cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Персайнаг æвзаг
Ном
Амонæн номивджытæн дæр номдартау вæййы бирæон нымæцы формæ. Миногонтæн ахæм формæ нæй. Цæсгомон номивджытæн нымæц æвдыст цæуы лексикон æгъдауæй.
Номивджытæ
Уæзданы формæйы номивæг man («æз») хатгай ивд æрцæуы ахæм номивæгыл: bande (بنده); номивæг «ânhâ» («уыдон») та ахæмыл: išân (ایشان).
Персайнаг æвзаджы нæй æлвасон номивджытæ. Уыдоны бæсты пайдагонд цæуы изафет: medâd-e u («йæ кърандас»), кæнæ номивæгон энклитикæтæ: medâdam («мæ кърандас»).
Синтаксис
Персайнаг у номинативон æвзæгтæй иу. Хъуыдыйады мидæг дзырдты нормалон рæнхъæвæрд у SOV: ahmad dust-am-râ mibinad ‘Ахмæд уыны мæ хæлары’. Инверсийы цаутæ ис дзургæ ныхасы, стæй фольклор æмæ поэзийы. Хъуыдыйады мидæг дзырдты растравгон рæнхъæвæрд у ахæм:
фыццаг бынаты — сæйрат кæнæ афоны фадатон дзырд; фæстаг бынаты — цæсгом æмæ нымæцмæ гæсгæ сæйратимæ æмбаст чи у, уыцы зæгъинаг.
Комкоммæйы æххæстгæнæн фæсæвæрд «râ»-имæ кæнæ æнæ фæсæвæрдæй æвæрд æрцæуы бæттæн мивдисæджы хæдразмæ (хатгай та уымæй фæхицæн вæййы кæнæ фæрссаг æххæстгæнæнæй, кæнæ фадатон дзырдæй):u in ketâbhâ va daftarhâ-râ be šomâ midahad ‘уый ацы чингуытæ æмæ тетрæдтæ дæтты сымахæн’, man nâme minevisam ‘æз фыссын писмо’.
Бæрæггæнæн æвæрд цæуы, йæ кæроны изафетæвдисæг [–е] кæмæн ис, уыцы бæрæггæнинаг дзырды фæстæ: šahr-e zibâ ‘рæсугъд сахар’, xodnevis-e barâdar ‘æфсымæры хæдфысгæ ручкæ’.
Кæд дзырдæн ис цалдæр миниуæгæвдисæг бæрæггæнæны, уæд уыдон цæуынц кæрæдзи фæдыл æмæ фæстагæй фæстæмæ, алкæмæн вæййы изафетæвдисæг.
Номивджытæ æвæрд вæййынц бæрæггæнинаг дзырды раз.
Æмткæй зæгъгæйæ та, персайнаг æвзаджы синтаксисон бастдзинæдтæ æвдыст цæуынц ахæм хуызты руаджы:
Диалекттæ
Персайнаг æвзаджы диалекттæ ныридæгæн фаг нæма сахуыр кодтой æмæ уый охыл сæ æххæст номхыгъд саразæн нæй. Фылдæр ахуыргонд æрцыди, æндæрты ’хсæн сæйраг бынат чи ахсты, уыцы тегерайнаг диалект. Зындгонд ма сты Керманы, Исфаганы, Новганы (Мешхед), Бирдженды, Систаны, Себзевары диалекттæ. Диалекттæ æмæ диалектты къордтæ дихгонд цæуынц сæ лексикон-грамматикон æмæ фонетикон миниуджытæм гæсгæ. Литературон æвзагæй иуæй-иу диалекттæ уыйбæрц дард лæууынц æмæ сæ схонæн ис хæцæн æвзæгтæ. Тегерайнаг диалект тыхджынæй æндавы аив литературæ, хабархæссæг фæрæзтæ, кино æмæ театры æвзагыл. Зæгъæн ис æмæ сæйраг сахары диалект у нырыккон персайнаг æвзаджы дзурыны нормæ. Тегерайнаг диалект æмæ литературон æвзагæн ис иу фонемон сконд, фæлæ фонемæтæй куыд пайдагæнгæ у, уымæ гæсгæ кæрæдзийæ бæрæг хицæн кæнынц.
Æмхъæлæсонты системæйы миниуджытæй иу у /l/ æмæ /r/-ы æмивд.
Бирæон нымæц арæзт цæуы фæсæфтуан [-â]-йы фæрцы.
Диалекты æмæ литературон æвзаджы мивдисæджы цæсгомон кæрæттæ иу не сты — бирæ мивдисджытæн ис æлвæст флекситæ.
Дзурыны æвзаг
Дзурыны æвзаг бæрæг хицæн кæны литературонæй. Се ’хсæн ис хъауджыдзинæдтæ канд фонетикæйы нæ, фæлæ морфологийы æмæ синтаксисы. Уымæй уæлдай ма персайнагау дзургæйæ (уырыссагæй хъауджыдæр) фылдæр хатт нæй пайдагæнæн литературон стилæй, уымæн æмæ арæх уый охыл ныхас вæййы æнæраст æмбæрст (зæгъæм, телефонæй дзургæйæ).
Тæккæ арæхдæр æмбæлæг агъуал — æмхъæлæсонтæ [m] æмæ [n]-йы фæстæ дæргъвæтин [â] ивд æрцæуы [u]-йыл: Irân — Irun, Tehrân — Tehrun, bârân — bârun.
Бæттæн мивдисæг ast æмæ æртыккаг цæсгомы иууон нымæцы мивдистджыты кæрон –ad рахизы кæрон (-e)-мæ: bârân mibârad — bârun mibâre (уаргæ кæны, уары), dorost ast — doroste (раст у, æцæг у), U javâni ast — javuniye (уый æрыгон у).
Кæрон (-e) кæнæ (-a)-йыл чи фæуд кæны, уыцы дзырдты фæстæ –ast рахизы (-ass)-мæ: U tešne ast — U tešnass (уый фæнды дон нуазын, дойны йын у).
Бирæон нымæцы дыккæгæм цæсгомы мивдисæджы кæронæн дзурыны æвзаджы фæзыны кæрон -in: Cherâ diruz telefon nakardin? (Знон мæм телефонæй цæуылнæ æрбадзырдтат?) Æвзаджы тæккæ æмбæлагдæр фондз мивдисджытæн нырыккон афоны бындурæн (уидагæн) дзурыны æвзаджы ис цыбыргонд формæ — иу æмхъæлæсон мыр кæнæ къайад «хъæлæсон-æмхъæлæсон»:
goftan — g (дзурын), dâdan — d (дæттын), raftan — r (цæуын, «уходить»), šodan — š (кæнын, «делаться, становиться»), âvardan — âr (хæссын, «приносить»). Bahâr barf ab mišavad — bahâr barf ab miše (Уалдзæджы мит тайы), in râ âbejo miguyad — in râ âbejo mige (Уый йæ хоны бæгæны).
Фæдзæхстон здæхæны бирæ мивдисджытæн ис цыбыргонд формæ.
Фæсæвæрд «râ» дзурыны æвзаджы райсы ахæм формæ: «ro», кæнæ фесты дзырды кæрон «-o» (кæд хицæнгæнинаг номдар фæуд кæны æмхъæлæсоныл, уæд). Дæнцæг:
Man râ bebakhš — Mano bebakhš (Ныббар мын).
Æвзаджы афыст чингуыты
Хъыгагæн, ныридæгæн персайнаг æвзаджы академион грамматикæтæ æмæ дзырдуæттæ арæзт нæма æрцыди. Ираны кæй фыссынц, фарсийы уыцы грамматикæтæ фæдихгæнæн ис дыууæ типыл: иутæ сты, астæузаманæй чи цæуы, классикон поэтты æвзаджы афыст кæныны уыцы традицитæ дарддæргæнæг чингуытæ, иннæтæ — европæйаг модельтыл чи æнцайы, нырыккон æвзаджы ахæм афыстытæ.
Уæрæсейы персайнаг æвзаджы (куыд классикон, афтæ нырыкконы) грамматикæтæ сарæзтой Залеман æмæ Жуковский, Бертельс, Жирков, Ю. А. Рубинчик æмæ æндæртæ.
Ныгуылæн Европæйы арæзт персайнаг грамматикæты ’хсæн тæккæ зынгæдæртæй иуыл нымад у, францаг иранист Жильбер Лазар кæй сарæзта, уый.
Персайнаг æвзаджы стырдæр дзырдуат сарæзта Деххода. Кæд æмæ йæ лексикæйы иу хай дугивгъуыд фæци, уæддæр ныры онг Ираны нымад у фæзминаг стандартыл.
Персайнаг фыссынад
Персайнаг фыссынады бындуры ис араббаг алфавит. Æдæппæтæй персайнаг фыссынады ис 32 дамгъæйы: 28 араббагæй æрбайсгæ дамгъæйы æмæ 4 — оригиналонтæ, араббаг æвзаджы чи нæй, ахæм мыртæ æвдисынæн. Фыссыны аздæхт — рахизырдыгæй галиуырдæм.
Цалдæр дамгъæйы, гæнæн ис æмæ нысан кæны иу мыр, иу дамгъæ та — цалдæр мыры. Нырыккон персайнаг фыссынады ма ис ахæм хицæндзинад: персайнагау фысгæйæ арæх пайда кæнынц, насталик, зæгъгæ, уыцы фыссыны фæткæй (традицион насхæй уæлдай). Араббаг бæстæты уый нымад у дугивгъуыд фæткыл; Иранæй скæсæнырдæм, уæлдайдæр Пакистаны, насталик у тæккæ пайдагонд фыссыны фæтк.
314-æм аз
Амардысты
Категори:314
Персайнаг æвзаг
Растфыссынад
Тынг актуалон у персайнаг орфографийы фарста. Сæйрагдæр, проблемæ уый мидæг ис æмæ араббаг графикæ нæ арæхсы æмбæлон хуызы равдисын индоевропæйаг æвзаджы æууæлтæ æмæ не ’вдисы цыбыр (лæмæгъ) хъæлæсонтæ (ахуыргæнæн чингуытæ æмæ дзырдуæттæй фæстæмæ). Уый охыл æвзаджы ис бирæ омографтæ. Уыдонæй уæлдай ма ис къорд æндæр лыггæнинаг фарстайы:
æмæ афтæ дарддæр.
Нæдæр сихы хицауад, нæдæр исламисттæ тырныдтой сæ фыссынад латинаг бындурмæ раивынмæ кæнæ орфографи рацарæзынмæ. Латинизацийы фарслæуджыты архайд абаргæйæ активон уыди æрмæст 1930-æм азты.
Цыфæндыйæ дæр орфографиийы карзæй æххæстгонд цæуы къорд принципы. Хæрз стæм уавæртæй фæстæмæ, дæргъвæтин хъæлæсонтæ фысты æвдыст цæуынц хицæн нысæнттæй (алиф, вав, йод), цыбыртæ та (уыдонимæ изафетон кæрон -е/-уе дæр) — фысты бæрæг нæ кæнынц. Æмхъæлæсонтæ фысгæ сты фонетикон æгъдауæй, фæлæ иуæй-иу мыртæн уайы цалдæр фæйнæхуызон дамгъæйы (уый фылдæр хауы араббагæй æрбайсгæ дзырдтæм; хатгай та бахъæуынц омонимтæ кæрæдзийæ иртасынæн).
Прозаикон текст
— Статья 1 (Адæймаджы барты æппæтиумæйаг деклараци)
Æмдзæвгæйы скъуыддзаг дзурыны æвзагыл
— Мохсен Чавоши (нырыккон поэт æмæ зарæггæнæг)
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирайнаг æвзæгтæ *
Хуссар Дакотæ
Хуссар Дакотæ (South Dakota) у АИШ-ы штат.
Фиппаинæгтæ
*
Ватнайёкюдль
Ватнайёкюдль (Vatnajökull; []) у Исландийы стырдæр цъити. Ватнайёкюдль 8% паддзахады территори ахсы. Йæ фæзуат у 8 100 км².
Пик Хваннадальсхнукюр (Йсландийы æппæты бæрзонддæр ран) ис Ватнаиёкюдлы, Скафтафетлы фарсмæ.
Категори:Исландийы цъититæ
315-æм аз
Амардысты
Категори:315
Бокарёв, Евгений Алексейы фырт
Бокарёв Алексейы фырт Евгений уыд зынгæ советон лингвист, дагъистайнаг æвзæгтæ иртасæг, йæ заманы тæккæ æххæстдæр чи уыдис, ахæм уырыссаг-эсперантойаг (рауагъдад «Энциклопедия», 1966) æмæ эсперантойаг-уырыссаг (1974) дзырдуæттæ саразæг.
Цардафыст
Райгуырди 1904-æм азы Стъараполы губернæйы Средне-Егорьевскоейы хъæуы. Ныртæккæ ацы цæрæнран хауы Ростовы облæстмæ.
Ахуыр кодта Темир-Хан-Шурайы сахары (ныртæккæ сахар Буйнакск Дагъистаны). Октябры революцийы фæстæ йæ ныййарджытæ раздæхтысты фæстæмæ Средне-Егорьевскоемæ, æмæ астæуккаг скъола Евгени каст фæцис йæ райгуырæн хъæуы, 1922-æм азы.
1922-æм азы бацыди Политехникон институтмæ, 1923-æм азы та хи раивын кодта Университетмæ, педагогон факультеты уырыссаг æвзаг æмæ литературæйы хайадмæ. Университет каст куы фæцис, уæд 1925-æм азæй куыста скъолайы ахуыргæнæгæй (Цæгат Ирыстон, Дагъистан), 1927-æм азæй ахуыр кодта уырыссаг æвзаг Хъæдгæроны скъолайы.
1931-æм азы райдыдта кусын Дагъистаны педагогон институты. Кандидаты минимум раттыны æмæ диссертаци бахъахъхъæны фæстæ ссис зонæдты кандидат, 1938-æм азы та йын лæвæрд æрцыд доценты ном. 1939-æм азы бацыди Æвзаг æмæ Хъуыдыгæныны институты (ССР Цæдисы зонæдты Академи) докторантурæмæ, фæлæ хæст кæй райдыдта, уый охыл æй каст нæ фæци.
Æрсидтысты йæм флотмæ, æмæ 1941-æм азы июнæй 1946-æмы июньмæ фæслужбæ кодта. Хæсты рæстæджы, 1944-æм азы бацыдис Коммунистон партийы рæнхъытæм. 1946-æм азы демобилизацийы фæстæ нысангонд æрцыд Æвзаг æмæ Хъуыдыгæныны Институты сæйраг зонадон кусæгæй, 1950-æм азы та, институт сликвидацийы фæстæ Евгений Бокарёв райдыдта кусын ССР Цæдисы зонæдты академийы Æвзагзонынады институты, къорд азы дзы кавказаг æвзæгты хайады сæргъы лæууыдис.
Фæзиан 1971-æм азы 11 мартъийы Мæскуыйы.
Зонадон æмæ æхсæнадон архайд
1957-æм азы Бокарёв уыдис фæсивæд æмæ студентты Æхсæнадæмон VI-æм фестиваль цæттæгæнджытæй иу — разамынд лæвæрдта алыхуызон бæстæтæй эсперантистты фембæлдтытæ аразджытæн. Ацы архайд ахъаз фæци Советон Цæдисы эсперанто-змæлд ногæй райтынг кæнынæн (1930-æм азты æмбисæй нæ бæстæйы эсперантисттæ уыдысты æлхъывд, сæ цæдисы разамынд та æрцыд репрессигонд).
1963-æм азæй Бокарёв уыдис Эсперантойы академийы уæнг.
Иу рæстæджы советон лингвистикæйы райтынг ис «æрдзон» æмæ «скæнгæ» æвзæгты тыххæй дискусситæ. Уыдоны активонæй архайдта Бокарёв дæр. Уыдис уыцы æвзæгты ныхмæвæрды ныхмæ.
Бинонтæ
Уыдис лингвист Бокарёв Анатолийы æфсымæр. Схъомыл кодта дыууæ чызджы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Советон Цæдисы лингвисттæ Категори:Кавказзонджытæ Категори:Эсперантологтæ
Лодзь
Лодзь (Łódź — «чема») у Польшæйы стырдæр сахартæй иу, Лодзы воеводæйады административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Лодзы воеводæйады сахартæ
316-æм аз
Амардысты
Категори:316
Сырхыбæрзонд
Сырхыбæрзонд у хохы цъупп Кавказы, Цæгат Ирыстоны. Йæ бæрзæнд у 4148,6 м.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Черноземьейы хъабых
Æнæххæст бæрнондзинады æхсæнад «Черноземьейы хъабых» (ООО «Картон Черноземье») — сæрмагонд уæрæсейаг компани, архайы цардыуаджы хауæццæгты ракуысты фадыджы. Архайы 2009-æм азæй, йæ сæйраг здæхт — гæххæттын бырæттæй аразын хъабых, стæй пластик æмæ полиэтиленон цъары ракуыст. Фылдаер архайы Воронежы, Ростовы æмæ Волгограды облæстыты. Регионы экологион æдасдзинады сæйраг куыстуат, Уæрæсейы æмæ æхсæнадæмон конкурсты лауреат социалон амалхъомадæй.
Каннтæ
Каннтæ кæнæ Канн (Cannes, Canas) у сахар Францы хуссары.
Черноземьейы хъабых
Истори
Компанийæн бындур æвæрд æрцыд 2009-æм азы сахар Семилуки Воронежы облæсты амалиуæгдартæй Игорь Забоев æмæ Петр Байковæй. Раздæр сæ архайд уыд баст арæзтадон бизнесимæ, фæлæ дыууæйæ дæр баззадысты æнæ куыстæй экономикон кризыcы тыххæй. Райстой хаццоны бынат, балхæдтой уæзласæн машинæ, бахуырстой аст кусæджы (уыдонæй дыууæ инвалидтæ) æмæ сæхи скодтой регистрации куыд удгоймаг амалиуæгдар. Фыццаг аз ласт æрцыд 240 тонны макулатурæ (уымæй 18 тонны сымбырд кодтой дыууæ сахараг скъолайы ахуырдзаутæ), 60 тонны пластикон тарæ, 120 тонн авг. Уæзласæн машинæ бон кодта цыппар-æхсæз рейсы сахары бырондæттыл, æмбырд кодта бырæттæ, кæцытæ ис ракусын.
Каннтæ
Фиппаинæгтæ
Категори:Прованс — Альпæтæ — Æрвхуыз донбылы сахартæ
Баймак
Баймак у сахар Уæрæсейы Башкортостаны. Цæрынц дзы 17,1 мин адæймаджы.
Черноземьейы хъабых
Истори
2010-æм азы амалиуæгдартæ регистрации скодтой ООО «Черноземьейы хъабых» æмæ æрбынат кодтой ног бынаты, хъæу Девицæйы Семилукийы районы. Компани райдыдта кусын сыхаг Хохольский районы æмæ æгас Воронежы. Воронежы облæсты администрации банымадта фирмæ куыд хуыздæр экологикон стартап æмæ йæ хорзæхгонд скодта грантæй — 300 мин сомы. Уыцы фæрæзтæ бахардз кодтой хомаг тъæпъæнкæныны пресс æлхæнынæн. 2012-æм азы хатдзæгтæм гæсгæ компанийы æрзылд фæфылдаер 12 милуан соммæ, сыгъдæг æфтиаг 110 мин сомы. Семилукийы администраци банымадта проект социалон ахсджиаг æмæ радих кодта куыстуатæн зæхх сахары мидæг. Компани архайдта программæ «Фæсивæдон бизнес Уæрæсейы» æмæ сси æхсæнадæмон кункурс Prince’s Youth Business International лауреат Лондоны, фæуæлахиздзау и номинаци «Афæдзы экологион амалиуæгдарæг». Конкурсы бындур æвæрæг Принц Чарльз, æмæ дзы архайдта цалдæр мин хайадисæджы 35 паддзахадæй. 2013-æм азы компани рамбылдта Фонд «Нæ Фидæны» æппæтуæрæсейаг конкурс социалон амалиуæгдарджыты ’хсæн. Уый тыххæй цын æртæ азмæ радих кодтой æнæпроцентон хæс 4 милуан æмæ 250 мин сомы. Уыцы фæрæзтæй Финляндийы уыдысты æлхæд сæрмагонд бырæтты контейнертæ æмæ уыдонимæ кусыны машинæтæ. Алы контейнер уыд хъæбæр голладжы хуызæн, уыд æртæ æнæуый бачы бæрц. Контейнер уыд зæххы бын ныгæд, уæлæмæ зынд æрмæст йæ гыццыл хай люкимæ. Уыцы ног технологи дæтты гæнæн бырæттæ æмбырды куыст фæхуыздæр æмæ фæтагъддæр кæнын. Контейнерты фæрцы бырондæттæ систы сыгъдæгдæр. Фæстæдæр фински компани BioFinn кускæйæ Семилукийы заводы уыд арæзт ног цех ахæм контейнертæ кæнынæн. Ууыл бахардз кодтой 10 милуан соммæ ’ввахс.
Баймак
Фиппаинæгтæ
Категори:Башкортостаны сахартæ
Слайго
Сла́йго (Sligeach, Sligo) у сахар Ирландийы цæгат-ныгуылæны.
Черноземьейы хъабых
Истори
2013-æм азы æхцайы фæрæзты афæдзы зылд ссис 48 млн сомы, сыгъдæг æфтиаг фæфылдæр 420 мин сомæй.
Слайго
Категори:Ирландийы сахартæ
Черноземьейы хъабых
Истори
Пётр Бойков æмæ Игорь Збоев фæуæлахиз сты номинаци «Экологи æмæ æнæниздзинад» уæрæсейаг къæпхæны æхсæнадæмон конкурсы Entrepreneur of the Year Awards, фæстæдæр рацыдысты æхсæнадæмон конкурс Youth Business International финалмæ, кæцы уыд мартъийы мæйы Дубайы. 2015 азы мартъийы, куыд сæйраг компани чысыл æмæ астæуккаг бизнес Воронежы облæсты, æнæххæст бæрнондзинады æхсæнад «Черноземьейы хъабых» сси Бетъырбухы чысыл æмæ астæуккаг бизнесы Партнериаты архайæг. Делегацийы сæргъы лæууыд губернатор Алексей Гордеев. Зæрдæвæрæны мæйы Петр Бойковмæ фæдзырдтой æппæтуæрæсейаг социалон амалиуæгдарджыты слётмæ Мæскуымæ. Йæ ныхас уыд бырæтты хицæн æмбырды пайдайы тыххæй.
Архайд
Нæ бонты «Черноземьейы хъабых» архыйы дыккагон хомæг æлхæныл, хицæн кæныл æмæ ракустыл Воронежы облæсты æмæ иннæ Уæрæсейы регионты. Кусынц хъабæхимæ, макулатурæ, ПВХ цъаримæ, ПВД-имæ, ПНД-имæ. Дуканитæй, супермаркеттæй, хицæн удгоймæгтæй æлхæд цæуы хъабых. Фæстæдæр æй утилизаци кæнынц. Аллы мæй компани æрвиты ракуыстмæ 1500 тонн гæххæты бырæтты, 120 тонн ПВХ-цъар, 60 тонн пластик. .
Хомаг куыстуаттæм æрвитынц ахæм стыр компанитæ, куыд Воронежы облæсты кусæг X5 Retail Group, «Роснефть», «Сбербанк», «РЖД», ахсæнадон хæлцады хыз «Русский аппетит» æмæ «Макдоналдс». Ракусты хомаджы сæйраг æлхæнджыты сты Киевы хъабыхы-гæххæтты комбинат Украинæйы, ОАО «Маяк» Пензæйы, ООО «Гæххæты фабрикæ» Ростов Доныл, ПК «Снежинка» Волгограды, тулæйы филиал Svenska Cellulosa Aktiebolaget, гæххæты комбинаттæ Эстонийы æмæ Финляндийы. 2016 азæй 2019 азмæ куыстуаты фæнд кæнынц скæнын æххæст циклы ракуыст, хомæгæй сæхæдæг цæттæ продукци куыд кæной.
Социалон нысаниуæг
«Черноземьейы хъабых»-ы сæргълæуджытæ адæмы æхсæн разæнгард кæнынц хицæн бырæтты амбырды концепци, кæцы бирæ размæцыд паддзахадты у куыд æвæрд æгъдау. Уæрæсейы та нырма у тынггонд нæу. Æдзух школаты фæкæсынц лекцитæ, макулатурæ æмбырдкæныны акцитæ, æмкуыст кæнынц регионы æнæкоммерцион экологикон организацитимæ. «Экологикон политикæйы Центр»-имæ иумæ фæкæнынц сахары сыгъдæг кæныны æмæ нывыл аразыны акцитæ. Контейнертæ æвæрд кæм сты, уыцы фæзуаты радыгай фæлæууынц бырæттæ хицæн чи кæны, ахæм адæм. Æрмæст бырæттæ не взарынц, фæлæ ма сахары цæрджытæн æмбарыны куыст кæнынц. .
Аргъгæндтæ
Журнал «Эксперт»-ы фæлгæсджытæм гæсгæ, «Черноземьейы хъабых»-ы тынгады пълан конд у социалон амалиуæгдарджыты хуыздæр традициты. Амиу кæны социалон уæлархайд æмæ экономикон фидардзинад: «Ног кусæн бынæттæ облæсты, дыккагон хомагæй пайда кæныны культурæ парахат кæныны куыст, экологикон уавæр фæхуыздæр кæнын — уыцы иу рæстæг фæфылдæр и бизнесы бæрцуат, уымæ гæсгæ æфтиаг дæр».
Фиппаинæгтæ
Категори:Социалон амалхъомад Уæрæсейы Категори:Компанитæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Хауæццæгты ракуыст
Ацæмæз
Ацæмæз у ирон нарты кадджыты хъайтар, зарæггæнæг æмæ музыкант, сызгъæрин удæвдзы хицау. Йæ фыдæн ын æй балæвар кодта Æфсати. Ацæмæз у Агуындæйы мой.
Хуссар Каролинæ
Хуссар Каролинæ (South Carolina) у АИШ-ы скæсæны штат.
Ацæмæз
Адыгъейаг æмæ кæсгон нарты эпосы Ацæмæзы ном у Ашамез, вайнахаг — Ачамза, абазаг — Щамаз, хъæрæсейаг-балхъайраг — Ачемез.
Хуссар Каролинæ
Фиппаинæгтæ
*
Ацæмæз
Литературæ
Категори:Нарты кадджытæ
Неукен (сахар)
Неуке́н (Neuquén) у Аргентинæйы сахар, Неукены провинцийы административон центр.
Хъабантæ
Хъабантæ (Кабановы, ყაბანაშვილი ) сты ирон мыггаг.
Равзæрд
Дыгургомы Хъабанты мыггаг цæуы Дыгуры уæздæттæ, Бадилаты мыггагæй. Сæ фыдæл Хъабан уыд Бадилайы фырт, Хъримшамхалты хæрæфырт. Фæстагмæ Хъабантæ æрцардысты Урсдоны æмæ Хæзныдоны.
Фиппаинæгтæ
*
318-æм аз
Амардысты
Категори:318
Дæллаг Тагил
Дæллаг Таги́л (Нижний Тагил) у сахар Уæрæсейы Свердловсчы облæсты. Цæрынц дзы 349 мин адæймаджы (2020).
Фиппаинæгтæ
Категори:Свердловсчы облæсты сахартæ
Муцураев, Тимур
Каст фæци Грознайы 30-æм астæуккаг скъола. Йæ сабибонтæй уыди æнувыл спортыл. 1991-æм азы сси Цæцæн-Мæхъхъæлы чемпион каратэйæ.
1994-æм азæй хæцыди Цæцæны фыццаг хæсты. Сержень-Юрты хъæуы фæци уæззау цæф.
Тимур Муцураев у Цæцæны хæдбарыл æмæ пысылмон диныл фыст зарджыты автор-зарæггæнæг. Йæ зарджытæ фыссы уырыссагау æмæ уый охыл йæ сфæлдыстад у популярон канд йæ æмбæстæгты ’хсæн нæ, фæлæ раздæры Советон Цæдисы бирæ æндæр адæймæгтæм.
Тимуры иуæй-иу зарджыты тексттæ ныффыстой йæ хæлæрттæ.
Категори:Бардтæ Категори:Цæцæйнаг зарæггæнджытæ Категори:Грознайы чи райгуырдис, уыдон
319-æм аз
Амардысты
Категори:319
Къозы ком (Хуссар Ирыстон)
Къозы ком кæнæ Къозыгом у ком Хуссар Ирыстоны Къуыдаргомы, цæугæдон Къозыдоны дæргъмæ.
Крит
Крит (Κρήτη) у Гречъы æппæты стырдæр сакъадах æмæ Зæххастæуы денджызы фæндзæм стырдæр сакъадах. Йæ фæзуат у 8 336 км². Цæрджыты нымæц: 623 000 адæймаджы (2005). Криты цæрджытæ дзурынц грекъаг æвзаджы критаг диалектыл.
Къозы ком (Хуссар Ирыстон)
Географи
Ныгуылæнырдыгæй Къозы ком æмарæн кæны гуырдзиаг хъæу Тъыбатимæ, скæсæнырдыгæй Къозы хохæн фалейæ хъæутæ Калак æмæ Згъил, хуссарырдыгæй – Къуыдаргомимæ. Цæгатырдыгæй ис бæрзонд хох, хонынц æй Зæгъойты æфцæг.
Крит
Крит уыд Минойаг цивилизацийы центр (рагондæр бердзенаг цивилизаци). Ныртæккæ уый у Гречъы 13 периферитæй иу. Ираклион у Криты сæйраг сахар.
Къозы ком (Хуссар Ирыстон)
Литературæ
* Категори:Хуссар Ирыстоны кæмттæ
Крит
Фиппаинæгтæ
Категори:Гречъы сакъадæхтæ Категори:Гречъы периферитæ
Гамсахурдиа, Константин
Константин Гамсахурдиа (კონსტანტინე გამსახურდია; 1893-1975) уыдис гуырдзиаг фыссæг, филолог, Гуырдзыстоны зонæдты академийы академик (1944).
Авд романы ныффыссæг.
Йæ ном хæссы Батумы уынгтæй иу.
Мыггаг
Йæ цард сбаста Палавандишвили Мирандæимæ. Сæ фырт Звиад Гамсахурдиайы (1939-93) сси хæдбар Гуырдзыстоны фыццаг президент.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуырдзыстоны ахуыргæндтæ Категори:Гуырдзыстоны зындгонд адæм Категори:Гуырдзиаг фысджытæ
320-æм аз
Амардысты
Категори:320
Ока (цæугæдон)
Уæрæсейы цалдæр цæугæдоны хуыйнынц Ока:
Колорадо
Колорадо (англ. State of Colorado) у АИШ-ы штат.
Фиппаинæгтæ
*
Лæгау
Лæгау кæнæ Цопаны хох у хохы цъупп Кавказы, Цæгат Ирыстоны. Йæ бæрзæнд у 4064 м.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Копрæ
Копрæ у кокоспальмæйы æнгузты хусгонд эндосперм. У цъарæй æмбæрзт урс кæнæ бурбын къæбæрты хуызæн, 6–12 мм стæвдæн. Бæззы хæрынæн.
Копрæйæ тæвд прессæй æлхъивынæй амал кæнынц, кулинарийы, стæй техникæйы хомагæн чи бæззы, ахæм æнцонтайæн зети (тайыны температурæ: 20–27 градусы).
Копрæйы жмых у æрдаг концентрацигонд холлаг. Иу æнгузæй самалгæнæн ис 80–500 г копрæйы. Кокосы ногдыгъд эндоспермы сконды вæййы (%):
Копрæ хъæуы къорд продукты кæнынæн: маргарин, техникон зети, глицерин, сапон æмæ напалм. Дунейы сæйрагдæр копрæгæнджытæ: Хуссар-Скæсæйнаг Азийы бæстæтæ (æппæтон продукцийы 67%), Океани (10%-мæ ’ввахс), Африкæ (3–4%).
Люблин
Лю́блин (Lublin) у сахар Польшæйы скæсæны, Люблины воеводæйады административон центр.
Копрæ
Категори:Кокосы æнгуз
Люблин
Фиппаинæгтæ
Категори:Люблины воеводæйады сахартæ
Бакал
Бака́л (Бакал) у сахар Уæрæсейы Челябинсчы облæсты. Цæрынц дзы 18,7 мин адæймаджы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Челябинсчы облæсты сахартæ
Лимерик
Ли́мерик (Luimneach, Limerick) у сахар Ирландийы ныгуылæны, паддзахады æртыккæгæм стырдæр сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирландийы сахартæ
322-æм аз
Амардысты
Категори:322
Ираклион
Ираклион (Ηράκλειο) у Гречъы сахар, Криты административон центр.
Æндæр историон нæмттæ: Хандак, Мегало Кастро, Канди, Хандакас, Гераклей.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гречъы сахартæ
321-æм аз
Амардысты
Категори:321
Раменское
Ра́менское (Раменское) у сахар Уæрæсейы Мæскуыйы облæсты, Мæскуыйæ 40 километры æддæмæ. Цæрынц дзы 123,6 мин адæймаджы (2021).
Къодахджын
Бындурæвæрд æрцыдис 1917-æм азы.
Раменское
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæскуыйы облæсты сахартæ
Къодахджын
Иугæндзон цæрджыты ’хсæн бирæтæ сты дыууæ ирон мыггагæй: Битъæртæй æмæ Хъариатæй. Дæллаг сыхы цæрынц, Хуссар Ирыстонæй чи ралыгъд, ахæм бинонты цалдæр хæдзары.
Эспириту-Санту
Эспи́риту-Са́нту (Espírito Santo) у штат Бразилийы скæсæны. Штаты административон центр у Витори.
Фиппаинæгтæ
*
Къодахджын
Къодахджынæй цы ком райдайы, уым 1930-æм азты хъæды куыст кодтой, уыдис дзы ахæстыты лагерь æмæ суанг æфсæнвæндаг дæр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Русинаг адæм
Русинæгтæ (Русини, Руснаки) у хохы цæрæг скæсæйнаг-славяйнаг этникон къорд. Уыдон дзурынц русинаг æвзагыл (иуæй-иу хатт нымад у уырыссаг кæнæ украинаг æвзаджы диалектыл).
Русинæгты этнологион статус у дайуаг. Украинæйы ныгулæны, русинæгты стыр хай кæм цæры, уыдон нымад сты украинаг адæмы дæлкъордыл, кæд русинæгтæй алчидæр ууыл разы нæу, уæддæр. Словакийы та русинæгтæ нымад сты хицæн адæмыл, ис сæм чысылдæр адæмы сæрмагонд статус. Венгри æмæ Словаки русинæгтæн дæттынц «фæсарæйнаг æмбæстонты» статус, уымæй фæзыны уыцы бæстæтæм æнцонæй бацæуыны фадат.
Украинæйы русинæгтæ тырнынц автономимæ. 1991 азы 1 декабры Фæскарпаты облæсты цæрджытæй 78% схъæлæс кодтой, цæмæй облæст уа «сæрмагонд хиуынаффæйады территори»; Украинæ, кæд уыцы референдумæй йæхæдæг хæдбар сси, йæ Фæскарпаты фæстиуæг игнор кæны, облæсты статус ивынмæ нæ хъавы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Украинæйы адæмтæ Категори:Словакийы адæмтæ Категори:Венгрийы адæмтæ Категори:Польшæйы адæмтæ Категори:Славяйнæгтæ
323-æм аз
Амардысты
Категори:323
Чегем (сахар)
Чегем, дыгурон вариант Цегæн (Шэджэм) у сахар Кæсæг-Балхъары, Чегемы районы административон центр.
Исрол
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Гинтъуритæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Ока
Ока́ (Ока) у Уæрæсейы европæйаг хайы стырдæр цæугæдæттæй иу, Волгæйы ахсджиагдæр рахиз фæрсагдон (Волгæмæ бакæлы Дæллаг Новгороды сахары).
Окайы дæргъ у 1498,6 км. Бассейны фæзуат — 245 мин км².
Калугæйæ дæлæмæ Ока у наудзæуæн.
Галерей
Категори:Мæскуыйы облæсты цæугæдæттæ Категори:Орёлы облæсты цæугæдæттæ Категори:Тулæйы облæсты цæугæдæттæ Категори:Калугæйы облæсты цæугæдæттæ Категори:Рязаны облæсты цæугæдæттæ Категори:Владимиры облæсты цæугæдæттæ Категори:Дæллаг Новгороды облæсты цæугæдæттæ
Сёйдауркроукюр
Сёйдаркроукюр (Sauðárkrókur) у сахар Исландийы цæгаты. Цæрджыты нымæц: 2 555 адæймаджы (2007).
Фиппаинæгтæ
Категори:Исландийы сахартæ
324-æм аз
Амардысты
Категори:324
Схъас
Схъас кæнæ Схъаз (Сказский ледник) у цъити Цæгат Ирыстоны. Ис Цъæйы комы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цъититæ Категори:Цъæйы ком
Хъæдындз
Хъæдындз, хуссар ныхасыздæхтыты: хахуы (Allium) у дыууæазон кæнæ бирæазон кæрдæг зайæгойты мыггаг.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Хъацæнтæ (хæринаг)
325-æм аз
Амардысты
Категори:325
Слюдянкæ
Слюдя́нкæ у сахар Уæрæсейы Иркутсчы облæсты. Цæрынц дзы 18,6 мин адæймаджы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Иркутсчы облæсты сахартæ
Къибирты Тимур
Къибирты Тимур (райгуырдис 1955-æм азы 15 февралы Шепетовкæйы) у, ирон уидæгтæ кæмæн ис, ахæм нырыккон уырыссаг поэт; йе ’цæг ном у Дзопойты Юрийы фырт Тимур, фæсномыгæн райста йæ фыдымады мыггаг.
Цардафыст
Тимур каст фæцис Мæскуыйы облæсты паддзахадон университеты (уырыс. Московский государственный областной университет; МОПИ) историон-филологион факультет.
Æндæр æмæ æндæр азты Къибирты Тимур уыдис рауагъд «Пушкин»-ы сæйраг редактор, телекомпани НТВ-йы, радиостанцæ «Культурæ»-йы кусæг.
1995-æм азæй Тимур у уырыссаг Пен-клубы уæнг, 1997-æм азы ссис журнал «Литературное обозрение»-йы редакцион советы уæнг.
Тæлмацгæнæджы архайд
Къибирты Тимур фæрцы уырыссаг æвзагмæ ратæлмац къодта ирон поэт Хъодзаты Æхсары бирæ æмдзæвгæтæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Уæрæсейы поэттæ Категори:Уырыссаг поэттæ Тимур
11 январы
11 январы, иронау тъæнджы мæйы 11-æм бон — азы 11-æм бон.
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Кергелен
Кергелены сакъадæхтæ, Кергелены архипелаг (Îles Kerguelen, Archipel des Kerguelen) у сакъадæхты къорд (иу стыр сакъадах æмæ 200 чысылдæр сакъадахы) Индийы океаны. Кергелен у Францы фæсденджызон территори, Францы Хуссар æмæ Антарктикон территориты хай.
1772-æм азы февралы сакъадæхтæ ссардта францаг иртасæг Ив-Жозе Кергелен.
Кергелены ис «Германы салдаты тæккæ хуссардæр ингæн», 1940-æм азы уым амардис немыцаг хæстон наудзог.
thumb|right|300px|[[Порт-о-Франсэ]]
* Категори:Францы сакъадæхтæ
326-æм аз
Амардысты
Категори:326
Сент-Джонс (Ньюфаундленд æмæ Лабрадор)
Сент-Джонс (St. John's) у Канадæйы сахар, Ньюфаундленд æмæ Лабрадоры административон центр. Ис Ньюфаундленды хуссар-ыскæсæны.
Фыдхуыз (хох)
Фыдхуыз (Фетхуз) у хохы цъупп Кавказы, Цæгат Ирыстоны. Йæ бæрзæнд у 1745,4 м.
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ Категори:Арвыком
327-æм аз
Амардысты
Категори:327
Гуысыра
Гуысыра (Гусыра) у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы.
Цардысты дзы Хæдарцатæ, Гуыриатæ, Куыдзиатæ, Гуытъиатæ, Дзодзыккатæ, Есиатæ, Быгъуылтæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Голуэй
Го́луэй (Gaillimh, Galway) у сахар Ирландийы ныгуылæны.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирландийы сахартæ
Пахсæн (сахар)
Пахсæн (Бэхъсэн, Баксан) у сахар Уæрæсейы, Кæсæг-Балхъары. Уым райгуырди Шогенцуков Али, кæсгон литературæйы бындурæвæрæг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Кæсæг-Балхъары сахартæ
Сабантæ
Сабантæ кæнæ Сæбантæ (Сабановы, საბანაძე, საბანაშვილი) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Аврорæ (бæхджын центр)
Бæхджын центр «Аврорæ» — бæхты спорты центр Сыктывкары, йæ куысты нысан у иппотерапийæ дзæбæх кæнын æмæ бæхты спорт инвалидты ’хсæн парахат кæнын. Центр бындурæвæрд æрцыд 2003-æм азы.
Инвалидтæн дзы лæггад кæнынц лæварæй, кæнæ нымайынц аргъыл ныййарджыты æмæ сабион инвалидты интернаты лæггæдтæй (интернат фервиты центрæн халсартæ, хос бæхтæн æмæ цæрæгойтæм зилынмæ аккаг исты зæронд дзаума). Центр йæ æфтиаг исы бæхтæ уæй кæнынæй æмæ æнæниз адæмæн пони æмæ бæхтæ хаццон дæттгæйæ.
Центры проблемæтæй иу у манежæй цухдзинад, ахæм уавæр ын нæ дæтты, аргъ чи исы, ахæм конкурентты фæстæ фæуадзын, æмæ æхцайы фæрæзты цухдзинад инвалидты стыр нымæцы раз.
2013-æм азы райдианы центры нымад цыд 13 бæхы, 7 пони æмæ 1 теуа æмæ хæрæг. Майрæмы мæйы 2013-æм азы баисты 33 бæхы, 5 пони, 3 саджы æмæ теуайы (лæппынты æддæ).
2013 азы организаци дзæбæх кодта 30-50 алыхузон кары инвалидты.
Истори
2013-æм азмæ огранизаци сарæзта дыууæ ерысы бæхон спортæй къæхты æмæ зондæй хъыгдард инвалдтимæ (фыццаг ерысы хайад истой 6 инвалиды, дыккаджы та — 17). Фыццаг ерыс уыди 2008-æм азы. Уымæй уæлдай ма центры нивалидтæ архайдтой мæскуыйаг ерысты, кæцыты цыппар хатты бацахстой дыккаг бынаттæ, дыууæ хатт та — æртыккаг. Костромайы цы Уæрæсейаг Первенствæйы бæхон спорты ерыс цыд, уым Наталья Денисова бацахста фыццаг бынат.
Майрæмы мæйы 2013-æи азы центр райста хайад Сыктывкары сахары ерысты бæхты спортæй.
Критикæ
2012-æм азы Полина Моковозова информацион портал «Красное знамя»-йы интервьюйы хъаст кодта, «Аврорæ» йæ бæхты æвзæр уавæрты кæй дары, бæлвырд зæгъгæйæ та, дыууæ бæхы дары иу денниккы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Сыктывкар Категори:Социалон амалхъомад Уæрæсейы Категори:Социалон амалхъомады организацитæ
328-æм аз
Амардысты
Категори:328
Улан-Удэ
Улан-Удэ (Улаан-Yдэ) у сахар Уæрæсейы, Бурятийы сæйраг сахар. Цæрынц дзы 380,9 мин адæймаджы (2006).
Фиппаинæгтæ
Категори:Бурятийы сахартæ
13 январы
13 январы, иронау тъæнджы мæйы 13-æм бон — азы 13-æм бон.
Кярдлæ
Кярдлæ (Kärdla, Kärrdal) у сахар Эстонийы, Хийумаайы сакъадахыл. Уыцы сакъадахон провинцийы административон центр. Сахары статус 1938-æм азæй. Ис дзы порт æмæ аэропорт.
Фиппаинæгтæ
Категори:Эстонийы сахартæ
Витори (Бразили)
Витори (Vitória — уæлахиз) у сахар Бразилийы, Эспириту-Сантуйы штаты сæйраг сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Эспириту-Сантуйы муниципалитеттæ Категори:Бразилийы штатты сæйраг сахартæ
Æмткæй мидæг продукт
Æмткæй мидæг продукт (ÆМП; валовой внутренний продукт; gross domestic product) — макроэкономикон æвдисæн, кæцы амоны алы кæронуагъд товарты æмæ къухавæрдты (ома, æвæрцы спайда кæнынмæ нысангонд) уæйдонон аргъ иу афæдзмæ, экономикæйы алы къабазы фæлхаскæнынмæ уагъд, экспортмæ æмæ бамбырд кæнынмæ, паддзахады территорийыл конд (чи цы нацимæ хауы, кæнæ цы кондады фактортæй пайда кæны, уый нæ нымайгæйæ). Фыццаг хатт ацы æмбарынад бахъарын кодта Саймон Кузнец 1934 азы.
Хицæн кæнынц номиналон æмæ реалон ÆМП. Номиналон ÆМП у æвдыст рард азы цæугæ æргъты. Реалон та (инфляци нымайгæ) — фароны, кæнæ æндæр искæцы равзаргæ азы æргъты.
Категори:Экономикæ
Квебек (сахар)
Квебек (Québec, Ville de Québec) у провинци Квебечы сæйраг сахар. Цæрынц дзы 491 142 адæймаджы (2006).
Фиппаинæгтæ
Категори:Квебечы сахартæ
Хуссар Америкæйы Иугонд Провинцитæ
Хуссар Америкæйы Иугонд Провинцитæ (Provincias Unidas de Sud América) уыдис Хуссар Америкæйы паддзахад 1810-æм азæй 1830-æм азы онг. Уый фæзындис, Испанийы вице-къаролад Рио-де-Ла-Платæ йæ хæдбардзинад куы схъæр кодта, уæд.
Уыцы раздæры паддзахады территорийыл ныртæккæ сты Аргентинæ, Уругвай æмæ хæйттæй Уругвай, Парагвай, Бразили æмæ Боливи.
Категори:Хуссар Америкæ Категори:Историон бæстæтæ Категори:Аргентинæйы истори Категори:Парагвайы истори Категори:Уругвайы истори
Асы
Асы кæнæ Балхъар,, Асси (Балкария, Малкъар) у балхъайраг адæмы историон бæстæ, нырыккон Кæсæг-Балхъары хуссайраг æмæ ныгуылæйнаг хай.
Асыйы рельеф у хæххон, йæ æппæты бæрзонддæр хох у Эльбрус. Стырдæр цæугæдæттæ сты Малхъ, Пахсæн, Чегем, Цæрæк.
Фиппаинæгтæ
Категори:Кæсæг-Балхъар
Тьоурсау
thumb|right|300px|Сёйдаркроукюр thumb|right|300px|Сёйдаркроукюр Тьоурсау (Þjórsá) у Исландийы стырдæр цæугæдон. Йæ дæргъ у 230 километры. Кæлы Атлантикон фурдмæ. Тьоурсауы ис дыууæ ГЭС-ы: Бурфедль æмæ Султартанги.
Категори:Исландийы цæугæдæттæ
330-æм аз
Амардысты
Категори:330
Сент-Айвс
Сент-Айвс (St Ives, Porth Ia) у сахар Корнуоллы хуссар-ныгуылæны.
Балабаново
Балаба́ново (Балабаново) у сахар Калугæйы облæсты. Цæрынц дзы 25,5 мин адæймаджы.
Ӕ
' (гыццылæй: ') у кириллицæйы дамгъæ. Пайда дзы кæны æрмæст ирон æвзаг, æмæ дзы нысан кæны гоммæ æввахс раззаг æнæтымбылгонд хъæлæсон /æ/. Ирон алфавиты у дыккаг дамгъæ æмæ ис А æмæ Б-йы æхсæн.
Кириллаг Ӕ-йæ XIX æнусы райдианы фыццаг спайда кодта Андреас Шёгрен. Йæ равзæрæн уыд Æ|латинаг Æ, кæцы йæхæдæг равзæрд латинаг A æмæ E-йы лигатурæйæ.
Кодтæ
Уникоды номыртæ:
Кæс ноджы
Категори:Ирон æвзаг
Бынджын хъæдындз
Бынджын хъæдындз кæнæ бынхъæдындз (Allium cepa, Лук репчатый) у бирæазон кæрдæг зайæгой, хъæдындзы хуыз.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Хъацæнтæ (хæринаг)
Хайдон
Хайдон у цæугæдон Цæгат Ирыстоны, Æрыдоны къабаз, Хъæдгæроны цур.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Категори:Æрыдоны дон
Ацамаз
Ацамаз
Комгæрон
Комгæрон (Комгарон) у Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы хъæу.
Орджоникидзе, Серго
Орджоникидзе Константины фырт Григол (Серго) (гуырдзиагау სერგო ორჯონიკიძე; 1886—1937) уыд зындгонд революционер. Уæзданы фырт, уый бацыд большевикты партимæ 1903-æм азы. Кировы хæстæг лымæн уыд.
Ораньестад (Арубæ)
Ораньестад (Oranjestad, «оранжхуыз сахар») у Арубæйы административон центр.
331-æм аз
Амардысты
Категори:331
Орджоникидзе, Серго
1907 азы, Бакуйы ахæстоны бандитизмы тыххæй зылынгондæй бадгæ, Орджоникидзе базонгæ и Кобаимæ (Сталины уæды фæсномыг).
Ораньестад (Арубæ)
Категори:Арубæ
Орджоникидзе, Серго
Мидхæсты рæстæг Орджоникидзе бирæ бацархайдта советон хицауад Цæгат Кавказ æмæ Фæскавказы сфидар кæныныл. Уый уыд советон политиктæй, æнæхъæн адæмттæ æндæр ранмæ чи фæлидзын кодта, фыццаг ахæм лæг, — 1918-æм азы йæ хъæппæрисæй Сунжæйы хъазахъхъ депортацигонд æрцыдысты, сæ зæхх та радтой мæхъхъæлон адæмæн.
Фæскавказы Советон Федеративон Социалистон Республикæйы арæзтадыл куыста.
1926-æм азы уыдис большевистты партийы Цæгат Кавказы крайкомы сæйраг секретарь (уыцы бынтаы уый аивта Анастас Микояны).
1937-æм азы Орджоникидзе сфæнд кодта Сталины критикæ кæнын. Фæлæ йæ критикон ныхас нæма цæттæ уыд, афтæмæй Серго ссардæуыд мардæй. Хицæуад фехъуысын кодта, Серго Орджоникидзе йæхи амардта, зæгъгæ, фæлæ йæ амарды æцæг аххос ничи зоны. Йæ амарды бонмæ Серго Орджоникидзе уыдис уæззау индустрийы адæмон комиссар.
1937—1938 азты йæ хæстæджытæ дæр репрессигонд æрцыдысты, уыдонимæ йæ хистæр æфсымæр, партимæ йын рекомендаци чи радта.
Орджоникидзейы ном дардтой Советон Цæдисы бирæ цæрæнрæттæн, уыдоны ’хсæн Дзæуджыхъæу дæр. Нырыккон Уæрæсейы стырдæр хъæу — Мæхъхъæлы Республикæйы станицæ Орджоникидзевская — ныр дæр хæссы революционеры ном.
Фиппаинæгтæ
Категори:Уæрæсейы революционертæ Категори:Уæрæсейы политиктæ Категори:Гуырдзыстоны зындгонд адæм Категори:Харагаулы муниципалитеты чи райгуырдис, уыдон
Дзуарыбын
Дзуарыбын у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы, Дæллаг Ручъы хай.
Литературæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Вайоминг
Вайоминг (Wyoming) у АИШ-ы штат. Цæрынц дзы 568 158 адæймаджы (2011).
Фиппаинæгтæ
*
332-æм аз
Амардысты
Категори:332
НаноВижн
НаноВижн (фæхонынц ма йæ НаноВижн Груп ) у уæрæсейаг офтальмологион компани, йæ бындурæвæрг у Дмирий Дементьев. Компани сæрмагондæй архайы аразгæ цæсты гагуыты (интраокулярон линзæты) хъуыддаджы мидæг.
Уымæй уæлдай ма компани кусы офтальмологон лазертæ æмæ цæстон банчы «АйЛаб»-ы аразыныл. Уыцы банчы хъуамæ æвæрд цæуой цæсты цъары сæндидзынгæнæг æрмæджытæ, кæцытæ дарддæр дæттдзысты ранчынтæн сæ цæсты цъар баивыны фадат.
Истори
2014-æм азы тъæнджы мæйы 30-æм боны «НаноВижн»-ы дæлбар компании «НаноОптика» райста ОЭЗ «Зеленоград»-ы резиденты статус.
2014-æм азы рухæны мæйы 13 бон Лондоны 32 Æппæтдунеон офтальмологон конгрессы компании айтыгъта йæхи стэнд, кæцыйыл æвдыст æрцыдысты цæсты микрохирургийы кæмæй пайда кæнынц, ахæм алыхуызон æрмæджытæ. Стэнд байгом кодта Александр Яковенко, равдысты баконды уыдысты компанийы саразæг Дмитрий Дементьев æмæ зындгонд офтальмологтæ.
2014-æм азы рухæны мæйы 15 боны компании сарæзта зонадон конференции «Офтальмологийы ног здæхтытæ», кæцыйы ныхас цыд компанийы бакуыстыл. Конференци æххæст æрцыд Уæрæсейы Минæварад Стыр Британийы базыры бын.
Продукци
2014-æм азы кæфты мæйы «НаноВижн» фæнд кодта æрвылаз 200 мины аразгæ цæсты гагуыйы уæй кæнынмæ равæрын. Куы бахъæуа, уæд «НаноОптика»-йы фабрикæйы бон у, цы линзæтæ уадзы, уыдон нымæц фæфылдæр кæнын 600 мины онг, уый та у уæрæсейаг домæнтæй фылдæр. Компанийы линзæтæ иннæты уæттæй хицæн кæнынц æндæр аразыны технологийæ, кæцы бракы процент бæрæг къаддæр кæны. Фыццаг партии фæнд кодтой равæрын 2015 азы райдианы.
Цæмæй компании йæ конкурентты разæй фæуа, уый тыххæй фæнд кодта зынаргъ линзæтæ аслæмæй уæй кæнын. Уыимæ ма сæ хъуыдыйы уыд фондз хуызы цæсты гагуыйы уадзын æндæр æмæ æнæдæр æргътимæ.
Фæлындæн
«НаноОптика»-йы фабрикæ и Зеленограды, уым и компанийы промышленон центр дæр. Фабрикæйы и 800 кв.м. сæрмагонд цæхтæ, кæдоны фæлындæн сæ хъахъхъæны рыг æмæ микроорганизмтæй.
Фиппаинæгтæ
Категори:Компанитæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Уæрæсейы медицинон компанитæ
Конфуций
Конфу́ций (цардис нæ эрæйы агъоммæ 551—479 азты) уыдис китайаг философ. Йæ ахуырад тынг бандæвта Китай æмæ æппæт Скæсæны Азийы цивилизацийыл, уый ссис, фæстæдæр конфуциад кæй схуындæуыд, уыцы философион системæйы бындур.
Конфуцийы æцæг ном уыдис Кун Цю, фæлæ литературæйы йæ хонынц Кун-цзы, Кун Фу-Цзы (ома «ахуыргæнæг Кун») кæнæ Цзы — «Ахуыргæнæг».
Конфуций райгуырдис бонджын 63-аздзыд чиновник æмæ 17-аздзыд чызджы бинонты ’хсæн. Йæ фыд рæхджы амардис, бинонтæ тагъд рæстæджы æрбамæгуыр сты.
Æддаг æрмæг
Категори:Китайы философтæ Категори:Цюйфуйы чи райгуырдис, уыдон
Уæрæсейы бон
Уæрæсейы бон (День России) у Уæрæсейы Федерацийы ахсджиагдæр паддзахадон бæрæгбæттæй иу. У æнцойбон.
Истори
1990-æм азы уыцы бон УСФСР-йы адæмон депутатты æмбырд райста «УСФСР-йы паддзахадон суверенитеты тыххæй деклараци». 1992-æм азæй фæстæмæ уыцы бон сси паддзахадон бæрæгбон.
2002-æм азы фæстæ уыцы бон хуыйны «Уæрæсейы бон».
Уыцы иу бон 1991-æм азы уыдис Уæрæсейы президенты æвзæрстытæ, фæуæлахиз дзы Борис Ельцин.
Æддаг æрмæг
Категори:Уæрæсейы бæрæгбæттæ
333-æм аз
Амардысты
Категори:333
Балаково
Балако́во у сахар Уæрæсейы Саратовы облæсты. Цæрынц дзы 199,6 мин адæймаджы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Саратовы облæсты сахартæ
Спенсер, Эдмунд
Фиппаинæгтæ
Категори:Англисаг поэттæ Категори:Лондоны чи райгуырдис, уыдон
Зæнгджын хъæдындз
Зæнгджын хъæдындз кæнæ праса (Allium porrum, Лук-порей) у дыууæазон кæрдæг зайæгой, хъæдындзы хуыз.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Хъацæнтæ (хæринаг)
Цюйфу
Цюйфу́ у сахар Китайы (провинци Шаньдун). Цюйфу у Конфуцийы райгуырæн бæстæ.
Категори:Китайы сахартæ
Фареры сакъадæхты номхыгъд
thumb|right|250px|Фареры сакъадæхтæ Фареры сакъадæхтæ (Oyggjar í Føroyum) сты 18 сакъадахы къорд Атлантикон фурды цæгаты. Уыдон сты:
thumb|right|250px|Фареры сакъадæхты регионтæ: {{legend|purple|[[Воар}}{{legend|#50C878|Стреймой}}{{legend|#FF4F00|Эстурой}}{{legend|#FFBF00|Норойар Norðoyar}}{{legend|violet|Сандой}}{{legend|turquoise|Суурой}}]]
Категори:Фареры сакъадæхтæ
Кеплеры закъæттæ
Кеплеры закъæттæ сты, Иоганн Кеплер кæй ссардта æмæ Хуры алыварс планетæты зилыны фæндæгтæ чи æвдисы, ахæм физикон æгъдæуттæ.
Фыццаг закъон: Алы планетæйæн дæр йæ орбитæ у, йæ фокусы Хур кæмæн ис, ахæм эллипс.
Дыккаг закъон: Хурæй планетæмæ раст хахх (радиус-вектор) куы акæнæм, уæд уый алы æмиас рæстæджыты дæргъы æрфысдзæн æмиас фæзуæттæ.
Æртыккаг закъон: планетæтæ Хуры алыварс цы рæстæджытæм æрзилынц, уыдон квадраттæ сæ кæрæдзиимæ сты ахæм ахасты, куыд сæ рæстæмбис дæрддзæджыты кубтæ.
Категори:Æрвон механикæ
Ковбой
200px|thumb|Актёр Уилл Роджерсы къам ковбойты уæлæдарæсы Ковбой (cowboy ома cow — хъуг æмæ boy — лæппу) — ацы номæй АИШ-ы Хъæддаг Ныгуылæны хуыдтой фосы хъомгæсты. Ковбойты дуг райдыдта 1865-æм азы, уæд бахъуыдис тæрын, чи схъæддаг ис, ахæм тынг стыр хæдзарвосы рæгъæуттæ Техасы территорийæ. Ацы дуг йæ кæронмæ æрцыдис-иу ссæдз азы фæстæ. Ковбойты æртыккаг хай уыдысты негртæ, кæдон хæдбар систы мидхæсты фæстæ, æртыккаг хай уыдысты мексикæгтæ, æртыккаг хай та Европæйæ ралидзджыты байзæддæгтæ.
Ковбойтæ скъæрдтой фос, хъахъхæдтой сæ, зæгъæм-иу сæ радардтой дард мидрайонтæй хæстæгдæр æфсæнвæндаджы станцæмæ. Талынгæй иу хъахъхæдтой лæууæны периметртыл æмæ иу кæрæдзиимæ бастдзинад дардтой куплетты фæрцы, афтæмæй райгуырдис ковбойаг зарæг, ковбойаг поэзи.
Развæдгæнджытæ æмæ ранчоты фæзынд Техасы
300px|left|thumb|Мексикаг фермертæ XIX-æм æнусы райдайæны Ковбойты развæдгæнджытæ уыдысты Иугонд Штатты цæрæг мексикæгтæ, уыдон дардтой фос Техасы æхсæрдæсæм æнусæй, испайнæгты æрбафтыды рæстæгæй. Фосы фылдæр хай уыдысты æрдæгхъæддаг лонгхорнтæ (афтæ хуыйнынц даргъ сыкъаты фæрцы), уыдон арæх бынтон сæрибарæй рабыр-бабыр кодтой æнæкæрон прериты. Техасы цæрджытæ цардысты ранчоты, уыцы царды системæ æппæтæй дæр баст уыдис фосимæ, æмæ уыцы экономикон системæйы цы æууæлтæ æмæ уавæртæ фæзындис, уыдон фæстæдæр рафæзмыдтой америкаг ногæрцæрджытæ. 200px|thumb|Техасаг Лонгхорн
Нудæсæм æнусы райдайæны Къæдзæхджын хæхтæй Миссурийы онг территоритæ уыдысты сæрибар хизыны зæххытæ. Фæстæдæр, мидхæст куы фæцис, уæд экономикон уавæр баивта, ацы территоритыл чысыл зæххы куыст кæнаг хæдзарæдтæ райдыдтой ивын фосы куыст кæныныл, æмæ стыр фосы рæгъæутты хицæуттæ сфæнд кодтой сæ фос цæгатырдæм тæрын. Уæд бахъуыдис бирæ бæхджын хъомгæстæ, цæмæй æрæмбырд кæной æрдæгхъæддаг фосы дзугтæ æмæ сæ дард фæндагыл атæрой, уæд фæзындис ковбойтæ.
Цæгатмæ фæндæгтæ
right|400px|thumb|Deep Spring College Ред-Риверæй хуссарырдæм штат Техасы лонгхорнтæ хæтыдысты æрдæгхъæддæгтæй. Уыцы рæттæй-иу сæ бахъуыд тæрын цæгатрыдæм Абилинмæ, Канзас. Ацы ран уыдис æфсæнвæндагы кæройнаг фадыг, уырдыгæй фос ласт цыдис Канзас-Ситимæ æмæ Чикагомæ.
1870-æм азы кæронмæ фосы транспортировкæйы маршруттæ афтæ ныддаргъ сты, æмæ иу фос рагацау æнæхъомылтæй райдыдтой тæрын сæрмагонд маршруттыл, цадæггай, цæмæй иу бынатмæ ныххæццæ уыдаиккой хъомылтæй æмæ хæрзхасттæй скæсæйнаг базартæм. Бынæттон фосы хицæуттæ бастдзинад дардтой цæгатаг фермертимæ дæр, кæдон сæхæдæг дарддой фос Колорадойы, Небраскæйы, Дакотæйы, Вайоминджы кæнæ Монтанæйы. Афтæмæй фæзыдис ног фосхасты системæ — уый бацахста раздæры ранчоты бынат. Ахæм сæрмагонд маршрутты сфæлдысты пионертæй иу Джесси Чизем, фыццæгтæй иу сарæзта ахæм маршруттæ Техасæй Канзасмæ. Бизнес уыдис æфтиагджын, фос иу æлхæдтой $ 5 æмæ иу Абилины онг сæ аргъ схызтис $ 40 онг.
Уæдмæ ковбойы фигурæ ныффидар ис, æмæ бацахста йæ бынат ацы экономикон æмахæстыты. Ковбойтæ æфсады функцитæ æххæст кодтой фермертæн, тардтой æмæ хызтой сын сæ фос æмæ йæ хъахъхъæдтой бандитты ныббырстæй. Ковбойы хъуыдис хорз зонын фосимæ архайын, бæхыл бадын æмæ йæм зилын, хæцæнгарзæй иттæг хорз пайда кæнын. Уымæй уæлдай ма хъуамæ уыдаид тынг фæразон. Уыимæ сæ куыстæн бирæ æфтиаг нæ истой, иу рейсæн $ 90 бæрц.
Гаккæвæрд
400px|left|thumb|Ковбойтæ гаккæвæрд кæнынц. 1888 Гом ранчоты системæ сабыргай парахат кæны ныгуылæны. Фæлæ тынг бирæ фермæтæ кæй фæзындис, уымæ гæсгæ фосы хицæутты бахъуыд искуыд хи фос хицæн кæнын æндæр фосæй. Афтæмæй фæзындис гаккæвæрды системæ — алы хицауæн дæр уыд сæрмагонд гакк — ацы символ ссис исбонады нысан. Йæ аивд кæнæ сыхалд нымад цыдис серьёзон фыдракæндыл.
Родты иу цалынмæ сæ сæ мад нæ ныууагъта уæдмæ фæхицæн кодтой иннæ фосæй æмæ-иу уæд æрцыдис родеойы рæстæг. Ковбойтæ иу дыгæйттæй-æртыгæйттæй райдыдтой тæрын родты къордтæ сæрмагонд бынатмæ, уыдис тымбылæхгæд. Родты-иу бахъуыд тæрын цалдæр боны, уымæн æмæ фосы дзугтæ кæрæдзийæ дзæвгар дард уыдысты.
Гаккæвæрд æххæст кодтой афтæ: роды-иу сбастой æмæ-иу æй иу фарсыл æрæппæрстой, хæцыдысты-иу йыл дыууæ адæймаджы, æртыккаг та-иу архайдта сырхзынг сæрмагонд гаккæй. Гаккæвæрды фæстæ-иу роды суагътой фæстæмæ йæ мадмæ.
Ацы реформæимæ фæзындис бирæ æнæразытæ, сбирæ сты абырджытæ, кæдон барæй хицæн кодтой родты, æвæрдтой сыл æндæр нысæнттæ, кæнæ та иу гаккгонд куы уыдысты уæд иу дзидза ауæй кодтой, цæрмттæ та иу бамбæхстой. Уыдоны ныхмæ фосдарджытæ æххуырстой куыд детективты автæ æндæр фыдгæнджыты дæр. Стигъджытæ официалон æгъдауæй тæрхонгонд нæ цыдысты, цы тæрхон иу сын рахастой æрцахсгæйæ уый иу уайтагд бынатыл æххæстгонд æрцыдис. Æнæхъæн хæстытæ-иу бацайдагъ сты зæхкусджыты æмæ ногæрцæуджыты æхсæн, афтæ штат Вайоминджы хицауады бахъуыдис бæхджын æфсад арвитын цæмæй тугныккалд бауыромой.
Цард балцыты рæстæг
right|400px|thumb|Ковбойтæ æдзæрæг рæтты, Томас Икинсы ныв
Æрвитæнтæ
Категори:АИШ-ы истори Категори:Хъæддаг Ныгуылæн
Владимир (сахар)
Владимир (Владимир) у сахар Уæрæсейы Владимиры облæсты. Цæрынц дзы 340,7 мин адæймаджы (2006).
Владимир у Уæрæсейы рагондæр сахартæй иу. 1157 азæй уыд Владимиры-Суздалы кънйазады сæйраг сахар. 1299 азæй уый уыдис митрополитты резиденци, уымæй Владимир баци уырыссаг кънйазæдты ахсджиагдæр сахартæй иу. XIV æнусы астæу кæддæры Владимиры дæлбар чысыл сахар Мæскуы стыхджын и, уыцы рæстæг Владимир æдых кæнын байдыдта.
1861 азы скуыста Владимир æмæ Мæскуыйы ’хсæн æфсæнвæндаг. 1866 азæй куыста донвæд.
Куыстуарзты хæдзар
Куыстуарзты хæдзар фæзындис Уæрæсейы XIX æнусы кæрон, куыд æххуысы формæ æнæиргъæвд цæрджыты социализацийæн — сæ куыстæн цын фыстой мызд, лæвæрдтой цын цæрæнуат æмæ хæринаг.
Кусыны хæдзæрттимæ иртасгæйæ, куыстуарзты хæдзæрттæ фыццаг рæстæджы ахæстæттæ нæ уыдысты. Адæм дзы цардысты æмæ куыстой сæрибарæй.
Куыстуарзты хæдзæрттæ Уæрæсейы уыдысты социалон амалхъомады фыццаг формæтæй иу æмæ уыдысты æнгом баст барон Отто Буксгевдены номимæ. Йæ фыццаг къахдзæфты йын æххуыс кодта княгиня Александра Иосифы чызг.
Елизаветæйы училищетæ
XIX æнусы фыццаг хайы куыстуарзты хæдзæртты ном хастой дыккæгæм къæпхæны сылгоймæгты ахуырдæттæ. Уым æнæ ’хца фидынæй цардысты æмæ ахуыр кодтой чызджытæ мæгуыр бинонтæй. Уырдæм ма истой асджын сылгоймæгты дæр.
1847-æм азы цы куыстуырзты хæдзæрттæ уыд Мæскуыйы, Бетъырбухы, Симбирскы уыдоны нæммтæ раивтой Елизаветæйы училищæты императоры ус Елизаветæ Алексейы чызджы номæй. Уый цын æххуыс кодта æмæ цын ныууагъта егъау æхцайы фæрæзтæ, æрдæг милуан сомы. Ахæм ахуырдон куыста Калугæйы дæр.
Истори
1821-æм азы Рязаны фæзындис ног хуызы куыстуарзты хæдзар. Уый баиу кодта райдайæн скъола æдзухъом сывæллæттæн, богодельни зæронд æмæ рынчын адæмæн æмæ куысты хæдзар.
1864-æм азы Бетъырбухы Благовещенсчы аргъуаны сфæнд кодтой саразын «куыстуарзты хæдзар» кусæн хæдзары формæйы, фæлæ уыцы фæлварæнæй æнтыстджынæй ницы рауад.
1865-æм азы бындур æвæрд уыд «Куыстуырзты разæнгард кæныны æхсæнад». Йæ сæргълæууæг сси Александрæ Стрекалова. Фæстæдæр «Куыстуырзты разæнгард кæныны æхсæнад» раиртæстой Уæрæсейы фыццаг раст кæныны æмæ хъомылады сывæллæты аздон, йæ директор сси Николай Рукавишников.
1882-æм азы кæфты мæйы 10 бон Андрейы номыл аргъуаны сауджын фыд Иоанн æмæ лютерайнаг барон Отто Буксгевден байгом кодтой куыстуарзты хæдзар Кронштадты, каецы сси ахæм уагдонты хуыздæр дæнц Уæрæсейы. Уый фæстæ паддзахы парахат кæнын райдыдтой куыстуарзты хæдзæртæ.