cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tsahaay Tolasaa
Turtiin mana hidhaa sun hammam hadhaa’aa fi rakkisaa akka ture, seenaan ni ibsa. Kutaa xiqqoo tokko keessatti namoota 62 waliin hidhamtee, taa’uu fi rafuu waan hin dandeenyeef, yeroo dheeraa dhaabbiidhaan dabarsiteetti. Achi keessatti hamma lafeen mormaa ishee cabutti gara jabina guddaadhaan reebamteetti. Waggaa fi ji’a tokkoof, walitti aansitee kutaa dukkanaa’aa qilleensi seenuu hin dandeenye keessatti hidhamuun ishee, iji ishee hamma dhumaatti rakkina akka qabaatu taasiseera. Miilla ishee diriirfachuu hamma dadhabdutti lafeen ishee caccabeera. Reebichaa fi gidirfama sana irraa kan ka’e dhukkuba gurguddaaf saaxilamtee, mana qorichaa deemtee yaalamuuf garuu, carraa dhabdeetti.
Namoonni mana hidhaa sanatti dararamaa turan hedduun akka ishee biraa du’an yaadattee, ofii ishee garuu gargaarsa gooftaan du’a irraa akka oolte, akkana jechuun jecha afaan isheen ibsitee turte: “Sana hundumaa keessatti kan na gargaare Gooftaa koo akka ta’e beekeera. Utuu inni na hin gargaarre ta’ee halkan hadha’aa, dukkana’aa sana keessa darbuu hin danda’un ture. Isaan qaama koo qofa miidhuu danda’an. Lubbuu koo garuu tuquu hin dandeenye. Lubbuun koo harka Gooftaa keessa jirti!”
“…Ifti kee dhufeera! Ulfinni Waaqayyoos siif ba’eera! Ka’ii ibsi!
Oduu Harraa
= Oduu Fillatame =
የጂኦፖሊመር ሲሚንቶ
የጂኦፖሊመር ሲሚንቶ
፡፡ ከፍተኛ የካርቦን ምልክት ያላቸውን የሲሚንቶ ምርት ለመቀነስ በተፈጥሮ ካሉት የአፈር አይነቶች ወይም ከኢንዱስትሪ ተረፈ ምርቶች የሚሰራ ሲሆን በብዙ የአርማታ የቆይታ ጊዜ ውስጥ በከፍተኛ ደረጃ ተከላካይ ሆኖ የሚያገለግል ነው፡፡
የጂኦፖሊመር ሲሚንቶ ምድቦች
Categories of geopolymer cement include:
Sung Jae-gi
Sung Jae-gi(Korea:성재기, 11 Fuulbana 1967 - 26 Adooleessa 2013 ) kuniin Human right activists, liberalism philosopher fi South Korea. Bara 2008, founder fi Association of Korean male(남성연대).
Gilaayikooliyizisii
Addabaha gulukoosii karaa meetaabolii kan saayitoopilaasmii seelii keessatti argamuu fi akka tarkaanfii jalqabaa meetaaboliizimii gilukoosii keessatti tajaajila. Innis tartiiba walnyaatinsa inzaayimii kan gilukoosiin, molakiyuulii sukkaara kaarboonii jaha qabu, gara molakiyuulota lamaa pirooveetii, kompaawundii kaarboonii sadii qabutti jijjiiru of keessaa qaba. Tarkaanfiiwwan anniisaa  walduraa duubaan fudhatamaniin, Addabaha gulukoosii ATP fi NADH hamma xiqqaa maddisiisa. Karaan kun orgaanizimoota Alqillensoo fi Qillensoo lamaan isaaniif barbaachisaa ta’ee, gilukoosii caccabsuu fi anniisaa maddisiisuudhaaf mala bu’uuraa kenna. Addabaha gulukoosii meetaabolii seelii keessatti gahee giddugaleessaa kan qabu yoo ta’u, akka madda ATP fi adeemsa meetaabolii biroof dursaa ta’ee kan hojjetu yoo ta’u, kunis qaama ijoo oomisha anniisaa fi madaallii anniisaa seelii keessaa eeguu akka ta’u taasisa.
Gilaayikoolisisii
Addabaha gulukoosii karaa meetaabolii kan saayitoopilaasmii seelii keessatti argamuu fi akka tarkaanfii jalqabaa meetaaboliizimii gilukoosii keessatti tajaajila. Innis tartiiba walnyaatinsa inzaayimii kan gilukoosiin, molakiyuulii sukkaara kaarboonii jaha qabu, gara molakiyuulota lamaa pirooveetii, kompaawundii kaarboonii sadii qabutti jijjiiru of keessaa qaba. Tarkaanfiiwwan anniisaa  walduraa duubaan fudhatamaniin, Addabaha gulukoosii ATP fi NADH hamma xiqqaa maddisiisa. Karaan kun orgaanizimoota Alqillensoo fi Qillensoo lamaan isaaniif barbaachisaa ta’ee, gilukoosii caccabsuu fi anniisaa maddisiisuudhaaf mala bu’uuraa kenna. Addabaha gulukoosii meetaabolii seelii keessatti gahee giddugaleessaa kan qabu yoo ta’u, akka madda ATP fi adeemsa meetaabolii biroof dursaa ta’ee kan hojjetu yoo ta’u, kunis qaama ijoo oomisha anniisaa fi madaallii anniisaa seelii keessaa eeguu akka ta’u taasisa.
Miilixinximna
Gita Gosa qeensanqabduu (Crustacea)
Ostracoda
Miildanuuwwan (Myriapoda)
Fkn, Juulus, Iskoolopeendraa
Miiljahee(Hexapoda)
Irra caalaan isaanii lafa irraa kan jiraatanidha.
Cifgaanfa ykn gosaarroo ykn gosorbobbiisaa (Chelicerata)
irra caalaa isaanii lafa irratti jiraatuu.
Eeshiyaa
Eeshiyaan addunyaa keessaa ardii bal'oo fi ardii ummata baayyee of keessaa qabduudha. %8.6 ballina lafa walii-galaa keessaa yoo qabattu, lafa (bishaan osoo hin lakkaa'iin) qofaan immoo parsentii 29.4 qaba. Baayyina ummata hanga biiliyoona afurii qabaachuun, parsentii ummata addunyaa keessaa Eeshiyaan parsentii 60% qabdi.
Urjii
Dhaloota
Balbala'ini maalii?
Garagaltoo
garagaltoo hima yeroo himawwan miseensa hima hirkataa duubatti deebi’an uumamuudha. Barreeffama herregaa keessatti hima armaan gadii yoo kenname Tiraanskriiptiin akkasitti maxxanfama.
Garagartoo hima kanaa
Anniisaa
Dungoon ifuun anniisaan keemikaala gara anniisaa ifaa fi hoo’atti jijjiramuu, Balbiin ifuun anniisaan elektiriikii gara anniisaa ifaafi hoo’atti jijjiramuu, nyaanni bulla’uun anniisaa keemikaalaa gara anniisaa hoo’aafi sochiitti jijjiiramuu, ceedheedhi harkifame anniisaa kuufame gara anniisaa sochiitti jijjiiramuu agarsiisa. Akaakuuwwan anniisaa heddutu jira. Isaan keessa muraasni: anniisaa sochii, anniisaa kuufamaa, anniisaa makaanikaalaa, anniisaa hoo’aa, anniisaa keemikaalaa, anniisaa elektiriikii, anniisaa niikulariifi kanneen kana fakkaataniidha.
Biilalee (Koonii)
Balinna dirraa
Ballina = πrl+ πr2
Dale Wabara
= Dhaamsa Itti Fufinsa Ebla 15 Yaadannoo Guyyaa Gootota Oromoofi Sochii Warraaqsa Biyyoolessaa Oromiyaa FXG Ilaalchisuun Hooggana Qeerroo Bilisummaa Oromoo Irraa Kenname. = April 20, 2017  By  Qeerroo in Oduu/News				Leave a comment
Injifannoon Uummata Oromoof! Gadaan Gadaa Bilisummaat
Tarree Aanolee Oromiyaa
Tarree aanolee Oromiyaa akka marsariiti mootummaa naannoo Oromiyaa hundeessetti.
Maqdhaala
jecha iddoo maqaa bu’uun tajaajilu jechuudha. Barreeffama keessatti maqaa tokko irra deddeebi’uun yoo fayyadamne nama nuffisiisuu danda’a. Nuffii akkasii hambisuuf maqaa yeroo tokko yoo caqasne sanaan booda bamaqaatti fayyadamuu dandeenya.
Akaakuu Bamaqaa
Fkn. Abdiin of jajjabeesse.
4. Bamaqaa iyyaafannoo(Introgative pronoun)= fkn. Akkamitti, eessa, kam, maal, yoom, maliif
6. Bamaqaa waliingaa/firoomsee (Relative pronoun)
Intala ishee gurraattii sana barbaadi.
Sochii (fiiziksii)
Sochiin adeemsi wanti tokko bakka tokkoo ka’ee fageenya murtaa’e yeroo murtaa’e keessatti sadhaata yookiin birqaba wanta biraatiin qabu
Sabbata Waqaa
karabirraan, aduun yeroo hunda Sabbata Waqaa fuuldura malee duuba hin jirtu.
Abbabaa Biqilaa
1960–1964
Bara 1961, Abbabaan maraatoonii biyya Giriik, Jaappaan, fi Koshissa Chekosilovaakiyaatti fiigee hundumaa moo'ate. Abbabaan Maraatoonii Boosten kan 1963 irratti fiigee 5ffaa ta'ee xumire - Abbabaan fiigicha maraatoonii fiige odoo hin moo'atin kan xumure kana qofa. Abbabaan gara biyyaatti deebi'ee dorgommii kamirrattuu odoo hin hirmaatin ture amma 1964tti ture. Bara 1964 Finfinneetti dorgomee, sa'a 2:23:14 xumure.
Moo'icha Maraatoonii Olompiikii kan 1964
Abbabaan yeroo biyyatti deebi'u akka gootaatti simannaan godhameefi. Mootichis ol isa guddisee, konkolaataa mataasaa, Voolswaagan Biitil adii kenneefi.
1969–1973
Istaadiyeemiin Finfinee jiru tokko kabaja isaaf jecha maqaa isaatin moggaafame. Manni barumsaa Ameerikaan Kominiitii Iskuul(American Community School) kan Finfinnee jiru  jiminaaziyeemii tokko bara 1960n gara dhumaa keessa maqaa isaan moggaase. Hagayya 2005, gargaarsa Dhaabbata Ifa Abdii(A Glimmer of Hope Foundation) fi deeggartoota isaa Isaabeel fi Deev Welaandiin, manni barumsaa Oromoo Yaayya Abbabaa Biqilaa Mana Barumsaa Sadarakaa Tokoffaa jedhamu yaaddannoo isaaf ummata Madiidaatiin dhaabbate. Manni barumsaa kun araddaa Jaatoorraa meetira mana dhibbatti lakkaa'amu fagaata.
Sadhata waliigalaa
Sadhata waliigalaa (yaadrimee waliigalaa Sadhataawaa jedhamuunis beekama) yaadrimee ji'oomeetirii harkisoo(gravity) Albert Einsteiniin bara 1915 maxxansee fi ibsa amma harkisoo(gravity) fiiziksii ammayyaa keessatti kennamedha. Sadhata waliigalaa  sadhataa addaa fi seera Niwutan kan harkisa waaligaala fooyyessa, ibsa tokkummaa harkisoo(gravity) akka amalli ji’oomeetirii iddoo fi yeroo, ykn yoomessaa kenna. Keessattuu, jallinni yommessaa anniisaa fi mirgaana(momentum) maatirii(Watana/wannetaa) fi raadiyaashiniin jiru kamiyyuu wajjin kallattiin wal qabata. Hariiroon kun kan murtaa’u walqixxummaa dirree Aayinshitaayiniin yoo ta’u, kunis sirna walqixxummaa diferenshiyaalaa gartokkee ti.
Leishmaniasis
Leishmaniasis YKN leishmaniosis jechuun dhukkuba sababa prootozo’a paarasayitii sanyii Leishmania tiin dhufuu fi karaa hiddaa/ciniinnaa tisiisa ashawaa/sandflies daddarbuudha. Dhukkubichii karaa sadiin jechuu: “cutaneous”, “mucocutaneous”, gosa “leishmaniasis” qaama keessaatin mul’ata YKN uummama. Gosti inni “cutaneous” gogaa si’a orbobbeessu, gosti isa “mucocutaneous” gogaa dabalatee afani fi funyaan mammadeessa. Gosti inni qaama keessatti uummamuu immoo dura gogaa irraa eegalee booda hoo’ina qaamaa fida, seelii dhiiga diima gadii xiqqeessa, akkasumas rajiijji fi tiruun akka guddatu taasisa.
Mabba Amboo
Yuunivarsiitiin Amboo ykn Mabbii Amboo yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u dhiha Oromiyaa magaalaa Amboo keessatti argama.
Koloneeffamuu Afrikaa
Koloneessuu bara durii fi giddu-galeessaa
Aleeksaander Guddichi (356–323 BC) magaalaa Aleeksaandiriyaa bara Ijiipti koloneeffatetti hundeesse. Kunis magaalaa guddaa bara Heleenii fi Roomaa ta'e, giddu-gala daldalaa fi aadaa akkasumas buufta waraanaa fi walqunnamtii ta'e.
Mabba Arbaa Minci
Yuunivarsiitiin Aarbaa Minci ykn Mabba Arbaa Mincii yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u naannoo Kibbaa magaalaa Aarbaa Minci keessatti argama.
Koloneeffamuu Afrikaa
Koloneessuu bara durii fi giddu-galeessaa
Finiishaanonni kolonii baayyee naannoo qarqara galaanaa Kaaba Afrikaa dhaabaniiru. Kana keessaa muraasni bara durii keessa kan dhabbatanidha. Utica, fakkeenyaaf, 1100 DhKD dhaabbate. Kaarteej, kan hiikansaa magaalaa haaraa jechuu ta'e, DhKD bara 801tti hundeeffamte. Kaarteej biyya amma Tuniiziyaa jedhamtu kana keessatti kan dhaabbatte yoo ta'u DhKD jaarraa 4ffaa keessa naannoo galaana Meditiraaniyaaniitti humna guddaa taatee turte. Warri Kaarteeji mataansaanii duulaa Afrikaa naannoo qarqara Atilaantii qoratuu fi kolonii dhaabu ergaa turan. Duulaa akkasii kan beekkamu keessaa tokko kan Hannoti, Harden kana naannoo 425 DhKD tilmaama.
Warri Arabootaa afaan Arabaa fi Islaamummaa jalqaba bara Giddu-galeessaa keessa beeksisan, karaa biraa ummanni Malaay ammoo afaansaanii adda addaa Madagaaskaariitti sana dura beeksisan.
Afrikaa cirachuu
Gareewwan ummataa Afrikaa Bahaa Jarman keessa jiran gibiraa fi hojii humnaa diqamaa morman. Jarmanoonni bara 1888titti guutummaan ari'amuuf qarreerra turan. Waggaa kudhan booda kolonii kun guutummaan qabatame, garuu "qabsoo dheeraa ture, akkasumas giddu-galli bulchiinsa kan kolonii keessaa buufata waraanaa xixiqqaa ture". Bara 1905tti, fincilli deeggarsa guddaa argate Jarmanoota mudata. Mormiin kun jalqabarratti milkaa'ee ture. Haa ta'u malee, waggaa tokko keessatti, fincillii kun loltuu qawwee maashinii hidhateen deeggaramee too'annoo jala oole. Yaali Jarmanoonni kibba-bahaa Afrikaa qabachuuf godhanis akkasuma mormii jabaan kan mudate yoo ta'u humna waraanatiin akka cabu godhame.
Kolonii Jalaa Ba'uu
Afrikaanonni kolonii jalaa ariitidhaan kan ba'an Waraana Addunyaa II boodaa jalqabeeti. Sochiin bilisummaa baballachaa deemuu, dhaabni siyaasaa fi hojjattootaa Afrikaanootaa dhaabbachuu fi humnoota imperiyaalistiirratti dhiibban biyya keessaa baayyachuu akkasumas USA dhiibbaaa gochuun biyyoonni ardii Afrikaa baayyen hanga bara 1980tti bilisa akka ta'an godhe. Naanno muraasni, keessattuu Afrikaa Kibbaa, dhalattoota ummata diimaa yoo qabaataniyyuu, lafa biyya biraatin marfame Se'utaa fi Meelillaa fi Odoloota Riiyuuniyen, Odoloota Kanaarii fi Madeeraa qofatu too'annoo warra Yuurooppi jalatti hafe.
Kaarboonii
cilayyaa Daayi’oksaayidii ykn cilayyaa dachooksaayidii: Gaasii summii guddaa qabuu fi hafuura baafannaa industirii fi konkolaattota, akkasumas wantoota biroo hedduu keessatti argamu.
Qurcii
Qurcii, akkasumasdhukkuba “Hansen” (HD)jedhamuun kan beekamu, kun chronic dhukkuba karaa baakteeriyaa nama qabuudha Mycobacterium leprae  fi Mycobacterium lepromatosis. Jalqaba irratti, dhukkubichi mallattoo dhukkubbii tokko malee waggoota 5 anga 20 itti akkanumatti tura. Mallattoowwan uumaman granulomas kan narvoota, qaama afuura baafannaa, gogaa, fi ija irratti argamani. kunis sababa qaamni adoodu fi dhukkubbiin hin dhaga’amneef jecha madaa walitti aansee uummamuun ciccituun qubeenii, funyaan fi qaamoole gara biraa irratti uummama. Dadhabbii fi sirriitti arguu dhabuunis ni uummama.
Piyeer Kurii
Jireenya Dhuunfaa
Intalli Piyeeri fi Marii Kurii Aayiriin Joliot-Kurii fi abbaan manaa ishii Fireediriik Joliot-Kuriis fiizisistii wa'ee raadiyoo'aktiiviitii qoratan turan. Isaanis Badhaasa Noobelii kan Fiiziksii qorannoo isaanii kanaaf argataniiru.
Jechibsoo jechoota kubbaa miilaa
Jijjiramaa (bench):-taphataa akka idileetti taphataa  hin jalqabnee taane kan yeroo isaa tessoorra taa'ee eeguu
galchituu(Striker): Taphataan luullessaa(offensive) jalqabaa kan fuulduraa fi giddu  taphatu kan hojiin isaa inni jalqabaa goolii galchuu ta'e dha.
D
D, ykn d, qubee afraffaan qubee Laatiin, qubee Ingiliffaa ammayyaa, qubee afaanota Awurooppaa dhihaa biroo fi kanneen biroo addunyaa guutuu keessatti fayyadama. Maqaan isaa Afaan Ingiliffaatiin <i id="mwNQ">dii</i> (dubbifama /ˈ d iː / ).
Falkaalee watootaa
Dhangala'oo
Suudoowwan dhangala’oo hamma tokko wal irraa fagaatanii argamu. Jajjaboo wajjiin walbira qabamee yommuu ilaalamu rukkinni isaanii gadaanadha. Suudoowwan dhangala’oo jidduu iddoo baay’ee xiqqaa ta’e waan jiruuf dhangala’oon jajjaboon yommuu walbira qabamanii ilaalaman hamma tokko ni sumuugamu. Dhangala’oowwan boca murtaawaa hin qaban. Boca meeshaa keessa jiran qabaatu. Fakkeenya; bishaan, aannaniifi kan kana fakkaatanidha. Fakkii 2.6 suudoowwan dhangala’oo agarsiisu ilaali. Fakkii 2.6 Suudoowwan Dhangala’oo Dhangala’oowwan qabee murtaawaa qabu. Suudoowwan dhangala’oo kan gaasii caalaa walitti siqanii waan argamaniif rukkinni dhangala’oo kan gaasotaa nicaala. Dhangala’oon nitamsa’u. Kana jechuun, suudoowwan dhangala’aa tokkoo dhangala’aa isa ollaa jirutti suuta yaa’u. Kanaafuu, tamsa’inni suudoowwan dhangala’oo kan gaasotaatii gadiidha.
Kaarboohayidireeti
Sukkaar-lamee
Falchi waligalaa sukkar-lamee C12H22O11
Darraa
Aanaan Darraa oromiyaa kaabaatti gara wallootti aantee kan argamtu yoo taatu yeroo dhihoo as eenyummaa ofii dagachuun warra burjaaja'e heddummeeffachaa jirti. maaloo ollaa keessan ilaalaamee warra Taaddee.
Abiishee Garbaa
Seenaa Duubaa
Abiishee Garbaa ilma abbaa duulaa Odaa Bulluq kan naannoo Horroo kan ture kan Garbaa Hurruubaati. Garbaa Hurruuba sirna Gadaatin Odaa Bulluqiin filatamee akka abbaa duulaatti bara 1850-54tti tajaajilaa ture. Waggaa afur akkuma tajaajileen Garbaan ni du'e. Abishee Garbaa kanatti fayyadamuun abbaa duulummaa abbaasaa kan waggaa afur hafe kana qabachuuf gaaffii dhiyeesse. Kunimmoo sirna Gadaa keessatti fudhatama kan hin qabne waan ta'eef mormiin isa mudate; garuu deeggartoota muraasaa keessattu dargaggoota ni qaba ture. Boodarra Abisheen abbaa duulummaa abbaasaa kana humnumaan dhaalee abbaa duulaa ta'e. Kunis bara 1855tti. Waggaan arfan hafan xumuramanis Abisheen aangoo akka sirna Gadaatti hin gadhiifne, ittuma fufee warra kaan amansiisun warra kaan ammoo doorsisuun akka aangoosaa fudhatan godhe. Naannoo Horrootti weerarri Goojjam yeroo yeroon kan dhufu waan tureef Abishen ammo kana sirriitti faccisaa waan tureef namoota birattis fudhatama argate.
Kana'aan
Kanaʼaan biyya durii naannoo Israaʼeliifi Libaanoon harʼaa of keessatti hammate turte.
Oromoo Afran Qalloo
Ani Oromoo Gujji Dha Bakka Dhalota Koo Ibsu Yoo Barbade G/g /Anaa Girja Yoo Ta.u Hoji Kiyya Immo Konstaabil Alex [ POLICE )
Lafa Gujii
Oromiyaan kutaalee biyti Itoophiyaa jedhamtu qabdu saglan keessaa tokkodha. Ballinaa lafa bahaa hanga kibba-dhihaa biyya keessatti 600,000 km² ta'ee qabatee, baayyinaa ummataa tilmaamaan afurtamii shan (45) qabdi, kunis ballina lafaa fi baay'ina ummataan biyyaa Ityoophiyaa jedhamtu keessaa tokkofaa ishee tasisaa. Isheenis kan ofii keessa qabduu: kutaa Arsii, Gujii, wallagga, Baalee,Boorana,Shawaa, Harargee, Iluu Abbaa Booraa faa qabdi. Magaalaan guddoon Oromiyaa durii Finfinnee yoo tatuu, cuunqunsaa sirnoota darbeeti gara Adaamati akka jijjiraamtuu taasifame turee.
Aliyyii Cirrii
Seenaa Duubaa
Aliyyiin qabsoorra odoo jiruu, jeneraal Waaqoo Guutuu qabsoo jalqabuu yeroo baran, waliin qabsaawuf dhaqanii itti makaman. Kunis, Koloneel Aliyyiin sana duraanuu ummata biratti qabsoon beekkamaa waan tureef, Jeneraal Waaqoo hedduu gammachiise. Sana booda, Koloneel Aliyyiin qabsaa’ota akkasaa kan akka Hajii Goobanaa Yuuboo, Saamoo Kormee, Jeneraal Waaqoo Guutuu, Koloneel Adam Jiloo, Koloneel Dubroo Waaqoo, Koloneel Huseen Bunee, Koloneel Kadir Waaqoo faa waliin diinan lolaa ture.
Alamuu Qixxeessaa
Mootummaan Jibbamuu Isaanii
Koloneel Alamuun ilma angafaa Abarraa Alamuu jedhamu kan Ajajaa dhibbaa ta'e qabu ture. Abarraan ajajaa dhibbaa ta’ee Asmaratti ramadamee hojjataa osoo jiru, akka caarraa ta'ee bara lola Jeeneeraal Mangistuu Niwaay Finfinnee yeroo dhufu lola kan afaan bu’e. Abarraan lola kana irratti gara Mootummaa H/Silasee goree lolaa osoo jiruu warana Garmameefaatin ajjeefame.
PVR Raja
Wabiiwwan
==Hubachiisa=
Aliyyii Cirrii
Seenaa Duubaa
Koloneel Aliyyii Cirrii Jeneraal Walda Sillaasee Barakat, Jeneraal Kabbadaa Yaa’iqoob, Fitawuraarii Alamaayyoo Taayyeefaan ummata Oromoo irratti hacuuccaa gaggeessaa turan nuffuun, “Yoo nu dhiisuu baattan qabsoon keenya ittuma fufa!” jechuun kutannoon nama dubbataa ture. Keessattuu Fitawuraarii Alamaayyoo Taayyee, kan sabaan Amaara ta'e, Dalloo bulchaa yeroo turetti, ilmaan Oromoo irratti hacuuccaa daangaa hin qabne geessisaa ture. Kana malees, Fitawuraarii Galchuu Toogee ammoo sabaan Oromoo ta’ee Madda Walaabuu bulchaa ture. Fitwuraariin kun mootummaa Hayilasillaasee biratti fudhatama argachuuf jecha ummata Oromoo lammii isaa fixaa ture.
Raagamtaa
Raagamtaa gosa beekumtaa(qaroola) seeneffama hawaasa gochaalee, raawwilee, amaleeffannaa, amalaa, amantaa irratti xiyyeeffatan ta'anii kan ittiin sababiiwwan taatee tokkoo ittiin ibsataniidha. Fkn: akka qarattoo xiinaadaatii (cultural antropology) raagamtaan dhugaa tokko irratti hunda'a malee lafumaa ka'ee hin seeneffamu. Waa himamuu barbaadame sana waliin walsimachuu qaba. Deebii quubsaa ta'ee tokko ittiin deebisuun amansiisuuf yaala.
Guutamaa Hawaas
Qabsoosaa
Guutamaan yeroo naannoo kana keessa hojii mootummaa kana hojjataa turetti miseensa ABO waan tureef, achuma keessa hojii ABO lafa jalaan hojjataa ture. Kunis, maadhee dhaabaa lafa jalan ijaaruu fi miseensonni dhaabaa karaa saniin gaaratti bahan dabarsuu irratti hojjataa ture. Hojii qabsoo inni lafa jalaan hojjachaa fi hojjachiisaa ture waan diinaan jalaa saaxilameef, Guutamaan gara bosonaa seenuu fi guutummaan hojii qabsoorratti hirmaachuun dirqama itti ta'e. Akka kanaan bara 1979 keessa naannoma Arba-guuguu, Gololcha kanatti bosona seene. Qabsoon hidhannoo yoosuma sanuu naannoo sanatti eegalamee waan jiruuf, Guutamaan Waraana Bilisummaa Oromoo kan naannoo sanatti ramadamee jirutti makame.
Guutamaa Hawaas qabsoof bosona kan seene naannodhuma itti dhalate waan ta'eef bara 1979-85tti sababaa fi maqaa isaatin maatii inni irraa dhalate dabalate ummanni Oromoo kan naannoo sanii fi hiriyyoonnisaa osoo hinhafin Dargiin ajjeefamanii lafarraa duguugamaa turan. Obboleessasaa Muhaammad Roobalee bara 1980 keessa magalaa Abboomsa keessatti ajjeefame, akkasuma Obbolecttiisaa Lukku Roobalee Bara 1982 ji’a Ramadaanaa keessa bakka Dande jedhamutti bakka looniin godaantetti ganama manaa qabanii kaampi waraanaa Haroo Kambeelaa jedhamutti guyyaa guutuu qaamaa fi qalbi dararaa erga oolanii booda naannoo manaatti deebisuun rasaasaan tumanii biraa deeman. Namoonni ga'eeyyiin, maanguddoonni dhiiraa fi dubartii, dargaggoonni fi shamaran bakka tokko walitti qabamanii rasaasaan ajjeefamaan, mana keessatti ibiddaan gubamanii fi bakkoota gara garaatti ajjeefaman awwaalallee dhabuun bineessaa fi allaatiin nyaate naannoo nama 500 oliiti.
Kaartaa
Gad-xiqqeessuu:- kaartaan wantoota qaama lafaa guutuu yookiin gartokkee irratti argaman guutummaaguututti agarsiisuu hin danda’u. Kaartaa irratti wanti kaafamuu akka jirutti yoo kaasne baay’ee baldhaa dha. Waraqaan irratti kaafamu garuu baay’ee xiqqaa dha. waan kana ta’eef qaama lafaa baldhaa kana hamma baldhina waraqaa irratti kaafamuu wajjin akka wal gituu danda’utti gad xiqqeeffamee mala iskeelii jedhamutti fayyadamuun kaafama. Ogeessi kaartaa kaasuu tokko wantoota naannootti argaman hunda kaartaa irratti muldhisuu hin danda’u. kanaafuu, duraan dursee murteewwan lamaan gurguddoo fudhachuu qaba. Isaanis, odeeffannoowwan gurguddoo kaartaa irratti kaafamuu qaban filachuu (Fakkeenyaaf, teessuma lafaa, biqiltoota, laggeen). Itti aansee wantoota filatamanii ka’aniif mallattoowwan adda addaa filachuu qaba.
Kaartaa mala ammayyaan kaasuu
kaartaa mala ammayyaan kaasuun jaarraa 17ffaa keessa eegale. Kunis sababa teekinoolojii haaraan kan akka kaameeraa, xiyyaara fi suuraa qilleensarraan haala addaan kaartaa kaasuun eegaluu isaati, yeroo har’aa kaartaa kaasuun carraa odeeffannoowwan adda addaa argachuutu jira. Jaarraa 21ffaa keessatti komputerri sadarkaa kaartaa kaasuu irra jireessan odeeffannoo sassaabuun, kuusuun, qaaccessuu fi ragaa dhiyeessuun qooda olaanaa qabaata. Akkasumas teekinoolojiin Sirna Odeeffannoo Lafxii (GIS) kaartaa mala ammayyaan kaasuu keessatti baay’ee murteessaa fi barbaachiisaa dha. Sirna Odeeffannoo Lafxii (GIS)’n madda odeeffannoo kaartaaf kan sassaabbatu daawwannaa dirree, suuraa qilleensa irraa fi suura saatalaayitii irraati. Gabaabumatti kaartaan mala ammayyaan kaafamu teekinoolojii Sirna Odeeffannoo Lafxii (GIS), Googilii kaartaa, Googilii lafaa fi marsariitii kallattiin fayyadamuun kan kaafamuudha. Kaartaan mala ammayyaan kaafamu saffisaa fi qulqullina kan qabudha.
Wixinee kaartaa hojjachuu: Wantoota akka kaafaman barbaadaman bakka bakka isaanii irratti kaasuun agarsiisuudha. Meeshaaleen wixinee kaartaa qopheesuuf barbaachisan: waraqaa, qubeessaa, haqxuu, sarartuu, maarkarii yookiin qubeessaa halluu fi kkf.
Ahimad Taqii
Ahimad Taqii (1942? - ) qabsaawaa miseensa Waraana Bilisummaa Oromoo warra jalqabaa keessa tokko. Ahimad Taqii waraana Xirroorratti wareegame.
Ramaddamee(Taxonomy)
Dameen baayoloojii waa’ee ramaddii lubbu- qabeeyyii qo’atu Ramaddamee jedhama.Sanyiiwwan lubbu -qabeeyyii adda addaa hedduutu dachee kanarratti argamu. Akka qorannoo agarsiisutti sanyiiwwan lubbu- qabeeyyii addunyaa kana irratti argaman gara miliyoona sagalii ta’uu danda’u. Lubbu- qabeeyyiin addunyaa kana irratti argaman hedduu waan ta’aniif waa’ee isaanii beekuufi qorachuuf kanneen walfakkaatan walitti fiduun ramaduun barbaachisaa ta’ee argameera. Mala lubbu- qabeeyyii amaloota waliin qaban irratti hundaa’un kanneen walfakkaatan walitti gurmeessuun ramadan ramaddii lubbu-qabeeyyii jedhama.
Sadarkaalee ramaddii orgaanizimootaa
Mootummaa- ramaddii orgaanizimootaa keessatti sadarkaa guddaafi bal’aa ta’eedha. Mootummaan gulantaa olaanaafi kanneen hafan mara ofjalatti haammata. Fakkeenyaaf, mootummaan biqiltootaa, biqiltoota hunda ofjalaa qaba. Mootummaan fangasootaa, fangasoota hunda of keessaa qaba.
Warra- warri qacceewwan amaloota walfakkaataa qaban ofkeessatti hammata. Fakkeenyaaf, leencaiifi qeerransi Warra tokko jalatti ramadamu.Warrii isaanii Bashuureeyyii ykn Felidea jedhama.
Sanyii- sanyiin sadarkaa ramaddii keessaa isa xiqqaa ta’ee bu’uura taaksonoomiiti. Sanyiin orgaanizimoota akaakuu tokkoo wal irraa horuu danda’aniifi dhalattootni isaaniis itti fufiinsaan kan walhoruu danda’anidha. Fakkeenyaaf, nama, leenca, birbirsa, waddeessaafi kan kana fakkaatanidha.
Ronaldinho
Ronaldo de Assis Moreira n taphatta kubba milla Brazil yoo ta'u, maqqa birra Ronaldinho Gaucho  jedhamuni bekkama (kunis sababa inni state Brazil, Rio Grande do Sul dhufeef), haa ta'u malle salphatti akkasumas bayyinan Ronaldinho jedhame bekkama. Innis january 2007tti akka jirratta Spanishitt fudhatame.
Bakka itti taphattu
Boca Juniors
Lakki
Mallattoo lakkoofsaa
Mallattoon lakkoofsaa Indo -Arabic ( 0123456789 ) bifa ammayyaatiin naannoo bara 1550 Dh.K.D. Sana dura bifa isaanii jiruun Awurooppaa keessatti bara 968 Dh.K.D. Isaanis lakkoofsota Arabaa irraa kan fudhatamanidha. Araboonni lakkoofsa Hindii kan fudhatan bara 768 Dh.K.D. Waggoota 200 kana keessatti hayyoonni Arabaa hayyoota Awurooppaa zeeroo (0)n durfamuu isaanii irraa kan ka’e herrega qofa osoo hin taane damee saayinsii birootiin, hayyoonni addunyaa Arabaa yeroo sanaaf caalaatti dhiibuu danda’aniiru ta'uu. Lammiileen Hindiis yoo xiqqaate bara 620 Dh.K.D irraa eegalee faayidaa zeeroo ni beeku turan. Tokkoon tokkoon qindaa’ina mallattoo lakkoofsaa Indo-Arabic, maqaa isaa Amaaraa tokko lama sadii afur shan ja’a torba saddeet sagal ilaali.
Ozone layer
ozone layer yokan ozonosphere layer (maqqa yeroo bayye hin fayyadatamne), kutta lafaa kan ozone (O3) bayye qabu dha. "Relatively high" (million kessa waan diqqo qabachu) yoo ta'u, atmosferra jalatti argamu calla walitti kan qabame ta'ulle yoo kuttalle atmosferra durra wajjin walitti ilallani walitti-kufama (concentration) bayye diqqa qaba. Bayyinan kan argamu jalla stratosphere yoo ta'u tilmamaan 15 km hangaa 35 km laffa irra olii ka'e argama. Ji'a ji'anni fi bakka bakkan furdinni ozone jijjirama demma. Ozone layeriin kanitti argamme bara 1913 Physicst French Charles Fabry fi Henri Buisson jedhamaniin. Fakkii fi qabenyi ozone ballinan kan iffa ta'e British meteorologist G. M. B. Dobson jedhamu kan spectrophotometer salpha midhasee. Meshan kunis stratospheric ozone lafa irra akka lakka'an qarqarra. Bara 1928 fi 1958 jiddutti Dobsoniin network adunya kan ta'e station wa'e ozone hojjattu dhabee, stationii kunis hanga amma ni hojjatta. "Dobson unit" kan jedhamu unitiin lakka bayyina ozone maqqa isaan moggafame.
Laggasaa Wagii
ABOtti Makamuusaa
Bara 1998 keessa miseensota ABO leenjii addaaf biyya ollaatti ergaman keessaa ture. Leenjii isaa xumuratee haga ramadamutti biyya ollaa keessa Oromoota jiran akka ijaaruuf dirqamni itti kennamee ture. Akka kanatti tattaaffii Jeneraal Laggasaan godheen bara 2000 keessa Oromooti biyya ollaa  keessa jiran walitti qabuun Waldaa Hawaasa Oromoo Eritrea ijaare, QBO irraa qooda akka fudhatan taassisee jira.
Mooree
Mooree ykn Xirinyii ykn Liqaamii ykn qirinjiin  hoosistuu xiqqaa, qalla'aa, irra caalaan isaa halkanii kan dhalataa
Eeshiyaa gammoojjawaa(tiroopikii) fi Afrikaa, keessumaa bosona mudhii lafaa dha. Jechi Mooree jedhu gosoota adda addaa kudhan lamaa ol kan ilaallatu yoo ta’u, irra caalaan isaanii warraa Viverridae irraa kan dhufanidha. Garaagarummaan gosa kanaa harki caalaan isaa kibba baha Eeshiyaa keessatti argama.
Maayikil Joordaan
Hojii baayyee nama dinquu Yuunivarsiitii Karolaayinaa Kaabaa (University of North Calorina)tti erga hojjatte booda, garee NBA Chikaagoo Buulsi(Chicago Bulls) jedhamani bara 1984tti seene. Akkuma seeneen Joordaan taphataa beekkamaa liigii sunii ta'e, akkasumas qabxii fidu baayyee nama dinquuni daawwatoota dinqisisaa ture. Dandeettii qurrupachu qabu irra kan ka'e Slam Dunk Contests irratti foul line irra quruphatte slam dunk gochu waan danda'uffi Jordaan maqaa "Joordaanii Qilleensaa" (Air Jordan) fi "Qilleensummaa isaa" (His Airness) jedhamu argachu danda'era. Kan qofa osoo hin ta'in bekkamuma ittisuu yookan kubba deebisuu argateera. Bara 1991tti garee isaa Buulsi wajjin shaampiyonshiippii fudhachuu jalqabe, bara 1992 fi 1993tti walitti aansudhaan Buulsi shaampiyonshiippii fudhachu dandettera. Kuni immo mata duree yeroo sadii wal-gulla mo'achu (three-peat) jedhamu akka argatani warra tasiserra. Onkoloolessa 1993tti Joordaan kubba kaachoo dhiisee baseball taphadha yaada jedhuni ergaa ba'ee boodaa, bara 1995tti Buulsi deebi'ee warra wajjin shaampiyonshiippii saddi kan birra akka nyaatan warra taasiseera. Kunis bara 1996, 1997 fi 1998ttit. Seasonii bara 1995-96 jirru keessatti Buulsiin NBA keessatti tapha 72 mo'achuni rikardii qabachu dandettera. Joordaan ammallee bara 1999 ergaa NBA dhisee bodda debi'e Waashingiten Wiizaardisif bara 2001-03 taphachu danda'era.
Leenjisoo Diigaa
Uummanni Arsii akkas jedhee walaleessef: Koloobni gadii gatee Abeetni guddifatee Waan boru biyyaa tayuu Waan boru Arsii tayuu Leenjoon ardhumaa muldhifatee
Sirna Biiftuu
Lafjoo cuggee
• Jeema mataa ofii murtaa’aa ta’e kan hin qabneefi
--
Lubbiyyoo bu’uura caasaaleefi dalagaalee lubbu-qabeeyyiiti. Lubbu-qabeeyyiin hundi lubbiyyoo tokko yookiin tokkoo ol irraa ijaaraman. lubbu-qabeeyyiin seelii ykn lubbiyyoo tokko qofa qaban lubbu-qabeeyyiin seel-qeenxee/ lubbiyyoo baaqee jedhamu. Lubbu-qabeeyyiin seelii ykn lubbiyyoo tokkoo ol qaban immoo orgaanizimoota seel-hedduu ykn lubbiyyeedduu jedhamu. Lubbiyyoonni baay’een hammi isaanii xiqqaa waan ta’eef gargaarsa maayikrooskoppii ykn fullee guddiftuu malee ija qullaan hin mul’atan
Baqqalaa Garbaa
Baqqalaa Garbaa (A.L.A 1961 - ) barsiisaa Yuunivarsiitii Finfinnee fi hoogganaa itti-aanaa WFDO (Warraaqsa Federaalistii Dimokiraataawaa Oromoo) ture. Baqqalaan sababa siyaasatiin Hagayya 27, 2011 Olbaanaa Leellisaa wajjin qabamee mana hidhaa gale. Mana hidhaa keessa erga waggaa afur turee booda gaafa Bitootessa 31, 2015 gadi lakkifame. Olbaana Leellisaa garuu Baqqalaa wajjin hin gadhiifamne.
Qabamuu fi Mana Hidhaa Galuu
Murtii kana booda dhiifama yoo mana murtii gaafatte, waggaan hidhamtu gadi sii xiqqeeffama jedhee yeroo abbaan alangaa Baqqalaatti himu, innis akkas jedhee dhiifama isaanii tuffate " "Mirga dimokiraasi fi namoomaa ummata Oromoof, kanan ani fedhii fi hawwii koon odoo hin taane fedhaa Waaqayyoo ta'ee keessatti dhaladhee jecha, qabsoon ani karaa nagaa godhee fi aarsan xiqqoon ani kaffale yakkatti lakkaawwamee seeraan alaa himatamuunkoo na boonsa.
Muhaammad Zaakir
Yaadannoo
Weelliss beekkamaan yeroo ammaa biyya Kanaadaa jiraatu Elemoo Aliin, jaallewwan waraana Xirroorratti du'aniif akkas jedhee weellise: Dhigni Keessan Yaa'ee Carcar Xirroodhattii Dhagatti Goggogee Ititee Biyyattii Margaa Meyra inni hinbiqilchinee? Ummata Dammaqsee Sossoose Qabsotti Nu hordofaa Jedhaa Daandii Warraqsatti
Biriiliyeemii
iddo bu'een keemikaalaa biriiliyeemii gabatee piriyoodii keessatti Be dha. Lakkoofsi atoomikaa isaa 4 dha.
Litiyeemii
Litiyemii ( lithium ) gabatee pireedikii keessatti, iddo bu'een keemikaalaa Li dha. Lakkoofsi suuddawaa isaa 3 dha.
Sirna-Biiftuu
Lafjoo xixiqqoo (dwarf planets)
•	 Addeessota kan hin ta’iniidha.
Waaqoo Guutuu
Qabsoo Jalqabuusaa
Jeneraal Waaqon bara 1943 Muhaammad Gadaa Qaalluu fakkeenna godhachuun diddaa gabrummaatti seene. Bara 1952 akka nama hiyyeessa tokkoo ta’anii uffata poolisii nama dhaloota gosa Raayituu Alii Jiloo kan maqaan kiristaana Shaalaqaa Isayaas jedhanii mogaafatan kadhate. Erga inni uffata kana kenneefii booda isuma uffachuun magaalaa seeneei kitilaayyota Nafxanyaa sodaachisaa ture. Iccitiidhan gartuuleen diinaarrati tarkaanfii ciccimaa fudhataa turan. Haaluma kanaan, bara 1958 poolisii lama ajjeesan. Baruma kana keessa poolisoota erga ajjeesaniin booda, Waaqon akkuma tasaa magaalaa Nageelleetti shaalaqaa sanaan walargan. Yoo kana “Eessatti baddee, Waaqoo!!!“ jedhee gaafate. Yoo tana malli dafee dhufeefii ”Looniin godaanee gammoojjii ture, damma adii ati jaalattu kan nagaafate san siif arge, horii ittiin bitu dhabee fidi” jedheen. Shaalaqaan baayyee gamaddee qarshii 200 itti kenne. Qarshii kanaanis rasaasa zinnaara dachaa lamaa ittiin guutatee. Ammas baatii tokkoon booda Nageellematti walitti dhufani. Nagayyumalee utuu hin gaafatin “maali si barbaadaa mitii, damma kee bitee lafa jiraa, horii karaa waan kafalu ittiin feesisuun dhabee“ jedheenii qarshii 20 ammallee irraafudhate tooftaa kana fakaatu hedduun gargaaramanii diina hifachiisaa turan.
Waaqoo Guutuu Kadiir Wariyootii fi Huseen Harcummaa futdhatee, Abdullaahii Usmaan, Muussaa Sheekaa, fi Abdurrahmaan Haroo dhaamsa waliin biyyatti ol deebisee gara biyya Sumaalee socho’e. “Ummata keenyaan wal ta’aa, Amaara ofirraa ittisaa, hafuura keenyallee nuhordofaa!” jedhanii Eela Baalantichaatti addaan bobba’uun, bakka bu’oota woraana gosoota: Ajjuurana, Karallee, Gurraa, Garri’ii fi wkf wajjiin walqabatanii Bulahawoon Sommaalee seenan. Warri dhaamsaan biyyatti ol-deebi’ellee, Gannaale Arba-Gabbaa bakka jedhamutti ummata walga’e kan maanguddoonni akka Waaqoo Luugoo, Camarrii Guutuu, Aadam Jiloo, Muussaa Dooyaa, Ibraahim Qurii tii fi kkf keessatti argaman qunnamuun dhaamsa isaanii dabarfatan.
Murni gama biyya ollaa deeme, qondaalota Somaalee Bulahawoo irratti qunnamu’uun yaada isaanii erga hubachiisaniin booda, xiyyaaraan Moqaadishoo geessuun, ajajaa poolisii Motummaa Somaaliyaa Koloneel Umar Muhaammad H/Masallaa simatee qubachiisuun dhimma isaan deemaniin erga irraa hubateen booda, gara Jeneraal Daawud Abdullee, Ministeera Ittisa Biyyaatti geesse. Jeneraalchillee qormaata fetdhu irratti dhuunfaa fi gamtaan adeemsisee, haala ummata kanniinii erga hubateen booda, Waaqoo Guutu’uu addatti waamee ”Mootummaan Habashaa: Mootummaa dullatti bara dheeraa bulchiinsa irra turtee, isin dhiisii nutuu Mootummaan Somaalee humna isaaniin nu lolchiisuu dandeettu ga'aa hinqabnuu, waraanni mootummaa Itoophiyaa guddaa akka ta’e isinuu himaa jirtanii waan humna keessaniitii olii kanaan loluuf yaaduu dhiisaa, waan sibarbaachisaa hundaa siif godhaa, asuma quphadhuu taa’ii, taa’ii yeroo itti eggadhuu” jedheen.
Hidhoo ayoonii
Hidhni ayoonii(Ioinic bond) hidhoo atoomota ykn suuddoowwanii elementoota ykn wahiyyoo lamaa gidduutti yeroo kompaawundii ykn simni keemikaalaa uumuun uumamudha. suddoon wahiyyoo tokkoo elektiroonii atoomii elementii biraatiif yeroo arjoomu ykn kennu kompaawundii uumuu sun Hidhoo ayoonii jedhama. Fakkeenyaaf, elementoonni soodiyemii (Na) fi kilooriinii (Cl) yeroo walnyaatinsa gaggessan soogidda /Ashaboo Nyaataa uuman, elektirooniin tokko atoomii soodiyemii keessaa gad-dhiifamee/gad-lakkisuun suudichi pozaatiivii ta’ee, kaataayoonii jedhama. Garuu atoomiin kilooriinii elektiroonii waan fudhateef negaatiivii dha. kanaafuu kun immoo anaayoonii jedhama. Amma hidhni ayoonii lamaan gidduu jiru akka maagneetii pozaatiivii fi negaatiivii gidduutti hojjeta; Soogidda dha.
GORSA
NAMA SADI, WAA SADI JETTEE HIN TILMAAMIN.
2) Aduu jaalata
1) Jaarsi hayyuun yoo dulloomee manatti galee, ijoolleefi dubartiin "Jaarsa sanitti waa kennaa" eddoo jedhaniin gaye = Tura bade
3) Gootni ija barbaadaa, ka yoo inni dubbatu namni jala hin qufaane yoo dulloomee manatti galee, beeraa fi ijoolleen yoo inni waa dubbatu " Qaaquma jaarsa kanaa dhabbane, qaaqee hin haru" eddoo jedhaniin gaye = Tura bade
Lubbiiyyoo
Caasaalee seelii
Caasaalee seelii biqiltootaafi bineeldotaa Seelonni biqiltootaafi bineeldotaa maayikrooskoppii kompaawundii jalatti yommu ilaalaman caasaalee seelii gurguddoo sadii. Isaanis membiranii seelii ykn Haguggee-lubbiyyoo, saayitoopilaazmii(hamataa leetoo)fi niwuukilasii ykn wirmaata dha
Lubbuu-qabeeyyii wirmaat-dhugee(iyuukaariyootii) fi wirmaat-sobee(pirookaariyootii)
lubbu-qabeeyyii caasaa lubbiyyoo isaanii irratti hundaa’uun bakka lamatti qoodamu. Isaanis wirmaat-sobee fi wirmaat-dhugee jedhamu.
Dambalii
Jechoota Dambalii waaliin walqabatan
Qaxxaamura: Qaxxamurri fageenya qabxiin murtaa’aan gidduttii  argamu jechuudha
Agarii Tulluu
Qabsoo Inni Godhe
Agariin bosonaa keessa dhokaate kan ta’uu osoo hin taanee guyyaa saafa’aan baadiyyaadha hanga magaalatti uummata keessa deemee balaa sirni sun uummata Oromoo irraan ga’aa ture sana nama ifatti uummata barsiisaa ooludha. Sabaabin isaa immoo uummmata biratti fudhatama waan argatee fi qabsoo inni gochaa jiru uummata bal’aaf ta’uu uummanni duurse waan hubateefi.
Gootni kun baayyee abshaala waan ta’eef tooftaa garaa garaa fayyadamuudhan uummata amansiisaa akka ture ni dubbatama. Faakenyaf bara qabsoo isaa keessatti guyyaa tokko ergamtoonni mootumma garboofata abbaa irree biraa dhufan kan dhalootan Oromoo ta’an Agarii qabanii keennuuf akka dhufan waan duursee dhaga’eef galgala bakka isaan jiranitti akkuma tasa irra ga'e. Sana booda jarri nu ajjeessa jedhanii baayyee rifatan, inni garuu akka isaan ajjeessuf hin dhufne itti hime tasgabeesse. Sana booda “akka ana qabuuf yookan ajjeesuuf dhuftan dhaga’een dhufe, akkanumaan dhaamaatan malee ana rasaasni na hin ajjeessu jechuudha isaan fuuldura dhaabbatee rasaasa sobaa kan yeroo kubur zabanyaa ture argate qawwee isaa keessa galchuun ofitti dhukaase du’uu didnaa jaarrii baayye rifatte. Itti aansee immoo rasaasa sana qawwee isaa keessa godhee ergamtoonni sun akka itti dhokkasani ajajee fuuldura dhaabbate. Haaluma inni ajajee dabaree dabareedhan itti dhokaasan, garuu Agarii hooma hin taane. Sana booda Agarii rasaasni hin dhawu jechuudha ballinaan odeeffame. Kuni immoo sodaa Nafxanyoonni Agariirraa qaban kan dabalee fi fudhatamni Agarii uummata keessatti qabullee akka dabalu taasise. Kabaja guddaas akka argatu ta’e.
Sanaa booda uummanni Salaalee gootummaa kana dingisiifachuudhan akka Muluu of fakkeessanii Agariidhaf sirba armaan gadii kana sirbaniif. Ana rabbitu na baasee Dabalee gurrarra yaasee Burruusee dheefatu baasee Qawwee awuraajjaa gachisiisee Itti dabaluudhanis akka armaan gaditti weeddisu: Yaa burruusee Ashkara koo yaa burruusee Ni lolla naan jettaniitoo Sintu rakkoorra na buusee Jechuudhan salphina Muluu sirbaan Agarsiisaa turan. Burruusee fi Dabaleen ashkaroota Muluu turan.
Sochiin Agarii jalqabe kun hirriiba kan dhoowwe mootummaan Hayila sillasee loltoota baayyina gara Salaalee naannoo Agariitti qabsoo hidhannoo gaggeessaa jiru sanatti bobbaasee, Agarii bakka jiru nutti himaa jechuu uummata daraaruu fi hidhuu itti cimsan. Baayyinni loltoota bobba’ee Sulultaa hanga qarre gohaatti kan lafa dhiphise ture. Yaa ta’u malee uummanni naannoo saniii namni tokkoyyuu Agarii dabarsanii kennuu irraa ofumaa dararaa fi gidiraa irra gahu fudhachuuf filatan.
Saaphaphuu
Amaloota ramaddii Saaphaphuu bu’uura sadarkaa tokkoffaa ta’an
(a) walnyaatinsadibamagariisaa, (b) uumama keemikaalaa nyaata kuufame, (c) gosa, lakkoofsa, qabxii walqunnamtii fi dheerina walqabataa Lubbiyyoo socho’aa (d) caasaa cicha Lubbiyyoo fi
Obonboleettii
Obonboleettiin(Tornado) dagalle qilleensa baayyee hamaa yoo ta’u, cumulonimbus yookan (yeroo tokko kan cumulus jedhamu) jala duumessa fi lafa wajjin walitti qabata. Obonboleettiin ballina adda addaan dhufuu ni danda’a, haa ta’u malee yeroo baayyee “form” yookan gosa illan mullatu fi qilleensa walitti qabame ta’e kan gubban furdaa fi jalaan qalla ta’e fakkaatte dhufaa (fakkii ilaalaa). Yeroo baayyee jalli isaa duumessa debris jedhamuun marafamee argama.
Holqa gurraacha
'Black hole' qaama harkisni ykn 'humna harkisoo' isaa baayyee guddaa ta’e fi wantoonni akka suddoo, Madaana elektroomaagneetii kanneen jedhaman akka ifaa keessa bahuu hin dandeenyee dha. Akkasumas wantoota isatti dhihaate gara ofiitti liqimsuun qaama beekkamu dha. Baayyinnaan kan argaman handhuura gaalaaksotaatti.  Maqaan “Black hole” jedhu kan dhihoo ta`uyyuu Yaadni isaa garuu bara 1783ttillee nama John Michell jedhamuun ka`eera. Innis urjiiin tokko hanga barbaachisutti kan ulfaatuufi qabee xiqqaa kan qabu yoo ta`e Ariitii jalbayiisaa (Escape Velocity)n isaa saffisa ifaa caaluu akka danda`u himee ture. Kanaafuu qaamni saffisa ifaa ykn isaa gadiin deemu kamiyyuu keessa bahuu hin danda`u jechuu dha.  Yaada argamiinsaholqa guraacha kana albert aayinistaayin yaadrimee sadhata waliigalaa irratti dhiheessus inumtiyyuu argamiinsa isaanii kanatti hin amanu ture. Sababni isaas inni “namatuu bira hin geenye malee seerri uumamaa (Fiiziksii) taateen kun akka hin uumamne dhowwu ni jira jedhee waan yaadeef dha. Garuu namichi 'karl Schwarzschild' jedhamu akka argaman amanuun qorannoo taasisuun argamiinsa isaanii bifa saayinsaawaan ibsuuf yaalee ture kunis nama duraa isa taasisee ture. Namoonnni baayyeen qaamni kun hin argamuu ykn soba jedhaa turanis, Garuu ebla 10, 2019 yeroo duraatiif fakkii qajeelaaholqa gurraachagargarsa ‘event horizon telescope’ jedhamtuun yeroo duraatiif argamuu danda’eera. Balck hole argame sunis supermassiveholqa gurraachakan ta’ee fi gaalaaksii 'messier 87' keessatti argamu ture.holqa gurraachakan uumamu yeroo urjiileen hammii isaanii baayyee guddaa ta’an du’an ykn Sababa humna harkisoo guddaa qabu irraa kan ka’e ifniyyuu keessa seenee keessaa bahuu iddoo hin dandeenyee dha. Yommuu kana jedhu akkanatti yaadaa (imagine godha) ifa baatirii tokko gara boolla tokkotti yommuu ibsitan akkuma beekkamu achi keessa waan jiruu arguu ni dandeenya kunis sababni isaas harkisni lafaa xiqqoo waan ta’eefi balaqeessa'uu ni danda’a garuu osoo ifa baatiriiholqa gurraachakeessatti ibsitanii wanti adda baafatan tokkos hin jiru ykn hin argitan sababni isaasholqa guraacha humna harkisoo guddaa waan qabuuf of keessatti liqimsa. Daangaan ifti achi keessaa bahuu hin dandeenyes ‘event horizon’ jedhama. Amalli isaa biraa immoo wantoota isatti dhihaatan hunda akka paastaatti adda dheeressuun gara dhukkeetti jijjiiruu isaatii adeemsi kunis taddoo paastummaa(spaghettification) jedhamuun beekkama. Haala kanaan osoo atiholqa gurraachadhihaatte akka paastaa adda si dheeressuun dhukkeetti si deebisa! Namni hundi biyyetti deebi’a jechuu dandeessa garuuholqa gurraachaimmo dhukketti si deebisa!
Hirmeemmii (fraction)
Firaakshinii ykn Hirmeemmii ( Latin irraa fractus, "cabe") kutaa guutuu lakkoofsa kamiyyuu kutaalee walqixaa bakka bu'a. Ingiliffa guyyaa guyyaatiin yeroo dubbatamu, firaakshiniin kutaaleen hamma murtaa’e tokkoo meeqa akka jiran ibsa, fakkeenyaaf, walakkaa tokko, saddeet-shanffaa, afurtama sadii. Firaakshinii waliigalaa, vulgar, ykn salphaa (fakkeenyota: fi  ) lakkoofsituu of keessaa qaba, sarara gubbaatti agarsiifama (ykn akka slash dura  ), fi waamsisaa zeeroo hin taane, sarara sana jalatti (ykn booda) agarsiifamu. Lakkoofsitoonni fi waamsitoonni firaakshiniiwwan waliigalaa hin taane keessattis fayyadamu, firaakshinoota walmakaa, firaakshinoota walxaxaa fi lakkoofsota makaa dabalatee.
Taaddasaa Birruu
Jireenya Ijoollummaa
Taaddasaan bara Hayilasillaasee keessa Impaayera Itoophiyaa keessatti kutaa bulchinsaa Shawaa keessatti kan argamtu Salaaletti dhalate. Abbaan isaa obbo Birruun waraana xaaliyaanii irratti summii gaaziitin(poison gas) du'an. Haati isaa ammoo gadda kanarraa ka'uun ji'a sadi'i booda du'an.
Loltuu Ta'uusaa
Bara 1954tti, Taaddasaan gara liyuutenaant koloneelitti guddatte; waraanarraas gara humna poolisiitti jijjiirramee. Humna poolisii akka ammayyomsuufis dirqamni itti kenname. Dura ta'aa "Faxnoo-Daraash(Rapid Forces)" ta'ee muuddame. Fonqolcha mootummaa bara 1960 fashaleessuu keessattis ga'ee guddaa tabatee amanamummaa Hayilasillaaseef qabu agarsiise. Yeroodhuma dura-ta'aa "Faxnoo-Darash" ture kanatti lammii Afrikaa Kibbaa sirna Apaartaayidiin qabsaa'aa ture Niilsen Maandeellaa leenjise. Shugguxii Liliesleaf jedhamtu kan Maandeelladhaa kennes isa ture. Taaddasaa Birruu bara 1953tti gara Birgaader Jeneraalitti ol guddate. Yeroo kana inni dura ta'aa "Faxnoo-Daraash", itti aanaa komishinerii Humna Poolisii Biyyaalessa, ajaajaa waraana naannoo fi dura-ta'aa Duula Dubbisuu fi Barreessuu Biyyaalessaa ture.
Kusaa jechoota hawaa
>>>➪ 17,Carina👉 kariinaa
>>>➪ 20,Cepheus👉 Siifiyoos
>>>➪ 22,Chamaeleon👉 Gaararraa
>>>➪ 53,Mensa👉 garminjaala
Dhiibbaa
Dhiibbaan (mallattoo: p yookiin P )  taatee  humni  dirra  tokko  tokko  irratti  yemmuu  dalageeffamu  uumamu  dha.
Kusaa jechoota hawaa
>>>➪ 88,Vulpecula👉 Jeedala
Fayyisaa Leellisaa
Dorgommii
Fayyisaan dorgommii addunyaalessaa kan jalqabe bara 2008 yoo ta'u dorgommiin guddaa inni jalqaba godhe Shaampiyoonaa Qaxxaamura-biyyaa Addunyaa IAAF kan bara 2008 ti, kanarrattis dorgommii ol-adeemtotaatin sadarkaa 14ffaan xumure, kunis garee Itoophiyaa medaaliyaa meetii akka argattu gargaare. Dorgommii Addunyaa 10,000 kan Baangaloor irratti geeggeeffamerratti hirmaatee sa'aatii 28:35 galmeessun sadarkaa shanaffaan xumure.
Hayilee Fidaa
Sochii Siyaasaa
Ottaways akka jedhanitti: Haala kana keessatti, Hayilee Fidaa walitti hidhata Dargii wajjin qabu cimse. Hagayya 1975, Hayileen Sisaay Haptee kan Koree Dhimma Siyaasaa Dargii ture wajjiin rakkoo Eertiraa keessa jirurratti biyyoota Arabaa ja'a wajjin mari'achuuf bobba'e.
Hayilee Fidaa mana hidhaa keessatti yeroo dheeraaf hanga dhumarratti ajjeefamutti haala hamaa keessa jiraachaa ture. Haalii ajjeechaasaa ifa miti, garuu Andaargachoo Xurunash Hayileen erga hidhamee waggaa lama booda, bara 1979tti ajjeefame jedhe.
Sirna Diriiroo Ko’oordineetotaa
Sarara lakkoofsaa
Fakkeenyi salphaan sirna qindeessaa sarara lakkoofsaa fayyadamuun tuqaawwan sarara irratti lakkoofsa dhugaa qaban adda baasuudha. Sirna kana keessatti, qabxiin fedhii O ( handhuura ykn madda ) sarara kenname irratti filatama. Koordineetiin tuqaa P fageenya mallattoo O irraa gara P tti kan ibsamu yoo ta’u, fageenyi mallatteeffame fageenya sarara P gama kam akka ciisu irratti hundaa’uun akka pozaatiivii yookiin negaatiiviitti fudhatamuudha. Tokkoon tokkoon qabxii qindeessaa addaa kan kennamu yoo ta’u tokkoon tokkoon lakkoofsi dhugaa qindeessaa tuqaa addaa ti.
Tarree urjiiwwan Tuujaan
Tarree
>>>➪ 25,Coma Berenices👉 Berenice's hair
>>>➪ 27,Corona Borealis👉 gonfoo kaabaa
>>>➪ 28,Corvus👉 arraagessa
Proxima Centauri
Seenteroos kaluu    (  Afaan ingliziin:- proxima centauri) urjii diimaa xiqqaa lafa irraa gara waggaa ifa 4.2 (40 *10 12  km) fagaattee argamtu yoo ta'u, Aduutti aantee urjii lafaatti dhihoo ta'e lammaffaadha. Maqaan isaa afaan Laatiin irraa kan dhufe yoo ta'u, jechi "proxima" jedhu "kan dhiyoo" jechuudha, akkasumas kan Tuuja Centaur jedhamu keessaa tokko. Urjiin kun urjii jijjiiramaa dha.
Tarree urjiiwwan Tuujaan
Tarree
>>>➪ 42,Hydra👉 Haaydiraa ykn Buutii haroo
Proxima Centauri
Sababa Tuuja Centaur keessatti argamu irraa kan ka'e, cinlafa kaaba, kaaba sarara dalgee 27 keessatti hin mul'atu, jechuunis biyyoota Awurooppaa keessatti hin mul'atu.Guddinni isaa mul'atu 11, kanaaf arguun rakkisaadha. Bara 1915tti kan argame yoo ta'u, kana arguuf teleskooppii yoo xiqqaate seentimeetira 8 kan qabu barbaachisa.
Tarree urjiiwwan Tuujaan
Tarree
>>>➪ 45,Lacerta👉 Lootuu
Leenca
Leenca Kormaa
Leenci kormaan sababa guddina qaama  isaatiif jecha fiigee wanta nyaatamu adamsuun isa rakkisa. Dalagaan kun yeroo heddu kan warra dhalaati. Leencoonni dhalaan garee tokko keessatti argaman wal ta’anii tokkummaan waan adamasamu adamsanii gara garee isaanii fidu. Eegasii leenci kormaan humna jabaa qabutti fayyadamee morma qabee ajjeesa.
Leenca dhalaa
Ilmooleen leencaa hanga gaafa of danda’anii socho’anitti mala waa ittiin adamasuu danda’aniin waliin baratu. Akkuma baruumsa ammayyaa irratti role play jedhamu, ilmooleen leencaas gariin isaanii kan adamsaman gariin ammoo kan adamsan ta’anii wal leenjisu. Haati waan kana teettee too’atti. Haala gaariin adamoo barsiisaa ilmoolee ofii bakkaan gayatti. Leenci garee tokko keessa jiru walii galuudhaafis ta’ee diina ofirraa ari’uudhaaf sagalee garagaraa baasu. Sagaleen isaanii kan yeroo heddu beekkamu garuu barooda isaaniiti. Sagaleen leencaa tokko haga kiiloomeetira 10tti dhagahamuu danda’a. Leenci harka furdaa qaba. Harka kana irraa ammoo qubaa fi qeensa akka ajaa’ibaa qara ta’an qaba. Kunis wayta deemuu fi adamsus hedduu isa gargaara. Akkaataan uumama lukaa fi harka isaa utaalchaaf akka mijaahu godhameeti kennameef. Leenci tokko yeroo tokkoon meetira 10 utaaluu danda’a.
Tarree urjiiwwan Tuujaan
Tarree
>>>➪ 63,Perseus👉 fisaawuus, persaawuus
>>>➪ 64,Phoenix👉 Risaa Laboobaa
>>>➪ 71,Sagitta👉 Xiyyaa
>>>➪ 82,Tucana👉 abbaa-ilkaa
Kerala Blasters FC
Kilabiin kubbaa miilaa Kerala Blasters (Kerala Blasters Football Club) (maalaayilaam pronunciation: [keːɾaʹa blaːsṯṯeːsə]), yeroo baay'ee (The Blasters) jedhamee waamama, kilabii kubbaa miira Indiyaa Kochi, Keeraalaa keessatti argamu, kan Liigii Super Indiyaa, sadarkaa olaanaa kubbaa miillaa Indiyaa keessatti dorgomuudha. Kilabichi kan hundeeffame Caamsaa 2014 yeroo jalqabaaf Liigicha Super Indiyaa keessatti ture.
Lama
2 ( lama ) lakkoofsa, lakkoofsaa fi dijiitii dha. Lakkoofsa uumamaa 1 ittii aanuu fi 3 dursuu dha. Innis lakkoofsa guutuu xiqqaa fi lakkoofsa guutuu kophxii qofaadha.
Maqaa Tuujaa
>>>➪ 3,Apus👉 Shimbirjannataa
>>>➪ 4,Aquarius👉 Battuu bisaanii Ykn Tuuja Baaldii
>>>➪ 23,Circinus👉 agarsootee
>>>➪ 29,Crater👉 Finjaala