cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Seenaa jireenyaa
Amaloota seenaa jireenyaa
Seenaan jireenyaa odeeffannoo dhuunfaa kan akka bakka dhalootaa, bara dhalootaa, maatii irra dhalate of keessaa qaba. Akkasuma mudannoo jiruu fi jireenya keessatti isa mudatee fi wantoota inni hojjate barreeffamuu qabu.
Volcano
Sadarkalee Dhoo’insaVoolkaanoo
Ji’ooloojistoonni uummama voolkaanoo sadarkaa sadiitti qodanii jiru Isaanis:- Voolkaanoo socho’aa; gosa voolkaanoo yeroo gabaabaa keessatti dhoohu. Yeroo baay’ee jala garboota gurguddoo keessatti uummama. Voolkaanoo Riphaa; gosa voolkanoo yeroo murtaa’aan booda dhoohuu danda’u. Voolkaanoo Dhumataa; gosa voolkaanoo kanaan dura dhoohee dhumateedha.
Yuunivarsiitii Mattuu
Yuunivarsiitiin Mattuu yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u dhiha Oromiyaa magaalaa Mattuutti argama.
Bulgeeriyaa
Bulgeeriyaa biyya Yuurooppi keessa jirtu.
Jajjuu (aanaa)
' ==
Yuunivarsiitii Aaksum
Yuunivarsiitiin Aaksum yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u naannoo Tigraayi magaalaa Aaksum keessatti argama.
Meettaa (aanaa)
Aanaan Meettaa gosa baayinaan aanaa kana keessatti argamu Meettaarra yoo moggaafamu,magaalaan guddoon aanaa kaanaa magaalaa Calanqoo ti. Aannaan kun akka Harargee Bahaatti aanaa bal'aa dha.
Liiban (aanaa)
Aanan Liibana godina Booranaa kessatti argamti.
Yuunivarsiitii Walloo
Yuunivarsiitiin Walloo yuunivarsiitota Itoophiyaa keessaa tokko yoo ta'u naannoo Amaaraa magaalaa Kombolchaa keessatti argama.
Wave
Wave kan jedhamu jeqamu space fi yeroo kessa darbuu, kan yeroo heduu daddarbu energy qabuu dha. Wavonni mechanical ta'aan daddarba (medium) barbaduu, daddarban kuniis ergaa waviin kessa darbee bodaa elastic restoring force basuu ni danda'a. Wavonni electromagnetic radiation garuu daddarba malee ademuu ni danda'uu, fakenya: gravitational radiation kan jedhamu vacuum kessaa darbuu ni danda'a. Wavonni energy bakka tokko bakka biratti gesuu fi daddabarsuu ni danda'uu, kanaas kan godhaan daddarba (medium) kessaa partikilotnii diquumma tokko yokaan hommaa osoo hin chocho'iin kessaa darbuun. Kanaaf jabenii (mass) tokkoleen ademsaa hin godhuu jechuu dha. Haa ta'u malee Waves travel and transfer energy from one point to another, often with little or no permanent displacement of the particles of the medium (that is, with little or no associated mass transport); instead there are oscillations around almost fixed positions.
Francesco Totti
Francesco Totti n taphatta kubba milla Italy yoo ta'u.
Rogbaayyee
Ji'oomeetirii keessatti, pooliigoniin (jecha Giriik πολύς (polús) "baayyee" fi γωνία (gōnía) "kornerii", "kofoo", ykn γόνυ (gónu) "jilba") danaa diriiraa kan sarara qajeelaa lakkoofsisaa beekkamaa ta'een daangeffamedha, sararri qajeelan kunis deebi'ee cufamuudhan cancala cufamaa ykn sarkiyuutii uuma. Sararri qajeelan kun bukkee danaa sanaa jedhama, bakka itti bukkeen tokko bukkee biraatin waltuqu ammoo verteeksii ykn kornerii jedhama. Keessi danaa kanaa yeroo tokko tokko qaama danaa jedhama.
Yuunivarsiitii Haramaayaa
Yuunivarsiitiin Haramaayaa dhaabbata barnoota olaanoo Itoophiyaa naannoo Oromiyaa magaalaa Haramaayaatti argamudha. Dhaabbatichi yunivarsiitiiwwan biyyattii keessatti dullooman keessaa isa tokko.
Kuush
Sabni afaan Kuushi dubbatu hundumti Bahaa fi Kaaba Baha Afrikaatti argamu. Guddinaan garuu ganfaa Afrikaa keessatti dubbatama. Afaan kuushi afaan Afroo-Eshiyaatik jalatti qoodama.
3. Afaan Sidaamaa 	 - 2 miliyoona - Itoophiyaa
Grand Canyon
Ilalchii Grand Canyon kan yerro duraaf godhame bara 1540t yoo ta'u kunis namicha Spain, Europe irra dhufee kan Garcia Lopez de Cardenas jedhamun ture.
Oromiya
<div style="background:#d0e5f5; border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.2em 0.5em 0.2em 0.5em; font-size:125%; font-weight:bold;">Mataa Duree Hardhaa Kutaa Oromiyaaf qophaa'e - Illu Abbabora
Central Statistical Agency akka barrefama Ethiopian Coffee and Tea Authority irratti hunda'ee akka gabasetti toniin buna hanga 14,855 ta'u bara dhumaa 2005tti akka asitti midhafama. Kuni immo ba'ii Oromiaffi percentii 12.9% yoo ta'u, Ethiopiaffi percentii 6.5% ta'a.
Asallaa
Asallaan naannoo Oromiyaa keessa kan aargamtu yoo taatu magaalaa guddoo godina Arsiiti. Asallaan magaalaa guddoo Oromiyaa tan taate Finfinnee irraa kilomeetira 175, Adaamaa irraa ammo kilomeetira 76 gama kibbaatiin fagaattee argamti.
Faaxumaa Roobaa
Jireenya Jalqabaa
Itoophiyaa keessaa fiigicha fageenya dheeraatiin fakkeenyi dubartootaa hin turre, Abbabaa Biqilaa qofatu ture.
Finfinnee
FINFINNEE
Teessoo Finfinnee fi gosoota Oromoo Finfinnee keessa fi naannoo ishii Qubatan.
Aminoo Asidii
chemistry kessatti, amino acidiin molekulii amine fi carboxyl functional group kan ofii kessa qaba. biochemistry kessatti immo, maqaan kuni kan ibsuu alpha-amino acidotta formula waluma-galatti NH2CHRCOOH ofii kessa qabani dha. Molekulotni kuni immoo kuttan amino fi carboxylate jedhaman kan carbon tokkotii walitti qabataan yoo ta'an kuni immo α–carbon jedhamuu. Alpha amino asidonii garagara kan itti gargari ba'an garagarumma side chain (kutta R) alpha carbon isaanii irratti hunda'et. Garagarumman kunii immoo guddinan, diqicha hydrogen atom glycine kessatti argamu irra jalqabe, methyl group alanine kessatti argamu biraa darbee, hanga guddicha heterocyclic group tryptophan kessatti argamut ademma.
Buno Baddallee
Godinni Buunnoo Beddellee godinaalee naannoo Oromiyaa keessaa tokko dha. Godinichi Oromiyaa gama lixaa argama. Aanaalee baadiyyaa sagali fi aanaalee magaalaa tokko waligala aanaalee kudhan godina Iluu Abbaa Booraa irraa qoodamuun Adoolessa bara 2008 kan hundoofteedha. Gandoota magaala 14 fi gandoota baadiyaa 237 walii gala gandoota 251 qabdi. Magaalaan guddoon godinicha Baddalleen Finfinnee irraa KM 480 fagaattee argamti. Buunnoo Baddallee karaa Bahaatiin Godina Jimmaa, karaa lixaatiin godina Iluu Abbaa Booraa, Karaa Kibbaatiin Naannoo Uummattoota Kibbaa, karaa kaabaatiin godinaalee Lixa Wallaggaa fi Baha Wallaggaatiin daangeffamte.
Muktaar Usmaan
Muktaar Usmaan weellisaa fi qabsaawaa mirga Oromoo beekkamaa fi jaalatamaadha.
Waliso (aanaa)
gandoota aanaa waliso ganda maaruu faaqqe gandi kun bu'uraale misooma dandii, kilinika,bishaan qulqullu, dirre misoomafi kkf guutummaa guututti qaba.
Abisiiniyaa
abiisiniyaan biyya amma itoophia jeedhamtu yammuu taatu biyya seenaa qabeetti fi gootota baayee qabduudha gootonnikunis kan bahan ummata oromoo irraati ummattonni kaan fayyuma afuufu malee seenaa hin qaban osoo seenaahin qabaatiin kanneen utaalanis jiru.
Eebbisaa Addunyaa
ABOtti Makamuusaa
Bara 1991, odoo Eebbisaan ramaddii yuunivarsiitii eeggachaa jiruu, humnoonni ABO, ABUT(TPLF), fi ADWUI(EPLF) mootummaa Dargii kuffisan. Magaalaa Eebbisaan keessa jiraatu Dambii Doolloo keessatti, ABOn buufata waraana guddaa dhaabe. Yeroo sana, Eebbisaan haalli jireenya ummata Oromoo garbrummaa ta'uusaa waan hubateef akkasumas barbaachisummaa Oromoon hireesaa ofiif murteeffachuuf qabu waan itti amaneef, kanaaf qabsaawuuf jecha dhaqee ABOtti makame. Eebbisaan jalqaaba akka daballeetti kan leenji'e yoo ta'u dandeettii addaa waan agarsiiseef, buufata ABO kan Dambi Doolloo keessatti leenjisaa dabballootaa ta'ee muudame. Dandeettii waraanaa qofa odoo hin taane, Eebbisaan dandeettii sirbaas ni qaba ture; kennaa sagalee isa qabu bukkeetti meeshaalee muuziqaa baayyees ni taphata. Sababa kanaaf, Eebbisaan hawwisoo ABOtti makamee aadaa, wallee, fi eenyummaa Oromoo mullisuurratti ga'ee guddaa taphate.
Godina Booranaa
Rakkoon qilleensa gogaa Boorana kan bara 2006 wal-dhabi Booranaa fi Gujii Caamsaa 22, 2006GC jaqabe akka gudattu sababa ta'ee ture. Torbaan tokkon dudduba immo waranni ka'e ergaa guyya 10 wal hadhanii booda, jaarroleen adda waraana qabbaneessuu danda'aniru. Haa ta'u malee waraana suni qofaan namni 100 hanga 150 ta'anii du'anni, kumii isaani immo bakka isaani irra baqataniru.
Gabaasa Booranaa
Godinni Booranaa bara 2004tti Ministeera Qonnaa fi Misooma Baadiyyaa iin bakka fedhini ummatta biraa rakko bayyina ummatta qaban fudhachun filatamtee dha. Bara kanatti Booranni nama mana 9145 fi walii galatti nama matti hundaa irra 45,725 ta'anni fudhatterra.
Ooksijiinii
Saayinsii keessatti, ooksijiiniin elementii keemikaala yoo ta'u mallattoo kemikala O qaba; lakkoofsi atamii ooksijiinii 8. Maqaan ooksijiinii jedhamu kuni jecha Afaan Giriik lama irraa dhufe, kunis oxys - asidii fi -genēs - midhagsa jedhamaan irraa dhufee. Gara jalqabaa jaarraa 18ffa irratti, Oontuwaan Laavoziyeen(Antoine Lavoisier), maqaa ooksijiinii, burqaa lameen Afaan Giriik olitti ibsamaan irratti hunda'udhaan maqaa kana baseef. Kunis ooksijiiniin waan asidii hundumaa keessatti argaman se'eet. Ergaa suniin bodaa garuu hikaan asidii jijjiramerra. Ooksijiiniin vaalensii 2 qaba. Lafa irratti ooksijiiniin kunii elementota biraa wajjin kovalentiin yokan ionikiin walitti-qabame argama. Fakkenii kompawondoota ooksijiinii of keessaa qaban bishaan (H2O), biyyee (silica, SiO2), fi sibila dammeessa'aa (iron oxide, Fe2O3).
SF
Basketball Olympics Men Tournament
Aug 10
Ciigoo
Jecha dachaa:hamma garra hirtu
Harargee
Harargeen kutaa bulchiinsa impaayera Itoophiyaa kan durii ti. Harargeen kan argamu baha Itoophiyaa keessatti yoo ta'u magaalaa guddoon kutaa bulchiinsa kanaa Harar turte.
Gill
Giliin ykn Qurxumargansaan qamaa nafa binensota bishaan-kessa bayee kessatti argamu dha. Kuniis qamaa afurra yoo ta'uu, fayyidaan isaas oxygenaa bishaan irraa gargari basuu fi carbon dioxide bishaaniti gadii lakkisu dha. Qamnii gill microsopic (yoo qamni isaa dhi'atee ilalamu) qamaa ballina (SA) guddaa qabate jiruu yoo ta'uu kuniis waantotaa isaa marsaani argamaniin akka wal-qunnamu isaa gargara.
Barnotta
{| style="width:100%; margin:0em 0em 1em 0em;" cellspacing="0" cellpadding="0"
Godina Addaa Jimmaa
Feteraar Jaalataa Ottobee Goota xaaliyaanii lolaa akka ture abboonni ni himu.
Trichoriyaasis
Ittisaa fi yaalii
Kan ofirraa ittisuun danda’amu nyaata haalaan bisheeffachu fi utuu nyaata hinbisheesin duraharka dhiqachuudhaani. Tarkaanfiwwan kanbiroon tajaajila  qulqullinaa kan akka mana fincanii faayidaa kennani fi  manneen fincaanii qulqulluu tti fayyadamuu fi bishaan qulqulluu argachuu faa dabalata. Iddoowwan addunyaa kanaa bakka dhukkuboonni itti barmaatilee ta’anitti yeroo baayyee gareen namootaa hundinuu altokkoon wallaanamuu fi idileedhan wallaanamuu nidanda’u.. Wallansi isaa guyyota sadiif qorichoota.: albendaazoolii, mebendaazolii or ivermektinii fudhaachuudhaani. Namoonni erga yaalamaniin booda yeroo baayyee deebiyaanii dhukkuba kanaan qabamu.
Ciigoo
Sookoo :ji’a ykn baatii
Kaarbon daayi'oksaayidii
Kaarbon daayi'oksaayidiin kuniin kompaawondii keemikaalaa kan atamii kaarben tokko fi ooksijiinii (oxygen) lama of keessa qaba. Yeroo baayyee foormulaa keemikaalaa isaa CO 2  tiin beekkama. Kompaawondiin kuniin atimosfeerii lafaa keessatti xiqqaatee persentii tilmamaan 0.038% ta'uun yoo jirattu, kunii immo giriinhaawos gaaz(greenhouse gas) bayyee barbachisaa dha. Akkatta jajjabo(solid) isaa keessatti cabbii goggaa jedhame beekkama. Innis kutta gudda marsaa kaarbonii ti.
Ale (aanaa)
Aanaan Aallee aanaalee Godina Iluu Abbaa Boor 24 argaman keessaa isa tokko oggaa taatu, aanaan kun kan argamu "magaalaa guddoo" godinichaa kan taate Mattuu irra gara Kibbaatti. Aanaa kana kan daangessan Kaabaan aanaa Mattuu, Kibbaan aanaa Diiduu, Bahaan aanaa Beechoo, Dhihaan aanaa Haaluuti. Baayinni ummata aanichaa akka CSA bara 2007tti 64,251 yoo ta'u kana keessaa dhiirri 32,025, dubartoonni 32,226 dha. Baay'ina ummata kana keessa magaalaa kan jiraatan 9044 oggaa ta'an baadiyyaa keessa kan jiraatan 55,207 dha. Magaalli guddoon aanaa kanaa Goree oggaa ta'uu baay'inni ummata magaalaa kanaa akka ragaa bara 2005tti(CSA)12,708 yoo ta'u kana keessaa dhiirri 6125 dubartootni 6583 dha.
Poortaalii:Ispoortii
Golf & Others
PGA Golf Aug 10
Henri Matisse
Matiseen dhukkuba onneen Nice, Alpes-Maritimes keessatti du'e.
Manifesto Prague
Esperanto - Internacia lingvo
6. Afaan Addaa addaa jiraachuu isaa.
Afaan hundinuu, jareen afaan sanatti dhimma bahan, bilisummaa kennaaf  yokiin bakka tokkotti qabee saba biraatiin addaan isaan qooda, wluma qofa qunnammu. Uummata addunyaas karaa tokkoon wal’irraa fageesa. Akka as gubbaatti hubanutti, akka namni walqunnamu taasisa. “Esparanto”n projektii sirnaan qophaawee ka’ametti, walabummaa dhala namaa guddisuu fi  dhalli namaa karaa kanaan qooda akka argatuuf hawaasa  keessa jiru hundaaf akka ooluf, aadaa fi afaan isaaf/isee osoo hinxiqqeessin, akka beekamu gochisiisa. As gubbaatti kan hubachiifnu, afaanonni saba tokkoo, waan addaan nama baasu balleesee walabummaan hirmachuuf, walqunnmtiin akka argamu taasisa Ijaarssi hundinuu qooda akka argatu gochuu dha. Sochiin nuti dhaabannuuf walabummaa dhala namaatiif.
Gujii
Gujiin Gosa Damee Booranaa Ta'ee Kan Nannoo Kibba Oromiyaa Jiraatuudha.Gujiin Balbala Torba(7) Fi Ballii Shan Qaba.Balballi Torban Kunniin Uraagaa, Hookkuu fi Mattii Sadan Dabalate Balbala Isaanii Keessaa Fira Kamiyyuu Afur Yoo Itti Daballe Jechuudha. Isaan Keessaa Hangafni Uraagaadha. Baallii Shanan Gujii Dhallana, Harmuufa,halchiisa Roobalee fi Birmajiidha. B/saa Alamaayyoo Daawit
Garba Atilaantikii
Garbi Atilaantiik addunyaa keessaa garba guddinaan lammaffaa yoo ta'u, tilmaaman tokko shanaffa fuula lafaa qabata. Maqaan isaa Amantii Giriik irra kan dhufee yoo ta'u, kun jechuun immoo Garba Atilaas jechu dha. Maqaan kuni kan durii yeroo duraaf itti fayyadaman yeroo seenaa Heroodetes" bara 450 DhKD keessatti.
Qarqarsa Salpha
<tt> #REDIRECT MD Jijjiru </tt> ↳ MD Jijjiru
Katsushika Hokusai
Katsushika Hokusai (Jaappaan: / kætsuːˈʃiːkə hoʊ kəˌsaɪ /, A.L.A Onkololeessa 31, 1760 – Caamsaa 10, 1849) aartistii Jaappaanii. Inni rogeessa istaayilii ukiyo-en kan muka boocuu fi halluu dibuudha.
Maxxantuu
Parasitismiin gossa symbiosis ("waliin jirrachu") kessa tokko yoo ta'uu, kunis akkatta organizimonni lama kanphylogeneticsiin gossa tokko hin ta'iin, tokko ta'uun yeroo dheraa ta'eef, yeroo bayye hanga yeroo jirenya organizimii tokko kan walin jiratannidha. Waliin jirrenyi symbiosis kuni commensalism ("waliin-nyachuu", kana organizimonni lama bakka tokkotti waliin jiracha garuu kan organizimiin tokko fayyadatama kan kan biraa immo kan hin midhamne akkasumas hin fayyadamne dha) jalqabe, symbiosisiin akkasumas mutualism (kan organizimonii lachuu waliin jirachu irra fayyadaman) kessa ba'ee hanga parasitism (maxantumma) (parasitichii kan yeroo bayye lachuu irra diqqaa ta'ee fayyadama kan hostiin immo midhamuu dha. Kessatuu qo'anno maxxantumma medicalla kessatti, maqaan parasite jedhamu kunii kan fayyadamu organizimotta eukaryotic fi pathogenic ta'aan ibsuuf. Kanaafu, protozoa fi metazoa ta'anii kan dhukkuba fidtotta ta'an akka maxxantottatti yoo qoqqodaman, bacteria fi virusonni immo akka maxxantottati hin qodaman. Kan nama dinquu immo fungusonni kitabba parasitology medikala kessatti hin barrefamne, eukaryotic ta'anulle.
Dirree Incinnii
Bineensota mana kannen akka
§  Irrenfata/bakka irreechaa
Admaasuu Biraanuu
Seenaa Duubaa
Adaamsun walaloo sirbaa barreessunis ni beekkama. Namoota inni walaloo sirbaa kenneef keessa muraasni Saahilee Dagaagoo, Sayyoo Dandanaa, Daagim Makonnin, Hirphaa Gaanfuree, Asteer Abdii fi as dhihooti ammoo Haabtaamu Lamuu faadha.
Concepción (Chiilii)
Concepción is 'n stad in Chiilii, Ameerikaa Kibbaa. Concepción ballini ishe hanga 221,6 km². Bara 2002 bayinna ummata 216,061 calu biyyotta.
Somaaliyaa
Somaaliyaan biyya Gaanfa Afrikaatti argamtu.
FIFA
FIFA afaan Frenchiin (Federation Internationale de Football Association) yokan ingiliffan immo International Federation of Association Football kan jedhamu birro bulchaa football biyya hundumatti. Biroon guddan Zurich, Switzerland argama, akkasumas presidantiin FIFA amma Joseph Blatter jedhama. FIFAn tapha milla adunya kessatti taphatamani bayyeffi dirqama fudhata, kessattu tapha FIFA World Cup jehamu bara 1930 jalqabe bulcha turee.
Magarsaa Barii
Hirmaannaa Qabsoo Oromoo
Keessaattuu bara 1975 fi 1976 wayta itti-aanaa bulchaa Kutaa-biyyaa Baalee ture namoota sochii kibba Oromiyaa keessaa qooda qabaachaa turanii fi Oromoota Somaaliyaarraa meeshaa waraanaa hidhatanii maqaa Sumaalee Aabboo jedhun Baale konyaalee Waabee, Kurkurru, Saawweena, Dalloo Mannaa fi Raaytuu keessa socho'aa turan dhoksaan itti dhaqee haasofsiisuun sochicha qaama sochii ummaa Oromoo taasisuuf tattaafataa ture. Namoota gaafas maqaa Somaalee Aabboo jedhuun Somaaliyaa irraa hidhatanii Kibba Oromiyaa keessa socho'aa turan Magarsaan bulchaa kutaa Baalee ta'ee utuu jiruu dhoksaan qunname keessatti namoota akka Siraaj Haaj Isaaq, Maammee Harqaa, Tilmoo Alii fi kan birootu aragama. Namooti Magarsaa waliin bobba'aa turan ammoo namoota akka Kabbadaa Tulluu, Hawwal Jiddaa, Ahmed Abdulqaadirfaa oggaa ta'an namooti biroos isaan faana turan.
Frida Kahlo
Magdalena Carmen Frida Kahlo y Calderón (A.L.A 6 Adoolessa 1907 - 13 Adoolessa 1954) halluu dibduu Meeksikoo tan Frida Kahlo jedhamuun beekamtuudha. Kan isheen beekamtu surreal fi hojii dhuunfaa isheetiini. Isheen hallu dibaa beekkama akka ishee Diego Rivera waliin kan gaa'ela uummate.
Isheen kan dhalatte Coyoacán, Meeksikoo keessatti. Pooliyoon ishee umurii waggaa 6 qaama midhamtuu kan godheen yoo ta'u namoonni tokko tokko waan spina bifida (dhukkuba dhalootaan guddina qaama spine dhoorku) dabalataan akka qabduu yaadu. Isheen Medicine barattee doktora ta'uuf turte. Sababa balaa tiraafikaatiin ishee umurii 18 kan miidhamte, laalaa dhukkubaa cimaa waliin jireenya ishee hafee kan dabarsite. Balaa kana booda, Kahlon barnoota fayyaa ishee itti hin fufne garuu halluu dibuu jalqabde. Isheen yaada waa'ee ishee mudatee kan fayyadamtu yoo ta'u karaa fakkiin ishee dhukkubbiii fi jireenya dubartoota, keessumaayyuu miirri daa'ima horuu dadhabuu ishee agarsiisu baay 'ee nama rifachiisa. Fakkiin ishee 143 keessa afurtami-shan kan waa'ee ofii isheeti. Isheen aadaa Meeksikoo bifa ifaa dhugaa fi mallattoon walmakaas ni fayyadamti. Fakkiin ishee aartistii Diego Rivera ofi harkisee boodarra gaa'ela uummatan. Ishen otoo ofi hin dhoksine bisexual fi communist turte. Dhukkuba bronchopneumonia sababa pulmonary embolism dhufuun Coyoacán kessatti kan isheen boqotte.
Hojii ishee yeroo tokko tokko ′′surrealist′′ jedhamu agarsiisa aartiiwwanii yeroo baayyee surrealist Yuuroppi waliin qopheesituus, isheen ofiishee akka sana waamamuu hin jaallanne. xiyyeeffannaan ishee dubartoota, fi amanamummaan ishee halluu dibuu keessa jiru, akka waan hoggantuu feminist cult dhuma jaarraa 20 ffa ilaalamtu ishee taasise. Hojiin ishee muraasni muuziyeemii Frida Kahlo kan iddoo dhaloota ishee fi magaalaa xiqqoo itti guddatte Mexico city argamu keessatti agarsiifama.
Fuula Dura3
Oduu May 11
Oduu Turre
A-B
This subdomain is reserved for the creation of a Wikipedia in the Oromo language.
Hulluuqqoo Lærdal
Hulluuqqoo Lærdal Hulluuqqoon kun meetira 24509m kan dheeratu yoo ta'u, dheerina kanaan hulluuqqoo lafarraa sadarkaa tokkoffaa qaba. Hulluuqqoon Lærdal qaama Daandii Awropa kan E16 ti. E16 Biyya Norway keessatti yoo argamu,daandii lafarraa kan magaalaa guddittii Oslo fi Bergen wol qunnamsiisu.
Maarsii
As biratti qabxii takka sirritti ibsuu barbaachisa. Ummanni Roomaa kan durii Urjiilee fi Wantoota Samii keessatti argamnitti amanu. Kanaaf Urjiilee Samii keessa jiran ilaalanii, Maqaa garagaraa itti kennan. Kun gooftaa jaalalaati, kun ammoo gooftaa waraanaati jedhaa adda qoqqoodan. Ammaan tana amantiin sun jiraachus baatu, maqaan isaan yoo san moggaasan garuu akkasumatti maxxanee hafee jira.
Oromoo Gujii
Latiinsa Gujii
Uraagaa Hookkuu Maattii
Maarsii
Haalli Qilleensa Maars gubbaa jiru akkuma Plaaneetoota kaawwanii jireenya ilma namaatiif rakkisaa dha. Qilleensi Maars irra jireessatti KaarbondaayOksaayidiin guutamee jira. Dhibbeentaan 95 Kaarban Daay Oksaayidii dha. Gama biraatiin qilleensi isii qabbanaawaa dha. Lafa irra jiraannu tana, teempreecharri oowwaa yoo guddate, haga digrii seentigreedii 40 fi 50 ol guddanchuu danda’a. kan Maars garuu digriiseentigreedii 20 bira hin dabru. Kanaaf haalli qilleensa isii hedduminaan qabbanaawaadha. Yaadni biraa kan qorattootaan himamaa jiru ammoo, dhangala’aan lafjo tana irra jiraachuu mala kan jedhu yoo ta’u, haga ammaatti cabbii heemsifeerota ykn ammoo fiixee kaabaatti argamuun alatti, wanti argame hin jiru. Akka qorattoonni jedhanitti, Qilleensi qabbanaawaan Maars irra jiru kun, Cabbiin kunniin akka hin baqne godha. Kanaaf haalli qilleensa if dura yoo kan jijjiiramuu cabbiin kun baqee, Maars akkuma dachii irra jirruu tana biqiloota garagaraa magarsuu dandeetti jedhani tilamaaman.
Maars Akkuma dachii fi Plaaneetota biroo ofirras maraa, Aduu irras naannoofti. Maars Ofirra naannooftee xumuruudhaaf, ykn ammoo Maars irratti guyyaan tokko Saa’aa 24 fi daqiiqaa 40 ta’a. dheerinni guyyaa tokkoo kan lafa irra jiraannuutiin walitti dhihaata jechuudha. Garaagarummaan jiru daqiiqama 40 qofa jechu. Gama biraatiin aduu irra naannooftee xumuruudhaaf guyyaa lafaa 686 turti. Yeroo dachiin yeroo 2 aduu irra naannoftee xumurutti dhihaattu, isiin yeroo 1 qofa naannofti jechu. Plaaneetoonni gariin Waqtii akka dachii irraa kan Ganna, bona, Birraa, Arfaasaa jedhamu hin qaban. Yeroon hundi isaan biratti wal fakkaataa dha. Kan Maars garuu akkuma dachii garaagarummaa qaba. Akkuma dachii irratti, yeroo qabbanaa fi yeroo oowwaa jedhaa adda qoqqoodnu, waqtiin Maarsiitis ni jijjiirama. Kan maars garuu waqtiileen jiran dheeraa dha.
Fuula Dura3
A-B
Ce lieu est reservé pour la création d'un Wikipédia en langue oromo.
Sudaan
Sudaan biyyaa kaaba Afrikaatti argamtu yoo taatu akka biyya Arabaatti lakkaa'amti.
Jiloo Maannoo
Jiloo Maannoo abbaa Gadaa Gujii 74ffaa dha. Jiloo Maannoo abbaa Gadaa Gujii ta'ee aangoo kan fudhate sirna Baallii dabarsuu Me'ee Bokkoo Gurraandhala 16-21 2016 geggeeffamerratti yoo ta'u waggaa saddeet bulcha.
Bilfee (Pigment)
Garagarumaan yeroo bayee immo pigmentotta jidutti ni godhama, kunis kan vehicle kessatti hin makamne, fi dye kan fesashi yokan immo vehicle kessatti makama ta'ee dha. Colorantiin tokko pigmentille qallamulle (dye) ta'uu ni danda'a kuniis vehicle tajajilamee irratti hunda'udhan. Akkataa tokko tokkot, pigmentiin qallamu (dye) irra akkataa Jabba-ummu qallamu (dye) makama fi sodaa sibilla (metallic) wajiin ta'uu irra umamuu ni danda'a.
Fuula duraa
W<templatestyles src="Main Page/minerva.css">
Gumii
Gumii Gaayoo
Gumiin Gaayoo ardaa jilaa godina Booranaa aanaa Dhaas ganda Gaayoo keessatti argamu yoo ta’u, ardaan jilaa kun ardaa abbootiin gadaa seera itti haaromsanii fi seera haaraa lallabame iddoo itti raggaasisaniidha. Gu­miin Gaayoo bara gadaa Abbaa Gadaa Daawwoo Gabboo (1764) irraa kaasee, Oromoo Booranaatiif wiirtuu jilaa akka taatee fi marsa gadaa 40ffaa akka keessummeesse ni dubbatama. Gumii Gaayoo kanarratti seerota fooyya’uufi jijjiiramuu qabanis haaluma yeroofi gaaffii gosaatiin kora itti keessumeeffamuudha. Adeemsi kora Gaayoo kunis, jijjiirama hawaasaafi haala guddina hawaas-dinaagdee Oromoo Booranaarratti hojii guddaa kan raawwachaa ture yoo ta’u, jireenya Oromoo Booranaafi walitti dhufeenya inni saboota ollaa wajjin qabu kan itti madaalamuufi hiikoo argartuudha. Kana malees mirgoota dubartiifi daa’immanii, akkasuma mirgoonni namoota harka qal’eeyyiifi rakkinoota gosaa, dhimma buusaafi gonofaa, dheedaafi obaafi k.k.f. iddoo itti sakatta’amuufi falli itti kennamuudha.
Gumiin Gaayoo safuu mataa isaa qaba. Oromoo Boorana biratti Gumii Gaayoorra hin qotan; namni itti hin awwaalamu. Yoo mana itti ijaaruuf muka irraa muraanis daraaraa itti naqatan. Gumiin Gaayoo walakkaa lafa Booranaa waan taateef gosonni Booranaa 17 (Digaluu, Maxxaarrii, Karrayyuu, Daaccituu, Odituu, Galaantuu, Maccituu, Bachituu, Siraayyuu, Koonnituu, Arsii, Hawaaxxuu, Qarcabduu, Warra Jiddaa, Malliyyuu, Dambituu fi Noonnituu) Gumii Gaayoo akka wayyuutti ilaalan.
Faatee
Eebba Arsii
Faatee waaqni dhagahi............. Dhagahi
Oromoo biifaa si godhi................. Si Godhi
Ejersa gaaraa si godhi.................. Si Roobi
Irreecha
Akka Waaqeffannaatti kadhaa fi galanni godhamu iddoo fi yeroon kan murtaa’eedha. Kunis amantii keessatti gochaadhan kan ifa ta’udha. Sirna irreechaa kan hoogganu jaarmiyaa Qaalluutti.
Gosoota Irreechaa
Irreechi Arfaasaa (Irreecha Tulluus ni jedhama) kun kan gaggeeffamu Tulluurratti yoo ta’u, yeroon isaas bonnii darbee roobni Afraasaa yeroo itti eegamuudha. Baatileen dursan turan roobni dhabamee hongeen namnii fi horiin kan itti miidhamaa tureedha. Kanaaf giddugala ji’a Bittooteessa maatiin marti gara lafa qabbana fi jiidha qabutti bahanii rooba arfaasa argachuuf waaqa kan itti kadhatanii. Tulluutti bahanii kadhachuun kun kan amantii waaqeeffannaa Kuushoota dur durin walqabateedha jedhama. Tulluun Cuqqaalaa araddaa irreecha isa guddichadha.
Abuuna Pheexiroos
Ajjeefamuu
Xaaliyaanonnii reeffa isaanis namni akka hin agarreef Finfinneedhaa baasanii bakka namni hin agarretti awwaalan. Ummati Finfinnee guyyaa sana guutummaan boo’afii oole. Siidaan yaadannootis bara 1938 Finfinneetti iddoo isaan wareegamanitti dhaabteef. Manni amantaa Ortodoksii bara Paatiriyaarikii Shanaffaa Abune Phaawuloos, waggoota 60 booda wareegamaa Abuuna Pheexiroosif aangoo qulqullummaa laatte. Jaarraa si’anaa kana keessas mana amantaa Ortodooksii Tawaahidoo Itoophiyaa keessatti aangoo qulqullummaa kan argatan isaan qofadha. Taabonni maqaa isaanitiin moggafames Salaaletti argama. Abbaa dhugaa ta’uudhan yommuu warri biyya bulchina jechaa turan guyyaa rakkoo kana uummata gatanii dheessanitti, isaan garuu ummata isaanii waliin du’uu filatan.
Jajjaboo
Waantoonni jajjaboo ta'an kan beekkamaniin walitti-qabamu fi jijjirama baayyinaa(volume) diduun. Xiqqeessanii (akka maayikiroskooppii jalatti) yoo ilaalanii, jajjaboon amala (property) sadii qaba:
Yunaayitid Isteetsi
Biyyi kun kolonii kudhan-sadeen Gireet Biriiten walitti qabatte, kolonoonni kuni immo billisumma isaani kan argattan "Declaration of Independence" ifa gochuun, kunis kan ta'e bara 1776, Waxabajjii 4tti (July 4). Constitution hardha kan itti argattan Fulbaana 17, 1787 yoo ta'u, achiin bodda "amendment" 27 bassu danda'anirru. Biyyi kun kan lafan babalatte bayyinan century 19ffa irratti, kunis biyyotta kan irra lafa fudhachudhan - Firaansi, Meeksikoo, Ispeen fi Raashiyaa. Achiin bodda United States biyyoota humna baayye qaban lamman kessa tokko ta'u dandeetterti, kunis Waraana Addunyaa II keessatti waan USn goote fi akkasumas Meeshaa Niyuukileerii (Nuclear weapon) isheen qabdu irra ka'erra. Ergaa Soviet Union kuftee booda, USAn humna addunyaa keessaa jabenyaan haftee tokkitti qoffa ta'u dandeesse. Akkasumas addunyaa keessatti diinagdee, siyaasa, aadaa fi Militaryiin adunya kessatti dursuni itti fufu jirtii.
Pirootiinii
Pirootiinii kompaawondii orgaanikii guddaa yoo ta'an of keessatti immo aminoo asidii qabu, aminoo asidoonni immo akka cancalaa kan walitti qabatanii yoo ta'an, kan isaan walitti qabuus peptide bondii jiddu carboxyl fi amino group (kan dhihoo xaxama aminoo asidii keessa tokkotti argamaniin) walitti qabama. Teessoo fi tartibii aminoo asidii kan pirootiinii keessatti argamanii kan murtaa'u jiinidhan yoo ta'u, kunii immo genetic code kessatti barreeffama. Genetic coden kuni aminoo asidii gosa 20 kan murteessu ta'ulle, kutaan xaxama pirootiinii tokko kan keemikaalan gargar baafamuu danda'u gochaa post-translational modification jedhamunii, kunis osoo pirootiinii kun seelii keessatti hin tajajilamin yookan akka kutaa control mechanisms osoo jiruu godhamu danda'a. Waan tokko adeemsisuf, pirootiinonni adda adda tokko ta'anii hojjachu ni danda'u, akkasumas pirootiinonni walitti dhufanii pirootiin Kompileeksi (protein complex) uumuu ni danda'u.
Saayinsii
Saayinsiin (jecha Laatinii scientia jedhurraa kan dhufe, hiikaansaa "beekumsa") mala ittiin beekumsa waa'ee yuuniversii ijaaruu fi qindeessu yoo ta'u beekkumsi kunis ibsa yaalidhaan qoramuu danda'uu fi waan gara fuulduraa ta'uuf jiru dubbachuu danda'uu irratti hundaa'ee. Hiikaan kan durii garu kanatti kan dhiyaatu "saayinsii" qaama beekumsaa tokko, kan karaa namaa galuun ibsamuu danda'uu fi kan haala amansiisaa ta'een hojiirra oolchun danda'amudha. Namoonni saayinsii hojjatan saayintistii jedhamu.
Saayinsiin, ballifamee yoo ilaallame, bara ammayyaa dura ture, qarooma durii baayyee keessa ture. Garuu saayinsiin ammayyaa adeemsa isaatin adda waan ta'eef akkasumas bu'aa isaan waan milkaa'eef jecha saayinsii jedhu kan ammayyaa kun isa kanaan hiikkama. Bara ammayyaa dura, jijjiirramni guddaan kan biraa falaasamni uummamaa kan durii naannoo Giriikitti dhalachuu isaati.
Afaan lydnevi
Lydnevi afaan.
Daawud Ibsaa
Daawud Ibsaa Ayyaanaa Cunqursa mirga Oromoo fi dura bu'a Adda Bilisummaa Oromoo ti.
Sidi Boushaki
Seenaa Jireenyaa
Barnoota isaa kan jalqabe ganda Thala Oufella (Soumâa) Thénia keessatti bara 1398 Dh.K.D, dura bara 1404 Dh.K.Dtti Béjaïatti makamuu isaa dura, baay’ee xiqqaa ta’ee, barnoota isaa itti fufuuf.
Sirkaa
Akkaataa mootummaa Naannoo Oromiyaa tti, magaalaan tun yeroo ammaa bakka buufata Telefoonaa fi waajjira tamsaasati. Yeroo dhiyoo as gahiinsa humna Elektrikii taate. Akkasumallee bakka ka'umsaa fi hirtuu magaalota ollaa isiiti. Fkn Magaalaa Madaroo fi Xiichoo.
Meeyoosisii
Meeyoosiisiin jeermii ykn seeloota saalaa gaggeeffamuu fi lakkoofsi kiromosomoota walakkadhaan hir’isuudhaan amaleeffama. Seelootni ilmoo walakkaa lakkoofsa walii gala kiromosomotaa seelii warra keessa jiruu qabatantu omishamuu. Fakkeenya Seelootnii ilmoo meeyootikii haapilooyidii bu’a (firii) warraa daayipilooyiditti
Afran Qalloo
Haala Hundeeffamuu
Baandiin Afran Qalloo wallee qofa odoo hin taane tiyaatirallee ni hojjata ture. Tiyaatirri kun baayyensaa hacuuccaa sirni fiwudaalaa ummata Oromoorran ga'u kan balaaleffatu ture. Sirni fiwudaalas baandii nan cufa jechuun isaan doorsisuu eegale. Cufamuusaa kan sodaatan maanguddoonni baandin Afran Qalloo sirba Hayila Sillaasee faarsu akka weellisan kadhatan. Haala kanaan baandin sirba mootii fiwudaalaa faarsullee baasee ture.
Godina Gujii
2.Goota Ifreemi Adoola
4.Jaal Badhaadhaa Galchuu
9. Jaal Boruu Sheekkoo fi kanneen biroos ni jiru.
Akkoo
Akkoo jechuun haadha abbaa ofii yookaan haadha haadha offii jechuu dha. Fakkeenyaaf yoo maqaan nama tokkoo guutummaatti Baacaa Fayyisaa Tolaa yoo ta'e fi maqaan haadha nama kanaa Baaccuu Dhufeeraa yoo ta'e, haati manaa Obbo Tolaa yookaan haati manaa Obbo Dhufeeraa nama kanaaf akkoo ta'uufi jechuu dha.
Wallagga Dhihaa
Godinni Wallagga Dhihaa kan argamu Oromiyaa gara dhiyaatti. Magaalan guddoo godinaa kana Gimbii jedhamti. Magaalan guddoo godina kana magaala guddo biyyatti Finfinnee irraa kiilometiraa 441 dha.
H/Kadiir H/Huseen
H/Kadiir H/Huseen Godina Arsii Aanaa Sirkaa Ganda Heellaa Xareetaatti dhalatee guddate. Qotee Bulaa Adda dureefi Abbaa nageenyaati.
Mana Barumsa Xareetaa
Manni Baruumsa Xareetaa; Godina Arsii, Aanaa Sirkaa Ganda Qotee Bulaa Heellaa Xareetaa keessatti argama. Bara 1969 hundeeffame. Manneen Barumsa Aanaa Sirkaa keessatti argaman keessaa sadarkaa duraa irratti argama. Hayyoota ciccimoo ofkeessaa oomishee baasee jira. Weellisaa Jamaal Abduljabbaar, Barreessaa Kadiir Sh/Abdullaxiif, Barsiisota ciccimoo, haakimoota adda addaa fi Abbaa qabeenyaa beekamaa H/Kadiir H/Huseen kanneen biroo Ummanni Oromoo irraa argatee jira.
Gumii Waaqeffattoota Addunyaa
The Oromo people, who had long ago recognized Waaqaa as the only Supreme Reality, the Creator of everything, could be one among the earliest peoples not only in Africa but also in the world, to develop the doctrine of monotheism. Thenceforth, Waaqeffannaa as a religion, as a religious thought, and as a religious practice of the Gadaa-organized Oromo people, sprung out of the Oromo concept of Waaqaa. As a public affair, Waaqeffannaa is manifested by Oromummaa-being Oromo as part of the cultural domain of the Gadaa Oromo Society.
Therefore, the establishment of the Group of Waaqeffannaa Assembly- GWA is to serve the true Waaqeffannaa religion based on the Will and the Laws of Waaqeffannaa knowledge and wisdom, moral judgments and human compassion by respecting and deeply exploring the values of the indigenous religions, cultures and ethic for the religions of the indigenous peoples of African origin to satisfy their needs. GWA has also an objective of promoting the teachings of Waaqeffannaa creeds, based on the Rules and the Principles of Waaqeffannaa, the Right Path to Gaarummaa, and the Avenue of Peace to the rest of the world. Thus, the rationale behind the establishment of GWA by taking into account the beneficial role of an indigenous religion is to re-cultivate and promote the positive roles of Waaqeffannaa and Gadaa in protecting Namummaa (Humanity) throughout the world.
Goonni Gosa Dhaala
Goonni Gosa Dhaala Kitaaba kuusaa seenaa, Walaloo fi taateewwan qabsoo Oromoo irratti hundaayee barreeffame yommuu tahu, irra caalaatti dhimmoota Atileetota Oromoo irratti xiyyeeffata. Maxxansi dura 01/01/2017 biyya Saudi Arabia Magaalaa Riyaaditti maxxanfamee, 07/04/2017 bakka Alfariyaan, galma (Istiraahaa) Almajdii jedhamutti, qeerroofi hawaasa Oromoo biyya Saudi Arabiyaa jiraataniin bakka barreessichi jirutti eebbifamee jira. Kunis Kitaaba qabsoo Oromoo yeroo jalqabaatif barreeffame tahuun adda isa godha. Barreessaa Kadiir Abdullaxiif Hajjii tin barraaye.
Harkisoo
Harkisa lafaa humna uumamaa wantootni ulfaatina qaban hundi akka wal harkisan taasisudha. Jireenya keenya guyyaa guyyaa keessatti wantootni qilleensa keessa yaa’uu dhiisanii lafa akka rukutan kan taasisu, jechuunis wantootaaf ulfaatina akka kennan kan taasisu harkisa lafaa dha. Harkisa lafaa, ykn caalaatti harkisa lafaa jedhamuun kan beekamu, humna uumamaa ulfaatina lafaa wantoota ulfaatina qaban biroo harkisuudha. Ji'i humni lafaa waan ukkaamsuuf lafa irraa hin badu. Sochii Aduuti kan Meerkikurii, Veenus, fi pilaaneetonni biroo akka Aduu hin naanneffanne godhu. Anniisaa bu’uuraa kanatu urjiilee fi wantoota gurguddoo biroo dafqa isaanii keessatti qabata. Saffisni, akka waliigalaatti, maatiriin bakka gadi fagoo keessatti faca’e akka socho’u taasisa. Ija kanaan yoo ilaalle, anniisaan kun uumamuu fi itti fufiinsa jiraachuu lafaa, urjiilee dhukaasaa, urjiilee (pilaaneetota), urjiilee, biyyee fi qaamolee gurguddoo biroof barbaachisaa fi dhugumatti bu’uuraa dha. Ta'uu baannaan carraa tokko ta'anii turuu hin argatan turan. Anniisaa kaarentii galaanaa, dhangala'aa lagaa, keessoo urjiilee fi galaaksii haaraa garmalee ho'ee fi taateewwan koosmii biroof itti gaafatamummaa qaba.
yaadrimee sochii Niwutan
Niwutan jecha mataa isaatiin, "Akkuman mirkaneessuu danda'e, humni pilaaneetota orbiiti isaanii keessatti ukkaamsu akkuma iskuweeriin faallaa fageenya wiirtuu aduu irraa gara wiirtuu urjiilee (pilaaneetota) jirutti hir'ata" jedheera. Akkasumas humni ji’a lafa waliin wal qunnamsiisu seera urjii fi aduu wajjin tokko. »
Dinquu Dayyaasaa
Qabeenya Horachuusaa
Abbaan Dinquu, Dinquun akka qotatuu fi of danda'uuf qotiyyoota cimdii lamaa fi lafa qarxii afurtamii shan hojjattoota wajjin kenneefi. Haala kanaan Dinquun barachaa fi qotachaa ture. Dinquun sangaa gabbisuun bu'aa guddaa akka qabu waan hubateef xaafii sirriitti qotee gurguruun sangaa gabbisuu jalqabe. Sangaa gabbisuu qofaan osoo hin daangeffamin, baaburri midhaan daaku waan hin jirreef, Dinquun kana hubachuudhan baabura midhaanii iddoo Tirii Sangootaa jedhamutti dhaabe.
Jaarraa Abbaa Gadaa
Du'uusaa
Jaarraa Abbaa Gadaa biyya Yaman magaalaa Sana'aatti dhukkubsatee, yaalamaa ture. Gaafa Bitootessa 4, 2013 du'aan darbe. Reeffi Jaarraa Abbaa Gadaa gaafa Bitootessa 7, 2013 gara biyyaa deebi'e. Gaafa Bitootessa 8, 2013, reeffisaa magaalaa Wataritti awwaallame. Jaarraan qabsoo Oromoo keessatti gumaacha godheen yoomiyyuu yaadatamaa jiraata. Artistoonni hedduunis kabaja Jaarraaf qabaniif irraa ka'uun sirboota hedduu baasanii sirbaniiru.
Naannoo Amaaraa
Naannoon Amaaraa naannoolee saglan biyya Itoophiyaa keessaa tokko ,qubsuma saba Amhara people (Amaaraa) yootaatu, dur naannoo 3 jedhamaa turte. Magaalaa guddoo ishii Baahir Daar jedhamti. Harri guddaan Itoophiyaa Hara Xaanaa), akkasumas, paarkiin Semein Mountain National Park fi gaarri olka'insa lafaan tokkoffaa Rash Dashen (Raash Daashin) achitti argama.
Hidhabuu Abootee
Hidhabuu Abootee: Ejeree Aanaan kun Godina Salaalee keessatti kan argamtu yoo taatu kaabaan aanaa Darraatiin kibbaan aanaa Dagamiin bahaan aanaa Dagamiin lixaan aanaa Kuyyuutii fi Warra Jaarsootiin daangeffamtee argamti. aanaan kun iddoowwan hawwata turiizimii qilleensa mijataa gosa midhaanii hunda magarsu qabdi. keessattuu xaafiin abootee kan sukkaara fakkaatu heektaara tokkorraa hamma kuntaala 30 giddu galeessaan oomishama. bosonni uumamaa fi paarkiin Gooticha Taaddasaa Birruu akkasumas lageen gurguddoo jallisiif oolan hedduus qabdi.
Eebba gaa'eelaa
Qabattanii aaga qabadhaa Rafaa abjuu qabaadhaa Adeemaa milkii qabaadhaa Miilaan lafa qabadhaa Harkaan Waaqa qabadhaa Coqorsa loo’aa ta’aa Gannaafi Bona lalisaa Odaa dagaagaa ta’aa Gannaafi Bona garbaabaa Aannanii fi garaa ta’aa Dhadhaafi mataa ta’aa Akka biiftuu aanga’aa Cirracha Abbayyaa ta’aa Lakkaa’anii isin hin fixin Madda Walaabuu ta’aa Waraabanii isin hin fixin Jalduu Biikkoo ta’aa Qomaa fi dugdatti baadhaa Goomattuu, adawiifi tolfattuun isin hin danda’in Bonaaf hoongee baraaramaa Ganna balaqqee ofkalaa Hamaa fi hamtuu isin irraa haa qabu Kumaatama horaa Kan hortaniin wajjin bulaa Walbira oolaa-bulaa Safuu waliif qabaadhaa Eebbi kun eebba Oromootii, Qabatee isin biraa hin hafin
Asaffaa Shaaroo Lammii
Seenaa Duubaa
Asaffaan dhalatee waggaa soddomii lamaan kan mana hidhaa, achuma magaalaa guddoo Salaalee Fiichetti waggaa torba, jiboo kiloo shantamaan miila isaa lamaan walitti hidhanii harka isaa lamaan ammoo fuulduratti walitti hidhuun waggaa torba teessisan. Aseen gaafa qabamu sana, otoo mana dhugiitii taa'anii hiriyootasaa waliin taphataa jiraniti, nama kudha lama ta'anii qabuuf dhufan. Hiriyyonnisaa gaafa argan, Asee kunoo kaa sii dhufanii jedhanii itti himan. Aseenis filannoo biraa waan hin qabneef dheeffuu filate. Jara qabuu dhufan keessaa ajajaan shantamaa isaanii fardaan jira. Asaffaan, karaa boroo bahee fiigicha itti kute. Ajajichi fardaan jira waan ta'eef, ari'ee gaafuma Asaffaan mana saatti dhihaatuu bira gahe. Asaffaan itti garagaree shimalaan fardasaa adda rukutuun jalatti lafaan dhahe. Eegaa itti garagaree hin ilaalee, fiigee mana gahe 'shugguxii Musgeerii isaa fudhatee of-duuba itti deebi'e dhaqe. Kun kan ta'e gabaa roobii bakka jedhamutti achuma ganda inni keessa jiraatu keessa. Jarri kudha tokkon baqattee badde. Ajajaa isaanii rasaasa takkaan lafaan dhahee biraa deeme.
Maroo
Maroon nyaata naannoo Dhiha Oromiyaatti beekamu yommuu ta'u kan inni qophaa'us boqqolloo asheeta corqqaarratti.Boqqoolloo asheetti corqaan foloqsamee/cabsamee aaduun erga soofamee booda dhagaarratti lanqaxama/daakama.sana booda kan lanqaxamee bula'ee sun baala warqeetiin xixiqqeesamee maramuudhaan danfa keessaatti affeelamee bishaachuudhaan nyaataaf dhiyaata.
Kadiir Abdullaxiif Hajjii
1. 'Qarriffaa Qeerransaa ' Sadaasa 2018
3. Copha Imimmaanii
Asoosama gabaabaa barreessituu Zabiibaa Roobaa'tin kan barreeffame.
Tarree Sheekkoo
Tarreen kun mataduree barruuwwan sheekkoo Wiikiipiidiyaa gubba maxxanfaman qaba.
Shawaa Dhihaa
Shawaan Dhihaa (Shawaa Lixaa jedhames ni waammama) godinaalee Oromiyaa 21 keessaa tokko. Shawaan Dhihaa karaa kibbaan godina Shawaa Kibba Lixaa fi Mootummaa Naannoo Kibbaan yoo daangeffamu, karaa kibba dhihaan godina Jimmaatin, karaa kaabaa dhihaa godina Wallagga Bahaa, karaa kaabaa Mootummaa Naannoo Amaaraatiin, karaa kaaba bahaa godina Shawaa Kaabaatiin, karaa kibba bahaa ammo godina Shawaa Kibba Lixaatin daangeffama. Iddoo ol ka’aa inni guddaan Tulluu Wancii (meetira 3385) yoo ta’u tulloonni ol ka’oon kaan Tulluu Mannaaggashaa fi Tulluu Wacacaa ti. Magaalonni godina kana keessa jiran Amboo, Hoolota, Giincii,Shinoo,Qaxqaxxoo,Kaachiis fi Geedoofaa dabalata. Bara 2002 hanga 2005tti aanoleen baayyeen godina Shawaa Dhihaarraa citanii godina Shawaa Kibba Lixaa uuman.goota shawaa lixaa biyyaaf late 1.Alamuu Qixxeessaa,2.Maammoo maazammir,3.Jaagamaa Keelloo,4.Garbii Bultoo,5.Walee Bultoo,6.Hachaaluu Hundeessaa Boonsaa fi kkf biqiltee oromiyaaf kennite
Iyyoob Dassaaleny
Seenaa jechuun waan qajeelaa qofa miti.
Abariree
Abarireen gosa biqiltuuti
Aanaa Gunaa
Aanaan Gunaa aanaalee Godina Arsiitti argaman keessa tokko.
Abba-Tumlukii
Abbatumluk jechuun gosa biqiltuu ta'ee naannoo kibba baha Oromiyaa dallaya qe'ee ittiin ijaaruuf gargaaru dha.
Oromiyaa Dhihaa
AANAALEE GODINA WALLAGGAA DHIHAA 1 Gimbii 2 Manasibuu 3 Qiltu kaarraa 4 Najjoo,..
Arkiyooloojii
Arkiyooloojin ykn Xinambaa ykn xinwaadurii qorannoo waan namni bara durii hojjatee ti, kunis baayyinaan wantoota aadaa fi daataa naannoo kan isaan dhiisanii deeman barbaadanii argachuun sana booda qaaccessuun raawwatama; kunis meeshaalee isaanii, ijaarrii isaanii, lubbu qabeessa achiitti argame, fi aadaa isaani dabalata.
Televijiinii(Saanduqa sursaga)
Seenaa
Sana booda sagantaa gurraachaafi adii jalqabaa Yunaayitid Kingidam keessatti bara 1928tti; Bara 1933 Ameerikaatti hojjetame. Buufatni jalqabaa Afrikaa keessatti Naayijeeriyaa fi Kibba Roodeeshiyaa (amma Zimbaabuwee ) keessatti bara 1952, fi Dhaabbanni tamsa'isa Itoophiyaa (ETV) bara 1956 eegale.
TV halluu qabu
Achiis, Caamsaa 26, 1920 A.L.I (July 3, 1928A.L.A), Baird yaaliin jalqabaa televijiinii halluudhaan dabarsuu godhe.
Qoricha dhayichaa
Qoricha dhayichaa jechuun dhukkuba waan ho'aa nyaatanii yeroo manaa bahan nama dhukkubu jechuu dha.
Afaanota Itoophiyaa
Afaanota Itoophiyaa Affaar Agaw Alaabaa Amaaraa Anyuwak Argobbaa Aarii Arbooree Baacaa/Baachaa Baaskattoo Banchi Bantan Bodii Biraaylee Burjii Caarraa Daasanach Daawuroo Daraashee Diimee Diizii/Maajii Dongaa Gaamoo Gabaatoo Gawaadaa Geedoo Geedichoo Gidoolee Gooffaa Gumuuz Guraagee Guwaagaa Hadiyyaa Harar/Adaree Hamar Iroob/Saahoo Kafaa/Kaaffichoo Kambaataa Koontaa Koomoo Koonsoo Kooree/Qoree Kooyigoo Kooyiraa Kunaamaa Maalee Maa'oo Maaraqoo/Liibiidii Maashoolaa Mar Ma'anti Massangoo Shakichoo Moossiyaa Mursii Murlee Naa'oo Nu'eer Banaa/Benaa Qaaroo/Kaaroo Kusuumee Mazyangar Niyaangaatom Oromoo Ooyidaa Qabanaa Qacham Qawaamaa Shaaqoo Shinaashaa Sidaamaa Silxee Somaalee Surmaa Tigree Ximbaaroo/Timbaaroo Duumee Upoo Walaayitaa Warjii Yam Zayisee Zimaam
Michelangelo
Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni (Afaan Xaaliyaaniin: /mikeˈlandʒelo di lodoˈviːko ˌbwɔnarˈrɔːti siˈmoːni/; 6 Bitootessa 1475 - 18 Guraandhala 1564) salphumatti Michelangelon (Afaan Inglish / ˌmaɪkəlˈændʒəloʊ, ˌmɪk -/) kan beekamu, bocaa, dibaa, arkiteektii fi walaleessa Xaaliyaanii bara Haaromsa Olaanaa kan Rippaabilika Florence keessatti dhalatee guddina aartii dhihaa irratti dhiibbaa isaan qixxaatu hin qabne uumeedha. Ogeessummaan isaa sadarkaa olaanaa qabaachu irraa kan ka'e yeroo baay'ee morkotaa isaa Leonardo da Vinci Filorentine waliin akka kadhimamaa maqaa kabajaa nama haaromsaa Archetypal ilaallama. Beektonni hedduun Michelangelo akka Artiistii guddaa bara isaa fi akka artistii yeroo hundaatti ibsan.
Alkeemistiicha (asoosama)
Jaargocha
Santiyaagoo erga ka'ee booda mootii dulloomaa, Melkiisedeq, ykn mootii Saalem waliin wal argee, innis gara Gibxii imaluun "Faaroo Dhuunfaa" isaa akka raawwatu hoolota isaa akka gurguru itti hima. Jalqaba Afrikaa gahuu isaatiin namni Santiyaagoo gara piraamidootaatti geessuu nan danda'a jedhu tokko maallaqa hoolaa isaa irraa argate isa saama. Sana booda Santiyaagoon galii gahaa gara piraamidootaatti geessu argachuuf daldalaa kiristaala tokkoof hojjechuu qaba.
Taayilaand
Taayilaand biyya odolaarraa hundoofte kan Eshiyaa bahaatti argamtu.
Sude
Suden aanolee godina Arsii, naannoo Oromiyaa, Itoophiyaa keessaa isa tokko.
Adam Jiloo
Qabsoo
Bara 1962 keessa, Hayilasillaasen kutaa-biyyaa Baalee daawwachuu deeme. Daawwannaa kanarrattis "nuti Itoophiyaanonni uummata tokko; alaabaa fi biyya takka qabna" jedhee haasaa godhe. Gootichi Adam Jiloo akkas jedhee deebise "nuti uummata tokko miti, waan wal nu fakkeessu takkallee hin qabnu". Maalif akkas akka jedhe yeroo gaafatamu, Adam Jiloo akkas jedhee deebise "Itoophiyaa keessatti, mootin Amaara, abbaan seeraa Amaara, bulchaan Amaara, ergamaanillee Amaara. Nuti Oromoonni dhimma keenyarratti murteessuf mirga hin qabnu. Kanaafuu, wanti wal nu fakkeessu tokkollee hin jiru".
Qaanaa
Kana TV, chaanaalii televijiinii walduraa duubaan hojjetamu, jalqaba bara 2008tti ummataaf of bane. Dhaabbata biyya alaa fi abbootii qabeenyaa Itoophiyaa sadiin kan baname buufanni televijiinii kun baayyinaan fiilmiiwwan walduraa duubaan Turkii afaan Amaaraatiin agarsiisa.
Silashii Sihiin
Silashii Sihiin atileetii fiigicha meetira 10,000n beekkame.
Stary Dwór
Stary Dwór, Poolaandi.
Raashiyaa
Seenaan Raashiyaa kan eegalu seenaa gosa Islaav Bahaa kan Yuurooppi Bahaa keessatti jaarraa 3ffaa fi 8ffaa giddutti mul'ate wajjin wal qabata. Mootummaan Ruus kan uummamte naannoo jaarra 9ffaa keessa dursaa waraanaa kan Varaanjiyaan fi sanyii isaatin. Bara 988 warri Ruus amantii Ortodoksii mootummaa Beezaantaayin irraa kan fudhatan yoo ta'u kunis aadaa warra Beezaantaayin fi kan Raashiyaa waltti akka makamu gochudhaan barkumee(millenium) dhuftuuf aadaan Raashiyaa ittiin beekkamtu akka uummamu godhe. Dhummarratti Ruus mootummaa xixiqqootti kan diigamte yoo ta'u lafti Ruus ballaan warra Mongoliin qabamee gabbaraa warra horsiisee bulaa Golden Horde ta'an. Boodarra suuta suutan Bulchaan Mooskoo inni Guddaan (Grand Duchy of Moscow) mootummoota xixiqqoo Raashiya naannoo tokko jiran walitti qabee Goolden Horde(Golden Horde) jalaa bilisa baase. Dhuma jaarraa 18ffaatti, biyyittiin karaa waraanatiin, karaa abuurutiinis baballattee Impaayera Raashiyaa ta'e, kunis seenaa keessatti Impaayera guddicha guddicha isa sadaffaa, kan Poolaandi Yuurooppii amma Alaaskaa Ameerikaatti ballatu ta'e.
Doonaaldi Tiraampi
Jireenya Jalqabaa
1964tti Doonaald Joon Tiraamp Waxabajjii 14, 1946, Hospitaala Jaamaayikaa magaalaa Niiw Yoorkitti kutaa Kuwiins keessatti argamutti dhalate,[3][4] mucaa afraffaan Fred Trump, dhalataa Bronx keessatti misooma qabeenyaa kan warri isaa godaantota Jarmanii turan, fi Meerii Anne MacLeod Trump, godaantota Iskootilaandi irraa taate. Tiraamp obbolaa isaanii angafaa Maryanne, Fred Jr., fi Elizabeth, fi obboleessa isaanii quxisuu Robert waliin naannoo Jamaica Estates Queens keessatti guddatan, akkasumas mana barumsaa dhuunfaa Kew-Forest School daa'immanii irraa kaasee hanga kutaa torbaffaatti baratan.[5][6][7] Umurii isaa waggaa 13tti mana barumsaa bultii dhuunfaa kan ta'e Akkaadaamii Waraanaa Niiw Yoorkitti galmaa'e,[8] bara 1964tti ammoo Yunivarsiitii Foordiam keessatti galmaa'e. Waggaa lama booda gara Mana Barumsaa Wharton Yunivarsiitii Pensilvaaniyaatti jijjiiramee, Caamsaa 1968tti digrii B.S. dinagdee keessatti.[9][10] Bara 2015tti abukaatoon Tiraamp Maayikeel Koohen kolleejjiiwwan Tiraamp, mana barumsaa sadarkaa lammaffaa fi Boordii Kolleejjii galmee barnootaa Tiraamp yoo gadhiisan tarkaanfii seeraa akka fudhatu doorsisee ture.[11]
Tiraamp yeroo kolleejjii keessa turan bara Waraana Veetnaam keessatti wixinee barattootaa afur argatan.[12] Bara 1966tti qorannoo fayyaa irratti hundaa’uun tajaajila waraanaaf ga’umsa qabu jedhamee kan fudhatame yoo ta’u, ji’a July 1968tti boordii wixinee naannoo sanaa tajaajiluuf ulaagaa guutuu qaba jedhee ramade.[13] Waxabajjii 1968tti, 1-Y, a conditional medical deferment,[14] jedhamuun ramadame,[14] bara 1972tti ammoo sababa lafee spurs ta'een 4-F irra deebi'amee ramadame, kunis dhaabbataadhaan tajaajila irraa isa dhorke.[15]
Ji'oota Juupitaar
Juupitaarii ji'oota 79 mirkanaa'an qabdi,  kanaaf ji'oota baay'ina orbiitii madaalawaa tasgabbaa'aa sirna aduu keessatti qaba. Ji'oota kana keessaa kanneen gurguddoon afran isaan keessa jiran yoo ta'u, isaanis ji'oota Galiiliyoo jedhamu, isaanis bara 1610 Dh.K.D. Dhuma jaarraa kudha sagalffaa irraa eegalee ji’oonni Juupitaar kanneen biroo, baay’ee xixiqqoo ta’an kudhan hedduu ta’an kan argamanii fi maqaa jaalalleewwan, mo’attoota ykn ijoollee durbaa waaqa Roomaa Juupitaar, ykn haadha manaa isaa Giriikii Zeus, jedhamuun moggaafamaniiru. Ji'oonni Galiilaa wantoota gurguddoo orbiiti Juupitaar keessa jiran yoo ta'an, ji'oota hafan fi gilgaalota orbitaalaa waliin ta'uun ulfaatina naannoo waliigalaa keessaa %0.003 qofa ta'u.