cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Насталихъ
thumb|220px|Фыссыны фæтк: галиурдыгæй — [[насх, рахизырдыгæй — насталик. Дыууæ хуызы фыст дзырд Тæхран (дамгъæтæ: н-а-р-х-т)]] thumb|200px|left|Мир Эмад Хассанийы каллиграфи Насталихъ, насталик дæр (نستعليق [nastaʿlīq]) у араббаг дамгъæтæ фыссыны фæтк. Нырыккон персайнаг фыссынады уымæй арæх пайда кæнынц (традицион насхæй уæлдай). Араббаг бæстæты уый нымад у дугивгъуыд фæткыл, хонынц æй «персайнаг фыссынад»; Иранæй скæсæнырдæм, уæлдайдæр Индийы пысылмæттæн æмæ Пакистаны, насталик у тæккæ пайдагонд фыссыны фæтк — ууыл цæуынц газеттæ æмæ чингуытæ.
Насталикæй фыст текст æнцон нæу дамгъæтæн фæхицæн кæнын — уымæй къуылымпы кодта мыхуыр (литерæтæ скæнæн нæ уыд). Пакистаны газеттæ XXI æнусы онг фыстой дæсны фысджытæ, стæй уыцы къухæй фыст газеттæ тираж кодтой. Ныр дæр Пакистаны стырдæр газеттæй иу, «Дейли Джанг», насталикæй фыст тексттæ интернетмæ равæры нывты хуызы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Фыссынад Категори:Ираны аивад Категори:Пысылмон культурæ Категори:Персайнаг æвзаг
Лæц
Лæц (Лац) у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Куырттаты комы Фыййагдоны был, Цыргъбæрзонды хох рæбын.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Дулатæ, Колытæ, Къомайтæ, Тебиатæ, Хадыхъатæ, Дзуццатæ, Калотæ, Торчынтæ, Цгъойтæ.
Æрвитæнтæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Окрохъана
Окрохъана (ოქროყანა — «сызгъæрин хуым») у ирон хъæу Гуырдзыстоны цæгаты. Ис Тырсыгомы, цæугæдæттæ Терк æмæ Десхуа кæм иу кæнынц, уым. Ис дзы дыууæ хъæуы: Дæллаг Окрохъана æмæ Уæллаг Окрохъана.
Дæллаг Окрохъанайы цардысты Кокайтæ, Плитæ, Зæгъæгатæ, Ардзинтæ; Уæллаг Окрохъанайы цардысты Абайтæ, Бидыхтæ, Гуыдиатæ, Хъуыссæтæ æмæ Зачиатæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Тырсыгом Категори:Хъазыбеджы муниципалитеты цæрæнрæттæ
1473-æм аз
Амардысты
Категори:1473
Тымбыл симд
Тымбыл симд — симды хуызтæй иу.
Симд-иу суанг райсоммæ дæр цыди, æрмæст кафæггæнджыты кафты астæу хъуамæ исты хъæринæгтæй хорз федтаигкой.
Категори:Ирон кæфтытæ
Микроэкономикæ
Микроэкономикæ – зонад, кæцы ахуыр кæны экономикон агентты куыст кондадон, уарæн, фæлхасгæнæн æмæ ивын архайды.
Категори:Экономикæ
Ярмут
Ярмут (Yarmouth) у Канадæйы сахар. Ис Ног Шотландийы провинцийы хуссары.
Набачъеу
Набачъеу (ნაბაკევი) у хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
671-æм аз
Амардысты
Категори:671
Чысыл Хъæрæсейы район
Чысыл Хъæрæсейы район (Малокарачаевский район, Мало-Къэрэшей район, Гитче Къарачай район) у район Хъæрæсе-Черкесы скæсæны. Йæ административон центр у Учкекен.
Фиппаинæгтæ
*
Рагон симд
Рагон симд — симды æндæр хуыз.
Ай симдтæй у æппæты уæздандæр, бакастджындæр кафт.
Нæлгоймæгтæ-иу æрхæцыдысты сылгоймæгтыл æмæ къордгай лæууыдысты иу рæнхъыл. Рæнхъ ахæм хуызы амад уыд, цæмæй дзы рауайа «æгас къул». Фæндыры уæздан зæлты райхъуыстимæ-иу къул арзылди, йæ раст амад æнæфехалгæйæ. Стæй-иу кафджыты фыццаг къорд размæ рацыд, сæ фæстæ иннæтæ дæр къордгай, раст денджызы уылæнтау рæсугъд уадысты размæ æмæ дарддæр кафыдысты.
Рагон симд æртæккæ дæр кафынц, чысыл ивддзинæдтæ йæм хаст æрцыд, афтæмæй.
Категори:Ирон кæфтытæ
672-æм аз
Амардысты
Категори:672
1474-æм аз
Амардысты
Категори:1474
Индийы æвзæгты номхыгъд
Индийы цæрджытæ дзурынц 30 алыхуызон æвзагыл. Уыцы æвзæгтæн та ис 2 мин диалекты бæрц. Индийы конституцийы у фыст, хинди æмæ англисаг æвзæгтæ кæй сты националон хицæуады æвзæгтæ, ома Индийы паддзахадон æвзæгтæ. Уыдон йеддæмæ ис 22 æвзаджы (scheduled languages), кæмæй пайда кæнынц хицæн штатты хицæуæдтæ сæ административон нысантæн.
Æндæр æвзæгтæ
Официалон статус кæмæн нæй, фæлæ кæуыл 5 милуан адæймаджы фылдæр дзурынц, ахæм æвзæгтæ:
* Категори:Номхыгъдтæ бæстæмæ гæсгæ
Дæллаг Урсдзуар
Дæллаг Урсдзуар кæнæ Цæгат, Цæгат Урсдзуар (ქვემო ბაქართა) у Хуссар Ирыстоны Дзауы районы хъæу.
Литературæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Экономикæ
Экономикæ (οίκοςνομος — дзырдæй-дзырдмæ «хæдзары зылды дæсниад») — ис ын цалдæр нысаниуæгы:
Дунеон экономикæ, регионалон экономикæ, бæстæйы экономикæ — организаци, структурæ æмæ хъæдзарадон царды уавæр.
Экономикæ — кондадон ахасты æмдзыгуыр, кæцы у ацы къæпхæны æхсæнады кондадон хъомысы тынгады аккаг, æхсæнады кондады амалæн æлдариуæг чи кæны.
Экономикæйы истори
Незаманон æхсæнады райтынгад уыди дæлейау æмæ мамæлайы къæбæртæй ифтонг кодта адæмы. Сæрæй незаманонтæ хæлц æмæ хойрæгтæ арттой цуан æмæ уидзæнтæй, фæлæ неолитон революцийы руаджы фæзындысты зæххкуыст æмæ фосдард. æхсæнады райтынгад æркодта фæллойдихмæ æмæ социалон нембарадмæ, фæзындысты социалон кълæстæ æмæ паддзахад. Стæй ма цагъардарыны фæтк.
Сабыргай-сабыргай уæййагæмивæн дæр парахат кæнын байдыдта, кæд æмæ фыццаг уыди натуралон æмбаивды хуызы, фæлæ æхцаты фæзындимæ сси базар. Фæлæ уæддæр, Рагон дунейы æмæ Астæузаманты, арæхад кодта натуралон хæдзарад. XV æнусы кæронæй байдыдта Стыр географион ссардты дуг, кæцы æркодта дунеон экономикæйы скондмæ æмæ фæзынд райдианон капиталы сæмбырд. XVIII æнусы фæстаг цыппæрæм хайæ райдыдта индустриалон революци, кæй аххосæй размæдзыд бæстæты адæмы фылдæр 19 æнусмæ архайдтой хъæухæдзарады нæ, фæлæ промисленады. Уæлиуæг экономикон системæ сси капитализм, цыди традиционон æхсæнады фæивд нырыкконмæ, аграрон æхсæнады — индустриалонмæ.
Везур
Везур, Уезур кæнæ Бæззаты хъæу у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Къуыдаргомы.
Экономикæ
Экономикæйы истори
1859—æм азы фыццаг хатт Уæрæсейы империйы, Горы-Горкийы зæххон институты, баконди хæдхъом специалад «Экономикæ». XX æнусы кæцыдæр бæстæты рæнхъы скондæуыд административон-командон социалистон экономикæ. Иннæ бæстæты та цыди капитализмы райтынгад. XX æнусы дыккаг хайы райдыдта зонад-техникон революци, йæ фæстиуæгæн индустриалон æхсæнад æппæты размæдзыд стонты, байдыдта фæсиндустриалон кæнын.
Экономикæйы къæпхæнтæ:
Экономикон зонады, экономикон архайд дихкондæуы микро- æмæ макроэкономикон къæпхæнтыл, æмæ дунеон экономикæйыл.
Везур
Фиппаинæгтæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Экономикæ
Кæс ноджы
*
673-æм аз
Амардысты
Категори:673
Къæззатæ (хъæу)
Къæззатæ кæнæ Къæззатыхъæу, Сомихгом у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Дзомагъгомы.
Этимологи
Цæмæн ис Дзомагъы зæххыл Сомихгом? Хистæртæ дзырдтой: кæддæр уыди хъарм замантæ, уæд Бурсамдзелийы хохрæбынты, уæлвæзты зади сæнæфсир. Уыцы рæстæджы ам цардысты сомих. Фæлæ рæстæг ивта, зымæг уазал кæнын байдыдта, æмæ сомих сæхи айстой ардыгæй.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Плитæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Ногинск
Ноги́нск у сахар Мæскуыйы облæсты. Цæрынц дзы 103 мин адæймаджы (2021).
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæскуыйы облæсты сахартæ
Чиндзи
Чиндзи кæнæ тымбыл хъонтхора,  (Coriandrum sativum, Кориандр, Кинза) у популярон цæхæрадоны кæрдæг. Ацы кæрдæгæй адæм рагæй базыдтой, игæрæй маст æддæмæ кæй тæры, уый. Йæ мыггæгтæ йын амонынц С-авитаминозы (цингайы) ныхмæ. Хосæн хорз сты йæ цъæх сыфтæ. Бафтауынц сæ алыхуызон салаттыл, бутербродтыл æмæ дзидзайæ конд алыхуызон хæринæгтыл. Йæ мыггæгтæй дзæвгар хъæздыгдæр свæййынц аджикæ, цæхджынтæ, маринадтæ. Сты «хмели-сунелийы» ахсджиаг æфтауæн.
Чиндзийы нæмгуытæ дæттынц зынаргъ зети — уымæй пайда кæнынц техникæ æмæ парфюмерийы.
Чиндзийы дидинджытæ æвзæры бирæ нектар, уымæй мыдыбындзытæ кæнынц адджын æмæ рæсугъд сырхбын мыд.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Хъацæнтæ (хæринаг)
Боргарфьордюр
thumb|right|300px|Боргарфьордюр Боргарфьордюр (Borgarfjörður) у фьорд Исландийы ныгуылæны, Боргарнесы цур.
Категори:Исланди
Даредзанты таурæгътæ
Даредзанты таурæгътæ ирон фольклоры сты хицæн сæрмагонд жанр. Сæ сæйраг хъайтар Амран (Амыран) адæмы знæгтимæ бацæуы мæлæтдзаг тохы, йæ зонд æмæ йæ хъаруйы фæрцы йæ адæмæн байсы сæрибардзинад.
Ирон фыссæг æмæ фольклорист Гатуты Дзахо бирæ рæстæджы дæргъы куыста, ирон адæммæ Амыраны тыххæй цы хицæн таурæгътæ уыдис, уыдон бабæстон æмæ æмиугонд бакæныныл, стæй сæ уырыссаг æвзагмæ раивыныл. «Амыран» мыхуыргонд æрцыдис 1932 азы, ССР Цæдисы Зонæдты академийы рауагъдады.
Фиппаинæгтæ
* Категори:Ирон мифологи
Гуырдзыстоны административон дих
Административон æгъдауæй Гуырдзыстоны сконд у ахæм: Уыдонæй Абхаз у, йæ хæдбардзинад ын дыууæ паддзахады кæмæн банымадтой, ахæм ног паддзахад. Уыцы дихмæ гæсгæ Имерет, Цхета-Мтианет, Рацъ-Лечхум æмæ Дæллаг Сари æмæ Мидæггаг Картлимæ цы зæххытæ хауынц, уыдоныл лæууы æндæр ахæм паддзахад — Хуссар Ирыстон.
*
Æвзаг
Æвзаг у нысæнтты системæ; фонетикон, лексикон æмæ грамматикон фæрæзты системæ, хъуыдытæ, æнкъарæнтæ, фæндтæ æвдисыны æмæ адæмты ’хсæн бастдзинады сæйрагдæр фæрæз. Нырыккон æвзагзонынад æвзаг æмбары куыд ныхасы факттæ иртасыны фæстиуæгæн арæзт системæ.
Æвзарынц:
Æвзæгтæ сты æвзагзонынады (лингвистикæйы) иртасинаг. Нысæнтты системæтæ — семиотикæйы иртасинаг.
1475-æм аз
Амардысты
Категори:1475
674-æм аз
Амардысты
Категори:674
Гуыдан
Гуыдан (ფშავლები: [пшавлеби]) сты гуырдзиаг адæмы этнографион къорд. Цæрынц Гуырдзыстоны Душеты районы, цæугæдон Гуыданы Арагуийы бассейны, сахар Душеты, стæй Скæсæн Гуырдзыстоны иуæй-иу компактон цæрæнрæтты.
Дзурынц гуырдзиаг æвзаджы гуыданы диалектыл. Гуыданы иумæйаг нымæц у 50 минæй цъус фылдæр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуырдзиаг адæм Категори:Гуырдзыстоны адæмтæ
Макроэкономикæ
Макроэкономикæ (μακρός «даргъ, стыр», «хæдзар» æмæ  «закъон») — зонад, кæцы ахуыр кæны бæстæйы экономикæйы куыст æмткæй (кæнæ йæ иу хай, фадыг), ахæм иумæйаг процесс æмæ фæзынд, куыд инфляци, æгуыстдзинад, бюджеты дефицит, экономикон рæзт, экономикæйы паддзахадон уаг æмæ афтæ дарддæр.
Макроэкономикæ пайда кæны ахæм æмбарынæдтæй, куыд ИМП (иумæйаг мидпродукт, валовой внутренний продукт), ИНП (иумæйаг националон продукт, валовой национальный продукт), æмдзыгуыр бафарст (совокупный спрос), æмдзыгуыр æнхъарæн (совокупное предложение), фиддоны баланс (платёжный баланс), æхцайы массæ, инфляци, æгуыстдзинад, æхцайы, товары æмæ фæллойы базар (рынок денег, товаров и труда), агрегатон æвдисæгтæй пайда кæнгæйæ.
Фыццаг хатт термин «макроэкономикæ»-йæ архайдта Рагнар Фриш 14 августы 1933-æм азы. Макроэкономикæйы теорийы бындурæвæрæгыл нымайынц Джон Мейнард Кейнсы.
Категори:Экономикæ
1476-æм аз
Амардысты
Категори:1476
Фьорд
thumb|200px|Гейрангер-фьорд, [[Норвеги]] Фьорд, æндæр варианттæ сты: фьёрд, фиорд (fjord) у нарæг æмæ даргъ бакæлæн къæдзæх донбылимæ.
Тлидон
Тлидон кæнæ Т(ы)лийы дон, Т(ы)лигомы дон, Стыр дон у цæугæдон Хуссар Ирыстоны Дзауы районы, Стыр Леуахийы фæрсагдон.
Литературæ
Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Тлигом
Уæллаг Урсдзуар
Уæллаг Урсдзуар (ზემო ბაქართა) у Хуссар Ирыстоны Дзауы районы хъæу.
Литературæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
676-æм аз
Амардысты
Категори:676
Уыци-уыци
Уыци-уыцитæ сты ирон фольклоры цæджындзтæй иу. Адон сты асæй хæрз цыбыр, хъуыдыйæ тыхджын.
Иу лæгæн дыууадæс фырты. (Афæдз)
Дзургæ нæ кæны, афтæмæй адæмæн зонд амоны. (Чиныг)
Категори:Адæмон сфæлдыстад
677-æм аз
Амардысты
Категори:677
1477-æм аз
Амардысты
Категори:1477
Новошахтинск
Новошахтинск у сахар Уæрæсейы Ростовы облæсты. Цæрынц дзы 106,5 мин адæймаджы (2020).
Фиппаинæгтæ
Категори:Ростовы облæсты сахартæ
Аргъау
Аргъау, бирæон нымæц: аргъæуттæ у ирон фольклоры цæджындзтæй иу. Аргъæуттæ февдисынц сæ æрхъуыдыгæнæг адæмы кълассон ахастдзинæдтæ, сæ цардыуаг, сæ цæстæнгас, сæ æнусон бæллицтæ сæрибар æмæ æдыхст цардмæ.
Цæрæгойты тыххæй аргъæутты дæр фæсномыгхуызы æвдыст цæуынц адæм, адæмы цард.
Адæмы знæгтæ аргъæутты æмбæлынц уæйыг, кæфхъуындар, залиаг калм, къулбадæг ус æмæ æндæрты хуызы. Мæгуыр лæг кæнæ мæгуыр лæджы фырт семæ тохы бацæуы æмæ сыл фæуæлахиз вæййы.
Категори:Адæмон сфæлдыстад *
678-æм аз
Амардысты
Категори:678
Цымыти
Цымыти:
1478-æм аз
Амардысты
Категори:1478
679-æм аз
Амардысты
Категори:679
Джохъоло
Джохъоло (ჯოყოლო) у хъæу Гуырдзыстоны. Ис Пъанкъисы комы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ахметъайы муниципалитеты цæрæнрæттæ
Гърамула
Гърамула кæнæ Хъыламура, Хъламура, Хъырамула , Сынтбадæнгомы дон у цæугæдон Хуссар Ирыстоны, Джоджорайы фæрсагдон.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хуссар Ирыстоны цæугæдæттæ
Черкесск
Черкесск (Черкес къала, Шэрджэс къалэ, Черкесск шахар, Шеркеш шахар) у Уæрæсейы сахар Хъæрæсе-Черкесы, уыцы республикæйы сæйраг сахар. Цæрынц дзы 122,5 мин адæймаджы (2017).
Сахар у республикæйы ахсджиагдæр экономикон æмæ культурон центр.
Географи
Сахар æрбынат кодта республикæйы цæгаты, Хъобаны рахиз фарсыл. Æмарæн у цыппар районимæ: Абазайы, Адыге-Хаблы, Хъубангæроны æмæ Усть-Джегутайы.
Цæрæнраны фæзуат у 69,8 км².
Сахарæй скæсæнырдæм райдайынц ныллæг рæгътæ, сæ бæрзæнд хæццæ кæны 700 метрмæ. Сахар лæууы денджызы æмвæзадæй 530 м уæлдæр.
XIX æнус
Сахарæн йæ бындур æвæрд æрцыд 1825 азы. Фыццаг уыдис хъазахъхъаг станицæ. Йæ ном у туркаг æфсæдты хицау Батал-пашайы фембылды кадæн (1804 азы уырысы инæлар-майор Иван Германы бал пашайы æфсад ныддæрæн кодта). Састы бынаты чи баззадис, уый кадæн цæрæнран куы схонынц, ахæм уавæр дунейы арæх нæ вæййы. Хуымæтæг адæм сæ цæрæн бынат хуыдтой Пашинкæ.
Баталпашинская канд хæстон функцитæ не ’ххæст кодта, фæлæ ма йын уыдис зынгæ ахадындзинад базарады къабазы дæр. Сæудæджергæнджытæ дзы-иу ивтой хохæгты базайрæгтæ хъуымац æмæ цæххыл.
1860-æм азы станицæ сси ног Хъубаны облæсты центртæй иу. 1868-æм азмæ дзы куыстой бригадон училище æмæ сылгоймæгты училище. 1868 азы кусын байдыдта фыццаг рынчындон (уыдис дзы 48 рынчынæн хуыссæн бынæттæ). Александр II-æмы бардзырдмæ гæсгæ 1869 азы 30 декабры станицæ хъуамæ суыдаид сахар Баталпашинск, фæлæ уыцы уынаффæ æххæстгонд не ’рцыд, сахары статус ын лæвæрд æрцыд æрмæст советон заманы.
XX æнус
Мидхæсты заман станицæ байстой инæлар Шкуройы урсæфсæддонтæ. Шкуро расидтис мобилизаци, æмæ чысыл фæстæдæр, 1919 азы 5 январы, йæ къухы бафтыдис Кисловодск байсын. Кисловодскæй Баталпашинскаямæ æрбаласта адæмы, æмæ станицæйы мидæг кусын байдыдта патронтæ, хъуымац, цырыхъхъытæ кæнæн куыстуæттæ. 1920-æм азы уалдзæджы бæстæ байстой сырхæфсæддонтæ.
1922 азæй станицæ уыдис Хъæрæсе-Черкесы автономон облæсты центр, 1926-æм азæй — Черкесы националон зылды центр, 1928-1943 — Черкесы автономон облæсты центр.
1931 азы ссис горæт æмæ хуындис Баталпашинск.
1934-æм азы та сахарæн радтой ног ном — Сулимов, Совнаркомы сæрдар Сулимовы кадæн. Фæлæ 1937 азы Сулимовы æрцахстой æмæ фехстой, æмæ уæд сахарæн радтой æндæр ном — Ежово-Черкесск. Ежовы дæр 1939-æм азы æрцахстой, æмæ уæдæй нырмæ сахар хæссы ном Черкесск.
Цæрджытæ
Цæрджыты æппæтуæрæсеон сфыстмæ гæсгæ (2010) :
Бынæттон хиуынаффæйад
Сахар Черкесскæн йæ муниципалон скондæн ис сахары зылды статус, уый мидæг ис æрмæстдæр иу цæрæнран , сахар Черкесск.
Бынæттон хиуынаффæйады структурæмæ хауынц:
Футбол
2019-æм азы Черкессчы фæзындис ног профессионалон футболон клуб, йæ ном у «Интер». Уый хъазы Уæрæсейы æртыккаг дивизионы. Хæдзарон хъæзтытæ клуб хъазы Лермонтовы сахары стадион «Бештау»-ы. Командæйы сконды хъазынц дыууæ ирон спортсмены дæр — Кучиты Георги æмæ Æлборты Алан.
Клубы уæззаудæр æмбылд уыдис Дзæуджыхъæуы «Алани»-имæ хъазт 2019-æм азы 21 сентябры — 0:5.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хъæрæсе-Черкесы сахартæ
1479-æм аз
Амардысты
Категори:1479
Туттургъан
Туттургъан (Armoracia rusticana) у бирæазон кæрдæг зайæгой.
Ацы зайæгойæн адæм рагæй зонынц йæ дзæбæхгæнæн миниуджытæ æмæ йæ хосæн амонынц. Йæ ахсæн, йе йæ тъæнгтæ хорз кæмæн нал фæкусынц, уыцы рынчынтæн, стæй уазалдзыд адæмæн дæр. Лыстæг насхафæнæй хафт туттургъаны уидаг дæр буары иу хай стæвд кæны горчичникты халдих. Фæхæрынц æй цинга не ’руадзыны тæссæй дæр. Хæрынæн хуыздæр у йæ уидаг хомæй, фыхæй, консервгондæй дæр. Цæмæй хæрзаддæр уой æмæ лæмæгъ ма кæной, уый тыххæй йын йæ сыфтæ бафтауынц пъамидортæ æмæ джитъриты цæхджынтыл. Туттургъанæн баивæн ницæмæй ис, дзидза æмæ йæ холодецимæ куы хæрай, уæд. Туттургъанæй лæмæрст доныл ма иу уый бæрц бафтау къранты дон æмæ ахæм тæнгъæд æвæджиауы хорз у, комарынгты анхъæвзынæн, стоматит æмæ гингивит кæй батыхсын кæны, йæ дæндаджы фыдтæ кæмæн фехæлынц, йе ’взаг æмæ йæ комы къултыл лыстæг хæлмæгтæ кæмæн фæзыны, уыдонæн. Туттургъанæй ныллæгдæр æрхауы туджы сæкæр.
680-æм аз
Амардысты
Категори:680
680'erne
Кастро, Сиприано
Сиприано Кастро Руис (Cipriano Castro Ruiz; 1858-æм азы 12 октябры — 1924-æм азы 4 декабры) уыд Венесуэлæйы хæстон æмæ политикон архайæг, уыцы бæстæйы 37-æм президент (1899—1908). Уый сси фыццаг андаг хохаг, Венесуэлæйы президент чи сси, ахæм. Сиприанойы фæстæ 4 æндæр президенты уыдысты йæ штат Тачирæйæ.
Президент сси, уый кæй сæргъы уыдис, уыцы растады (Revolución Liberal Restauradora) фæстиуæгæн. Йе ’фсад Каракасмæ бацыд 1899-æм азы.
1908-æм азмæ Кастро сифилисæй фæрынчын æмæ ацыд Парижмæ, йæхи дзæбæх кæнынмæ. Уыцы рæстæг, Венесуэлæйы кæй ныууагъта йæ хæстæ æххæстгæнæгæй, уыцы Хуан Висенте Гомес йæхæдæг сси паддзахады президент. Кастро баззад æцæгæлон бæстæты, тых фæстæмæ байсынмæ хъавыд, фæлæ йын никуыуал бантыст. Уый фæмард 1924-æм азы сакъадах Пуэрто-Рикойы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Венесуэлæйы президенттæ
Мæзæрæу
Мæзæрæу кæнæ мæзæрæг, бæхы мизг (тархун, тъархуна, эстрагон дæр æй хонынц, Artemisia dracunculus) у популярон цæхæрадоны кæрдæг, скъæлдзойы хуыз.
Адæмон хосгæнджытæ дзы рагæй дзæбæх кæнынц, йæ игæр æмæ йæ зæрдæ кæмæн фæриссынц, уæлдайдæр та игæры циррозæй чи барæсыйы æмæ йæ зæнгтæ дондыппыр кæмæн свæййынц, ахæм рынчынтæн. Уымæн, æмæ хорз æххуыс у буарæй уæлдай дон федде кæнынæн. Амонынц ма йæ, йæ гуыбыны кæлмытæ кæмæн ис, йæ туджы арæзт нывыл кæмæн нал у æмæ хæлын кæмæн райдыдта (малокровие), витаминтæ хъуаг чи баййафы, ахæмтæн. Йæ гаччы сбадын кæны тъæнгты æмæ ахсæны донгуырæнты куыст; уыимæ — хæринаджы тайынад дæр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Хъацæнтæ (хæринаг)
Лет
Лет у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Ис Къуыдаргомы.
Цардысты дзы Гæджитæ, Къоратæ, Хъайсынтæ, Каротæ (Калотæ), Сабатæ, Таймазтæ, Хуыбежтæ.
681-æм аз
Амардысты
Категори:681
680'erne
Насталик
Persa kaligrafio
Лет
Фиппаинæгтæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
1480-æм аз
Амардысты
Категори:1480
Каратæ
Каратæ (КӀаратӀа) у хъæу Дагъистаны, Ахвахы районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ахвахы районы цæрæнрæттæ
Сих Мансур
Сих Мансур, æцæг ном у Ушурма (райгуырдис Алдыйы хъæуы — амардис 1794-æм азы 13 апрелы) — у æфсæддон, XVIII æнусы кæроны Цæгат-Скæсæн Кавказы хохæгты разамонæг, 1785-æм — 1791-æм азты Кавказы хæсты зынгæдæр архайджытæй иу, цæцæны адæмон хъайтар.
Цардафыст
Райгуырд 1765-æм азы (иннæ бæрæггæнæнтæм гæсгæ — 1760-æм азы ) Алдыйы хъæуы, Цæцæны. Йæ царды тыххæй бæлвырд æвдисæйнæгтæ ныры онг бæрæг не сты. Уыди цæцæйнаг, йæ мыггаг уыди Елистанжхойы тейпæй. Мансуры фыд Шаабаз уыди Елистанжийы хъæуæй. Цасдæр рæстæг йæ бинонтæ цардысты Хаттунийы хъæуы, стæй æрцардысты Алдыйы хъæуы æмæ Ушурма уым райгуырдис.
Йæ æрыгоны бонты-иу дагъистайнаг моллойы разамындæй Мансур ахуыр кодта Хъуыран. Таурæгътæм гæсгæ, ахуыры рæстæг-иу æм хъуыстис хохæгты баиу кæнынмæ сидæг æнахуыр хъæлæстæ.
Сихы хæцæнты хабæрттæ
XVIII æнусы кæрон Ушурма цæцæйнæгты æхсæн райдыдта амонын йæхи пысылмон ахуырад. Уый сæм сидтис Уæрæсейы империимæ ныхмæ хæстмæ. Булкъон Де Пиерийы разамындæй Мансуры æрцахсынмæ æрвыст æфсадыл (2000 адæймаджы) Алдыйы хъæуы фалдзус (1785-æм азы 6 июлы) фæуæлахиз сты Мансуры хæстонтæ. Уыцы хæстæмбæлд Де Пиерийы æрбамардтой. Уацайрæгты æхсæн разынди, фæстæдæр 1812-æм азы Фыдыбæстæйы хæсты хъайтар чи ссис, уыцы адъютант Багратион.
Йæ архайды нысæнттæ
Йæ архайды сæйраг нысаныл Мансур нымадта цагъайрад, æлдæрттæ æмæ тугисыны æгъдауимæ тох кæнын. Йæ хъуыдымæ гæсгæ, цæцæн хъуамæ сæхи æгъдæутты бæсты райсой шариаты пысылмон æгъдæуттæ.
Уацар æмæ мæлæт
1791-æм азы 22 июны, Уæрæсейы æфсадæй Анапæйы ныббырсты рæстæг, Мансур фæцæф и æмæ бахаудис уацары. Амардис Шлиссельбурджы гæнахы, ахæсты дзы уæвгæйæ. Иннæ бæрæггæнæнтæм гæсгæ фæзиан Соловецкий (Соловкиты) моладзандоны 1794-æм азы 13 апрелы.
Йæ равзæрды тыххæй фæрссаг верси
Мансуры равзæрды иу версимæ гæсгæ уый уыдис цæцæйнаг нæ, фæлæ италиаг авантюрист Жан-Батист Боэтти.
Æрвитæнтæ
Категори:Зындгонд цæцæйнæгтæ Категори:Кавказы истори Категори:Грознайы чи райгуырдис, уыдон
Сергиев Посад
Се́ргиев Поса́д (Сергиев Посад) у сахар Уæрæсейы Мæскуыйы облæсты, Сергиев Посады сахары зылды административон центр. Цæрынц дзы 98,8 мин адæймаджы (2021).
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæскуыйы облæсты сахартæ
Зæрдæвæрæн
Зæрдæвæрæн,, зæлдгæрдæн у ног зианы кæндтытæй иу. Куыд равзæрд, уый ахуыргæндтæ амонынц дыууæ хуызы.
Фыццаг хуыз у афтæ, ома фыс аргæвдынц æмæ йын йæ зæрдæ цырты цур баныгæнынц. Уый ууыл дзурæг у, æмæ мард йæ бинонтæй рох нæу, мысынц æй.
Дыккаг хуыз ахуыргæндтæ афтæ æмбарын кæнынц: дыгурон æвзаджы ахæм дзырд ис зæлдæ (иронау нысан кæны нæуу). Уыцы бон-иу марды æгъдаумæ гæсгæ æфснайдтой ног ингæн, æвæрдтой йыл-иу нæуу.
Хъуым
Хъуым кæнæ Гуым, Куым (Кума) у цæугæдон Цæгат Кавказы. Йæ донæфтæн у Къаспы денджыз. Йæ дæргъ у 802 километры.
Хъуымы дæттæн сæ иу хай цæуы къанауы ууылты Чограйы донæвæрæнмæ.
682-æм аз
Амардысты
Категори:682
680'erne
683-æм аз
Амардысты
Категори:683
680'erne
Хъобаны хъазахъхъ
thumb|right|250px|Хъобаны хъазахъхъы тырыса Хъобаны хъазахъхъ кæнæ Кубаны хъазахъхъ (Кубанские казаки) сты Уæрæсейы хъазахъхъаг адæмы хай. Уыдон цæрынц Краснодары край, Стъараполы край, Адыгей æмæ Хъæрæсе-Черкесы.
Кæс
Категори:Хъазахъхъаг адæм Категори:Кавказы адæмтæ
Сыбагом
Сыбагом кæнæ Сыбайы ком (Сыба + ком) у ком Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.
Хъæутæ
*
Дæргъæвс
Дæргъæвс у хъæу Цæгат Ирыстоны Горæтгæроны районы. Лæууы цæугæдæттæ Стырдон (Джызæлдон), Уæллагдон æмæ Табылдоны былтыл.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Æлбортæ, Быдтатæ, Баймæтатæ, Белыккатæ, Бтемыратæ, Баллатæ, Бæджиатæ, Бекъойтæ, Бердиатæ, Бæзойтæ, Гæбæратæ, Дегъуатæ, Джибылтæ, Зоратæ, Куызиатæ, Къубалтæ, Мыкагъатæ, Мамсыратæ, Майрæмыхъуатæ, Огъуатæ, Рæмонтæ, Сасиатæ, Течиатæ, Хæдзæрæгатæ, Хуыгистатæ, Хабетæ, Тменатæ, Хъуыдагкатæ, Цорæтæ, Цырыхатæ, Сугъаратæ, Хъантемыратæ, Фидаратæ, Чсиатæ, Кокайтæ, Бекмæрзтæ, Чытыратæ, Блитæ, Дыгур.
Æрвитæнтæ
thumb|left|300px|[[Дæргъæвсы зæппæдзтæ Рамины рагъыл]]
* Категори:Дæргъæвсы ком
684-æм аз
Амардысты
Категори:684
680'erne
685-æм аз
Амардысты
Категори:685
680'erne
Щёлково
Щёлково у сахар Уæрæсейы Мæскуыйы облæсты. Цæрынц дзы 112,9 мин адæймаджы (2005).
Фиппаинæгтæ
Категори:Мæскуыйы облæсты сахартæ
Ахвахы район
Ахвахы район (ГІахьвалал район) у Дагъистаны районтæй иу. Æрбынат кодта Дагъистаны хуссар-ныгуылæны. Районы административон центр у Каратæ.
Фиппаинæгтæ
*
1483-æм аз
Амардысты
Категори:1483
686-æм аз
Амардысты
Категори:686
680'erne
Дауджыты бон
Дауджыты бон вæййы кæрдæгхæссæнæй къуыри куы рацæуы, уæд. Ацы бæрæгбон дæр кодтой кусарт. Кувинаг æртæ чъирийы сæрыл-иу уыди хуылфыдзаумæттæй физонæг, афтæмæй сæ-иу скуывтой.
Кувæндонмæ-иу ахастой æртæ æртæдзыхоны, физонæг æмæ ирон бæгæны. Дзуары лæг-иу скуывта, стæй-иу райдыдта куывд 3 адæймагæн фынг, 3 адæймагæн фынг-афтæмæй. Куывд-иу сарæзтой цалдæргай хъæутæй иумæ. Фæсивæд-иу хъæлдзæг хъæзтытæ, кæфтытæ кодтой. Уымæй уæлдай, алчи йæ хæдзармæ хуыдта сыхæгты.
Дауджыты бон ныртæккæ бæрæг нал кæнынц.
Категори:Ирон бæрæгбæттæ
Гадаты Лазæр
Гадаты Тезейы фырт Лазæр (райгуырдис 1938-æм азы, Сырх Дыгуры — амардис 2008-æм азы 23 сентябры, Мæскуыйы) уыдис уæрæсейаг ирон скульптор æмæ фыссæг.
Цардафыст
Лазæр райгуырдис Сырх Дыгуры хъæуы, зæхкусæджы хæдзары. Йæ фыд æбæрæгæй фесæфтис хæсты. Лæппу 1960-æм азы каст фæцис Цæгат Ирыстоны педагогон учелище æмæ адарддæр кодта йæ ахуыр В.И. Суриковы номыл Мæскуыйы паддзахадон аивадон институты. Йæ ахуыргæнджытæ дзы уыдысты Дмитрий Жилинский (нываивад), Матвей Манизер (скульптурæ) æмæ Александрæ Терентийы чызг Матвеева (пластикæйы системæ).
Гадаты Лазæр дыгурон диалектыл фыста радзырдтæ æмæ æмдзæвгæтæ. Йæ уацмыстæ мыхуыргонд цыдысты журналтæ «Мах дуг» æмæ «Ирæф»-ы.
Категори:Уæрæсейы скульптортæ Категори:Ирыстоны скульптортæ Категори:Ирон фысджытæ Категори:Дыгурон фысджытæ Лазæр Категори:Сырх Дыгуры чи райгуырдис, уыдон Категори:Мæскуыйы чи амардис, уыдон
Нигер (паддзахад)
Ниге́р (Niger ) у 1960-æм азæй фæстæдæр хæдбар паддзахад Ныгуылæн Африкæйы, кæддæры Францы колони. Цæрынц дзы 11 милуан адæймаджы (2003).
Нигеры сæйраг сахар у Ниамей.
1484-æм аз
Амардысты
Категори:1484
Кæрдæгхæссæн
Кæрдæгхæссæн бæрæг кæнынц Куадзæнæй мæй куы рацæуы, уæд. Адæм-иу тынг цæттæ кодтой сæхи ацы бæрæгбонмæ. Рагацау-иу сцæттæ кодтой хор-цæхсадтой, бахус-иу æй кодтой æмæ дзы-иу сарæзтой чъиритæ. Хъæуы цæрджытæ-иу сæ кувинæгтимæ ацыдысты быдырмæ, фылдæр-иу кодтой цæхæраджынтæ. Куывтой-иу, цæмæй фос æфсæст уой.
Кодтой-иу иу стыр гуыдын дæр. Арæзт-иу уыд цыдæриддæр хæрынмæ бæззы, ахæм кæрдæджытæй. Уымæй-иу хъуамæ алы бинойнаг дæр бахордтаид, фæлæ дзы æцæгæлонæн хæрын нæ фæччыди. Быдырæй-иу фæстæмæ куы æрбацыдысты, уæд-иу исты кæрдæджытæ æмæ дидинджытæ æрбахастой æмæ-иу сæ хæдзары къуымты ныххæлиу кодтой.
Категори:Ирон бæрæгбæттæ
687-æм аз
Амардысты
680'erne
Дзуарыхъæу (хохы)
Дзуарыхъæу кæнæ Хохы Дзуарыхъæу у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы.
Лæууы цæугæдон Хæныггомы доны былыл.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Бæрæзгатæ, Богъатæ, Беройтæ, Гæздæнтæ, Гæлæбатæ, Дзобелатæ, Дудиатæ, Цопанатæ, Чъерджиатæ, Хъозатæ.
Никкола
Никкола, Ныккола дæр у ирон адæмы рагондæр бардуагтæй иу. Афтæ рагон у, æмæ нæм æрбацыди аланты рæстæгæй.
688-æм аз
Амардысты
Категори:688
680'erne
Никкола
Алы рагуалдзæг дæр-иу Никколайæн æргæвстой иумæйаг мысайнæгтæй æлхæд кусæрттаг. Куывтой-иу, цæмæй уой хосарæх, сæ фос æнæфыдбылыз уой, адæм та æнæниз æмæ амондджын.
Чырыстон Сыгъдæг Никъала æмæ Дыгуры Зæд Уац Никкола
Рагон ивгъуыд рæстæджы, астæуккаг æнусты чырыстон дины тæфаг алæнтыл цыди дыууæ æрдыгæй: Уырым-Бердзенты паддзахадæй æмæ Гуырдзыстонæй. Уымæ гæсгæ та чырыстон бæрæгбæттæ æмæ зæдты нæмттæ не ’взаджы мидæг фæззындысты уыцы адæмты æвзæгтæй. Иу ахæм зæд Ирыстоны Уац Никкола, кæнæ Никколай ном хæссы. Фылдæр æй нымадтой æмæ уымæ куывдтой Дыгуры æхсæн. Зæды ном Никкола, куыд уырыссаг Никола, равзæрди бердзенаг Nikolaos-æй. Ацы ном хаста чырыстон сыгъдæг Николай Мирликиаг. Гуырдзиаг чырыстон дины æгъдауы мидæг сыгъд. Николай (Nik`oloz) ахæм стыр кадджын бынаты æвæрд нæ уыд.
Куыд бæрæг у, афтæмæй хъуыст аллон фысты Зеленчукы доны былыл цыртдзæвæныл, уым дæр сыгъдæг Николайы ном фыст æрцыди тæккæ райдайæны — Йесо Чырыстийы номы хæдфæстæ. Китайаг рагон хроничы дæр (Юан-ши, XIII æнус) ацы ном фыст æрцыди куыд аллон лæджы ном — Негулай, зæгъгæ. Раздæры аллон адæмæй баззад зæды ном нæ сыхаг асыйæгтæ æмæ хъæрæсейæгтæм — Ныккола, Ныкола айы (ома, Никколайы мæй).
Дыгур куывдысты Никколамæ куыд Уастырджи æмæ Уацилламæ. Никколайы куывд/бæрæгбон кодтой уалдзæджы, мæйы 9-аг боны. Уырысмæ дæр у ацы рæстæг нымадтой (весенний Никола, зæгъгæ). Дыгургом, Доныфарсы хъæуы сæрмæ ис хохаг лæгæт, кæцы нымад цæуы Никколайы кувæндоныл. Бынæттон цæрæг адæм ам кодтой бирæ кусæрттæ Никколайы зæды номыл, æмæ кувинæгтæм арæх æртæхой цæргæстæ: ома, зæды æрвыст дам сты.
Бирæ дыгурон таурæгъты æмæ кадджыты цæуы Никколайы кой: Нарты кадджытæ, «Ацæмæзы зарæджы» — Никкола иннæ зæдтæ æмæ дауджытимæ фæцæуы минæвары Ацæмæзæн Агуындæйы рæсугъдмæ. Иу ма зарæджы дæр йæ кой цæуы: «Уастырджи гутондар уыди, Никкола сæрыл хæцæг, Мады Майрæм мыггагдзау, Хоры Уацилла та мыггагтауæг уыдис».
Чырыстон дины æгъдауы сыгъдæг Николай нымад цæуы денджыздзауты дауджытыл. Æмæ уый тыххæй баззад иу рагон дыгурон зарæг:
Æрвитæнтæ
Категори:Ирон мифологи
Лондон (Онтарио)
Лондон (London) у сахар Канадæйы. Ис Онтариойы провинцийы хуссар-ныгуылæны.
Категори:Онтариойы сахартæ
Хуырхæг
Хуырхæг, дыгуронау: тауæгтъаффæ (Rumex acetosa) у кæрдæг зайæгой.
Стыр Дыгур
Стыр Дыгур, дыгуронау Стур Дигорæ (Стур-Дигора) у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы.
Хуырхæг
Кæс ноджы
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
1485-æм аз
Амардысты
Категори:1485
Стыр Дыгур
Æрвитæнтæ
Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
Ног Уренгой
Ног Уренго́й (Новый Уренгой) у Уæрæсейы Ямал-Ненецты автономон зылды. Цæрынц дзы 118 мин цæрæджы (2020).
Абердин
Аберди́н (Aberdeen, Obar Dheathain) у Шотландийы æртыккаг стырдæр сахар æмæ сæйраг порт.
Ног Уренгой
Фиппаинæгтæ
Категори:Ямал-Ненецты автономон зылды сахартæ
Абердин
Категори:Шотландийы сахартæ
26 августы
Райгуырдысты
Категори:Бонтæ
Куырттаты ком
Куырттаты ком у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы хай. Куырттаты ком у къæдзæхты бæстæ.
Ис дзы тынг бæрзонд хæхтæ: Тъепле (йæ бæрзæнд у 4431 м), Сырхыбæрзонд (4148 м), Захъхъайы хох (3709 м), Хъæриуы хох (3438 м), Тыбауы хох (2780 м) æмæ рæгътæ — Чызджыты фæндаг, Цъæритгом, Бæхтылæппарæг, Хосæврагъ. Уыдонæн сæ бæрзæнд хæццæ кæны 3000 метрмæ.
689-æм аз
Амардысты
Категори:689
Куырттаты ком
Комы цæуы Фыййагдон (Фыййаджы дон дæр æй хонынц), Уырдæм кæлынц Карцадон, Джизидон, Лæцыдон, Цъæритдон, Цъæззиуыдон, Дзамарас æмæ бирæ суадæттæ. Дзывгъисæй дæлæмæ Быдыры Дзуарыхъæуы онг Фыййагдоны фæйнæфарс зайынц бæлæстæ (тæрс, тулдз, сусхъæд, фатхъæд, фæрв, æхсæр æмæ æндæртæ).
689-æм аз
Амардысты
680'erne
Куырттаты ком
Куырттаты комы бынæттон хиуынаффæйады администраци у Уæллаг Фыййагдоны; уымæн цы хъæутæ хауы, уыдонæй цæрджытæ кæм ис, сты: Уæллаг Фыййагдон, Барзыхъæу, Лæц, Дæллагхъæу, Уырыхъæу, Цымыти, Хидыхъус, Хохы Дзуарыхъæу, Хæрисджын, Дзывгъис. Æдæппæт ацы хъæуты цæры 1450 адæймаджы.
Гуысыра æмæ Тæгæрдон хауынц Дзуарыхъæуы администрацимæ.
Уациллайы чъирийаг æхсæн
Уациллайы чъиритæ цы ссадæй фæкæнынц, уыцы мæнæу-иу сылгоймæгтæ ахастой доныбылмæ æмæ-иу æй дзæбæх ныхсадтой. Быдырмæ-иу ацыдысты фæсивæд дæр. Цалынмæ-иу уыстытæ мæнæуы куыст кодтой, уæдмæ-иу фæсивæд сарæзтой хъазт. Ацы бæрæгбон дзурæг у уыуыл, æмæ адæм стыр кад кæй кæнынц Уациллайæн.
Куырттаты ком
Æдзæрæг хъæутæ
1780-æм азы бæрæггæнæнтæм гæсгæ, Куырттаты комы адæм цардысты 21 хъæуы 807 хæдзары. 1812-æм азмæ ма комы баззадис 708 хæдзары. 1884-æм азы сфыстмæ гæсгæ комы хъæуты хæдзæрттæ æдæппæтæй уыдысты 496, цардис дзы 4867 адæймаджы.
Уациллайы чъирийаг æхсæн
Категори:Ирон бæрæгбæттæ
Куырттаты ком
Æдзæрæг хъæутæ
Куырттаты комæй бирæ хъæутæ федзæрæг сты. Уыдоны ’хсæн Андиатыхъæу, Быгъуылтыхъæу, Гуытъиатыхъæу, Калотыхъæу, Гули, Къадат, Къора.
Фиппаинæгтæ
* Категори:Алагиры район
Карца (Алагиры район)
Карца у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы, Карцагомы. Ис дзы дыууæ Карцайы:
Æрвитæнтæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Ногхъæу (Æрæфы район)
Ногхъæу, дыгуронау Нæуæггъæу (Ногкау) у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы.
Мыггæгтæ
Нæуæггъæуи цардæнцæ муггæгтæ: Бекъуртæ, Зехъетæ, Кертантæ, Гацолатæ, Гæтæгтæ, Соскъитæ, Сументæ, Тетцойтæ æма Хамихъотæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ Категори:Дыгуронау фыст
690-æм аз
Амардысты
Категори:690
Цъус (хъæу)
Цъус у æдзæрæг хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Цардысты дзы Реуазтæ, Сопойтæ.
Касаты Таймураз
Касаты Хъауырбеджы фырт Таймураз у зындгонд Цæгат Ирыстоны политик, республикæйы парламенты депутат. 2004-æм азæй 2010-æм азы онг куыста Республикæ Цæгат Ирыстон-Аланийы нациты хъуыддæгты фæдыл министрæй.
Таймураз райгуырдис 1963 азы 11 августы ЦИ АССР-йы хъæу Фыййагдоны. 1989 азы каст фæцис ЦИПУ-йы экономикон факультет, 2000 азы та — Уæрæсейы Федерацийы Президенты цур Уæрæсейы Паддзахадон службæйы академи.
Йæ фæллойадон фæндаг Касаты Таймураз райдыдта, скъола каст куыддæр фæци, афтæ, СОПМО «Казбек»-мæ кусæнгæрзтæ цалцæггæнæг слесыры ахуыргæнинагæй бацæугæйæ. Уый фæстæ баслужбæ кодта Советон Æфсады рæнхъыты æмæ куыстуатмæ ногæй æрбацыд æртыккаг разряды слесыры хуызы. Уыцы рæстæг уый сси мебель уадзæг иугонд «Казбек»-ы кадрты хайады фæсивæдимæ куысты инспектор. 1989 азы æвзæрст æрцыд Орджоникидзейы ФÆЛКЦ-йы Ленины райкомы дыккаг секретарæй. Афæдзы фæстæ та — ФÆЛКЦ-йы горкомы секретарæй.
Æртæ азы дæргъы (1991-1994) куыста Цæгат Ирыстон Фæсивæды цæдисы Дзæуджыхъæуы сахары комитеты сæрдарæй, фæстæдæр та — Дзæуджыхъæуы бынаттон хиуынаффæйады администрацийы фæсивæды хъуыддæгты фæдыл хайдаы сæргълæууæгæй.
1995-2004 азты лæууыд фæсивæды хъуыддæгты фæдыл республикон комитеты сæргъы. 2004 азы сентябры та кусын райдыдта РЦИ-Аланийы Нациты хъуыддæгты æмæ æхсæнадимæ бастдзинæдты министрæй. 2005 азы 17 июны та республикæйы сæргълæууæджы указмæ гæсгæ нысангонд æрцыд нациты хъуыддæгты фæдыл министрæй.
Касаты Таймураз бирæ хæттыты архайдта алыхуызон фæсивæдон форумты куысты, ис æм стыр организаторон курдиат.
Дзимыргом
Дзимыргом кæнæ Дзимыр (ჟამური) ис Ирыстоны хуссар хайæн йæ цæгат-хурыскæсæны. Йæ алыварс сты: хурыскæсæнырдыгæй — Хъудыком, Млет; хурныгуылæнырдыгæй — Къара, Цъурта, хуссарырдыгæй — Ломис, Елойтæ, цæгатæрдыгæй — Хъелы æфцæг, Урстуалтæ; цæгат-хурныгуылæнырдыгæй — Гнугъ.
Дзимыр цы зæхх ахсы, уымæн йæ дæргъ у 25 километрæй фылдæр, йæ уæрх — 10 километры. Ам уыдис ахæм хъæутæ: Уæллаг Баджин, Астæуккаг Баджин, Дæллаг Баджин, Горга, Хетъетæ, Тогойтæ, Къора, Пагæтæ, Паркатæ, Дзуат, Дзæццойтæ, Хæтотæ, Гуырцъытæ, Бетъретæ, Цгъойтæ, Сачнатæ, Гæгойтæ, Сыгъд, Мæхъитæ, Мæсгуытæ, Фæрниатæ, Хъасайтæ, Хъулатæ, Хъаратæ, Сланбегтæ, Куыцитæ, Теккойтæ — æдæппæт 25 хъæуæй фылдæр. Куыд хæххон хъæутæ, афтæ стыртæ нæ уыдысты: иуты дзы цардис 4-9 хæдзары, иннæты — 10-15, аннæты та 15-20 кæнæ 23-25 хæдзары. Мыггæгтæ та дзы уыд ахæмтæ: Бедойтæ, Биганатæ, Битъæртæ, Гæгойтæ, Гуырцъытæ, Дзебысатæ, Додотæ, Долеттæ, Къоратæ, Мæхъитæ, Пагæтæ, Паркатæ, Сачнатæ, Фæрниатæ, Хъаратæ, Хъасайтæ, Хъулатæ æмæ Цгъойтæ.
Ахуырады проблемæтæ Дзимыргомы
Егъау комбæстæ уыд Дзимыр, фæлæ йæм рæстмæ йæ хъус ничи дардта. Æгæрмæгуыр, райдайæн скъолайæ уæлдæр дзы нæ уыди, нæ рухс, нæ фæндаг. Афтæмæй та ам куыста хъæусовет — фæллойгæнджыты депутатты Дзимыры хъæууон Советы æххæстком. Фæндзайæм азты дæр ма дзы уыд авд коллективон хæдзарады. Колхозтæ стыртæ нæ уыдысты, фæлæ иууылдæр — æфтиагджын. Дзимыргом районы астæумагъз хуыдтой, районмæ фосдарыны продукттæй цы цыд æппæт хъæутæй, уымæн йе ’ртыццаг хай æфтыд Дзимыргомæй. Уымæ гæсгæ йæм хъусдард дæр хъуамæ тынгдæр уыдаид, фæлæ баззад рохуаты. Уымæн уыдис йæхи аххосæгтæ: 40-æм азты дыккаг æмбисы Ирыстоны хуссар хайы цы скъолатæ уыд, уым иууылдæр ахуыр кæнын райдыдтой гуырдзиаг æвзагыл. Дзимырмæ дæр барвыстой иу гуырдзиаджы — Григорий Цхомелидзейы. Уый хъуамæ уыдаид, Цгъойты хъæуы гуырдзиаг æвзагыл цы астазон скъола байгом кæнынмæ хъавыдысты, уый директор. Уымæн районы ахуырады хайад бахæс кодта бынаты ахуыры кары сабиты сбæрæг кæнын, йæхицæн педагогон кадртæ ссарын, стæй та скъолайы агъуыст æмæ а. д.
Дзимыргомы уыцы рæстæг уый бæрц сывæллæттæ уыд, æмæ астазон скъола нæ, фæлæ астæуккаг скъолайы фаг дæр уыдысты. Цгъойты хъæуы æмæ Бетъреты хъæуы сабитæ дæр уыдысты 8-азон скъолайы фаг, уымæй дарддæр ма ацы комбæсты куыста цыппар райдайæн скъолайы. Рæзгæ фæлтæрæн æхсызгон уыд, сæ комбæсты сын кæдæй-уæдæй астазон скъола кæй гом кæнынц, уый. Фæлæ куы базыдтой скъола гуырдзиаг кæй уыдзæн, уый, уæд ныхлæуды нысанæн алыгъдысты æмæ бамбæхстысты. Нæ сæ фæндыд, гуырдзиаг скъола сæм байгом кодтаиккой, уый.
Цхомелидзе районы ахуырады хайадмæ ныххаста ахæм хабар, зæгъгæ, Дзимыргомы сывæллон бынтондæр нæй. Уый адыл цæхгæр алыг комбæсты скъола нæ байгом кæныны фарста. Ничиуал бафарста хъæубæсты, нæдæр колхозы разамонджыты.
Æрмæст иу хорздзинад æрцыд дзимырæгтыл, байгом сæм кодтой райдайæн скъолатæ. Фæлæ уый фаг нæ уыд. Иннæ кæмттау, уыдоны дæр фæндыд, цæмæй сæ сабитæ дарддæр ахуыр кодтаиккой. Фæлæ ууыл нæдæр сæхæдæг, нæдæр районы разамонджытæ фаг нæ батыхстысты, æндæра æппæтиумæйаг ахуыр райсын закъон цы бæстæйы уыд, уым сабитæн райдайæн скъолайæ дарддæр ахуыры бар цæмæннæ уыд?
Дзимыргом рохуаты æрмæст ахуырады къабазы нæ баззад. Ам 1960-æм азты дæр нæма уыд рæстмæ фæндаг, рухс, радио, бастдзинад æмæ а. д.
Цгъойты Дзигойы фырт Харитон цæмæй астæуккаг скъола каст фæуыдаид, уый тыххæй йæ рахау-бахау кæнын бахъуыд бирæ: куы Млеты ахуыр кодта, куы — Икъоты, стæй та — Тбилисы (Калачы). Хуыздæр бон нæ уыд æндæр æрыгон дзимырæгтыл дæр: уыдонæй бирæтæ райдайæн ахуыр иронау истой, астазон — гуырдзиагау, 9 æмæ 10 кълæстæ та — уырыссагау. Иу скъолайæ иннæмæ цæугæйæ сæ-иу алы хатт дæр сбадын кодтой кълас дæлдæр. Ахæм уавæрты скъоламæ цæуын у моралон æмæ физикон æфхæрдæй дæр фыддæр.
Дзимыргом куыд федзæрæг
Дзимыр кæй федзæрæг, уымæн йæ аххосæгтæ сты уæлдæр ранымад цухдзинæдтæ, ома, бирæ цæмæйдæрты хъусдардæй иппæрд кæй уыд, уый дзимирæгты æркодта райгуырæн комбæстæй фæлидзынмæ.
Ацы ком кæй федзæрæг, уый у тугтæригъæд хъуыддаг. Ардыгæттæ тынг бирæ уарзтой сæ бæстæ. Уыдоны ’хсæн уыдысты ахæмтæ дæр, кæцытæ-иу алыгъдысты Цæгат Ирмæ æмæ та-иу фæстæмæ æрыздæхтысты, сæ иуæй-иутæ дыгай хæттыты дæр. Уымæн æмæ ам кæд зын уавæрты цардысты, уæддæр ком экологон æгъдауæй у сыгъдæг, йе ’рдзон миниуджытæ, йæ уæлдæф æмæ йæ дæттæ сты, æмбал стæм кæмæн ис, ахæмтæ. Ам лæг æрмæст хъæды халсартæ, зокъотæ, гагадыргътæ фаг куы æрæмбырд кæна, уæддæр сараздзæн йæхицæн цæрыны фæрæзтæ. Йæ алыварс цы кæмттæ ис, уыдонæй бирæтæн нæ уыд фаг уыгæрдæнтæ, хуымзæхх, сæрвæттæ. Дзимыргомы хъæутæй та бирæтæн уыд уыгæрдæнтæ, парахат фезмæлæнтæ. Æрмæст ма сæм хъуыд фæндæгтæ. Дзимырæй 20-22 километры æддæдæр ис иу ком. Ирæй чи сгуырдзы, ахæм мыггæгтæ дзы цæры — Бунтуритæ, Бурдулитæ, Гогичашвилитæ æмæ Сухашвилитæ, ома, Бутатæ, Бурдултæ, Годжыцатæ æмæ Сухитæ. Сæ комбæстæ та кæддæр Сыхуат хуынд, фæлæ ранымад адæм сæ мыггæгты аивынимæ иумæ аивтой сæ комы ном дæр, схуыдтой йæ Цхават.
Дзимыргом æмæ Хъудыком
Дзимыргомæн йæ сыхаг кæмттæй æнгом æмæ хъæрмуддæр ахаст уыд Хъудыкомы адæмимæ. Уымæн æмæ ам дæр, Дзимыргомау, цæрджыты зынгæ хай уыдысты Тæгайы байзæддаг — Цгъойтæ, Сачнатæ, Гуырцъытæ. Кæрæдзимæ кастысты хионты, æрвадæлты, хæрæфыртты, мадырвадæлты æмæ адджын сыхæгты цæстæй. Сæ хæстæгдзинады тыххæй фыста Калойы-фырт йæ историон-этнографион чиныг «Ирæттæ»-йы.
Дзимыргомы æрдзон уавæртæ
Ацы комæн йе ’рдзон уавæртæ, йæ экологи, йæ суардæттæ фадат радтаиккой ам балнеологон курорттæ, фæлладуадзæн хæдзæрттæ, зымæгон спортивон хъæзтыты базæ саразынæн, фæлæ, хъыгагæн, æппæт уыдæттæ дзæгъæлы фесты, рохуаты баззадысты Дзимиргомæн йæхиау. Ам ис суар доны цыппар хуызы — цыппар суар. Уыдонæй иу Баджины суар хаст у Сырх чиныгмæ дæр. Суткæмæ йе ’фтиаг у 180000 литры. Иннæ æртæ — Гуырцъыты, Тогойты æмæ Цгъойты суæрттæ — афтæ стыртæ кæд не сты, уæддæр уыдон дæр бæззынц. Уымæй уæлдай ма Къорайы ис сондоны дон, комбæстæн йæ дæллаг кæронмæ æввахс та ис сæрнизæй хосгæнæн дæттæ.
Дзимыргомы бирæ ис, Сырх чиныгмæ хаст чи сты, ахæм хосгæнæн зайæгойтæ: æхсынкъмарæн, фыцгæйæ хæрынæнбæзгæ цил, фугæ, саунæмыг, цъуй, дзæгъæлдзу, уагъылы, малусæг, мыртгæ, пысыра, хæрыны хъоло, нæууы, хъæды æмæ хомæйхæргæ зокъотæ, бирæ хъæддаг халсартæ æмæ гагадыргътæ.
Дзимыргомы бынæтты нæмттæ сгуырдзиаг куыд сты
thumb|250px|Хъелы цад Гуырдзы амы бынæттыл сæвæрдтой йæхи нæмттæ ирон нæмтты бæсты: Дзимыры схуыдтой Жамури, Цгъойты хъæуы — æртæ номæй: Цъин, Цъинсопели, Цугуанткъари; Куыцырты (Куыцыриты) — Косиани; Мæсгуыты — Цихилеби; Черзезты — Черкезани; Баджины — Башни; Сыгъды — Скъида; Хъудыкомы — Кудикимо; Дзуаты — Дзуаткъари. Иу хъæу та дзы Къибихани схуыдтой, афтæмæй Дзимыргомы ахæм хъæуы никуы уыд рагæй-æрæгмæ.
Уымæй дарддæр ма а комбæсты æрдзы рæсугъддзинадæй æмæ историон æгъдауæй цымыдисаг цыдæриддæр уыдис, уыдоныл дæр та-иу сæхи нæмттæ авæрдтой, цыма æрдз æмæ историон цыртдзæвæнтæн дæр «се ’мдзуарджын» уыдысты, уыйау. Хъелы цады уыдон схуыдтой Хъелис тъба, историон æмæ динон фидар гæнæхты ансамбль Бериты сыхы — Берцих, Дзимыры рагъы — Ломис-Алеуы рагъ, Иры рагъы — Харули.
Дзимыры æрдзы фидауцджын цад нæхирдыгонау Хъелы цад уымæн хуынд æмæ ис бæрзонд ран — 2920 метры бæрзæндæн. Ахæм бынæтты куыд нæхимæ, Дзимыры, афтæ нæ сыхаг кæмтты дæр хонынц Хъел, ома, бæрзонд ран. Зæгъæм, уæлвæзæн хурыскæсæнырдыгæй цы рæсугъд дзуар ис, уый бынæттон адæм хонынц Хъилы Уастырджи. Цы рагыл ис, уый — Хъелы æфцæг, фæзгонд кæм ахаста, уый та — Хъелы фæз. Цы дардыл дзурын, Дзимыргомæй Хъудыкомы ’хсæн цы рагъ ис, уый хонынц æмæ хуыдтой Дзимыры рагъ. Уымæн йæ райдайæн ис Дзимыры зæххыл — Паддзахы Мус (Арагуийы æлдар сабиты кæм банай кодта, уым). Уый хуссарырдæм ацыд иу-дыууæ километры Дзимырæн хурыскæсæнырдыгæй йæ рæзты. Уый фæстæ ныххæццæ Ломисмæ. Гуырдзиаг географ Вахушти рагъыл цæмæдæр гæсгæ сæвæрдта Ломис-Алеуы рагъ. Афтæмæй та рагъæн йæ рæсугъд бынæттæ, стæй йæ райдайæн дæр Дзимыры зæххыл ис.
Гуырдзыйæ иу хæдæвзæрд ахуыргонд Топчишвили комкоммæ загъта: «Дзимыр (Жамури) гуырдзиаг регион кæй у, ууыл æрмæст ацы комæй рацæугæ рагон гуырдзиаг мыггаг — Жамрели дæр у дзурæг». Жамурели кæй хонынц, уыцы мыггаг æцæгæй та Битъæрты мыггаг у. Уыцы мыггагæй кæйдæрты бахъуыд Дзимырæй Куртамæ, Икъот æмæ Цъирколмæ алидзыны тыххæй сæ мыггаг фæивын.
Уыцы хъæутæм куы ныццыдысты, уæд сын радтой ног мыггæгтæ: Куртайы хъæу — Жамурели, Икъот æмæ Цъиркол — Осишвили. Уæдæ Жамурели кæд рагон мыггаг ссис, уæддæр Битъæрты мыггагæй рагондæр нæу, гуырдзиаг та бар-æнæбары ссис.
Дзимыргом истори æмæ литературæйы
Дзимыргом æмæ йæ адæмыл цæстуарзон ныхас загъта нæ куырыхон фыссæг Гæдиаты Секъа. Уый æрмæст йе сфæлдыстадæй нæ, фæлæ ма йæ миддуне æмæ зæрдæйæ дæр æнгом баст уыд Дзимыргомимæ. Секъа зæрдæбынæй уарзта йæ сыхаг комбæстæ æмæ йыл бирæ зæрдæмæхъаргæ поэтикон рæнхъытæ дæр ныффыста.
Историон зонæдты кандидат Дзаттиаты Руслан, Дзимыргомы историон цыртдзæвæнтыл дзургæйæ, фыссы: «Дзимырæн йæ мæсгуытæ æрдæгхæлдæй дæр рæсугъд æмæ цымыдисаг сты». Æрмæст Бериты сыхы мæсгуытæ сæхæдæг æнæхъæн историон фæзынд сты. Тогойты мæсыг — æмбисондхæссæн. Хъасайты мæсыг, Алардыйы мæсыг, Баджины мæсгуытæ — сæ иуæй иннæ рæсугъддæр æмæ фидауцджындæр. Чи сæ фехæлд, уыдоны дæр паддзахы æфсад фыдæнæн ныппырх кодтой, адон нæ ныхмæ сты, зæгъгæ.
Зынгæ ирон поэт Плиты Илья куыста Цгъойты хъæуы райдайæн скъолайы ахуыргæнæгæй. Уый афтæ тынг бауарзта ацы комбæстæ æмæ йыл ныффыста кадæг «Дзимыр». Уым ирд поэтикон æнкъарæнтимæ зæгъы, æз ирон æгъдæуттæ Дзимыры базыдтон, зæгъгæ.
*
Тианет
Тианети (თიანეთი) у сахарæнгæс посёлок Гуырдзыстоны. Лæууы цæугæдон Иорæйыл. Цæрджыты нымæц у 4 мины бæрц.
Фиппаинæгтæ
Категори:Тианеты муниципалитеты цæрæнрæттæ
Уæлвæз (хъæу)
Уæлвæз (ქუმლისციხე, [кумлисцъихе]) у хъæу Гуырдзыстоны цæгаты. Ис Хъудыкомы. Цардысты дзы Кокайтæ, Дзиуатæ, Бызыккатæ (Бызыктæ ), Цæллаггатæ, Бурдзиатæ æмæ Дулатæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хъуды ком Категори:Хъазыбеджы муниципалитеты цæрæнрæттæ
691-æм аз
Амардысты
Категори:691
Бирæгътæ
Бирæгътæ (Бираговы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
1487-æм аз
Амардысты
Категори:1487
Æгайтыхъæу
Æгайтыхъæу кæнæ Æгайтæ, Гайтыхъæу у ирон хъæу Гуырдзыстоны цæгаты. Ис Тырсыгомы.
Цардысты дзы: Æгайтæ (Гайтæ).
Фиппаинæгтæ
Категори:Тырсыгом Категори:Хъазыбеджы муниципалитеты цæрæнрæттæ
692-æм аз
Амардысты
Категори:692
Къабуска
Къабуска (Brassica oleracea) — къабускайы мыггагмæ чи хауы, ахæм дыууæазон зайæгой.
Дзæбæхгæнæг дохтырты цæстæй кæсгæйæ, къабуска нымад у диетикон продуктыл, æнæмæнгхъæугæ витаминты æрдзон къæбицыл. Ног карст къабускайы лæмæрст донæй дзæбæх кæнынц ахсæны хæлмаг, игæры низтæ, авитаминоз, донниз, подагрæ, сæкæрниз. Къабускайы донæй, кæнæ та йæ фых сыфтæй зилынц цармы алыхуызон хæлмæгтæм æмæ хъæдгæмттæм, уæлæнгай сыгъдтытæм. Радикулитæй, подагрæйæ, сыгъдтытæй, буар кæм фæриссы, уыцы ран къабускайы сыф æнгом бастæй куы сæвæрай, уæд цыбыр рæстæгмæ рыст фесæфы.
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Амман
Амма́н (عمان) у Иорданийы сæйраг сахар.
Категори:Иорданийы сахартæ
Новокуйбышевск
Новоку́йбышевск у сахар Уæрæсейы Самарæйы облæсты, Волгæйы галиу былыл. Цæрынц дзы 99,5 мин адæймаджы (2021).
Сахары экономикæйы бындур у нефты ракуыст æмæ нефтехими.
Троллейбусы маршруттæ сты 16.
Фиппаинæгтæ
Категори:Самарæйы облæсты сахартæ
1488-æм аз
Амардысты
Категори:1488
693-æм аз
Амардысты
Категори:693
Хуссар Ирыстоны географи
thumb|right|220px|Хуссар Ирыстоны рельеф Хуссар Ирыстон у бæстæ Кавказы тæккæ астæу. Ис ын арæн Уæрæсеимæ цæгаты æмæ Гуырдзыстонимæ скæсæн, хуссар æмæ ныгуылæнæрдыгæй. Лæууы 42°01' æмæ 42°46' цæгат уæрхады параллелты æхсæн, æмæ 43°31′ æмæ 44°37′ скæсæн дæргъады параллелты æхсæн. Йæ зæххыты фæзуат у 3900 км².
Хуссар Ирыстоны рельеф фылдæр у хæххон. Ивы Стыр хохæй (Кавказы сæйраг рагъæй) цæгаты Картлийы фæзтæм хуссары. Æппæты бæрзонддæр хох у Халацъа (3938 м). Йæ территорийы 89,3 % денджызы æмвæзадæй 1000 метрæй бæрзонддæр у. Кавказы сæйраг рагъæй хицæн кæнынц æндæр рæгътæ: Рацъы рагъ, Гудисы рагъ, Иры рагъ, Дзимыры рагъ æмæ æнд. Рацъы рагъ ис цæгат-ныгуылæны, хицæн кæны Къуыдаргом Чеселтгом æмæ Хъæргæнагдоны комæй. Гудисы рагъ цæгат-скæсæнæй хуссар-ныгуылæнмæ хицæн кæны Стыр Леуахийы ком Чысыл Леуахийы комæй. Иры рагъ цæгат-скæсæнæй хуссармæ хицæн кæны Чысангом Чысыл Леуахийы комæй, Медзыдайы комæй æмæ Лехурайы комæй. Дзимыры рагъ скæсæны хицæн кæны Чысангом Арагуийы комæй, йæ рагъыл уагъд у Хуссар Ирыстон æмæ Гуырдзыстоны арæн. Цæугæдæттæ иууылдæр æвзæрынц Хуссар Ирыстоны зæххы æмæ иууылдæр сты хæххон. Стырдæр цæугæдæттæ сты Стыр Леуахи (115 км), Чысыл Леуахи (46 км) æмæ Чысандон (54 км).
Бæстыхъæд
Хуссар Ирыстоны бæстыхъæд у ромыл. Бæстыхъæды стыр хайад исынц хæхтæ. Уыдон æвзарынц дымгæйы æздæхт. Стыр Кавказы рагъ та нæ уадзы уазал дымгæтæ цæгатæй, æмæ Хуссар Ирыстоны уый тыххæй Цæгат Ирыстонæй хъармдæр вæййы. Бæстыхъæд тынг ивы цæгатæй хуссармæ. Уый у умæн æмæ цæгатæрдæм хæхтæ бæрзонддæр сты. Куыд уæлдæр хæхтæм, афтæ уазалдæр æмæ даргъдæр зымæг.
*
Хуыцауы кувæндон
Цин уа, зиан уа — ирон фынджы уæлхъус хистæр алкæд дæр æрхъуыды кæны Хуыцауы ном.
Хуыцауы номыл Ирыстоны ис бирæ кувæндæттæ. Сæ кадджындæртæй иу у Мæхческы хъæуы цы кувæндон ис, уый. Хонынц ма йæ Стыр Хуыцауы бæлас дæр.
Категори:Ирон мифологи
Стайыцармдарæг
мини|рахиз|250px|Паддзах Ростеван æмæ Автандил цуаны. Мамукæ Тавакарашвилийы къухфыстæй ныв, [[1646-æм аз]]
«Стайыцармдарæг» (ვეფხისტყაოსანი [вепъхистъхъаосани]) — у гуырдзиаг эпикон поэмæ. Ныффыста йæ XII æнусы гуырдзиаг поэт Шота Руставели, ус-паддзах Тамары кæрты уæздан, æвæццæгæн 1189—1212-æм азты æхсæн.
Поэмæ фыццаг хатт мыхуыргонд æрцыдис Тбилисы 1712-æм азы.
Истори
Поэмæйы оригинал нæм не ’рбахæццæ ис. Поэмæ фæлтæрæй-фæлтæрмæ кæй лæвæрдтой, уый охыл йæ тексты æнæбары цыдис ивддзинæдтæ æмæ æппынфæстаг уацмыс фендæрхуызон ис. Нырмæ баззадис бирæ XVI—XVIII æнусты æрæджыйы верситæ.
Æрвитæнтæ
Категори:Литературон уацмыстæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Чингуытæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Гуырдзыстоны литературæ
Уацилла
Уацилла кæнæ Елиа, — ирон зæдты, ирон бардуæгты æхсæн ахсы сæрмагонд бынат. У тыллæджы, хоры æмæ адæймаджы хорздзинадæн цыдæриддæр зайы, уыдоныл аудæг бардуаг. Куыд тыллæджы бардуаг, афтæ йæ хуыдтой Хоры Уацилла дæр. Уымæй уæлдай ма у арвнæрыны бардуаг.
Уацилламæ куывтой суанг алантæ дæр. Ныртæккæйы рæстæджы дæр цыфæнды куывды хистæр Уациллайы номыл рауадзы гаджидау. Уымæн ис бирæ кувæндæттæ, фæлæ сæ сæйрагдæр ис Дæргъæвсы, Тыбауы хохы.
Уациллайы бæрæгбоны-иу йæ мæгуырдзинад ничи æвдыста. Сылгоймæгтæ-иу чъиритæ кодтой æнæдзургæйæ, сæ комытæф куыд нæ цæуа, æмæ-иу сæ дзыхтæ истæмæй бабастой.
Адæм сæ кувинæгтæ хастой кувæндонмæ, радтой сæ-иу дзуары лæгмæ, сæхæдæг-иу иуварс æрлæууыдысты, уый сæ-иу скуывта. Ома, дам, æнæхъуаджы кувæндонмæ куы бацæуай, уæд дæ бакуырм кæндзæн.