cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ରବି ଶଙ୍କର
ପ୍ରାଥମିକ ଜୀବନ
ରବି ଶଙ୍କର ଥିଲେ ଜଣେ ବଙ୍ଗାଳୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ । ବାରଣାସୀଠାରେ ସେ ୧୯୨୦ ଏପ୍ରିଲ ୭ରେ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ଜନ୍ମ ବେଳେ ତାଙ୍କୁ ରବିନ୍ଦ୍ର ଶଙ୍କର ନାମ ଦିଆଯାଇଥିଲା । ସେ ଥିଲେ ଚାରି ଭାଇଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସବୁଠୁ ସାନ ।  ତାଙ୍କ ଜୀବନର ପ୍ରଥମ ୧୦ବର୍ଷ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ମଧ୍ୟରେ କଟିଥିଲା । ତାଙ୍କ ବାପା ଥିଲେ ଜଣେ ଆଇନଜୀବୀ, ଦାର୍ଶନିକ, ଲେଖକ ତଥା ଝଲାୱ୍ଅରର ମହାରାଜାଙ୍କ ପୂର୍ବତନ ମନ୍ତ୍ରୀ । ୧୯୪୧ରେ ରବି ଶଙ୍କର ଆଲ୍ଲାଉଦ୍ଦିନ ଖାଁଙ୍କ ଝିଅ ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣା ଦେବୀଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ପୁଅ ହେଲେ ଶୁଭେନ୍ଦ୍ର ଶଙ୍କର । ତେବେ ବାହାଘରର କିଛି ବର୍ଷ ପରେ ରବି ଶଙ୍କର ଓ ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣା ପରସ୍ପରଠାରୁ ଅଲଗା ହୋଇଯାଇଥିଲେ । ପରେ ନ୍ୟୁୟର୍କର ଜଣେ କନସର୍ଟ ପ୍ରଯୋଜିକା ସୁଇ ଜୋନସଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କର ସମ୍ପର୍କ ଗଢ଼ି ଉଠିଥିଲା । ୧୯୭୯ରେ ସେମାନଙ୍କର ଝିଅ ନୋରା ଜୋନସ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ନୋରା ହେଉଛନ୍ତି ଜଣେ ସଫଳ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞ । ପରେ ରବି ଶଙ୍କର ସୁକନ୍ୟା ରାଜନଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଅନୁଷ୍କା ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।
ସଙ୍ଗୀତ ଜୀବନ
ସଙ୍ଗୀତ ଦୁନିଆର ଗଡ଼ଫାଦର ଭାବରେ ଜଣାଯାଉଥିବା ବିଶ୍ୱ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୀତାର ବାଦକ ରବି ଶଙ୍କରଙ୍କ ଜୀବନ ଯାତ୍ରା ଥିଲା ଅସାଧାରଣ ଓ ରୋମାଞ୍ଚକର । ଭାରତୀୟ ରାଗ ସହିତ ରବି ଶଙ୍କରଙ୍କ ସଙ୍ଗୀତ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବିମୋହିତ କରିଥିଲା । ପ୍ରଖ୍ୟାତ ବିଟଲସ୍ ରକ୍ ଗ୍ରୁପର ଗିଟାର ବାଦକ ତଥା ବ୍ରିଟେନର ରକ୍ ଷ୍ଟାର ଜର୍ଜ ହାରିସନ ଏବଂ ଆମେରିକାରେ ଜନ୍ମିତ ବ୍ରିଟେନର ଭାଓଲିନ ବାଦକ ୟେହୁଦି ମେନୁହିଁଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ ରବି ଶଙ୍କର କାମ କରିଥିଲେ । ଭାଇ ଉଦୟ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଗ୍ରୁପରେ ଜଣେ ନୃତ୍ୟ ଶିଳ୍ପୀଭାବେ ସେ କ୍ୟାରିଅର ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ୧୯୩୮ ମସିହାରେ ସେ ଏହି କାମ ଛାଡି ଉସ୍ତାଦ ଆଲାଉଦ୍ଦିନ ଖାଁଙ୍କ ପାଖରେ ସିତାର ବାଦନ ଶିକ୍ଷା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ସେ ପ୍ରାୟ ସାତବର୍ଷ ଉଲାଉଦ୍ଦିନଙ୍କଠାରୁ ସୀତାର ବାଦନ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ନେଇଥିଲେ । ଉଦୟଙ୍କ ଗ୍ରୁପରେ କାମ କରୁଥିବା ସମୟରେ ରବି ଶଙ୍କର ୟୁରୋପ ଓ ଆମେରିକା ଗ୍ରସ୍ତ କରିଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ସେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ସଙ୍ଗୀତ ଏବଂ ସିନେମା ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଥିଲେ ଏବଂ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ସଂସ୍କୃତି ସହିତ ତାଙ୍କର ପରିଚୟ ହୋଇଥିଲା । ସେ ପ୍ରଥମେ ୧୯୪୫ ମସିହାରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ରାଗ ରଚନା କରିଥିଲେ । ୧୯୫୦-୬୦ବେଳକୁ ସେ ବେସରକାରୀ ଭାବେ ଭାରତୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ପାଇଁ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ପ୍ରତିନିଧି ସାଜିଥିଲେ । ହରିସନଙ୍କ ସହିତ କାମ କରିବା ପରେ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ସ୍ତରରେ ସେ ଜଣେ ଷ୍ଟାର ଭାବେ ଖ୍ୟାତି ଅର୍ଜନ କରିଥିଲେ । ୧୯୪୯ରୁ ୧୯୫୬ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଅଲ ଇଣ୍ଡିଆ ରେଡିଓ,ନୂଆଦିଲ୍ଲୀର ସଙ୍ଗୀତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ଥିଲେ । ସେ ତିନିଥର ଗ୍ରାମୀ ପୁରସ୍କାର ଜିତିଥିଲେ । ୨୦୧୨ ନଭେମ୍ବର ୪ ତାରିଖରେ କାଲିଫର୍ଣ୍ଣିଆରେ ଝିଅ ଅନୁଷ୍କା ଶଙ୍କରଙ୍କ ସହିତ ସେ ଶେଷଥର ପାଇଁ ସଙ୍ଗୀତ ପରିବେଷଣ କରିଥିଲେ ।
ପୁରସ୍କାର ଓ ସମ୍ମାନ
୧୯୮୬ ମସିହାରେ ସେ ରାଜ୍ୟସଭାର ଜଣେ ସଦସ୍ୟ ଭାବରେ ମନୋନୀତ ହୋଇଥିଲେ । କାବୁଲିୱଲା ଫିଲ୍ମରେ ସଙ୍ଗୀତ ରଚନା ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ୧୯୫୭ରେ ସିଲଭର୍ ବିଅର୍ ଅକ୍ସଟ୍ରାଅଡିନାରୀ ପ୍ରାଇଜ ମିଳିଥିଲା । ବର୍ଲିନ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ଫିଲ୍ମ ମହୋତ୍ସବରେ ତାଙ୍କୁ ଏହି ପୁରସ୍କାର ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥିଲା । ୨୦୧୨ ମସିହା ଡିସେମ୍ବର ୧୧ରେ ଆମେରିକାରେ ୯୨ ବର୍ଷ ବୟସରେ ତାଙ୍କର ପରଲୋକ ଘଟିଥିଲା ।
ଅଧିକ ତଥ୍ୟ
ଶ୍ରେଣୀ:୧୯୨୦ ଜନ୍ମ ଶ୍ରେଣୀ:୨୦୧୨ ମୃତ୍ୟୁ ଶ୍ରେଣୀ:ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞ ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତ ରତ୍ନ ସମ୍ମାନିତ
ଜାହିର ଖାଁ
ଜାହିର ଖାଁ (झहीर खान; ଜନ୍ମ: ଅକ୍ଟୋବର ୭, ୧୯୭୮) ଜଣେ ଭାରତୀୟ କ୍ରିକେଟର ଯେ କି ଭାରତ ପାଇଁ ୨୦୦୦ ମସିହାରୁ ଖେଳି ଆସୁଛନ୍ତି ସେ ଜଣେ ବାମ-ହାତି ଫାଷ୍ଟ ବୋଲର ।
କ୍ୟାରିୟର
ଜାହିର ଖାଁ ୨୦୦୦ ମସିହାରେ ପ୍ରଥମେ ଜାତୀୟ କ୍ରିକେଟ ଏକାଡେମୀ(National Cricket Academy)ରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ । ସେ ନିଜର ପ୍ରଥମ ଦିନିକିଆ ୨୦୦୦ ମସିହାରେ କେନିୟା ବିପକ୍ଷରେ ଆଇସିସି ନକ୍-ଆଉଟ୍ ଟ୍ରଫିରେ ଓ ସେହି ବର୍ଷ ବାଙ୍ଗଲାଦେଶ ବିପକ୍ଷରେ ନିଜ ଟେଷ୍ଟ କ୍ୟାରିଅର ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ୨୦୧୧ କ୍ରିକେଟ ବିଶ୍ୱକପରେ ସେ ସାହିଦ ଆଫ୍ରିଦିଙ୍କ ସହିତ ସର୍ବାଧିକ ଉଇକେଟ ହାସଲକାରୀ ହୋଇଥିଲେ ଓ ଭାରତର ବିଜୟରେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ଜାହିର ଖାଁ ୧୧ନମ୍ବର ବ୍ୟାଟସମ୍ୟାନର ଉଚ୍ଚତମ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ରନ ୭୫ ନିଜ ନାମରେ ରଖିଛନ୍ତି, ସେ ବଙ୍ଗାଲାଦେଶ ବିପକ୍ଷରେ ଏହି କୃତିତ୍ୱ ହାସଲ କରିଥିଲେ।
ବାହାର ଲିଙ୍କ
ଶ୍ରେଣୀ:୧୯୭୮ ଜନ୍ମ ଶ୍ରେଣୀ:ଜୀବିତ ବ୍ୟକ୍ତି ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତୀୟ କ୍ରିକେଟ ଖେଳାଳି
ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍
ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ ଏକ ରୋଗ ଯାହା ମସ୍ତିଷ୍କ ଓ ମେରୁଦଣ୍ଡର ସୁରକ୍ଷାକାରୀ ଆବରଣ ମେନିଞ୍ଜେସର ପ୍ରଦାହକୁ କୁହାଯାଏ । ଜ୍ୱର, ମୁଣ୍ଡବଥା ଓ ଦୃଢ଼଼ ବେକ ଆଦି ଲକ୍ଷଣ ଏହି ରୋଗରେ ଦେଖାଯାଏ । ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ଚେତନା, ବାନ୍ତି ଓ ଆଲୋକ ଭୀତି ବା ଶବ୍ଦ ଭୀତି ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ପାଏ । ଅଳ୍ପ ବୟସ୍କ ପିଲାମାନଙ୍କର ଅନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଲକ୍ଷଣ ଯେପରିକି ଚିଡ଼ିଚିଡ଼ା ଭାବ, ଢୁଳ ଲାଗିବା ଓ କମ୍ ଖାଇବା ଆଦି ଦେଖାଯାଏ । ମେନିଙ୍ଗୋକୋକାଲ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ ହୋଇଥିଲେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧରଣର ରାସ୍ ଦେଖାଯାଏ ।
କେତେକ ଧରଣର ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ ରୋଗକୁ ମେନିଙ୍ଗୋକୋକାଲ, ଗାଲୁଆ, ନିମୋକୋକାଲ, ଓ ଏଚଆଇବି ଟିକା ସାହାଯ୍ୟରେ ପ୍ରତିରୋଧ କରିବା ସମ୍ଭବ । କେତେକ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ ରୋଗ ନିମନ୍ତେ ଆଣ୍ଟିବାୟୋଟିକ ଦେଲେ ଉପକାର ମିଳେ । ତୀବ୍ର ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ ରୋଗ ହେଲେ ତୁରନ୍ତ ଆଣ୍ଟିବାୟୋଟି ଓ ବେଳେବେଳେ ଭୁତାଣୁରୋଧୀ ଔଷଧ ଦିଆଯାଏ । ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରଦାହ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ନିମନ୍ତେ କର୍ଟିକୋସ୍ଟିରଏଡ ଦିଆଯାଏ । ଏହି ରୋଗ ହେବା ଯୋଗୁ ସାଂଘାତିକ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଫଳାଫଳ ମିଳିପାରେ ଯଥା:- କାଲାଦୋଷ, ଏପିଲେପ୍ସି, ହାଇଡ୍ରୋସେଫାଲସ ବା ବୋଧଶକ୍ତି ଅଭାବ ହୋଇପାରେ ।
ସନ ୨୦୧୩ରେ ପ୍ରାୟ ୧୬ ନିୟୁତ ଲୋକଙ୍କୁ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ରୋଗରେ ମୃତ୍ୟୁ ସଂଖ୍ୟା ସନ ୧୯୯୦ରେ ୪୬୪,୦୦୦ରୁ କମି ସନ ୨୦୧୩ରେ ୩୦୩,୦୦୦ ହୋଇଥିଲା । ଉପ‌ଯୁକ୍ତ ଚିକିତ୍ସା ଉପଲବ୍‌ଧ ହେତୁ ଜୀବାଣୁ ଜନିତ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ ମୃତ୍ୟୁ ୧୫%ରୁ କମ୍ ହେଉଛି । ପ୍ରତିବର୍ଷ ଡିସେମ୍ବରରୁ ଜୁନ ମଧ୍ୟରେ ସବ୍-ସାହାରା ଆଫ୍ରିକାରେ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ ହେଉଥିବାରୁ ଏହି ଜାଗାକୁ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ ବେଲ୍ଟ କୁହାଯାଏ । ପୃଥିବୀର ଅନ୍ୟ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଏହି ରୋଗ ବ୍ୟାପକ ହୋଇପାରେ । ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ ଶବ୍ଦଟି ପୁରାତନ ଗ୍ରୀକ ଭାଷାର μῆνιγξ méninx ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ "ଆବରଣ" ଓ ମେଡିକାଲ ଶବ୍ଦ -ଆଇଟିସ ଅର୍ଥ "ପ୍ରଦାହ"କୁ ବୁଝାଏ ।
ଚିହ୍ନ ଓ ଲକ୍ଷଣ
thumb|କଠୋର ବେକ, ଟେକ୍ସାସ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ ମଡ଼କ ୧୯୧୧-୧୨ ବୟସ୍କମାନଙ୍କର ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ହେଲେ ସାଧାରଣତଃ ଜୀବାଣୁ ଜନିତ ହୋଇଥିଲେ ୯୦% ରୋଗୀଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ବଥା ହୁଏ ଓ ପରେ ପରେ ବେକ ଦୃଢ଼ ହୋଇଯିବାରୁ ହଲ ଚଲ କରି ହୁଏ ନାହିଁ ବା ଆଗକୁ ବଙ୍କେଇ ହୁଏ ନାହି । ଏହି ରୋଗର ତିନୋଟି ନିର୍ଣ୍ଣୟକାରୀ ଲକ୍ଷଣ ହେଲା. ଦୃଢ଼ ବେକ, ହଠାତ ଉଚ୍ଚମାନର ଜର ଓ ମାନସିକ ସ୍ଥିତିର ପରିବର୍ତ୍ତନ, କିନ୍ତୁ ମାତ୍ର ୪୪-୪୬% ଜୀବାଣୁ ଜନିତ ରୋଗରେ ଏହା ଉପସ୍ଥିତ ରହେ । ଏହି ତିନୋଟି ଲକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ବି ନ ଥିଲେ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ ହେବା ସମ୍ଭାବନା ରହେନାହିଁ । ଆଲୋକ ଅସହନଶୀଳତା (Photophobia), ଉଚ୍ଚ ଧ୍ୱନୀ ଅସହନଶୀଳତା (Phonophobia) ଲକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ପାଏ । ଛୋଟ ପିଲାମାନଙ୍କର ଚିଡି ଚିଡି ହୁଅନ୍ତି ଓ ଅସୁସ୍ଥ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି ଓ ଉପରୋକ୍ତ ଲକ୍ଷଣମାନ ପ୍ରକାଶ ପାଏ ନାହିଁ । ଛ ଅ ବର୍ଷରୁ କମ ପିଲାମାନଙ୍କର ଫୋନ୍ଟାନେଲେ (Fontanelle)ବା ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଥିବା ନରମ ଅଂଶ ଫୁଲି ରହେ । ପିଲାମାନଙ୍କର ଗୋଡରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ, ହାତ ଗୋଡ ଥଣ୍ଡା ଲାଗେ ଓ ଚର୍ମ ରଙ୍ଗ ବଦଳି ଯାଏ ।
୭୦% ଜୀବାଣୁ ଜନିତ ମନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ରୋଗରେ ବେକ ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଏ । ମେନିଞ୍ଜେସ୍ ସଂକ୍ରମିତ ହୋଇଥିବା ଅନ୍ୟ ଲକ୍ଷଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁକ୍ତାତ୍ମକ କେର୍ନିଗ ଚିହ୍ନ (Kernig's sign) ଓ ବ୍ରୁଡ୍‌ଜିନ୍‌ସ୍କି ଚିହ୍ନ (Brudziński sign) ଅନ୍ୟତମ । କେର୍ନିଗ ଚିହ୍ନ: ରୋଗୀକୁ ଉପରକୁ ମୁହଁ କରି ଶୁଆଇ ଦିଆଯାଏ । ତାହାର ହିପ୍ ଗଣ୍ଠି ଓ ଆଣ୍ଠୁ ଗଣ୍ଠିକୁ ୯୦୦ ଭାଙ୍ଗି ରଖି ଗୋଡକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ସିଧା କରି ଜଙ୍ଘ ସହ ସରଳ ରେଖାରେ ରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଏ । ଏହି କାମ କଲାବେଳେ ଯଦି ରୋଗୀକୁ କଷ୍ଟ ହୁଏ ତେବେ ଏହି ପରୀକ୍ଷା ଯୁକ୍ତାତ୍ମକ ବୋଲି ଧରାଯାଏ । ରୋଗୀର ବେକକୁ ଆଗକୁ ଭାଙ୍ଗିଲେ/ କୁଞ୍ଚନ କଲେ ଯଦି ଅନିଚ୍ଛା ପୂର୍ବକ ତାହାର ହିପ୍ ଓ ଆଣ୍ଠୁ ଗଣ୍ଠି କୁଞ୍ଚନ ହୁଏ, ତେବେ ଏହା ବ୍ରୁଡ୍‌ଜିନ୍‌ସ୍କି ଚିହ୍ନ ଯୁକ୍ତାତ୍ମକ ବୋଲି ଧରାଯାଏ । ଏହି ପରୀକ୍ଷା ଦ୍ୱୟ ବହୁଳ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଫଳାଫଳ ସୀମିତ । ସୀମିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପରୀକ୍ଷା ଉପକାରୀ କାରଣ ଅନ୍ୟ ରୋଗରେ ଏହା କ୍ୱଚିତ ଯୁକ୍ତାତ୍ମକ ହୁଏ ।
ନାଇସେରିଆ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିଡିସ୍ ଜୀବାଣୁଦ୍ୱାରା ମେନିଙ୍ଗୋକୋକାଲ୍ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ହୁଏ । ଏହି ରୋଗରେ ପ୍ରାୟ ୩ ମି.ମି ଆକାରର ଇଷତ୍ ଲାଲ ବା ପର୍‌ପ୍ଲ ରଙ୍ଗର ଅନିୟମିତ ଦାଗ ସାରା ଦେହରେ, ନିମ୍ନ ଅବୟବରେ, ଶ୍ଳେଷ୍ମ ଝିଲ୍ଲୀରେ, କଞ୍ଜକ୍‌ଟାଇଭାରେ, ବେଳେ ବେଳେ ହାତ ଓ ପାଦରେ ଶୀଘ୍ର ମାଡିଯାଏ ଓ ଏହା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକାଶ ପାଇବା ପୂର୍ବରୁ ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ଦାଗ ଗୁଡିକୁ ରାସ୍ କହନ୍ତି । ଏହି ଦାଗକୁ ଚିପି ଧରିଲେ ରଙ୍ଗ ଲିଭିଯାଏ ନାହିଁ ।
ଶୀଘ୍ର ହେଉଥିବା ଜଟିଳତା
thumb|[[ଚାରଲଟ୍ କ୍ଲେଭରଲି-ବିସମ୍ୟାନ୍ ଛୋଟ ଥିବା ବେଳେ ମେନିଙ୍ଗୋକୋକାଲ୍ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ରାସ୍ ବଢ଼ି ଯାଇ ଗ୍ୟାଙ୍ଗ୍ରିନ ହେବା ଯୋଗୁ ଅବୟବ ଗୁଡିକର ଆମ୍ପୁଟେସନ୍(କଟା ହେବା) କରା ଯାଇଥିଲା । ରୋଗରୁ ବଞ୍ଚି ଗଲା ପରେ ନିଉଜିଲ୍ୟାଣ୍ଡରେ ତାହାର ଛବିକୁ ଟୀକା ବିଜ୍ଞାପନରେ ବ୍ୟବହାର କରାହେଲା ।]] ଏହି ରୋଗ ଯୋଗୁ ଦେହରେ ପୂଜ ସୃଷ୍ଟି, ନିମ୍ନ ରକ୍ତ ଚାପ, ଦୃତ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ ଗତି, ଅଧିକ ଉତ୍ତାପ/ ଅତି ନିମ୍ନ ଉତ୍ତାପ ଓ ଦୃତ ଶ୍ୱାସ କ୍ରିୟା ସମାହିତ ହୁଏ । ମେନିଙ୍ଗୋକୋକାଲ୍ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାରମ୍ଭ ସମୟରେ ଅତି ନିମ୍ନ ରକ୍ତ ଚାପ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇପାରେ । ଏହାଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ଯଥେଷ୍ଟ ରକ୍ତ ସରବରାହ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ । ବିକୀର୍ଣ୍ଣ ରକ୍ତନଳୀ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ରକ୍ତ ଜମାଟ ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ରକ୍ତ ଜମାଟ ଯୋଗୁ ଅନେକ ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ରକ୍ତ ସରବରାହ କମିଯାଏ । ଏହି ସରବରାହ କମିଯିବା ଯୋଗୁ ଅତ୍ୟଧିକ ରକ୍ତସ୍ରାବ ହୁଏ । ମେନିଙ୍ଗୋକୋକାଲ ଜନିତ ରୋଗରେ ଗ୍ୟାଙ୍ଗ୍ରିନ ହୋଇପାରେ । ଅତ୍ୟଧିକ ମେନିଙ୍ଗୋକୋକାଲ୍ ଓ ନେମୋକୋକାଲ୍ ସଂକ୍ରମଣ ହେଲେ ଆଡ୍ରେନାଲ୍ ଗ୍ରନ୍ଥି ମଧ୍ୟରେ ରକ୍ତ ସ୍ରାବ ହୁଏଦ୍ୱାରା ଘାତକ ବାଟରହାଉସ୍ ଫ୍ରିଡେରିକ୍‌ସନ୍ ସିନ୍ଡ୍ରୋମ୍ (Waterhouse-Friderichsen syndrome) ବେମାରୀ ହୋଇପାରେ ।
ମେନିଞ୍ଜେସ୍ ବା ମସ୍ତିଷ୍କ ଆବରଣର ପ୍ରଦାହ ହେଲେ କରୋଟି ସ୍ନାୟୁ (Cranial nerve) ପ୍ରଭାବିତ ହେବାଦ୍ୱାରା ଚକ୍ଷୁ, ଶ୍ରବଣ ଓ ମୁଖ ମଣ୍ଡଳ ମାଂସପେଶୀ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଅନ୍ତି । ଦୃଷ୍ଟି ଶକ୍ତି ଓ ଶ୍ରବଣ ଶକ୍ତି କମିଯାଏ । ମସ୍ତିଷ୍କ ପ୍ରଦାହ, ତନ୍ମଧ୍ୟସ୍ଥ ରକ୍ତନଳୀ ପ୍ରଦାହ ଓ ଶିରା ରକ୍ତ ଜମାଟ ହେବାଦ୍ୱାରା ଦୌର୍ବଲ୍ୟ ଆସେ, ସ୍ନାୟୁ ଅନୁଭୁତି କମିଯାଏ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗର କାର୍ଯ୍ୟ ଅକ୍ଷମତା ପ୍ରକାଶ ପାଏ ।
କାରଣ
ଅଣୂଜୀବମାନଙ୍କ ସଂକ୍ରମଣଦ୍ୱାରା ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ରୋଗ ହୁଏ । ଅଧିକାଂଶ ସଂକ୍ରମଣ ଭୁତାଣୁଦ୍ୱାରା ହୁଏ । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଜୀବାଣୁ, କବକ ଓ ଏକକୋଷି ପ୍ରାଣୀ/ ପ୍ରୋଟୋଜୋଆ (Protozoa)ଦ୍ୱାରା ଏହି ରୋଗ ହୁଏ । କୌଣସି ଜୀବାଣୁ ନ ମିଳିଲେ ଆସେପ୍ଟିକ୍ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ (Aseptic meningitis) ନାମ ଦିଆଯାଏ । ଏହା ଭୁତାଣୁ ଯୋଗୁ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଆଂଶିକ ଚିକିତ୍ସିତ ହୋଇଥିବା ରୋଗୀ ଦେହରେ ମଧ୍ୟ ଜୀବାଣୁ ମିଳେନାହିଁ । ଏଣ୍ଡୋକାର୍ଡାଇଟିସ୍ ରୋଗ ହେଲେ ଅଳ୍ପ କିଛି ଜୀବାଣୁ ରକ୍ତ ମାଧ୍ୟମରେ ଆସି ଆସେପ୍ଟିକ୍ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ କରିପାରନ୍ତି । ଏହା ବ୍ୟତିତ ଟ୍ରେପାନୋମା ପାଲିଡମ୍(ସିଫିଲିସ୍ ଜୀବାଣୁ) ଓ ବୋରେଲିଆ(ଲାଇମ ରୋଗ ଜୀବାଣୁ) ଭଳି ସ୍ପାଇରୋକିଟ ଜୀବାଣୁଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଆସେପ୍ଟିକ୍ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ହୋଇପାରେ । ସେରେବ୍ରାଲ୍ ମ୍ୟାଲେରିଆ (ମ୍ୟାଲେରିଆ ମସ୍ତିସ୍କ ଜର)ରେ ମଧ୍ୟ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ହୋଇପାରେ । ନେଗ୍ଲେରିଆ ଫାଉଲେରି (Naegleria fowleri) ଭଳି ଆମିବା ମଧ୍ୟ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ କରିପାରିବେ ।
ଜୀବାଣୁ ଜନିତ
ଜୀବାଣୁମାନଙ୍କର ବି ପସନ୍ଦ ଅଛି । ସବୁ ଜୀବାଣୁ ସବୁ ବୟସର ମଣିଷଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ । ବିଭିନ୍ନ ବୟଷର ଦଳକୁ କିଛି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଜୀବାଣୁ ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି ।
ଖପୁରୀ ଆଘାତଦ୍ୱାରା ଜୀବାଣୁ ଅନୁପ୍ରବେଶ କରି ରୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଶରୀର ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରେଇ ଚିକିତ୍ସା କରାଯାଉଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଯନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି ରୋଗ ସଂକ୍ରମିତ ହୁଏ । ସ୍ଟାଫିଲୋକୋକାଇ, ସୁଡୋମୋନାସ୍ ଓ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରାମ ନେଗେଟିଭ ଜୀବାଣୁ ଏହି ମାଧ୍ୟମରେ ରୋଗ କରାନ୍ତି । ପ୍ରତିରୋଧ ଅକ୍ଷମତା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଜୀବାଣୁ ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି । କାନ ରୋଗରେ ଯଥା ଓଟାଇଟିସ୍ ମିଡିଆ ଓ ମାସ୍ଟଏଡାଇଟିସ୍ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ରୋଗ ହୁଏ । କକ୍ଲିଆର ଇମ୍ପ୍ଲାଣ୍ଟ ମାଧ୍ୟମରେ ମଧ୍ୟ ନିମୋକୋକାଲ୍ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ହୁଏ ।
ପ୍ରତିରୋଧ ଅକ୍ଷମତା ଏବଂ ଜନ୍ମଗତ ବା ଅର୍ଜିତ ଶରୀର ଗଠନ ଦୋଷ ଥିଲେ ବାରମ୍ବାର ଜୀବାଣୁ ଜନିତ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ହୁଏ । ଗଠନ ଦୋଷ ଥିଲେ ସ୍ନାୟୁ ମଣ୍ଡଳର ବାହ୍ୟ ପରିବେଶ ସହ ଯୋଗସୂତ୍ର ରହେ । ଖପୁରିର ନିମ୍ନ ଭାଗ ଭଙ୍ଗା ଥାଇ ସାଇନସ୍ ଓ ପେଟ୍ରସ୍ ପିରାମିଡ୍ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ଥିଲେ ବାରମ୍ବାର ହେବ । ବାରମ୍ବାର ହେଉଥିବା ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ରୋଗୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରାୟ ୫୯ % ଲୋକଙ୍କର ଏହି ଦୋଷ ଥାଏ, ୩୬% ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରତିରୋଧ ଅକ୍ଷମତା ଥାଏ ଓ ୫ % ଲୋକଙ୍କର ମେନିଞ୍ଜେସ୍ ନିକଟରେ ଥିବା ସଂକ୍ରମଣ ଯୋଗୁ ହୁଏ ।
ଭୁତାଣୁ ଜନିତ
ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ଭୁତାଣୁମାନଙ୍କ ନାମ: ଏଣ୍ଟେରୋ ଭାଇରସ୍, ହର୍ପେସ୍ ସିମ୍ପ୍ଲେକ୍ସ୍ ଟାଇପ୍ ୨ ଓ ୧, ଭାରିସେଲା ଜୋସ୍ଟର, ମମ୍ପ୍ସ ଭାଇରସ୍, ଏଚ୍.ଆଇ.ଭି. ଭାଇରସ୍ ଓ ଏଲ୍.ସି.ଏମ୍.ଭି ଭୁତାଣୁ ।
କବକ ଜନିତ
କେତେଗୁଡିଏ ପରିସ୍ଥିତିରେ କବକ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ଅଧିକ ହୁଏ । ସେଗୁଡିକ ଯଥକ୍ରମେ: ଏଚ୍.ଆଇ.ଭି./ଏଡ୍‌ସ୍ ଥିଲେ ବା ଅଙ୍ଗ ପ୍ରତିରୋପଣ କରା ହୋଇଥିଲେ ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧ ଶକ୍ତି କମିଯାଇ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ହୁଏ । ଅଧିକ ବୟସ ହେବା ଯୋଗୁ ପ୍ରତିରୋଧ କମିଯାଇ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ହୁଏ । ସାଧାରଣ ପ୍ରତିରୋଧ କ୍ଷମତା ଥିଲେ କବକ ଯୋଗୁ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ କ୍ୱଚିତ୍ ହୁଏ । ଔଷଧ ପ୍ରଦୁଷିତ (medication contamination ହେଲେ ହୋଇପାରେ । ଧୀର ପ୍ରାରମ୍ଭ ହୋଇ ଜର ଓ ମୁଣ୍ଡ ବ୍ୟଥା ୨ ସପ୍ତାହ ଧରି ହେଲେ ଏହି ରୋଗ ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ଥାଏ । କ୍ରିପ୍ଟୋକୋକସ୍ ନିଓଫର୍ମାନ୍ସ୍ଦ୍ୱାରା କ୍ରିପ୍ଟୋକୋକାଲ୍ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ହୁଏ ଓ ଏହାଦ୍ୱାରା ଆଫ୍ରିକାରେ ୨୦ରୁ ୨୫ % ଏଡ୍‌ସ୍ ସମ୍ବନ୍ଧିୟ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ । ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ କରୁଥିବା ଅନ୍ୟ କବକଙ୍କର ନାମ: ହିସ୍ଟୋପ୍ଲଜ୍ମା କାପ୍‌ସୁଲେଟମ୍ (Histoplasma capsulatum), କୋକାଇଡିଓଡେସ୍ ଇମିଟିସ୍ (Coccidioides immitis), ବ୍ଲସ୍ଟୋମାଇସେସ୍ ଡର୍ମାଟାଇଟିଡିସ (Blastomyces dermatitidis) ଓ କାନ୍‌ଡିଡା (Candida) ।
ପରଜୀବୀ ଜନିତ
ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ କରୁଥିବା ସାଧାରଣ ପରଜୀବୀଙ୍କର ନାମ: ଆଞ୍ଜିଓସ୍ଟ୍ରୋଙ୍ଗିଲସ୍ କ୍ୟାଣ୍ଟେନୋସିସ୍ (Angiostrongylus cantonensis), ନାଥୋସ୍ଟୋମା ସ୍ପିନିଜେରମ୍ (Gnathostoma spinigerum) ଓ ସିସ୍ଟୋସୋମା (Schistosoma) । ସିସ୍ଟିସର୍କୋସିସ୍ (cysticercosis), ଟକ୍ସୋକାରିଆସିସ୍ (toxocariasis), ବେଲିସାସ୍କାରିଆସିସ୍ (baylisascariasis), ପରାଗୋନିମିଆସିସ୍ (paragonimiasis) ଓ କେତେକ ଅତି ବିରଳ ରୋଗରେ ଏହି ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ଦେଖାଯାଏ ।
ଅଣସଂକ୍ରମିତ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍
କର୍କଟ ରୋଗ ମେନିଞ୍ଜେସ୍‌କୁ ମାଡିଗଲେ ମ୍ୟାଲିଗ୍‌ନାଣ୍ଟ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ (malignant or neoplastic meningitis) ହୁଏ । କେତେକ ଔଷଧ ଯଥା ନନ୍-ସ୍ଟିରଏଡାଲ୍ ଆଣ୍ଟିଇନ୍‌ଫ୍ଲାମେଟରି ଔଷଧ (non-steroidal anti-inflammatory drugs), ଆଣ୍ଟିବାୟୋଟିକ୍ ଓ ଇଣ୍ଟ୍ରାଭେନସ୍ ଇମ୍ୟୁନୋଗ୍ଲୋବ୍ୟୁଲିନ୍ (intravenous immunoglobulins) ମଧ୍ୟ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ କରାନ୍ତି । କେତେକ ପ୍ରଦାହ ରୋଗ ଯଥା ନ୍ୟୁରୋସାର୍‌କଏଡୋସିସ୍ (neurosarcoidosis), କେତେକ କନେକ୍‌ଟିଭ୍ ଟିସୁ ରୋଗ ଯଥା ସିସ୍ଟେମିକ୍ ଲୁପସ୍ (systemic lupus erythematosus), କେତେକ ରକ୍ତ ନଳୀ ପ୍ରଦାହ ରୋଗ ଯଥା ବେସେଟ୍ ରୋଗ (Behçet's disease) ମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ହୁଏ । ଏପିଡର୍‌ମଏଡ୍ ସିସ୍‌ଟ୍ ଓ ଡର୍‌ମଏଡ୍ ସିସ୍‌ଟ୍ ମଧ୍ୟ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ କରନ୍ତି । ହର୍ପେସ୍ ସିମ୍ପ୍ଲେକ୍ସ୍ ଟାଇପ୍ ୨ଦ୍ୱାରା ବାରମ୍ବାର ଅଣସଂକ୍ରମିତ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ହୁଏ ।
ପ୍ରକରଣ (Mecanism)
ମସ୍ତିଷ୍କ ଓ ମେରୁଦଣ୍ଡକୁ ଘୋଡେଇ ରଖିଥିବା ଆବରଣ ମେନିଞ୍ଜେସ୍‌ର ତିନୋଟି ସ୍ତର ଅଛି; ବାହାର ଆବରଣ ଡୁରା ମାଟରଟି ମୋଟା ଓ ଶକ୍ତ । ଏହା ବହିସ୍ଥଃ ଖପୁରି ଓ ଅନ୍ତସ୍ଥ ଆରାକ୍‌ନଏଡ୍ ସ୍ତର ସହ ଲାଗି ରହିଥାଏ । ଭିତର ଆବରଣ ପିଆ ମାଟରଟି ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ମସ୍ତିଷ୍କ ସହ ଅଙ୍ଗାଙ୍ଗୀ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ ଓ ଅଭେଦ୍ୟ (Impermeable) । ଆରାକ୍‌ନଏଡ୍ ମାଟରଟି ଉପର ଲିଖିତ ଦୁଇ ସ୍ତର ମଝିରେ ଥାଏ । ପିଆ ଓ ଆରାକ୍‌ନଏଡ୍ ସ୍ତର ମଧ୍ୟସ୍ଥ ସ୍ଥାନକୁ ସବାଆରାକ୍‌ନଏଡ୍ ସ୍ପେସ୍ କହନ୍ତି ଓ ମସ୍ତିଷ୍କ ସୁଷୁମ୍ନା ରସ (Cerebrospinal fluid ବା ସିଏସଏଫ/ CSF) ଏହି ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ ।
ଅଣୁଜୀବ ରକ୍ତ ମାଧ୍ୟମରେ ଅଥବା ସନ୍ନିକଟସ୍ଥ ତନ୍ତୁରୁ(ନାକ ଭିତରୁ ବ ଚର୍ମରୁ) ମେନିଞ୍ଜେସରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି । ଅଧିକାଂଶ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନାସିକା ଗହ୍ୱରସ୍ଥ ଝିଲ୍ଲୀ ଭୁତାଣୁଦ୍ୱାରା ସଂକ୍ରମିତ ହୁଏ ଓ ଏହା ପରେ ରକ୍ତ ମାଧ୍ୟମରେ ମେନିଞ୍ଜେସ୍ ସଂକ୍ରମିତ ହୁଏ । ଅଣୁଜୀବ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଦେହର ପ୍ରତିରୋଧ ପ୍ରଣାଳି ସଚଳ ହୋଇ ପ୍ରଦାହ ଆରମ୍ଭ କରି ଦିଅନ୍ତି । ସାଇଟୋକାଇନ୍ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ନିର୍ଗତ ହେବାଦ୍ୱାରା ରକ୍ତ-ମସ୍ତିଷ୍କ ବାଧା (Blood brain barrier) ରହେ ନାହିଁ । ଏହାଦ୍ୱାରା ରକ୍ତ ଜନିତ ମସ୍ତିଷ୍କ ଫୁଲା ("vasogenic" cerebral edema) ହୁଏ । ସି.ଏସ୍.ଏଫ୍.ରେ ବହୁତ ଶ୍ୱେତ ରକ୍ତ କଣିକା ପ୍ରବେଶ ହେବା ପରେ କୋଷ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ସ୍ଥାନ ଫୁଲି ("interstitial" edema- swelling due to fluid between the cells) ଯାଏ । ରକ୍ତ ନଳୀର ପ୍ରଦାହ ହୋଇ (cerebral vasculitis) ଫୁଲି ଯାଏ । ଏଣୁ ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନ କମିଯିବାଦ୍ୱାରା ଫୁଲିଯାଏ ("cytotoxic" edema) । ଏହି ତିନି ପ୍ରକାରର ଫୁଲା ଯୋଗୁ ଖପୁରି ଭିତରେ ଚାପ ବଢ଼ିଯାଏ, ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନ କମିଯାଏ ଓ ଅମ୍ଳଜାନ ଅଭାବରୁ ମସ୍ତିଷ୍କ କୋଷ ମରି ଯାଆନ୍ତି (Apoptosis)।
ରୋଗର ପ୍ରାଥମିକ ଅବସ୍ଥାରେ ଆଣ୍ଟିବାୟୋଟିକ ଦେଲେ ଅଣୁଜୀବ ମରିଗଲେ ତାଙ୍କର ଦେହାବଶେଷ ଉପରୋକ୍ତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ବଢ଼େଇ ଦିଅନ୍ତି । ଏଣୁ ସ୍ଟିରଏଡ୍ ଦେଇ ପ୍ରଦାହ କମେଇବା ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ ।
ରକ୍ତ ପରୀକ୍ଷା ଓ ପ୍ରତିବିମ୍ବ (Imaging)
ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ ସନ୍ଦେହ କଲେ ପ୍ରଦାହର ସୂଚକ ଦେଖିବା ନିମନ୍ତେ ରକ୍ତ ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଏ । ଏହି ସୂଚକ ଗୁଡିକର ନାମ ସି.ରିଆକ୍ଟିଭ ପ୍ରୋଟିନ୍ ଓ ସମ୍ପୁର୍ଣ୍ଣ ରକ୍ତ ଗଣନା (C-reactive protein, complete blood count) । ରକ୍ତ କଲ୍‌ଚର୍ ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ ।
ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ରୋଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ନିମନ୍ତେ କଟି ବେଧନଦ୍ୱାରା ସଂଗୃହିତ ସି.ଏସ୍.ଏଫ୍. ପରୀକ୍ଷା ଏକାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ । ମସ୍ତିଷ୍କ ଭିତରେ କୌଣସି ପଦାର୍ଥ ଥିଲେ(ଅର୍ବୁଦ ବା ପୂଜ) କିମ୍ବା ଖପୁରି ଭିତରର ଚାପ ଅଧିକ ଥିଲେ କଟି ବେଧନ କରାଯାଏ ନାହିଁ କାରଣ ଏହାଦ୍ୱାରା ମସ୍ତିଷ୍କ ହାର୍ନିଆ (brain herniation) ହେବା ସମ୍ଭାବନା ଅଧିକ ରହେ । ଏହି ଭଳି ରୋଗର ସଂକଟ ଥିଲେ, ପ୍ରତିରୋଧ ଶକ୍ତି କମ୍ ଥିଲେ, ସ୍ଥାନିୟ ସ୍ନାୟୁଗତ ଦୋଷ ଥିଲେ ବା ଖପୁରି ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଚାପ ଅଧିକ ରହିଲେ କଟି ବେଧନ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରଥମେ ସି.ଟି. ବା ଏମ୍.ଆର.ଆଇ. ସ୍କାନ୍ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ । ଏହା ୪୫ % ବୟଷ୍କ ରୋଗୀ ନିମନ୍ତେ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ । କୌଣସି କାରଣ ବଶତଃ ଏହି ପରୀକ୍ଷା ନ ହୋଇ ପାରିଲେ ବା ପରୀକ୍ଷାଗତ ଅସୁବିଧା ହେଲେ ବା ପରୀକ୍ଷା ନିମନ୍ତେ ୩୦ ମିନିଟରୁ ଅଧିକ ସମୟ ଦରକାର ହେଉଥିଲେ ତୁରନ୍ତ ଆଣ୍ଟିବାୟୋଟିକ ସେବନ ଆବଶ୍ୟକ ।   ସମୟ କ୍ରମେ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍‌ର ଜଟୀଳତା ସନ୍ଦେହ କଲେ ପରେ ଏହି ପରୀକ୍ଷା ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ ।
ଅତି ସାଂଘାତିକ ପରିସ୍ଥିତି ଯେପରିକି ସୋଡିୟମ୍ ଅଭାବ, ଅତ୍ୟଧିକ ଆନ୍ତଃ ଶିରା ତରଳ ପଦାର୍ଥ ଦେବା ଓ ନିର୍ଜଳନ (Dehydration) ଅବସ୍ଥା ଥିଲେ ରକ୍ତ ଇଲେକ୍‌ଟ୍ରୋଲାଇଟ ପରିମାଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ ଓ ଏଥି ନିମନ୍ତେ ରକ୍ତ ପରୀକ୍ଷା ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ ।
କଟି ବେଧନ (Lumbar puncture)
ଏହି ପଦ୍ଧତିରେ ଗୋଗୀକୁ ବାମ କଡ ମାଡି ଶୁଏଇ ଦିଆଯାଇ ଦୁଇ ଗୋଡ ଓ ମୁଣ୍ଡକୁ ଯେତେ ଦୂର ସମ୍ଭବ ବଙ୍କା କରି ଲଗେଇବାକୁ କୁହାଯାଏ । ପିଠିକୁ ଭଲ ରୂପେ ଆଣ୍ଟିସେପ୍ଟିକ ଲଗେଇ ଜୀବାଣୁମୁକ୍ତ କରି କଟି ଦେଶରେ ସ୍ଥାନିୟ ନିଶ୍ଚେତକ ଦିଆଯାଏ । ଗୋଟିଏ ଲମ୍ବା ଏଲ୍.ପି. ଛୁଞ୍ଚି ଚମ ଫୁଟେଇ ସବ୍ଆରାକ୍‌ନଏଡ୍ ସ୍ଥାନରେ (Subarachnoid space) ପ୍ରବେଶ କରେଇ ସି.ଏସ୍.ଏଫ୍. ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଏ । ଏହି ତରଳ ପଦାର୍ଥର ଚାପ ମାନୋମିଟର (manometer) ଯନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ମପାଯାଏ । ସାଧାରଣତଃ ଏହି ଚାପ ୬ରୁ ୨୮ ସି.ଏମ୍. ଜଳ ଥାଏ । ଜୀବାଣୁ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍‌ରେ ଚାପ ବଢ଼ିଯାଏ । କ୍ରିପ୍ଟୋକୋକାଲ୍ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍‌ରେ ଏହି ଚାପ ବହୁତ ଅଧିକ ହୁଏ । ସି.ଏସ୍.ଏଫ୍. ଗୋଳିଆ ଦେଖାଗଲେ, ଶ୍ୱେତ ଓ ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକା ସହ ଜୀବାଣୁ ଥିଲେ ଜୀବାଣୁ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଏ ।
ସି.ଏସ୍.ଏଫ୍.ରେ ରକ୍ତ କଣିକାର ଉପସ୍ଥିତି ଦେଖାଯାଏ, ପୁଷ୍ଟିସାର ପରିମାଣ ଓ ଶର୍କରା ପରିମାଣ ମପାଯାଏ । ଗ୍ରାମ ସ୍ଟେନଦ୍ୱାରା ଜୀବାଣୁ ଉପସ୍ଥିତି ଦେଖାଯାଏ । ସବୁବେଳେ ଜୀବାଣୁ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ମାତ୍ର ୬୦% ରୋଗୀଙ୍କର ସି.ଏସ୍.ଏଫ.ରେ ଜୀବାଣୁ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି । ଜୀବାଣୁ କଲ୍‌ଚର୍ କଲେ ୭୦ରୁ ୮୫ % କ୍ଷେତ୍ରରେ ଜୀବାଣୁ ମିଳନ୍ତି କିନ୍ତୁ ଏହି ପଦ୍ଧତିରେ ୪୮ ଘଣ୍ଟା ପରେ ଫଳାଫଳ ମିଳେ । ନିଉଟ୍ରୋଫିଲ ଅଧିକ ଥିଲେ ଜୀବାଣୁ ଥିବା ଓ ଇଓସିନୋଫିଲ୍ ଅଧିକ ଥିଲେ କବକ ଓ ପରଜୀବୀ ଥିବା ସନ୍ଦେହ କରାଯାଏ ।
ବିଭିନ୍ନ ଧରଣର ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍‌ର କାରଣ ଜାଣିବା ନିମନ୍ତେ ବିଶେଷ ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଏ । ଲେଟେକ୍ସ ଆଗ୍ଲୁଟିନେସନ୍ ପରୀକ୍ଷାଦ୍ୱାରା କେତେକ ଜୀବାଣୁ ଚିହ୍ନି ହୁଏ ଯଥା ସ୍ଟ୍ରେପ୍ଟୋକୋକସ୍ ନିମୋନି, ନାଇସେରିଆ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିଡିସ୍, ହେମୋଫାଇଲସ୍ ଇନ୍‌ଫ୍ଲୁଏଞ୍ଜି, ଏସ୍କେରିସିଆ କୋଲାଇ ଓ ଗ୍ରୁପ୍ ବି ସ୍ଟ୍ରେପ୍ଟୋକୋକାଇ । କିନ୍ତୁ ଏହି ପରୀକ୍ଷା ନିୟମିତ ଭାବେ କରାଯାଏ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହାଦ୍ୱାରା ଚିକିତ୍ସାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସେ ନାହିଁ । ସେହିପରି ଗ୍ରାମ ନେଗେଟିଭ ଜୀବାଣୁ ଚିହ୍ନିବା ନିମନ୍ତେ ଲିମୁଲସ୍ ଲାଇସେଟ୍ ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଇ ପାରେ । ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପରୀକ୍ଷା ଫଳପ୍ରଦ ନ ହେଲେ ଏହି ପରୀକ୍ଷାମାନ କରାଯାଏ । ଜୀବାଣୁ ବା ଭୁତାଣୁମାନଙ୍କର ସାମାନ୍ୟ ଡି.ଏନ୍.ଏ. କଣିକା ସି.ଏସ୍.ଏଫ୍.ରେ ଥିଲେ ପି.ସି.ଆର୍. (Polymerase chain reaction କିମ୍ବା ପିସିଆର/PCR) ପରୀକ୍ଷାଦ୍ୱାରା ଜାଣି ହେବ । ଭୁତାଣୁ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍‌ର ଆଣ୍ଟିବଡ଼଼ି ରକ୍ତରେ ଥିଲେ ସେରୋଲୋଜି ପରୀକ୍ଷାଦ୍ୱାରା ଜାଣି ହେବ । ଯକ୍ଷ୍ମା ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍‌ର ଜୀବାଣୁକୁ କଲ୍‌ଚର କରି ଜିଲ୍‌ନିଲ୍‌ସେନ୍ ପଦ୍ଧତିରେ ସ୍ଟେନ କରି ଚିହ୍ନି ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ସମୟ ସାପେକ୍ଷ । ପି.ସି.ଆର୍. ପଦ୍ଧତି ଏଥି ନିମନ୍ତେ ଅଧିକ ବ୍ୟବହାର ହେଉଛି । ସି.ଏସ୍.ଏଫ୍.କୁ ଅଳ୍ପ ଖର୍ଚ୍ଚରେ ଇନ୍ଡିଆନ୍ ଇନ୍‌କ୍ଦ୍ୱାରା ସ୍ଟେନ୍ କରି କ୍ରିପ୍ଟୋକୋକସ୍ ଚିହ୍ନି ହେବ, କିନ୍ତୁ ଏଡ୍‌ସ୍ ଥିଲେ ଆଣ୍ଟିଜେନ୍ ଅଧିକ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ହୁଏ ।
ଆଶିଂକ ଚିକିତ୍ସା ହୋଇଥିବା କ୍ଷେତ୍ରରେ (ଯେପରିକି ସାଇନସ୍ ରୋଗ) କାରଣ ଓ ଚିକିତ୍ସା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ବହୁତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ । ଜୀବାଣୁଦ୍ୱାରା ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଭୁତାଣୁ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ଭଳି ଜଣାପଡେ । ତେଣୁ ଆଣ୍ଟିବାୟୋଟିକ ସେବନ ଚାଲୁ ରଖାଯାଏ ଯେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଠିକ ଭୁତାଣୁ କାରଣ ଯୁକ୍ତାତ୍ମକ ଏଣ୍ଟେରୋଭାଇରସ୍ ପି.ସି.ଆର୍.ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନା ହୋଇ ନାହିଁ ।
ଶବ ବ୍ୟବଚ୍ଛେଦ
thumb|right|ଶବ ବ୍ୟବଚ୍ଚେଦରୁ ଆନିତ ତନ୍ତୁର ଅଣୁବୀକ୍ଷଣ ଦୃଶ୍ୟ- ଜୀବାଣୁ ଜନିତ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ରୋଗର ପ୍ରଦାହରେ ନ୍ୟୁଟ୍ରୋଫିଲ୍ଦ୍ୱାରା ଅନୁପ୍ରବେଶିତ ପିଆ ମାଟର । (ଉପର ବାମ କୋଣରେ ଅଭିବର୍ଦ୍ଧିତ ଦୃଶ୍ୟ) ରୋଗୀର ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଶବ ବ୍ୟବଚ୍ଛେଦ କରି ରୋଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି ହୁଏ । ପିଆ ଓ ଆରାକ୍‌ନଏଡ୍ ମାଟର୍‌ରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ପ୍ରଦାହ ଦେଖାଯାଏ । ସି.ଏସ୍.ଏଫ୍, ମସ୍ତିଷ୍କ ନିମ୍ନ ଦେଶ, ସ୍ନାୟୁ ଓ ମେରୁଦଣ୍ଡକୁ ନ୍ୟୁଟ୍ରୋଫିଲ୍ ଅନୁପ୍ରବେଶ କରେ ଓ ପୂଜ ସୃଷ୍ଟି କରେ ।
ଟିକା
୧୯୮୦ ମସିହାଠାରୁ ଅନେକ ଦେଶ ପିଲା ବେଳେ ହେମୋଫାଇଲସ୍ ଇନ୍ଫ୍ଲୁଏଞ୍ଜି ଟାଇପ୍ ବି ଟିକା ଦେଇ ଏହି ଜୀବାଣୁ ଜନିତ ରୋଗକୁ ପ୍ରାୟ ନିପାତ କରିଛନ୍ତି । ଏହି ଟିକା କିନ୍ତୁ ଅତି ଦାମିକା । ମମ୍ପ୍ସ୍ ଟିକାଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି ରୋଗ ହାରରେ ଅବନତି ଘଟିଛି ।
ନିମୋକୋକାଲ୍ କଞ୍ଜୁଗେଟ ଭାକ୍ସିନ୍ (PCV) ଟିକା ଦେବାଦ୍ୱାରା ଏହି ଜୀବାଣୁର ସାତ ପ୍ରକାରର ସେରୋଟାଇପ୍ ବିରୁଦ୍ଧରେ କାମ ଦିଏ ଏ ରୋଗ ସଂଖ୍ୟା କମେଇ ଦିଏ । ଅପରେଶନ୍ଦ୍ୱାରା ପ୍ଲିହା କଢାଯାଇଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ନିମୋକୋକାଲ୍ ପଲିସାକାରାଇଡ୍ ଟିକା ଦିଆଯାଏ ଯାହା ୨୩ଟି ସ୍ଟ୍ରେନ ବିରୁଦ୍ଧରେ କାମ କରେ କିନ୍ତୁ ସବୁ ସ୍ଟ୍ରେନ୍ ସମାନ ଭାବରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ବିଶେଷତଃ ପିଲାମାନଙ୍କଠାରେ । ପିଲାମାନେ ନେଉଥିବା ବି.ସି.ଜି. ଟିକାଦ୍ୱାରା ଯକ୍ଷ୍ମା ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ହାର ବହୁତ କମି ଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ବୟଷ୍କମାନେ କିଛି ଉପକୃତ ହେଉ ନାହାନ୍ତି । ଏଥି ନିମନ୍ତେ ଉତ୍ତମ ଟିକା ସନ୍ଧାନ ଚାଲିଛି ।
ଆଣ୍ଟିବାୟୋଟିକ୍ସ
ସ୍ୱଳ୍ପ କାଳୀନ ପ୍ରତିରୋଧ ନିମନ୍ତେ ମେନିଙ୍ଗୋକୋକାଲ୍ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍‌ରେ ଆଣ୍ଟିବାୟୋଟିକ୍ ଦିଆଯାଏ । ରୋଗୀ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ରିଫାମ୍ପିସିନ୍, ସିପ୍ରୋଫ୍ଲୋକ୍ସାସିନ୍ କିମ୍ବା ସେଫ୍‌ଟ୍ରିଆକ୍‌ସନ୍ ଦିଆଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହାର କୌଣସି ଦୀର୍ଘ କାଳୀନ ଭବିଷ୍ୟତ ଉପକାର ନାହିଁ । କିଛି ଦିନର ରିଫାମ୍ପିସିନ୍‌ର ବ୍ୟବହାର ପରେ ଏହି ଔଷଧର ପ୍ରତିରୋଧ ଶକ୍ତି ଆସିଯାଏ ଓ ଅନ୍ୟ ଔଷଧ ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ । ବେସିଲାର ଖପୁରି ଭଗ୍ନ ଥିଲେ ବା ସି.ଏସ୍.ଏଫ୍. ବୋହି ଯାଉଥିଲେ ବାରମ୍ବାର ଆଣ୍ଟିବାୟୋଟିକ ଦିଆଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହାର ଉପକାରୀତା ବା ଅପକାରୀତା ବିଷୟରେ କୌଣସି ବିଶେଷ ପ୍ରମାଣ ନାହିଁ ।
ଚିକିତ୍ସା
ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ଗୋଟିଏ ସମ୍ଭାବିତ ପ୍ରାଣ ଘାତକ ରୋଗ ଓ ଚିକିତ୍ସା ଅଭାବରେ ଏହାର ମୃତ୍ୟୁ ହାର ବହୁତ ଅଧିକ, ବିଳମ୍ବ କଲେ ଏହାର ପରିଣତି ଆହୁରି ଖରାପ ଫଳ ଦିଏ । ରୋଗର ନିଶ୍ଚିତକାରୀ ପରୀକ୍ଷା ଫଳକୁ ଅପେକ୍ଷା ନ କରି ଉଚ୍ଚମାନର କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଆଣ୍ଟିବାୟୋଟିକ ଯେତେ ଶୀଘ୍ର ସମ୍ଭବ ଦିଆଯାଏ । ମେନିଙ୍ଗୋକୋକାଲ୍ ରୋଗ ସନ୍ଦେହ ହେଲେ ବେଞ୍ଜାଇଲ୍‌ପେନିସିଲିନ୍ ଦେବା ଜରୁରୀ, ଏପରିକି ଡାକ୍ତରଖାନା ଯିବା ପୂର୍ବରୁ ଯଦି ସମ୍ଭବ ହୁଏ । ସକ୍ ବା ନିମ୍ନ ରକ୍ତଚାପ ଥିଲେ ଅନ୍ତଃଶିରା ତରଳ ପଦାର୍ଥ ଦିଆଯାଏ । ଅନେକ ଜଟୀଳତା ସମ୍ଭାବନା ଥିବା ଯୋଗୁ ଏହି ପ୍ରକାର ରୋଗୀର ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଏ ଓ ଆବଶ୍ୟକ ସ୍ଥଳେ ଡାକ୍ତରଖାନାରେ ପ୍ରବେଶ କରେଇ ଆଇ.ସି ୟୁ.ରେ ରଖାଯାଏ ।
ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ବେଠିକ୍ ଥିଲେ ଓ ଚେତନ ଅବସ୍ଥା କମ ଥିଲେ ମେକାନିକାଲ୍ ଭେଣ୍ଟିଲେଟର ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ । ଖପୁରି ଭିତର ଚାପ ଅଧିକ ଥିଲେ ସର୍ବଦା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଚାପ କମେଇବା ନିମନ୍ତେ ମାନିଟଲ ଭଳି ଔଷଧ ଦିଆଯାଏ । ବାତ ନିରୋଧକ ଔଷଧ ଆବଶ୍ୟକ ସ୍ଥଳେ ଦିଆଯାଏ । ଜଳଶୀର୍ଷ ବା ହାଇଡ୍ରୋକେଫାଲସ୍ ଥିଲେ ସେରେବ୍ରାଲ୍ ସଣ୍ଟ ଦିଆଯାଏ ।
ଆଣ୍ଟିବାୟୋଟିକ୍
thumb|right|ସେଫାଲୋସ୍ପୋରିନ ଦଳର ୩ୟ ପିଢିର ଔଷଧ ସେଫ୍‌ଟ୍ରାଇଆକ୍‌ସନ୍ ଔଷଧର ସଂଗଠନିକ ଫର୍ମୁଲା । ଜୀବାଣୁ ଜନିତ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ରୋଗର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଏହା ଦିଆଯାଏ । ଏହି ରୋଗ ସନ୍ଦେହ ହେବା ମାତ୍ରେ ନିଧାର୍ଯ୍ୟ କାରକ ପରୀକ୍ଷା ଫଳକୁ ଅପେକ୍ଷା ନ କରି ରୋଗୀକୁ ଅନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆଣ୍ଟିବାୟୋଟିକ୍ (Empirical antibiotics) ଦିଆଯାଏ । ସ୍ଥାନ ଅନୁଯାୟୀ ଆଣ୍ଟିବାୟୋଟିକ ଅଲଗା ଅଲଗା ଦିଆଯାଉଛି । ଆରମ୍ଭରେ ଇଂଲଣ୍ଡରେ ସେଫୋଟାକ୍ସିମ୍ କିମ୍ବା ସେଫ୍‌ଟ୍ରାଇଆକ୍‌ସନ୍ ଦିଆଯାଏ । ଆମେରିକାରେ ସ୍ଟ୍ରେପ୍ଟୋକୋକାଇ ପ୍ରତିରୋଧ ଯୋଗୁ ଭାନ୍‌କୋମାଇସିନ୍ ଯୋଗ କରି ଦିଆଯାଉଛି । ଆମ୍ପିସିଲିନ୍ ଓ କ୍ଲୋରାମ୍ଫେନିକଲ୍ ମିଶି ଭଲ କାମ କରୁଛି ।
ଅଧିକ ବୟସର ରୋଗୀ, ମସ୍ତିଷ୍କ ଆଘାତ ଇତିହାସ ଥିବା ରୋଗୀ, ନିକଟ ଅତୀତରେ ମସ୍ତିଷ୍କ ଅପରେଶନ ହୋଇଥିବା ରୋଗୀ କିମ୍ବା ସେରେବ୍ରାଲ ସଣ୍ଟ ଅପରେଶନ ହୋଇଥିବା ରୋଗୀ ହୋଇଥିଲେ ତାଙ୍କର ଏହି ଇତିହାସକୁ ବିବେଚନା କରି ଅନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଔଷଧ ଦିଆଯାଏ । ଯୁବ ପିଲାମାନଙ୍କର, ବୟସ୍କ ଲୋକଙ୍କୁ ଓ ପ୍ରତିରୋଧ ଅକ୍ଷମ ଲୋକଙ୍କୁ ଆମ୍ପିସିଲିନ ଦିଆଯାଏ ଓ ଯାହା ଲିସ୍ଟେରିଆ ମୋନୋସାଇଟୋଜେନିସ୍ ଜୀବାଣୁ ବିରୁଦ୍ଧରେ କାମ କରେ । ସି.ଏସ୍.ଏଫ୍ ପରୀକ୍ଷା ପର ଗ୍ରାମ ସ୍ଟେନ ଫଳ ଓ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ଔଷଧର ନାମ ଜଣା ପଡ଼ିବା ପରେ ସେହି ଅନୁସାରେ ଔଷଧ ବଦଳ କରାଯାଏ । ଆଣ୍ଟିବାୟୋଟିକ କେବଳ ସୁଫଳ ଦେବ, ଏହା ଜଣା ପଡ଼ିଲେ ହେବ ନାହିଁ, ତାହା ରକ୍ତ-ମସ୍ତିଷ୍କ ପ୍ରତିରୋଧକୁ ଟପି ଉପଯୁକ୍ତ ପରିମାଣରେ ଯିବାକୁ ସକ୍ଷମ ହେବା ଦରକାର । ଅଧିକାଂଶ ଆଣ୍ଟିବାୟୋଟିକ୍ କେବଳ ଠେକୁଆ ଉପରେ ପରିକ୍ଷିତ ହୋଇଛି, ରୋଗୀ ଉପରେ ନୁହେଁ । ଫୁସଫୁସ ଯକ୍ଷ୍ମା ନିମନ୍ତେ ୬ ମାସ ଔଷଧ ଦେବା ଦରକାର କିନ୍ତୁ ଯକ୍ଷ୍ମା ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ନିମନ୍ତେ ଏକ ବର୍ଷ ବା ଅଧିକ ସମୟ ଧରି ଔଷଧ ଦିଆଯିବା ଦରକାର ।
ସ୍ଟିରଏଡ୍
କିଶୋର ଓ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଉଚ୍ଚ ଆୟକାରୀ ଓ ସ୍ୱଳ୍ପ ଏଚ୍.ଆଇ.ଭି. ଥିବା ସ୍ଥାନମାନଙ୍କରେ ଶ୍ରବଣ ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ଓ ସ୍ୱଳ୍ପ କାଳୀନ ସ୍ନାୟୁଗତ ଉନ୍ନତି ନିମନ୍ତେ କର୍ଟିକୋସ୍ଟିରଏଡ୍ (ସାଧାରଣତଃ ଡେକ୍ସାମେଥାଜୋନ୍) ଦିଆଯାଏ । କିଛି ଗବେଷଣାଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଇଛି ଯେ ମୃତ୍ୟୁ ହାର କମିଛି, କିଛି ଗବେଷଣା ଦର୍ଶାଉଛି ଯେ କମୁନାହିଁ । ଯକ୍ଷ୍ମା ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍‌ରେ ବିଶେଷତଃ ଏଚ୍.ଆଇ.ଭି. ନ ଥିଲେ ଏହାଦ୍ୱାରା ବହୁତ ଉପକାର ହୁଏ ।
ଭୁତାଣୁ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍
ଜୀବାଣୁ ଜନିତ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ଭଳି ଭୁତାଣୁ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ ରୋଗ ଏତେ ଭୟାବହ ନୁହେଁ ଓ ଏହା ନିମନ୍ତେ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଔଷଧ ମଧ୍ୟ ବାହାରି ନାହିଁ । ହର୍ପେସ୍ ସିମ୍ପ୍ଲେକ୍ସ ଓ ଭାରିସେଲ୍ଲ ଜୋସ୍ଟର ଭୁତାଣୁ ନିମନ୍ତେ ଆସାଇକ୍ଲୋଭାର ଦିଆଯାଇ ପାରେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଉପକାରୀ ବୋଲି କୌଣସି ଅଧ୍ୟୟନ ହୋଇନାହିଁ । ସାଧାରଣ ରୋଗରେ ରୋଗୀକୁ ଘରେ ରଖି ବିଛଣା-ବିଶ୍ରାମ, ତରଳ ପଦାର୍ଥ ଓ କଷ୍ଟ ନିବାରକ ଔଷଧ ଦେଇ ଚିକିତ୍ସା କରାଯାଇ ପାରେ ।
କବକ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍
କ୍ରିପ୍ଟୋକୋକାଲ୍ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍‌ରେ ଆମ୍ଫୋଟେରିସିନ୍-ବି ଓ ଫ୍ଲୁସିସ୍ଟୋସିନ୍ ଔଷଧ ଉଚ୍ଚ ମାତ୍ରାରେ ଦିଆଯାଏ । ଅନ୍ତଃଖପୁରି ଚାପ ଅଧିକ ହେଲେ ବାରମ୍ବାର କଟିବେଧନ କରି ବା କଟି ନଳୀ ଦେଇ ସେରେବ୍ରୋସ୍ପାଇନାଲ୍ ଫ୍ଲୁଇଡ କାଢି ଚାପ କମେଇ ଦିଆଯାଏ ।
ପୂର୍ବ ସୂଚନା
ଚିକିତ୍ସାବିହୀନ ଜୀବାଣୁ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ପ୍ରାୟ ସର୍ବଦା ପ୍ରାଣ ଘାତକ । ଭୁତାଣୁ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ଆପେ ଭଲ ହୋଇଯାଏ ଓ କ୍ୱଚିତ ପ୍ରାଣ ଘାତକ ହୁଏ। ଚିକିତ୍ସା ହୋଇଥିବା ଜୀବାଣୁ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ମୃତ୍ୟୁ ରୋଗୀର ବୟସ ଓ ଜୀବାଣୁ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ । ନବଜାତ ଶିଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ୨୦ରୁ ୩୦% ମରିଯାଆନ୍ତି । ଅନ୍ୟ ପିଲାମାନଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହାର ପ୍ରାୟ ୨ % । ଯୁବକ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହି ହାର ୧୯ରୁ ୩୭ % ହୋଇଯାଏ । ବୟସ ଅତିରିକ୍ତ ମୃତ୍ୟୁ ସଙ୍କଟ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ଅନ୍ୟ କାରଣଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ: ଜୀବାଣୁ ନାମ, ସି.ଏସ୍.ଏଫ୍.ରୁ କେତେ ସମୟ ଭିତରେ ଏହା ନିର୍ମୂଳ ହେଉଛି, ଅସୁସ୍ଥତାର ଭୟାବହତା, ଚେତନହୀନତାର ପରିମାଣ ଓ ସି.ଏସ୍.ଏଫ୍.ରେ ଶ୍ୱେତ ରକ୍ତ କଣିକା କେତେ କମ୍ ଅଛି ତାହା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ଗ୍ରୁପ ବି ସ୍ଟ୍ରେପ୍ଟୋକୋକାଇ, କୋଲାଇଫର୍ମ ଓ ଏସ୍. ନିମୋନି ଜୀବାଣୁଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ଅପେକ୍ଷା ଏଚ୍.ଇନ୍‌ଫ୍ଲୁଏଞ୍ଜି ଓ ମେନିଙ୍ଗୋକୋକାଲ୍ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ଅଳ୍ପ କ୍ଷତିକାରକ । ଯୁବକ ଅବସ୍ଥାରେ ନିମୋକୋକାଲ୍ ଅପେକ୍ଷା ମେନିଙ୍ଗୋକୋକାଲ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍‌ର ମୃତ୍ୟୁ ହାର କମ(୩-୭%) ।
ପିଲାମାନଙ୍କର ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଜଟୀଳତା ମଧ୍ୟରେ ସ୍ନାୟୁଗତ କାଲ, ବାତ(ଏପିଲେପ୍ସି), ଶିକ୍ଷାଗତ ଏବଂ ବୈବହାରିକ ଅସୁବିଧା ଓ ବୁଦ୍ଧିମତା କମିବା ଅନ୍ୟତମ । ଏହି ଅସୁବିଧାଗୁଡ଼ିକ ବଞ୍ଚିଯାଇଥିବା ୧୫% ଲୋକଙ୍କର ହୋଇପାରେ । ଶ୍ରବଣ ଶକ୍ତି କିଛି ମାତ୍ରାରେ ଫେରି ଆସିପାରେ । ଯୁବକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ୬୬% ଲୋକଙ୍କର କୌଣସି ଅସାମର୍ଥ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ । ବୋଧ ଶକ୍ତି ମୂଖ୍ୟ ସମସ୍ୟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ୧୪% ରୋଗୀଙ୍କର କାଲ ଦୋଷ ଓ ୧୦% ରୋଗୀଙ୍କର ବୋଧ ଶକ୍ତି ହାନି ହୁଏ ।
ସଂକ୍ରମଣ ଅନୁଶୀଳନ
right|thumb|Demography of [[meningococcus|meningococcal meningitis.{{legend|#FF0000|meningitis belt}}{{legend|#E08040|epidemic zones}}{{legend|#C0C0C0|sporadic cases only}}]] ଏହା ଗୋଟିଏ ସୂଚନା ଯୋଗ୍ୟ ରୋଗ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଘଟଣା ହାର ଜଣାନାହିଁ । ପଶ୍ଚିମ ଦେଶମାନଙ୍କରେ ପ୍ରତି ୧୦୦,୦୦୦ ଲୋକରେ ୩ ଜଣ ଲୋକ ଜୀବାଣୁ ଜନିତ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଅନ୍ତି । ପ୍ରତି ଲକ୍ଷେ ଲୋକରେ ୧୦.୯ ଜଣ ଭୁତାଣୁ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ରୋଗ ଭୋଗନ୍ତି । ବ୍ରାଜିଲରେ ପ୍ରତି ଏକ ଲକ୍ଷ ଲୋକରେ ୪୫.୮ ଲୋକ ଜୀବାଣୁ ଜନିତ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ରୋଗ ଭୋଗନ୍ତି । ଏକ ଶତାବ୍ଦିରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ସମୟ ଧରି ସବ୍‌ସାହାରା ଆଫ୍ରିକାରେ ମେନିଙ୍ଗୋକୋକାଲ୍ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ରୋଗ ହେଉଥିବାରୁ ଏହାକୁ ମେନିଞ୍ଜିଆଲ୍ ବେଲ୍ଟ୍ କୁହାଯାଉଛି। ଡିସେମ୍ବରରୁ ଜୁନ(ଶୁଷ୍କ ଜଳବାୟୁ) ମଧ୍ୟରେ ଏହି ରୋଗର ମହାମାରୀ ଲଗାଏତ ଦୁଇ ତିନି ବର୍ଷ ଧରି ହୋଇପାରେ । ଆର୍ଦ୍ର ଜଳବାୟୁରେ ରୋଗ କମିଯାଏ । ଏହି ସ୍ଥାନମାନଙ୍କରେ ଲକ୍ଷେ ଲୋକରେ ୧୦୦-୮୦୦ଲୋକ ରୋଗଗ୍ରସ୍ତ ହୁଅନ୍ତି । ଇତିହାସରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ମହାମାରୀ ୧୯୯୬-୯୭ ମସିହାରେ ହୋଇ ୨,୫୦,୦୦୦ ଲକ୍ଷ ଲୋକ ରୋଗ ଭୋଗିଥିଲେ ଓ ତନ୍ମଧ୍ୟରୁ ୨୫୦୦୦ ଲୋକ ମରିଥିଲେ ।
ସ୍ୱଳ୍ପ କାଳୀନ ସେନା ବାରାକ୍ ବା କଲେଜ କାମ୍ପସ ବା ବାର୍ଷିକ ହଜ୍ ଭଳି ସମାବେଶ ସମୟରେ ମେନିଙ୍ଗୋକୋକାଲ୍ ରୋଗ ହୁଏ । ଏହାର ସଠିକ କାରଣ ଅଜଣା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାମାଜିକ/ଅର୍ଥନୈତିକ ଅବସ୍ଥା, ଜଳବାୟୁ, ପ୍ରତିରୋଧ ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ଓ ଶ୍ୱାସ ରୋଗ ସଂକ୍ରମଣ ଏହି ରୋଗକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରୁଥାଇ ପାରେ ।
ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଅଣୁଜୀବ ସଂକ୍ରମଣ ହୁଏ । ୟୁରୋପରେ ଏନ୍.ମେନିଞ୍ଜାଇଟିଡିସ୍ ଗ୍ରୁପ୍ ବି ଓ ସିଦ୍ୱାରାଦ୍ୱାରା ଏହି ରୋଗ ହୁଏ । ଏସିଆ ଓ ଆଫ୍ରିକାରେ ସମୁଦାୟ ଲିପିବଦ୍ଧ ରୋଗର ୮୦ରୁ ୮୫ % ଗ୍ରୁପ ଏଦ୍ୱାରା ହୁଏ ।
ଇତିହାସ
କିଛି ଲୋକଙ୍କ ମତରେ ଗ୍ରୀକ ଚିକିତ୍ସକ ହିପୋକ୍ରାଟେସ୍ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ବିଷୟରେ ଅବଗତ ଥିଲେ । ମେନିଞ୍ଜିଜ୍ମ ବିଷୟରେ ରେନାସାଁ ସମୟର ଚିକିତ୍ସକ ଆଭିସେନାଙ୍କୁ ଜଣା ଥିଲା । ୧୭୬୮ ମସିହାରେ ଏଡିନ୍‌ବର୍ଗ ଚିକିତ୍ସକ ସାର୍ ରବର୍ଟ ହ୍ୟାଟଙ୍କର( Sir Robert Whytt) ଏକ ମରଣୋତ୍ତର ଆଲେଖ୍ୟରେ ମସ୍ତିଷ୍କର ଡ୍ରପ୍ସି ଲେଖାଯାଇଥିବା ରୋଗ ଯକ୍ଷ୍ମା ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ଲକ୍ଷଣ ସହ ମେଳ ଖାଉଥିବା ଜଣାଯାଏ । କିନ୍ତୁ ପର ଶତାବ୍ଦି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯକ୍ଷ୍ମା ଜୀବାଣୁ ସହ ଏହି ରୋଗର ସମ୍ପର୍କ ଜଣା ନ ଥିଲା ।
ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ମହାମାରୀ ଏକ ନିକଟ ଅତୀତର ଘଟଣା । ଜେନେଭାରେ ୧୮୦୫ ମସିହାରେ ହୋଇଥିବା ମହାମାରୀ ବିଷୟରେ ସର୍ବ ପ୍ରଥମ ଲେଖା ଥିବା ଜଣାଯାଏ । ଆଫ୍ରିକାରେ ୧୮୪୦ ମସିହାରେ ପ୍ରଥମେ ଏହି ବିଷୟରେ ଲେଖା ହୋଇଥିଲା । ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ୧୯୦୫ରୁ ୧୯୦୮ ମଧ୍ୟରେ ନାଇଜେରିଆ ଓ ଘାନାରେ ମହାମାରୀ ହୋଇଥିବା ଲିପିବଦ୍ଧ ହୋଇଛି ।
ପ୍ରଥମେ ମେନିଞ୍ଜାଇଟିସ୍ ରୋଗ ମେନିଙ୍ଗୋକୋକସ୍ ଜୀବାଣୁଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା କଥା ୧୮୮୭ ମସିହାରେ ଅସ୍ଟ୍ରିଆ ଦେଶର ଆନ୍ଟନ ଉଇସେଲ୍‌ବମ୍ ଲେଖିଥିଲେ । ୧୯୦୬ ମସିହାରେ ଏହି ରୋଗର ମୃତ୍ୟୁ ହାର ୯୦% ଥିଲା । ଆମେରିକା ବୈଜ୍ଞାନିକ ସାଇମନ୍ ଫ୍ଲେକ୍ସନର୍ ୧୯୦୬ ମସିହାରେ ଘୋଡାରୁ ଆଣ୍ଟିସେରମ୍ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ପରେ ମେନିଙ୍ଗୋକୋକାଲ ମୃତ୍ୟୁ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଭାବରେ କମିଗଲା । ୧୯୪୪ ମସିହାରେ ଉଦ୍ଭାବିତ ପେନିସିଲିନ ଏହା ବିରୁଦ୍ଧରେ କାମ କରୁଥିବା ଜଣାଗଲା । ହେମୋଫାଇଲସ୍ ଟିକା ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଶେଷ ଆଡକୁ ବାହାରିବା ପରେ ଏହି ଜୀବାଣୁ ଜନିତ ରୋଗ ମଧ୍ୟ କମିଗଲା । ସ୍ଟିରଏଡଦ୍ୱାରା ଉନ୍ନତି ହେବାର ପ୍ରମାଣ ୨୦୦୨ ମସିହାରେ ପରିଲକ୍ଷିତ ହେଲା ।
ଅଧିକ ତଥ୍ୟ
ଶ୍ରେଣୀ:ଚିକିତ୍ସା ବିଜ୍ଞାନ
ପ୍ରତିମା ବରୁଆ ପାଣ୍ଡେ
ପ୍ରତିମା ବରୁଆ ପାଣ୍ଡେ (୩ ଅକ୍ଟୋବର ୧୯୩୪ - ୨୭ ଡିସେମ୍ବର ୨୦୦୨) ପଶ୍ଚିମ ଆସାମର ଧୁବ୍ରି ଜିଲ୍ଲାର ଗୌରୀପୁର ରାଜ ପରିବାରର ଜଣେ ଭାରତୀୟ ଲୋକ ଗାୟକ ଥିଲେ । ବରୁଆ ପାଣ୍ଡେ ଗୋଲପାରିୟା (କୋଚ ରାଜବୋଙ୍ଗଶୀ / କାମତାପୁରୀ / ଦେଶୀ) ଗୀତ ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା ଥିଲେ । ସେ ହସ୍ତିର କନ୍ୟା ଏବଂ ମୁର ମହୁତ ବନ୍ଧୁର, ପ୍ରକୃତିଶ ଚନ୍ଦ୍ର ବରୁଆ (ଲାଲଜୀ)ଙ୍କ ଝିଅ ଏବଂ ଦେବଦାସ ଫିଲ୍ମ ନିର୍ମାତା ପ୍ରମଥେଶ ବରୁଆଙ୍କ ଭାଣେଜୀ ଥିଲେ ।
ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜୀବନ
ବରୁଆ ପାଣ୍ଡେ ୩ ଅକ୍ଟୋବର ୧୯୩୪ ମସିହାରେ କଲିକତାରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ସେ ସହରର ଗୋଖଲେ ମେମୋରିଆଲ ସ୍କୁଲରେ ନିଜର ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ଏବଂ ପରେ ସେ ରାଜ ପରିବାରର ଗୌରୀପୁର ବାଳିକା ଉଚ୍ଚ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ପଢିବା ପାଇଁ ଆସାମକୁ ଯାଇଥିଲେ । ସେ ନିଜର ପ୍ରଥମ ବର୍ଷ କଲିକତା ଏବଂ ଗୌରୀପୁର "ଗଦାଧର" ନଦୀର ମନୋରମ ପରିବେଶରେ ଅତିବାହିତ କରିଥିଲେ । ସେ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ରବୀନ୍ଦ୍ରସଙ୍ଗୀତ ଶିକ୍ଷା କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜ ପିତା ପ୍ରକୃତିଶ ଚନ୍ଦ୍ର ବରୁଆ (ଲାଲଜୀ)ଙ୍କ ଉତ୍ସାହଜନକ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟତୀତ ସଙ୍ଗୀତରେ କୌଣସି ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ତାଲିମ କିମ୍ବା ଶିକ୍ଷାଦାନ ଗ୍ରହଣ କରିନଥିଲେ । ୧୯୫୫ ମସିହାରେ ଡକ୍ଟର ଭୁପେନ ହଜାରିକା ଗୌରୀପୁର ଗସ୍ତରେ ଯାଇ ଏକ ସାମାଜିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ଯୋଗଦେବା ପରେ ବରୁଆଙ୍କ ଜୀବନର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଥିଲା । ଡକ୍ଟର ହାଜାରିକା ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ କରିଥିଲେ ଯେ ଏହି ସ୍ୱର ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଗୋଲପାରିୟା ଲୋକେଗୀତକୁ ଉଚ୍ଚତାକୁ ନେଇଯିବ । ମହୋତ୍ସବ ଗୀତ ବ୍ୟତୀତ, ବରୁଆ ପାଣ୍ଡେ ଷ୍ଟେଜ ସୋ’ରେ ଲୋକପ୍ରିୟ ଗୀତ "ଆମେ ସମାନ ବୋଟରେ ଭାଇ" ଗାଇଥିଲେ । ସେ ଗୌରୀପୁର ପି.ବି କଲେଜର ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ ପ୍ରିନ୍ସିପାଲ ଗଙ୍ଗା ଶଙ୍କର ପାଣ୍ଡେଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ । ସେ ନିଜ ପରିବାରରେ ହାତୀ ବନ୍ଦୀ କରିବାର ପୁରୁଣା ପାରିବାରିକ ପରମ୍ପରାରୁ ଅନୁପ୍ରାଣିତ ହୋଇଥିଲେ ।
ପୁରସ୍କାର ଏବଂ ସ୍ୱୀକୃତି
ଗୋଲପାରିୟା ଲୋକଗୀତକୁ ଲୋକପ୍ରିୟ କରିବାରେ ତାଙ୍କର ଅଗ୍ରଗାମୀ ଉଦ୍ୟମ ପାଇଁ ପ୍ରତୀମା ବରୁଆ ପାଣ୍ଡେଙ୍କୁ ପଦ୍ମଶ୍ରୀ ଏବଂ ସଂଗୀତ ନାଟକ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କାର ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥିଲା । ତାଙ୍କ ଜୀବନୀ ଉପରେ ନିର୍ମିତ ଏକ ଡକ୍ୟୁମେଣ୍ଟାରୀ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ତଥା ପ୍ରଖ୍ୟାତ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ନିର୍ମାତା ପ୍ରବୀଣ ହଜାରିକା, ହସ୍ତିର କନ୍ୟା ୧୯୯୭ ମସିହସରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜୀବନୀ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ପାଇଁ ଜାତୀୟ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ପୁରସ୍କାର ଲାଭ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ୧୯୯୮ ମସିହାରେ ଦକ୍ଷିଣ ଏସୀୟ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ମହୋତ୍ସବରେ ତରଙ୍ଗ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ । ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ନିର୍ମାତା ବବି ଶର୍ମା ବରୁଆ ୨୦୧୫ ମସିହାର ଶେଷରେ ବରୁଆ ପାଣ୍ଡେଙ୍କ ଜୀବନୀ ଉପରେ "ସୋନାର ବର୍ଣ୍ଣ ପକ୍ଷୀ" ନାମକ ଏକ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରର ସୁଟିଂ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ASFFDC ଏବଂ BB ମନୋରଞ୍ଜନଦ୍ୱାରା ମିଳିତ ଭାବରେ ନିର୍ମିତ ଏହି ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଡିସେମ୍ବର ୨୦୧୬ ମସିହାରେ ମୁକ୍ତିଲାଭ କରିଥିଲା ।
ଆଧାର
ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତୀୟ ମହିଳା ଶ୍ରେଣୀ:କଣ୍ଠଶିଳ୍ପୀ ଶ୍ରେଣୀ:ପଦ୍ମଶ୍ରୀ ସମ୍ମାନିତ ଶ୍ରେଣୀ:୧୯୩୪ ଜନ୍ମ ଶ୍ରେଣୀ:୨୦୦୨ ମୃତ୍ୟୁ
ରଣଜିତ ଗୁହା
ରଣଜିତ ଗୁହା ଜଣେ (ଜନ୍ମ ୨୩ ମେ ୧୯୨୩ ) ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆର ଜଣେ ଐତିହାସିକ । ତାଙ୍କର କାମର ପ଼୍ରଭାବ ସବଲ୍ଟନ୍ ଗୋଷ୍ଠୀର ବିଚାରଧାରା ଉପରେ ସ୍ପଷ୍ଟ । ]],  ସେ ଏହି ଗୋଷ୍ଠୀରେ ଅନେକ ସଂକଳନର ସଂପାଦକ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଗ୍ରନ୍ଥ "ଏଲିମେଣ୍ଟାରୀ ଆସ୍ପେକ୍ଟସ୍ ଅଫ୍ ପେଜାଣ୍ଟ୍ ଇନ୍ସର୍ଜେନ୍ସୀ ଇନ୍ କଲୋନିଆଲ୍ ଇଣ୍ଡିଆ"କୁ ଗୋଟିଏ କ୍ଲାସିକ୍ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ ।
କର୍ମଜୀବନ
ସେ ୧୯୫୯ ମସିହାରେ ବିଲାତକୁ ଦେଶାନ୍ତରିତ ହୋଇ ଚାଲିଯାଇଥିଲେ ଓ ସସେକ୍ସ୍ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରେ ରୀଡର୍ ଭାବରେ କାମ କଲେ । ସେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଅଷ୍ଟ୍ରିଆ ଦେଶର ଭିଏନା ସହରରେ ରହନ୍ତି ।.
ଆଧାର
ଶ୍ରେଣୀ:୧୯୨୩ ଜନ୍ମ ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତୀୟ ଐତିହାସିକ ଶ୍ରେଣୀ:ଜୀବିତ ବ୍ୟକ୍ତି
ଖରାପ ନିଶ୍ୱାସ
ଖରାପ ନିଶ୍ୱାସ (Bad breath, ଅନ୍ୟ ନାମ ହାଲିଟୋସିସ/ halitosis) ଏକ ଡାକ୍ତରୀ ଲକ୍ଷଣ (symptom) ଯେଉଁଥିରେ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ‌ (odor) ଯୁକ୍ତ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା (breath) ହୁଏ । ଏହାଯୋଗୁ ରୋଗୀର ଉତ୍କଣ୍ଠା (anxiety) ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ । ଏହା ସ‌ହିତ ଅବସେସିଭ-କମ୍ପଲସିଭ ଡିଜଅର୍ଡ଼ର ଓ ଅବସାଦ (depression) ଥାଇପାରେ ।
ପ୍ରକୃତ ଓ ଅପ୍ରକୃତ- ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଖରାପ ନିଶ୍ୱାସ ହୋଇପାରେ । ପ୍ରକୃତ ଖରାପ ନିଶ୍ୱାସ ପ୍ରାୟ ୮୫% କେଶ୍‌ରେ ପାଟିରୁ ବାହାରେ । ବାକିତକ ନାକ (nose), ପାରାନାଜାଲ ସାଇନସ (sinuses), ଗଳା (throat), ଫୁସଫୁସ, ଏସୋଫେଗସ (esophagus) ବା ପାକସ୍ଥଳୀରୁ (stomach) ବାହାରେ । କ୍ୱଚିତ୍ ଏହା କିଟୋଏସିଡୋସିସ (ketoacidosis) ବା ଯକୃତ ଫେଲ (liver failure) କାରଣରୁ ହୁଏ । ଅପ୍ରକୃତ କେଶ୍‌ରେ ଲୋକ ନିଜେ ଖରାପ ନିଶ୍ୱାସ ଥିବା ଅନୁଭବ କରେ କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଏହା ଅନୁଭବ ହୁଏନି । ଏହା ୫%ରୁ ୭୫% ଲୋକଙ୍କର ହେଉଥିବା ଦେଖାଯାଏ ।
ଅନ୍ତର୍ନିହିତ କାରଣ ଉପରେ ଚିକିତ୍ସା ନିର୍ଭର କରେ । ଆରମ୍ଭରୁ ଜିଭ ସଫା (tongue cleaning), ପାଟି ସଫା (mouthwash) ଓ ଦାନ୍ତ ସଫା (flossing) ଭଲରୂପେ ଚେଷ୍ଟା କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ । କ୍ଲୋରହେକ୍ସିଡିନ (chlorhexidine) ବା ସେଟିଲପାଇରିଡିନିଅମ (cetylpyridinium chloride) ମିଶ୍ରିତ ପାଟିଧୁଆ ଉପକାର କରେ । ଜିଭ ଛେଲାଦ୍ୱାରା ଉପକାର ମିଳୁଥିବା ଜଣାଗଲେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନିଷ୍କର୍ଷ ମିଳିନାହିଁ । ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ରୋଗ ଯେପରିକି ମାଢ଼ି ରୋଗ (gum disease), ଦନ୍ତ କ୍ଷୟ (tooth decay) ବା ଗାସ୍ଟ୍ରୋଇଣ୍ଟେସ୍ଟାଇନାଲ ରିଫ୍ଲକ୍ସ ଡିଜିଜ (gastroesophageal reflux disease) ଗୁଡ଼ିକର ଚିକିତ୍ସା କଲେ ଉପକାର ମିଳେ । ଅପ୍ରକୃତ କେଶ୍‌ରେ କାଉନସେଲିଙ୍ଗ (Counselling) କଲେ ଉପକାର ମିଳେ ।
ଜନସଂଖ୍ୟାର ପ୍ରାୟ ୬%ରୁ ୫୦% ଲୋକଙ୍କର ଏହି ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକାଶ ପାଏ । ଦନ୍ତ କ୍ଷୟ ଓ ମାଢ଼ି ରୋଗ ପରେ ଏହା ତୃତୀୟ ସର୍ବାଧିକ ବେମାରୀ ଯାହା ନିମନ୍ତେ ଲୋକମାନେ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ଦାନ୍ତ ଚିକିତ୍ସା (dental care) ଖୋଜନ୍ତି । ବୟସ ବୃଦ୍ଧି ହେଲେ ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଅଧିକ ହୁଏ । ଏହି ଲକ୍ଷଣକୁ ଏକ ସାମାଜିକ କଳଙ୍କ (taboo) ଧରାଯାଏ ଓ ଏଥି ଯୋଗୁ ସମାଜରେ ଏକ ଘରିକିଆ (stigmatized) ହୋଇଯାଆନ୍ତି । ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକାରେ ଏହି ବେମାରୀ ପିଛା ଲୋକମାନେ ପ୍ରାୟ ବର୍ଷକୁ ଏକ ବିଲିଅନ ଡଲାର ଖର୍ଚ୍ଚ କରନ୍ତି ।
ଆଧାର
ଶ୍ରେଣୀ:ଚିକିତ୍ସା ବିଜ୍ଞାନ
ଅଲିଗଡ଼
ଏକ ଭାରତୀୟ ଅଟେ । ଏହା ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର ଆଲି‌‌ଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲାରେ ଅବସ୍ଥିତ ।
ଭୌଗଳିକ ଅବସ୍ଥିତି
୨୭.୮୮୩୩ ଉତ୍ତର ଅକ୍ଷାଂଶ ଓ ୭୮.୦୭୪୮ ପୂର୍ବ ଦ୍ରାଘିମାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ସମୁଦ୍ର ପତନଠାରୁ ଏହା ୮୩୦ ଫୁଟ ଉଚ୍ଚତାରେ ରହିଛି ।
ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ସାକ୍ଷରତା
୨୦୦୧ ମସିହାର ଭାରତୀୟ ଜନଗଣନା ଅନୁସାରେ, ସହରର ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା ୬୬୭୭୩୨ ଅଟେ । ସେଥି ମଧ୍ୟରୁ ୫୩.୪୯% ଜଣ ପରୁଷ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ୪୬.୫୧% ଜଣ ନାରୀ ଅଟନ୍ତି । ର ସାକ୍ଷରତା ହାର ୫୫.୦୦% ଅଟେ । ଏହା ଜାତୀୟ ହାରଠାରୁ ୯.୮୪% ପ୍ରତିଶତ କମ ଅଟେ । ସେଥିରୁ ୩୨.୫୨% ପ୍ରତିଶତ ପୁରୁଷ ଓ ୨୨.୪୯% ନାରୀ ଅଟନ୍ତି । ୧୫.୫୪% ଲୋକ ସେଠାରେ ୬ ବର୍ଷ ବୟସରୁ କମ ବୟସ୍କ ଅଟନ୍ତି ।
ଭାଷା
ହିନ୍ଦୀ ର ସରକାରୀ ଭାଷା ଅଟେ ।
ପାଣିପାଗ
ପ୍ରାୟତଃ ଭାରତୀୟ ସହର ଗୁଡ଼ିକ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ମଣ୍ଡଳୀୟ ହୋଇଥାନ୍ତି । ରେ ବାର୍ଷିକ ସର୍ବାଧିକ ହାରାହାରି ତାପମାତ୍ରା ୩୧.୩ ଡିଗ୍ରୀ ସେଣ୍ଟିଗ୍ରେଡ ଅନୁଭୂତ ହେଉଥିବା ବେଳେ ସର୍ବନିମ୍ନ ହାରାହାରି ତାପମାତ୍ରା ୧୮.୧ ଡିଗ୍ରୀ ସେଣ୍ଟିଗ୍ରେଡ ଅଟେ । ଏଠାରେ ବାର୍ଷିକ ହାରାହାରି ବୃଷ୍ଟିପାତ ୭୫୧.୮ mm/inches ହୋଇଥାଏ ।
ବାହାର ଲିଙ୍କ
ଶ୍ରେଣୀ:ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର ସହର ଶ୍ରେଣୀ:Climate data done ଶ୍ରେଣୀ:ବଟ ତିଆରି ଭୌଗଳିକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଶ୍ରେଣୀ:Cleanup done
ଓଡ଼ିଆ ଚଉତିଶା
କେହି କେହି ଓଡ଼ିଆ କବି ଓଲଟ ଚଉତିଶା ମଧ୍ୟ ରଚନା କରିଥିବାର ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ । ଏହା କ୍ଷରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ କରେ ଶେଷ ହୋଇଥାଏ । ଅନ୍ଧକବି ଭୀମ ଭୋଇ ଏହି ପରି କେତେକଚଉତିଶ ରଚନା କରିଥିଲେ । ପ୍ରାଚୀ ସମିତି ପ୍ରକାଶିତ ଚଉତିଶା ମଧୁଚକ୍ରରେ ଏହି ପରି କେତେ ଗୋଟି ଚଉତିଶା ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ । ବହୁ ଚଉତିଶା ଏଯାବତ ପ୍ରକାଶ ଲାଭ କରିନଥିବାରୁ ଏସବୁ କାଳ ନିରୂପଣ କରାଯାଇପାରିନାହିଁ । ପୁରାତନ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟରେ ଅନେକ ଚଉତିଶା ଲୋକପ୍ରିୟତା ହାସଲ କରିଥିଲା । ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଳସା ଚଉତିଶା, କୋଇଲି ଚଉତିଶା ଆଦି ପ୍ରଧାନ । ପ୍ରାଚୀ ଓଡ଼ିଆ କାବ୍ୟମାନଙ୍କରେ ବିଭିନ୍ନ କବିତାର ବାଣୀ ବା ବୃତ୍ତର ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି । ଯେପରି ଆଷାଢ଼ ଶୁକ୍ଳ, ମୁନିବାର ବାଣୀ ଆଦି, କିନ୍ତୁ ଏହି ସବୁ ରଚନା ଆଜି ଯାଏଁ ମିଳିନାହିଁ । ଏହି ଚଉତିଶାମାନଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା ୧୦୦୦ରୁ ଅଧିକ ହେବ । ଓଡ଼ିଆ ଚଉତିଶା ଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନୋକ୍ତ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ ।
ସନ୍ଦେଶମୂଳକ ଚଉତିଶା
ଓଡ଼ିଆରେ ଅନେକ ଦୂତ ବା ସନ୍ଦେଶମୂଳକ ସାହିତ୍ୟ ରଚିତ ହୋଇଥିଲା । କୋଇଲି ଚଉତିଶା, କାଦମ୍ବିନୀ ଚଉତିଶା ଓ ଚିଟାଉ ଚଉତିଶା (ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ) ଆଦି ଏଥିମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଧାନ ।
ଜଣାଣ ବା ସ୍ତୁତିମୂଳକ ଚଉତିଶା
ଓଡ଼ିଆରେ ବହୁ ପୁରୁଣା ଜଣାଣ ରହିଛି ଯାହା ଆଧାରରେ ଏବେ ମଧ୍ୟ କବିମାନେ ଜଣାଣ ରଚୁଆଛନ୍ତି । ଏହି ଜଣାଣ ଚଉତିଶା ମଧ୍ୟରେ ଜଗବନ୍ଧୁ ଜଣାଣ (ସାଧୁ), ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଜଣାଣ (ଭୋବନି), ସର୍ପ ଜଣାଣ (କବିସୂର୍ଯ୍ୟ ବଳଦେବ ରଥ) ଓ ଆର୍ତ୍ତତ୍ରାଣ ଚଉତିଶା (ଭକ୍ତକବି ଦୀନକୃଷ୍ଣ) ଆଦି ପ୍ରହନ ଅଟେ । ମିଳନ ଓ ବିରହମୂଳକ ଚଉତିଶା ଚଉତିଶା ପୁରାତନ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟରେ ମିଳନ ଓ ବିରହମୂଳକ ଅନେକ ଚଉତିଶା ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ । ଏଥିରେ ସମ୍ଭୋଗ ଓ ବିପ୍ରଲମ୍ଭ ଶୃଙ୍ଗାରର ବର୍ଣ୍ଣନା ଦେଖାଯାଇଥାଏ । କାବ୍ୟଯୁଗରେ ଏହି ପରି ଅନେକ ଚଉତିଶା ଲେଖାଯାଇଥିଲା । ରାଧାକୃଷ୍ଣ ମିଲନ ଚଉତିଶା (ସୁଦର୍ଶନ ପଟ୍ଟନାଏକ), ରାଧାବିରହ ଚଉତିଶା (କେଶବ), ଶୀତବିଚ୍ଛେଦ ଚଉତିଶା (ପରମାନନ୍ଦ), ଅନୁରାଗ ରତ୍ନାକର ଚଉତିଶା (ଦିନକୃଷ୍ଣ ଦାସ), ପ୍ରେମଚିନ୍ତାମଣି (ସଦାନନ୍ଦ କବିସୂର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା), ମଥୁରା ବିଜେ ଚଉତିଶା (ଗୋପୀନାଥ), କୃଷ୍ଣବିରହ ଚଉତିଶା (ଗୋପଜୀବନ) ଓ ଗୋକୁଳ ନରେନ୍ଦ୍ରଙ୍କର କୃଷ୍ଣବିରହ ଚଉତିଶା ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ।
ବର୍ଣ୍ଣନାମୂଳକ ଚଉତିଶା
ଏହୀ ପୌରଣିକ ଚଉତିଶା ଗୁଡ଼ିକରେ ନାନାଦି ପୌରାଣିକ ଓ ବାସ୍ତବ ଘଟଣାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଥାଏ । ପୁରାତନ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟରେ ଶିଶୁ ଶ୍ୟାମଙ୍କର କୁସୁମିତ ଚୂତ କୁଞ୍ଜ ଚଉତିଶା, ନରସିଂହ ସେଣଙ୍କର କୁସୁମ ସମୟ କାଳେ (ଇନ୍ଦୁମତି ସ୍ୱୟମ୍ବର ବର୍ଣ୍ଣନା), ଦନାଇ ଦାସ (ଜନାର୍ଦନ ଦାସ)ଙ୍କର କାଳୀୟ ଦଳନ ଚଉତିଶା ଓ ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରୀଧରଙ୍କର ଗୁଣ୍ଡିଚାବିଜେ ଚଉତିଶା ଆଦି ପ୍ରଧାନ ।
ଆଳଙ୍କାରିକ ଚଉତିଶା
ପୁରାତନ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟରେ ଅନେକ ଅଳଙ୍କାରିକ ତଥା କାବ୍ୟତତ୍ତ୍ୱ ନାନାଦି ବିଷୟକୁ ନେଇ ଚଉତିଶା ଲେଖାଯାଇଅଛି । ନାରାୟଣଙ୍କ ଲିଖିତ ଚଉତିଶାମାଳାରେ ନାରୀମାନଙ୍କର ନାନା ବିଭାଗରେ ସ୍ୱାଧିନଭର୍ତ୍ତୃକା, ବାସକସଜ୍ଜା, କଳହାନ୍ତରିତା ଓ ଅଭିସାରିକା ଆଦି ନାୟିକାମଙ୍କ କଥା ବଖଣାଯାଇଅଛି । ଲୋକନାଥ ଦାସଏନକେ ଛନ୍ଦ ଶ୍ଲେଷ ଯମକ ଚିନ୍ତାମଣି ଓ ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜଙ୍କ ଯମକରାଜ ଚଉତିଶା ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ।
ଶ୍ଳୋକ ବା ବିଳାପମୂଳକ ଚଉତିଶା
ଏହି ପ୍ରକାରର ଚଉତିଶାର ସଂଖ୍ୟା ଅନେକ । ଏହି ସବୁ କରୁଣ ରସ ପ୍ରଧାନ ଓ ଓଡ଼ିଶାର ଗାଉଁଲି ଜୀବନ ଓ ସାହିତ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ ସାହିତ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରିଅଛି । କବି ରଘୁନାଥଙ୍କର କୌଶଲ୍ୟା ବିଳାପ ଚଉତିଶା, ହଋମାତଙ୍କର କାନ୍ଦି କହେ ନନ୍ଦରାଣୀ ଓ ମୁକୁନ୍ଦ ରଚିତ କରେ କୋଦଣ୍ଡ ଚଉତିଶା ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ରଚନା ଅଟେ ।
ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନମୂଳକ ଚଉତିଶା
ଓଡ଼ିଶାରେ ଜ୍ଞାନମିଶ୍ର ସନ୍ଥକବିମାନେ ଅନେକ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ମୂଳକ ଚଉତିଶା ଲେଖିଯାଇଅଛନ୍ତି । ଗାଁ ଗହଳିରେ ଅତି ସାଧାରଣ ସ୍ତରରେ ଶରୀର ଭେଦ ବା ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନମୂଳକ ଚଉତିଶାଗୁଡ଼ିକ ଭଜନ ମାଧ୍ୟମରେ ଗୀତ ଓ ଆଲୋଚିତ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ସବୁ ଚଉତିଶା ଶରୀର ଭେଦ ଚଉତିଶା ନାମରେ କଥିତ । ଶିଶୁବେଦ ଚଉତିଶା (ଅଜଣା କବି), ଦ୍ୱରିକ ଦାସଙ୍କ ବାଳବୋଲି ଚଉତିଶା ଓ ମରୁଆ ଫୁଲ ଚଉତିଶା, ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସଙ୍କ କମଳ କେଶର ଚଉତିଶା, ହଋଦାସଙ୍କର ଗୋପୀଜ୍ଞାନ ଚଉତିଶା, ନନ୍ଦା ଅରକ୍ଷିତଙ୍କର ରସବ୍ରହ୍ମ ଚଉତିଶା, ପରସୁରମ ଦାସଙ୍କର କହୁଅଛି ମୁଁ ଯେ ମନକୁ ଆଦି ଚଉତିଶା ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ।
ବୈରାଗମୂଳକ ଚଉତିଶା
ନଶ୍ୱରତା ଓ ବୈରାଗ ପରାୟଣତାକୁ ନେଇ ପ୍ରାଚୀନ ସାହିତ୍ୟରେ ଅନେକ ଛୋଟ ବଡ଼ କବିତା ରଚିତ ହୋଇଥିଲା । ଏହିପ୍ରକାର ଚଉତିଶା ଭିତରୁ ଭକ୍ତଚରଣ ଦାସଙ୍କ ମନବୋଧ ଚଉତିଶା ପ୍ରଧାନ । ହରିଦାସଙ୍କର କହିଲି ମତେ ନ ବୁଝିଲୁ ମାନଦୀ ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ।
ଏହି ସବୁ ପ୍ରଧାନ ବିଭାଗକୁ ଛାଡ଼ି ଆହୁରି ଅନେକ ବିଷୟରେ ଅନେକ ବିଷୟରେ ଚଉତିଶା ଲେଖାଯାଇଛି । ପୁରାତନ ଓଡ଼ିଆ ଗଣିତଶାସ୍ତ୍ରରେ ଅନେକ ଗଣିତସୂତ୍ର, ଜ୍ୟୋତିଷ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଅନେକ ଗଣନା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବର୍ଣ୍ଣନା, କାମଶାସ୍ତ୍ର, ବୈଦ୍ୟଶାସ୍ତ୍ରରେ ଅନେକ ବିଷୟ ଚଉତିଶା ଭାବରେ ଲେଖାଯାଇଥିଲା । ଏହା ଛଡ଼ା ଶାଶୁବୋହୁ ଛଟା ଓ ଉପଦେଶମୂଳକ ଅନେକ ଚଉତିଶା ରଚିତ ହୋଇଥିଲା । ପୁରାତନ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟରେ ଚଉତିଶାକୁ ପୁରୋଭାଗରେ ରଖାଯାଇଥାଏ । ଏହା ଏକ ବିଶାଳ ଗୀତିସାହିତ୍ୟ ଅଟେ । ଚଉତିଶାର ସମକକ୍ଷ ସାହିତ୍ୟ ହେଉଛି ଚଉପଦୀ ।
ରଚନା ଶୈଳୀ
କଠାରୁ କ୍ଷ ଯାଏଁ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣରେ ଚଉତିଶା ରଚିତ ହୋଇଥାଏ । ଚଉତିଶାର ଗୋଟିଏ ପଦ ବା ଗୋଟିଏ ପାଦରେ ଆଦି ବର୍ଣ୍ଣ ଗୋଟିଏ କ୍ରମରେ କଠାରୁ କ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣମାଳାରେ ଆବଦ୍ଧ ହୋଇଥାଏ । ତେବେ କେତେକ ଜାଗାରେ ବ୍ୟତିକ୍ରମ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ । ବେଳେ ବେଳେ ଖ ବଦଳରେ କ୍ଷ ବ୍ୟବହାର ହୋଇଥିବାର ନଜିର ମିଳିଥାଏ । ସେହିପରି ଙ ଓ ଣ ବଦଳରେ ନ, ଛ ବଦଳରେ କ୍ଷ, ଖ, ଞ ବଦଳରେ ଛ ବ୍ୟବହାର ହୋଇଥାଏ । ପୁରାତନ ଓଡ଼ିଆ ଚଉତିଶାରେଜ, ଯ ପୁଣି ସ, ଶ, ଷ ବ୍ୟବହାରରେ କିଛି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟତା ନଥାଏ । କବିମାନେ ନିଜ ମନ ମୁତାବକ ତିନିଗୋଟି ସ ଓ ଦୁଇଗୋଟି ଜର ବ୍ୟବହାର କରିଥାନ୍ତି । ଯେପରି- କ୍ଷଣକ ଭାବ ତାଙ୍କର ମୁରୁଛି ନପାରି (କୃଷ୍ଣକଳା ଚଉତିଶା)
ଆଧାର
ଶ୍ରେଣୀ:ଭାଷା ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ଶ୍ରେଣୀ:ସାହିତ୍ୟ
ଅବୁଜା
ଅବୁଜା ସହର ନାଇଜେରିଆ ଦେଶର ରାଜଧାନୀ ।
ବାହାର ତଥ୍ୟ
ଶ୍ରେଣୀ:ସହର ଶ୍ରେଣୀ:ଦେଶର ରାଜଧାନୀ ଶ୍ରେଣୀ:ଆଫ୍ରିକା ଦେଶ ସହର
ଶ୍ୱେତସାର
ଶ୍ୱେତସାର (Carbohydrate) ଏକ ଜୈବପଦାର୍ଥ । ଏହା ଉଦ୍ଭିଦର କୋଷିକାରେ ଥିବା ହରିତ୍‌କଣାରେ ଆଲୋକ ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥାଏ । ଏଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ ଅଙ୍ଗାରକ, ଉଦ୍‌ଜାନ ଏବଂ ଅମ୍ଳଜାନ ଅଣୁର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅନୁପାତରେ (୧:୨:୧) ଗଠିତ । ସାଧାରଣରେ ଏହାକୁ (CH2O)n ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଇଥାଏ ।
ପ୍ରକାର
ଦ୍ରାକ୍ଷାଶର୍କରା (Glucose), ଫଳଶର୍କରା (Fructose) ଗୁଡ଼ିକ ସରଳ ଶ୍ୱତସାର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ଏଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ଚୟାପଚୟ (Metabolic) ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାନ୍ତି । ମଣ୍ଡଦ (Starch), ସେଲ୍ୟୁଲୋଜ୍ (Cellulose) ଓ ଗ୍ଲାଇକୋଜେନ୍ (Glycogen) ଇତ୍ୟାଦି ଜଟିଳ ଶ୍ୱେତସାର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । କୋଷିକାର ଗଠନ ତ‌ଥା ସଞ୍ଚିତ ଖାଦ୍ୟ ଭାବରେ ଏହା ବ୍ୟବ‌ହୃତ ହୋଇଥାଏ ।
ଡାଇସାକାରାଇଡ୍ (Disaccharide)
ଡାଇସାକାରାଇଡ୍ (ଡାଇ ବା di = ଦୁଇ ଓ ସାକାରନ୍ ବା saccharon = ଶର୍କରା) ୨ଟି ମନୋସାକାରାଇଡ୍‌ର ସଂଯୋଜନଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଶର୍କରା । ଚିନି ବା ସୁକ୍ରୋଜ୍ରେ (Sucrose) ଗୋଟିଏ ଦ୍ରାକ୍ଷାଶର୍କରା (Glucose) ଓ ଗୋଟିଏ ଫଳଶର୍କରା (Fructose) ଅଣୁ ରହିଥାଏ । ଏହା ଘନୀଭବନ (Condensation) ପ୍ରକ୍ରିୟାରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥାଏ । ଆମ ଖାଦ୍ୟରେ ଏଭଳି ଶର୍କରାର ପରିମାଣ ବେଶି । ଜୈବଶର୍କରା (Maltose) ୨ଟି ଦ୍ରାକ୍ଷାଶର୍କରା (Glucose) ଅଣୁ ଏବଂ ଦୁଗ୍ଧଶର୍କରା (Lactose) ଗୋଟିଏ ଫଳଶର୍କରା (Fructose) ଓ ଗୋଟିଏ ଗାଲାକ୍‌ଟୋଜ୍ (Galactose) ଅଣୁର ଘନୀଭବନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ଏକ‌କ ଶର୍କରାଗୁଡ଼ିକ ସ‌ହସଂଯୋଜକ ବନ୍ଧ (Covalent bond)ଦ୍ୱାରା ଯୋଡ଼ି ହେଉଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଗ୍ଲାଇକୋସିଡିକ୍ ବଣ୍ଡ (Glycosidic bond) କୁହାଯାଏ । ଡାଇସାକାରାଇଡ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ସ‌ହଜରେ ଜଳ ଅପଘଟିତ ହୋଇ ଏକ‌କ ଶର୍କରାରେ ପରିଣତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ଡାଇସାକାରାଇଡ୍ ସ୍ପଟିକୀୟ, ଜଳରେ ଦ୍ରବଣୀୟ ଓ ମିଠା ସ୍ୱାଦଯୁକ୍ତ ଅଟେ ।
ପଲିସାକାରାଇଡ୍ (Polysaccharide)
ପଲିସାକାରାଇଡ୍ (ପଲି ବା poly = ଅନେକ ଓ ସାକାରନ୍ ବା saccharon = ଶର୍କରା) ଅନେକ ଗୁଡ଼ିଏ ମନୋସାକାରାଇଡ୍ ଶର୍କରାର ଏକ ଲମ୍ବା ଶିକୁଳି (Chain) କିମ୍ବା ଶାଖାୟିତ ଶିକୁଳି (Branched chain) ଅଟେ । ଏକା ପ୍ରକାରର ଏକ‌କ ଶର୍କରାଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ପଲିସାକାରାଇଡ୍‌କୁ ସମ-ପଲିସାକାରାଇଡ୍ କୁହାଯାଏ । ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଏକ‌କ ଶର୍କରାଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ହେଲେ ଏହାକୁ ବିଷମ-ପଲିସାକାରାଇଡ୍ କୁହାଯାଏ । ଏଗୁଡ଼ିକ ଅସ୍ପଟିକୀୟ, ସ୍ୱାଦରହିତ ଏବଂ ଜଳରେ ଅଦ୍ରବଣୀୟ ବା ସାମାନ୍ୟ ପରିମାଣରେ ଦ୍ରବଣୀୟ ଅଟନ୍ତି ।
ଶ୍ରେଣୀ ବିଭାଗ
ପଲିସାକାରାଇଡ୍ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ । ଯଥା:
ମଣ୍ଡଦ (Starch) ଓ ଗ୍ଲାଇକୋଜେନ୍ (Glycogen) ସଞ୍ଚୟ ଶ୍ରେଣୀର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ମଣ୍ଡଦ (Starch) ଏକ ଦ୍ରାକ୍ଷାଶର୍କରାର (Glucose) ସମାହାର । ଏହା ଉଦ୍ଭିଦରେ ସଞ୍ଚିତ ହୋଇ ରହିଥାଏ । ବିପାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଏହା ଛୋଟ ଛୋଟ ଖଣ୍ଡରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥାଏ । ଉଦ୍ଭିଦ କୋଷିକାରେ ଆମାଇଲେଜ୍ (Amylase) ଓ ଆମାଇଲୋପେକ୍ଟିନ୍ (Amylopectin) ନାମକ ମଣ୍ଡଦ (Starch) ଗଚ୍ଛିତ ଥାଏ । ତେଣୁ ଉଦ୍ଭିଦର ଯେଉଁ ଲବକରେ (Plastid) ଏହା ସଞ୍ଚିତ ହୋଇଥାଏ, ତାହା ଆମାଇଲୋପ୍ଲାଷ୍ଟ (Amyloplast) ନାମରେ ନାମିତ ।
ଗ୍ଲାଇକୋଜେନ୍ (Glycogen) ଅନେକ ପ୍ରକାରର କବକ (Fungi), ପ୍ରାଣୀମାନ‌ଙ୍କ ଯକୃତ (Liver) ଓ ମାଂସପେଶୀରେ (Muscles) ସଞ୍ଚିତ ଜୈବଶର୍କରା । ମଣ୍ଡଦ (Starch) ଅପେକ୍ଷା ଜଳରେ ଅଧିକ ଦ୍ରବଣୀୟ । ଶରୀରରେ ଶକ୍ତିର ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁସାରେ ଜୈବଶର୍କରା ବିଭାଜିତ ହୋଇ ଦ୍ରାକ୍ଷାଶର୍କରାରେ (Glucose) ପରିଣତ ହୋଇଥାଏ । ରକ୍ତରେ ଆବଶ୍ୟକ ହେଉଥିବା ଶର୍କରାର ପରିମାଣ ସ୍ଥିର ରହିବାରେ ଏହାର ଭୂମିକା ରହିଛି ।
କାର୍ଯ୍ୟ
ଶ୍ୱେତସାରର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
ଶ୍ୱେତସାରଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ
ନିମ୍ନ ଲିଖିତ ଖାଦ୍ୟଗୁଡ଼ିକରେ ଶ୍ୱେତସାର ଖୁବ୍ ଅଧିକ ପରିମାଣରେ ଥାଏ ।
ଶ୍ୱେତସାର ଅଭାବରେ ହେଉଥିବା ରୋଗ
ନିମ୍ନ ଲିଖିତ ରୋଗ‌ଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ୱେତସାରର ଅଭାବରେ ହୋଇଥାଏ ।
ଶ୍ୱେତସାର ଆଧିକ୍ୟରେ ହେଉଥିବା ରୋଗ
ନିମ୍ନ ଲିଖିତ ରୋଗ‌ଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ୱେତସାରର ଆଧିକ୍ୟରେ ହୋଇଥାଏ ।
ଆଧାର
ଶ୍ରେଣୀ:Carbohydrate ଶ୍ରେଣୀ:ଖାଦ୍ୟ ଶ୍ରେଣୀ:ପୁଷ୍ଟି ଶ୍ରେଣୀ:ପୋଷଣ ଶ୍ରେଣୀ:ମିଠା ଜାତୀୟ ଖାଦ୍ୟ
ବନ୍ଧୁ ମହାନ୍ତି
ବନ୍ଧୁ ମହାନ୍ତି ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କର ଜଣେ ପରମ ଭକ୍ତ ଥିଲେ । ସେ ପୁରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରଠାରେ ଅନେକ ଦିନ କାଳ କାଟିଥିଲେ ।
ଜନ୍ମ
ଭୁବନେଶ୍ୱରଠାରୁ ୫ନଂ ଜାତୀୟ ରାଜପଥରେ କଟକ ଦେଇ ଯାଜପୁର ଅଭିମୁଖେ ପ୍ରାୟ ୧୦୦ କିମି ଦୂର ଆସିଲେ କୁଆଖିଆ ଛକ ପଡେ । ସେଠାରୁ ଦକ୍ଷିଣକୁ ପ୍ରାୟ ୫ କିମି ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଜାହାନପୁର ଗ୍ରାମପଞ୍ଚାୟତର କପିଳେଶ୍ୱର ଗ୍ରାମ । ମାତ୍ର ଏହା କେବଳ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣାଯାଏ; କୌଣସି ସ୍ମୃତିସନ୍ତକ ନାହିଁ ।
ଜୀବନ
ଡଃ ଏକାଦଶୀ ପାଢ଼ୀଙ୍କ ମତରେ, ବନ୍ଧୁ ମହାନ୍ତିଙ୍କ କଥା ୧୪୯୭-୧୫୪୦ ମସିହାର । ପରିବାରରେ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ, ଦୁଇ କନ୍ୟା ଓ ପୁତ୍ର । ବିଶେଷ ଜମିବାଡ଼ି ନ ଥିବା ହେତୁ ସେ ଭିକ୍ଷା ମାଗି ଚଳୁଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରବାସୀ ବନ୍ଧୁଙ୍କଠାରୁ କିଛି ମାଗିବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିହାତି ଆନଶ୍ୟକ ନ ପଡ଼ିଲେ ବନ୍ଧୁ ଘରକୁ ଯିବା ଉଚିତ ହେବ ନାହିଁ ବୋଲି ସେ ଭାବୁଥିଲେ । ମାତ୍ର ଏକ ସମୟରେ ବର୍ଷା ନ ହେବାରୁ, ବନ୍ଧୁ ମହାନ୍ତିଙ୍କୁ ଭିକ୍ଷା ମିଳୁନଥିଲା । ତେଣୁ ସେ ନିଜ ବନ୍ଧୁ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ଦେଖା କରିବା ପାଇଁ ସପରିବାର ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ଅଭିମୁଖେ ଯାତ୍ରା କଲେ । ମାତ୍ର ଗହଳି ହେତୁ ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିନପାରି ଦକ୍ଷିଣଦ୍ୱାରସ୍ଥ ପେଜନଳା ନିକଟରେ ବସି ରହିଲେ । ପ୍ରବଳ ଭୋକ ହେବାରୁ ମହାନ୍ତିଙ୍କ ପରିବାର ପେଜ ପିଇ ଶୋଇ ପଡ଼ିଲେ । ମାତ୍ର ଅର୍ଦ୍ଧ ରାତ୍ରିରେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆସି ଡାକ ପକାଇଲେ, ''ହେ ମୋର ଯାଜପୁରିଆ ବନ୍ଧୁ ଉଠ... ଉଠ'' । ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜଣଙ୍କ ସୁନା ଥାଳିରେ ଦେଇଥିବା ମହାପ୍ରସାଦ ଖାଇସାରି, ଥାଳି ଫେରାଇବାକୁ ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ ମହାନ୍ତି ତାଙ୍କୁ ପାଇନଥିଲେ । ସକାଳ ପାହିବାରୁ ଠାକୁରଙ୍କ ସୁନା ଥାଳି ଖୋଜାପଡ଼ିଲା । ଥାଳିକୁ ଏକ ଭିକାରୀ ମୁଣ୍ଡ ତଳେ ଥୋଇ ଶୋଇଥିବା ଖବର ପାଇ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ସେବକ ପ୍ରହରୀମାନେ କୌଣସି କଥା ନଶୁଣି ବନ୍ଧୁ ମହାନ୍ତିଙ୍କୁ ସପରିବାର ବନ୍ଦୀ କଲେ ଓ ନିର୍ଯ୍ୟାତନା ଦେଲେ । ବନ୍ଧୁଙ୍କ ଦୁଃଖ ଯନ୍ତ୍ରଣା ମହାପ୍ରଭୁ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ । ଖୋର୍ଦ୍ଧାର ରଥିପୁର ଗଡ଼ରେ ଥିବା ଗଜପତି ପ୍ରତାପରୁଦ୍ର ଦେବଙ୍କୁ, ବନ୍ଧୁ ମହାନ୍ତିଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ଲାଗି ସ୍ୱପ୍ନାଦେଶ ଦେଲେ । ଏହାପରେ ଗଜପତି ବନ୍ଧୁ ମହାନ୍ତିଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ସହ ମନ୍ଦିର ଖରସୋଧ ପଦବୀରେ ନିଯୁକ୍ତ ଦେଲେ ।ଖରସୋଧର ଅର୍ଥ ହେଲା ଆୟବ୍ୟର ହିସାବରକ୍ଷକ ଓ ଦୈନନ୍ଦିନ ପଞ୍ଜିକାର ।
ଆଧାର
ଶ୍ରେଣୀ:ଜଗନ୍ନାଥ ଧର୍ମ ଶ୍ରେଣୀ:ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଭକ୍ତ ଶ୍ରେଣୀ:୨୦୧୬ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତି ଗଣସମ୍ପାଦନାରେ ଗଢ଼ା ବା ଉନ୍ନତ କରାଯାଇଥିବା ପ୍ରସଙ୍ଗମାନ ଶ୍ରେଣୀ:୨୦୧୬ ରଥଯାତ୍ରା ଗଣସମ୍ପାଦନାରେ ଗଢ଼ା ବା ଉନ୍ନତ କରାଯାଇଥିବା ପ୍ରସଙ୍ଗମାନ
ସୁଆଦଖିଆ
ସୁଆଦଖିଆ ବା ସାଦଖିଆ ଓଡ଼ିଶାର ଗୋଟିଏ ଶ୍ରେଣୀର ଲୋକ ସଙ୍ଗୀତ । ଏହି ଗୀତଗୁଡ଼ିକରେ ବିଭିନ୍ନ ଖାଦ୍ୟଦ୍ରବ୍ୟ ଖାଇବାକୁ ସାଧାରଣ ମଣିଷର ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ ପାଇଥାଏ । ସୁଆଦଖିଆ ଗୀତଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସରଳ ଓ ବାହ୍ୟ କବିତ୍ୱ ବର୍ଜ୍ଜିତ । ଓଡ଼ିଶାର ଖାଦ୍ୟରୁଚିର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଏଥିରୁ ପ୍ରକଟ ହୁଏ । ଏହି ଗୀତସବୁ ଓଡ଼ିଆ ଲୋକ ସାହିତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତର ବିଶେଷ ଅଙ୍ଗ ।
ଉତ୍ପତ୍ତି
ଗର୍ଭିଣୀ ନାରୀର ଅରୁଚି ଛଡ଼ାଇବା ଓ ଗର୍ଭର ଗୁରୁ ଭାର ବହନରେ ଶକ୍ତି ସାମର୍ଥ୍ୟ ଦେବା ଲାଗି ଭଲ ଖାଦ୍ୟ ଲୋଡ଼ା । ଗର୍ଭ ଧାରଣ କାଳରେ ସୁଖାଦ୍ୟ ଓ ଅଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଏକ ସ୍ୱାଭାବିକ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ ।
ସୁଆଦଖିଆ ଗୀତଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ରମିକ ଶ୍ରେଣୀର ଖାଦ୍ୟ ଅଭିଳାଷ ପ୍ରକଟ କରିଥାଏ ବୋଲି ମତ ରହିଛି । ରାଜା ବା ଧନୀ ଗୃହମାନଙ୍କରେ କିଛି ଦୁଷ୍ପ୍ରାପ୍ୟ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କ ଲାଗି ଏହା ଗୋଟିଏ କାମନା, ଯାହା ଆଂଶିକ ଭାବେ ପୂରଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ ।
ରଚନା
ସୁଆଦଖିଆ ଗୀତଗୁଡ଼ିକ ଏକାଧିକ କବିଙ୍କ ରଚନା । ଏହି ଗୀତମାନଙ୍କରେ ତାଳଖିରୀ, ବାସିଚକୁଳି, ବାଲିବସା ଜେଉଟ, ଓଉପକା ସାତପତୁରିଆ, କାକୁଡ଼ି, ଆମ୍ବିଳ, ଭଇଞ୍ଚି, ବନବନା, ଲୁଣି ବା ମିରିଗା କୋଳି, କଇଁବେଣ୍ଟଲିଆ, ସଜପଖାଳ ଦହି ଇତ୍ୟାଦି ସୁଲଭ ଜିନିଷମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ସରୁ ଚକୁଳି, ଖଣ୍ଡଦିଆ ନାଡ଼ି, ଖରମରା ଘିଅପକା ଖେଚେଡ଼ି, ଗହମ କାକରା, ଛେନାମଣ୍ଡା, ଖିରୀପୁରୀ ଭଳି ଦୁର୍ଲ୍ଲଭ ଜିନିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି ।
ପର୍ଶୁରାମ ବିହାରୀ, କବିକର୍ଣ୍ଣ, ବିପ୍ର ବୈଷ୍ଣବ, ଗୋପିନାଥିଆ ଇତ୍ୟାଦି କବିମାନେ ସାଦଖିଆ ଗୀତ ରଚନା କରିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ୟ କରାଯାଏ । "ବହୁତ ସୁଆଦ ଖାଇବି ମୋର ହେଉଛି ମନ ଯାହା ଖାଇବି ଲୋ ମାଉସୀ ଆଣିଦିଅ ବହନ । ଶାହାଜାନି ଧାନ ଚାଉଳ ମୁଗ ନଡ଼ିଆ ପଡ଼ି ଖରମରା ଘିଅ ଅଦା ଲୋ ପଡ଼ି ହେବ ଖେଚେଡ଼ି । ସୁନାକେରୀ ଧାନ ଚାଉଳ ଦିଶେ ବଡ଼ ଉଜଳ ଟଭାରସ ମଲ୍ଲୀଫୁଲରେ ବସା ଦହି ପଖାଳ । ସଜନା ମୁଗୁନା ଶାଗରେ ବଡ଼ କଖାରୁ ଫୁଲ ଭଜା ହେଲେ ତାର ସୁଆଦ ଦଶ କାହାଣ ମୂଲ । କାଣ୍ଡିଆ କୁଣ୍ଡାକୁ ଝାଡ଼ିବ ଢିଙ୍କିମୁଣ୍ଡରେ ବସି ବୁଢ଼ୀମାନେ ତାକୁ ଖାଇଲେ ହେବେ ଷୋଳବୟସୀ । ଏତେ ସ୍ୱାଦ ମୁହିଁ ଖାଇବି ମୋର ହେଉଛି ମନ ଦ୍ୱିଜ କବି କର୍ଣ୍ଣ ଭଣିଲେ ଧନ୍ୟ ନାରୀ ରତନ ।"
ଆଧାର
ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଆ ସଙ୍ଗୀତ
କାୟାବରୋହଣ
କାୟାବରୋହଣ, ଅନ୍ୟ ନାମ କାର୍ବଣ, ବଡୋଦରା ଜିଲ୍ଲାର ଏକ ଗ୍ରାମର ନାମ ଯାହା ଭାରତର ଗୁଜରାଟ ପ୍ରଦେଶରେ ଅବସ୍ଥିତ । କାୟାବରୋହଣ ନାମକୁ ଲୋକମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କାର୍ବଣ ନାମ ଦେଇ ଡାକନ୍ତି । ଏହା ଜାତୀୟ ରାଜପଥ ୮କିମି ଓ ବଡୋଦରାରୁ ୩୦ କିମି ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀର ପଶୁପତି ଚିନ୍ତାଧାରାର ପ୍ରବକ୍ତା ଥିବା ଲକୁଳିଶଙ୍କ ଜନ୍ମ ସ୍ଥାନ ଅଟେ ଯିଏ ଶୈବ ଧର୍ମର Shaivite ପୁନରୁଦ୍ଧାରକ ଥିଲେ । ଲକୁଲିଶ ମନ୍ଦିର ନିମନ୍ତେ ସେହି ସ୍ଥାନଟି ଏକ ଧର୍ମ ସ୍ଥାନ ହୋଇଛି ।
ଇତିହାସ
କାୟାବରୋହଣ ଏକ ପୁରାତନ ଟାଉନ ଓ ହିନ୍ଦୁ ମତରେ ଚାରି ଯୁଗରେ ଥିବା ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ପୁରାଣ କଥାନୁସାରେ ସେଠାର ପ୍ରଭୁ ଶିବ ନିଜର କାୟା ବଦଳେଇ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପିଲା ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବାରୁ ତାହାର ନାମ କାୟାବରୋହଣ ହୋଇଥିଲା । କାୟା ଅର୍ଥ ଶରୀର ଓ ଅବରୋହଣ ଅର୍ଥ ନିମ୍ନଗାମୀ, ମିଶି କାୟାବରୋହଣ ନାମ କରଣ ହୋଇଛି । ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେହି ଶରୀର ଉଭେଇ ଯାଇଥିଲା । ସେହି ସ୍ଥାନରେ ବହୁତ ତମ୍ବା ମୁଦ୍ରା ମିଳିଛି । କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ବିଗ୍ରହ, ତାପସଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଓ ଉମା ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ବିଗ୍ରହ ସେଠାରୁ ମିଳିଛି ଓ ତାହାକୁ ସ୍ଥାନୀୟ ସଂଗ୍ରହାଳୟରେ ରଖାଯାଇଛି ।
ଧାର୍ମିକ ମହତ୍ତ୍ୱ
ଶିବ ପୂରାଣ ଅନୁସାରେ ଶିବଙ୍କର ୨୮ ତମ ଜନ୍ମର ଅବତାର ସ୍ଥାନ ହେଉଛି କାୟାବରୋହଣ । ପଶୁପତିଙ୍କର ଅନୁଗାମୀ ପାଶୁପତଙ୍କର, ଯେଉଁ ଏହି ସ୍ଥାନର ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ ରହିଛି ଯେହେତୁ ଏହା ତାଙ୍କର ଏକ ଜନ୍ମ ସ୍ଥାନ । କାୟାବରୋହଣ ସ୍ଥାନରେ ବ୍ରହ୍ମେଶ୍ୱର ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗ ମନ୍ଦିର ଅଛି ଯାହାକୁ ମହର୍ଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର (Vishwamitra) ତିଆରି କରେଇଥିବା ଦାବି ହୋଇଛି ।  ଶିବଙ୍କ ଲକୁଳିଶ ଅବତାର ସମ୍ଭବି ମୁଦ୍ରାରେ ଶିବ ଲିଙ୍ଗ ସହିତ ଲୀନ ହୋଇଯାଇଛି ।
ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ମହତ୍ତ୍ୱ
ଗ୍ରାମ ଚାରି ପାଖରେ ଥିବା ସ୍ଥାନର ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ମହତ୍ତ୍ୱ ଥିବା ଜଣାଯାଏ । ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ଖୋଲିବାଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀର ପୁରାତନ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଓ ଧ୍ୱଂସାବଶେଷ ମିଳିଛି । ୧୧ଶ-୧୭ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ବୈଦେଶିକ ଆକ୍ରମଣ ଯୋଗୁ କାର୍ବଣ ଶିବ ମନ୍ଦିର ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି । କିନ୍ତୁ ସୌଭାଗ୍ୟକୁ ଶିବ ଲିଙ୍ଗ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତିଷ୍ଠି ରହିଛି । ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ନେତା କୃପାଳବାନନ୍ଦ ସେହି ଲକୁଳିଶ ମନ୍ଦିର ଓ କରବନ ମନ୍ଦିରକୁ ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଭାଗରେ ପୁନର୍ନିମାଣ କରେଇଥିଲେ । ଅସଂଖ୍ୟ ହିନ୍ଦୁ ମୂର୍ତ୍ତି, ତମ୍ବା ମୁଦ୍ରା ଓ କ୍ୱେର୍ଣ ପ୍ରସ୍ତର (stone quern|) ସେହି କାୟୋବରୋହନରୁ ମିଳିଛି । ଏକ ତପସ୍ୱୀର ମୁଣ୍ଡ, କାର୍ତ୍ତିକେୟ ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଉମାମହେଶ୍ୱରଙ୍କର ବିଗ୍ରହ ମିଳିଛି । ଆର୍କିଓଲୋଜିକାଲ ସର୍ଭେ ଅଫ ଇଣ୍ଡିଆ କାର୍ବଣକୁ ଏକ ମୂଖ୍ୟ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥାନର ମାନ୍ୟତା ଦେଇଛି । ଏଠାରେ ଏକ ସଂଗ୍ରହାଳୟ ମଧ୍ୟ ଅଛି ଯେଉଁଠାରେ ବିରଳ ସ୍ମୃତି ସବୁ ସାଇତି ରଖାଯାଇଛି ।
ଆଧାର
ଶ୍ରେଣୀ:ଗୁଜରାଟର ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର
ବ୍ୟୋମକେଶ ତ୍ରିପାଠୀ
ବ୍ୟୋମକେଶ ତ୍ରିପାଠୀ (୧୯ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୨୯ - ୧୦ ମଇ ୧୯୯୭), ଜଣେ ଓଡ଼ିଆ ନାଟ୍ୟକାର, ଅଭିନେତା ଓ ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ଥିଲେ । ସେ ପ୍ରାୟ ୭୧ଟି ନାଟକରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ଅବା ଅଭିନେତା ଭାବେ କାମ କରିଥିଲେ । ସେ ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣା ଥିଏଟର ସହ ଜଡ଼ିତ ରହିଥିଲେ । ନାଟକ ବ୍ୟତୀତ, ସେ ପ୍ରାୟ ୨୫ଟି ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ରରେ ଅଭିନୟ କରିଛନ୍ତି ।
ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜୀବନ
ବ୍ୟୋମକେଶ, ୧୯୨୯ ମସିହାରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପିତା ଥିଲେ ସାହିତ୍ୟିକ ଗୋବିନ୍ଦ ତ୍ରିପାଠୀ । ମାତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ସତୀ ଦେବୀ । ୧୯୫୮ ମସିହାରେ ସେ କଲିକତା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ବିଜ୍ଞାନରେ ସ୍ନାତକ ଶିକ୍ଷା ସମାପ୍ତ କରି, ନାଟକ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ଏସିଆନ ଥିଏଟର ଇନଷ୍ଟିଚ୍ୟୁଟରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ । ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ ପରେ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ନାଟ୍ୟ ବିଦ୍ୟାଳୟ ନାମରେ ନାମିତ ହୋଇଥିଲା ।
ରଚିତ ନାଟକ
ସେ ୧୩ଟି ମୌଳିକ ରଚନା ସହ ୩ଟି ନାଟକର ଅନୁବାଦ କରିଥିଲେ ।
ଅଧିକ ତଥ୍ୟ
ଶ୍ରେଣୀ:୧୯୨୯ ଜନ୍ମ ଶ୍ରେଣୀ:୧୯୯୭ ମୃତ୍ୟୁ ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଆ ଲୋକ ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର ଅଭିନେତା ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଆ ନାଟ୍ୟକାର ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଆ କଥାଚିତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ
ନିଜାମୀ ବନ୍ଧୁ
ନିଜାମୀ ବନ୍ଧୁ (निजामी बंधु, نظامی بندھو) ଏକ ଭାରତୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ଦଳ । ଚାନ୍ଦ ନିଜାମୀ, ଶଦାବ ଫରିଦୀ ନିଜାମୀ ଏବଂ ସୋହରବ ଫରିଦୀ ନିଜାମୀ ଏହି ଦଳରର ସଂଯୋଜକ ଅଟନ୍ତି । ସେମାନେ ନିଜାମଉଦ୍ଦିନ ଆଉଲିଆଙ୍କ ସମ୍ମାନରେ ଅମିର ଖୁସ୍ରୋଙ୍କଦ୍ୱାରା ଲିଖିତ କବିତାକୁ ନେଇ କବାଲି ଗାଇଥାନ୍ତି ।
କଥାଚିତ୍ରରେ ଅବଦାନ
୨୦୧୧ ମସିହାରେ ମୁକ୍ତିଲାଭ କରିଥିବା ହିନ୍ଦୀ କଥାଚିତ୍ର ରକ୍‌ଷ୍ଟାର୍‌ ରେ ଏ. ଆର. ରହମାନ ଙ୍କ ସଙ୍ଗୀତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନାରେ ଏକ ଗୀତ ଗାଇଥିଲା, ଯାହା ପରେ ତାଙ୍କୁ ଲୋକପ୍ରିୟତା ମିଳିଥିଲା । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ବଜରଙ୍ଗୀ ଭାଇଜାନ୍ ଫିଲ୍ମ‌ରେ ହଜରତ ନିଜାମଉଦ୍ଦିନ ଦର୍ଗାଃରେ ଏହି ବ୍ୟାଣ୍ଡ୍‌ର ଏକ ଗୀତ ପରିବେଷଣ କରାଯାଇଥିଲା ।
ଇତିହାସ
ଏହି ଦଳରେ ଥିବା ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କର ପରିବାର ବିଗତ ଶତାବ୍ଦୀମାନଙ୍କରୁ ଗାଇ ଆସୁଥିଲେ ଏବଂ ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ସେମାନେ ବିବାହ, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସଙ୍ଗୀତ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ, ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଆଦିରେ ଗାଇବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ।
ବାହାର ଆଦାହର
ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତୀୟ ଲୋକଗୀତ ଗାୟିକା
ଷଢ଼େଇଖଳା-ଖରସୁଆଁ ଜିଲ୍ଲା
ଷଢ଼େଇଖଳା-ଖରସୁଆଁ (सराइकेला खरसावाँ जिला, Saraikela-Kharasawan District); ଭାରତର ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ ରାଜ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ୨୪ଟି ଜିଲ୍ଲା ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ । ଏହା ଆଗରୁ ଷଢ଼େଇଖଳା ଗଡ଼ଜାତ ରାଜ୍ୟ ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା ଥିଲା । ଷଢ଼େଇଖଳା ସହର ଏହି ଜିଲ୍ଲାର ସଦର ମହକୁମା । ଷଢ଼େଇଖଳା ଛଉ ନାଚର ୩ ପ୍ରକାରରୁ ଷଢ଼େଇ ଛଉ ପ୍ରକାର ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହା ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ୨୦୦୧ ମସିହାରେ ଏହା ପଶ୍ଚିମ ସିଂହଭୂମି ଜିଲ୍ଲାରୁ ଅଲଗା ହୋଇ ନୂଆ ଜିଲ୍ଲା ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲା ।
ରାଜ ପରମ୍ପରା
ସ୍ୱାଧୀନତା ଆଗରୁ ଷଢ଼େଇଖଳା ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରମୁଖ ଗଡ଼ଜାତ ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟତମ ଥିଲା । ଓଡ଼ିଆ ରାଜପରିବାର ସିଂହଦେଓ ବଂଶ (ଷଢ଼େଇଖଳା ଛଉର ମୁଖ୍ୟ ପୁରୋଧା) ଦୀର୍ଘ ୩୦୦ ଧରି ଏହାକୁ ଶାସନ କରି ଆସୁଥିଲେ । ଏହା ଆଗରୁ ଏହା କଳିଙ୍ଗ-ଉତ୍କଳ-କୋଶଳ ଗଜପତି ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଏକ ରାଜ୍ୟ ଥିଲା । ଏହି ଗଡ଼ଜାତ ରାଜ୍ୟର ଶେଷ ସ୍ୱାଧୀନ ରାଜା ଥିଲେ ଶ୍ରୀ ଆଦିତ୍ୟ ନାରାୟଣ ସିଂହଦେଓ । ସେ ଶ୍ରୀ ଉଦିତ ନାରାୟଣ ସିଂହଦେଓଙ୍କ ପୁଅ ଓ ତାଙ୍କର ପୁଅ ଶ୍ରୀ ନୃପେନ୍ଦ୍ର ନାରାୟଣ ସିଂହଦେଓ (ଟିକାୟତ ସାହେବ), ଶ୍ରୀ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ନାରାୟଣ ସିଂହଦେଓ (ଓଡ଼ିଶାର ପୂର୍ବତନ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ), ପଟାୟତ ସାହେବ ଶ୍ରୀ କୁମାର ଭୂପେନ୍ଦ୍ର ନାରାୟଣ ସିଂହଦେଓ (ବିହାର ସହ ଆଦିବାସୀ ରାଜ୍ୟ ମିଶ୍ରଣ ବିରୋଧୀ ଆନ୍ଦୋଳନର ପୁରୋଧା) ଓ ପରମଗୁରୁ ଶ୍ରୀ ସୁଧେନ୍ଦ୍ର ନାରାୟଣ ସିଂହଦେଓ (ଛଉ ନୃତ୍ୟ ଗୁରୁ ଓ ପଦ୍ମଶ୍ରୀ ଉତ୍ପାଧି ପ୍ରାପ୍ତ)।
ଭୂଗୋଳ
ଏହାର ଅକ୍ଷାଂଶ ୨୨°୨୯'୨୬" ଓ ୨୩°୦୯'୩୪" ଉତ୍ତର ମଧ୍ୟରେ ଓ ଦ୍ରାଘିମା ୮୫°୩୦'୧୪" ଓ ୮୬°୧୫'୨୪" ପୂର୍ବ ମଧ୍ୟ ରେ।
ଅର୍ଥନୀତି
୨୦୦୬ ଭାରତ ସରକାର ପଞ୍ଚାୟତି ରାଜ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟଦ୍ୱାରା ହେଇଥିବା ଏକ ସର୍ବେକ୍ଷଣ ଅନୁସାରେ ଭାରତର ସମୁଦାୟ ୬୪୦ ଜିଲ୍ଲା ମଧ୍ୟରୁ ୨୫୦ ଜିଲ୍ଲା ଅର୍ଥନୈତିକ ଭାବେ ପଛୁଆ ଜିଲ୍ଲା ଘୋଷିତ ହେଇଥିଲା । ସେଥିରେ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡର ୨୧ଟି ଜିଲ୍ଲା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଥିଲେ । ଏହି ଜିଲ୍ଲା ସେହି ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ।
ବିଭାଗ(ଡିଭିଜନ)
୯ଟି ବ୍ଲକକୁ ନେଇକି ଏହି ଜିଲ୍ଲା ଗଠିତ । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା ଷଢ଼େଇଖଳା, ଖରସୁଆଁ, ଗହ୍ମାରିଆ, କୁଚାଇ, ଇଚ୍ଛାଗଡ଼, ନିମିଡିହ, ଚାଣ୍ଡିଲ, ରାଜନଗର ଓ ନବଗଠିତ କୁକରୁ ।
ଏଠାରେ ୩ ଟା ବିଧାନ ସଭା ଆସନ ଅଛି; ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: ଇଚ୍ଛାଗଡ଼, ଷଢ଼େଇଖଳା ଓ ଖରସୁଆଁ । ଏଗୁଡ଼ିକ ଯଥାକ୍ରମେ ରାଞ୍ଚି, ପଶ୍ଚିମ ସିଂହଭୂମି ଓ ଖୁଣ୍ଟି ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀର ଅଂଶ।
ଜନବସତି
୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ଅନୁସାରେ ଏହି ଜିଲ୍ଲାରେ ମୋଟ ୧୦,୬୩,୪୫୮ ଲୋକ ବାସ କରୁଛନ୍ତି ଯାହାକି ସାଇପ୍ରସ ଦେଶର ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ଆମେରିକୀୟ ରାଜ୍ୟ ରୋଢ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜନସଂଖ୍ୟା ସହ ସମାନ। ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହା ଭାରତର ୪୨୮ତମ ଜିଲ୍ଲା। ଏହାର ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତା ୩୯୦ /ବର୍ଗ କି.ମି. । ବିଗତ ଦଶକରେ ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧିହାର ୨୫.୨୮%, ପୁରୁଷ-ନାରୀ ଅନୁପାତ ୧୦୦୦:୯୫୮ ଓ ସାକ୍ଷରତା ହାର ୬୮.୮୫।
ଅଧିକ ତଥ୍ୟ
ଶ୍ରେଣୀ:ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡର ଜିଲ୍ଲା
ଜି ଏସ୍ ଘୁର୍ୟେ
ଗୋବିନ୍ଦ ସଦାଶିବ ଘୁର୍ୟେ (୧୨ ଡିସେମ୍ବର୍ ୧୮୯୩ – ୨୮ ଡିସେମ୍ବର୍ ୧୯୮୩) ସମାଜ ବିଜ୍ଞାନର ଜଣେ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଫେସର୍ ଥିଲେ । ୧୯୨୪ ମସିହାରେ ସେ ବମ୍ବେ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ସମାଜ ବିଜ୍ଞାନର ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଭାଗୀୟ ମୂଖ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ।
ଶିକ୍ଷା ଓ କର୍ମଜୀବନ
ବମ୍ବେର ଏଲ୍ଫିନଷ୍ଟୋନ୍ ମହାବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ସଂସ୍କୃତରେ ସ୍ନାତକ ଓ ସ୍ନାତକୋତ୍ତର ଉପାଧିମାନ ଲାଭ କଲା ପରେ ଘୁର୍ୟେ ଉଚ୍ଚତ୍ତର ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ବିଲାତ ଯାତ୍ରା କଲେ । ବିଲାତର କେମ୍ବ୍ରିଜ୍ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ସେ ୧୯୨୨ ମସିହାରେ ପି.ଏଚ୍.ଡି. ଉପାଧି ଲାଭ କଲେ ।