cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гамсахурдиа, Звиад
Президенты бынаты
1989-æм азы Хуссар Ирыстоны автономон облæсты ныгуыпп кодтой карз змæстытæ гуырдзиаг æмæ ирон цæрджыты ’хсæн. Ирæттæ домдтой цæмæй Хуссар Ирыстоны сын сæ бартæ бахъахъхъæныны тыххæй уæлдæр ном радтой, суæлдæр кæной облæст автономон республикæйы онг ГССР-ы мидæг. Фæлæ Гамсахурдиа æмæ Гуырдзыстоны парламент, никæй бафæрсгæйæ, æнæзакъонæй байстой облæсты ном дæр, зæгъгæ, «Мах ирæтты гуырдзиаг цъылынæй Ручъы тъунелыл уырысырдæм асæрфдзыстæм». Тагъд рæстæджы тугкалд дæр æруагътой Хуссар Ирыстоны зæххыл. Ирæтты сæ фылдæр фæсырдтой æрмæст Хуссар Ирыстонæй нæ, фæлæ Гуырдзыстоны мидæггаг районтæй дæр. Уыцы миты фæстæ Хуссар Ирыстоныл æндæр бон нæ уыд, æмæ уæд Хуссар Ирыстоны паддзахад расидта, Хуссар Ирыстон Гуырдзыстонæй кæй ахицæн ис æмæ Цæгат Ирыстонимæ кæй иу кæны, уый.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуырдзыстоны президенттæ Категори:Гуырдзыстоны политиктæ Категори:Гуырдзыстоны ахуыргæндтæ Категори:Гуырдзыстоны зындгонд адæм Категори:Тбилисы чи райгуырдис, уыдон
Цæгат Корей
Корейы Адæмон-Демократон Республикæ (КАДР, 조선민주주의인민공화국 — Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk), Цæгат Корей дæр æй хонынц, у социалистон паддзахад Азийы. Цæрынц дзы 22 милуан адæймагæй фылдæр. Цæгат Корейы сæйраг сахар у Пхеньян.
КАДР-ы æфсад — Корейы Адæмон æфсад — у Ази æмæ дунейы тыхджындæр æфсæдтæй иу. Лæггад дзы кæнынц 1 115 адæймаджы (2006-æм азы), уымæй у дунейы фæндзæм стырдæр æфсад.
Истори
XX æнусы райдианæй 1945-æм азмæ Корей æнæхъæнæй уыдис Японы дæлбар. Дыккаг дунеон хæст куы ахицæн, Корейы цæгаты ныллæуыдысты советон æфсæддонтæ, хуссары та — америкæгтæ. Америкæйы æфсад ныр дæр лæууы хуссары, Советон Цæдисы æфсад та ацыдис 1949-æм азы. Бæстæ дихгондæй баззадис.
1951-1953 азты Корейы цыдис æвирхъау «мидхæст». Æцæг мидхæст нæ уыд, уымæн æмæ Хуссар Корейæн стыр æххуыс кодтой АИШ æмæ æндæр капиталистон дунейы паддзахæдтæ (афтæ хуынд «Иугонд Нациты Организацийы тыхтæ»), Цæгат Корей дæр иунæгæй нæ баззадис знæгты раз — уымæн стыр æххуыс цыдис Китай (суанг гæрзифтонг тыхтæй) æмæ Советон Цæдисæй.
2002-æм азы фæстæ КАДР-ы цæуынц экономикон реформæтæ.
Интернет
КАДР-ы цæрджытæн Интернетæй пайда кæнæн нæй, фæлæ уыцы паддзахады ис хицæн компьютерон хыз Кванмён.
Кæс статьятæ
*
Мæсыгджын
Мæсыгджын кæнæ Мæсыджджын у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы хъæу. Ис Джинаты комы. Хъæуы ис дыууæ сыхы: Гаджитæ (Къодотæ) æмæ Мамиатæ.
Цардысты дзы Гаджитæ, Мамиатæ. 1914-æм азы Мæсыгджыны цардысты 62 адæймаджы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ Категори:Джинаты комы хъæутæ
Чебоксар
Чебоксар, вариант Чебоксартæ (Шупашкар, Чебоксары) у Уæрæсейы сахар Чувашийы Республикæйы, Волгæйы рахиз былгæрон, Дæллаг Новгород æмæ Хъазаны ’хсæн. Цæрынц дзы 442,6 мин адæймаджы (2005).
Чебоксарæн ис йæхи сахар-æмбæлццон — Новочебоксарск (125 мин адæймаджы бæрц). Иу сахарæй иннæмæ ацæуæн ис троллейбусæй дæр. 2008 азы уыд дыууæ сахары баиу кæныны тыххæй референдум, фæлæ уыцы референдумы Новочебоксарскы цæрджытæ схъæлæс кодтой баиуы ныхмæ.
Сахары бæрæгбон вæййы æрвылаз, мартъийы æртыккаг хуыцаубоны.
Зындгонд туркаг фæллæдуадзæн сахар Анталья у Чебоксары ’фсымæрон сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Чувашийы сахартæ
Братæ
Братæ (Браевы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Эшвилл
Эшвилл  (Asheville) у АИШ-ы сахар штат Цæгат Каролинæйы ныгуылæны, хæххон бынаты (Æрвхуыз рагъ). Йæ цæрджыты нымæц у 83 393 (2010 азы).
Сахары бындур æвæрд æрцыд 1785 азы, йæ ном уыд Eden Land, ома Дзæнæт. Нырыккон ном та у кады нысан Эшвиллы губернатортæй иуæн, кæцыйы ном уыдис Сэмьюэл Эш.
Сахар у курортон бынат, ацæргæ америкæгтæ ’рбацæуынц ардæм сæ цард рæсугъд æмæ сабыр бынаты æрвитынмæ.
Эшвилл у Дзæуджыхъæуы æфсымæрон сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Каролинæйы сахартæ
Худайбердины уынг (Стерлитамак)
Худайбердины уынг (Улица Худайбердина) у уынг Стерлитамачы. Йæ дæргъ у 5,11 км.
Кæс ноджы
Категори:Стерлитамак
Урсдон (Дыгуры район)
Урсдон  у хъæу Цæгат Ирыстоны Дыгуры районы.
Категори:Дыгуры районы цæрæнрæттæ
Неукен (провинци)
Неукен (Neuquén) у провинци Аргентинæйы. Æрбынат кодта Патагонийы.
298-æм аз
Амардысты
Категори:298
Неукен (провинци)
Категори:Аргентинæйы провинцитæ
Къора (Дыгуры район)
Цардысты дзы Хъаратæ, Хъайтыхътæ, Къусыратæ, Тандутæ, Бзартæ, Гогитæ, Джерджытæ, Агънатæ, Тепсыхъотæ, Темыратæ, Темыртæ, Чекойтæ, Чехойтæ, Цæгæратæ, Айлартæ, Елеуртæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дыгуры районы цæрæнрæттæ
Кæриау цъупп
Литературæ
Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Ломис
Ломис у хъæу Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы. Ис Чысангомы.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Цинуатæ (ჩინიშვილი), Биганатæ (ბიგანაშვილი), Джызойтæ (გიჟოშვილი), Хъаратæ (ყარაშვილი), Чысиатæ (ქისიშვილი), Персатæ/Перисатæ (ფერსაშვილი), Хуыбиатæ (ხუბაშვილი).
Литературæ
Категори:Ленингоры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Камах
Камах у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Джинаты комы.
Цардысты дзы Еналдытæ, Гуыбатæ.
Литературæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ Категори:Джинаты комы хъæутæ
Гагарин, Юрий Алексейы фырт
Гагарин Юрий Алексейы фырт (Юрий Алексеевич Гагарин; райгуырдис 1934-æм азы 9 мартъийы — амардис 1968-æм азы 27 мартъийы) у советон (уырыссаг) тæхæг-космонавт æмæ, адæймæгтæй космосмæ фыццаг хатт чи атахтис, уый.
Цъасем
Цъасем у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы хъæу. Ис Туалгомы, Нарыкомы.
Гагарин, Юрий Алексейы фырт
Гагарин райгуырдис зæхкусджыты бинонты ’хсæн, Клушинойы хъæуы сахар Гжатскмæ (ныры Гагарин) æввахс. Йæ сабийы бонтæ йæ райгуырæн хъæуы арвыста, 1941-æм азы 1 сентябры бацыдис скъоламæ, фыццаг къласмæ. Фæлæ уыцы аз 12 октябры хъæу байстой Æртыккаг Рейхы æфсæддонтæ, æмæ ахуыртæ ныллæуыдысты. 1943-æм азы 9 апрелы хъæу ссæрибар кодтой сырхæфсæддонтæ, æмæ скъола скуыста ногæй.
Неукен
Неуке́н (Neuquén):
Гагарин, Юрий Алексейы фырт
1945-æм азы 24 майы Гагарины бинонтæ ралыгъдысты Гжатскмæ.
Цъасем
Истори
Скъолайы фæстæ цæхгæр æрлыг къæдзæхы сæрмæ Цъасемы цардысты Исахътæ, Дзапартæ, Колытæ æмæ Гаджитæ. Сæ хуымы гæппæлтæ — сæ алыварс. Сæрвæттæ — сæ фæстæ. Суг æмæ хосгæрст — дард. Цъасемæй хæрдмæ цæуы къахвæндаг Габатæм, уырдыгæй — Цъесмæ. Ацы чысыл хъæуы цардысты Епхитæ. Ныр дзы цæрæг нал ис. Пайда кодтой Цъесы комы донæй. Сæ цуры уыдис суадæттæ. Сæ фæстæты Лйайы рагъыл Тоборзайæ Гуыркъуымтæм уыдис къахвæндаг. Цъасемæй Семсайы ’хсæн Нары хуссарæй зынынц Бериты хæдзæртты кæлддзæгтæ. Ам цардысты Беритæ æмæ сæ хъæу раджы ныууагътой æдзæрæгæй.
Гагарин, Юрий Алексейы фырт
Гагарин сси хæстон тæхæг, æмæ йæ иннæ кандидаттæй равзæрстой дунейы фыццаг космонавт суæвынмæ. 1961-æм азы 12 апрелы уый бакодта историйы фыццаг тахт космосмæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Советон Цæдисы космонавттæ Категори:Советон Цæдисы хъæбатыртæ Категори:СЦКП-йы уæнгтæ
Цъасем
Фиппаинæгтæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Сæна (хъæу)
Сæна кæнæ Сæнайыхъæу (სტეფანწმინდა, [стъепанцъминда]; 2007-æм азы онг ყაზბეგი — [хъазбеги] ) у сахарæнгæс посёлок Гуырдзыстоны цæгаты. Йæ уылты цæуы Арвыкомы фæндаг, 2009-æм азы ноябрæй ногæй дзы ласынц уæргътæ Фæскавказ æмæ Уæрæсейы ’хсæн. Сæна у Хъазыбеджы (Сæнайы) районы административон центр.
Географион бынат
Посёлок цы ран ис, уый денджызы æмвæзадæй у 1750 метрæй бæрзонддæр.
Æнæуый информаци
Сæнайæ райдайынц сæ балц, Сæнайы хохмæ чи хизы, уыцы хохдзаутæ.
Посёлок у туристон артдзæст. Æрвылаз дæр Сæнайы æмæ комы вæййы туристтæ Германæй, Нидерландтæй æмæ Европæйы æндæр бæстæтæй.
Сæнамæ бацæуæны цур, трассæйæ 1–2 км æддæдæр ис, газджын суарæй дзаг чи вæййы, ахæм æнæсæр гом бассейн.
Фиппаинæгтæ
Категори:Гуырдзыстоны сахартæ Категори:Хъазыбеджы муниципалитеты цæрæнрæттæ
299-æм аз
Амардысты
Категори:299
Калининград
Калининград (Калининград) у Уæрæсейы сахар Калининграды облæсты. Цæрынц дзы 459,6 мин адæймаджы (2016).
1255—1946 æзты сахар хуынди Кёнигсберг (нем. Königsberg), йæ польшæйаг ном у Крулевец (Królewiec), чехаг — Краловец (Královec), литоваг — Каралячус (Karaliaučius).
thumb|right|Фервæзынгæнæг Чырыстийы аргъуан
Къахыры хох
Литературæ
Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
300-æм аз
Амардысты
Категори:300
Арканзас
Фиппаинæгтæ
*
Гæбæраты Илья
Гæбæраты Гаврилы фырт Илья (райгуырдис 1926-æм азы Хуссар Ирыстоны — амардис 1993-æм азы Дзæуджыхъæуы) у зындгонд ирон композитор.
Чысылæй йæ ахуыргæнджытæ уыдысты Галаты Барис æмæ Тугъанты Махарбег. Сæ иу æй ахуыр кодта музыкæйыл, иннæ та ныв кæныныл. 1943-45-æм азты Хуссар Ирыстоны хихъæппæрисон музыкалон къордтæн уыд сæ сæргълæууæг.
1949-æм азы каст фæци Ленинграды консерваторимæ цы музыкалон училищæ хаст уыд, уым композиторты хайад.
1954-æм азы та каст фæци Ленинграды консерватори.
1987-91-æм азты уыд Ирыстоны композиторты цæдисы сæргълæууæг. Ацы азты райдыдта кусын, музыкæйы фыццаг къахдзæфтæ чи кодта, ахæм хæдахуыр, курдиатджын адæмимæ. Уыд Уæрæсейы æмæ Ирыстоны аивады сгуыхт кусæг, Уæрæсейы композиторты цæдисы уæнг та сси 1954-æм азы.
Гæбæраты Илья уыд, национ классикон музыкæйы райрæзтыл чи архайдта, уыдонæй иу. Ныффыста бирæактон оперæтæ «Азау» æмæ «Олланæ», зарджытæ «О, нана» æмæ «Песня моя, Иристон», фыццаг ирон романстæ. Йæ уацмыстæ ис схонæн лирикон, ис дзы арф хъуыды, хъуысынц дзы адæмон аивады зæлтæ.
Йæ Фыццаг симфони ныффыста Фыдыбæстæйы Стыр хæсты чи фæмард, уыцы хъæбатырты ном ссарынæн. 1960-æм азы Мæскуыйы Ирон аивад æвдисæг бонтæ куы цыдысты, уæд ацы уацмысæн скодтой стыр аргъ. Зындгонд композитор Григорий Шантырь фыста, зæгъгæ, йæ фыццаг зæлтæй йæхимæ ’лвасы йæ диссаджы зæрдæмæдзæугæ мелодийæ.
Адæмты миддуне, сæ цард æмæ зондахастæн музыкалон ныв саразынæн Илья равзæрста рапсодийы жанр. Цы цыппар рапсодийы ныффыста («Зилгæ», «Æфсати», «Нæртон симд»), уыдоны бындуры æвæрд æрцыдысты æмæ бæрæг дарынц ирон адæмон аивады фæлгонцты миниуджытæ. Уымæй дарддæр йæ алы уыцмысæн дæр ис адæмон бындур. Йæхирдыгонау, зæрдиагæй бакуыста адæмон цæгъдтытæ «Ханты цагъд», «Зилгæ», «Æфсати», «Нæртон симд»-ыл.
Кæд симфони йедзаг уыд тызмæг æмæ знæт æвдисæг зæлтæй, уæддæр тынг фæцыди адæмы зæрдæмæ йæ тыхджын æмæ райдзаст фæлгонцтæй.
Ильяйы дыууæ оперæ «Азау» æмæ «Орлана»-йы амонд фæрæстмæ ис. Фыццаг сценæйыл æвæрд æрцыд æртæ хатты (1968, 1982, 1992), дыккагæн та стыр аргъ скодтой Мæскуыйы сценæйыл.
Йæ оперæтæ хъæздыг сты речитативтæй, вокалон хæйттæй (ариозо, зарджытæ, балладæтæ), моно- æмæ дуэтон архайдтытæй. Сæ драмон бындур у бирæвæрсыг, æвдыст дзы цæуы ахсджиаг, зын равзарæн чи у, ахæм фарстатæ. Уарзондзинадæй дарддæр (Азау æмæ Таймуразы ’хсæн, Олланæ æмæ Амраны) ма сæ ис адæмон, эпикон, социалон сюжеттæ.
Фыццаг хатт Ирыстоны музыкалон аивады фæзындысты национ вокалон интонаци, ирд фæлгонцтæ, рæзын фадат кæмæн ис, ахæм драматургийæ.
Илья æнкъардта ныхасы мидис, уарзта æмæ хорз зыдта Европæйы поэзи, стæй, кæй зæгъын æй хъæуы, ирон фысджыты аивад. Поэзи йæ разæнгард кодта романстæ æмæ вокалон циклтæ фыссын. Йæ дыууæ уарзондæр темæйы — лирикон æмæ граждайнаг — систы йæ уацмысты сæйраг дыууæ хайы. Ныхæстæ æмæ зæлтæ тынг рæсугъд сбадтысты кæрæдзиуыл цикл «Нежность»-ы. Цыппар романсы æвдыст цæуынц æрыгон сылгоймаджы алыхуызон уды ´нкъарæнтæ иу боны мидæг: «Вечер», «Порыв» (æхсæв), «На рассвете», «На рассвете» (бон).
Гæбæраты Илья фыста музыкæ спектакльтæ æмæ кинотæн. Уыдоны ’хсæн Ирон театры ирддæр спектакльтæ «Медея», «Черная девушка», «Сармат и его сыновья», «Первый удар», «Арман», «Сослан Царазон», «Любимая песня», «Цветок и кинжал», Полковник Ксанти» стæй Уырыссаг театры «Слышишь, Анна», «Антигона», «Коста».
Уацмыстæ
Оперæтæ: «Азау» Гæдиаты Секъайы радзырдмæ гæсгæ, «Орлана» В. Икскулы радзырд «Святой Илья горы Тбау», «Бонвæрнон».
Музыкалон комеди «Фыййауы уадындз».
Вокалон-симфонион кантатæ «Мы за мир» Джусойты Нафийы ныхæстæм (1951); поэмæ «Человеку» Ш. Муассайы ныхæстæм (1961); радиопоэмæ «Твоих оград узор чугунный» Н. Басанинайы ныхæстæм гæсгæ (1963); цикл «Моя Родина» Джусойты Н., Калоты Х., Токаты А., Капутикян С., Верлена П., Мистраль Г.-йы ныхæстæм гæсгæ (1985-1989).
Оркестрæн — 1-аг Симфони (1960), 2-аг Симфони Еврипиды трагеди «Медея»-мæ (1986), 3-аг Симфони хуыйны «Исания в огне», фыст æрцыд Гарсиæ Лоркæйы æмдзæвгæмæ (1976), Симфони «Нарт Батраз» (1949), поэмæ «О труде» (1956), «Героическая увертюра»(1953), «Молодежная» (1958), «Сын Иристона» (1959).
Вокалон, хортæн — «Песни борьбы» (1957), цикл «Незабываемое» Заксенхаузены ныхæстæм гæсгæ (1961), цикл «Нежность» финаг фысджыты ныхæстæм гæсгæ (1962), Р. Гамзатовы æмдзæвгæтæм гæсгæ (1963), «Семь детских песен» М. Кремайы ныхæстæм гæсгæ (1963), романстæ «Джук-тур» Къостайы æмдзæвгæтмæ гæсгæ, «Горы спят» — Н. Бесанинайы, «Сын» — Д. Риды, зарджытæ «Фаецжуын дагм» — Тохаты М., «О, нана» — Цæгæраты Г., поэмæ «Алолай», «Песнь моя, Иристон».
Спектакльтæм фыст музыкæ: «В один осенний вечер» (1963), «Медея» (1965), «Черная девушка» (1966), «Любимая песня» (1967), «Горящее сердце» (1967), «Сармат и его сыновья» (1967), «Змея и скрипка» (1967), «Орфей спускается в ад» (1968), «Кровавая Свадьба» (1969), «Первый удар» (1969), «Амран» (1970), «Виндзорские проказницы» (1971), «Цветок и кинжал» (1973), «Сослан Царазон» (1975).
Музыкæ кинотæм «Пузырек с чернилами» (1959), «Сын Иристона» (1959), «Жизнь, ставшая легендой» (1969), «Чермен» (1979), «Мелодии гор», «Владимир Тхапсаев».
Æрвитæнтæ
Категори:Композитортæ алфавитмæ гæсгæ Илья Категори:Хуссар Ирыстоны чи райгуырдис, уыдон
301-æм аз
Амардысты
Категори:301
Майрæмы цъупп
Литературæ
Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Бурон
Бурон у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Уæлладжыргомы. Бурон раздæр хуындис Цъуали, Цъуалы.
Цæрынц дзы 465 адæймаджы (2005).
Истори
Нузалæй Буронмæ фæндаг цæуы Æрыдоны доны рахиз фæрсты. Ам, Буроны, раздæры Цъуалыйы фæуд кæны Уæлладжыры ком. Ис дзы бирæ цæрджытæ, скъола, дуканитæ, хæрæндон, посты хай, клуб, поселочы адæмон депутатты Советы æххæстгæнæг комитет.
1954 азæй хæссы кусджыты поселочы ном. Цæрджытæ æфсæст сты электрон рухсæй, хæтæлты уагъд донæй.
Ам XX æнусты 60—70 азты куыста æрзæткъахæн. Фæлæ æрзæт чысыл дæттын кæй райдыдта, уый тыххæй æхгæд æрцыд.
Æрвитæнтæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Чиуауæ (сахар)
Фиппаинæгтæ
Категори:Мексикæйы сахартæ
.it
.it у Италийы уæллаг æмвæзады паддзахадон домен.
it
Эль-Байдæ
Эль-Байдæ, вариант: Эль-Бе́йдæ (البيضاء Al Baiḍā) у Ливийы стырдæр сахартæй иу.
Категори:Ливийы сахартæ
Æлбегатæ
Æлбегатæ, Æлбегтæ (Албеговы, Erdoğan, Kılıç, Kaplan, Duman, Çetin, Duran, Altınok, Cidal, Ceylan, Özel ) сты ирон мыггаг.
Равзæрд
Æлбегатæ кæддæр рынæй фесæфтысты, баззади ма сæ иунæг лæг — Хетæг, зæгъгæ. Цæргæ та Хынцæджы кодтой. Æхсæв ыл бон нал кодта, бон та йыл изæр нал кодта, мыггаджы быныл баззадтæн, ныр ма цы кæндзынæн, зæгъгæ. Уæд адæмæн балæгъстæ кодта, æз уæ мæрдты уазæг æмæ мын мæ мæрдтæн рухсаг зæгъут. Адæм сæхи барæвдз кодтой. Мыггаджы хæдзæртты, Хетæджы хæдзары ма цы уыд, уыдон дæр барæвдз кодтой, æмæ йын йæ мæрдтæн рухсаг загътой.
Уæд-иу Хетæг ныхасы адæмимæ абадти, æмæ йæ хъæлдзæг дардтой адæм, фæлæ-иу ыл æхсæв бон нал кодта. Æмæ уæд ныхъхъуыды кодта, ныр мæнæн мæ цард ницыуал у, адæм мæм бынылзадæй дзурдзысты, фæлтау удæгасæй мæхи баныгæнон. Иу бон изæрмæ зæппадзмæ дуртæ фæкалдта. Мидæмæ бахызт, æмæ йæ æхсæв йæхиуыл самадта, ныхасмæ куы нал разынд, уæд адæм дис кодтой, цы фæци Хетæг, иу уынæг æй куынæуал и? Уæд иу хъæддзау радзырдта: æртæ боны размæ йæ кæй федта зæппадзмæ дуртæ калгæ.
Зæрæдтæ загътой, цæмæй ацæуой æмæ уыцы зæппадзы дуар бабæрæг кæной. Ацыдысты, æмæ зæппадзы дуар — амад. Адæмыл апырхи уыцы хъуыддаг. Иу дæр йæ хæдзары нал фæлæууыди. Кусæгæй, бадæгæй æрæмбырд сты уыцы зæппадзы дуармæ. Адæм дзурынц Хетæгмæ мидæмæ:
Мордови
Мордо́вийы Республикæ (мокш., эрз. Мордовия Республикась, Республика Мордовия) у Уæрæсейы Федерацийы субъект. Мордовийы сæйраг сахар у Саранск.
Æлбегатæ
Равзæрд
— Хетæг, цæмæн афтæ бакодтай, адæмæн уыцы зæрдæрыст цæмæн сарæзтай?
Мордови
Республикæйы цæрджытæй фылдæр хай сты уырыссæгтæ (60,8% 2002-æм азы) æмæ мордовæгтæ (31,9%). Ис, тæтæр æнгомæй кæм цæрынц, ахæм цалдæр районы дæр.
Æлбегатæ
Равзæрд
— Нæй, нæй, хорз адæм, æфсæрмы уæ кæнын, фæлæ мæнæн æндæр гæнæн нæй.
Уæд адæм уынаффæйыл схæцыдысты. Цæвиттон чызг æмæ, дам, лæппуйæ Хетæг æмæ Бæтæгаты чындз уарзæттæ уыдысты. Хетæг кæмдæр хæтæны уыди, афтæмæй чызджы Бæтæгатæн радтой, æмæ, дам, чызг хъæццулы йæхи батыхта æмæ къуыри адæммæ нæ ракаст. Стæй йæ лæг амарди. Æмæ алыг кодтой: уый æркæнæм. Кæд уымæ рацæуид Хетæг.
Хистæр лæгтæ худаистæй æрлæууыдысты Бæтæгаты дуармæ æмæ бахатыдысты цæмæй Госæда бацæуа зæппадзы размæ, бахата Хетæгмæ, кæд Хетæг зæппадзы дуæрттæ бакæнид æмæ рацæуид зæппадзæй. Бæтæгатæ загътой, мах ын афтæ куы зæгъæм, афтæ бакæ, зæгъгæ, уæд зæгъдзæни: Ай-гъай, базæронд дæн, мæ дарынæй сфæлмæцыдыстут æмæ мæ ныр зæрондæй моймæ дæттут, зæгъгæ. Фæлтау ын йæхицæн зæгъут.
Бацыдысты йæм адæм. Загътой йын. Госæда сразы, йæхи сфæлдыста. Адæм æрæмбырд сты. Разæй Госæда хъарæггæнгæ бацыд Хетæгмæ. Хетæг зæппадзы дуæрттæ бакодта. Рахызт зæппадзæй. Адæм æй æрхуыдтой йæ хæдзармæ.
Уыцы уарзондзинад сæ зæрдыл æрлæууыд Хетæг æмæ Госæдайæн, цæрынтæ байдыдтой, фыдæбæттæ фæсфæд æрæвæрдтой. Госæдайæн Бæтæгатæм цот нæ рауад, фæлæ йын ныр райгуырди цалдæр фырты æмæ Æлбегатæ уыдонæй смыггаг сты.
Æрвитæнтæ
*
Брянск
Брянск (Брянск) у сахар Уæрæсейы, Брянсчы облæсты административон центр. Цæрынц дзы 408,5 мин адæймаджы (2014).
Фиппаинæгтæ
Категори:Брянсчы облæсты сахартæ Категори:Хæстон намысы сахартæ
302-æм аз
Амардысты
Категори:302
Дархъау
Дархъау кæнæ Дархъау хох у хох Хуссар Ирыстоны. Ис Раройы цур.
Литературæ
Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Испайнаг æвзаг
Испайнаг æвзаг (español, castellano дæр) у испайнæгты æвзаг. Дунейы тынг ныххæлиу и. Дзурджыты фылдæр хай цæрынц Хуссар æмæ Централон Америкæйы.
Испайнаг у ИНО-йы æхсæз официалон æвзагæй иу.
Испайнаг нæмттæ
Испайнаг традицимæ гæсгæ æххæст номы мидæг фыссынц æрмæст фыды мыггаг нæ, фæлæ мады мыггаджы ном дæр. Мойджын сылгоймæгтæ уыцы дыууæ мыггæгты фæстæ афтæуынц сæ лæджы мыггаг дæр (de раздзырдимæ, ирон гуырынон хауæны аналог). Зæгъæм, Никарагуæйы ус-президент Виолетæ Чаморройы æххæст ном у Виолетæ Барриос Торрес де Чаморро (Violeta Barrios Torres de Chamorro), ома йæ фыд Барриосы мыггагæй уыд, йæ мад — Торресы мыггагæй, йæ лæг та — Чаморройы мыггагæй.
Кæс
* Категори:Испанийы æвзæгтæ
303-æм аз
Амардысты
Категори:303
.cn
.cn у Китайы уæллаг æмвæзады паддзахадон домен.
cn
5 январы
5 январы, иронау тъæнджы мæйы 5-æм бон — азы 5-æм бон.
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Гæлиат
Гæлиат, дыгуронау Гæлиатæ (Галиат) у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. Ис Уæллагкомы.
Истори
Гъæу æвæрд æй зилди гъæутæн сæ цæгатварс, Сонгути дони рахес фарс, Узи тегъи фæсте, Уорс хонхи буни. Сæ цæрæг хæдзæрттæ адтæнцæ уæлиндзæсæртæ, сæ фæрстæ ба — дорæй даст. Адтæй си галауантæ еуæй-еу рагон цæргутæн, уæдта цæрæн æма тугъдон мæсгутæ. Абони уалæнгæ ма еци мæсгутæй хуæздæр уавæри байзадæнцæ: Цæрати мæсуг — Цирохси сæри, Гæдзаути мæсуг — гъæуæн æ хонсар фарси бæрзонд тегъæбæл, Езети мæсуг — хонсарæрдиги, гъæумæ ци над æрцæуй, уой фарсмæ мæскъи. Лæгъуздæр уавæри ба ма æрæййафтан Битути мæсуги, уой бунат ба æй Гæдзаути мæсуги буни тегъæбæл.
Мæсгутæй алкæбæл дæр ес рагон таурæхътæ. Уонæй еу таурæхъмæ гæсгæ, Къодоти мæсуг ке хонунцæ, е, дан, Къодоти нæ адтæй, фал адтæй Цæрати. Цæратæ ’й исдастонцæ, Къодотæ ба си æрцардæнцæ, халери незæй Цæрати муггаги адæм сæ еугурдæр ку фæццæгъдуни æнцæ, уæд. Таурæхъ лæмбунæгæй финст æрцудæй аци æрмæги Къодотæ æма Цæрати муггæгти хæццæ. Гæдзаутæ æма Езети мæсгутæ ке хонунцæ, уонæн дæр, дан, сæхе нæ адтæнцæ, фал, ке адтæнцæ, уой ба бæлвурдæй абони неке зонуй. Цуппæрæймаг мæсуг ба æцæгæй дæр адтæй Баделиати Баделий фурт Битуй, æма, уой байзайæггæгтæ Битутæ гъæуæй будурмæ ку фæллигъдæнцæ, уæд син сæ хæдзæртти æрцардæнцæ Зæгæлти бийнонтæ, æма ма си абони дæр цæрунцæ, сæ хестæрти цæуæтæй ка исæнтæстæй, уони цæуæти цæуæт — Зæгæлти Геуæргий (Уæркий) фурттæ Зоря æма Матвей сæ бийнонти хæццæ.
Гæлиати гъæуæн æ хорнигулæнæрдиги Узи къулдунбæл ес берæ рагон циртдзæвæнтæ: обæйттæ æма циртитæ, дзиуарæ, уæдта Авд дзиуарей ковæндонæ. Гъæуи ма уонæй уæлдай адтæй ковæндæнттæ: гъæумæ хæстæг — Фæрон æма Цæгатæрдигæй иннæ Къулдуни бæрзондбæл ба — Нæл изæди ковæндонæ. Гъæуи алли фарс дæр ма ес никкидæр рагон уæлмæрдтæ æма обæйттæ, уæдта ковæндæнттæ.
Гæлиати гъæуи туххæй ахургонд В.Ф. Миллер финста :
Мыггæгтæ
Таурæхътæ, уæдта 1886 æма 1913-аг æнзти æрфинстити бæрæггæнæнтæмæ гæсгæ Гæлиатæ æма Цирохси гъæути цардæнцæ муггæгтæ: Абæгатæ, Арсæгтæ, Бæлæутæ, Бесолтæ, Бериатæ, Битутæ, Габистæ, Гæдзаутæ, Гамахартæ, Гæлæбутæ, Гагкотæ, Гапбатæ, Гасинтæ, Гибизтæ, Годизтæ, Гокъотæ, Гугæлтæ, Гуссаутæ, Дзилихтæ, Дзалатæ, Езетæ, Зæгæлтæ, Зохъотæ, Кацантæ, Коцойтæ, Къодотæ, Мæрзойтæ, Миндзайтæ, Мулукатæ, Мулдзугкатæ, Медойтæ, Охъазтæ, Саууойтæ, Салхъазантæ, Толастæ, Хъалатæ, Хъазибегтæ æма Цæратæ.
.de
de
Дар-эс-Салам
Дар-эс-Сала́м (دار السلام, Dār as-Salām) у Танзанийы æппæты стырдæр сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Танзанийы сахартæ
Уæлæсых
Уæлæсых уыдис хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Куырттаты комы. Цардысты дзы Алхъацатæ.
Литературæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Чингисхан
1206-æм азы Темуджин сси æппæт монгойлаг знæмты хан, æмæ йын радтой титул Чингисхан. Уыцы аз кæрæдзийы ныхмæ хæцæг мангойлаг адæмы къабазтæ баиу сты æмæ сысты егъау хæстон тых. Чингисхан цы ног закъæттæ сфидар кодта, уыдон хордзинадыл нымадтой иузæрдыгдзинад æмæ хъæбатырдзинад, æвзæрдзинадыл та — тæппуддзинад æмæ гадзрахатдзинад. Уыцы ногконд мораль сси монголаг æнтыстыты бындур.
Чингисхан æмæ Кавказ
Хорезм монголæгты дæлбар куы сси, Чингисхан рарвыста йæ хуыздæр барджыты къорд Джебе æмæ Субедейы разамындæй ныгуылæны зæххытæ басгарынмæ. Мангойлаг барджытæ Къаспы денджызы хуссар былыл æрбацыдысты Фæскавказмæ æмæ уым ныддарæн кодтой гуырдзиаг æфсад (1222). Уый фæстæ æрцыдысты цæгатмæ æмæ уым схæцыдысты иугонд кавказаг æфсадимæ (уыдысты дзы алайнаг, половецаг, лекъаг æмæ черкесаг хæстонтæ). Уыцы тох ницæмæй ахицæн, уæд монгол бацархайдтой хинæй: фæиппард кодтой кавказаг адæмтты æмæ иу иннæйы фæстæ уыдоныл фæуæлахиз. Алайнаг адæмæн уыцы хæст сæ сæфты райдиан баци.
Бабаево
Бабаево у Уæрæсейы сахар Вологдæйы облæсты, Бабаевойы районы административон центр. Сахар æрбынат кодта Мологæ-Шекснайы дæлвæзыл Вологдæйæ 246 км ныгуылæнырдæм.
Таурæгъмæ гæсгæ хъæу Бабаевойы бындур сæвæрдта, йæ ном Бабай кæмæн хуынди, ахæм зæхкусæг XV æнусы. 1882-æм азы Бабаевойы фæзынди металлургон завод, уагъта телтæ, зæгæлтæ æмæ æндæр продукци. 1925-æм азы цæрæнранæн радтой сахары статус.
Шотландиаг (гэлаг) æвзаг
Шотландиаг, гэлаг кæнæ гаэлаг æвзаг (Gàidhlig) у кельтаг æвзæгтæй иу. Дзурынц ыл Шотландийы цæгат-ныгуылæны.
* Категори:Шотланди Категори:Кельтаг æвзæгтæ
Бабаево
Æфсæнвæндаджы станцæ Вологдæйæ Бетъырбухмæ хаххыл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Вологдæйы облæсты сахартæ
Цæгат Дакотæ
Цæгат Дакотæ (North Dakota) у АИШ-ы штат.
Фиппаинæгтæ
*
Африкæйы Сыкъа
Африкæйы Сыкъа (Geeska Afrika, геэз የአፍሪካ ቀንድ, القرن الأفريقي), Сомалийы æрдæгсакъадах дæр æй хонынц, у цæгат-скæсæйнаг Африкæйы регион, Адены бакæлæны хуссар былгæроныл. У Африкæйæн йæ скæсæндæр бынат.
Астæузаманы араббаг автортæ Африкæйы Сыкъа хуыдтой Биляд аль-Барбар (ома, «Берберты бæстæ»).
Регионмæ хауынц Джибути, Сомали, Эритрей æмæ Эфиопи.
Регионы фæзуат у 2 милуан км², цæрынц дзы 90,2 млн адæймаджы (сæ фылдæр Эфиопийы — 75 млн).
Африкæйы Сыкъайы регион у дæргъвæтин кризисы бæстæ. Уый у дунейы тæккæ мæгуырдæр æмæ тæссагдæр регионтæй иу. 1982—1992 азты хæст æмæ стонгæй дзы амардысты 2 млн адæймаджы бæрц.
Фиппаинæгтæ
Категори:Африкæйы географи
304-æм аз
Амардысты
Категори:304
Хаситæ
Хаситæ (Хасиевы, ხასიშვილი) сты ирон мыггаг.
Равзæрд
Цардысты Уæллаг Мызуры Уæлладжыры комы. Зæххы фæдыл сæ иу хай балыгъди Нузалмæ, уырдыгæй та Дæллаг Зыруггомы Засыхыхъæумæ. Засыхыхъæуы Хаситæ куы сбирæ сты, уæд сæ иу слыгъд Мидæггаг Зыруджы Бирæгъты хъæумæ. Зыругæй афтгæ сты Хуссар Иры Цъунары хъæуы Хаситæ дæр.
Литературæ
*
Тедетæ
Тедетæ (Тедеевы, თედეშვილი, თედიაშვილი, თედელური ) сты ирон мыггаг.
Равзæрд
Тедеты Рюрикы радзырдмæ гæсгæ, раздæр Тедетæ цардысты Цæгат Иры, Тибы хъæуы. Тедетæ æмæ Биазыртæ нымад сты æцæг тугхæстæг æрвадæлтыл, Лалытæ та сын кæнгæ æрвадæлтæ сты. Тедетæ ма се ‘рвадæлтыл нымайынц Реуазты. Тедетæ Хъемултайы коммæ бафтыдысты Дзауы комыл æмæ æрцардысты Пацъайы доны ратæдзæны Ерцъойы хъæуы, стæй Сохты доны раз Дыргъджыны æмæ Котантойы, афтæ ма Едиаты æмæ Къорсеуы. Бафтыдысты Къахетмæ дæр (Гуырдзыстон).
Æрвитæнтæ
*
305-æм аз
Амардысты
Категори:305
Къуыдары рагъ
Къуыдары рагъ у хох Хуссар Ирыстоны. Ис Теделеты цур.
Литературæ
Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
.dk
.dk у Данийы уæллаг æмвæзады паддзахадон домен.
dk
Улан-Батор
Ула́н-Ба́тор (Улаанбаатар, — «сырх хъæбатыр») у Манголы сæйраг сахар. Уый у Манголы стырдæр сахар, цæрынц дзы 1372 мин адæймаджы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Манголы сахартæ
Хæситæ
Хæситæ (Хасиевы) сты ирон мыггаг.
Литературæ
*
Хуыгистатæ
Хуыгистатæ (Хугистовы) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
.ar
.ar у Аргентинæйы уæллаг æмвæзады паддзахадон домен.
306-æм аз
Амардысты
Категори:306
Северная Осетия
Æддаг æрмæг
Категори:Цæгат Ирыстоны мыхуыр Категори:Цæгат Ирыстоны газеттæ
Оулавсёкæ
thumb|right|250px|Оулавсёкæ [[Торсхавны]] Оулавсёкæ (Ólavsøka, []) у Фареры сакъадæхты националон бæрæгбон (28-29 июлы). Дзырдæй-дзырдмæ Оулавсёкæ нысан кæны "Сыгъдæг Олавы хист".
Категори:Фареры сакъадæхты культурæ
24 мартъийы
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Æнæххæст бæрнондзинады æхсæнад
Категори:Юридикон удгоймæгтæ Категори:Организациты хуызтæ
Уæлæци
Уæлæци уыдис хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Бады комы. 1921—1922 азты Уæлæцийы цæрджытæ алыгъдысты быдырмæ (Бæрæгъуынмæ).
Литературæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Хауæццæгты ракуыст
thumb|right|200px|Ракуысты æхсæнадæмон нысан Хауæццæгты ракуыст у, хауæццæгтæ ногæй хæдзарадмæ чи здæхы, ахæм архайд.
Уыцы архайдмæ хауы хауæццæгты æмбырд кæнын, дарын, æдас кæнын æмæ ласыны куыст. Авг, гæххæтт, пластик æмæ згъæртæ сты ракуысты арæхдæр нысан.
Ракуыст къаддæр кæны бырондонты хъæугæ фæзуат, асламдæр кæны индустрийы хомаг, къаддæр кæны экологион зиан æрдзæн.
Хауæццæгты ракуыст, уæлдайдæр йæ дæллаг къабаз — бырæтты æмбырд кæнын æмæ заводтæм ласын — бирæ кæмдæрты сси социалон амалхъомадæн бындур. Кæс Conserve, Черноземьейы хъабых æмæ æндæр дæнцæгтæ.
Категори:Хомаг Категори:Хауæццæгты ракуыст
Слово-Ныхас
Сæйраг редактор: Токаты Людмилæ.
Категори:Цæгат Ирыстоны мыхуыр Категори:Ирон мыхуыр
Дзуццатæ
Дзуццатæ (Дзудцевы, Дзудцовы, Дзуцевы) сты ирон мыггаг.
Челæхсатæ
Челæхсатæ кæнæ Челехсатæ, Чилæхсатæ ( Келехсаевы , Челехсаевы , Чилахсаевы , ქელეხსაშვილი ) сты ирон мыггаг.
Дзуццатæ
Равзæрд
Дзуццатæ, дам, кæмдæр Гуырдзыйы цардысты. Уым сын æндæр мыггаг уыд. Иуахæмы лæг амардтой, æмæ сын уым цæрæн нал уыд. Уæд ралыгъдысты æмæ Дæргъæвсы коммæ æрæфтыдысты. Уым сæ мыггаг аивтой — сæ хистæр Дзуцц хуынди æмæ уымæ гæсгæ Дзуццатæ систы. Сæ æрвадæлтæ сты Огъуатæ, Тменатæ, Цæкулатæ, Хуыгистатæ. Тмен чи уыди, уый Дæргъæвсæй алыгъди, æмæ, уæртæ Санибагомы Тменыхъæу кæм и, уым æрцарди. Æмæ хъæу уый номыл сси. Æвæццæгæн, уæды онг уым цæрæг нæ уыди.
Æрвитæнтæ
*
Челæхсатæ
Фиппаинæгтæ
*
307-æм аз
Амардысты
Категори:307
Куеды ком
Куеды ком кæнæ Цады ком у ком Хуссар Ирыстоны. Ис Къуыдаргомы.
Литературæ
Категори:Хуссар Ирыстоны кæмттæ
.br
.br у Бразилийы уæллаг æмвæзады паддзахадон домен.
br
Магнитогорск
Магнитого́рск у сахар Уæрæсейы Челябинсчы облæсты. Цæрынц дзы 416,7 мин адæймаджы (2005).
1989 азы сфыстмæ гæсгæ сахары цардысты 92 адæмы хатты минæвæртæ, уыдонæй: уырыс — 81,5%, тæтæр — 6,4%, украинæгтæ — 4,3%, башкир — 2,8%.
Магнитогорск лæууы цæугæдон Уралы дыууæ былыл, уыцы цæугæдон та Ази æмæ Европæйы ’хсæн арæныл нымад у. Уый руаджы Магнитогорск у азиаг дæр, европæйаг дæр.
right|thumb|Монумент «Фæсчъылдым — фронтæн»
Фиппаинæгтæ
Категори:Челябинсчы облæсты сахартæ
Хъамболтæ
Хъамболтæ (Камболовы) сты ирон мыггаг.
Арты Зæхх
Арты Зæхх кæнæ Зынг Зæхх (Tierra del Fuego) у архипелаг Хуссар Америкæйы. Йæ фæзуат у 73 753 км².
Хъамболтæ
*
Арты Зæхх
Фиппаинæгтæ
*
308-æм аз
Амардысты
Категори:308
Донысæр
Донысæр у хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Уæлладжыргомы.
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Хестантæ, Дзыбыттæ, Дзобатæ, Саламтæ, Насхъидатæ, Мецъитæ, Бызыккатæ, Калмантæ, Азиатæ, Мсойтæ, Гæлæбатæ, Гæбултæ, Азитæ, Хъалатæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Столичная
«Столичная» у Цæгат Ирыстоны газет. Цæуы къуыри æртæ хатты уырыссаг æвзагыл.
Сæйраг редактор: Тедеты Аринæ.
Категори:Цæгат Ирыстоны мыхуыр
.uk
.uk у Стыр Британийы уæллаг æмвæзады паддзахадон домен.
uk
Яндаре
Я́ндаре (Яндаре) у хъæу Мæхъхъæлы Назраны районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Назраны районы цæрæнрæттæ
Билæг
Билæг уыдис хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы.
Литературæ
Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ
Хъаныхъуатæ
Хъаныхъуатæ, дыгуронау Хъанухътæ (Кануковы, Yıldırım, Konak ) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Дæлæци
Дæлæци уыдис хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Бады комы. 1944-æм азы Хъæзы цæрджытæ алыгъдысты быдырмæ.
Литературæ
Категори:Алагиры районы цæрæнрæттæ
Президент
Президе́нт у æвзæрст сæргълæууæг паддзахады кæнæ исты æндæр æхсæнады.
*
310-æм аз
Амардысты
Категори:310
309-æм аз
Амардысты
Категори:309
Сынæг
thumb|300px|Сынæг Тулинге [[Францы цæгаты]] Сынæг кæнæ бырынкъ у æддæмæ зынгæ сурзæххы ных цад кæнæ денджызы былгæрон.
Зындгонддæр сынæгты ’хсæн:
Фиппаинæгтæ
Категори:Денджыз
.nz
.nz у Ног Зеландийы уæллаг æмвæзады паддзахадон домен.
nz
311-æм аз
Амардысты
Категори:311
Багратионовск
Багратио́новск (Багратионовск) у сахар Уæрæсейы Калининграды облæсты, йæ районы сæйраг сахар. Цæрынц дзы 7 мин адæймаджы бæрц.
Немыцагау йæ ном уыди Прейсиш-Эйлау, фæлæ, Советон Цæдис Скæсæн Прусси куы байста, уæд сахарæн радтой æндæр ном.
.rs
.rs у Сербийы уæллаг æмвæзады паддзахадон домен.
rs
.au
.au у Австралийы уæллаг æмвæзады паддзахадон домен.
Ханой
Хано́й у Вьетнамы сæйраг сахар æмæ паддзахады дыккаг стырдæр сахар. Ис Вьетнамы цæгаты.
1902-æм азæй 1953-æм азы онг уыдис Францаг Индокитайы сæйраг сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Вьетнамы сахартæ
Нарткала
Нарткала́ (Нарткъалэ — «Нарты сахар») у сахар Кæсæг-Балхъары, Æруаны районы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Кæсæг-Балхъары сахартæ Категори:Æруаны районы цæрæнрæттæ
Дигори хабæрттæ
«Дигори хабæрттæ» («Вести Дигории») у Цæгат Ирыстоны Дыгурон районы газет. Цæуы къуыри æртæ хатты ирон æмæ уырыссаг æвзæгтыл.
Лейпциг
Ле́йпциг (Leipzig, Lipsk) у сахар Германы, Саксонийы стырдæр сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Саксонийы сахартæ
Дагъерула
Дагъерула кæнæ Дыркъуымтæ (დაღვერულა) у хохы цъупп Хуссар Ирыстонæй Гуырдзыстоны ’хсæн. Хохы бæрзæнд у 2723,1 метры.
Сандур
Сандур (Sandur) («эмисы был») у Фарерты хъæу. Ис Сандойы сакъадахы хуссары.
Дагъерула
Литературæ
Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ
Сандур
Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
Курск
Курск у сахар Уæрæсейы Курсчы облæсты. Цæрынц дзы 443,2 мин адæймаджы (2016).
Сахар зындгонд сси Курсчы тох æмæ Курсчы магнитон аномалийы фæрцы.
Уæлдæр ахуырад Курсчы: 1990-æм æзты райдиан байгом сты чырыстон академи æмæ гимназ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Курсчы облæсты сахартæ
Цæгат территори
Цæгат территори (Northern Territory) у федералон территори Австралийы цæгаты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Австралийы административон дих
Байкальск
Байка́льск у сахар Уæрæсейы Иркутсчы облæсты. Цæрынц дзы 12,5 мин адæймаджы.
Цирохс
Цирохс уыдис хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. Ис Уæллагкомы.
Ниццæ
Ни́ццæ (Nice, Niça, Nizza, Nicaea) у сахар æмæ порт Францы хуссары, Денджызгæрон Альпæты департаменты административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Прованс — Альпæтæ — Æрвхуыз донбылы сахартæ Категори:Францы порттæ
Джызæлдон
Джызæлдон (Гизельдон) у Цæгат Ирыстоны цæугæдон. Йæ дæргъ у 81 километры. Джызæлдон галиуырдыгæй бакæлы Теркмæ.
Дæргъæвсы комы цæугæдоны ном у Стырдон кæнæ Дæргъæвсы дон.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цæугæдæттæ Категори:Терчы фæрсагдæттæ Категори:Дæргъæвсы комы цæугæдæттæ Категори:Хъобангом
Чысандон
Чысандон кæнæ Хъелы дон, Хъелыдон , Дзимыры йæ Цъала хонынц (ქსანი, [ксани]) у цæугæдон Хуссар Ирыстон æмæ Гуырдзыстоны, Къуары галиу фæрсагдон. Чысандон кæлы Хъелы цадæй. Хуссар Ирыстоны сахар Ленингор æмæ Гуырдзыстоны хъæу Мухран бынат кæнынц Чысандоны былыл.
Къоратæ
Къоратæ (Кораевы, Корашвили) сты ирон мыггаг.
Равзæрд
Къоратæ æмæ Таймазтæ иу мыггаг сты. Се ’рвадæлтæ сты Хуыбежтæ, уыдон дæр цардысты Замтареты комы Сынтбадæны. Къоратæ цардысты Ленингоры районы Ларгуисы хъæуы. Ам æрвадиуæг кодтой Хетъетимæ. Уыдон дæр раздæр Къорайы цардысты.
Фиппаинæгтæ
*
Пхеньян
Пхенья́н (평양) у КАДР-ы сæйраг сахар, уый у Азийы. Лæууы цæугæдон Тэдонганыл. Цæрынц дзы 3 милуан адæймаджы бæрц, фæлæ бæлвырд нымæц корейаг хицæуад никæмæн зæгъы.
«Пхеньян» корейаг æвзагæй тæлмацгонд цæуы куыд «æнцойуат ран».
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Корейы сахартæ
Рæстдзинад
thumb|250px|«Рæстдзинад»-ы фыццаг номыр
«Рæстдзинад» у Цæгат Ирыстоны адæмон газет. Цæуы къуыри фондз хатты ирон æвзагыл. Йæ тираж у 8675 экземпляры (2011-æм азы июны уавæрмæ гæсгæ).
«Рæстдзинады» фыццаг номыр рацыдис 1923 азы 14 мартъийы.
Газеты сæйраг редактор у Хозиты Барис. Сӕйраг редакторы хӕдивджытӕ Сланты Аслан ӕмӕ Бутаты Эльзӕ. thumb|500px|Редакцийы кусджытæ. XX-æм æнусы кæрон
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны мыхуыр Категори:Ирон мыхуыр Категори:Цæгат Ирыстоны газеттæ Категори:Газеттæ ирон æвзагыл
Козатæ
Козатæ (Козаевы) сты ирон мыггаг.
Равзæрд
Фыццаг цардысты Æрхоны. Уырдыгæй сæ иу хай зæххы фæдыл æрбафтыд Зруггоммæ æмæ æрæнцадысты комы хуссарварс. Зруджы Козатæй цалдæр æфсымæры ахызтысты Хуссармæ æмæ Хъемултайы комы Машхарайы хъæуы æрцардысты. Иннæ къорд æрцардысты Джоджорайы доны былыл Гулианты хъæуы. Хуссар Иры цы Козатæ цæры, уыдоны фыдæлтæ уыдысты Зруджы Козатæ.
Фиппаинæгтæ
*
Æрхонкæ
Æрхонкæ, раздæры ном — Къардон (Архонская, Архонка дæр) у Цæгат Ирыстоны Горæтгæрон районы станицæ Джызæлдоны былтыл, кæддæры Орджоникидзейы районы административон центр. Цæрынц дзы 7,8 мин адæймаджы (2005).
Станицæйы бындур сæвæрдтой Малороссиаг хъазахъхъаг полчъы хъазахъхъæгтæ 1838-æм азы. XIX æнусы дзы куыста æмбæрзæн агуритæ уадзæн завод, цæугæдоныл цалдæр куыройы.
Станицæйы æфсæддонты ’хсæн уыдысты Георгийы дзуары æртæ æххæст кавалеры: Сергей Богомаз, Илларион Бондарев, Стефан Калашников. Революцийы фæстæ архонскæйæгтæ хæцыдысты большевикты ныхмæ. 1920 азы станицæйы атаман Павел Василенко кæдæмдæр фесæфти æмæ фæстæдæр большевикты цур скуыста. 1920 азы 18 январы хъазахъхъ равзæрстой Григорий Кикоть куыд сæ ног атаман. Афтæмæй Кикоть сси Æрхонкæйы фæстаг атаман. Уыцы азы 24 мартъийы сырхæфсæддонтæ байстой станицæйы.
Станицæйы цæрджытæй 70% сты уырыссæгтæ (сæ фылдæр хъазахъхъаг равзæрдæй), 27% — ирæттæ, 3% — иннæтæ.
Культурæ
Æрхонкæйы ис Культурæйы хæдзар, сывæлæтты музыкалон скъола, библиотекæ æмæ Спорты галуан.
Æрхонкæйы хъазахъхъæгтæ хъахъхъæнынц сæ зарæджы традицитæ: ис дзы дыууæ зындгонд коллективы — Хъазахъхъаг адæмон хор æмæ Хъазахъхъаг зарæджы ансамбль «Станицæ».
Фиппаинæгтæ
Категори:Горæтгæроны районы цæрæнрæттæ
Мæцутæ
Мæцутæ (Мацута) у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы.
Истори
Аци æрдозæ æвæрд æй Дигори æртæ комей астæу Нари гъæумæ хæстæг, Айгомуги æма Ирæфи уайгæ дæнтти æхсæн. Æ йасæ уодзæнæй фондз десятиней бæрцæ. Æрдози ес рагон уæлмæрдтæ, обæйттæ æма циртдзæвæнтæ, фал си кæци адæми хæттитæ æвæрд æрцудæнцæ, уæдта сæ ка байвардта, етæ ба кæронмæ бæрæггонд нæма æрцудæнцæ.
Нарти адæмæн, дан, Мæцути æрдози адтæй Устур нихæс, ами Нарти адæм унаффитæ æма тæрхонтæ федар кодтонцæ, ардигæй цудæнцæ балцитæмæ дæр. Мæцути æрдози Нарти Сосланæн адтæй уолæфæн бунат, къела, æ бæхæн саргъ æма æ куййæн тæгæна (дортæй арæзт). Сосланæн, дан, æ къæхтæ дæр Ойнони цалх ами ралух кодта. Еци цалх ма хонунцæ Балсæги, кенæ Барсæги цалх дæр. Еци цалх адтæй, æнæ устур бæлахæй кæмæй нæ райервазтайдæ лæг, уæхæн цалх. Нарти Сослани дæр еци Ойнони цалх рамардта. Æ мард ба, дан, æвæрд æй æхецæн даст обаййи Мæцути æрдози. Адæмтæй абони дæр беретæ æууæндунцæ, æнгъæл æнцæ, цума æцæгæйдæр Нарти Сослани мард аци обаййи æвæрд æй, уотæ.
Нари гъæуи рагон цæргутæ Нарти Сослани изæди бунати исæвардтонцæ, кувдтитæ ин кодтонцæ анз еу хатт сæрди мæйи Мæцути æрдози, Сослани обаййи цори. Кувди бунат фæстæдæр Нари адæм Мæцутæй сæ гъæумæ хæстæгдæр раййивтонцæ. Дууæ синхей æхсæн дзиуарæ исаразтонцæ. Еци дзиуари ихæлддзæгтæ абони дæр фæййинун æнгъезуй.
Мæцути æрдозæ Дигоргоми рагон цæргути царди медæгæ ахæста политикон æма социалон æгъдауæй устур бунат. Куд Дигори коми гъæути центр, уомæ гæсгæ ардæмæ рæстæгæй-рæстæгмæ æмбурд кодтонцæ гъæути æвзурст лæгтæ. Ами еци лæгтæ рахæссиуонцæ знæгтæй сæхе багъæуай кæнуни туххæй, уæдта царди уавæртæ фæххуæздæр кæнуни туххæй унаффитæ, тоггинтæ си федаун кодтонцæ, тæрхон кодтонцæ цардихалгутæн.
Мæцути æрдози бундорон цæрæг некæд адтæй, фал си скъола арæзт ку æрцудæй, ку си райгон кодтонцæ бастдзийнади къанторæ, тукан, тукæнтти скълæдтæ, уæдæй фæстæмæ си рæстæгмæ цæридæ æма цæрунцæ скъолай ахургæнгутæ, скъоладзаутæ, уæдта иннæ уагдæнтти косгутæ.
312-æм аз
Амардысты
Категори:312
Мæцутæ
Истори
Мæцути æрдози берæ адæмтæ зонунцæ, фал æй хуæздæр ба базудтонцæ, 1987 анзи уоми сагъд ку æрцудæй циртдзæвæн Устур Фидибæсти тугъди 1941-1945 æнзти Дигори коми гъæути цæргутæй немуцаг фашистти нихмæ тохгæй æ цард ка равардта, еци фондз сæдей бæрцæ æригон фæсевæдæн, уæд. Циртдзæвæн игон кæнуни бони Мæцути æрдозæмæ æрцудæнцæ берæ адæмтæ Иристони гъæутæй, нæ бæсти алли рауæнтæй. Аци циртдзæвæн адæми цæсти кадгин æй. Ами Дигоргоми гъæути фæсевæди æхсæн цæуй гъомбæлдзийнади куст. Алли анз дæр 9-аг Майи Уæлахези Бони ардæмæ æрæмбурд унцæ фæсевæд, скъоладзаутæ. Фæсевæд ардигæй ранæхстдæр унцæ Æфсади рæнгъитæмæ. Киндзи хунди дæр циртдзæвæнбæл лæхъуæн æма кизгæ байвæрунцæ деденгутæ.
Дигори комæй кадæр фæццæуй æндæр рауæнмæ кенæ ба и коммæ ка æрбацæуа, уонæн сæ фæндаг фæууй циртдзæвæни цорти, æма имæ æнæ баздæхгæ нæ фæуунцæ — сæ къохтæ ибæл байвæрунцæ, фæззæгъунцæ син: «Рохсаг...»
Фиппаинæгтæ
Категори:Æрæфы районы цæрæнрæттæ Категори:Дыгуронау фыст
313-æм аз
Амардысты
Категори:313
5 майы
Ацы бон амардысты
Категори:Бонтæ
Персайнаг æвзаг
Персайнаг (персаг) æвзаг кæнæ фарси ( — zabân-e fârsi) — æвзæгты индоевропæйаг бинонты ирайнаг къабазы, дзурджыты нымæцмæ гæсгæ, тæккæ ахсджиагдæр æвзаг; у Ираны официалон æвзаг.
Иумæйаг зонæнтæ
Персайнаг æвзаджы варианттæ сты Афгъанистаны (дари, æндæр ном — фарси-кабули) æмæ Таджикистаны (таджикаг æвзаг) паддзахадон æвзæгтæ. Æмбæлы ма Пакистаны. Персайнагау дзурæг иуæй-иу этникон къордтæ ма ис Персы бакæлæны бирæ бæстæты: Бахрейны, Иракы, Оманы, Йемены æмæ æндæрты. Персайнагау дзурджыты нымæц у 115 милуанмæ ’ввахс: Ираны — 65 млн (бæстæйы цæрджыты 90%), Таджикистаны — 7 млн, Афгъанистаны — 34 млн, Узбекистаны цæрæг таджикæгтæ — 7 млн, стæй, дарийыл чи дзуры, уыцы 2 млн пакистайнаджы.
Персайнагау чи дзуры, уыдон æрвылбоны хуымæтæджы царды, стæмтæй фæстæмæ, литературон æвзагæй пайда нæ кæнынц, фæлæ уыимæ, диалектты ’хсæн ис уыйбæрц бирæ хъауджыдзинæдтæ æмæ сæ ис схонæн хицæн æвзæгтæ.
Персайнагау фыссынæн пайда кæнынц, араббаг фыссынады бындурыл чи сарæзтæуыд, ахæм персайнаг алфавитæй. Ис дзы, араббаг æвзаджы не ’мбæлæг мыртæ чи ’вдисы, ахæм цалдæр дамгъæйы. Æвзаджы лексиконы ис иттæг бирæ араббагæй æрбафтæг дзырдтæ.
Æвзаджы райрæзты истори
Рагперсайнаг æвзаг æмбæлыди Ираны хуссар-ныгуылæны нæ эрæйы агъоммæ I æнусы, æмæ уыди Ахменидаг паддзахады сæргълæуджыты мадæлон æвзаг. Уыцы ’взагæн пайда чындæуыд цуркфыст (клинопись). Уæды заман ма парахат уыди, рагперсайнагæн хæстæг чи æййафта, уыцы авестæйаг æвзаг.
Астæуперсайнаг æвзаг (æндæр ном — пехлеви) уыдис рагперсайнаджы фæдон æмæ æмбæлыди нæ эрæйы I æнусы; уыди Сасанидты паддзахады официалон æвзаг. Араббæгтæ Иран куы бацахстой (VII æнус), уæд ма уымæй пайда кодтой Ираны зороастрийæгтæ æмæ Индийы цæрæг парсæгтæ. Фыссынæн пайда кодтой арамейаг графикæйы варианттæй.
Дзестелтæ
Дзестелтæ (Дзестеловы) сты ирон мыггаг.
Æрвитæнтæ
*
Персайнаг æвзаг
Æвзаджы райрæзты истори
Ногперсайнаг æвзаг зындгонд у IX æнусæй, æмæ фыссынæн пайда кæны цъус бандæрхуызонгонд араббаг алфавитæй. Иран пысылмон куы ссис, уæдæй фæстæмæ, исламыл хæст бæстæты, персайнаг нымад у дыккаг ахсджиагдæр литературон æвзагыл. Уыцы æвзагыл сфæлдыстæуыд Ираны æстæузаманы классикон дзырдаивад (Фирдоуси, Рудаки, Гафиз, Омар Хайам), æмæ ныронг уыцы уацмысты хъæд нымад у персайнаг æвзаджы фæзминаг дæнцæгыл.
Персайнаг æвзагæй пайда кодтой канд Ираны нæ, фæлæ ма Хæстæг Скæсæны, Хуссар Кавказы, Астæуккаг Азийы, Индийы.
Йæ миназыккон историйы дæргъы ногперсайнаг æвзагыл тынг бандæвта араббаг æвзаг (классикон поэтты уацмыстыл ма уыйбæрц нæ зынди): араббагæй активонæй æфтыди канд дзырдтæ нæ, фæлæ ахадгæ дзырдаразæг модельтæ, грамматикон бæрæггæнæнтæ, æнæхъæн фразæтæ æмæ формулæтæ. Уæлдай бæрæгæй араббаг тæваг зыны официалон æмæзонадон æвзаджы. Суанг ма дзæвгар сæрысуангон дзырдтæ араббаг тæваджы охыл фæивтой сæ фонетикон сконд (зæгъæм, æвзагæн йæхи ном раздæры pârsi райста ног хуыз: fârsi). XIX æнусы персайнаг æвзагмæ æфтын райдыдтой дзырдтæ францаг æмæ англисаг æвзæгтæй.
1930-æм азты, сах Реза Пехлевийы националистон идеологи куы сфидар чындæуыд, уæд арæзт æрцыд Персайнаг æвзаджы Академи. Йæ нысантæ уыдысты: ссыгъдæг кæнын персайнаг æвзаг араббаг æмæ ныгуылæны европæйаг дзырдтæй, ногæй пайда кæнын рагон дзырдтæй, стæй, сæрысуанджы персайнаг уидæгтæ кæмæн уыдзæн, ахæм ног дзырдтæ хъуыды кæнын.
1941-æм азы сах йæ бынатыл йæ къух куы систа, уæд Академийы архайд æрбамынæг ис, 1970-æм азты та, бæстæйы сæргъы сахы фырт Мохаммед Реза-сах куы уыди, уæд рæстæгмæ фæстæмæ райтынг ис. 1979-æм азы Пысылмон революцийы фæстæ «сыгъдæг кæныны» куыст бынтон нынцади æмæ ногæй парахатæй пайда кæнын райдыдтой араббаг æмæ европæйаг æвзæгтæй æрбайсгæ дзырдтæй.
1990-æм азы арæзт æрцыд персайнаг æвзаджы ног Академи, фæлæ ныронг мыхуыры ницавæр æрмæджытæ ма рауагъта.
Нырыккон литературон персайнаг æвзаг классиконæй зынгæ хицæн кæны æппæт лингвистон æмвæзæдтыл: фонетикæйы, морфологийы, синтаксисы, лексикæйы.
Ныртæккæйы æвзагон процессты ’хсæн бафиппайæн ис ахæм здæхт: литературон æмæ хуымæтæджы ныхасы æвзæгтæ кæнынц кæрæдзимæ хæстæгдæр. Уыцы миниуæг бæрæг-бæлвырд зыны, XX æнусы райдианæй фæстæмæ кæй ныффыстæуыд, ирайнаг фысджыты уыцы уацмысты.
Социолингвистон уавæр
Литературон персайнаг æвзаг у Ираны официалон æвзаг æмæ скъолайы предметтæ кæуыл ахуыр кæнынц, ахæм æвзаг. Персайнаг æвзаджы бирæ диалекттæ кæй ис, стæй сæ фылдæр (уыдонимæ тегерайнаг диалект дæр) литературон æвзагæй дард кæй лæууынц, уыйадыл зæгъæн ис æмæ ахуыргонд персайнæгтæн сæ фылдæр сты дывзагонтæ.
Диалекттæй уæлдай ма Ираны æмбæлынц æндæр ирайнаг (мазендерайнаг, гиляйнаг æмæ æнд.) æмæ тюркаг (азербайджайнаг, туркеменаг, кашкайаг æмæ æнд.) æвзæгтæ. Уыцы æвзæгтыл дзурджытæн дæр сæ фылдæр сты дывзагонтæ. Тынг арæх фæйнæхуызон диалекттыл дзурæг æмæ кæрæдзи не ’мбарæг ирайнæгтæн литературон æвзаг ахъаз фæвæййы лингва-франкæ-йы хуызы.
Ирайнаг съолаты ма æнæмæнг ахуыргæнинаг предмет у, ныр дæр персайнагыл чи æндавы, уыцы араббаг æвзаг.
Æвзаджы равзæрды æмæ ареалон характеристикæ
Персайнаг æвзаг хауы ирайнаг æвзæгты хуссар-ныгуылæйнаг къордмæ, æмæ дзурджыты нымæцмæ гæсгæ у тæккæ арæхдæр æмбæлæг ирайнаг æвзаг. Уыцы къорды иннæ дыууæ стыр æвзаджы — таджикаг æмæ дари — арæх нымайынц персайнаг æвзаджы варианттыл, уыцы æртæ æвзаджы кæрæдзимæ тынг хæстæг кæй сты (уæлдайдæр сæ литературон формæтæ).
Персайнаг æвзаджы бæрæгæй зыны, индоевропæйаг æвзæгтæн характерон чи сты, уыцы миниуджытæ:
Уыимæ персайнаг æвзаджы ногдзинæдтыл банымайæн ис ахæм миниуджытæ:
Ареалон тæваг кæуыл фæбæрæг ис, æвзаджы уыцы къабæзтæ сты:
Уыимæ мивдисджыты системæйы, æмтгæй райсгæйæ, хъахъхъæд сты индоевропæйаг хиæдтæ.
Типологион характеристикæ
Грамматикон нысаниуджытæ æвдисынмæ гæсгæ персайнаг æвзаг бахæссæн ис, синтезмы элементтæ кæмæн ис, ахæм аналитикон æвзæгтæм: мивдисджыты уæлиуæг кæнынц синтетикон формæтæ, грамматикон нысаниуджытæ та æвдыст цæуынц фылдæр хатт разæфтуанты фæрцы.
Хъæлæсонтæ
Классикон персайнаг æвзаджы хъæлæсонтæ фонологион æгъдауæй дихгонд уыдысты дæргъвæтинтæ æмæ цыбыртыл. Нырыккон æвзаджы уыцы дихдзинад нал ис, æмæ йæ бæсты хъæлæсонтæ хицæн кæнынц сæ æнæфæцудгæдзинадмæ гæсгæ.
Æмхъæлæсонтæ
Фонемæтæ /p/, /t/, /k/ арæхдæр хъуысынц куыд аспираттæ, уæлдайдæр цавдон хъæлæсонты æмæ сонорон æмхъæлæсонты раз куы вæййынц, уæд, стæй ма дзырды кæрон: pul [pʰul] «æхца», tup «пурти» [tʰup].
/k/ æмæ /g/ палатизацигонд фæвæййынц дзырды кæрон æмæ раззаг рæнхъы хъæлæсонты раз: gorg [gorgʲ] «бирæгъ».
Зылангон æмхъæлæсонтæ дзырды кæрон æзылангон нæ фестынц. Фонемæ /ʁ/-йæн (транслитерацийы: q) ис дыууæ аллофоны: фрикативон [ʁ] æмæ æвиппайдон [ɢ]. Æвиппайдон вариант фылдæр хатт æмбæлы дзырды райдианы. Хурхон æвиппайдон /ʔ/ æмбæлы араббагæй æрбайсгæ дзырдты.
Цавд
Персайнаг цавд у дыкомпонентон: тыхон (динамикон) æмæ тоникон. Цавд фылдæр хатт хауы фæстаг уæнгыл: xâneh «хæдзар», xânehâ «хæдзары (мидæг)». Æнæцавдон дзырды кæрон фылдæр хатт вæййынц грамматикон бæрæггæнæнтæ (зæгъæм, изафет), стæй хайыгтæ. mi- æмæ be-, зæгъгæ, уыцы разæфтуантæй цы мивдисæгон формæтæ райдайынц, уыдонæн сæйраг цавд вæййы разæфтуаныл, фæрсагон та — цæсгомон кæроныл: míravàm ‘æз цæуын’.
Ныхасы уæнджы структурæ
Дзырды уæнгты сæйраг хуызтæ сты ахæм: CV — do ‘дыууæ’, to ‘ды’; CVC — dud ‘фæздæг’, mâr ‘калм’; CVCC — mast ‘расыг’, sabr ‘быхсынад’, goft ‘загътон’; VCC — ârd ‘ссад’, asb ‘бæх’; VC — âb ‘дон’, az ‘от, из’; V — u ‘уый.
Цацæг куыд дзырд, афтæ морфемæйæн дæр райдианы нæй уæвæн ахæм структурæйæн: CCV, уацæг ахæм типы æрбайсгæ дзырдты æвæрд æрцæуы хъæлæсон протезæ /e/ кæнæ /o/: estekân (уырыссаг «стакан»), doroške (уырыссаг «дрожки»).
Морфологи
Персайнаг æвзаг у флективон-аналитикон. Флексийы байзайæггæгтæ фылдæр æмбæлынц мивдисæджы. Фæлæ уыдонæй уæлдай ма дзы ис бирæ ног аналитикон формæтæ. Ном цæй фæрцы æвдыст цæуы, уыцы дыууæ фæрæзы сты: Æрды категори персайнаг æвзаджы нæй.
Ном
Нæмттæ персайнаг æвзаджы дихгонд цæуынц номдартæ, миногонтæ, номивджытæ æмæ нымæцонтыл. Номдарæн ис нымæцы æмæ бæрæгдзинад/æбæрæгдзинады категоритæ.
Миногонæн ис бæрцбарæн категори (абаргæ — суффикс –tar ‘-дæр’, уæлахизон — -tarin: bad ‘æвзæр’ — badtar ‘æвзæрдæр’ — badtarin ‘иууыл æвзæрдæр’).
Цæсгомон номивджытæн ис цæсгомы категори.
Æппæт нæмттæн характерон сты аналитизм æмæ чысылнымæц аффиксты агглютинативон хуыз. Хауæны категори персайнаг æвзаджы нæй, фæлæ дзы пайда кæнынц изафетон бæрæггæнæн (-е). Уыцы бæрæггæнæн номджын къорды бæлдат кæны (маркирует) сæйраг дзырд: ketâb-e mâdar ‘мады чиныг’; ketâb-e mâdar-e Amin ‘Амины мады чиныг’; šâh-e bozorg ‘цытджын паддзах’.
Бирæон нымæц æвдыст цæуы æрмæст номдарæн. Уыцы категорийæн дыууæ бæрæггæнæны:
Араббаг æвзагæй æрбафтæг дзырдтæн фылдæр хатт хъахъхъæд вæййы араббаг бирæон нымæцы бæрæггæнæнтæ: entehâbât — ‘æвзæрстытæ’.