cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Киреев, Феликс Сергейы фырт
Бахъахъхъæдта кандидатон диссертаци теркаг хъазахъхъæгты тыххæй. Бацæттæ кодта æртæ зонадон-популярон чиныджы: «Участие терских, кубанских и уральских казаков в наступлении 1916 года» (иннæ автортимæ), «По улицам Владикавказа» æмæ «Герои и подвиги». Æххуыс кæны «Зæронд Дзæуджыхъæу» (Старый Владикавказ), зæгъгæ, уыцы интернет-проектæн.
2017-æм азы хорзæхджынгонд æрцыдис «Ирыстоны кадæн» майданæй.
Тебриз
Тебри́з кæнæ Тавриз ( — Tabriz, Təbriz) у сахар Ираны цæгат-хурыскæсæны. Цæрынц дзы 1 398 060 адæймаджы. У Ираны провинци Скæсæн Азербайджаны административон центр. Цæры дзы иу милуан адæймагæй фылдæр. Цæрджыты фылдæр хай сты азербайджайнæгтæ. Цæрынц ма дзы персайнæгтæ, курдæгтæ æмæ æндæр адæмыхæттытæ. Сахайрæгтæ дзурынц куыд азербайджайнагау, афтæ персайнагау дæр.
Тебризы сæйрагдæр фенддæгтæй иу у Æрвцъæх мæзджыт.
5 декабры
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
405-æм аз
Амардысты
Категори:405
Къудухты Бесик
Къудухты Серодины (Нодары) фырт Бесик (райгуырдис 1986-æм азы 15 августы Уæллаг Цхилоны — амардис 2013-æм азы 29 декабры Армавиры цур) уыдис Уæрæсейы хъæбысæйхæцæг (55 кг онг уæз), дунейы чемпион (2007, 2009, 2010), 2008-æм азы Олимпиаг хъæзтыты бронзæйы призёр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Уæрæсейы спорты сгуыхт мастертæ Категори:Уæрæсейы хъæбысæйхæцджытæ Категори:Цхилоны чи райгуырдис, уыдон Бесик Категори:Ирон хъæбысæйхæцджытæ
Къудухтæ
Къудухтæ (Кудуховы, კუდუხაშვილი) сты ирон мыггаг.
Литературæ
*
Нымæц
Нымæц, дыгур. нимæдзæ у математикæйы бындурон объект нымайынæн æмæ барынæн. Математикæйы нымæц сбæрæг ис рагæй æмæ йæ бæрæггæнæн уæрæхдæр кодта. Ныры бæрæггæнæнмæ гæсгæ нымæцтæ вæййынц натуралон, æгас (æнæхъæн), лыстон (рационалон), бæлвырд æмæ комплексон.
Ныры онг сæвзæрдис цалдæр нымæцфыссæн системæйы: дæсон, ромаг æмæ æнд. Фæлæ цæ æппæты тынгдæр архайынц дæсонæй.
Натуралон нымæцтæ
Æппæты арæхдæр нымæцтæ сты нымайыны нымæцтæ: иу, дыууæ, æртæ... Уыдон хонынц натуралон нымæцтæ. Раздæр натуралон нымæцты райдиан уыдис иу, фæлæ 19-æм æнусы иуæй иу математиктæ байдыттой нуль дæр хæссын уыцы æмбырдмæ. Ныр дæр математикæйы кæронмæ дзырд не сты хауы нуль натуралонты æмбырдмæ, æви нæ.
Математикæйы натуралон нымæцты нысан у N кæнæ \mathbb{N}.
Дæсон нымæцон системæйы натуралон нымæцтæ фыст цæуынц дæс цифрæйæ: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 æмæ 9. Ацы системæйы цифрæтæ нысан кæнынц цал хатт хауы цыдæр бæрц нымæцмæ. Алы цифрæ дæр æфтауы йæхи бæрц. Æппæты рахисдæр æфтауы иутæ, иннæтæ та куыд галиудæр, афтæ дæс хатт фылдæр.
Натуралон нымæцтæ сты æххæст æфтауын æмæ хатткæнынмæ гæсгæ. Уый нысан кæны æмæ цы фæнды дыууæ натуралон нымæцы суммæ дæр у натуралон.
Æгас нымæцтæ
Æгас нымæцтæ арæзт сты натуралон нымæцтæ (æд нуль) сæ негативтимæ (нулы æддæмæ) иу кæнынæй. Натуралон нымæцы негатив у ахæм нымæц, кæцы уыцы натуралон нымæцмæ бафтаугæйæ дæдды нуль. Уыдон фыст кæнынц натуралон нымæцмæ минус бафысгæйæ. Зæгъæм авды негатив фыст кæны афтæ: -7. Æгас нымæцты æмбырды нысан у Z (йæ æндæр фыссæн у \mathbb{Z}). Дамгъæ Z æвзæрст æрцыд немыцаг æвзагæй, кæм æгас у Zahl.
Æгас нымæцтæ сты æххæст бафтауын, раппарын æмæ хатт кæнынмæ гæсгæ. Уый у умæн, æмæ цыфæнды дыууæ æгас нымæцæн сæ суммæ, сæ уæлдай æмæ сæ бæрон дæр сты æгас нымæцтæ.
Рационалон нымæцтæ
Рационалон нымæцтæ сты ахæм нымæцтæ, кæдон гæнæн ис сæвæрын лыст хуызы, кæм нымæцæг у æгас нымæц æмæ нысанæг та позитивон натуралон. Лыст фыст цæуы дыууæ нымæцæй: нымæцæг æмæ нысанæг. Се хсæн æвæрд цæуы хахх. Зæгъæм лыст (æндæр фыссынæй ). Уым m у нымæцæг æмæ нысан кæны ахæм хæйтты нымæц, кæдон n (нысанæг) хатт дæттынц иу æнæхъæн цыдæр.
Дыууæ хицæн лысты гæнæн ис дарой иу рационалон нымæц. Зæгъæм æмæ  иу сты.
Рационалон нымæцты æмбырдмæ хауынц æгас нымæцтæ дæр. Уый у умæн æмæ цы фæнды æгас нымæц дæр ис гæнæн ныффыссын лысты хуызы. Зæгъæм лысты нымæцон у æгас нымæц x æмæ нысанæг та 1, уæд дзы фæстæмæ уайы æгас нымæц x. Рационалонты æмбырды нысан у Q (æндæр фыссыны \mathbb{Q}).
Бæлвырд нымæцтæ
Бæлвырд (æцæг) нымæцтæм хауынц ахæм нымæцтæ, кæдонæй ис гæнæн исты сбарын. Бæлвырд нымæцтæ фылдæр фыст цæуынц дæсон системæйы, кæм дæсон хицæнгæнæн æвæрд цæуы ахæм цифрæйы фæстæ, кæцы нымæцмæ æфтауы иутæ. Хицæнгæнæнæй рахисдæр цы цифрæтæ лæууынц, уыдон та нымæцмæ æфтауынц галиуæрдыгæй цы цифрæ ис, уый цы бæрц æвтауы нымæцмæ, уымæй дæс хатт цъусдæр. Уымæ гæсгæ нысан кæны 1 сæдæ, 2 дæсы, æртæ иуы, цыппар дæсæм хайы, 5 сæдæйæм хайы æмæ æхсæз минæм хайы иу суммæйы.
Алы рационалон нымæц дæр у бæлвырд нымæц. Фæлæ алы бæлвырд нымæц рационалонтæм нæ хауы. Кæд бæлвырд нымæц нæй гæнæн сæвæрын лыст хуызы, уæд уыцы нымæц хонынц иррационалон.
Æгас нымæцты нысан у R (йæ æндæр фыссæн у \mathbb{R}).
Комплексон нымæцтæ
Комплексон нымæцтæ сты бæлвырд нымæцты уæрæхгонд. Цыфæнды комплексон нымæц дæр ис гæнæн сæвæрын ахæм хуызы: \,a + b i. Уым a æмæ b сты бæлвырд нымæцтæ, i та квадратон уидаг -1-æй. \,a хонынц æцæг хай, \,b хонынц мæнг хай æмæ квадратон уидаг -1-æй та мæнг иуæг. Комплексон нымæцты æмбырды нысан у C, кæнæ æндæр фыссынæй \mathbb{C}.
Кæд комплексон нымæцы æцæг хай у 0, уæд уыцы нымæц хонынц мæнг нымæц. Кæд та йæ мæнг хай у 0, уæд уыцы нымæц у бæлвырд нымæц.
Æддаг æрмæг
* Нымæцтæ
Гуыцмæзтæ
Гуыцмæзтæ (Гучмазовы, გუჩმაზაშვილი ) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Сен-Пьер æмæ Микелон
Сен-Пьер æмæ Микелон (Saint-Pierre-et-Miquelon) у Францы фæсденджызон æмбалад Атлантикон океаны.
*
1328-æм аз
Амардысты
Категори:1328
Гюнтекин, Решад Нури
Решад Нури Гюнтекин (Reşat Nuri Güntekin) (1889-æм азы 25 ноябры, Стамбул — 1956-æм азы 13 декабры, Лондон)  — туркаг фыссæг, романист æмæ драматург.
Салыгæрдæн
Салыгæрдæн (Салугардан) уыдис хъæу Алагирмæ хæстæг, абон у сахары район. Бындурæвæрд æрцыдис 1824-æм азы.
Гюнтекин, Решад Нури
Йæ фыццаг уацау «Зæронд æмбал» рацыдис 1917-æм азы. Дарддæр цæуынц «Хæлддзæгты дидинæг» (1918-æм аз), «Нæзыцъиу — зараг цъиу» (1922-æм аз), пьесæтæ «Æцæг хъайтар» (1918-æм аз), «Хъама» (1918-æм аз), «Дуры къæртт» (1926-æм аз) æмæ  а.д.
Салыгæрдæн
Салыгæрдæнæй Црауы доны ’рдæм адæм лидзын райдыдтой фæстæдæр, уыдысты рæстæгмæ цæрджытыл нымад, хуыдтой сæ Хърупс.
Гюнтекин, Решад Нури
Йæ романты æмæ радзырдты Гюнтекин туркаг литературæйы фыццæгтæй иуæй равдыста реалгондæй æмæ алывæрсыгæй Анатоли, Турчы провинциалон сахартæ, æмæ гæвзыкк туркаг хъæу. Дæнцæгæн ис æрхæссæн йæ роман «Нæзыцъиу — зараг цъиу» (Çalıkuşu), æвдисы æрыгон туркаг чызджы-ахуыргæнæджы хъысмæт Анатолийы; ацы чиныгмæ гæсгæ 1966-æм азы ист æрцыдис киноныв, стæй йæ 1986-æм азы рацарæзтой телесериалы хуызы, Феридейы роль дзы æнтыстджынæй ахъазыд туркаг актрисæ Айдан Шенер. Гюнтекины радзырды ис деталон æмæ дырыс стиль, реалистон фæлгъуызимæ. Йæ иннæ зынгæ романтæ — «Цъæх æхсæв» (Yeşil Gece) æмæ «Сыфтæрызгъæлæн» (Yarpak Dökümü).
Салыгæрдæн
Литературæ
Категори:Алагир Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Гюнтекин, Решад Нури
Гæнтекин агайы бинонты цыргъ проблемæтæ, удгоймаджы æмæ æхсæнады æмахастытæ, æргом кæны дины кусджыты хъуыддæгтæ. Йæ роман «Цъæх æхсæв»-ы равдыста туркаг адæмы национ-сæрибаргæнæн тох. Гюнтекины цавæрдæр фæлдисондтæ фыст сты сентиментализмы улæфты æндæвдадмæ гæсгæ.
Цардафыст
Йæ фыд уыдис æфсады майор. Решад Нури цыдис райдайæн скъоламæ Чанаккалейы, Чанккалейы астæуккаг скъоламæ æмæ скъола Freres-мæ Измиры. Фæцис Стамбулы университеты литературæйы факультет 1912-æм азы. Куыста куыд ахуыргæнæг æмæ сæргълæууæг астæуккаг скъолаты Бурсæйы æмæ Стамбулы, уыйфæстæ куыд инспектор Национ Ахуырады  Министрады (1931). Дарддæр 1933-æм аз æмæ 1943-æм азы астæу уыди Чаккалейы минæвар Турчы парламенты, стæй хистæр инспектор Национ Ахуырады Министрады (1947) æмæ культурæйы хабæртты фæдыл атташе Парижы (1950). Уыдис ма Турчы минæвар ЮНЕСКО-йы.
Пенсимæ рацыды фæстæ куыста Стамбулы муниципалон театрты литературон правленийы. Амардис Лондоны, куы ацыдис уырдæм рæуджыты ракæй дзæбæх кæнынмæ. Ныгæд æрцыдис уæлмæрдты Yarpak Dökümü Стамбулы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Турчы фысджытæ Категори:Туркаг фысджытæ Категори:Стамбулы чи райгуырдис, уыдон Категори:Лондоны чи амардис, уыдон Категори:Фысджытæ алфавитмæ гæсгæ
Орлеан
Орлеа́н (Orléans) у Францы сахар æмæ коммунæ, Луарейы департаменты æмæ Центр — Луарæйы тæрфы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Францы сахартæ
Дзаттиатæ
Дзаттиатæ кæнæ Дзадтиатæ (Джатиевы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Майкъоп
Майкъоп (адыгъейаг æвзагыл Мыекъуапэ) у Уæрæсейы сахар, Адыгейы сæйраг сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Адыгейы сахартæ
408-æм аз
Амардысты
Категори:408
Нартыхътæ
Нартыхътæ (Нартикоевы, Нартикошвили) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
409-æм аз
Амардысты
Категори:409
1329-æм аз
Амардысты
Категори:1329
Бийск
Бийск (Бийск) у сахар Уæрæсейы Алтайы крайы. Цæрынц дзы 198,4 мин адæймаджы (2021).
Бийск сси Уæрæсейы фыццаг зонады сахартæй иу.
Фиппаинæгтæ
Категори:Алтайы крайы сахартæ
Люблянæ
Любля́нæ (Ljubljana, Laibach, Lubiana) у Словенийы сæйраг сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Словенийы сахартæ
Тибсыли
Цардысты дзы Гаджитæ, Цъебатæ, Беритæ.
Литературæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Шанхай
Шанхай у Китайы стырдæр сахар, Янцзыйы дельтæйы. Уый у паддзахады æхсызгон финансон æмæ культурон центр æмæ дунейы стырдæр порт.
Фиппаинæгтæ
*
Дзæгъойтæ
Дзæгъойтæ кæнæ Зæгъойтæ (Дзагоевы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Уырымтæ
Уырымтæ (Урумовы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Турку
Ту́рку (Turku, Åbo) у сахар Финляндийы хуссар-ныгуылæны.
1812-æм азы онг Турку уыдис Финляндийы Стыр Кънйазады сæйраг сахар. Ныр дæр у Финляндийы æртæ стырдæр æмæ ахсджиагдæр сахарæй иу (æндæр дыууæ сты Хельсинки æмæ Тампере).
Фиппаинæгтæ
Категори:Финляндийы сахартæ Категори:Балты денджызы порттæ
410-æм аз
Амардысты
Категори:410
Жестты æвзаг
Ženklų kalba
411-æм аз
Амардысты
Категори:411
Никарагуæйы жестты æвзаг
Nicaraguaanse gebarentaal Língua de Sinais Nicaraguense
Монпелье
Фиппаинæгтæ
Категори:Францы сахартæ
Эль-Кувейт
Эль-Куве́йт кæнæ Кувейт (الكويت) у Кувейты сæйраг сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Кувейты сахартæ
Котлафьёрур
Котлафьёрур (Kollafjørður, []; Kollefjord) у Фареры сакъадæхты хъæу Стреймойы сакъадахыл. Цæрджыты нымæц: 822 адæймаджы (2005).
Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
1330-æм аз
Амардысты
Категори:1330
412-æм аз
Амардысты
Категори:412
Сен-Пьер (Сен-Пьер æмæ Микелон)
Сен-Пьер (Saint-Pierre) у Сен-Пьер æмæ Микелоны административон центр.
thumb|right|300px|Сен-Пьер
Фиппаинæгтæ
Категори:Францы сахартæ Категори:Сен-Пьер æмæ Микелон
413-æм аз
Амардысты
Категори:413
Саке
thumb|250px|Саке Саке (япойнагау 酒) у алкоголон нозт, скæсайнаг бæстæты популярон чи у. Сакейы уагъд у бæгæныйы уадзыны хуызæн, кæнынц æй фых пырындзæй.
Саке цæмæй карздæр уа, уымæн дзы бакæнынц водкæ.
Категори:Карз нозтытæ
Ныгуылæн Финлянди
Губернæйы сконды ис ахæм провинцитæ:
Æддаг æрмæг
Категори:Финляндийы губернæтæ
Æфсæйнаг
thumb|right|250px|Æфсæйнаг Æфсæйнаг кæнæ æфсæн (Ferrum — «Fe») у химион элемент, æвзистхуыз згъæр.
Категори:Химион элементтæ Категори:Згъæртæ
Австри-Венгри
Австри-Венгри (Österreich-Ungarn) уыд европæйаг паддзахад (1867—1918). Йæ сæйраг сахар уыд Венæ; йæ официалон æвзæгтæ та — венгриаг æмæ немыцаг. Уыд Фыццаг дунеон хæсты инициатор. 1918-æм азы импери адих ис дыууæ паддзахадыл: Австри æмæ Венгри.
Категори: Историон бæстæтæ Категори: Европæйы истори Категори: Австрийы истори Категори: Венгрийы истори
414-æм аз
Амардысты
Категори:414
Дудайтæ
Дудайтæ (Дудаевы, დუდაშვილი) сты ирон мыггаг.
Истори
Дудайты мыггаг равзæрд Дудиаты мыггагæй. Дыууæ мыггагæй бирæтæ ацы хъуыдыйыл разы не ’сты. Фæлæ ма абон дæр Дудайтæй чындзы чи ацæуы, уымæ фæдзурынц Дудаон нæ, фæлæ Дудиан. Уый та ууыл дзурæг у, æмæ сæ фыццаг мыггаг Дудиатæ кæй уыд. Дудиатæ цардысты Уæлладжыры комы. Иуахæмы Дудиатæй дыууæ æфсымæрæн сæ хойы аскъæфтой Хъарадзаутæй чидæртæ. Æфсымæртæ æскъæфджыты асырдтой, амардтой скъæфæджы æмæ сæ хойы ракодтой. Кæй фæтуджджын сты, уый тыххæй алыгъдысты Хуссар Ирмæ, æрцардысты Урстуалты, фæлæ уым дæр тарстысты сæ туджджынтæй, æввахс сæм кæй уыдысты, уый тыххæй æмæ алыгъдысты Гыццыл Леуахийы коммæ, æрбынат кодтой Цъипоры хъæуы. Ацы хъæуы цардысты Туатæ. Ам сын хизæнуæттæ кæй нæ фаг кодта, уый тыххæй алыгъдысты Мерийы хохы хуссар фарсмæ. Куыд фылдæр кодтой, афтæ лыгъдысты Медзыдайы комы æндæр æмæ æндæр хъæутæм: Махис, Бихъар, Саукъодахджын, Гомтæ æмæ а.д.
Дудайтæ ма цæрынц Цхинвалмæ æввахс хъæу Дменисы дæр. 1920 азы гуырдзиаг меньшевикты Хуссар Ирмæ æрбабырсты рæстæджы Махисы Дудайтæй бирæтæ алыгъдысты Цæгат Ирмæ. 1952-æм азы та æрцæрын кодтой раздæр мæхъæл кæм цардысты, уырдæм. Ам цардысты къухæй дæснытæ Дудайты Чъебо, Зено, Цикъуын. Уыдон арæзтой дурæй цыртытæ, хъæдæрмæгæй та — алыхуызон мигæнæнтæ. Дудайтæн æрвадæлтæ ис Кæсæджы, зонынц, сæ фыдæлтæ ирæттæ кæй уыдысты, уый. Дудайтæ ис Цæцæн æмæ Мæхъхъæлы дæр.
Дудайтæ, Дудиатæ æмæ Хохатæ нымад сты хæрз æрвадæлтыл, се ’хсæн чызг куырд нæ цæуы.
Литературæ
*
Æвзаджы хъахъхъæды къæпхæнтæ
ЮНЕСКО æвзæгтæ дих кæны фараст критеримæ гæсгæ. Уыдонæй ахсджиагдæртæ сты:
Дарддæр æвзаг дих чындæуы æхсæз къордыл:
1. «Æвзаг фесæфти» (extinct; вымершие языки). Ацы къордмæ хаст цæуы, иу дзурæг дæр кæуыл нæй, ахæм æвзæгтæ; зæгъæм, полабаг, хуссар манси, убыхаг, словинаг, пруссаг, готаг, далмациаг, керекаг.
Ацы къорды æвзæгтæ нæй хæццæгæнæн рагон мард æвзæгтимæ. Рагон мард æвзæгтыл нымад сты ахæмтæ:
2. «Æвзаг ис критикон уавæры» (nearly extinct; почти вымершие, на грани вымирания) — ахæмтыл дзурынц æрмæст цалдæр дæс адæймаджы (иуæй-иутыл та цалдæр сæдæйы), фæлæ се ’ппæт сты ацæргæ адæймæгтæ. Сæ амæлæт нысан кæндзæн æвзаджы сæфт. Дæнцæгтæ: водаг (уырыс. водский), орокаг, маньчжураг.
3. «Æвзаг бахаудис тынг тæссаг уавæры» (seriously endangered; исчезающие языки) — дзурджыты нымæц у цалдæр сæдæйæ цалдæр дæс мины онг, фæлæ сыл, зæгъæн ис, æмæ сывæллон дзурджытæ нæй, кæнæ уыдоны нымæц у хæрз чысыл. Дæнцæгтæ: ижораг, вепсаг, нивхаг, бретойнаг, идиш, кашубаг.
4. «Сæфынæй йын тас у» (endangered; неблагополучные языки) — кæстæр фæлтæры иу хай дзурынц уыцы æвзагыл, фæлæ сæ нымæц кæны къаддæрæй-къаддæр. Ахæм æвзæгтыл дзурджыты нымæц вæййы æндæр æмæ æндæр: кæм цалдæр мины, кæм милуан æмæ фылдæр. Дæнцæгтæ: абазаг, неннаг, карелаг, коми, ирландиаг.
5. «Тæссаг уавæры ис» (potentially endangered; нестабильные языки) — ахæм æвзæгтæй пайда кæнынц куыд хистæр, афтæ кæстæр фæлтæр дæр, фæлæ йын нæй официалон кæнæ æндæр статус, стæй йын нæй бæрзонд престиж, кæнæ йыл чи дзуры, уыцы адæмы территори хæрз чысыл у (цалдæр хъæуы), æмæ исты бæллæхы фыдæй (хохæй зæйласт, донивылд, хæст), гæнæн ис, æмæ фесæфа. Дæнцæгтæ: ирон, цæцæйнаг, чукотаг æвзæгтæ.
6. «Тас ын ницæмæй у» (not endangered; благополучные языки) — уырыссаг, китайаг, францаг, немыцаг, испайнаг æмæ æндæртæ.
Кæй зæгъын æй хъæуы, æвзагыл дзурджыты абсолютон нымæц уыйбæрц ахсджиаг нæу: гинухаг æвзагыл дзуры 548 адæймаджы, фæлæ уый хаст æрцыдис 5-æм къордмæ, идишыл та Уæрæсейы дзурынц 30 мин адæймаджы, фæлæ уый нымад у, тынг тæссаг уавæры чи ис, уыцы æвзагыл (3-æм къорд). Бирæ ахсджиагдæр у, фæлтæрæй фæлтæрмæ куыд лæвæрд цæуы, уый.
Æвзаджы цардхъомæн аргъ кæнгæйæ, нымадæуы, паддзахад æмæ йæм æхсæнад йæхæдæг цы цæстæй кæсынц, уый дæр. Паддзахад ын кæнæ æххуыс кæны, кæнæ йæ рохуаты ныууадзы; йæ ахуыр кæнынæн ахъаз у кæнæ та нæу; йæ бон у, æмæ йæ ассимиляцийы ’рдæм здаха, тыхмийы фæрцы архайа уыцы хъуыддагыл, йе та чысыл адæмты æвзæгтæй пайда кæнын æппындæр ма уадза.
Кæс ноджы
Категори:Социолингвистикæ
Мудзух
Мудзух кæнæ Мудзых, Мундзух (მუჯუხი) у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
1331-æм аз
Амардысты
Категори:1331
Къала
Категори:Химион элементтæ Категори:Згъæртæ
416-æм аз
Амардысты
Категори:416
415-æм аз
Амардысты
Категори:415
Биарриц
Биарриц (Biarritz, Biarritz кæнæ Miarritze) у сахар Францы хуссар-ныгуылæны.
Фиппаинæгтæ
Категори:Францы сахартæ
Беджызатæ
Беджызатæ кæнæ Беджызтæ (Бегизовы, ბეგიზაშვილი) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Нумеа
Нуме́а (Nouméa) у Ног Каледонийы сæйраг сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ног Каледони Категори:Океанийы сæйраг сахартæ
Херемæ
Херемæ (бердзенаг дзырдæй «арм») у хицæн нысаниуæг кæмæн нæй, къухамындтыты æвзаджы ахæм чысылдæр элемент (фонемæйы хуызæн). Уыцы элементты ’хсæн канд къухамындтытæ (жесттæ) не сты, фæлæ цæсгомы æнгас дæр и.
Категори:Æвзагзонынад
Саксони-Анхальт
Саксони-Анхальт (Sachsen-Anhalt) у Германы зæхх. Йæ сæйраг сахар у Магдебург.
Фиппаинæгтæ
*
Беккуызартæ
Беккуызартæ (Бекузаровы) сты ирон мыггаг.
Æрвитæнтæ
*
417-æм аз
Амардысты
Категори:417
418-æм аз
Амардысты
Категори:418
Шеварднадзе, Эдуард Амвросийы фырт
Эдуард Амвросийы фырт Шеварднадзе (ედუარდ ამბროსის ძე შევარდნაძე) у Советон Цæдисы æмæ Гуырдзыстоны зындгонд политик. Уый райгуырдис 1928-æм азы 25 январы гуырдзиаг хъæу Маматийы.
1959-æм азы каст фæци Кутаисы А. Цулукидзейы номыл педагогон институт. Уый фæстæ куыста Фæскомцæдисы, стæй СЦКП-йы. 1972—1985 уыд Гуырдзыстоны Компартийы Централон Комитеты фыццаг нымæрдар, уыцы бынаты баивта, коррупцийæ кæй фæзылын кодтой, уыцы Мжаванадзе Василы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуырдзыстоны политиктæ Категори:Советон Цæдисы политиктæ Категори:Гуырдзыстоны президенттæ Категори:Ланчхуты муниципалитеты чи райгуырдис, уыдон Категори:XX æнусы политиктæ Категори:XXI æнусы политиктæ
Стыр Новгород
Стыр Но́вгород у сахар Уæрæсейы, Новгороды облæсты административон центр (1944 азæй). Лæууы цæугæдон Волховы былтыл. Сахары цæрынц 216,7 мин адæймаджы (2007).
Астæузаман Стыр Новгород уыд уырыссаг паддзахады фыццаг сæйраг сахар, стæй Киевы фæстæ дыккаг ахджиагдæр сахар, Новгороды зæххы (уыимæ Новгороды республикæйы) сæйраг сахар, фæстæдæр сси Мæскуыйы кънйазады дæлбар (1478).
1611—1617 азты сахар уыд Швецийы оккупацийы. Швед æй бынтон мæгуырмæ æртæрдтой, сæ оккупаци кæрон сахары цæрджытæй цалдæр сæдæйы фылдæр нæ баззад. Дыккаг оккупаци уыди Фыдыбæстæйы Стыр хæсты заман — 1941 азы 15 августæй 1944 азы 20 январмæ, сахарыл уæд стыр зиан æрцыд æмæ йæ ногæй рацарæзтой.
1332-æм аз
Амардысты
Категори:1332
Сæргæхц
thumb|[[Тиранозавры сæргæхц]] Сæргæхц (сæрыкъуыдыр дæр) у, цæрæгойы цæсгом чи хæссы æмæ сæрымагъз чи хъахъхъæны, ахæм стджыты структурæ. Адæймаджы сæргæхцы ис 28 стæджы.
Хойвуйк
Фиппаинæгтæ
Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
Белфаст
Бе́лфаст (Belfast, Béal Feirste, ) у Цæгат Ирландийы сæйраг сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Ирландийы сахартæ
419-æм аз
Амардысты
Категори:419
420-æм аз
Амардысты
Категори:420
Мегион
Мегион у Уæрæсейы сахар, Нижневартовскмæ ’ввæхс.
1961-æм азы фæстæ ам амал кæнынц нефт.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ханты-Мансийы автономон зылды сахартæ
Махачкала
Махачкала́ (МахIачхъала, Магьачкъала, Мягьячгъала,, Магьачкъала, МахІачкъала, Анжи, Mahaçqala) у Уæрæсейы сахар, Дагъистаны сæйраг сахар, лæууы Къаспы денджызы былгæрон.
Истори
1894–1896 азты арæзт æрцыд æфсæнвæндаг Дзæуджыхъæуæй Бакумæ, уымæй Махачкала дæр рæзын байдыдта, фæфылдæр йæ порты куыст.
Палау
Республикæ Палау (Beluu er a Belau) у паддзахад Сабыр океаны.
Махачкала
Истори
Нырыккон ном та сахарæн радтой дагъистайнаг хъæбатыр Махачы номыл.
Палау
*
Махачкала
Фиппаинæгтæ
* Категори:Дагъистаны сахартæ Категори:Уæрæсейы порттæ
Летиси
Летиси (Leticia) у сахар Колумбийы хуссары. Департамент Амасонасы сæйраг сахар. У порт цæугæдон Амазонкæйы былыл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Колумбийы сахартæ
Харбал
Харбал (ხარბალი) у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы.
Зæронд Оскол
Зæронд Оско́л (Старый Оскол) у сахар Белгороды облæсты. Цæрынц дзы 217,4 мин адæймаджы (2005).
Фиппаинæгтæ
Категори:Белгороды облæсты сахартæ
Магдебург
Магдебург (Magdeburg) у сахар Германы, Саксони-Анхальты сæйраг сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Саксони-Анхальты сахартæ
Мæхæмæттæ
Мæхæмæттæ кæнæ Хористæ (Магометовы) сты ирон мыггаг.
421-æм аз
Амардысты
Категори:421
Баскатæ
Баскатæ (Баскаевы) сты ирон мыггаг.
Равзæрд
Баскъатæ Ос-Бæгъатыры фырт Сидамонæй равзæрдысты. Сæ фыдæлтæ мыггаджы равзæрд хæссынц XVII æнусмæ. Уыцы заманы, зæгъ, 1680 азы, Æрыдоны галиу фарс Мызуры сæрмæ Ксурты æрцард Баскъаты фыдæл Елбыздыхъо. Уæлладжыры коммæ уый æрбалыгъд Куырттаты комæй, йæ туджджынтæй ралыгъд. Ксурты йын райгуырд фырт — Баскъа, Баскайæн та фырт — Ело. Елойы фырт Быда XVIII æнусы æнæхъæн Мызуры æхсæнады нымад уыд кадджын адæймагыл. Быдайæн уыд цыппар фырты: Цырынга, Бон, Дежи æмæ Тунза. Уыдонæн дæр фæзынд цæуæт æмæ цæуæты цæуæт. Æрæджыйы онг дæр ма Баскаты хистæр фæлтæр ацы цыппар æфсымæрыл дих кодта. Рæстæг цыд, цард сын нал фаг кодта, зæхцух уыдысты æмæ фæлыгъдысты æндæр рæттæм: Æрыдонмæ, Сындзыхъæумæ, Ставддуртæм, Цраумæ, Салугæрдæнмæ, Лабæмæ.
Абон Баскаты мыггаг нымад у Цæгат Ирыстон-Аланийы стырдæр мыггæгтæй иуыл. Ам сты 195 хæдзары бæрц, Лабæ æмæ æндæр рæтты та — 130 хæдзары. XVII æнусæй абоны онг раивтой æртындæс фæлтæры. Кæд æндæр æмæ æндæр рæттæм фæлыгъдысты, уæддæр сæ райгуырæн къуым нæ рох кæнынц.
Зындгонд адæм
Бирæ номдзыд лæгтæ уыд мыггаджы. Быда XVIII æнусы, Бати æмæ Тата та XIX æнусы — бирæ туджджынты бафидауын кодтой. Æнæхъæн Ирыстон зыдтой Баскаты Какийы фырт Бабуцы, 1930–1940 азты цард Мæскуыйы æмæ тынг бирæ æххуыс кодта рæзгæ фæсивæдæн уæлдæр ахуыргæнæндæттæм бацæуынæн.
Æддаг æрмæг
*
Цыбыртæ
Цыбыртæ (Цибировы, Чибировы, ჩიბირაშვილი) сты ирон мыггаг.
Истори
Сæ рагфыдæлтæ цардысты Уæлладжыры Луары хъæуы. Незаманты сæ иу хай балыгъд Захъхъамæ æмæ æрцард Абайтыхъæуы, иннæ афтыд Чеселтгоммæ. Цыбыртæ апырх сты Хуссар Иры. Цыбыртæ, Тыбылтæ, Голотæ сты æрвадæлтæ.
Ясберень
Ясберень (Jászberény) у Венгрийы сахар æмæ Яс-Надькун-Сольночы административон центр.
Истори
Ясберень уыд ясты сæйраг сахар.
Категори:Венгрийы сахартæ
422-æм аз
Амардысты
Категори:422
Батум
Бату́м (ბათუმი) у сахар Гуырдзыстоны хуссар-ныгуылæны, автономон республикæ Ачъары сæйраг сахар. Уый у Сау денджызы порт.
Фиппаинæгтæ
*
1334-æм аз
Амардысты
Категори:1334
423-æм аз
Амардысты
Категори:423
Хъумбала
Хъумбала кæнæ дзыккайы сыф, сыгъды сыф , сыгъдысыф (Tussilago, мать-и-мачеха) у, астрæты мыггагмæ чи хауы, ахæм бирæазон халхуыз зайæгой. Иунæг хуыз у хуымæтæджы хъумбала (Tussilago farfara).
Хъуды ком
Хъуды ком (Гудское ущелье кæнæ Кудское ущелье) у, бирæ ирæттæ кæм цардис, уыцы ком Гуырдзыстоны цæгаты.
Хъуды комы хъæутæ (сæ фылдæр федзæрæг сты):
Хъуды мыггæгтæ
Хъуды комы цардысты Гæдиатæ, Дзанайтæ, Дзестелтæ, Рубайтæ, Самтæ, Такъæтæ, Тогъуызатæ, Цгъойтæ æмæ æндæртæ.
Фиппаинæгтæ
*
Тираннозавр
thumb|300px|Тираннозавры [[сæргæхц]] Тиранноза́вр (Tyrannosaurus) уыд æрæгмелон периоды динозавртæй иу хуыз. Дæргъмæ уыд 12 метры, йæ уæз та уыд 7 тоннæйы; цыди дыууæ къахыл, йæ раззаг дзæмбытæ æгæр цыбыр уыдысты, афтæмæй.
Тугдзых цæрæгой уыд æви нæ — уый иртасджытæ нæма базыдтой бæлвырдæй. Йæ дæндæгты æвæрд у хæдмæл хæрынæн тынгдæр бæззынц.
Тираннозавр ссæрдæуыд 1902-æм азы АИШ-ы.
Деметæ
Деметæ (Демеевы) сты ирон мыггаг.
Мурманск
Фиппаинæгтæ
Категори:Мурмансчы облæсты сахартæ Категори:Уæрæсейы порттæ Категори:Баренцы денджызы порттæ
Гæлуатæ (хъæу)
Гæлуатæ кæнæ Уæллаг Къабузтæ (ზემო კაბუზთა) у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Урстуалты.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Гæлуатæ.
Æддаг æрмæг
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Папеэте
Папеэте (Papeete, Pape’ete) у Францы Полинезийы сæйраг сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Францы Полинези Категори:Океанийы сæйраг сахартæ
424-æм аз
Амардысты
Категори:424
Вестманнæ
Вестманнæ (Vestmanna; Vestmannahavn) у Фарераг сакъадæхты хъæу Стреймойы ныгуылæны. Цæрджыты нымæц: 1 251 адæймаджы (2005).
Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
Тихуанæ
Тихуанæ (Tijuana) у сахар Мексикæйы цæгат-ныгуылæны, штат Дæллаг Калифорнийы стырдæр сахар. Лæууы Сабыр фурды былыл, Америкæйы Иугонд Штатты арæныл.
Скандинави
thumb|right|300px|{{legend|red|[[Дани, Норвеги, Швеци}}{{legend|orange|Исланди, Фареры сакъадæхтæ, Финлянди}}{{legend|yellow|Гренланди, Шпицберген}}]] Скандина́ви (Scadinauia,, Skandinavia, Skandinavíu) у Цæгат Европæйы историон æмæ географион регион.
*
Мелон период
Мелон период у, 135 милуан азы размæ чи райдыдта æмæ 65 милуан азы размæ чи фæцис, ахæм геологион периоды ном. Уый у Мезозойон эрæйы фæстаг период.
Мелон периоды Зæххыл цардысты бирæ цымыдисаг цæрæгойтæ, уыдонæй сæ фылдæр динозавртæ. Цыдæр катастрофæ сыл æрцыдис æмæ сæ нымæцæй 50% бæрц фæмардысты (денджызон хуызтæй та — 90% фылдæр).
Арагуи
Арагуи (არაგვი, Арагви) у цæугæдон Гуырдзыстоны, Къуары галиу фæрсагдон.
Сомалиленд
Сомалиленд (Soomaaliland, أرض الصومال Arḍ aṣ-Ṣūmāl) кæнæ Сомалиленды Республикæ у æнæбанымад де-факто паддзахад (йæ хæдбардзинадыл дунейы паддзахæдтæ нæма сразы сты) Африкæйы цæгат-хурыскæсæны, Сомалийы цæгаты.
Йæ сæйраг æмæ стырдæр сахар у Харгейсæ.
Йæ сыхæгтæ сты Джибути, Эфиопи æмæ Сомали. Цæ фæзуат йæхи хоны, уый у 176 120 кв. км, цæрджыты нымæц та — 5,7 милуаны (2021).
Раздæры Бритайнаг Сомалийы колони, Сомалиленд йæ хæдбардзинады тыххæй тох кодта 1961 æмæ 1981-æм азæй фæстæдæр. 1991-æм азæй цæ фæзуат йæхи хоны, уый у Сомалиленды дæлбар, бæстæйы хицауад у демократон хуызы æвзæрст.
Кæд Сомалиленды хæдбардзинадыл ничи ма сразы и, бирæ хицауæдтæ æмæ фирмæтæ ацы бæстæимæ кусынц, Эфиопи дзы байгом кодта йæ базарадон минæварад.
Сахарты чи цæры, уыцы цæрджыты ’хсæн бирæтæ дзурынц дыууæ кæнæ æртæ официалон æвзагыл: англисагау, араббагау æмæ сомалиагау. Хъæуты цæрджытæ дыууæ æвзаджы стæм хатт зонынц. Скъолаты фылдæр хай кусынц англисагау.
Сæ динмæ гæсгæ сомалилендæгты фылдæр хай сты суннæйаг пысылмон.
Фиппаинæгтæ
* Категори:Æнæбанымад паддзахæдтæ
Томайтæ
Равзæрд
Томайтæ Къорайы цардысты. Сæ иу Хатæхцыхъо хуынди. Хæтæхцыхъойæн иу лæппу райгуырд æмæ йыл Хæтгар сæвæрдта. Хатæхцыхъо Рукъмæ алыгъд, æмæ Хæтгар уым слæг и. Хæтгарæн æрхастой кæсгон æлдары чызджы, æмæ йын дзы райгуырди æртæ лæппуйы. Сæ кæстæр Созырыхъо хуынди. Уый æрхаста Дыгурæй Хъуыбадты чызджы æмæ йын дзы райгуырди дыууæ фырты: Мæхæмæт æмæ Тасолтан. Хæтгар ноджы иу чындз æрхаста — Мачабелты чызджы. Мачабелты чызгæй райгуырдысты Леуан æмæ Пасул. Мачабелты зондæй Хæтгар ацыди кæсæджы æлдармæ уæзданы гæххæт исынмæ. Кæсæджы æлдар ын радта уæзданы гæххæтт. Дыгуры Хъуыбадтæ, Слонатæ æмæ Бруты Санатæ дæр сæ къух æрфыстой. Уæд Ерыстауы фырт стыр инæлар уыди, æмæ ма хъуамæ уый æрфыстаид йæ къух, фæлæ Ерыстауы фырт йæ къух нал æрфыста, æмæ Томайтæ æххæст уæздан нал систы.
Фиппаинæгтæ
*
Хæдмæл
Хæдмæл кæнæ холы у мард цæрæгойы баззайæггæгтæ, кæцытæй цырынц хæдмæлхор цæрæгойтæ æмæ сасчытæ: хъæддаг куыйтæ, халæттæ æмæ бирæ æндæртæ.
Хæдмæл иуæй-иу хатт вæййы хæцгæ низты равзæрæн. Куыддæриддæр уа, хæдмæл чи хæры, уыцы цæрæгойтæ стыр пайда хæссынц экологийæн, мæрдтæ утилизаци кæнынц.
Категори:Цард
Уæрæсейы Федерацийы социалон картæ
Уæрæсейы Федерацийы социалон картæ – информацион-аналитикон интернет-портал, кæцы фæлгæсы социалон тынгады бæрц Уæрæсейы регионты. У Уæрæсейы Федерацийы Æхсæнадон палатæйы æмæ Æнæниздзинады министрады иумæйаг проект. Проекты автор у Паддзахадон думæйы æхсæзæм æрсидты депутат, æхсæнадон архайæг Еленæ Николаева.
Истори
Сайт фæзындис 2011-æм азы. Портал скæныны хъуыды æрцыд Еленæ Николаевамэ. Проекты сæргълæууæг сси Светланæ Заякина.
Æндæр æмæ æндæр рæстæджы аналитикон æрмæджытæ сайтæн фыстой Ефим Рачевский, Евгений Велихов, Александр Гезалов, Максим Топилин æмæ æндæртæ.
Ачъар
Ачъар кæнæ Ачъара, Аджари (აჭარა), официалон ном у Ачъары Автономон Республикæ (აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა) у историон, географион æмæ административон бæстæ Гуырдзыстоны хуссар-ныгуылæны. Ныры Гуырдзыстоны Ачъар у автономон республикæ. Йæ сæйраг сахар у Батум.
Уæрæсейы Федерацийы социалон картæ
Истори
2012-æм азы проект банымадтой Уæрæсейы «социалон амалхъомады фадыджы егъаудæр проектыл». Порталы идеон разæнгардгæнæг Еленæ Николаева та уыд хорзæхгонд преми «Хæрзгæнæн импульс»-æй (уырыс. «Импульс добра»).
Ачъар
Географи
Хуссарырдыгæй Ачъары ис арæн Туркимæ (йæ даргъ у 121 км), ныгуылæнырдæгæй — Сау денджыз. Ачъары æдæппæт фæзуат у 2,9 мин квадратон километры, цæрджыты нымæц — 330 минæй фылдæр. Æрдзон æууæлтæм гæсгæ Ачъар дих кæнынц дыууæ хайыл: денджызгæрон æмæ хæххон Ачъар.
Уæрæсейы Федерацийы социалон картæ
Проект куыд кусы
Сайтмæ гæсгæ, порталы сæйраг нысан у равдисын Уæрæсейы цæрæг адæмы социалон уавæры ивддзинæдтæ, ахъаз кæнын хицауады информацион гомдзинадæн æмæ диалогæн, бизнес æмæ граждайнаг æхсæнады. Сайты ис ссырын алы регионы рæстæгæй домгæ социалон проблемæты информаци, æркæсын регионты алыхуызон социалон здæхты рейтингтæм.
Порталы ис ссарын ахæм информаци (æххæст номхыгъд нæу):
Ачъар
Географи
Æппæт Ачъары цæугæдæттæ калынц Сау денджызмæ, уыдонæй сæ хъомысджындæр у Чорохи. Хъæд æмбæрзы Ачъары фæзуаты 65,1 %, уый у дунейы æмæ Гуырдзыстоны рæстæмбис хъæды процентæй бирæ фылдæр (дунейы сурзæххы 27 % у хъæд, Гуырдзыстоны та — 39 %).
Уæрæсейы Федерацийы социалон картæ
Проект куыд кусы
Сайты информаци фæзыны федералон æмæ регионалон Дзыллон информацийы мадзæлтæ хæдархайгæ мониторингы фæрцы. Уымæ гæсгæ сайты интерактивон картæйыл регионтыл «ссудзы» сырх кæнæ цъæх «цырагъ». Уый у нысан негативон кæнæ позитивон социалон фæзындты тыххæй.
Ачъар
Бæстыхъæд
Денджызгæроны Ачъарæн ис уымæл субтропикон бæстыхъæд, рæстæмбис температурæ +14,5 градусы хъарм, январы та æрмæстдæр +6,5 градусы. Арæх дзы уары къæвда (2500 мм афæдзы дæргъы), фæлæ ис бирæ хурбонтæ.
Уæрæсейы Федерацийы социалон картæ
Проект куыд кусы
Сайтæй чи пайда кæны, уыдонæн ис бар комментари дæттын закъоны проектытæн, кæцытæ цæуынц æхсæнадон иртæст Æхсæнадон палатæйы, хъусын кæнын ныры хицауады барсæттæнты тыххæй. Уымæй уæлдай, специалистмæ ис комкоммæ фæсидын уынаффæ райсынмæ кæнæ форумы фæрцы фехъусын кæнын дæ райхалинаг фарст Уæрæсейы Федерацийы Æхсæнадон палатæйы эксперттæм.
Хæстæг проекттæ
Порталæн ис цалдæр хæстæг проекты. Æппын фыццаг, уый у социалон проектты æппæтуæрæсеон фестиваль «СоДействие», кацыйæн æххуыс кæнынц Уæрæсейы Президенты граждайнаг æхсæнад тынгады æмæ адæймаджы бартæ хъхъхъæныны Совет, Уæрæсейы Федерацийы фæллойы æмæ социалон хъхъхъæнынады министрад æмæ Уæрæсейы Федерацийы Æхсæнадон палатæ. Дыккаг проект та у «Социалон форум» — æнæсаудæджерон проектты конкурс.
2011-æм азы форрумы архайдтой Уæрæсейы Олимпиаг комитеты Президент Александр Жуков, экономист Татьянæ Голикова, дохтыр Леонид Рошаль, уацхæссæг Максим Шевченко.
Ачъар
Бæстыхъæд
Хæххон Ачъармæ Сау денджыз къаддæр тæваг дары, уæлдæф дзы хусдæр у. Хохы бæрзæндтæ сты 3500 м онг, Годерсы æфцæгыл (2025 м) цæуы фæндаг Батум — Ахалцихе.
Уæрæсейы Федерацийы социалон картæ
Сервисы критикæ
Сайт конд уыд куыд егъау проект, кæцы хъуамæ феххуыс кодтаид социалон тынгады Уæрæсейы Федерацийы. Æфтæ рауад æмæ интернетæй пайда чи кæны, уыдоны ’хсæн проект баззад æнæуынгæг. Алыхуызон форумты ис ссарын хуымæтæг æдæмæй хъæнтæ. Дзурынц, «Уæрæсейы Федерацийы социалон картæ»-йы хабæрттæ сайтмæ æфтауы удæгас адæймаг нæ, фæлæ компьютер. Уый хорзырдæм нæ разынд сайты куыстыл. Уымæй уæлдай, сайтæй пайда чи кæны, уыдоны мæсты кæны паддзахад портал скæнынæн цы фæрæзтæ радих кодтой, уыдоны бæрц.
Фиппаинæгтæ
Категори:2011-æм азы конд сайтытæ Категори:Социалон амалхъомад Уæрæсейы
Ачъар
Къахинæгтæ
Ачъары ис æрхуы æмæ æндæр згъæрты æрзæт, минералон дæттæ, алыхуызон æрмæджытæ арæзтадæн (базальт, сиенит, дацит, змис). Сау денджызы бын ссарæн ис нефт æмæ газы гуырæнтæ.
Цæрджытæ
2018-æм азы 1 январмæ гæсгæ Ачъары цæрджыты нымæц уыдис 346 300 адæймаджы, 2014-æм азы 1 январмæ — 396 600 адæймаджы
2014-æм азы Гуырдзыстоны цы цæрджыты сфыст æрцыд, уымæ гæсгæ та Ачъары цардысты 333 953 адæймаджы, 2002-æм азы сфыстмæ гæсгæ та — 376 016 адæймаджы (уыдонæй 93,4 % — гуырдзы (ачъайрæгтæ), 2,4 % — уырыс, 2,3 % — сомих, 0,6 % — грекъæгтæ, 0,4 % — абхазæгтæ, 0,9 % — æндæртæ). 1989-æм азы (фæстаг советон) сфыстмæ гæсгæ националон сконд уыдис ахæм: гуырдзы — 82,8 %, уырыс — 7,7 %, сомих — 4,0 %, иннæтæ — 5,5 %.
Ачъайрæгтæ куыд хицæн этнос рахицæн кодтой XV-XIX æнусты, Османты империйы мидæг пысылмон дин чи райстой, уыцы гуырдзиæгты бындурыл. Ачъар Уæрæсейы империмæ куы бахауд 1878-æм азы, уыцы къорд бынтон нæма стурк сты, æмæ сæ тюркизацийы процесс баурæдæуыд. 1926-æм азы онг ачъайрæгты хуыдтой æнæуи гуырдзиаг пысылмæттæ. 1926-æм азы цæрджыты сфысты рæстæг советон хицауад банымæдта 71 498 ачъайраджы. Фæстæдæр та сæ гуырдзыйæ нæ хицæн кодтой æмæ сфыстыты сæ нæ нымæдтой, Ачъары автономи та фæзындис æрмæстдæр Туркимæ бадзырдмæ гæсгæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуырдзыстоны регионтæ *
425-æм аз
Амардысты
Категори:425
1335-æм аз
Амардысты
Категори:1335
426-æм аз
Амардысты
Категори:426
Мышкин
Мышкин у сахар Уæрæсейы Ярославлы облæсты. Цæрынц дзы 6,0 мин адæймаджы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ярославлы облæсты сахартæ
.pf
.pf у Францы Полинезийы уæллаг æмвæзады паддзахадон домен.
pf
427-æм аз
Амардысты
Категори:427
Скъæлдзой
Скъæлдзой кæнæ скъæлдзо, урс фарин , хъæни (Artemisia, Полынь) у, астрæты бинонадмæ чи хауы, ахæм зайæгойты мыггаг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Зайæгойтæ Библийы Категори:Хъацæнтæ (хæринаг)
Влтавæ
Влтавæ (Vltava, Moldau) у Чехийы цæугæдон. Влтавæйы дæргъ у 446 км. Бассейны фæзуат — 28000 км².
Цæугæдон Влтавæйыл сахарттæ: Чески-Крумлов, Ческе-Будеёвице, Прагæ.
Категори:Чехийы цæугæдæттæ
Эстфолл
Э́стфолл (Østfold) у Норвегийы раздæры провинци (фюльке). Административон центр — Сарпсборг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Норвегийы раздæры провинцитæ
Æхсæйнаг Сыба
Æхсæйнаг Сыба кæнæ Сыба (შუა სბა) у Хуссар Ирыстоны Дзауы районы хъæу.
Цардысты дзы Абайтæ, Зоратæ, Осиатæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
428-æм аз
Амардысты
Категори:428
3 февралы
3 февралы, иронау æртхъирæны мæйы 3-æм бон — азы 34-æм бон.
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Индийы фурд
Индийы фурд (океан) у Зæххы къорийы фурдты æртыккаг стырдæр. Зæххæн æмбæрзы йæ донцъары 20%.
Сьюдад-Хуарес
Сьюдад-Хуарес (Ciudad Juárez) у сахар Мексикæйы цæгаты, штат Чиуауæйы, Америкæйы Иугонд Штатты арæныл.
Лæууы цæугæдон Рио-Грандейы былыл.
Категори:Мексикæйы сахартæ
Индийы фурд
Индийы фурды тæккæ цæгатагдæр стъæлф ис Персы бакæлæны, цæгат уæрхады 30 градусмæ æввахс. Индийы фурд у 10000 км уæрхæн. Йæ фæзуат у 73 556 000 км² (Сырх денджыз æмæ Персы бакæлæн нымайгæйæ), бæрцут — 292 131 000 км³.
Индийы фурды æрбынат кодтой сакъадахон бæстæтæ — Мадагаскар, Коморы сакъадæхтæ, Сейшелтæ, Мальдивтæ, Маврикий, Шри-Ланка.
Фиппаинæгтæ
Категори:Индийы фурд
429-æм аз
Амардысты
Категори:429
Новосибирсчы облæст
Новосибирсчы облæст (Новосибирская область) у Уæрæсейы Федерацийы субъект Сыбыры федералон зылды. Йæ административон центр у Новосибирск.
430-æм аз
Амардысты
Категори:430
1336-æм аз
Амардысты
Категори:1336
Надым
Нады́м (Надым) у сахар Уæрæсейы Ямал-Ненецты автономон зылды. Цæрынц дзы 48,8 мин адæймаджы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ямал-Ненецты автономон зылды сахартæ
Аргайл æмæ Бьют
Арга́йл æмæ Бьют (Argyll and Bute, Argyll and Bute, Earra-Ghaidheal agus Bòd) у зылд Шотландийы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Шотландийы зылдтæ
Учкекен
Учкеке́н (Ючкёкен) у хъæу Хъæрæсе-Черкесы, Чысыл Хъæрæсейы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хъæрæсе-Черкесы цæрæнрæттæ
Згъуыбир
Згъуыбир (ზღუბირი) у Хуссар Ирыстоны Дзауы районы хъæу.
1900-æм азы Згъуыбиры хъæуы райгуырдис ирон фыссæг æмæ революционер Хъуылаты Созырыхъо (репрессигонд æрцыдис 1937-æм азы).
Фиппаинæгтæ
thumb|left|300px|Згъуыбир
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
4 февралы
4 февралы, иронау æртхъирæны мæйы 4-æм бон — азы 35-æм бон.
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Сандинисттæ
right|180px Сандинисттæ (Национ Ссæрибары Сандинистон Фронт (аббр. НССФ, Frente Sandinista de Liberación Nacional, аббр. FSLN) у Никарагуæйы радикалон галиу политикон парти. Хуыйны никарагуæйаг революционер Аугусто Сандинойы номæн.
Партийы бындур 1961-æм азы сæвæрдтой радикалон студенттæ. Дæргъвæтин рæстæг партийы сæйраг нысан уыд Сомосаты диктаторты династийы ныхмæ тох кæнын. Уыцы архайд 1979 азы æнтыстджынæй фæци, фæстаг диктатор Анастасио Сомоса Дебайлейы бахъуыди бæстæйæ ралидзын, фæстæдæр æй амардтой Парагвайы.
1979—1990 азты сандинисттæ хицауиуæг кодтой Никарагуæйы. Уыдоны хъуыди сæ тох дарддæр кæнын — бæстæйы хъæдты архайдтой Contras, рахиз партизантæ.
Партийы разамонæг бирæ азты дæргъы у Даниэль Ортега, уый у Никарагуæйы нырыккон президент.
Елбачитæ
Елбачитæ кæнæ Елбакитæ (Елбачиевы, Елбакиевы, Елбакидзе, Элбакиевы, Элбакидзе; ელბაქიძე  ) сты ирон мыггаг.
Равзæрд
Елбачитæ цардысты Стыр Леуахийы комы, Гаглойты хъæу Къусджытæм æввахс. Елбачитæй иу лæг, йæ ном Заза йæ мыггаг раивта Гаглойты мыггагæй. Фæстæдæр алыгъд Карелы районмæ æмæ йæ цæуæты дæр ныффыста Гаглойты мыггагыл. Æцæгæй та Елбачитæй уыдысты. Карелы районы цы Елбачитæ цæры, уыдон æрвадиуæг кæнынц Гаглойтимæ, кæд тугæй хæстæг не сты, уæддæр.
Фиппаинæгтæ
*
432-æм аз
Амардысты
Категори:432
Абуладзе, Тенгиз Евгенийы фырт
Тенгиз Евгенийы фырт Абуладзе (თენგიზ აბულაძე; 1924 азы 31 январы, Кутаис — 1994 азы 6 мартъийы, Тбилис) — гуырдзиаг кинорежиссёр, Гуырдзыстоны ССР-ы адæмон артист (1966), ССР Цæдисы адæмон артист (1980), Ленины премийы лауреат (1988).
Цардафыст
Тенгиз Абуладзе райгуырдис Кутаисы.
Ахуыр кодта Тбилисы театралон институты. 1953-æм азы каст фæци Кинемотографийы æппæтуæрæсеон паддзахадон институт (ВГИК; Сергей Юткевичы æрмадз), куыста «Грузия-Фильм»-ы киностудийы.
Йæ фыццаг кинонывтæ уыдысты цыбырметражонтæ.
1974-æм азæй куыста Тбилисы театралон институты ахуыргæнæгæй.
Фиппаинæгтæ
Категори:Советон Цæдисы кинорежиссёртæ Категори:Советон Цæдисы адæмон артисттæ Категори:Кутаисы чи райгуырдис, уыдон Категори:Ленины премийы лауреаттæ
Гъаристау
Гъаристау (ღარისთავი) у хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы.
Литературæ
Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Назарово (Красноярсчы край)
Назарово у сахар Уæрæсейы Красноярсчы крайы. Цæрынц дзы 49,7 мин адæймаджы (2010).
Фиппаинæгтæ
Категори:Красноярсчы крайы сахартæ
433-æм аз
Амардысты
Категори:433
1337-æм аз
Амардысты
Категори:1337
Винограднæй
Винограднæй (Виноградное) у Цæгат Ирыстоны Мæздæджы районы хъæу.
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæздæджы районы цæрæнрæттæ
Грозна
Грозна (Соьлжа-ГIала: «Сунжæйы сахар», Грозный) у Уæрæсейы сахар, Цæцæны Республикæйы сæйраг сахар. Цæрынц дзы 291,7 мин адæймаджы (2017). Сахар лæууы цæугæдон Сунжæйы фæйнæфарс.
Истори
Сахар райрæзтис, йæ бынаты цы Грознайы фидар уыдис, уыцы ран. Фидарæн та йæ бындур æрæвæрдта инæлар Ермолов 1818-æм азы. Службæ дзы кодтой Лев Толстой æмæ Михаил Лермонтов. 1893-æм азы Грознайы цур райдыдтой нефт къахын, æмæ сахар сси ахсджиаг индустрион центр.
Цæцæны быцæуы рæстæг сахар стыр зиан баййæфта (1994, 1996 æмæ 1999 азты). Ныр та йæ ногæй рацаразынц.
2007-æм азы мартъийæ сахары администрацийы хицау у Муслим Хучиев, политикон парти «Иугонд Уæрæсе»-йы Цæцæны хайады сæргълæууæг.
Фиппаинæгтæ
*
Дæргъ таг
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ
Тюмены облæст
Тюмены облæст (Тюменская область) у Уæрæсейы Федерацийы субъект Уралы федералон зылды. Облæсты административон центр у Тюмень.
Фиппаинæгтæ
*
434-æм аз
Амардысты
Категори:434
Фунафути
Фунафу́ти (Funafuti) у атолл æмæ Тувалуйы сæйраг сахар.
Категори:Тувалу Категори:Океанийы сæйраг сахартæ
6 февралы
6 февралы, иронау æртхъирæны мæйы 6-æм бон — азы 37-æм бон.
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Дыгургом
Дыгургом, Дыгур, дыгуронау Дигоргом, Дигорæ у ком Цæгат Ирыстоны хуссар-ныгуылæны. Цæрынц дзы дыгур.
Фиппаинæгтæ
*
Нымæт (хъуымац)
Категори:Æрмæджытæ
435-æм аз
Амардысты
Категори:435
Пиросмани Нико
Niko Pirosmanashvili Пиросманишвили, Николай Асланович
1338-æм аз
Амардысты
Категори:1338
Таймазтæ
Таймазтæ (Таймазовы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
436-æм аз
Амардысты
Категори:436
Гал (сахар)
Гал (Гал, გალი) у сахар Абхазы хуссар-скæсæны, Галы районы административон центр.
Категори:Абхазы сахартæ
Елбачитæ (Гуырдзыстон)
Елбачитæ (ელბაქიანი, Элбакиани) у хъæу Гуырдзыстоны Карелы муниципалитеты.
Цардысты дзы Елбачитæ, Сатхъотæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Карелы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Социалон амалхъомад Уæрæсейы
2015 азмæ социалон амалхъомад Уæрæсейы, иннæ раздзог бæстæтимæ абаргæйæ, ацы облæсты ис гуырдзон уавæры куыд теоретикон, афтæ практикон пъланы дæр.
Уæрæсейы социалон амалхъомады уидæгтæ цæуынц арф историйы, нырыккон уæрæсейаг историйы ис цалдæр зынгæ проекты, фæлæ сæ, кæй зæгъын æй хъæуы, стыр æнтыстытæй, архайды масштабæй æмæ фæлтæрд парахат кæнынæй раппæлæн нæй.
Фæлæ уæддæр Уæрæсейы ис цалдæр тыхджын системон хайадисæджы, кæцытæ тынгад кæнынц инфраструтурæ, парахат кæнынц теоретикон бындур, дæрдтыл зилынц закъæттыл, æхцайæ æввонг кæнынц æмæ цырын кæнынц социалон амалхъомады идейæтæ.
Ацы хайадисджыты фæрцы социалон амалхъомады идейæтæ хæццæ кæнынц закъондæттæг æмæ æххæстгæнæнг тыхбармæ, бизнес æхсæнадмæ, æхсæнадмæ иумæйагæй æмæ потенциалон социалон амалхъомадгæнджытæм, ацы облæст сабыргай аразгæйæ.
Теоретикон бындур
Эксперттæ æмæ зонадон æхсæнад Уæрæсейы социалон амалхъомады архайдмæ иу цæстæй нæ кæсынц.
Иутæ дзурынц, зæгъгæ, фæсарæнты фæлтæрдæй Уæрæсейы нырма бирæ «фæлхатон» проекттæ нæ ацæудзысты царды, зæгъæм, цæрæнуаты сферæ æмæ æнæбæлвырд цæрыны бынаты адæмæн куыстарæндзинад, экологии сферæйы проекттæ дæр чысыл сты.
Иннæтæ дызæрдыг кæнынц социалон амалхъомады традицион «классикон» проекты актуалондзинадыл. Афтæмæй Паддзахадон Думæйы спикеры æххуысгæнæг Виталий Калинин зæгъы :
Уымæй карздæр аргъ скодта Николай Николаев проект «Опора России»-йæн, кæцы 2006-æм азы райста Нобелы сабырдзинады преми, Уæрæсейы реалитæм амонгæйæ :
Уæддæр микрофинансгæнынад ары йæхицæн æххуыс, зæгъæм, регионты минæвæрттæй. Уымæй уæлдай ма, специалисттæ фиппайынц уæрæсейаг «социалон амалхъомадгæнджытæ» сæхи стæм хатт хонынц сæхи уыцы дзырдбастæй. Уæрæсейы бирæтæ дарддæр нымайынц социалон бизнес хæрзгæнæгдзинадыл.
Æмткæй зæгъгæйæ, 2015-æм азмæ Уæрæсейы социалон амалхъомад нæма нæу, куыд æмбæлы, ахæм формæйыл арæзт æмæ фаг парахатгонд дæр не ’рцыд. Ацы сферæйы теоретикон куыстытæ сты фæсарæнты фæлтæрды къопи, практикæйы ты уæрæсейаг æхцайы чыссæтæ нæма сбæлвырд кодтой сæ цардхъомад æмæ масштабтæ, кæцытæ сбæззыдаиккой зонадæн иумæйаггондæн æмæ практикæйы сфæлхат кæнынæн.
Барадон регуляци
2015 азмæ УФ Закъондæттынады нæй хицæн æмбарадон хай социалон амалхъомады тыххæй, нæй дзы фаг закъондæттæн быдур, кæцы бараст кодтаид социалон амалхъомады фарстатæ, фæхуымæтæгдæр кодтаид арæзтад æмæ фæкъаддæр кодтаид налогты æгъдау социалон амалхъомадгæнджытæн.
Фыццаг æмæ иунæг социалон амалхъомады закъондæттæн бæрæггæнæн, кæцы и 2015-æм азы райдианмæ, ис Уæрæсейы эконимикæйы райрæзты министрады приказы (социалон амалхъомады тыххæй бæрцты автортæн сæ иу у эконимикæйы райрæзты Министрады Департаменты директор Наталья Ларионова 2013 азы 24 апрелæй №220 (раздæр - №223)
Санибагом
Хъæутæ
*
Социалон амалхъомад Уæрæсейы
Барадон регуляци
5.20.1 <…Социалон амалхъомад> у чысыл æмæ астæуккаг амалхъомады субъектты социалон бæрнон архайд, кæцыйæн йе `ргом арæзт у социалон проблемæты райхæлдмæ, уыдон нымæцы ахæм фадæттæ дæттын:
а) инвалидты, мадæлты, кæцытæн ис 3-аздзыд сабитæ, сабидæтты рауагъддзауты, дыууæазон уæгъд ахæстонты æмæ удгоймæгты, кæдон развæд кæнынц рæстæджы нысанæн конкурсы æвзæрсты арæзтыл, куыстæй сифтонг кæнын, бадзырдимæ, цæмæй уыцы категориты граждæнты астæуккаг нымæц сæ кусджыты хсæн 50% къаддæр ма уа, мызды фонды хай та – 25% къаддæр;
б) дæттын хæрзиуæг (базайрæгты кондад) ахæм арæзтады сферæты: - куыстарæны æмæ дæсныйады здахыны æххуыс, хиæнæвдæлондзинады мидæг æххуыс бафтаугæ;
— социалон, æнæниздзинадон, физикон культурæйы æмæ масон спорты лæггæдтæ кæнын, сабион æмæ фæсивæдон кружокты, секциты, студиты куыст аразын;
— алыхуызон бæллæхтæй зиан баййафаг адæмæн æххуыс фæуын;
— культурон-рухсадоны архайдмæ фадат дæттын (театртæ, скъола-студитæ, музыкалон уагдæттæ, сфæлдыстадон æрмæдзтæ);
— ахуыры фадат кæмæн нæй, уыдонæн ахуырады лæггæдтæ дæттын;
— социалон разæнгардон архайдмæ бафтауыны æххуыс дæттын æнæхъахъхъæд граждæнты къордтæн (инвалидтæн, сидзæртæн, сабидонтæй рауагъддзаутæн, зæрæдтæн, нозтæй æмæ норкоманийæ рынчын адæмæн);
— граждæнты тæссаг формæты уагахасты профилактикæ;
— мыхуыры периодикон æрмæджыты рауагъд æмæ ма ахуырад, зонад æмæ культурæимæ баст чингуыты продукции.
Ахæм тæрхон бакæсгæйæ, эксперттæ фиппайынц терминологийы æнæххæстдзинад æмæ закъондæттæн æххуысы нæуæвæн социалон амалхъомадæн йæ классикон æмбрынады.
Цæмæй хъалонæвæрды льготæтæ райсай, уæрæсейаг амалхъомадгæнджытæ арæхдæр пайда кæнынц алыхуызон формæтæй нæкоммерцион организацитæй (НКО), коммерционтæ та иууылдæр свæййынц чысыл æмæ астæуккаг амалхъомады субъекттæ (МСП), иумæйаг бындурыл архайгæйæ.
2013-æм азы сентябры социалон политикæйы Федерацийы Советы Комитет бацæттæ кодта барастгæнинæгтæ законопроект «Цæрæгадæн социалон лæггæдтæ кæныны бындурты тыххæй» дыккаг æркастмæ, федералон закъондæттынадмæ терминтæ бахæсгæйæ: «социалон амалхъомадгæнæг» æмæ «социалон амалхъомад», фæлæ цæ уæддæр нæ айстой.
2014-æм азы 16 октябры та ногæй афæлвæртой: Федералон Æмбырды Уæллаг æмæ Быннаг палатæты парламентариты къордæй Паддзаходон Думæмæ бахастæуыд закъоны проект социалон амалхъомады тыххæй æмæ йæ æххуысы формæты тыххæй, фæлæ йæ нырма нæ айстой.
Паддзахадон æмæ регионалон æххуыс
Кæд Уæрæсейы ис федералон æмæ регионалон æххуысы фæлварæнтæ социалон амалхъомадæн, уæддæр сын, æмткæй исгæйæ, æхцайæ фаг æввонг нæ кæнынц, стæй æрмæст къаннæг областы, йæ бирæхуызон фæзындтыл не `ххæсы; ацы архайды æнтыстдзинад дæр афтæ лæууы гом фарстайæ.
Социалон амалхъомадгæнджыты системон æххуысдзинад фæндмæ гæсгæ цæуы регионалон хицауады уылты, социалон сферæйы инновациты Центрты ( арæзт сты Уæрæсейы эконимикæйы райрæзты Министрады Приказмæ гæсгæ №220 24.04.2013 азæй æмæ æхцайæ æввног кæны федералон бюджеты субсидиты хардзæй) æмæ субсидиты Уæрæсейы Федерацийы Хицауады Постановленийæ 23.08.2011 азæй №713 «Социалон здæхт нæкоммерцион организацитæн æххуысы фадат дæттыны тыххæй».
Зæгъæм, 2011-2013-æм азтæм Уæрæсейы эконимикæйы райрæзты Министрад социалон здæхт НКО-ты æххуысы мадзæлттæн бюджеты фæрæзтæй иумæйагæй рахицæн кодта 880 милуан сомы, уыдонæй 600 милуан — регионалон бюджеттæн сибсидитæн, 132 милуаны — æргом субсидитæн социалон здæхт НКО-тæн, 100 милуаны — социалон здæхт НКО-ты кусджыты ахуырæн.