cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Naannoo Hararii
Naannon Hararii naannolee Itoophiyaa salgan keessaa tokko. Naannon kun iddoo jireenyaa ummata Hararii ti. Magaalaa guddaan naannoo kana Harari. Naannon Hararii ballina lafaatin naannolee Itoophiyaa hunduma caala xiqqaa dha.
Alkiinii
Alkiinonni tarree homologasii isa lammaffaa haayidirookaarboonotaati. Foormulaaa molakulaawaa gooroon isaanii Cn H2n yoo ta’u, ‘n’ n lakkoofsa kaarbonii (2, 3, 4 …) ta’a. Fakkeenyaaf:- n = 2 yoo ta’e, C2 H2x2 = C2 H4 ta’a, n =3 yoo ta’e, C3 H2x3= C3 H6 ta’a, haaluma kanaan C4 H8, C5 H10, jechaa itti fufa. Lakkoofsi atoomota haayidiroojinii molakiyuulii maatii alkiinii tokko keessatti argaman dachaa lakkoofsa atoomota kaarboonii achi keessa jiruuti. Miseensi alkiinotaa inni jalqabaafi salphaan itiinii (C2 H4 ) jedhama, atoomota kaarbonii lamaafi atoomota haayidriijinii afur of keessaa qaba. Alkiinotni alkeenota kaarbonii walfakkaataa qaban irrraa haayidiroojinii lamaan hir’atu. Akkuma alkeenotaa, alkiinotni haayidirookaarbonota tarree homologasii (maatii) uumu
Baayoogaazii
Baayoogaazii Ol Guddisuu
Baayoogaazii dheedhiin kan bulleessaan oomishame mitteenii naannoo 60% fi kaarbon daayi'oksaayidii 29% qaba, harca'aa H2S of keessaa qaba; kun immoo maashiniif tajaajilarraa ooluuf qulqullina ga'aa hin qabu. H2S amala waan ta'e nyaachuu waan qabuuf (corrosive), keessoo warshaalee nyaatee balleessuu danda'a.
Baayoogaazii Gara Giriidii Gaazitti Naquu
Giriidii gaazitti naquu jechuun baayoogaazii gara giriidii mitteeniitti (giriidii gaazii uummamaatti) galchuu dha. Sirna tatamsa'ina gaazii uummamaa kana keessatti, aanniisaan badu dhibbeentaa 1% - 2% ta'a. Aanisan sirna elektrikii gurguddaa irratti badu 5% - 8% ta'a.
Maqedooniyaa
Maqedooniyaa biyya Yuurooppi keessa jirtu.
Naannoo Somaalee
Wabii
e
Maayitoosisii
N __________ N
46____________ 46
Geerarsa
Akaakuu Geerarsa
Geerarsa gosa lamatu jira. Innis geerarsa qondaalaa fi geerarsa gurgudduu jedhama. Geerarsi qondaalaa kan qondaalaan geeraramuudha. Qondaalaan nama duulee diina ofii ajjeesee kan mirgaan gale ykn bineensota bosona keessa jiraatan (leenca, gafarsa, arba, qeerransaa fi kkf) adamsee kan ajjeesedha. Isaan kun hawaasa keessa jiraatan biratti kabajaa fi ulfina qabu. Yeroo sirna ykn cidha tokkorratti sirbamu ykn geerarsi yeroo gahu isaantu dura geerara. Tartiiba mirga isaan ajjeesanii qabanii fi hawaasa sana biratti beekamaniin wal-duraa duuban geeraru. Yeroo geeraramu dura waaqa, dachee, midhaan, loon (saawwan) fi booka ykn daadhiitu faarfatama.
Usmaayyoo Musaa
Seenaa Duuba
Sidhabee hinjiraadhu biyyatoo Oromiyaa … Kan jedhamutu keessatti argama.
Qaraambullee
Gosoonni kunneenis:
Gutama mahamad
Barreessa kitaaba seena hundeeffama Magaala Qarsaa Godina Haraarge Bahaa Aanaa Qarsaa yeroo dhihoo booda isiinif gad dhifaama.
Gita
Baayoloojii keessatti, gitni sadarkaa taaksonoomii ti. Gitni sadarkaa taaksnoomii keessatti, murnaa fi oordarii gidduu jira.
Ittiiqaa Tafarii
Ittiiqaa Tafarii (Etika Teferi; 1986 dhalate) artistii Oromoo sirboota qabsoo baasun beekkamuudha. Ittiiqaan beekkamtii guddaa kan horate, sirba qeenxee saaqi saanqaa albamaa isaa duraan yoo ta'u, sirbootni isaa irra caalaatti Oromo protests irratti kan ijoo ta'aniidha.
Seenaa Ganamaa
Ittiiqaan daa’imummaa isaa irraa eegalee sirba baay’ee waan jaalatuuf yeroo loon tiksaa sirbu namoonni ni dinqisiifatu. Umrii isaa barumsaaf geenyan bara 1998 Mana barumsa Laaftoo Gulantaa mana jireenyaa isaa irraa dhaqaa gala deemsa miilaa sa’aa sadii ol deemsisutti barumsa eegalee haga kutaa 5ffaa erga baratee booda gara magaalaa Garba gurraachaatti darbuun kutaa 6-12 barate. Barumsa isaa kutaa 10ffaa Osoo barachaa jiruu akka tasaa waan dhukkubsateef ji’oota jahaaf mana yaalaa biyyattii keessa jiran garaa garaa keessatti yaalli godhameefii dhibee isaa irraa dandamate. Akkuma dandamateen Albama Artistii Jaamboo Jootee Dafii koottu jedhu dhaggeeffachuun caalatti fedhii aartii horachuun weellisaa ta’uu akka qabu murteeffate.
Ittiiqaan albama isaa 2ffaa hojjechaa osoo jiruu bara 2020 Vaayirasii Koronaan qabamuun yaala guyyoota 40 booda covid 19 irraa fayye. xumura bara 2020 wallee qeenxee Galma Dhugaa jedhu Viidiyoodhan uummataan kan gahe yoo ta’u yeroo ammaa albama isaa 2ffaa hojjechaa jira!
Wanta(Qaama wantaa/ Qodaa)
(Qodaa/Wanta) Maatiriin fiiziksii kalaasikaa keessatti waan hangaa fi Qabee qabu hunda. Maatiriin qabee, hanga fi rukkina dabalatee amaloota adda addaa qaba. Kunis waan uumama qabatamaa jedhamuun beekamu uuma. Garuu yeroo ammaa kana sababa kufaatii addaan ba’iinsi maatirii fi anniisaa gidduu jiru akka walqixxaattoo beekamaa Einstein E=mc2 tiin maatirii haala kanaan ibsuun hin danda’amu.
Sirna Gadaa
Gadaa Harmufaa fi Gadaa Hambisaa (Bar 1563-1570)
Baarentuu Gadaa Harmufaa akkasumas Boorani Gadaa Hambisaatiin akka hoogganaman godhame. Harmufni Bageemidir rukutee gosati moggaasee of jala galche, Hambisaan immo duula guddaa mooticha habashaa Minaas Oromoo irratti bobbaase jabinaan falmee, balaa dhufu danda’u hambise. Hambisni akka Harmufaa lafa bal’aa dabalee qabachuu baatuus, kan ture akka jirutti eegee dabarsuu waan danda’eef, Gadaa Harmufaa wajjin meedhicha hidhatanii baali dabarsanii Gadaa Roobaleetti kennan.
Bootiswaanaa
Bootiswaanaa biyya Afrikaa keessa jirtu.
Oksaayidii
C + O2 → CO2
Oksaayidoota amaloota elementii oksijiinii wajjin walnyaachuun oksaayidicha uuman irratti hundaa’uun bakka lamatti qooduun ni danda’ama. isaanis: oksaayidoota sibiilawoofi oksaayidoota sibiilalawoodha. Oksaayidoonni sibiilawoon oksaayidoota sibiilota irraa uumamaniidha. Oksaayidoonni sibiilalawoon immoo oksaayidoota sibiilaloota irraa uumamaniidha.
Nadhii Gammadaa
Nadhii Gammadaa (1955-) qabsaawaa mirga Oromoofi miseensa ABO ture. Nadhii Gammadaa bara 1993 keessa bakka buuteen isaa kan dhabame yoo ta’u du’uu ykn mana hidhaa jiraatuun isaa haga yoonatti hinmirkaneeffamne.
Baakteeriyaa(Bacteria)
Walhormaata
Baakteeriyaan mala  hormaata  saal-maleen  wal-horu. Addaan bahiinsa  wal-qixaa  bakkalamaa  gaggeessuun  baakteeriyaan  tokko  lama,  lama  immoo  afur,  afur  immoo  saddetjechuun of-baay’isu
Nadhii Gammadaa
Seenaa Duuba
5. “Hundi keenyayyuu; Ummanni Oromoo bakkayyuu, harka wal qabannee, waliin dhaabbannee, waan warri Aanoolee itti wareegamaniif san gatii itti godhuudhaaf fuuldura haa tarkaanfannuu.”
Ispeen
Ispeen biyya Yuurooppi keessa jirtu.
Qaccee (Baayoloojii)
Baayoloojii keessatti, qacceen sadarkaa taaksonoomii kan ittiin orgaanizimoota ramadani. Ramaddii gurmuu kana keessatti, qacceen warratti aanee kan dhufu yoo ta'u sanyii dursee dhufa.
Ibolaa
Ibolaan dhibee namaa fi piraayimeetota (primates) kaan qabu yoo ta'u dhibee kana kan fidus vaayiresii ibolaa ti. Mallattoon dhibee kanaa vaayireesin kun nama qabee guyyaa lamaa hanga torban sadi'iitti mul'achuu jalqaba; mallattoonsaas oo'a qaamaa, qoonqoon madaa'uu, dhukkubbii hirree, fi mataa bo'oofaa dha. Yeroo baayyee hoqqisiisuu, albaasuu fi waan akka finniisa fakkaatu qaamarratti yaa'un itti fufee dhufa, kana wajjin tiruu fi kaleen hojiin isaanii baayyee gadi bu'a. Yeroo kana, dhukkubsataan karaa qaama keessaa fi alaatin dhiigni keessaa yaa'uu jalqaba.
Qorannoo Vaayireesichaa
Vaayiresiin ibolaa jinoomii RNA maraa tokko kan nama hin faalle qaba. Vaayireesin ibolaa jinoomii tilmaaman 19 ta'nii fi kan jiinii torba tartiiba 3'-UTR-NP-VP35-VP40-GP-VP30-VP24-L-5'-UTR of keessaa qaban qaba. Jinoomin vaayireesin ibolaa shananii (BDBV, EBOV, RESTV, SUDV, fi TAFV) tartiibaa fi lakkoofsa fi iddoo jiiniin walirra oolutti gargari. Akkuma filoovaayiresii hundaa, vaayiresiin ibolaa paartikilii maraa danaa ulee hookkoo fakkaatu ykn boca "U" ykn "6" qabu dha, kana malee vayiresiin kun maramaa, geengoo ykn kan damee qabu ta'uu danda'a. Walumaa galatti, vaayireesin ibolaa ballinaan 80 nm yoo ta'u dheerinaan garuu gargari. Dheerinni ibolaa miidiyaanin 974 hanga 1,086 nm (kunis faallaa marburgvirions kan dheerina midiyaaniin 795–828 nm ta'e qabuu ti) ta'a, garuu paartikiliin ibolaa dheerina hanga 14,000 nm ta'u qabu tishuu namni guddise keessatti argameera.
Paatoofiiziyooloojii
Seelonnii ujummoo dhiigaa karaa keessaa jiran(endothelial cells), makroofeejonni, fi seelonni tiruu dhibeen iboola kan guddinaan miidhu keessa adda dureedha. Dhibeen qabamuun booda, gilaayikoopirootiinin burqisiifame, kan gilaayikoopirootiinii bulbulamu xiqqoo (small soluble glycoprotein - sGP) ykn gilaayikoopirootiinii vaayiresii ibolaa jedhamutu, hojjatama. Vaayiresii ibolaa baayyisuun oomisha pirootiini seelotaa faalamanii fi sirna ittisaa dhukkubsataa dhiphina keessa galcha. sGPn pirootinii sirna asattoo dabarsuu niwutiroofiilsi (neutrophils), gosa seelii dhiiga adii kan ta'e, jeequ oomisha, kunis vaayiresiin kun sirna ittisaa jalaa niwutiroofiilsin akka dafee hojiitti hin bobbaane gochuun jalaa miliqa. Seelonni dhiiga adii kun vaayiresii kana baatanii  qaama hunda keessa gara limfi noodii, tiruu, somba, fi hadhooftuutti faffacaasu. Vaayiresiin jiraachuu fi miidhamni seelii kan vaayiresiin isa keessatti oomishamee keessaa ba'urran kan ka'e dhufu, asattoon keemikaalaa(kan akka TNF-α, IL-6, fi IL-8) akka gadilakkifamu godha, kunis asattoo molokiyuulii kan oo'a qaamaa fi gubaa ti. Miidhaan seelii namaarra ga'u, kan seeliin indooteeliyaalii(endothelial cells) fidu, ujumoo dhiigaa irraan miidhaa ga'a. Miidhamni ujummoo dhiigaa kun oomishmuu GPrraan ka ka'e ittuu ammaata, GPn wanti seelonni walitti akka qabatan godhu hirrisa, fi miidhaa tiruu kan dhiigni seeran akka hin ittitne godhu fida.
Saayinsii Hawaasaa
Saayinsiin Hawaasaa damee saayinsii isa guddaa fi akaakuu damee barnootaa isa guddaa yoo ta'u kan inni irratti xiyyeeffatus hawaasaa fi hariiroo namoota hawaasa tokko keessa jiran giddu jiru irratti. Saayinsiin hawaasaa mataansaa damee baayyee qaba, dameewwan kunis mata isaanitiin akka saayinsii hawaasaatti ilaallamu. Dameewwan gurguddaan saayinsii hawaasaa dinagdee, ji'oogiraafii ummataa, saayinsii siyaasaa, dimoogiraafii fi xinhawaasummaadha. Ballifamee yoo ilaallamu, saayinsiin hawaasaa dameewwan hawaasumma kan akka antiroppooloojii, arkiyooloojii, seenaa, fi qorannoo afaanii dabalata. Jechi kun yeroo tokko tokko addatti sosooloojii, 'saayinisii hawaasaa' kan jalqabaa kan turee fi kan jaarraa 19ffaa keessatti dhaabbatee, ibsuufis tajaajilarra ni oola.
Wabii
Saayinsiin dame haala nannoo keenyati.
Bakkalcha
Ibsa
Sababa Duumeessa furdaa qabdu kanaaf jecha Saayintistoonni Lafjoo tana Suuraa kaasuun akkaan itti ulfaatee ture. Kanaaf Teeknoolojii Radar mapping jedhamu fayyadamuuf dirqamanii jiran. Teeknolojiin kun ifaa guddaa waan qabuuf, duumeessa kana bira darbuudhaan waan Lafjoo san irra jiru kaasuu danda’a. Suuraan kaafame akka agarsiisutti Bakkalcha ykn veenasii Boolla xixiqqaa (crater) 1000 ol akka qabdu beekuun danda’amee jira. Boolli kun sababa wantoonni Bubuutuwwaan (Meteroid) jedhaman gara Lafjoo tanaa darbamaniif kan uumaman akka ta’es qoranniin ni akeeka. Kan kannarraa hafe Lafjoontun walumaa galatti Volkaanoon kan guutamte ta’uun beekamee jira.
Maqaa Urjiilee Afaan oromoon
Maqaa Tuujootaa/ gurmuu urjiilee
3,Apus - Shimbirjannataa
4,Aquarius - kuroo ykn Tuuja Baaldii
8,Auriga - hoboloo
33,Dorado - sootala
41,Horologium - qajiis
46,Leo - Leencicha
50,Lupus - Yeeyiicha
77,Sextans - jaaffaa
Aayerlaandi
Aayerlaandi biyya Yuurooppi keessa jirtu.
Tarree Walaloo
Sin jaalladha hiriyaa koo
Utuu naaf hindhagayin Firrikoo gamaanaa fi gamaa Bakka rakkoo kiyyaatti Situ dursee argama Aantiidhaafi obbolaa koo Dursitee natti siqxa Caba koo naaf dhidhiibdee Dhiiga koo narraa dhiqxa Kaasuu keetti na fuutee Qabdee lafaa na kaasta Dugda keetti na baattee Bowwaa keessaa na baafta Gaafa guyyaaa gammaachuu Wajjiniin nyaannee kolfaa Gaafa guyyaa dhiphinaa Kan dhukkubaa fi golfaa. situ na cinaa jiraa hiriiyyaa koo ya jabaa
Muhammad
Muhammad(S.A.W) tilmaamaan bara 570 Dh.K.D (Bara Arbaa) magaalaa Arabaa Makkaa keessatti dhalatanii, gaafa ganna 6 yataamaa ta'an. Muhammad kan guddatan akaakoo abbaa Abd al-Muxxalib, erga inni du'e booda immoo eessuma isani Abu Xaalib biratti.
Andooraa
Andooraa biyya Yuurooppi keessa jirtu.
Tarree Eebba Oromoo
Eebba Waaqeffanna
Hayyee! Hayyee! Hayyee Waaqa Uumaa, Waaqa Uumamaa Waaqa Burqaa Walaabuu Waaqa Sagaltama Garbaa Waaqa Salgan Booranaa Waaqa Torban Baarentummaa Waaqa Ciicoo Gurraattii Waaqa Caffee Tumaa Waaqa Shanan Gadaa Nagaan nu oolchitee Nagaan nu bulchi Daafii galtee nu baasi Irraa gora nu baraari Dogoggora nu oolchi Uumaa kadhannaa nuuf haadhaga'uu Waaqni hamaa nurraa haaqabu Tolaa nutti haaqabu Xinnaan haaguddatu Guddaan haabulu Wallaalaan haabeeku Beekaan haabulu Kormi cirrii haata'u Rimaan haphee haata'u Rooba nagaa haaroobu Qilleensa hamaa nurraa haaqabu Gadaan roobaa naga'a Barri quufaa gabbina. (Gabbisi Waaq!)
Burkinaa Faasoo
Burkinaa Faasoo biyya Afrikaa keessa jirtu.
Tarree Eebba Oromoo
Eebba Karrayyuu
Miinya tahi!………………………..........ziz Foduu tahi!………………………..........ziz Alalaasi!…………………………….......ziz Alaa gali!………………………….........ziz Oli reebi!……………………………......ziz Maatii raaphu!…………...………….....ziz Gadi reebi!…………………………..…ziz Karra raaphu!……………………….…ziz Adaboon gooba!.………………….......ziz Goobni geerarsa!……………………...ziz Hurrubni Mirga!………..………….......ziz Dirreen Dannaba!……...……………..ziz Simoo ta’i! ………………………….....ziz Sin simin!……………………………....ziz Dandoo ta'i! ……………………..........ziz Sin danda'in! ……….………………....ziz Doobbii ta'i! …………………...……....ziz Diina gubi !………………………….....ziz Guchii ta'i !……………………….........ziz Baalaan booni !….…….……………...ziz Citaa ta'i! …………………………......ziz Gurmuu baasi! ……………………….ziz Daddaraari! ……………..……………ziz Dilboo ta'i! ………..…………………..ziz Babbaroodi .………………………….ziz Cibraa dhoosi ……..…………………ziz Gaara ta'i! ...................………………ziz Itti jigi!……....................……………...ziz Haladdaq ta'i.……..……………..……ziz Bal'adhu!…………..…………………..ziz Fantaallee ta'i!..……………………….ziz Mul’adhu!......................………….......ziz Qabadhu!...........................................qabadhu!
Atamii
Atoomonni(suuddowwan) ijaan hin mul’atan, baay’ee xiqqaadha, garuu guddinni isaanii inni qabatamaan cita-buxussuuddoorraa garaagarummaa qaba. Walumaagalatti atoomonni daayameetira naannoo meetira 0.1 hanga 0.5 qabaachuu danda’u.
Atoomonni mataan isaanii suuddoowwan xixiqqoo 3 irraa ijaaramaniiru. Isaanis suuddoowwan Cita-buxussuuddoo(sub-Atomic Particle) jehamuu cita-buxussuuddoo kan jedhaman elektiroonota, pirootonii fi niwutiroonii dha. Pirootonoonni fi niwutiroonni wiirtuu atoomii tokkoo keessatti yeroo walitti qabaman niwukilasii atoomichaa uumu. Elektiroononni ammoo niwukilasii kana bifa duumessaatiin marsu. Elektiroononni niwukilasii keessa naanna’us, humni elektiromaagneetikii akka isaan niwukilasii keessaa hin miliqneef bakka isaaniitti qabata.
Kafaa
Waraana Bilisummaa Oromoo Bilisummaa Oromoo Dhugoomsuuf Wareega Qaalii Baasaa Jirtu;
Sirnakkoo
Ruqoolee Sirnakkoo
Sirnakkoon bakka kamittis argamanii, maalis fakkaatanii, hundi isaanituu elemeentota tokko ta’e qabu. Lubbuu qabeeyyiin hunduu jiraachuudhaaf lubbuu maleeyyii ni fedhu. Sirnakkoon naannoo uumamaa keessatti wantoota walitti dhufeenyaafi walitti hirkattummaa qaban hedduu of keessaa qaba. Sirnakkoon ruqoolee lama qaba. Isaanis:
Kafaa
Waggaa dabarsine keessa mootummaan Wayyaanee mirga ummata Oromoo caalaatti dhiphisaa, lafa isaa irraa ari’uu fi bal’ifatuuf karoora “Master Plan” jedhuun eegale mormii guddaa dhalchee shirri yaade saaxilamuun ni yaadatama. Kun ammoo kanneen Oromummaaf hadoodan qofa osoo hin taane, kanneen mootummichaaf ulee tahanii ummata Oromoo dararaa jiran gidduutti iyyuu mormii dhalchee mootummaa farra ummatootaa qullaa dhaabeera. Karoora kana duubaan akeekni jiru maal akka tahe Oromoon ifa gochuu danda’uu qofa osoo hin taane, mootummootni Itophiyaa kamuu ilaalchi ummata Oromoof qaban kan diinummaa tahuu ittiin saaxiluu danda’ee jira. Ummatni keenya biyyoota alaa adda addaa keessa jiraatus aggaammii diinaa kana dura dhaabbatuun sagaleen ummata Oromoo mootummootaa fi dhaabbattoota addunyaa gara garaa birattti dhageettii akka argatu gochuuf kana sana osoo hin jenne harka wal qabatee ka’uun mormii fi balaaleffannaan agarsiise kan dinqisiifamu dha. Bara kanas caalaatti tokkummaa isaa jabeeffatuun midhaa ummata Oromoo irra gahaa jiru akka dhageessisu ABOn amana.
Sirnakkoo
Ruqoolee Sirnakkoo
C. Qabattoota teessuma lafaa- Olka’iinsa lafaa kanneen akka gaarreewwaniifi sulullaniidha.
Kafaa
Akkuma waggaa dabre keessa oggaa saamamnu, ajjeefamnuu fi hidhaatti guuramnu callisnee hin ilaallu jechuun tarkaanfiilee adda addaa fudhataa turre, bara kanas caalaatti babal’isuu fi finiinsuun umrii bittaa alagaa haa gabaabsinu.
Suuraah
Suuraan boqonnaawwan Quraana keessa jirani. Quraanni suuraa 114 of keessaa qaba. Suuraan immoo aayaata of keessa qabu.
Orgaanizimoota
Orgaanizimiin pirookaariyootis ykn yuukaariyootis ta'uu danda'a. Pirookaariyootisiin doomeenii lama qaba: baakteeriyaa fi arkiyaa. Orgaanizimoonni yuukaariyootis niwukilasii seelii kan membireeniin marfamee fi kutaalee seelii kan biraa kan meebireenin marfame qabu (biqiltootaa fi bineeldota keessatti maayitookondiriyaa, biqiltootaa fi algee keessatti pilastiidsi, isaan hunduu indoosimbaayootiik baakteeriyaa irraa dhufan jedhamee yaaddama). Faangasiin, bineeldonnii fi biqiltoonni mootummaa orgaanizimoota yuukaariyootis jalatti ramadamu.
Malleen Dubbii
Malleen dubbii dhimma tokko kan ibsu haala galumsaafi hiika jechootaayookin gaaleewwanii kan barataman irraa bifa adda ta’een yookin yaadaaddaafi filatamaa ta’een cimsee kan ibsuudha. Sadoommiin kan uummamuamala, miira, gochaafi haala wajjiin wal-dogomsiisuun, fakkeessuun, amalaisa tokkoo kan biroof kennuun yookin jijjiiruufi bakka buusuudhaani jechuunaddeesse.
Lubbu qabeeyyii xixiqqoo
Baakteeriyaa
Baakteeriyaan wirmaat-soboo dha, kana jechuun immoo wirmaata (niwukilasii) fi seelii(lubbiyyoo) biroo meembraaniin(sabagaan)marfame hin qaban. Baakteeriyaan hundi, gosoota baay’ee muraasa baay’ee hin argamne kan akka Tiomargarita, irraa kan hafe, Lubbuu qabeeyyii xixiqqoo fullee guddiftuu malee malee mul’achuu hin dandeenyedha.
Pirootistaa
Yukaariyoota/wirmaat dhugee keessaa pirootiistonni Lubbuu qabeeyyii shifargaa lubbiyyoo tokkoo ta’aniidha. Domeeniin kun Lubbuu qabeeyyii adda addaa kanneen ramaduun rakkisaa ta’e of keessaa qaba. micirjirtoonnii lubbiyyoo hedduu qaban hedduun pirootiistota. Lakkoofsi gosoota Protista keessa jiran hin beekamu. Kunis naannoo kana keessatti gosootni adda ta’an baay’ee muraasa waan ta’aniif.
Haayidirookaarboonii
Alkeenonni tarree homologasii haayidrookaarboonotaa keessaa isaan tokkoo dha. falchi waliigalaa (gooroo) isaa Cn H2n+2 dha. As keessatti ‘n’ n lakkoofsa kaarbonii bakka bu’a. Innis lakkofsa tokko irraa eegaluun (1, 2, 3, ...) jechaa itti fufaa adeema. Fakkeenyaaf:- n = 1 yoo ta’e, C1 H2x1+2 = CH4 (miiteenii) ta’a, n = 2 yoo ta’e, C2 H2x2+2 = C2 H6 (iteenii) ta’a, haaluma kanaan C3 H8, C4 H10, … jechaa itti fufa. CH4 (miiteenii) garee maatii alkeenii keesaa kan jalqabaafi salphaa ta’e dha.
Kiraayosfeerii
Kiraayosfiiriin (afaan Giriikii κρύος irraa kryos, "cabbii", "qoraa" ykn "hancabbii" fi σφαῖρα sphaira, "xurbee, kubbaa" ) jecha hunda hammatee kutaalee fuula lafaa bishaan bifa jabaa ta'een, cabbii galaanaa, cabbii haroo, cabbii lagaa, uwwisa cabbii, qilleensa qorraa, qoobii cabbii, dabalatee. ice sheets, fi lafa qorraa (kan permafrost dabalatee ). Kanaaf, haayidiroosfiiraa wajjin wal-irra bu’iinsi bal’aan ni jira. Kiraayosfiiriin qaama sirna qilleensa addunyaa kan hin hafne yoo ta’u, walitti hidhamiinsa barbaachisaa fi yaada deebii dhiibbaa inni anniisaa gubbaa fi dhangala’aa jiidhina, duumessa, rooba, haayidirooloojii, naannoo qilleensaa fi galaanaa irratti qabuun maddisiisu qaba. Adeemsa yaada deebii kanaan, kraayoosfiir haala qilleensa addunyaa fi deebii moodeela qilleensaa jijjiirama addunyaa keessatti gahee guddaa qaba. Tilmaamaan %10 fuula lafaa cabbiidhaan kan uwwifame yoo ta'u, kun garuu saffisaan hir'achaa jira. Jechi deglaciation jedhu duubatti deebi’uu amala cryospheric ibsa. Kiraayooloojiin qorannoo karayoosfiirootaati.
Meeshaalee Niwuukilaaraa
Gosa Kaan
Meeshaalen niwuukilaaraa gosti biras ni jira. Fakkeenyaaf, meeshaan fishiinii didhame dhuka'aa fishiinii kan humnasaa karaa ri'aakshinii fiyuuzyiniitin ol guddisu yoo ta'u garuu dhuka'aa fiyuuzyinii miti. Dhuka'aa didhame kana keessatti, niwuutiroonin ri'aakshinii fiyuuzyiniin uummamu, irra caalaa humna dhuka'aa fishiinii ol guddisuuf tajaajila.
Speed of Sound
Maqaan sound velocity(v) fi sound speed(c) kan yerro guddo walli wajjin fayyadamani maqaa Sound Particle Velocity(v) wajjin gargarri bafachunni barbachissa dha. Sound particle velocityiin velocity particle(yokan velocity wantotta diddiqo waan adunya hundaa kessatti argamanitti).
Laamberti Baartelsi
Gaaf Leenjisoon du'e Ummanni Sikkoo Mandoo kan Waabee gamaa fi gamanaa marti yaa'ee boohe manguddoon Sirna Awwaalcha isaa irratti argaman tokko immoo haala armaan gadiitiin Leenjsoo faarsuudhaan ummata tasgabbeessaniiru.
= Duuba Oromoo mee maaltu nuuf hafe jetta? Kun safuu dha; qaanyii qaanyii caalu. Kanaa mannaa dhabamuu nuuf wayya. Ummatni guddeessi miliyoona afurtamaa olitti herregamu ilmaan faashistii Tigrootaa cinaa cinaa (Nuusa) Oromoo hin geenyeen biyya isaa irratti akkanatti salphatee jiraachuun nu Oromoo hafnaan kan alaa nu dhagayuufuu salphina guddaa dha. =
Qorsoddoma
Gorsoddoma, gosa nyaata ta'ee, kan akka dabboo xixxiqa qamadii irra hojjetamu,dhaadhaa ykn zayita barbareen bulbulame kan irra dibamu ta'ee, yeroo baay'ee wayitti cidhaa fi laalchaa matii ykn firootni wal ilaaluuf qopheeffataniidha. hammi dabboo kana altokkotti kan afan ka'achuun danda'amuudha.
Qabduu
Qabduun meeshaa kan akka biikariifi ujummoo yaalii ho’ifaman ittiin qabuun yaalii hojjechuuf kan itti gargaaramnuudha.
Afoola
Yoomessaan walqabachuu
Akaakuu Afoolaa
Gosoota afoolaa ummatni Oromoo bal'inaan fayyadamu kanneen armaan gadiiti.
Gaambiyaa
Gaambiyaa biyya Afrikaa keessa jirtu.
Qananiisaa Baqqalaa
Dorgommii Bara 2005
Gaafa Amajjii 4, 2005, Kaadhimni Qananiisaa kan waggaa 18 turte Alam Tachaalee duute; sababiin du'a ishiis dhibee onnee yoo ta'u yeroo sana isa wajjin shaakallii hojjachaa turte. Jalqabarratti qorannoon reeffaa hin godhamne jedhamuyyuu, manaajeriin Qananiisaa fi Alam Joos Hermeens akka boodarra jedhetti qorannoon reeffaa sababa maalin akka Alam duute deebii quubsaa hin kennine jedhe. Alam bara Shampiyoonaa Dargaggootaa Addunyaa 2003 kan moo'attee fi fayyumaatu itti dhaga'ama ture.
Maaree Dibaabaa
Maaree Dibaabaa Hurrisaa (Onkoloolessa 20 1989 dhalatte) atileetii fiigicha-dheera Itoophiyaa ti. Maraatonidhaan yeroo ammaa haadha shaampiyoona yoo taatu kanas Shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa 2015 kan Beejiingirratti geggeeffamee waan moo'atteefi. Maaren Xurunash Dibaaba faana firooma hin qabdu.
Seenaa
Bara 2014, Maaren dorgommii Maraatoonii Chikaagoo sa'aatii 2:25:37tti xumuruudhan moo'atte. Maareen mo'aachuunshii kan himamae Amajjii 30, 2015 yoo ta'u kunis erga Riitaa Jeeptoo qorannoon qoricha nama jajjabeessu fudhacuunshee beekkamee booda ture. Riitaa Jeeptoo qorannoo Fulbaana 25, 2014 kan kufte yoo ta'u kunimmoo dorgommii Maraatoonii Chikaagorratti akka hin hirmaanne godha ture.
Al-Faatihaa
Qaraatii
2.  الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (Al ḥamdu lillāhi rabbi l-’ālamīn)
6. اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ (Ihdinā ṣ-ṣirāṭ al-mustaqīm)
Maakeema
Makemake (lafjoo cuggee: 136472 Makemake; mallattoo: )
Eeritiraa
Mudde 1, 1890tti, Eertiraan bittaa gabrummaa (colony) Ixaaliyaa jala galte. Eertiraan ammaa kuni billisumma Itoophiyaarra kan argatte warrana wagga sodammaffi geggeffameen booda. Warranni kunis bara 1961 hanga 1991 geggeeffame. Heerri Eertiraa bara 1997tti ba'e akka ibsetti, Eertiraan riippabiliika pirezidaantin bultu (presidential republic) yoo taatu dimookiraasii paarlaamaa (Unicameral Parliamentary Democracy) qabdi. Haa ta'u malee sababa warrani Itoophiyaa fi Eertiraa jiddutti Caamsaa 1998 jalqabbeffi, Eeritraan seera kana hojji irra olchuu hin dandenye.
Baqqaannoo garaachaa (gasrodermis)
Baqqaannoo garaachaa (gasrodermis) baqqaana lubbiyyoo keessaa kan akka golgaa  Holqa garaachmarsaa Qurxumeelellaa ykn Binodhoqoneetti tajaajiluudha.
Asiidii
Amala Asiidootaa
1. Asiidonni dhandhama dhangaggaa’aa qabu. Fakkeenyaaf loomiin kan dhangaggaa’uuf asiidii sitiirik asiidii jedhamu waan of keessaa qabuufi.
3. Asiidootni bishaan keessatti bulbulamanii ayoonii haayidiroojinii (H+ ) kennu. Asiidii → Ayoonii haayidiroojinii (H+ ) + Ayoonii biroo. Fakkeenya: HCl → H+ + Cl- Amaloonni asiidotaa kanniinii bulbula isaanii keessatti argamuu”H+ ” n irratti hundaa’a.
Oliiqaa Dingil
Qabsoo
Xaaliyaanonni baandota kanneenirraa odeeffannoowwan gara garaa argataa, akka turjumaanaattis itti gargaaramaa turaniiru. Gochi baandotaafi Xaaliyaanotaa kun Oliiqaa qofa osoo hinta’iin namoota saba isaanii jaalatan hunda kan aarsu ture. Gochi suukanneessaan ummatarratti raawwatamu yeroodhaa gara yerootti babal’achaa dhufuusaarrayyuu roorroon haadha warraa Oliiqaa Dingil, Aadde Gannatawarqi /Moominaa/ Ashanaarra ga’eera jedhamu aarii Oliiqaan duraanuu qabu akka dabalu taasise. Kana malees gaaf tokko baandaa Xaaliyaanii kan ture namichi Baashaa Gabayyoo Waldee fi Oliiqaan otuu Amaariffaan haasa'anii Baashaa Gabayyoon Oliiqaa Dingil akka tuffiitti jecha Oromoon jedhamuu hin feeneen arrabsa.
Du'asaa
Michuu dubartii buluun
Baaroo Tumsaa
Du'a Isaa
Bara 1974tti hundaa’ee baha Oromiyaa keessatti soch’aa kan ture Addi Bilisummaa Oromoo qabsaa’ota hedduu horachuu danda’ee ture. Baaroonis qabsoo kanatti seenuudhaan gara bahaatti deemee geggeessummaan hojjetaa utuu jiruu bara 1977tti lubbuunsaa darbe. Duutii Baaroo umurii gabaabaafi akka tasaa dhaaba Adda Bilisummaa Oromoofi uummata Oromoo akka malee naasiseera; miidheeras. Dargaggeessi umurii waggaa 35tti ajjeeffame kun bara hundumaa godaannisa hindagatamne saba Oromoo irratti maxxansee jira.
Lafa
Lafti maalii?
Lafti Lafjoo sadarkaa sadaffaa Biiftuu irraa faagaatee argamtu yoo ta'u, Walaabuu keessatti bakka jireenyi itti ka'ee fi bakka jireenyaa itti argamuu ishee qofaadha. Lafti Sirna Biiftuu keessatti bishaan baay'ee qabaachuu dhiisuu dandeessi, dirra dhangala'aa bishaan kan itti qabduu lafa qofa yoo ta'u, garboota ishee waliin lafa %70.8 ol dirri ishee qaama bishaaniti kaanaaf, lafti addunyaa garbaa taasiseera. Naannoowwan bantii lafaa yeroo ammaa bishaan kanneen biroo hunda caalaa kan qaban yoo ta'u, bishaan lafa jalaa, haroowwan, lageen fi bishaan burqaadha. Lafti ardiilee fi odola kan of keessaa qabu yoo ta'u, dirri lafa %29.2 ol kan  ta'u, biqiltootaan  kan uwwifame dha.Dirra lafaa ykn fuula lafaa jalatti irri lafaa kan argamu yoo ta'u, kunis dirree tektoonikii suuta socho'u hedduu kan of keessaa qabu yoo ta'u, isaanis wal-nyaatanii gaarreen, volkaanoo fi kirkira lafaa uumuu danda'u.Alli dhangala'aan handhuura lafaa dirree maagneetii maagneetoosfiiraa lafa bocu maddisiisa, qilleensa aduu barbadessaa dabsee dabarsa.
= Humnoota Teessuma Lafaa Jijjiiran = Teessuma lafaa jechuun haala facaa'iinsa qaamota irra lafaa gosoota adda addaa faca'anii argamaniidha. Teessumni lafaa iddoo hundatti walfakkata miti.Teessuma lafaa jechuun danaa yookin boca fuulli lafaa qabuudha. Isaanis gaarreen, pilaatoowwan, sululaafi lafa dhooqaa fa'a. Kunis ta'u kan danda'e sababa humnoota keessaafi irraa lafattiinkan uummamaniidha. Humnoonni qaama irra lafaa irratti jijjirama fidan kunneenis bubbee, bishaan lolaa, cabbie baqee sigigaatu, dadacha'insa lafaa, babbaqaqiinsa, adeemsa voolkaniziimii fa'a.Teessumni lafaa bakkaa bakkatti garaagarummaa qaba. Garaagarummaan teessuma lafaa kunniin kan uumaman sababoota humnoota fuula lafaa irrattiifi keessa lafaatti uumaman irraa kan ka'e. Jijjiiramni teessuma lafaa kun adeemsa walirraa hin cinneedha
Qilmarsa goodoo ykn Tirooppoosfeerii
Tirooppoosfeerii: baqaana lafatti aanee argamuudha. Haalli argama isaatis naannoo mudhii lafatti hamma 17km ol fagatee kan argamu yommuu ta'u, naannoo bantileetti immoo hamma 7k mol fagatee argama. Baqqaana kana keessatti yommuu olka'iinsi dabalaa adeemu, tempireecherri immoo hir'achaa deema. Kunis kan ta'uu danda'eef maddi hoo'a baqaana kanaa lafa waan ta'eefi. Dhiibbaan qilleensa marsaa lafaa guddaa ta'e baqqaana kana keessatti argama. Sababbiin isaas baqqaanni kun hunda irra rukkaadha. Gaasota garagaraafi hurka bishaanii ofkeessaa waan qabuufi. Fiixeen yookiin daangaan gara olii baqaana kanaa Tirooppoopwuusi jedhama
Antiraaksii
Dhibeen antiraaksii bineensota foon nyaatanii fi raqa qulqulleessan (scavengers) hin qabu; yoma foon bineensa dhibee kanaan qabamee nyaataniyyuu hin qabaman. Dhukkubni kun bineensota daggalaa biratti yeroo yeroodhan deeddeebi'eet ka'a. Dhibeen kun biyyoota mana yaalaa namaa fi kan horii baayye hin qabne keessatti baayyata. Jaarraa 21ffaattillee, antiraaksiin biyyoota hin guddatin keessatti rakkoo guddaa ta'ee argama. Fakkeenyaaf biyya Filippiinsi keessatti foon bineensa dhibee kanaan du'ee nyaachuun bara 2010tti namoonni 400 ol yoo dhukkubsatan yoo xiqqaate namoonni 2 akka du'an gabaafameera.
Somba
Miidhaan sirna argansuu jalqaba waan akka qufaa(utaalloo) fakkaatee guyyaa muraasa kan turu yoo ta'u, itti aansee dhibee nimooniyaa(pneumonia) fi miidhaa sirna argansuu guddaatu dhufa. Dhibeen kun nama ajjeessuun isaa 92% yoo ta'u, yoo yaaliin akkuma dhibeen kun jalqabeen kennameef garuu gara 45% gadi bu'a. Dhibee antiraaksii sombaa dhibee sirna argansuu isa kaanirraa dafanii adda baasun dhibeen kun dafee yaalii akka argatu gochuuf waan tajaajiluuf baayyee barbaachisaadha. Malli ittiin kana addaan baasanis kalaqamee jira. Dhibeen kun cimee deemnaan, ammuma fe'eyyuu yoo yaalii argate, carraan nama ajjeesuu isaa 97%.
Garaachaa fi marrimaan
Antraaksin garaachaa fi marrimaanii nama kan qabu foon dhibee kanaan qabame nyaachun dhufa; mallattoon isaas dhukkubbii garaachaa fi marrimaanii, dhiiga hoqqisuu, albaatii hamaa, garaa gubaa marrimaanii fi nyaata jibbuu dha. Marrimaan, afaanii fi qoonqoon yeroo baayyee hin madaa'a. Erga baakteeriyaan kun garaa keessa faffaca'ee booda, itti aansun gara dhiigaatti darbee qaama keessa faffaca'a, summiis oomishuu ittuma fufa. Antiraaksin garaachaa fi marrimaanii yaallamuu kan danda'u yoo ta'u yaaliin dafee jalqabuu fi turuu isaarratti hunda'ee, carraa nama ajjeesuu 25%-60% ta'u qaba. Gosti antiraaksi kanaa bayyee xiqqaadha.
Kan Gogaa
Antiraaksiin gogaa kan uummamu erga ispoorin Baasiles Antiraasis(Bacillus anthracis) gogaa namaa kessaa karaa madaatin seenee booda. Gosti antiraaksii kun baayyinaan kan nama qabu yoo bineensota dhibee kanaan qabame/du'e tuqanii.
Antiibaayotiiksii
Waggaa as dhihoo keessa, qoricha antiraaksii haaraa oomishuuf yaaliin adda addaa godhaama jira, garuu qorich duraan jiruyyuu yoo yaaliin yeroodhaan kennamuu jalqabe dhibee kanarraa ni fayyisa.
Qaamu daalacha
= Hikkaa = Qaamu daalacha ykn Meerkurii ykn Urgaanfuree (mallattoo: ) urjii Milkii Weey, Ruuda ykn tuuta urjiilee bakka lafti argamtudha. Pilaaneetiin kun Aduutti dhihoo (1ffaa) dha. Isa duuba pilaaneetonni sagal: Veenus(bakkalcha), Lafa, Maarsii, Juupitaar, Saaturnii(lafqubbellaa), Yuuraanos, Neeptuunii fi Pilutoo. Meerkuriin laayibara alaa jabaa, sibiilaa-salfaayidii, laayibara dhangala'aa gadi fagoo, fi wiirtuu salfarii jabaa fi mantiilii wiirtuu keessaa jabaa uwwisu kan qabu fakkaata. Maqaan "Uxaaridii" jedhu jecha Arabaa "uxaarid" jedhu irraa kan argamedha. Bara durii kun maqaa waaqa tolfamaa barbarootaa ture. Ormoonni kun waaqa ogummaa akka ta'e waan amananiif maqaan ani barbaadu maqaa waaqa kanaa irraa kan dhufe yoo ta'u, afaan hundaan adda adda ture. Kanaaf, maqaan urjii ykn waaqa tokkoo afaan Faarsiitiin "Tir", Afaan Baabilooniitiin "Nabu", Afaan Ingiliffaa duriitiin "Woden", afaan Giriikiitiin "Hermes", fi afaan Roomaatiin "Mercurius" ta'e. "Mercury" jechuun Ingiliffaa yoo ta'u, maqaa Roomaa tokko irraa kan dhufedha. Garuu afaan Ibrootaatiin, maqaan kun "Kokab Hamah" ykn "Urjii Aduu" jedha. Hiikni jecha Qaamuu-daalacha jedhuu kan keessatti Qaamuun ji‟a 6ffaadha. Ji‟i kun ji‟oottan waktii bonaa keessaa kan dhumaati. Moggaasni ji‟a kanaaf kennames amala ji‟i kun qabu irraa ka‟eeti. Ji‟i kun ji‟oottan waktii bonaa keessaa isa hamaafi ji‟a sa‟aa namaa hintolle, kan loon caalaatti itti beela‟anifi aalatanii itti kufan ta‟uun beekkama. Qaamuun ji‟a latti dhodhootu, bubbee hamaa kan qabuufi ji‟a afaan nama gogu. Haala amala ji‟a kanaafi dhiibbaa inni nama irratti qabu ibsuufis,“Oola, ebelu qaamuun itti bariite, daalacha bulee ba‟ee fakkaate” jedhu nama daalachaa‟een. Kana irraa kan ka‟e, qaamuun ji‟a golgoleessa jedhu.Maqaan isaas yaadrimee golgola, hongee jedhu qabaata.
Yaa’iinsa (diffusion)
Yaa’iinsa (diffusion) jechuun sochii gaasotaa bakka baay’inaan jiran irraa gara bakka muraasaa ta’anii jiraniitti deeman jechuudha. Fakkeenyaaf cobni xiqqoon wanta foolii qabu tokkoo, kutaa bal’aa tokko keessatti yoo cobsame fooliin isaa battaluma kuticha keessa tamsa’ee walga’a. Kunis cobni dhangala’ichaa gara hurkaatti waan jijjiiramuufiidha. Jecha gara biraatiin suudoowwan xixiqqoon coba dhangala’ichaa keessa jiran daree keessa waan tamsa’aniifiidha.Suudoowwan xixiqqoon coba dhangala’ichaa keessa turaniifi suudoowwan xixxiqqoon yommuu dhangala’ichi gara hurkaatti jijjiiramu hurkicha keessatti argaman tokkuma.Sababa kanaaaf, fooliin dhangala’ichaafi hurkichaa tokko ta’a.Suudoowwan kunniin baay’ee xixxiqqoo waan ta’aniif ijaan arguu hin dandeenyu. Haa ta’u malee kuticha keessa jiraachuu isaanii foolii isaaniitiin beekuun ni danda’ama. Taateen kunis kan agarsiisu, suudoowwan fooliif sababa ta’an baay’ee xixxiqqoo ta’uu isaaniitiifi copha tokko keessatti hedduun isaanii akka argamaniidha
Xin-hawaa
Astiroonomiin(xinhawaa) ogummaa damee ilaalchaa fi ti’oorii/yaadrimee jedhamuun qoodama. Xinhawaa ilaalchaa ilaalcha wantoota astroonomaawaa ykn samii irraa odeeffannoo argachuu irratti kan xiyyeeffatedha. Sana booda odeeffannoo kun seera bu’uuraa fiiziksii fayyadamuun xiinxalama. xinhawaa ti’oorii gara guddina moodeelota kompiitaraa ykn xiinxala wantootaa fi taateewwan astronomical ibsuutti kan xiyyeeffatedha. Dirreewwan kun lamaan wal-dabala. xinhawaan yaadrimee bu’aa ilaalchaa ibsuu kan barbaadu yoo ta’u, bu’aa yaadrimee mirkaneessuuf ilaalchi itti fayyadama.
Qubee Laatinii
Bara giddu-galeessaa keessa, barreessitoonni afaanota Roomaansii, kan qajeelton Laatiniirra dhufan, barreessuufii akkasumas afaanota akka Seltiikii, Jarmaniikii, Booltikii fi Islaavikii barreessuf qubee Laatinii fudhatan. Bara koloniyaalizimii fi wangeela Kiristaanaa baballisuu keessa, qubeen Laatinii Yuurooppin alatti tatamsa'ee afaan dhalatoota Ameerikaa, Austireeliyaa, Oostirooneeshiyaa, Oostiroo'eehiyaatiik fi afaanota Afrikaa barreessuf ooluu jalqabe. Yeroo as dhiyootti, qorattoonni afaanii yeroo barreessan ykn afaan Yuurooppi kan hin taanef yeroo seera barreeffamaa waaltessan, kan akka qubee wabii Afrikaa, qubee Laatinii ykn IPA (kan ofumaafuu irraa guddaa qubee Laatiniirraa dhufe) filatu.
Caccabsaa
Kanumarraa kahuudhaan hawaasa godinichaa biratti nyaatni kun bakka guddaa qaba. Namoonni loon illee yeroo faarsan:
sawweekoo        waareen dabarraanii
Riippabiliika Koongoo
Riippabiliika Koongoo biyya Afrikaa keessa jirtu.
Qabxii baqinaa
tempireechara kan jajjaboon baqanii gara dhangala’ootti itti jijjiiraman qabxii baqinaa jedhama. Fakkeenyaaf cabbiin sirrii diriira galaanaatti tempireechara digirii seentiigireedii zeerootti (0OC) gara bishaanii (dhangala’oo)tti jijjiirama. Kanaaf qabxiin baqinaa cabbiin 0OC jechuudha.
Hariiroowwan Baayoloojikaalawaa
Hubama addiyyoo (Amensalism)
Hubamni Addiyyoo hariiroo sanyiiiwwan garaagaraa gidduu ta’ee kan sanyiin tokko miidhamaa itti ta’uufi sanyiin inni biraa garuu miidhamaas fayyadamaas kan hin taaneedha. Kana jechuun, hariiroo orgaanizimoota sanyii adda addaa gidduu ta’ee; kan inni tokko guddina isa biroo gufachiisudha. Fakkeenyaaf: hariiroo fangasii “Peenisiiliyeemii” jedhamuufi baakteeriyaa. Fangasiin baakteeriyaa kana irraan hubaatii geessisuu danda’a; garuu fangasiin hin fayyadamus hin miidhamus.
Maxxantummaa(Parasitism)
Raammoon minniiimmoo foon dheedhiiloonii fi booyyee maxxantuu kana of-keessattiqabate nyaachuun kan dhufu dha. Maxxantuun kun mari'imaan namaatti maxxanuun soorata xuuxxaatti.
Abdiisaa Aagaa
Ijoollummaa fi Waraana Galuu
Abdiisaanfaa haaluma kanaan loluun hidhamtoota baasuu, baankii, mana kuusaa mootummaa fi buufata kuusaa saamuu itti fufan. Kanaanis lakkoofsi garee isaa guddatee waraana ta'e. Mootummaan Faashistii Xaaliyaanis waraana isaanirratti bane. Gareen kunis Abdiisaa geggeessa isaa godhachun filatee sadarkaa meejerii isaaf keenne. Xaaliyaanonniis Abdiisaa baayyee sodaatu turan. Sodaa kantti fayyadamuun saamtonni Xaaliyaanii fuula isaanii gurraacha dibanii Abdiisaa fakkaachun baankii fi manneen namaa saamu jalqaban. Abdiisaanis jarreen hojii hamaa kanaan maqaa isaa xureessan kana qabee ajjeessa ture. Mootummaan Xaaliyaanii Abdiisaa qabuuf yaalii guddaa gochaa ture garu hin dandeenye. Kun ta'u didnaan, Abdiisaa aangoo guddaa sii kennina jechuun garee isaanitti akka dabalmu gochuuf yaalan. Abdiisan garuu kana hin fudhanne.
Biyyatti Deebi'uu
Gootichi Abdiisaa Aagaa dhumarratti gar biyyaatti deebi'e. Hayila Sillaasenis Abdiisa erga simatee booda gara Abbabaa Aragaayitti, Ministeera Ittisaa kan ture, ergee akka inni qacaramuuf ajaje. Abbabaa Aragaay fi gootonnii kan biroo baayyeen gootummaa Abdiisaa waan beekaniif aangoo nurraa fudhata jedhanii isa sodaatan. Kanarraa kan ka'e, Abdiisaa gara jeneraalaatti ol guddisuurra, Abbabaa Aragaay Abdiisaa gara Akkaadaamii Waraanaa Hoolotaatti akka waraana baratuuf erge. Erga ji'oota hedduu baratee booda akka liyuutenaantiitti eebbifame; kunis qondaaltota waraanaa kan Biriiten kan duraan Abdiisan Yuurooppitti ajajaa isaani ture baayyee naasie. Abdiisaan waraa Itoophiyaa keessatti baayyee hacuuccame. Waraan Itoophiyaa fi Somaaliyaa irratti akka loluuf, Abdiisaan gara Ogaadenitti ergame. Achirratti gootumma fi ogummaa waraanaa guddaa yoo agarsiisus, sadarkaan isaa waggaa dheeradhaaf kaapiteen bira ol hin dabarre ture. Boodaraa erga kaapiteen Juuliyoo fi Maarshaal Tiitoo dhimma kana H/silaasetti beeksisaanii booda, Abdiisaan gara sadarkaa koloneelitti ol guddate; eegduu mootis ta'e. Koloneel Abdiisaa Aagaa, warraaqsaa Itoophiyaa kan bara 1974 booddee waggaa muraasan booda bara 1977 boqote.
Atomii
Seenaa yaad-rimee atoomawaa
Yaadrimeen atoomawaa karaa falaasfota Giriikii duriitiin kan baay'ee irratti dubbatamaa ture dha. Falaasfootaa kanneen keessa namoonni akka Diimokraatasii, Liiyukipasii, Aristootilii fi Pilaatoo fa'a, dhimma yaadrimee atoomawaa irratti kan dhageetti guddaa qaban turan. Akka yaadrimee Liiyukipasitti, wantoonni yoo qaama xixiqqatti mummuramaa deeman, buxusbuxussuuddoo bu'uura kan gara wanta xiqqaa biraatti qoodamuu hin dandeenye bira ga'ama yaada jedhu, barataa isaa diimokratasii wajjiin tarkanfachiisa ture. buxusbuxussuuddoo bu'uuraa xiqqaa kanas Atoomii jechuun moggasan. Atoomii jechuunis kan adda hin hiramne jechuu dha. Bu'uuruma falaasfoota yaada atoomii deeggaraniinis yaadotni kanneen akka: Garaagarummaan amala qabiyyee wantootaa kan dhufan, garaagarummaa bifa fi guddina atoomotaatini jedhu babaldhachaa dhufe.Kana boddees falaasfonni kanneen akka Aristootilii fi Pilaatoo, yaadrimee atoomawaa kana mormuun, yoo wantoonni gara qaama xixiqqaatti qoodaman, dhuma malee kan hiramani dha yaada jedhu kaasaa turan. Falaasfonni Kunniin, Diimokratasii fi Liyuukippasiin caalaa dhageettii waan qabaniif, ilaalchi atoomawaa yeroo dheeraaf qabbanaa'aa dhufe.
Foon
Qoocco- Qooccoon baayyinaanOromiyaa DhihaanaannooWallaggakeessatti beekkamaa dha. Kun qoccoo kan ummataGuraageebiratti baayyinaan beekkamu sana miti.
aadaa sirbaa,
fi kan biroo hedduu qaba.
Lubbiyyoo(seelii)
Seeliin ykn lubbiyyoon caasaa bu'uuraa jireenyaati. caasaa bu'ura lubbu kana jalqaba kan ilaale saayintistii Ingilizii Roobart Huuk jedhamudha.
Dhoqmacureeyyii
Amaloota
Bullaa’insi nyaataa seelii keessaa fi seelii ala ta’a.
Haalli walhormaataa saalaa binoodhonnoqee muraasa qofa keessatti mul’ata.
Anthozoa (dabbasseeyyii)
Meeduusaan hin jiru.
Siishelsi
Siishelsi biyya Afrikaa keessa jirtu.
Waldaa Wal-gargaarsa Maccaa fi Tuulamaa
Seenaa
Koree seera ittiin-bulmaata waldichaa baasu kan hooggane abbaa seeraa kan ture Hayilamaaraam Gammada yoo ta'u maqaa waldaa kanaas Maccaa fi Tuulma akka jedhamu isatu moggaase. Kana malees, odaan asxaa waldichaa akka ta'us Hayilamaaraam Gammadatu murteesse. Waldaan kun koree adda addaa torba yoo qabaatu namoota himaammata baasan kudha-sadi'i qaba ture.
Maccaa fi Tuulamni ummata misoomaf dadammaqsuu fi qarshii misoomaf oolu walitti qabuuf, walga'ii gurguddaa ummata wajjin geggeessuu jalqabe. Walga'ii kana kan ispoonserii godhu Oromoota qabeenya fi mirga fooyya'aa qaban kan akka Kabbadaa Buzunash faatin geggeeffama ture. Kabbadaa Buzunash lafa hektaara 50,000 waldaan kun misoomaaf akka itti fayyadamuuf kenne. Yaa'ii seenaa qabeessa keessa tokko Yaa'ii Itayyaa kan Caamsaa 1966 dureessa Arsii keessaa Hajii Roobalee Tureetin qophaa'e yoo ta'u kunis Oromoota bahaa fi dhihaa, kiristaanaa fi islaama walitti fiduun tokkumaa Oromoo mirkaneessuu keessatti iddoo olaanaa qaba. Hajii Roobalee Turee yaa'icharratti yoo dubbatu "burqaan walitti dabalamtee laga taati, ummannis walqabatee biyya ta'a" jedhe. Hajii Roobaleen namoota muraasa waldichaa kan Oromoon biyya mataasaa akka qabaatu yaadan keessa isa tokko. Yeroo sana Afaan Oromootin yaa'ii kamiyyuu geggeessun seeran dhorkaa ta'uyyuu yaa'iin Itayyaa kun kan geggeeffame Afaan Oromootin ture. Yaa'icharrattis Oromoonni kiristaanni foon islaamni qale nyaachun, Oromoonni islamnis foon kiristaanni qale nyaachun tokkummaasaanii agarsiisan. Kun kan isaan naasise bulchitoonni Amaaraa, waldaa warra waaqa hinbeekne jechuun maqaa balleessuu jalqaban. Walga'ii wal fakkaatan ittuma fufuun kan geggeeffame yoo ta'u, kan keessa tokko Bishooftuutti Lammaa Guyyaatin (kaapiteenii umna qilleensaa) kan qindeeffame tokko ture.
Tiraanzisterii
Tiraanzisteriin meeshaa semiikondaakterii asattoo fi humna elektirkii guddisuu fi dabarsuu/dhorkuu too'achuuf tajaajilu dha. Tiraanzisteriin meeshaa semiikondaakterii irraa kan hojjatame yoo ta'u yoo xiqqaate tarminaalii sadi'i kan sarkiyuutii alaatti ittiin qabachuuf gargaaru qaba. Voolteejiin ykn karantiin tarminaalii tiraanzisterii cimdii tokkotti kenname, yaa'a karantii tarminaalii cimdii kan biraa gidduu jiruun ni jijjiirama. Humni too'atmaan (baha tiraanzisterii) humna too'atu (naqa tiraanzisterii) caaluu waan danda'uuf, tiraanzisteriin asattoo guddisuu danda'a. Yeroo ammaa, tiraanzisteroonni muraasni kobaa qarqabamu, garuu baayyen isaanii integireetid sarkiyuutii keessatti hammatamanii argamu.
Tiraanzisteriin Akka Ampilifaayeriitti
From mobile phones to televisions, vast numbers of products include amplifiers for sound reproduction, radio transmission, and signal processing. The first discrete-transistor audio amplifiers barely supplied a few hundred milliwatts, but power and audio fidelity gradually increased as better transistors became available and amplifier architecture evolved.
Sudaan Kibbaa
Sudaan Kibbaa biyya Afrikaa keessa jirtu.
Mitteenii
Amalootaa fi Boondii Uumuu
Tempireechara daree fi dhiibbaa beekkamaa keessatti, mitteenin gaazii bifaa fi foolii hin qabne. Foolin gaazii uummamaa kan manatti yeroo itti fayyadamnu beeknu sun beekadhuma of eeggannoof jecha foolii akka godhatuuf wanti foolii uumu waan itti dabameefi, kunis yeroo baayyee makaa tert-butylthiol of keessa qabu dha. Mitteenin, dhiibbaa atimosfeerii tokko irratti, qaphxii danfinaa −161°C (−257.8 °F) qaba. Akkuma gaazii ta'ee jirutti, mitteenin baayina ballaa ta'e (4.4-17%) keessatti boba'uu jalqaba.
Ri'aakshinii Asiid-Beezii
Akkuma hayidirookaarbonoota kan biraa, mitteeniin asidii laafaa dha. pKan mitteenii DMSO keessatti naannoo 56tti tilmaamama. Bulbula keessatti, pirootoonii akka gadi lakkisu gochuun hin danda'amu, garuu konjigeet beezin (conjugate base) kan mittaaliitiyeem beekkamaa dha.
Qeensanqabduu
qeensanqabduu galaanaa lubbuuqabeeyyi qola mataa isaa  hin qabneef qola duwwaa gosa kamiyyuu keessa jiraatu. Kun yoo hin argamnellee xurii keessa jiraatu.
Ogbarruu
Ogbarruun (og-barruu) hojii kalaqa ilma namaa dhugaa hawaasa keessa jiru bu’ureeffachuun akkaataa miidhagina qabuun haala aartiin kan dhiyaatuudha.
Asoosama
Caacculee ykn Ruqoota Asoosamaa
'''ii. Waldiddaa Namaafi Hawaasaa'''
'''iii. Waldiddaa Namaafi Uumaa/Uumama'''
Beelli, balaan qilleensaa, balaa roobaa, gogiinsi, cabbiin, kirkirri lafaa, dhukkubnii fi wantootni kana fakkaatan kaayyoo dhala namaatti gufuu ta’uu danda’u. Namoonnis kana dandamachuuf bu’anii bahu; kufanii ka’u. Kunis waldiddaa isaan uumaa fi uumama waliin godhan mul’isa.
Ulaagaa lamaan ija seenessoo qooduu dandeenya. Isaanis: Hirmaannaafi Beekumsa Seenaatiinidha.
- Yeroo seenessu ‘isaan, isheen, inni’ jedhee seenaafi gocha nama biraa dubbata.
- Waan isaanitti dhufuuf jedhu jalaa miliquuf yeroo baay’ee isaanitti hinfudhatu.
- Namni isaan gowwoomsuuf yoo ka’es dafanii bira ga’u.
Sabbata Waaqaa
Sabbata waaqaa tokkicharratti, geengon karaa duubaa halluu diimaa yoo ta'u karaa keessaa ammoo bifa cuquliisaa qaba. Sabbanni waaqaa yeroo ifti immimmaan bokkaa keessa seenuu kallattiinsaa jallachuun, yeroo karaa duubaa keessaa ba'uuf jedhummoo duubatti calaqifamuun, erga calaqqifamee booda ammas kallattiinsaa jallachuun karaa fuulduraa keessa yeroo ba'uu uummama.
Sabbata waaqa lakkuurratti, geengon lammataa sabbata isa guddaa gararraatti yoo argamu tartiibni halluu ni jijjiirrama. Sabbata isa lammataarratti, halluu diiman karaa keessa oola.
Gome Riki Tu
Gome Riki Tu Raapperii, weellisaa fi walaleessaa Oromoo Itoophiyaati. Gomeen Eebla 14, 1995 dhiha Oromiyaa magaalaa Naqamtee jedhamutti dhalate.
Gudayyaa Biilaa
=BARA BUlCHINSAA G/BIILAA= Jalqaaba ______ √Gudayyaan biilaa jarraa ammaan Duraa keessaatti seenaa adda addaa dabarsiteetii. √Gudayyaan bilaa Godinaa wallaggaa bahatii kan argaamtuu tatee Seenaa isheen weerara sirna#NAFXANYAA Duraa qabdu kutaawwan oromiyaa biroo irraa adda miti. √Aanaan kun sirni ittin gaggeessamaa turtee sirnaa √Bakii sirna Gadaa gaggesaa turanis Gandaa aanichaa kessati argamuu Keessa tokko kan taatee Heenaa jaawwajaa Gooxii didibbee(walqixxe) keessaatti bakka #odaa jimmaa jedhame wamammuttidha. √# odaa jimmaa Kunis kan inii moggaasame abbaa hundaa'uudhaniidha. √Ergaa weerara sirna # nafxanyaa bodaa haalli Bulchinsaa isheen keessaa seente kan sirna nafxanyaa ture :- ittumaa fufuudhaan caaseffama sirnaa Bulchinsaa diriiraa turee weerara xaaliyaaniin Duraa hangaa #bara 1925tti bakka Geenboo sillaasee jedhamuun kan yeroo ammaa Aanaa jimmaa Gannati Godinaa Horroo Guduruu Wallaggaa keessaatti argamutti Namaa Fitawuraari Birruu Yirguu jedhamuun Qamaa Horroo taatee bulaa turtee . √#bara 1925_1928tti namaa Dejjaazmach mokonnon Indaalkaacho jedhamutu Horroo irraa addan batee Gudayyaa biilaan itti aanuummaan Aanaa sibuu siree jala Akka galtuu tasisee √#bara 1928_1933tti immo yeroo xaaliyaaniin biyyaa weerartee turtetti waggoota 5f yeroo lammaffaa Aanaa jimmaa Gannati (Harato) jalatti Akka bultuu godhame. √# bara1935 keessaa mootummatti iyyaachuudhan akkumaa duratii garaa Aanaa sibuu siree tti Itti aanuummaan deebisamtee # bara 1938 caamsaa 1957tti # Jarees,_#Biilaanis taayita Itti aanuummaadhaan sibuu siree jalatti bulaa turaaniruu . √# bara1957tti namni Fitawuraari Damis Kabbads jedhamuu magalaa siree irratii walgahii waamee gaggessen ",Har'aa jalqabee Aanaleen Itti aanuummaadhaan buluun hafee akkumaa walitti dhiheenyaan walitti dadachaasudhan Aanaan mataa isaa danda'ee Akka bu'ureeffammuu " Kaan jedhu tumaa dabarse. Ittii fufaa....... Kaan hafeef imoo Fulaa ittii anuun Naa egaa baressaan sanyii Aaggallo karayyuu irraa
Ionizing Radiation
Ionizing Radiationiin fayyida bayye qaba, kunis medicine,qo'anno,construction fi kan kan fakkatan kessatti. Yoo sirritti hin fayyadamne ilmee nama irratti rakko gudda fidu danda'a. Bakka fotonni kuni itti argamanitti offi egunii garri dha.
Sukkara ykn Kaarboohayidireeti
Gosoota Kaarboohayidireetii
kaarboohayidireettin lakkofsa ayoonii irratti hundaa'uun
Zimbaabuwee
Zimbaabuwee biyya Afrikaa keessa.