cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Токатæ
Токатæ (Токаевы) сты ирон мыггаг.
*
1782-æм аз
Амардысты
Категори:1782
Кеблавик
Кеблавик (Кефлавик) (Keflavík) у сахар Исландийы хуссар-ныгуылæны, Рейкьянесы æрдæгсакъадахы, 30 километры Рейкьявичы æддæмæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Исландийы сахартæ
1095-æм аз
Амардысты
Категори:1095
Леуварден
Фиппаинæгтæ
Категори:Нидерландты сахартæ
Туацъæ
Туацъæ у цъыфдзаст, цъыф бынат.
Йоханнесбург
Фиппаинæгтæ
Категори:Хуссар Африкæйы сахартæ
Туацъæ
Категори:Цъыфдзаст
Токаевы
Токаевы — ирон мыггæгты уырыссаг вариант:
Сохъуыртыхъæу
Сохъуыртыхъæу кæнæ Сохъуыртæ (საყურიანი) у хъæу Гуырдзыстоны цæгаты. Ис Хъудыкомы.
Цардысты дзы: Сохъуыртæ æмæ Дзанайтæ.
Чехи
Чехи (Česko) у Европæйы паддзахад, Европæйы Цæдис æмæ НАТО-йы уæнг.
Чехийы сæйраг сахар у Прагæ.
*
Хицæн ком
Хицæн ком у ком Тырсыгомы цæугæдон Хицæн комы доны дæргъмæ (Десы доны фæрсагдон).
Литературæ
Категори:Тырсыгомы кæмттæ
1096-æм аз
Амардысты
Категори:1096
Æлхасентæ
Æлхасентæ у хохы цъупп Хуссар Ирыстоны. Ис Дзауы районы.
Литературæ
Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Кълдебозайы хох
Кълдебозайы хох ( კლდებოძალი кæнæ უკივლეთა) у хох Хуссар Ирыстоны. Ис Фæсрагъмæ ’ввæхс.
Литературæ
Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
Нафи
Нафи у ирон нæлгоймаджы ном.
Литературæ
Категори:Ирон нæлгоймаджы нæмттæ
1097-æм аз
Амардысты
Категори:1097
Мыст
Мыст, (Muridae) у чыcыл æхсырæйхæссæг цæрæгой, æхсынджытæй.
Мыстытæ хæцгæ низтæ хæссынц, уыдонæй æрцæуы хъæууон хæдзарадæн дæр зиан.
Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Фæздæггæрдæг
Фæздæггæрдæг (Fumaria officinalis, Дымянка лекарственная, Дымянка аптечная) у иуазон зайæгой. Зайы Европæйы, Кавказы æмæ Скæсæн Сыбыры.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Хосгæнæн зайæгойтæ
Африканертæ
Африканертæ (Afrikaners), африкаансыл чи дзуры, уыцы Хуссар Африкæ æмæ Намибийы урс адæм. Африканерты рагфыдæлтæ уыдысты, Европæйæ Африкæйы хуссармæ XVII æнусы чи ’рбацыди, уыцы нидерландæгтæ, немыцæгтæ æмæ францæгтæ.
Апартеиды фехæлды фæстæ африканертæ бахаудтой тæссаг уавæрмæ. Се ’взаг у англисаг æвзагæй æлхъывд, сæ фермæтæм лæбурынц фыдгæнджытæ. 1999-æм азы социологион æрфарстмæ гæсгæ африканерты 26,4% бæстæйæ алидзиккой, фадат сын куы уаид, уæд.
Кæс ноджы
Категори:Африкаанс Категори:Африкæйы адæмтæ
Чъылдымы цъупп
Чъылдымы цъупп у хох Хуссар Ирыстоны. Ис Къабузты хъæумæ ’ввæхс.
1098-æм аз
Амардысты
Категори:1098
Павлодар
Павлодар (Павлодар, Павлодар) у сахар Хъазахстаны цæгат-скæсæны, Павлодары облæсты административон центр.
Лелистад
Лелистад (Lelystad) у сахар Нидерландты, Флеволанды административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Нидерландты сахартæ
Терегуан
Терегуан у хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы.
Æрвитæнтæ
Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
Скансин
thumb|right|250px|Форт Скансин thumb|right|250px|[[Стыр Британи|Бритайнаг сармадзан Скансины]] Скансин (Skansin) у историон форт Торсхавны.
Категори:Торсхавн
Польшæ
По́льшæ (Polska), оффициалонæй Польшæйы Республикæ (Rzeczpospolita Polska ), у астæуккаг Европæйы парламентон республикæ. Æмарæн у Уæрæсейы Калининграды облæстимæ цæгаты, Украинæ, Беларус æмæ Литваимæ скæсæны, Чехи æмæ Словакиимæ хуссары æмæ Германимæ ныгуылæны. Уый йеддæмæ ма йын цæгаты ис Балты денджызмæ ахизæн. Польшæйы сæйраг æмæ стырдæр сахар у Варшавæ. Йæ зæххыты фæзуат у 312 679 квадратон километры, æмæ уымæ гæсгæ у Европæйы фарæстæм стырдæр бæстæ. 38,5 милуан цæрæгимæ та у Европæйы Цæдисы 6-æм цæрæгджындæр бæстæ. Польшæ у НАТО æмæ Европæйы Цæдисы уæнг.
Ботсванæ
мини|350px|1905 азы конд Хуссар Африкæйы картæ. Бечуаналенд ма иу бæстæ уыди Ботсванæ (Republic of Botswana) у Хуссар Африкæйы паддзахад, Хуссар Африкаг Республикæйы цæгатаг сыхаг. Кæддæры Стыр Британийы протекторат Бечуаналенд сси хæдбар 1966 азы.
Польшæ
Истори
Польшæйаг паддзахады бындурæвæрды азыл нымад у 966-æм аз, Мешко I чырыстонад куы райста, уыцы рæстæг. 1025-æм азы Польшæ къаролад сси. 1569-æм азы, Литвайы Стыр кънйазадимæ баиугондæй Польшæ сси Речь Посполитæйы хай. 1795-æм азмæ æртæ радихы фæстиуæгæн Польшæйы зæххытæ рауæрстæуыдысты Австри, Прусси æмæ Уæрæсейы ’хсæн æмæ 1918-æм азы онг польшæйаг паддзахад нæ уыдис æппын. 1918-æм азы Польшæйы республикæ рацарæзтæуыд ногæй.
Ботсванæ
Бæстæйы бирæ адæм нæ цæры, фæлæ æрдзон хæзнатæй у тынг хъæздыг. Уый æмæ йæ политикон стабилондзинады фæрцы Ботсванæ у Сау Африкæйы хъæздыгдæр паддзахæдтæй иу.
Польшæ
Истори
Кæд æмæ Польшæ стыр зиан баййæфта Дыккаг Дунеон хæсты рæстæг, уыцы хæсты фæстиуæгæн йæ фæзуат дзæвгар фестырдæр и Силези æмæ Скæсæйнаг Пруссийы зæххытæ байсынæй.
Ботсванæ
Географи
Ботсванæ у дунейы 45-æм стырдæр паддзахад, йæ фæзуат у 600,4 мин км², ома стырдæр паддзахæдты номхыгъды лæууы Украинæйы фæстæ. Уыимæ хæстæг фæзуæттæ и АИШ-ы штат Техасæн æмæ сакъадахон бæстæ Мадагаскарæн.
Польшæ
Æддаг æрмæг
*
Ботсванæ
Географи
Ботсванæйы фылдæр хай (70%) у æдзæрæгран Калахари.
*
Покрышкин, Александр Иваны фырт
Покрышкин Иваны фырт Александр (1913-æм азы 19 мартъийы Новониколаевск — 1985-æм азы 13 ноябры Мæскуы) у тæхæг-ас, фыццаг æртæ хатты Советон Цæдисы хъæбатыр. Авиацийы маршæл (1972).
Æддаг æрмæг
Категори:Новосибирсчы чи райгуырдис, уыдон Категори:Мæскуыйы чи амардис, уыдон Категори:Советон Цæдисы хъæбатыртæ
1099-æм аз
Амардысты
Категори:1099
Коронæйы зæххытæ
Коронæйы хицауиуæгтæ, коронæйы зæххытæ (Crown Dependencies) сты Стыр Британийы хицауиуæгтæ. Уыдон Иугонд Къаролады скондмæ нæ бацæуынц.
Коронæйы хицауиуæгтæ
Алы коронæйы территори ис йæхи автомобилон код (GBG — Гернси, GBA — Олдерни, GBJ — Джерси, GBM — Сакъадах Мэн), домен (.gg — Гернси, .je — Джерси, .im — Сакъадах Мэн) æмæ ISO 3166-2 код (GGY — Гернси, JEY — Джерси, IMN — Сакъадах Мэн).
Категори:Стыр Британи
1101-æм аз
Амардысты
Категори:1101
Буртæ
Буртæ (Boere, boeren: «зæхкусджытæ») сты африканерты субкультурон къорд. ХАР-ы ис бурты хъæу: Орани.
Фиппаинæгтæ
Категори:Африкаанс
1100-æм аз
Амардысты
Категори:1100
Зæххыфæткъуы
Зæххыфæткъуы кæнæ быдираг хуыскъæл (Helianthus tuberosus, Топинамбур) у зайæгойты хуыз. Йæ бын дæр æмæ сыфтæ дæр хорз сты фосæн.
Торсхавн
Торсхавн (Tórshavn, Thorshavn «Торы наулæууæн») у Фареры сакъадæхты сæйраг сахар æмæ стырдæр сахар. Ис Стреймойы сакъадахы хуссары. Цæрджыты нымæц: 19 мин адæймаджы (2007).
Зæххыфæткъуы
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Торсхавн
825 азы викингтæ æрæвæртой сæ парламент (тинг) Тинганесы æрдæгсакъадахыл.
thumb|right|300px|[[Тинганес]] thumb|right|300px|Форт [[Скансин]]
Лимон
Лимон у туаг дыргъ, цитрус. Хæстæг хуызтæ: цитрон, лайм.
Кæс ноджы
Категори:Дыргътæ Категори:Хъацæнтæ (хæринаг)
Босни æмæ Герцеговинæ
Босни æмæ Герцеговинæ (, Босна и Херцеговина) у паддзахад Хуссар Европæйы, Балканы æрдæгсакъадахыл. Йæ сæйраг сахар у Сараево.
Дейтоны бадзырдтæм гæсгæ Босни æмæ Герцеговинæйы территори дихгонд у æртæ хайыл: Босни æмæ Герцеговинæйы Федераци, Сербийы Республикæ æмæ Брчкойы Зылд.
Буркина-Фасо
Буркина́-Фасо́ (Burkina Faso) у паддзахад Африкæйы ныгуылæны.
Англис
Англис (England) у административон хай Стыр Британийы хуссар-скæсæны. Англисы сæйраг сахар у Лондон.
Буркина-Фасо
*
1102-æм аз
Амардысты
Категори:1102
Зеланди (провинци)
Фиппаинæгтæ
Категори:Нидерландты провинцитæ
Англис
Фиппаинæгтæ
*
Тарумовкæйы район
Тару́мовкæйы район (Тарумовский район) у Дагъистаны стырдæр хъæууон районтæй иу. Ис республикæйы цæгаты. Йæ административон центр у Тарумовкæйы хъæу.
1103-æм аз
Амардысты
Категори:1103
.gg
.gg у Гернсийы уæллаг æмвæзады паддзахадон домен.
gg
Германы сахарты номхыгъд
Æдæппæт Германы ис 2 мин сахартæй фылдæр, уыдонæй æртæ (Берлин, Гамбург æмæ Мюнхен) сты мегаполистæ (ома, сæ цæрджыты нымæц у милуанæй фылдæр).
Фиппаинæгтæ
* Герман
1104-æм аз
Амардысты
Категори:1104
Хъайсери
Хъайсери (Kayseri) у сахар Турчы, Хъайсерийы провинцийы административон центр. Æрбынат кодта паддзахады центры, вулкан Эрджиясы цур.
Фиппаинæгтæ
Категори:Турчы сахартæ
Хатльгримскиркья
Хатльгримскиркья (Hallgrímskirkja — Хатльгримуры аргъуан) у Рейкьявичы лютеранаг аргъуан. Уый у Исландийы цыппæрæм бæрзонддæр бæстыхай.
Категори:Рейкьявик
Ираны гимн
(«Sorude Melliye Jomhuriye Eslâmiye Irân») — Ираны Пысылмон Республикӕйы националон гимн. Музыкӕйы автор у Хасан Рияхи, ныхӕстӕ ныффыста авторты коллектив. Гимн сфидар кодтой 1990-ӕм азы. Уый размӕ гимнӕн пайда кодтой, аятолла Хомейнийы заман чи уыди, уыцы уацмысӕй.
Æрвитæнтæ
Категори:Ираны паддзахадон символтæ
Есы ком
Есы ком у ком Тырсыгомы, цæугæдон Есы комы доны дæргъмæ, Абанайæ хуссарырдыгæй.
Литературæ
Категори:Тырсыгомы кæмттæ
Тагор, Рабиндранат
Рабиндранат Тагор (রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর, Робиндронатх Тхакур; 1861-æм азы 7 майы — 1941-æм азы 7 августы) — бенгайлаг фыссæг æмæ поэт, Европæйы æдде цæрджытæй фыццаг Нобелы премийы лауреат, у зындгонддæр бенгайлæгтæй иу.
Тагоры æмдзæвгæтæ систы Инди æмæ Бангладешы гимнтæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Индийы фысджытæ Категори:Индийы поэттæ Категори:Индийы композитортæ Категори:Индийы нывгæнджытæ Категори:Калькуттæйы чи райгуырдис, уыдон
Майрæм
Майрæм, :
1788-æм аз
Амардысты
Категори:1788
1106-æм аз
Амардысты
Категори:1106
Мидделбург
Мидделбург (Middelburg) у сахар Нидерландты хуссар-ныгуылæны, Зеландийы административон центр. Æрбынат кодта Валхерены сакъадахыл.
Сæмсгæф
Сæмсгæф кæнæ сæмгæф, æргъæу-кæф , æргъиугæф ( , æргъеугæф ; Дельфин) — гайхуызты инфрæкъордмæ чи хауы, ахæм денджызон æхсырæйхæсгæ цæрæгойтæ.
Мидделбург
Категори:Нидерландты сахартæ
Сæмсгæф
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæрæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Гайахуызтæ
Орани
Ора́ни (Orania) у бурты хъæу Хуссар Африкæйы Республикæйы. Ис Цæгат Кейпы провинцийы. Ныртæккæ Орани у, æрмæст буртæ кæм цæрынц, иунæг ахæм хъæу Хуссар Африкæйы. Цæмæй æндæр адæм дзы не ’рцæрой, йæ цæрджытæ скодтой фирмæ æмæ уыцы фирмæйы кусджытау сæхи акæнынц.
Фиппаинæгтæ
Категори:Африкаанс Категори:Хуссар Африкæйы сахартæ
Киркьюбёур
Киркьюбёур (Чишубёур) (Kirkjubøur, []) у Стреймойы хуссардæр хъæу. Уый у Фареры сакъадæхты историон фендтаг.
Фиппаинæгтæ
Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
Сырхыхос
Сырхыхос (Eryngium giganteum, Синеголовник гигантский) у кæрдæг зайæгой.
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Хосгæнæн зайæгойтæ
Уэльс
Уэльс (Cymru, ; Wales) у Стыр Британийы административон æмæ политикон хай. Йæ сæйраг сахар у Кардифф. Цæрынц дзы валлийæгтæ æмæ англисæгтæ.
thumb|right|Уэльс Стыр Британийы картæйыл
Бур (æмтад)
Бур (Латунь) у æрхуы æмæ цинчы æмтад.
Фиппаинæгтæ
Категори:Æмтад
Катайнен, Юрки
Юрки Тапани Катайнен (Jyrki Tapani Katainen,, Сиилинъярви, провинци Цæгат Саво, Финлянди) — Финляндийы премьер-министр (æвзæрст æрцыдис 2011 азы 22 июны), Кокоомусы партийы сæргълæууæг, парламенты депутат 1999-æм азæй.
Фиппаинæгтæ
Категори:Финляндийы министртæ Категори:Финляндийы премьер-министртæ Категори:Финляндийы политиктæ Категори:Финляндийы чи райгуырдис, уыдон
Чысайнаг ныхасыздæхт
Чысайнаг ныхасыздæхт (чсанский / ксанский говор) у ирон диалекты ныхасыздæхт.
Хуссар Ирыстоны Ленингоры районы æмæ Цхинвалы районæн йæ иу хайы, цæры ирон адæмы субэтнос — чысан. Уыдон дзурынц сæхи ныхасыздæхтыл æмæ ахсынц цыппар комы: Чысангом, Лехурагом, Медзыдагом æмæ Чысыл Леуахигом. Скæсæнырдыгæй чысайнаг ныхасыздæхтæн йæ территори æмарæн у Хъуды ком, Арагуийы ком æмæ Базалетимæ. Ныгуылæнырдыгæй чысайнаг ныхасыздæхты ареал къуыдайраг ныхасыздæхты ареалæй хицæн кæны Присы рагъ. Ацы рагъæн йе скæсæнырдыгæй дæр ма ис къуыдайраг хъæутæ, зæгъæм, Сарабукъ. Фæлæ Уанат-Ередæй фалæмæ дзурынц æхсæйнаг ныхасыздæхтыл, æмæ ацы ныхасыздæхт хауы чысайнаг ареалмæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ирон æвзаг
Туалгом
Туалгом (დვალეთი) у ком Цæгат Ирыстоны хуссары. Цæрынц дзы туалтæ.
Туалгомы ис ахæм кæмттæ: Адайы ком, Джинаты ком, Захъхъагом, Зруггом, Мамысонгом, Нарыком, Цмийаг ком.
Ныхасыздæхтытæ
Мамысон æмæ Зруг дзырдтой ш-йæ, уыимæ Мамысон кодтой ивазгæ дзырд. Захъхъа дзырдтой ц-йæ, Нар с-йæ (Зæрæмæг, Нар æмæ Захъхъайы ныхасыздæхтытæм хæстæг).
Фиппаинæгтæ
*
1107-æм аз
Амардысты
Категори:1107
Сырхыхос (нысаниуджытæ)
Сырхыхос:
Тьюринг, Алан
А́лан Мэ́тисон Тью́ринг (Alan Mathison Turing; 1912-æм азы 23 июны — 1954-æм азы 7 июны) уыдис англисаг математик, логик æмæ криптограф, информатикæйы тынгадмæ стыр бавæрд чи ныккодта, уый. Уыдис Бритайнаг империйы Ордены кавалер, Лондоны къароладон æхсæнады уæнг. 1936-æм азы уымæй бахъаргонд абстрактон «Тьюринджы машинæ» баххуыс кодта алгоритмы æмбарынады формализаци кæнынмæ æмæ ныр дæр уымæй бирæ теорион æмæ практикон иртæсæнты пайда кæнынц. Тьюринджы зонадон куыстытæ сты алкæмæн зындгонд бавæрд информатикæ æмæ аразгæ интеллекты бындурмæ.
Дыккаг дунеон хæсты рæстæджы Алан куыста Хицауадон код æмæ шифрты скъолайы, Блетчли-парчы чи æрбынат кодта æмæ Сæмæны бæстæты шифр æмæ кодты тыхсастыл кæм куыстой, уыцы. Лæууыдта Hut 8 къорды сæргъы, кæцыйы сæйраг куыст уыдис Германы хæстон-денджызон флоты фыстæджыты криптоанализ. Тьюринг бакуыста тыхсасты мадзæлтты рæнхъыл, се ’хсæн дæр Bombe-йы теорион базæ — уыцы машинæйы, немыцаг шифратор Enigma-йы тыхсасты тыххæй кæуыл пайда кодтой.
Хæсты фæстæ Тьюринг куыста Национ физикон лабораторийы, кæм йæ проектмæ гæсгæ сарæзтой дунейы фыццаг компьютер, йæ мысæнуаты программæ чи дардта — ACE. 1948-æм азы ахуыргонд Макс Ньюманы хынцыны лабораторимæ æрбацыдта, кæм аххуыс кодта Манчестеры Компьютерты арæзтыл, æмæ уый фæстæ та математикон биологийыл цымыдис кодта. Тьюрин морфогенезы химион бындурыл куыст ныммыхуыр кодта æмæ æнкъуысты режимы цæугæ химион реакцитæ рагзæгъта, зæгъæм, Белоусов-Жаботинскийы реакци, кæцытæ æрмæст 1968-æм азы зонадон æхсæнад базонын кодтой. 1950-æм азы бахъардта эмпирион Тьюринджы тест, компьютеры арæзгæ интеллекты аргъ кæнынмæ.
Уый йеддæмæ Алан Тьюринг зындгонд у куыд гомофобийы зындгонддæр амæттæгтæй иу. 1952-æм азы уый «гуырымыхъхъ æнæфсæрм ми»-йы кæныны аххосджын банымад уыд. Тьюрингæн химион кастраци æмæ ахæстоны ’хсæн æвзæрыны бар радтой, æмæ ахуыргонд равзæрста фыццаг вариант. 1954-æм азы амардис цианиды маргбанызтæй. Фæдагуырд сфидар кодта, Тьюринг йæхи кæй амардта, уый. 2013-æм азы 24 декабры Стыр Британийы ус-къаролæй фæсмард реабилитацигонд æрцыдис.
Алан Тьюринджы номыл хонынц Тьюринджы Преми — информатикæйы фадыджы дунейы æппæтæй авторитетджындæр хорзæх.
Фиппаинæгтæ
Категори:Ахуыргæндтæ алфавитмæ гæсгæ Категори:Стыр Британийы математиктæ Категори:XX æнусы ахуыргæндтæ
Атагъа
Атагъа (дыгуронау æмæ хуссар ныхасыздæхтыты цъала ) у хъæд донбылгæрæтты кæнæ хъæдæй æмбæрзт тыгъдад доны был.
1789-æм аз
Амардысты
Категори:1789
1108-æм аз
Амардысты
Категори:1108
1109-æм аз
Амардысты
Категори:1109
Антиоки
Антиоки кæнæ Антьоки (Antioquia) у департамент Колумбийы. Йæ административон центр у сахар Медельин.
Фиппаинæгтæ
*
1110-æм аз
Амардысты
Категори:1110
Азербайджаны сахарты номхыгъд
Азербайджаны цалдæр сахары:
* Категори:Номхыгъдтæ бæстæмæ гæсгæ
Венесуэлæйы иугонд социалистон парти
Венесуэлæйы иугонд социалистон парти (Partido Socialista Unido de Venezuela, PSUV) у, Боливарон революцийы фæстæ 2000-æм азы 24 мартъийы арæзт чи æрцыди, уыцы галиуон политикон парти. Йæ сæргъы лæууы бæстæйы нырыккон президент Уго Чавес. Ныртæккæ ацы парти у хицауиуæггæнæг парти æмæ Ныгуылæн æрдæгкъорийы стырдæр галиуон змæлд. Йе сконды ис 7 милуан уæнгмæ æввхас.
Категори:Венесуэлæйы политикон партитæ Категори:Политикон партитæ алфавитмæ гæсгæ
Фриули — Венеци-Джули
Фри́ули — Вене́ци-Джу́ли (Friuli-Venezia Giulia, Friułi-Venezsia Julia, Friûl-Vignesie Julie) у Италийы административон регион. Административон центр — Триест.
Фиппаинæгтæ
*
Словакаг
Словакаг:
Жилинæ
Жилинæ (Žilina) у сахар Словакийы цæгат-ныгуылæны, Жилинæйы крайы административон центр.
Боливийы вулканты номхыгъд
Ацы номхыгъды æвдыст цæуынц Боливийы архайгæ æмæ хуыст вулкантæ.
Хвальбæ
Хвальбæ (Квалбæ) (Hvalba, []; Hvalbø) у фарераг хъæу, Сууройы сакъадахыл. Цæрджыты нымæц: 654 адæймаджы (2006).
Фиппаинæгтæ
Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
1111-æм аз
Амардысты
Категори:1111
Минас-Жерайс
Минас-Жерайс (Minas Gerais) у штат Бразилийы скæсæны. Штаты сæйраг сахар у Белу-Оризонти.
Фиппаинæгтæ
*
Лиса
Лиса (ლისა) у хъæу Хуссар Ирыстоны Знауыры районы.
Категори:Знауыры районы сахартæ æмæ хъæутæ
1112-æм аз
Амардысты
Категори:1112
Сыба
Сыба кæнæ Æртæ Сыбайы‎ у Сыбайы комы хъæуты иумæйаг ном:
Æрхыбыл
Æрхыбыл у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.
Хъобаны культурæ
frame|right|Хъобаны ссарæггæгтæй иу, роны æргъæвæг Хъобаны культурæ (1100-400 азтæ нæ эрæйы агъоммæ) у æрæджы бронзæйы æнусы культурæ, Цæгат æмæ Центрон Кавказы. Фыццаг ссарæггæгтæ ссардтой Цæгат Ирыстоны хъæу Хъобаны цур XIX æнусы. Фæстæдæр Хъобаны культурæйы мигæнæнтæ ссардæуыд ныры Цæцæн æмæ Абхазы террторийыл дæр.
Æрхыбыл
Мыггæгтæ
Цардысты дзы Дзерантæ.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Хъобаны культурæ
Æддаг æрмæг
*
Къуырфытыфцæг
Къуырфытыфцæг кæнæ Къуырфыты рагъ, Къуырфытырагъ у хох Хуссар Ирыстоны. Ис Ципранмæ ’ввæхс.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
1791-æм аз
Амардысты
Категори:1791
Кокуатæ
Кокуатæ (Кокоевы, კოკუაშვილი ) сты ирон мыггаг.
Фиппаинæгтæ
*
Иоанн Аргъауæг
Иоанн Аргъауæг — Иорданы доны аргъуыдта адæмыл, æмæ Йесо Чырыстийыл уый дæр саргъуыдта.
Категори:Чырыстон дин
Дзыллон информацийы фæрæзтæ
Дзыллон информацийы фæрæзтæ (ДзИФ) (Средства массовой информации, СМИ) сты, техникон мæдзæлтты фæрцы чи кусынц, ахæм дзыллæйы ’хсæн информацийы ахæлиу кæнынады системæтæ.
Категори:Дзыллон информацийы фæрæзтæ
Минеральные Воды
Минеральные Воды (Минеральные Воды — нысан кæны «суардæттæ») кæнæ Минвод, Минеральнæй Вод у сахар Уæрæсейы Стъараполы крайы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Стъараполы крайы сахартæ
Дзомагъ
Дзомагъ у Дзомагъгомы хъæуты иумæйаг ном.
Литературæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
1113-æм аз
Амардысты
Категори:1113
Хорвати
Хорва́ти (Hrvatska ), официалон ном у Хорватийы Республикæ (Republika Hrvatska) у паддзахад Хуссар Европæйы, Балканы æрдæгсакъадахыл. Йæ сæйраг сахар у Загреб. Хорвати у Европæйы Цæдис æмæ НАТО-йы уæнг.
Административон дих
Хорвати у унитарон республикæ. Йе сконды ис 20 жупанийы (зылды) æмæ сæйраг сахар Загреб.
*
Хъызлар (Дагъистан)
Хъызлар (Кизляр) у сахар Дагъистаны. Æрбынат кодта Цæцæны арæнгæрон. Хъызлар бындур æвæрд æрцыдис 1735 азы Терчы былы.
Этимологи
Сахары ном равзæрд тюркаг дзырдтæй — «хъызыл яр» нысан кæны «сырх куыдзæппарæн», афтæ хуыйны Терчы дыстæй иу. Иннæ версимæ гæсгæ, уыцы регионы кæддæр уыди цагайрæгты базар — тюркагау «хъызлар» нысан кæны «чызджытæ».
Цæрджытæ
Уырыссаг цæрджытæ сахары къаддæр кæнынц, уыцы иу рæстæг фылдæр кæнынц æндæр дагъистайнаг адæмты æхсæнæдтæ. 1970—1989 азты лакæгты нымæц фæфылдæр 7 хатты, хъуымыхъхъæгты нымæц та — 9 хатты.
Фиппаинæгтæ
Категори:Дагъистаны сахартæ
Битартæ
Битартæ (Битаровы, ბითარაშვილი) сты ирон мыггаг.
Централон Африкæйы Республикæ
Централон Африкæйы Республикæ (ЦАР) (Republique Centrafricaine, Ködörösêse tî Bêafrîka) у Централон Африкæйы паддзахад, æнæ денджызмæ бацæуæн. Йæ сыхаг бæстæтæ сты Судан, Демократон Республикæ Конго, Республикæ Конго, Камерун æмæ Чад. Дунейы мæгуырдæр паддзахæдтæй иу.
Республикæйы цæрынц 4,4 милуан адæймаджы бæрц. Сæ нымæцмæ 1,5% æфты алы аз дæр. Астæуккаг царды дæргъ у æрмæст 44 азы.
Сан-Паулу (штат)
Сан-Паулу (São Paulo) у штат Бразилийы хуссар-скæсæны. Штаты сæйраг сахар у Сан-Паулу.
1114-æм аз
Амардысты
Категори:1114
Централон Африкæйы Республикæ
Паддзахады бындуæвæрæгыл нымад у Бартелеми Богандæ. Фыццаг президент уыд Давид Дако. Дакойы йæ бынатæй рацух кодта Жан-Бедель Бокассæ, дунейы историйы зындгонддæр диктатортæй иу. Суанг йæ фыдгулты дзидза дæр хордта. Бокассæйы аппæрстой францаг десантæгтæ 1979 азы сентябры.
1792-æм аз
Амардысты
Категори:1792
Сауфидар
Сауфидар у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Цъæйы комы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ Категори:Цъæйы ком
Малиты Васо
Малиты Геуæргийы фырт Васо (1938-2017) у зындгонд ирон поэт æмæ прозаик.
Цардафыст
Малийы-фырт райгуырдис 1938-æм азы 14 февралы Мустыздæхы хъæуы (Цæгат Ирыстон) зындгонд ирон поэт Малиты Геуæргийы бинонты. Астæуккаг скъола каст фæци райгуырæн хъæуы, уый фæстæ ахуыр кодта Цæгат Ирыстоны педагогон институты литературон факультеты (1957–1961). Ахуыры фæстæ куыста газет «Рæстдзинад»-ы литературон кусæгæй, телеуынынады студийы редакторæй. 1969–1970-æм азты Малийы-фырт ахуыр кодта Уæлдæр литературон курсыты Мæскуыйы.
Курсытæ каст фæуыны фæстæ Васо раивта цалдæр куысты бынаты — уыди рауагъдад «Ир»-ы хистæр редактор, фæстæдæр — Республикæйы чиныгуарджыты æхсæнады сæрдар.
1987-æм азы Малийы-фырт æвзæрст æрцыд Цæгат Ирыстоны фысджыты цæдисы сæрдарæй. 1991-æм азæй Малиты Васо у журнал «Ирæф»-ы сæйраг редактор.
Сфæлдыстад
Васойы литературон курдиат раргом ис, скъоладзау ма куы уыд, уæд. Йæ фыццаг æмдзæвгæ рухс федта 1955-æм азы газет «Рæстдзинад»-ы. Уæдæй фæстæмæ йæ радзырдтæ æмæ æмдзæвгæтæ мыхуыргонд цыдысты республикæйы газетты, журнал «Мах дуг»-ы, литературон альманах «Северная Осетия»-йы; йæ цалдæр æмдзæвгæйы бацыдысты æрыгон ирыстойнаг поэтты æмбырдгондмæ («Фат æмæ æрдын»). 1965-æм азы фыссæджы новеллæтæ æмæ уацау рацыдысты хицæн чиныгæй («Мæйрухс æхсæв»). Йæ новеллæты Васо тырны алыхуызон адæймæгты хъæсмæттæ раргом кæнынмæ, адæймаджы рæсугъддзинад æмæ хъару равдисынмæ. Чиныгмæ хаст чи æрцыди, йæ уыцы уацау «Кæйдæр тетрадæй»-ы автор сфæлдыста йæ æрыгон æмдугонты сурæттæ.
1966-æм азы Цæгат Ирыстоны музыкалон-драмон театры сценæйыл фыццаг хатт сæвæрдæуыд «Калм æмæ хъисфæндыр», зæгъгæ, Малиты Васойы уыцы пьесæмæ гæсгæ арæзт спектакль. Йæ сæйраг хъуыды — хæлæг, стæй курдиатджын фæсивæдмæ уазалцæстæнгасы ныхмæ тох.
1960-æм азты Малиты Васо ныффыста стыр поэмæтæ «Пэя» (1966), «Æнусæй æнусмæ» (1967) æмæ «Роксанæ» (1970).
Романтикон поэмæ «Пэя»-йы равдыстæуыд, йæ адæмæй чи фæиппæрд æмæ æрмæст йæхион амонды кой чи кодта, ахæм адæймаджы бауарзæг чызджы трагеди.
Поэмæ «Æнусæй æнусмæ» у, ирон поэттæ Ленины ном кæмæй ссардтой, уыцы уацмыстæй сæ тæккæ стырдæртæй иу. Арæзт у пролог, цалдæр монолоджы æмæ эпилогæй. Поэмæйæн ис романтикон ахаст. Йæ иннæ поэмæ фыссæг схуыдта, рухс, рæсугъ æмæ хорздзинад чи амыдта, ахæм рагирон номæй — «Роксанæ».
Мораль æмæ уды сыгъдæгдзинад сты Малийы-фырты дарддæры уацмысты бындур. 1970–80-æм азты мыхуыры рацыдысты, йæ сфæлдыстады зынгæ бынат чи бацахста, ахæм чингуытæ: чиныг «Гуйман» (уырдæм бацыдысты не ’мдугонтыл фыст уацаутæ æмæ радзырдтæ), пьесæты æмбырдгонд «Ацырухс» (1980) æмæ фыссæджы бирæазон фæллойы фæстиуæг — роман «Сурмейы хæдзар» (1974).
1989-æм азы мыхуыры рацыди коллективон поэтикон æмбырдгонд «Æрттигъ». Уырдæм хаст æрцыди ирон поэттæ Хъодзаты Æхсар, Ходы Камал æмæ Малиты Васойы ног æмдзæвгæтæ.
thumb|160px|Васойы чиныджы цъар
Æрвитæнтæ
Категори:Ирон поэттæ Категори:Ирон фысджытæ Васо Категори:Мустыздæхы чи райгуырдис, уыдон
Сент-Винсент æмæ Гренадинтæ
thumb|right|200px|Сент-Винсент æмæ Гренадинты картæ Сент-Винсент æмæ Гренадинтæ (Saint Vincent and the Grenadines) у паддзахад Карибы денджызы.
*
Сауды Араббы сахарты номхыгъд
Сауды Араббы стырдæр сахарты номхыгъд.
*
Фареры сакъадæхтæ
thumb|right|300px|Фарераг хъæу Фареры сакъадæхтæ (Фарертæ) (Føroyar, [фёрьяр] — «Фысы сакъадæхтæ»; Færøerne) у Цæгат Атлантикæйы 18 сакъадахы къорд, Норвеги, Исланди æмæ Стыр Британийы ’хсæн. Фарертæ сты Данийы автономон регион. Хиуынаффæйад 1948 азæй. Фарерты сæйраг сахар у Торсхавн. Архипелаг ис æнгом традицион бастдзинад Исланди, Норвеги, Шетланды сакъадæхтæ, Оркнейы сакъадæхтæ æмæ Гренландимæ.
Фареры сакъадæхты рагон истори
Ирландийы моладзæнтæ зыдтой Фареры сакъадæхты тыххæй 500-æм азмæ æввахс. 700 æмæ 800 азты астæу Шотландийæ рацæуæггæгтæ арцардысты сакъадæхты. Викингтæ куы бахæццæ сты Фареры сакъадæхтæм IX æнусы райдайæны, уæд шотландиæгтæ сакъадæхтæй ацыдысты.
Дани æмæ Норвеги
XIV æнусы кæронмæ Фареры сакъадæхтæ уыдысты Норвегийы провинци. Стæй Фарертæ систы Данийы æмæ Норвегийы иумæйаг паддзахады территори, стæй 1815 азы Дани сси Фарерты иунæгон бардарæг. Сакъадæхты цæрджытæ сты скандинаваг адæм; фарераг æвзаг у рагон норвегаг æвзаджы байзæддаг.
Фарертæ Дыккаг дунеон хæсты. Бритайнаг оккупаци
1940 азы 11 апрелы Стыр Британийы сæйраг министр Уинстон Черчилль алыг кодта Торсхавны порты æрæвæрын крейсер. Стыр Британи сси Фарерты æфсады бардарæг 1940 азы апрелы, Данимæ Германы интервенцийы фæстæ. Бритайнаг оккупаци фæци 1945 азы сентябры. 8 мин бритайнаг салдаттæй фылдæр хайад истой Фарерты оккупацийы.
Хæсты фæстæ
Фæстæдæр адæмы ног æрфарст сбарæг кодта, Данийы сконды кæй баззайын фæнды, ахæм цæрджыты æмбисæй чысыл фылдæр уыд. Парламенты делегаци ацыд Копенгагенмæ ныхас кæнынмæ. 1948 азы бадзырдмæ гæсгæ Фареры сакъадæхтæ райстой арæнгонд суверенитет, йæ æддаг политикæ у Данийы бар.
Фарертæ сты Шенгены бадзырды уæнг. Уырдæм бацæуынæн Уæрæсейы граждæнты хъæуы даниаг минæварады визæ исын.
Географи
thumb|right|250px|Фареры сакъадæхтæ Архипелаг 18 сакъадæхтæй у:
Зайæгойтæ
Архипелаг ис кадавар зайæгхал: арктикон зайæгойтæ, хъæддаг дидинджытæ, кæрдæджытæ, хъуына æмæ хъуынабын.
Бæстыхъæд
Фареры сакъадæхты бæстыхъæд у ромыл денджызон (сатæг зымæг æмæ сатæг сæрд). Архипелагыл ис 260 къæвдаджын бонты афæдзы дæргъы.
Бæрæгбæттæ
thumb|right|200px|Сыгъдæг Олавы бон — Ólavsøka ([[Оулавсёкæ) 28 июлы]]
Традицитæ
thumb|200px|right|Мард дельфинтæ Фареры наулæууæн [[Хвальбæйы, сакъадах Суурой. 2006 аз]] Фареры сакъадæхтæ ма хъуыстгонд сты китдзуаны традицийæ. Урсфарс дельфинтæ æмæ æндæр гайтæ (киттæ) марынц сæ дзидза æмæ сæ сойы тыххæй, афæдзы дæргъы 950 гриндæйы (Globicephala melaena) бæрц марынц, сæ фылдæр сæрды. Фарерæгтæ куыд бамбарын кæнынц, китдзуан у сæ традицион царды ахсджиаг хай, цæрæгойты хъахъхъæнджытæ та уыцы традици критикæ кæнынц куыд тугдзых æмæ нæхъæугæ.
Хæринæгтæ
Фарерты традицион хæринæгты бындур у фысыфыд, картоф, кæсаг æмæ гайы дзидза. Фысыфыд у фарераг адæмы уарзондæр хæринæгтæй иу. Фарерты ис иунæг бæгæныхсидæн Föroya Bjór (уый кусы 1888 азæй).
Фиппаинæгтæ
*
Венесуэлæйы революцион змæлд Æрттивгæ фæндаг
Венесуэлæйы революцион змæлд Æрттивгæ фæндаг (Movimiento Revolucionario Sendero Luminoso Venezuela) у, боливаристон-геваристон здæхт кæмæн ис, Венесуэлæйы ахæм галиурадикалон партизанон организаци. Фæзындис 2005 азы августы.
Ном æмæ тырыса
Партийы тырысайыл копрадзцъæх хуыз амоны сæрибардзинад, бур — адæмы хæзнатæ. Ацы хуызтæ тырысайыл дихгонд сты латинаг дамгъæ V-йæ (амæй райдайынц дзырдтæ Victoria-Уæлахиз æмæ Venezuela-Венесуэлæ). Дыууæ винтовкæйæн ис символон нысаниуæг — адæмты ссæрибары идеалтыл гæрзифтонг тох боливаризм æмæ геваризмы фæрцы.
Равзæрд
Партийы равзæрдæн уыдис объективон аххосæгтæ: фыдракæндты нымæц фылдæрæй-фылдæр кодта, наркобазарады рапарахат, æмæ штат Карабобойы разамынд се 'ргом кæй не здæхта уыцы проблемæтæм, стæй цалдæр туристы амарыны цаутæ. Ацы хъуыддæгтæ расайдтой хихъахъхъæныны отряды сарæзт Пуэрто-Кабельойы сахары. Отряды скондмæ бацыдысты, боливаристон æмæ геваристон цæстæнгастæ кæмæн уыдис æмæ 18 азæй фылдæр кæуыл цыдис, ахæм нæлгоймæгтæ æмæ сылгоймæгтæ.
Категори:Венесуэлæйы истори Категори:Венесуэлæйы политикон партитæ
Чъетар
Чъетар кæнæ Дæллаг Цъыру у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.
Литературæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
1115-æм аз
Амардысты
Категори:1115
Санвуйк
Санвуйк (Сандвуйк) (Sandvík, []; «змисы бакæлæн») у фарераг хъæу. Ис Сууройы сакъадахыл. Цæрджыты нымæц: 120 адæймаджы (2006).
Фиппаинæгтæ
Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
Скифи
thumb|300px|Скифи æмæ [[Перс]] Скифи (Σκυθία) уыдис Евразийы хай, нæ эрæйы агъоммæ VIII æнусæй нæ эрæйы II æнусы онг скифты бæстæ.
Скифты æхсæнады тыххæй фылдæр информаци ссарæн ис Геродоты куыстыты. Иуæй-иу рагон автортæ Скифи, зæгъгæ, уыцы терминæй географион хуызы пайда кодтой — ома, Сау денджызы цæгатырдæм быдыр æмæ йæ фæсте цыдæриддæр ис, уый дæр.
Категори:Скифтæ Категори:Азийы истори Категори:Европæйы истори
Барранкилья
Барранкилья (Barranquilla) у сахар æмæ порт Колумбийы цæгаты, Атлантикойы департаменты сæйраг сахар.
Фиппаинæгтæ
Категори:Колумбийы сахартæ
Mozilla Firefox
thumb|300px Firefox (Файрфокс) у Мозиллæйы интернеты браузер. thumb|left|Файрфоксы лого
Æрвитæнтæ
Категори:Сæрибар программæтæ Категори:Mozilla Категори:Браузертæ
Лйайы хох
Лйайы хох у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Гуыркъуымтыкомы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Хъазахаг адæм
Хъазахæгтæ кæнæ хъазах (қазақтар) сты тюркаг равзæрды адæм, дзурынц хъазахаг æвзагыл. Сæ фылдæр хай цæры Хъазахстаны, Китайы, æмæ Узбекистаны.
Фиппаинæгтæ
Категори:Хъазахстаны адæмтæ Категори:Тюркаг адæмтæ
1116-æм аз
Амардысты
Категори:1116
Хуссар регион (Бразили)
Хуссар регион (Região Sul do Brasil) у Бразилийы административон-статистикон регион. Регионы цæрынц 27 308 863 адæймаджы.
Штаттæ
Категори:Бразилийы регионтæ
Хинчегашвили, Владимир
Владимир Хинчегашвили (Хынцæгты Владимир, ვლადიმერ ხინჩეგაშვილი; райгуырдис 1991-æм азы 18 апрелы Гуры) — у ирон равзæрды  гуырдзиаг уæгъдибар стилы хъæбысæйхæцæг, 2012-æм азы Олимпаг хъæзтыты æвзист призёр æмæ 2016-æм азы Олимпаг хъæзтыты чемпион, Гуры муниципалитеты мэр 2021-æм азæй.
Фиппаинæгтæ
Владимир Категори:Гуырдзыстоны хъæбысæйхæцджытæ Категори:Олимпиаг чемпионтæ хъæбысхæстæй
Internet Explorer
Æрвитæнтæ
Категори:Microsoft Категори:Браузертæ
Мамсыраты Тасолтан
Мамсыраты Сосланбеджы фырт Тасолтан (райгуырдис 1937-æм азы 11 январы Ольгинскæйы — амардис 2021-æм азы 7 ноябры Дзæуджыхъæуы ) уыд Цæгат Ирыстоны радио æмæ телеуынынады диктор, зарæггæнæг, РЦИ — Аланийы адæмон артист.
Фиппаинæгтæ
Тасолтан Категори:РЦИ — Аланийы адæмон артисттæ Категори:Дзæуджыхъæуы чи амардис, уыдон
Проне
Проне (ფრონე):
1793-æм аз
Амардысты
Категори:1793
Афгъанистаны сахарты номхыгъд
thumb|300px|Герат Афгъанистаны сахартæ сæ цæрджыты нымæцмæ гæсгæ:
* Категори:Номхыгъдтæ бæстæмæ гæсгæ
Зылын хох
Зылын хох кæнæ Зылынхох у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Æрхоны комы. Уый у хох Комлæгæты хай.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
1118-æм аз
Амардысты
Категори:1118
Триест
Трие́ст (, Triest, , Tergeste, Tergestum) у Италийы сахар, Фриули-Венеци-Джулийы административон центр. Ис Итали æмæ Словенийы тæккæ арæныл, Венецийы бакæлæны былгæрон.
Истори
Цалдæр æнусы дæргъы Триест уыди Австрийы (1867-æм азæй — Австри-Венгрийы) ахсджиагдæр порттæй иу, уыцы империйы фыццаг æфсæнвæндаг дæр баста Венæ æмæ Триест (1857). Уыцы заман уый уыди Хуссар Европæйы хъæздыгдæр сахартæй иу. Дзæвгар райтынг дзы аивад дæр.
Фыццаг дунеон хæсты фæстæ Триест бахауд Италийы скондмæ. 1918-1920 азты сахары хицауиуæг кодтой Итали æмæ Австри иумæ.
Кæд сахары цæрджытæй фылдæр хай италиæгтæ уыдысты, уæддæр Италийы сконды триестæгты цард нæ фæхуыздæр и. Стыр империйы сæйргадæр портæй уый сси арæнгæрон сахар, уый йеддæмæ Италийы бирæ хуыздæр æвæрд порттæ куы и.
Италийы йæ тыхы бацыд фашизм. Уыцы æууæлты стыхджын адæмты ’хсæн тынгад, 1920-æм азы 13-æм апрелы фашистты къорд басыгътой словенæгты æмбырдгæнæн хæдзар «Народни дом». Æнусы райдиан сахары цæрджытæй цæппæрæм хай чи кодтой, уыцы словенæгтæ сахарæй ацæуын байдыдтой.
Дыккаг дунеон хæсты фæстæ Триест æд алфамбылæйттæ сси Иугонд Нациты Организацийы дæлбар сæрмагонд статусы территори — Триесты Сæрибар Территори. Хицауиуæг дзы кодтой АИШ æмæ Стыр Британийы æфсæддонтæ. Æрмæст 1954-æм азы октябры Триесты Сæрибар Территори ныддих кодтой Итали æмæ Югославийы ’хсæн — Триест ногæй сси Италийы хай. Дыууæ паддзахады ’хсæн арæн ныффидар 1975-æм азы Осимойы бадзырдмæ гæсгæ, ныртæккæ у Словени æмæ Италийы ’хсæн арæн.
Фиппаинæгтæ
Категори:Фриули-Венеци-Джулийы сахартæ
Къæйхох
Къæйхох у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Уый у хох Комлæгæты хай.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ
Чехаг адæм
Чехæгтæ кæнæ чех (Češi) сты Чехийы бындурон адæм (ныгуылæн славяйнаг адæмтæй иу). Уыдон дзурынц чехаг æвзагыл.
Фиппаинæгтæ
Категори:Славяйнæгтæ Категори:Чехийы адæмтæ
Самтæ
Литературæ
*
Мандела, Нельсон
Мандела райгуырдис Мвезойы, къаролы династийы бинонты ’хсæн. Йæ фыд уыд хъæухицау, фæлæ колониалон хицауад йæ æндæр бынатмæ ацæуын кодта. Æрыгон Мандела уыд, скъоламæ чи бацыдис, йæ æртындæс хотæ æмæ æфсымæрты ’хсæн фыццаг ахæм. Фæстæдæр ахуыр кодта гуманитарон зонæдтæ Форт-Хэры университеты (1939-æм азы уый уыдис, саудзарм студенттæ кæм ахуыр кодтой, иунæг ахæм университет æнæхъæн бæстæйы). Университет каст фæуын йæ къухы нæ бафтыд, студентты простестты хайад иста, æмæ уый тыххæй. Афæдзæй фылдæр куыста сызгъæринкъахæны Йоханнесбургмæ ’ввахс. Фæстæдæр юристæй кусын райдыдта æмæ фæсæууоны хайады райста бакалавры къапхан æмæ райдыдта барад ахуыр кæнын. Студентон царды базонгæ и, фæстæдæр аппартеиды ныхмæ чи тох кæндзысты, уыцы лæппутимæ (коммунист Джо Слово æмæ Германæй ралидзæг Гарри Шварц).
1944-æм азы бацыдис Африкæйы национ конгрессы партимæ (АНК). Манделайы архайдмæ стыр тæваг дардта, бирæ азты Хуссар Африкæйы чи фæцардис, уыцы зындгонд индиаг раздзог Махатмæ Ганди.
1961-æм азы Мандела АНК-ы хотыхджын хайады сæргъы слæууыдис, уый хуындис «нацийы æрц». Уыцы къорд байдыдта хицауад æмæ æфсады объекттæ рæмудзын. Срæмыгъд объектты ’хсæн уыдысты тæрхондонтæ, посты хайæдтæ, паспорты стъолтæ. 1962-æм азы Манделайы æрцæхстой æмæ стæрхон кодтой ахæстоны фондз азмæ. Ахæстоны куы бадтис, ног æххосæвæрд ын бахастой — æмæ, цы бирæ диверситæ бацæттæ кодта, уый тыххæй Манделайæн рахастой мæлæты тæрхон. Уыцы тæрхон 1964-æм азы аивтой царды дæргъы ахæстæй, ахæстоны фæбадтис æдæппæт авд æмæ ссæдз азы.
1988-æм азæй Мандела уыд Виктор-Верстеры ахæстоны, йæ режим фæрогдæр и, фæзындис æм Гарри Шварц æмæ йæ иннæ æмбæлттимæ æмбæлыны бар.
1990-æм азы февралы Хуссар Африкæйы Республикæйы фæстаг урсдзарм президент слегализаци кодта АНК æмæ суагъд кодта Манделайы ахæстонæй. Мандела ногæй сси АНК-ы лидер æмæ 1994-æм азы майы сси ХАР-йы президент, уыцы бынаты уыдис 1999-æм азы онг. Йæ президентады æнтыстыты ’хсæн лæвар æнæниздзинад хъахъхъæнынад сывæллæттæн æмæ сывæрджын устытæн, нуазинаг донмæ бацæуæн, æнæмæнг ахуырад алы сывæллонæн дæр, æрзæткъахæнты æдасдзинады тыххæй ног закъон æмæ иннæтæ.
Нельсон Мандела амардис 95-аздзыдæй 2013-æм азы 5 декабры йæхи хæдзары Йоханнесбурджы горæтгæрон. Баныгæдтой йæ Цгунуйы хъæуы.
Йæ фæстæ ныууагъта 4 милуан доллæры бæрц бынтæ, уыдонæй стыр хай райстой Африкæйы национ конгресс, Манделайы мыггаджы фонд æмæ цыппар ахуырдоны.
Æддаг æрмæг
Категори:Хуссар Африкæйы Республикæйы политиктæ
Атлантико
Атла́нтико (Atlántico) у департамент Колумбийы цæгаты. Йæ административон центр у сахар Барранкилья.
Фиппаинæгтæ
Категори:Колумбийы департаменттæ
1119-æм аз
Амардысты
Категори:1119
1794-æм аз
Амардысты
Категори:1794
Гæззатæ (хъæу)
Гæззатæ кæнæ Гæззатыхъæу у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.
Литературæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Цъити
Цъити, у ихон лæсæн хæххон бынаты.
*
Хъæувидар
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ Категори:Цъæйы ком
Науру
Науру (Naoero) у Сабыр фурды паддзахад, йæ фæзуат 21,3 км² кæмæн у, ахæм кораллон сакъадахыл. Науруйы цæрынц 14 мин адæймаджы. Бæстæйы хæдбардзинад расидтæуыд 1968-æм азы.
Науру у дунейы чысылдæр хæдбар республикæ, дунейы чысылдæр сакъадахон паддзахад æмæ Европæйы æдде дунейы чысылдæр паддзахад.
1999-æм азæй Науру у Иугонд Нациты Организацийы уæнг.
*
Риу-Гранди-ду-Сул
Риу-Гранди-ду-Сул (Rio Grande do Sul []) у штат Бразилийы хуссары. Штаты сæйраг сахар у Порту-Алегри.
Фиппаинæгтæ
*
Нил
Нил (النيل, Νειλος — Нилос) у Африкæйы цæугæдон æмæ дунейы дыккаг стырдæр цæугæдон (Амазонкæйы фæстæ). Хауы Зæххастæуы денджызмæ. Цæугæдоны дæргъ у 5600 км (Викторийы цадæй), бассейны фæзуат — 2,8–3,4 млн. км2.
1960–1970-æм азты Нилыл арæзт æрцыдис егъау Асуаны донмарæн.
Категори:Мысыры цæугæдæттæ Категори:Суданы цæугæдæттæ
Венето
Ве́нето (Veneto, Vèneto) у Италийы административон регион. Административон центр — Венеци.
Фидары фæсчъылдымы хох
Фидары фæсчъылдымы хох у хох Хуссар Ирыстоны. Ис Урстуалты.
Венето
Фиппаинæгтæ
*
Фидары фæсчъылдымы хох
Литературæ
Категори:Хуссар Ирыстоны хохы цъуппытæ
1795-æм аз
Амардысты
Категори:1795
Ираны сахарты номхыгъд
Ираны сахартæ:
* Категори:Номхыгъдтæ бæстæмæ гæсгæ
Мæзджыт
Мæзджыт (مسجد ) у пысылмæтты кувæн агъуыст.
Лаврбал
Литературæ
Категори:Зайæгойтæ алфавитмæ гæсгæ
Иннæ, Риммæ æмæ Пиннæ
Иннæ, Риммæ æмæ Пиннæ сты II æнусы скифаг лæгтæ, чырыстон сыгъдæджытæ, райгуырдысты Чысыл Скифийы æмæ уыдысты апостол Фыццагхуынд Андрейы ахургæнинæгтæ. Сæ адæмыхатмæ гæсгæ уыдысты хуссайраг славяйнæгтæ, фæлæ бæлвырдæй уыдоны тыххæй ницы зындгонд ис.
Уыцы рагчырыстон хъизæмаргæнджыты ном ныр арæхдæр æвæрынц чызджытыл.
Цæгат-Скæсæйнаг Итали
thumb|right|250px|Цæгат-Скæсæйнаг Итали Цæгат-Скæсæйнаг Итали (Italia nord-orientale) у Италийы хай цæгат-скæсæны.
Иннæ, Риммæ æмæ Пиннæ
<!--
Цæгат-Скæсæйнаг Итали
Сконд
Категори:Италийы административон дих
Иннæ, Риммæ æмæ Пиннæ
Инна, Пинна и Римма — христианские святые II века, почитаемые в лике мучеников. Память в Православной церкви совершается (по юлианскому календарю) 20 января и 20 июня (перенесение мощей). В католическом мартирологе имена этих святых отсутствуют.
Жизнеописание
Согласно житию святые Римма, Инна и Пинна были учениками апостола Андрея Первозванного вели христианскую проповедь на своей родине в Скифии. За это они были схвачены местным правителем, который потребовал от них принести жертвы языческим богам. Святые отказались. Мученическую смерть Инна, Пинна и Римма приняли в городе Новый Дунаец (современный город Исакча в Румынии). По преданию, спустя 7 лет после своей смерти святые, явившись епископу, повелели перенести их тела в место, называемое Алиск («сухое пристанище»). Это место идентифицируется с современным городом Алуштой.
1120-æм аз
Амардысты
Категори:1120
1120'erne
Аргъуан
Аргъуан у чырыстон дины кувæн агъуыст.
Категори:Амаддзæгтæ Категори:Чырыстон дин
Твёройри
Твёройри (Tvøroyri, []; Tværå) у фарераг хъæу, Сууройы сакъадахыл. Цæрджыты нымæц: 1195 адæймаджы.
Уырыст
Уырыст кæнæ Уырыстæ у цъити Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Бады комы.
Твёройри
Фиппаинæгтæ
Категори:Фареры сакъадæхты сахартæ æмæ хъæутæ
Уырыст
Фиппаинæгтæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цъититæ
Лйа (цъити)
Лйа у цъити Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Туалгомы.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны цъититæ
Бырытъаты хох
Бырытъаты хох у хох Хуссар Ирыстоны. Ис Бырытъатмæ ’ввæхс.
1121-æм аз
Амардысты
1120'erne
Цæгат Голланди
Цæгат Голланди (Noord-Holland) у провинци Нидерландты ныгуылæны. Провинцийы сæйраг сахар у Харлем.
Фиппаинæгтæ
Категори:Нидерландты провинцитæ
1796-æм аз
Амардысты
Категори:1796
Æлборты Игорь
Æлборты Игорь у Республикæ Хуссар Ирыстоны иргъæфы министры хæдивæг
2011-æм азы уыдис Хуссар Ирыстоны президенты бынатмæ кандидаттæй иу. Æвзæрстыты агъоммæ йæ кандидатурæ аиста Хъотайты Аланы æххуысæн (уый та райста хъæлæсты 9,62% ).
Фиппаинæгтæ
Игорь Категори:Хуссар Ирыстоны политиктæ
Кабо-Верде
Ка́бо-Ве́рде (Cabo Verde, ; раздæры ном — Кæрдæгцъæх бырынчъы сакъадæхтæ , Кæрдæгхуыз Сынæджы Сакъадæхтæ) у паддзахад Атлантикон океаны.
Фиппаинæгтæ
* Категори:Португалийы раздæры колонитæ
Гуыдыр
thumb|Гуыдыр Гуыдыр, дыгур. къума — дуар цæмæй сæхкæнынц, ахæм сæрмагонд механизм. Вæййынц дуарыл ауыгъд æмæ дуары мидæг баконд.
Фиппаинæгтæ
Категори:Механизмтæ
1122-æм аз
Амардысты
Категори:1122
1120'erne
Дарчиты Дауыт
Хæсты рæстæг тох кодта партизанты къорды Смоленскмæ ’ввахс.
Перуйы географи
Перу у паддзахад Хуссар Америкæйы. Цæгат-ныгуылæны æмарæн у Эквадоримæ, цæгаты Колумбиимæ, скæсæны Бразилиимæ, хуссар-скæсæны Боливи æмæ Чилиимæ. Ныгуылæны йæ былтæ æхсы Сабыр фурд.
Дарчиты Дауыт
Демобилизацийы фæстæ куыста Цæгат Ирыстоны чиныгуадзæны, стæй газет «Рæстдзинад»-ы.
Перуйы географи
Паддзахады фæзуат у 1 285 220 км². Арæны иумæйаг дæргъ у 5536 км (Боливиимæ иумæйаг арæны дæргъ — 900 км, Бразилиимæ — 1560 км, Чилиимæ — 160 км, Колумбиимæ — 1496 км, Эквадоримæ — 1420 км). Бæлгæроны хаххы дæргъ у 2414 км.
Дарчиты Дауыт
1958-æм азы Дарчийы-фырт каст фæци Уæлдæр литературон курсытæ Советон Цæдисы Фысджыты цæдисы цур.
Перуйы географи
Рельеф: былгæрон быдырты æртæрдыгæй ис бæрзонд æмæ æмуырдыг Андæтæ (Ныгуылæн æмæ Скæсæн Кордильерæ); Амазонкæйы цæугæдоны бассейны ис джунглиарæх егъау дæлвæз.
Дарчиты Дауыт
Фиппаинæгтæ
Категори:Алагиры чи райгуырдис, уыдон Дауыт Категори:Ирон поэттæ Категори:Цæгат Ирыстоны поэттæ Категори:«Мах дуджы» редактортæ Категори:«Фидиуæджы» редактортæ Категори:Ирæттæ Фыдыбæстæйы Стыр хæсты
Перуйы географи
Бæстæйы уæлдæр цъупп у Уаскаран (Nevado Huascaran) — 6768 м.
*
Светлогорск (Калининграды облæст)
Светлого́рск (1947-æм азы онг — Ра́ушен, Rauschen) у Калининграды облæсты сахар æмæ курорт Балты денджызы былыл. Цæрынц дзы 11 100 адæймаджы (2008).
Фиппаинæгтæ
Категори:Калининграды облæсты сахартæ
1123-æм аз
Амардысты
Категори:1123
1120'erne
Тор
right|thumb|Тор Тор (рагон исландиагау Þórr) у гермайнаг-скандинаваг мифологийы муртаттаг хуыцау, асты иу, Одины фырт.
Категори:Мифологи
Дзылиатæ
Дзылиатæ (Дзылитæ) (Дзлиевы) сты ирон мыггаг.
Цæгат Норвеги
Цæгат Норвеги, Нур-Но́рге (Nord-Norge, Nord-Noreg) у Норвегийы 5 регионтæй иу.
Фюльке
Категори:Норвегийы административон дих
Калпер
Калпер (Кальпер) у хохы цъупп Цæгат Ирыстоны. Ис Цъæйы комы. Йæ бæрзæнд у 3800 м.
Литературæ
Категори:Цæгат Ирыстоны хохы цъуппытæ Категори:Цъæйы ком Категори:Къасарагом
Ниниа
Ниниа кæнæ Ниниайы хъæу у хъæу Хуссар Ирыстоны Дзауы районы.
Литературæ
Категори:Дзауы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Карели
thumb|right|200px|Карелийы картæ Каре́ли (, Карелия, Karelen) у историон регион Цæгат Европæйы, карелаг адæмы бæстæ.
Сидней
Сиднейы цæрын зынаргъ у, сахар нымад у дунейы зынаргъдæр сахартæй 15-æмыл, Австралийы та у тæккæ зынаргъдæр.
Истори
2000-æм азы Сиднейы цыдысты сæрды Олимпийы хъæзтытæ.
Бибылты Сослан
Бибылты Сослан у Цхинвалы драмон театры аивадон къухдариуæггæнæг, Республикæ Хуссар Ирыстоны сгуыхт артист.
Сидней
Бæстыхъæд
Сахары бæстыхъæд у ромыл, зымæг дзы вæййы уазалгомау. Июлы (зымæгон мæй хуссар æрдæгсферæйы) рæстæмбис температурæ у 8—16,2 °C.
*
Бибылты Сослан
Фиппаинæгтæ
Сослан Категори:Республикæ Хуссар Ирыстоны сгуыхт артисттæ
Сацхенет
Сацхенет у хъæу Хуссар Ирыстоны Цхинвалы районы.
Фиппаинæгтæ
Категори:Цхинвалы районы сахартæ æмæ хъæутæ
Банда, Джойс
Джойс Хильдæ Банда (Joyce Hilda Banda; райгуырдис 1950-æм азы 12 апрелы) у Малавийы цыппæрæм президент 2012-æм азы апрелæй, уыцы бæстæйы президенты бынаты фыццаг сылгоймаг.
Цардафыст
Сылгоймæгты бартыл тохгæнæг, Джойс Банда политикæмæ бацыдис 1999-æм азы. 2006—2009 азты куыста æддаг хъуыддæгты министрæй.
2009-æм азы æвзæрстыты фæстиуæгæн сси Малавийы вице-президент. Президент Бингу ва Мутарика куы амардис, уæд йæ бынатмæ схызтис.
Фиппаинæгтæ
Категори:Малавийы политиктæ Категори:Малавийы президенттæ
Харлем
Харлем (Haarlem) у сахар Нидерландты ныгуылæны, Цæгат Голландийы административон центр.
Фиппаинæгтæ
Категори:Нидерландты сахартæ
Иван Тызмæг
thumb|Иван Тызмæг ([[Паддзахы титулярникæй минитатюрæ)]] Иоанн IV Василийы фырт (фæсном Иван Тызмæг; 1530-æм азы 25 августы, Коломенское — 1584-æм азы 18 мартъийы, Мæскуы) — Мæскуыйы æмæ æгас Уырысы (Русы) стыр кънйаз (1533-æм азæй), фыццаг æгас Уырысы паддзах (1547-æм азæй).
Категори:Уæрæсейы хицауиуæггæнджытæ Категори:Мæскуыйы чи амардис, уыдон Категори:Мæскуыйы стыр кънйæзтæ Категори:Уырыссаг фысджытæ
UNIX
UNIX (Юникс) у операцион системæ.
Æрвитæнтæ
* Категори:Операцион системæтæ
Тинганес
thumb|right|250px|Тинганес thumb|right|250px|Тинганес Тинганес (Tinganes) у Торсхавны гыццыл æрдæгсакъадах. Тинганесы Фареры сакъадæхты Парламент (Лёгтинг) ис.
Категори:Торсхавн
Бæззаты Инал
2011-æм азы уыдис Хуссар Ирыстоны президенты бынатмæ кандидаттæй иу.
Инал Категори:Хуссар Ирыстоны политиктæ
Байкал
Байка́л (Байкал, Байгал далай) у егъау æдзæхх цад Уæрæсейы, Скæсæн Сыбыры хуссары, ЮНЕСКО-йы хъахъæд объект. Байкал у дунейы арфдæр цад æмæ стырдæр æрдзон æдзæхх донуат. Цады цæры бирæ зайæгойтæ æмæ цæрæгойтæ, уыдонæй фылдæр хай сты эндемиктæ (ома, æндæр рæтты чи нæ цæры, ахæмтæ). Бынæттон цæрджыты традицимæ гæсгæ, Байкал йе стырдзинады охыл хонынц «денджыз», кæд зонадон цæстæнгасæй денджыз нæу, уæддæр.
1956 азæй фæстæмæ Байкал сси Иркутсчы донуаты хай, Иркутсчы ГЭС-ы донмарæны фæрцы. Уыцы донмарæн ахъаз у цады уæлвæзмæ цæст дарынæн.
Географи
Байкал лæууы Азийы астæу, Уæрæсейы Иркутсчы облæст æмæ Бурятийы ’хсæн. Цад адæргъ ис хуссар-ныгуылæнæй цæгатырдæм, æддаг бакастæй у егъау æрдыны хуызæн; йæ дæргъ у 636 км, йæ уæрх та 25—80 км. Доны уæлцъары фæзуат у 31,5 мин км², æмæ йæ ацы бæрæггæнæнмæ гæсгæ у дунейы стырдæр цадты ’хсæн æхсæзæм.
Цады рæстæмбис æрфад у 730 метры, æмæ уымæ гæсгæ дзы ис 23 мин км³ бæрц хæрзхъæд æдзæхх дон (дунейы æвæрдтытæй 22 %). Цадты 'хсæн бæрцуатæй æрмæст Къаспы денджыз Байкалæй стырдæр цад у, фæлæ йæ дон цæхджын у.
Байкалмæ æфты 336 цæугæдоны, уыдонæй стырдæртæ сты Селенга, Уæллаг Ангара æмæ Баргузин. Цадæй ракæлы æрмæстдæр иу цæугæдон — Ангара.
Цадыл ис 27 сакъадахы, уыдонæй стырдæр у Ольхон (730 км²).
Бæдоаты Алан
Бæдоаты Алан (райгуырдис 1981-æм азы 10 январы Беслæны) у украинаг режиссёр æмæ клипмейкер. Зынгонд сси Уæрæсе æмæ Украинæйы популярон зарæггæнджытимæ æмгуысты руаджы — уыдонæн Алан иста видеоклиптæ. Æнæуый куыста фæсарæйнаг артисттимæ. Æгас дунейы зындгонд сси йæ фыццаг æххæстметражон фильм «OrangeLove»-ы фæстæ; ацы фильм райста преми фестивал «Kinoshock 2006»-ы хуыздæр режиссёры куысты тыххæй.
Цардафыст
Бæдоайы-фырт райгуырдис 1981-æм азы 10-æм январы Цæгат Ирыстоны Беслæны хъæуы, схъомыл та сахар Горловкæйы, Украинæйы Донецчы облæсты.
1998-æм азы бацыди Киевы национ культурæ æмæ аивæдты университеты Киевы кино æмæ телеуынæны институтмæ. Институты ахуыр кæнгæйæ, Бæдоайы-фырт райдыдта исын документалон фильмтæ, кæцытæ фæстæдæр иугонд æрцыдысты цикл «Жизнь дубль два»-мæ, уыимæ иста цыбырметражон кинотæ: «След 2000», «Колос и стерня» æмæ «Пять минут или Легенды убитого времени».
2002-æм азы Алан райста Покровы Сыгъдæг Мады Майрæмы орден «Ангелы живут напротив»-ы сценарийы тыххæй.
Ахуырдон каст фæуыны фæстæ, режиссёр кусын райдыдта музыкалон видеойы жанры. Уый фæстæ украинаг продюсер Юрий Никитин бафиппайдта Аланы æмæ уыдон раидыдтой иумæ кусын. Ацы куысты фæстиуæг уыди видеоклип Иринæ Билыкы зарæг «Мит»-æн («Снег»). Ныридæгæн Алан систа 250 видеоклипæй фылдæр.
Æппæтдунейон зынынад райста йæ фыццаг æххæстметражон фильм «Оренджлавы» («OrangeLove») 2006-æм азы рацыды фæстæ «Оренджлав» («OrangeLove»). Каннты фестивалы, кæцыйы йæ киноныв æвдыст æрцыд конкурсы æдде, европæйаг критиктæ йæ схуыдтой украинаг кинематографы фыццаг æцæг фильм. Афтæ дæр «Оренджлав» райста преми фестивалы «Kinoshock 2006» хуыздæр режиссёры куысты тыххæй.
Æрвитæнтæ
Категори:Украинæйы режиссёртæ Категори:Украинæйы ирæттæ Алан
Волгæ
Волгæйы дæргъ у 3530 км (донмарæнты арæзтады агъоммæ — 3690 км). Бассейны фæзуат — 1360 мин км². Волгæйы гуырæн у Валдайы уæлвæзыл, Тверы облæсты, денджызы уæлвæзæй 229 м уæлдæр. Цæугæдон æфты Къаспы денджызмæ (уый у егъау цæхджын цад, денджызы уæлвæзæй 28 метры ныллæгдæр).
Наудзæуæн къанæуттæ Волгæйы бæттынц Балты æмæ Урс денджызтимæ, цæугæдон Донимæ, уымæй та — Азовы денджызимæ.
Волгæйы стырдæр фæрсагдæттæ
мини|left|300px|[[Репин, Илья|Илья Репин — «Бурлаки на Волге». 1873-æм аз]]
Фиппаинæгтæ
Категори:Уæрæсейы цæугæдæттæ Категори:Къаспы денджызмæ кæлæг цæугæдæттæ