cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qophifa ykn footosinteesi
Footosinteesiin ykn Jaarifni adeemsa biqiltoonni fi lubbuqabeyyiin tokko tokko anniisaa ifaa gara anniisaa keemikaalaatti jijjiiruuf itti fayyadamanii fi karaa hafuura baafannaa seelii, booda gadhiifamuun sochii orgaanizimichaa boba'aa ta'uu danda'udha. Anniisaa keemikaalaa kana keessaa muraasni molakiyuulota(kutaanga) kaarboohayidireetii keessatti kuufama, kan akka sukkaara fi istaarjii, kanneen kaarboon daayi’oksaayidii fi bishaan irraa walnyaataman – kanarraa ka’uun maqaan footosintesis, Giriikii phōs ( φῶς ) ), "ifa", fi walnyaatinsa ( σύνθεσις ), "walitti galchuu".    Biqiltoonni, saaphaphuun, fi saayinoobaakteeriyaan baay’een isaanii footosinteesii raawwatu; lubbuqabbeyyiin akkasii footoototroof ykn qophifeesitoota jedhamu . Footosinteesiin qabiyyee oksijiinii hawaa lafaa oomishuuf fi eeguuf itti gaafatamummaa guddaa kan qabu yoo ta'u, anniisaa jireenya lafarra jiruuf barbaachisu keessaa harka caalu kan dhiyeessudha.
Seenti Viinsenti fi Giranadiinsi
Seenti Viinsenti fi Giranadiinsin biyya odolootaarraa uummamte kan Antiiliis Xiqqicha keessatti argamtu.
Baskin-Robbins
Erga hojiiwwan lamaan walitti makamanii booda gara Baskin-Robbins, kan boodarra mana ayiskiriimii addunyaa irratti beekamaa ta'u ta'u, dhaadannoo '31 flavors jedhu dhiibe.' Baskin-Robbins sirna saamuda fudhachuu fuulduratti kaa'uuf mala isaatiin kalaqaa ture —namoonni hanga mi’aa barbaadan argatanitti spoonjii bifa pilaastikii qabuun mi’aa ayiskiriimii adda addaa akka dhandhaman gochuu. Akkasumas, Baskin-Robbins jalqaba ice cream cake ummataaf kan beeksisedha.
Siiqqee
Seerri siinqee ulee qal'oo sorooroo muka harooressaa irraa muranii tolchan, kan dubartiin heerumte qabattuun ibsama. Mukti harooressaa qaqal’aa fi sorooroo wanta qabuu fi kan laayyootti hin cabne waan ta’eef filatama. Siinqee dheerina dubartii qabattu akka gitutti muru. Siinqeen akka diimatee bareedu baaxii manaa jala bakka aara argatutti suuqu. Siinqee akka uleetti hin fayyadaman, horii ittiin hin haleelan. Yeroo qabatan illee akka dhadhaabbataatti hin fayyadaman.
Saayikoloojii
Xinsammuun damee saayinsii kan faayidaa sammuu fi amaloota namaa qoratu dha. Kaayyoon battalaa xinsammuu namoota dhuunfaa fi gareewwan karaa seera waliigalaa baasuu fi dhimmoota addayaa qorachuun hubachuu dha. Kayyon waligalaa xinsammuu hawaasa fayyaduu dha. Damee kana keessatti, namni hojii xiinsammuu hojjatu xinsammeessaa jedhama, akkasumas saayintistii hawaasummaa, amala ykn sammuu jedhamuus danda'a. Xinsammeessitoonni shoora faayidaan sammuu amala dhuunfaa fi haawaasaa irratti qabu hubbachuuf qoratu, kana wajjin bu'uura xinsammuu fi baayoloojikaawaa kan faayidaa sammuu fi amala duuba jiru alooluu.
Siiqqee
Ulfina Haadha Siiqqee
Dubartiin siinqee qabatte, hawaasa keessatti ulfina guddaa qabdi. Dubartii siinqee qabattee karaa deemtutti yoo dhufan hin qaxxaamuran. keessattuu dhiirti yoo ishiin hayyama kenniteefii dabarsite malee bira hin darbu. Dhaabbatee ishii dabarsuuf dirqama qaba. Lagas ishii dura hin ce’an.
Dhaanicha Abbaa Warraarraa Baraaruu
Sirni Gadaa, seera siinqeetiin, mirgi dubartoota Oromoof kenne, kan ittiin mul’atu keessaa tokko, dubartii abbaa warraatiin dhaanamteef, dubartoota gurmuu uummataniin birmannaa godhamu.
Seerluga
Qubee Dachaa
Karaa gara biraa sagalee jechuun ijaarsa himaa keessatti birkii tokko dha.
Siiqqee
Lola dhaabuu
Gosa Oromoo gidduutti, walitti bu’iinsi uumamee, lolli hamaan/waraanni ka’ee, namni wal miidhe, dubartiin oduun lolaa kun dura, gurra bu’e, ililfattee, dubartoota bakka hallee dammaqsiti. Gurmuun dubartootaa, oduu waraanaa kana darbaa walii dabarsanii, siinqee qabatanii battalatti walga’u.
Daa’ima guddifachuu
Warri ilmoo irraa guddifachuuf filatan warra ijoollee baay'ee hore. Warri akkanaa, dubartii siinqeedhaan dhaqxee ilmoo isaan irraa guddifachuuf gaafatteef, ilmoo isaanii kennuuf dirqamu. Dubartiin siinqeedhaan deemtu hinqoltu/hindhabdu.
Seerluga
Qubee Dachaa
Jechi qindeeffama dhamsagootaa, birsagootaa fi dhamjechootaa kan unkaalee hiikaa tokkoo fi isaa ol qabaniin dhiyaatuu fi of danda'ee dhaabbatu.
A. Leexima
Leeximni gaalee 'hima leexaa' jedhurraa dhufe. Himni leexaan gochima tokko qofa of keessaa qaba.
1.6 Maqaa Lakkaa'amaa
= Keeyyata =
= Barreeffama =
Loqoda Booranaa
LOQODA BOORANA
Siilheeti
Siilheeti sagalee, caaslugaa fi jechoota addaa kan Beengaalii, afaan hojii Baanglaadeesh irraa adda ta'e qaba. Afaanonni lamaan Beengaalii wajjin walfakkeenya hedduu qabaatanis, garaagarummaa sagaleessuu fi jechoota jechootaatiin wal-hubatamuu hin danda’an.
Keeyyata
Keeyyanni gurmaa'ina himaati qabiyyee keeyyataa irratti hundaa'uun keeyyanni bakka sadiitti qoodama. Keeyyanni afaan oromoo keessatti bakka gurguddoo 4 tti qoodama. Isaanis Keeyyata Addeessaa Keeyyata Ibsaa Keeyyata Falmisiisaa fi Keeyyata Seenessaati.
Afrikaa cirachuu
Waldorgommii tarsiimoo
Wal morkiin Biriiten, Firaansi, Jarmanii fi biyyoota Yuurooppi biraa gidduu ture sirna gita bittaatif sababa guddaa ture. Afrikaan tirooppikaalaa godina investimentii guddaa ta'uu baatus, naannowan biraa garuu iddoo investimentii turan. Keesson Afrikaa bal'aan Afrikaa Kibbaa kan daayimendiin badhaatee fi Ijiipti kan warqeen badhaate gidduu jiru daldala biyya alaa mirkaneessuu keessatti ga'ee waan tabatuuf shoora tarsiimawaa qaba. Biriiten gabaa guddaa Chaayinaa fi koloniishii kan bahaa, keessattuu Indiyaa, Malaayaa, Awustireeliyaa fi Niwuu Zilaandi, keessa jiru morkitootashii dura qabachuuf dhiibbaa siyaasaa keessa turte. Kanaaf, karaa bishaaniirraa kan bahaa fi dhiha walqunnamsiisu - Kanaalii Suwiiz - qabachuun murteessaa ture. Haa ta'u malee, tiyoorin beekkamaan kan Wiiliiyaam L. Laanger Imperial Diplomacy (1935) keessatti dhiyeesse, Roonaaldi Roobinsen fi Joon Andiree Galaager Africa and the Victorians (1961) keessatti dhiyeessanii fi kan Biriiten Afrikaa Bahaa bara 1880-90nitti sababa yaaddoo tarsiimawaa Laga Naayilii fi Ijiipti waan bulchituuf qabdurraa kaatee qabatte jedhu - achumaan karaa garbarraa gara Indiyaa geessu Suwiiz Kanaaal qabatte jedhu - kana Joon Daarwin bara 1997 morme. Mormiin kunis Joonaas F. Gjersøtiin bara 2015tti irra caala jabeeffame.
Veeltipolitiikii Jarmanii
Jarmanoonni tokko tokko, lafa Filippiinsii fi Tiimor qabachuu deeggaran; kaan ammoo Formosaa (Taayiwaan ammaa), kkf akka qabatamaniif yaada dhuyeessan. Dhuma 1870n keessa, yaadonni namoota muraasan dhiyaatan kun himammata impeeriyaalistii baasun guddatan, fedhii daldalaan deeggaramee. 1881tti, Hübbe-Schleiden, ogeessa seera kan ture, kitaaba Deutsche Kolonisation maxxanse, kitaabni kunis "sabboonummaan biyya keessaa guddachuun himaammata biyya alaa haaraa barbaachisaa godhe" jedha. Jarmanii-leellisuun fedhii impeeriyaalizimii biyya haaraa kanaa waliin walitti hidhata. Jalqaba 1880n keessa, Deutscher Kolonialverein uummame, bara 1884ttii barruu mataasaa Kolonialzeitung dhaabbate. Dhiibban gita bittaa qabachuuf godhamu kun sabboonaa kan ture lldeutscher Verband dubbatamaa ture. Walumaa galatti, Biismaarki gitta bittaa babal'aa akka Jarmaniin qabaattu hin deeggaru ture, garuu bara Bitootessa 18, 180tti mooti Jarmanii haaraa Viilheelmi IItin akka aangoo gadi lakkisu dirqisiifame. Viilheelmi IIn himaammata gitta bittummaa fi lafa ormaa qabachuu sadarkaa olaanadhaan hojiirra oolche.
Seenaa Oromoo
Oromoon seenaa isa afoola fayyadamuun wali dabarsaa ture.
Seenaa As Dhihoo (seenaa yeroo dhihoo)
Akka Biiroo Mootummoota Gamtoomanii Komishinera Olaanaa Mirga Namaatti, Oromia Support Group (OSG) bara 2005 hanga Hagayya 2008tti Oromoonni 594 odoo gara mana murtiitti hin geeffamin humnoota nageenyaa mootummaa Itoophiyaatin ajjeeffamaniiru, 43 ammoo mana hidhaa erga galanii booda dhabamaniiru.
Tasfaahun Camadaa
Hidhamuusaa
Sababaa dararamni itti baayyatee fi lubbuun barbaadamuurraan kan ka'e, Tasfaahun biyya gadi lakkisee jalqaba bara 2005 gara Keeniyaatti baqachuuf dirqame. Keeniyaa magaala Naayiroobiittis waajjira Mootummoota Gamtoomanitti Koomishinera Ol’aanaa Dhimma Baqattootaa (UNHCR)tti himachuun, nama nagaa roorroo dheessee nageenya ofiif dahannaa gaaafatu ta’uun gaafa mirkanaa’u waraqaa jireenyaa fi sochii UNHCR irraa argatee ture. Haa ta'u malee, sababaa ga'aa fi qabatamaa osoo hin qabaanne gaafa Ebla 27, 2007 walta’iinsa mootummaa Keeniyaa fi Wayyaneetiin waahilasaa injinar Masfin Abbabaa waliin ukkaamfaman.
Yohannis Guutinbergi
Yohannis Guutinbergi (/joʊˌhɑːnɨs ˈɡuːtənbɜrɡ/; c. 1398 – Gurrandhala 3, 1468) lammii Jarmanii tumtuu sibiilaa, tumtuu warqee, maxxansaa, fi tamsaasaa hojii maxxansuu Yuurooppi keessatti barsiisedha. Kalqni maxxansaa taayeppiingii makaanikaalii sochoofamuu kan Guutinbergi uume Warraaqsa Maxxansaa jalqabsiise, kunis seenaa bara ammayyaa keessatti akka gocha guddaatti ilaallama. Guddina renesaansii, riifoormeeshinii, bara ifaa (Age of Enlightenment), fi warraaqsa saayinsii fiduu keessatti shoora guddaa tabate, diinagdee beekumsa irratti hundaa'e kan ammayyaa kanaa fi barumsi gara uummata hundaatti akka baballatu gochuu keessatti bu'uura guddaa ta'e.
Meeksikoo
Mixiko rice America kaba kissa jirtu.
Shiistoomiyaasiisii
Shiistoomiyaasiisii akassumas guuba-qaamaa cilaaluu jedhamuun kan beekamu ta'ee dhiibee maxanttuu raamoo dirirraakaanshiistoomoosomu jedhamuun kan dhuufuu. ujuummoon fincaaniiyookinmar'iimaanfaalamuu danda'uu Mallatoonii muul'aachuu danda'aan dhuukuuba garraa,,albaatii,udaan dhigaa qabuu, yookkin dhiiga fincaan keesa. Namootni dhuukuubichaan qabaman yeroo baay'ee kanquunammuu danda'uu balaa tiruu,ballaa kalee,maseenummaa,kansaari dha. Daa'iiman irrati, kan fidduu danda'uu rakkina guuddinnaafi dadhaabina barachuu dha.
Kuusdeetaa
Hima filannoo SQL fi bu'aa isaa Sirni bulchiinsa kuusdeetaa ( DBMS ) sooftiweerii fayyadamtoota dhumaa, aplikeeshiniiwwan, fi kuusdeetaa mataa isaa waliin walqunnamuun deetaa sana qabachuu fi xiinxaluudha. Softiweeriin DBMS dabalataan mijaa’ina ijoo kuusdeetaa bulchuuf kennaman of keessatti qabata. Waliigalaan kuusdeetaa, DBMS fi aplikeeshiniiwwan walqabatan sirna kuusdeetaa jedhamee waamamuu danda'a. Yeroo baay'ee jechi "kuusdeetaa" jedhus DBMS kamiyyuu, sirna kuusdeetaa ykn aplikeeshinii kuusdeetaa wajjin walqabatu agarsiisuuf laaftuutti fayyadama.
Saayintistoonni kompitaraa sirna bulchiinsa kuusaawwan deetaa akkaataa moodeelota kuusaawwan deetaa isaan deeggaranitti ramaduu ni danda’u. Kuusaaleen deetaa hariiroo bara 1980moota keessa olaantummaa qaban. Kunniin deetaa akka tarreewwanii fi tarjaawwan gabateewwan walduraa duubaan jiranitti moodeela, fi harki guddaan deetaa barreessuu fi gaafachuuf SQL fayyadamu. Bara 2000moota keessa, kuusdeetaan hariiroo hin qabne jaallatamaadha, walitti qabamanii NoSQL jedhamuun waamamu, sababiin isaas isaan afaanota gaaffii adda addaa fayyadamu.
Ilbiisota
3. Garaa
Bill Gate
Bill Gate abbaan qabeenyaa addunyaa keenya kan ta’ee fi Paawul Allen wajjin ta’uun kaampaaanii MICROSOFT hundeessuun kan beekamudha. Akkasumas haadha manaa isaa wajjin ta’uun hojii tola ooltummaa inni hojjatuun baldhinaan beekama. Bill Gates Waashiingten keessatti Onkololeessa 28, 1955 dhalate. Abbaan isaa nama seeraa yommuu ta’u haati isaa immoo aangoowwan adda addaan mootummaa tajaajiluun beekamti.
Maqaa Ji’oota
1. Amajjii - January
Oromoo
Oromoon uummata afaan hortee Kuush dubbatu kan Bahaa fi Kaaba-Baha Afrikaa keessatti argaman keessaa isa guddaadha. Odeeffannoon jiru akka ibsutti, ummanni Oromoo akka hawaasaatti Gaanfa Afrikaa keessa waggoota kuma baay'eedhaaf jiraachaa ture (Prouty et al., 1981). Bates (1979) Oromoon sanyiii duriifi jalqabumaa kaasee naannoo kana jiraachaa tureedha, tarii uummattoonni naannoo Baha Afrikaa kaan baayyeen kan irratti waraabamani.
Dimoogiraafii
Uummanni Oromoo Itoophiyaa, kan walumaagalatti sablammoota afaan 74 dubbatan qabdu, keessatti saba isa guddaadha. Oromoonni 95% ta'an qubatanii kan qonnaan bulanii fi horiisee bultoota godaanani. Oromoon tooftaa qonnaa aadaa duubatti hafaa ta'e kan hordofu yoo ta'u jireenyi isaanis irra caala harkaa gara afaanitti. Oromoonni muraasni naannoo magaalaa jiraatu.
Afaan
Humnaa fi maatii imperiyaalaa wajjin walitti qabamuf jecha ummatni Oromoo hedduun Kiristaanummaatti jijjiiramanii turan. Itti fufee immoo, gara dhuma 1800ffaatti, Imperer Yohaannis 4ffaan gosa Oromoo Walloo keessa jiran hunda akka Kiristaanummaatti jijjiraman yookaan immoo akka qabeenya isaanii dhaban sodaachisee ture. Kun immoo gosa Oromoo lafa warra dhiisan akka gara kibbaatti godaanan warra godhee ture. Bulchaan Oromoo Mohaammad maqaa jijjiratee Abbaa lafaa Mikaa'el jedhame, niitii erga fuudhee booda abbaa Imperer Iyyaasuu 4ffaa ta'e.
Hidda Hortee Ilmaan Oromoo
1,arsii
Murawwaan,1dhalee.innis.ltuudha.jedhama.
3,baayee
4,galaan
1,dullachaa
11,salaalee,
3,dinbii
Boortee xulubaa
Boortee xulubaa(Springbok) uumama qubsuma tolfatee gamtaan jiraatuudha. Hoomaan Boortee xulubaa(Springbok) bakka sadihitti qoodama. Inni tokko Hoomaa wal makaadha. Hoomaan wal makaa kun Kormaa tokko, Dhaltuuwwanii fi ilmoolee isaanii of keessaa qaba. Hoomaan lammataa ammoo hoomaa Kunuunsaati. Hoomaan kun dhaltuu fi ilmoolee xixiqqoo of keessaa qaba. Sadaffaan hoomaa kormaati. Akkuma maqaa isaa Kormaawwan reef gurguddataa jiran kan keessa qubataniidha. Haala qilleensaarratti hundaa’ee miseensi hoomaa tokko dabaluu fi hir’achuu danda’a. bakka Sooranni gahaan jirutti heddummaatanii, bakka hanqinni soorataa jirtutti ammoo faffaca’anii jiraatu. Haa ta’u malee yeroo godaansaatu jira. Wayta roobni naannawa jiraatan irraa dhabamu miseensa kumaatamaan laakkawamu qabatanii gara bakka roobaa fi margi jiru baqatan
Oromoo
Hidda Hortee Ilmaan Oromoo
3,oborraa
4,buubbu
6,abbaadho
1,akkichu
Arsiin, 2 dhalee
Sikkoo ,5 dhalee
3,wooji
4,jaawwii
Bilillee
Seenaa
Bililleen maqaa maatiin ishee akkuma aadaa fi duudhaa Oromtichaatti ishiif baasani. Kan dhalatte Oromiyaa dhihaa bakka Gummaa jedhamuutti. Barri isheen dhalattee 1820n keessa. Dhalattee yoo waggaa kudhan guuttuu, bara 1835-6, biyya isheen dhalatetti lolli ka’e. Abbaa fi oobboleewwan ishee ja'an ni ajjeefaman. Bilillee fi oobboleetiin ishii ammoo booji’amanii gabrooman. Sanaan booda obboleewwan lamaan kun gara Gondoritti fudhatamuun achittis gargar bahan; sana booda deebi’anii wal hin agarre.
Ilbiisoota
3. Garaa
Zoodiyaak
Mallattoolee
Mallattoolee urjii kun sirna qindeessaa samii, ykn caalaatti addatti sirna qindeessaa ekliiptikii kan uumu yoo ta’u, kunis ekliiptikii akka ka’umsa latituudiitti, bakka Aduu ammoo equinox vernal irratti qabdu akka ka’umsa longituudiitti fudhata.[4]
Oromoo
Hidda Hortee Ilmaan Oromoo
Billiidaan, 3 dhalee
2,busaa
Hookkuun 7dhalee
2,oborraa
Zoodiyaak
Dhahalaaluu
♑ Capricornus (Goat): Mudde 22–Amajji 19
Oromoo
Hidda Hortee Ilmaan Oromoo
4,daraartuu
Ganamee Yaa'ii
Jarraa 18ffaa fi 19ffaa keessa lakkoofsi dhalattoonni Oromoo garbummaan biyyootii adda addatti gurguramanii hedduudha.
Ganameen eenyu, akkamiin garbummaan gurguramte?
Masirii keessatti yeroo 12 irra deddeebiin erga gurguramtee booda, akka qabeenya lammii Masrii, Mehmeet Alii jedhamuutti Kaayirootti geeffamte jedha barreeffamni Liidarhoos.
Shahnez Boushaki
Tapha Afrikaa
Garee ishee GS Pétroliers waliin dorgommii kubbaa miilaa adda addaa bu’uura tapha Afrikaa keessatti hirmaatteetti, isaanis:
Ganamee Yaa'ii
Ganameen eenyu, akkamiin garbummaan gurguramte?
Yeroo Jarman, Kornitaal geessutti maqaan ishii Fatimaatti jijjiramee akka turee fi cuphaa kiristaanumma booda maqaan ishee gara Pooliin Johaanitti akka geeddarame Liidarhoos eeruun Wolbert Simiidti qorannoo isaa irratti maxxanseera.
Guumacha aadaa fi Afaan Oromoo barsiisuu
Obbo Tafariin akka jedhanitti Ganameen sochii wangeela uummata Oromoo bira geessisuu keessatti ga’ee guddaa qabdi turte.
Gammachuu Magarsaa
Gammachuu Magarsaa sabboonaa Oromoo fi antiroppoolojistii beekkaamaadha. Dr Gammachuun waa'ee seenaa fi aadaa Oromoo qoratee barruullee adda addaa fi kitaabota barreessuun rabsuu fi leenji kennuun beekkama.
Sheekkoo warra badoo
Galgala yeroo loon galan, saanis mucaa asii fi achi daddarbaa oolee qaama isaa kukkutee, harka mucaa tokko qofaa fidee gala (akka itti hidametti jechuu dha). Amma dhirsii fi niitii gowwaan (warri mucaa) “uu’uu, uu’uu,…” jechaa iyyuu fi booyuu jalqabu. Achumaanis yeroo kana isaan lamaanuu wal qabatanii, iyyaa fi booyaa, gara mana warra gamnootaa deemu. Yeroo achi ga’anii badii kana isaanitti odeessan, niitii gamnittiin (obboleettiin gowwittii fi adaadaan mucaa) akamalee rifachuu fi gadduu dhaan “Baddanii badaa yaa warra badoo!!” jechaa ishiinis iyyuu fi booyuu jalqabdi. Amma akka dur qoosaaf otuu hin taane, rifaatuu dhaan kana dubbatte.
Gammachuu Magarsaa
Hojii Isaanii
Gammachuun dura ta'aa Waldaa Wal-gargaarsa Maccaa fi Tuulamaa ta'uun waggaa muraasaaf hojjataniiru. Gammachuun waggaa dheeradhaaf Yuunivarsiitii Finfinnee keessatti barsiisudhaan hojjachaa ture.
Biraazil
Biraazil biyya Ameerikaa Kibbaa keessa jirtu.
Baayoloojii
Xinjiree ykn Baayoloojiin gosa saayinsii uummama kan waa'ee lubbuu fi lubbu qabeeyyii qoratu; kunis akkataa itti isaan tolfaman, guddina isaanii, faayidaa isaanii, tatamsa'ina isaanii, jijjirama tirannaa isaanii fi Ramadditti qoodu(taxonomy) of keessatti qabata.
Siilindarii
Siilindariin ykn shirimiriin ykn Akmooyyeen boca ji’oomeetirii gara sadii kan qabuu fi bu’uura geengoo walfakkaatu lama kan fuula cinaachaa gomboobaa ta’een walqabate qaba. Innis gosa piriizimii yoo ta’u, garuu piriizimii afrogaawaa irraa adda
ta’ee siliindarri bu’uura afrogaawaa osoo hin taane bu’uura geengoo qaba. Fuulli cinaachaa gomboobaa siliindarii sarara qajeelaa naannoo bu’uuraalee geengoo irratti fiigeen kan uumamu yoo ta’u, boca ujummoo ykn moyyee fakkaatu uuma. qabeen siliindarii kan shallagamu bal’ina bu’uura geengoo isaa olka’iinsa isaatiin baay’isuudhaani. Siilindaroonni yeroo baay’ee hojiiwwan adda addaa hedduu keessatti kan itti fayyadaman yoo ta’u, kanneen akka ijaarsa tuuboo, taankii kuusaa, fi siliindaroota haayidiroolikii, akkasumas meeshaalee guyyaa guyyaa kan akka qaruuraa fi xaasaa keessatti fayyadamu.
Tapha ijoollee
Kan Golee maali?
Fkn. Gaafataa                                Gaafatamaa
TryBishop
Amalalee/muldhachuu
TryBishop sirba “The Birds” kan Auburn irratti hirmaate. Inni akkasuma ammallee albamii Curtis Williams irrati hirmaate/muldhate.
Naamrud
Biyya sanaa ba'ee biyya Asor dhaqee mandaroota Nanawwee, Rehobot-Irii fi Kalaa in ijaare;
Kuush kuni abbaa gurraachota hundumaati.
Gaaddisaa Birruu
Gaaddisaa Birruu artistii Oromoo asoosaa fi diraamaa barreessun beekkamu. Gaaddisaan aartii Oromoo guddisuu keessatti gumaacha guddaa godhe.
Waancaa Addunyaa
Waancaan Addunyaa kun dorgommii gareewwan kubbaa miilaa dhiirotaa biyyoota miseensa Waldaa Kubbaa Miilaa Idil Addunyaa gidduutti taasifamuudha. Bara 1922(1930A.L.I) irraa eegalee waggaa afuriin al tokko gaggeeffama. Haa ta’u malee, sababa Waraana Addunyaa Lammaffaa, yeroo dorgommiin bara 1934 fi 1938 haqame, hanga ammaatti dorgommiin kudha sagal gaggeeffameera. Taphoota waancaa fi liigii addunyaa irratti taphoota ispoortii baay'inaan daawwataman keessaa isa tokko. Waancaa Addunyaa bara 2002(2010A.L.A) Afrikaa Kibbaatti gaggeeffame namoonni biiliyoona 1.1 akka daawwatan tilmaamameera.
Afrikaa Giddu Galeessaa
Afrikaa Giddu Galeessaa biyya Afrikaa keessa jirtu.
L'Enciclopèdia afaan Vaaleenshiyaatiin
L'Enciclopèdia sagantaa bilisaa MediaWiki fayyadama fi tola ooltotaan kan uumame yoo ta'u, akkuma wiikii hedduu fayyadamaan interneetii kamiyyuu irratti tumsuu waan danda'uuf. Asxaa L'Enciclopèdia keessatti dhaadannoo Odeeffannoo Bilisaa afaan Valencian mul'ata.
Heellee
Akka aadaa Harargeetti, yeroo shamarreen tokko heehrumtu, dubartoonni walitti qabamuun sirba heellee sirbuudhan geggeessuu. Yeroo qorii naqatanii ishee dubbisuuf deemanis akkasuma heellee sirbaa dhaqu.
Dättlikon
Dättlikon, Siwiizerlaandi. Bara 2016 bayinna ummata 780 calu biyyotta.
Saffisa
Saffisa argachuu
Yuunitiin waaltawaan saffisaa sekondiitti meetira (m/s). Saffisa dhaabbataa: sochiin wanta tokkoo fageenya walqixa yeroo walqixa ta’e keessatti yoo deeme saffisa dhaabbataan(walfakkaataan) deeme jedhama.
Bashannana
Bashannanni hojii yeroo boqonnaa ofii hojjatani. "Fedhiin bashannanaaf waan ta'e hojjachuu" fedhii bu'uuraa xinsammuu fi qaamaa ilma namaati. Hojiin bashannanaa yeroo baayyee gammachuuf, dinqisiifachuuf, ykn ittiin bo'aaruf jecha hojjatama.
Lammaa Guyyaa
Seenaa Duubaa
Haata’u malee, leenjiin kun fedhiisaa waan hin turreef, Bishooftuutti deebi’ee bocaa fi fakkii garagaraa bifa nama hawwatuun kaasuu fi bocuu itti fufe. Boca Lammaan yeroo sana boce keessaa tokko boca xiyyaaraati. Boca xiyyaaraa kanas mukaafi abujadiirraa hojjachuun gara Humna Qilleensaa Itoophiyaa geesse. Namoonnis boca xiyyaaraa kana baay’ee jaallachuurraa kan ka’e bulchaa Humna Qilleensaa Itoophiyaatti agarsiisan. Bulchaan Humna Qilleensichaas boca xiyyaaraa sanatti hedduu waan gammadeef, nama boca kana hojjate akka dhiyeessaniif ajaje. Yeroo walarganis ogummaa Lammaa dinqisiifachuun, gara fuulduraatti maal baraachuu akka barbaadu gaafate. Lammaanis, “Humna Qilleensaa Itoophiyaa keessa seenee barachuun barbaada,” jedhee ibseef. Bulchichis akka baratu waan eeyyameefiif, Lammaan Humna Qilleensaa Itoophiyaa seenee barachuu eegale. Humna Qilleensaa keessatti leenjii meeshaalee waraanaa, qaama xiyyaaraa hiikuu fi suphuu waggaa shan leenjifamuun eebbifame. Ogummaa ittiin eebbifameenis namoota leenjisaa ture.
Artisti Lammaan hojiisaa idilee Asmaraatti osoo hojjatuu ogummaa fakkii kaasuu artistoota biyya Xaaliyaanii irraa caalaatti barate. Sana booda, fakkiilee garagaraa kaasuun bara 1950 Asmaraatti daawwannaaf dhiyeesse. Sanarraa ka’uunis beekamaa dhufe. Haa ta'u malee, sirna yeroo sanaatiin dhiibbaan uummatarra ga’aa ture isa yaaddessaa ture. Kanarraa kan ka’e, hojii aartii isaatiin mormii isaa ibsa ture. Fakkeenyaaf, fakkii adurree aannan jigsitee, hantuuta ishee bira jirus dhiistee foon qooxiirraa buusuuf yaaltu kaasuun ibsate. Qondaaltonni mootummaa yeroo sanaas hojii isaa balaaleffachuun yeroodhuma sana hojii mootummaa akka dhaabu taasisan.
Marsaa seelii
Marsaawwan
Marsaan seelii yuukaariyootii marsaa adda addaa afur of keessaa qaba: marsaa G <sub id="mwUQ">1, marsaa S (walnyaatinsa), marsaa G <sub id="mwVA">2  (walitti qabaatti marsaa interfeesii jedhamuun beekama) fi marsaa M (maaytoosii fi saayitookineesii). Marsaan M mataan isaa adeemsa cimsee walitti hidhame lama irraa kan ijaarame dha: maaytoosii, kan niwukilaasiin seelii keessatti qoodamu, fi saayitookineesii, kan saayitoopilaasmii seelii qoodamee seelii intala lama uumu. Tokkoon tokkoon marsaa hojiitti hiikuun adeemsa sirrii fi xumura isa duraa irratti hundaa’a. Seelonni yeroodhaaf ykn duubatti deebi'anii qoqqoodamuu dhaaban haala callisaa marsaa G <sub id="mwWg">0 jedhamu keessa seenaniiru jedhama. Erga seelii qoqqoodamanii booda, tokkoon tokkoon seelota intalaa marsaa haaraa marsaa gidduu (interphase) jalqabu. Sadarkaaleen adda addaa marsaa gidduu yeroo baay’ee morfoloojiidhaan adda baafamuu kan hin dandeenye ta’us, marsaan tokkoon tokkoon marsaa seelii adeemsa baayookeemikaalaa addaa kan seelii qoqqoodinsa seelii jalqabuuf qopheessu adda ta’e qaba.
Sadarkaa Miti Hirmamaa
Interfeezii Feeziin kun sad. Dhuma marsa tokkoo fi jalqaba Marsa isa biraa gidduu jiru dha. Sadarkaan Kun - Baay’ee turaa /lag-phase/ - Kan seeliin yeroo hirmama isaa irra caalaa itti dabarsu - Iddoo wantootni hirmamaaf barbaachisan martinuu baay’atani fi qophaa’anidha. - Bakka itti DNAn fakkaataa isaa uumu. - Feezii orgaaneloonni haarawaan itti uumaman yeroo tokko tokkoo dogoggoraan sadarkaan kun sadarkaa mugaa / resting stage/ jedhamullee hojiiwwan armaan olii waan raawwatuuf si’ataadha. Mugaa kan jedhamuuf seeliin yeroo kana adeemsa miti hirmamaa keessa akka jiru qofa agarsiisuudhaafi. Interfeeziinfeezii sadii qaba.
Marsaa S (DNA baay’isuu ykn Sadarkaa Qophaa’inaa).
sadarkaa kana keessatti immoo kiroomosomiin diriiree argamu RNA Oomishuuf osoo hin taane 68 wal-hormaata raawwata. Tokkoon kiroomosomsii kiroomaatidii lama seentiroomeriidhaan walitti hidhame qabu,
Rembrandt
Rembrandt seenaa aartii Yuurooppi keessatti dibaa fi bocaa gurguddoo keessaa tokko akka ta'eefi nama seenaa Dutch keessa akkaan barbaachisaatti baay'inaan ilaallama. Gumaachi inni gama aartiin godhe yeroo Jabana Warqii Dutch jedhuun warri seenaa yeroo sana waamu.
Afaan Qimaantii
Afaan Qimaantii afaan maatii kushitikii kan maatilee gurguddaa afaanota Afro-Eshitic kan Itoophiyaa keessatti dubbataman dha.
Meetaamorfoosisii
Meetamoorfoosiin ykn Bocjijiirraan adeemsa baayoloojii bineensi tokko jijjiirama dhalootaa ykn baqaqsuu dabalatee qaamaan guddatu yoo ta’u, jijjiirama mul’ataa fi tasa ta’e caasaa qaama bineensichaa irratti guddina seelii fi addaan baafamuu kan of keessaa qabudha. Ilbiisonni tokko tokko, qurxummiin, amfibiyaanota, qolaalqabeeyyii(mollusks), qurxumelellaa(cnidarians),  Bocjijirraa keessa darbu, kunis yeroo baayyee jijjiirama madda soorataa ykn amala wajjin kan dhufudha. Bineensonni gosoota Bocjijirraa guutuu (" meetaamoorfoosii Guutuu/ holometaboly "), Bocjijirraa Hanquu (" hemimetaboly "), ykn Bocjijirraa maleeyyii (" ametaboly ") jedhamanii qoodamuu danda'u.
Eebba Waaqeffannaa
Eebba Waaqeffannaa eebba maqaa Waaqa jajachuun eegalun akka Waaqni hawwii isaanii  guutu  kan waqtiilee adda addaatti gaggeeffamuudha. Eebbi kunis ganamaa fi galgala, nyaata duraa fi nyaata booda, hiree fi carraa, gammachuu fi gadda irratti dhihaata. Sababni eebba taasifamuufis wanta hamaarraa of eeguuf, carraa gaarii qunnamuuf ykn galma gahuufi.
Baa'oo Nooruu (2022) .
Veetnaam
Hawaasni naannoo biyya keenyaa jiraattonni naannoo balaaf saaxilaman keessaa akka bahan dhaamsa dabarsu. Da Nang fi bulchiinsa naannoo sadii biroo. Mootummaan Da Nang akkasumas namoonni Adoolessa 27 sa'aatii 8 p.m irraa eegalee hanga beeksisa biraa kennamutti mana keessa akka turan ajajeera. Maatiin kuma 400 keessaa 100,000 ol ta’an akkuma Nooruun itti dhiyaatutti ba’aniiru. Loltoonni gara kuma 270 ta'an ammoo qophii eeggataniiru. Balaliiwwan dhibbaan lakkaa'aman haqamaniiru. Godinaalee hunda keessatti yoo xiqqaate namoonni kuma 327 fi 937 baqamaniiru.
Meetaamorfoosisii
Bocjijirraa Guutuu
Hanqaaquu 	Jiisaa 	 Ashiilee 	 Ga’eessa
Gaalee
Fakkeenyaaf,hima “Intalli faaraan bareedduun dhufte” jedhu keessatti, gaaleen“Intalli  faaraan  bareedduun”jedhu  akka  qaama  tokkootti  waliin  dhabbata.Gaaleen olitti gurracha’ee barreeffame kun hanga tokko hiika qabaatuus, ergaaguutuu hindabarsu
Eebba Waaqeffannaa
Eebbi Waaqeffannaa waan lama  of keessaa  qaba. Tokko beeliidha. Beelii jechuun jalqaba  waan  hundaati. Akka kanaan  eebba  jechuun  harka  hiikkannaa  ykn  jalqaba  waan  milkii tolfachuufi qajeelchuudha. Waanti hojjatamuuf ykn dalagamuuf jedhu akka toluuf dursa eebbifatan. Kan biraa Belel jedhama. Belel jechuun dhuma waan hundaati. Yeroo kana  waanti  yaadan  milkaa'uu  ykn  toluu  isaatiif  kan eebbifatanii galateeffatanidha.
Gaalee
Fkn: Gammachuun mana ijaara. Hima kana keessatti 'mana ijaare' kan jedhu Gaaleedha. 'mana' kan jedhu maqaa waan ta'eef Gaalee 'mana ijaare' jedhu keessatti jechi mana jedhu maqaa waan ta'eef gaaleen kun Gaalee Maqaati.
Sheek Bakrii Saphaalloo
Jireenya Isaa
Sheek Bakrii Saphaalloo ilma Garad Usmaan Odaati; Garad Usmaan Odaa naannoo laga Saphaallootii lafa qaba ture. Lafti isaanii kun yeroo Minilik Harar qabatu bulchiinsa sana keessa oole. Abubakar kan dhalate erga Harar Minilikiin booji'amte waggaa 8 booda yoo ta'u erga abbaansaa amantii Islaamaa fudhatee waggaa 16 booda ture. Abubakar obboleeyyan dhiiraa sadi'ii fi obboleeyyan durbaa afur qaba. Garad Usmaan musliima bayeessa fi dandeettii Afaan Oromoo kan qabu yoo ture barnoota garuu hin qabu; kanaaf dubbisuu fi barreessuu hin danda'u. R. J. Hayiwaardi fi Mahaammad Hasan akka tilmaamanitti, ati isaa Kadijjaan Musliima ta'uu akka hin hafne dubbatu. Erga barumsa sadarkaa tokkoffaa fixee booda, Abubakar gara Carcar deemee barsiisaa amantii Islaamaa Sheeh Umar Aliyyii Balballeetti jalatti barate. Itti aansee Harar deemun waggaa baayyeef Sheek Yusuf Adam jalatti barate. Barsiisota amantii Islaamaa kan biroo jalattillee kan barate yoo ta'u seenaa isaanii (biography) kan inni barreessee kanuma isaan kana qofaati.
Seelii (Lubbiyyoo)
Caasaalee seelii
Retiikulamii Indooplaazmaa(cimdaahaguggee/Xaxeeta lubbiyyoo): orgaanelii seelii pirootinii geejibuuf gargaarudha.
Sheek Bakrii Saphaalloo
Jireenya Isaa
Sheek Bakriin qubee Afaan Oromoo ittiin barreessan haaraa bara 1956tti iddoo Hagi Qome jedhamutti uume. Sheek Bakriin qubee kana uumuuf gara naannoo dhaloota isaatti deebi'e. Kunis qondaaltonni mootumma Afaan Oromoon qubee kan biraan dhiisii qubee Saabatiinu akka barreeffamuuf gonkuma kan hin barbaadne waan turaniif hojiisaa icitiin hojjachuuf ta'u hin oolu jedhama. Jalqabarratti yoo qubeen Afaan Oromoo kun fudhatama guddaa nannoo Harargeetti argateyyuu, qondaaltonnii mootummaa Itoophiyaa ija sodaatin ilaalun "Oromoo akka of baru godhee tokkummaa biyyattii balaa keessa buusa" jedhan. Kanarraa ka'uun fayyadama qubee kana ukkamsuu jalqaban. Bara 1965tti Sheek Bakrii Saphaallos Dirre Dhawaatti hidhaa manaa jala akka turuu godhan; barsiisuu akka itti fufu garuu eeyyamaniif. Bara 1968tti, torbanitii si'a lama ykn sadi'i Adelle akka dhaqu eeyyamaniif. Yeroo kana Sheek Bakrii Shalda, kan fuula 20 qabu, kan inni barreesse. Shaldaan barreffama qajeelfama amantii qabate kan fakkeeffame yoo ta'u garuu jalqabaa qabee amma dhumaatti waa'ee bitta garbumma Amaaraa fi hacuuccaa Oromoorra ga'e fi rakkina sirna Hayilasillaase jalatti uummata Oromoorra ga'aa jiru kan qabate ture. Wanti biraa Shaldaa adda godhu, barreeffama guddaa jedhamuu keessaa qubee Sheek Bakrii Saphaallotti fayyadamuun kan jalqabaa fi kan dhumaas ture.
Qunnii
Gosa biqiltuutis, kan yeroo bara haaraa ijoolleen durbaa buqqifatan.
Sheek Bakrii Saphaalloo
Yaaddannoo Isaa
Hojiin Sheek Bakri Saphaallloo inni guddaan qubee Afaan Oromoo ta'u uumuuf yaalii guddaa taasisuu isaati. Afaan Oromoo sirna barreeffamaa adda addaa lamaafi oliin barreeffama kana ture yoo ta'u, Sheek Bakriin lamaafi isaa olii isaanii ni beeka ture; Fknf. lamaan isaanii keessaa kanneen akka Afaan Arabaa fi Afaan Gi'izii nibeeka. Sirni barreeffamaa afaan lamaanu kana Afaan Oromoo barreessuf mijatu hin turre. Kana keessaa tokko Afaan Oromoo dubbachiiftuu 10fi ola kan qabu yoo ta'u Amaariffi garuu dubbachiiftu sadeetiifi ol qaba. Dhimmichiwaayee lakkoofsa dubbachiiftuuafaanotaa walsimuufiwalsimuu baachuumiti. Dhimmimurteessaan dubbachiiftotiin fi/ykn (and/or) haala uumamaafaanichaa waliin kanneenwalsimatanykn mijatan ta'uudha. Sheek Bakriin qorannaa afaanii (linguistics) ykn beekkumsa sagaleewwan afaanii (phoneme) kan hin qabne yoo ta'u sirnni barreeffamaa inni uume garuu irraa caalansaa sagalee afaanii(phoneme) irratti hundaa'a. Kana jechuun sagaleewwan Afaan Oromoo tokko tokkon isaanitiif qubee tokko uume. Hayiwaardi fi Hasan itti aansun sirni barreeffamaa inni uume kun silabasii fi alfaabeetii kan walitti qabate ture jechuun dubbatu. Sirni barreeffamaa Sheek Bakrii kun akka Afaan Arabaa walitti hidhamaa kan hin turre yoo ta'u, kunimmoo Afaan Arabaarraa caalaa Gi'iizitti kan hidhate kan fakkeessu yoo ta'u, karaa biraa ammoo qubee sagalee hin qabne kan barreeffama keessatti itti hin fayyadamane qaba; kun immoo Gi'iizii keessa kan hin jirre. Walumaagalatti sirni barreeffamaa Sheek Bakrii afaan barreeffama kan Amaariffaatiin kallattiimuraasaan hidhata qaba. Innis, a) tariibni sagalootaa akkaatuma tartiiba quboota Amaariffaa hordofee kan barreeffe ta'uun (Fknf. 'ha hu hi he ho'n tartiiba 'ha hu hi haa he hI ho'hordofuudha); b) amala uumama Afaan Oromoo kan eegee barreeffame ta'uun (fknf. Afaan Oromoo dubbachiiftota gaggabaabaafi dhedheeraa ta'an 10: ha hu hi he ho haa huu hii hee hoo)ifaanhojiin agarsiiseera. Kalaqni isaa dorgomaa hinqabu; sirna hayyoota akkasii jiraa nyaataa ture keessatti akkamitti tasgabbahanii akka kalaqa kana raawwatan ajaa'iba.
Adda Bilisummaa Oromoo
Ummamuu ABO
Bara 1973, haallii siyaasaa Itoophiyaa jijjiiramaa jira ture, humni waraanaa Itoophiyaa mootummaa fi'uudaalii Hayila Sillaasee kuffisee aangoo qabateera. Hoggantoonni fi miseensonni WWMT warri hidhamuu jalaa ba'an karaa lafa jalaa gaazexaa dhoksaan maxxanfamu kan akka Kana Beektaa fi "The Oromo Voice Against Tyranny" jedhamutti fayyadamuun ummata kakaasuu itti fufan. Jaroonni kun dhoksaadhan kora Huseen Soraa, Elemoo Qilxuu fi hoggantoonni Oromoo biraa baayyen irratti hirmaatan qopheessan. ABO kan hundeeffamee fi sagantaan siyaasasaa barreeffame kora kanarratti ture. Hidhattoonni Tulluu Carcarirra qubatan akka gobla waraanaa dhaabichaatti hammataman, maqaan Waraana Bilisummaa Oromoo jedhus kennamef.
Sirnakkoo bishaanii
Sirnakkoon bishaanii ykn Sirna qeeya bishaanii Sirnakkoowwan qaama bishaanawoo keessatti argaman dha. Isaanis, haroo,hara, bishaan laga, garbaa fi  galaanaa dha.
Oromoo Tuulamaa
Gosoota Tuulamaa
Gadaa Tuulamaa kana hundee irraa balleessuuf moototiin Habashaa kanneen akka Saahila Sillaasee, Minilik fi Hayila Sillaasee waraana hedduu itti bobbaasanii ardaalee jilaa isaatis dhaabbata adda addaafi Bataskaana irratti ijaarudhaan mallattoo eenyummaa Oromoo, lafa maqaa Oromootin waamamanis ta’ee maqaa namaatis jijjiirudhaan aangoo isaanitti fayyadamuudhan waan barbaadan hunda irratti raawwatanii jiru.
Garasuu Dhukii
Seenaa Duubaa
Kumalaa Garasuun erga Finfinneetti deebi'ees, katannoo fi jaalala biyya isaatiif qaburraan kan ka'e, naannoo dhaloota isaa Maarutti deebi'uun qabsoo itti fufuuf murteesse. Yeroo kana mootii Hayilasillaaseen hoggantoota waraanaa hedduu wajjin biyya Ingilaanditti baqate. Kaan ammoo, Xaaliyaanitti harka kennan; gariisinis ni booji'aman; kaan ammoo ni dhuman. Kun marti Garasuu fi gootota akka isaa jilbiinfachiisuu hin dandeenye. Waggoota shaniif yeroo Xaaliyaaniin biyyicha bulchaa turte keessatti lotuu isaa wajjin riphee loluun diina bahaa-gala dhowaa ture. Kallattiinis ba'uun diina humna lafoo fi qilleensaan lolu moo'achaa loltoota hedduu booji'aa, barbadeessaa, kanneen jalaa biiji'aman deebifachaa qabsoo hidhannoo fi hojii gootummaa itti fufe.
Salvaador Daalii
Salvaador Dominigoo Filiippi Jakinto Daalii i Dominik, Marqués de Dalí de Pubol 1ffaa (Caamsaa 11, 1904 – Amajjii 23, 1989), gabaabatti Salvaador Daalii jedhama, lammii Ispeen suura abjuu fakkaatu kan sirriyaalisti jedhamu kaasun beekkamu yoo ta'u Figeres, Katalooniyaa, Ispeen keessatti dhalate.
Gaalee
Fkn:Caalaan hatattamaan dhufe.
Areeroo Boosaroo
Raaga
Namni yaadu takka takka
Haqa firaa firri gata.
Soddaa hin beeku sodaa hin beeku
Woldhiiba wol ciniina
Woljibba woliin diina
Nyaapha ta'ee wol balleessa
Nyaapha caalaa wol madeessa.
Hin gulufuu hin barrisa
Waan hin beenne keessa gala
Tuvalu
Tuvalu tuvalu biyya Oceania keessa jirtu yoo taatu, Qiribati fi Fijitti dhihoo jirtu bal'inni ishee km2 26 fi jiraattota 10,000 ol xiqqoo qabdudha.
Areeroo Boosaroo
Raaga
Bara sani namni gahe;
Hin qoodama hin harca'a.
Tokko ta'uun dharraa taati
Odoo of dhaaduu barri lixa.
Suphaa
Suphaan ittisaa
Sababa kufaatii meeshaaleetiin kasaaraa oomishaa xiqqeessuu.
Suphaan karoorfame
Yeroo
Yeroon waan taateewwan sassaabuuf, turtii isaanii walbira qabuuf, yeroo isaan gidduu darbe murteessuudhaan hamma sochii wantootaa safaruudha. Yeroon yaad-rimee falaasama, amantii, fi saayinsii keessatti baay’ee qoratame yoo ta’u, mataan garuu hanga ammaatti hiika nama hundaaf bakka hundatti hojjetu qabaachuun hin argamne.
Hiika saayinsii durii
Walumaagalatti, taajjabdoonni socho’an taajjabdoota dhaabbataa ta’an caalaa taatee tokkoof yeroo adda addaa safaru.
Baayoomii
Bosona roobaa sarwalaa ( tropical rain forest)
Savaanaa ( Savanna )
Lafa margaa ( grass land )
Bosona tempireetii ( Temperate forest )
Diilalloo ( Tundra )
Angoolaa
Angoolaa biyya Afrikaa keessa jirtu.
Dorgommii Daddaraaroo
Weedduu
Annisaa Atoomii
Amaloota nama kanaa baruun sammuu keenya akkamiin qaruu akka dandeenyu hubannaa nuuf kennaa laata?
Afaan
Faayidaa afaanii
-Deebii argachuuf
Gabatee pireediikii (Gabatee sardala)
Gabatee sardaala ykn pireedikii gabatee caaseffama garalamee dha. Elementiiwwan man'ee gabatee keessatti kaa'amu, tartiiba dubbisaa lakkoofsa atoomawaa ykn suddawaa ka'aama. Gabatee kana gartuu afuritti qoodameera, guutinsa elektiroonota gara gosoota cita-gulantaa anisaatin. Tarjaawwan gabatee gareewwan jedhamu, dalgee ykn sardalli immoo Tarree jedhamu. Yeroon haaraan kan jalqabu yeroo qolli elektiroonii haaraan guutamuu jalqabu: elementoonni garee tokko keessa jiran lakkoofsa elektiroonota keemistiriif fayyadamuu danda’an walfakkaatu qabu (heeliyum garee gaazii kabajamaa keessa jiru irraa kan hafe), kanaaf amaloonni fiizikaalaa fi keemikaalaa walfakkaatan yeroo idileetti deebi’anii mul’atu gidduugaleessa.
Xin-sanyii
Haala kanaan, DNA(Ruqoo dhala sanyii) keessatti molakiyuulonni tokko tokko jiru. Lakkoofsi isaa gosa adda addaatiin garaagarummaa qaba, fakkeenyaaf, walumaa galatti 23 (46) kan ta’an bifa namaaf ta’u ; Garuu Qamaleef 24 (48) dha.
Magarsaa qilxuu katabee
wabii Gutama Mahamad Hassan Boru Abdii Galmoo Hararge Bahaa Magaala Qarsaa irra.
Saavaanaa
Saavaanaan ykn abaxa'ii'oon kan argamu Reerjiree bosona roobaa mudhii lafaa fi gammoojjii gidduutti ta'ee naannoo sarara dagalee 100 ka fi 100 ki ti. Roobni murtaa'aa fi waqtii irratti hundaa'a Tempireechariin waqtii irratti hundaa'a. Bakkeen kun gogiinsa waqtii irratti hundaa'e qaba. Bakkeen kun marga mukkeen faffaca'anii argamanii qabuu fi micireewwan qabata. Savaanaan muraasni mukkeen kan dhuunfatame yoo ta'u kanneen hafan ammoo micireewwani dhuunfatamanii dha.
Lakkoofsa Entaa
Kurnyee dhaabataa (deesiimaalii dhaabatoo)
Fakkeenyonni 3.2, 4.075, fi -300.12002 ni argamu. Kun hundinuu rational dha. Fakkeenyi gaariin biraa 0.9582938472938498234 ta'a.
Sirnakkoo lafaawoo
Sirnakkoo lafaawoon Sirnakkoowwan kanneenqaamota bishaanii ala ta’anii lafa irratti argamanhundi sirnakkoo lafaawooo jalatti ramadamu.Fakkeenyi sirnakkoo lafaawoo kan akka sirnakkoobosonaa, sirnakkoo lafa margaa, sirnakkoogammoojjii dha.
Mootummaa Aaksuum
Mootummaa Aaksuum ykn Aaksuum, Impaayera Aaksumis ni jedhama, biyyaa kaaba Itoophiyaa fi Eertiraa turtee fi daldalaan beekamtuu yoo taatu kan turtes tilmaamaan 100-940 DhKB.
Laga hiddaa
Aanaa Beeltuu Kurkurruu (Laga hidha) Aanota Godina Baalee bahaa keessaa tokko yoo taatu magaalaa godinicha Gindhiir irraa Gara Kaaba bahatti KM 110 Maagaalaa Guddoo Naannoo Oromiyaa Fiinfinnee irraa 667 fagaatte argamati Magaalaan Aanichaa Beeltuu jedhamti Aanaan Kun bahaan Mootummaa Naannoo Somaaleen fi Godina Harargee Bahaan, kaabaan Godina Hararge Lixaan, Dhihaan Aanaa Gololcha fi Godina Arsii Kibbaan Aanaa Sawweenaatin daangeffamte argamti Gandoota 27 qaba.
TQO
teeknooloojiiwwan qunnamtii, kanneen akka interneetii(idil-qunnamsiisaa), bilbila harkaa,.
Teeknooloojii Odeeffannoo (TO) jechuun indaastirii guutuu kompiitara fayyadamu,.
Maqaa
B) Maqaa Gamtaa
Maqaalee Gamtaa Maqaan kun Wantootni amala walfakkataa qaban iddoo hundatti ykn gamtaan kan ittiin beekkamaniidha. Fkn: Saree biyya Nama laga ,Farda, haadha Fikkf maqaa gamtaa jedhamu. Maqaaleen gamtaa baay’inna agarsiisuudhaaf dhamjechoota akka: -oota, -ota, -lee, -waan, -olii, -een jedhaman dabalatu/fudhatu. Fkn: Saree…Saroota Farda....Fardeen Nama….Namoota Sa’a…..Saawwan fikkf
Kootdivo’aar
Kootdivo’aar biyya Afrikaa keessa jirtu.
Tarree Mammaaksa Oromoo
Dhiittatan dhiittaa kutatan.
Paaris
Paaris magaalaa guddoo Firaansi fi Firaansi keessatti magaala ummanni baayyee keessa jiraatu dha.
Naannoo Benishaangul-Gumuz
Mootummaa Naannoo Benishaangul-Gumuz mootummoota naannoo kan Itoophiyaa salgan keessa tokko. Magaalaa guddoon naannoo kanaa Asoosa dha.
Buusaa
Gosoota Buusawwanii
Bakka sochiin lafeewwanii jirutti buusaan ni jira. Garuu bakka buusaan jiru hundatti sochiin lafeewwanii jira jechuun hin danda’amu. Socho’uufi socho’uu dhabuu isaanii irratti hundaa’uun buusaawwan bakka lamattti qoodamu. Isaanis: kanneen hin sochooneefi socho’aniidha.
b.buusaawwan socho’an:
Buusaa calii ykn wiirtuu (pivot joint): sochii lafeen tokko lafee biroo irra akk naanna’uun gargaarudha. Fakkeenyaaf, sochii mormaa.
Poortaalii:Aadaa Oromoo
<div style="">
Eebba Oromoo
Eebba Oromoo Tuulamaa
Kan Nagayaan nu bulchitee nagayaan nu olchii
Barri quufaa gabbina
Eebba Booranaa
Dirree dirri Liiban nagaa…...............................Nagee
Eebba Gujii
Waaqi Abbaa
Ka Dibbee Dhugoo
Waaqi Gujii Gurraachaa ati nuu dhageyi
Ta dallaa lamaanii achumatti nu hanqisi
Eebba Maccaa
Dogoggora nu oolchi............................................nu oolchi
Bakkalchi bakkee haa ta’u ................................haa ta’u
sangaa wondabsi.....................wondabsi
barbadaa barii godhi.........................godhi
Bokkaa sii roobi..................... Sii Roobi
Eebba Cidhaa
Qabattanii aaga qabadhaa
Lakkaa’aan isin hin fixin
Waraabaan isin hin maddisin (fixin)
Ganna balaqqee ofkalaa
Hamaa fi hamtuu isin irraa haa qabu
Kumaatama horaa
Walbira oolaa-bulaa
Safuu waliif qabaadhaa
Mozdahir
Gurrugudo wajjini hoji hojatani. Mozdahir tessoni issani Dakar, kessa University Dakar's adaalloo (campus). Adaallo guditin darker kessa manna kitaba fi messhalle barrumsa adda adda ufikessati haamtani Mozdar akkasumsa gazexxa rubi qaba akkasumasi bakka yaai it afferanisi ni qaba FM radio ni qaba radio kana qofatu waye shi, a dubata bakka Guediawaye jedhaniti Mozdar proojeekit hojji adda adda hojjacha jirra dadagina irrati kutta casamane kessati kiba sengalit jarrimia kuni proojekiti adda adda qaba afrika dhia kesa jarramiina kunini dagagina baddiyaa irratti hundefate hoji issa hojata proojektini hamma kana homisha biqiltu muza ganda as Nadjaf Al Ashraf.
Baatirii
Seenaa
Seelonni jiidhaan elektiroolaayitii dhangala'oo fayyadamu, kunis yoo seeran qabamuu baate dhangala'uu fi cobuu danda'a. Namoonni baayyen huubboo fuullerraa hojjatame ruuqolee kana qabachuuf itti fayyadamu turan, kunis salphaatti akka caban godhe. Amaloonni akkanaa kun seelii jiidhan meeshaale socho'aniif mijataa akka hin taane godhe. Dhuma jaarraa 19ffaa keessa, baatiriin seelii gogaa kalaqame, isaanis meeshaalee socho'aniif humna dhiyeessuuf mijataa ta'an. Baatiriin seelii gogaa elektiroolaayitii dhangala'oo waan furdaa hin dhangalaanen bakka buusan.
Baatirii Lammaffoo
Baatiriin chaarjeffamu kan jalqabaa baatirii liid-asidii ti. Teknooloojin kun elektiroolaayitii dhangala'aa baattuu hin saamsamne keessa jiru qabata, kunis baatiriin sun yeroo hunda ol garagaree akka dhaabbatuu fi naannoon baatirii sanaa gaazii hayidiroojinii yeroo garmalee chaarjeffamu baasu akka bittinneessuu danda'uuf jecha qilleensa sirriitti akka argatu gochuu barbaachisa. Baatiriin liid-asidii anniisaa elektirkii inni dhiyeessuu danda'u wajjin yoo madaallame amma tokko ulfina guddaa qaba. Baasin oomishaasaa xiqqaa ta'uunii fi karantii guddaa inni qabu akka baatiriin kun bakka anniisaan (tilmaaman 10Ah ol) ulfinaa fi salphina qabachuu caalaa baayyee barbaachisaa ta'etti akka baayyinaan hojiirra oolu godhe. Faayidaan isaa inni guddaan baatirii konkolaataa ta'uudha, kunis karantii fiinxee amapiirii 450 kenna.
Seelii Jiidhaa
Seelii jiidhan elektiroolaayitii dhangala'oo qaba. Maqaan biraa isaan qaban seelii lolaa, kunis sababa elektiroolaayitii dhangala'oon qaama keessoo baatirii sanaa hunda uwwisuuf, ykn seelii qaawwaa, sababiinsaas gaasin yeroo hojjatan isaan uuman yaa'ee gara qilleensaatti waan makamuu fi. Seelii jiidhan seelii gogaa dura kalaqame, baayyinaan elektirookemistirii barachuu keessatti akka meeshaa barnootaatti tajaajilu. Baatiriiwwan kun meeshaa laabiraatorii keessatti argamuu, kan akka biikeriitti fayyadamuun akkamitti akka seelonni elektirookeemikaalaa hojjatu agarsiisuuf jecha salphaatti hojjachuun ni danda'ama. Seelii jiidhaan addayaa kan seelii konsentireeshinii (concentration cell) jedhamu, nyaatama sibiilaa (corrosion) hubachuuf fayyada. Seelii jiidhaan baatirii dursaa (kan hin chaarjeffamne) ykn kan lammaffoo (kan chaarjeffamu) ta'uu danda'a. Jalqabarratti, baatiriin dursaa hundi, seelii Daani'eel dabalatee, huubboo fuulleerraa hojjatame kan gubbaansaa banaa ta'e keessatti seelii jiidhaa ta'anii hojjataman. Baatiriin dursaa kan seelii jiidhaa ta'an kan biraa Leclanche cell, Grove cell, Bunsen cell, Chromic acid cell, Clark cell, fi Weston cell dha. Baatirii seelii gogaa jalqabaa hojjachuuf kemistirii seeli Leelaanchitu hojiirra oole. Seelii jiidhan ammallee iddoowwan akka baatirii konkolaataa fi industirii humna eeggataa kan akka iswiichi giir (switchgear), telekoominikeeshinii, ykn UPS gurguddaa keessatti ni tajaajilu, garuu idoo baayyetti baatiriin seelii jeel bakka bu'aniiru. Tajaajilli akkasii baayyinaan seelii liid-asidii ykn nikel-kaadimiyemii fayyadamu.
Seelii Gogaa
Seelii gogaan baayyee beekkamaan baatirii ziinki-kaarbonii ti, yeroo tokko tokko seelii Leelaanchi gogaa jedhama. Baatirii ziinki-kaarbonii, akkumaa baatirii alkaalaayinii, yaadan voolteejii 1.5 qaba; kunis lamaanuu ruuqolee ziinki-maangaaneez daay'oksaayidii waan fayyadmaniifi.
Hujjeeffama Seelii Baatirii
Amallii baatirii marsaa fe'iisaa (load cycle) irratti, marsaa chaarjessuu irratti, ykn umurii irratti hundaa'un jijjiiramuu danda'a, kunis saba kemistirii keessoo, xuuxxama karantii, fi tempireecharaa tini.
Fufii
Fufiin dhaamjecha hirkataa jechoota irratti maxxanuun tajaajila kennu.
Mararaa Guddinaa
Mararaa Guddinaa (A.L.A 1956-) barsiisaa saayinsii siyaasaa fi hoogganaa garee mormituu Koongireesii Federaalawaa Oromoo KFOti. Dr Mararaan umurii isaa guutuu waa'ee ummata Oromoof jecha qabsaa'aa kan dabarse yoo ta'u ammas paartii momituu hoogganuudhan siyaasa Itoophiyaa keessatti socho'aa jira.
Seenaa Duubaa
Barnootaaf bakka guddaa kan qaban Mararaa Guddinaa barnoota isaanii itti fufuudhaan bara 2002 yuunivarsiitii guddichaa fi beekamaa ta’e Yunversiitii Nezerlaandirraa barnoota Saayinsii Siyaasaatiin doktarummaa fudhatan.
Vacuum
Bara Ancient Greek jalqabee Vacuumiin akka wol-mormii Philosophy tti fayyadama turee, garuu qorannon isaa 17th Centuryitti jalqabe. Qo'annoni kunis kan jalqabee theory Evangelista Torricelli kan atmospheric pressure jedhamu irra jalqabe. Vacuumiin Century 20 jalqabee akka mesha Industry fudhatame, kunis light bulb fi vacuum tube midhafamu jalqabe jenan. Achiin bodaa teknologyiin vacuun bayyen bekkamu jalqabe. Fayyadamu Vacuum spaceflight irra ka'e qo'anno godhameni, Vacuumiin fayya namaffi barbachisa dha jedhame yaddatama.
Aniya oromo
Anniyyaa oromo hararge bahaa kessaa.gola odaa.qumbii.mayyuu.midhaga keessatti jiratu.irraa bayeen isaani horsiisee buladha.
Soormakaa
Sormakaan orgaanizimii madda anniisaa fi kaarboonii adda addaa walitti makame fayyadamuu danda’uudha. Waljijjiirraan foototiroofii fi keemootiroofii gidduutti, omnivores fi heterotrophs gidduutti, fi otootroofii fi heterotrophs ykn walnyaatinsa isaanii gidduutti ni danda’ama. Heeterootroofoonni yuukaariyootii yookiin pirookaariyootii ta'uu danda'u.
Faaruu loonii
Fakkeenya
Makarri gahuu ga’e yaa gurroolee Margaan sigahuu ga’ee Maddaan siigahuu ga’ee Huruursii maker galchii Huruursanii maker galchanii Roorrisanii ilma dhalchanii Roorrisanii ilma dhalchanii Roorrisan malee maker hin galchanii Roorrisan malee ilma hin dhalchanii Roorrisan malee ilma hin dhalchanii
Mala dubbii
Iddeessaa/bakka buusa
Jechi iddeessaa jedhu gaalee 'iddoo isaa' jedhurraa dhufe. Ideessaan mala dubii kan ittiin waan tokko amala waan biraa gonfachiisuun dhiyeessani. Malli dubbii kun karaa dhokataa ta'een wantoota wal dorgomsiisa; akkasaa irraa kan adda isa godhus kanuma.
Dubbii mul,ataaEemiti
Obbo Gaaddisaan kolfaa boo'a.
Arbeessaa
Inni qallatee lilmoo ta'e.