cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ମରୁଭୂମି
ମରୁଭୂମି ଏକ ଅନୁର୍ବର ସ୍ଥାନ ଯେଉଁଠି ବ‌ହୁତ ଅଳ୍ପ ବୃଷ୍ଟିପାତ (precipitation) ହେବାଦ୍ୱାରା ଗଛ ଓ ଜୀବ ତ‌ଥା ମାନବମାନଙ୍କର ଜୀବନ ଧାରଣ କରିବାକୁ ପ୍ରତିକୁଳ ଅବସ୍ଥା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ । କୌଣସି ବୃକ୍ଷ ନ‌ଥିବାରୁ ଭୂପୃଷ୍ଠ ଅସୁରକ୍ଷିତ ହୋଇ କ୍ଷୟ (denudation) ହୋଇଯାଏ । ପୃଥିବୀର ପ୍ରାୟ ଏକ ତୃତୀୟାଂଶ ସ୍ଥାନ ଶୁଷ୍କ (arid) ବା ଅର୍ଦ୍ଧଶୁଷ୍କ ଥାଏ । ମେରୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ମଧ୍ୟ ବୃଷ୍ଟିପାତ କମ୍ ହୁଏ ଓ ସେଥିଯୋଗୁ ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଥଣ୍ଡା ମରୁଭୂମି ବା ମେରୁ ମରୁଭୂମି କୁହାଯାଏ । ମରୁ ସ୍ଥାନର ବୃଷ୍ଟିପାତ ପରିମାଣ, ଉତ୍ତାପ, ମରୁ ହେବାର କାରଣ ବା ସେମାନଙ୍କର ଭୌଗଳିକ ସ୍ଥାନ ଅନୁସାରେ ମରୁଭୂମିର ବର୍ଗୀକରଣ କରାଯାଏ ।
ପାଣିପାଗରେ ବିରାଟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦିବାରାତ୍ରରେ ହେଉଥିବାରୁ ଉତ୍ତାପର ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ ଓ ସେଥିଯୋଗୁ ଶିଳାମାନଙ୍କ ଉପରେ ତାହାର ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିବାରୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ଭାଙ୍ଗି ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ ହୋଇଯାଏ । ମରୁଭୂମିରେ କ୍ୱଚିତ ବର୍ଷା ହୁଏ ଓ ସେତେବେଳେ ସାମାନ୍ୟ ବନ୍ୟା ମଧ୍ୟ ହୁଏ । ଉତ୍ତପ୍ତ ଶିଳା ଉପରେ ବୃଷ୍ଟିପାତ ହେବା ଯୋଗୁ ସେହି ଖଣ୍ଡମାନ ଆହୁରି ଭାଙ୍ଗିଯାଏ ଓ ବେଗ‌ଯୁକ୍ତ ପବନ ଯୋଗୁ ଅଧିକ କ୍ଷୟ ହୁଏ । ପବନରେ ଏହି ଧୁଳି ଗୁଣ୍ଡ ଉଡ଼ି ବାଲିଝଡ଼ (dust storms) ସୃଷ୍ଟିକରେ । ଏହି ଉଡ଼ନ୍ତା ଧୁଳି ପଥର ଦେହରେ ବାଜି ଆହୁରି କ୍ଷୟ କରାଏ । ପଥର ଚିକ୍କଣ ହୋଇଯାଏ ଓ ବାଲୁକା ରାଶି ଠାଏ ଠାଏ ଜମା ହୋଇଯାଇ ସ୍ୟାଣ୍ଡ ଡ୍ୟୁନ ତିଆରି ହୋଇଯାଏ । ଅନ୍ୟ କେତେକ ମରୁଭୂମିରେ ବାଲି ଉଡ଼ିଯାଇ କେବଳ ଚିକ୍କଣ ପଥର ମୋଜାଇକ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ । ଏହାକୁ ମରୁ ଫୁଟପାଥ (desert pavement) କୁହାଯାଏ ଓ ଏହାପରେ ଆଉ ବିଶେଷ କୌଣସି କ୍ଷୟ ହୁଏନାହିଁ । ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମରୁ ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ପଥର ଆଧକ୍ୟ ଓ ଜଳ ପ୍ରବାହ ଯୋଗୁ କାଦୁଅ ଜମିଯିବା ଦେଖାଯାଏ । ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଭୂତଳ ଜଳ (aquifers) ଥିବା ଯୋଗୁ ଝରଣା ଦେଖାଯାଏ । ଏହିଭଳି ସ୍ଥାନରେ ମରୁଦ୍ୟାନ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ ।
ଏହି ଉତ୍ତପ୍ତ ବାତାବରଣରେ ରହିବା ନିମନ୍ତେ ଜୀବଜଗତକୁ ସେଥିପାଇଁ ଖାପଖୁଆଇବାକୁ ହୁଏ । ସେଠାରେ ଥିବା ଗଛ ଶକ୍ତ, ଛୋଟ ପତ୍ର ବା ପତ୍ର ବିହୀନ ହୋଇଥାଆନ୍ତି, ଜଳ ପ୍ରତିରୋଧି କ୍ୟୁଟିକ୍ଲ ଥାଏ ଓ କଣ୍ଟା‌ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ହେବାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୁଅନ୍ତି । କେତେକ ବର୍ଷିକିଆ ଗଛମାନଙ୍କର ଅଙ୍କୁରୋଦ୍‌ଗମ ହୋଇ ପୁଷ୍ପିତ ହୋଇ କିଛି ସପ୍ତାହ ମଧ୍ୟରେ ମରିଯାଆନ୍ତି । ଅନ୍ୟ କେତେକ ଗଛ ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ବଞ୍ଚନ୍ତି ଓ ତାଙ୍କର ଚେର ଭୂଗର୍ଭକୁ ଯାଇ ଜଳକଣା ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି । ପ୍ରାଣୀମାନେ ବିନା ପାଣିରେ ବଞ୍ଚିବା ଶିଖିଥାଆନ୍ତି; ଦିବା ସମୟରେ ଛାଇରେ ବା ଭୂମିତଳେ ରହନ୍ତି । ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ନିଷ୍କ୍ରିୟ ହୋଇ ରହିବା ପରେ କ୍ୱଚିତ ହେଉଥିବା ବର୍ଷା ସମୟରେ ସକ୍ରିୟ ହୋଇଯାଆନ୍ତି । ଉପ‌ଯୁକ୍ତ ବାତାବରଣରେ ସେମାନେ ଦୃତ ଗତିରେ ପ୍ରଜନନ କରି ସମୟ ହେଲେ ପୁନଶ୍ଚ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ହୋଇଯାଆନ୍ତି ।
ଶବ୍ଦ ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି
ମରୁଭୂମିର ପ୍ରତିଶବ୍ଦ ଭାବରେ ଥିବା ଇଂରାଜୀ, ଇଟାଲୀ, ଫ୍ରାନସ ଓ ପର୍ତ୍ତୁଗାଲରେ ବ୍ୟବ‌ହୃତ ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦମାନ ଲାଟିନର ଡେଜର୍ଟମ (dēsertum) ଶବ୍ଦରୁ ଆସିଛି ଯାହାର ଅର୍ଥ ପରିତ୍ୟାଗ । ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀ ପୂର୍ବରୁ ଡେଜର୍ଟ କ‌ହିଲେ ଜନବିହୀନ ସ୍ଥାନ‌ ଭାବରେ ବିଦିତ ଥିଲା ଯାହାର ଶୁଷ୍କତା ସାଥିରେ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନଥିଲା । ଆଜିକାଲି ଏହାକୁ ସ୍ୱଳ୍ପ ବୃଷ୍ଟିପାତ ଓ ଶୁଷ୍କତା ଯୋଗୁ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ସ୍ଥାନ‌କୁ କୁହାଯାଉଛି । ଡେଜର୍ଟ ଦ୍ୱୀପ "desert island" ଭଳି ବାକ୍ୟାଂଶ ବା ପୂର୍ବତନ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଲିଖିତ ଗ୍ରେଟ ଆମେରିକାନ ଡେଜର୍ଟ (Great American Desert) ବା ସେକସପିଅରଙ୍କ ରଚନାରେ ଥିବା ଉଇଣ୍ଟରସ ଟେଲ (The Winter's Tale) କାହାଣୀରେ ଥିବା ଡେଜର୍ଟ ଅଫ ବୋହେମିଆରେ କୌଣସି ଶୁଷ୍କତା ନଥିଲା ଓ ଏହା ଅଳ୍ପ ସଂଖ୍ୟକ ଜନପଦ ଥିବା ସ୍ଥାନ‌କୁ ଚିହ୍ନଟ କରୁଥିଲା ।
ଆଧାର
ଶ୍ରେଣୀ:ମରୁଭୂମି
ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା
ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରକାରର ଆର୍ଥିକ ପରିଚାଳନା ଯେଉଁଥିରେ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ବା ପରିବାର ନିଜର ଭବିଷ୍ୟତ ଜୀବନରେ ଘଟିବାକୁଥିବା ଘଟଣା ଆକଳନ କରି ଏବଂ ଆର୍ଥିକ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି କିପରି ଅର୍ଥ ଖର୍ଚ୍ଚ ବା ସଞ୍ଚୟ କରି ହେବ ତାହାର ଏକ ବଜେଟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥାନ୍ତି । ଯୋଜନା ପ୍ରସ୍ତୁତି ସମୟରେ ବ୍ୟକ୍ତିଜଣକୁ ନିଜର ସୁବିଧାନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ ପ୍ରଡକ୍ଟ (ସଞ୍ଚୟ ଖାତା, କ୍ରେଡିଟ କାର୍ଡ, ଖାଉଟି ଋଣ) କିମ୍ବା ଇକ୍ୱିଟିରେ ନିବେଶ (ଶେୟାର ବଜାର, ମ୍ୟୁଚୁଆଲ ଫଣ୍ଡ, ବଣ୍ଡ ) ଏବଂ ବୀମା ପ୍ରଡକ୍ଟ (ଜୀବନ ବୀମା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ବୀମା, ବିକଳାଙ୍ଗ ବୀମା)  କିମ୍ବା ଚାକିରିରୁ ମିଳୁଥିବା ଅବସର ଯୋଜନା ସୁବିଧା ଏବଂ ଆୟକର ପରିଚାଳନାଆଦିକୁ ଦେଖିକରି ଯୋଜନା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ ।
ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା ଯୋଜନା ପ୍ରକ୍ରିୟା
ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାର ମୂଳ ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଲା, ଆର୍ଥିକ ଯୋଜନା ପ୍ରସ୍ତୁତି, ଯାହାକି ଏକ ନିରବଛିନ୍ନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଟେ । ଏହାକୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ଅନ୍ତରାଳରେ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରିବାକୁ ପଡ଼େ ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅଣାଯାଇଥାଏ । ସାଧାରଣତଃ ଏଥିରେ ପାଞ୍ଚୋଟି ସୋପାନ ଥାଏ ।
ସାଧାରଣତଃ ଅନେକ ବୟସ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ଆର୍ଥିକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ଋଣ ଶୁଝିବା (କ୍ରେଡିଟ କାର୍ଡ଼, ଗୃହ, ଛାତ୍ର, କାର ଋଣ), ଅବସର ନିମିତ୍ତ ନିବେଶ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟଗତ ଋଣ ଇତ୍ୟାଦି ।
ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା ସିଦ୍ଧାନ୍ତ
ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆୟ ହିସାବରେ ବ୍ୟକ୍ତିରୁ ବ୍ୟକ୍ତି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଆର୍ଥିକ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାନ୍ତି । ଦେଶରୁ ଦେଶ ମଧ୍ୟ ଆର୍ଥିକ ଯୋଜନାଗୁଡିକ ଅଲଗା ଅଲଗା ଥାଏ । ଏହାର ଅର୍ଥ ଗୋଟିଏ ବା କିଛି ହାତଗଣତି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ସମସ୍ତଙ୍କର ପାଇଁ ଲାଗୁହେବ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଶିକାଗୋ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ପ୍ରଫେସର ହ୍ୟାରୋଲଡ଼ ପୋଲକ ଏବଂ ଆର୍ଥିକ ଲେଖକ ହେଲେଁ ଓଏନଙ୍କ ମତରେ କିଛି ଆମେରିକାରେ ଭଲ ଆର୍ଥିକ ଉପଦେଶ ହେଲା:
ବାହ୍ୟ ଆଧାର
ଶ୍ରେଣୀ:Pages with unreviewed translations ଶ୍ରେଣୀ:ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା
ପ୍ରୀତିରଞ୍ଜନ ଘଡ଼ାଇ
ପ୍ରୀତିରଞ୍ଜନ ଘଡ଼ାଇ (ଜନ୍ମ: ୬ ଜୁନ ୧୯୭୩) ଜଣେ ଓଡ଼ିଆ ରାଜନୀତିଜ୍ଞ । ପ୍ରୀତିରଞ୍ଜନ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭାରେ ଜଣେ ବିଧାୟକ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି । ୨୦୦୯, ୨୦୧୪ ଓ ୨୦୧୯ ମସିହାରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ହୋଇଥିବା ବିଧାନ ସଭା ନିର୍ବାଚନରେ ସେ କୋରାଇ ଓ ସୁକିନ୍ଦା ବିଧାନ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ ରୁ ଯଥାକ୍ରମେ ୧୪ଶ, ୧୫ଶ ଓ ୧୬ଶ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭା କୁ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥିଲେ ।
ଜନ୍ମ, ପରିବାର ଓ ଶିକ୍ଷା
ପ୍ରୀତିରଞ୍ଜନ ଘଡ଼ାଇ ୧୯୭୩ ମସିହାର ଜୁନ ମାସ ୬ ତାରିଖରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କ ନାମ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ଚନ୍ଦ୍ର ଘଡ଼ାଇ । ସେ ଓଡ଼ିଆ ଅଭିନେତ୍ରୀ ଝିଲିକ୍ ଭଟ୍ଟାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଛନ୍ତି । ପ୍ରୀତିରଞ୍ଜନଙ୍କର ଶିକ୍ଷାଗତ ଯୋଗ୍ୟତା ମେକାନିକାଲ ଇଞ୍ଜିନିୟରିଂରେ ସ୍ନାତକ । ପ୍ରୀତିରଞ୍ଜନଙ୍କର ବାପା ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ଘଡ଼ାଇ ଜଣେ ରାଜନୀତିଜ୍ଞ ଏବଂ ସେ ଓଡ଼ିଶା ସରକାରଙ୍କ ଅଧିନରେ ଜଣେ ମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି ।
ରାଜନୈତିକ ଜୀବନ
ପ୍ରୀତିରଞ୍ଜନ ଘଡ଼ାଇ ଓଡ଼ିଶା ରାଜନୀତିରେ ବିଜୁ ଜନତା ଦଳ କର୍ମକର୍ତ୍ତା ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି । ସେ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭାରେ ଜଣେ ବିଧାୟକ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି ।
ଆଧାର
ଶ୍ରେଣୀ:୧୯୭୩ ଜନ୍ମ ଶ୍ରେଣୀ:ଜୀବିତ ବ୍ୟକ୍ତି ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଆ ଲୋକ ଶ୍ରେଣୀ:ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲାର ଲୋକ ଶ୍ରେଣୀ:୧୪ଶ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭାର ସଭ୍ୟ ଶ୍ରେଣୀ:୧୫ଶ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭାର ସଭ୍ୟ ଶ୍ରେଣୀ:୧୬ଶ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭାର ସଭ୍ୟ
ବାମାଚରଣ ମିତ୍ର
ବାମାଚରଣ ମିତ୍ର (୧୭ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୧୫ - ୨୧ ଫେବୃଆରୀ ୧୯୭୫) ଜଣେ ଓଡ଼ିଆ ଲେଖକ ଓ ଅନୁବାଦକ । ସେ ଓଡ଼ିଆରେ ନବେରୁ ଅଧିକ କ୍ଷୁଦ୍ରଗଳ୍ପ (ଯହିଁରୁ ୨୪ଟିକୁ ନେଇ "ବାମାଚରଣ ଗଳ୍ପ ସମ୍ଭାର" ନାମରେ ସଂକଳନ ପ୍ରକାଶିତ), ତିନୋଟି ଉପନ୍ୟାସ ଓ ଅନୁବାଦ ସାହିତ୍ୟ ରଚନା କରିଥିଲେ । ୨୦୧୫ ମସିହାରେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ରଚନା ଡିଜିଟାଲ ରୂପରେ ସୃଜନିକା ତରଫରୁ ଏକ ସିଡିରେ ପ୍ରକାଶିତ ।   ତାଙ୍କ ରଚିତ ପ୍ରମୁଖ ଉପନ୍ୟାସମାନ ହେଲେ "କୀର୍ତ୍ତିଶଯ୍ୟ" (ପ୍ରଥମ ରଚିତ ଉପନ୍ୟାସ), "ନରଛଞ୍ଚାଣ" ତଥା ଗଳ୍ପସଂକଳନମାନ ହେଲେ "ସ୍ୱପ୍ନସିଦ୍ଧ", "ବଟ ମହାପୁରୁଷ", "ଅସୀମ" ଓ "ମହାପୁରୁଷ ବାଗ" । ସେ ପ୍ରବନ୍ଧ ସଂକଳନ "ଏଣୁଶ୍ଚ ତେଣୁଶ୍ଚ" ପାଇଁ ୧୯୬୯-୧୯୭୩ରେ ଓଡ଼ିଶା ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କାରରେ ସମ୍ମାନୀତ ହୋଇଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଅନେକ ଲେଖା ବଙ୍ଗଳା, ଇଂରାଜୀ ଓ ତେଲୁଗୁ ଭାଷାରେ ଅନୁବାଦ କରାଯାଇଥିବା ବେଳେ 'ପିତା ଓ ପୁତ୍ର' ଗଳ୍ପଟି ସ୍ପାନିଶ ଭାଷାରେ ଅନୁବାଦ ହୋଇଛି ।
ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜୀବନ
ମିତ୍ର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜୀବନରେ ଜଣେ କ୍ରିକେଟ ଖେଳୁଆଡ଼ ଓ ସନ୍ତରଣକାରୀ ଥିଲେ । ୫୦ ବର୍ଷ ବୟସ ଆଡ଼କୁ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟର ଅବନ୍ନତି ଘଟିଥିଲା ।
ଲେଖକ ଜୀବନ
ସେ ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତାର (୧୯୪୭) ଆଗରୁ ସାହିତ୍ୟ ଲିଖନ କରି ସ୍ୱାଧୀନତା ପରର ଚଉଠ ଶତକ ଯାଏ ଏହା ଅବ୍ୟାହତ ରଖିଥିଲେ । ସ୍ୱାଧୀନତା ପରର ଓଡ଼ିଶା, ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ପରର ପୃଥିବୀର ସାମାଜିକ ଅବସ୍ଥା ତାଙ୍କ ଲେଖାର ମୁଖ୍ୟ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଥିଲା । ୧୯୫୦ ମସିହାରେ ପ୍ରକାଶିତ ଉପନ୍ୟାସ "କୀର୍ତ୍ତିଶଯ୍ୟ" (ଅପରାଧମୂଳକ ଉପନ୍ୟାସ) ତାଙ୍କ ରଚିତ ପ୍ରଥମ ଉପନ୍ୟାସ । ପରେ ସେ ଏହି ଧାରାରେ "କୀର୍ତ୍ତିଶଯ୍ୟ" ଭଳି ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ସାହିତ୍ୟର ଅନୁସରଣରେ "ନରଛଞ୍ଚାଣ" ନାମକ ଉପନ୍ୟାସ ରଚନା କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ରଚିତ ପ୍ରମୁଖ ଗଳ୍ପ ସଂକଳନମାନ ହେଲେ "ସ୍ୱପ୍ନସିଦ୍ଧ", "ବଟ ମହାପୁରୁଷ", "ଅସୀମ" ଓ "ମହାପୁରୁଷ ବାଗ" ।
ଆଧାର
ଶ୍ରେଣୀ:୧୯୧୫ ଜନ୍ମ ଶ୍ରେଣୀ:୧୯୭୫ ମୃତ୍ୟୁ ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟିକ ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକ
ସାତକଡ଼ି ହୋତା
ସାତକଡ଼ିଙ୍କର ଏଯାବତ ୨୭ଟି ଗଳ୍ପ, ୨୧ଟି ଉପନ୍ୟାସ ଓ ଗୋଟିଏ କବିତାବହି ପ୍ରକାଶ ପାଇସାରିଛି । କବିତାରୁ ସେ ନିଜ ସାହିତ୍ୟ ସର୍ଜନା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ୧୯୬୭ରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଉପନ୍ୟାସ "ବ୍ୟାକୁଳ ହୃଦୟ" ଓ ୧୯୭୧ରେ ପ୍ରଥମ ଗପ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା ।
ରଚନାବଳୀ
ଉପନ୍ୟାସ
ଗଳ୍ପ ସଙ୍କଳନ
ଆଧାର
ଶ୍ରେଣୀ:୧୯୩୦ ଜନ୍ମ ଶ୍ରେଣୀ:ଜୀବିତ ବ୍ୟକ୍ତି ଶ୍ରେଣୀ:ଶାରଳା ପୁରସ୍କାର ବିଜେତା ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଆ କବି ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଆ ଔପନ୍ୟାସିକ ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶା ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କାର ସମ୍ମାନିତ
ଅରିଜିତ ପଶାୟତ
ଜଷ୍ଟିସ ଅରିଜିତ ପଶାୟତ, ଭାରତୀୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ଜଣେ ପୂର୍ବତନ ବିଚାରପତି । ଓଡ଼ିଶା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟରୁ ସେ ନିଜ ଆଇନ ବୃତ୍ତି ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ।
ବୃତ୍ତିଗତ ଜୀବନ
ଜଷ୍ଟିସ ପଶାୟତ, ୧୯୬୮ ମସିହା ଅକ୍ଟୋବର ୧୦ ତାରିଖରେ ଓଡ଼ିଶା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟରେ ଜଣେ ଓକିଲ ଭାବରେ ନିଜର ଆଇନ ବ୍ୟବସାୟ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ଟିକସ ଓ ସମ୍ବିଧାନିକ ମାମଲାରେ ସେ କେସ ଲଢ଼ୁଥିଲେ । ସେ ଓକିଲାତି ସହିତ ଚାର୍ଟେଡ଼ ଆକାଉଣ୍ଟାନ୍ସି ପାଠ ପଢ଼ା ମଧ୍ୟ ସାରିଛନ୍ତି ।
୧୯୮୯ ମସିହା ମାର୍ଚ୍ଚ ୨୦ ତାରିଖରେ ସେ ଓଡ଼ିଶା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ଅତିରିକ୍ତ ଜଜ ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତି ପାଇଥିଲେ । ୧୯୯୯ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦ ତାରିଖରେ ସେ କେରଳ ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ଓ ୨୦୦୦ ମସିହା ମଇ ୧୦ ତାରିଖରେ ଦିଲ୍ଲୀ ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ମୁଖ୍ୟ ବିଚାରପତି ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ।
୨୦୦୧ ମସିହା ଅକ୍ଟୋବର ୨୦ ତାରିଖରେ ସେ ଭାରତୀୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ବିଚାରପତି ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ୨୦୦୯ ମସିହା ମଇ ୧୦ ତାରିଖରେ ଅବସର ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।
ଆଧାର
ଶ୍ରେଣୀ:୧୯୪୪ ଜନ୍ମ ଶ୍ରେଣୀ:ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲାର ଲୋକ
କେପ ଗ୍ରିଫନ
କେପ୍ ଗ୍ରିଫନ ବା କେଫ ଭଲଚର ହେଉଛି ଏକ ବିରଳ ପ୍ରଜାତିର ଶାଗୁଣା । ବିଶ୍ୱର ସବୁଠୁ ପୁରୁଣା ପ୍ରଜାତିର ଶାଗୁଣା ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଅନ୍ୟତମ । ଦକ୍ଷିଣ ଆଫ୍ରିକା, ଲେସୋଥୋ, ବୋତ୍ସ୍ୱାନା ଓ ନାମ୍ବିଆର କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏ ପ୍ରଜାତିର ପକ୍ଷୀ ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି । ବର୍ତ୍ତମାନ ଏମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ହ୍ରାସପାଇବାରେ ଲାଗିଛି । ଏହି ଶାଗୁଣାଙ୍କ ଆକାର ୯୬ରୁ ୧୧୫ ସେ.ମି। ଡେଣାର ଆକାର ପ୍ରାୟ ୭.୪ରୁ ୮.୫ ଫୁଟ । ଓଜନ ପ୍ରାୟ ୭ରୁ ୧୧କି.ଗ୍ରା ।  ରଙ୍ଗ ଗାଢ଼ ମାଟିଆ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ଡେଣାର ତଳଭାଗ  ଓ ପେଟ ତଳ ରଙ୍ଗ ଧଳା ଦେଖାଯାଏ । ଡେଣାର ଶେଷଭାଗ ଓ ଲାଞ୍ଜ କଳା । ଆଫ୍ରିକାରେ ଦେଖାଯାଉ ଥିବା ମାସାଂସୀ ପକ୍ଷୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏହାକୁ ସବୁଠୁ ବଡ଼ ପକ୍ଷୀ ଭାବେ ଗଣନା କରାଯାଏ । ହିମାଳୟ ଗ୍ରିଫନ ଓ ସାଇନେରସ ଭଲଚରଙ୍କ ପରେ ଏହା ତୃତୀୟ ସର୍ବ ବୃହତ ପୁରୁଣା ଶାଗୁଣା ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ ।
ଅଣ୍ଡିରା ପକ୍ଷୀଙ୍କ ସହିତ ମାଈ ପକ୍ଷୀର ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ରହିଛି । ମାଈ ପକ୍ଷୀ ବର୍ଷକରେ ମାତ୍ର ଗୋଟିଏ ଅଣ୍ଡା ଦେଇଥାନ୍ତି । ଏମାନେ ପ୍ରାୟତଃ ମାସାଂହାରୀ । ମୃତ ପଶୁଙ୍କ ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରନ୍ତି । ଜଙ୍ଗଲ ଅଞ୍ଚଳରେ ତଥା ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଗଛରେ ଆଶ୍ରୟ ନିଅନ୍ତି । ବିଷ ପ୍ରୟୋଗ, ପ୍ରାକୃତିକ ବାସସ୍ଥଳୀ ଧ୍ୱଂସ ଏବଂ ବିଦ୍ୟୁତ ତାର ହିଁ ଏମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଘୋର ବିପଦ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି । ଏହି ପକ୍ଷୀ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅଞ୍ଚଳର ଚାଷୀମାନେ ହିଂସ୍ର ପଶୁ ଯଥା ବାଘ ଓ ଗଧିଆଙ୍କ ଆକ୍ରମଣରୁ ଗୃହପାଳିତ ପଶୁଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ପାଇଁ ମୃତ ପଶୁଙ୍କ ଦେହରେ ବିଷ ପ୍ରୟୋଗ କରିଥାନ୍ତି । ଫଳରେ ଏହି ଶାଗୁଣାମାନେ ଉକ୍ତ ବିଷବୋଳା ପଶୁର ମାଂସ ଖାଇବା ପରେ ମୃତ୍ୟୁମୁଖରେ ପଡୁଛନ୍ତି । କେପ ଗ୍ରିଫନ ଶାଗୁଣାଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା କ୍ରମାଗତ ହ୍ରାସ ପାଇ ବର୍ତ୍ତମାନ ୮ ହଜାର ଭିଅତରେ ସିମୀତ ଥିବା ଏକ ଆକଳନରୁ ଜଣାପଡ଼ିଛି । ସେଥିପାଇଁ ଇଣ୍ଟର ନ୍ୟାଶନାଲ ୟୁନିଅନ ଫର କଞ୍ଜରଭେଶନ ଅଫ ନେଚର ପକ୍ଷରୁ ଏହାକୁ ବିଲୁପ୍ତପ୍ରାୟ ପକ୍ଷୀ ତାଲିକାରେ ସ୍ଥାନିତ କରାଯାଇଛି ।
ବାହାର ତଥ୍ୟ
ଶ୍ରେଣୀ:ପକ୍ଷୀ
ପ୍ରଭୁ ଜାନି
ପ୍ରଭୁ ଜାନି (ଜନ୍ମ: ୨୦ ଅପ୍ରେଲ ୧୯୮୫) ଜଣେ ଓଡ଼ିଆ ରାଜନୀତିଜ୍ଞ । ସେ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭା ରେ ଜଣେ ବିଧାୟକ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି । ୨୦୧୯ ମସିହାରେ ହୋଇଥିବା ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭା ନିର୍ବାଚନରେ ସେ ଲକ୍ଷ୍ମୀପୁର ବିଧାନ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀରୁ ୧୬ଶ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭା କୁ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥିଲେ ।
ଜନ୍ମ, ପରିବାର ଓ ଶିକ୍ଷା
ପ୍ରଭୁ ଜାନି ୧୯୮୫ ମସିହାର ଅପ୍ରେଲ ୨୦ ତାରିଖରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କ ନାମ ଜିତୁ ଜାନି ଓ ପତ୍ନୀଙ୍କ ନାମ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଜାନି ।
ରାଜନୈତିକ ଜୀବନ
ପ୍ରଭୁ ଜାନି ଓଡ଼ିଶା ରାଜନୀତିରେ ବିଜୁ ଜନତା ଦଳର କର୍ମୀ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି । ସେ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭା ରେ ଜଣେ ବିଧାୟକ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି ।
ବାହାର ଆଧାର
ଶ୍ରେଣୀ:୧୯୮୫ ଜନ୍ମ ଶ୍ରେଣୀ:ଜୀବିତ ବ୍ୟକ୍ତି ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଆ ଲୋକ ଶ୍ରେଣୀ:କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲାର ଲୋକ ଶ୍ରେଣୀ:୧୬ଶ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭାର ସଭ୍ୟ
ସଙ୍ଗମନେର
ଏକ ଭାରତୀୟ ଅଟେ । ଏହା ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ଅହମଦ‌‌ନଗର ଜିଲ୍ଲାରେ ଅବସ୍ଥିତ ।
ଭୌଗଳିକ ଅବସ୍ଥିତି
୧୯.୫୬୭୮ ଉତ୍ତର ଅକ୍ଷାଂଶ ଓ ୭୪.୨୧୧୫ ପୂର୍ବ ଦ୍ରାଘିମାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ସମୁଦ୍ର ପତନଠାରୁ ଏହା ୧୭୯୧ ଫୁଟ ଉଚ୍ଚତାରେ ରହିଛି ।
ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ସାକ୍ଷରତା
୨୦୦୧ ମସିହାର ଭାରତୀୟ ଜନଗଣନା ଅନୁସାରେ, ସହରର ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା ୬୧୯୫୮ ଅଟେ । ସେଥି ମଧ୍ୟରୁ ୫୧.୧୩% ଜଣ ପରୁଷ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ୪୮.୮୭% ଜଣ ନାରୀ ଅଟନ୍ତି । ର ସାକ୍ଷରତା ହାର ୭୫.୯୬% ଅଟେ । ଏହା ଜାତୀୟ ହାରଠାରୁ -୧୧.୧୨% ପ୍ରତିଶତ କମ ଅଟେ । ସେଥିରୁ ୪୧.୦୬% ପ୍ରତିଶତ ପୁରୁଷ ଓ ୩୪.୯୦% ନାରୀ ଅଟନ୍ତି । ୧୨.୭୩% ଲୋକ ସେଠାରେ ୬ ବର୍ଷ ବୟସରୁ କମ ବୟସ୍କ ଅଟନ୍ତି ।
ଭାଷା
ମରାଠୀ ର ସରକାରୀ ଭାଷା ଅଟେ ।
ବାହାର ଲିଙ୍କ
ଶ୍ରେଣୀ:ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ସହର
ଶ୍ରେଣୀ:ବଟ ତିଆରି ଭୌଗଳିକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଶ୍ରେଣୀ:ବଟ ତିଆରି ଭୌଗଳିକ ପ୍ରସଙ୍ଗ2
ବିଶ୍ୱନାଥ ପଶାୟତ
ବିଶ୍ୱନାଥ ପଶାୟତ (୧୦ ଅକ୍ଟୋବର ୧୯୧୨ - ୨୭ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୬୪) ଜଣେ ଓଡ଼ିଆ ସ୍ୱାଧିନତା ସଂଗ୍ରାମୀ, ସାହିତ୍ୟିକ ଓ ଆଇନଜୀବୀ ଥିଲେ ।
ପରିବାର
ବିଶ୍ୱନାଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅରିଜିତ ପଶାୟତ ସୁପ୍ରିମ କୋର୍ଟର ବିଚାରପତି ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ।
ଆଧାର
ଶ୍ରେଣୀ:ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲାର ଲୋକ ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଆ ଲେଖକ
ବାଳୀ
ବାଳୀ ହିନ୍ଦୁ ପୁରାଣ ରାମାୟଣ ର ଏକ ଚରିତ୍ର । ସେ ସୁଗ୍ରୀବ  ଙ୍କର ବଡ଼ ଭାଇ, ତାରାଙ୍କ ପତି ତଥା କିଷ୍କିନ୍ଧ୍ୟାର ରାଜା ଥିଲେ । ପୌରାଣିକ ତଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ର କୁହାଯାଏ । ତେବେ ତାଙ୍କର ମାଙ୍କଡ଼ର ରୂପ ଥିଲା । ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅବତାର ରାମ ରୂପରେ ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ । ଯଦିଓ ରାମାୟଣର କେବଳ କିଷ୍କିନ୍ଧ୍ୟା କାଣ୍ଡରେ ତାଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ନନା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ରାମାୟଣରେ ବାଳୀଙ୍କର ବିଶେଷ ଭୂମିକା ରହିଛି ।
ଜନ୍ମ
ବାଳୀଙ୍କ ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ ଏକ ରୋଚକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ପୁରାଣରେ ଦେଖିବାକୁ ମେଳେ । କୁହାଯାଏ ଯେ ବାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ଅରୁଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଥିଲେ । ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜା ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ସାରଥୀ ଥିଲେ ଅରୁଣ । ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ଯେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ଯେଉଁ ସାତୋଟି ଧଳା ଘୋଡାର ଟାଣୁଥିବା ରଥରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି ତାହା ସାରଥୀ ଅରୁଣଙ୍କଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ । ଥରେ, କୌଣସି ଋଷି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅଭିଶାପ ଦେଇଥିଲେ ଯେ ସେ ପୃଥିବୀରେ ଆଲୋକିତ ହେବେ ନାହିଁ । ଏହା ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଆତଯାତ ହେଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସାରଥୀ ଅରୁଣଙ୍କର କୌଣସି କାମ ନଥିଲା । ହେଲେ ଅରୁଣ ଏହା ପୂର୍ବରୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇ ଅପସରାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ନୃତ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିସାରିଥିଲେ । ଏପରି ସ୍ଥଳେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୁରଣ କରିବା ପାଇଁ ସେ ଜଣେ ଯୁବତୀର ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି ଅପସରାର ନୃତ୍ୟ ଦେଖିବା ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ । ଏହି ନୃତ୍ୟକୁ ଉପଭୋଗ କରୁଥିବା ଇନ୍ଦ୍ର, ଅରୁଣଙ୍କ ପରି ଜଣେ ଯୁବତୀଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହୋଇଥିଲେ । କାଳାନ୍ତରରେ ଦୁହେଁ ସାକ୍ଷାତ ହେଲେ ଉଭୟଙ୍କର ମିଳନରୁ ଶେଷରେ ଅରୁଣ ବାଳୀଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ । ତେବେ ବାଳୁତ କାଳରେ ବାଳୀ ଗୌତମ ଋଷିଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଅହଲ୍ୟାଙ୍କଦ୍ୱାରା ପାଳିତ ହୋଇଥିଲେ ।
ସୁଗ୍ରୀବସହ ଶତ୍ରୁତା
ଏହା ପରେ ରାମଙ୍କ ପରାମର୍ଶ କ୍ରମେ ସୁଗ୍ରୀବ ଆସି ବାଳୀ ସ‌ହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ ଓ ଲୁଚିରହିଥିବା ରାମଙ୍କର ତୀର ଆଘାତରେ ପାଇ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିଥିଲେ । ସତୀ ତାରା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଅଭିଶାପ ଦେବା କେତେକ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଲେଖାଅଛି । ଏହା ପରେ ସୁଗ୍ରୀବ ରାଜା ହୋଇ ତାରାଙ୍କୁ ପତ୍ନୀ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।
ଆଧାର
ଶ୍ରେଣୀ:ରାମାୟଣର ଚରିତ୍ର
ପ୍ରାଥମିକ ବଜାର
ଧାରଣା
ପ୍ରାଥମିକ ବଜାରରେ ବଣ୍ଡ ପ୍ରକାଶନ କିମ୍ବା ଆଇପିଓ (Initial Public Offering)ଦ୍ୱାରା ଶେୟାରଦ୍ୱାରା କମ୍ପାନୀ, ସରକାର କିମ୍ବା ସାର୍ବଜନିକ କ୍ଷେତ୍ରୀୟ ସଂସ୍ଥାଗୁଡିକ ପୁଞ୍ଜି ସଂଗୃହିତ କରନ୍ତି ।
ଯେହେତୁ ପୁଞ୍ଜି ପ୍ରଡକ୍ଟଗୁଡିକୁ କମ୍ପାନୀ ନିବେଶକାରୀମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ, କମ୍ପାନୀ ସିଧାସଳଖ ଅର୍ଥ ଲାଭ କରେ ।
ଥରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇସାରିଲାପରେ ପୁଞ୍ଜି ପ୍ରଡକ୍ଟଗୁଡ଼ିକ ମାଧ୍ୟମିକ ବଜାର ଯଥା ଷ୍ଟକ ଏକ୍ସଚେଞ୍ଜ, ବଣ୍ଡ ବଜାର କିମ୍ବା ଡେରିଭେଟିଭ ଏକ୍ସଚେଞ୍ଜଗୁଡିକରେ ଟ୍ରେଡ଼ ହୋଇଥାଏ ।
ପୁଞ୍ଜି ଏକତ୍ରଣ
ତିନି ପ୍ରକାର ବାଟରେ କର୍ପୋରେଟ ସଂସ୍ଥାଗୁଡିକ ପ୍ରାଥମିକ ବଜାରରୁ ପୁଞ୍ଜି ଏକତ୍ରଣ କରିପାରନ୍ତି:
ଆଧାର
ଶ୍ରେଣୀ:ଶେୟାର ବଜାର
ବିଟାମେଥାଜୋନ
ବିଟାମେଥାଜୋନ ଏକ ସ୍ଟିରଏଡ ଔଷଧ । ଏହା ବ୍ୟବ‌ହୃତ ହେଉଥିବା ରୋଗମାନଙ୍କ ନାମ: ରିଉମାଟିକ ରୋଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରିଉମାଟଏଡ଼ ଆର୍ଥ୍ରାଇଟିସ, ସିସ୍ଟମିକ ଲୁପସ ଏରିଦମାଟୋସସ; ଚର୍ମ ରୋଗ ମଧ୍ୟରେ ଡର୍ମାଟାଇଟିସ ଓ ସୋରିଆସିସ; ଆଲର୍ଜି ରୋଗ ମଧ୍ୟରେ ଆଜ୍‌ମା ଓ ଆଞ୍ଜିଓଇଡିମା; ଅସମୟ ଗର୍ଭବେଦନା, କ୍ରନ୍‌ସ ରୋଗ, କର୍କଟ ମଧ୍ୟରେ ଲିଉକେମିଆ, ଆଡ୍ରେନିକର୍ଟିକାଲ ଇନସଫିସିଏନ୍ସି ଇତ୍ୟାଦି । ଏହା ପାଟିରେ, ମାଂସପେଶୀ ଇଞ୍ଜେକସନ ଓ କ୍ରିମ ଆକାରରେ ଦିଆଯାଏ । ଇଞ୍ଜେକସନ ଆକାରରେ ଦେଲେ ଏହାର ପ୍ରଦାହରୋଧୀ ପ୍ରଭାବ ୨ଘଣ୍ଟା ମଧ୍ୟରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ପ୍ରାୟ ୭ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହେ ।
ସାଂଘାତିକ ପାର୍ଶ୍ୱ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ମଧ୍ୟରେ ସଂକ୍ରମଣ ସଙ୍କଟ, ଦୁର୍ବଳ ମାଂସପେଶୀ, ସାଂଘାତିକ ଆଲର୍ଜି ଓ ସାଇକୋସିସ ଇତ୍ୟାଦି ଦେଖାଯାଏ । ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ବ୍ୟବ‌ହାରରେ ଆଡ୍ରେନାଲ ଅଭାବ ଦେଖାଯାଏ । ଦୀର୍ଘକାଳ ବ୍ୟବ‌ହାର ପରେ ହଠାତ୍ ଔଷଧ ବନ୍ଦ କଲେ ଅବସ୍ଥା ସାଂଘାତିକ ହୁଏ । କ୍ରିମ ଲଗେଇଲେ ଅଧିକ ରୁମ ଓ ଚର୍ମ ଜ୍ୱାଳା ହୁଏ । ବିଟାମେଥାଜୋନ ଗ୍ଲୁକିକର୍ଟିକଏଡ ଶ୍ରେଣୀର ଔଷଧ ।
ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକାରେ ଏହା ସନ ୧୯୬୧ରେ ଡାକ୍ତରୀ ବ୍ୟବ‌ହାର ନିମନ୍ତି ସ୍ୱିକୃତି ପାଇଲା । କ୍ରମର ନାମ ବିଶ୍ୱ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସଂଗଠନର ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକୀୟ ଔଷଧ ଚିଠାରେ ଅଛି ଯାହା ମୌଳିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସିସ୍ଟମ ନିମନ୍ତେ ଅତି ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏହା ଜେନେରିକ ଔଷଧ ନାମରେ ଉପଲବ୍‌ଧ ହୁଏ । ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକାରେ ବଟିକା ଓ ଇଞ୍ଜେକସନ ଦାମିକା କିନ୍ତୁ କ୍ରିମ ନୁହେଁ ।
ଆଧାର
ଶ୍ରେଣୀ:ଔଷଧ
ଭାଗବତ ପ୍ରସାଦ ମହାନ୍ତି
ଭାଗବତ ପ୍ରସାଦ ମହାନ୍ତି (୨୭ ନଭେମ୍ବର ୧୯୨୯ - ୮ ଡିସେମ୍ବର ୨୦୧୯) ଜଣେ ଓଡ଼ିଆ ରାଜନୀତିଜ୍ଞ ଥିଲେ । ସେ ଓଡ଼ିଶା ରାଜନୀତିରେ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ ଓ ପ୍ରଜା ସୋସିଆଲିଷ୍ଟ ପାର୍ଟିର କର୍ମକର୍ତ୍ତା ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ଭାଗବତ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭାରେ ଜଣେ ବିଧାୟକ ତଥା ମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ୧୯୭୧, ୧୯୮୫ ଓ ୧୯୯୦ ମସିହାରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ହୋଇଥିବା ବିଧାନ ସଭା ନିର୍ବାଚନରେ ସେ କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ବିଧାନ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ ରୁ ଯଥାକ୍ରମେ ସେ ୫ମ ଓ ୯ମ ଓ ୧୧ଶ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭା କୁ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥିଲେ ।
ଜନ୍ମ, ପରିବାର ଓ ଶିକ୍ଷା
ଭାଗବତ ପ୍ରସାଦ ମହାନ୍ତି ୧୯୨୯ ମସିହା ନଭେମ୍ବର ମାସ ୨୭ ତାରିଖରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କ ନାମ ସୂର୍ଯ୍ୟମଣି ମହାନ୍ତି ଏବଂ ପତ୍ନୀଙ୍କ ନାମ କଲ୍ୟାଣି ମହାନ୍ତି । ଭାଗବତଙ୍କର ଶିକ୍ଷାଗତ ଯୋଗ୍ୟତା କଳାରେ ସ୍ନାତକ ଏବଂ ପରେ ସେ ଓକିଲାତି ପଢ଼ିଥିଲେ ।
ରାଜନୈତିକ ଜୀବନ
ଭାଗବତ ପ୍ରସାଦ ମହାନ୍ତି ଓଡ଼ିଶା ରାଜନୀତିରେ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ ଓ ପ୍ରଜା ସୋସିଆଲିଷ୍ଟ ପାର୍ଟିର କର୍ମକର୍ତ୍ତା ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ । ସେ ଓଡ଼ିଶା ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭାରେ ଜଣେ ବିଧାୟକ ତଥା ମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ।
ମୃତ୍ୟୁ
ଭାଗବତ ପ୍ରସାଦ ମହାନ୍ତି ୨୦୧୯ ମସିହାର ଡିସେମ୍ବର ମାସ ୮ ତାରିଖରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ । ମୃତ୍ୟୁବେଳକୁ ତାଙ୍କୁ ୯୦ ବର୍ଷ ବୟସ ହୋଇଥିଲା ।
ଆଧାର
ଶ୍ରେଣୀ:୧୯୨୯ ଜନ୍ମ ଶ୍ରେଣୀ:୨୦୧୯ ମୃତ୍ୟୁ ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଆ ଲୋକ ଶ୍ରେଣୀ:କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲାର ଲୋକ ଶ୍ରେଣୀ:୫ମ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭାର ସଭ୍ୟ ଶ୍ରେଣୀ:୯ମ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭାର ସଭ୍ୟ ଶ୍ରେଣୀ:୧୧ଶ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭାର ସଭ୍ୟ
ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା
thumb|300x300_ପିକସେଲ|ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା-୧୯ରେ ୫ମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ନିର୍ମିତ ଚୈତ୍ୟ ସଭା
ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା (ଇଂରାଜୀରେ Ajanta Caves,ମରାଠୀ ଭାଷାରେ अजिंठा लेणी - ଅର୍ଥାତ୍ ଅଜିଣ୍ଠା ଗୁମ୍ଫା) ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଭାରତରେ ନିର୍ମିତ ପ୍ରାୟ ୩୦ଟି ବୌଦ୍ଧ ଗୁମ୍ଫାକୁ ବୁଝାଇଥାଏ । ଏହି ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ଔରଙ୍ଗାବାଦ ଜିଲ୍ଲାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କରେ ପ୍ରସ୍ତରକୁ କାଟି ନିର୍ମିତ ମୂର୍ତ୍ତି ସହିତ ଗୁମ୍ଫା କାନ୍ଥ ଓ ଛାତରେ ବହୁ ସୁନ୍ଦର ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ସ୍ଥାପତ୍ୟ କଳାର ଜୀବନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଏବଂ ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ଭାବଭଙ୍ଗୀ ଅତି ନିଖୁଣ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ।
ଅଜନ୍ତାରେ ୭୫ ମିଟର ଉଚ୍ଚ ଏକ ପଥର ଚଟାଣକୁ ଖୋଳି ବିଭିନ୍ନ ବୌଦ୍ଧ ପରମ୍ପରାର ପ୍ରାଚୀନ ବିହାର ଏବଂ ପ୍ରାର୍ଥନା ଗୃହମାନ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ଗୁମ୍ଫା କାନ୍ଥ ଓ ଛାତରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପୁନର୍ଜନ୍ମ, ଆର୍ଯ୍ୟସୁରଙ୍କ ଜାତକମାଳା କଥା ଅଙ୍କିତ ହୋଇଛି ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ବୌଦ୍ଧ ଦେବାଦେବୀଙ୍କ ଶିଳାମୂର୍ତ୍ତି ଖୋଦିତ ହୋଇଛି । କିଛି ପ୍ରାଚୀନ ଅଭିଲେଖ ଅନୁସାରେ ମୌସୁମୀ ଋତୁରେ ବୌଦ୍ଧ ଭିକ୍ଷୁ ଓ ସନ୍ୟାସୀମାନେ ଅଜନ୍ତାରେ ବାସ କରୁଥିଲେ । ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ବ୍ୟବସାୟୀ ଓ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଏକ ବିଶ୍ରାମ ବା ଆଶ୍ରୟ ସ୍ଥଳ ପରି ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା । ଯଦିଓ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତରେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ବ୍ୟବହାର କରି ଶିଳା ବା ଚଟାଣରେ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କରାଯାଉଥିଲା, ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା – ୧୬, ୧୭, ୧, ୨ରେ ତିଷ୍ଠି ରହିଥିବା ଚିତ୍ର ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଚିତ୍ରକଳାର ସର୍ବବୃହତ ଉଦାହରଣ ।
thumb|ନିକଟସ୍ଥ ପାହାଡ଼ରୁ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫାର ପାନୋରାମିକ୍ ଦୃଶ୍ୟ ୧୭ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ମୋଗଲ ସମ୍ରାଟ ଆକବରଙ୍କ ଜଣେ ଅଧିକାରୀ ଓ ଅନେକ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଚୀନୀ ବୌଦ୍ଧ ପରିବ୍ରାଜକଙ୍କ ଭ୍ରମଣ ବିବରଣୀରେ ଅଜନ୍ତାର ଉଲ୍ଲେଖ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଏହି ଗୁମ୍ଫା ସମୂହ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ବଣବୁଦାଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇ ପରିତ୍ୟକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ି ରହିଥିଲା । ୧୮୧୯ ମସିହାରେ ଜଣେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଅଧିକାରୀ କ୍ୟାପ୍ଟେନ୍ ଜନ୍ ସ୍ମିଥ୍ ଏଠାକୁ ବାଘ ଶିକାର ପାଇଁ ଆସିଥିବା ବେଳେ ଦୈବାତ୍ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫାର ଆବିଷ୍କାର କରିଥିଲେ । ଡେକାନ୍ ମାଳଭୂମିରେ ପ୍ରବାହିତ ୱାଘୋରା ନଦୀରେ ସୃଷ୍ଟ ଏକ ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ରାକାର ଗଣ୍ଡର ଉତ୍ତର ପ୍ରସ୍ତରକାନ୍ଥରେ ଏହି ସବୁ ଗୁମ୍ଫା ଖୋଦିତ ହୋଇଥିଲା । ଗଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଜଳ ପ୍ରପାତ ଅବସ୍ଥିତ ଏବଂ ଅଧିକ ଜଳପ୍ରବାହ ଥିବା ସମୟରେ ଏହି ପ୍ରପାତମାନଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଣାଯାଏ ।
ଏଲୋରା ଗୁମ୍ଫା ଓ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ମିଳିତ ଭାବେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ମରାଠୱାଡ଼ା ଅଞ୍ଚଳରେ ପର୍ଯ୍ୟଟନର ପ୍ରମୁଖ ଶ୍ରେୟ ବହନ କରିଥାନ୍ତି । ଅଜନ୍ତା ଫର୍ଦାପୁରରୁ ୬ କିଲୋମିଟର, ଜଳଗାଓଁରୁ ୫୯ କିଲୋମିଟର, ଔରଙ୍ଗାବାଦରୁ ୧୦୪ କିଲୋମିଟର ଏବଂ ମୁମ୍ବାଇରୁ ପୂର୍ବ-ଉତ୍ତରପୂର୍ବ ଦିଗରେ ୩୫୦ କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ହିନ୍ଦୁ, ବୌଦ୍ଧ ଓ ଜୈନ ପରମ୍ପରାର ଗୁମ୍ଫା ଥିବା ସମସାମୟିକ ଏଲୋରାରୁ ଅଜନ୍ତାର ଦୂରତା ପ୍ରାୟ ୧୦୦ କିଲୋମିଟର । ଏହି ଅଜନ୍ତା ଶୈଳୀ ଏଲୋରା ବ୍ୟତୀତ ଏଲିଫେଣ୍ଟା ଗୁମ୍ଫା, ଔରଙ୍ଗାବାଦ ଗୁମ୍ଫା, ଶିବଲେଣୀ ଗୁମ୍ଫା ଓ କର୍ଣ୍ଣାଟକର ଗୁମ୍ଫା ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ ।
ଇତିହାସ
thumb|ବାଆଁ|ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫାର ମାନଚିତ୍ର ପ୍ରଥମେ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୨ୟ - ଖ୍ରୀ. ୧ମ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଓ ତା’ ପରେ ଖ୍ରୀ. ୫ମ ଶତାବ୍ଦୀରେ – ଏପରି ଦୁଇଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଅଜନ୍ତାର ଗୁମ୍ଫାସମୂହ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ ।
ସାତବାହନ ସମୟର ପ୍ରଥମ ଗୁମ୍ଫାସମୂହ
ସ୍ପିଂକ୍ କୁହନ୍ତି ଯେ ସାତବାହନ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ଥରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇସାରିବା ପରେ ଖ୍ରୀ. ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀର ମଧ୍ୟଭାଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଥିରେ ବିଶେଷ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରାଯାଇନଥିଲା । କିନ୍ତୁ ଏହି ସମୟରେ (୪୦୦ ଖ୍ରୀ.) ପ୍ରଥମେ ନିର୍ମିତ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବାର ପ୍ରମାଣ ଚୀନର ପରିବ୍ରାଜକ ଫାହିୟାନ୍‍ଙ୍କ ଯାତ୍ରା ବିବରଣୀରୁ ମିଳିଥାଏ ।
ପରବର୍ତ୍ତୀ ବାକାଟକ ସମୟର ଗୁମ୍ଫାସମୂହ
ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଅଜନ୍ତାର ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କର ନିର୍ମାଣ ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ବହୁ ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ଖ୍ରୀ. ୪ର୍ଥରୁ ୭ମ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଉଥିଲା । କିନ୍ତୁ ୱାଲ୍‍ଟର୍ ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କଦ୍ୱାରା ବିଗତ କିଛି ଦଶନ୍ଧିରେ ହୋଇଥିବା ଗବେଷଣାରୁ ଜଣାପଡ଼ିଛି ଯେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ସମୟସୀମା (ଖ୍ରୀ ୪୬୦-୪୮୦) ଅତି ଛୋଟ ଥିଲା । ବାକାଟକ ବଂଶର ହିନ୍ଦୁ ରାଜା ହରିସେନଙ୍କ ସମୟରେ ଏଗୁଡ଼ିକ ଖୋଦିତ ହୋଇଥିଲେ । କିଛି ଗବେଷକ ଏହି ମତର ବିରୋଧ କରୁଥିଲେ ହେଁ ହଣ୍ଟିଙ୍ଗଟନ୍, ହାର୍ଲେଙ୍କ ଓ ଆହୁରି ଅନେକ ଲେଖକ ଏହି ମତକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଅଛନ୍ତି ।
thumb|ବାଆଁ|ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଅଧିକାଂଶ ଗୁମ୍ଫା ବାକାଟକ ରାଜା ହରିସେନଙ୍କ ରାଜୁତି କାଳରେ ନିର୍ମିତ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କରେ ମହାଯାନ ବୌଦ୍ଧ ପରମ୍ପରାର ଛାପ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଗୁମ୍ଫା ୧-୮, ୧୧, ୧୪-୨୯ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ନିର୍ମିତ । ଗୁମ୍ଫା – ୧୯, ୨୬ ଓ ୨୯ ଚୈତ୍ୟ ଗୃହ ହୋଇଥିବା ସ୍ଥଳେ ଅନ୍ୟ ସବୁ ଗୁମ୍ଫା ବିହାର ଅଟନ୍ତି । ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଗୁମ୍ଫାସମୂହର ନିର୍ମାଣ ଓ କଳାକୃତି ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ନିର୍ମିତ ଓ ଏହି ସମୟରେ ପୁରାତନ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକର ଉନ୍ନତିକରଣ ବା ନବୀକରଣ କରାଯାଇଥିଲା ।
ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ମତରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ନିର୍ମାଣ କାଳ ସଠିକ ଭାବେ ଅନୁମାନ କରାଯାଇପାରିବ । ଯଦିଓ ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଏକ ଆଲୋଚ୍ୟ ବିଷୟ, ଏହାର ଅଧିକାଂଶ ଅଂଶକୁ ସଭିଏଁ ପ୍ରାୟ ଗ୍ରହଣ କରିଅଛନ୍ତି । ଭାରତୀୟ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ବିଭାଗ କିନ୍ତୁ ନିଜ ୱେବସାଇଟରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ପାରମ୍ପରିକ ସମୟ କାଳ ସମ୍ପର୍କୀୟ ତଥ୍ୟ (ଖ୍ରୀ. ୫ମ-୬ଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦୁଇ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଚାଲିଥିବା) ଲେଖିଛନ୍ତି ।
ସ୍ପିଂକ୍ କୁହନ୍ତି ଯେ ହରିସେନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁର କିଛି ବର୍ଷ ପରେ ଖ୍ରୀ. ୪୮୦ ବେଳକୁ ଅନ୍ୟ ବିତ୍ତଶାଳୀ ପୃଷ୍ଠପୋଷକ ଅଜନ୍ତାରେ ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଆଉ ମନ ବଳାଇଲେ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ସେ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବାର ପ୍ରମାଣ ମିଳିଛି । ଅଜନ୍ତା ନିର୍ମାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ସମୟରେ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତ ନିଜର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଯୁଗରେ ଥିଲା ବୋଲି କୁହାଯାଏ । କିନ୍ତୁ ଅନ୍ତଃଗୋଷ୍ଠୀ କଳହ ଓ ହୁଣଙ୍କ ଆକ୍ରମଣ ଯୋଗୁଁ ଗୁପ୍ତ ବଂଶର ଶକ୍ତି କ୍ଷୀଣ ହେବାକୁ ଲାଗିଥିଲା । କେବଳ ବାକାଟକମାନେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଗଠନ କରିଥିଲେ । ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମାଣ ହେଉଥିବା ସମୟରେ ତୋରାମନାର ଆଲ୍‍କନ୍ ହୁଣ ମାଲୱା ଓ ପଶ୍ଚିମ ଡେକାନ୍ ଆଖପାଖ ଅଞ୍ଚଳ ଅଧିକାର କରି ସେଠାରେ ରାଜୁତି କରୁଥିଲେ । ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଭାରତର ଅଧିକାଂଶ ଅଞ୍ଚଳ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା ହୁଣ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଗାନ୍ଧାର ଓ ଡେକାନ କଳାର ଆଦାନପ୍ରଦାନର ମାଧ୍ୟମ ସାଜିଥିଲା । ଅଜନ୍ତା ଓ ପିତଳଖୋରା ଗୁମ୍ଫାରେ ଗାନ୍ଧାର ପ୍ରଭାବ ଏହାର ଏକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ହୋଇପାରେ । ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ବହୁ ଭାଙ୍ଗ ଥିବା ପୋଷାକ ଗାନ୍ଧାର କଳାରୁ ପ୍ରଭାବିତ ।
ରିଚାର୍ଡ୍ କୋହେନଙ୍କ ଅନୁସାରେ ୭ମ ଶତାବ୍ଦୀର ଚୀନ ପରିବ୍ରାଜକ ହୁଏନ୍‍ସାଂଙ୍କ ଅଜନ୍ତା ବିଷୟରେ ବିବରଣୀ ଓ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଚିତ୍ରମାନଙ୍କରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ଜଣାଶୁଣା ଓ ବ୍ୟବହାରରେ ଥିଲେ କିନ୍ତୁ ଏହା କୌଣସି ସ୍ଥାୟୀ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀ ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କ ବାସସ୍ଥଳୀ ନଥିଲା । “ଅଜନ୍ତାରେ ୨୪ଟି ପ୍ରସ୍ତରଖୋଦିତ ଗୁମ୍ଫା ଥିବା ଓ ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସୁନ୍ଦର ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଥିବା” ସପ୍ତଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଆବୁଲ ଫଜଲଙ୍କ ରଚିତ ଆଇନ୍-ଇ-ଅକବରି ପୁସ୍ତକରେ ଉଲ୍ଲିଖିତ ।
ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଲୋକଙ୍କଦ୍ୱାରା ଅଜନ୍ତାର ପୁନରାବିଷ୍କାର
ବହୁ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରିତ୍ୟକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହି ଅଜନ୍ତାର ଗୁମ୍ଫାସମୂହ ଲଟାବୁଦା ତଳେ ଲୁଚି ରହିଥିଲା । ହୋଇ ୧୮୧୯ ମସିହା ଅପ୍ରେଲ ୨୮ ତାରିଖ ଦିନ ୨୮ତମ ଅଶ୍ୱବଳର (28th Cavalry) ଇଂରେଜ ଅଫିସର ଜନ୍ ସ୍ମିଥ୍ ବାଘ ଶିକାର କରିବାକୁ ଯାଇଥିବା ସମୟରେ ଅଜନ୍ତାର ଗୁମ୍ଫା ୧୦ ଆବିଷ୍କାର କରିଥିଲେ । ଏକ ସ୍ଥାନୀୟ ଗୋରୁଚରାଳୀ ତାଙ୍କୁ ଗୁମ୍ଫାର ଅବସ୍ଥିତି ଓ ଗୁମ୍ଫାର ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାର ବିଷୟରେ ଜଣାଇଥିଲା । ଅବଶ୍ୟ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକମାନେ ଅଜନ୍ତାର ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଭଲଭାବେ ଜାଣିଥିଲେ । କପ୍ତାନ ସ୍ମିଥ୍ ପାର୍ଶ୍ୱବର୍ତ୍ତୀ ଗ୍ରାମକୁ ଯାଇ ସେଠାକାର ଲୋକଙ୍କୁ କାତି, କୁରାଢ଼ି, ବର୍ଚ୍ଛା, ମଶାଲ ଓ ଢୋଲ ଇତ୍ୟାଦି ନେଇ ଗୁମ୍ଫା ନିକଟକୁ ଆସିବାକୁ ଓ ଲଟାବୁଦା କାଟି ସଫା କରି ଗୁମ୍ଫା ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାର ଖୋଲାଇବାକୁ କହିଥିଲେ । ଗୁମ୍ଫାର କାନ୍ଥରେ ଥିବା ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱଙ୍କ ଚିତ୍ର ଉପରେ ପଥରରେ ଗାରେଇ ନିଜର ନାମ ଓ ତାରିଖ ଲେଖି ପକାଇଥିଲେ । ୫ ଫୁଟ ଉଚ୍ଚ ପଥରଗଦା ଉପରେ ଛିଡ଼ା ହୋଇ ସେ ନିଜ ନାମ ଗାରେଇଥିବାରୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟର ଆଖିର ସ୍ତରରୁ ଏହା ବହୁତ ଉପରେ ରହିଛି । ଏହାପରେ ୱିଲିୟମ୍ ଏର୍ସ୍କାଇନଙ୍କ ଅଜନ୍ତା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଲେଖା ୧୮୨୨ ମସିହାରେ ବମ୍ବେ ସାହିତ୍ୟିକ ସମାଜରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଇଥିଲା ।
thumb|୧୮୧୯ ମସିହାରେ ଗୁମ୍ଫା ୧୦ ଆବିଷ୍କାର କରିବା ପରେ ଜନ୍‍ ସ୍ମିଥ୍ ନିଜ ନାମ ଓ ତାରିଖ ଗୁମ୍ଫା କାନ୍ଥରେ ଗାରେଇ ଲେଖି ଦେଇଥିଲେ ମନୋରମ ପରିବେଶ, ସୁନ୍ଦର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଓ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଗୁମ୍ଫା ଚିତ୍ରକଳା ପାଇଁ ଅଳ୍ପ କିଛି ଦଶନ୍ଧି ମଧ୍ୟରେ ଅଜନ୍ତା ବିଶ୍ୱ ବିଖ୍ୟାତ ହୋଇଗଲା । ପୁନରାବିଷ୍କାର ପରେ ଏହାର ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ଅନୁକରଣ କରି ନୂତନ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କାଯିବା ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ୧୮୪୮ ମସିହାରେ “ରୟାଲ୍ ଏସିଆଟିକ୍ ସୋସାଇଟି” ବମ୍ବେ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସିର ପଥର କଟା ଗୁମ୍ଫାସମୂହର ସଫେଇ, ପୁନରୁଦ୍ଧାର ଓ ପଞ୍ଜୀକରଣ ପାଇଁ "ବମ୍ବେ କେଭ୍ ଟେମ୍ପଲ୍ କମିଶନ (Bombay Cave Temple Commission)" ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା ଓ ଜନ୍ ୱିଲ୍‍ସନ୍‍ଙ୍କୁ ଏହାର ସଭାପତି ଘୋଷିତ କରାଗଲା । ପରେ ଏହି କମିଶନ ଭାରତୀୟ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ସର୍ବେକ୍ଷଣ ର ମୂଳଦୁଆ ସାଜିଥିଲା ।
ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ କାଳରେ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ହାଇଦ୍ରାବାଦ ନିଜାମଙ୍କ ରାଜ୍ୟର ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ରହିଥିଲା ଓ ଇଂରେଜ ଶାସନାଧୀନ ଭାରତର ଅଂଶ ନଥିଲା । ୧୯୨୦ ଦଶନ୍ଧିର ଆରମ୍ଭରେ ହାଇଦ୍ରାବାଦ ନିଜାମ ଗୁମ୍ଫାରେ ଥିବା ଚିତ୍ରମାନଙ୍କ ପୁନରୁଦ୍ଧାର ପାଇଁ ଲୋକଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିଥିଲେ । ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ସେ ଏକ ସଂଗ୍ରହାଳୟରେ ପରିଣତ କଲେ ଓ ଆମଦାନୀର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସହିତ ପର୍ଯ୍ୟଟକଙ୍କୁ ଆକୃଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଅଜନ୍ତାକୁ ସଡ଼କ ନିର୍ମାଣ କରାଇଲେ । କିନ୍ତୁ ପରିଚାଳନାଗତ ଅବ୍ୟବସ୍ଥା ଯୋଗୁଁ ଅଜନ୍ତାର ଅବସ୍ଥା ଆହୁରି ଖରାପ ହୋଇଥିଲା ବୋଲି ରିଚାର୍ଡ୍ କୋହେନ୍ କୁହନ୍ତି । ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ସରକାର ଗମନାଗମନ ଓ ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ପାଇଁ ସୁବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥିଲେ । ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟରେ ଅଜନ୍ତାକୁ ନିୟମିତ ପରିବହନ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ବିଶ୍ରାମାଗାର, ଗାଇଡ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ସୂଚନା କେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଭୃତିର ସୁବିଧା ରହିଛି ।
ଅଜନ୍ତା ଓ ଏଲୋରା ବର୍ତ୍ତମାନ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ପ୍ରମୁଖ ପର୍ଯ୍ୟଟନ କେନ୍ଦ୍ର ପାଲଟି ଯାଇଛନ୍ତି । ଛୁଟିଦିନମାନଙ୍କରେ ଏଠାରେ ବହୁ ପର୍ଯ୍ୟଟକଙ୍କ ସମାଗମ ହୁଏ ଯାହା ଗୁମ୍ଫା ଓ ଏହାର ଚିତ୍ରକଳାର ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରତି ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ । ଗୁମ୍ଫାର କମ୍ ଆଲୋକରେ ଦେଖାଯାଉନଥିବା ଚିତ୍ରକଳାକୁ ଲୋକେ ଏଠାରେ ଭଲ ଭାବେ ଦେଖିପାରିବେ ଓ ଗୁମ୍ଫାକୁ ଅଧିକ ପର୍ଯ୍ୟଟକ ଯିବେନାହିଁ – ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ରଖି ୨୦୧୨ ମସିହାରେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ପର୍ଯ୍ୟଟନ ବିକାଶ ନିଗମ ଭାରତୀୟ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ସର୍ବେକ୍ଷଣର ପର୍ଯ୍ୟଟନ କେନ୍ଦ୍ରରେ ଗୁମ୍ଫା ୧, ୨, ୧୬ ଓ ୧୭ର ନକଲ ନିର୍ମାଣ କରିବାକୁ ଯୋଜନା କରିଥିଲା ।
ସ୍ଥାନ
ଡେକାନ ଟ୍ରାପ୍ ମାଳଭୂମିର ଆଗ୍ନେୟଶିଳା ଚଟାଣରେ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫାସମୂହ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି । ଏହି ସବୁ ଶିଳା ଭୂବିଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ କ୍ରିଟେସିୟସ୍ ଯୁଗରୁ ରହିଆସିଛନ୍ତି । ଏହି ପଥର ଚଟାଣରେ ଭୂସମାନ୍ତରାଳ ଭାବେ ସ୍ତରୀକୃତ ଏବଂ ପଥରର ମାନ ଓ ଦୃଢ଼ତା ସର୍ବତ୍ର ସମାନ ନୁହେଁ । ପ୍ରସ୍ତରରେ ଏପରି ମାନର ତଫାତ ଯୋଗୁଁ ସ୍ଥପତିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତି ଗୁମ୍ଫା ପାଇଁ ଅଲଗା ଉପାୟ ଅବଲମ୍ବନ କରିବାକୁ ହେଉଥିଲା । ପଥରର ପ୍ରକୃତିରେ ବିବିଧତା ଯୋଗୁଁ କିଛି ସ୍ଥାନରେ ଫାଟ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି ବା ନିର୍ମିତ ଗୁମ୍ଫା ଭଷୁଡ଼ିପଡ଼ିଛି (ଯଥା ଗୁମ୍ଫା-୧ର ବେଦୀମଣ୍ଡପ) । ପାହାଡ଼ ଉପରୁ ତଳକୁ ଏକ ସୁଡ଼ଙ୍ଗ ଖୋଳି ଓ ତାହା ପରେ ସୁଡ଼ଙ୍ଗକୁ ଓସାରିଆ ଭାବେ ଖୋଳି ଏହି ସବୁ ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା । ଆଂଶିକ ରୂପେ ନିର୍ମିତ ବିହାର ୨୧-୨୪ ଏବଂ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୁମ୍ଫା ୨୪ରୁ ଏପରି ପଦ୍ଧତି ଅବଲମ୍ବନ କରାଯାଇଥିବା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଛି ।
ପ୍ରସ୍ତରଶିଳ୍ପୀମାନେ ପଥର ବା ସୁଡ଼ଙ୍ଗ ଖୋଳିବା ସହ ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମାଣ କରିବାରେ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧହସ୍ତ ଥିଲେ । ଗୁମ୍ଫାର ଛାତ, କାନ୍ଥ ଓ ସ୍ତମ୍ଭରେ ସୁନ୍ଦର ପ୍ରସ୍ତରକଳା ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ପୁଣି ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଶିଳା ଉପରେ ଅଙ୍କିତ ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଏକା ସମୟରେ ସମ୍ପାଦିତ ହୋଇଥିଲା । ଅଶ୍ୱ ଖୁରାକୃତି ପାହାଡ଼ ମଝା ମଝି (ଗୁମ୍ଫା ୧୫ ଓ ୧୬ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଥାନରେ) ଅଜନ୍ତାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ବିଶାଳ ତୋରଣ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ଏହାର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ହସ୍ତୀ ଓ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ନାଗ ଦେବତା ରହିଥିଲେ । ଭାରତର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ହିନ୍ଦୁ ଓ ଜୈନ ଗୁମ୍ଫା ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି କରାଯାଇଥିବା ଦେଖାଯାଏ । ଏଲୋରା ଗୁମ୍ଫା, ଘଟୋତ୍କଚ ଗୁମ୍ଫା, ବାଦାମୀ ଗୁମ୍ଫା, ଏଲିଫାଣ୍ଟା ଗୁମ୍ଫା, ବାଘ ଗୁମ୍ଫା, ଔରଙ୍ଗାବାଦ ଗୁମ୍ଫା ଓ ଶିବଲେଣୀ ଗୁମ୍ଫାରେ ଏପରି ତୋରଣ, ଜଗୁଆଳୀ, ନାଗ ଦେବତା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।
ଧର୍ମ ପାଇଁ ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ପୃଷ୍ଠପୋଷକଙ୍କ ଅନୁଦାନରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ଏଥିରୁ କିଏ କେତେ ଦାନ କରିଥିଲା ତାହାର ଶିଳାଲେଖ ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ପରବର୍ତ୍ତୀ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ପ୍ରତି ଗୁମ୍ଫା ପ୍ରାୟ ଜଣେ ପୃଷ୍ଠପୋଷକଙ୍କ ଅନୁଦାନରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପୁଣ୍ୟ ପାଇଁ ଏହି ରାଜା, ସଭାଷଦ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଅନୁଦାନ ଦେଇ ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମାଣ କରାଇଥିଲେ । ଗୁମ୍ଫା ୧୭ର ଶିଳାଲେଖରୁ ଏ ବିଷୟରେ କିଛି ସୂଚନା ମିଳେ । ହରିସେନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଛୋଟ ପୀଠ ବା ଅତିରିକ୍ତ ନିର୍ମାଣମାନ କରାଯାଇଥିଲା । କିଛି ଚିତ୍ର ମୂଳ ଗୁମ୍ଫାରେ ଅନୁପ୍ରବେଶ ପରି ବୋଧ ହୁଏ । ଗୁମ୍ଫା-୧୦ରେ ଏପରି ୩୦୦ଟି ଚିତ୍ର ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଅଙ୍କିତ ହୋଇଥିଲା ।
ବିହାର
ଅଜନ୍ତାର ଅଧିକାଂଶ ଗୁମ୍ଫା ବିହାର ଅଟନ୍ତି । ଅଧିକାଂଶ ବିହାରର ନକସା ବର୍ଗାକାର ହୋଇଥାଏ । ପ୍ରତି ବିହାରର କାନ୍ଥରେ ସନ୍ୟାସୀ ଓ ଭିକ୍ଷୁଙ୍କ ରହିବା ପାଇଁ କ୍ଷୁଦ୍ର କୋଠରୀମାନ ରହିଥାଏ । ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଅଜନ୍ତାର ଅଧିକାଂଶ ଗୁମ୍ଫା ଖୋଦିତ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ସମୟର କଳାଶୈଳୀ ଅନୁସାରେ ବିହାରର ପଛ ପଟକୁ ଏକ ଗର୍ଭ ଗୃହ ବା ଦେବ ପୀଠ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ପୀଠାସୀନ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଆଖପାଖରେ ତଥା ପ୍ରାର୍ଥନାଗୃହର କାନ୍ଥ, ଛାତ ଓ ସ୍ତମ୍ଭରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପ୍ରସ୍ତରକଳା ଓ ଚିତ୍ରକଳା ଦେଖାଯାଏ । ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମରେ ହୀନଯାନରୁ ମହାଯାନ ପରମ୍ପରାର ବିବର୍ତ୍ତନ ସମୟରେ ଏହି ସବୁ ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ସବୁ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକୁ ମୋନାଷ୍ଟ୍ରି (monastery), ବୌଦ୍ଧ ବିହାର ବା ବୌଦ୍ଧ ମନ୍ଦିର କୁହାଯାଏ ।
ବିହାରଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରସ୍ତର ସ୍ତମ୍ଭ ମାନ ଧାଡ଼ିରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇ ଏକ ବର୍ଗାକାର ଅଗଣା, ପ୍ରାର୍ଥନାଗୃହ ବା ସଭାଗୃହ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି । ବର୍ଗାକାର ଅଗଣା ଚାରିପଟେ ପରିକ୍ରମା ପାଇଁ ଏକ ଅଗଣା ବା ଭିତର ବେଢ଼ା ରହିଥାଏ । ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ପଛ ପଟର କାନ୍ଥରେ ପଥରକୁ ଖୋଳି ଛୋଟ ପ୍ରକୋଷ୍ଠମାନ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ପ୍ରକୋଷ୍ଠମାନଙ୍କ ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାର ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ । ପ୍ରଥମେ ଏହି ପ୍ରକୋଷ୍ଠମାନଙ୍କରେ କାଠ କବାଟ ଲାଗିଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ । ବିହାରର ମଝିରେ ପଛପଟକୁ ଏକ ଦେବପୀଠ ରହିଥାଏ ଯେଉଁଥିରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମିତ ହୋଇଥାଏ ।
ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ବିହାରଗୁଡ଼ିକ ସରଳତର ଓ ସେଥିରେ କୌଣସି ଦେବପୀଠ ବା ବର୍ଭଗୃହ ନଥାଏ । ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ମଧ୍ୟ ଭାଗରୁ ବିହାର ମଧ୍ୟରେ ଦେବପୀଠ ବା ଗର୍ଭଗୃହ ନିର୍ମାଣ କରିବାର ଶୈଳୀ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ବୋଲି ସ୍ପିଂକ୍ ମତ ଦିଅନ୍ତି । ଅନେକ ଗୁମ୍ଫା ଖୋଳାଯାଉଥିବା ବେଳେ ଦେବପୀଠ ଏହାର ଯୋଜନାର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୋଇଥିବାର ସମ୍ଭାବନା ମଧ୍ୟ ରହିଛି ।
ଗୁମ୍ଫା-୧ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ନିର୍ମିତ ଏକ ବୃହତ୍ ବିହାର । ଗୁମ୍ଫା ୧୬ର ବିହାର ସାମାନ୍ୟ ଅଲଗା ପ୍ରକାରର । ଗୁମ୍ଫା ୬ ଏକ ଦ୍ୱିତଳ ବିହାର ।
ଚୈତ୍ୟ ଗୃହ
ଅଜନ୍ତାରେ ବିହାର ବ୍ୟତୀତ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦ୍ୱିତୀୟ ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ମାଣ ଶୈଳୀ ହେଲା “ଚୈତ୍ୟ ଗୃହ” । ଚୈତ୍ୟ ଗୃହର ଅର୍ଥ ହେଲା ସ୍ତୁପର ଘର । ଏଗୁଡ଼ିକର ମୁଖ୍ୟ କକ୍ଷଟି ପତଳା ଓ ଆୟତାକାର ଏବଂ ଛାତଟି ଗମ୍ବୁଜ ପରି । ଏହି ପ୍ରକାରର ଗୁମ୍ଫାରେ ସ୍ତୁପ ସମ୍ମୁଖରେ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରାର୍ଥନା ଗୃହ ରହିଥାଏ । ଗୁମ୍ଫାର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଧାଡ଼ି ଧାଡ଼ି ସ୍ତମ୍ଭ ରହି ଏକ ପତଳା ରାସ୍ତା ସୃଷ୍ଟି କରିଥାନ୍ତି । ସ୍ତୁପକୁ ପରିବେଷ୍ଟନ କରି ସ୍ତମ୍ଭମାନ ରହିଥାଏ ଓ ସ୍ତୁପ ଚାରିପଟେ ପରିକ୍ରମା କରିବା ପାଇଁ ଏକ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ ପଥ ରହିଥାଏ । ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କରେ ଥିବା ପ୍ରସ୍ତରକଳା ସୁନ୍ଦର ଓ ନିଖୁଣ ଭାବେ ଖୋଦିତ । କିଛି ଚୈତ୍ୟଗୃହରେ ଦ୍ୱାର ନିକଟରେ ଆଲୋକ ଆସିବା ପାଇଁ ବଡ଼ ଝରକା ମଧ୍ୟ ରହିଥାଏ । ଚୈତ୍ୟ ବାହାର ପଟେ ସ୍ତମ୍ଭବିଶିଷ୍ଟ ବାରଣ୍ଡା ରହିଥାଏ । ଅଜନ୍ତାର ସର୍ବପୁରାତନ ଚୈତ୍ୟ ଗୃହ ସବୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୨ୟ-୧ମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବା ସ୍ଥଳେ ନୂତନ ଚୈତ୍ୟଗୃହଗୁଡ଼ିକ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀ ସମୟର । ଉଭୟ ସମୟର ଚୈତ୍ୟଗୃହର ଗଠନ ଓ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିୟାନମାନଙ୍କ ପାରମ୍ପରିକ ବଡ଼ ଗୀର୍ଜାଘରର ଗଠନରେ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ରହିଛି । ବିହାର ରାଜ୍ୟର ଗୟା ନିକଟରେ ଥିବା ଲୋମଶ ଋଷି ଗୁମ୍ଫାରେ (ପଥରକୁ କାଟି ନିର୍ମିତ ଏହି ଗୁମ୍ଫା ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ତୃତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀ ସମୟର) ମଧ୍ୟ ଅଜନ୍ତା ଓ ଗୀର୍ଜାଘରଙ୍କ ପରି ଗଠନ ଶୈଳୀ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଏହି ଚୈତ୍ୟ ଗୃହଗୁଡ଼ିକୁ ପୂଜା ଗୃହ ବା ପ୍ରାର୍ଥନା ଗୃହ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ ।
ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ନିର୍ମିତ ଗୁମ୍ଫା-୯ ଓ ୧୦ ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ନିର୍ମିତ ଗୁମ୍ଫା-୧୯ ଓ ୨୬ ନିର୍ମାଣ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ଚୈତ୍ୟଗୃହ । ସମସ୍ତ ଚୈତ୍ୟଗୃହର ଗଠନ ପ୍ରାୟ ଏକା ପ୍ରକାରର । ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାରରୁ ସ୍ତୁପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାର୍ଥନା ଅଗଣା (ଗୃହ) ରହିଥାଏ । ସ୍ତୁପଟି ଚୈତ୍ୟଗୃହର ଶେଷ ଆଡ଼କୁ ରହିଥାଏ । ସ୍ତୁପ ଚାରୁପଟେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ପାଇଁ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ପଥ ରହିଥାଏ । ଗୁମ୍ଫା ୧୯ ଓ ୨୬ ଚୈତ୍ୟଗୃହର ଛାତକୁ ଦେଖିଲେ କାଷ୍ଠ ନିର୍ମିତ ଛାତ ପରି ମନେ ହୁଏ । ଗୁମ୍ଫା ୯ ଓ ୧୦ ଚୈତ୍ୟଗୃହର ଛାତରେ ପ୍ରକୃତ କାଠ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିବାର ଅନୁମାନ କରାଯାଏ । ୧୯ ଓ ୨୬ ଗୁମ୍ଫାର ସ୍ତୁପରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି (୧୯ରେ ଛିଡ଼ା ଓ ୨୬ରେ ବସିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ) ଖୋଦିତ ହୋଇଛି, ଯାହାକି ଏଲୋରାର ଗୁମ୍ଫା-୧୦ରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଗୁମ୍ଫା ୨୯ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ନିର୍ମିତ ଏକ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚୈତ୍ୟ ଗୃହ ।
ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଚୈତ୍ୟଗୃହର ସ୍ତମ୍ଭଗୁଡ଼ିକ ଅତି ସରଳ ଅଷ୍ଟଭୂଜାକାର ଭିତ୍ତି ଉପରେ ନିର୍ମିତ । ଏଗୁଡ଼ିକରେ ବୁଦ୍ଧ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କିତ କରାଯାଇଥିଲା । ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଚୈତ୍ୟଗୃହର ସ୍ତମ୍ଭଗୁଡ଼ିକ ଗଠନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଜଟିଳତର । ଏଥିରେ ଅଷ୍ଟଭୂଜାକାର ଭିତ୍ତି ଉପରେ ପଦ୍ମ, ଅଁଳା ପରି ଶୈଳୀ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଅନେକ ସ୍ତମ୍ଭରେ ଗୁମ୍ଫା ୧ ପରି ସୁନ୍ଦର ଆଳଙ୍କାରିକ ଚିତ୍ର, ମହାଯାନ ବୌଦ୍ଧ ଦେବାଦେବୀ, ପ୍ରସ୍ତର ଖୋଦିତ ଫୁଲ, ମାଳା ପ୍ରଭୃତି ରହିଛି ।
ଗୁମ୍ଫାଙ୍କିତ ଚିତ୍ରକଳା
ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ଜାତକ କଥା ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ । ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ ବିଭିନ୍ନ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଏହି ଜାତକ କଥା ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ । ପ୍ରାଚୀନ ହିନ୍ଦୁ ଓ ଜୈନ ଲେଖାମାନଙ୍କ ଭଳି ଜାତକ କଥାରେ ମଧ୍ୟ ପୁରାତନ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି, ଜୀବନଧାରା ଓ ନୈତିକ ବିଚାରଧାରା ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଥାଏ । ପୂର୍ବ ଶହେ ଜନ୍ମରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଜୀବନର ବିଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ, ତ୍ୟାଗ ଓ ବଳିଦାନ ଜାତକ କଥାର ଗଳ୍ପମାନଙ୍କରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ।
ଉଭୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଅଙ୍କିତ ଚିତ୍ରର ଅବଶେଷ ଅଜନ୍ତାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ନିର୍ମିତ ଗୁମ୍ଫା-୧୦ ଓ ୧୧ର ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସାତବାହନ ଶାସନକାଳର । ଭାରତୀୟ ଚିତ୍ରଶିଳ୍ପୀମାନେ ଅତି ପୁରାତନ କାଳରୁ ଏକ ସରଳ, ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ନିରପେକ୍ଷ ଚତ୍ରଶୈଳୀ ଆପଣେଇ ଆସୁଥିଲେ ବୋଲି ଅଜନ୍ତା, ସାଞ୍ଚି ପ୍ରଭୃତି ସ୍ଥାନର କଳାରୁ ଜଣାପଡ଼େ । ଗାନ୍ଧାର କଳାରୁ ପ୍ରଭାବିତ କିଛି ଚିତ୍ର ଅଜନ୍ତାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ ।
ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳର ୪ଟି ଗୁମ୍ଫାରେ ବିଶାଳ ଶିଳାଚିତ୍ର ରହିଛି ଓ ଏଗୁଡ଼ିକ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଭଲ ଭାବେ ସଂରକ୍ଷିତ ହୋଇ ରହିଛି । ଜେମ୍‍ସ୍ ହାର୍ଲେଙ୍କ ମତରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳର ଏହି ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଗୁପ୍ତ ଯୁଗ ନୁହେଁ ବରଂ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଯୁଗର ବୈଭବ ବିଷୟରେ ସମ୍ୟକ୍ ସୂଚନା ଦେଇଥାନ୍ତି । ଶୈଳୀ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଗୁମ୍ଫାର ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ୨ଟି ବର୍ଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ଗୋଟିଏ ଶୈଳୀର ଚିତ୍ର ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଗୁମ୍ଫା-୧୬ ଓ ୧୭ ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଗୁମ୍ଫା-୧ ଓ ୨ରେ ଦେଖିବାକୁ ପାଇବା । ଦ୍ୱିତୀୟ ଶୈଳୀର ଚିତ୍ର ବହୁ ବର୍ଷ ପରର ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ଅନୁସାରେ ଏଗୁଡ଼ିକ ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀ ସମୟର । ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ପାରମ୍ପରିକ ସହ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଯୁଗକୁ ବ୍ୟକ୍ତ କରିବା କିମ୍ବା ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରୁ ନୂତନ ଶିଳ୍ପୀଙ୍କ ଆଗମନ ହୋଇ ଦ୍ୱିତୀୟ ବର୍ଗର ଚିତ୍ର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଇପାରେ । ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ପାରମ୍ପରିକ ଶୈଳୀ, ନିଖୁଣତା, ସୌକୁମାର୍ଯ୍ୟ, ରାଜକୀୟ ଠାଣି, ଶାରୀରିକ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ଯୌନୋଦ୍ଦୀପକତା ଆଦି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ପୂଜାସ୍ଥଳୀ ଓ ସନ୍ୟାସୀ ରହୁଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଏପରି ଚିତ୍ର ଅଙ୍କାଯିବା ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟାନ୍ୱିତ କରିଥିଲା ।
ଗୁମ୍ଫାର ଛାତ ଓ କାନ୍ଥକୁ ଚୂନରେ ଲିପାହୋଇ ତାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଖିବା ପରେ ଏହି ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଅଙ୍କା ଯାଇଥିଲା । ଅଜନ୍ତାର ସମସ୍ତ ଚିତ୍ରର ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କୁ ନଗର ସଭ୍ୟତାର ବିତ୍ତଶାଳୀ ଓ ରଙ୍ଗମୟ ପୃଷ୍ଠପୋଷକଙ୍କଠାରୁ ପାଉଣା ମିଳୁଥିଲା । ଗୁପ୍ତ ଯୁଗରେ ଚିତ୍ରକଳା ଅତି ଆଦୃତ ଥିଲା ବୋଲି ସାହିତ୍ୟିକ ସୂତ୍ରମାନଙ୍କରୁ ଜଣାପଡ଼େ । ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାରତୀୟ ଚିତ୍ରକଳା ରେଖାର ବନ୍ଧନୀ ବା ରେଖା-ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ମଧ୍ୟରେ ଅଙ୍କାଯାଉଥିଲା । କିନ୍ତୁ ଅଜନ୍ତାରେ ଶିଳ୍ପୀମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କାନ୍ଥ ବା ଛାତକୁ ଗୋଟିଏ ଚିତ୍ରରେ ବା ଏକାଧିକ ଦୃଶ୍ୟରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରିବାର ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ । ଗୁମ୍ଫାର ଛାତରେ ମଧ୍ୟ ବିସ୍ତୃତ ଓ ଆଳଙ୍କାରିକ ଚିତ୍ର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଗୁମ୍ଫା-୧ର ଚରିତ୍ରମାନଙ୍କରେ ବାଛି ବାଛି ସେହି ଜାତକ କଥାଗୁଡ଼ିକୁ ଅଙ୍କିତ କରାଯାଇଛି ଯେଉଁ ସବୁ କାହାଣୀରେ ବୁଦ୍ଧ ଜଣେ ରାଜା ଥିଲେ । ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ଅନୁସାରେ ହରିସେନ ହିଁ ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଅନୁଦାନ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ । ଗୁମ୍ଫା-୧ରଚିତ୍ରମାନଙ୍କରେ ବୁଦ୍ଧ ନିଜ ରାଜକୀୟତା ପରିତ୍ୟାଗ କରିବାର ଦୃଶ୍ୟ ଦର୍ଶିତ ।
ଶେଷ ସମୟର ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କର (ବିଶେଷ ଭାବେ ଗୁମ୍ଫା ୨ ଓ ୧୬) ଖୋଦନ ଚାଲିଥିବା ସମୟରେ ଶିଳ୍ପୀମାନେ ଖୋଳା ସରିଥିବା ଅଂଶର ଚିକ୍କଣ କାନ୍ଥରେ ସମସାମୟିକ ଭାବେ ଚିତ୍ର ଆଙ୍କିବା ଆରମ୍ଭ କରିଦେଇଥିଲେ । ୪୭୮ ପରେ ଅଜନ୍ତାରେ କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ଥଗିତ ହେବାକୁ ଗୁମ୍ଫା ୪ ଓ ୧୭ରେ କିଛି ସ୍ଥାନରେ ଚିତ୍ର ନଥିବାର କାରଣ ବୋଲି ସ୍ପିଂକ୍ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି । କାର୍ଯ୍ୟ ପୁନରାରମ୍ଭ ସମୟରେ ଖାଲି ସ୍ଥାନରେ ଚୂନ ଲିପାଗଲା କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରାଯାଇପାରି ନଥିଲା ।
ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ପ୍ରସ୍ତାବିତ ସମୟକ୍ରମ ଓ ଗୁମ୍ଫାର ଇତିହାସ
ୱାଲ୍‍ଟର୍ ଏମ୍. ସ୍ପିଂକ୍ ବହୁ ବର୍ଷର ଗବେଷଣା ପରେ ଅଜନ୍ତା ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ନିର୍ମାଣର ସମୟକ୍ରମ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି । ଅଜନ୍ତାର ନିର୍ମାଣ କାଳ ଖ୍ରୀ. ୫ମ ଶତାବ୍ଦୀ ବୋଲି ଦେଇଥିବା ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ମତ ପାରମ୍ପରିକ ଓ ଅନ୍ୟ ଗବେଷକଙ୍କ ମତଠାରୁ ଭିନ୍ନ । ଶିଳାଲେଖ, ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀ, ଆଖପାଖର ଗୁମ୍ଫା ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କ ସମୟକାଳ, ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ରାଜବଂଶମାନଙ୍କ ସମୟକାଳକୁ ଭିତ୍ତି କରି ସ୍ପିଂକ୍ ନିଜ ସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କର ବିଶ୍ୱାସ ଯେ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୧୦୦ରୁ ଖ୍ରୀ. ୧୦୦ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇସାରିଥିବା ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ୩୦୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ସମୟ ପରିତ୍ୟକ୍ତ ହୋଇ ପଡ଼ି ରହିଥିଲା । ବାକାଟକ ବଂଶର ହିନ୍ଦୁ ରାଜା ହରିସେନ ଆସିବା ପରେ ଖ୍ରୀ. ୪୬୦-୪୭୭ ମଧ୍ୟରେ ଗୁମ୍ଫାରେ ପୁଣି ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଗଲା । ହରିସେନଙ୍କ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ-ଭାରତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପ୍ତ ଥିଲା ଓ ତାଙ୍କ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଉତ୍ତର ଓ ଦକ୍ଷିଣରେ ଯଥାକ୍ରମେ ଗୁପ୍ତ ଓ ପଲ୍ଲବ ବଂଶର ଶାସକମାନଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଥିଲା ।
ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ଅନୁସାରେ ହରିସେନ ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀ ବରାହଦେବ ଓ ଉପେନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ, ବିଭିନ୍ନ ମିତ୍ରରାଜା ଓ ଅଜନ୍ତା ଅଞ୍ଚଳରେ ରାଜୁତି କରୁଥିବା ତାଙ୍କ ଅଧୀନସ୍ଥ ରାଜାଙ୍କୁ ଅଜନ୍ତାରେ ନୂତନ ନିର୍ମାଣ କରିବା ପାଇଁ କହିଥିଲେ । ଅନୁଦାନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶିଳାଲେଖରେ ଏ ସମ୍ପର୍କରେ କିଛି ତଥ୍ୟ ମିଳେ । ଖ୍ରୀ. ୪୬୨ ବେଳକୁ ଅନେକ ଗୁମ୍ଫାରେ ସମକାଳୀନ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ପଡ଼ୋଶୀ ଅସ୍ମକ ରାଜାମାନଙ୍କ ଆକ୍ରମଣ ଆଶଙ୍କାରେ ଖ୍ରୀ. ୪୬୮ରେ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ସାମୟିକ ଭାବେ ସ୍ଥଗିତ ରହିଥିଲା । ଏହା ପରେ ହରିସେନଙ୍କ ଅନୁଦାନରେ ନିର୍ମିତ ହେଉଥିବା ଗୁମ୍ଫା-୧ ଓ ଉପେନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ଅନୁଦାନରେ ନିର୍ମିତ ହେଉଥିବା ଗୁମ୍ଫାସମୂହରେ (୧୭-୨୦) ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟର ପୁନରାରମ୍ଭ ହେଲା । ଅସ୍ମକମାନେ ଉପେନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ଶାସନ କରୁଥିବା ଅଂଶ ଅଧିକାର କରିବା କାଳରେ ଖ୍ରୀ. ୪୭୨ ବେଳକୁ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବନ୍ଦ ହୋଇଗଲା ଓ ଖ୍ରୀ. ୪୭୫ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ ରହିଲା ।
କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ପୁଣି ଆରମ୍ଭ ହେଲା କିନ୍ତୁ ୪୭୭ରେ ହରିସେନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପୁଣି ସ୍ଥଗିତ ହେଲା । ଗୁମ୍ଫା-୨୬ର ଖୋଦନ ପାଇଁ ଅସ୍ମକମାନେ ଅନୁଦାନ ଦେଇଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ବଡ଼ ଗୁମ୍ଫାର ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ ହୋଇଗଲା । ଅସ୍ମକମାନେ ହରିସେନଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ବିଦ୍ରୋହ ଆରମ୍ଭ କଲେ ଓ ବାକାଟକ ବଂଶର ପତନ ଘଟିଲା । ଖ୍ରୀ. ୪୭୮-୪୮୦ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଅନୁଦାନକାରୀଙ୍କ ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମିତ ହେଉନଥିଲା । ରାଜା ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଯୋଗୁଁ ଯେଉଁ କ୍ଷୁଦ୍ର ଓ ଅଳ୍ପସମୂହ ଦାତାମାନେ ନିଜର ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମିତ କରାଇ ପାରିନଥିଲେ, ସେମାନେ ଏହି ସମୟର ସୁଯୋଗ ନେଇ ଅନେକ ଛୋଟ ଛୋଟ ଗୁମ୍ଫା ଖୋଦନ କରାଇଲେ । ମୁଖ୍ୟ ଚଟାଣର ସମ୍ମୁଖ ଭାଗ, ଗୁମ୍ଫା ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ କାନ୍ଥ ଓ ପୂର୍ବରୁ ରହିଥିବା ଗୁମ୍ଫାର ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଏହି ସବୁ ଛୋଟ ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ସ୍ପିଂକ୍ ଆହୁରି କୁହନ୍ତି ଯେ ୪୮୦ ଖ୍ରୀ. ପରେ ଅଜନ୍ତାରେ ଗୋଟିଏ ବି ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମିତ ହୋଇନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ଗୁମ୍ଫା ୨୬ ବାହାରେ ୭ମଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ବା ୮ମ ଶତାବ୍ଦୀର ଆରମ୍ଭ ସମୟର ଏକ ରାଷ୍ଟ୍ରକୂଟ ଶିଳାଲେଖରୁ ସେହି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବାର ସୂଚନା ମିଳେ ।
ବଉଳା କୁମ୍ଭୀର
ବଉଳା କୁମ୍ଭୀର ବା ଲୁଣା କୁମ୍ଭୀର (ଈଂରାଜୀରେ The Saltwater Crocodile, ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ନାମ Crocodylus porosus) ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜଳଚର ମାଂସଭୋଜୀ ଶିକାରୀ ଜୀବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆକାରରେ ବୃହତ୍ତମ । ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସମସ୍ତ ସରୀସୃପଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବି ଏହା ବଡ଼ । ବ୍ୟବହାରିକ ଈଂରାଜୀ ଭାଷାରେ ଏହାର ଅନେକ ଗୁଡ଼ିଏ ନାମ ରହିଛି, ଯଥା : estuarine crocodile (ମୁହାଣୁଆ କୁମ୍ଭୀର), Indo-Pacific crocodile (ଭାରତ-ପ୍ରଶାନ୍ତ ମହାସାଗରୀୟ କୁମ୍ଭୀର), marine crocodile (ସାମୁଦ୍ରିକ କୁମ୍ଭୀର), sea crocodile (ସମୁଦ୍ର କୁମ୍ଭୀର) ଅଥବା saltie (ଲୁଣା) । ଏହି ପ୍ରଜାତିର ଅଣ୍ଡିରା କୁମ୍ଭୀରମାନେ ବଢ଼ି ପ୍ରାୟ ୭ ମିଟର୍ (୨୩ ଫୁଟ୍) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲମ୍ବା ହୋଇପାରନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଏକ ବୟସ୍କ ବଉଳା କୁମ୍ଭୀର ୬ ମିଟର୍ (୧୯.୭ ଫୁଟ୍) ଟପିବା ଉଦାହରଣ କ୍ୱଚିତ୍ ଦେଖାଯାଏ ଓ ଏମାନଙ୍କ ଓଜନ ୧୦୦୦ରୁ ୧୨୦୦ କିଲୋଗ୍ରାମ୍ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୋଇପାରେ । ମାଈ ବଉଳା କୁମ୍ଭୀରମାନେ ଆକାରରେ ଛୋଟ ଓ ପ୍ରାୟ ୩ ମିଟର୍ (୯.୮ ଫୁଟ୍) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲମ୍ବା ହୁଅନ୍ତି ।
ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା
ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ପ୍ରସ୍ତାବିତ ସମୟକ୍ରମ ଓ ଗୁମ୍ଫାର ଇତିହାସ
କାଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଗୋଟିଏ ବା ଦୁଇ ବର୍ଷର ଭୁଲ ରହିପାରେ ବୋଲି ସ୍ପିଂକ୍ କୁହନ୍ତି କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜ ସମୟକ୍ରମ ସମ୍ପର୍କୀୟ ଅନୁମାନରେ "ଆନୁମାନିକ (circa)" ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରିନାହାନ୍ତି ।
ବଉଳା କୁମ୍ଭୀର
ବଉଳା କୁମ୍ଭୀରମାନେ ସମୁଦ୍ରର ଲୁଣିଆ ପାଣିରେ ରହିପାରନ୍ତି । ତେବେ ଏହି ପ୍ରଜାତିର କୁମ୍ଭୀର ମୁଖ୍ୟତଃ ହେନ୍ତାଳ ବଣ ବା ଲୁଣା ଜଙ୍ଗଲର ନଦୀ ପାଣିରେ, ତ୍ରିକୋଣଭୂମି ଅଞ୍ଚଳରେ, ଲୁଣ ଓ ମଧୁର ପାଣି ମିଶା ହ୍ରଦରେ, ନଦୀ ମୁହାଣରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଅନ୍ତି । ବିଶ୍ୱର ସମସ୍ତ କୁମ୍ଭୀର ପ୍ରଜାତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ପ୍ରଜାତିର ଭୌଗୋଳିକ ବ୍ୟାପ୍ତି ସର୍ବାଧିକ । ଭାରତର ପୂର୍ବ ତଟରୁ ନେଇ, ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆ, ଉତ୍ତର ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଉଳା କୁମ୍ଭୀର ବସବାସ କରନ୍ତି । ପ୍ରାଚୀନ ସମୟରେ ଦକ୍ଷିଣ ଚୀନରେ ମଧ୍ୟ ବଉଳା କୁମ୍ଭୀର ବସବାସ କରୁଥିଲେ ।
ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା
ହିନ୍ଦୁ ଓ ବୌଦ୍ଧ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତା
ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିରେ ଯେଉଁ ସମୟରେ ଉଭୟ ବୌଦ୍ଧ ଓ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ ଆଦୃତ ଥିଲା, ସେ ସମୟରେ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ଏକାଧିକ ଗବେଷକଙ୍କ ମତରେ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫାର ଅନୁଦାନକାରୀ ବାକାଟକ ରାଜବଂଶ ଉଭୟ ବୌଦ୍ଧ ଓ ହିନ୍ଦୁ ଦେବାଦେବୀଙ୍କର ଆରାଧନା କରୁଥିଲେ । ହିନ୍ଦୁ ଶାସକ ଭାବେ ପରିଚିତ ଏହି ରାଜବଂଶୀୟ ଶାସକମାନଙ୍କ ଶିଳାଲେଖରୁ ସେମାନଙ୍କ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଓ ଭକ୍ତି ବିଷୟରେ ଜଣାପଡ଼େ ।
ବଉଳା କୁମ୍ଭୀର
ବଉଳା କୁମ୍ଭୀର ଏକ ବୃହତ୍ ଓ ସୁବିଧାବାଦୀ ଶିକାରୀ ଜୀବ । ନିଜ ପରିବାସରେ ଏହା ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳର ଶୀର୍ଷରେ ରହିଥାଏ । ଛକି ରହି ଶିକାର ଉପରେ ଅତର୍କିତ ଭାବେ ଆକ୍ରମଣ କରି ଶିକାରକୁ ପାଣିରେ ବୁଡ଼ାଇ ମାରିଦେବା ପରେ ବଉଳା କୁମ୍ଭୀର ନିଜ ଶିକାରକୁ ଗୋଟା ଗିଳି ପକାଇଥାଏ । ବଉଳା କୁମ୍ଭୀର ନିଜ ଶିକାର କ୍ଷେତ୍ରର ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ଜୀବଙ୍କ ଶିକାର କରିପାରେ । ବଡ଼ ସାର୍କ୍ ମାଛ, ବିଭିନ୍ନ ଛୋଟ ବଡ଼ ମାଛ, ସରୀସୃପ, ପକ୍ଷୀ, ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ, ଅମେରୁଦଣ୍ଡୀ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବ ଏପରିକି ସମୟେ ସମୟେ ଏମାନେ ମଣିଷମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆକ୍ରମଣ କରିବା ଦେଖାଯାଇଛି । ବଡ଼ ଆକାର, ଆକ୍ରମଣାତ୍ମକ ମନୋଭାବ ଓ ଭୌଗୋଳିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସର୍ବବ୍ୟାପ୍ତି ପାଇଁ ବଉଳା କୁମ୍ଭୀରମାନଙ୍କୁ ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ ବିପଦ ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଏ । (ନୀଳ ନଦୀ କୁମ୍ଭୀରକୁ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ବିପଜ୍ଜନକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ) ।
ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା
ହିନ୍ଦୁ ଓ ବୌଦ୍ଧ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତା
ସ୍ପିଂକ୍ କୁହନ୍ତି :
"ବରାହଦେବଙ୍କ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମାଣରେ ରହିଥିବା ଅବଦାନରୁ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଉଭୟ ହିନ୍ଦୁ ଓ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ଉପାସକ ହୋଇପାରିବ ବୋଲି ଜଣାପଡ଼େ । ଯଦିଓ ଅଧିକାଂଶ ଐତିହାସିକ ପୂର୍ବ ବାକାଟକ ରାଜାଙ୍କ ପରି ହରିସେନଙ୍କୁ “ନିଶ୍ଚିତ ରୂପେ ଜଣେ ହିନ୍ଦୁ ରାଜା” ବୋଲି କହିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତାରେ ନିର୍ମିତ ସୁନ୍ଦର ଗୁମ୍ଫା-୧ରୁ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱୈତ ଉପାସନାର ସୂଚନା ମିଳେ ।"
ବଉଳା କୁମ୍ଭୀର
ବାହାର ଲିଙ୍କ
ଶ୍ରେଣୀ:କୁମ୍ଭୀର
ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା
ହିନ୍ଦୁ ଓ ବୌଦ୍ଧ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତା
- ୱାଲ୍‍ଟର୍ ସ୍ପିଂକ୍
ୱାଘୋରା ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ (ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫାର ସମ୍ମୁଖରେ ଓ ନଦୀର ଅପର ପାଶ୍ୱରେ) ନିକଟରେ ଖନନ କରାଯାଇଥିବା ଇଟା ନିର୍ମିତ ବିହାରରେ ମହିଷାମର୍ଦ୍ଦିନୀଙ୍କ (ବା ଦୁର୍ଗା) ଏକ ଫଳକ ମିଳିଛି । ଗୁମ୍ଫାର କାରିଗରମାନେ ଏହି ଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା କରୁଥିବେ ବୋଲି ଅନୁମାନ କରାଯାଏ ।  ଅଜନ୍ତା ନିକଟରେ ୫ମ ଶତାବ୍ଦୀର ସାମଗ୍ରୀର ଅବଶେଷ ମିଳିବା ଏଠାରେ ବହୁ ସଂଖ୍ୟକ କାରିଗର ରହିଥିବାର ପ୍ରମାଣ ବୋଲି ୟୁକୋ ୟୋକୋଶ୍ଚି ଓ ୱାଲ୍‍ଟର୍ ସ୍ପିଂକ୍ ମତ ରଖିଛନ୍ତି ।
ଗୁମ୍ଫା ୧
ଅଶ୍ୱଖୁରାକୃତି ପଥର ଚଟାଣର ପୂର୍ବତମ ଅଂଶରେ ଗୁମ୍ଫା-୧ ଖୋଦିତ ହୋଇଥିଲା । ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟରେ ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନେ ପ୍ରଥମେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥାନ୍ତି । ଗୁମ୍ଫାସମୂହର ଏକ କୋଣରେ ରହିଥିବାରୁ ନିର୍ମାଣକାଳରେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାଟି ଅନ୍ୟ ଗୁମ୍ଫାଙ୍କ ତୁଳନାରେ ସେତେ ଗୁରୁତ୍ୱ ବହନ କରୁନଥିବ ବୋଲି ଅନୁମାନ କରାଯାଏ । ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ମତରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଖୋଦିତ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୁମ୍ଫା-୧ ଅନ୍ୟତମ । ଗୁମ୍ଫାର ବତୀରୁ ଅଧିକ ଘିଅ ଅବଶେଷ ଜମା ହୋଇନଥିବା, ଗୁମ୍ଫା ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ କମ୍ ମାତ୍ରାରେ ଅବକ୍ଷୟ ହୋଇଥିବା କାରଣରୁ ନିର୍ମାଣ ପରେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଥିବା ବୁଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତିର ଅଭିଷେକ ଓ ପୂଜା ହୋଇନଥିବା ସ୍ପିଂକ୍ ଅନୁମାନ କରନ୍ତି । ଗୁମ୍ଫାରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପୁନର୍ଜନ୍ମର କେବଳ ରାଜକୀୟ ଜୀବନକଥା ସବୁ ଅଙ୍କିତ ହୋଇଥିବାରୁ ବାକାଟକ ରାଜା ହରିସେନ ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ପୃଷ୍ଠପୋଷକ ରହିଥିବା ସ୍ପିଂକ୍ ଅନୁମାନ କରିଛନ୍ତି ।
ଏହି ଗୁମ୍ଫା ଉପର ଚଟାଣ କାନ୍ଥ ପରି ଢାଲୁଆ । ତେଣୁ ଉତ୍ତମ ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ପଥର ଚଟାଣକୁ ବହୁ ଅଭ୍ୟନ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖୋଦନ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା । ଏହି କାରଣରୁ ଗୁମ୍ଫା ସମ୍ମୁଖରେ ଏକ ଅଗଣା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଥିଲା । ୧୮୮୦ ମସିହାର ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ ଏହି ଗୁମ୍ଫା ସମ୍ମୁଖରେ ଏକ ଦ୍ୱାର ମଣ୍ଡପ ରହିଥିଲା ଯାହା ଭାଙ୍ଗିବା ପରେ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ପଥରଗୁଡ଼ିକୁ ସାଇତି ରଖିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ନିମ୍ନରେ ନଦୀ ଶଯ୍ୟାକୁ ଫିଙ୍ଗି ଦିଆଯାଇଥିଲା ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହି କଳାକୃତି ହୃତ ।
ଗୁମ୍ଫା ଅଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ କାନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାୟ ୪୦ ଫୁଟ ଲମ୍ବା ଓ ୨୦ ଫୁଟ ଉଚ୍ଚ । ବର୍ଗାକାରରେ ସଜ୍ଜିତ ୧୨ଟି ସ୍ତମ୍ଭ ଗୁମ୍ଫାର ଛାତକୁ ଧରି ରଖିଛନ୍ତି ଓ ଗୁମ୍ଫା ଚାରିପଟେ ବୁଲିବା ପାଇଁ ପଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଛନ୍ତି । ଗୁମ୍ଫା ପଛ କାନ୍ଥରେ ପୂଜାପୀଠ ଖୋଦିତ ହୋଇଛି ଓ ସେଥିରେ ଧର୍ମଚକ୍ରପ୍ରବର୍ତ୍ତନ ମୁଦ୍ରାରେ ଉପବିଷ୍ଟ ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି । ପଛ, ବାମ ଓ ଡାହାଣ କାନ୍ଥରେ ୪ଟି ଲେଖାଏଁ କ୍ଷୁଦ୍ର କୋଠରୀ ରହିଛି ଯାହାକୁ ପଥର କାଟି ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଛି ।
ଗୁମ୍ଫା-୧ର ଚିତ୍ରସମୂହ କାନ୍ଥ ଓ ଛାତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ । ଏଗୁଡ଼ିକ କିଛି ମାତ୍ରାରେ ସଂରକ୍ଷିତ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି । ଧର୍ମ, ଭକ୍ତି, ଆଳଙ୍କାରିକ ଭାବନା ପ୍ରତିଫଳନ କରୁଥିବା ଏହି ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଜୀବନ, ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଜାତକ କଥା ପ୍ରଭୃତି ଦର୍ଶାଇଥାନ୍ତି । ସମାନ୍ୟ ମାନବଠାରୁ ବୃହତ ଆକାରରେ ନିର୍ମିତ ପଦ୍ମପାଣି ଓ ବଜ୍ରପାଣି ମୂର୍ତ୍ତି ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ପୀଠର ପ୍ରବେଶପଥର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱକାନ୍ଥରେ ଅଙ୍କିତ । ଗୁମ୍ଫା-୧ର ଅନ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଚରିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶିବି, ଶଙ୍ଖପାଳ, ମହାଜନକ, ମହୌମ୍ମଗ, ଚମ୍ପେୟ ଜାତକ କଥା ଉଲ୍ଲେଖ ଯୋଗ୍ୟ । ମାରାର ପ୍ରଲୋଭନ ଚେଷ୍ଟା, ସ୍ରବସ୍ତି ଚମତ୍କାର, ନନ୍ଦଙ୍କ କାହାଣୀ, ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ଓ ଯଶୋଧାରାଙ୍କ କାହାଣୀ ପ୍ରଭୃତିର ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଗୁମ୍ଫା-୧ରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।
ଗୁମ୍ଫା ୨
ଗୁମ୍ଫା ୧କୁ ଲାଗି ଗୁମ୍ଫା ୨ ରହିଛି ଏବଂ ଏହାର କାନ୍ଥ, ଛାତ ଓ ସ୍ତମ୍ଭରେ ଅଙ୍କିତ ଚିତ୍ର କିଛି ମାତ୍ରାରେ ସଂରକ୍ଷିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛି । ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଦେଖିବାକୁ ଗୁମ୍ଫା-୧ର ଚିତ୍ର ପରି କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ସଂରକ୍ଷିତ । ଗୁମ୍ଫା-୨ର ଚିତ୍ର ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଏଥିରେ ଅନେକ ନାରୀଙ୍କ ଚିତ୍ର ରହିଛି । ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀର ଏକ ଚିତ୍ରରେ ଗୁରୁକୁଳରେ ଛାତ୍ରଙ୍କ ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶିତ । ସମ୍ମୁଖ ପଂକ୍ତିର ଛାତ୍ର ଗୁରୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣୁଥିବା ବେଳେ ପଛ ପଂକ୍ତିର ଛାତ୍ରମାନେ ଗୁରୁଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ପ୍ରତି ଧ୍ୟାନ ଦେଉନଥିବା ଏହି ଚିତ୍ରରୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।
୩୫.୭ ମି × ୨୧.୬ ମି ମାପବିଶିଷ୍ଟ ଗୁମ୍ଫା-୨ର ନିର୍ମାଣ ଖ୍ରୀ. ୪୬୦ ଦଶନ୍ଧି କିମ୍ବା ୪୭୫-୪୭୭ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବାର ଅନୁମାନ କରାଯାଏ । ରାଜା ହରିସେନଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କୌଣସି ପ୍ରଭାବଶାଳିନୀ ନାରୀ ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ପୃଷ୍ଠପୋଷକ ହୋଇଥିବେ ବୋଲି ସ୍ପିଂକ୍ ଅନୁମାନ କରନ୍ତି । ଏହାର ଅନ୍ତଃ ଗଠନ ଓ ବହିର୍ଭାଗର ଗଠନ ଗୁମ୍ଫା-୧ଠାରୁ ଭିନ୍ନ । ବଳିଷ୍ଠ ସ୍ତମ୍ଭମାନ ଗୁମ୍ଫାକୁ ଧରି ରଖିବାରେ ସହାୟକ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ସ୍ତମ୍ଭମାନଙ୍କରେ ଅଳଙ୍କାରର କାମ ହୋଇଛି । ଗୁମ୍ଫା ମଧ୍ୟରେ କ୍ଷୁଦ୍ର ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ମଧ୍ୟ ରହିଛି ।
୪ଟି ସ୍ତମ୍ଭ ବର୍ଗାକାରରେ ସଜ୍ଜିତ ରହି ଗୁମ୍ଫାକୁ ତୋଳି ଧରିବା ସହିତ ପରିକ୍ରମା ପଥ ସୃଷ୍ଟି କରୁଛନ୍ତି । ଏହି ବର୍ଗାକାର ସ୍ତମ୍ଭଗୁଡ଼ିକ ମୋଟା ଓ ସ୍ତମ୍ଭର କାନ୍ଥ ଗୁମ୍ଫାର କାନ୍ଥ ସହ ସମାନ୍ତରାଳ । ସ୍ତମ୍ଭମାନଙ୍କ ଉପରେ ପଥରର ବିମ୍ ରହିଛି । ମନୁଷ୍ୟ, ଉଦ୍ଭିଦ, ପନିପରିବା, ପଶୁପକ୍ଷୀ, ଅଳଙ୍କୃତ ସାଜସଜ୍ଜା ଆଦିର ଚିତ୍ରରେ ଗୁମ୍ଫାଟି ମଣ୍ଡିତ । ଗୁମ୍ଫାରେ ଥିବା ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତରଖୋଦିତ ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଦେବୀ ହରିତିଙ୍କ ଚିତ୍ର ରହିଛି । ମିଳିମିଳା ରୋଗରୂପୀ ଓ ଶିଶୁଭକ୍ଷିକା ରାକ୍ଷସୀ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସି ଓ ତାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ଦେବୀରେ ପରିଣତ ହେଲେ ଯେ ପରେ ପ୍ରଜନନଶୀଳତା, ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ଓ ଶିଶୁ ରକ୍ଷାକାରୀ ଦେବୀ ହରିତି ରୂପେ ପରିଚିତା ହେଲେ ।
ଗୁମ୍ଫା-୨ର ଛାତ ଓ କାନ୍ଥରେ ଥିବା ଚିତ୍ର ବିଭିନ୍ନ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଅଛନ୍ତି । ହଂସ, ବିଦୁର ପଣ୍ଡିତ, ରୁରୁ, କ୍ଷାନ୍ତି ପ୍ରଭୃତି ଜାତକ କଥା ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବଧାନର ଚିତ୍ର ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରବସ୍ତି ଚମତ୍କାର, ଅଷ୍ଟଭୟ ଅବଲୋକିତେଶ୍ୱର ଓ ମାୟାର ସ୍ୱପ୍ନ ପ୍ରଭୃତି ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ । ଗୁମ୍ଫା-୧ର କଥାଗୁଡ଼ିକ ରାଜାଙ୍କ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ ଥିବା ବେଳେ ଗୁମ୍ଫା-୨ର କାହାଣୀ ମୁଖ୍ୟତଃ ମହିଳାମାନଙ୍କ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ । ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ବିଭିନ୍ନ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ତୁଲାଉଥିବା ଦର୍ଶାଯାଇଛି । ଏଥିରୁ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ ଯେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ପୃଷ୍ଠପୋଷକ ଜଣେ ମହିଳା ହୋଇଥାଇପାରନ୍ତି । ଏହି ଗୁମ୍ଫାକୁ ଗୋଟିଏ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର ରହିଛି ଓ ଦ୍ୱାରର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଆଲୁଅ ପାଇଁ ଦୁଇଟି ଝରକା ଖୋଳାଯାଇଛି ।
ଗୁମ୍ଫା ୩
ଗୁମ୍ଫା-୩ରେ ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବସ୍ଥାରେ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଇଥିଲା । ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ମତାନୁସାରେ ଏହି ଗୁମ୍ଫା ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଶେଷ ଆଡ଼କୁ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇ କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଥିଲା ।
ଏହି ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିହାରରେ ଏକ ସ୍ତମ୍ଭବିଶିଷ୍ଟ ବାରଣ୍ଡା ରହିଛି । ଏହି ଗୁମ୍ଫା ଆନୁମାନିକ ଖ୍ରୀ. ୪୭୭ରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଓ ସମୟକ୍ରମରେ ଶେଷତମ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ବୋଲି ସ୍ପିଂକ୍ କୁହନ୍ତି । ସମ୍ରାଟ ହରିସେନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁର ଅବ୍ୟବହିତ ପୂର୍ବରୁ ଗୁମ୍ଫାର ନିର୍ମାଣ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଏଗୁମ୍ଫା ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର ଖୋଳାଯିବା ପରେ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଥିଲା ।
ଗୁମ୍ଫା ୪
ଗୁମ୍ଫା-୪ ଏକ ବିହାର ଯାହା ମଥୁରାନାମକ କୌଣସି ଜଣେ ବିତ୍ତଶାଳୀ ଭକ୍ତଙ୍କ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତାରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ଏହା ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ନିର୍ମିତ ଏକ ବୃହତାକାର ବିହାର ହୋଇଥିବାରୁ ଏହାର ପୃଷ୍ଠପୋଷକଙ୍କର ବହୁ ଧନ ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ସାମାଜିକ ପ୍ରଭାବ ଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ । ସମ୍ଭବତଃ ଗୁମ୍ଫା-୪ର ଚଟାଣ ନିମ୍ନସ୍ଥ ପଥରର ମାନ ସେତେଟା ଭଲ ହୋଇନଥିବାରୁ ଏହି ଗୁମ୍ଫାକୁ କିଛି ଉଚ୍ଚତାରେ ଖୋଳାଯାଇଥିଲା । ଅଧିକ ସଂଖ୍ୟକ କୋଠରୀ ଖୋଳିବା ପାଇଁ ଏହି ଗୁମ୍ଫାକୁ ସାମାନ୍ୟ ଉଚ୍ଚତାରେ ଖୋଳାଯିବା ଆଉ ଏକ ସମ୍ଭାବ୍ୟ କାରଣ ହୋଇପାରେ ।
ଭାରତୀୟ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ସର୍ବେକ୍ଷଣ ବିଭାଗ ଅନୁସାରେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ନିର୍ମାଣ କାଳ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ୬ଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀ । ନିର୍ମାଣ ଶୈଳୀ ଓ ଶିଳାଲେଖକୁ ଭିତ୍ତି କରି ସ୍ପିଂକ୍ ଏହାର ନିର୍ମାଣ ସମୟ ଖ୍ରୀ. ୪୬୩ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି । ଗୁମ୍ଫା-୪ର ଛାତ କୌଣସି ପ୍ରାକୃତିକ କାରଣରୁ ଭୁଷୁଡ଼ି ପଡ଼ିଥିବାର ଅନୁମାନ କରାଯାଉଛି ଏବଂ କାରିଗରମାନେ ଗୁମ୍ଫାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା ପାଇଁ ଗୁମ୍ଫାର ଉଚ୍ଚତାକୁ ଆହୁରି ବଢ଼ାଇଥିବା ଜଣାପଡ଼େ ।
ଗୁମ୍ଫା-୪ ବର୍ଗାକାର ଓ ଏଥିରେ ଶିକ୍ଷାଦାନ ମୁଦ୍ରାରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ଏକ ବିଶାଳ ମୂର୍ତ୍ତି ଖୋଦନ କରାଯାଇଛି । ମୂର୍ତ୍ତି ନିକଟରେ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅପସରାମାନେ ରହିଛନ୍ତି । ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଏକ ବାରଣ୍ଡା, ସଭାଗୃହ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କୋଠରୀ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ୩୫ ମି×୨୮ ମି. (୯୭୦ ବର୍ଗ ମି.) କ୍ଷେତ୍ରଫଳବିଶିଷ୍ଟ ଏହି ବିହାର ଅଜନ୍ତାର ସମସ୍ତ ଗୁମ୍ଫା ବିହାର ମଧ୍ୟରେ ବୃହତ୍ତମ । ଏହାର ଦ୍ୱାରବନ୍ଧ ଅତି ନିଖୁଣ ଭାବେ ନିର୍ମିତ ଏବଂ ଦ୍ୱାରର ଡାହାଣ ପଟେ ଅଷ୍ଟଭୟରୁ ରକ୍ଷାକାରୀ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି । ବାରଣ୍ଡା ପଛପଟ କାନ୍ଥରେ ଅବଲୋକିତେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଇପାରିବ । ଗୁମ୍ଫା ଛାତ ଭୁଷୁଡ଼ିବା ଯୋଗୁଁ ଏହାର ଯୋଜନାରେ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥିବା ସମ୍ଭବପର ଏବଂ ଏହା ଗୁମ୍ଫାର ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତାର କାରଣ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ । ଗୁମ୍ଫାର ଅନୁଦାନକାରୀ ପ୍ରମୁଖ ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ନିର୍ମାଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରାଇଥିଲେ । ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ କୌଣସି ପ୍ରକାରର ଚିତ୍ର ଅଙ୍କିତ ହୋଇନାହିଁ ।
ଗୁମ୍ଫା ୫
ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୁମ୍ଫା ୫ଟି ୧୦.୩୨×୧୬.୮ ବର୍ଗ ମିଟରର ଏକ ବିହାର ପରି ପ୍ରତୀତ ହୁଏ । ଦ୍ୱାର ବନ୍ଧକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଗୁମ୍ଫା-୫ରେ କୌଣସି କଳାକୃତି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ । ଦ୍ୱାରବନ୍ଧରେ ମହିଳା ଓ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ କଳାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିବା ପୌରାଣିକ ମକର ଜୀବ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ରହିଛି । ଗୁମ୍ଫାର ନିର୍ମାଣ ଖ୍ରୀ. ୪୬୫ରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ପଥର ଖରାପ ବାହାରିବାରୁ କାର୍ଯ୍ୟବନ୍ଦ କରାଯାଇଥିଲା । ଖ୍ରୀ. ୪୭୫ରେ ଅସ୍ମକଙ୍କଦ୍ୱାରା ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟର ପୁନରାରମ୍ଭ ହେଲା । କିନ୍ତୁ ଅନୁଦାନକାରୀ ଅଭାବରେ ଏବଂ ଗୁମ୍ଫା ୬ରେ ଅଧିକ କାରିଗରଙ୍କ ଆବଶ୍ୟକତା ପଡ଼ିବାରୁ ଗୁମ୍ଫାର କାମ ବନ୍ଦ କରିଦିଆଯାଇଥିଲା ।
ଗୁମ୍ଫା ୬
୧୬.୮୫ ମି × ୧୮.୦୭ ମି ମାପର ଗୁମ୍ଫା – ୬ ଏକ ଦ୍ୱିତଳବିଶିଷ୍ଟ ବିହାର । ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ମୁଖ୍ୟ ପୀଠ ଓ ଉଭୟ ତଳରେ ସଭାଗୃହ ରହିଛି । ତଳ ସ୍ତରରେ ସ୍ତମ୍ଭ ଓ ସଂଲଗ୍ନ କୋଠରୀମାନ ରହିଛି । ଉପର ସ୍ତରରେ ମଧ୍ୟ କିଛି ସଂଲଗ୍ନ ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ରହିଛି । ଉଭୟ ତଳର ପୀଠରେ ଶିକ୍ଷାଦାନ ମୁଦ୍ରାରେ ବୁଦ୍ଧ ବସିଛନ୍ତି । ଅନ୍ୟ କିଛି ମୁଦ୍ରାରେ ମଧ୍ୟ ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି । ତଳ ସ୍ତରର ଗୁମ୍ଫା କାନ୍ଥରେ ସ୍ରବସ୍ତି ଚମତ୍କାର ଏବଂ ମାରାର ପ୍ରଲୋଭନ ଚେଷ୍ଟା ପରି କାହାଣୀର ଦୃଶ୍ୟ ସବୁ ଅଙ୍କିତ । ଗୁମ୍ଫା-୬ର ତଳ ସ୍ତରଟି ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଛଡ଼ାଯାଇଥିଲା । ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପର ସ୍ତରରେ କିଛି ଖୋଦିତ ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ପୀଠରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ଏକ ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି ।
ଗୁମ୍ଫା-୬ର ତଳ ସ୍ତରଟି ଅଜନ୍ତା ନିର୍ମାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ଖୋଳାଯାଇଥିଲା । ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ମହାଯାନ ପରମ୍ପରା ଓ ବାକାଟକ ଶୈଳୀର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ଯାହା ହୀନଯାନ ପରମ୍ପରାର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀର ପ୍ରାୟ ଚାରି ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ପ୍ରଥମେ ଉପର ସ୍ତରର ନିର୍ମାଣର ଯୋଜନା ନଥିଲା ଓ ଏହାକୁ ପରେ ଯୋଡ଼ା ଯାଇଥିଲା । ପାର୍ଶ୍ୱବର୍ତ୍ତୀ ଗୁମ୍ଫା – ୫ରେ ପଥରର ମାନ ଓ ଗୁମ୍ଫା ୫ର କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ଥଗିତ ହେବା ଦେଖି ସ୍ଥପତିମାନେ ଗୁମ୍ଫା-୬ ପାଇଁ ଏପରି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥିବା ସମ୍ଭବପର । ଗୁମ୍ଫା ୬ର ଉଭୟ ତଳରେ ପରୀକ୍ଷାମୂଳକ ଭିତ୍ତିରେ କରାଯାଇଥିବା କିଛି ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଖ୍ରୀ. ୪୬୦ରୁ ୪୭୦ ମଧ୍ୟରେ ଗୁମ୍ଫା-୬ରେ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲିଥିଲା ଓ ପ୍ରଥମେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ସହକାରୀ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଉପର ତଳର ଗୁମ୍ଫାର ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ୪୬୫ ମସିହାରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ ଓ ନିମ୍ନ ତଳଠାରୁ ଏହା ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟକୁ ଅଧିକ ଗଭୀର ଭାବେ ଖୋଳାଯାଇଛି ।
ଉଭୟ ତଳର ଦ୍ୱାରବନ୍ଧରେ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଇ ପାରିବ । ମକର ଓ ଅନ୍ୟ ପୌରାଣିକ ଜୀବ, ଅପସରା, ହାତୀ, ସ୍ୱାଗତ ଓ ବିଦାୟ ଭଙ୍ଗୀରେ କନ୍ୟା ଇତ୍ୟାଦି ମୂର୍ତ୍ତି ଏହି ଦୁଇ ଗୁମ୍ଫାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି । ଗୁମ୍ଫା ୬ରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପାଦ ତଳେ ଆଣ୍ଠୁ ମାଡ଼ି ପ୍ରଣାମ କରୁଥିବା ଭକ୍ତର ମୂର୍ତ୍ତି ୫ମ ଶତାବ୍ଦୀର ଭକ୍ତି ପରମ୍ପରାର ସୂଚକ । ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ବିଶାଳ ମୂର୍ତ୍ତି ଏକ ସିଂହାସନ ଉପରେ ଉପବିଷ୍ଟ, କିନ୍ତୁ ହରିସେନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଆଖାପାଖି ସମୟରେ (ଖ୍ରୀ . ୪୭୭-୪୭୮) ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ସିଂହାସନକୁ ତରବରିଆ ଭାବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରା ଯାଇଛି । ଅତୀତର ୬ ଜଣ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଏକ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୂର୍ତ୍ତି ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ରହିଛି । ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶର ବାଘ ଗୁମ୍ଫାରୁ ଏହି ପ୍ରଭାବ ଆସିଥିବା ସମ୍ଭବପର ।
ଗୁମ୍ଫା ୭
୧୫.୫୫ ମି × ୩୧.୨୫ ମି ମାପବିଶିଷ୍ଟ ଗୁମ୍ଫା – ୭ ମଧ୍ୟ ଏକ ବିହାର । ଏହି ବିହାରରେ ଏକ ଗର୍ଭଗୃହ, ଅଷ୍ଟଭୂଜାକାର ସ୍ତମ୍ଭବିଶିଷ୍ଟ ଏକ ବାରଣ୍ଡା ଓ ସନ୍ୟାସୀମାନଙ୍କ ରହିବା ପାଇଁ ୮ଟି ଛୋଟ ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ରହିଛି । ଗର୍ଭଗୃହରେ ବୁଦ୍ଧ ଶିକ୍ଷାଦାନ ମୁଦ୍ରାରେ ବସିଛନ୍ତି । ନାଗମୁଚଳିନ୍ଦ, ସ୍ରବସ୍ତି ଚମତ୍କାର ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ କିଛି ବୌଦ୍ଧ ସାଙ୍କେତିକ କଳା ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ରହିଛି ।
ଗୁମ୍ଫା ୭କୁ ପଶିବା ବେଳକୁ ବାରଣ୍ଡା ସଂଲଗ୍ନ ଦୁଇଟି ବେଦୀ ରହିଛନ୍ତି । ବାରଣ୍ଡାରେ ୮ଟି ସ୍ତମ୍ଭ ରହିଛି । ଏହି ସ୍ତମ୍ଭଗୁଡ଼ିକ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର । ପ୍ରଥମ ପ୍ରକାରର ସ୍ତମ୍ଭର ଭିତ୍ତି ଅଷ୍ଟଭୂଜାକାର ଓ ତାହା ଉପରେ ପଦ୍ମ ଓ ଅଁଳା ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀ ଦେଖାଯାଏ । ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରକାରର ସ୍ତମ୍ଭ ସରଳ ଅଷ୍ଟଭୂଜାକାର । ବାରଣ୍ଡାରୁ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଉପ-କକ୍ଷ (ଆଣ୍ଟି ଚ୍ୟାମ୍ବର୍) ରହିଛି । ଉପକକ୍ଷର ବାମ କାନ୍ଥରେ ୨୫ଟି ବୁଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଡାହାଣ କାନ୍ଥରେ ୫୮ଟି ବୁଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି । ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଭାବ, ଭଙ୍ଗୀ ଏହି ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କରେ ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ସମସ୍ତ ବୁଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ରବସ୍ତି ଚମତ୍କାର ଦୃଶ୍ୟର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି । ତଳ ଧାଡ଼ିରେ ପଦ୍ମ କଢ଼ ଧରିଥିବା ଦୁଇଟି ନାଗଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି । ଉପକକ୍ଷରୁ ଏକ ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାର ଯୋଗେ ମୁଖ୍ୟଗୃହକୁ ଯାଇହେବ । ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାରବନ୍ଧରେ ମକର ଉପରେ ଛିଡ଼ା ହୋଇଥିବା କନ୍ୟାଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି । ଗର୍ଭଗୃହ ମଧ୍ୟରେ ବୁଦ୍ଧ ସିଂହାସନ ଉପରେ ଛନ୍ଦିତ ପଦ ଭଙ୍ଗୀରେ ଉପବିଷ୍ଟ । ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱ, ପରିଚାରିକା ଓ ଅପସରାଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି ।