cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା
ଗୁମ୍ଫା ୭
ପଥରର ମାନ ଖରାପ ଥିବାରୁ ବୋଧହୁଏ ଗୁମ୍ଫା ୭କୁ ଅଧିକ ଗଭୀର ଖୋଳାଗଲା ନାହିଁ । ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ବଡ଼ ସଭାଗୃହ ନାହିଁ; କେବଳ ଉପକକ୍ଷ, ମୁଖ୍ୟକକ୍ଷ, ଛୋଟ ପ୍ରକୋଷ୍ଠ, ସାମନା ପଟର ଦୁଇ ବେଦୀ ଓ ବାରଣ୍ଡା ରହିଛି । ଗୁମ୍ଫାର କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ବାରମ୍ବାର ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହେଉଥିଲା । ପ୍ରଥମେ ଖ୍ରୀ. ୪୬୯ରେ ଗୁମ୍ଫାର ପ୍ରଥମ କିଛି ଅଂଶ ନିର୍ମିତ ହେଲା ଓ ପରେ ୪7୬-୪୭୮ ବେଳକୁ ସମସ୍ତ କ୍ଷୁଦ୍ର ବୁଦ୍ଧମୂର୍ତ୍ତି ସହ ବଳକା ଅଂଶକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରାଗଲା ।
ଗୁମ୍ଫା ୮
ଗୁମ୍ଫା-୮ ହେଉଛି ୧୫.୨୪ ମି × ୨୪.୬୪ ମି ମାପବିଶିଷ୍ଟ ଏକ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିହାର । ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଅନେକ ଦଶନ୍ଧି ଧରି ଏହି ଗୁମ୍ଫାକୁ ଭଣ୍ଡାର ଘର ଓ ଜେନେରେଟର୍ ରୁମ୍ ପରି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲା । ଏହି ଗୁମ୍ଫାଟି ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଗୁମ୍ଫାଠାରୁ ବହୁତ ତଳେ ଅବସ୍ଥିତ । ଭାରତୀୟ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ବିଭାଗ ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ବିହାରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ । ଭୂସ୍ଖଳନ ଯୋଗୁଁ ଏହାର ସମ୍ମୁଖ ଭାଗ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇଛି । ଭୂଗଠନରେ ରହିଥିବା ତ୍ରୁଟି ଓ ପଥର ମଧ୍ୟରେ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥର ଏକ ସ୍ତର ରହିଥିବା ଯୋଗୁଁ ଏହାର ନିର୍ମାଣ ଆରମ୍ଭ ହେବା କିଛି ସମୟ ପରେ କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ କରାଯାଇଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଉଛି ।
ତେବେ ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ମତରେ ଗୁମ୍ଫା-୮ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ । ଏହାକୁ ଭାରତର ସର୍ବପୁରାତନ ମହାଯାନ ବିହାରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣାଯାଇପାରେ । ବର୍ତ୍ତମାନ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଗୁମ୍ଫାର ମୂର୍ତ୍ତି ପଥର କାଟି ନିର୍ମିତ ନ ହୋଇ ଅଲଗା ଭାବେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବା ସେ ଅନୁମାନ କରନ୍ତି । ଏହି ଗୁମ୍ଫାଟିରେ ମଧ୍ୟ ଚିତ୍ରକଳା ଥିଲା ଯାହାର ବହୁ କମ୍ ଅଂଶର ଅବଶେଷ ଦେଖାଯାଇପାରିବ ।
ଗୁମ୍ଫା ୯
ଗୁମ୍ଫା ୯ ଓ ୧୦ ଚୈତ୍ୟ ଗୃହ ବା ପ୍ରାର୍ଥନା ଗୃହ ଓ ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୨ୟରୁ ୧ମ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ମିତ । ତେବେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ନିର୍ମାଣ ସମୟରେ ଖ୍ରୀ. ୫ମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଏଗୁଡ଼ିକରେ କିଛି ପରିବର୍ତ୍ତନ କରାଯାଇଥିଲା ।
ଗୁମ୍ଫା-୯ (୧୮.୨୪ ମି × ୮.୦୪ ମି) ଆକାରରେ ଗୁମ୍ଫା-୧୦ଠାରୁ (୩୦.୫ମି ×୧୨.୨ମି) କ୍ଷୁଦ୍ରତର । କିନ୍ତୁ ଏହା ଗୁମ୍ଫା ୧୦ ଅପେକ୍ଷା ଜଟିଳତର । ଏହି କାରଣରୁ ସ୍ପିଂକ୍ ଗୁମ୍ଫା ୧୦କୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀ ଓ ଗୁମ୍ଫା ୯କୁ ତାହାର ୧୦୦ ବର୍ଷ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟର ବୋଲି କହିଛନ୍ତି । ଗୁମ୍ଫା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଛୋଟ ଛୋଟ ପୀଠ (୯A-୯D ଓ ୧୦A) ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲେ । ଅନେକ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅନୁଦାନରୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବ । ଗୁମ୍ଫା-୯ର ଗମ୍ବୁଜର ଅବଶେଷରୁ ଏଥିରେ ପୂର୍ବେ କାଠ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ ।
ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ଆକାର ଓ ଗଠନ ଏହାର ନିର୍ମାଣ ସମୟର ବହୁ ବର୍ଷ ପରେ ୟୁରୋପରେ ନିର୍ମିତ ଗୀର୍ଜାଘରମାନଙ୍କ ପରି । ଗୁମ୍ଫାରେ ୨୩ଟି ସ୍ତମ୍ଭ ରହିଛି । ଗୁମ୍ଫା ମଝିରେ ଏକ ସ୍ତୁପ ଓ ସ୍ତୁପ ଚାରି ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପ୍ରଦକ୍ଷଣପଥ ରହିଛି । ସ୍ତୁପଟି ଏକ ସିଲିଣ୍ଡରାକୃତି ଭିତ୍ତି ଉପରେ ନିର୍ମିତ । ବାମ କାନ୍ଥରୁ ଭକ୍ତମାନେ ସ୍ତୁପ ଆଡ଼କୁ ଯାଉଥିବାରୁ ଏହା ଭକ୍ତି ପରମ୍ପରାର ସୂଚକ ହୋଇପାରେ ।
ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ଅନୁସାରେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଥିବା ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଅଙ୍କନ କରାଯାଇଥିଲା । ସ୍ତୁପ ପଛକୁ ଓ ସ୍ତମ୍ଭମାନଙ୍କ ଉପର ପଟକୁ ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧ, ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅଳଙ୍କାର ସଜ୍ଜିତ ପଦ୍ମପାଣି ଓ ବଜ୍ରପାଣି, ସାଧାରଣ ଜନତା, ଯୋଗୀ ଓ ବୌଦ୍ଧ ଭିକ୍ଷୁଙ୍କ ମାଳ ଓ ପ୍ରସାଦ ଚଢ଼ାଇବା, ପୁରୁଷ ଭକ୍ତମାନେ ଧୋତି ଓ ପଗଡ଼ି ପିନ୍ଧିଥିବା ଦୃଶ୍ୟର ରଙ୍ଗୀନ ଚିତ୍ର ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଦେଖିହେବ । କାନ୍ଥରେ ରହିଥିବା ଜାତକ କଥା ହୀନଯାନ ପରମ୍ପରାର ପରି ମନେ ହୁଏ । ଗୁମ୍ଫା ୧୦ ଭିତର ଓ ବାହାରର କିଛି ଚିତ୍ର ବୌଦ୍ଧିକ ପରମ୍ପରାର ହୋଇଥିଲେ ହେଁ ସେମାନେ କଣ ଦର୍ଶାଉଛନ୍ତି, ତାହା ଅଜଣା । ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ରିକ୍ତ ସ୍ଥାନ ପୂରଣ କରିବା ପରି ଏହି ସବୁ ଚିତ୍ର ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ମନମୁତାବକ ଓ ଅନୁଦାନରେ ଅଙ୍କିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏପରି ପରିସ୍ଥିତି ଉପୁଜିଥିବ । ଗୁମ୍ଫା ୯ ଓ ୧୦ ମଧ୍ୟରେ ୪ଟି ଛୋଟ ପୀଠ (୯A, ୯B, ୯C, ୯D) ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି ।
ଜଟିଳ ସ୍ଥାନୀୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ସିଣ୍ଡ୍ରୋମ
ସିଆରପିଏସ କାହିଁକି ଘଟେ ତାହା ଅସ୍ପଷ୍ଟ | ସାଧାରଣତଃ କିଛି ତନ୍ତୁ ଆଘାତ, ବିଶେଷତଃ ହାଡ ଭଙ୍ଗା ପରେ ହୋଇଥାଏ | ମାନସିକ ଚାପ ଏହି ସଙ୍କଟ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ | ଏହାର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରଣାଳୀରେ ଅସ୍ୱାଭାବିକ ସ୍ନାୟୁ ସଂକ୍ରମଣ,  ସ୍ୱୟଂଶାସିତ ଡିସ୍‌ରେଗୁଲେସନ୍ ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସମ୍ଭେଦନଶୀଳତା ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ଥାଏ । ଏହା ଏକ ପ୍ରକାର ସ୍ନାୟୁଜନିତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଯେଉଁଥିରେ ଦୁଇଟି ଉପ-ପ୍ରକାର ଅଛି | ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମ୍ଭାବ୍ୟ କାରଣକୁ ଏଡ଼ାଇବା ପରେ ରୋଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଏ ।
ଚିକିତ୍ସା ଫଳାଫଳର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରମାଣ ସାମଗ୍ରିକ ଭାବେ ଖରାପ ଅଟେ | ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଫିଜିଓଥେରାପି, ସଂଜ୍ଞାନାତ୍ମକ ବ୍ୟବ‌ହାରାତ୍ମକ ଥେରାପି, ଷ୍ଟିରଏଡ, ଗାବାପେଣ୍ଟିନ୍, ଡୁଲୋକ୍ସେଟିନ୍, ଲିଡୋକେନ ପ୍ୟାଚ୍, ଓପିଅଏଡ, କେଟାମିନ, ବାଇଫସଫୋନେଟ ଏବଂ ସ୍ନାୟୁ ଅବରୋଧକ ଦିଆଯାଇପାରେ । ଫିଜିଓଥେରାପିର ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକରେ ଗ୍ରେଡେଡ୍ ମୋଟର ଇମାଜେରି ଏବଂ ଦର୍ପଣ ଚିକିତ୍ସା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୋଇପାରେ | ଫଳାଫଳଗୁଡ଼ିକ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ |
ସିଆରପିଏସ ନୂତନ ଭାବରେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ୧୦୦,୦୦୦ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରାୟ ୬ ଜଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ | ମହିଳାମାନେ ପୁରୁଷଙ୍କ ତୁଳନାରେ ତିନି ଗୁଣ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଅନ୍ତି। ପ୍ରାୟ ୪୦ ବର୍ଷ ବୟସରେ ଏହି ରୋଗ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ପ୍ରଥମେ ୧୮୬୪ ମସିହାରେ ସିଲାସ ୱେର ମିଚେଲଙ୍କଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଥିଲା।
ଆଧାର
ଶ୍ରେଣୀ:ଚିକିତ୍ସା ବିଜ୍ଞାନ
ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା
ଗୁମ୍ଫା ୧୦
ଗୁମ୍ଫା ନମ୍ବର ୧୦ ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ ଗୁମ୍ଫା । ଖ୍ରୀ.ପୂ. ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଦକ୍ଷିଣ-ଏସିଆରେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ପ୍ରଭାବ ଓ ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭାବ ହ୍ରାସ ସତ୍ତ୍ୱେ ବୌଦ୍ଧ ଧାର୍ମିକ ଭାବନା ତଷ୍ଠି ରହିଥିବା ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ଆକାର ଓ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟରୁ ଜଣାପଡ଼େ । ପୁଣି, ଏହି ଗୁମ୍ଫାର କିଛି ଅଂଶ ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଅନୁଦାନରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବାର ଶିଳାଲେଖ ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ତେଣୁ କେବଳ ଜଣେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତି ବା ରାଜପରିବାର ସଦସ୍ୟଙ୍କ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତା ନୁହେଁ ବରଂ ଏକ ସମାଜ ବା ଗୋଷ୍ଠୀର ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏପରି ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମାଣ ସମ୍ଭବପର ବୋଲି ଜଣାପଡ଼େ । ଐତିହାସିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ମଧ୍ୟ ଗୁମ୍ଫା ୧୦ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାରଣ ଜନ୍ ସ୍ମିଥ୍ ନାମକ ଇଂରେଜ ଅଫିସର ପ୍ରଥମେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ପୁନରାବିଷ୍କାର କରିଥିଲେ ଯାହା ଫଳରେ ଅଜନ୍ତା ପୁଣି ଲୋକଲୋଚନକୁ ଆସିଥିଲା ।
ରାଜାମାନଙ୍କ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତାରେ ପଶ୍ଚିମ ଭାରତରେ ଏକା ସମୟରେ ଅନେକ ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା । ଏହି ଚୈତ୍ୟ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କ ସମୟକ୍ରମ ବିଷୟରେ କରାଯାଇଥିବା ଅନୁମାନ ହେଉଛି : ପ୍ରଥମେ ମହାକାଳୀ ଗୁମ୍ଫାର ଗୁମ୍ଫା-୯, ତାହା ପରେ ଭାଜେ ଗୁମ୍ଫାର ଗୁମ୍ଫା-୧୨ ଏବଂ ତାହା ପରେ ଅଜନ୍ତାର ଗୁମ୍ଫା ୧୦ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି । ଅଜନ୍ତାର ଗୁମ୍ଫା-୧୦ ପରେ ପିତଳଖୋଡ଼ାର ଗୁମ୍ଫା-୩, ତା’ ପରେ କୋଣ୍ଡାଣା ଗୁମ୍ଫାର ଗୁମ୍ଫା-୧, ଆଳଙ୍କାରିକ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ଯୋଗୁଁ କୋଣ୍ଡାଣା ଗୁମ୍ଫା-୧ର ପ୍ରାୟ ଏକ ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ ଅଜନ୍ତାର ଗୁମ୍ଫା-୯, ତା’ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ନାସିକ ଗୁମ୍ଫାର ଗୁମ୍ଫା-୧୮ ଓ ବେଡସେ ଗୁମ୍ଫାର ଗୁମ୍ଫା-୭ ଓ ସର୍ବଶେଷରେ ଉତ୍ତମ କାରିଗରୀର ସ୍ୱରୂପ କର୍ଲା ଗୁମ୍ଫାର ମହାନ ଚୈତ୍ୟ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲେ ।
ଗୁମ୍ଫା-୧୦ରେ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା ଓ ବ୍ରାହ୍ମୀ ଲିପିରେ ଏକ ଶିଳାଲେଖ ରହିଛି । ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହି ଶିଳାଲେଖ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ବ୍ରାହ୍ମୀ ଲିପି ଆନୁମାନିକ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀ ସମୟର ହୋଇଥିବାରୁ ଏହି ଶିଳାଲେଖ ଅଜନ୍ତାର ସର୍ବପୁରାତନ ଲେଖ ବୋଲି କୁହାଯାଇପାରିବ । ଏହି ଶିଳାଲେଖରେ ଲିଖିତ ଅଛି ଯେ: "𑀯𑀲𑀺𑀣𑀺𑀧𑀼𑀢𑀲 𑀓𑀝𑀳𑀸𑀤𑀺𑀦𑁄 𑀖𑀭𑀫𑀼𑀔 𑀤𑀸𑀦𑀁 ବଶିଷ୍ଠିପୁତସ କଟହାଦିନୋ ଗୃହମୁଖ ଦାନମ୍ "ଗୁମ୍ଫାର ଗୃହମୁଖ (façade) ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ବଶିଷ୍ଠପୁତ୍ର କଟହାଦିଙ୍କ ଅନୁଦାନ""
- ଗୁମ୍ଫା-୧୦ର ଶିଳାଲେଖ
ଗୁମ୍ଫା-୧୦ର ଚିତ୍ରସମୂହରେ କିଛି ପୁରାତନ (ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟ), କିଛି ନୂତନ (ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ) ତ ଆଉ କିଛି ରିକ୍ତ ସ୍ଥାନ ପୂରଣ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ (୪୭୯-୪୮୦ ମସିହାରେ) ଅଙ୍କିତ ହୋଇଛି । ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ବୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଅନୁଦାନରୁ ଅଙ୍କିତ ହୋଇଥିଲା । ପୂର୍ବରୁ ରହିଆସିଥିବା ମୁଖ୍ୟ ଚିତ୍ରମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ଖାଲି ସ୍ଥାନ ଥିଲେ ଏହି ସବୁ ଚିତ୍ରଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ପୂରଣ କରାଯାଇଛି ; ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଚିତ୍ରଶିଳ୍ପୀଙ୍କଦ୍ୱାରା ଅଙ୍କିତ ଏପରି ସମୁଦାୟ ୩୦୦ରୁ ଅଧିକ ଚିତ୍ର ରହିଛି । ଦୁଇଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଅଙ୍କିତ ଏହି ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ଜାତକ କଥା ସମ୍ପର୍କୀୟ । ଉଭୟ ହୀନଯାନ ଓ ମହାଯାନ ଚିତ୍ର ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ; ପୁରାତନ ସମୟର ହୋଇଥିବାରୁ ହୀନଯାନ ଚିତ୍ର ସବୁ କ୍ରମଶଃ ଲିଭିଯାଇଛି । ଏହି ସବୁ ଚିତ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଛଅଟି ଦାନ୍ତ ଥିବା ଏକ ହାତୀ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଷଡ଼ଦନ୍ତ ଜାତକ କଥା, ଅନ୍ଧ ମାତାପିତାଙ୍କ ସେବାରେ ପୁତ୍ର ନିଜ ଜୀବନକୁ ସମର୍ପିତ କରିବା ବିଷୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଥିବା ଶ୍ୟାମ ଜାତକ ଇତ୍ୟାଦି ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ । ଷ୍ଟେଲା କ୍ରାମ୍ରିଶ୍‍ଙ୍କ ମତରେ ଗୁମ୍ଫା ୧୦ର ଚିତ୍ର ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୧୦୦ ସମୟର ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ସାଞ୍ଚି ଓ ଅମରାବତୀର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ପରି ।
ଗୁମ୍ଫା ୧୧
ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ନିର୍ମିତ ୧୧ ନମ୍ବର ଗୁମ୍ଫାଟି ୧୯.୮୭ମି × ୧୭.୩୫ ମି ମାପବିଶିଷ୍ଟ ଏକ ବିହାର । ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ବାରଣ୍ଡାରେ ଥିବା ସ୍ତମ୍ଭଗୁଡ଼ିକର ଭିତ୍ତି ବର୍ଗାକାର ଓ ଉପର ଅଂଶ ଅଷ୍ଟଭୂଜାକାର । ଗୁମ୍ଫାର ଛାତରେ ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୁନ୍ଦର ଚିତ୍ର ରହିଥିଲା ଯାହା ବର୍ତ୍ତମାନ ଲିଭିଯାଇଛି । ମଧ୍ୟ ଭାଗରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ପ୍ରାର୍ଥନା ନିମନ୍ତେ ଯାଉଥିବା ଭକ୍ତଙ୍କ ଚିତ୍ର ରହିଛି । ଗୁମ୍ଫା ଭିତରେ ଏକ ବଡ଼ ପ୍ରାର୍ଥନାଗୃହ ରହିଛି । ଗୁମ୍ଫାରେ ଏକ ଲମ୍ବା ପଥରନିର୍ମିତ ମେଜ ରହିଛି ଏବଂ ଏପରି ମେଜ ନାସିକ ଗୁମ୍ଫାରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଗର୍ଭଗୃହରେ ଏକ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ତୁପରେ ବୁଦ୍ଧ ଉପବିଷ୍ଟ । ଗୁମ୍ଫାରେଟି ଛୋଟ କୋଠରୀ ମଧ୍ୟ ରହିଛି ।
ଗୁମ୍ଫାରେ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱ ଓ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଚିତ୍ର ରହିଛି । ଏହି ଚରିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପଦ୍ମପାଣି, ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବାକୁ ଯାଉଥିବା ଯୁଗଳ, ମୟୂର-ମୟୂରୀ ଓ ଏକ କନ୍ୟାର ଚିତ୍ର ବର୍ତ୍ତମାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତିଷ୍ଠି ରହିଛି । ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ଗର୍ଭଗୃହରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଚାରିପଟେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ ପଥ ଥିବାରୁ ଏହା ଅଜନ୍ତାର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଗୁମ୍ଫା ବୋଲି ଅନୁମାନ କରାଯାଏ ।
ଗୁମ୍ଫା ୧୨
ଭାରତୀୟ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ସର୍ବେକ୍ଷଣ (ASI) ଅନୁସାରେ ଗୁମ୍ଫା-୧୨ ପ୍ରାଥମିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ହୀନଯାନ ପରମ୍ପରାର ଏକ ବିହାର । ୧୪.୯ମି × ୧୭.୮୨ମି ମାପର ଏହି ଗୁମ୍ଫାଟି ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଦ୍ୱିତୀୟରୁ ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବ । ସ୍ପିଂକ୍ ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ନିର୍ମାଣ କାଳ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀ ବୋଲି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିଛନ୍ତି ।
ଗୁମ୍ଫା ୧୩, ୧୪, ୧୫, ୧୫A
ଗୁମ୍ଫା-୧୩ ପ୍ରାଥମିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ନିର୍ମିତ ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ବିହାର । ଏଥିରେ ଏକ ସଭାଗୃହ, ୭ଟି କୋଠରୀ ଓ ପ୍ରତି କୋଠରୀରେ ପଥରନିର୍ମିତ ଦୁଇଟି ଖଟ ରହିଛି । ଏହାର ନିର୍ମାଣ କାଳ ସମ୍ପର୍କରେ ଗୁପ୍ତେ ଓ ମହାଜନ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ବିଭାଗଠାରୁ ୨୦୦-୩୦୦ ବର୍ଷ ପରବର୍ତ୍ତୀ (ଖ୍ରୀ. ୧ମ-୨ୟ ଶତାବ୍ଦୀ) ସମୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି ।
ଗୁମ୍ଫା-୧୪ ୧୩.୪୩ ମି × ୧୯.୨୮ ମି ମାପର ଏକ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିହାର ଏବଂ ଏହା ଗୁମ୍ଫା – ୧୩ ଉପରେ ଖୋଦିତ । ଗୁମ୍ଫାର ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାରରେ “ଶାଳ ଭଞ୍ଜିକା” (ଶାଳ ଗଛର ଡାଳ ଭାଙ୍ଗୁଥିବା କନ୍ୟା) ଚିତ୍ର ଦର୍ଶିତ ହୋଇଛି ।
୧୫ ନମ୍ବର ଗୁମ୍ଫା ୧୯.୬୨ ମି × ୧୫.୯୮ ମି ମାପର ଏକ ବିହାର । ଏହି ଗୁମ୍ଫା ପୂର୍ବେ ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲା । ଗୁମ୍ଫାରେ ଏକ ସଭାଗୃହ, ତାକୁ ଲାଗି ୮ଟି କୋଠରୀ, ଏକ ଗର୍ଭଗୃହ, ଏକ ଉପକକ୍ଷ ଓ ସ୍ତମ୍ଭଯୁକ୍ତ ଏକ ବାରଣ୍ଡା ଅବସ୍ଥିତ । ଗୁମ୍ଫାଚିତ୍ରମାନଙ୍କରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଚିତ୍ର ରହିଛି । ଗର୍ଭଗୃହର ମୁଖ୍ୟ ବୁଦ୍ଧମୂର୍ତ୍ତି ସିଂହାସନ ଭଙ୍ଗୀରେ ଉପବିଷ୍ଟ । ଗୁମ୍ଫା-୧୫ର ଦ୍ୱାରବନ୍ଧରେ ପାରାମାନେ ମକା ବା ଶସ୍ୟ ଖାଉଥିବାର ଚିତ୍ର ରହିଛି ।
ଗୁମ୍ଫା-୧୫A କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ଗୁମ୍ଫା ଯେଉଁଥିରେ ଏକ ଛୋଟ ସଭାଗୃହ ଓ ଦୁଇଟି ସଂଲଗ୍ନ କୋଠରୀ ରହିଛି । ଗୁମ୍ଫା-୧୬କୁ ରହିଥିବା ପ୍ରବେଶ ପଥର ହାତୀ ମୂର୍ତ୍ତିର ଡାହାଣ ପଟେ ଗୁମ୍ଫା-୧୫A ଅବସ୍ଥିତ । ଏହା ଏକ ପୁରାତନ ହୀନଯାନ ଗୁମ୍ଫା । ଏହାର ଦ୍ୱାରରେ ଧାରଣା ଓ ତୋରଣ ଶୈଳୀର ଉପଯୋଗ କରାଯାଇଛି । ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଲିପିରେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଏକ ଶିଳାଲେଖ ଥିଲା ଯାହା ବର୍ତ୍ତମାନ ହଜିଯାଇଛି ।
ଗୁମ୍ଫା ୧୬
ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ସମୂହର ମଝାମଝି ଗୁମ୍ଫା-୧୬ ଅବସ୍ଥିତ । ବାକାଟକ ରାଜା ହରିସେନଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ ବରାହଦେବ ଏହାର ପୃଷ୍ଠପୋଷକ ଥିଲେ । ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ନିର୍ମାଣ କାଳ ଖ୍ରୀ. ୪୭୫-୫୦୦ ମଧ୍ୟରେ । ସେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାକୁ ସନ୍ୟାସୀମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ସର୍ଗ କରିଥିଲେ । ଗୁମ୍ଫା-୧୬ର ଶିଳାଲେଖରେ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଲିଖିତ ଅଛି : "ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗ ଦୂର ହେଉ ଏବଂ ଏହା ଶାନ୍ତି ଓ ନୀତିର ପଥରେ ପରିଚାଳିତ ହୁଅନ୍ତୁ" । ଶିଳାଲେଖର "ପବିତ୍ର ନିୟମ ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ସାଥୀ ହେଉ; ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ଗୁରୁ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଗଭୀର ଭକ୍ତି ରହିଛି ।" ଅଂଶରୁ ତାଙ୍କ ବୌଦ୍ଧ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ପ୍ରତିଫଳିତ ହେଉଛି । ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ମତରେ, ଘଟୋତ୍କଚ ଗୁମ୍ଫା ନିକଟରେ ତାଙ୍କ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ ପ୍ରତି ଆସ୍ଥା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶିଳାଲେଖ ଓ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା-୧୬ର ଶିଳାଲେଖରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ବରାହଦେବ ଉଭୟ ଧର୍ମ ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ । ୭ମ ଶତାବ୍ଦୀର ଚୀନୀ ପରିବ୍ରାଜକ ହୁଏନସାଂ ନିଜ ଅଜନ୍ତା ଭ୍ରମଣ କାଳରେ ଗୁମ୍ଫା-୧୬ ଅଜନ୍ତାର ପ୍ରବେଶ ବା ପ୍ରଥମ ଗୁମ୍ଫା ଥିବା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି ।
ଗୁମ୍ଫା-୬ର ଚିତ୍ରସମୂହ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର । ହସ୍ତୀ, ମହୌମ୍ମଗ, ସୁତସୋମ ପ୍ରଭୃତି ଜାତକ କଥା ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଏହାଛଡ଼ା ନନ୍ଦଙ୍କ ମନ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ସ୍ରବସ୍ତି ଚମତ୍କାର, ସୁଜାତାଙ୍କ ଭୋଗଦାନ, ଅସିତଙ୍କ ଯାତ୍ରା, ମାୟାର ସ୍ୱପ୍ନ, ତ୍ରପୁଶ ଓ ଭଲ୍ଲୁକ କଥା, ହଳ ପର୍ବ ଆଦି ବିଭିନ୍ନ ଚିତ୍ର ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ରହିଛି । ହସ୍ତୀ ଜାତକ କଥାର ଚିତ୍ରରୁ ଜଣାପଡ଼େ – ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱ ହାତୀ ରୂପରେ ଥିବା ବେଳେ ବହୁ ଲୋକ ଖାଦ୍ୟାଭାବରେ ଥିବା ବିଷୟ ଜାଣିଲେ । ସେ ସେମାନଙ୍କୁ ଏକ ପର୍ବତ ପାଦଦେଶକୁ ଯିବାକୁ କହିଲେ । ହାତୀ ନିଜେ ପର୍ବତ ଉପରୁ ତଳକୁ କୁଦି ନିଜ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କଲେ ଯେପରିକି ଏତେ ସଂଖ୍ୟକ ଲୋକେ ତାଙ୍କ ମାଂସ ଖାଇ କ୍ଷୁଧା ମେଣ୍ଟାଇ ପାରିବେ । ଗୁମ୍ଫାକୁ ପଶିବା ପରେ ବାମ ପଟରୁ ଘଣ୍ଟାକଣ୍ଟା ଦିଗରେ ଏହି ସବୁ କାହାଣୀ ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଥିବାର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।
ମହୌମ୍ମଗ ଜାତକ କଥାର ଚିତ୍ରରେ ବାଳ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱଙ୍କ କାହାଣୀ ବର୍ଣ୍ଣିତ । ତାହା ପରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ସାବତ ଭାଇ ନନ୍ଦଙ୍କ ଧର୍ମାନ୍ତରଣ କାହାଣୀର ଚିତ୍ର ରହିଛି । ନନ୍ଦ କିମ୍ବଦନ୍ତୀର ଦୁଇଟି ରୂପ ରହିଛି ଯେଉଁଥିରୁ ଗୋଟିଏ ଏହି ଚିତ୍ରରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ । ନିଜ ବିବାହିତା ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସହିତ ବାସନା ଓ ବିଳାସମୟ ଜୀବନ ଅତିବାହିତ କରିବାର ଇଚ୍ଛା ରଖିଥିବା ନନ୍ଦଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ନର୍କକୁ ବୁଲାଇବାକୁ ନେଇ ବାସନାମୟ ଜୀବନର ପରିଣାମ ସମ୍ପର୍କରେ ଅବଗତ କରାଇଥିଲେ । ନନ୍ଦଙ୍କ ମନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଚିତ୍ର ପରେ ମନୁଷୀ ବୁଦ୍ଧ, ପ୍ରାର୍ଥନାରତ ଭକ୍ତଗଣ ଏବଂ ଶିକ୍ଷାଦାନ ତଥା ଧର୍ମ-ଚକ୍ର ମୁଦ୍ରାରେ ବସିଥିବା ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଚିତ୍ର ରହିଛି ।
ଅପର ପାର୍ଶ୍ୱର କାନ୍ଥରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଜୀବନ କାଳର କିଛି ଦୃଶ୍ୟର ଚିତ୍ର ରହିଛି । ଶ୍ୱେତବସନ ପରିଧାନ କରିଥିବା ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ସୁଜାତା ଭିକ୍ଷାଦାନ କରିବାର ଚିତ୍ର, ତପୁସ୍ସ ଓ ଭଲ୍ଲୁକ ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ଗହମ ଓ ମହୁ ଦାନ କରିବାର ଚିତ୍ର, ବୃକ୍ଷ ତଳେ ବସିଥିବା ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଚିତ୍ର ଓ ହଳ ଉତ୍ସବରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିର ଚିତ୍ର ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ । ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପିତାମାତା ତାଙ୍କୁ ସନ୍ୟାସୀ ହେବାରୁ ନିରୁତ୍ସାହିତ କରୁଥିବାର ଏକ ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଆଉ ଏକ ଚିତ୍ରରେ ବୁଦ୍ଧ ସନ୍ୟାସୀ ହେବାର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ ଓ ଏଥିରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଚାରିପଟେ ଧୋତି ପିନ୍ଧିଥିବା ପୁରୁଷ ଓ ଶାଢ଼ୀ ପିନ୍ଧିଥିବା ମହିଳାମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ।  ଅସିତ ଓ ଶିଶୁ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଏକ ଚିତ୍ର ରହିଛି ଯେଉଁଥିରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କଠାରେ ଋଷିଙ୍କ ପରି ଗୁଣ ପରିଲକ୍ଷିତ ହେଉଛି ।  ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ଅନୁସାରେ ଗୁମ୍ଫା-୧୬ର କିଛି ଚିତ୍ର ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବସ୍ଥାରେ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଇଥିଲା ।
ଗୁମ୍ଫା ୧୭
୩୪.୫ ମି × ୨୫.୬୩ ମି ମାପବିଶିଷ୍ଟ ଗୁମ୍ଫା-୧୭, ଗୁମ୍ଫା-୧୬ ଓ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଶୟନମୁଦ୍ରା ମୂର୍ତ୍ତି ଥିବା ଗୁମ୍ଫା-୨୬ ବାକାଟକ ବଂଶୀୟ ହିନ୍ଦୁ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ମନ୍ତ୍ରୀ ବରାହଦେବଙ୍କ ପ୍ରଦତ୍ତ ଆର୍ଥିକ ଅନୁଦାନରେ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିବା ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ଗୁମ୍ଫା-୧୭ର ଶିଳାଲେଖରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ ସ୍ଥାନୀୟ ରାଜା ଉପେନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଅନୁଦାନ ଦେଇଥିଲେ ।
ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଏକ ବଡ଼ ବିହାର ରହିଛି ଓ ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସଂରକ୍ଷିତ ହୋଇ ଉତ୍ତମ ସ୍ଥିତିରେ ରହିଛନ୍ତି । ଗୁମ୍ଫା-୧୬ର ଚିତ୍ରମାନଙ୍କରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଜୀବନୀ ଉପରେ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥିବା ବେଳେ ଗୁମ୍ଫା-୧୭ର ଚିତ୍ରରେ ଜାତକ କଥାରୁ ମାନବୀୟ ଗୁଣର ପରିପ୍ରକାଶ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କେନ୍ଦ୍ରିତ କରାଯାଇଛି । ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେରେ ବର୍ଣ୍ଣନାତ୍ମକ ଭାବେ ପ୍ରକୃତବାଦୀ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଶିଳ୍ପୀମାନେ “ବିଳାସମୟ ଲାଳିତ୍ୟ”ର ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥିବା ଷ୍ଟେଲା କ୍ରାମ୍ରିଶ୍ କହିଛନ୍ତି । କ୍ରାମ୍ରିଶ୍‍ଙ୍କ ଅନୁସାରେ ପ୍ରାଚୀନ ଶିଳ୍ପୀମାନେ ପବନ ଯୋଗୁଁ ତରଙ୍ଗାୟିତ ଶସ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରର ଚିତ୍ର ଓ ଏପରି ଅତି ସରଳ-ସୁନ୍ଦର ଭାବେ କାହାଣୀର କ୍ରମବିବର୍ତ୍ତନ ଦର୍ଶାଇପାରିଛନ୍ତି ।
ଗୁମ୍ଫା-୧୭ ଏକ ବିହାର ଏବଂ ଏଥିରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀର ସ୍ତମ୍ଭମାନ ରହିଛି । ଗୁମ୍ଫାରେ ମୁଖ୍ୟକକ୍ଷ, ଗର୍ଭଗୃହ, ଆଲୋକ ପାଇଁ ବୃହଦାକାର ଝରକା ଓ ଦ୍ୱାର ତଥା ବିଭିନ୍ନ ଭାରତୀୟ ଦେବାଦେବୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି । ୨୦ଟି ସ୍ତମ୍ଭବିଶିଷ୍ଟ ବିହାରର ମୁଖ୍ୟକକ୍ଷ ବା ସଭାଗୃହ ୩୮୦.୫୩ ବର୍ଗ ମିଟର । ନିର୍ମାଣ କାଳରେ ସ୍ଥପତିଙ୍କ ଅନୁମାନରେ ସାମାନ୍ୟ ତ୍ରୁଟି ଯୋଗୁଁ ଗୁମ୍ଫାର ପଛ ପଟର ଆକାରରେ ଅସମାନତା ରହିଛି ବୋଲି ସ୍ପିଂକ୍ ମତ ରଖିଛନ୍ତି ।
ଗୁମ୍ଫା-୧୭ରେ ରାଜା ଉପେନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ଶିଳାଲେଖ ରହିଛି । ଏହି ଶିଳାଲେଖରେ ଉକ୍ତ ବିହାର ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଉପେନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ବହୁ ଧନ ବ୍ୟୟ କରିଥିବା ଓ ଏହାର ନିର୍ମାଣ ପରେ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଅଶେଷ ଆନନ୍ଦ ପ୍ରାପ୍ତି ହେବା ବିଷୟ ଉଲ୍ଲିଖିତ ରହିଛି । ଅଜନ୍ତାରେ ଉପେନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ଅତି କମରେ ୫ଟି ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମାଣ କରାଇଥିଲେ । ଉପେନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକତାରୁ ଅଧିକ ଧନ ବ୍ୟୟ କରିଥିଲେ ଓ ଶେଷରେ ଅସ୍ମକଙ୍କ ଆକ୍ରମଣରେ ପରାସ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ।
ଗୁମ୍ଫା-୧୭ରେ ୩୦ଟି ମୁଖ୍ୟ ଚିତ୍ର ରହିଛି । ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା-୧୭ର ଚିତ୍ରମାନଙ୍କରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ଭଙ୍ଗୀ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ; ଯଥା – ବିପଶ୍ୟୀ, ଶିଖୀ, ବିଶ୍ୱଭୂ, କ୍ରକୁଚ୍ଛାନନ୍ଦ, କନକମୁନି, କଶ୍ୟପ ଓ ଶାକ୍ୟମୁନି । ଅବଲୋକିତେଶ୍ୱରଙ୍କ ଚିତ୍ର, ଉଦୟିନ ଓ ଗୁପ୍ତ କାହାଣୀର ଚିତ୍ର, ନଳଗିରିର କଥା, ଭବଚକ୍ର (ଜୀବନ ଚକ୍ର), ରାଜକୁମାର ସିଂହଳଙ୍କ ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ଯାତ୍ରା, ପ୍ରାଚୀନ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଥିବା ଚିତ୍ର ଫଳକ ଇତ୍ୟାଦି ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ଅନ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଚିତ୍ର । ଷଡ଼ଦନ୍ତ, ହସ୍ତୀ, ବେସ୍ସନ୍ତର, ସୁତସୋମ, ମହାକପି, ସରାଭମିଗ, ମତ୍ସ୍ୟ, ମତିପୋଷକ, ଶ୍ୟାମ, ମହିଷ, ବଲହସ୍ସ, ଶିବି, ରୁରୁ ଓ ନିଗ୍ରୋଦମିଗ ଜାତକ କଥାମାନଙ୍କ କାହାଣୀ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଦେଖାଯାଇପାରିବ ।  ପ୍ରଥମ ସହସ୍ରାବ୍ଦିର ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି ଓ ସାମାଜିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଏହି ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଛି । ଜାହାଜ ଭାଙ୍ଗିବା, ପ୍ରସାଧନରତା ରାଜକୁମାରୀ, ପ୍ରେମୀ ଯୁଗଳ, ପ୍ରେମଭାବରେ ବସିଥିବା ଯୁଗଳଙ୍କ ମଦିରାପାନର ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗୁମ୍ଫାଚିତ୍ରମାନଙ୍କରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି । ଆଉ କିଛି ଚିତ୍ରରେ ଜାତକ କଥାର ଅନ୍ୟ ପ୍ରମୁଖ ଚରିତ୍ର, ପଶୁପକ୍ଷୀ ଓ ଭୃତ୍ୟ ଆଦି ଦର୍ଶିତ ହୋଇଛନ୍ତି ।
ଗୁମ୍ଫା ୧୮
୩.୩୮ ମି × ୧୧.୬୬ ମି ମାପବିଶିଷ୍ଟ ଗୁମ୍ଫା-୧୮ ଏକ ଛୋଟ ଆୟତାକାର ଗୁମ୍ଫା । ଗୁମ୍ଫାରେ ଦୁଇଟି ଅଷ୍ଟଭୂଜାକାର ସ୍ତମ୍ଭ ରହିଛି । ଏଥିରେ ଏକ ଛୋଟ କୋଠରୀ ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ଏହି ଗୁମ୍ଫାଟି କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା ତାହା ଅସ୍ପଷ୍ଟ ।
ଗୁମ୍ଫା ୧୯ (୫ମ ଶତାବ୍ଦୀ ଖ୍ରୀ.)
ଖ୍ରୀ. ୫ମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଖୋଦିତ ଗୁମ୍ଫା-୧୯ ଏକ ଚୈତ୍ୟଗୃହ ଓ ଏହାର ମାପ ୧୬.୦୫ ମି × ୭.୦୯ ମି । ଏହାର ପ୍ରାର୍ଥନା ଗୃହରେ ବିଭିନ୍ନ ଭଙ୍ଗୀରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଚିତ୍ର ରହିଛି । ଏହାର ପ୍ରାର୍ଥନା ଗୃହକୁ ଯିବା ପାଇଁ ପୂର୍ବେ ନିର୍ମିତ ଅନ୍ୟ ଏକ ଅଗଣା ଦେଇ ଯିବାକୁ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ସଂଲଗ୍ନ ଅଗଣାରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ ମୂଳ ନକସାରେ ଏକ ମଣ୍ଡଳ ଶୈଳୀର ଅଗଣା ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା ଯେଉଁଠାରେ ଭକ୍ତମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଉଥିଲେ ଓ ନିଜ ଅବସରର ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରୁଥିଲେ । ଏହା ବର୍ତ୍ତମାନ ଇତିହାସ ଗର୍ଭରେ ହୃତ । ଗୁମ୍ଫା-୧୯ ଏହାର ମୂର୍ତ୍ତି କଳା ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ନାଗ ଫଣାର ଛତ୍ର ହିନ୍ଦୁ ଓ ଜୈନ ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କ ପରି । ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଯକ୍ଷ ଦ୍ୱାରପାଳ, ବାତାୟନ, ବସିଥିବା ଓ ଛିଡ଼ାଥିବା ବୁଦ୍ଧ, ଆକାଶରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ଯୁଗଳ ଇତ୍ୟାଦିଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି । ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଛାତ ପୂର୍ବେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗରେ ରଞ୍ଜିତ ଥିଲା ।
ଗୁମ୍ଫା-୯ରେ ହୋଇଥିବା ପରୀକ୍ଷାମୂଳକ ନିର୍ମାଣରୁ ମିଳିଥିବା ଜ୍ଞାନକୁ ଗୁମ୍ଫା ୧୯ରେ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଇଛି । ସ୍ତୁପରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଖୋଦନ କରିବା ହୀନଯାନ ସ୍ଥାପତ୍ୟରୁ ବିଚ୍ୟୁତି ବୋଲି କୁହାଯିବ । ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ମହାଯାନ ପରମ୍ପରାର ପ୍ରଚଳନ ଓ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ହିନ୍ଦୁ ଶୈବ ପରମ୍ପରାର ରାଜାମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବାରୁ ସ୍ତୁପରେ ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମାଣର ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ ରୂପେ କୌଣସି ଉଚ୍ଚ ସ୍ତରର ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କଠାରୁ ଆସିଥିବ ବୋଲି ସ୍ପିଂକ୍ କୁହନ୍ତି । ଗୁମ୍ଫା ୧୯ର ନିର୍ମାଣ କାଳ ପ୍ରାୟ ୪୬୭ ମସିହା କିନ୍ତୁ ୪୭୦ ଦଶନ୍ଧି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଥିରେ କଳାକୃତି ନିର୍ମାଣ ଚାଲିଥିବ । ୪୭୧ ମସିହାରେ ଏହାର ଉଦ୍‍ଘାଟନ ସମୟରେ ଏହା ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ ।
ଗୁମ୍ଫା ୧୯ର ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାର ସୁନ୍ଦର କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ଖଚିତ । ଦୁଇଟି ସିଲିଣ୍ଡରାକୃତି ସ୍ତମ୍ଭ ଉପରେ ସୁନ୍ଦର ଫୁଲ ଓ ମାଳା ଖୋଦିତ ହୋଇଛି । ଏହି ସ୍ତମ୍ଭଗୁଡ଼ିକର ଉପରାଂଶରେ ଅଁଳା ଓ ପଦ୍ମ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ରହିଛି । ବାମ ପଟେ ବରଦାହସ୍ତ ମୁଦ୍ରାରେ ଛିଡ଼ା ଅବସ୍ଥାରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି । ଡାହାଣ ପଟେ କଳସୀ ଧରିଥିବା ଏକ ନାରୀର ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି । ଉପର ପଟେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ଧ୍ୟାନମଗ୍ନ ଭାବେ ବସିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଏକ ମୂର୍ତ୍ତି ଖୋଦିତ ହୋଇଛି । ପ୍ରବେଶ ପଥର ଡାହାଣ ପଟେ "ମାତା ଓ ପୁତ୍ର" ମୂର୍ତ୍ତିଟିଏ ରହିଛି । ମାତା-ପୁତ୍ର ମୂର୍ତ୍ତିରେ ଭିକ୍ଷୁକ ଜଣକ ହେଲେ ବୁଦ୍ଧ ଏବଂ ମାତା-ପୁତ୍ର ହେଲେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁତ୍ର ।
ପୂଜା ଗୃହଟି ଅର୍ଦ୍ଧ-ଗୋଲାକାର । ଏଥିରେ ୧୫ଟି ସ୍ତମ୍ଭ ରହିଛି । ଗୋଲାକାର ଭିତ୍ତିର ସ୍ତମ୍ଭଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଫୁଲ ଖୋଦିତ ହୋଇଛି ଏବଂ ସ୍ତମ୍ଭ ଉପରେ ବୁଦ୍ଧ ରହିଛନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ନିକଟରେ ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ଅପସରା ଆଦି ରହିଛନ୍ତି । ଏହି ଶୈଳୀ ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀ ବୋଲି କୁହାଯିବ । ରମେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ଶର୍ମାଙ୍କ ଅନୁସାରେ କର୍ଲା ଗୁମ୍ଫାର ମହାନ ଚୈତ୍ୟ ଖ୍ରୀ. ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀ ସମୟର ଏବଂ ଗୁମ୍ଫା-୧୯ ତାହାର ଅନୁକରଣରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି ।
ପୂଜା ଗୃହର କାନ୍ଥ ଓ ଛାତରେ ବିଭିନ୍ନ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କିତ । ବୁଦ୍ଧ, ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲ, ମାତା-ପୁତ୍ର ଏହି ସବୁ ଚିତ୍ରର ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ ।
ଗୁମ୍ଫା ୨୦
ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ନିର୍ମିତ ଗୁମ୍ଫା ୨୦ ଏକ ବିହାର ଓ ୧୬.୨ ମି × ୧୭.୯୧ ମି ମାପବିଶିଷ୍ଟ । ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ଅନୁସାରେ "ଧାର୍ମିକ ଭାବନାର ବୃକ୍ଷକୁ ବଢ଼ାଇବାର ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା”କୁ ପୂରରଣ କରିବା ପାଇଁ ୪୬୦ ମସିହାରେ ଉପେନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ଏହାର ନିର୍ମାଣ ଆରମ୍ଭ କରାଇଥିଲେ । । ଅନ୍ୟ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କ ସହିତ ୨୦ ନମ୍ବର ଗୁମ୍ଫାର କାମ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ଅନୁସାରେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ପ୍ରସ୍ତର କାର୍ଯ୍ୟ ସୁନ୍ଦର ଓ ବିସ୍ତୃତ କିନ୍ତୁ ଗୁମ୍ଫା-୧୭ ବା ୧୯ ତୁଳନାରେ ଏହାକୁ କମ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥିଲା । ଏହି ଗୁମ୍ଫାର କାର୍ଯ୍ୟ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ସ୍ଥଗିତ ରଖାଯାଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦଶନ୍ଧିରେ ପୁଣି ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇଥିଲା ।
ବିହାରରେ ଏକ ଗର୍ଭଗୃହ, ୪ଟି ଛୋଟ ପ୍ରକୋଷ୍ଠ, ସ୍ତମ୍ଭଯୁକ୍ତ ବାରଣ୍ଡା ଓ ଆଲୋକ ଆସିବା ପାଇଁ ଦୁଇଟି ପଥରକଟା ଝରକା ରହିଛି । ମୁଖ୍ୟ କକ୍ଷକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ବାରଣ୍ଡାର ବାମ ପଟେ ଦୁଇଟି ବୁଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି । ଛାତରେ ପୂର୍ବେ ହୋଇଥିବା ଚିତ୍ରର ଅବଶେଷ ଦେଖିହେବ । ଗର୍ଭଗୃହର ବୁଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତି ଶିକ୍ଷାଦାନ ମୁଦ୍ରାରେ ରହିଛନ୍ତି । ସପ୍ତବୁଦ୍ଧ ପ୍ରସ୍ତର ପ୍ରତିମା ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ । ଗୁମ୍ଫାର ବାରଣ୍ଡାରେ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା ଓ ବ୍ରାହ୍ମୀ ଲିପିର ଏକ ଶିଳାଲେଖ ରହିଛି ଯେଉଁଥିରେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାକୁ ମଣ୍ଡପ ବୋଲି ଅଭିହିତ କରାଯାଇଛି ।
ଗୁମ୍ଫା ୨୦ ଓ ୧୯ର କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ଏକା ପ୍ରକାରର । ଗୁମ୍ଫା ୧୭ର ଚିତ୍ରକଳା ସହିତ ମଧ୍ୟ ଏହାର କିଛି ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ରହିଛି । ତିନୋଟି ଗୁମ୍ଫାରେ ଏକା କାରିଗର ଓ ଶିଳ୍ପୀ କାମ କରିଥିବେ ବୋଲି ଏପରି ହୋଇଥିବାର ଅନୁମାନ କରାଯାଏ । ଗୁମ୍ଫା ୨୦ର ଦ୍ୱାର ବନ୍ଧ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଜନ୍ତାରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଧରଣର । ଗୁମ୍ଫା ୨୦ର ଶିଳ୍ପ କଳା ମଧ୍ୟ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର । ଗୁମ୍ଫାରେ ଥିବା ଏକ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ଦୁଇଟି ତକିଆକୁ ଆଉଜି ବସିଥିବା ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପଛରେ ଏକ ଫଳପୂର୍ଣ୍ଣ ଆମ୍ବ ଗଛ ରହିଛି ।
ଗୁମ୍ଫା ୨୧, ୨୨, ୨୩, ୨୪ ଓ ୨୫
ଗୁମ୍ଫା-୨୧, ୨୨, ୨୩ ଓ ୨୪ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ବିହାର । ଅଜନ୍ତା ନିର୍ମାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଶେଷ ଆଡ଼କୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ଗୁମ୍ଫା-୨୧ର ସଭାଗୃହଟି ୨୮.୫୬ ମି × ୨୮.୦୩ ମି । ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ସନ୍ୟାସୀମାନଙେକ ରହିବା ପାଇଁ ୧୨ଟି କୋଠରୀ ଖୋଦିତ ହୋଇଛି । ଏହା ସହିତ ଗୁମ୍ଫାରେ ଏକ ଗର୍ଭଗୃହ, ୧୨ଟି ସ୍ତମ୍ଭବିଶିଷ୍ଟ ବାରଣ୍ଡା ରହିଛି । ପଶୁପକ୍ଷୀ ଓ ଫୁଲଙ୍କ ଚିତ୍ର ଶିଳାରେ ଖୋଦିତ ଅଛି । ସ୍ତମ୍ଭମାନଙ୍କରେ ଅପସରା, ନାଗରାଜ, ନାଗରାଣୀ, ପ୍ରଣାମ କରୁଥିବା ଭକ୍ତ ପ୍ରଭୃତି ଖୋଦିତ ହୋଇଛି । ସଭାଗୃହଟି ପୂର୍ବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ରଞ୍ଜିତ ହୋଇଥିବାର ପ୍ରମାଣ ମିଳେ । ମୁଖ୍ୟ ପୀଠରେ ବୁଦ୍ଧ ଶିକ୍ଷାଦାନ ଭଙ୍ଗୀରେ ବସିଛନ୍ତି ।
୧୨.୭୨ ମି × ୧୧.୫୮ ମି ମାପବିଶିଷ୍ଟ ଗୁମ୍ଫା-୨୨ ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ବିହାର ଯେଉଁଥିରେ ଏକ ପତଳା ବାରଣ୍ଡା ଓ ୪ଟି ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କୋଠରୀ ରହିଛି । ଏହି ଗୁମ୍ଫା ସାମାନ୍ୟ ଉଚ୍ଚତାରେ ରହିଥିବାରୁ ଏଠାକୁ ଆସିବା ପାଇଁ ସୋପାନ ରହିଛି । ଗୁମ୍ଫାର ଗର୍ଭଗୃହରେ ବୁଦ୍ଧ ପ୍ରଳମ୍ବ-ପଦାସନରେ ଉପବିଷ୍ଟ । ଗୁମ୍ଫା ୨୨ରେ ମନୁଷୀ ବୁଦ୍ଧ ଓ ମୈତ୍ରେୟଙ୍କ ଚିତ୍ର ଶିଳା ଉପରେ ଅଙ୍କିତ ହୋଇଛି । ଗୁମ୍ଫା-୨୨ର ବାରଣ୍ଡାର ବାମ ପଟେ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାର ଏକ ଶିଳାଲେଖ ରହିଛି । ଏହି ଶିଳାଲେଖର କିଛି ଅଂଶ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି । ପଢ଼ି ହେଉଥିବା ଅଂଶରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ : “ଜୟତଙ୍କଦ୍ୱାରା ଏହି ମଣ୍ଡପକୁ ଦାନ କରାଯାଇଛି”, “ଜୟତଙ୍କ ପରିବାର ବଡ଼ ଉପାସକ” ଓ “ଏହାର ଗୁଣ ପ୍ରଥମେ ମାତାପିତାଙ୍କଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଦାନ କରୁ” ।
ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୁମ୍ଫା-୨୩ର ସଭାଗୃହର ଆକାର ୨୮.୩୨ ମି × ୨୨.୫୨ ମି । ଏହାର ନକସା ଗୁମ୍ଫା ୨୧ ପରି । ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ସ୍ତମ୍ଭରେ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ଓ ନାଗ ଦ୍ୱାରପାଳ ଗୁମ୍ଫା-୨୧ଠାରୁ ଭିନ୍ନ ।
ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୁମ୍ଫା ୨୪ ମଧ୍ୟ ଗୁମ୍ଫା-୨୧ ପରି ଓ ଆକାରରେ ବୃହତ୍ତର । ୨୯.୩ ମି × ୨୯.୩ ମି ମାପବିଶିଷ୍ଟ ଏହାର ସଭାଗୃହ ଗୁମ୍ଫା-୪ ପରେ ଅଜନ୍ତାର ଦ୍ୱିତୀୟ ବୃହତ୍ତମ ବିହାର ସଭାଗୃହ । ଅନେକ ଶିଳ୍ପୀ ଏକା ସମୟରେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ କାମ କରିଥିବାରୁ ଗବେଷଣା ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଗୁମ୍ଫା-୨୪ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୁମ୍ଫା । ଗୁମ୍ଫାର ଗର୍ତ୍ତ ଖୋଳାଯିବା ପରେ ଏକା ସମୟରେ ଗର୍ଭଗୃହ, ସନ୍ୟାସୀଙ୍କ ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ଓ ମୁଖ୍ୟ ସଭାଗୃହର ନିର୍ମାଣ ଚାଲିଥିଲା । ଗୁମ୍ଫା-୨୪ର ନିର୍ମାଣର ଯୋଜନା ଖ୍ରୀ. ୪୬୭ରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ବୁଦ୍ଧଭଦ୍ରଙ୍କ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତାରେ ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟ ୪୭୫ରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ୪୭୭ ମସିହାରେ ହରିସେନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଅକସ୍ମାତ ଏହାର ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଥିଲା ।
ଗୁମ୍ଫା-୨୪ର ସ୍ତମ୍ଭ ଉପରେ ଥିବା କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ଅଜନ୍ତାର ଅନ୍ୟ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କ ତୁଳନାରେ ଜଟିଳତର । ଏଥିରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ଅଜନ୍ତାର ସ୍ଥପତି ଓ ପ୍ରସ୍ତର ଶିଳ୍ପୀମାନେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କୌଶଳକୁ ନିରନ୍ତର ଉନ୍ନତ କରିବାର ଅଭିପ୍ରାୟ ରଖୁଥିଲେ । କମ୍ ଆଲୋକ ଓ ଅତି ଅଳ୍ପ ସ୍ଥାନ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ କାରିଗରମାନେ ଡାହାଣ ପଟର ମଝି ସ୍ତମ୍ଭର ଉପର ଫଳକରେ ନିଜ କଳାର ନିଖୁଣତା ପ୍ରଦର୍ଶିତ କରିଛନ୍ତି । ଗୁମ୍ଫା-୨୪ର ପ୍ରସ୍ତରଖୋଦିତ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଯୁଗଳ ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଫୁଲ ବା ଅଳଙ୍କାର ନୁହେଁ ବରଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମାନବୀୟ ମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରଧାନ । ଗୁମ୍ଫାର ଗର୍ଭଗୃହରେ ବୁଦ୍ଧ ପ୍ରଳମ୍ବ-ପଦାସନରେ ବସିଥିବାର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।
ଗୁମ୍ଫା-୨୫ ଏକ ବିହାର । ଏହାର ସଭାଗୃହ ୧୧.୩୭ ମି × ୧୨.୨୪ ମି । ଏହା ଅନ୍ୟ ବିହାରମାନଙ୍କ ପରି କିନ୍ତୁ ଏଥିରେ ଗର୍ଭଗୃହ ବା ଦେବପୀଠ ଅନୁପସ୍ଥିତ । ଏହା ସାମାନ୍ୟ ଉଚ୍ଚତାରେ ଖୋଦିତ ଏବଂ ଏଥିରେ ଏକ ପରିବେଷ୍ଟିତ ଅଗଣା ରହିଛି ।
ଗୁମ୍ଫା ୨୬ (୫ମ ଶତାବ୍ଦୀ ଖ୍ରୀ.)
୨୫.୩୪ ମି × ୧୧.୫୨ ମି ମାପର ଗୁମ୍ଫା-୨୬ ଏକ ଚୈତ୍ୟ ଗୃହ ଓ ଏହାର ଯୋଜନା ଗୁମ୍ଫା-୧୯ ପରି । ଗୁମ୍ଫା ୧୯ଠାରୁ ଏହା ଯଥେଷ୍ଟ ବଡ଼ ଓ ବିହାର ଶୈଳୀର କିଛି ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଗୁମ୍ଫା-୨୬ରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ବୁଦ୍ଧଭଦ୍ରନାମକ ଜଣେ ସନ୍ୟାସୀ ଓ ଅସ୍ମକଙ୍କ ପାଖରେ ମନ୍ତ୍ରୀ ଥିବା ବୁଦ୍ଧଭଦ୍ରଙ୍କ ବନ୍ଧୁ ମିଳିତ ଭାବେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ନିର୍ମାଣ କରାଇଥିଲେ । ଗୁମ୍ଫା-୨୬ର ଶିଳାଲେଖରେ “ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ରହିଥିବା ଯାଏଁ ପାହାଡ଼ ଚଟାଣରେ ନିର୍ମିତ ଏହି ସ୍ମୃତିଚିହ୍ନ ରହିବ” ବୋଲି ଲେଖାଅଛି ଯାହାକୁ ୱାଲ୍‍ଟର୍ ସ୍ପିଂକ୍ ଅନୁବାଦ କରି ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ । ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ଶିଳ୍ପୀମାନେ ଚିତ୍ରକଳା ପରିବର୍ତ୍ତେ ମୂର୍ତ୍ତିକଳାକୁ ଅଧିକ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ । ଚିତ୍ର ଅପେକ୍ଷା ମୂର୍ତ୍ତି ଅଧିକ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିପାରିବ ବୋଲି ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କର ବିଶ୍ୱାସ ଥିଲା ।
୧୦ ନମ୍ବର ଗୁମ୍ଫାର ଅନୁଭୂତିରୁ ଗୁମ୍ଫା-୨୬ ଅଧିକ ପ୍ରଷ୍ଫୁଟିତ ହୋଇଛି । ଗୁମ୍ଫା-୧୨ର ପ୍ରାଚୀନ ହୀନଯାନ ବିହାର ସ୍ଥାପତ୍ୟର ଝଲକ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଦେଖାଯାଇପାରିବ । ଗୁମ୍ଫା-୨୬ରେ ଦୁଇଟି ଉପର ମହଲା ଓ ଡେଣା ପରି ଚାରିଟି କକ୍ଷ ନିର୍ମାଣର ଯୋଜନା ରହିଥିଲା । କିନ୍ତୁ ନିର୍ମାଣ ବେଳେ ପୂର୍ବ ଯୋଜନାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ବାମ ଓ ଡାହାଣ କାନ୍ଥରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଖୋଦନ କରି ଛାଡ଼ି ଦିଆଗଲା ।
ଗୁମ୍ଫାର କେନ୍ଦ୍ରରେ ପଥର କାଟି ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବା ଏକ ସ୍ତୁପ ରହିଛି । ସ୍ତୁପର ସମ୍ମୁଖ ପଟେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଅବସ୍ଥିତ । ମୂର୍ତ୍ତିର ଉପରେ ଓ ତଳେ ୧୮ଟି ଚିତ୍ର ଫଳକ ରହିଛି । ମୂର୍ତ୍ତି ଉପରେ ତିନି ସ୍ତରର ଏକ ତୋରଣ ମଧ୍ୟ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି । ଅଣ୍ଡାକୃତି ସ୍ତୁପରେ ଅପସରାମାନଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଖୋଦିତ । ସ୍ତୁପ ଉପରେ ନଅ ସ୍ତରର ଏକ ହର୍ମିକ ଅବସ୍ଥିତ ଯାହା ମହାଯାନ ପରମ୍ପରାର ୯ ସଂସାର (ବା ଲୋକ)କୁ ଦର୍ଶାଇଥାଏ । କାନ୍ଥ ଓ ଛାତରେ ଅନେକ ବୌଦ୍ଧ ଧାର୍ମିକ ବିଷୟ ବସ୍ତୁ ଖୋଦିତ ହୋଇଛି । ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ଅନେକ କଳାକୃତି ନଷ୍ଟ ହୋଇ ଯାଇଛି ଏବଂ କିଛି କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ସଂରକ୍ଷିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛି ।
ଗୁମ୍ଫା ୨୭, ୨୮ ଓ ୨୯
ଗୁମ୍ଫା-୨୭ ଏକ ବିହାର ଓ ଗୁମ୍ଫା-୨୬ର ଅତିରିକ୍ତ ଭାଗ ରୂପେ ଏହା ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବା ସମ୍ଭବପର । ଏହା ଦ୍ୱିତଳ ବିଶିଷ୍ଟ, ଉଭୟ ତଳ ଭଗ୍ନ ଏବଂ ଏହାର ଉପର ସ୍ତରଟି ଆଂଶିକ ରୂପେ ଭୁଷୁଡ଼ି ପଡ଼ିଛି । ଏହାର ଗଠନ ଅନ୍ୟ ବିହାରମାନଙ୍କ ପରି । ଅଜନ୍ତାର ପଶ୍ଚିମତମ ଭାଗରେ ଥିବା ଗୁମ୍ଫା-୨୮ ଏକ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିହାର ଓ ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚିବା କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ।
ଗୁମ୍ଫା-୨୯ ମଧ୍ୟ ଏକ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିହାର ଓ ଏହି ଗୁମ୍ଫା ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଗୁମ୍ଫାଠାରୁ ଅଧିକ ଉଚ୍ଚତାରେ ରହିଛି । ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମାଙ୍କିତ କରିବା ସମୟରେ ଗୁମ୍ଫା-୨୯ର ଉପସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ କେହି ଜାଣିନଥିଲେ । ଏହା ହିଁ ଗୁମ୍ଫା ୨୦ ଓ୨୧ ମଧ୍ୟରେ ୨୯ ରହିବାର କାରଣ ।
ଅନ୍ୟ ନିର୍ମାଣ
ଅଜନ୍ତାର ୮୦%ରୁ ଅଧିକ ଗୁମ୍ଫା ବୌଦ୍ଧ ବିହାର ଥିଲା ଓ ଯାତ୍ରୀଙ୍କ ଅସ୍ଥାୟୀ ବିଶ୍ରାମାଗାର ରୂପେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା । ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମାତାମାନେ ଭିକ୍ଷୁ ଓ ଯାତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଦାନରେ ମିଳିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଓ ଶସ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ସ୍ଥଳର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥିଲେ । ଗୁମ୍ଫା ୬ ଓ ୧୧ର ଚଟାଣରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଶସ୍ୟଭଣ୍ଡାର ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବା ସ୍ପିଂକ୍ କହିଛନ୍ତି । ଉଚ୍ଚ ଛାତବିଶିଷ୍ଟ ଏହି ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକରେ ସୁବିଧା ଓ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଶସ୍ୟ ଭଣ୍ଡାର ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଚୟନ କରାଯାଇଥିବ । ତଳ ଚଟାଣକୁ କାଟି ଭଣ୍ଡାର ନିର୍ମାଣ କରିବାଦ୍ୱାରା ଲୋକଙ୍କ ଶୋଇବା ପାଇଁ ଅଧିକ ସ୍ଥାନ ମିଳିବା ସହ ଅନ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ବୋହି ନେବା ଆଣିବାରେ ସୁବିଧା ହେଉଥିବ ।
ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ଅନୁକରଣ ଓ ନକଲ
ପୁନରାବିଷ୍କାର ପରେ ଜଣା ପଡ଼ିଲା ଯେ ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ର ବହୁ ମାତ୍ରାରେ ହଜିବାକୁ ବସିଲାଣି ଓ ତେଣୁ ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ଅନେକ ନକଲ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କରି ରଖାଯାଇଛି । ଏହି ସବୁ ଚିତ୍ରୁ ମୂଳ ଚିତ୍ର ବିଷୟରେ କିଛି ଧାରଣା ମିଳିଥାଏ । ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଜାପାନୀ ଓ ୟୁରୋପୀୟ ସଂଗ୍ରହାଳୟମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ରମାନଙ୍କ ନକଲ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାର ଚେଷ୍ଟା ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ଏଥିରୁ କିଛି ଅନୁକରଣ ପ୍ରାକୃତିକ କାରଣ ବା ଦୁର୍ଘଟଣା ଯୋଗୁଁ ନଷ୍ଟ ମଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ ମାଡ୍ରାସ୍ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସିର ମେଜର୍ ରବର୍ଟ୍ ଗିଲ୍ ଜଣେ ଚିତ୍ରଶିଳ୍ପୀ ଥିଲେ । ୧୮୪୬ ମସିହାରେ ତାଙ୍କୁ ରୟାଲ୍ ଏସିଆଟିକ୍ ସୋସାଇଟିକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ କରି ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ଅନୁକରଣ ବା ନକଲ ଚିତ୍ର ତିଆରି କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ଦିଆଗଲା । ୧୮୪୪ରୁ ୧୮୬୩ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗିଲ୍ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫାରେ କାମ କରିଥିଲେ । ସେ ୨୭ଟି ବିଭିନ୍ନ ଚିତ୍ରର ଅନୁକରଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ ମଧ୍ୟ କରିଥିଲେ । ୧୮୬୬ ମସିହାରେ ଲଣ୍ଡନର କ୍ରିଷ୍ଟାଲ୍ ପ୍ୟାଲେସରେ ହୋଇଥିବା ଅଗ୍ନିକାଣ୍ଡରେ ୪ଟିକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲା । ଗିଲ୍ ପୁଣି ଅଜନ୍ତାକୁ ଫେରି ଚିତ୍ରର ନକଲ ଆଙ୍କିବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ (୧୮୭୫) ସେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ ।
୧୮୭୨ ମସିହାରେ ବମ୍ବେ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସି ଜନ୍ ଗ୍ରିଫିଥ୍‍ସ୍‍ଙ୍କୁ ନିଜ ଛାତ୍ରଙ୍କ ସହିତ ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ର ଗୁଡ଼ିକର ନକଲ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା କାମରେ ନିୟୋଜିତ କରିଥିଲା । ୧୩ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାମ କରି ସେମାନେ ପ୍ରାୟ ୩୦୦ଟି ଚିତ୍ର ନକଲ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ । ଏଗୁଡ଼ିକ ଲଣ୍ଡନର ଇମ୍ପେରିଆଲ୍ ଇନ୍‍ଷ୍ଟିଚ୍ୟୁଟ୍‍ଠାରେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇଥିଲା । କିନ୍ତୁ ୧୮୮୫ ମସିହାର ଏକ ଅଗ୍ନିକାଣ୍ଡରେ ୧୦୦ରୁ ଅଧିକ ଚିତ୍ର ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲା । ଭିକ୍ଟୋରିଆ ଏଣ୍ଡ୍ ଆଲବର୍ଟ୍ ସଂଗ୍ରହାଳୟରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ପ୍ରାୟ ୧୬୬ଟି ନକଲି ଚିତ୍ର ରହିଛି । ୧୯୫୫ ମସିହାରୁ କିନ୍ତୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇନାହିଁ । ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବବୃହତ୍ ଚିତ୍ର ୩ ମି × ୬ ମି ଆକାରର । ୨୦୦୬ ମସିହାରେ ନର୍ଥୁମ୍ବ୍ରିଆ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ପକ୍ଷରୁ ଏହି ଅନୁକରଣ ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରକଳ୍ପ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଗ୍ରିଫିଥ୍ ଓ ତାଙ୍କ ଛାତ୍ରମାନେ ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରରେ ଶସ୍ତା ବାର୍ନିସ୍ ପ୍ରୟୋଗ କରିଥିଲେ ଯାହା ମୂଳ ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଇଥିଲା । ସ୍ପିଂକ୍ ଓ ଅନ୍ୟ କିଛି ଗବେଷକଙ୍କ ମତରେ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ବିଭାଗର ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ କରୁଛି ।
୧୯୯୦-୯୧ ମସିହାରେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିୟାନା ହେରିଂଘାମ୍ ଓ କଲିକତା କଳା ବିଦ୍ୟାଳୟର ଛାତ୍ରମାନେ ମିଶି କିଛି ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ରର ଅନୁକରଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ । ଆଧୁନିକ ଭାରତୀୟ ଚିତ୍ରକର ନନ୍ଦଲାଲ ବୋଷ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦଳର ସଦସ୍ୟ ଥିଲେ । ଲଣ୍ଡନର ଇଣ୍ଡିଆ ସୋସାଇଟିଦ୍ୱାରା ଏହି ନକଲି ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା । ପୂର୍ବର ନକଲମାନଙ୍କ ଅପେକ୍ଷା ଏହି ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ମୂଳ ଅବସ୍ଥା ଓ ଶୈଳୀ ବଜାୟ ରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲା । ଗିଲ୍ ଓ ଗ୍ରିଫିଥ୍‍ଙ୍କ ନକଲଗୁଡ଼ିକ ଭିକ୍ଟୋରୀୟ କଳା ଶୈଳୀରେ ଅଙ୍କିତ ହୋଇଥିବା ସ୍ଥଳେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିୟାନା ଭାରତୀୟ ଶୈଳୀର ନିକଟତର ନକଲ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ ବୋଲି ଜଣେ ଲେଖକ ମତ ରଖିଥିଲେ ।
ରବର୍ଟ୍ ଗିଲ୍ ପ୍ରଥମେ ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ରମାନଙ୍କ ଫଟୋଗ୍ରାଫିକ୍ ସର୍ବେକ୍ଷଣ କରିଥିଲେ । ୧୮୫୬ ମସିହାରୁ ସେ କ୍ୟାମେରା, ଷ୍ଟିରିଓସ୍କୋପି ଆଦିର ବ୍ୟବହାର କରି ଅନେକ ଫଟୋ ନେଇଥିଲେ । ବ୍ରିଟିଶ୍ ଲାଇବ୍ରେରି ସୌଜନ୍ୟରୁ ଏଥିରୁ ଅନେକ ଚିତ୍ର ବର୍ତ୍ତମାନ ଅନ୍‍ଲାଇନ୍ ଦେଖିହେବ । ଗିଲ୍ ଓ ଫର୍ଗୁସନ୍ ଏହି ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସେମାନଙ୍କ ପୁସ୍ତକମାନଙ୍କରେ ବ୍ୟବହାର କରିଛନ୍ତି । ପରେ ୧୯୧୧ ମସିହାରେ ଭିକ୍ଟର୍ ଗୋଲୁବ୍ୟୁ ଅନେକ ଫଟୋ ସଂଗ୍ରହ କରିଥିଲେ । ଇ. ଏଲ୍. ଭାସେ ଉଠାଇଥିବା ଅନେକ ଫଟୋ ଗୁଲାମ ୟଜଦାନିଙ୍କଲଦ୍ୱାରା ୧୯୩୦ରୁ ୧୯୫୫ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା ।
ଗୁମ୍ଫା-୧୭ ଉପକକ୍ଷରେ ଥିବା ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଚିତ୍ରର ନକଲ ଥୋମାସ୍ ହଲବେଇନ୍ ହେଣ୍ଡଲେ (୧୮୪୭-୧୯୧୭) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଇଥିଲେ ଯାହା ଜୟପୁର (ରାଜସ୍ଥାନ)ର ଆଲବର୍ଟ୍ ହଲ୍ ସଂଗ୍ରହାଳୟରେ ରହିଛି । ମୁରଲୀ ନାମକ ଜଣେ ସ୍ଥାନୀୟ ଚିତ୍ରକର ଏହି ଚିତ୍ରଟିକୁ ଆଙ୍କିଥିଲେ । ଏହି ସଂଗ୍ରହାଳୟ ୧୮୮୭ ମସିହାରେ ସାଧାରଣ ଜନତାଙ୍କ ପାଇଁ ଖୋଲିଥିଲା । ଏହି ଚିତ୍ରଟି ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଚିତ୍ର ଭାବେ ବର୍ଗୀକୃତ ହୋଇଥାଏ ।
ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥ ଠାକୁରଙ୍କ ଆମନ୍ତ୍ରଣରେ ଜାପାନୀ ଚିତ୍ରକର ଆରାଇ କାମ୍ପୋ (荒井寛方:୧୮୭୮–୧୯୪୫) ଜାପାନୀ ଚିତ୍ର ଶୈଳୀ ବିଷୟରେ ଶିକ୍ଷା ଦେବାକୁ ଭାରତ ଆସିଥିଲେ ଓ ସେ ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଅନୁକରଣ କରି ନକଲ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ । ୧୯୧୬ରୁ ୧୯୧୮ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଜାପାନୀ କାଗଜରେ କିଛି ନକଲ ଚିତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ ଓ ଟୋକିଓ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରେ ତାଙ୍କ ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ରଖାଯାଇଥିଲା । କିନ୍ତୁ ୧୯୩୨ ମସିହାର ଭୂମିକମ୍ପରେ ଏହି ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ହଜିଗଲେ ବା ମାଟିରେ ପୋତି ହୋଇଯାଇଥିଲେ ।
ଶ୍ରୀ ଦେବ ରାମେଶ୍ଵର ମନ୍ଦିର
ଶ୍ରୀ ଦେବ ରାମେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ଭାରତର ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ପ୍ରଦେଶରେ ଥିବା ସିନ୍ଧୁଦୂର୍ଗ ତାଲୁକାର ରାମେଶ୍ୱର ୱାଡ଼ି ଗ୍ରାମରେ ଅବସ୍ଥିତ । ହିନ୍ଦୁ ଦେବତା ଶିବଙ୍କୁ ଏହି ମନ୍ଦିର ସମର୍ପିତ ହୋଇଛି । ଷୋଡଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ନିର୍ମିତ ଏହା ଏକ ଐତିହାସିକ ମନ୍ଦିର । ମନ୍ଦିରକୁ ଯିବା ପାଇଁ ୨୫୦ ଗଜ ଲମ୍ବା ଓ ୫୦ ଫୁଟ ଗଭୀର ରାସ୍ତାରେ ଯିବାକୁ ପଡେ । ଘନ ରୂପାରେ ନିର୍ମିତ ଶିବ ଚତୁର୍ଭୁଜ ରୂପରେ ବୃଷଭ ଉପରେ ଉପବେଶନ କରିଛନ୍ତି ।
ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା
ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ରରେ ସ୍ଥାନୀୟ ସମାଜ ଓ ସଂସ୍କୃତି
ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ଥାନୀୟ (ଭାରତୀୟ) ସାଂସ୍କୃତିକ, ଧାର୍ମିକ ଓ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରମାନଙ୍କରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଛି । ଇତିହାସ, ମାନବ ବିଜ୍ଞାନ, ସାମାଜିକ ବିଜ୍ଞାନ ଓ ଲିଙ୍ଗ ସମାନତା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆର ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ବିଭିନ୍ନ ବିଶାରଦ ନିଜ ମତ ରଖିଯାଇଛନ୍ତି । ବେଶଭୂଷା, ଅଳଙ୍କାର, ସାମାଜିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ, ପୁରୁଷ-ସ୍ତ୍ରୀ ସମ୍ପର୍କ ପ୍ରଭୃତିର ରାଜକୀୟ ଓ ଆଡ଼ମ୍ବରପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ସହିତ  ସାଧାରଣ ଜନତା, ଋଷିମୁନି ଏବଂ ସନ୍ୟାସୀମାନଙ୍କର ସାମାନ୍ୟ ଓ ନିରାଡ଼ମ୍ବର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଇପାରିବ । ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରସମୂହ ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀ କାଳର ଭାରତୀୟ ଜନଜୀବନର ପ୍ରଜ୍ଜ୍ୱଳିତ ପରିପ୍ରକାଶ ।
ଶ୍ରୀ ଦେବ ରାମେଶ୍ଵର ମନ୍ଦିର
ମନ୍ଦିରର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀ ଦେଖିଲେ ଏହା ତିନି ଥର ପରିବର୍ଦ୍ଧିତ କରାଯାଇଥିବା ଜଣାଯାଏ । ଅଷ୍ଟାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ସରଖେଲ କନହୋଜି ଅଙ୍ଗରେଜ (Sarkhel Kanhoji Angre) ଏକ ଚତୁର୍ଭୁଜ ଆକୃତିର ମନ୍ଦିର ତୋଳିଥିଲେ ଯାହା ଶିବଙ୍କ ପିଣ୍ଡି ଚାରିପାଖରେ ଥିଲା ଓ ଅତି ଭଲ ପଥରରେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା ଯାହାକୁ “ଗଭର” କୁହାଯାଏ । ଏହା ମୂଖ୍ୟ କୋଠରୀ ଥିଲା ଯେଉଁଠାରେ କେନ୍ଦ୍ରରେ ଶିବଲିଙ୍ଗ ଥିଲା । ଅଷ୍ଟାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ମଧ୍ୟ ଭାଗରେ ସରଦାର ଶମ୍ଭାଜି ଅଙ୍ଗରେ ଓ ସନଖୋଜି ଅଙ୍ଗ୍ରେ ଗଭର ସାମନାରେ ଏକ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି କରେଇଥିଲେ । ଏହି ମଣ୍ଡପ ବିରାଟ କାଷ୍ଠରେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା ଓ ତା ଉପରେ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଥିଲା । ଗଭର ଚାରି ପାଖରେ ଏକ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହା ଚାରି ପାଖରେ କାନ୍ଥ ଦିଆଯାଇ ଏକ ଛୋଟ ମନ୍ଦିର ଆକୃତି କରାଯାଇଥିଲା । ସମୁଦାୟ ମନ୍ଦିର ୪,୦୨୫ ବର୍ଗ ଫୁଟ ସ୍ଥାନରେ ଥିଲା । ମନ୍ଦିର ବାହାରେ ୧୫୦୦ ବର୍ଗ ଫୁଟର ପଥର ଟାଇଲ ବିଛାଯାଇଥିଲା । ପଶ୍ଚିମ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ୱାରରେ ଦୁଇଟି ଫାଟକ ଥିଲା ।
ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା
ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ରରେ ସ୍ଥାନୀୟ ସମାଜ ଓ ସଂସ୍କୃତି
ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରରେ ସନ୍ୟାସୀ ଓ ଭିକ୍ଷୁଙ୍କ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜୀବନଧାରା ଏବଂ ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟର ଭୌତିକ ଜୀବନଧାରାର ବିପରୀତ ଭାବ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶିତ । ପ୍ରଥମ ଭାବ ଜୀବନର ସୁଖ ଓ ମୋହ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ବେଳେ ଦ୍ୱିତୀୟଟି କାମ, ଅର୍ଥ, ବାସନା ଓ ମୋହ ମଧ୍ୟରେ ନିମଜ୍ଜିତ ଥିବାର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରରେ ଦୋକାନ ବଜାର, ଉତ୍ସବ, ଶୋଭାଯାତ୍ରା, ପ୍ରାସାଦ, କଳା ପ୍ରଦର୍ଶନ ଇତ୍ୟାଦିର ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି । ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ ଭରହୁତ, ସାଞ୍ଚି, ଅମରାବତୀ, ଏଲୋରା, ବାଘ ଗୁମ୍ଫା, ଆଇହୋଳେ, ବାଦାମୀ ଓ ଭାରତର ଅନ୍ୟ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସ୍ଥଳରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ । ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ପ୍ରାଚୀନ ଓ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ (ବିଶେଷତଃ ଗୁପ୍ତ ଯୁଗ ଓ ତାହା ଆଖପାଖ ସମୟର) ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି ଓ କଳାର ଏକ ଝଲକ ।
ଔପନିବେଶିକ ଶାସନର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ସମୟରେ ଅଜନ୍ତାର ବିବରଣୀ ଋଢିବାଦୀ, ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଥିଲା । ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାଚ୍ୟବାଦ ଗବେଷକ ୱିଲିୟମ୍ ଡେଲରିମ୍ପଲ୍‍ ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ର ବୁଝିପାରି ନଥିଲେ । ଜାତକ କଥାସମୂହର ଜ୍ଞାନ ଓ ଏସୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ପୂର୍ବ ଜ୍ଞାନର ଅଭାବରେ ଏହି ଗବେଷକମାନେ ଏକ ଚିତ୍ରରେ ସନ୍ୟାସୀ ଓ ନୃତ୍ୟରତା ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ଦେଖି ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷ୍କର୍ଷରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ । ନିଜ ଅନୁମାନ ଓ ବୋଧଶକ୍ତିରୁ ସେମାନେ ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଅର୍ଥହୀନ, ରହସ୍ୟମୟ ଓ କାମୁକ ଇତ୍ୟାଦି କହିଥିଲେ । ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଔପନିବେଶ ଶାସକମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ମୁତାବକ ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ ।
ଶ୍ରୀ ଦେବ ରାମେଶ୍ଵର ମନ୍ଦିର
ମହା ଶିବରାତ୍ରି ମେଳା
ପ୍ରତି ବର୍ଷ ମାଘ ମାସରେ ଛଅ ଦିନ ଧରି ସେଠାରେ ଏକ ମେଳା ଲାଗେ ଯାହାକୁ ପ୍ରାୟ ୫୦୦୦ ଲୋକ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଗ୍ରାମ ଓ ସହରରୁ ଆସି ଯୋଗ ଦିଅନ୍ତି । ଚାରି ଦିନ ମେଳା ପରେ ପୂଜା ହୁଏ । ମହାଶିବରାତ୍ରି ରାତିରେ ଶିବ ତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟ କରିଥିଲେ । ଏହି ଦିନ ପାର୍ବତୀ ମାତାଙ୍କୁ ଶିବ ବିବାହ କରିଥିଲେ  । ଭକ୍ତମାନେ ଏହି ଦିନ ଉପବାସ କରି ଶିବ ଲିଙ୍ଗ ଉପରେ ଫୁଲ ଫଳ ଚଢାନ୍ତି ।
ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା
ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ରରେ ସ୍ଥାନୀୟ ସମାଜ ଓ ସଂସ୍କୃତି
ଭାରତୀୟ ଧର୍ମ ଭାବନା ଓ ବିଶେଷ କରି ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କରେ ଅଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି ଅଜନ୍ତା ସମେତ ଭାରତର ଅନ୍ୟ କଳାକୁ ମଧ୍ୟ ଏକା ପ୍ରକାରର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦେଖିଥାଏ । ତେଣୁ ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ର ୟୁରୋପୀୟଙ୍କ ମନରେ “ମୂର୍ତ୍ତିପୂଜା, ପ୍ରସ୍ତର ପୂଜା ବା ଅଦ୍ଭୁତ ଦେବାଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା, ଇତ୍ୟାଦି” ଚିନ୍ତାଧାରାର ଆଉ ଏକ ଉଦାହରଣ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲା ବୋଲି ରିଚାର୍ଡ୍ କୋହେନ୍ କହିଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତ ପକ୍ଷେ ଭାରତୀୟ ଓ ବୌଦ୍ଧ ଧାର୍ମିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦେଖିଲେ କଳାର ମାନ ଯେପରି ହେବା କଥା, ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ର ଠିକ୍ ସେହିପରି : ସର୍ବଧର୍ମବାଦୀ, ଧାର୍ମିକ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ, ସାମାଜିକ ଓ ସୁନ୍ଦର ।
ଶ୍ରୀ ଦେବ ରାମେଶ୍ଵର ମନ୍ଦିର
ମହା ଶିବରାତ୍ରି ମେଳା
ଗ୍ୟାଲେରି
ଅନୁଶାସନ
ମନ୍ଦିରର ଶାସନ ଭାର ୧୯୧୪ ମସିହାରେ ସିଭିଲ କୋର୍ଟ ଏକ ପାଞ୍ଚ ଟିକିଆ ଟ୍ରଷ୍ଟି ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ କରିଛନ୍ତି । ମୁମ୍ବାଇର ଶ୍ରୀ ରାମେଶ୍ୱର ଦେବସ୍ଥାନ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ମଣ୍ଡଳ ଓ ରାମେଶ୍ୱର ବିକାଶ ମଣ୍ଡଳ ଏହାର ବିକାଶ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଦେଖରେଖ କରନ୍ତି । ସରକାରଙ୍କ ତରଫରୁ ଦେବସ୍ଥାନ ଏକ ଇନାମ ସ୍ଥାନ ଓ ବାର୍ଷିକ ୩୩୪ ଟଙ୍କା ପାଆନ୍ତି । ସନ ୧୯୧୪ ମସିହାଠାରୁ ଟ୍ରଷ୍ଟି ଏହାର ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ କରିଆସୁଛନ୍ତି । ମନ୍ଦିର ଏବେ ଭଲ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି ଓ ମଝିରେ ମଝିରେ ନବୀକରଣ କରାଯାଉଛି ।
ସରଖେଲ ଶମ୍ଭାଜି ଅଙ୍ଗ୍ରେ ସମାଧି
ମନ୍ଦିରର ଦକ୍ଷିଣ ଫାଟକ ବାହାର ପାଖରେ ଅଛି । ପ୍ରାୟ ୨୦୦-୨୫୦ ବର୍ଷର ପୁରୁଣା ପଥରରେ ଏହା ତିଆରି ହୋଇଛି । ତାଙ୍କ ପାଖରେ ୭ଟି ପ୍ରସ୍ତର ରଖାଯାଇଛି ଯାହା ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କ ସ୍ମୃତିକୁ ଉଜ୍ଜୀବିତ କରିରଖିଛି ।
ଆଧାର
ଶ୍ରେଣୀ:ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର
ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା
ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ରରେ ସ୍ଥାନୀୟ ସମାଜ ଓ ସଂସ୍କୃତି
ଅଜନ୍ତା କଳାର ଓ ଇତିହାସର ଗବେଷକ ୱାଲ୍‍ଟର୍ ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ମତରେ ୪୭୫ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ବେଳକୁ ଅଜନ୍ତା ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ଥିଲା ଏବଂ ଅନେକ ଯାତ୍ରୀ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ, ପର୍ଯ୍ୟଟକ, ସାଧୁ ଓ ବଣିକ ଏଠାକୁ ଆସୁଥିଲେ । ଖ୍ରୀ. ୪୬୦ରୁ ୪୮୦ ମଧ୍ୟରେ ଅଜନ୍ତାର ସ୍ଥିତିରେ ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କ ଯୋଗୁଁ ବହୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଥିଲା । ମାନବ ଇତିହାସରେ ଅଜନ୍ତାର କଳା ଏକ ଅଭୂତପୂର୍ବ ସଫଳତା ଓ କୃତିତ୍ୱ ବୋଲି ସ୍ପିଂକ୍ କହିଛନ୍ତି ।
ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ରରେ ବିଦେଶୀ ସମାଜ ଓ ସଂସ୍କୃତି
ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ରରୁ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତରେ ସାମାଜିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ତଥ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସମ୍ୟକ୍ ସୂଚନା ମିଳିଥାଏ । ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ବିଦେଶୀ ସଂସ୍କୃତି ସହ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ମିଳନ ଓ ବିନିମୟ ସମ୍ପର୍କରେ ମଧ୍ୟ ଜଣା ପଡ଼ିଥାଏ । ଭାରତୀୟ ଐତିହାସିକ ହରୁନ୍ ଖାନ୍ ଶେରୱାନିଙ୍କ ମତରେ : “ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ର ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ବିଶ୍ୱବାଦୀ ଚରିତ୍ର ପ୍ରକାଶ କରିଥାଏ । ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ବିକଶିତ ହୋଇ ଗ୍ରୀକ୍, ପର୍ସୀୟ, ସକ, ପଲ୍ଲବ, କୁଶାଣ, ହୁଣ ପରି ଅନେକ ବିଦେଶୀ ଜାତିଙ୍କ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚି ପାରିଥିଲା ।“ ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ମତରେ ଅଜନ୍ତାର ଗୁମ୍ଫା ଚିତ୍ର ସମୂହରେ ବିଦେଶୀଙ୍କ ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଭରି ହୋଇ ରହିଛି । ବିଦେଶୀଙ୍କ ଚିତ୍ର ଯୋଗୁଁ “ପାରସ୍ୟ ଦୂତାବାସ ଦୃଶ୍ୟ” ପରି ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁମାନ ମଧ୍ୟ କରାଯାଇଛି । ଅଜନ୍ତାର ବିଦେଶୀଙ୍କ ଚିତ୍ରରେ ସାସନୀୟ ବ୍ୟବସାୟୀ, ଯାତ୍ରୀ ଓ ତତ୍କାଳୀନ ବାଣିଜ୍ୟ ପଥ ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଥାଏ ।
ଗୁମ୍ଫା-୧ରେ ବିଦେଶୀ ଲୋକ ଥିବା ଏକ ଚିତ୍ର ରହିଛି ଯେଉଁଥିରେ ବିଦେଶୀ ଲୋକଙ୍କ ମୁଖ ଓ ବେଶଭୂଷା ଅଙ୍କିତ ହୋଇଛି ଓ ଏହାକୁ "ପାରସ୍ୟ ଦୂତାବାସ ଦୃଶ୍ୟ" ବୋଲି ନାମ ଦିଆଯାଇଥିଲା । ଏହି ଚିତ୍ର ଗୁମ୍ଫା-୧ର ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାର ଦେଇ ପଶିବା ପରେ ଠିକ୍ ଡାହାଣ ପଟକୁ ରହିଛି । ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ମତାନୁସାରେ “ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଐତିହାସିକ ଜେମ୍‍ସ୍ ଫର୍ଗୁସନ୍ ଏହି ଚିତ୍ରକୁ ଖ୍ରୀ. ୬୨୫ ସମୟରେ ଚାଲୁକ୍ୟ ବଂଶର ରାଜା ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁଲକେଶିନଙ୍କ ଦରବାରକୁ ପାରସ୍ୟ ରାଜଦୂତ ଆସିଥିବା ବେଳର ଦୃଶ୍ୟ ବୋଲି ସ୍ଥିର କରିଥିଲେ ।” ଅନ୍ୟ ଏକ ମତାନୁସାରେ ଜଣେ ହିନ୍ଦୁ ରାଜଦୂତ ପାରସ୍ୟ ରାଜା ଦ୍ୱିତୀୟ ଖୁସ୍ରୁଙ୍କ ଦରବାରକୁ ଖ୍ରୀ. ୬୨୫ରେ ଯାଇଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଏହି ଚିତ୍ରରେ ଦର୍ଶିତ, ଯାହାକୁ ଫର୍ଗୁସନ୍ ମାନି ନାହାନ୍ତି । ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ମତରେ ଔପନିବେଶିକ ସମୟର ବ୍ରିଟିଶ୍ ଐତିହାସିକମାନେ ଅନୁମାନପୂର୍ବକ ଏହି ୭ମ ଶତାବ୍ଦୀର ଘଟଣାକୁ ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ର ସହ ଯୋଡ଼ିଥିବାରୁ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କ ନିର୍ମାଣ କାଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା । ତାଙ୍କ ମତରେ ହରିସେନଙ୍କ ଶାସନକାଳରେ ଅଙ୍କିତ ଏହି ଚିତ୍ରଟି ମହାସୁଦର୍ଶନ ଜାତକ କଥାରୁ ଗୃହୀତ ଯାହାର କାହାଣୀ ଅନୁଯାୟୀ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ରାଜା ଥିବା ବୁଦ୍ଧ ହିଁ ଏହି ଚିତ୍ରରେ ରାଜା ରୂପରେ ଦର୍ଶିତ । ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀ ସମୟରେ ଭାରତ ସହ ସାସନୀୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ବାଣିଜ୍ୟିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ଏହି ଚିତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି ।
ଗୁମ୍ଫା-୧ରେ ବିଦେଶୀ ଚେହେରା ଓ ବେଶଭୂଷାର ଅନେକ ଚିତ୍ର ରହିଛି । ଗୁମ୍ଫା-୧୭ର ଚରିତ୍ରମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଚିତ୍ର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ପିଆ ବ୍ରାଙ୍କାଚିଓଙ୍କ ମତରେ ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପ୍ରଗତିବାଦୀ ଓ ଅନ୍ୟ ସଂସ୍କୃତିକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଖାଉଥିବା ଭାରତ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବାଣିଜ୍ୟରେ ଅତି ସକ୍ରିୟ ଥିଲା । ଏଥିରୁ ଆହୁରି ଜାଣିବାକୁ ମିଳେ ଯେ ଏପରି ବାଣିଜ୍ୟିକ ସମ୍ପର୍କ ଡେକାନ ଅଞ୍ଚଳର ସମୁନ୍ନତି ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ଥିଲା, ତେଣୁ ଚିତ୍ରରେ ଶିଳ୍ପୀ ଏପରି ଦୃଶ୍ୟକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଛି ।
ଯଦିଓ ଅଧିକାଂଶ ଗବେଷକ ଭାରତ ଓ ସାସାନୀୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ରହିଥିବା ବାଣିଜ୍ୟିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସାଧାରଣତଃ ସେମାନଙ୍କ ନିଷ୍କର୍ଷରେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଦିଏ । ବ୍ରାଙ୍କାଚିଓଙ୍କ ମତରେ ଜାହାଜ ଓ ଜାହାଜରେ ଜାର୍ ପରି ପାତ୍ରର ଚିତ୍ର ରହିଥିଲେ ଭାରତକୁ ମଦ୍ୟ ଆମଦାନୀ ସୂଚାଇଥାଏ । ଶ୍ଲିଂଗହୋଫ୍ କିନ୍ତୁ କୁହନ୍ତି ଯେ ପାତ୍ରରେ ଜଳ ରହିଛି ଓ ଏଗୁଡ଼ିକ ସାମଗ୍ରୀର ରପ୍ତାନୀ କରୁଥିବା ଭାରତୀୟ ଜାହାଜ ।
ଗୁମ୍ଫା ୧୭ରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରକାରର ଚିତ୍ର ରହିଛି । କିନ୍ତୁ ଏହା ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପୂଜା ସହ ଜଡ଼ିତ । ତ୍ରୟସ୍ରିଂଶ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଅବତରଣ କରୁଥିବା ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ଅନେକ ବିଦେଶୀ ପାଛୋଟି ନେବ ଓ ସେବା କରିବାର ଦୃଶ୍ୟ ଗୁମ୍ଫା-୧୭ର ଏକ ଚିତ୍ରରେ ରହିଛି । ବହୁ ବିଦେଶୀ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଶୁଣୁଥିବା ଏହି ଚିତ୍ରରେ ଦର୍ଶିତ । ବେଶଭୂଷା (କାଫ୍‍ତାନ, ସାସାନୀୟ ହେଲମେଟ୍, ଗୋଲ ଟୋପି), କେଶବିନ୍ୟାସ ଓ ବର୍ଣ୍ଣ ମାଧ୍ୟମରେ ବିଦେଶୀଙ୍କ ଜାତି ବିଷୟରେ ସୂଚନା ଦିଆଯାଇଛି । ଗୁମ୍ଫା ୧୭ର ବିଶ୍ୱନ୍ତର ଜାତକ କଥାରେ ମଧ୍ୟ-ଏସିଆର ଭୃତ୍ୟ ଓ କୃଷ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣର ଆଉ ଏକ ଭୃତ୍ୟର ଚିତ୍ର ରହିଥିବା ବିଷୟରେ ବ୍ରାଙ୍କାଚିଓ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିଛନ୍ତି । ଗୁମ୍ଫା ୧୭ର ନନ୍ଦଙ୍କ ମନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଚିତ୍ରରେ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଆଫ୍ରିକାର ଏକ ଭୃତ୍ୟ ଦର୍ଶିତ । ସେ ସମୟର ଚିତ୍ରକରମାନେ ସୋଗଡିଆ, ମଧ୍ୟ-ଏସିଆ, ପାରସ୍ୟ ଓ ପୂର୍ବ- ଆଫ୍ରିକାର ଲୋକଙ୍କ ବିଷୟରେ ଜାଣିଥିଲେ ବା ଦେଖିଥିଲେ ବୋଲି ବ୍ରାଙ୍କାଚିଓ କହିଛନ୍ତି । ଉପାଧ୍ୟାୟଙ୍କ ଅନୁମାନରେ ଅଜନ୍ତାର ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ବିଦେଶୀ ଶିଳ୍ପୀ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ ।
ସଂରକ୍ଷଣ
ଗୁମ୍ଫାରେ ଚିତ୍ର ଓ କଳାକୃତି ସମୟ କ୍ରମେ ଓ ସଂରକ୍ଷଣ ଅଭାବରୁ ଅବକ୍ଷୟପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି । ତେଣୁ କାନ୍ଥ, ଛାତ ଓ ସ୍ତମ୍ଭରେ ଥିବା ଚିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚିତ୍ରଶୂନ୍ୟ ଛାପ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଜାତକ କଥାର ଚିତ୍ର ସବୁ ଗୁମ୍ଫା କାନ୍ଥରେ ଅଙ୍କିତ । ଏହି ସବୁ ଚିତ୍ରରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଓ ତାଙ୍କ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଜୀବନକ୍ରମ ପ୍ରଦର୍ଶିତ । କାନ୍ଥରେ ଅଙ୍କିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଗୁମ୍ଫା ମଧ୍ୟରେ ବୁଲି ବୁଲି ସବୁ ଅଧ୍ୟାୟ ବା କଥା ଦେଖିବାକୁ ହେଉଥିଲା । ଜାତକ କଥାର ବିଭିନ୍ନ ଅଧ୍ୟାୟ ଏକ ପରେ ଏକ ଦର୍ଶିତ ହୋଇଛନ୍ତି । ଚିତ୍ରମାନଙ୍କ ବିଷୟବସ୍ତୁ ଚିହ୍ନିବା ୧୮୧୯ ପରଠାରୁ ଏଠାକାର ଗବେଷଣାର ଏକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରହିଆସିଛି ।
ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲିଂକ୍
ଶ୍ରେଣୀ:ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଶ୍ରେଣୀ:ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ଶ୍ରେଣୀ:ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ
ସାଙ୍ଗାରେଡ୍ଡି
ଏକ ଭାରତୀୟ ଅଟେ । ଏହା ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶର ମେଦକ୍ ଜିଲ୍ଲାରେ ଅବସ୍ଥିତ ।
ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ସାକ୍ଷରତା
୨୦୦୧ ମସିହାର ଭାରତୀୟ ଜନଗଣନା ଅନୁସାରେ, ସହରର ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା ୫୬୬୯୧ ଅଟେ । ସେଥି ମଧ୍ୟରୁ ୫୦.୬୦% ଜଣ ପରୁଷ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ୪୯.୪୦% ଜଣ ନାରୀ ଅଟନ୍ତି । ର ସାକ୍ଷରତା ହାର ୭୦.୭୩% ଅଟେ । ଏହା ଜାତୀୟ ହାରଠାରୁ ୫.୮୯% ପ୍ରତିଶତ କମ ଅଟେ । ସେଥିରୁ ୩୯.୪୨% ପ୍ରତିଶତ ପୁରୁଷ ଓ ୩୧.୩୧% ନାରୀ ଅଟନ୍ତି । ୧୨.୯୨% ଲୋକ ସେଠାରେ ୬ ବର୍ଷ ବୟସରୁ କମ ବୟସ୍କ ଅଟନ୍ତି ।
ଭାଷା
ତେଲୁଗୁ ର ସରକାରୀ ଭାଷା ଅଟେ ।
ବାହାର ଲିଙ୍କ
ଶ୍ରେଣୀ:ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶର ସହର ଶ୍ରେଣୀ:Check some error ଶ୍ରେଣୀ:ବଟ ତିଆରି ଭୌଗଳିକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଶ୍ରେଣୀ:ବଟ ତିଆରି ଭୌଗଳିକ ପ୍ରସଙ୍ଗ2 ଶ୍ରେଣୀ:Cleanup done
ବଡ଼ଦାଣ୍ଡ
thumb|ବଡ଼ ଦାଣ୍ଡ ବଡ଼ଦାଣ୍ଡ ହେଉଛି ପବିତ୍ର ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରର ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରଠାରୁ ଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତର ରାସ୍ତା ବା ଦାଣ୍ଡ । ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଏବଂ ରଥଯାତ୍ରା ସହ ଏହି ମାର୍ଗର ସମ୍ପର୍କ ଥିବା ଯୋଗୁଁ ଏହାକୁ 'ବଡ଼ଦାଣ୍ଡ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଓ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିରେ ଏହାର ବିଶେଷ ସ୍ଥାନ ରହିଛି । ବଡ଼ଦାଣ୍ଡରେ ବିଶାଳ ପକ୍ଷରେ ଶୋଭା ପାଉଛି, ତାହା ମଧ୍ୟରୁ ସିଂହ ଦୁଆରଠାରୁ ଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିର ଭିତରେ ରହିଛି ଅନେକ ମଠ ବାଡି, ରାଧାବଲ୍ଲଭ ମଠ, ବଡ଼ଛତା ମଠ, ବଡ଼ ଅଖଡା ମଠ, ଜଗନ୍ନାଥ ବଲ୍ଲଭ ମଠ,ଚୈତନ୍ୟ ଗୌଡୀୟ ମଠ,ଦଶ ଅବତାର ମଠ, ସହିତ ବାଗେଡିଆ ଧର୍ମଶାଳ ଓ ଅନେକ ରମଣୀୟ ସ୍ଥଳ ରହିଛି । ଆଗରୁ ବଡ଼ଦାଣ୍ଡର ଦୃଶ୍ୟ ଗାଆଁ ରାସ୍ତା ଭଳି ଦେଖା ଯାଉଥିଲା ।
ଏମୁ
ଏମୁ (Dromaius novaehollandiae) ଏକ ପ୍ରକାର ପକ୍ଷୀ ଯିଏ ଉଚ୍ଚତା ଅନୁସାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଜୀବନ୍ତ ପକ୍ଷୀ; ପ୍ରଥମ ସ୍ଥାନରେ ଏହାର ରାଟାଇଟ (ratite ) ସମ୍ପର୍କୀୟ ଅଷ୍ଟ୍ରିଚ ଅଛି । ଏହା ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆର ସ୍ଥାନୀୟ (endemic) ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପକ୍ଷୀ ଓ ଜେନସ ଡ୍ରୋମାଇଅସର (Dromaius) ଏକ୍ସଟାଣ୍ଟ ଟାକ୍ସନ (extant) ସଭ୍ୟ । ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆରେ ୧୭୮୮ର ୟୁରୋପିଆନ ସେଟଲମେଣ୍ଟ ପରେ ଟାସମାନିଆନ ଏମୁ (Tasmanian), କଙ୍ଗାରୁ ଆଇଲ୍ୟାଣ୍ଡ (ଦ୍ୱୀପ) ଏମୁ (Kangaroo Island) ଓ କିଙ୍ଗ ଆଇଲ୍ୟାଣ୍ଡ ଏମୁ (King Island) ପ୍ରଜାତିର ଏମୁ ନିଶ୍ଚିହ୍ନ ହେବା ପରେ ଅଧିକାଂଶ ସ୍ଥଳଭାଗରେ କେବଳ ଏମୁ ବିସ୍ତାର କରି ରହିଲେ । ଇଣ୍ଟରନ୍ୟାସନାଲ ୟୁନିଅନ ଫର କଞ୍ଜରଭେସନ ଅଫ ନେଚର (International Union for Conservation of Nature) ସଂସ୍ଥା ତରଫରୁ ଏମୁକୁ 'ଲିସ୍ଟ-କନସର୍ନ ସ୍ପେସି' (least-concern species ) ରେଟ ମିଳିଛି ।
ଏମୁର ପର ନରମ, ରଙ୍ଗ ମାଟିଆ, ବେକ ଓ ଗୋଡ଼ ଲମ୍ବା, ଉଚ୍ଚତା ପ୍ରାୟ ୧.୯ ମିଟର/୬.୨ ଫୁଟ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଉଡ଼ିପାରେନି । ଏହା ବ‌ହୁତ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିପାରେ ଏପରିକି ଆବଶ୍ୟକ ସ୍ଥଳେ ଘଣ୍ଟାରେ ୫୦ କି:ମି: ବା ୩୧ ମାଇଲ ଚାଲିପାରେ । ଏମାନେ ଅନେକ ରକମର ଛୋଟ ଗଛ ଓ କୀଟ, ପୋକମାନଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସପ୍ତାହ ସପ୍ତାହ ବ୍ୟାପି ଉପାସରେ ମଧ୍ୟ ରହିପାରନ୍ତି । ସେମାନେ ଜଳ ପାନ ବାରମ୍ବାର କରନ୍ତିନି କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସୁବିଧା ମିଳେ, ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣ ପିଅନ୍ତି ।
ମଇ ଓ ଜୁନ ମାସରେ ଏମୁର ପ୍ରଜନନ କ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଓ ମାଈ ଏମୁମାନେ ନିଜ ପସନ୍ଦର ଅଣ୍ଡିରା ସାଥୀଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଲଢ଼େଇ କରନ୍ତି । ମାଈ ଏମୁ ଅନେକ ଥର ଯୌନ ସଙ୍ଗମ କରିପାରେ ଓ ଅନେକ ଥର ଗୋଟିଏ ଋତୁରେ ଅଣ୍ଡା ଦେଇପାରେ । ଅଣ୍ଡିରା ଏମୁ ଅଣ୍ଡା ଉଷୁମାଏ ଓ ସେହି ସମୟରେ ସେ ପ୍ରାୟ ଖିଆ ପିଆ କିଛି ନ କରିବାରୁ ଓଜନ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଭାବରେ କମିଯାଏ । ଆଠ ସପ୍ତାହରେ ଅଣ୍ଡାରୁ ଛୁଆ ବାହାରନ୍ତି ଓ ଏମାନଙ୍କ ଲାଳନ ପାଳନ ବାପାମାନେ କରନ୍ତି । ଛଅ ମାସରେ ଏମୁ ଛୁଆର ସମ୍ପୁର୍ଣ୍ଣ ବିକାଶ ହୋଇଯାଏ କିନ୍ତୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରଜନନ ଋତୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ପରିବାର ସାଥିରେ ରହେ । ଏମୁକୁ ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆର ଜାତୀୟ ଚିହ୍ନ (cultural icon of Australia) ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି, ସୈନିକମାନଙ୍କର କୋଟରେ ଏହାର ଛବି ଥାଏ ଓ ବିଭିନ୍ନ ମୁଦ୍ରାରେ ମଧ୍ୟ ଛବି ଥାଏ । ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆର ଲୋକ‌କଥା ଓ ପୁରାଣମାନଙ୍କରେ ଏହି ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା ଥାଏ ।
ଅର୍ଥନୈତିକ ମୂଲ୍ୟ
ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆର ମୂଳ ବାସିନ୍ଦାମାନେ ଏମୁ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ରହି ତାହାର ମାଂସ ଖାଆନ୍ତି । ତାହାର ଚର୍ବିକୁ ବୁସ ମେଡିସିନ (bush medicine) ଭାବରେ ବ୍ୟବ‌ହାର କରନ୍ତ ଓ ଚର୍ମରେ ଘସନ୍ତି । ଏହା ଏକ ମୂଲ୍ୟବାନ ଲୁବ୍ରିକାଣ୍ଟ; କାଷ୍ଠ ନିର୍ମିତ ପଦାର୍ଥ ଓ ବାସନମାନଙ୍କୁ ତୈଳାକ୍ତ କରନ୍ତି ଓ ଓକ୍ରେ (ochre) ସାଥିରେ ମିଶେଇ ଉତ୍ସବରେ ଦେହରେ ଲଗେଇ ସଜାନ୍ତି ।
ଆଧାର
ଶ୍ରେଣୀ:ପକ୍ଷୀ
ପ୍ରମିଳା ପ୍ରଭା ମିଞ୍ଜ
ଆଧାର
ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶାର ଖେଳାଳୀଗଣ ଶ୍ରେଣୀ:ଜନ୍ମ ମସିହା ନଥିବା (ଜୀବିତ ବ୍ୟକ୍ତି) ଶ୍ରେଣୀ:ଏକବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଭାରତୀୟ ଖେଳାଳୀ
ସାଙ୍ଗାରିଅା, ରାଜସ୍ଥାନ
ଏକ ଭାରତୀୟ ଅଟେ । ଏହା ରାଜସ୍ଥାନର ହନୁମନ୍‌‌ଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲାରେ ଅବସ୍ଥିତ ।
ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ସାକ୍ଷରତା
୨୦୦୧ ମସିହାର ଭାରତୀୟ ଜନଗଣନା ଅନୁସାରେ, ସହରର ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା ୩୪୫୪୧ ଅଟେ । ସେଥି ମଧ୍ୟରୁ ୫୩.୧୫% ଜଣ ପରୁଷ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ୪୬.୮୫% ଜଣ ନାରୀ ଅଟନ୍ତି । ର ସାକ୍ଷରତା ହାର ୬୯.୪୯% ଅଟେ । ଏହା ଜାତୀୟ ହାରଠାରୁ ୪.୬୫% ପ୍ରତିଶତ କମ ଅଟେ । ସେଥିରୁ ୪୦.୨୦% ପ୍ରତିଶତ ପୁରୁଷ ଓ ୨୯.୩୦% ନାରୀ ଅଟନ୍ତି । ୧୨.୭୧% ଲୋକ ସେଠାରେ ୬ ବର୍ଷ ବୟସରୁ କମ ବୟସ୍କ ଅଟନ୍ତି ।
ଭାଷା
ହିନ୍ଦୀ ର ସରକାରୀ ଭାଷା ଅଟେ ।
ବାହାର ଲିଙ୍କ
ଶ୍ରେଣୀ:ରାଜସ୍ଥାନର ସହର ଶ୍ରେଣୀ:Check some error ଶ୍ରେଣୀ:Check for some major data errors ଶ୍ରେଣୀ:ବଟ ତିଆରି ଭୌଗଳିକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଶ୍ରେଣୀ:ବଟ ତିଆରି ଭୌଗଳିକ ପ୍ରସଙ୍ଗ2 ଶ୍ରେଣୀ:Cleanup done
ତୀର୍ଥବାସୀ ପ୍ରଧାନ
ତୀର୍ଥବାସୀ ପ୍ରଧାନ (ମୃତ୍ୟୁ: ୨୧ ଜୁଲାଇ ୧୯୭୦) ଜଣେ ଓଡ଼ିଆ ରାଜନୀତିଜ୍ଞ ଥିଲେ । ସେ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭା ରେ ଜଣେ ବିଧାୟକ ଭାବରେ ଥରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ଭାରତ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା ପରେ ୧୯୫୨ ମସିହାରେ ହୋଇଥିବା ପ୍ରଥମ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭା ନିର୍ବାଚନରେ ସେ ବରଗଡ଼ ବିଧାନ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ ରୁ ୧ମ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭା କୁ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥିଲେ ।
ଜନ୍ମ, ପରିବା ଓ ଶିକ୍ଷା
ତୀର୍ଥବାସୀ ପ୍ରଧାନଙ୍କ ବାପାଙ୍କ ନାମ ଶଶି ପ୍ରଧାନ ଏବଂ ପତ୍ନୀଙ୍କ ନାମ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପ୍ରଧାନ।
ରାଜନୈତିକ ଜୀବନ
ତୀର୍ଥବାସୀ ପ୍ରଧାନ ଓଡ଼ିଶା ରାଜନୀତିରେ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସର କର୍ମୀ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ । ସେ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭା ରେ ଜଣେ ବିଧାୟକ ଭାବରେ ଥରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ୧୯୫୨ ମସିହାରୁ ୧୯୫୬ ମସିହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ୧ମ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭାରେ ଜଣେ ମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ।
ମୃତ୍ୟୁ
ତୀର୍ଥବାସୀ ପ୍ରଧାନ ୧୯୭୦ ମସିହାର ଜୁଲାଇ ୨୧ ତାରିଖରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ । ୧୪ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୧୯୭୦ରେ ବିଧାନ ସଭା ଗୃହରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକ ପାଳନ କରାଯାଇଥିଲା ।
ଆଧାର
ଶ୍ରେଣୀ:୧୯୭୦ ମୃତ୍ୟୁ ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଆ ଲୋକ ଶ୍ରେଣୀ:ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲାର ଲୋକ ଶ୍ରେଣୀ:୧ମ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନ ସଭାର ସଭ୍ୟ
ଗ୍ୟାସ୍ଟ୍ରୋଏଣ୍ଟେରାଇଟିସ୍
ଗାସ୍ଟ୍ରୋଏଣ୍ଟେରାଇଟିସ, ପ୍ରତିଶବ୍ଦ ସଂକ୍ରମଣକାରୀ ତରଳ ଝାଡ଼ା (ଇଂରାଜୀ ଭାଷାରେ  infectious diarrhea), ଏକ ଖାଦ୍ୟ ନଳୀର ପ୍ରଦାହ ଯାହା ଯାହା ମାନବ ପାକସ୍ଥଳୀ ଓ ଅନ୍ତନଳୀରେ ହୁଏ । ଇଂରାଜୀରେ ଗ୍ୟାସ୍ଟ୍ରୋ ଶବ୍ଦ ପାକସ୍ଥଳିର ବିଶେଷଣ ଓ ଏଣ୍ଟେରୋ ଶବ୍ଦ ଅନ୍ତନାଳିର ବିଶେଷଣ । ଆଇଟିସ ଶବ୍ଦ ପ୍ରଦାହ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ । ଏହାକୁ ଅନେକ କଥିତ ଭାଷାରେ ସ୍ଟୋମାକ ଫ୍ଲୁ, ଗ୍ୟାସ୍ଟ୍ରିକ ଫ୍ଲୁ ବା ସ୍ଟୋମାକ ବଗ୍ ନାମ ଦେଇ କହନ୍ତି । ଏହି ରୋଗରେ ମିଳିତ ଭାବରେ ତରଳ ଝାଡ଼ା, ବାନ୍ତି ଓ ଉଦର ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ । ଜ୍ୱର, ଶକ୍ତି ଅଭାବ ଓ ନିର୍ଜଳନ ହୋଇପାରେ । ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ ୨ ସପ୍ତାହ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ରୋଗ ରହେ । ଇନଫ୍ଲୁଏଞ୍ଜା ରୋଗ ସ‌ହିତ ଏହାର କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଭୁଲରେ ପାକସ୍ଥଳୀ ଫ୍ଲୁ କୁହାଯାଏ ।
ଗ୍ୟାସ୍ଟ୍ରୋଏଣ୍ଟେରାଇଟିସ୍ ରୋଗ ଭୁତାଣୁ, ଜୀବାଣୁ, ପରଜୀବୀ ଓ କବକ ମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ହୁଏ । ଅଧିକାଂଶ ରୋଗ ଭୁତାଣୁଦ୍ୱାରା ହୁଏ । ପିଲାମାନଙ୍କର ସାଧାରଣତଃ ରୋଟାଭୁତାଣୁଦ୍ୱାରା ଏହି ସାଂଘାତିକ ରୋଗ ହୁଏ । ବଡ଼ ମଣିଷମାନଙ୍କର ନୋରୋଭୁତାଣୁ ଓ କାମ୍ପିଲୋବ୍ୟାକ୍ଟରଦ୍ୱାରା ସାଧାରଣତଃ ହୁଏ ।  ଅସିଦ୍ଧ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ, ପ୍ରଦୂଷିତ ଜଳ ପାନ କଲେ ଓ ସଂକ୍ରମିତ ଲୋକ ସଂସ୍ପର୍ଷରେ ଆସିଲେ ଏହି ରୋଗ ବ୍ୟାପେ ।  ରୋଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ନିମନ୍ତେ କୌଣସି ପରୀକ୍ଷା ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏନାହିଁ ।
ଏହାର ପ୍ରତିଷେଧ ନିମନ୍ତେ ସାବୁନ‌ଦ୍ୱାରା ହସ୍ତ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ, ବିଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ପାନ, ମାନବ ଆବର୍ଜନା ଓ ପିଲାଙ୍କୁ ବଜାର ଖାଦ୍ୟ ବଦଳରେ ସ୍ତନ୍ୟପାନ କରାଯାଏ । ପିଲାଙ୍କୁ ରୋଟାଭୁତାଣୁ ଟିକା ଦେବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦିଆଯାଏ । ଯଥେଷ୍ଟ ପରିମାଣର ପାନୀୟ ଦେଇ ଚିକିତ୍ସା କରାଯାଏ । ସାମାନ୍ୟ ଓ ମଧ୍ୟମ ଧରଣର ରୋଗ ନିମନ୍ତେ ଓରାଲ ରିହାଇଡ୍ରେସନ ସଲ୍ୟୁସନ ବା ଓଆରଏସ (ଜଳ, ଲୁଣ ଓ ଚିନିର ଏକ ମିଶ୍ରଣ) ଦିଆଯାଏ  । ସ୍ତନ୍ୟପାନ କରୁଥିବା ପିଲାଙ୍କୁ ମଝିରେ ମଝିରେ ଲଗାତାର ସ୍ତନ୍ୟପାନ କରାଯାଏ ।  ସାଂଘାତିକ କେଶ୍‌ରେ ଶିରାଭ୍ୟନ୍ତର ତରଳ ପାନୀୟ ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ । ନାସାପାକସ୍ଥଳି ନଳି ମାଧ୍ୟମରେ ତରଳ ପଦାର୍ଥ ଦିଆଯାଏ । ଜିଙ୍କ ଅନୁପୂରକ ପିଲାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ । ଆଣ୍ଟିବାୟୋଟିକ ସାଧାରଣତଃ ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ ନାହିଁ ।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ବର୍ଷ ଗ୍ୟାସ୍ଟ୍ରୋଏଣ୍ଟେରାଇଟିସ୍ ରୋଗରେ ୩ରୁ ୫ ନିୟୁତ ଲୋକ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ୧.୪ ନିୟୁତ ଲୋକ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରନ୍ତି । ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶମାନଙ୍କରେ ଓ ଶିଶୁମାନେ ଅଧିକ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି । ସନ ୨୦୧୧ରେ ୫ ବର୍ଷରୁ କମ ବୟସର ୧.୭ ବିଲିଅନ ପିଲାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ୦.୭ ନିୟୁତ ପିଲା ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିଥିଲେ । ଦୁଇ ବର୍ଷରୁ କମ୍ ବୟସର ପିଲାଙ୍କୁ ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶମାନଙ୍କରେ ପ୍ରାୟ ୬ ବା ତାଠାରୁ ଅଧିକ ଥର ଏହି ରୋଗ ହୁଏ । ବଡ଼ ମଣିଷଙ୍କର ଇମ୍ମ୍ୟୁନିଟି ଅଧିକ ଥିବାରୁ ଏହି ରୋଗ କମ୍ ହୁଏ ।
ଚିହ୍ନ ଓ ଲକ୍ଷଣ
ଗ୍ୟାସ୍ଟ୍ରୋଏଣ୍ଟେରାଇଟିସ୍ ରୋଗରେ ପତଳା ଝାଡା ଓ ବାନ୍ତି ହୁଏ, ବେଳେ ବେଳେ ଗୋଟିଏ ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକାଶ ପାଏ । ପେଟରେ କ୍ରାମ୍ପ ହୋଇପାରେ । ସଂକ୍ରମଣ ହେବାର ୧୨ - ୭୨ ଘଣ୍ଟା ମଧ୍ୟରେ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ । ଭାଇରସଦ୍ୱାରା ହେଉଥିଲେ ଏକ ସପ୍ତାହ ମଧ୍ୟରେ ଭଲ ହୋଇଯାଏ । କେତେକ ଭୁତାଣୁ ଜନିତ ଗ୍ୟାସ୍ଟ୍ରୋଏଣ୍ଟେରାଇଟିସ୍ ରୋଗରେ ଜର, ଥକ୍କାଣ, ମୁଣ୍ଡ ବଥା ଓ ମାଂସ ପେଶୀ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ । ଝାଡାରେ ରକ୍ତ ପଡୁଥିଲେ ଭୁତାଣୁ ଅପେକ୍ଷା ଜୀବାଣୁଦ୍ୱାରା ହେବା ସମ୍ଭାବନା ଅଧିକ । କେତେକ ଜୀବାଣୁ ଯୋଗୁ ପେଟରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ ଓ ଅନେକ ସପ୍ତାହ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲାଗି ରହେ ।
ପିଲାମାନେ ୩ରୁ ୮ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ଭଲ ହୋଇ ଯାଆନ୍ତି । ଗରିବା ଦେଶମାନଙ୍କରେ ଚିକିତ୍ସା ସୁବିଧା ନ ଥିବାରୁ ବହୁତ ଦିନ ଧରି ରୋଗ ଲାଗି ରହେ ନିର୍ଜଳନ ଏହାର ଏକ ଜଟିଳ ସମସ୍ୟା, । ନିର୍ଜଳନ ଏହାର ମୂଖ୍ୟ ଜଟୀଳତା। ସ୍ୱଳ୍ପ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟରକ୍ଷା ଓ ଅପପୁଷ୍ଟି ଥିବା ସ୍ଥାନମାନଙ୍କରେ ବାରମ୍ବାର ଗ୍ୟାସ୍ଟ୍ରୋଏଣ୍ଟେରାଇଟିସ୍ ହୁଏ ଓ ଏହା ସହ ବିକାଶରେ ବାଧା ହୁଏ ଓ ବହୁ ଦିନ ଧରି ବୋଧ ଶକ୍ତି କମିଯାଏ ।
କାରଣ
ବିଭିନ୍ନ ଏଜେଣ୍ଟଙ୍କଦ୍ୱାରା ଏହି ରୋଗ ହୁଏ ।
ଭୁତାଣୁ
ରୋଟା, ନୋରା, ଆଡେନୋ ଓ ଆସ୍ଟ୍ରୋ ଭୁତାଣୁଦ୍ୱାରା ଗ୍ୟାସ୍ଟ୍ରୋଏଣ୍ଟେରାଇଟିସ ରୋଗ ହୁଏ । ରୋଟା ଭୁତାଣୁ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ପିଲାମାନଙ୍କ ଦେହରେ ଏହି ରୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରେ ଓ ଉଭୟ ବିକଶିତ ଓ ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶମାନଙ୍କରେ ସମ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ । ପିଲାମାନଙ୍କର ରୋଗର ୭୦% ଭୁତାଣୁ ଯୋଗୁ ହୁଏ । ଇମ୍ମ୍ୟୁନିଟି ଯୋଗୁ ବଡ଼ମାନଙ୍କ ଦେହରେ ରୋଟା ଜନିତ ରୋଗ କମ ହୁଏ ।
ବଡ଼ ମଣିଷଙ୍କର ନୋରୋ ଭୁତାଣୁ ଯୋଗୁ ଏହି ରୋଗ ଆମେରିକାରେ ଦେଖାଯାଏ ।
ଜୀବାଣୁ
ବିକଶିତ ଦେଶମାନଙ୍କରେ ମୂଖ୍ୟତଃ କ୍ୟୁମ୍ପିଲୋବ୍ୟାକ୍ଟର ଜେଜୁନି ଜୀବାଣୁଦ୍ୱାରା ଏହି ରୋଗ ହୁଏ । ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ କୁକୁଡା ପାଳନ କାମରେ ନିଯୁକ୍ତ ଥାଆନ୍ତି ସେମାନଙ୍କର ଏହି ରୋଗ ବେଶି ହୁଏ । ପିଲାମାନଙ୍କର ରୋଗର ୧୫% ଜୀବାଣୁଦ୍ୱାରା ହୁଏ । ମୂଖ୍ୟ ଜୀବାଣୁ ଗୁଡିକର ନାମ: ଇ. କୋଲାଇ, ସାଲମୋନେଲା, ସିଗେଲା ଓ କୋମ୍ପିଲୋବ୍ୟାକ୍ଟର । ସଂକ୍ରମିତ ଖାଦ୍ୟରେ ଜୀବାଣୁ କିଛି ଘଣ୍ଟା ରହିଗଲେ ଜୀବାଣୁ ବଂଶ ବୃଦ୍ଧି କରନ୍ତି । ଅସିଦ୍ଧ ଖାଦ୍ୟ, ପୋଲ୍ଟ୍ରି, ସମୁଦ୍ରି ଖାଦ୍ୟ, ଅଣ୍ଡା, ପାସ୍ଚୁରାଇଜ ହୋଇ ନ ଥିବା କ୍ଷୀର, ଫଳ ଓ ପରିବା ଜୁସ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ରୋଗ ସହଜରେ ବ୍ୟାପେ । ଖାଦ୍ୟ ଓ ଜଳ ମାଧ୍ୟମ ଏହି ସଂକ୍ରମଣର ମୂଖ୍ୟ ବାହକ ।
ଆଣ୍ଟିବାୟୋଟିକ ଓ ଆଣ୍ଟାସିଡ ସେବନ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଦେହରେ କେତେକ ଜୀବାଣୁର ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥ ଯୋଗୁ ଏହି ରୋଗ ହୁଏ ।
ପରଜୀବି(Parasite)
ଜିଆର୍ଡିଆ ଓ ଏଣ୍ଟାମିବା ହୋସ୍ଟୋଲିଟିକାଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି ରୋଗ ହୁଏ ।
ବିକାରୀ ଶରୀର କ୍ରିୟା(Pathophysiology)
କ୍ଷୁଦ୍ର ଅନ୍ତ ଓ ବୃହଦନ୍ତର ସଙ୍କ୍ରମଣ ଯୋଗୁ ହେଉଥିବା ତରଳ ଝାଡା ଓ ବାନ୍ତି ରୋଗକୁ ଗ୍ୟାସ୍ଟ୍ରୋଏଣ୍ଟେରାଇଟିସ୍ କୁହାଯାଏ । କ୍ଷୁଦ୍ର ଅନ୍ତ ନାଳୀରେ ପ୍ରଦାହ ହୁଏ ନାହିଁ କିନ୍ତୁ ବୃହଦନ୍ତରେ ପ୍ରଦାହ ହୁଏ । ଏହି ରୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ନିମନ୍ତେ ଗୋତିଏ ଜୀବାଣୁ(କ୍ରିପ୍ଟୋସ୍ପୋରିଡିଅମ୍)ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ୧୦୮ (କଲେରା ଜୀବାଣୁ) ସ୍ଥଳ ବିଶେଷରେ ଆବଶ୍ୟକ ହୁଅନ୍ତି ।
ରୋଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ
ଏହି ରୋଗ ମୂଖ୍ୟତଃ ରୋଗୀର ଲକ୍ଷଣ ଓ ଚିହ୍ନ ଦେଖି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଏ । ସଠିକ ଭାବେ ଏହାର କାରଣ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଅନାବଶ୍ୟକ ଯେ ହେତୁ ଏହାର ଚିକିତ୍ସା ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ନାହିଁ । ଝାଡାରେ ରକ୍ତ ଦେଖାଗଲେ ପରୀକ୍ଷା ଆବଶ୍ୟକ; ବିଷାକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଯୋଗୁ ଏହା ହୋଇପାରେ । ୧୦% ପିଲାଙ୍କର ଗ୍ଲୁକୋଜ ବା ଶର୍କରା ଅଂଶ କମିଯାଏ ଏଣୁ ରକ୍ତର ଗ୍ଲୁକୋଜ ପରୀକ୍ଷା ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ । ଅତ୍ୟଧିକ ନିର୍ଜଳନ ଥିଲେ କିଡନି କର୍ମକୁଶଳତା ପରୀକ୍ଷା ଓ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋଲାଇଟ ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଏ ।
ନିର୍ଜଳନ
ଏହାକୁ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ: ସାମାନ୍ୟ(୩ ରୁ୫%), ମଧ୍ୟମ(୬ରୁ ୯%) ଓ ଅତିଶୟ(୧୦% ବା ଅଧିକ) । ପିଲାମାନଙ୍କ ଦେହରେ ନିର୍ଜଳନର ମୂଖ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ : - ଦେହର କୌଣସି ସ୍ଥାନକୁ ଅଳ୍ପ ସମୟ ନିମନ୍ତେ ଟିପଦ୍ୱାରା ଚିପି ଧରି ଛାଡିଦେଲେ ଶେତା ଦେଖାଯାଏ କିନ୍ତୁ ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ରକ୍ତିମ ହୋଇ ସାଧାରଣ ରଙ୍ଗ ହୋଇଯାଏ । ନିର୍ଜଳନ ଥିଲେ ସେହି ସ୍ଥାନର ରଙ୍ଗ ଫେରିବାକୁ ସମୟ ଲାଗେ । ନିଶ୍ୱାସ ପ୍ରଶ୍ୱାସ ସାଧାରଣ ରହେ ନାହିଁ । ପାଟି ଶୁଖି ଯାଏ, ଲୁହ ବହେ ନାହିଁ ଚମର ଇଲାସ୍ଟିସିଟି ରହେ ନାହିଁ ଓ ଆଖି ଭିତରକୁ ପଶିଯାଏ । ପରିସ୍ରା ପରିମାଣ କମିଯାଏ ।
ପ୍ରତିଷେଧ
ଅଣସଂକ୍ରମିତ ଜଳ ଯୋଗାଣ ଓ ଉତ୍ତମ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟରକ୍ଷା ଯୋଗୁ ଗ୍ୟାସ୍ଟ୍ରୋଏଣ୍ଟେରାଇଟିସ୍ ରୋଗ ହାର କମିଯାଏ । ଭଲ ଭାବରେ ହାତ ଧୋଇଲେ ଏହି ରୋଗ ୩୦ % କମିଯାଏ । ସ୍ତନ୍ୟପାନ ଯୋଗୁ ରୋଗ କମ ହୁଏ, ରୋଗ ସମୟ ଓ ପୁନଃପୌନିକତାକୁ କମାଏ । ସଂକ୍ରମିତ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ବର୍ଜନ ଉଚିତ ।
ଟୀକା
ପିଲାମାନଙ୍କୁ ରୋଟା ଭୁତାଣୁ ଟୀକା ଦେବା ନିମନ୍ତେ ଡବ୍ଲ୍ୟୁ. ଏଚ୍.ଓ. ଉପଦେଶ ଦେଇଛି । ଆମେରିକାର ରୋଟା ଟୀକାଦ୍ୱାରା ୮୦% ରୋଗ କମି ଯାଇଛି  । ଅଧୁନା ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଟୀକା ମିଳୁଛି ଓ ଅନ୍ୟ କେତେକ ଟୀକାର ପ୍ରସ୍ତୁତି ଚାଲିଛି । ଟୀକାର ପ୍ରଥମ ଡୋଜ ୬ରୁ ୧୫ ସପ୍ତାହ ମଧ୍ୟରେ ଦିଆଯାଏ । କଲେରା ଟୀକା ୫୦ରୁ ୬୦% କାମ ଦିଏ ।
ପୁନଃ ଜଳଯୋଜନ(Rehydration)
ବଜାରରେ ଏଥି ନିମନ୍ତେ ଓ.ଆର.ଏସ୍. ପାଉଡର ମିଳେ । ଏହାକୁ ଥଣ୍ଡା ହୋଇଥିବା ଫୁଟା ପାଣିରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମୁତାବକ ଓ.ଆର୍.ଏସ୍. ମିଶେଇ ପାନୀୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ରୋଗୀକୁ ପିଇବାକୁ ଦିଆଯାଏ । ଏହି ପାନୀୟ  ପାଟିକୁ ଭଲ ନ ଲାଗିଲେ ସାଧାରଣ ଜଳ ସାଥିରେ ସାମାନ୍ୟ ଚିନି / ଗ୍ଲୁକୋଜ ଓ ଲୁଣ ମିଶେଇ ରୋଗୀକୁ ଦିଆଯାଏ । ଯଦି ନିର୍ଜଳନ ଅତ୍ୟଧିକ ଥାଏ ବା ଚେତନା କମି ଯାଉଥାଏ ତେବେ ଶୀରା ମଧ୍ୟରେ ସାଲାଇନ୍ ଓ ରିଙ୍ଗର ଲାକ୍ଟେଟ ଇତ୍ୟାଦି ଦିଆଯାଏ  ।  ଅତ୍ୟଧିକ ଚିନି ପାଣି, ସଫ୍ଟ ଡ୍ରିଙ୍କ ଓ ଫଳ ଜୁସ ଦେବା ମନା  ।  ଦରକାର ହେଲେ ନାକ ବାଟେ ନଳି ପୁରାଇ ତରଳ ପଦାର୍ଥ ଦିଆଯାଏ ।
ଖାଦ୍ୟ
ସ୍ତନ ପାନ କରୁଥିବା ଶିଶୁ ସ୍ତନ ପାନ ଜାରି ରଖିବ । ଓ.ଆର୍.ଏସ୍. ପିଇବା ପରେ ସ୍ତନ ପାନ ନ କରୁଥିବା ପିଲା ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ଖାଉଥିଲା ତାହା ଖାଇବ । ଲାକ୍ଟୋଜ ବିହୀନ ଖାଦ୍ୟ ଅନାବଶ୍ୟକ । ପିଲାମାନେ ରୋଗ ହେଉଥିବା ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ଖାଉଥିଲେ ସେହି ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବେ, କେବଳ ଅତ୍ୟଧିକ ଚିନି ଭଳି ପଦାର୍ଥ ଖାଇବେ ନାହିଁ । ଯଥେଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ ସାର ନ ଥିବାରୁ କଦଳୀ, ଟୋଷ୍ଟ୍, ଚା ଇତ୍ୟାଦି ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ । ପ୍ରୋବାୟୋଟିକ ବା ଉପକାରୀ ଜୀବାଣୁ ଔଷ ଧ ଆକାରରେ ଖାଇଲେ ଉପକାର ମିଳେ ଓ ରୋଗ ସମୟ କମିଯାଏ । ଆଣ୍ଟିଆୟୋଟିକ ଜନିତ ଝାଡାରେ ଏହା ପ୍ରତିଷେଧ ଓ ଚିକିତ୍ସା ଉଭୟରେ ଉପକାର କରେ । ଦହି ଖାଇଲେ ଭଲ ।ପିଲାମାନଙ୍କଠାରେ  ଜିଙ୍କ ଥିବା ଔଷଧଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷେଧ ଓ ଚିକିତ୍ସା ଉଭୟ ଫଳପ୍ରଦ ।
ବାନ୍ତି ପ୍ରତିରୋଧକ ଔଷଧ
ଓଣ୍ଡାନ୍ ସେଟ୍ରନ ଖାଇବାଦ୍ୱାରା ବାନ୍ତି କମିଯାଏ, ଶିରାରେ ଦିବାକୁ ଥିବା ସାଲାଇନ୍ ଇତ୍ୟାଦି କମ୍ ଦରକାର ପଡେ ଓ ଘରେ ମଧ୍ୟ ଚିକିତ୍ସା କରିହୁଏ । ମେଟୋକ୍ଲୋପ୍ରାମାଇଡ୍ ଔଷଧ ମଧ୍ୟ ଉପକାର କରେ । ବେଳେ ବେଳେ ଚିକିତ୍ସାଳୟକୁ ଯିବା ଦରକାର ହୁଏ ।
ବାହାର ଲିଙ୍କ
ଶ୍ରେଣୀ:ଚିକିତ୍ସା ବିଜ୍ଞାନ