрæн
Кавказы паддзахадон биосферон æрдзæвæрæн — паддзахадон тыгъд æрдзæвæрæн. Æххæст ном — Шапошников Христофор Георгийы номыл Кавказы паддзахадон æрдзон биосферон æрдзæвæрæн. Цæгат Кавказы тæккæ егъаудæр æмæ тæккæ рагондæр уæлдайхъаггæд æрдзон территори. Æрбынат кодта Уæрæсейы Федерацийы æртæ регионы гæрæттыл; Краснодары край, Адыгей æмæ Хъæрæсе-Черкесы Республикæ.
Æрдзæвæрæн у Кавказы домбайты æрдзæвæрæны бындар. Уый скондæуыд 1924-æм азы 12-æм майы, Ныгуылæн Кавказы ромыл æмæ субтропикон климæтон ронты арæныл. Ныр Кавказы æрдзæвæрæн у Европæйы тæккæ егъаудæр хъæды æрдзæвæрæн. Йæ иумæйаг фæзуат — 280 мин гектарæй фылдæр, уыдонæй Краснодары крайы — 177,3 мин гектары.
1979-æм азы 19-æм февралы ЮНЕСКО-йы уынаффæмæ гæсгæ Кавказы æрдзæвæрæныл нысангонд æрцыд биосферон æрдзæвæрæны ном. 2008-æм азы январæй та хæссы Христофор Георгийы фырт Шапошниковы ном.
1999-æм азы Кавказы паддзахадон биосферон æрдзæвæрæн, Краснодары крайы æмæ Адыгейы республикæйы æндæр æрдзхъаггæнæн объектты къордимæ (уыдоны иумæйаг фæзуат 19 мин. Гектары бæрц) бахасдæуыд Дунеон бынты номхыгъдмæ куыд Ныгуылæн Кавказы Æппæтдунеон æрдзон бынты объект.
Хъобаны цуан
1888-æм азы Стыр кънйæзты Пётр Николайы фырт æмæ Георгий Михаилы фырты фæдзæхстмæ гæсгæ Паддзахадон исбоны Министрадæй æмæ Хъобаны облæсты хæстон уынаффæйадæй Стыр хохы (Кавказы сæйраг рагъы) районы райсдæуыд зæхх 480 мин десетины бæрц. Хъобаны Радæимæ бафыстæуыд фидыд цæмæй ацы территоритыл стыр къниæзтæн уа цуан кæныны æрмæстон, уæлвæткон бар. Фæстæдæр ацы бынатыл ныффидар ном Стыркънйазон Хъобаны цуан.
Цалдæр азы фæстæ кънйæзтæ Хъобанмæ балц кæнынæн нал бæззыдысты сæ æнæниздзинад фæцудыны охыл, стæй та, 1892-æм азы цуан кæныны уæлвæткон бар алæвæрдтой стыр кънйаз Сергей Михаилы фыртæн. Уый активонæй райдыдта территоримæ зилын.
Домбайты æвæрæн
1906-æм азы хаццоны рæстæг куы фæуд кодта, уæд ма фидыд 3 азмæ багъæцыдысты, стæй та пълан кодтой ацы зæххытæ байуарын Хъобаны хъазахъхъы станицæтыл. 1909-æм азы Хъобаны Æфсады Белореченсчы хъæдхизынады хъæдгæс Шапошникоф Христофор Георийы фырт ныффыста Уæрæсейы Академимæ æмæ æнхъардта Хъобаны Æфсадæй ацы территоритæ рахицæн кæнын æмæ дзы æвæрæн сфæлдисын.
Сæйраг æвдисæйнагæн æрхаста сæфты къахыл лæууæг кавказаг домбайы хъаггæдад. Фыстæджы дзырддаг æрдзæвæрæны арæнтæ дæр афыста. Ацы фыстæджы бындурыл академик Насонов Николай Викторы фырт доклад бакаст æмæ Зонæдты Академи сæрмагонд къамис сфæлдыста. Шапошников, æфæддон хъæдгæс уæвгæйæ, уыцы къамисимæ архайдта æрдзæвæрæн кæныныл. Фæлæ хъуыддагæн цæлхдуртæ кæй уыд, йæ сæйрагдæр — хъобаны хъазахъхъ зæхуарст æнхъæл кæй уыдысты, уымæ гæсгæ хъуыддаг дæрддыл нæ аккуырст.
Фæлхатгæ æрдзæвæрæн æнхъæлцау уыд 1913-æм æмæ 1916-æм æзы дæр. Æппынфæстаг, 1919-æм азы хъуыддаг конд æрцыд.
Регионы Советон хицауад куы æрфидар, уæд та фарст ногæй лыггæнинаг фæцис. Æрмæст1924-æм азы Паддзахадон Кавказы добайы æрдзæвæрæн бабындур.
Фаунæ
Æрдзæвæрæны цæры æхсырæйхæссджыты 89 хуызы, 248 хуызы — мæргътæ, уыдонæй 112 ахстон кæнджытæ, хилджыты 15 хуызы, 9 — донзæххонтæ, 21 — кæсæгтæ, моллюскты 100 хуызæй фылдæр æмæ сасчыты 10 000 хуызы.
Æрдзæвæрæны уазджытæ хъуамæ æдзух сæ зæрдыл дарой йæ территорийыл туристтæн флорæ æмæ фаунæйы хъыгдарыны бар нæй.
Фиппаинæгтæ
Категори:Уæрæсейы æрдзæвæрæнтæ
Ашхарацуйц
thumb|320px|Ашхарацуйц Ашхарацу́йц (Աշխարհացոյց, дзырдæй-дзырдмæ: «Дунейы амонæг») у Рагон Сомихы географийы æмæ картографийы æвдисæн, фыстæуыд VII æнусы райдайæны. Бирæ рæстæджы дæргъы йын йæ авторыл нымадтой Мовсес Хоренацийы, фæлæ нырыккон рæстæджы «Ашхарацуйцы» авторы хонынц Анания Ширакацийы. Къухфыст фиксаци кæны сомихаг национ хиæмбарынады æмæ иудзинады концепци.
Чиныджы апп
Къухфысты ратæдзæнтæ уыдысты антикон географтæ, ныр сæфт астæуперсайнаг географион æрмæджытæ, уымæй дарддæр ма бынæттон фæскавказон æрмæджытæ. «Ашхарацуйцы» фыццаг хайы фыст цæуы дунейы сконды тыххæй, йæ рельефы, йæ климæты, денджызты æмæ а.д. Дыккаг хайы фыстæуы уæды зындгонд материкты афысты тыххæй — Европæ, Ливи (Африкæ) æмæ Ази. Амоны сын сæ бынат, æвдисы материкты цы адæмтæ цæры, уыдоны нæмттæ, нысангонд дзы сты сæйраг денджызтæ, хæхтæ, флорæ, фаунæ æмæ æнд.
Сæйраг хъусдард «Ашхарацуйцы» дардæуы Раззаг Азийы бæстæты афыстæн — Сомихы, Иберийы, Алуанчы, Чысыл Азийы, Сирийы, Ираны, Месопотамийы.
Навашино
Фиппаинæгтæ
Категори:Дæллаг Новгороды облæсты сахартæ
Сындзы ададжы дон
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Маньчжур
Маньчжур, вариант: Манчжури, Мандзур (, Маньчжурия) у историон бæстæ Китайы цæгат-скæсæны.
Фиппаинæгтæ
Категори:Китайы истори Категори:Азийы историон бæстæтæ
Орадя
Ора́дя (Oradea), Надьварад (Nagyvárad), Гроссвардейн (Großwardein) у сахар Румынийы цæгат-ныгуылæны, Бихоры жудецы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Румынийы сахартæ
Тымбылсæр сындз
Тымбылсæр сындз, (Echinops sphaerocephalus, Мордовник шароголовый) — астрæты бинонадмæ чи хауы, ахæм зайæгой.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Яблонец-над-Нисоу
Я́блонец-над-Ни́соу кæнæ Яблонец (Jablonec nad Nisou) у сахар Чехийы. Ис Либерецы крайы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Чехийы сахартæ
Летет
Летет (ლეთეთი) у хъæу Гуырдзыстоны Карелы муниципалитеты.
Цардысты дзы Дзерантæ, Мæргъитæ, Челдытæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Карелы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Тахъина
Тахъина:
Валгамаа
Валгамаа (Valgamaa) у зылд Эстонийы хуссары. Йæ административон центр у Валгæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Эстонийы административон дих
Дæллаг Теберда
Фиппаинæгтæ
Категори:Хъæрæсейы районы цæрæнрæттæ
Куыдзы æрыскъæф
Куыдзы æрыскъæф (Blitum bonus-henricus; Марь цельнолистная, Лебеда собачья ) у бирæазон кæрдæг зайæгой.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Пусы дон
Пусы дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Мамысондоны фæрсагдон.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Мамысонгомы цæугæдæттæ
Лукоянов
Лукоя́нов (Лукоянов) у сахар Уæрæсейы Дæллаг Новгороды облæсты, Лукояновы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дæллаг Новгороды облæсты сахартæ
Сомихы истори (Мовсес Хоренаци)
Хоренаци цардис æмæ фыста V æнусы. Альфред фон Шутшмиды хъуыдымæ гæсгæ гæнæн и æмæ фæстæдæр цардис — VI кæнæ VII æнусты.
Чиныджы ис æртæ хайы.
Тæлмацтæ
Чиныджы фыццаг тæлмац скодта Товмас Ванандеци 1695-æм азы Амстердамы, стæй 1736-æм азы Уильям æмæ Джордж Уинстонтæ Хоренацийы чиныг ратæлмац кодтой латинаг æвзагмæ æмæ йæ рауагътой Лондоны, «Historiae Armeniacae», зæгъгæ, ахæм сæргондæй. Венецийы тæлмац рухс федта 1752-æм азы Антон Бортолийы фæрцы. 1841-æм азы италиаг æмæ францаг тæлмацтæ сарæзта Л. де Флоривар. XIX æнусы кæрон æмæ XX æнусы райдианы Тифлисы рауагътой цыппар тæлмацы, уыдонæй иу уыд Роберт Томсоны тæлмац (ногæй йæ уагътой джиппæй 1978 æмæ 2006 азты).
Литературæ
Категори:Сомихы истори
Кансай
Канса́й (関西地方, Kansai-chihō) кæнæ Ки́нки (近畿地方, Kinki-chihō) у регион Японйы.
Категори:Японы регионтæ
Дзæбидырты хох
Дзæбидырты хох кæнæ Дзæбидыры хох у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Зджыды сæрмæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Стæнты дон
Стæнты дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Захъхъайы доны галиу фæрсагдон.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Туалгомы цæугæдæттæ
Сырхсæрсындз
Сырхсæрсындз (Cousinia microcarpa, Кузиния мелкоплодная) у зайæгой.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Дзуттæгаты Хъазыбег
Дзудтæгаты Хъасболаты фырт Хъазыбег (1945 — 2009) у Ирыстоны æмæ Кæсæг-Балхъары театралон режиссёр. Радта тынг стыр бавæрд цы Ирыстоны театралон аивадæн, цы Кæсæг-Балхъары.
Цардафыст
Райгуырдис 1945-æм азы Цæгат Ирыстоны Хуымæллæджы хъæуы. Йæ гыццыллæй театр йын уыди стыр фырмонц, скъолайы ахуыр кæнгæйæ ма йæ тырнындзинад хаста уыцы проффесимæ ’мæ кæй зæгъынъй хъæуы, йæ хъæдых характеры тыххæй бахауди ГИТИС-мæ. Институты ахуыры фæстæ царди æмæ куыста Налцыччы. 1988-æм азы 1 апрелы байгом кодта драматикон театр — «Коврик», ацы театр бауарзтой тынг бирæ адæм æмæ суанг Мæскуйæ ’мæ фæсарæнтæй цыдысты, сæ пьесæтæм. 2006-æм азы «Коврик» сыхгæдтой, æмæ дыууæ азы куыста Хъайсын Кулиевы номыл Балхъары паддзахадон театры. Дыууæ сезоны бæрц бакуыста Цæгат Ирыстоны Тæбæхсæуты Балойы номыл паддзахадон ирон театры дæр, йæ сæйраг куыст та уыди Хуыгаты Георы пьесæ «Сау нымæт».
Фиппаинæгтæ
Хъазбег Категори:Хуымæллæджы чи райгуырдис, уыдон Категори:Режиссёртæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Цæгат Ирыстоны режиссёртæ
Кулебаки
Кулеба́ки (Кулебаки) у сахар Уæрæсейы Дæллаг Новгороды облæсты, Кулебакийы сахары зылды административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дæллаг Новгороды облæсты сахартæ
Туркменаг адæм
Туркменæгтæ (Türkmenler) сты тюркаг равзæрды адæм, дзурынц туркменаг æвзагыл. Сæ фылдæр хай цæры Туркменистаны, Ираны æмæ Афгъанистаны.
Фиппаинæгтæ
Категори:Тюркаг адæмтæ
Хйа дон
Хйа дон кæнæ Хийайы дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Захъхъагомы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Туалгомы цæугæдæттæ
Триполи (нысаниуджытæ)
Триполи:
Кодман
Кодман (კოდმანი) у хъæу Гуырдзыстоны Карелы муниципалитеты.
Цардысты дзы Касатæ, Куымæриттатæ, Хæлитæ, Елзартæ, Костæ.
Вильяндимаа
Ви́льяндимаа (Viljandimaa) у зылд Эстонийы хуссары. Йæ административон центр у Вильянди.
Фиппаинæгтæ
Категори:Эстонийы административон дих
Хуымæтæджы бал
Хуымæтæджы бал (Prunus cerasus, Вишня обыкновенная) у дыргъхæссæг бæлас.
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Къуыпгæнæн
Къуыпгæнæн, (Silene vulgaris, Смолёвка обыкновенная) у бирæазон кæрдæг зайæгой.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Тимишоарæ
Тимишоа́рæ (Timișoara ) у стыр сахар Румынийы ныгуылæны, Тимишы жудецы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Румынийы сахартæ
Ног Теберда
Ног Теберда (Новая Теберда) у хъæу Хъæрæсе-Черкесы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хъæрæсейы районы цæрæнрæттæ
Княгинино
Фиппаинæгтæ
Категори:Дæллаг Новгороды облæсты сахартæ
Хосгæнæг
Фиппаинæгтæ
Категори:Медицинæ
Чысы дон (Туалгом)
Чысы дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Захъхъагомы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Туалгомы цæугæдæттæ
Хæмпæлы гæнгæлы
Хæмпæлы гæнгæлы у зайæгой. Дзауаг ныхасздæхты йæ бирæ рæтты хонынц сæгъыгæнгæлы.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Хъайла
Хъайла — саст æйчытæ сцæгъдын иумæ æмæ сæ сойæ сæрст тебæйыл сфыцын.
Литературæ
Категори:Хæринæгтæ алфавитмæ гæсгæ
Содайы дон
Содайы дон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны Захъхъагомы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Туалгомы цæугæдæттæ
Йыгевамаа
Йыгевамаа (Jõgevamaa) у Эстонийы зылд. Йæ административон центр у Йыгевæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Эстонийы административон дих
Чеджу (сахар)
Че́джу (, Jeju-si) у сахар Хуссар Корейы, Чеджудойы провинцийы административон центр.
Категори:Хуссар Корейы сахартæ
Хъæдох
Хъæдох, варианттæ сты: Хъæд-сур, Хъæды хицау , Хъæдус барæгджын , , Гъæдæрæхснæг у хъæдты цæрæг хæйрæг ирон мифологийы. Дыгурон мифологион зарæг «Комиай фирти зар»-мæ гæсгæ ис дыууæ хъæды хæйрæджы: тызмæг, мæстыгæр, хонынц æй хъæды сайтан, кæцыйы æвдисынц, йæ дзыхæй пиллон арт чи уадзы, ахæм æвирхъау цæрæгойы хуызы; зæрдæхæлар — хъæдсæр, æвдисынц æй рæсугъд нæлгоймаджы хуызы, цæры тæрс бæласы сæр.
Литературæ
Категори:Ирон мифологи
Тебæ
Тебæ, варианттæ сты: таба, тъапа, дыгур. табæ, табай — хæринаг сурæй кæм сфыцынц, ахæм згъæрæй конд уæлæнгай мигæнæн.
Литературæ
Категори:Мигæнæнтæ
Аракс
Ара́кс (Aras, Արաքս (Aɹakʰs), Araz,, Aras) у Фæскавказы цæугæдон, Сомихы уæлвæзы центрон хайы. Йæ донгуырæттæ ’мæ донысæртæ уæвынц нырыккон Турчы территорийы арæнты. Йæ астæуккаг цыды Арксы ууылты дзæвгар айтыгъдыл цæуынц Сомихы æмæ æнæбанымад Уæлхох Карабахы Республикæйы арæнтæ, цæугæдоны донæфтыд Къуар-Араксы дæлвæз Азербайджаны арæнты онг. 1991-æм азæй Араксыл цыд Советон Цæдисы хуссар паддзахадон арæн. Араксы цæугæдон сси арæн Уæрæсейы импери æмæ Ираны (Персы) ’хсæн Гюлистаны (1813) æмæ Туркменчайы (1828) сабырады бадзырдтæм гæсгæ.
Ном
Фыццаг хатт цæугæдоны кой скодта рагон бердзенаг географ Гекатей Милетски VI æнусы Араксы номæй. Ноджы рагондæр ратæдзæнты æмбæлынц варианттæ Ракс, Арос, Арас æмæ Араз. Уырыссаг традицион ном Аракс равзæрд рагбердзенаг æвзагæй. Цæугæдоны рагсомихаг æвзагыл хуыдтой Ерахс, нырыккон сомихаг æвзагыл хуыйны Аракс. Цæугæдоны азербайджанаг ном — Араз, туркагау — Арас, персайнагау — Эрес. Цæугæдоны этимологи бæлвырд бæрæг нæу.
Рагсомихаг историон традици Ерахсы ном бæтты таурæгъон паддзах Арамаисы фырт Ерастимæ. Нырыккон иртасджытæ йæ барынц Аргишти I-ы æмдуггагимæ, Урартуйы принц Ерастимæ. Уымæн йæ хицауиуæгтæ уыдысты Арараты дæлвæзы, Араксы цæугæдоны дæргъмæ. Кæцыдæр нырыккон иртасджытæ цæугæдоны ном бæттынц рагон ирайнаг æвзагимæ *a-raxša, тæлмац кæны куыд «тар, лакъон».
Географи
Аракс у Къуары иуыл стыр рахиз фæрссагдон. Сомихы уæлвæзы иуыл стыр цæугæдон. Йæ дæргъ — 1072 км, бассейны фæз — 102 мин км². Доны рæстæмбис хардз — 285 м³/с. Наудзыдæн нæ бæззы. Пайдагонд цæуы донхæр кæнынæн. Араксыл уæвы азербайджайнаг-ирайнаг гидротехникон комплекс «Аракс». Сомихы территорийæ Араксы бассейнмæ хауы 76 %.
Сахартæ Араксы былыл: Джульфа, Ордубад (Нахичеваны Автономон Республикæ), Агарак, Мегри (Сомих), Саатлы (Азербайджан), Сиах-Руд (Иран).